Қызылтудың сары ала даласының төскейі аңызақ желден әбден тақырланып, қаңғыған қаңбаққа да пана бола алар емес. Әр жерден қылтиған көк өскін шөптің де ешкімге қорған болар қауқары жоқтай көрінеді. Осынау ұлан-ғайыр өлке Үлкен Қараойға келгенде мүлде өзгеріп сала береді. Ұялы Жарқын ауылдары анадайдан мен мұндалайды. Өз тамырын тереңнен тартатын бұл ауылдар қаншама жайсаңдарды дүниеге әкелгенін білсең ғой. Алаш ақтангері Смағұл Сәдуақасұлы ұлты ұлағат еткен ұлық есім боп естіледі. Елең-алаңда өткен жас ғұмырында алашының қамын ойлаймын деп жүріп жанын шүберекке түйді. Қаймана жұртын бодан етемін деп аранын ашқан азулы айдаһарға айбар көрсетіп, алдаспанын біледі. Смағүлдың ізін баса қаншама ұлылар шықты қазақтың аспанына. Ғалымдар да, еңбектің көрігін қыздырған ерлер де өсіп шықты осы елден. Ал, қазақтың спорт әлемін дүр сілкіндірген Ахметжан Қазымбетов те осы киелі өңірден түлеп ұшты. Әттең, өмірі қысқа болып, көп биікті еңсере алмай кете барды ол. «Қазақ спортының батыры» деген атақ тағайындалса, алдымен Ахметжан Қазымбетовке берер едім» депті қазақ күресін өрге сүйреген бір замандасы. Қажымұқан қазақты өзінің күрес өнері арқылы төрткүл дүниеге танытса, Ахметжан енді ғана өркен жайған еркін күресті жаңа деңгейге көтерді. «Ахметжанның жамбасы» деген теңеу оның есімімен қоса аталып, тарихқа енді. Бәлкім, біреулер бұл тым мақтаншылық деп те айтуы мүмкін. Бірақ, Ахметжан өз күрес өнері арқылы барлығын мойындатты, барлығы оны мойындады да. Оған ешкім шүбә келтіре алмас, сірә. Себебі, Ахметжанды мақтаумен бірге, онымен мақтанатынымызды ұмытпасақ керек. Ахметжан Қазымбетов!.. Осы бір ұлық есім қазақ күресінің мақтанышындай асқақ естіліп, еңселеніп түрады. Қазақтың қаншама қара домалақ балаларын балуандық өнерге баулып, күш атасы - Қажымұқан мен жауырыны жерге тимеген Балуан Шолақ бабаларымыздан қалған бойтұмардай асқақ рух болып жанымызды тербейді. Алаш деген ұғымды аламан додаларда асқақтатып, жеңіс тұғырының биігіне шығарған сайын даланың сайыпқыран саңлағы - Ахметжан Қазымбетов көзі тірі болса, бүгінде сексен жастың сеңгіріне шығар еді-ау. Осы бір аяулы жанды ерте жоғалтқанымызға деген өкініш сезімнің жетегінде жүрсек те, Алла тағала пешенесіне жазған тағдыр жолында қазақтың атын шығарған балуандық өнеріне деген қимас сағыныштың алдымызды орап жататыны да содан болса керек. Мұндай қас қағым сәттегі елең-алаңда өмірі өтіп, артына өрелі істер қалдыратын тұлғалар некен-саяқ. Балуан ағамыздың да бар ғұмыры күреспен өтіп, шапанының белін бекем буған күндері шынымен таңдандыратыны бар. Ол қазақтың күрес өнеріндегі өзінің кесек тұлғасымен, еңселі бітім-болмысымен көрініп, боз кілемнің үстіндегі таңғажайып белдесулермен елдің есінде қалды. Маңдайына жазылған ғұмыр жол оны жанталасқа да түсірді, қарбаласқа да ұрындырды. Бірде жығылып, бірде тұрды. Маңдайы тасқа тиіп, жүрегі де жараланды. Ашуын сабырға жықтырып, сары уайымнан жанын арашалап, жар басына ұмтылған құлшынысы жарқын күндерге де қол создырды. Сол еңселі биікте түрып, жеткен жетістіктеріне тоқмейілсіп қалған күндері аз екен?! Себебі, балуандық спорт әлжуазды жарты жолда қалдырып, қайраттыны ғана діттеген мақсатына талпындыратын киелі өнер. Ал, Ахметжан сол бақ таласы да көп, тақ таласы да жоқ емес, бармақтай бақтың да асқаралы асуға шығаратын киелі күрес өнерінің от ошағына еніп, жалынына шарпылған тұстарын да бір басынан еңсесі езілмей көтере алған қайсар адам. Құлазуды білмейтін, жайраң өмірдің қуанышын ғана қалаған оған жарқын күннің соқпақтары мамыражай жаз болып құшағын да ашты. Жаратушы иеміз де осы бір өмірге құштар пендесіне бар жақсылығын жас күнінде үйіп, төгіп бере салды. Осылай ол өз Алласының мейіріне бөленді. Ақтық сындар ең соңғы белдесулердей күйге түсіріп, тәубешілдіктің де ақ адал ниетіне қарай бойына даритынын ұғынды. Бәлкім, сол тәубешіл тірлік те шығар, аз ғұмырда көп іс тындыртқаны. Біреулер тәубешілдік барға қанағат ету деп түсінеді. Бұл шынымен де Алланың әркімнің пенешесіне жазар қанағаты болса керек. Бүгін бір белесті бағындырсаң, ертең екінші бір биік асу алдыңды орайды. Демек, асудан-асуға, белестен- белеске шығудың астарында жаңағы қанағат пейілдің орамды бір байламы жатыр. Барға қанағат ете отырып, жан дүниеңді жаңаша мейірімге бөлеп, ыждаһатты істерге жол ашатын жаңа қадамдар жасау адам пенденің өн бойындағы өмір бойы таусылмас арнасына айналатын арман-тілек екенін жоққа шығара алмаймыз. Ахметжанды өмір бойы тек биіктікке ұмтылдырған мақсат та - жанының тазалығында жатыр. Ар алдындағы адалдық оны діттеген биігіне шығарды, арман асуына қол создырды. Сонау Ресеймен шектесетін қазақтың ең шалғай ауылында туып, көп қандасының қолы жете бермейтін жеңісті күндерді басынан өткерді. Бұл өмірге құштар жанға таудай талапты емес, бармақтай бақты пешенесіне жазған Жаратушысының сыйы іспеттес еді. Басындағы бармақтай бағы оны өрге де сүйреді, құзға да жетеледі. Биіктікті еңсеру ердің ісі екенін түйсінген жанның бірі - осы Ахметжан Қазымбетов екендігінде сөз жоқ. Қызылтудың іргесіндегі Жарқын ауылы Ахметжанның кіндік кескен жері, тал шыбықты ат қып мініп, балған балалық шағын өткізген киелі өлкесі еді. «Ат аунаған жерде түк қалады» демекші, осы бір қазақтың шағын ауылында кешегі күндері алаштың қамын ойлаған Смағұл Сәдуақасүлы, Ғаббас Тоғжанұы сияқты ұлы тұлғалар да дүниеге келген-ді. Кеңес билігі енді құлаш жайғалы жатқанда қаймана қазағының азат ел болуын қалаған Смағұлдай дарабоз ұлдар өмірде бір-ақ рет туатын шығар. Сол ұлылардың табанының ізі қалған қасиетті жерде Ахметжандай дарын ұлдың тумауы мүмкін емес-ау. Кішкентайынан өрісі кең, өресі биік күрес өнерінің көкжиегіне көтерілемін деп құрақ ұшқан бала Ахметжанның асыл арманы өзінің емес, өз елінің, өз қазағының атын шығару еді ғой. Сол арман биігіне өзінің туа біткен талантымен көтеріле алды ол. Туа біткен талант өз алдына күрес әдісін жете меңгеру үшін де қаншама тер төккенін естен шығаруға болмас. Күнді-түнге, түнді-күнге үластырған жаттығулар оны қазақтың Ахметжаны деген асқақ ұғымға жетелеген еді. ...Жарқын - Ахметжанның алтын бесік ауылы, қасиет дарытқан киелі ордасы. Шалғайдағы қазақ ауылында күрес текті өнер саналатын еді. Қай қазақ күрессіз өмір сүре алсын! Ол дала қазағының ерік-жігерін нықтаған асыл арнасы ғана емес, ар-ожданын, қажыр-қайратын шыңдаған хас мінезі іспеттес. Сол ауылдың боз кілемі де - көк майсаға оранған жер-Ана төсі еді.

Бала Ахметжан тақыр жерді боз кілем етіп, күрестің далалық әдістеріне кішкентайынан машықганып өсті. Жауырыны жер қауып, шаңға көмкерілген кездері де болған. Бірақ, әр жығылыс оны балуандыққа шыңдады. Ал қашан Қызылту кентіндегі орта мектепке келгенде боз кілемді де алғаш көргені ұмытпастай есінде қалды. Қызылту оны алыс асуға қанат қақтырды. Бір кездері Қызылту оның есімін әйгілеуге жол ашса, кейін Ахметжан есімі Қызылту атауымен қоса аталатын болды. «Балуандар елі» деп Қызылтудың айы оңынан туған бір шағы да осы кез еді. Содан бері Ахметжанға ұқсағысы келген қаншама өрендер түлегі ұшты осы өлкеден. Егер есімдерін тізбелесең, жалғаса берер еді, Ұшы-қиыры жоқ, бұл таланттар ең алдымен сол Ахметжан ағаларына тағзым етеді. Себебі, Ахметжан Қызылтудың ғана емес, қазақтың атын асқақтатқан асыл тұлға еді. ... Алматы шаһары кімге таңсық болмады дейсің. Осы қалаға алғаш қадам басқанда Ахметжан да түптің түбінде өзінің жарық жүлдыздай жарып шығатынын білді ме екен?! Жоғары оқу орнына түскен күні күрес үйірмесіне барып жазылды. Көп баланың ішінде балуандық өнерді меңгерсем деген арманмен жаттығуларға да ден қойған сәті еді, бүл. Қарымды жігіттердің ырқына көнбеймін деп, қанша қайрат көрсеткенінің өзіне ауырлық салғанын жаттығудан жатақханаға оралғанда ғана сезінетін. Жанындағы балалар: «Ақыжан, күресті қайтесің, мына шаһарда аты әйгілі талай балуандар бар. Қалың шоғырдың арасынан топ жарып шығу ауыл баласына оңай емес-ау. Бәлкім, басқа спортты таңдарсың?» деген сөздерін ол талай естіді. Бірақ, сол балалар алып та ауылдан шығатынын білді ме екен?! Ауыл еді-ау, бар онердің де, спорттың да алтын арқау ошағы:

Сондағы ауыл баласының осал тұсын байқатпау еді бар ойы. Намыс оты жанына арлы болудың шоғын маздататындай көрінетін оған. Бірден өмірі көрмеғен жаттығуларга жегілген Ахметжан алғашында бәрін ауырсынып, қиналғаны да бар. Бұлшық еттерінен әл кетіп, жаттығу залына құр сүлдері келген сәттері де аз болмады. Бірақ, өзінің әлсіздігін ешкімге байқатқан емес. Жаттығу үстінде әбден қалжырап, әлі таусылған бір сәтінде Ахметжанның қасына жаттықтырушысы Александр Самсонов келіп, маңдайынан моншақтаған терін сүрткені есте. «Мына әр тамған тамшының боз кілемдегі белдесуде жеңісті жақындататынын білесің бе?» деп қойған сауалы үмытылмастай қаперінде қалды. Бар ынты-жігерін қойған күрес өнеріне жүрдім-бардым қарамағаны да содан шығар. Әйтпесе, жылдар бойы өз салмағында ел біріншілігінің биік түғырынан түспей, жеңісті күндерін тойлар ма еді. Моншақтап тамған ащы тер қарсыласының апшысын қуырып, әбден әбігерге салатын боз кілем шеберін шыңдай түсті. Алғашқы жарыстар көз алдында. «Сен тұр, мен атайын» сайдың тасындай өрендер жеңіске жетуді армандап келеді. Арасында жаңагы Ахметжан да жүр. Ол осы күндерді сарыла тосқалы қашан. Өз ауылында аталары күрестірген белдесулерде жауырыны жерге тиіп көрген емес. Балалық аңғалдықпен босаңсыған бір сәттері болмаса, жамбасқа алған қарсыласының жауырынын жерге тигізбей тоқтамайтын еді. Алматының қақ төріндегі бұл жарыстың орны бөлек. Ауылдан келгелі алғаш рет додалы жарысқа түскелі отыр. Қобалжу да бар, жеңемін деген құлшыныс та басым. Қобалжу мен құлшыныс безбенге түсіп, таразының екі басын еншілеп, өзара таласқа түскендей. Қайсы жеңер екен деп, әліптің артын баққан сол сәттер жеңілістің ащы дәмін татқан кейпінде бір көрінсе, енді бірде жеңіс тойын тойлап, қуанышында шек жоқ әсерлі шағын көз алдында көлбендетеді. «Жеңемін» деген жігер оны қайрай түседі. Бүл жеңіс болашағына да айқара жол ашатынын біледі ол. Бар күш-қуатын жұмсап, аянбай тер төгу керектігіне бекінеді балуан. Аяулы әкесі еске түсті. «Балам, сенсің күрестің талай аламанынан жүлдемен келетін. Өмір де - күрес. Бірде сен жығыласың, енді бірде сен жеңесің. Жеңісті күндерің көп болсын, сенің. Арлы болсаң, алысқа барасың. Өрлі болсаң, өрең де биік болады. Ең бастысы, жүрегіңде намыстың алауы сөнбесін. Жалындаған от болғанда ғана сен асқар асуларды аласың» деп Омбы шаһарының үлы Қажымұқандар күрескен ңиркінен шығып бара жатқанда айтқан бір ауыз сөзі Ахметжанды жаныған үстіне жанып, жігерін қайраған еді. Ертең көптен күткен додалы жарыс. Моншада буға бусанып, салмағын да жеңілдетіп алуды қалады. Кейін бұл оның осындай жарыстар алдындағы бұлжытпай орындайтын бір қағидасына айналды. Шыбықпен арқасын соғып, дем алған шағында ертеңгі белдесулер ойын сан саққа жүгіртеді. Бірақ, қобалжудан жеңіске деген жігері басым екенін өзі де сезінеді. Дала баласы үшін Алатаудың баурайында көсіліп жатқан Алматы шаһарындағы өмір алғашында қызыққа толы сияқты көрінетін-ді. Сайын даланың жұпарын жұтып, ерке өскен Ахметжан өзін қанша еркін сезінсе де, топқа түсетін ертеңгі күнін ойлағанда жүрегі дүрсілдеп қоя береді. «Жеңу керек» деп түйді ол ішкі ойын. Жаны жасуды білмесе де, жігер қашанда адамды өрге сүйрейтінін де естен шығармақ емес. Алғашқы белдесу басталып та кетті. Жан-жақтан жанарлардың тесіліп, мұның аяқ алысын аңдығаны көрініп- ақ тұр. Бүған абыржып, босаңсуға еш болмайды. Өзінің қарсыласынан ұпай санымен жеңіліп жатқанын да білді. Бойын тез жинап алды. Шалт басуға болмайтынын да ұғынды. Ширақ қимыл жасау керек. Өзінің болмысына жақын, қапсырып алып, жамбас әдісімен шалқалап лақтыру ғана жеңіс әкелетінін түсінді. Қарсыласы да оңайлықпен алдыра қойсын ба?! Уақыт болса, алға жылжып жатыр. Орайлы сәтті күтудің де кейде сан соқтыратыны бар. Ал, бар күш-жігерін салып, не жығылудың ащы дәмін татқызып, не жеңістің қуанышын сыйлайтын ақтық айланы қолданудан басқа жолы да жоқ екенін пайымдаған Ахметжан қарсыласының қарымды әрекетіне қарамастан өзі шабуылға шықты. Мұны күтпесе керек, қарсыласы Ахметжанның жамбасына түсіп, шалқалай лақтырғанда жауырынымен жер иіскегенін сезбей де қалды. Таза жеңіс! Ақтық сында Ахметжанды бұдан мықты, бірнеше дүркін жарыс жеңімпазы күтіп түрған еді. Неге екені белгісіз, Ахметжан боз кілемдегі алғашқы жеңістерінен кейін өзіне деген сенімділікті анық сезінді. Қарсыласы бірнеше дүркін чемпион болса да, ол да пенде емес пе?! Жеңіс бар жерде, жеңіліс те қатар жүреді. Ешкім жеңбеген балуанды өзі жықса, мерейі қалай үстем болатынын білді ол. Ақтық белдесуде өзін еркін үстағаны да содан еді. Қайта мүның өз қарсыластарын таза жеңігі, жамбас әдісімен шаң қаптыратынын көрғен жаңағы чемпион жіғіт те қобалжу басым еді. Бір-екі рет аңдаусыз аяғы шалынып, Ахметжанға ұпай ұстата салғаны да оеыдан болатын. Бірақ, оның да жай қарсылас еместігін күрес маңайында жүргендер жетік білді. Ахметжаннан жеңісті әлгінің пайдасына шешін беріп, өздерінше пайым жасағандар өздерінің оңбай қателесетінін білген де жоқ еді. Ұпай саны теңесіп, бір сәтте қарсыласы алға шықты. Көз қиығы жаттықтырушысына түсті. «Жамбасқа сал» деғен жаттықтырушы ишаратын айтпай-ақ ұқты. Жылдам қимыл орайлы сәтті туғызып, Ахметжанның өз қарсыласын женуімен тынды. Төреші балуан Ахметжан Қазымбетов жарыс жеңімпазы деп жариялады. Алғаш жаттығуға келгенде Ахметжанға мұрнын шүйіріп, кім екеніңді жүре көрерміз деғен жаттықтырушы Александр Самсонов өз пікірін түбеғейлі өзғертуғе бүл жеңіс те мол ықпал етті. Шәкіртінің алғашқы додалы жарыста-ақ жеңімпаз атанғаны кездейсоқтық емес екенін білді. Әсіресе, ақтық сында қарымды қарсыласын жамбасқа салып, таза жеңгені Ахметжанның туа біткен балуан екенін аңғартты.

Сосын ол енді бүдан да ауыр, бүдан да қиын күндер күтіп ұрғанын, «чемпионмын» деп тоқмейілсуге еш болмайтынын, жеңісті күндер жігері таусылмаған жандарға ғана жақын болатынын ескертті тәлімгері. Осы боз кілемдегі жарысты жолдан кейін Ахметжан Қазымбетовтың шынымен жеңісті күндері бастау алды. Он рет республика чемпионы атанды ол. Ауыл спортшылары арасында одақтық біріншілікте де топ жарып, қазақтың атын шығарды. Арқадан шығып, әлемді таңқалдырған әйгілі Қажымұқан мен Балуан Шолақтың ізін жалғаған Ахметжан есімі асқақтай жөнелді. Ауылдан келіп, бірден ел біріншілігін ұту таңқалатын да жағдай еді. Ол кезде қазақтың ауылында тақыр жерге күрестіретін далалық сайыстардан басқа, кәсіби шүғылдану деген атымен жоқ болатын. Ахметжан да бәріміз шыққан сол қазақ ауылынан түлеп үшты. Түлеп ұшқанда жай ит жығыс түсетін күрестің емес, қазақы қайсарлық қатар жүретін шынайы балуандықтың сырына қанығып, қанатын қомдап, қырағы көзімен асқақтықты аңсады. Әттең, еркін күрес елімізде жаңа бастау алгасын ба, Ахметжан республика біріншілігінде жеңіс тойын талай тойлады. Кейін Одақтың ауыл спортшылары арасындағы /Жарыстарында топ жарды. Әлем деңгейіндегі додалы /жарыстардың да ауылы алыс еді ол кезде. Дәл сол тұста құрлықтық жарыстарға Одақ құрамасы арқылы қатысар болса, сөз жоқ, жеңістің биігінен көрінер еді. Бірақ, ол өзі шықпаған белеске ізін басқан інілерінің шығуына зор үлес қосты. Бір ғана мысал. Жақсылық Үшкемпіров Ахметжан ағасының қамқорын көргесін-ақ бағы жанған жоқ па еді. Бәлкім, мұны біреулер жоққа да шығарар. Талантты тани білетін қасиет Ахметжанға жайдан-жай дарымаған. Ауылдарды аралап жүріп, осындай қазақтың талай қара сирақтарын боз кілемге сүйреп әкелгенін мойындау да абзал іс. Күресті былай қойып, шаңғы және басқа да спорт түрлерінен талай спорт шеберлерінің қаулап өсуіне үзеңгі болғанын айтып, естеліктерін жолдағандар да жетерлік. Анатолий Храпатыйдың өзі көзі тірісінде Ахметжанға ризашылығын білдірген талантты спортшы еді. Себебі, Ахметжан өмірге қарапайым болып келді, қарапайым болып өтті. «Мен талай спорт шеберлерінің өсуіне дәнекер болдым» деп астамшылыққа да барған емес. Ең алдымен, елінің бір ұланы биіктен көрінсе, одан асқан қуаныш жоқ еді оған. Ал, спортшы ретінде де алар биігі еңселі еді. Ізін басқан таланттар артынан еріп келе жатқанда жол бермеймін деп ешкімге бөгесін де болған емес. Жолын берді талай талантты інілеріне ол. Өзінің күрестегі өмірі де жеңіл жолмен өрбіген жоқ. Әсіресе, қазақтың атын шығаратын дарын екенін ерте аңғарған күрес мамандары да осыны айтты. Бірақ, Ахметжан өзі өскен ортасына келгенде күрестен қол үземін деп еш ойламағанын біреу білсе, біреу білмеді. Ауылда агроном болып жүріп те, бос уақытын спортқа арнады. Өзімен-өзі жаттығып, қазақтың қазысын жеп, қымызын ішіп, күш-қайратын одан сайын шыңдай түскен еді. Тіпті, жоғары жақтан келген шаруашылық өкілдері Ахметжанның жұмыс кезінде аялы алақанымен алтын дән өсірген диқанды көрсе, жүмыс біте қалысымен спорттық жейдесін киіп ерсілі- қарсылы жүгіріп жүрген балуанды аңғарды. Демек, ол ауылда жүріп-ақ алыс Алматыдағы додалы жарыстарға қатысып отырды. Қатысқанда көнігі кәсіби шебер балуан болып, жеңістің биік түғырына көтерілді. Елордада үзбей жаттығатын балуандар оған таңдана қарағаны да содан. Ауылдан келіп, өзінің балуанға тән талантымен көптің көңілінен шықты. Ол елдегі қызметінде де тез көтерілді. Араға бірер жыл салып, аудандық комсомол комитетінің алдымен екінші, сосын бірінші хатшысы болып жоғарлатылды. Ахметжан мемлекеттік қызметте қалса, оған бұдан да іргелі лауазымдарды атқару бақыты бұйырар еді. Бірақ, ол Алматыдан шақырту алғанда, артына қарайлап қалуды жөн көрмеді. Сөйтіп, өзінің бағын асырып, бақытын тасытатын спорттық ғұмырының жалғасқанын қалады ол. Ал, қоғамдық жұмысқа ауысқан кезде ауылдан шыққан таланттардың өсіп-жетілуіне өз үлесін қосты. «Қайрат» ерікті спорт қоғамын басқарған жылдары Олимпиада чемпионы Жақсылық Үшкемпіров, әлем жэне Еуропа чемпиондары Қанат Байшолақов пен Амангелді Мұсабековтер осы қоғам атынан жарыстарға қатысып, бақтарын сынады. Мысалы, КСРО-ның спорт шебері, белгілі бапкер Амангелді Мұсабеков ол құрамасы сапында жасындай жарқылдаған балуандардың бірі еді. Ол өз естелігінде: «Кейбір артында еске алып, іздеушісі жоқ адамдардың есімі аталмай жылдан-жылға \ ұмытылып бара жатыр спортын көп жыл басқарған, еркін күрестің дамуына еңбек сіңірген Ахметжан Қазымбетов дейтін азамат болған. 1970 жылы Арменияның Иджеван қаласында өткен бүкілодақтық жарысқа қазақ спортшыларын бастап барды. Әбілсейіт Айханов, Аманжол Бұғыбаев және мен чемпион атандық. Мен финалдық кездесуге шығып, қарсыласымды басымдылықпен жеңіп жатқан едім. Осы тұста Ахметжан аға шыдамай кілемнің ортасына жүгіріп шығып, армян жанкүйерлеріне: «Міне, көріңдер, біздің қазақтар қалай күреседі, өмір бойы естеріңде болсын, ұмытпаңдар!» деп жар салды. Қуанышын, ішкі сезімін жасыра алмайтын адам еді. Келесі спартакиада үстінде, осындай намыс үшін айқаскан сәттердің бірінде қайран ағаның нәзік жүрегі шыдамай үзіліп кетті. Осындай елін ойлаған азаматты ұмыт қалдырдық. Мұндай дүниелерді еске салып, жастардың рухын оятпасақ, қазақ күресіне намыс қайдан келеді» дейді ол. Шынымен, қазақты алалаған заман еді ғой, бұл. Талай саңлақтарымыздың топшысынан қиылған тұсы да осы кез еді. Ахметжан да, кейін оның ізін басқан Әбілсейіт Айханов та, Аманжол Бұғыбаев та өз қандастарының одақтық жарыстарда эділетсіздікке ұрынғанын көріп, жүректері қан жылады. Әттең, қарсы тұрар қауқарлары болмай, іштен тынды емес пе?! Талай қазақтың бағы байланған тұста Ахметжан сияқты арыстардың жүрегі бүған қалай шыдасын. Сырт жақтағы додалы жарыстың үстінде абзал ағаның өз туған халқым деп соққан жүрегі мэңгілікке тоқтаған еді...

Көкшетаудың Омбымен шектесетін тұсындағы жалпағынан түсіп, жантайып жатқан жазық даланың Теке көліне келіп құйып, Үлкен Қараойға барып тоғысатын тұсы Жарқын ауылына келіп тіреледі. Көкшетауға Омбының тым алыс жатпағаны да бірден байқалады. Бәрі де байырғы қазақтың жері еді-ау. Алаштың қаншама тарихы осылай өзғе елдің еншісінде кетті. Амал не?! Өткен ғасырларда Кереку жақтан керейдің қалың елі Сібір жеріне келіп қоныстанады. Әсіресе, Шарбақкөл ауданының жері малай керей руына жайлы қоныс болады. Бұл ауылдар қысы-жазы Төрекелді көлінің маңын жайлаған. Көненің ескі тарихын білетін Ыбырай Ілиясовгың айтуынша осы өңірдегі қалың ағаш та қазаққа пана болған ну орман екен. Бірде Жарқын деген адам орманға барып, отын шабады. Сібірдің бір-бірімен түтасқан ормандарында дала аңының да бірнеше атасы бар екен. Жарқын сол жолы аюға кезігіпті. Бір- біріне бетпе-беп келіп қалғасын арпалыса кетеді. Екеуі бір- бірін ала алмайды. Ақыры Жарқын аюды қарулы қолдарымен жерге сұлатса, дала хайуаны да адамның қарнын жарады. Екеуі де сол жерде жантәсілім болады. Жергілікті тұрғындар екеуін сол шоқ ағаштың түбіне жерлейді. Кейін бұл жерлерге адамдар қоныстанып, үлкен ауылдың іргесі қаланады. Жарқын ауылының аталуы да осыдан бастау алады. Бұл талай даналарды өмірге қанат қақтырған киелі өлкеге айналды. Осы бір шағын ауылдан қаншама ел деңгейіндегі мемлекет қайраткерлері шықты. Отызыншы жылдардың ойранында ондаған «халық жаулары» атылып, айдауға түсті. Ол, Ұлы Отан соғысы жылдарында отызға тарта ер-азамат ару алып, басқыншы жаумен соғысты. Бертінде бұл елдің мерейін биіктеткен Ахметжан Қазымбетов өзінің спорт әлеміндегі жеңістерімен талайды тамсандырды. Жарқын ауылы Смағұл Сәдуақасұлы сияқты дара жұлдыздарды қазақ аспанында жарқыратса, Ахметжан есімімен бүгінге дейін сол биікті одан да асқаққа көтерді. Туған жерінің тұғыры биік болғанын кім қаламайды дейсің. Ахметжан ел десе жүрегі езіліп, сағынышын басу үшін алыс Алматыдан әдейілеп келуші еді. Өзінің жастығында алтыбақан құрғызып, ойын-сауық құрған кездерін еске алатын. Балалықпен өз қатарластарын белдесуге шақырып, күрестің қызығына батқан күндері қалай ұмытылсын. Жарқын ауылы ұлылықтың ұлағатындай сезілетін Ахметжанға, себебі, ол осы өлкеден түлеген дарабоз тұлғалардың бірі. Өзінің дара өнерімен ауылының да атағын шығарды, ауылдастарының да бағын асырды. Міне, туған жердің құдіреті деген де осы шығар.

ОМБЫ ШАҺАРЫ ҚАЖЫМҰҚАН БАБАМЫЗДЫҢ ДА ЖОЛЫН АШҚАН...

Ахметжанды үлкен өнерге үкілеп қосқан айшықты оқиға Омбы шаһарында өрбігенін білетін едік. Әкесі Қалижанға еріп, Омбыға барған Ахметжан алғаш рет ңирктегі балуандар белдесуін тамашалайды. Кезінде әйгілі Қажымұқан атасы да осында күреске түсіп, орыстың талай мықты балуандарының жауырынын жерге тигізгенін де біледі. Сол ңирктегі білегі мықты балуандардың теке-тіресін көрген Ахметжан бұдан ерекше әсер алып қайтады. Ақтангер Қажымұқан да Ахметжан сияқты Омбыда болғанында мұнда тұңғыш рет цирк ашылып, жұрт күрес өнерін тамашалаған екен. Мұндай қызықтан жас Мұқан ші ай сырт қалсын. Аренаға өтетін жолдағы күзетшілердің бөгегеніне қарамастан залға откен еді ол. Атақты Злобиндер ұйымдастырған күрес тым тартымды да жалғасады. Бар қарсыласын жеңген Злобиндердің кішісі: «Менімен белдесуге түсетін кім бар, ортаға шықсын» деп жар салады. Кімнің дәті шыдап шыға қойсын. Жүрегінде түгі бар біреу болмаса, оған ешкімнің қарсылық таныта қоюы неғайбыл еді. Қалың орыстың арасынан ешкім табылмағанына намыстанғандар да болды. Бірақ, Сібірді дүркіретіп тұрған Злобинге қарсы қауқар көрсету қайда?! Бір еркек кіндікті табылмағанына налыған көрермен амалдың жоқтығынан іштерінен тынды. Залдағы осы үнсіздікті шапанын шешіп, боз кілемғе котерілғен Мүқанның дауысы бөлді. «Мен күресемін!» деді қара мүртты әдеміше келғен еңгезердей қазақ жігіті. Бүл ңирктегі кәсіби күресті өмірінде алгаш тамашалаған Қажымүқан еді. «Өле алмай жүрген мынау кім?» деп күстаналағандар да габылды. Күш-қайраты бойына сыймай, жүрегінде намыс оты лаулағанын танып, таңырқағандар да болмай қалмады. Бірақ, Мүқан тоқтау айтып, жанашырлық танытқандардың сөзін елең қылмады. Екі балуан белдесе кетті. Сайын даланың балуан үлы күрестің үңғыл-шүңғылын білетін Злобинғе әжептәуір қарсылық көрсетті. Қара күшке де, қазақы күреске де салып бақты. Бірақ, бүл қазақ күресінен бөлек белдесу еді. Олар бір-бірін ала алмай, ұзақ белдесті. Ақыры Мұқан жеңілді. Ол еуропалық күрес тәсілдерін білмегендігіненүтьшды. бірақ, өзінің болашақта әлем чемпионы болатын күрестегі өміріне осы цирк даңғыл жол салатынын білген жоқ еді... ...Ахметжанның да спорттағы даңғыл жолы осы Омбы циркінен бастау алды. Қажымұқан сияқты чемпиондық тұғырға когеріліп, халқының даңқты ұлы болуға деген құштарлық сезімнің алғашқы алауы да осылай тұтанып еді.

Омбы шаһарынан Қызылтудың іргесіндегі ауылына жеткенше Ахметжанның бала қиялы алыс армандарға сапар шеккен еді. Ауылдағы үлкендердің ортаға алып, белдестіретіні мүның жанында ойын сияқты көрінеді. Бірақ, ол өзін үлкен өнерге эәелген дала қазағының көк майса шоптің үстінде күрестің алғашқы әліппесін үйренген кезін ешқашан төмендетіп көрген емес. Еңселі цирк аренасы бала Ахметжанның жүрегін жаулағаны да тегін болмаса керек. Бұла күші бойына сыймаған Қажымүқан атамыздың қарымына тойтарыс бере алмай, цирктің қақ төрінде жер қапқан балуандарға қазақтың намысы қандай болатынын танытқанындай Ахметжан да байрақты бәсекелерде бағын сынап, бақталасқа түскісі келді. Бүл спорттық доданың бақталасы болатын. Біреудің бағы асып, енді біреудің сағы сынатын белдесу өнері Ахметжанның жүрегін осылай жаулап еді. Осы мақсат түғын оны алыс Алматыға жетелеген. Елордаға келе сала өзінен көш ілгері жүрген балуандарды топырлатып жыға бастағаны дала қазағына тән қанына сіңген асыл қасиеттер түғьш. Ал, Ахметжанның жамбасқа алу әдісі өзіндік сипатымен жаңақырынан ерекіпелене түсті. Онымен күрескен Қазақстанның белді балуандары да қаншалықты қарсылық танытып, оның оңтайьша келетін жамбасына түспеуі үшін жанын салса да, айлалы Ахметжанның уысынан ешкім құтыла алмады. Аяғы аспаннан келіп, сағы сынгандар да жетерлік еді. Ахметжанға кәсіби күрестің ең алғашқы додасын көруге дәнекер болып, шалғайдағы Омбы шаһарына ертіп апарған аяулы әкесі отыз жетінші жылы Мағаданға айдалып, тек, согыс біткесін ғана қайтып елге оралады. Ол бір сұм заман еді-ау. Осы ауылдан кеңес үкіметінің биік лауазымдарында болған Смағүл Сәдуақасұлы мен Ғаббас Тоғжановтар шығып, екі бірдей арыс ұл жастайынан қызылдардың қанды шеңгеліне түссе, ал, олардың ізін басқан іні-бауырлары да саясаттың құрбанына айналды. Осы шағын ауылдан ғана отыз жетінші жылы оннан аса қарапайым адамдар «үштіктің» сотымен сотталып, итжеккенге жср аударылды. Жарқын ауылының тумасы, кезінде басшылық қызмет істеген Қапар Айтуғанов өз естелігінде: «Қарапайым қазақ ауылынан ілік іздеп, аяулы жерлесіміз Смағүлдардың ізін баса саналы дегендерді топырлатып, қамауға алып, Магаданға айдады. Он шақты адамды әкетіп бара жатып, менің әкем (1үлейменді де «мынаны тастамаңдар, ішінде бүл да бар» деп, мақақтан-нақақ алып кеткені есте. Біздер басқа түскен ауыртпалыққа шыдай алмай, Ресейдің ішікі өңірлеріне қоныс аудардық. Ахметжанның да анасы екі баласын ертіп, Омбы облысына көшті. Тек, кейін соғыс біткесін ана елге келудің орайы түсті. Ал, жаңағы «халық жауы» деғен жслеумен қиырға айдалған он шақты адамнан екеу-үшеуі ғана ;іман оралды» дейді. Қандай қатігездік десеңізші. Қазақтың не бір «сен тұр, мен атайын асыл азаматтары отызыншы жылдары сыңар жақ саясаттың құрбаны болды. Ахметжандар сол асылдардан қалған жұрнақ еді. Бәлкім, олай болмаса, өзінің асыл туған ;гіамат екенін қырық жасында қыршын кетіп бара жатып дәлелдер ме еді?! Құйрықты жұлдыздай жарқырап өте шықты. Қазақ аспанын өзінің жарығымен нұрландырып, ұлттық күресін де биік бір белеске көтеріп кетті.

Қыршын қырық үш жас!.. Әттең, бұдан да ұзақ өмір сүрсе, алар асуы бүдан да биігірек болар еді-ау. Бірақ, барлығы жалғанның ісі, ешкім оған қарсы тұра алмасы анық. Өзіне лайықтап берген ғүмырын қазағының хас өнеріне арнаған жанның бүдан асқан арманы болмаған да шығар. Себебі, Ахметжан қазақтың күресін бір белеске көтерді. «Қазақтың Ахметжаны» деген ұлағат қалдырды артында ол. Дүйім бір өлке оның хас өнеріне табынып, талай саңлақ балуандарды боз кілемге шығарды. Бұл өлке - Көкшедегі балуандар елі атанған Қызылту жері еді. Сол Қызылтудың шұрайлы өңірінен Ахметжан үстаздың ізін басып, талай шәкірт түлеп үшты. Бүл ретте алдымен ауызға оралатыны - Мәлгаждар Омаров. Бес дүркін ел чемпионы атанып, Одақтық жарыстарда да талай рет топ жарған Мәлгаждар балуандықты Ахметжан ағасынан қалап алған сияқты көрінеді. Оны осы белдесу өнеріне шыңдаған да Ахметжан ағасының бастамасымен ұйымдастырылған Еңбек Ері Қажым Мүсіповтың турнирі еді. Осы өңірдегі көп қазақ балалары осы турнирде бақтарын сынап, додалы жарыстарға жолдама алды. Өз туған жерінен осындай ұлық тұлға шығып, қазақтың күрес өнерін шырқау биікке көтеріп, шаңырағын қүрғанда, оның уығын шанышуды Мәлгаждар да өзіне парыз ретінде ұғынады. Орта мектепті бітіре салысымен Алматыға сапар шекті. Әлі есінде ағасымен амандасып, үйіне барғанда: «Ертең талай жарыста жауырын жерге тимей жүрген бір мықты балуан бар, сонымен күрестірсем, күресесің бе?» деп сынағаны бар.

Мәлгаждар да: «Күресемін» деп жауап берсе керек.

Ертеңінде еркін күрестен Қазақстан құрамасының аға жаттықтырушысы, Олимпиада, әлем чемпиондарын дайындаған КСРО-ға және Қазақ КСР-іне еңбегі сіңген жаттықтырушы П.Матущаққа алып келеді.

Кейін оның жаттығуларына келіп, сол кездегі Қазақстанның мықты балуандарының бірі, кейін ардагер балуандар арасында екі дүркін әлем чемпионы болған Геннадий Грунинге: «Мәлгаждар торт жылда Қазақстанның чемпионы жэне КСРО-ның спорт шебері болуы керек» дейді ойыншыны аралас Ахаң. Ал, Геннадий Трунин болса: «Ахметжан Қалижанүлы, сіз қалай айтсаңыз, солай болады» деп, сөзінің аяғын әзілге жықтырады. Шынында, Құдай олардың ауызына осы жақсы тілек сөзді салып түрған шығар. Кейін самбо күресіне ауысқан Мәлгаждар Ахметжан ағасы айтқан үш-төрт жыл аралығында, атап айтсақ, 1970-71 жылдары Бүкілқазақстандық спартакиаданы екі рет, Бүкілқазақстандық универсиада мен ведомствоаралық спартакиаданы ұтып, КСРО-ның спорт шебері нормативін орындады. Жас балуанға бұл атақты қомсынды ма, саған оны ілуга ерте деп нормативті орындаса да беруді жөн көрмеді. бір жағынан жаттықтырушылар жас балуан бұған тоқмейілсіп кетеді деп те ойлады. Осындай додаларда топ жарып, ағасы Ахметжанды жерге қаратпаған Мәлгаждар да жоғары оқуын бітіре сала туған еліне оралады. Мұны әркім әрқилы түсінеді. Осындай білекті балуанның ауылына қайтып оралғанына таңқалғандар да табылды. Себебі, Мәлғаждар талай жарысты жеңіп, КСРО спорт шебері атағын алып түрып, өзіне берілмесе де, мұндай беделмен Алматыдан кетпей, өзінің жеңісті жолдарын жалғастыруға мүмкіндік те көп еді. Бірақ, ол да баяғы өз Көкшесіне оралған Ахметжандай елде жүріп, жұмыс істеп, спортты да өзіне серік етеді. Елге оралғаныма екі-үш ай өтпей, маған Алматыдан «Буревестник» республикалық спорт қоғамының аға жаттықтырушысы Асқар Асубаевтан шақыру келді, - дейді ол. - Сталиннің туған жері - Гори қаласында КСРО студенттерінің біріншілігі өтеді екен. Соған Қазақстан құрамасы қатарында маған да таңдау түскен еді. Мәлғаждармен бірге бұл жарысқа қазіргі еліміздің ұлттық Олимпиада комитетінің президенті Т.Досмұхаметов, кеңес елі бойынша самбодан ең мықты балуанның бірі - В.ГІущница да барады. Бұл тұста Мәлгаждар Омаров Асқар Асубаевтың қол астында жаттығатын. Грузияда өтетін одақтық жарысқа «Қайрат» ерікті спорт қоғамы атынан қатысуды қолқалағанымен, ол «Буревестник» ұйымы атынан жарысқа барады. Себебі, самбо күресімен айналысатын Мэлғаждар оз жаттықтырушысын да жерге қаратқысы келмейді. Ақыры ол кеңес елінің әр республикаларынан келген кілең мықтыларды жеңіп, ақтық сынға шықты. Есімі белгсіз қазақ балуанына жеңісті бергісі келмей, аяқтан апған төрешілердің әділетсіздігімен ол чемпион атана алмайды. Бірақ, жүлделі орынның бірін алған Мэлгаждар Омаров КСРО-ның спорт шебері нормативін орындап шықты.

Қызылтудан осындай жоғары атаққа қол жеткізген алғашқы адам өзі де, екіншісі грек-рим кафесінен Мереке Байтасов болатын. Сонда мен алғаш Алматыға келгенде Ахметжан ағам Г.Трунинге апарып, мені спорт шебері етіп шығар деген сөзінің жерде қалмай, сол үдеден шыққанымды мақтаныш еттім, - дейді ұлы ұстаздың шәкірті Мәлгаждар Омаров. Ахметжан Қазымбетов басқалар сияқты туған жерінен жырақ кеткесін, оны ұмыт қалдырмағаны да үлкен жүректі жан екенін айғақтайды. Ол қашанда «ат айналып қазығын табады» деген даналықты бет-перде етіп, өз туған өлкесіне де көз қиығын салатын. Мәлғаждар Омаров та сол жанашырлықтың ырысын теріп, жемісін жеген спортшы. 1973 жылға дейін осы Қызылту жерінен, оның ішінде Ахметжан мен Мэлгаждардың туған елі Ұялы колхозынан (бірі Жарқын, екіншісі — Саға ауылында туған) еркін, классикалық, самбо жэне қазақ күрестерінен ел чемпионы болған да осы екеуі. Ахметжан ағамыз еркін жэне класеикалық күрестен, ал Мэлғаждар самбо жэне қазақ күресінен республиканың чемпионы аганды. Шағын колхоздан күрестің торт түрінен де чемпион болу сирек кездесетін оқиға десе де болады. Бір қызығы, екеуі де Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген жаттықтырушылары. Ал, Ахметжан ағамыз Алматыдағы жоғары оқу орнын бітіріп, елғе оралып, кейін 1959 жылы ауылдан республика біріншілігіне шақырту алып, Қазақ КСР-імің чемпионы атанды. Сол жолы ол қазақтың ең мықты би жуаны, өзінің досы Қабден Байдосовты ұтқан еді. Мәлғаждар да Алматыдан елге оралып, ел біріншілігіне І 973 жьшы ауылдан барып қатысып, бас жүлде алғаны кездейсоқтық емес шығар. Арадағы уақыт 14 жыл! Ағалы-інілі екі балуан да 24 жаста еді. Ахметжан ағамыз 1935 жылы, ал, Мәлғаждар 1949 жылы дүниеге келген. Тағы да арадағы уақыт 14 жыл. Ал, Ахаң 1956 тұңғыш рет ел чемпионы болса, шәкірті Мәлгаждар 1970 жылы республикада топ жарды. Бір атап өтерлігі, екеуі де бұл кезде жиырма бір жаста еді. Чемпион болу жылдарының арасы да 14 жылға сәйкес келеді. Белдескен салмақтары да 57 келі болатын. Бұл сонда не? Бір ауылға екі бірдей спорт ақтангерін сыйлаған Алла тағаланың құдіреті ме екен?! Ол да Ахметжан ағамыз дүниеге келген киелі өңірдің тумасы. Бірнеше дүркін ел біріншілігінің чемпионы атанған Мәлгаждар Омаров айы оңынан туған саңлақтардың бірі. Бүгінде жаттықтырушылықпен айналысатын оның өмір өткелі өз алдына ғибратқа толы ғүмырнама дер едік. Ал, Ахметжан Қазымбетовтың бастамасымен Қызылтуда Соңиалистік Еңбек Ері Қажым Мүсіповтың республикалық турнирінің үйымдастырылуы осы өлкеде қазақ күресінің дамуына негіз болды. Ол жарыс алғаш 1968 жылы өткізілді. Содан бері осы жарыста шыңдалған қаншама өрендер түлеп ұшып, күрестің биігіне көтерілді. Мұндай шыңдалу мектебінің негізін қалаған Ахметжан Қазымбетовтің өзі еді. «Қайрат» ерікті спорт қоғамын басқара жүріп, жалпы қазақтың спортын алға сүйреді. Ол ешқашан спортшыларды жершілдікке бөліп көрген емес. Кім талант болса, оның жұлдызы жарқырауы керектігін де қаперден шығарған жоқ. Ал, қазақ десе, ішкен асын жерге қоятын үлтжандылығы өз алдына бір әңгіме. Әттең дейміз, омірі осынша қысқа болар ма?! Бірақ, бағы жанатын жанның биікке көтерілемін десе, ол да ғұмыр жасқа қарамайды екен ғой. Ахметжанның да өмір өткелі осыған айқын мысал бола алады.

Ахметжан да жоғары оқуын бітіріп келгесін, ештеңеге арланған жоқ. Ауылдағы қарапайым мамандық иесі атанды. Бәз біреулер сияқты маған лауазымды қызмет бер деп тәкәппарлыққа да ұрынған емес. Қарапайым тұлғасымен көптің жанын баурады. Өзгеге де осы сипатымен үлгі-өнеге болды. Біраз жыл туған топырағында еңбек етіп, арнайы шақырумен өзі білім алған Алматысына сапар шекті. Мұндай талантты балуанның шалғай ауылда қалып қойғанын спорт мамандары да қаламаған болуы керек. Енді ол іргелі спорт қоғамын басқарып, өзіің ізін басқан жас балуандардың талантын ұштады. Ахметжан Қазымбетов дарын деғенғе ерекше қараған адам. Көп таланттардың ауылдан шығатынына да еш шүбә келтірмейтін еді. Себебі, өзі де сол қазақтың ауылынан өсіп, иықты. Аламан додаларда сағы сынбай, ерік-жігерінің мықтылығы арқасында топ та жарды. Жырақта жүрген адамға туған жердің қадірі ерекше сезіледі ғой. Алатаудың бөктеріндегі әсем Алматының жұпарын жұтып, елді сағынғанда ол осынау ордалы шаһардағы жерлестерін жинап алып, мауқын бір басатын еді. Туған олкеден Алматыға келетін кәрі-жасы Ахметжанның үйіне соқпай да кетпейді. Әсіресе, білім іздеп келғен жастар алдымен осы ағаларына сәлем беріп, амандығын білетін еді. Ахметжан ағамыз да оларға оң сапар тілеп, қолынан келгенше көмегін ұсынатын. Бір ауылда дүниеге келіп, қатар өскен Қапар Айтуғанов Ахметжанды ұдайы еске алып отырады. Олар талай ұлылыр шыққан Жарқын ауылының тумалары. Жастайларынан ('мағүл мен Ғаббастың есімдеріне қанығып, өсті. «Халық жауы» болған арыстар жайлы сыр-толғаныстарды іштеріне бүгіп, жандарына түйді. Бұл екеуі де Алматыда жоғары білім алып, жұптары жазылмай жүрді. Ахметжан, біз оны еркелетіп Ақыжан дейтін едік. Жақсы іске қашанда жанашыр болып, небір бастамалардың ұйытқысына айналатын еді-дейді Қапар Айтуғанов. - Ауылда алтыбақан да Ахметжанның қолқалауымен құрылатын. Жастар жиналып, қызықты күндеріміз өтуші еді. Ол күреске ерекше ынта қойды. Белдескенін жамбасына алып, аяғын аспаннан келтіретін. Сейіл деген бала ғана қарсылық танытатын. Ал, қалған балалар онымен күресіп, күш сынасуға оздерінің дәрменсіз екенін де білетін... Бірақ, Ахметжан мен Қапар балалық шақтың қызығынан қайғысын да көп көріп, туған жерін тастап, Ресей асқанын да ұмыта алмайды. Бүл отызыншы жылдардың зобалаң кезеңі еді. Осы ауылдан қазақтың жаңа үкіметінің билігінде жүрген Смағүл Сәдуақасұлы мен Ғаббас Тоғжанүлы «халық жауы» атаньш, қайтпас сапарға аттанды. Іле Смағүлдың әкесі - Сәдуақас та, белгілі профессор Әйтім Әбдірахмановтың және Қапар Айтуғановтың әкелері Абдрақ пен Сүлеймен де ұсталып кетті. Бір ауьшдан оншақты адам Қиыр Шығысқа жер аударылды. Міне, Ахметжан мен Қапардың қимай қоштасатын шағы да осы кезеңге сай келеді. Екеуінің де отбасы Омбы жеріне қоныс аударды. Кейін ел іші тынышталып, соғыс біткесін олар туған жерге қайтып оралды. - Бірде Ахметжан маған хабарласып, өзінің додалы жарысы болатынын айтты. Менің де тамашалауымды өтінді. Оның жатақханасына бір күн ерте бардым. Студенттер асханасынан тамақ ішіп, моншаға бардық. Жолда келе жатып, бір қара мысық жолымызды кесіп өтті. «Бүгін менің жолым болмайды, жарысқа да қатыспаймын» деді Ахметжан. Ол осындай ырымшыл еді. Мен оны жарысқа қатысуға көндірдім. Жаттықтырушыңа ис айтасың, ол сенің «қара мысық жолыңды кескенін» іусіне ала ма? - дедім оған. Ақыры жарысқа да қатысты. Бірақ, ұдайы бас жүлде алып жүрғен ол сол жолы екінші орынды еншіледі... Қапар ағаның бұл естелігі Ахметжанның балуанға тән мінез-құлқының қырларын паш етеді. Мұндай жарыстарға Қапар ағамыз талай рет қатысып, корермен болды. Тіпті, бір жолы Ахметжан ірі жарыста бас жүлде алып, сыйлыққа «Победа» сағатымен марапатталады. Ол кезде мұндай сағат ат мінгізгенмен бірдей марапат еді. Ахметжан осы сыйлығын шыбықты ат қып, бірге ойнаған, балалық шағының куәгері Қапар досына тарту етеді. Ел десе жүрегі елжіреп тұратын Ақыжан кейін де өз ауылынан түлеп ұшқан талай адамға жылы құшағын ашты. Қапар ағамыз да өмірдің өнегелі жолымен өтті. Көп жыл байланыс саласында мінсіз қызмет істеп, еліміздің «Құрметті байланыс қызметкері» атағын алды. Аяулы бауыры Ақыжанмен бірге откізген күндерін қимастықпен еске алып, шіркін, тірі болса, биыл сексен жасқа келетінін де тілге тиек етеді.Тағдыр - адамға ана құрсағында жатқанда жазылады. Ахметжанның да тағдыры соқтықпалы даңғылға толы болғанын көреміз. Бірақ, қамшының сабындай қысқа ғұмыр ғана кешті дегенімізбен, сол пешенесіне жазылған келте жолдың өн бойы тағылымға толы болғанын да жоққа шығара ұмытпасақ керек. Себебі, ол осы қырық жыл ғұмырында біреулер аса бермейтін асуларды бағындырды. Қазақ күресі өнерінде аты алтын әріппен жазылып қалды. Озі де галай биіктерге қадам басса, ізін басқан шәкірттері дс Одақты былай қойып, әлемдік жарыстарда қазақтың мерейін үстем етті. арда ұлы бар қазақ мықты. Әлі де алаштың талай ұлы Ахметжандар бағындыра алмаған белестерді алып, көк байрағымызды биікке көтереді деп сенеміз. Ахметжан Көкшенің ғана ұланы емес, қазақтың сүйікті ұлы. Бұған жер-жерден қазақтың күрес өнерінің жілігін шағып, майын ішкен саңлақтарының жедел хат жолдап, ізгі тілектерімен бөлісіп жатқаны да айғақ бола алады. Жарқыннан шығып, Қазақтың сайын сахарасында есімі айшықталып қалған Ахметжан Қазымбетов күрес спортының ғана мақтанышы емес, ұлттық рухымыздың да ұран етер асқақ тұлғасы.

...Алып денелі боксшы қарсылас шыдатпады. Мәскеудегілер де дала қазағының өнеріне тәнті болды. «Болашақ Олимпиада жеңімпазы болуға бірден-бір лайық жігіт екен» деп тамсанып, таңдай қағысты. Былғары қолғапты қолына кигелі көп бола қоймаса да, Әбдісаланның бүл шеберлігі көп спорт мамандарының жақсы бағасын алды. Ертең ақтық сын. Қазақ спортшысы ертеңгі сайыста өзінің жеңеріне сенімді. «Сендердің үміт артқан спортшыларыңды жеңбесем бе, осыдан» деп алақанына да түкіріп қояды. Бапкерінің күнде құлағына құйып, қаншалықты басым болып түрсаң да, мұндағылар саған жеңісті оңайлықпен ұстата салмайтынын қаперіңде мықтап ұста» деген сөзі жігер қосқандай болды. Әбдісалан да ринг төріне еркін көтерілді. Орыстың бұйра бас боксшысын оңдырмай сабады. Бірер рет есінен де адастырды. Қарсыласын таза жеңгеніне іштей сенімді еді. Бірақ, төрешілер кок ала қойдай таяқ жеген боксшыға жеңісті үстата салды. Әбдісалан жыларман болды. Әділетсіз мына қоғамнан осылай алғаш рет таяқ жеді. Дәл осы сәтте Ресейдің бір қиырында Ахметжан да боз кілемге шыққан еді. Өз қарсыластарын еш ауырсынбастан үтты. Финалдық бәсеке ғана қалды. Банкері: «Ахметжан, сырт жердегі бұл жарыста сенің жалғыз қолдаушың - өз Құдайың екенін ұмытпа» деді. Ол осы бір ауыз сөздің астарын тереңінен түсінді. Қазаққа мұндай додалы жарыстарда жеңісті оңайлықпен бермейтінін де білетін еді ол. Ұпай санымен жеңіп жатқанын сезсе де, таза жеңіс керек екенін ұғынды. Боксқа қарағанда күресте жеңіске жетудің жалғыз жолы бар, ол - қарсыласының жауырынын жерге қойып, таза ұту. Ахметжан солай істеді де. Ауыл спортшылары арасында Одақ біріншілігінің алтын алқасын мойнына тақты. Ал, қазақ болып туғаны үшін байрақты бәсекелерде багы «байланған» талантты спортшылардың қатарында Обдісалан Нұрмаханов та бар. Бұл кешегі кеңес дәуірінде орыстан басқаны тұқыртып ұстаған залалы заманның әсер- ықпалы еді. Әлемде олжа салып жүрген Андрей Абрамовқа лайықты қарсылық танытқан да осы Әбдісалан ағамыз болатын. Ол Абрамовты талай рет өзінің күрзі жұдырығының астына алып, әуселесін қашырғаны бар. Бірақ, қайдағы қазаққа жеңісті бере қойсын, олар?! КСРО-ның чемпионатында ақтық сынға шыққан Обдісалан Нұрмаханов тағы да өзінің байырғы қарсыласы Андрей Абрамовқа жолықты. Осыған дейін қазақ боксшысының бағын бірнеше рет байлаған төрешілер орыс спортшысы екі рет нокдаун алса да, жеңісті соған үстата салды. Сонда Әбдісаланның бапкері Дәулеткерей Муллаевтың бұл қиянатқа шыдай алмай, жасын төккені тарихта қалды. Мұндай қысастық қазақтың талай талантты спортшыларына жасалды да. Амал не, іштен тындық. Қарсы қауқар жасар дәрмен жоқ еді бізде. Шоқыр Бөлтекұлынан кейін қолына қолған киіп, бүкіл одақты дүрілдеткен сол Әбдісалан ағамызды бұлай тұсап ұстамаса, Олимпиада да жеңімпаз болатыны айдан анық еді. Амал не?.. Бүгінгі әңгіме Әбдісаланның спорттағы жетістігі жөнінде де емес. Оның өзі сияқты күрес өнерін өрге сүйреген Ахметжандай асыл ағамен дос болуы да сырға толы бір хикая. Қазақтың маңдайына біткен осындай бір шоғыр дарынды спортшылары бір кезеңде лап етіп тұтанып, от болып жалынымен шарпыды. Өкінішке орай, бүгінде осы екі ұлы спортшы да арамызда жоқ. Бірі - қазақ спортының намысын қолдан бермеймін деп жүріп, қапияда о дүниеге аттанды. Ал, екіншісі — бір қазақты өзі шыға алмаған Олимпиада шыңына жеткізе алмай, қаныпезерлердің қолынан мерт болды. Болат Жұмаділовтай ұланын Олимпиаданың биігіне жеткізіп тұрып, ақтық сында сүрінгенде, еңкілдеп жылады деседі. Міне, қазақтың спорттағы ұлылары қандай болмына жіды. Ахметжан мен Әбдісаланның қылау түспеген достығы да өнеге болар ұлағат іспеттес. Мұны екі марқұм ағамыздың бірінің жары Күлпәш анамыз да растайды. Біз осы хикаятты жазу үстінде Алматыға әдейі хабарласып, екі абзал ағаларымыз жайлы сыр бөліскеи едік. Сонда Күлпэш анамыз: «Мен Әбдісаланмен ганысқанда оның боксшы екенін білген де емеспін. Оның өзі де атақты боксшы екенін мақтанып айгқан емес. Оте сыпайылылығымен менің жүрегімді жаулап алған еді» деп ағынан жарылады. Күрестің сол кездегі екі саңлағы Қабден Байдосов пен Ахметжан Қазымбетов Әбдісаланға еріп, Күлпэш апамыздың Көкшетаудағы үйіне құда болып келеді. Оны Әбдісалан ағамыз өзінің естелік кітабында да жазып кеткен екен. «...Мәскеудегі додалы жарьіс аяқталғасын белгілі балуан достарым Қабден және Ахметжанмен бірге Көкшетауға тарттым. Бізді Күлпәштің ағалары Төлеген, Қалымтай және жеңгесі Махуза күтіп алды. Сосын біз алтауымьіз Көкшетау облысындагы «Самферополъ» совхозының Бірлестік бөлімшесіне жүріп кеттік. Көкшедегі құдалар жақсы күтіп алды. Шетінен меймандос жандар екен. Біздер еркін жүрдік. Ара-тұра Күлпәштың әзілқой жеңгелері Қабденді құүда деп әурелейді. І іі күйеу жолдас болып барған Ахметжанның көкшетаулық екенін білген соң ауыл адамдарьі: «Е, ініміз екен гой»,— деп бірден іш тарта сойледі. Бүдан біз зиян корген жоцпыз. Қудалардың коңіл күйін біліп алдық. Осылай бірнеше күнге созылған тойымыз отті. Сойтіп, астанага Күлпэшпен бірге қайттым...» делінеді Әбдіеалан ағаның естелігінде. Сайын даланың бүл екі саңлағы да Арқада дүниеге келген скен. Өбдісалан ағамыз ел көшіп бара жатқанда өмір есігін ашса керек. Оның аталары да осы Арқада атақты Қажымүқанмен бірге жүрген деседі. Бүл жай кездейсоқтық емес. Екеуін де байланыстырған ортақ өнер, ол — спорт. Бірі Қажымүқанның ()мбыдағы ңиркінен әсер алып, балуан болса, екіншісі оз агаларының сол Қажьіхмүқанмен сырлас болып, немерелерінің де қазақтың батырындай атағы жер жарғанын қалағанынан да болар, қолына былғары қолғап киген боксшы атанды. Ахметжанмен өле-өлгенше дос болып өткен Әбдісалан қиыншылық жылдары ата-анасымен Өзбекстан асып, кейін Түркістанға қайтып оралса, оның балуан досы да Ресейді сагалап, соғыс біткесін туған жер төсіне табан тіреді. Екеуі де он дүркін ел чемпионы деген атаққа қол жеткізді. Әбдісалан ағамыз КСРО чемпионатының екі мәрте күміс, Одақ деңгейіндегі спартакиадада екі рет қола жүлдені қанжығасына байлады. Қазақтың осы екі ұлының бір-біріне жақын жүріп, оз үлтының қамын жегені де тегін емес-ау. Кешегі бодан болған тұста өздері де ізін басқан інілері де спорттың биік белесіне емін-еркін шыға алмай, іш құса болғанда олардың жүрегі қалай шыдады дейсің, бұған. Ахметжанның жүрегі сыр беріп, аламан жарыстың үстінде көз жұмғанда, мұны оның досы Әбдісалан қалай қабылдады екен, шіркін. Біз бүгін азат елміз. Сол асыл ағалардың жанкешті өміріне қанығып, түсінсек етті, олардың не үшін тасада тұрып, жанарларынан жастарын парлатқанын. Кім жылатты, оларды. Неге жылады, олар. Қазағының ұландары жарық жұлдыздай жарқырар тұста, оның көлеңкелеген залым кеңестің кесір саясаты-ай дейсің. Осындай қысастықтарды көріп тұрып, ішкі зарларын сыртқа ақтара алмай, өзара мұңдарын шағысқаны шынымен ұлылар арасында ғана болатын достықтың қылау түспеген бір ғибрат көрінісі екен ғой.

(Атақты Аманжол Бұғыбаев айтқан әңгіме)

Ахметжан ағамыз жайлы хикаят жазыларда жанында бауырындай болып бірге жүрген қазақтың талай тарлан балуандары хабарласып, өздерінің сырға толы толғаныстарын жолдады. Соның бірі-Аманжол Бұғыбаев ағамыз. Ол өз жайлы жазылған кітаптан үзінді ұсыныпты. Онда өзіне қамқор болған аяулы ағасы Ахметжан Қазымбетов жөнінде ой тербеген екен. Біз осы ой-толғамдарды мұртын баспастан сол қалпында бергенді жөн көрдік. Әңгіме арқауы былай өрбиді: «...Шынында да Әбілсейттің пәтері өзі айтцандай энеукүні болган орталыц стадионныц жоғарғы жағында екен. Жаттыгудан элгінде оралган балуан інім келді деп цуанып, бірнеше коршілерін цонацца шацырды. «Бар есіл-дерті күрес, ауылында ешкімнен жығыльіп көрмеген» деп мақтауымды да асырып қойды. «Ауылдың аты ауыл гой, іргелі шаһар Алматы да емес», деп іштей ойлап цоямын мен. Орта бойлы, жауырындары цацпацтай, бұлшық еттері Білеу-білеу жігіт Қабден Байдосов, оның жолдасы — шаштарыда, жанары да көмірдей қара келіншек Дарига, ал денесі ақ құба жігіт Ахметжан Қазымбетов те, өзі сынды ацсары келіншектің есімі Мараш болып шыцты. Дастарханга отырған соң әңгіме қызды. Қабден өзінің өмір жолына қысқаша тоқтап өтті. Семей облысындагы Жарма ауданының тумасы екен. Осыдан бес жыл бұрын, яғни, 1956 жылы КСРО халықтарының жазғы бірінші спартакиадасында алтыншы орынғаие болып, еркін күрестен спорт шебері атаныпты. Осы спорт түрінен мұндай атаққа бірінші ие болған қазақстандық спортшы көрінеді. Келесі жылы Киевте откен КСРО чемпионатында тагы аптыншы орынга тұрақтайды. Бұл уақытта Бүкілодақтық (і/кчіада ҚБайдосовтан басца қазақстандық еркін күрес шеберлерінің ешқайсысы көзге түспеген еді. Ал, Ахметжан болса, Көкшетау облысьіның Қызылту (іУіһшынан екен. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын бітірген соң туған жерінде агроном, аудандық комсомол комитетінің бірінші секретары болып істеп, жақында Қазацстан ЛКСМ Орталыц комитетіне жауапты шетке шақырылған көрінеді. Спортшы болу дегенді жеке бастың мақсатына, мақтанышына, өзімшілдікке апарып тіремеу керек, — деді Қабден сол жолы. — Спортшы алдымен өз халқының, өз (ұлтының туын көтеруші, намысын қорғаушы. Алдына тек айқын мақсат қойган ғана, биіктен биікке көтеріледі. Бірақ сол мақсатқа жету үшін тек армандап қалу жеткіліксіз, бәрі бір одан ешнәрсе өндіре алмайсың, арманыңа жетуің үшін жалықпай жаттығьіп, тамшылатын тер төгу қажет...

- Неге болмасын. Күрессін, кілемге шықпаса балуан өспейді ғой. Бұл — Қабденнің пікірі. Ертеңнен бастап жаттығуға барамыз. Бұл — Әбілсейіттің талабы. Сонымен мен төрт күннен кейін басталатын «Қайрат» ерікті спорт қогамы республикалыц кеңесінің біріншілігіне қатысатын болдым. ...Күрес залының іші әп-сәтте сом денелі жігіттерге толды да кетті. Араларында танитындарым Қабден мен Ахметжан бар. Қалғандарын Әбілсейіт сырттай таныстырған. Балуандар жаттықтырушы келгенше өздері бой жазып қыздырына береді екен. Барлықтары кілемді айнала біраз жүгірді, сосын әртүрлі жаттығуларға көшті. Әсіресе, көпір жасап ырғалғанда жуан мойындардан тамырлар адырайып-адырайып шығып кетеді. Ана бір ұршықша үйірілген көк көз сары жасөспірім Амангелді Ғапсаттаров, оның жанындагы бойы одан аласалау екі жігіт - Қадіркен Қожанов пен Сейітжан Әбдікәрімов. Мынау, қолдарын кілемге тіреп, екі аяғын жоғары көтеріп тек бір нүктеде, төбесімен ғана тұрып мойынын ырғаған Лев Москалев. Бұл жаттығу үшін балуанның тепе-теңдік қалпын ұстауда асқан сезімталдыгы мен күші басым болуы қажет. Левтің осы бір ерекше жаттыгуын орындай алатындарды кейін өзім сирек кездестгрдім. Басымен кілемге шаншылып тұрып қалганда іші қабысып, арқасының, қабыргасының бұлшық еттері білеуленіп шыға келеді екен. Белдесу кезінде шеміршегі сынған палуандардың құлақтары «пелъменге» ұқсап қалады. Міне, осындай «пелъменқұлақ» сом денелі жігіт Алексей Семкин екен. ()пыц жанындағы арбадаған, салмағы центнерден асатын ақын інісі Борис болып шықты. Қыр мұрын, қыран қабақ, басқалардай жұлқынып жаттықпай, баппен орындайтын өсетін жігіті Қазбек Маргиев өзінің жерлесі дагыстандық Ғафиз Мұсаевпен бірге әлдеқандай бір істі қайталау үстінде. Әр қолына екі пұттың гірді алып, Шама-кезек сығымдай көтерген алып Анатолий Видерголд екен. Тәмпіш мұрын, сығыр көз, бетіне қарап жасамыстау ма деп ойлап қалатын якут жігіті Борис Аргунов мені айнал соқтап жүр. Шамасы қазір жаттығу басталған соң (Шналдыратынъім осы болар деп ойлайтын тәрізді. Есіктен маңдайы қасқалана бастаған шүгірек көз, иегі / ииілеу көрінген орта бойлы орыс жігіті көрінді. Үстінде екі қапталында ақжолағы бар спорт костюмі, мойнына ысқырық шыққан, қолында класс журналы сияқты көлемді қалың журнал.

Матугцак сапты бір шолып өтті де: «Араларыңда жаңадан келгендер де бар сияқты гой» деді. Мына жігіт Әбдікәрімов, өзіңіз Жамбылдан шақыртқансыз, —деп команданыц старостасы Лев Москалев ( Сейітжанды нұсқады да: «Ал екіншісін білмеймін» деп, мен тұрған жаққа қарады. Бұл Аманжол Бұғыбаев деген бала. Жасы он алтыда, балуан болғысы келеді, - деді Ахметжан.

Жаттықтырушының мен жайпы пікірі осылайша қысқа «Көрерміз» — дейді ол. Сонда маған сенім артпағаны ма? Ендеше, көрсек көреміз. Бөлменің іштей ғана ойым. Секциядан қуып шықпаса деп әрең тұрған маған ол кезде республика құрама командасының аға жаттықтырушысына ауыз ашу қайда?! Бірақ «Орталыц» стадионды да ұмытқан жоқпын. Әбілсейіт Алматыға келсе болды, сонда барып бірге жаттығамыз. Дегенмен Сергей Михайловичтың тәрбиесінде жүргендігім тек өзім ғана білетін құпия. Екі қайықтың басын ұстап жүргендігімді біліп қалса, бір секциядан қуып шығады ғой деген күдігім де жоқ емес. Классикалық күресті тастайын десем, ақкөңіл, қарапайым адам Сергей Михайловичты қимаймын. Осы жаны жайсаң, кішіпейіл жан біздердің жас жанымызға қаншама абзал қасиеттерді дарытпады десеңізші?! Екінің бірі Кеңес Одағының Батыры бола алмайды ғой. Ал Шахворостов болса, өзінің осы жоғары атағын ешқашан бұлдаған емес, ал еркін күресті тастайын десем, оны өте жақсы көремін. Әдіс айлалары да ауылда талай көрген қазақша күреске, менің табиғатыма өте жақьін. Осылайша бір жылдан астам уақыт өтті. Бір күні: «Сергей Михайлович, менің сіздің секцияңыздан кеткім келіп жүр» дедім.

1963 жылы көктем де өткен. Еркін күрестен республика біріншілігінде үшінші орынға шықтым. Чемпиондық атаққа Ахметжан Қазымбетов, күміс медалъға алматылық Қалқаман Нығметуллаев ие болды. Жеребе Ахметжан екеумізді іздестірген жоқ. Осы жолы оның жамбас әдісін қалай орындайтынын өз көзіммен көрдім. Кейін бұл әдісті Ақақ сияқты орындаған бірде-бір балуанды кездестірген емеспін. Қазымбетов қарсыласына ешқашан жақындап бармайтын, Қиналғанда да ыңғайын сездірмейтін. Алыста тұрып-ақ көп ілеспес шапшаңдықпен алға ұмтылатын да, күтпеген әсерден оң жамбасын көтере кілт бұрылатын. Қарсыласын (п іден емес, оның санынан ала аударыла құлайтын. Әрине, бұл Іқацныц жиі кездесетін, сырына қаныққан қарсыластары (іиа «жамбасқа» түсіп қалмаудан сақтана алатын, ал бірінші Ос кескендер ауада айналып барып, құламай кетпейтін. Сол жылы күзде А.Қазымбетов қызмет бабымен жұмыстан босамады да, оның орнына мен Таллинде өтетін (ауыл-село балуандары арасындағы Одақ біріншілігіне қатысатын болдым. Сапар қарсаңында құрама команданы / (шетіне жинаған «Қайрат» ерікті спорт қоғамының төрағасы Абылай Мұсақұлов: «Араларыңда тәжірибелілерің бар, бұрын үлкен сындарға түспеген жастарда бар, менің сендерден бір өтінетінім - әр жарысқа жауапкершілікпен қарау. Спортта жауапкершілікті сезіну, намысқа тырысу ( биікке жетелейді. Бұл сіздер үшін ғана емес, болашақ үшін де қажет. Ертец кілемге келетін жастар да алдындағы үлкендерге қарап өседі. Дұрыс пікір. Абылай Мұсақұловтың осы сөзінің растығына кейін көзіміз талай рет жетті. Осы жолы Айханов пен Семкин жеңіс тұғырына көтерілді. Мен қола медалъга ие болып, алғаш КСРО спорт пен берініц нормасын орындадым. Таллиндегі табыс ерекше жігер берді. Жаттыгу да жиілей түсті. Кейде күніне екі реттен де жаттығып жүрдік. Ертеңгісін футбол, баскетбол ойынын, түстен кейін техниканы шыңдауға отырамыз. Бұл жылдарьі Әбілсейіт зілтемірмен отырып, тұрып, ауыр салмақты жерден тартып, царына котеріп, аяц қолының, белінің күшін арттыруга біраз көңіл бөліп жүрді. Иілгіш, техникасы жақсы болғанмен ол күш жағынан біраз кемшіндеу еді. Өз салмағы тоқсан кгшограмның о жақ, бұ жағында жүретін огған кейде салмағы бір жарым центнерге жуық алыптармен белдесуге тура келді. Мұндайда цангиа әдісқой болсаң да, сол әдеті орындау күшті қажет ететіндігі белгілі. 1965 жылы сәуір айының ортасында Ақтөбеде Қазацстан кәсіподацтарының біріншілігі өтті. Республика балуандары арасында оз салмагым бойынша күшім цалай? Міне, бүл сын мені мазалап жүрген сүрацца жауап беруге тиіс. Финалда «Буревестник» ерікті спорт қоғамының балуаны Геннадий Трунинмен белдестім. Қара күшке мығым, жаттығу кездерінде екі пұттық гірлерді үршыцгиа үйіргенін талай коргенмін. Бүл күндері жаттыцтырушылыц жүмыспен де айналысады. Бірац ана жарыс, мына жарыс деп үлкен спортты тастай алмай жүрген де жайы бар сгіяцты. Тәжірибеніц аты тәжірибе ғой. Геннадий менің талай шабуылдарымды аяусыз қалдырдьі. Алға ұмтыламын, жақсы қорғанған бәсекелесім қарсы әдіске көшеді де ұпай алып кетеді. Міне, ол осы жылы жақсы қорғана білудің жолы — қарымта шабуыл екендігіне көзімді жеткізді. Енді ол кісінің эстафетасын мен қабылдадым. Қазымбетов сындьі шебер балуан гана емес, ) екен жүректі абзал азаматпен талай жаттыгуларды бірге откізіп, ізіне ергенімді кереметтей бакытты сэттерім деп ссептеймін. Себебі ол кісіден текмен гана емес, мен сияқты көптеген жастар ізгілік, адамгершілік, істің көзін табу, елдің Дәстүрін құрметтеу сияқты көптеген қасиеттерді үйренді. Бірде Көкшетау облысымың Қызылту ауданынан ('оциалистік Еңбек Ері Қажым Мүсіповтың жүлдесі ) үшін балуандар жарысынан оралған бетте Целиноград облысындағы Макинка ауданындагы «Қайрақты» ауылына соққанымыз бар. Мақсаттымыз — Балуан Шолацтың баласы, осы ауылда тұратын Құдайберген ақсақалға сәлем беру. Ахметжан Құдайберген ақсақалды Қызылтудағы жарысқа әдейі шақырған екен. Бірақ қарт келе алған жоқ. Бір жагы соның себебін білу, әрі балуанның ұрпағын көріп қалу да болатын. Ақсақалдың үйін көп қиналмай-ақ таптық. Төрде төсек тартып жатқан ақпаисадай шалдың қолын алдық. Жөнімізді (іытып едік, ақсақал орнынан көтерілді. Отырғанының өзі қасһшыздагы Қадіркен Қожановтың бойындай бар. Балуандық күрес туралы әңгіме естілгенде Құдекең жадырап сала берді. Е.Ахметжанмын де. Атыңа сырттан қанықпын, оқшалайын. Ал мына балаларды білмеймін. Әдейі шақыртқан ірыстарыца бара алмағаныма өкінемін. Жас ұлғайған соң жерің, мына жерің ауыра бере ме, қалай? Ақсақалдың мүсініне қарап қоямын. Бойы ортадан биік, і ) ш'ктері ірі, қапсагай денесінен ет цаиіа бастағанмен сіңірлі, қарулы екендігі көзге көрініп тұр. Ахметжан балуан дегенге, денелі дәулердің біреуі шһігар деп ойлап жүр едім. Ол жағын естігенмін, балам. Майдаланып, барасыңдар гой! Бұрынғы жігіттер болса, мына әжептеуір денем бар деп есептеп жүрген менің өзімді де тымақтай сілкілеп тастар еді.

Кейін жасы он сегізге келгенде Нұрмаганбет Қожабергеннің мал басы саналатын «Бәйге сары», «Құндыз қара» деген жүйрік аргымақтарын жылқышыларынан тартып алады. Содан соң-ақ Қожаберген байдың шаруасы қожырап, жұттан-жұтқа ұшырап, тек құрық ұстап қана қалған екен дейді. Құдайберген ацсакал іргедегі цара домбырага цол созды. Күйіне келтіріп біраз отырды да, жуан цоңыр дауыспен эн бастап кетті. Әнде ерекше бір цуат жатыр. Делебең цозып, бойыңа бір тылсым күш цүйьілгандай болды. Он екіге келгенде болдым бала, Отца күйіп бір цолым болды шала, Содан соң он торт, он бес жасца келдім, Жагаласып мыцтымен топца кірдім. Өзіммен тең цүрбыдан үстем болып. Балуанды талай-тсигай допша үрдым. Жацын болдым халыцца цылыгымнан, Не жүйрік цүтылган жоц цүрыгымнан. Соңыма би мен болыс түссе дагы, Тайыз судай келген жоц жүлыгымнан. Бүдан Балуан Шолацтың күреске ерте түскенін, кішкен- таііынан халыцтың цамын ойлап, зорлыц-зомбылыц жасаушьі І < тем тап окілдеріне царсьі түрып, элеуметтік теңсіздікке бар тш-тэнімен наразы болгандыгын үгынгандай болдыц. Бүл заманда коп адам шүнаңдаган, Өзінше тэккапарсып жүрер надан Нэрсеге болар-болмас цутыңдайды, Мал десе арын сатып үялмаган. Алтынның цолда барда цадірі жоц, Кімнің жайын кім білер сыр алмаған, - деп барып, Құдайберген ақсақал босап кеткен домбырасының құлағын қатайтып, тағы да біраз уақыт күйге келтірді. Жігіттік пен мол өнер қатар қысып, Дарига-ай, шалқар көлдей тасып жүрмін, — деп (һи талатын өлеңді Құдайберген ақсақал ұзақ айтты. Бұдан кейін өзінің көп бейнет көрген өмірі, әкесі, оның Атбасарда, Омбыда, Көкшетауда, Қарқаралыда күрескені жайлы тебірене сөйледі. Балуан залог салып, Корон балуанды жықанда, артына ертіп барған жеті жасар Құдайберген Коронның он бір жастағы ұлы Александрды жығыпты. Бірақ өсе келе дертке шалдыққан Күдекең балуандық өнерді кәсіп етпеген көрінеді. Балуан Шолақты әнші-композиторлығына қоса, жалын жүректі ақын, ерен күш иесі, қазақтың цирк өнерінің негізін салушы да деуіміз керек. Оныц 55 жаста ғана созылған қысқа ғұмырының көп жылдары патша әкімдерініц аңдуында, дала шонжарларымен тартыс-дауда, түрмеде өткен. Халық арасына кең тараған әндері болмаса, оның әлі де көптеген шығармалары халыққа белгісіз. Ал оның балуандық, цирктік өнері тіптен зертелмеді деуге болады. Бұл күндері уақыт талабына сай үкімет пен партияның тікелей нұсқауларымен мәдени-спорттық кешендер көптеп салынуда. Міне, спорт пен әншілік өнерді қатар алып жүрген халқъімыздыц даңқты перзентініц атында осындай кешендердің бірі аталса, бірнеиіе балалар мен жасөспірімдер спорт мектептеріне Балуан Шолақтың есімі берілсе құба-құп болар еді. Қазақ халқы күш өнерін, күшті ерекше құрметтеген. Аузымен құс тістеген аргымақтарын, атан жілік, апай төс балуандарын әрқашан жырға қосқан, ертегі эпостарының қаһармандары еткен. Атақ-даңқты Балуан Шолақ, Қажымұқандардай көбісінің есімдері бүгінгі ұрпаққа жетпеген ерен күш иелері халықтың арасында қай уақытта да болған. Ахметжан есімі де солармен қатар тұр» (Өзінің естелік кітабынан алынды). Қазақтың атын асқақтатқан тағы бір саңлағы Аманжол Бұғыбаев өзінің балуандыққа келіп, оның ыстығына күйіп, суығына тоңған күндерін өзінің естелік әңгімесіне арқау етеді. Ең бастысы, Ахметжан ағамызбен қалай танысқанын, оның өзіне қамқор болған кездерін ыстық ықыласпен ауызға чмстжанның кең жүректі жан екенін Аманжол Бүгыбаев та өз іоім анысына арқау етеді. «Ахметжан ағамыз өмірден қапияда өткенде жүрегім мітгы толқыгі, жаным қайғыға бөкті. Осы бір даратуган жаннан ніірылып қалғанымызға өкіндік те. Амал не, Алланың жазуы « олай болған шығар, бәлкім. Ол олсе де. артына қалдырған і и өлген жоқ» деп еске алады Аманжол ағамыз. Өзі де талай і іиікті бағындырды, бірақ, алғаш Әбілсейіт Айхановтың үйінде м ідестірген осы бір қайырымды жанға деген ыстық ілтипатын «ііі қашан жоғалтқан емес. Жадында да мәңгіге сақталыгі келеді. Аманжол ағаның тағы бір естелігінің арқауы: «Арца тұтар агасы Ахметжан Қазымбетовтыц сенімін абыроймен ацтаган Аманжол ҚСРО чемпионатынан кейін мойынынан ауыр жүк түскендей, озін сергек сезініп жүрді. ()>і чемпионатца үлкен жауапкершілікпен барды. Ахметжан іһиісы аманат еткен жолда сүрініп кетпеуді ойлап, уайым қ І шагында жүрген сәт те аз болган жоц. Абырой болганда ііііһі оцынан туды. Балуан агасы секілді алдына жан салган >н'оқ. Әсіресе, чемпионаттан Қазымбетовты іздеген якут (нічуаны Гавишевты мыц бүралган ггшнасшы болса да, ҚііІісарлыцпен жецуі, оны тіпті цанаттандыра түсті. Ахметжан - Аманжолдың ардац түтцан сыйлы іі. ііларының бірі. Оиың спорттыц жолы мен корсеткен онсгесінен талай жас балуандар тэлім алды. Қазацтыц иақтан түтар маңдай алды балуандарының цатарынан пііібылатын Қазымбетов те өзінің спорттыц жолында талай (ч ісстерді багындырган. Ахметжан озініц спорттыц жолында тек еркін > ) рсстен гана емес, грек-рим эк:эне цазацша күрестен откен н< арыстарда да талай рет топ жарды. Нацтырац айтар ін> ісац, еркін күрестен жетірет, грек-рим күресінен біррет, імі іацша күрестен үш рет республиканың чемпионы атанды. Ол білекті балуан гана емес, білікті маман да еді. «Қайрат» ерікті спорт цогамыньщ торагасы болган кезінде беделді бұл ұйымның одан эрі ныгаюы жолында аянбай еңбек етті. Қазымбетов оскелең жастардың спортпен шұгылдануына айрьщша ден цойды. Оның тікелей атсалысуыменреспубликаның коптеген аймацтарында спорт мектептері ашылды. Ахметжан Қазымбетов озінің бар саналы гұмырын ел абыройын асцацтау жолында, ал ұйымдастыруиіылыц цабілетін ұлт игілігі ұшін жұмсаган ацтангер азамат- тарымыздың бірі. Сондьщтан да оның есімі ел жадында сацталады».

(Қаламгер ӨмірзақЖолымбетовтың толганысы)

Қазақтың спорты жайлы қалам тербеген Өмекеңнің де (Өмірзақ Жолымбетовты айтамын - автор) Көкшеге гана емес, бүкіл алашқа аты мәлім агамыз Ахметжан Қазымбетов турасында біраз еңбектенгенін білетін едік. Ол да осы бір арда үл жайлы өзінің жазгандарын қагазга түсіріпті. Бүл естеліктер оның кітабына енгеніне де қанықпыз. Қаламгердің естелігін ақтарып отырып, хат нұсқасында бергенді дүрыс көрдік. Себебі, ол Ахметжан агамызбен қатарлас жүріп, достықты арқау еткен жан. Мүны төмендегі Өмекеңнің хикаят әңгімесі де айгақтай түседі. Оқып корейікші: «...Ахметжанның кұресін 1958 жылы кұзде кордім. Еркін күрестенҚазацстаннньің кезекті чемпионатыЖібекжолы жэне Масаншы кошелерінің циыльісындагы Алматы ауыр машина зауытының (осындай зауыт болган) спорт залында отті. Жанкұйерлер белдесулерді ортага тоселген кілемді цаумалап турып көрді. Мен өзіммен бірге оңитын Әбілсейіт Агаановтыц тшкүйерімін. Балуан туралы очерк жазгалы жүрмін. Ахметжан да осы чемпионатта белдесті. Өзі цазацтыц . /1 һі // шаруашылыгы институтыныц агрономия факулътетінде і >қ ік)ы екен. Ол күресетін жартылай жеціл салмац дэрежесінде (о і кезде 57-62,5 кшограмныц арасы) күрестіц үш түрінен « порт шебері) Ибраггш Абдулов, Геннадий Труниндер бар. И.Абдулов тортбац келген, ешкімнен тайсалу дегенді пі імейтін, нагыз цара күштіц иесі! Қарсыласын ецкейіп турып күтетін оныц алга созган царулы цолдарын жарып, ішке оту деген циынныц циыны. Алга үмтылса болды Ибрагим . сріппедей сац етіп, козді ашып-жүмганша эдіс цолданып ) і.греді. Мүндайдацас-цагымсэткеболсадаоданшапшацырац іигіу цажет. Міне осындай эпжілдік Ахметжанныц бойынан табылды. Бір үпай болса да артыцшылыцпен царсыласынан іип һім түсті. Трунинніц түрысы — екі шынтагы тие жаздап, жер Ініуырлап жатып апады деуге болатындай. Жацындаганды щооыгынан цысцыштай саусацтарымен шап беріп үстап .і ии)ы да, бар күші мен салмагын царсыласыныц жіліншегіне .. і іһіп, цайтсе де цапталга цүлатады. Сосын атылып барып һі \()еге цонады да, белдескенін таза жыгуга тырысады. І\) шыцтау келген иыгында, білгенге керемет күш бар. Денесі нһіп-шагын болса да, екі пүттыц гірді үршыцтай үйіреді. Ол Трунинмен ацдысып үзац жүрді. Тореші бір-бірден ескерту жасады. Кенет жанкүйерлер біткен ні \ сте цалды. Коз ілеспес шапшандыцпен алга үмтылган І \ мстжаи Геннадийді цас пен коздіц арасында аударып >//) сірді. Жанкүйерлер де, царсыласы да мына кереметке ац- пһің Кейде осылайша балтырга, санга салып лацтыруды іпиі жамбас» деп атайды. Бір гажабы, Ахметжан қіірсыласын білегін немесе царынан үстап, эдіске ыцгайлаган жоц, барлыгы да біртүтас цимыл үстінде орындалды. Бүл үшін асцан шалттыц, батылдыц керек. Ал мүндай цасиеттер Ахметжанның бойында бар болатын. Ацтыц сында белдескендерінің бәрін жапырып жеңіп келе жатцан Лев Москалев. Селдір шыццан сары гиашы осіңкіреп кеткен, кок коз, цоңцац мүрын сары жігіттің түлгасы ірі- ац. Бүлшыц еттері бүлт-бүлт ойнайды, бүца мойынмен түтасцан басын анда-санда кекшеңдеп цояды. Республика цүрамасьшың ішінде тек цана басымен тік түрып, екі цолын тіремей, иэ копірге түрмай, тек мойнын еттерінің күшімен гана арлы-берлі ьіргала алатын жалгыз озі. Мүнысын «міне мені цараңдар, коріңдер, цандай күштімін» дегендей эрбір жаттыгу сайын цайталайды. Москалевтің бір ерекшілігі автобус, троллейбус деген коліктерге ешцашан мінбейді. Астында цызыл мотоциклі бар. Соны ырылдатып, тырылдатып Алматының кошелерінде безіп жүргені, кей күндері цаланың сыртына, таза ауага шыгып кетіп, жан-жацты жаттыгуга көбірек коңіл боледі. Асты да есеппен ішіп-жеп, режгшді цагпаң сацтайды. Белдесудегі түрысы биік. Бірац мүны да царсыласының ыцгайына царай озгерте алады. Ал, жаттыгуга жацадан келген жігіттер болса, цол-аягына самбо күресініц эдісін цолданып, буынын созып, ауыртып, күрес зачыныц есігін екінші цайтара ашпайтындай ететін цасцойлігі тагы бар. Бірде Түлкібастан келіп оцуга Түрсынбек дегенніц нац буынын ауыртып, элгі жігіт үш-торт ай емделіп жаттыгуга цатыса алмай жүріпті. Сондыцтан ба, бірге жаттыгатын балуандар да, жанкүйерлер де іштеріяен: «Москалев жеңілсе екен, сазайын тартса екен!» — деп тілейтін. Тэкаппар Москалев щресті ашыц бастады. Қарсыласын цазір ац алып согатындай арбаңдап алга үмтылады. Бірац козді ашып жүмганша екі аягы аспаннан келіп Ахметжанның прқасынан аударылып бара жатты. Алайда, тісцақкан неме тсмге жауырынымен түскен жоқ, иыгымен кілемді жанап, 6) иірімен жантая қүлады. Мүндай әдіске ол кезде үіи үпай Осрілетін. Енді ол сақ күресті. Қалгануақыт үпай алмасумен отті. Иачуандар бір-бірлеріне жауап эдістер жасап, тең келе ччітты. Ахметжан элгі эзер дегенде алган үш үпайды қуьіп •/<«чпуіне мүмкіншілік бермеді. Қазақ ауыл шаруашылық институтының тортінші һ\ рс студенті Ахметжан Қазымбетов осы жолы қатарынан іЧхінші рет республиканың чемпионы атанды. Оның мүндай пһіпһістарга жетуі, жамбас эдісін жеріне жеткізе орындай іГі\'ы, елде жүргенде қазақша күреспен беріле айналысуында еді. Сол жылдары қазіргі халықаралық дэрежедегі спорт шсберінің атагы тэрізді «Қүрметті спорт шебері» деген іітақ болатын. Ол спорт шеберінің нормасын қатарынан бес т һі і бойьі орындаган спортшыга берілетін. А.Қазымбетое республикада осы талапты алгашқы <•рһшдагандардың бірі. Сонымен қатар Ахаң щрестен жеті рсш, грек-рим күресінен бір рет, қазақ күресінен үш рет рсспубликаның чемпионы атанды. Ол оте еңбеққор еді. Спортпен айналысқан жылдары т (іттыгуды бірде-бір рет жіберген емес. 1959 жылы І расиодар қаласында ауыл шаруашылыгы институттары іірасындагы спорттық ойындары отті. Ахметжан осы опындардың жэне КСРО ауыл-село спортшыларының іірасһіндагы біріншілікте екі мэрте чемпионы болып қана қон/ан жоқ, осы жарыстардың ең үздік балуаны да атанды. /•//• исолы Ахметжан 67,5 килограмга дейінгі салмақ дэреже- • іпдсгі республиканың он дүркін чемпионы, атақты Қабден ІиійОосовпен де белдесті. Сэл-пэл артықшылықпен жеңіске •/. (Чіікен Қабден ага сол жылы эбден сілелеп шаршаган еді. Бүл жылдары Қазацстанда тыц және тыцайган жерлерді игеру карцынмен жүріп жатты. Еліміздіц солтүстік облыстарында жүздеген жаца совхоздар ашылып, мекемелер цүрылды. 1958 жылы Қазацстан алгаш рет мемлекетке миллиард пүт астыц тапсырды. Әзіз жаны романтикага толы Ахметжан агроном дипломын алысымен туган жері — Кокшетау облысыныц Қызылту ауданына асыгып жетті де, осындагы кецшарларда алдымен бөлімше агрономы, сосын бас агроном болып цызмет істеді. Ол жылдары мемлекет жас кадрларды тэрбиелеп, цамцорлыц жасайтын жэне мүныц бір тоте жолы комсомол цызметінде істеп, ысылу, шыцдалу болатын. А.Қазьімбетов 1960 жылы коктемде аудандыц комсомол комитетініц кезекті пленумында оныц екінші хатшысы болып сайланды. Жас маманга бүл үлкен мектеп еді. Мойнындагы жауап- кершілік оны тез есейтті. Алды-артын байцагыш, үцыпты жас тез арада үлкен беделге ие болды. Жүмыс бастылыгына царамай жаттыгуды да тастаган жоц, цызмет арасында уацыт тауып бірнеше чемпионаттарга цатысып, абыроймен оралды. Сол жылдары аудан жастары арасында спорт жүмыстарыныц царцынмен алга басуы комсомол жетекшісі А.Қазымбетовтыц арцасында еді. Қызылтуда бірінші рет цазацша күрестер обльістыц турнир үйьшдастырылды. Ахметжанагаменосыжылдары жацынтаныстым. Мен 1962 жылы Қазацтыц дене тэрбиесі институтыныц спорт факулътетін бітірдім. Сол жылгы цыркүйектереспубликалыц «Ецбек» ерікті спорт цогамына жаттыцтырушы болып цызметке орналасуым керек болатын. Жазда откен бірнеше жарыстан соц келсем орным бос емес. Содан мені Көкшетау облыстыц комсомол комитетінде жацадан ашылган спорт жэне цорганыс копшілік жүмыстары болімініц мецгеруші етіп тагайындады. Қызьілту ауданына жол тарттым. Күн суытып келеді, ауданда жиналмаган егін баршылъщ. Міндетім аудандъщ комсомол комитетіне комек беру, жастарды кауырт жүмысца жүмылдыру. Мүның бэрін тэптіштеп айтып отырган себебім, Іхметжан агамен осы сапарда жете таныстым. Ол жылдары Кокшетау мен Қызылтудың арасында пойыз жүретін. Сол пойызга түн ортасында мініп, жеті-сегіз тгат жүріп, Қызылтуга жеттім. Жацында гана сайланган ііудандыц комитетінің бірінші хатшысының кабинетіне / ірдім, царасам озім баягы күресіне тэнті болатын Ахметжан іі,'(ім. Шүйіркелесіп цалдыц. Сол күні-ац екеуміз жолга шъігып кеттік. Аудан іііаруашылъщтарын бір апта бойы араладъщ. Бір пиіңцалганым жол үстінде Ахаң спорт киімдерін киіп, Мііишнамен цапталдасып бір сагаттай жүгіріп алады. Совхоз ^ирскторлары, болімше бастъщтары, партия хатиіылары арасында беделді. Шаруашылъщ жагдайын, эсіресе, іі рономияны терең біледі екен. Жанында жүріп, коп нэрсе ) іірендім. Кокшетауга оралган соң облыстыц «Коммунизм піаңы» газетіне осы сапарым жайлы мацала жаздым. Егін жиналып бітті. Қазацстан тагы да, миллиард п\т астыгымен халъщты цуантты. Желтоцсан туа іхмстжан агамен тагы да кездестік. Бүл жолгы негізгі тапсырма — келесі коктемде еліміздің царулы күштеріиің Қіітарына шацырылатын жастардың спорттъщ жан- »/. < іқты дайындыгы, ал цосымша тапсырма — бір-екі шопан чтстардың цысца дайындыгы, күй-жэйімен танысу еді. Ахметжан агамен тагы да бірнеше күн бірге болдыц. /.//» у)а Қазацстан ЛКСМ Орталъщ комитетінің пленумына ' >ітън'пацшыекен, соган дайындалыпжүрді. Облыстагы спорт </. і//с жастар арасындагы эскери-патриоттъщ жүмыстар жөнінде біраз пікір алыстыц. Сол жолы Қызылтуда қазакша күрестен облыстьщ жарыс откізетін болып келістік. Кейін естідім. Қазацстан ЛКСМ орталыц комитетінде спорт жэне цорганыс көпшілік жүмыстары болімі ашылыпты да, А.Қазымбетов сол болімнің меңгерушісі болып тагайындалыпты. Ахаңмен келесі 1963 жылдыңмамыр айында жолыцтыц. Алматыдан Қ. Сэтбаев атындагы кошенің бойынан, Ортачыц стадионга царсы салынган үйден екі болмелі пэтер алган соң, бүл жолы отбасын кошіріп алып кетуге келіпті. Кокшетаудан царсы алдым. Тагы да бір апта цасында жүрдім. Ахаң аузын агиса жүрегі корінетін баягы цалпы. Әңгіме арасында ірі-ірі идеячар тастайды. Мүндай адамга атцосшы болудың озі бір ганибет. Ахаңмен бірге Зерендіге тарттыц. Одан соң Бурабай жацца бет түзедік. Жолда Шортанды колінің кіре берісіндегі Жеке батыр шыңының гпүсына аялдадьіц. Шың баурайы сыңсыган іиырша, царагай, беткейі жацпар-жацпар тас. Ауасы кеудені жарады. Ахаң дереу шешініп, спорт киімдерін киіп алды. Өзі бастап отырып иіың басына алып шыцты. Табигаттың тамылжьіп түрган кезі. Ахаң сол сүлу корініске цатты тамсанып еді. Бурабайдан соң Ацмола облысының жеріне отіп кеттік. Кокшенің сілемдері жетектегі нардай тізіліп Балцашынга барып тіреледі екен. Бедері бірінен-бірі откен сүлу, коздің жауын алады... Алдьімызда Макинка ауданының «Қайрацты» деген ауылы бар. Сондагы Балуан Шолац бабамьіздың басына барайыц, балуанның кенжесі Қүдайберген ацсацалга сэлем берейік, - деді Ахметжан агам. Содан Қайрацтыга согып, Балуан Шолац үрпагының шаңырагынан дэм таттыц. Ол бір естен кетпес сапар, керемет күндер еді. Айта берсек, оз алдына болек эңг. ...А.Қазымбетов комсомолда 1971 жылга дейін қышет істеді. Ол кезеңде әрбір колхоз беи совхозга спорт нусқаушылары цызмет істейтін, дэулеті шалцыган үжымдар ( порт клубтарын цұратын. Жыл сайын оңдаган жарыстарга қатынасып, шаруашылыц жұмыстары басталган, < шқталган уацыттарда «Ац бидай» жэне басца да мерекелер ) йымдастырылып тұратыи. Ауыл мен село чемпиондары тэрбиеленетін спорт клубтары — спорт таланттарының қайнар козі- тұгын. Бұл жұмыстарды ауьіл - село спортьіна тауапты ерікті спорт цогамдары жұргізетін. Ол Ресейде «Урожай», Эстоиияда «Калев», Молдовияда «Молдова», () ібекстанда «ІІахтакор», Қыргызстанда «Алга», ягни, >/> республикада эртұрлі, ал Қазацстанда «Қайрат» деп аталатын. Біздің елімізде бұл цогам 1956 жылы цұрылган. ()пһің ірге тасын цалап, цабыргасын цатайтуга Қаңтай /< міргалиев, Михаил Гуннер, Абылай Мұсацұлов, Шынтемір Іиійсейітов сияцты еліміздегі дене тэрбиесінің белгілі І пһімдастырушылары ат салысты. «Қайрат» ерікті спорт цогамы республикалыц кеңесінің торагалыгыиа Ахметжан Қазымбетов 1971 жылы келді. Осы қо,*амда цызмет атцарган сегіз жыл ішінде «Қайрат» цогамы пһігайып, коптеген табыстарга цол жеткізді, жер-жерден і оптеген спорт цұрылыстары бой котерді. Республикалыц «Қайрат» ерікті спорт цогамын І\(/// басцарган тұста Қазацстанның ауыл-село спорты һсрсмет котерілді. «Қайрат» цогамы «Қайрат» футбол іуіімандасын царжыландырды. Осы когамдагы Ә.Айханов, І Ісанов, А.Бұгыбаев, С.Мұцаиіев, Ж.Үшкемпіров сияцты оидаган саңлац спортшылар еліміздің мацтаныша айналды. Мііқтааралда, Атырауда, Ацтобе облысы молтек ауданының Каіісаң» совхозында, тагы да көптеген ауылдыц жерлерде ииіңа стадиондар салынды. Қазацша кұрес жаңа деңгейгекөтеріліп, Қажымұцан атында жэне екі мэрте Еңбек Ерлері Ыбырай Жацаев, Қалибек Қуанышбаев, сонау Оралда Темір Масин атындагы республикалыц турнирлер ұйымдастырылды. Ахаң Алматы обльісының «Горный Гигант» совхозында ауыл жастары жаттыгып, шеберліктерін шыңдайтын орталыц база салу ұшін керекті цұжаттарын дайындап, ұкіметтің алдына мэселе цоямын деп армандап жұретін. Кездейсоц тап болган ажал оны дегеніне жеткізбеді. Оцига былай болган. Күрес кілемін корсе делебесі цозып, арцаланып кететін Ахаң бойьіна балуандыц онер ана сұтімен сіңген гой. Бір жолы Кишинев цаласьінда отетін ауыл- село жастарының бұкілодацтыц ойындарына дайындалып жатцан балуандардың жаттыгуына барып, цыза-цыза озі де жаттыгуга араласып кетеді. Содан шынтац буыны жараланып, цабына ісіп, цанталайды. Біраз уацыт емдеп, дэкемен таңып та журеді. Кишиневте Жацсылыц Үшкемпіров финалга шыгады. Қазац балуаны жеңіп тұрса да, торешілер корер козге цараульщ жасап, жеңісті ресейлік спортшыга береді. Осы эділетсіздікке жаны кұйіп кеткен Ахметжан ыза болып, торешілерімен біраз керілдеседі, эділ шешім талап етеді. Осы кезде жарацатынан бір тромб ұзіліп цан айналымына цосылады да, жұрекке баратын кұре тамьірды кептейді. Жедел — жэрдем машинасымен ауруханага жеткізілген Ахметжан коп ұзамай коз жұмады. Кишинев —Алматы эуе жолымен ұшцан, табыт тиелген ұшац 1979 жылдың 21 тамызы кұні Алматы эуежайына келіп цонды. Қабден Байдосов, Петр Матущак, Әбілсейіт Айханов, Петр Суриков, Аманжол Бұгыбаев сынды нар жігіттердің коздерінде жас, жан дұниелері езілген, егіл-тегіл. Күні кеше гана орталарында жүрген Ахметжан Қазымбетов фэниден бацига отті. Ажалдан ешкім цашып цұтылмайды, дегенмен бұл мезгілсіз олім болатын. Атацты балуан, республикапортыныц улкен цайраткері Ахметжан Қалижанұлы іс- сапармен Кишинев цаласына барганда, 43 жасында дүниеден осылай отті. Қазац спорты озінің бір талантты окілінен қітыда айырьілды. Соныңда Қайрат, Жанат, Ацгүл атты үш пі рзенті цалды. Балуанның жары Марашца отбасының барлыц ііуһіртпалыгы түсті. Бірац, ол цысылтаяңда бойын да, ойын ()а тіктеп, цайраттана, жігерлене білді. Хгшия гылымының иаидидаттыгына диссертация цоргап, Ахметжаннан қалган үш тұяцты цанаттыга цацтырмай, тұмсыцтыга шоқыттырмай, озініц козі жұмылганша мэпелеп өсірді. ()сы адал жар, абзал ананыц да гұмыры қысқа болды. Ауыр пііуқасқа ұшырап 1999 жылы сүйікті Ахметжанныц қасына иэңгілікке сапар шекті. Бір окініштісі, спорт тізгінін ұстаган басшылар осындай арда азаматтыц қадіріне элі жеткен жоқ. '005 жылы атақты балуан Ахметжан Қазымбетов 70 тчісқа толды. Осы мерейтога орай, обльістыц децгейде < та цазацша күрестен жарыс отті. Сол жылы цатты қынжылдық. Біз білетін Ахац қазақ спортының қыруар »/(•) гін иыгына ауырсынбай артып, орге тартқан нар тұлга сі)і Сондықтан,келешекте Ахметжан Қазымбетов есімін і глс түсіруге арналган жарыстарды республика колемінде < чпіч / ііп, ұйымдастырган ӘіСОН дер едік. Асыл азаматын >ір<һіқтай білу— елдіктің белгісі...» ...Көз көрген деген осы. Талантты багалай біліп, шын і уирікті қапысыз таныған жанның бірі де, бірегейі де осы «Імірзақ ағамыз. Өзінің қарымды қаламымен Ахметжан и . і м м з жайлы ой қозғап, көбіміз байқай білмейтін сипаттарын і .цу тілімен ерекше сыр ғып шертеді. Бәлкім, шын достық н і і іі осы шығар. Адалдықтың астарында да жанында жүрген > і.імдьг жақсы қырынан бағалау жатыр ма екен. Әйтпесе, і і шқтың қанына сіңген көралмаушылық кімдерді орғаБжықпады дейсің. Кімдер қастықтың құрбанына айналмады. Өз ұлтын шын сүйген адамға ғана осындай қүрмет жасалады. Өмекең де ішкі жан сырын ақтарып, Ахаңа деген ақ адал көңіліндегі толғанысын осылай жеткізеді. Ахметжан қазағын жан дүниесімен қүлай сүйген арда үл. Арменияға қазақ балуандарын апарып, солар намысты қолдан бермей, төрешілердің де әділетсіздігіне қарамастан, жеңіп жатқанда боз кілемге шығып кетіп: «Көріңдер, біздің жігіттер қалай күреседі. Бүлар қазақ деген елдің намысты үлдары. Енді оларды ешкім тоқтата алмайды!» дегенде өз алашына озінің адалдық сезімін білдіріп, інілерін қайрағаны қайран азаматгың атын асқақтатпағанда қайтеді. Міне, жазушы ағамыз да өзінің жүрек жарды сөзін ыждаһатқа толтырады. Бүл қазақтың ұлдарына тэн ірілікті білдіретін қасиет. Өзі кесек адам өзгелерден де кесек түлғалықты көреді. Өмекеңнің озі де осал болмағаны. «Болар елдің балалары бірін-бірі батыр» дейтін қазақы даналық осыған қаратылып айтылса керек. Сол даналықты тірілтіп, Ахметжандай үлық түлғаға жақсы созін арнаған Өмірзақ Жолымбетовке Кокше елінің қүрметі де ерекше. Ол да бақи емірге аттанғалы біраз болды. Екі абзал азаматтың бүл достығы кейінгіге де онеге болатыны анық.

Өнердің биігіне орлеп шыгып келе жатқанда алдыңды орайтын тосқауылдар да коп болатыны анық. Жақсылыққа институтты бітіріп, ауылға барып жүмыс істеу таңдауы түсті. Бірақ, күрес онері де оны баурап, екі ойлы еткені тағы бар. Себебі, күресте ол біраз биіктерді бағындырды. Енді күресті жарты жолдан тастап кеткісі тағы жоқ. Не істеу керек? - деген сауал оның ойын әр саққа жетелей берді. Озінің жан-тәнімен қүлай берілген онерді қиып кете алмай, «Қайрат» еріктіі иорт қоғамы республикалық кеңесінің сол кездегі төрағасы Дчметжан Қазымбетовке жолығуды жөн көрді. Ахметжан ағасы орнынан тұрып, қаіианғы өзінің к,і і рапайымдылығымен жылы қарсы алды. Үлкен спорт қоғамын «місқаратын адамның осынша құрақ ұшқанына қатты қысылды. Жүрт жайдан-жай мақтамайды екен ғой. Шынымен, ізгілігі мол жан екен» деп ойлады ол. - Жақсылық, төрге шық, келген шаруаңды қысылмай іііі га бер, - деді Ахметжан Қазымбетов жылы шырай танытып. - Менің айтайын дегенім, күресті тастағым келмейді, оқуымды бітірдім, ауылға баруға жолдама беріліп еді, - деді Жақсылық қысылыңқырап. - Сен сияқты ел чемпионы күтіде туа бермейді. Көптен игрі өзіңді жолықтыра алмай жүр едім. Коктен іздегенім жерден і пбылды деген осы екен ғой. Жақында үстелге бауырым, ал » иді әңгімеңді айта бер, - деді абзал аға. Сосын Жақсылық озінің зоотехник мамандығы бойынша иқу орнын бітіргенін, елге де барғысы келетінін, күресті де к.ілғастыру ойында бар екенін айтты. Бірақ, екі таңдаудың бірі миа гура жол екенін біледі. Аға ақылын сүрағалы келгенін де /касырмады ол. Ахметжан қатты қуанды. Мүндай жас талантты нплуандарды корсе, қашан қамқорлық жасағашпа тыным мшіайтын еді. Бүл жолы да солай болды. Алдымен өз қол и іында жаттықтырушы болып істейтін Владимир Угрениновты ішіқыртқызды. Сосын Жақсылыққа: «Ауылға зоотехник і абылар, ел намысын қорғайтьш балуан табу қиын» деді ол. Кабинетке Угренинов та келіп кірді. Одан Ахметжан /Кақсылықты танитын-танымайтынын сүрады. - Ахметжан Қалижанүлы Жақсылықгы кім танымайды, иіеберлігіне үміт артатын жастардың бірі ғой, - деді Владимир Чкоилевич. Бұған Жақсылық та бір марқайып қалды. Өзіне үміт артатынын естігенде шынымен қуанды ол. Өзінің Ахметжан ағасына келгені өте дүрыс болғанын ұғынды. Ал, Ахаң болса, Жақсылыққа «Қайрат» спорт қоғамы арқылы қамқор болудың жай-жапсарын Угренинов екеуі ақылдасып, пікір алмасты. Осылай Жақсылыққа жұмыс та табылды, болашақ тағдыры да шешімін тапты. Енді ол ауылға мал бағуға бармайтын болды. Қазақтың күрес өнеріндеғі абыройын асқақтатпақ. Міне, Жақсылықтың да күрестеғі шарықтау жылдары осылай бастау алды. Ағаларын жерғе қаратпау үшін жанын сала жаттықты. Ақыры кеңес еліндеғі ғана емес, әлемдегі ең үздік балуандардың біріне айналды. Мәскеу Олимпиадасында қарсыластарын басымдықпен үтқан жеңісі күрес тарихында алтын әріптермен жазылды. Қайран, Ахметжан ағамыз-ай дейсің. Қазақтың балаларын боліп-жармай, таланттарын боз кілемге шығарып, жанашырлық танытқаны естен кетпейтін оқиғалар емес пе?! Әттең, Жақсылық сияқты дарынды балуанның жүлдызы жарқырағанын көре алмай кетті. Бірақ, өзінің емес, өзгенің қамын бәрінен биік қойған Ахметжандай адамдар өмірде сирек туатыны анық еді.

«ЖЫРАҚТА ЖҮРГЕНШЕ, ӨЗ ЕЛІҢНІҢ НАМЫСЫН ҚОРҒА!»

Бүл қызылжарлық майталман балуан Жамбыл Тасеме- новтың жүрек жарды сөзі. Осы сөзді ол кешегі кеңес заманында Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің хатшысы А.Н.Шманов дегенге айтқан екен. Әңгіме былай орбіген еді. Бірде Ахметжан Қазымбетов «Қайрат» ерікті спорт қоғамьш басқарып түрғанда іс сапармен Қызылжар қаласына келеді. ( ол жолы облыстық партия комитетінің хатшысында болған ол < піміздің құрама командасьшың мүшесі Жамбыл Тасеменов /клйлы сұрап, оның еш мүқтажы жоқ па? — десе керек. Меймандар кетісімен хатшы А.Н.Шманов Жамбылды шақыртып: «Ахметжан Қазымбетов сенің туысың ба?» деп сауал қояды. Сонда Жамбыл Тасеменов: «Ахметжан Қазымбетов менің туысым емес, ол күрес десе, ішкен асын жерге қоятын, күресіп жүрген балуандарды озінің інісіндей /ісақсы көріп, бауырына тартатын қамқоршы жан. Әрі, сіз білмесеңіз айтайын, Қазақстанның жеті дүркін »іеш іионы, Одақ біріншілігінің жеңімпазы, КСРО-ның қүрметті епорт шебері» деп жауап қатады. Сол асыл ағамыз өз естелігінде Ахметжанның өз туған жері - Қызылту өңірінде алғаш рет республикалық турнир үііымдастырып, жастарды спорттың осы түріне баулуға жол пшқанын да айтады.

Спортшылармен қоян-қолтьщ араласып жүре беретін. Ьіз жаттығьш жатқан спорт залға кірсе, шыдап түра алмай, /ісаттығуға етене кірісуші еді. Ең алдымен ол спортшылардың қолдауіиысы, қамқор- іііысы екенін айтар едім. Елдің намысы үшін өзінің қуатын да, иілімін де, тәжірибесін де аямаған абзал азамат болатын. Алғаш мен онымен ақпарат қүралдарында жазған і морттық жетістіктері арқылы таныстым. Мәскеу қаласында І %7 жылы тамыз айында өткен КСРО халықтары і иартакиадасында онымен жүзбе-жүз кездестік. Мен Ічырғызстан атынан 52 келі салмақта жарысқа қатысып жатқан едім. Бесінші белдесуде Мэскеу қаласының мілықаралық дәрежедегі спорт шебері М.Батовпен күресіп, спйыс тең аяқталып, кілемнен шығып келе жатқанымда, екі қазақ азаматы мені құттықтап, қолдарын беріп амандасты. Олар: «Жарайсың, бауырым!» деп құшағына қысып, бетім- нен сүйді. Сосын өздерін таныстырды. Бірі - Қазақстан Республикасы спорт комитетінің күрес бөлімінің меңгерушісі Хаис Баянғалиүлы Аққалиев, ал екіншісі - Қазақстан Республикасының «Қайрат» ерікті спорт қоғамының төрағасы Ахметжан Қалижанүлы Қазымбетов екен.

«Сен қай жердің қазағысың?» - деді Ахметжан ағамыз сол жолы. Мен өзімді таныстырдым. Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданының Киров ауылының гумаеы екенімді айт- тым. Осылай болашақта маған қамқор көңілмен қарайтын екі ағаммен сонау Мәскеу қаласында боз кілемнің үстінде танысқан едім... Жамбыл ағаның да осал болмағаны ғой, бүл. Әскери борышын атқарып жүріп, бірде Қырғызстан, енді бірде Өзбекстан қүрамасына қабылданып, байрақты жарыстарға қатысуы да жайдан-жай емес. Себебі, ол орта мектепті күміс медалға бітіріп, Қызылжар қаласындағы педағоғика институтына түседі. Осында Виктор Виктің күрес үйірмесіне жазыльш, айналасы бірер жыл ішінде қала жэне облыс чемпионы атанады. Екі жыл білім алғасын әскер қатарына алып кетеді. Қазақ баласының бүл бағы ма екен, әйтеуір, эскери міндетін өткеру кезінде ешкім жете бермейтін биіктерғе көтерілді. Түркістан эскери окруғінде үш рет чемпион атанады. КСРО Қарулы Күштері біріншілігінде де бас жүлдені еншілейді. Ал, сосын Озбекстан мен Қырғызстан чемпионаттарын да бірнеше рет үтады. Озбекстан қүрамасының аға жаттықтырушысы В ладимир Уляшкин әскерден босағасын осы елде қалуын сүрайды. Еліне барамын деген Жамбылды қүрамаға алмай қойғанда, ,>ділетсіздікке шыдай алмай9 көзінен жас төгілгенін де жоққа шыгармайды. Себебі, ол уақытта әскер қатарында болган адам сол жердің құрамасына кіруге рұқсат етілетін. Әскери бөлімге келгесін спорт клубтың бастыгы майор Іірюшкоға бәрін жайып салады. Ол: «Жамбыл, қам жеме, жақында сен Фрунзедегі эскери бөлімге ауысасың, енді Қырғыз елі агынан жарысқа қатысу құқығын иеленесің. Бағың да, бақытың да өз қолыңда» дейді. Майор айтқанында тұрды. Жамбыл Қырғыз елінде жарыс- і арға қатысты. Құрама команданың белді мүшесі Жениш Қы- дмрганов дегенді ол екі рет кеудеден асыра лақтырып, жеңеді. Бас жаттықтырушы Байман іпақырып алып: «Қайдан келдің?» деп сұрайды. Мэн-жайды білгесін эскерден кейін осы елде қалуын да өтінеді. Оған құрамаға мүше етіп қабылдауға уэде береді. Жамбыл болса, республикалық жарыста барлық қарсыластарын ойсырата үтып, чемпиондық і үғырға көтеріледі. Мүның күресі КСРО қүрамасының аға жагтықтырушысы А.Колесовқа жэне КСРО-ға еңбегі сіңген жаттықтырушы А.Катулинге қатты үнайды. Одан эрі Жамбыл Қазақстан спортшыларын бастап барған Хаис Аққалиев пен Ахметжан Қазымбетовтерді Мэскеуде жолықтырып, олардың елге қайт деген қолқасын жерге қалдырмайды. «Сені Алматыға шақыртып аламыз, оқуыңды да жалғастыратын боласың» деді екі ағасы. Бірақ, ол Қызылжарды тастап кете алмайтынын айтады. Елдеғі корі әке-шешесіне қамқор боламын дейді Жамбыл. Осы ;ірада Ахметжан оның бүл таңдауымен келісетінін білдіреді. «Қайрат» ерікті қоғамының мүшесі болып, жарыстарға қатысатынын жеткізеді. Жэне осы сэттен бастап Қазақстан к үрамасының м\?шесі болатынын да ескертеді. «Екі ағасының: «Жырақта жүрғенше, өз еліңнің иамысын қорға!» деген бір ауыз сөзі Жамбылды елге оралтты.Осы бір екі абзал азаматтың қамқорлық танытып, елдік жайлы айтқан сөздері жүрегімді елжіретіп, үлкен ойға жетеледі, - дейді Жамбыл ағамыз сол естен кетпес кездесу жайлы әңгімесінде. Мәскеудегі жарыс аяқталгасын Жамбыл Фрунзеге қайтып оралады. Қырғызстан спорт комитеті атынан қошемет корсетіліп, марапат жасалады. Кездесу соңында оған пәтер беру мәселесі де шешімін табады. Демалыс алып елге келген Жамбылға ата-анасы да өз туған жеріңнің көсегесін көгерт, үлесіңді қос деп ақыл береді. Әскердегі қызметі бітпей жатып, қырғыз ағайындар бүған үй де беріп қояды. Осы елдің спорт басшылары мүндай жағдай кім-көрінгенге жасалмайтынын да баса айтады. Әке-шешесінің келе алмайтынын алға тартып, ол өзінің алғысын жолдап, Өзбекстандағы әскери округке оралады. Мүнда әскери бөлім басшылары Жамбылды зор қүрмет- пен қарсы алған еді. Үйіне барып келуге тағы да он күндік демалыс береді. Елге келген ол Қарағанды қаласындағы Нүркен Әбдіров атындағы республикалық турнирге қатысып, бағын сынайды. Сол жолы өз салмағында жиырма еегіз балуан, оның ішінде алты спорт шебері күрескен жарыста жеңіске жетеді. Қазақстан қүрама командасының аға жаттықтырушысы Юрий Михайлов бірден қүрамаға алынғанын жеткізеді. Ахметжан Қазымбетов те өзінің айтқанында түрады. Жарыс- тарға шақырып, жол сапар шығынын өз мойнына алады. Одақ қүрамасының да оқу-жаттығу жиындарына қатысады. Бүған екінің бірінің қолы жете бермейді. Әсіресе, бірінші нөмірлі балуандарға қарсылас атану шеберліктің белғісі. Бүдан басқа додалы жарыстарда жүлдегер атанады. Бірде оны Ахметжан Қалижанүлы өзіне шақырып алып, қандай мәселелері бар екенін сүрайды. Сонда Жамбыл өзінің жақында үйленетінін жеткізеді.Осы жолы ол пәтер алуға көмектесуге уэде береді. Сол күні республикалық Спорт комитетінің төрағасы Кәркен Ахметовке барып, менің мэселемді айтыпты. Ал, Кэркен Ахметуллаұлы сол арада Мәскеуге Одақтың спорт комитетінің юрағасы С.Павловқа телефон соғып, мэн-жайды түсіндірген екен. С.Павлов Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Василий Петрович Демиденкоға хат жолдайды.

Жамбыл ағамыз Қазақстан, Өзбекстан жэне Қырғызстан ілдерінің чемпионы деген сирек кездесетін жүлдеге ие болған /ісалғыз қазақтың бірі. Онымен бірге, КСРО ауыл жастары гиартакиадасының екі дүркін қола жүлдегері, Польшада өткен чилықаралық жарыстың жеңімпазы болып табылады. Ал? оның күрес өнеріне қосқан үлесі КСРО-ның қүрметті і норт шебері, Қазақстан Республикасының қүрметті спорт мійраткері жэне Солтүстік Қазақстан облысының Қүрметті і мматы атақтарымен аталып өткенін де айтуға тиіспіз. Жамбыл ағамыз өзінің спорттағы жолында Ахметжан І иііімбетов сияқты қамқор жанды кездестіргеніне шүкіршілік м.ілады. Елін ойлап, қазақтың қара сирақ домалақтарын орге • у ііреген спорт қайраткерінің есімі өшпеуі керек дегенді Жимбыл ағамыз да өз әңгімесіне арқау етеді. Мүндай қарапайым болып өмірге келіп, қарапайым і м нц.ііі дүниеден өтетін жандар аз ба екен, сірэ. Ахметжан есімі - оиардың қасында үлкен әріптермен жазылары сөзсіз.

Ахметжанды үлағаты мол, тектілігі де бір басынан табылатын жан екенін айтсақ болар. Ешқашан басқаның сыртында тұрып тас атпайтын, қайта жығылғанға жұбаныш, сүрінгенге сүйеніш бола білегін мэрт мінезімен айрықшаланатыны оны озгелерден ерекшелеп гүратын. Ал, үлықтық - Ахметжанның дархан даладай кең жүрегіне мүлде жат, жадына да сыйыспас мінез-құлық еді. Кішіпейілділік - тэрбиенің өнеге етер белгісі екенін, үлкенге ізгі, кішіге үлгі бола білу адамды басқалардан озық ететінін ана сүтінен санасына қүйған ба деп қаласың. Алматыдағы жоғары оқу орнын бітіріп, елге оралған Ахметжан алдымен Қызылту ауданына қарасты «Чапаев» кеңшарына агроном болып жұмысқа орналасады. Тағдыр оған да жанашыр болар жандарды қасынан тапқызды. Атақты Еңбек Ері Қажым Мүсіпов осы кеңшарда директор еді. Ахметжанға бөтендігі жоқ Қажым ағамыз да 1956 жылы «Үялы» колхозын басқарып тұрғанда жоғары атақ алған болагын. Сол Қажым Мүсіпов жас маман болып келген Ахметжанның өсуіне де мол қолгабыс жасады. Бір бойында небір таланттар тоғысқан Ахметжан спортта да, шаруашылық қызметінде де өзін жақсы қырынан таныта білді. Айналасы бірер жыл ішінде ол аудандық комсомол комитетінің екінші хатшысы қызметіне жоғарылатылды. Жастарға да осындай ұйымдастырушылық қабілеті мол адам керек болған шығар. Ахметжан ауыл агрономы болғалы ұлық болсаң, кішік бол деғен даналықты жанына түйетін жас екенін талай байқатты. Өзі мұны біреуғе жақсы атты болып көріну үшін жасамаған да шығар. Ана сүтімен дарыған тэрбиесінде кішірейіп түру сипаты бар екенін алғаш аңғарған жанның бірі кеңшар директоры Қажым Мүсіповтың жұбайы еді. Ауыл іпетіне жете бере ақбоз атынан түеін, жаяу келегін Ахметжанды көрген жүрт шынымен таңданатын оған. - Мына бала тегін адам емес, тектілік бар бойында. Астындағы атын ойқастатып, коптің алдына бармайды да, - деді жүбайы кеңшар директорына. - Ахметжан қазақтың талай үлылары шыққан киелі елдің үланы, оның өз қатарластарынан озық болып тумауы мүмкін емес. Бір бойында қайсарлық та жетерлік, қарапайымдылық та жоқ емес. Бәрін сабырға жықтыратын мүндай адамдар алысқа барады, - деді Қажым Мүсіпов жүбайына. Себебі, Ахметжанның бойындағы асыл қасиеттерді Қажым Мүсіпов те аңғармай қалмаған. Бір жағынан бүл Сілеті өңірі де қазақтың қаймағы бүзылмаған бір олкесі. Жергілікті жүрт кімнің кім екенін оның сөйлеген созінен, жүріс- гұрысынан-ақ аңғарады. Қажым Мүсіповке де Ахметжанға қамқор болу керек деген ой сонда келген еді. Сол Ахметжанның ауылда қалмай, спортын да, жүмысын да алып жүретіндей жоғарыға қызмет ауыстыруы ел ағаларының қамқорлығының арқасы болатын. Кеңшарға үдайы келегін аудан басшыларының құлағына Қажым Мүсіпов осы жайды құюмен болды. Бірде ол ауданнан келген партия хатшысына: «Мына жас маман Ахметжан Қазымбеговтің болашағы зор. Ауылдағы қара жұмысқа да білек сыбанып кірісіп кетеді, спортын да тастамай, шұғылданып жатқанын көріп, бір биіктен көрінетінін сеземін. Бәлкім, қолдау жасармыз» деді ол. - Қажеке, жақсысы жақсы-ау, бұл баланың. Бірақ, кезінде ол ауылдан «халық жаулары» көп шыққан. Әкесі де қиырға жер аударылып келгенін білесіз, - деп партия хатшысы кеңшар директорының меселін қайтарды. Бірақ, Еңбек Ері Қажым Мүсіпов көпті көрген жан еді. Аудандық басшының санасын өзгертіи, онсыз да тың игеру деп келіп жатқандар баеымызға шығып жатқанда, бізге бұлай бөліну абырой әпермесі анық екенін баса айтты. Тыңға келіп жатқандардың да сүттен ақ, судан таза еместігі анық еді. Ақыры үлт қамын ойлаған жанашыр жандардың арқасында ол аудандық комсомол комитетінің екінші хатшылығына жоғарылатылды. Кейін Алматыға сапар шегіп, бүдан биік белестерді бағындырды. Ал, Ахметжан да Қажым Мүсіпов сияқты қамқор жанның бүл жақсылығын еш үмытқан емес. Алғаш өз туған өлкесінде республикалық жарыс откізу идеясы туғанда, Қызылту ауданында алғашқы Еңбек Ері атағын алған Қажым Мүсіповтың жүлдесін сарапқа салуы керек екенін айтпай үқты. Бүл додалы жарыс талай жас балуанның жолын ашты. Алғашқы шыңдалу соқпағы болды. Ең бастысы, қызылтулық балуандардың облыста ғана емес, елімізде биік спорттық дәрежеғе жетуіне жаңа қадам жасады.

Даналар жүз жылда бірақ рет туады. Ахметжан Қазымбетов те бір бойына қаншама талантты жинаған дарын иееі. Ол ең алдымен спортшы, белдескенін алып жығатын кәніғі балуан. Ал, адамдарға мейіріммен қарайтын қамқоршы ғана емес, жастардың жайқалып өсуіне жәрдемші үстаз. Басшылық қызметте де талапшыл, дөрекілікті жаны сүймейтін, үлық болса да, кішік бола алатын зиялы жан. - Бауырым, мен саған Ахметжан ағамен көп жыл қоян-қолтық қызмет еткен ақмолалық Геннадий Новиковтің байланыс телефонын жіберемін. Жазып жатқан кітабыңа біраз мағлүмат алар едің? - деді «Қазақ күресі» респуликалық федераңиясының президенті Марат Шәмшүніров ағамыз. Араға бірер күн салып Геннадий Новиковпен де кездесудің сәті түсті. Сонда ол: - Мен Ахметжанды өзіме үлгі еткен адаммын. Қанша жыл қол астында да қызмет істедім. Бірде-бір рет қатты сөз айтып, дөрекілік көрсетіп, адамның арына тигенін байқаған емеспін. Аса мейірімді, болмысында да зиялылықтың шынайы сипатын аңғарылып түратын асыл гуған түлға еді, ол, - деғен еді. Біз оны Көкшетаудан жолай өтіп бара жатқанда кезіктіріп, сыр бөлістік. Қасында жүбайы - Алефтина Новикова бар. Біраз жасты еңсерген ерлі-зайыпты Новиковтар Ахметжан ағамыз жайлы естеліктерін ортаға салды. - Мен Ахметжан Қалижанүлымен Алматыда студент кезімізде дос болдық. Күрес үйірмесінде КСРО-ның үш дүркін чемпионы, Токио Олимпиадасының жеңімпазы Анатолий Колесов, елімізден шыққан түңғыш КСРО спорт шебері Қабден Байдосов, Қазақстаннан КСРО-ның түңғыш чемпионы Амангелді Ғабсаттаров, атақтары жер жарған. Әбілсейіт Айханов, Геннадий Трунин, Аманжол Бұғыбаев, Алексей Семкин сынды балуандармен бірге жаттықтық, - ден еске алады ол. — Мұндай сегіз қырлы, бір сырлы жанды өмірде кездестіру қиын. Ол өзінің бар асыл мінезімен басқаларга үлгі- өнеге еді. Спортта да алдына жан салмайтын. Адамгершілігі өз алдына бір төбе әңгіме. Біз оны білекті балуан ретінде көбірек ауызға аламыз. 1966 жылдан «Қайрат» ерікті спорт қоғамын басқарған кезеңінде ел спорты үшін көп еңбек сіңірді. Иә, күрес түрін, оның ішінде ауыл балуандарының осіп, жетілуіне мол ықпал етті. Бірақ, мен ауыл спортының басқа да түрлерін дамытуға жанашыр болған бірден-бір тұлға екенін айтқым келеді. Әсіресе, қысқы спорт түрлеріне кең өріс ашылды... Геннадий Новиковтың айтуынша, Ахметжан Қазымбетов «Қайрат» ерікті спорт қоғамының басшылық тізғінін алысымен ауылды жерде күрестен басқа, оның ішінде қысқы спорт түрлерін дамытуға көңіл бөлінеді. Шаңғы, допты хоккей, биатлон бойынша ауыл спортшылары арасында додалы жарыстар үйымдастырыла бастады. Целиноғрад облысының әйгілі шаңғышысы Сахнов шыққан Балкашин ауданы еліміздегі осы спорт түрінен негізгі орталығына айналды. Қоғам қаржыны да аяган емес. Материалдық базаны нығайтуға да ерекше назар аударылды. Осының арқасында Қазақстаннан КСРО-ның ең тұңғыш спорт шебері биатлоншы Николай Савин, КСРО-ның құрметті спорт шебері шаңғышы Дмитрий Комаровтар спорт аренасына жолдама алды. Біздің әңғімемізғе арқау болып огырған Геннадий Титовичтің жұбайы Алефтина Новикова шанғы спортынан КСРО-ның спорт шебері нормативін орындайды. Ол сонымен бірғе, найза лақтыру спортымен де айналысыгі, оның жасаған рекорды әлі күнге дейін жаңармағаны да ауылдан шыққан спортшылардың тегін еместігін аңғартады. Бүгінде Алефтнна Новикова КСРО-ның дене тәрбиееі саласының үздігі, Қазақсіан Республикасының қүрметті қайрат- кері және еңбегі сіңген жаттықтырушысы болып табылады. Ал, Новиковтардың бірі - «Қайрат» ерікті спорт қоғамының Целиноград облыстық кеңесіне, ал, екіншісі - осы қоғамның балалар мен жасөспірімдер спорт мектебіне жетекшілік еткен жылдары эйгілі зілтемірші Анатолий Храпатый да спорттағы бағын сынаған жас бүлдіршін болатын.

Кейін Анатолий Храпатыймен Ахметжан бауыр болып кетті. Сонау бір жылдары даңқты зілтеміршіні өзінің туған жері - Қызылтуда күрестен өткен республикалық турнирге мейман етіп шақырып, тэжірибесімен бөлісуге жағдай туғызған еді. Целиноград облысы «Қайрат» ерікті спорт қоғамының туы астында өтетін жарыстарда үдайы жүлделі орындардан көрініп жүргенін де Геннадий Новиков мақтана айтты. «Ахметжан менің доеым ғана емес, бауырым еді. Тағдырдың осындай адаммен жолықтырғанына да ризамын. Өзімнің туған бауырымдай болып кеткен Ахметжан қырық үш-ақ жасында өмірден қыршын өткенін естігенде, қайғыдан жүрек талмасын алдым» дейді ол өткен күндеріне бір оралып. Біз Ахметжан ағаны қүрмет тұтып, қадірлеп өткен Геннадий Титович Новиковтың да омірбаянына көз жүгірткен едік. Өзінің аяулы досы жайлы ақтарыла сөйлеген оның да тегін адам еместігін байқадық. 1962 жылы Алматыдағы Қазақ мемлекеттік дене тәрбиееі және спорт институтын бітіргесін, Тың өлкесіне оралып, осында күрес пен шаңғыдан жаттықтырушы болады, Ал, 1970-1997 жылдары «Қайрат» ерікті спорт қоғамының Целиноград облыстық кеңесшщ төрағасы, облыстық спорт комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. Ол КСРО-ның спорт шебері, Бүкілодақтық дэрежедегі төреші жэне Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген спорт қайраткері. Бүл келелі эңгіме Ахметжан ағамыздың қазақ спортын өрге сүйреген тағы бір талант - Анатолий Храпатыйға да жол көрсетіп бергенінен сыр шертеді. Ал, қысқы спорттың да сол жылдары жаңа белеске көтеріліп, осының бэрінің басы- қасында Ахметжан ағамыздың жүргені кездейсоқтық емес екенін айту еді. Шынында, мүндай дарындар жүз жылда бірақ рет туады. Қысқа ғүмырында көп іс тындырған аяулы ағамыз артында айшықты ізін қалдырды.

Адам Жаратушының пешенемізге жазар тағдырына сенеді. Бұл тағдыр деп отырғанымыз бәрімізді жаратушы Аллаһтың ананың алтын құрсагында жатқанда періштелер арқылы жазатын соқпақ жолы. Бапкерлікті тастап, кәріліктің даңғылына бет бұрған кезінде Мұсабек Қапанов та осыны көп ойлайтын болды. Бар саналы ғұмыры откен боз кілемдегі өмір өткелдері осындайда көз алдынан көлбеңдей жөнеледі. Ахметжан ағасы болмаса, ауылда қалып қояр ма еді. Ауылда тұрақтағандардың да барлығы көштен қалды деп тағы айта алмаймыз. Бірақ, қызығы да аз емес, шыжығы да жетерлік күрестегі өмірдің оз тағылымы бар екен. Мұсабек Ахметжан ағасын еске алды. Еркін күрестен Қазақстан біріншілігі өтіп жатқан. Өскеменнен келіп, өз қарсыластарын бірінен соң бірін жыққан Мұсабек ақтық сынға жолдама алды. Енді ол сол кездегі ең танымал, бірнеше дүркін чемпион Лев Москалевпен кездеспек. Бірақ, басқалар сияқты мұның жүрегі еш шайлығып корген емес. Алдына кім кездессе де жеңіп, жеңіс тұғырына көтерілу бар арманы. Лев Москалев оңай берісе қояр балуан еместігін білсе де, барын салып бақты ол. Бір сәтте адуынды қарсыласын жерден і ік көтеріп алды. Ахметжан бас төреші еді.

Келесі жылы Бішкек қаласында өткен Одақтық жарысқа бастап барған Ахметжан Қазымбетов жолда жас балуан Ауыл шаруашылығы техникумын бітірдім, Өскемендегі ауылыма баратын шығармын. - Ауылға барсаң, қалып қоясың ғой. Мен де алғашында ауылға барып, күрес үшін комсомолдағы хатшылық қызметімді тастап, Алматыға келдім. Сенде солай істе, - деп ақыл қосты Ахметжан ағасы оған. Мүсабек ойланып қалды. Сойтіп, ол техникум жолда- масымен ауылға барып, сосын біраз богеліп, Алматыға сапар шекті. Республика қүрамасында күресіп, талай алалау- шылыққа да үрынды. Сары аурумен ауырып, күресті мүлде тастады. Бірақ, Ахметжан ағасы өзі басшылық жасайтын «Қайрат» ерікті спорт қоғамына жаттықтырушылық қызмегке алды. Институтты да бітірді. Пәтер әпер^мін деп те біраз тер токті. Менің алдымнан талай талантты балуандар өсіп шықты. Басқасын айтпағанда, Мәлік Надырбеков жэне Алтай Танабаев деген екі шэкіртім ел құрамасын үш олимпиадаға бас жаттықтырушы болып апарды, - дейді ол. Мұсабек Қапанов күрес жолын осылай жалғастырды. Биіктерге де өрмеледі, қиядан қүлаған кездері де болмай қалмады. Ахметжан сияқты қазақтың дара да, дана түлғалары арқаеында өзінің өмірлік соқпағын тапты. Еңбегі де еленбей қалмады. КСРО-ның спорт жэне дене шынықтыру саласының үздігі, ел спортының құрметті қайраткері атақтарын алды. Ал, бапкерлік қызметіндегі белесті жолдары Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген жаттықтырушысы деген дардай марапатпен өлшенді. Бұл да Мұсакеңнің тағдырына Жаратқанның мейірін төге қарағаны ма деп қаласың. Солай болсыншы деп ақ тілегіңді де арнайсың. Ол Ахметжан агаңның ақ адал ниет тілегі деп те ұғарсың, бэлкім. Шыны сол ғой...

Бектай Хаеенов - Ахметжанның шәкірті, әрі балдызы, Қызьшгудың күресін өрге сүйреп келе жатқан бапкер ағамыз балдыздан гөрі, шәкірт деген сөздің өзіне көбірек ыстық көрінетінін айтады. Кішкентайынан Ахметжан ағасына еліктеп, балуандық жолды таңдағанын мақтан да түтады. Он бір жасында Қызылтудағы күрес үйірмесіне барып жазылды. Бүл Теке колін жиектей орналасқан қазақ ауылдарын күреске деген ерекше ыждаһат сезім баураған кез еді. Бүрын күрестің не екенін білмеген дала қазағы Ахметжан сияқты үлдарының бір емес, бірнеше мәрте ел біріншілігін үтып алған жеңісі осы өңірдегі жастардың қызығушьшығын оятты. Осылай Қызылту жерінде күрестің ең алғашқы сүрлеуі салынды. Әрине, оған дейін ауыл қазағы күреспеді деген сөз емес. Қай той күрессіз өткен. Бірақ, шалғайдағы ауылдың бір үланы республиканы ауызына қаратып, кеңес елінің биік белесіне котерілуі сөз жоқ сүйіншілеп айтатын жағымды жаңалық еді. Ал, Ахметжан ағамыз Алматыға кеткесін елдегі жаңа үшқын атқан спорттық бәсеке сәл саябырсығаны да рас. Туған жерін шынайы сүйетін ұл ешқашан сыртқа қашпайды. Араға бірер жыл салып Соңиалистік Еңбек Ері Қажым Мүсіповтың атында республикалық турнир ұйымдастыруға ұйытқы болды. Осының алдында өзі Қызылтуда қызмет істеп жүргенде елдің жастарын күреске баулып, республикалық жарысқа да апарғаны есте. Ондағы ойы күрестің үлкен дода ғана емес, елдің мақтанышы, абыройы екенін санаға құю еді. Қажым Мүсіпов атындағы алғашқы турнирге қазақтан шыққан еркін күрестен тұңғыш КСРО-ның спорт шебері Қабден Байдосов, қазақ жастарыиан шыққан тұңғыш КСРО чемпионы Амангелді Ғабсаттаров және белгілі қаламгер Өмірзақ Жолымбетов келген еді. Қабден Байдосов бас төреші болды. Сол кездегі күреетің майталмандарын көрген жүрт таңдай қагысты. «Болмасаң да үқсап бақ» деген даналық жергілікті жастарга әсер етпей қалмады. Күрес бүл өлкеде бүрын-соңды болмаған қарқында дамыды.

Бектайды күрес деген киелі онерге тартқан Ахметжан болса, биік жетістікке жеткізген бапкері Мүсабек Қапанов екенін де айтқан лэзім. Украинаның Запороже қаласында КСРО халықтарының ауыл спортшылары арасында өткен додалы жарыста Бектай Хасенов бас жүлдені иеленіп, КСРО спорт шебері нормативін орындады. Бүгінде алғаш Ахметжан ағамыз қазыған қаққан күрестің іргесін сөкпей, қал-қадірінше дамытқан жандардың бірі осы - Бектай Хасенов десек еш қателеспейміз. Оның талай шэкірті ел біріншілігінде топ жарды. Бүлардың қатарында Жанат жэне Азамат Әмзеновтер, Сейілбек Сарбасов, Қайрат Баймағамбетов, Кенже Айтхожин жэне тағы басқаларын ауызға алуға болады. Ал, биыл тағы бір шәкірті Ересен Қайыргелдин республика чемпионы атанды. Қызылтудың күресі эне бір жылдары тоқырауға үрынғанын айтпасқа болмас. Тоқсаныншы жылдардың аяғынан бері он жылға тарта уақыт бүл өлкенің күресі бір кездегі жүлдыздай жарқыраған бағынан айрылып қалды. Оған ешкімді кінэлауға да болмайды. Заманның ағымы күрестің де шаңырағын шайқалтты. Қазақстан құрама командасының мүшелері болып табылады. Әлі талай Ахметжан ағаларының жолын қуған білекті балуандар шығатынына шүбәсіз сенеді. Себебі, Қызыл- тудың жері киелі, «ат аунаған жерде түк қалатыны» тағы бар. Бізде Ахметжан ағамыздың өз елінің қамын ойлаған шынайы патриоттардың шығатынына сенім арттық. Бүл ешкімді алда- майтын үкілеген сенім. Шынында да, сеніміміз алдамаса екен!

...Ақыжан Үялыда жеті жылдықты бітіріп, Кішкенекөл- дегі орта мектепте білім алды. Ақыжан деп отырғанымыз Ахметжан ағамыз. Өзімен тете өскен замандастары оны осылай еркелетіп айтатын еді. Денесі кішірек болса да, өте шымыр Ақыжан белдескеніне есе жібермейтін балуандығы да бар. Сабақ арасындағы үзілістерде сыныптастарын күреске шақырып, белдескенді жақсы көреді. Ешкім оған қарсы түра да бермеуші еді. Ұстаса кетсе, қарымды қолдарымен өз әдісіне салып, дегеніне жететін-ді. Қаншама оқушылардың көзінше Ақыжаннан жеңіліс тауып, үстіндегі шаңын қағып, түрып жатқанның несі жақсы дейсің. -Менің де онымен күресуғе батылым жете бермеуші еді,~ деп еске алады сыныптас досы Фарид Фахрутдинов. - Бірақ, «Қоянды қамыс, батырды намыс өлтіреді» демекші, бірде әбден титықтатып болмағасын күресуғе бел будым. Бағымды сынап көрғім келді. Жеңілсем жер көтеретінін де білемін. Жанымдағылар: «Фарид, сенің мүның не, кіммен күреспексің?» деп меселімді қайтарғысы келеді. Бірақ, мен алған бетімнен қайтпадым. Осылай екеуіміздің белдесуіміз басталды кетті. Оқушылар да көп жиналып қалды. Бәрі менің жығылатыныма сенімді екенін сеземін. Намысымды қолдан бергім де келмейді.Қайдан күні пайда болғанына әлі күнге дейін таңмын. Жамбаеқа салса, жағдайымның нашарлайтынын да білемін. Қарымта жасап, әдіс деуге де келмейді, шалып жібердім. Ол омақаса қүлады. Сондағы Ақыжанның түрін көрсеңіз. Ұялғанынан екі беті қызарып кетті. «Бұл қалай болды, өзі» деп таң қалған шығар. Бірақ, бұл оны менің ғана емес, сыныптастарымыздың ең алғашқы және ең соңғы жеңгеніміз еді. Ойламаған жерден болған сәттілік те шығар. Шыны керек, менің өзім копке дейін сене алмадым бұған. Мұндайда болады екен дегі қоямын ішімнен... Ақыжан өте шебер балуан екеніне кейін барлық жерлестері куә болды. Орта мектепті бітіре сала, Алматыға кеткен ол өзінің жауырыны жерге тимейтін балуан екенін дәлелдеді. Оз достарының осындай биік жетісгікке жеткеніне қуанбағаны қалмады. Оны айтасыз, бүкіл Қызылту өңірі өз ұланының ел чемпионы болғанын естіп, борікгерін асгіанға атты. Ал, Ахметжанды бала күнінде жыққан Фарид Фахрутдинов журналистика саласында биік жетістікке жетті. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факулкгетін бітіріп, қырық жыл бойы өз мамандығы бойынша қызмет етті. КСРО-ның теледидары мен радиосының үздігі атанды. Фарид пен Ахметжан оқыған Кішкенекөл орта мектебінің түлектері қай қиырга кетпеді дейсің. «Генералды армандамаған сарбаз нашар сарбаз» деп бір қолбасшы айтпақшы, өз ісінің «генералы» болғысы келгендер жетіп жығылады. Сыныптастарының қатарында барлық саланың мамандары бар. Әрқайсысы оз кәсібінің «генералдары» саналады. «...Кеңшар агрономы. Аудандық деңгейдегі комсомол көшбасшысы. Еркін жэне классикалық күрестен бірнеше дүркін республика чемгіионы. Бірнеше халықаралық

жарыстардың жеңімпазы. Ақыр соңында, «Қайрат» ерікті спорт қоғамын ұзақ жыл бойы басқарған басшы. Міне, сіздерге гағы бір генерал! Ол бүдан асқақ істерді тындырар еді. Әттең, өмірі келте, қысқа болды» делінеді Фарид Фахрутдиновтың «Біз де жас болған едік...» деген кітабында. Шынында, ол күрес өнерінің көшбасшы генералдарының бірі екеніне еш шүбэ жоқ. Атақты Қажымүқан бастагі берген дала қазағының күресін биікке көтеруге сүбелі үлес қосқанын жоққа шығара алмасақ керек. Елімізде еркін күрес енді дамыған түста бірнеше дүркін чемпион атану, Одақтық жарыстарда көш басынан көріну шеберліктің арқасы. Бэлкім, оның ізін басқандар Ахметжанның нэтижесін бірнеше есе қайталаған да болар. Бірақ, тың жерге алғашқы түренді салған да Ахметжан екенін естен шығармағанымыз абзал. Ахметжан Қазымбетов те осы сипатымен көбімізден жоғары түр. Ал, оны мойындай білу де - өнер. Биыл біз Ахметжан ағамыздың сексен жылдық торқалы тойын атап өтпекшіміз. Кішкенекөлде осы айтулы шараға арналып ресгіубликалық жарыс межеленіп отыр. Онымен бірге оқыған достары да жиналмақшы. Гек, ішінде Ақыжанның жоқтығы өкінішті. Бүл да өмірдің бір тоқтаусыз ағатын ағын жолы. Біреу қайық болып, асқақ мақсаттарға сапар шексе, енді біреулер жарты жолда жағаға шығып, қайраңға қайығын қалдырады. Ал, Ахметжан ағаның қайығы элі жүзіп жүр. Себебі, Ахметжан ағаның қайыгының ескегін ескен шэкірттері үстаз есімін ешқашан төмендетпейтініне сенімді. Өмір - көш керуен еияқты, алға сүйрелей жөнеледі. Алдыңнан кезіккен қалтарысы да көп, бұлтарысы да жоқ емес, соқпақ жолда асқар асуға шығу әркімнің асыл арманы іспеттес. Бірақ, көш керуеннің жолы қысқа болса да, ғұмыры ұзақ болатын шақтары да бар. Ахметжан Қазымбетовтың ғұмыр жолы тым қысқа өрілсе де, аты ұзаққа қалатын ісі қалды артында. Өзі де даланың батыр ұлына айналды, елінің мерейін осіріп, мәртебесін де көтерді. Ең бір тағылымдысы, өзінің ізін басқан қаншама та- лантты балуандарды тәрбиеледі. «Болмасаң да, ұқсап бақ» дейді ұлы Абай бабамыз. Жақсыға талпыну - жағымды іс. Ал, жаны жайсаң жақсы адамға ұқсау - жақсы тұлға болып қалыптасуға жол аша- ды. Қазақтың атақты балуаны Ахметжан Қазымбетов та көп жастарға үлғі-өнеге болған дарабоз жан еді. Ауылдан барып, талай биіктерді бағындырған оның есімі қазақ даласын кезіп кетті. Күрес өнері де осы бір кезеңде бұрын-соңды болмаған ауқымда қарқынды даму жолына түсті. Ахметжан ағаға ұқсағысы келіп, күресті серік еткендердің де қатары көбейді.

Кейін сол Марат та ағасы жүрген баспалдақтардан өтіп, біраз белестерді бағындырды. Міне, «Ахметжан аға сияқты еркін және классикалық күрестен еліміздің және Одақтың бірнеше дүркін чемпионы, құрметті спорт шебері боламын» деген баланың бірі осы Марат еді. Бүгінде Бүкіләлемдік «Қазақ күресі» федерациясының бірінші виңе-президенті Марат Шәмшүніров те Ахмет- жан ағаның ғибратын көрген жандардың бірі. Бір жағынан Мараттың әкесі Оразбай Шәмшүніров Ақжар ауданында ел басқарып тұрғанда Ахметжанмен сыйлас досы болғаны тағы бар. Бірде Ахметжан Алматыдағы оқуынан елге демалысқа келеді. Аудан орталығы - Талшық кентінде алдымен түсетін үйі де осы Оразбай ағаның шаңырағы болатын. Қадірлі қонағына дастархан жайылып, емен-жарқын әңгіме өрбитін. Бала Марат та қүлағын түріп, Ахметжан ағасының айтқан спорттағы табы- старын естіп, балуан болғысы келді. Кейін ол Ахметжан ағасына еліктеп, күреске де ден қойды. Алгашқы бапкері Қабиболла Әмриннен коп нәрсе үйренді. Бар-жоғы үшінші сыныпта оқитын Мараттың күреске деген қүлшынысы жоғары болды ма, үлкен ареналарға шығатын күндерін де тосты. - Күреспен мықтап шүғылдан, мектеп бітіргесін Алматыға кел, дене шынықтыру институтына оқуға түсіремін, - деді ол бір келгенінде. Сосын күрестің әртүрлі әдістерін көрсетіп, білекті емес, білімді балуан көпті жығатынын қүлағына қүйды. Одан әрі Ал- матыдан әдейілеп әкелген әртүрлі спорттық киімдерді Маратқа сыйлады. Сондагы бала Мараттың қуанганын корсеңіз. Осы бір жүзі жылы адамды көрмесе, сағынып түратын болды ол. - Мен 1978-1979 жылдары Алматыға жарысқа барғанда ағама эдейілеп үйіне соғып, сэлем бердім, - дейді Марат Шэмшүніров өткен күндерді еске алып. -Балуандық спорттағы жетістіктерімді тэптіштеп сүрады. Әкелік мейіріммен қарап, шеберлікті қалай үштауым керектігіне де ақыл қосты. Ол менің жадымда жарқын жүзді, ішкі жанЖай келе жатқан жоқ, қазақ күресінің байрағын биік үстап, үлттық өнерімізді элемге танытуға өз үлесін қосуда. Ол қазақ күресі бойынша Азия федерациясының президенті, бүкіләлемдік қауымдастықтың бірінші вице-президенті сияқты лауазымдарды атқарады. Қазақ спортына қосқан еңбегі әділ бағаланып, Қазақстан Республикасының құрметті спорт қайраткері атағымен де марапатталған. КСРО-ның және Қазақ КСР-інің спорт шебері Марат Шэмшүніров қазақтың осы бір дарынды тұлғасы жайлы мәселе көтеріп, атын айшықтауға да еңбек сіңіріп жүрғен жан. Міне, бүл Ахметжан ағаның бір ғана жақсы қырын паш етеді. Сол ағасына үқсап, балуан болсам деп талгіынған Мараттың да айы оңынан туды. Ал, Ахметжан Қазымбетов сияқты атақты балуандарынан тағылым алып, боз кілемде тағдырлары тоғысқан қаншама қазақтың баласы кезінде Одаққа алаштың атын шығарды. Бүгінгі Марат енді қазақ күресі федерациясын басқара жүріп, үлттық өнерімізді өркендетуге бар күш-жігерін жүмсауда. Бүл да үрпақтан-үрпаққа жалғасқан жарасым- ды жол. Ең бастысы, сол даңғыл жол қазақтың өрге шығар баспалдағы болса екен дейміз. Марат үшін Ахметжан ағаның орны ерекше болатынының астарында да осы жайлар жатыр. Елордадан: «Ахметжан ағамыздың рухын бір көтеріп, торқалы тойын тағылым болар шара ретінде атап өтейікші» деп жанашыр сезіммен хабарласатын Марат ПІэмшүніровтың де бүл ізғі ісі ең алдымен қазақ спортын көтеріскен Ахметжан есімін эйгілеу екенін де білеміз. «Ахметжан Қазымбетов қазақ спортындағы озінің лайықты орнын алып болған жоқ» деп пікір қосқан оның замандастарының да айтқан уэждерінде терең ой жатыр. Сексен жылдығына жарыс та отер, естелік кітап та жазылар, ең бастысы, асыл ағаның атын айғақтау маңыздырақ болар ма еді. Қазір Кішкенекөл кентіндеғі стадион мен көше оның есімімен аталады. Бұған онымен иық тіресін күрескен де, қазақ күресін өрге сүйреген қайраткер балуандарымыз үн қосады деп сенеміз. Ахметжан Қазымбетов - қазақтың кие қонган дала да- рабозы, оның аты үрпақтан-үрпаққа жаңгыра беретін болады. Бүл өмірдің шынайы шындыгы, жазылмас дала заңы. Енде- ше, арда ұлдың атын асқақтатып, артына қалдырган асыл мұраларын қастерлей білу - жақсылықтың нышаны. Жақсы істің жанашыры да көп болады. Ахметжан агамыздың жогын жоқтаган бауырлары да баршылық. Себебі, ол козі тірісінде еш қазақты алалаган емес. Бэрін бауырындай қүшағына тартқан. Бір талантты коріп қалса, оны қамқорлыққа алып, шыңдап, шынықтырғанға дейін байыз таппайтын-ды.

Бұл Ахметжан Қазымбетов гың нағашы атаеы - Ерденбай Жүсіповтың үдайы ауызынан тастамайтын сөзі еді. Жігіттің бір жүрты — нағашысы да өмірден коп нәрсе түюге арқау болады екен ғой. Көзі тірісінде Ерденбай Жүсіпов Ахметжан жайлы: «Ақыжан бесікте тербеліп, өсті. Кішкентай кезінде- ақ белдесуді үнатты. Себебі, мен күрес десе ішкен асымдьі жерге қойған жан едім. Жамбасқа салып, лақтыру әдісі менің де жақсы көретін айла-амалым болатын. Осыны көріп өскен жиенім менің өнерімнен көп өнеге алған шығар деп ойлаймын» деп естелік қалдырыпты. -Кім Ақыжанмен күреседі? - деп Ерденбай нағашысының жиенін күреске баулығаны жүрттың есінде. Ешкім күреспегесін бала Ахметжан атасын белдесуге шақырғаны бар. Бірақ, елдегі белдесулерде жеңісті ешкімге бермейтін Ерденбай Жүсіпов күндердің күнінде осы жиені өзінен де асып, бүкіл қазаққа танылатынын білген жоқ еді. Әйткенмен Ахметжанды үлкен өнерге қол создырған бойындағы қайсарлық мінез екенін ешкім жоққа шығара алмаса керек. Ден қойған ісіне қүлшыныспен кірісіп, шаршауды білмейтін бала Ахметжанды алысқа самгатқан оның ортасы - киелі туган жері еді. Нағашы атасы бүл ортаның үйытқысы болғанын да аңдаймыз. Ерденбай ақсақал тоқсаннан асып барып өмірден өтті. Қартайған шағында да мүжіліп қалмай, өзін жинақы ұстап, қарттықтың қарымына қарсы тұра алғанын да жұрт айтады. Ахметжан Ерденбай ақсақалдың Жәнике деғен апасынан туған. Нағашы жұрты керейіт руынан болса, Ахметжанның аталары малай керейден тарайды. «Тоқсаннан асса да спорттан қол үзбеғен» деген мақалада Ерденбай Жүсіпов жайлы сыр шертеді осындай адамдар қазақ даласында аз болды дейсіз бе?! Жарқын ауылы осындай адамдарды дүниеге әкелуі тегін де емес сияқты. Ұлы Отан соғысы басталғанда, қолына қару алып, майданға аттанады. Барлаушылар болімінің командирі ретінде талай ерліктер жасаған. «Отан соғысы» ордені мен «Ерлігі үшін» медалі Ерденбай ақсақалдың ержүрек жауынгер болғанын айгақтайды. Ал, бейбіт күнде ел мүддесі жолында еселі еңбек еткенін айтқан ләзім. «Менің атақты жиенім» деп сол Ахметжаны өзінен бүрын өмірден қыршын кеткенде қалай жылағанын білсең ғой. Бірақ, аз ғүмырда көп белесті бағындырып, аяулы ата үлағатын үлықтаған Ахметжан ағамыздың жүлдызы сөнген жоқ. Аспанда жарқырап жарық жол салып кетті. Сол даңғыл жол талай қазақтың баласын өрге сүйреді, биікке көтерді. ...Ахметжан ағамыз өзінің туған жерінен келетін жерлеетерін сыртқа теуіп көрген емес. Қайта құшағын ашып, аңқылдап, үйіне шақыратын. Мәрәш жеңгеміз де қонақжай жан еді. Әсіресе, білім іздеп келетін жастарға қашанда қамқорлық танытатын. Шалғайдағы Алматыда тұрақтар жер болмаса, Қызылтудан ат басын бұратындар алдымен өздерінің атақты жерлестеріне бас сұқііай кептейтін-ді. Бір жағынан, олар Ахметжан ағамызға елдің сәлемін жеткізіп, оның туған жерге деген сағынышын бір баеатын еді. Сағидолла Икенов Қызылту өңіріне есімі етене таныс тұлга. Қызылтулықтар оны қарымды қаламгер ретінде таниды. Көп жыл бойы журналистика саласында қызмет етті. Өз туған жерінің жақсылығын асырып, жамандығын жасырып, өңірдің өркендеуіне сүбелі үлесін де қосты. - Мен де орта мектепті бітіргесін, Алматыға білім іздеп барған едім, - деп еске алады ол. - Менің ағам, Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революңиясы ордендерінің иеғері Зейнолла Оспанов Ахметжанныңәкесімендос-жаранболатын. Қалижан ағайдың баласына жазған бір жапырақ хатын алып, жолға шықтым. Бүл 1967 жыл болатын. Алдымен, Алматы дене шынықтыру институтында оқитын жерлесім Мәлғаждар Омаровты тауып алдым. Екеуіміз Ахметжан ағаның үйіне тарттық. Ол Сәтбаев көшесінің Орталық сгадион жақ бетіндеғі үйде түратын. Есік қағылды, арғы жақтан қашанда жүзінен мейірім шуағы нүр шашып түратын аяулы ағалары көрінді.

- Ассалаумағалейкум, - деп амандасты екі жерлесі Ахметжан ағамен. - Өй, Мәрәш, кімнің келгенін кордің бе, менің жерлестерім, жас орім жігіттер! - деді ол. Мәлгаждар мен Сағидолланы төрге шығарды. Амандық еұраеып болғасын Сағидолла Ахметжанға әкесі жазып жіберген хатгы қолына ұстатты. Ол мұқият оқып шықты. Сосын: - Менің әкем де қызық5 ауылдан келген жерлестерімді бір жапырақ хат жазбаса, үйге кіргізбейді деп ойлай ма?! Біздің уйдің есігі кімге болсын айқара ашық. Досқа да, дұшпанға да3 - деді де, артын әзілге жықтырып, әкемнің хатын әкелгендерің дұрыс болған, енді торімде емін-еркін көсіліп жата аласыңдар... Сағидолланың бір байқағаны, Ахметжан аганың жұбайы оте сымбатты, козінен нұры төғіліп, ақылы парасатына сай жан екен. Мейірімді жүзі де адамға жаттығы жоқ екенінен аңғартатындай. Ахметжан ағаның снорттағы белестерінен сыр шертетін жүлделері ілінғен бөлмеде ауыл баласына таңсық дүниелер көп екен. Дәл ортасында қазақтың қара домбырасы ілулі түр. Мектепге жүргенде домбыра үйірмесіне барып, Қабдырәшит Тогжанов деген үстазынан үйренген күйлерді ойнай бастады, Сагидолла. Сол сәтте Ахметжан кіріп келіп, оның өнеріне тәнті болды. Сасқалақтап қалған балаң жігіт домбыраны қүшақтаған күйі түрып қалды. - Сағидолла, ұялма, мен ән мен күйді өте жақсы көретін адаммын, - деп жайраң қаққан ол домбыраны күмбірлетіп, әнғе қосуды қолқалады. Сосын ол жерлестеріне алдағы демалыс күні бір топ өнер иелері қонаққа келегінін айтып, бірге болуларын өтінді. Сағидоллаға онеріңді көрсетуге мүмкіндік бар, олардың ішінде белгілі күйші Әзизолла Есқалиев бар екенін айтты. Қанша ыңғайсызданса да, ағаның қолқасын жерғе тастамау керек. Межелі күні олар ағаларының үйіне қайта келді. Жылы карсы алған ол бірден Сағидолла мен Мәлғаждарды меймандарға таныстырды «Ер елін? ел ерін көтереді» деп жазыпты Ахметжан ағаның жұбайы марқұм Мэраш апамыз өз естелігінде. Бүл мақала «Қызыл ту» газетінде басылған екен. Онда: «...Сүйікті ерім Ахметжанның есімін қастерлеп, оның атын мәңгілік есте қалдыру мақсатында туған жерінде түрлі шаралар жасалып жатқанын естігенде өзі жасаған мың жақсылықтың бірі алдынан шыққан екен деп қатты қуандым» депті. Бүлайша ағынан жарылып, ақтарыла сыр толғайтындай жоні бар. Ахметжан агамыз омірден ерте озды. Бірақ, артында мол үлагат қалдырды. Жүбайы көзі тірісінде сол үлагатты кейінгі үрпаққа өнеге ету үшін талай есікті ашып, талай табалдырықты тоздырды. Менің қолыма Мэраш апамыздың сол кездегі Білім жэне мэденнет министрлігінің спорт комитетінің торагасы Анатолий Қүлназаровқа жолдаған хаты түсті. Мүнда Ахметжан Қазымбетовтың қазақ спортын көтерудегі еселі еңбегі жайлы әңгімеленеді. Козі тірісінде оз ісін адал атқарған жанның жақсы өнегесін үмыт қалдырмай, Петр Матущактың «Балуан Ахметжан» деген кітабының қолжазбасын жарыққа шығаруға қамқорлық жасауын отініп сүрайды. Ахметжан Қазымбетов жай адам емес, үлкен жүректі жан екенін айтады ол. Әсіресе, ауылға спорт көші келмей жатқанда қазақтың қара сирақ балаларының қамын ойлағанын тілғе тиек етеді. Ол «Қайрат» ерікті спорт қоғамын басқарған жылдары елімізде 4 стадион, 58 спорт залы, 17 нысана көздеу тирі жэне 2 мыңнан аса қарапайым спорт алаңдары салынғанын да министрлік қүзырына жеткізеді.

Ал, Ахметжан ағамыз «Лениншіл жас» газетінің 1977 жылғы 30 қыркүйектегі көрсін. Бір қап ұнды ұршықша иіріп машина қорабына бұрқ еткізіп лақтырып тастайтын небір ауылдың жігіттері бар~ ау. Ауыл спортшыларына қаладағыдай жанкешті жаттығуға жағдай қайда, егін күйіп, қой қаталап барады. Демек? дене жүмыстары да бүлшық ет сыйлайтын жаттығу сабақтарының табиғи, қарабайыр түрі. Ауыл атлеттерінің кобіне қарулы, қара күші мығым келетіні де сондықтан емес пе» депті асыл ағамыз. Міне, қазағын ойлаған арда үлдың еңбегі неге еленбей қалды екен дейсің. Сол министрлік тшіайлардың кітабын шығарып, аттарын асқақтатып жатқанда жоқтаушысы жоқ Ахметжан ағамыздың есімі ескерусіз қала берді. Жүбайы да көзі тірісінде сол үшін жан үшырып жанталасқан екен-ау. Біз бүл естелік хаттар мен қолжазбаларды отбасы мүрагатынан алдық. Оны бізге Ахметжан ағамыздың ұлы Қайрат пен келіні Элмира жолдаған еді. «Әкеміз өте мейірімді жан еді. Кішкентай кезімізде іс сапарға да жиі кететін. Үйғе оралғанда біздің қуанышымызда шек болмайтын. Балаларын қыдыртып, қаланың көрікті жерлерін аралататын. Әсіресе, кіші қарындасымызды ерекше еркелетін-ді. Бірде ол Мәскеуге іс сапармен кетпекші еді. Киімдерін алып сыртқа шыққанда аулада алты жасар Айгүл ойнап жүреді. Бірге ала кетші деп жалынса керек. Сойгіп, өзімен бірге Мәскеуге алып кетеді. Үйге Мәскеу әуежайынан хабарласады. Қызы Айгүлдің өзімен бірге екенін айтады. Тағы бірде Мәскеуден досы қонаққа келді. Анам ет пісіріп, қазақы дәстүрмен ас істеді. Соңынан ұлттық салтпен жілік сындыру рәсімін жасады. Ресейден келғен мейман бұған таң қалып, жалаңаш қолмен жілік сындырған қазақтарды көріп таңданғаны есте қалыпты» деп хат жолдапты ұлы Қайрат. Біздің көз алдымызға Мэрәш апамыздың бейнесі келді. Әрине, суреттеғі кескіні. Мен ол кісінің өзін көрмесем де, Ахметжандай асыл ағаның шаңырағын шайқалтпай ұстап

С^^ 96 р^СЭ қалғаны да тектіліктің белгісі. Бүгінде ол да бақилыққа озды. Артында Қайраты, Жанаты және Айгүлі қалды. Олардан орбіген үрнақ та ата жолын жалғайтынына сенім мол. Бәлкім, Ахметжан ағамыздың рухы бір тебіренген болар. Себебі, ол омірден өткелі қырық жылға тақау уақыт өткен екен. Бір әттеген-айы, ешкімнің абзал ағаның еңбегін елеп, өнегесін үлгі етпеді деген қынжылыс қана. Сол қынжылыстың орны бүгін толғандай. Қазақгың бар қиырынан елге есімдері белгілі адамдардың хабар салып, өз естеліктерін жолдағаны да игі істің бірі болды. Ахметжан ағаның есімі ешқашан ескірмейді. Қайта жаңғыра түседі. Өз артында осынша шәкірт қалдырған үстаздың аты асқақтамағанда қайтеді. Біз де абзал ағаның аты Ахметжан ағаның кіндік қаны тамған Қызылту өңірінен қаншама майталман балуандар шықты. Бүгінде үстаз жолын жалғап келе жатқандардың бірі - Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы Бекім Жапаров. Бекімді де балуандықтың үзақ сонар соқпағына салған адам осы Ахметжан ағамыз. Сонау алпысыншы жылдары Қызылтудагы додалы жарыста Ахметжан ағасының күресін көрген сәби Бекім үлкен әсер алса керек. ~ «Мынау Қалижанның Ахметжаны ғой» деген соз есімде қалыпты, - дейді Бекім Жапаров. - Оның спорт шебері екенін де осы жолы естиді. Бірақ, бала жүрегі Қалижанның Ахметжаны кім, оның спорт шебері деген атағы екенін түйсіне алмаған-ды. Ауыл баласына күрестен басқа қанық ештеңе жоқ еді. Күрестің биігіне же, еол Бекім кейін Ахметжан ағасының қамқорлығын көп көрді. Спортшы болып қалыптасуына да оның үлкен ықпалы тиді. Алпысыншы жылдардың аяғында балуан ағасымен танысыгі, Алматыда дене шынықтыру институтында оқып жүрғенде қамқорлығын сезінді. Әсіресе, ол жерлес ағасы басқарған «Қайрат» ерікті спорт қоғамы қүрамында талай жарыстарға да қатысты. 1972 жылы институтты бітірғен Бекімді Ахметжан өзіне шақырып алып, ауыл спортшыларының одақтық жарысына қатыстырады. Өз салмағында Одаққа танымал Г.Гайдарбеков (Ресей), А.Кора (Белоруссия), И.Зера (Молдавия) бар болатын. Бүлар Европада жүлде салып жүрғен балуандар еді. Сол жолы Бекім Зера мен Кораны таза жеңіп, Гайдарбековтан үтылып, жүлдеғер атанады. Бүғінде Бекім Жапаровтың шәкірттері де биіктерден көрініп жүр. Дархан Қалкенов кадеттер арасында элем чемпионы атанса, ал, Батухан Шырақпаев Азия біріншіліғін бағындырды. Көп жылдан бері Ақмола барысы болып жүрғен Нүрлан Жамалов та менің шэкіртім дейді ол. Бекімнің алдынан қаншама балуандар өтті. Талайы чемпион атанып, спорт шебері көрсеткіштерін де орындады. Олардың қатарында Сәкен Қүсайынов, Мүхит Төреханов, Болат Сәндібаев, Жанат жэне Азамат Әмзеновтар, Болат жэне Ардақ Дүйсеновтер, Ораз Шырақпаев, Нүрсүлтан Букенов, Ерлан Хамитов, Мират Баймағамбетовтер бар. Ахметжан Қазымбетовтың алдын көрғен Бекімнің де алған асу аз емес. Еңбеғі сіңген жаттықтырушылықпен бірге, еліміздің споргына елеулі үлес қосқандарға берілетін атақтардың да иегері.

«Ахметжан менің жерлееім» дейді бұрынғы Көкшетау облысының «Жаңауыл» кеңшарын ширек ғасыр бойы басқарған Қайырбек Шәпенов. - «Үй арасында үй жоқ корші едік» деп әңгімесін жалғапты ол. Шынында, Ахметжан сияқты атақты адамдармен сыйласқан жандар сол бір жүрек қалауын ғүмыр бойы сақтап келеді. Өз үрпағына да мақтанышпен айтып отырады. Қайрекеңнің де айтары көп. Ол кезде Үялы, Жарқын және Бүламбай ауылдарында орта мектеп жоқ. Ауылдың бар баласы жоғары сыныпты аудан орталығы - Қызылтуға барып оқиды. Көлік деген тағы жоқ. Шанаға өгіз жегіп, ересек балалар жаяулап, еріп отырады екен. Ахметжан Алматыға кетіп, жоғары оқуға түседі. Оның күрескерлік машығы үлкен балуандық биікке шығарады. Кейін осы ауылдарда күрес өнері дамыған. Ауыл баласы Ахметжан ағаларына ұқсағысы келеді. Солардың бірі осы Қайырбек Шәпенов ағамыз еді. Бірақ, оның тағдыры ауыл шаруашылығында жалғасты. Орта мектепті бітірген жылы Целиноградқа барып, ауыл шаруашылығы институтына түсе алмайды. Сөйтіп, трактордың құлағын ұстайды. Ауылға келген Ахметжан ағасы көмектеспек болады. Алматыға оқуға да шақырады. Бірақ, Қайырбек Омбының жоғары оқу орнына түседі. Есесіне, Қайырбектің қарындасы Ләззатқа қамқорлық танытады. Алматыдағы қыздар институтына түсуғе себепші болады. Кейін олар туыс бауырдай араласып кетеді. Әскерден үйғе қайтып келе жатқан Қайырбек Алматыдағы қарындасына соғады. Мұны естіген Ахметжан жас жігітті үйіне қонақ етіп, ақ дастарханын тосады. Сырт жүрген адамга туган жерге деген сағынышты сездіріп түратын мүндай жандар өмірде некен-саяқ. Ал? Ахметжан солардың бірегейі еді. Ол даңкты спортшы болса да, оған дандайсып кеткен жоқ. Өз бойындағы қарапайымдылығымен жұртгың санасында қалды. «Ұлық болсаң, кішік бол» деген қазақы даналықты үлгі етіп, артына қалдырды. Бір ауылдан түлеген талай жас Ахметжанды үлгі түтты, үлағат етті. Бүл да үрпақ тәрбиесінде ерекше есте қалатын сәттер екен.

Менің боз кілемдегі «батырларымның» бірі - Ахметжан Қазымбетов еді. Еркін күрестен ҚСРО-ның қүрмеггі спорт шебері және классикалық күрестен сиорт шебері, Қазақстанның он дүркін чемпионы, ауыл споргшылары арасындағы КСРО чемпионы, Индия мен Моншлиядағы халықаралық турнирлерд ің жеңімпазы Ахметжанның есімі ерекше ауызға алынады. Ол жастайынан анасынан өз арғы атасы Жүніс туралы көп естіп өсті. Әсіресе, жас баланы ата-бабаларының күресті жақсы коріп, тоңірекке белгілі балуан болғандары да қатты қызықтыратын. Ондайда кішкентай Ахметжан озі де сол кісілерге үқсап, балуан болғысы келіп, неше түрлі арман, қиялдарға берілетін. Оның бүл арманы көршілес Омбы қаласында ңирк балуандарын, олардың онерлерін көргеннен кейін, тіпті, үлғайғанын айга кету керек. Осыдан соң ол өз достарымен әлгі балуандардан көрген кейбір күрес әдістеріне дейін қайталап, аталарындай балуан болуға әбден бекіне түскен сыңайы бар еді. Бүл жолда, әсіресе, оған ауыл-үй арасында озі талай тамашалап жүрген қазақша күрестен өтетін белдесулер ерекше әсер ететін. Барлық коргендерін жадында сақтап қалуға тырысқан Ахметжан мүның пайдасын өзі үлкен спортқа келген алғашқы бетте-ақ жақсы сезінді. Ойткені, мүндай психологиялық дайындық осы жолға аяқ басқан кез- келген талапкерде кездесе бермейтіні бар-ды. Ал, онымен қаруланғандарға күрес сияқты көп қажыр-қайрат пен төзімділікті талап ететін спорт түрі сәл де болса жеңіл түсетін. Сонымен, орта мектепті бітірген А.Қазымбетов Алмагыга келіп, Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтына оқуға түседі де, бірден күрес секңиясына жазылады. Ол секңияға сол кездегі танымал жаітықтырушылардың бірі Александр Самсонов жетекшілік еіуші еді. Бастапқыда Ахметжанға сенімсіздікпен қаравды, гіпті, алғысы келмеген де сынай танытады. Содан кейін барып қана: «Жарайды, әлжуаз екендігіңе қарамай, байқап көрейін. Мүмкін, жеңіл салмақга сенен бірдеңе шығып қалар» деп сәл қөңілденіп, боз кілемді нұсқайды. Осылай тынымсыз күндер де басталады. Күндіз институтта сабақ, кешке қарай жагтығулар. Оқу мен спортты қатар алып жүру Ахмегжанға оңай соқпайды. Оның үстіне ауылдан келіп, орыс тілін жете білмеуі де аудиториялар мен жаттығуларда қиын тиіп, сәл-пәл қөңілін жабырқатьгп қоядьг. Алайда, ол қатысқан алғашқы жарьгстардың өзі осы бір қағьглез баланьгң болашағы зор екенін аңгартқандай, ол үшін жеңіспен аяқталадьг. Қазымбетов - чемпион! Мейлі, әзірше Алматьг қаласьгнда ғана жеңімпаз болсын, бірақ бәрібір чемпион. Жас талапкердің жігерін жани түскен бүл табыс шыньгнда, ол шығатын үлкен биіктің тек басы ғана еді. Қазымбетов боз кілемде озінің табандылығымен ерекгпеленетін. Әсіресе, озі мүлтіксіз орындайтын арқадан асырып лақгыру әдісімен талай балуанның жауырынын жер қаптырған Ахметжан осы жеңіс жолында шаршап-шалдығуды да білмейтін. Институтты бітірген соң балуан жігіт өз гуған жеріне кетіп, Көкшетау облысы Қызылту ауданындағы «Чапаев» қой кеңшарьгнда агроном болып еңбек етті. Мүндай танымал маманды ауыл ігіаруагнылығы саласында да үлкен қызметгер күтіп түрғаны айқын-ды. Бірақ, соның өзінде оның бойында бәрі бір спортқа деген сүйіспеншілік басым түсіп, үйренген Алматыға қайта оралады. Әрі жай оралып қана қоймай, бірден жатгығуларға қайта кірісіп, кезекті жарыстарда тағы да Қазақстан чемпионы атағын жеңіп алады. ...Ахметжанның еңбексүйгіштігі талайды коріп жүрген біздің өзімізді гаңқалдырушы еді. Ол спорт залында шабыттана

С^^Щ 105 р^О тынымсыз тер төгіп, күрестің айла-тэсілінің өзін былай қойып, оның бір элементін жүз рет қайталайтын. Техниканы жетілдіру жөнінен сағаттап жүмыс істеуге бар-ды. Шаршап-шалдығусыз, бал жинайтын ара секілді техникалық эдістерді табандылықпен грамдап ұштап, айталық, сол арқадан асырып лақтыру арқылы жеңбейтін балуаны қалмайтын. Менің пікірімше, ол еліміздің ең техникасы шебер балуандарының бірі еді. Ержүректілігі жэне төзімділігімен қатар, мінезінің жүмсақтығы, адамдарға қайырымдылығы жағынан да оны адамгершілігі жоғары жандардың қатарына қойса артық емес. Командалас жолдастары да сондай азамат ретінде білетін. Міне, осынау қасиеттерімен дараланған Ахметжан Қазымбетов, сөз жоқ, қазақтың маңдайына біткен тамаша балуан. Оның қолынан келмейтен күрес эдісі жоқ-ты. Күрделі жағдайлардың өзінде сыр бермей, табысқа жететін. Әттең, осындай балуанның бүгін арамызда болмауы өкінішті-ақ.

Петр МАТУЩАК, КСРО және Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы, Қазақсганның еңбек сіңірген мәдениет

қызметкері.

Қасиетті Қызылту жеріне Қазақстан құрама командасының аға жаттықтырушысы, КСРО спорт шебері Аманкелді Ғабсаттаровты жэне мені алып келген Ахметжанның туған еліне, республикаға сіңірген еңбегі деп білемін. Оның, әсіресе, спорт саласында атқарған еңбегі ұшан-теңіз болды. Мен коп жылдар бойы Ахметжанмен қызметтес болдым, нағыз жігіттік дер шағымызда бір кілемде, бір салмақта күрестік. Талай жыл, анығын айтсам, табандай он жыл отбасымызбен корші түрдық. «Үй сатып алма, көрші сатып ал» деген орыстың тамаша мақалы бар. Мен бүл мақалдың дұрыс айтылғанының куэсі болдым. Үй ішімізбен туыстай араластық. Ахметжан адал дос еді. Мен өз басым оның ашуланған, қызбалыққа салынған кезін көргенім жоқ. Біреумен бет жыртысып, керісіп қалсам ол: «Сен тэйірі, соны да сөз деп» басу айтып, басқа күлкілі жайға бұрып жүре беретін. Құрама команда сапында мінезі сан алуан адамдар болады. Солардың бэрі жас та болса, Ақыжанды аға тұтып, керемет құрметтеп сыйлаушы еді. Салмақтылық, ұстамдылық, ең бастысы қарапайымдылық жэне басқа қасиеттерді бір Ақыжанның бойынан табуға болады. Бұл біртума адамдарға тән. Біздің алға қойған мақсатымыз - ке лешек жас балуандар бізден де асып түсіп, әлемдік ареналарда мерейлері үстем болса екен. Биыл институтта ұлттық ойындар кафедрасын аштық. Онда қазақша күрес, тоғызқұмалақ, ат үсті ойындары: теңге алу, көкпар, сайыс және басқалары бар.

Ахметжан - Қазақетанда еркін күреетің негізін салушы - Петр Матущактың даңқты шәкірттерінің бірі еді. Біз онымен осы күрес алаңында ганысып, дос болып кеттік. Бір-бірімізге қарсылас атанып, жүлде үпіін таласқа түскен кездеріміз де аз болмады. Бірақ, оның бойында ешкімде кездесе бермейтін күш-жігер бар еді. Үстаганын озінің оңтайлы әдісі - жамбасқа салып, алып үратын. Талай адуынды балуандарды ауылдан келе сала жеңіп жүрді. Меніңше, мүндай талант көп адамның бойында бола бермейді. Ахметжанды ерекшелеп түратын да осы қасиеті еді. Қаншалықты оның жамбасына түспеу үіпін қарсылық танытса да, қарымта шабуылга шықпай-ақ, қарсыласының әдіс жасаган сэтін пайдаланып, оны өз ырқына ыңгайлайтын. Бұл оғаи жеңіс экеліп, өзінің басқалардан көш ілгері екенін корсегетін-ді. Ахметжан кішкентай кезінен қазақтың күресін жете меңгергенін кореміз. Алғашында Алматыға келгенде жаттықтырушы А.Самсоновтың қол астында грек-рим күресінен жаттықты. «Жамбас» эдісін одан епті жасайтын адамды көргенім жоқ. Талай байрақты жарыста осы эдісі оны жеңіске жетеледі. Ал, 1955 жылы елімізде еркін күрес те даму жолына түсті. Классикалық күрестің майталмандары Қ.Байдосов, Ж.Ысқақов, А.Қазымбетов жэне Л.Өтешевтер жаңа күрес түтрін өркендетуге көп үлес қосты. Елімізде көп спортшылар оларға қарап ості, жетілді. Жетістікке жеткен дэрежелерін көріп, үқсағысы келді. Ал, Ахметжан Қазымбетов шебер балуандығымен бірге, білікті басшы, іскер үйымдастырушы екенін де танытты.. Талант корсе, козі жайнап кететін. Сосын осындай жастарға қамқорлық таныгып, коз қырын салып жүретін еді. Жарыстар болса, оларды қатыстырып, шеберлігін үштап, қайратын қайрай түсуге баса назар аударды. Оның бүл еңбегі зая кеткен жоқ. Сол жылдары елімізде қаншама жас таланттар спорт аренасына жолдама алды. Ахметжанның күрестен қара жаяу еместігі де спорт қоғамыньщ дамуына айқара жол ашты. Себебі, ол 1953- 1964 жылдары аралығында грек-рим және еркін күрестен он дүркін Қазақстан чемпионы болды. Сонымен бірге, грек-рим күресінен спорт шебері атанса, еркін күрестен қүрметті спорт шебері деген атақтарды иеленді. Бүған қоса, ауыл спортшылары арасында Одақтың бірнеше дүркін чемпионы, Индия мен Моңғолияда откен халықаралық жарыстардың жеңімпазы сияқты марапатгарды да қанжығасына байлаған еді. Ең бастысы, ол өте қайырымды, бойынан ізгілігі де көптеп табылатын жан еді. Онымен дос болуға көп адам тырысатын. Ал, досына да, қасына да қиын жағдайда жол тауып шығуға аянбай көмектесетін. Осы адалдығы мені де баурап алды. Бүгінде ол ортамызда жоқ. Бірақ, онымен қоян-қолтық қазақтың күресін өрге көтереміз деп бірге жүрген жандар ешқашан үмьггпайды, оньг. Ол біздің жүрегімізде мәңгі сақталадьг.

О^ио^О

Ахметжанды мен етуденттік кезімнен жақсы білемін. Алматы ауыл шаруашылығы институтында алғаш күрес үйірмесіне жазылды. Ауыл баласына күрестің қыр-сырын үйреткен жаттықтырушы Александр Самсонов көп еңбек сіңірді. Елдегі боз кілемі жоқ тақыр жерде белдескен ауыл баласына іргелі шаһадағы күрес үйірмесі сондай жүмсақ мамықтай сезілуші еді. Ахметжанның күреске деген махаббаты ана сүтімен дарыған болуы керек. Өзі де анасының үлы аталары Жүніс пен Ілиястың балуан болғандарын айтып, үлының да сол аталарына үқсап, спорттың шыңына шығуын қалаған екен. Бэлкім, ана тілегі қабыл болған шығар. Ахметжан күрес десе, ішкен асын жерге қоятын еді. Тіпті, жаттығу біткесін де кілемді тастап кетпей, жаттықтырушы үйреткен эдісті сан рет қайталап, жаттыға түсетін. Кейін еркін күреске ден қойды. Бүл кезде күрестің осы түрін дамытуға белгілі жаттықтырушы Петр Матущак белсене кіріскен еді. Себебі, еркін күрес алғаш рет КСРО халықтарының 1-інші спартакиадасын тізіміне енгізілген болатын. Ахметжанның еркін күреске көңілі ауған тағы бір себебі, бүл белдесу түрінің көгі әдістері қазақша күреске де жақындау еді. Сөйтіп, ол 1955 жылы ел біріншілігінде өз салмақ дәрежесінде бірінші орын алып, Қазақстан қүрама командасының қатарына қабылданды. А.Қазымбетовпен бірге, қүрамаға Р.Ильматов, Қ.Байдосов, С.Знортериди, Л.Москалев, В.Карпең, В.Пугаев, Л.Сотеков, М.Қапанов, В.Андреев, Л.Манукиян жэне тағы басқалары мүшелікке алынған еді. Міне, Ахметжанның жүлдызының жарқырап жанған түсы да осы кезең. Елдік жарыстарда оған қарсы келер ешкім

О^ш^О болмады. Әрине, ешкім қареылық таныта алмады десек, пендешілік болар. Бірақ, Ахметжанның шеберлігі көш ілгері еді. Ол спорт қоғамына жетекшілік еткен жылдары үлкен биіктер бағындырылды. Осы «Қайрат» қоғамы туы астында өнер корсеткен Жақсылық Үшкемпіров кейін Олимпиада чемпионы атанды. Бүдан басқа қаншама шебер балуандар қазақтың намысын асқақтатгы. Әттең, омірден ерте кетті. Ол да Алланың жазғаны шығар, Мүндай орелі азамат омірде некен-саяқ. Аз ғүмыр кешігі, коп іс тындырған Ахметжандай адамдарға тағзым етуіміз керек. Олар өздерін де орге сүйреді, өзгелерді де соңынан ертті. Бүл оз алашын шын сүйетін перзенттің қаракегі. Козі тірісінде артына қалдырып кеткен игі істерін бүгінгі жас үрпақ абыроймен жалгастыратынына сенімдімін. Сол сенім кешегі Ахметжандардан қалып, бүгінгі күнде жарасым тауып, жалғасып келеді. Сәбит САТЫБАЛДИН, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы, қазақ жастарынан шыққан классикалық күрестен

түңғыш КСРО снорт шебері.

Мен 1962 жылы Ахметжан Қазымбетов «Қайрат» ерікті епорт қоғамын басқарып тұрғанда бірге қызмет істедік. Үлкенді сыйлап, кішіге де құрмет корсете алатын жаны жайсаң адам еді. Осы мінез-құлқымен копшілігімізге үлгі-онеге көрсететін. Басыңа іс түссе, ешқашан жарты жолда тастап кетпей, қол үпіын беруші еді. Қазақтың осы бір үлық түлғасымен тағдырымның тогысқанын мақтаныш етемін. Спортшыларды жарысқа дайындау кезінде басшымын деп тасада қалып қоймайтын. Керісінше, спорт киімін кие салып, жаттығуға да кірісіп кететін. Өзінің шеберлігін басқаларға үйретуге тырысатын. Ондағысы сырттағы жарыстарда елдің намысын түсірмеу еді. Қазақтан шыққан түңғыш Олимпиада чемпионы Жақсылық Үшкемпіровгы даярлауда менің жолым болды. Болашағынаи мол үміт күттіретін осындай жастардың барлық жағдайын жасау екінің бірінің қолынан келе бермейді. Біреу Жақсылық сияқты талантты танымауы мүмкін. Ал, енді біреу: «Осыдан бірдеңе шығады» деп, оған бар мүмкіндікті туғызады. Себебі, спортшыға нәрлі тамағынан бастап, оның отбасы, оқуы және материалдық қиындықтарын қарастыру үшін де үлкен күш-жігер қажет. Ахметжан осының барлығын тасада қалдырмайтын жан еді. Әлі есімде Жақсьшық Үшкемпіров күреспен жаңа айналыса бастаса да, еркін күрестен ауыл спортшылары арасындағы республика біріншілігін жеңді. Менің оның классикалық күресте жарқырап коріне алатын қабілетін байқап, Ахметжан Қалижанүлына кіріп, КСРО халықтары спартакиадасына қатыстырып көрсек қайтеді деген үсынысымды қолдап, оң қабақ танытты. Ол менің пікірімді қуаттағасын, Жақсылықтың аз күрескенін ескеріп, заң бойынша мүндай жас спортшыны жібере алмайтынын да айтты. Бір жағынан ол команда қүрамында күреспейтін еді. Негізсіз қүрамаға енгізіп, жарысқа апарып, оған қаражат жүмсадың деп жоғарыдан да әліптің артын бағатындар жетерлік еді. Осылайша Ахметжан Қазымбетовтың келісімімен Жақсылық Үшкемпіров Одақтық спартакиадаға қатысға мүмкіндік алды. Ол уақытта жас балуанға бүлай жанашырлық таныту оңай да емес еді. Міне, сол жарыста біз үміт артқан Ж.Үшкемпіров чемпион атанды. Келесі спартакиаданы да еш қиындықсыз үтты. Өкінішке орай, ол Жақсылықтың Мәскеу Олимпиада- сының чемпионы болғанын көре алмай кетті. Ахметжан Қалижанүлының өмірден ерте кетуінің бір себебі, ол Одақтық жарыстарға балуандарды апарып, біздің жігіттер алдыңғы орынды еншілейтіні белгілі болғанда, төрешілердің аяқтан шалулары оның денсаулығының нашарлауына ықпалын тигізді. Шәкірттері үшін ештеңеге қарамай, одақтық дәрежедегі торешілермен тартысқа түсетін. Біз қазақтың талантты бір үлынан ерте айырылдық. Бірақ, ол өзінің күресті көтеремін деген ерік-жігерімен қазақ спортында лайықты орнын алатыны сөзсіз. Владимир УГРЕНИНОВ, КСРО-ның және Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы, республиканың еңбегі сіңген қайраткері,

профессор.

Ахметжанды ееке алғанда, шынайы дос, талантты спорт- шы ойға оралады. Ең алдымен, оның адами қасиеті жоғары тұрушы еді. Өзінің жанында жүрғендерғе деғен адалдығы, оның басқалардан биік екенін даралап, асқақтата түсетін-ді. Біздің командамызда Ахметжанның орны бөлек, балуандардың абыройы да, беделі де еді. Бүл жерде оның Қазақстан комсомолының лауазымды қызметтерінде істеғенінде емес, адамдарға, өз отбасына және достарына қарым-қатынасы қашанда шынайылылыққа астасып жататын. Шыны керек, Ахметжан Қазымбетов ауыл спортының дамуына сүбелі үлес қосқан жан. Бүл қазақ күресінің тарихында қалатыны да анық. Елімізде енді бастау алған күрес түрінде озі ғана күресіп, биік белестерді бағындырып қоймай, ерікті спорт қоғамын басқара жүріп, жастардың өсуіне үйытқы болды. Мен бүл жерде оның спорттағы жетістіктеріне тоқгалғым да келмейді. Қазақтың талай көзі тірі күрес тарландары оны жіліктеп айтып беретініне сенімдімін. Сонымен бірге, оның еркін күрестен қазақтың тағы бір аңызы Қабден Байдосовпен үзақ жылғы қыл отпес достығы да көпке үлғі-өнеге бола алды.Екеуі өз балаларына бір- бірінің есімдерін беруге уәделеседі. Қабден оз үлына Ахметжан есімін берген еді. Бірақ, ол достыққа адал абзал азамат еді. Мұндай адамдар омірде сирек кездеседі. Мен онымен спортта кездесіп, бірге жүргеніме қуанамын. Ол - қазақтың спортын алға сүйреген үлттың шынайы жанашыры еді. Амангелді ҒАБСАТТАРОВ, Қазақ жастарынан шыққан еркін күрестен түңғыш КСРО чемнионы, КСРО-ның қүрметті спорт шебері.

Әркім өз пешенесіне бұйырған тағдырына тәубе етіп, қанағат тұтары бар. Бірақ, асқақтық адамды алға сүйреп, жақсылыққа үмтылдырады. Сол биікке жеткенше тағат таппай, жанталасқа түсетінің де еш жасырын емес. Мен де өзім шыққан биікті қаншама тер төғіп, күш-қайрат жүмсап, бағындырдым деп ойлайхмын. Өз тағдырымды Ахметжан Қазымбетов сияқты абзал жанмен тоғыстырғанына мың бір шүкіршілік етемін. Өзімнің жаттықтырушылық қызметімді 1976 жылы бастаған едім. Ол кезде Жамбыл облысының самбо күресінен аға жаттықтырушысы болатынмын. Біздің команда «Қайрат» ерікті спорт қоғамы жарысында бірінші орынды иеленді. Осы жарыстан кейін мені Қазақ КСР-інің «Қайрат» ерікті спорт қоғамының төрағасы Ахметжан Қазымбетов шақырып алып, аталғаи спорт қоғамының бас жаттықтырушысы болатынымды айтты. Мен оған өзімнің әлі жас екенімді, тәжірибемнің де аздығын алға тартып, бүл орынға менен де лайықты адамдар бар екенін жеткіздім. Ол: «Сен өзіңді жақсы қырыңмен танытқан азаматсың. Республикада командалық есепте бірінші орын алғаның да бүған дәлел бола алады» деді. Сосын Қазақ КСР-інің ауыл спортшылары қүрама командасының бас жаттықтырушысы етіп тағайындады. Осы уақыттан бастап, мені биіктерғе жетелеғен жаңа жаттықтырушылық қызметім бастау алды. Ахметжан ағаның батасын алып, жаңа қызметіме кірістім. Еғер менің болағашымды доп басып аңғарған Ахметжан аға болмағанда, мен қазірғідей әлемғе танымал жаттықтырушы болар ма едім. Мен де өзіме артқан сенімді ақтай білдім. Сол жылдары Ахметжан Қазымбетовтың басшылығьшен менің қол астымда жаттығатын шәкірттерім Бүкілодақтық ауыл ойындарында самбо күресінен екі рет бас, екі рет екінші жүлдені жеңіп алдық. Бүл қазақ елінің мерейін өсірген кездер еді. Нүрбай Жармүхамедов, Алмаз жэне Айдын Мұ:сабековтер, Мүрат Ұлықпанов, Досан Тамбиев, ағайынды Байшолақтар мен Ағайдаровтар жэне Айбатыр Махмүдов сынды шэкірттерім ауыл спортшылары арасында КСРО чемпионы атанды. Ал, Қанат Байшолақов элемнің екі дүркін чемпионы деген атақты алса, Нүрғали Оспанов, Сергей Волобуев, Сэлкен Жартыбаев, Айбатыр Махмүдов,Талғат Байшолақов, Алмаз Мүсабековтер элем, Еуропа біріншіліктерінде бас жүлде алып, биік жетістіктерге жетті. Осының бэрі менің ғана емес, білікгі басшы Ахметжан Қазымбетовтың да ерен еңбегінің арқасы дер едім. «Қайрат» спорт қоғамына басшылық жасаған жылдары қүрама командада шебер балуандар іріктеліп алынды. Мен одан көп нәрсе үйрендім. Өзі өте қарапайым, сыпайы және өз ісін жетік білетін жан еді. Спорттық қоғамның тарихында ең бір есте қалған түлға болатын. Оның қолдауының арқасында мен КСРО-ның «Уражай» ерікті спорт қоғамының бас жаттықтырушысы болып жоғарылатылдым. Ахметжан ағамыз өмірден ерте кетті. Бүл біз үшін орны толмас қаза еді. Менің спорт әлемінде атым шығып, атақты жаттықтырушы болғаныма оның өлшеусіз үлес қосқанын айтар едім. Ол менің жадымда өзгеге жүрегін суырып беруге даяр түратын, қамқорлығын да аямайтын және қазақ спорты үшін көп тер төккен жан ретінде сақталып қалатын болады. Марат ЖАҚИТ, Қазақстан Республикасының мемлекеттік жаттықтырушысы, КСРО-ның және Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы,

профессор.

Ахметжан Қазымбетовтың ғұмыры жарқ етіп өте шықты. Қырық үш жыл ғана өмір сүрді. Бәлкім, бүдан үзағырақ ғүмыр кешсе, қазақ күресі өзінің шарықтау жылдарын бастан өткерер еді-ау. Жоқ, ол осы аз ғана ғүмырында көп іс тындырды. Қаншама қазақтың балуандары өсіп шықты. Мен де самбо мен қазақ күресінен бірнеше дүркін КСРО жэне Қазақ КСР-і чемпионы атағын жеңіп алдым. Өзімнің осындай бағым жанып түрған кезімде Ахметжан ағамен Оңтүстік Қазақстан облысының Темірлан ауылында Қажымүқан атамыздың атында өткен турнирде кездестік. Балуандықты да қойып, спорт қоғамын басқаратын кезі еді. Соған қарамастан боз кілемді сағынып, ара-түра белдесіп те жүретін. Екеуіміз осы турнирде белдесуғе шықтық. Жастығым да бар, шеберлікті де біршама иғеріп алған шағым ғой. Бірнеше рет орайлы әдістер жасадым. Бірақ, төрешілер маған женісті бермей, үпай берумен шектелді. Төрешілер де даңқты балуанды қүрметтеғені болар. Бір уақытта ол төрешілерге маған таза жеңісті беріңдер деп жылы жымиды. Менің айтайын дегенім, оны жеңгенім турасында емес, Ахметжанның оз қарсыласына деген адалдығы мен қүрметі қашанда биік түратындығы еді. Көбімізде бола бермейтін осы ісі менің жүреғімде мәңгіге қалды. Маған турнир чемпионы ретіндеалтынсағаттысыйлыққаберді.Мен оны үлыспортшы Ахметжан Қазымбетовқа сыйға тарттым. Осы оқиғадан кейін біздің достығымыз басгау алды. Озімнің ауъш шаруашылығы инстиіутьша түсуіме де дәнекер болды. Оқуды бітіргесін сонау Жаңарқа ауданына кеңшар ағрономы етіп жіберді. Жарыстарға қатысу да қиын соқты. Бейсауат жарысқа

С^^ізо^О жібермейтін еді. Оеы тұста тағы Ахмегжан аіам қол ұпіын созды. Алматыдан алдымен ауданға келіп, басшылармен сөйлесіп, ақыры республикалық және одақтық жарыстарға жіберетін болды. Қайдағы бір спортшы үшін Алматыдан арнайы келіп, осылай балуандардың өсуіне себепші болған мүндай жан өмірде некен-саяқ кездеседі. Кейін мен Жаңарқа ауданы орталығьша ауысып, жатгықтырушы қызметке кірістім. Міне, абзал жанның арқасында ауылды жерде балуандар тәрбиелеп, қаншама чемпиондарды осіріп шығардым. Олардың қатарында элем, Еуропа, Одақ жэне республика чемпиондары да бар. Сол жылдары КСРО-ның үздік жаттықтырушысы атағын алып, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталдым. Ол менің жүреғімде үлтымыздың күрес онерін биікке көтерғен үлы түлғалардың бірі болып мэңгіғе қалады. Диханбай БИТКӨЗОВ, Қазақ күресінің Азия және Қазақстан Республикасы бойынша Федерациялары төрешілері комитетінің төрағасы, Қазақстан Республикасыиың еңбек еіңірген

жаттықтырушысы.

Ахметжан Қазымбетовтың ееімін жерлестері ерекше ыстық ілтипатпен ауызға алады. Ол өзінің дарынды балуаңдық қырымен осы оңірді бүкіл қазақ жеріне танытты. Ал, оның ізін басқан інілері намысты қолдан бермей, талай додада жеңістің биігінен көрінді. Арқа түтқан ағамыз небәрі қырықтан асқан шағьінда омірден озды. Жай озған жоқ, жүлдыздай жарқырап оте шықты. Біз оның есімін әркез есте үстап, оған тағзым етуді парызымыз санаймыз. Бүрнағы жылдары Кішкенекөл кентіндегі орталық стадионға оның есімі берілді. Қазір біздің ауданда республикалық жарыстар откізу дәстүрге енді. Сонау бір жылдары бүл жарысқа «Қазақстан барысы» атагын жеңіп алған Бейбіт Ыстыбаев пен Айбек Нүғымаровтардың қатысуы турнирдің маңызын арттыра түсті. Ахаңның спорттағы жетістігі аз айтылып, жазылған жоқ. Бүқаралық спортты дамытып, ауыл-селода іргелі сайыстар откізу оз алдына жеке әңгіме. Ауыл жастарының басын қосқан ерікті спорт қоғамын басқарған жылдары республикалық жарыстарды елге, халыққа жақындатып, облыс, аудан орталықтарында өткізу кең сипат алды. Оған дәлел біздің Қызылту ауданында 1968, 1971, 1972 жылдары Соңиалистік Еңбек Ері Қажым Мүсіпов атындағы турнирдің өтуі. Соңғы 1972 жылғы жарыстарға белғілі спорт шебері Ізбасар Оразбековпен кейін Олимпиада чемпионы болған жас зілтемірші Анатолий Храпатыйды арнайы шақырып, зілтемір көтерудің қыр-сырын корсетуі ауыл жастарына үлкен әсер қалдырды. Соның әсері болар, кейін Чернигов совхозьщың жас маманы Анатолий Нехорошев республика чемпноны болып, «Кайрат» қоғамының рекордшысы атанды. Аудан спортының дамуына материалдық базаның жай- күйі де ерекше әсер ететіні анық. Сол жылдары Ахаң Грузияның және Ленинградтың дене тэрбиесі инсгитуттарымен тікелей байланыс орнатып, ауыл спортшыларына материалдық жэне эдістемелік комек корсетуге себепші болды. 1971 жылы Ахметжан ағаның бір жапырақ қолхатымен Ресейдің Ржев қаласынан хоккей киімдерін алдыруымыз ертегідей болып еді. Жаттықтырушы, эрі белгілі балуан Ерболат Айқымбаев Минскіде откен бүкілодақтық семинар - кеңесте КСРО- ның бас жаттықтырушыларының ақыл кеңесін тыңдап, өз ойымен бөліскен болатын. Осындай көмектің арқасында откен ғасырдың 60-70 жылдарында ауданымызда спорт ерекше дамып, облыс қүрамаларының күрес түрлерінен ғана емес, жеңіл аглетика, хоккейден де қызылтулықтар эжептәуір жетістікке жетті. Әсіресе, аудан спортын Ахаңның ізбасар інілері, белгілі бапкерлер Болат Қорқытов, Бекет Жапаров, Ерболат Айқымбаев, Ерсайын Ысқақовтар басқарған кезде үлкен үрдіске ие болды. Ахметжанның қазақ күресіне қосқан үлесі оге зор. Оның ерекшілігі - соңынан ерген ізбасарларының коп болып, балуандық жолға қанаттандыруы еді. Әлі есімде1960 жылы Қызылту топырағында республиканың барлық облыстарының балуандары қатысқан қазақша күрестен жарыс өтті. Сол додада Ахметжан Қазымбетов озі бастап біздің ауданның намысын қорғап, жеке команда құрды. Олар сол жолы жеңіс түғырына көтерілді. Ал,1961 жылы Жамбыл қаласында өткен республикалық жарыста Ермек Ахметов 62 келі салмақта үшінші орында иеленді.1968 жылы Соңиалистік Еңбек Ері Қажым Мүсіпов атындағы республикалық турнирде Амангелді Балмұқанов чемпион атанса, Амантай Жэниев жүлделі екінші орынға ие болды.

Балтай Айтмағамбетов, Әубәкір Бектеміров, Амангелді Шокенов, Бекет Жанаров, Жеңіс Әмрин, Әнуар Сейітов, және тағы басқалары бар. Сонымен бірге, Қазбек Сейітов, Қуаныш Зәкәрин, Бекім Жапаров, Жақсылық Жексембаев, Сапарбек Өтеубаев, Мереке Байтасов, Серік Тоқпанов, Бүрбек Ғаббасов, Серік Қайыржанов, Әнәс Сағитов, ағайынды Ахметовтер, Хасеновтар, Әмзеновтар және Аманғелдіде күрес мектебін қалыптастырған Марат Жармағамбетовтың шэкірттері ағайынды Қаржанов, Мэдимүхамедов, Бекішев, Қапаровтар халықаралық дәрежеде Қазақстанның намысын қорғады. Елдің, жердің, ердің - бэрінің сырын ішіне бүгіп алып, қазақ даласының теріскейінде бір шетінен бір шетіне дейін қүс қанаты талатындай аумақта, түнгі жүлдыздай жарқырап жатқан тоқсан көлдің аймағында бой көтерген киелі де, тарихқа толы Қызылту жерінде биік бір алып бэйтерек көз алдына қалай елестесе, қасиет қонған ел перзенті Ахметжан Қазымбетовтың жарқын бейнесі осы өңір үшін сондай көз алдымызда түр. Қазірғі көк байрақты жарыс сайын желбіреткен балуандар Ахметжандай ағалардың өшпес ақ жолын басып келе жатқандай. Елі бар да, ерінің де есімі ескерусіз қалмайды. Қызылтудың туын биікгеткен Ахметжандай үлының аты асқақтай беретініне сенеміз. Мен өзім жасымнан шаңғы спортымен айналысып, эжептеуір дэрежеге қол жеткіздім. Щучинск қаласында техникумда оқып жүрген кезде Көкшетау облысының қүрама командасында республикалық жарыстарға қатынасып жүрдім. 1960 жылы Бүкілқазақстандық 1-ші қысқы спартакиадаға жолдама алдым. Бірақ мектептке бірге оқыған, Алматыға барып классикалық күреспен айналысқан, кейін республикамызда еркін күреетің басы-қасында жүрген ағамыздың жетістіктері, елге келген сайын күрес өнері туралы айтагын әңгімелері елеңдетпей қоймайтын. Қысқасы, мен де 21 жасымда күреске түгелдей мойын бүрдым. 1969 жылы Бүкілқазақстандық жастар ойындарында қазақша күрестен 62 келі салмақта бірінші орын алдым. Сол жылдың қыркүйек айында Шелек қаласында өткен Қазақстанның жекелей біріншілігінде тағы чемпион атандым. Кейін республикалық және Бүкілодақтық жарыстарға торешілік еттім. Мүның бәрі абзал ағаның ақыл-кеңесімен, қолдауымен мүмкін болған еді. Ахаңның арқасында еліміздің бірінші спорт шебері Қабден Байдосовпен, біртуар түлғалар Әбілсейіт Айхановпен, Амангелді Ғабсаттаровпен, Амангелді Мүсабековпен9 Диханбай Биткөзовпен, белгілі мамандар Петр Матушақпен, Макс Қызыкеновпен, Лүғат Өтешевтермен етене араласып, ой- пікір, сүхбаттасудың реті келді. Өмірі қамшының сабындай қысқа болса да, артында үлкен істер қалдырған Ахметжан ағаның есімі үмытылмайды, мәңгі есте қалатын болады.

Сансызбай ҚАЛИЕВ, Қазақ КСР-інің оқу ісінің үздігі, спорт шебері.

Елуінші жылдардың басында елімізде еркін күреске кең өріс ашылып, дамудың жаңа жолына түсті. Бүл белдесу түрінің алғашқы түренін салған профессор, КСРО-ның еңбек сіңірғен жаттықтырушысы Петр Матущак еді. Алматының барлық жоғары оқу орындарында еркін күрес үйірмелері ашылып, ауылдан келғен жастар леғ-легімен жазылып жатты. Ахметжан Қазымбетов те осы күрес түріне ерекше ынта қойды. Ол аз ғана жыл ішінде озінің шебер балуан екенін дәлелдеді. Алматы қаласы мен Қазақстан қүрамасының белді мүшесіне айналды. Әрине, мүндай жетістікке жету оңай да емес еді. Әр салмақта Ахметжан сияқты балуандар көп болатын. Мысалы, оның салмағында аты ганылып қалған Қабден Байдосов та күресті. Жарыста бір-біріне қарсылас болса да, өмірде олар араларынан қыл өтпес достар еді. Тіпті, Қабдан Байдосов өз үлына Ахметжанның есімін қойды. Себебі, Ахметжан Қазымбетов еркін күрестен еліміздің жеті дүркін чемпионы, қүрметті спорт шебері деген биік атақтарды алды. Сонымен бірге, ол классикалық күрестен де спорт шебері атанды. Петр Матущак, Қабден Байдосов, Геннадий Новиков, Вадим Псарёв, Анатолий Колесов сияқты еркін күрес майталмандарымен қоян-қолтық қызмет етгі. Олардан көп нәрсеге қанықты, олар да Ахметжаннан көп жақсы сипаттарын жандарына түйді. Ахметжан жоғары оқу орнын бітіргесін аз ғана уақытқа еліне кетті. Комсомол жүмысында жүріп-ақ елдегі жаетарды күреске баульщы. Профессор Серік Тоқпанов сияқты мықты балуан ғана емес, басқа саланың білгір маманы өсіп піықты. Мен де жаттықтырушылықпен етене айналыстым. Бір қызыгы, сол Ахметжан ағаның ауылдас інісі Мәлғаждар Омаров менің қарамағымда жаттығып, өз шәкірттерімнің ішінде түңғыш КСРО епорт шебері дәрежесін алды. Ол өзі туып өскен өңірде күрес өнерін өрғе көтерді. Кейін бұл өңір еліміздеғі балуандар ұстаханасына айналды, Ауылдағы таланттарды танып, білу оның ерекше бір қасиеті еді. Семейде студент болып жүрғен Жақсылық Үшкемпіровты де ел қүрамасына алуға септіғі тиіп, ақыры ол Қазақстан және КСРО-ның ауыл спортшылары арасында чемпионы атанды. Кейін Олимпиада және әлем жеңімпазы болып, қазақтың мерейін үстем етті. Міне, мен Ахметжан Қазымбетовтың қазақ күресінде оз орнын ойыгі түрып алған ерен түлға екенін ауыз толтырып айта аламын. Мүндай адамдар елі үшін туып, елі үшін өледі. Жүреғі шыдамай додалы жарыс үстінде жан тапсыруы да осыны айғақтайды. Біз үшін Ахметжан Қазымбетовтың есімі ешқашан үмытылмайды.

Мен де Ахметжан ағаның қамқорлығын көп көрген адамның бірімін. Алдымен ол үлкенге де, кішіге де ақылын аямай, шынайы жанашырлық танытатын. Бірде мен қызмет бабын ауыетыру талқысына түсіп, Ахметжан Қалижанұлымен ақылдаспақшы болдым. Еліміздің дене тәрбиесі жэне спорт комитетінің торағасы Аманша Ақпаев шақырып алып, маған Ақтобе облыстық спорт комитетінің басшысы қызметін ұсынды. Оның бұл ұсынысына келісіңкіремей: «Әскери адаммын ғой, мені босата қоймас» деп сылтау айтып, шығарып салдым. «Әскери адаммын» дегенім ол кезде ЦСКА спорт қоғамында бапкер болып істейтінмін. Бірден Ахметжан Қалижанұлына тарттым. Оган болған оқиғаны баяндадым. Сонда ол өзінің көпті көрген адам екенін танытты. «Сейітжан баруың керек. Ақпаев озінікін істемей қоймайды. Көмектесеміз» деді ол. Жұмысыма келсем, менің есебімді шығарып, жаңа қызметке тұрғанымды біліп отыр екен. Сойтіп, Ахметжан Қалижанұлының ақылымен Ақтөбеде жеті жыл қызмет істедім. Ол маған қашанда жылы қабақпен қарап, озінің бауырындай коретін. Мен оның жерлесі де, туысы да емеспін. Бар-жоғы мен қазақтың қарапайым балуанымын. Маған ерекше құрметпен қарағаны, мен кезінде КСРО құрама командасы құрамында ел намысын қорғағаным. Қазақтың атын асқақтатып, КСРО-ның қола жүлдегері, еліміздің бірнеше дүркін чемпионы деген атақтарды иелендім. Міне, Ахметжан Қазымбетовтың күреске ден қойған жандарға ерекше ықылас танытып, ұдайы қол ұшын беретіні адами биік болмысыиың бір сипаты ма деп қаламын. Сосын да оған шынайы жанашыр ретінде қарап, қашанда құрмет көрсеткен едім. Менің өмірімде өзінің абзал қалпымен қалған жан екенін басқаға да үлғі-өнеғе етемін.

Әр адам өмірде биік белееке көтерілсем деп армандайтыны бар. Менің де бала жүрегім ержеткенде Ахметжан ағамдай үлкен түлға болуды армандады. Оның экемізбен достығы да осы ойларға себепші болған еді. Күреске деген қызығушылық мені осылай баурап алды. Қызылту өңіріндегі эр жастың асыл арманы осыған саятын-ды. Шетінен балуандар шыққан мүидай өңір сирек кездесетін. Осының бэрі асыл ағамыз Ахметжан Қазымбетовтың ерен еңбегінің арқасы. Туған жеріне деген шынайы перзенттік сүйіспеншілігінің де бір көрінісі бүл. Біз отбасымызбен күреске ден қойдық. Мектептегі кезімде де, институттағы уақыгымда да спортты озіме серік еттім. Дзюдо мен қазақ күресінен еліміздің спорт шебері нормативін орындадым. Бүл жетістікке оңайлықпен келмегенін де анық. Бірақ, Ахметжан үстазға үқсауға тырысқан талпынысымыз бізді биікке жетеледі. Әлі күнғе дейін сол жігер мені еш шаршатқан емес. Целиноград ауыл шаруашылыгы институтын жэне Қазақ гуманитарлық заң универститетін бітіріп, елде агроном, партия үйымының хатшысы және кеңшар директоры қызметтерінде жүргенде ауыл спортын дамытуға қал-қадірімше қолғабыс жасадым. Осының бэрі атақты жерлесіміз Ахметжан ағаның алдын корғен үлағаттың мол ықпалы еді. Мүрат ШӘМШҮНІРОВ, Экономика ғылымдарының кандндаты, Көкшетау және Солтүстік Қазақстан облыстық мәслихаттарының бірнеше шақырылымдағы депутаты.

Ұлық тұлғаны ұлағаг етудің өнегелі тұстары көп. Қазақ ба- ласы ұшін атақты Қажымұқанның орны бөлек. Ал, оның ізін басқан қаншама дарындар алаш спортын өрге сүйреп, биікке көтерді. Солардың қатарында Ахметжан Қазымбетовтың аты ерекше аталады. Мен де оны кішкентай кезімнен біліп остім. Балуандықта жүріп, бұл спортгың дала қазағы үшін ерекше тағылымы зор екенін ұқтым. Қазір мен ұлттық спортты дамыту ісіне үлес қосып жүрмін. Қазақ күресі де осы спорт түрінің қатарында даму жолы- на түсті. «Қазақстан барысы» алқалы жарысы бастау алғалы жергілікті жерде бұл күрес түріне қызығушылық артты. Көп жастарымыз балуандыққа ден қойып, биікке котерілсем дейді. Әрине, күрес те бақ нен дарындар таласы. Сондықтан Ах- метжан ағалары сияқты рухы биік, жігерлері де жасымаған жастардың көгі болғанын қалар едім. Сол Ахметжандар бүгін керек сияқты. Кешегі күндері талай талантгы балуандарымыз сыңаржақ саясаттың кесірінен тасада қалып жатты. Алқалы жарыстарға да қатыса алмай, таулары шағылды. Бүгін біз азат елміз. Қазақтың атын шыгаратын сәт енді туды. Биыл Қазақстанда еркін және классикалық күрестердің алғашқы шаңырағын құрысып, шоқтыгын биік еткен Ахмет- жан Қазымбетов ағамыз сексенғе келер еді. Әттең, ол омірден ерте кетті. Бірақ, артына мол мұра қалдырды. Бүгінғі жастар да сол ағалар салған жолды абыроймен жалғастырып, асқақ асу- ларды алады деп сенемін. Лайым солай болғай!

Марат ҚОЙШИН, Ақмола облыстық үлттық спорт мектебінің директоры.

«Ат аунаган жерде түк калады» дейді цазак даналыгы. Қызылту сияцты киелі елде де цазацтыц талай дарындары мен дарабоздары шыццан. Соныц бірі, әрі бірегейі — Ахметжан Қазымбетов. Биыл цазацтыц даццты ұлы тірі болса сексенге толар еді. Бұл кұнге жете алмай кетті. Бірац, артында ошпес онеге цалдырды. Қазац деген елдіц кұрес онерін орге сұйреді. Өзі гана емес, ізін басцан інілерініц де мерейін биіктетті. Міне, Қызылтудыц осы бір арда ұлыныц биылгы мерейтойын лайыцты царсы алу ісіне оз ұлесін цосцан жандардыц цатарында Солтұстік Қазацстан облысы Уәлиханов ауданыныц экімі Аман Торегелдин де бар. «Ахметжан Қазымбетов барша цызылтулыц- тар мацтан ететін тұлга. Меніцше, ол жалпы цазацтыц мацтанышы. Өзі гана кұресіп, биіктерді багындырып цоймай, сол асуларга озгелерді де жетелеген ұстаз. Сосын да болар, цазацтыц цай оціріне барсац да, оныц есімі асцац естіледі. Мен осы Қызылту жерінде осындай ұлыц тұлгалар бастаган істі, ягни, елдікті ұндеп жұргеніме мацтанамын да. Елін де оркендетіп, ерініц де есімін айшыцтасам деген ұлагатты іс мені де ерекше сезімге болейді» депті экім бауырымыз бізге жолдаган хатында. Сосын Қызылту оцірінде спорттьі дамытуга цолдау білдіріп Ж}рген бір топ азаматтыц атын атапты. Олардыц цатарында Біз осы бір абзал азаматтарга осы еңбектіц жаръщқа шыгуына демеушілік корсетіп, қамқорлъщ танытқаны үшін ризашылыгымызды білдіреміз. Ал, ел агасы Аман Торегелдинге қасиетті Қызылту жеріндегі еңбегі жанып, бүдан биік белестерге шыга берсін дегіміз келеді. Алла эр істеріңе берекет берсін!

Ізгі тілекпен: Ахметжан Қазымбетовтың бір топ

Қазақтың дарынды ұлы Ахметжан Қазымбетовке арналған бұл еңбекте күрее өнерінің аеқақтау кезеңі жайлы сыр шертіледі. Балуандықты биікке көтерген Ахметжан Қазымбетов есімі арқылы 60-80-інші жылдардағы еркін және классикалық белдесулердің тарихын шолып, үлы онердің тағылымды оқиғаларын паш етеді. Алып таулардың алыстаған сайын айбарланып, еңселене тү-сетіні бар. Өзім жақсы білегін, игі істерінің үлгісін алған Ахметжан Қазымбетов сынды аяулы ағаның тау түлғасы да жылдар өткен сайын асқақтап келеді. Егер козі тірі болса, биыл асыл азамат Ахметжан Қазымбетов сексеннің сеңгіріне шығар еді. Жаратқан оған үзақ ғүмыр бермесе де, үлағатты омір сүру бақытын сыйлаған екен. Ахметжан Қалижанүлы озінің бар саналы өмірін спортқа, оның ішінде күреске арнаған жан. Қасиетті Қызылтудың топырағына кіндік қаны тамған үланның болашақ тағдырына атақты Қажымүқан балуанның өнер көрсеткен Омбы ңиркіндеғі белдесулерді тамашалаған сәті ошпестей із қалдырыпты. Қажымүқандай күш иесінің онеғесі Ахметжандай арманшыл жасты киелі күрес өнеріне осылайша алып келғен еді. Ол Қазақ мемлекеттікауылшаруашылығыинститутының қабырғасында жүрғенінде күреспен шындап айналысты. Табиғат берген талант пен ерен еңбексүйгіштігінің арқасында көп үзамай алғашқы жеңістеріне де қол жеткізе бастаған. оқуын аяқтаған соң Ахметжан ижанұлы озінің туған ауданына қайтып оралды. Күрес десе р асын жерғе қоятын талапты жас «Чапаев» деп аталатын ларда бас ағроном болып қызмет етіп жүрғенінде жерғілікті ттерді күреске баулып, ауыл жастарының ұйытқысы бола і,і. Ахметжан баптаған балуандардың Қызылту ауданының ройын аспандата бастағаны да сол жылдардың еншісіне еді. Жалындаған жас маманның жақсы істері жоғарыда зған басшыларға да жетіп, 1959 жылы ол Қызылту ндық комсомол комитетінің екінші хатшысы қызметіне йындалды. Өз ісін жан-тәнімен сүйғен адамның тасы әрқашанда домалайды. Арада екі жылдай уақыт өткенде Ахметжан іжанұлы Қазақстан комсомолы Орталық Комитетінің т және бүқаралық қорғаныс бөлімінің меңғерушісі іетіне жоғарылатылды. Бүл қызметте жүріп те Ахаң күресті іп кетпеді. Бүкілодақтық «Локомотив» спорт қоғамының, балуандары арасындағы КСРО чемпионатының мпазы атанғаны осы сөзімізғе нақты дәлел. Бүдан к, Ахметжан Қалижанүлы Куба, Польша, Үндістан және олия елдерінде откен халықаралық жарыстарда да топ ш, ел мерейін асқақтатып жүрді. Ахметжан Қалижанүлының өмірінде ошпестей із >ірған кезең оның «Қайрат» селолық ерікті спорт іында қызмет еткен жылдарымен түспа-түс келді. Аптал іт алпысыншы жылдардың басынан бастап омірінің на дейін осы спорт қоғамын басқарып, ел спортына і еңбек сіңірді. Оның бастамасымен Социалистік Еңбек ажым Мүсіповтың жүлдесіне арналған қазақша күрестен бликалық жарыс Қызылту топырағында дәстүрлі түрде істады. Бүл үрдіс Қазақстан өзінің Тәуелсіздіғін алғаннан

С^^І 6 р^О кейін де жарасымды жалғасын тауып, қазіргі таңда Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов атындағы ауданында ұйымдастырылып жүр. Боз кілемнің шаңын қаққан Ахметжан балуан талай шәкірттің үлкен спортқа қанат қағуына септігін тигізді. «Ұстазы мықтының үстамы мықты» дегендей, Ахметжан бапкердің Қайырбек Жолдасбаев, Ермек Ахметов, Сансызбай Қалиев, Жеңіс Әмрин, Амангелді Балмүқанов, Амантай Жәниев, Малғаждар Омаров, Әубәкір Бектеміров, Амангелді Шокенов және тағы басқа да көптеген шәкірттері түрлі деңгейдегі жарыстарда топ жарып жүрді. Бүл кезең - Қызылту өңірінен шыққан балуандардың додалы сайыстарда асығы алшысынан түсіп түрған жылдар болған еді. Ахметжан Қалижанүлының ел спортына сіңірген еңбегі елеусіз қалған жоқ. Еліміздің он дүркін чемпионы, КСРО чемпионатының екі мэрте жеңімпазы, КСРО-ның Қүрметті спорт шебері, Бүкілодақтық дәрежедегі спорт торешісі Ахметжан Қазымбетов «Еңбектегі ерлігі үшін», «Үздік еңбегі үшін» медальдарымен жэне Қазақ КСР-і Жоғаргы Кеңесінің Қүрмет Грамотасымен марапатталды. Ең бастысы ол халқының зор қүрметіне бөленіп, елдің алғысын арқалады. Ахметжан Қалижанүлының өнегелі омірі кейінгі үрпаққа үлгі. Сүйген жарға адал, отбасына асқар таудай пана болған аяулы жан үрпағына үлтжандылықты дәріптеген тәлім-тәрбие беріп кетті. Биыл туғанына сексен жыл болатын Ахметжан Қазымбетов атындағы қазақ күресінен Республикалық дэстүрлі турнир тағы да жалауын котермекші. Бүл жарыстың барысында бағы жанған талантты жастарға жауырыны жерғе тимеғен балуан Ахметжан ағаның жолын берсін деп тілеймін!

Аяулы аға, аптал азамат, үлағатты үстаз Ахметжан алижанұлының күрес өнер

Еліміз өз азаттығын алғалы қазақ спорты да жаңа асуларға қадам басты. Қазақтың ұлттық өнері - балуандар белдесуі әлемдік деңгейдегі жарыстармен жалғасып, төрткүл дүниеден балуандар бағын сынайтын үлкен сайысқа айналды. Бүл әлемдік шаршы алаңға алдымен шыққан қазақтың батыр үлы — Қажымүқаннан бастап, бүгінгі Мәулен Мамыровтарға дейін қаншама үландарымыз үлық өнерді биіюсе көтерді. Қазақ спортының тарихы жайлы айтқанда, үлттық күресті, оның ішінде еуропалық түрлерін дамытуға сүбелі үлес қосқан адамдар ауызға оралады. Осындай іргелі түлғалардың бірі, менің жерлесім, қазақтың аты шыққан балуаны Ахметжан Қазымбетов дер едім. Мен оның өмір өткелдеріне тоқталуды жөн көрмедім. Оның спорттағы жолы жайлы күрес маңайында жүргендерге жақсы қанық деп ойлаймын. Еліміздің және Одақтың бірнеше дүркін чемпионы, комсомол қызметінің лауазымды басшысы, спорт қоғамының білікті жетекшісі сияқты жетістіктері де біздің бәрімізге жақсы таныс. Ахметжан Қазымбетовтың спорттағы еңбегін онымен бірге күресіп, алғаш еркін күресті дамытуға үлес қосқан замандастары да ілтипатпен айтады. Қазақтан қаншама Ахметжан сияқты мықты балуандары мен бапкерлері шықты. Бірақ, Ахметжан ағамызды олардан ерекшелеп түратын бір қасиеті, ол - сан қырлылық сипаты. Себебі, Ахметжан — балуан, Ахметжан - комсомол жетекшісі, Ахметжан - ауыл агрономы, Ахметжан - спорт қоғамының басшысы болды. Ең бастысы, ол осы сан салада жүріп, өзінің сүйікті спортын жанына серік ете білді. Ауылда диқан бола жүріп, күреске машықтанды, комсомол жүмысында өз інілерін күреске баулыды, ал, спорт қоғамын басқара жүріп, ауылдағы

қара сирақ қазақ балаларын одақтық аренаға шығуына қамқор болды. Меніңше, бүгінгі қазақ күресі өзінің арнасын кеңейтіп, әлемдік додаларын откізіп жатқанда, Ахметжан ағамыз сияқты оз халқын шынайы сүйетін патриоттары да аса қажет. Қазақтың әлемдегі елдермен бәкелесе алатын бір жолы? осы - спорт. Ендеше, багымызды асырып, бақытымызды тасытатын күрес өнерін де Ахметжандай сүйейікші дегім келеді. Ал, мына хикаятты кітап оның тағылымды ғүмырын бір қырынан паш етеді. Елі барда, ерінің де есімі ескірмейді. Бүл кітагі осыған айқын дәлел бола алады. Марат ШӘМШҮЫІРОВ, Қазақ күресі бойынша бүкіләлемдік қауымдастықтың бірінші вице-президенті, Азия федераңиясының президенті, Қазақстан Республикасының қүрметті спорт қайраткері, КСРО-ның

«Жақсы сөз - жаным ырыс» дейді қазақ даналығы. «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» детен тілек сөзді де өзінің ілкімді ісімен есте қалған адамға қаратып айтатыны бар. Біз сөз еткелі отырған спорттың ақтангері Ахметжан Қазымбетов жайлы көп айтып, көп сыр шертуге болады. Сайын даланың сайыс өнерін өрге сүйреген сайыпқыран балуан ретінде оның артына қалдырған ісі ешқашан ескірмек емес. Жадымызда сайрап, жаңғырып тұра бермек! Бірақ, кейде біз пендешілікке салынып, осындай жақсы атымен халықтың жадында қалған адамдарға бір ауыз шарапат сөзімізді қимайтынымыз да еш жасырын емес. Кезінде күресті өркендету ісінде алдыңғы лектен көрінген осы бір аяулы жанның тасада қалып келе жатқанын тағы жоққа шығара алмасақ керек. Өз уақытында ол жасындай жарқылдап, өзінің балуанға тэн шеберлігімен де көпті тэнті еткені бар. Спорт қоғамын басқара жүріп, ауылдағы қазақтың қара домалақ балаларын боз кілемғе шығаруға жанашырлық танытқанын да еш ұмытуға болмайды. Қазақтың талай қара сирақ балалары ауылдан шығып, элемді дүр сілкіндірғені осы Ахметжан сияқты асыл ағаларымыздың арқасы емес пе еді. Осындай біртуар азаматгың есімін қазақ спортының тарихында мэңгіге қалдыру біз бен сіздің парызымыз іспеттес. Себебі, оның жоқтаушысы бар болғанмен, күрестегі еңбегін іздегендердің коп еместігін несіне жасырамыз. Биылғы сексен жылдық торқалы тойы қарсаңында асыл ағаны еске алып, кітап жазсақ деген ұсынысты да басқа емес, оның шэкірті, жерлес бауыры, белгілі спорт қайраткері Мэлғаждар Омаров білдірген еді. «Сонау тоқсаныншы жылдары Ұялы ауылында Ахметжан ағамыз атында тұңғыш республикалық жарыс отті. Оған оның жұбайы Мәрәш апай да келіп еді. «Ағаларың жайлы естелік кітап шығаруды Алматыда жүрген спорттағы достарына айтып едім. Өзім де қолымдағы бар материалдарды бердім. Өкініштісі, сол бастама аяқсыз қалды» деп ренішін білдіргені де есте. Мен бертініректе осы ойды Уәлиханов ауданындағы балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінің директоры Бектай Хасеновқа айтқан едім. Бүл бастамаға қазіргі қазақ күресі бойынша бүкілэлемдік федераңияның бірінші виңе- президенті Марат Шэмшүніров те қолдау бірдірді. Біздің бүл талпынысымызға Ахметжан ағамен бірге жүрген белгілі спорт қайраткерлері де үн қосамыз деп тілектерін жолдады» деді Мэлгаждар Омаров бізбен сыр бөліскенде. Міне, сол еңбек жазыларда жан-жақтан абзал ағаның қошеметі мен қолдауын көрген жандардан естелік айтқан жолдар ағылды. Бір өкініштісі, Ахметжан ағаның да жүбайы Мэрэш Сүлтанғазықызы өмірден отіп кетті. «Ештен де, кеш жақсы» демекші, сол естелік кітапты жазудың сәті енді түсті. Сондықтан Ахметжан ағаның спорттағы ғана емес, омірдегі болмысын танытатьш бүл еңбек абзал жанның елесті күндерін еске түсіруге дэнекер болатыны созсіз.

СХ^І 12 ^сз

Қызылтудың сары ала даласының төскейі аңызақ желден әбден тақырланып, қаңғыған қаңбаққа да пана бола алар емес. Әр жерден қылтиған кок өскін шоптің де ешкімге қорған болар қауқары жоқтай көрінеді. Осынау ұлан-ғайыр олке Үлкен Қараойға келгенде мүлде озгеріп сала береді. Ұялы? Жарқын ауылдары анадайдан мен мұндалайды. Өз тахмырын гереңнен тартатын бұл ауылдар қаншама жайсаңдарды дүниеге әкелгенін білсең ғой. Алаш ақтангері Смағұл Сәдуақасұлы ұлты ұлағат еткен ұлық есім боп естіледі. Елең-алаңда откен жас ғұмырында алашының қамын ойлаймын деп жүріп жанын шүберекке түйді. Қаймана жұртын бодан етемін деп аранын ашқан азулы айдаһарға айбар көрсетіп, алдаспанын біледі. Смағұлдың ізін баса қаншама ұлылар шықты қазақтың аспанына. Ғалымдар да, еңбектің корігін қыздырған ерлер де өсіп шықты осы елден. Ал, қазақтың спорт элемін дүр сілкіндірген Ахметжан Қазымбетов те осы киелі оңірден түлеп үшты. Әттең, өмірі қысқа болып, көп биікті еңсере алмай кете барды ол. «Қазақ спортының батыры» деген атақ тағайындалса, алдымен Ахметжан Қазымбетовке берер едім» депті қазақ күресін өрге сүйреген бір замандасы. Қажымұқан қазақты озінің күрес өнері арқылы төрткүл дүниеге танытса, Ахметжан енді ғана өркен жайған еркін күресті жаңа деңгейге көтерді. «Ахметжанның жамбасы» деген теңеу оның есімімен қоса аталып, тарихқа енді. Бәлкім, біреулер бұл тым мақтаншылық деп те айтуы мүмкін. Бірақ, Ахметжан өз күрес өнері арқылы барлығын мойындатты, барлығы оны мойындады да. Оған ешкім шүбэ келтіре алмас, сірә. Себебі, Ахметжанды мақтаумен бірге, онымен мақтанатынымызды ұмытпасақ керек. Ахметжан Қазымбетов!.. Оеы бір ұлық есім қазақ күресінің мақтанышындай асқақ естіліп, еңселеніп түрады. Қазақтың қаншама қара домалақ балаларын балуандық өнерге баулып, күш атасы - Қажымүқан мен жауырыны жерге тимеген Балуан Шолақ бабаларымыздан қалған бойтүмардай асқақ рух болып жанымызды тербейді. Алаш деген үғымды аламан додаларда асқақтатып, жеңіс түғырының биігіне шығарған сайьга даланың сайыпқыран саңлағы - Ахметжан Қазымбетов көзі тірі болса, бүгінде сексен жастың сеңгіріне шығар еді-ау. Осы бір аяулы жанды ерте жоғалтқанымызға деген өкініш сезімнің жетегінде жүрсек те, Алла тагала пешенесіне жазған тағдыр жолында қазақтың атын шығарған балуандық өнеріне деген қимас сағыныштың алдымызды орап жататыны да содан болса керек. Мүндай қас қағым сәттегі елең-алаңда омірі өтіп, артына өрелі істер қалдыратын түлғалар некен-саяқ. Балуан ағамыздың да бар ғүмыры күреспен отіп, шапанының белін бекем буған күндері шынымен таңдандыратыны бар. Ол қазақтың күрес өнеріндегі өзінің кесек түлғасымен, еңселі бітім-болмысымен көрініп, боз кілемнің үстіндегі таңғажайып белдесулермен елдің есінде қалды. Маңдайына жазылған ғүмыр жол оны жанталасқа да түсірді, қарбаласқа да үрындырды. Бірде жығылып, бірде түрды. Маңдайы тасқа тиіп, жүрегі де жараланды. Ашуын сабырға жықтырып, сары уайымнан жанын арашалап, жар басына үмтылған қүлшынысы жарқын күндерге де қол создырды. Сол еңселі биікте түрып, жеткен жетістіктеріне тоқмейілсіп қалған күндері аз екен?! Себебі, балуандық спорт әлжуазды жарты жолда қалдырып, қайраттыны ғана діттеғен мақсатына талгіындыратын киелі өнер. Ал, Ахметжан сол бақ таласы да көп, тақ таласы да жоқ емес, бармақтай бақтың да асқаралы асуга шығаратын киелі күрес өнерінің от ошағына еніп, жалынына шарпылған тұстарын да бір басынан еңсесі езілмей көтере алған қайсар адам. Құлазуды білмейтін, жайраң өмірдің қуанышын ғана қалаған оған жарқын күннің соқпақтары мамыражай жаз болып қүшағын да ашты. Жаратушы иеміз де осы бір өмірғе қүштар пендесіне бар жақсылығын жас күнінде үйіп, төғіп бере салды. Осылай ол өз Алласының мейіріне боленді. Ақтық сындар ең соңғы белдесулердей күйғе түсіріп, тәубешілдіктің де ақ адал ниетіне қарай бойына даритынын үғынды. Бәлкім, сол тәубешіл тірлік те шығар, аз ғүмырда коп іс тындыртқаны. Біреулер тәубешілдік барға қанағат ету деп түсінеді. Бүл шынымен де Алланың әркімнің пенешесіне жазар қанағаты болса керек. Бүғін бір белесті бағындырсаң, ертең екінші бір биік асу алдыңды орайды. Демек, асудан-асуға, белестен- белеске шығудың астарында жаңағы қанағат пейілдің орамды бір байламы жатыр. Барға қанағат ете отырып, жан дүниеңді жаңаша мейірімғе бөлеп, ыждаһатты істерғе жол ашатын жаңа қадамдар жасау адам пенденің өн бойындағы өмір бойы таусылмас арнасына айналатын арман-тілек екенін жоққа шығара алмаймыз. Ахметжанды өмір бойы тек биіктікке үмтылдырған мақсат га - жанының тазалығында жатыр. Ар алдындағы адалдық оны діттеғен биіғіне шығарды, арман асуына қол создырды. Сонау Ресеймен шектесетін қазақтың ең шалғай ауылында туып, көп қандасының қолы жете бермейтін жеңісті күндерді басынан өткерді. Бүл омірғе қүттттар жанға таудай талапты емес, бармақтай бақты пешенесіне жазған Жаратушысының сыйы іспеттес еді. Басындағы бармақтай бағы оны өрғе де сүйреді, қүзға да жетеледі. Биіктікті еңсеру ердің ісі екенін түйсінғен жанның бірі - осы Ахметжан Қазымбетов екендіғінде сөз жоқ.

Қызылтудың ірғесіндеғі . «Ат аунаған жерде түк қалады» демекші, осы бір қазақтың шағын ауылында кешегі күндері алаштың қамын ойлаған Смағүл Сәдуақасұлы, Ғаббас Тоғжанүлы сияқты үлы түлғалар да дүниеге келген-ді. Кеңес билігі енді қүлаш жайғалы жатқанда қаймана қазағының азат ел болуын қалаған Смағүлдай дарабоз үлдар өмірде бір-ақ рет туатын шығар. Сол үлылардың табанының ізі қалған қасиетті жерде Ахметжандай дарын үлдың тумауы мүмкін емес-ау. Кішкентайынан өрісі кең, өресі биік күрес өнерінің көкжиегіне көтерілемін деп қүрақ үшқан бала Ахметжанның асыл арманы өзінің емес, өз елінің, өз қазағының атын шығару еді ғой. Сол арман биігіне өзінің туа біткен талантымен көтеріле алды ол. Туа біткен талант өз алдына күрес әдісін жете меңгеру үшін де қаншама тер төккенін естен шығаруға болмас. Күнді-түнге, түнді-күнге үластырған жаттығулар оны қазақтың Ахметжаны деген асқақ үғымға жетелеген еді. ...Жарқын - Ахметжанның алтын бесік ауылы, қасиет дарытқан киелі ордасы. Шалғайдағы қазақ ауылында күрес текті өнер саналатын еді. Қай қазақ күрессіз өмір сүре алсын! Ол дала қазағының ерік-жігерін нықтаған асыл арнасы ғана емес, ар-ожданын, қажыр-қайратын шыңдаған хас мінезі іспеттес. Сол ауылдың боз кілемі де - көк майсаға оранған жер-Ана төсі еді.

Бала Ахметжан тақыр жерді боз кілем етіп, күрестің далалық әдістеріне кішкентайынан машықганып өсті. Жауырыны жер қауып, шаңға көмкерілген кездері де болған. Бірақ, әр жығылыс оны балуандыққа шыңдады. Ал қҚызылту кентіндегі орта мектепке келгенде боз кілемді де алғаш көргені ұмытпастай есінде қалды. Қызылту оны алыс асуға қанат қақтырды. Бір кездері Қызылту оның есімін әйгілеуге жол ашса, кейін Ахметжан есімі Қызылту атауымен қоса аталатын болды. «Балуандар елі» деп Қызылтудың айы оңынан туған бір шағы да осы кез еді. Содан бері Ахметжанға ұқсағысы келген қаншама өрендер түлегі үшты осы өлкеден. Егер есімдерін тізбелесең, жалғаса берер еді, Ұшы-қиыры жоқ, бүл таланттар ең алдымен сол Ахметжан ағаларына тағзым етеді. Себебі, Ахметжан Қызылтуцың ғана емес, қазақтың атын асқақтатқан асыл түлға еді. ...Алматы шаһары кімге таңсық болмады дейсің. Осы қалаға алғаш қадам басқанда Ахметжан да түптің түбінде өзінің жарық жүлдыздай жарып шығатынын білді ме екен?! Жоғары оқу орнына түскен күні күрес үйірмесіне барып жазылды. Коп баланың ішінде балуандық өнерді меңгерсем деген арманмен жаттығуларға да ден қойған сәті еді, бүл. Қарымды жігіттердің ырқына көнбеймін деп, қанша қайрат көрсеткенінің өзіне ауырлық салғанын жаттығудан жатақханаға оралғанда ғана сезінетін. Жанындағы балалар: «Ақыжан, күресті қайтесің, мына шаһарда аты эйгілі талай балуандар бар. Қалың шоғырдың арасынан топ жарып шығу ауыл баласына оңай емес-ау. Бэлкім, басқа спортты таңцарсың?» деген создерін ол талай естіді. Бірақ, сол балалар алып та ауылдан шығатынын білді ме екен?! Ауыл еді-ау, бар онердің де, спорттың да алтын арқау ошағы.

Сондағы ауыл баласының осал түсын байқатпау еді бар ойы. Намыс оты жанына арлы болудың шоғын маздататындай көрінетін оған. Бірден өмірі көрмеген жаттығуларга жегілген Ахметжан алғашында бәрін ауырсынып, қиналғаны да бар. Бұлшық еттерінен әл кетіп, жаттығу залына құр сүлдері келген сәттері де аз болмады. Бірақ, озінің әлсіздігін ешкімге байқатқан емес. Жаттығу үстінде әбден қалжырап, әлі таусылған бір сәтінде Ахметжанның қасына жаттықтырушысы Александр Самсонов келіп, маңдайынан моншақтаған терін сүрткені есте. «Мына әр тамған тамшының боз кілемдеғі белдесуде жеңісті жақындататынын білесің бе?» деп қойған сауалы үмытылмастай қаперінде қалды. Бар ынты-жіғерін қойған күрес өнеріне жүрдім-бардым қарамағаны да содан шығар. Әйтпесе, жылдар бойы өз салмағында ел біріншіліғінің биік түғырынан түспей, жеңісті күндерін тойлар ма еді. Моншақтап тамған ащы тер қарсыласының апшысын қуырып, әбден әбіғерге салатын боз кілем шеберін шыңдай түсті. Алғашқы жарыстар коз алдында. «Сен түр, мен атайын» сайдың тасындай өрендер жеңіске жетуді армандап келеді. Арасында жаңағы Ахметжан да жүр. Ол осы күндерді сарыла тосқалы қашан. Өз ауылында аталары күрестірген белдесулерде жауырыны жерге тиіп көрген емес. Балалық аңғалдықпен босаңсыған бір сэттері болмаса, жамбасқа алған қарсыласының жауырынын жерғе тигізбей тоқтамайтын еді. Алматының қақ төріндегі бүл жарыстың орны бөлек. Ауылдан келгелі алғаш рет додалы жарысқа түскелі отыр. Қобалжу да бар, жеңемін деген қүлшыныс та басым. Қобалжу мен қүлшыныс безбенге түсіп, таразының екі басын еншілеп, озара таласқа түскендей. Қайсы жеңер екен деп, эліптің артын баққан сол сэттер жеңілістің ащы дэмін татқан кейпінде бір көрінсе, енді бірде жеңіс тойын тойлап, қуанышында шек жоқ әсерлі шагын коз алдында көлбендетеді. «Жеңемін» деғен жігер еөз оны қайрай түседі. Бүл жеңіс болашағына да айқара жол ашатынын біледі ол. Бар күш-қуатын жұмсап, аянбай тер төгу керектігіне бекінеді балуан. Аяулы әкесі еске түсті. «Балам, сенсің күрестің талай аламанынан жүлдемен келетін. Өмір де - күрес. Бірде сен жығыласың, енді бірде сен жеңесің. Жеңісті күндерің көп болсын, сенің. Арлы болсаң, алысқа барасың. Өрлі болсаң, өрең де биік болады. Ең бастысы, жүрегіңде намыстың алауы сөнбесін. Жалындаған от болғанда ғана сен асқар асуларды аласың» деп Омбы шаһарының үлы Қажымүқандар күрескен циркінен шығып бара жатқанда айтқан бір ауыз сөзі Ахметжанды жаныған үстіне жанып, жігерін қайраған еді. Ертең коптен күткен додалы жарыс. Моншада буға бусанып, салмағын да жеңілдетіп алуды қалады. Кейін бүл оның осындай жарыстар алдындағы бүлжытпай орындайтын бір қағидасына айналды. Шыбықпен арқасын соғып, дем алған шағында ертеңгі белдесулер ойын сан саққа жүгіртеді. Бірақ, қобалжудан жеңіске деген жігері басым екенін өзі де сезінеді. Дала баласы үшін Алатаудың баурайында көсіліп жатқан Алматы шаһарындағы өмір алғашында қызыққа толы сияқты көрінетін-ді. Сайын даланың жүпарын жүтып, ерке өскен Ахметжан озін қанша еркін сезінсе де, топқа түсетін ертеңғі күнін ойлағанда жүреғі дүрсілдеп қоя береді. «Жеңу керек» деп түйді ол ішкі ойын. Жаны жасуды білмесе де, жіғер қашанда адамды өрғе сүйрейтінін де естен шығармақ емес. Алғашқы белдесу басталып та кетті. Жан-жақтан жанарлардың тесіліп, мүның аяқ алысын аңдығаны көрініп- ақ түр. Бүған абыржып, босаңсуға еш болмайды. Өзінің қарсыласынан үпай санымен жеңіліп жатқанын да білді. Бойын тез жинап алды. Шалт басуға болмайтынын да үғынды. Ширақ қимыл жасау керек. Өзінің болмысына жақын, қапсырып алып, жамбас әдісімен шалқалап лақтыру ғана жеңіс әкелетінін түсінді. Қарсыласы да оңайлықпен алдыра қойсын ба?! Уақыт болса, алға жылжып жатыр. Орайлы сәтті күтудің де кейде сан соқтыратыны бар. Ал, бар күш-жігерін салын, не жығылудың ащы дәмін татқызып, не жеңістің қуанышын сыйлайтын ақтық айланы қолданудан басқа жолы да жоқ екенін пайымдаған Ахметжан қарсыласының қарымды әрекетіне қарамастан озі шабуылға шықты. Мүны күтпесе керек, қарсыласы Ахметжанның жамбасына түсіп, шалқалай лақтырғанда жауырынымен жер иіскегенін сезбей де қалды. Таза жеңіс! Ақтық сында Ахметжанды бүдан мықты, бірнеше дүркін жарыс жеңімпазы күтіп түрған еді. Неге екені белгісіз, Ахметжан боз кілемдегі алғашқы жеңістерінен кейін өзіне деген сенімділікті анық сезінді. Қарсыласы бірнеше дүркін чемпион болса да, ол да пенде емес пе?! Жеңіс бар жерде, жеңіліс те қатар жүреді. Ешкім жеңбеген балуанды өзі жықса, мерейі қалай үтстем болатынын білді ол. Ақтық белдесуде өзін еркін үстағаны да содан еді. Қайта мүның өз қарсыластарын таза жеңігі, жамбас әдісімен шаң қаптыратынын көрген жаңағы чемпион жігіт те қобалжу басым еді. Бір-екі рет аңдаусыз аяғы шалынып, Ахметжанға үпай үстата салғаны да оеыдан болатын. Бірақ, оның да жай қарсылас еместігін күрес маңайында жүргендер жетік білді. Ахметжаннан жеңісті әлгінің пайдасына шешін беріп, оздерінше пайым жасағандар өздерінің оңбай қателесетінін білғен де жоқ еді. Ұгіай саны теңесіп, бір сэтте қарсыласы алға шықты. Көз қиығы жаттықтырушысына түсті. «Жамбасқа сал» деген жаттықтырушы ишаратын айтпай-ақ үқты. Жылдам қимыл орайлы сәтті туғызып, Ахметжанның оз қарсыласын женуімен тынды. Тореші балуан Ахметжан Қазымбетов жарыс жеңімпазы деп жариялады. Алғаш жаттығуға келгенде Ахметжанға мұрнын шүйіріп, кім екеніңді жүре көрерміз деген жаттықтырушы Алекеандр Самеонов өз пікірін түбегейлі озгертуге бүл жеңіе те мол ықпал етті. Шәкіртінің алғашқы додалы жарыста-ақ жеңімпаз атанғаны кездейсоқтық емес екенін білді. Әсіресе, ақтық сында қарымды қарсыласын жамбасқа салып, таза жеңгені Ахметжанның туа біткен балуан екенін аңғартты.

Сосын ол енді бүдан да ауыр, бүдан да қиын күндер күтіп і үрғанын, «чемпионмын» деп тоқмейілсуге еш болмайтынын, жеңісті күндер жігері таусылмаған жандарға ғана жақын болатынын ескертті тәлімгері. Осы боз кілемдегі жарысты жолдан кейін Ахметжан Қазымбетовтың шынымен жеңісті күндері бастау алды. Он рет ресгіублика чемпионы атанды ол. Ауыл спортшылары арасында одақтық біріншілікте де топ жарыи, қазақтың атын шығарды. Арқадан шығып, әлемді таңқалдырған әйгілі Қажымүқан мен Балуан Шолақтың ізін жалғаған Ахметжан есімі асқақтай жөнелді. Ауылдан келіп, бірден ел біріншілігін үту таңқалатын да жағдай еді. Ол кезде қазақтың ауылында гақыр жерге күрестіретін далалық сайыстардан басқа, кәсіби шүғылдану деген атымен жоқ болатын. Ахметжан да бәріміз шыққан сол қазақ ауылынан түлеп үшты. Әттең, еркін күрес елімізде жаңа бастау алгасын ба, Дхметжан республика біріншілігінде жеңіс тойын талай іойлады. Кейін Одақтың ауыл спортшылары арасындағы /Карыстарында топ жарды. Әлем деңгейіндегі додалы /карыстардың да ауылы алыс еді ол кезде. Дэл сол түста құрлықтық жарыстарға Одақ құрамасы арқылы қатысар болса, соз жоқ, жеңістің биігінен корінер еді. Бірақ, ол өзі шықпаған белеске ізін басқан інілерінің шығуына зор үлес қосты. Бір ғана мысал. Жақсылық Үшкемпіров Ахметжан ағасының қамқорын көргесін-ақ бағы жанған жоқ па еді. Бәлкім, мүны біреулер жоққа да шығарар. Талантты тани білетін қасиет Ахметжанға жайдан-жай дарымаған. Ауылдарды аралап жүріп, осындай қазақтың талай қара сирақтарын боз кілемге сүйреп әкелгенін мойындау да абзал іс. Күресті былай қойып, шаңғы және басқа да спорт түрлерінен талай спорт шеберлерінің қаулап өсуіне үзеңгі болғанын айтып, естеліктерін жолдағандар да жетерлік. Анатолий Храпатыйдың өзі көзі тірісінде Ахметжанға ризашылығын білдірғен талантты спортшы еді. Себебі, Ахметжан омірге қарапайым болып келді, қарапайым болып өтті. «Мен талай спорт шеберлерінің өсуіне дәнекер болдым» деп астамшылыққа да барған емес. Ең алдымен, елінің бір үланы биіктен корінсе, одан асқан қуаныш жоқ еді оған. Ал, спортшы ретінде де алар биіғі еңселі еді. Ізін басқан таланттар артынан еріп келе жатқанда жол бермеймін деп ешкімге бөгесін де болған емес. Жолын берді талай талантты інілеріне ол. Өзінің күрестегі өмірі де жеңіл жолмен өрбіген жоқ. Алматыны тастап ауылға да тартып отырған шағын қалай үмытарсың. Алматыдағы жоғары оқуын бітіріп, елге оралғанда спорт маңайында жүргендер осы бір талантты жігіттің бэрін тастап, кете барғанына қатты налыды. Әсіресе, қазақтың атын шығаратын дарын екенін ерте аңғарған күрес мамандары да осыны айтты. Бірақ, Ахметжан өзі өскен ортасына келғенде күрестен қол үземін деп еш ойламағанын біреу білсе, біреу білмеді. Ауылда ағроном болып жүріп те, бос уақытын спортқа арнады. Өзімен-өзі жаттығып, қазақтың қазысын жеп, қымызын ішіп, күш-қайратын одан сайын шыңдай түскен еді. Тіпті, жоғары жақтан келген шаруашылық өкілдері Ахметжанның жүмыс кезінде аялы алақанымен алтын дән өсірген диқанды көрсе, жүмыс біте қалысымен спорттық жейдесін киіп9 ерсілі- қарсылы жүгіріп жүрген балуанды аңғарды. Демек, ол ауылда жүріп-ақ алыс Алматыдағы додалы жарыстарға қатысып отырды. Қатысқанда кэнігі кәсиби шебер балуан болып, жеңістің биік түғырына котерілді. Елордада үзбей жаттығатын балуандар оған таңдана қарағаны да содан. Ауылдан келіп, өзінің балуанға тэн талантымен көптің коңілінен шықты. Ол елдегі қызметінде де тез көтерілді. Араға бірер жыл салып, аудандық комсомол комитетінің алдымен екінші, еосын бірінші хатшысы болып жоғарлатылды. Ахметжан мемлекеттік қызметте қалса, оған бүдан да іргелі лауазымдарды атқару бақыты бұйырар еді. Бірақ, ол Алматыдан шақырту алғанда, артына қарайлап қалуды жөн көрмеді. Сөйтіп, өзінің бағын асырып, бақытын тасытатын спорттық ғұмырының жалғасқанын қалады ол. Ал, қоғамдық жұмысқа ауысқан кезде ауылдан шыққан і аланттардың өсіп-жетілуіне өз үлесін қосты. «Қайрат» ерікті спорт қоғамын басқарған жылдары Олимпиада чемпионы Жақсылық Үшкемпіров, әлем жэне Еуропа чемпиондары Қанат Байшолақов пен Амангелді Мұсабековтер осы қоғам агынан жарыстарға қатысып, бақтарын сынады. Мысалы, КСРО-ның спорт шебері, белгілі бапкер Амангелді Мұсабеков сл құрамасы сапында жасындай жарқылдаған балуандардың бірі еді. Ол өз естелігінде: «Кейбір артында еске алып, пдеушісі жоқ адамдардың есімі аталмай жылдан-жылға \ мі>ітылып бара жатыр. Қазақ спортын көп жыл басқарған, сркін күрестің дамуына еңбек сіңірген Әбілсейіт Айханов, Аманжол Бұғыбаев жэне мен чемпион атандық. Мен финалдық кездесуте шығып, қарсыласымды басымдылықпен жеңіп жатқан едім. Осы тұста Ахметжан аға шыдамай кілемнің ортасына жүғіріп шығып, армян жанкүйерлеріне: «Міне, коріңдер, біздің қазақтар қалай күреседі, омір бойы естеріңде болсыи, үмытпаңдар!» деп жар салды. Қуанышын, ішкі сезімін жасыра алмайтын адам еді. Келесі спартакиада үстінде, осындай намыс үшін айқасқан сэттердің бірінде қайран ағаның нэзік жүреғі шыдамай үзіліп кетті. Осындай елін ойлаған азаматты үмыт қалдырдық. Мүндай дүниелерді еске салып, жастардың рухын оятпасақ, қазақ күресіне намыс қайдан келеді» дейді ол. Шынымен, қазақты алалаған заман еді ғой, бүл. Талай саңлақтарымыздың топшысынан қиылған тұсы да осы кез еді. Ахметжан да, кейін оның ізін басқан Әбілсейіт Айханов та, Аманжол Бұғыбаев та өз қандастарының одақтық жарыстарда эділетсіздікке ұрынғанын көріп, жүректері қан жылады. Әттең, қарсы тұрар қауқарлары болмай, іштен тынды емес пе?! Талай қазақтың бағы байланған тұста Ахметжан сияқты арыстардың жүреғі бүған қалай шыдасын. Сырт жақтағы додалы жарыстың үстінде абзал ағаның өз туған халқым деп соққан жүреғі мэңғілікке тоқтаған еді...

Көкшетаудың Омбымен шектееетін тұсындағы жалгіағынан түсіп, жантайып жатқан жазық даланың Теке көліне келіп қүйып, Үлкен Қараойга барып тоғысатын түсы Жарқын ауылына келіп тіреледі. Көкшегауға Омбының тым алыс жатпағаны да бірден байқалады. Бәрі де байырғы қазақтың жері еді-ау. Алаштың қаншама тарихы осылай өзге елдің еншісінде кетті. Амал не?! Өткен ғасырларда Кереку жақтан керейдің қалың елі Сібір жеріне келіп қоныстанады. Әсіресе, Шарбақкол ауданының жері малай керей руына жайлы қоныс болады. Бүл ауылдар қысы-жазы Төрекелді колінің маңын жайлаған. Коненің ескі гарнхын білетін Ыбырай Ілиясовгың айтуынша осы оңірдегі қалың ағаш та қазаққа пана болған ну орман екен. Бірде Жарқын деген адам орманға барып, отын шабады. Сібірдің бір-бірімен түтасқан ормандарында дала аңының да бірнеше атасы бар екен. Жарқын сол жолы аюға кезігіпті. Бір- біріне бетпе-беп келіп қалғасын арпалыса кетеді. Екеуі бір- бірін ала алмайды. Ақыры Жарқын аюды қарулы қолдарымен жерге сұлатса, дала хайуаны да адамның қарнын жарады. Екеуі де сол жерде жантәсілім болады. Жергілікті тұрғындар екеуін сол шоқ ағаштың түбіне жерлейді. Кейін бұл лсерге адамдар қоныстанып, үлкен ауылдың іргесі қаланады. Жарқын ауылының аталуы да осыдан бастау алады. Бүл талай даналарды өміріе қанат қақтырған киелі олкеге айналды. Осы бір шағын ауылдан қаншама ел деңгейіндегі мемлекет қайраткерлері шықты. Отызыншы жылдардың ойранында ондаған «халық жаулары» атылып, айдауға түсті. Дл, Үлы Отан соғысы жылдарында отызға тарта ер-азамат к,ару алып, басқыншы жаумен соғысты.

сіх^ 25 Бертінде бұл елдің мерейін биіктеткен Ахметжан Қазымбетов өзінің епорт әлеміндегі жеңістерімен талайды тамсандырды. Жарқын ауылы Смағұл Сәдуақасұлы сияқты дара жұлдыздарды қазақ аспанында жарқыратса, Ахметжан есімімен бүгінге дейін сол биікті одан да асқаққа көтерді. Туган жерінің тұғыры биік болғанын кім қаламайды дейсің. Ахметжан ел десе жүрегі езіліп, сағынышын басу үшін алыс Алматыдан әдейілеп келуші еді. Өзінің жастығында алтыбақан құрғызып, ойын-сауық құрған кездерін еске алатын. Балалықпен өз қатарластарын белдесуге шақырып, күрестің қызығына батқан күндері қалай ұмытылсын. Жарқын ауылы ұлылықтың ұлағатындай сезілетін Ахметжанға, себебі, ол осы өлкеден түлеген дарабоз түлғалардың бірі. Өзінің дара өнерімен ауылының да атағын шығарды, ауылдастарының да бағын асырды. Міне, туған жердің құдіреті деген де осы шығар.

ОМБЫ ШАҺАРЫ ҚАЖЫМҮҚАН БАБАМЫЗДЫҢ ДА ЖОЛЫН АШҚАН...

Ахметжанды үлкен өнерге үкілеп қосқан айшықты оқиға Омбы шаһарында өрбігенін білетін едік. Әкесі Қалижанға еріп, Омбыға барған Ахметжан алғаш рет ңирктегі балуандар белдесуін тамашалайды. Кезінде эйгілі Қажымұқан атасы да осында күреске түсіп, орыстың талай мықты балуандарының жауырынын жерге тигізгенін де біледі. Сол ңирктегі білегі мықты балуандардың теке-тіресін көрген Ахметжан бүдан ерекше әсер алып қайтады. Ақтангер Қажымұқан да Ахмегжан сияқты Омбыда болганында мұнда тұңғыш рет ңирк ашылып, жұрт күрес өнерін тамашалаган екен. Мұндай қызықтан жас Мұқан қшіай сырт қалсын. Аренаға өтетін жолдағы күзетшілердің богегеніне қарамастан залға откен еді ол. Атақты Злобиндер үйымдастырған күрес тым тартымды да жалғасады. Бар қарсыласын жеңген Злобиндердің кішісі: «Менімен белдесуге гүсетін кім бар, ортаға шықсын» деп жар салады. Кімнің дәті шыдап шыға қойсын. Жүрегінде түгі бар біреу болмаса, оған ешкімнің қарсылық таныта қоюы мегайбыл еді. Қалың орыстың арасынан ешкім табылмағанына иамыстанғандар да болды. Бірақ, Сібірді дүркіретіп түрған Злобинге қарсы қауқар көрсету қайда?! Бір еркек кіндікті табылмағанына налыған көрермен амалдың жоқтығынан іштерінен тынды. Залдағы осы үнсіздікті шапанын шешіп, боз кілемғе котерілген Мүқанның дауысы бөлді. «Мен күресемін!» деді қара мүртты әдеміше келген еңгезердей қазақ жігіті. Бүл ңирктегі кәсіби күресті өмірінде алғаш тамашалаған Қажымүқан еді. «Өле алмай жүрген мынау кім?» деп күстаналағандар да табылды. Күш-қайраты бойына сыймай, жүрегінде намыс оты лаулағанын танып, таңырқағандар да болмай қалмады. Бірақ, Мүқан тоқтау айтып, жанашырлық танытқандардың сөзін елең қылмады. Екі балуан белдесе кетті. Сайын даланың балуан үлы күрестің үңғыл-шүңғылын білетін Злобинғе әжептәуір қарсылық көрсетті. Қара күшке де, қазақы күреске де салып бақты. Бірақ, бүл қазақ күресінен бөлек белдесу еді. Олар бір-бірін ала алмай, үзақ белдесті. Ақыры Мүқан жеңілді. Ол еуропалықкүрестэсілдерінбілмегендіғіненүтьшды. Ьірақ, озінің болашақта элем чемпионы болатьш күрестегі оміріне осы ңирк даңғыл жол салатынын білген жоқ еді... ...Ахметжанның да спорттағы даңғыл жолы осы Омбы і иіркінен бастау алды. Қажымүқан сияқты чемпиондық түғырға когеріліп, халқының даңқты үлы болуға деғен қүштарлық сезімнің алғашқы алауы да осыл. Балам, бұл циркте атақты Қажымұқан атаң күрескен. Ауылда тетелестеріңді жеңдім екен деп гым масайрама, еліңнің атағын шығарғың келсе, биікке үмтыл -деген еді аяулы әкесі Қалижан үлының бойындағы күреске деген жалынды көріп. Бірақ, цирктегі сол күнгі бала жүрегінде жанған от үлкен алауға айналып, Қазымбеговтер эулетін ғана емес, алашының намысын қайрайтынын эке байғүс қайдан білсін. Омбы шаһарынан Қызылтудың іргесіндегі ауылына жеткенше Ахметжанның бала қиялы алыс армандарға сапар шеккен еді. Ауылдағы үлкендердің ортаға алып, белдестіретіні мүның жанында ойын сияқты корінеді. Бірақ, ол өзін үлкен өнерғе экелғен дала қазағының көк майса шоптің үстінде күрестің алғашқы эліппесін үйренғен кезін ешқашан төмендетіп көрген емес. Еңселі цирк аренасы бала Ахметжанның жүрегін жаулағаны да тегін болмаса керек. Бүла күіпі бойына сыймаған Қажымүқан атамыздың қарымына тойтарыс бере алмай, цирктің қақ төрінде жер қапқан балуандарға қазақтың намысы қандай болатынын танытқанындай Ахметжан да байрақты бәсекелерде бағын сынап, бақталасқа түскісі келді. Бүл спорттық доданың бақталасы болатын. Біреудің бағы асып, енді біреудің сағы сынатын белдесу өнері Ахметжанның жүреғін осылай жаулап еді. Осы мақсат түғын оны алыс Алматыға жетелеғен. Елордаға келе сала өзінен көш ілгері жүрген балуандарды топырлатып жыға бастағаны дала қазағына тэн қанына сіңғен асыл қасиеттер түғьш. Ал, Ахметжанның жамбасқа алу әдісі өзіндік сипатымен жаңақырынан ерекіпелене түсті. Онымен күрескен Қазақстанның белді балуандары да қанпіалықты қарсылық танытып, оның оңтайына келетін жамбасына түспеуі үшін жанын салса да, айлалы Ахметжанның уысынан ешкім қүтыла алмады. Аяғы аспаннан келіп, сағы сынғандар да жетерлік еді.

С^^І 28 р^О Ахметжанға кәеіби күрестің ең алғашқы додасын көруғе донекер болын, шалғайдағы Омбы шаһарына ертіп апарған аяулы әкесі отыз жетінші жылы Мағаданға айдалып, тек, еоғыс біткесін ғана қайтып елғе оралады. Ол бір сүм заман еді-ау. Осы ауылдан кеңес үкіметінің биік лауазымдарында болған Смағүл Сәдуақасұлы мен Ғаббас Тоғжановтар шығып, скі бірдей арыс үл жастайынан қызылдардың қанды шеңғеліне гүесе, ал, олардың ізін басқан іні-бауырлары да саясаттың қүрбанына айналды. Осы шағын ауылдан ғана отыз жетінші жылы оннан аса қарапайым адамдар «үштіктің» сотымен сотталып, итжеккенте жср аударылды. Жарқын ауылының тумасы, кезінде басшылық қызмет істеғен Қапар Айтуғанов өз естеліғінде: «Қарапайым қазақ ауылынан ілік іздеп, аяулы жерлесіміз Смағүлдардың ізін баса саналы деғендерді топырлатып, қамауға алып, Мағаданға міідады. Он шақты адамды әкетіп бара жатып, менің әкем (1үлейменді де «мынаны тастамаңдар, ішінде бүл да бар» деп, мақақтан-нақақ алып кеткені есте. Біздер басқа түскен ауыртпалыққа шыдай алмай, Ресейдің иіікі оңірлеріне қоныс аудардық. Ахметжанның да анасы екі баласын ертіп, Омбы облысына көшті. Тек, кейін соғыс біткесін і ана елғе келудің орайы түсті. Ал, жаңағы «халық жауы» деғен желеумен қиырға айдалған он шақты адамнан екеу-үшеуі ғана ;іман оралды» дейді. Қандай қатіғездік десеңізші. Қазақтың не бір «сен түр, мсн атайын» асыл азаматтары отызыншы жылдары сыңаржақ саясаттың қүрбаны болды. Ахметжандар сол асылдардан қалған жүрнақ еді. Бәлкім, олай болмаса, өзінің асыл туған лшмат екенін қырық жасында қыршын кетіп бара жатыгі дәлелдер ме еді?! Қүйрықты жүлдыздай жарқырап оте шықты. Қыршын қырық үш жас!.. Әттең, бұдан да ұзақ өмір сүрсе, алар асуы бүдан да биігірек болар еді-ау. Бірақ, барлығы жалғанның ісі, ешкім оған қарсы түра алмасы анық. Өзіне лайықтап берген ғүмырын қазағының хас өнеріне арнаған жанның бүдан асқан арманы болмаған да шығар. Себебі, Ахметжан қазақтың күресін бір белеске көтерді. «Қазақтың Ахметжаны» деген үлағат қалдырды артында ол. Дүйім бір өлке оның хас өнеріне табынып, талай саңлақ балуандарды боз кілемге шығарды. Бүл өлке - Көкшедегі балуандар елі атанған Қызылту жері еді. Сол Қызылтудың шүрайлы өңірінен Ахметжан үстаздың ізін басып, талай шәкірт түлеп үшты. Бүл ретте алдымен ауызға оралатыны - Мәлгаждар Омаров. Бес дүркін ел чемпионы атанып, Одақтық жарыстарда да талай рет топ жарған Мәлгаждар балуандықты Ахметжан ағасынан қалап алған сияқты көрінеді. Оны осы белдесу өнеріне шыңдаған да Ахметжан ағасының бастамасымен үйымдастырылған Еңбек Ері Қажым Мүсіповтың турнирі еді. Осы өңірдегі көп қазақ балалары осы турнирде бақтарын сынап, додалы жарыстарға жолдама алды. Өз туған жерінен осындай үлық түлға шығып, қазақтың күрес өнерін шырқау биікке көтеріп, шаңырағын қүрғанда, оның уығын шанышуды Мәлгаждар да өзіне парыз ретінде үғынады. Орта мектепті бітіре салысымен Алматыға сапар шекті. Әлі есінде ағасымен амандасып, үйіне барғанда: «Ертең талай жарыста жауырын жерге тимей жүрген бір мықты балуан бар, сонымен күрестірсем, күресесің бе?» деп сынағаны бар.

Мәлгаждар да: «Күресемін» деп жауап берсе керек.

Іфтеңінде еркін күреетен Қазақстан құрамасының аға жагтықтырушысы, Олнмпнада, элем чемпиондарын дайындаған КСРО-ға және Қазақ КСР-іне еңбегі сіңген жагтықтырушы П.Матущакқа алып келеді.

Кейін оның жаттығуларына келіп, сол кездегі Қазақстанның мықты балуандарының бірі, кейін ардагер балуандар арасында екі дүркін әлем чемпионы болған Геннадий Грунинге: «Мэлгаждар торт жылда Қазақстанның чемпионы жэне КСРО-ның спорт шебері болуы керек» дейді ойын-шыны аралас Ахаң. Ал, Геннадий Трунин болса: «Ахметжан Қалижанүлы, сіз қалай айтсаңыз, солай болады» деп, созінің аяғын эзілге жықтырады. Шынында, Қүдай олардың ауызына осы жақсы тілек сөзді салып түрған шығар. Кейін самбо күресіне ауысқан Мэлгаждар Ахметжан ағасы айтқан үш-төрт жыл аралығында, атап айтсақ, 1970-71 жылдары Бүкілқазақстандық спартакиаданы екі рет, Бүкілқазақстандық универсиада мен ведомствоаралық епартакиаданы үтып, КСРО-ның спорт шебері нормативін орындады. Жас балуанға бүл атақты қомсынды ма, саған оны іілуға ерте деп нормативті орындаса да беруді жөн көрмеді. 1>ір жағынан жаттықтырушылар жас балуан бүған тоқмейілсіп кетеді деп те ойлады. Осындай додаларда топ жарып, ағасы Ахметжанды жерге қаратпаған Мэлгаждар да жоғары оқуын бітіре сала туған еліне оралады. Мүны эркім әрқилы түсінеді. Осындай білекті балуанның ауылына қайтып оралғанына таңқалғандар да табылды. Себебі, Мэлгаждар талай жарысты жеңіп, КСРО спорт шебері атағын алып түрып, өзіне берілмесе де, мүндай беделмен Алматыдан кетпей, өзінің жеңісті жолдарын те көп еді. Бірақ, ол да баяғы өз Кокшесіне оралған Ахметжандай елде жүріп, жүмыс істеп, спортты да озіне серік етеді. ~ Елғе оралғаныма екі-үш ай өтпей, маған Алматыдан «Буревестник» республикалық спорт қоғамының аға жаттықтырушысы Асқар Асубаевтан шақыру келді, - дейді ол. - Сталиннің туған жері - Гори қаласында КСРО студенттерінің біріншіліғі отеді екен. Соған Қазақстан қүрамасы қатарында маған да таңдау түскен еді. Мәлғаждармен бірге бүл жарысқа қазірғі еліміздің ұлттық Олимпиада комитетінің президенті Т.Досмүхаметов, кеңес елі бойынша самбодан ең мықты балуанның бірі - В.ГІущница да барады. Бүл тұста Мәлгаждар Омаров Асқар Асубаевтың қол астында жаттығатын. Грузияда өтетін одақтық жарысқа «Қайрат» ерікті спорт қоғамы атынан қатысуды қолқалағанымен, ол «Буревестник» ұйымы атынан жарысқа барады. Себебі, самбо күресімен айналысатын Мэлғаждар оз жаттықтырушысын да жерғе қаратқысы келмейді. Ақыры ол кеңес елінің эр республикаларынан келген кілең мықтыларды жеңіп, ақтық сынға шықты. Есімі белғісіз қазақ балуанына жеңісті бергісі келмей, аяқтан шапған төрешілердің эділетсіздіғімен ол чемпион атана алмайды. Бірақ, жүлделі орынның бірін алған Мэлғаждар Омаров КСРО-ның спорт шебері нормативін орындап шықты.

Қызылтудан осындай жоғары атаққа қол жеткізген алғашқы адам өзі де, екіншісі грек-рим к\фесінен Мереке Ьайтасов болатын. Сонда мен алғаш Алматыға келгенде Ахметжан ағам Г.Трунинге апарып, мені спорт шебері етіп іпығар деген созінің жерде қалмай, сол үдеден шыққанымды мақтаныш еттім, - дейді үлы үстаздың шэкірті Мәлгаждар Омаров. Ахметжан Қазымбетов басқалар сияқты туған жерінен жырақ кеткесін, оны үмыт қалдырмағаны да үлкен жүректі жан екенін айғақтайды. Ол қашанда «ат айналып қазығын табады» деген даналықты бет-перде етіп, оз туған өлкесіне де коз қиығын салатын. Мэлгаждар Омаров та сол жанашырлықтың ырысын теріп, жемісін жеген спортшы. 1973 жылға дейін осы Қызылту жерінен, оның ішінде Ахметжан мен Мэлгаждардың туған елі Ұялы колхозынан (бірі Жарқын, екіншісі — Саға ауылында туған) еркін, классикалық, самбо және қазақ күрестерінен ел чемпионы болған да осы скеуі. Ахметжан ағамыз еркін жэне класеикалық күрестен, ал Мэлгаждар самбо жэне қазақ күресінен республиканың чемпионы аганды. Шағын колхоздан күрестің торт түрінен де чсмнион болу сирек кездесетін оқиға десе де болады. Бір қызығы, екеуі де Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген /каггғ>[қтырушылары. Ал, Ахметжан ағамыз Алматыдағы жоіары оқу орнын бітіріп, елге оралып, кейін 1959 жылы ауылдан республика біріншілігіне шақырту алып, Қазақ КСР- імің чемпионы атанды. Сол жолы ол қазақтың ең мықты ба иуаны, озінің досы Қабден Байдосовты үтқан еді. Мэлгаждар да Алматыдан елге оралып, ел біріншілігіне І 973 жьшы ауылдан барып қатысып, бас жүлде алғаны и* ідейсоқтық емес шығар. Арадағыуақыт 14 жыл! Ағалы-інілі і ос балуан да 24 жаста еді. Ахметжан ағамыз 1935 жылы, ал, Мәлғаждар 1949 жылы /іүлиеге келген. Тағы да арадағы уақыт 14 жыл. Ал, Ахаң 1956 і ы 111 .і гүңғыш рет ел чемпионы болса, шэкірті Мэлгаждар 1970 жылы республикада топ жарды. Бір атап өтерлігі, екеуі де бұл кезде жиырма бір жаста еді. Чемпион болу жылдарының арасы да 14 жылға сәйкес келеді. Белдескен салмақтары да 57 келі болатын. Бұл сонда не? Бір ауылға екі бірдей спорт ақтангерін сыйлаған Алла тағаланың құдіреті ме екен?! Ол да Ахметжан ағамыз дүниеге келген киелі оңірдің тумасы. Бірнеше дүркін ел біріншілігінің чемпионы атанған Мәлгаждар Омаров айы оңынан туған саңлақтардың бірі. Бүгінде жаттықтырушылықпен айналысатын оның өмір өткелі өз алдына ғибратқа толы ғүмырнама дер едік. Ал, Ахметжан Қазымбетовтың бастамасымен Қызылтуда Соңиалистік Еңбек Ері Қажым Мүсіповтың республикалық турнирінің үйымдастырылуы осы өлкеде қазақ күресінің дамуына негіз болды. Ол жарыс алғаш 1968 жылы өткізілді. Содан бері осы жарыста шыңдалған қаншама өрендер түлеп ұшып, күрестің биігіне көтерілді. Мүндай шыңдалу мектебінің негізін қалаған Ахметжан Қазымбетовтің өзі еді. «Қайрат» ерікті спорт қоғамын басқара жүріп, жалпы қазақтың спортын алға сүйреді. Ол ешқашан спортшыларды жершілдікке бөліп көрген емес. Кім талант болса, оның жүлдызы жарқырауы керектігін де қаперден шығарған жоқ. Ал, қазақ десе, ішкен асын жерге қоятын үлтжандылығы өз алдына бір әңгіме. Әттең дейміз, омірі осынша қысқа болар ма?! Бірақ, бағы жанатын жанның биікке көтерілемін десе, ол да ғүмыр жасқа қарамайды екен ғой. Ахметжанның да өмір өткелі осыған айқын мысал бола алады.

Ахметжан да жоғары оқуын бітіріп келгесін, ештеңеге арланған жоқ. Ауылдағы қарапайым мамандық иесі атанды. Ьэз біреулер еияқты маған лауазымды қызмет бер деп гэкэппарлыққа да ұрынған емес. Қарапайым тұлғасымен когітің жанын баурады. Өзтеғе де осы сипатымен үлті-онеғе болды. Біраз жыл туған топырағында еңбек етіп, арнайы шақырумен озі білім алған Алматысына сапар шекті. Мүндай талантты балуанның шалғай ауылда қалып қойғанын спорт мамандары да қаламаған болуы керек. Енді ол ірғелі спорт қоғамын басқарып, озінің ізін басқан жас балуандардың галантын үштады. Ахметжан Қазымбетов дарын деғенғе ерекше қараған адам. Көп таланттардың ауылдан шығатынына да еш шүбэ келтірмейтін еді. Себебі, өзі де сол қазақтың ауылынан өсіп, іііықты. Аламан додаларда сағы сынбай, ерік-жіғерінің мықтылығы арқасында топ та жарды. Жырақта жүрғен адамға туған жердің қадірі ерекше сезіледі ғой. Алатаудың бөктеріндеғі эсем Алматының жүпарын жүтып, елді сағынғанда ол осынау ордалы шаһардағы жерлестерін жинап алып, мауқын бір басатын еді. Туған олкеден Алматыға келетін кэрі-жасы Ахметжанның үйіне соқпай да кетпейді. Әсіресе, білім іздеп келтен жастар алдымен осы ағаларына сәлем беріп, амандығын білетін еді. Ахметжан агамыз да оларға оң сапар тілеп, қолынан келгенше көмегін үсынатын. Бір ауылда дүниеге келіп, қатар өскен Қапар Айтуғанов і Ахметжанды үдайы еске алып отырады. Олар талай үлылыр шыққан Жарқын ауылының тумалары. Жастайларынан ('магұл мен Ғаббастың есімдеріне қанығып, ості. «Халық жііуы» болған арыстар жайлы сыр-толғаныстарды іштеріне Пүгіп, жандарына түйді. Бүл екеуі де Алматыда жоғары білім алып, жүптары к.ізылмай жүрді. Ахметжан өзінің балуандық жарыстарына да Қапар Сүлейменұлын арнайы шақыратын. Сол ееген кетпес күндер жайлы Қапар ағамыз былай сыр ақтарар еді.

Ол күреске ерекше ынта қойды. Белдескенін жамбасына алып, аяғын аспаннан келтіретін. Сейіл деген бала ғана қарсылық танытатын. Ал, қалған балалар онымен күресіп, күш сынасуға оздерінің дәрменсіз екенін де білетін... Бірақ, Ахметжан мен Қапар балалық шақтың қызығынан қайғысын да көп көріп, іуған жерін тастап, Ресей асқанын да үмыта алмайды. Бүл отызыншы жьшдардьщ зобалаң кезеңі еді. Осы ауылдан қазақтың жаңа үкіметінің билігінде жүрген Смағүл Сәдуақасұлы мен Ғаббас Тоғжанүлы «халық жауы» атанып, қайтпас сапарға аттанды. Іле Смағүлдың әкесі - Сәдуақас та, белгілі профессор Әйтім Әбдірахмановтың және Қапар Айтуғановтың әкелері Абдрақ пен Сүлеймен де үсталып кетті. Бір ауылдан оншақты адам Қиыр Шығысқа жер аударылды. Міне, Ахметжан мен Қапардың қимай қоштасатын шағы да осы кезеңге сай келеді. Екеуінің де отбасы Омбы жеріне қоныс аударды. Кейін ел іші тынышталып, соғыс біткесін олар туған жерге қайтып оралды. - Бірде Ахметжан маған хабарласып, өзінің додалы жарысы болатынын айтты. Менің де тамашалауымды өтінді. Оның жатақханасына бір күіг ерте бардым. Студенттер асханасынан тамақ ішіп, моншаға бардық. Жолда келе жатып, бір қара мысық жолымызды кесіп өтті. «Бүгін менің жолым болмайды, жарыеқа да қатыспаймын» деді Ахметжан. Ол осындай ырымшыл еді. Мен оны жарысқа қатысуға көндірдім. Жаттықтырушыңа ис айтасың, ол сенің «қара мысық жолыңды кескенін» іусіне ала ма? - дедім оған. Ақыры жарысқа да қатысты. Бірақ, ұдайы бас жүлде алып жүрген ол сол жолы екінші орынды еншіледі... Қапар ағаның бұл естелігі Ахметжанның балуанға тән міпез-қүлқының қырларын паш етеді. Мүндай жарыстарға Қапар ағамыз талай рет қатысып, корермен болды. Тіпті, бір жолы Ахметжан ірі жарыста бас жүлде алып, сыйлыққа «І Іобеда» сағатымен марапатталады. Ол кезде мүндай сағат ат мінгізгенмен бірдей марапат еді. Ахметжан осы сыйлығын шыбықты ат қып, бірге ойнаған, балалық шағының куәгері Қапар досына тарту етеді. Ел десе лсүрегі елжіреп түратын Ақыжан кейін де өз ауылынан түлеп упгқан талай адамға жылы қүшағын ашты. Қапар ағамыз да өмірдің өнегелі жолымен өтті. Көп жыл байланыс саласында мінсіз қызмет істеп, еліміздің «Қүрметті байланыс қызметкері» атағын алды. Аяулы бауыры Ақыжанмен бірге откізген күндерін қимастықпен еске алып, шіркін, тірі болса, биыл сексен жасқа келетінін де тілге тиек етеді. Тағдыр - адамға ана қүрсағында жатқанда жазылады. Ахметжанның да тағдыры соқтықпалы даңғылға толы болғанын көреміз. Бірақ, қамшының сабындай қысқа ғүмыр гана кешті дегенімізбен, сол пешенесіне жазылған келте жолдың өн бойы тағылымға толы болғанын да жоққа шығара ;ілмасақ керек. Себебі, ол осы қырық үіп жыл ғүмырында біреулер аса бермейтін асуларды бағындырды. Қазақ күресі өнерінде аты алтын әріппен жазылып қалды. Озі де талай биіктерге қадам басса, ізін басқан шәкірттері де Одақты былай қойып, әлемдік жарыстарда қазақтың мерейін үстем етті. Демек, оның есімі ешқашан ошпек емес. Осындай арда ұлы бар қазақ мықты. Әлі де алаштың талай ұлы Ахметжандар бағындыра алмаған белестерді алып, көк байрағымызды биікке көтереді деп сенеміз. Ахметжан Көкшенің ғана ұланы емес, қазақтың сүйікті үлы. Бүған жер-жерден қазақтың күрес өнерінің жіліғін шағып, майын ішкен саңлақтарының жедел хат жолдап, ізғі тілектерімен бөлісіп жатқаны да айғақ бола алады. Жарқыннан шығып, Қазақтың сайын сахарасында есімі айшықталып қалған Ахметжан Қазымбетов күрес спортының ғана мақтанышы емес, үлттық рухымыздың да үран етер асқақ түлғасы.

...Алып денелі боксшы қарсылас шыдатпады. Мәскеудеғілер де дала қазағының өнеріне тәнті болды. «Болашақ Олимпиада жеңімпазы болуға бірден-бір лайық жіғіт екен» деп тамсанып, таңдай қағысты. Былғары қолғапты қолына кигелі коп бола қоймаса да, Әбдісаланның бүл шеберлігі коп спорт мамандарының жақсы бағасын алды. Ертең ақтық сын. Қазақ спортшысы ертеңгі сайыста озінің жеңеріне сенімді. «Сендердің үміт артқан спортшыларыңды жеңбесем бе, осыдан» деп алақанына да түкіріп қояды. Бапкерінің күнде қүлағына қүйып, қаншалықты басым болып түрсаң да, мүндағылар саған жеңісті оңайлықпен үстата салмайтынын қаперіңде мықтап үста» деген сөзі жігер қосқандай болды. Әбдісалан да ринг төріне еркін көтерілді. Орыстың бүйра бас боксшысын оңдырмай сабады. Бірер рет есінен де адастырды. Қарсыласын таза жеңгеніне іштей сенімді еді. Бірақ, төрешілер кок ала қойдай таяқ жеген боксшыга жеңісті үстата салды. Әбдісалан жыларман болды. Әділетсіз мына қоғамнан осылай алғаш рет таяқ жеді. бір қиырында Ахметжан да боз кілемге шыққан еді. Өз қарсыластарын еш ауырсынбастан үтты. Финалдық бәсеке ғана қалды. Бапкері: «Ахметжан, сырт жердегі бүл жарыста сенің жалғыз қолдаушың - өз Қүдайың скенін үмытпа» деді. Ол осы бір ауыз сөздің астарын тереңінен түсінді. Қазаққа мүндай додалы жарыстарда жеңісті оңайлықпен бермейтінін де білетін еді ол. Ұпай санымен жеңіп жатқанын ссзсе де, таза жеңіс керек екенін үғынды. Боксқа қарағанда күресте жеңіске жетудің жалғыз жолы бар, ол - қарсыласының жауырынын жерге қойып, таза үту. Ахметжан солай істеді де. Ауыл спортшылары арасында Одақ біріншілігінің алтын алқасын мойнына тақты. Ал, қазақ болып туғаны үшін байрақты бәсекелерде бағы «байланған» талантты спортшылардың қатарында Обдісалан Нүрмаханов та бар. Бүл кешегі кеңес дәуірінде орьтстан басқаны түқыртып үстаган залалы заманның әсер- ықпалы еді. Әлемде олжа салып жүрген Андрей Абрамовқа лайықты қарсылық танытқан да осы Әбдісалан агамыз болатын. Ол Абрамовты талай рет өзінің күрзі жүдырығының астына алып, әуселесін қашырғаны бар. Бірақ, қайдағы қазаққа жеңісті бере қойсын, олар?! КСРО-ның чемпионатында ақтық сынға шыққан Обдісалан Нүрмаханов тағы да өзінің байырғы қарсыласы Ап/фей Абрамовқа жолықты. Осыған дейін қазақ боксшысының бағын бірнеше рет байлаған төрешілер орыс спортшысы екі рет нокдаун алса да, жеңісті соған үстата салды. Сонда Әбдісаланның бапкері Дәулеткерей Муллаевтың бүл қиянатқа шыдай алмай, жасын төккені тарихта қалды. Мүндай қысастық қазақтың талай талантты спортшыларына жасалды да. Амал не, іштен кейін қолына қолған киіп, бүкіл одақты дүрілдеткен еол Әбдіеалан ағамызды бүлай түсап үстамаса, Олимпиада да жеңіпаз болатыны айдан анық еді. Амал не?.. Бүгінғі эңгіме Әбдісаланның спорттағы жетістігі жонінде де емес. Оның өзі сияқты күрес онерін өрге сүйреген Ахметжандай асыл ағамен дос болуы да сырға толы бір хикая. Қазақтың маңдайына біткен осындай бір шоғыр дарынды спортшылары бір кезеңде лап етіп түтанып, от болып жалынымен шарпыды. Өкінішке орай, бүгінде осы екі үлы спортшы да арамызда жоқ. Бірі - қазақ спортының намысын қолдан бермеймін деп жүріп, қапияда о дүниеге аттанды. Ал, екіншісі — бір қазақты өзі шыға алмаған Олимпиада шыңына жеткізе алмай, қаныпезерлердің қолынан мерт болды. Болат Жүмаділовтай үланын Олимпиаданың биігіне жеткізіп түрып, ақтық сында сүрінгенде, еңкілдеп жылады деседі. Міне, қазақтың спорттағы үлылары қандай болды. Ахметжан мен Әбдісаланның қылау түспеген достығы да онеге болар үлағат іспеттес. Мүны екі марқүм ағамыздың бірінің жары Күлпэш анамыз да растайды. Біз осы хикаятты жазу үстінде Алматыға эдейі хабарласып, екі абзал ағаларымыз жайлы сыр бөліскеи едік. Сонда Күлпэш анамыз: «Мен Әбдісаланмен ганысқанда оның боксшы екенін білген де емеспін. Оның өзі де атақты боксшы екенін мақтанып айгқан емес. Оте сыпайылылығымен менің жүрегімді жаулап алған еді» деп ағынан жарылады. Күрестің сол кездеғі екі саңлағы Қабден Байдосов пен Ахметжан Қазымбетов Әбдісаланға еріп, Күлпэш апамыздың Көкшетаудағы үйіне қүда болып келеді. Оны Әбдісалан ағамыз өзінің естелік кітабында да жазып кеткен екен. Кокшетауга тарттым. Бізді Күлпэштің агалары Толеген, Қалымтай жэне жеңгесі Махуза күтіп алды. Сосын бі і алтауымыз Кокшетау облысындагы «Снмферополъ» совхозының Бірлестік болімшесіне жүріп кеттік. Кокшедегі қүдалар жақсы күтіп алды. ІПетінен мсймандос жандар екен. Біздер еркін жүрдік. Ара-түра Кулпэштың эзілқой жеңгелері Қабденді қүда деп эурелейді. І іі күйеу жолдас болып барган Ахметжанның кокшетаулъщ скенін білген соң ауыл адамдары: «Е} ініміз екен гой»,— деп бірден іш тарта сойледі. Бүдан біз зиян корген жоқпыз. Қудалардың коңіл күйін біліп алдық. Осылай бірнеше күнге со тлган тойымъгз отті. Сойтіп, астанага Күлпэшпен бірге қайттым...» делінеді Әбдіеалан ағаның естелігінде. Сайын даланың бүл екі саңлағы да Арқада дүниеге келген екен. Өбдісалан ағамыз ел көшіп бара жатқанда өмір есігін ашса керек. Оның аталары да осы Арқада атақты Қажымүқанмен бірге жүрген деседі. Бүл жай кездейсоқтық емес. Екеуін де байланыстырған ортақ өнер, ол — спорт. Бірі Қажымүқанның ()мбыдағы циркінен әсер алып, балуан болса, екіншісі оз аі аларыньщ сол Қажьіхмүқанмен сырлас болып, немерелерінің де қазақтың батырындай атағы жер жарғанын қалағанынан да иолар, қолына былғары қолғап киген боксшы атанды. Ахметжанмен оле-олгенше дос болып откен Әбдісалан қиыншылық жылдары ата-анасымен Озбекстан асып, кейін І үркістанға қайтып оралса, оның балуан досы да Ресейді сағалап, соғыс біткесін туған жер тосіне табан тіреді. Екеуі де он дүркін ел чемпионы деген атаққа қол жеткізді. < )бдісалан ағамыз КСРО чемпионатының екі мәрте күміс, Одақ деңгейіндегі спартакиадада екі рет қола жүлдені қанжығасына байлады. Қазақтың осы екі ұлының бір-біріне жақын жүріп, оз үлтының қамын жеғені де теғін емес-ау. Кешегі бодан болған тұста өздері де? ізін басқан інілері де спорттың биік белесіне емін-еркін шыға алмай, іш қүса болғанда олардың жүрегі қалай шыдады дейсің, бүған. Ахметжанның жүрегі сыр беріп, аламан жарыстың үстінде көз жүмғанда, мүны оның досы Әбдісалан қалай қабылдады екен, шіркін. Біз бүгін азат елміз. Сол асыл ағалардың жанкешті өміріне қанығып, түсінсек етті, олардың не үшін тасада түрып, жанарларынан жастарын парлатқанын. Кім жылатты, оларды. Неге жылады, олар. Қазағының үландары жарық жүлдыздай жарқырар түста, оның колеңкелеген залым кеңестің кесір саясаты-ай дейсің. Осындай қысастықтарды көріп түрып, ішкі зарларын сыртқа ақтара алмай, озара мүңдарын шағысқаны шынымен үлылар арасында ғана болатын достықтың қылау түспеген бір ғибрат көрінісі екен ғой.

Ахметжан ағамыз жайлы хикаят жазыларда жанында бауырындай болып бірге жүрген қазақтың талай тарлан балуандары хабарласып, өздерінің сырға толы толғаныстарын жолдады. Соның бірі-Аманжол Бүғыбаев ағамыз. Ол өз жайлы жазылған кітаптан үзінді үсыныпты. Онда өзіне қамқор болған аяулы ағасы Ахметжан Қазымбетов жөнінде ой тербеген екен. Біз осы ой-толғамдарды мүртын баспастан сол қалпында бергенді жөн көрдік. Әңгіме арқауы былай өрбиді: «...Шынында да Әбілсейттің пэтері өзі айтцандай энеукүні болган орталыц стадионныц жогаргы жагында екен. Жаттыгудан элгінде оралган балуан інім келді деп цуанып, бірнеше коршілерін цонацца шацырды. Қамаш, Сара есімді ауылдың цыздары ас дайындап, жайраң цагып жүр.

«Ауылдың аты ауыл гой, іргелі шаһар Алматы да емес», деп іштей ойлап цоямын мен. Орта бойлы, жауырындары цацпацтай, бұлшыц еттері біяеу-білеу жігіт Қабден Байдосов, оның жолдасы — шаштары да, жанарьі да комірдей цара келіншек Дарига, ал денесі ац қуба жігіт Ахметжан Қазымбетов те, озі сынды ацсары келіншектің есімі Мараш болып шықты. Дастарханга отырган соң әңгіме қызды. Қабден озінің омір жолына қысқаша тоқтап отті. Семей облысындагы Жарма ауданының тумасы екен. Осыдан бес жыл бүрын, нгни, 1956 жылы КСРО халықтарының жазгы бірінші і партакиадасында алтыншы орынгаие болып, еркін күрестен І\'( 7Ю спорт шебері атаныпты. Осы спорт түрінен мүндай атаққа бірінші ие болган қазақстандық спортшы корінеді. Кслесі жылы Киевте откен КСРО чемпионатында тагы аптыншы орынга түрақтайды. Бүл уақытта Бүкілодақтық аренада Қ.Байдосовтан басқа қазақстандық еркін күрес шсберлерінің ешқайсысы козге түспеген еді. Ал, Ахметжан болса, Кокшетау облысьіның Қызылту ііуданынан екен. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылыгы институтын бітірген соң туган жерінде агроном, аудандық һомсомол комитетінің бірінші секретары болып істеп, жақында Қазақстан ЛКСМ Орталық комитетіне жауапты қыгиетке шақырылган корінеді. Спортшы болу дегенді жеке бастың мақсатына, мақтанышына, озімшілдікке апарып тіремеу керек, — деді Қабден сол жолы. — Спортшы алдымен оз халқының, оз (һианының туын котеруші, намысын қоргаушы. Алдына тек о< і,ш<)ай мақсат қойган гана, биіктен биікке котеріледі.

С^^ 43 р^О Бірац сол мацсатца жету үшін тек армандап цалу жеткіліксіз, бэрі бір одан ешнэрсе өндіре алмайсыц, арманыца жетуіц үшін жалыцпай жаттыгьіп, тамшылатын тер төгіц цажет...

- Неге болмасын. Күрессін, кілемге шыцпаса балуан оспейді гой. Бүл — Қабденніц пікірі. Ертецнен бастап жаттыгуга барамыз. Бүл — Әбілсейіттіц талабы. Сонымен мен торт күннен кейін басталатын «Қайрат» ерікті спорт цогамы республикалыц кецесініц біріншілігіне цатысатын болдым. ...Күрес залыныц іші эп-сэтте сом денелі жігіттерге толды да кетті. Араларында танитындарым Қабден мен Ахметжан бар. Қалгандарын Әбілсейіт сырттай таныстырган. Балуандар жаттыцтырушы келгенше оздері бой жазып цыздырына береді екен. Барлыцтары кілемді айнала біраз жүгірді, сосын әртүрлі жаттыгуларга кошті. Әсіресе, копір жасап ыргалганда жуан мойындардан тамырлар адырайып-адырайып шыгып кетеді. Ана бір үршыцша үйірілген кок коз сары жасоспірім АмангелдіҒапсаттаров, оныц жанындагы бойы одан аласалау екі жігіт - Қэдіркен Қожанов пен Сейітжан Әбдікэрімов. Мынау, цолдарын кілемге тіреп, екі аягын жогары котеріп тек бір нүктеде, төбесімен гана түрып мойынын ыргаган Лев Москалев. Бүл жаттьігу үшін балуанныц тепе-тецдік цалпын үстауда асцан сезімталдыгы мен күші басым болуы цажет. Левтіц осы бір ерекгие жаттыгуын орындай алатындарды кейін озім сирек кездестірдім. Басымен кілемге шаншылып түрып цалганда іші цабысып, арцасыныц, цабыргасыныц бүлшыц еттері білеуленіп шыга келеді екен. Белдесу кезінде шеміршегі сынган палуандардыц қулацтары «пелъменге» үқсап қалады. Міне, осындай «пелъменцұлақ» сом денелі жігіт Алексей Семкин екен. ()ның жанындагы арбаңдаган, салмагы центнерден асатын ачып інісі Борис болып шыцты. Қыр мұрын, цыран цабақ, пасқалардай жұлынып жаттықпай, бар қгшылын асықпай, баппен орындайтын осетин жігіті Қазбек Маргиев озініц >і( срлесі дагыстандық Ғафиз Мұсаевпен бірге әлдеқандай бір м)істі қайталау ұстінде. Әр қолына екі пұттыц гірді алып, Шіма-кезек сыгымдай котерген алып Анатолий Видерголд скен. Тэмпіш мұрын, сыгыр коз, бетіне царап жасамыстау ма деп ойлап цалатын якут жігіті Борис Аргунов мені аішалсоцтап жұр. Шамасы цазір жаттыгу басталган соц ішналдыратынъім осы болар деп ойлайтын тәрізді. Есіктен мацдайы цасцалана бастаган шу ңірек коз, иегі һішілеу корінген орта бойлы орыс жігіті корінді. Үстінде екі қішталында ацжолагы бар спорт костюмі, мойнына ысқырық </< 'қан, қолында класс журналы сияқты колемді қалыц лсурнал.

Матугцак сапты бір шолып отті де: «Араларыцда жацадан келгендер де бар сияқты гой» деді. Мына жігіт Әбдікәрімов, озіціз Жамбылдан шақыртқансыз, —деп команданың старостасы Лев Москалев ( ( ііітжанды нұсқады да: «Ал екіншісін білмеймін» деп, мен турган жаққа қарады. Бұл Аманжол Бұгыбаев деген бала. Жасы он алтыда, оалуан болгысы келеді, - деді Ахметжан.

Жаттықтырушыныц мен жайпы пікірі осылайша қысца (нпды «Корерміз» — дейді ол. Сонда маган сенім артпаганы ма } ілдеше, корсек кореміз.

эрең түрган маган ол кезде республика цүрама командасының ага жаттъщтырушысына ауыз ашу цайда?! ...Мен білім алатын №2 цалалъщ кэсіптік-техникалыц училищеде дене тэрбиесі пэнінің оцытушы болып Кеңес Одагының Батыры Сергей Михайлович Шахворостов жүмыс істейтін. Кешкілік классикалъщ күрестен жаттыгу откізеді. Бірац «Орталъщ» стадионды да үмытцан жоцпын. Әбілсейіт Алматыга келсе болды, сонда барып бірге жаттыгамыз. Дегенмен Сергей Михайловичтың тэрбиесінде эюүргендігім тек озім гана білетін цүпия. Екі цайъщтың басын үстап жүргендігімді біліп цалса, бір секциядан цуып шыгады гой деген күдігім де жоц емес. Классикалъщ күресті тастайын десем, аццоңіл, царапайым адам Сергей Михайловичты цгшаймын. Осы жаны жайсац, кішіпейіл жан біздердің жас жанымызга цаншама абзал цасиеттерді дарытпады десеңізші?! Екініц бірі Кеңес Одагының Батыры бола алмайды гой. Ал Шахворостов болса, озінің осы жогары атагын ешцашан бүлдаган емес, ал еркін күресті тастайын десем, оны оте жацсы коремін. Әдіс айлалары да ауылда талай корген цазацша күреске, менің табигатыма оте жацын. Осылайша бір жылдан астамуацыт отті. Бір күні: «Сергей Михайлович, менің сіздің секцияңыздан кеткім келіп жүр» дедім.

1963 жылы көктем де өткен. Еркін күрестен республика біргншілігінде үшінші орынга шыцтым. Чемпиондыц атаща Іхметжан Қазымбетов, күміс медалъга алматылъщҚалцаман І Іыгметуллаев ие болды. Жеребе Ахметжан екеумізді кадестірген жоц. Осы жолы оныц жамбас эдісін цалай орындайтынын оз козіммен кордім. Кейін бүл эдісті Ацац і іоіцты орындаган бірде-бір балуанды коздестірген емеспін. Қазымбетов царсыласына ешцашан жацындап бармайтын, <иіііындалган да ыцгайын сездірмейтін. Алыста түрып-ац коі ілеспес шапшацдыцпен алга үмтылатын да, күтпеген мссрден оц жамбасын котере кілт бүрылатын. Қарсыласын (п іден емес, оныц санынан ала аударыла цүлайтын. Әрине, бүл Іцацныц жиі кездесетін, сырына цаныццан царсыластары (іікі «жамбасца» түсіп цалмаудан сацтана алатын, ал бірінші ос к)ескендер ауада айналып барып, цүламай кетпейтін. Сол жылы күзде А.Қазымбетов цызмет бабымен түмыстан босамады да, онъгц орнына мен Таллинде отетін ііуыл-село балуандары арасындагы Одац біріншілігіне қатысатын болдым. Сапар царсацында цүрама команданы ыабинетіне жинаган «Қайрат» ерікті спорт цогамыныц пюрагасы Абылай Мүсацүлов: жиілей түсті. Кейде күніне екі реттен де жаттыгып жүрдік. Ертеңгісін футбол, баскетбол ойынын, түстен кейін техниканы шыңдауга отырамыз. Бүл жылдары Әбілсейіт зілтемірмен отьірып, түрып, ауыр салмацты жерден тартып, царына котеріп, аяц цолының, белінің күшін арттыруга біраз коңіл боліп жүрді. Иілгіш, техникасы жацсы болганмен ол күш жагынан біраз кемшіндеу еді. Өз салмагы тоцсан килограмның о жац, бү жагында жүретін оган кейде салмагы бір жарым центнерге жуыц алыптармен белдесуге тура келді. Мүндайда цангиа эдісцой болсац да, сол эдіеті орындау күшті цажет ететіндігі белгілі. 1965 жылы сэуір айының ортасында Ацтобеде Қазацстан кэсіподацтарыныц біріншілігі отті. Республика балуандары арасында оз салмагым бойынша күшім цалай? Міне, бүл сын мені мазалап жүрген сүрацца жауап беруге тиіс. Финалда «Буревестник» ерікті спорт цогамының балуаны Геннадий Трунинмен белдестім. Қара күіике мыгым, жаттыгу кездерінде екі пүттыц гірлерді үршыцгиа үйіргенін талай коргенмін. Бүл күндері жаттыцтырушылыц жүмыспен де айналысады. Бірац ана жарыс, мына жарыс деп үлкен спортты тастай алмай жүрген де жайы бар сгіяцты. Тэжірибеніц аты тэжірыбе гой. Геннадий менің талай шабуылдарымды аяцсыз цалдырды. Алга үмтыламын, жацсы цорганган бэсекелесім царсы эдіске кошеді де үпай алып кетеді. Міне, ол осы жылы жацсы цоргана білудің жолы — царымта гиабуыл екендігіне козімді жеткізді. Үпай санымен үтцан Трунин чемпион атанып, үшінші орынга царагандьілыц Валерий Онопко ие болды. Осы жьілгы ауыл-село балуандары арасындагы Одац чемпионатына Ахметжан Қазымбетовтың озі цатысты да, жартылай жеціл салмац категориясында чемпион атанып, куресті сонымен цойды. Енді ол кісінің эстафетасын мен қабылдадым. Қазымбетов сындьі шебер балуан гана емес, ) пкеи жүректі абзал азаматпен талай жаттыгуларды бірге откізіп, ізіне ергенімді кереметтей бақытты сэттерім деп ссептеймін. Себебі ол кісіден текмен гана емес, мен сияқты і^оптеген жастар ізгілік, адамгершілік, істің козін табу, елдің Оэстүрін қүрметтеу сияқты коптеген қасиеттерді үйренді. Бірде Кокшетау облысымың Қызылту ауданынан ('оциалистік Еңбек Ері Қажым Мүсіповтың жүлдесі ) шін балуандар жарысынан оралган бетте Целиноград обиысындагы Макинка ауданындагы «Қайрақты» ауылына соққанымыз бар. Мақсагпымыз — Балуан Шолақтың баласы, осы ауылда туратын Қүдайберген ақсақалга сэлем беру. Ахметжан Қ\ дайберген ақсақалды Қызылтудагы жарысқа эдейі шақырган екен. Бірақ қарт келе алган жоқ. Бір жагы соныц ссбебін білу, эрі балуанның үрпагын көріп қалу да болатын. Ақсақалдың үйін коп қиналмай-ақ таптық. Торде тосек тартып жатқан ачпаисадай шалдың қолын алдық. Жонімізді нйтып едік, ақсақал орнынан котерілді. Отырганының озі қасһшыздагы Қэдіркен Қожановтың бойындай бар. Балуандық (>п< р, күрес турачы эцгіме естілгенде Қүдекең жадырап сала берді. Е, Ахметжанмьін де. Атыңа сырттан қанықпын, іітіалайын. Ал мына балаларды білмеймін. Әдейі шақыртқан >тірыстарыца бара алмаганыма окінемін. Жас үлгайган соң іііш жерің, мына жерің ауыра бере ме, қалай? Ақсақалдыц мүсініне қарап қоямын. Бойы ортадан биік, і ) т^ктері ірі, қапсагай денесінен ет қаиіа бастаганмен сіңірлі, қарупы екендігі козге корініп түр. Ахметжан балуан дегенге, денелі дэулердің біреуі ШҺігар деп ойлап жүр едім. Мына жігіттер де киіктің іісһігындай гой.

Кейін жасы он сегізге келгенде Нүрмаганбет Қожабергеннің мал басы саналатын «күш цүйьілгандай болды. Он екіге келгенде болдым бала, Отца күйіп бір цолым болды шала, Содан соң он торт, он бес жасца келдім, Жагаласып мыцтымен топца кірдім. Өзіммен тең цүрбыдан үстем болып. Балуанды талай-тсигай допша үрдым. Жацын болдым халыцца цылыгымнан, Не жүйрік цүтылган жоц цүрыгымнан. Соңыма би мен болыс түссе дагы, Тайыз судай келген жоц жүлыгымнан. Бүдан Балуан Шолацтың күреске ерте түскенін, кішкен- пшйынан халыцтың цамын ойлап, зорлыц-зомбылыц жасаушьі І < тем тап окілдеріне царсьі түрып, элеуметтік теңсіздікке бар тш-тэнімен наразы болгандыгын үгынгандай болдыц. Бүл заманда коп адам шүнаңдаган, Озінше тэккапарсып жүрер надан Нэрсеге болар-болмас цутыңдайды, Мал десе арын сатып үялмаган. Алтынның цолда барда цадірі жоц, Кімнің жайын кім білер сыр алмаган, - деп барып, Қудайберген ацсацал босап кеткен домбырасының цүлагын қатайтып, тагы да біраз уацыт күйге келтірді. Жігіттік пен мол онер цатар цысып, Дарига-ай, шалцар колдей тасып жүрмін, — деп от талатын олеңді Қүдайберген ацсацал үзац айтты. (Ъдан кейін озінің коп бейнет корген омірі, экесі, оның ітоасарда, Омбыда, Кокшетауда, Қарцаралыда күрескені чпійпы тебірене сойледі. Балуан залог салып, Корон балуанды жыщанда, артьіна ертіп барган жеті жасар Құдайберген Коронның он бір жастагы ұлы Александрды жыгыпты. Бірац осе келе дертке гиалдыщан Күдекең балуандъщ онерді кэсіп етпеген корінеді. Балуан Шолацты энші-композиторлыгына цоса, жалын жүректі ацын, ерен күш иесі, цазацтың цирк онерінің негізін салушы да деуіміз керек. Оныц 55 жаста гана созылган цысца гұмырының коп жылдары патша экімдерініц аңдуында, дала шонжарларымен тартыс-дауда, түрмеде откен. Халыц арасына кец тараган эндері болмаса, оның элі де коптеген шыгармалары халыцца белгісіз. Ал оның балуандыц, цирктік онері тіптен зертелмеді деуге болады. Бұл күндері уацыт талабына сай үкімет пен партияныц тікелей нұсцауларъімен мэдени-спорттъщ кешендер көптеп салынуда. Міне, спорт пен эншілік онерді цатар алып жүрген халцъімыздыц даццты перзентініц атында осындай кешендердіц бірі аталса, бірнеиіе балалар мен жасоспірімдер спорт мектептеріне Балуан Шолацтың есімі берілсе цұба-цұп болар еді. Қазак халцы күш онерін, күшті ерекше цұрметтеген. Аузымен цұс тістеген аргымацтарын, атан жілік, апай тос балуандарын эрцашан жырга цосцан, ертегі эпостарының цаһармандары еткен. Атац-даңцы Балуан Шолац, Қажымұцандардай кобісінің есімдері бүгінгі ұрпацца жетпеген ерен күш иелері халыцтың арасында цай уацытта да болган. Ахметжан есімі де солармен цатар тұр» (Өзініц естелік кітабынан алынды). Қазақтың атын асқақтатқан тағы бір саңлағы Аманжол Бұғыбаев өзінің балуандыққа келіп, оның ыстығына күйіп, суығына тоңған күндерін өзінің естелік әңгімесіне арқау етеді. Ең бастысы, Ахметжан ағамызбен қалай танысқанын, оның өзіне қамқор болған кездерін ыстық ықыласпен ауызға алады. \ чмстжанның кең жүректі жан екенін Аманжол Бүгыбаев та өз іоім анысына арқау етеді. «Ахметжан ағамыз өмірден қапияда өткенде жүретім ічіі іты толқыгі, жаным қайғыға бөкті. Осы бір даратуған жаннан ніірылып қалғанымызға өкіндік те. Амал не, Алланың жазуы « олай болған шығар, бәлкім. Ол өлсе де, артына қалдырған і и өлген жоқ» деп еске алады Аманжол ағамыз. Өзі де талай і иіікті бағындырды, бірақ, алғаш Әбілсейіт Айхановтың үйінде м ідестірген осы бір қайырымды жанға деген ыстық ілтипатын «ііі қашан жоғалтқан емес. Жадында да мәңгіге сақталыгі келеді. Аманжол ағаның тағы бір естелігінің арқауы: «Арца тұтар агасы Ахметжан Қазымбетовтыц сенімін абыроймен ацтаган Аманжол ҚСРО чемпионатынан кейін мойынынан ауыр жүк түскендей, озін сергек сезініп жүрді. ()>і чсмпионатца үлкен жауапкершілікпен барды. Ахметжан іһиісы аманат еткен жолда сүрініп кетпеуді ойлап, уайым қ І шагында жүрген сәт те аз болган жоц. Абырой болгаида ііііһі оцынан туды. Балуан агасы секілді алдына жан салган чі оц Әсіресе, чемпионаттан Қазымбетовты іздеген якут (нічуаны Гавишевты мыц бүралган ггшнасшы болса да, і.іііісарлыцпен жецуі, оны тіпті цанаттандыра түсті. Ахметжан - Аманжолдыц ардац түтцан сыйлы і іііарының бірі. Оиыц спорттыц жолы мен корсеткен оисгесінен талай жас балуандар тәлім алды. Қазацтыц мацтаи түтар мацдай алды балуандарыныц цатарынан пііібылатын Қазымбетов те озініц спорттыц жолында талай (ч ісстерді багындырган. Ахметжан озініц спорттыц жолында тек еркін > ) рсстен гана емес, грек-рим және цазациіа күрестен откен >н ирыстарда да талай рет топ жарды. Нацтырац айтар оо ісац, еркін күрестен жетірет, білікті маман да еді. «Қайрат» ерікті спорт цогамыньщ торагасы болган кезінде беделді бұл ұйымның одан эрі ныгаюы жолында аянбай еңбек етті. Қазымбетов оскелең жастардың спортпен шұгылдануына айрьщша ден цойды. Оның тікелей атсалысуыменреспубликаның коптеген аймацтарында спорт мектептері ашылды. Ахметжан Қазымбетов озінің бар саналы гұмырын ел абыройын асцацтау жолында, ал ұйымдастыруиіылыц цабілетін ұлт игілігі ұшін жұмсаган ацтангер азамат- тарымыздың бірі. Сондыцтан да оның есімі ел жадында сацталады». КӨКШЕНІҢ СІЛЕМДЕРІНДЕЙ ЕҢСЕЛІ ТҰЛҒА (Қаламгер ӨмірзақЖолымбетовтың толганысы) Қазақтың спорты жайлы қалам тербеген Өмекеңнің де (Өмірзақ Жолымбетовты айтамын - автор) Көкшеге ғана емес, бүкіл алашқа аты мәлім ағамыз Ахметжан Қазымбетов турасында біраз еңбектенгенін білетін едік. Ол да осы бір арда үл жайлы өзінің жазғандарын қағазға түсіріпті. Бүл естеліктер оның кітабына енгеніне де қанықпыз. Қаламгердің естелігін ақтарып отырып, хат нүсқасында бергенді дүрыс көрдік. Себебі, ол Ахметжан ағамызбен қатарлас жүріп, достықты арқау еткен жан. Мүны төмендегі Өмекеңнің хикаят әңгімесі де айғақтай түседі. Оқып көрейікші: «...Ахметжанның кұресін 1958 жылы кұзде кордім. Еркін кұрестенҚазацстаннньің кезекті чемпионатыЖібекжолы жэне Масаншы кошелерінің циыльісындагы Алматы ауыр машина зауытының (осындай зауыт болган) спорт залында отті Ахметжан да осы чемпионатта белдесті. Өзі цазацтыц . /1 һі // шаруашылыгы институтыныц агрономия факулътетінде і >қ иды екен. Ол күресетін жартылай жеціл салмац дэрежесінде (о і кезде 57-62,5 кшограмныц арасы) күрестіц үш түрінен • порт шебері) Ибраггш Абдулов, Геннадий Труниндер бар. И.Абдулов тортбац келген, ешкімнен тайсалу дегенді т імейтін, нагыз цара күштіц иесі! Қарсыласын ецкейіп турып күтетін оныц алга созган царулы цолдарын жарып, ішкс оту деген циынныц циыны. Алга үмтылса болды Ибрагим . і ріппедей сац етіп, козді ашып-жүмганша эдіс цолданып ) ігсреді. Мүндайдацас-цагымсэткеболсадаоданшапшацырац 0 іу цажет. Міне осындай эпжілдік Ахметжанныц бойынан пшбылды. Бір үпай болса да артыцшылыцпен царсыласынан онсһім түсті. Трунинніц түрысы — екі шынтагы тие жаздап, жер (ніуырлап жатып апады деуге болатындай. Жацындаганды щобыгынан цысцыштай саусацтарымен шап беріп үстап .і тды да, бар күші мен салмагын царсыласыныц жіліншегіне .. і іып, цайтсе де цапталга цүлатады. Сосын атылып барып һі үОеге цонады да, белдескенін таза жыгуга тырысады. І\) шыцтау келген иыгында, білгенге керемет күш бар. Денесі тіт-шагын болса да, екі пүттыц гірді үршыцтай үйіреді. Ол Трунинмен ацдысып үзац жүрді. Тореші екеуіне ■ ». бір-бірден ескерту жасады. Кенет жанкүйерлер біткен ііі \ сте цалды. Коз ілеспес шапшандыцпен алга үмтылган 1 \ мстжаи Геннадийді цас пен коздіц арасында аударып "/) сірді. Жанкүйерлер де, царсыласы да мына кереметке ац- іііііц Кейде осылайша балтырга, санга салып лацтыруды

Ацтыц сында белдескендерінің бәрін жапырып жеңіп келе жатцан Лев Москалев. Селдір шыццан сары гиашы осіңкіреп кеткен, кок коз, цоңцац мүрын сары жігіттің түлгасы ірі- ац. Бүлшыц еттері бүлт-бүлт ойнайды, бүца мойынмен түтасцан басын анда-санда кекшеңдеп цояды. Республика цүрамасьшың ішінде тек цана басымен тік түрып, екі цолын тіремей, иэ копірге түрмай, тек мойнын еттерінің күшімен гана арлы-берлі ыргала алатын жалгыз озі. Мүнысын «міне мені цараңдар, коріңдер, цандай күштімін» дегендей эрбір жаттыгу сайын цайталайды. Москалевтің бір ерекшілігі автобус, троллейбус деген коліктерге ешцашан мінбейді. Астында цызыл мотоциклі бар. Соны ырылдатып, тырылдатып Алматының кошелерінде безіп жүргені, кей күндері цаланың сыртына, таза ауага шыгып кетіп, жан-жацты жаттыгуга көбірек коңіл боледі. Асты да есеппен ішіп-жеп, режгшді цагпаң сацтайды. Белдесудегі түрысы биік. Бірац мүны да царсыласының ыңгайына царай озгерте алады. Ал, жаттыгуга жацадан келген жігіттер болса, цол-аягына самбо күресініц эдісін цолданып, буынын созып, ауыртып, күрес зачыныц есігін екінші цайтара ашпайтындай ететін цасцойлігі тагы бар. Бірде Түлкібастан келіп оцуга Түрсынбек дегенніц нац буынын ауыртып, элгі жігіт үш-торт ай емделіп жаттыгуга цатыса алмай жүріпті. Сондыцтан ба, бірге жаттыгатын балуандар да, жанкүйерлер де іштеріяен: «Москалев жеңілсе екен, сазайын тартса екен!» — деп тілейтін. Тэкаппар Москалев щресті ашыц бастады. Қарсыласын цазір ац алып согатындай арбаңдап алга үмтылады. Бірац козді ашып жүмганша екі аягы аспаннан келіп Ахметжанның прқасынан аударылып бара жатты. Алайда, тісқаққан нсме тсмге жауырынымен түскен жоқ, иыгымен кілемді жанап, 6) йірімен жантая қүлады. Мүндай әдіске ол кезде үіи үпай Осрілетін. Енді ол сақ күресті. Қалгануақыт үпай алмасумен отті. Иачуандар бір-бірлеріне жауап эдістер жасап, тең келе ччітты. Ахмстжан элгі эзер дегенде алган үш үпайды қуьіп чістуіне мүмкіншілік бермеді. Қазақ ауыл шаруашылық институтының тортінші һ\ рс студенті Ахметжан Қазымбетов осы жолы қатарынан іЧхінші рет республиканың чемпионы атанды. Оның мүндай пһіпһістарга жетуі, жамбас эдісін жеріне жеткізе орындай іГі\ы, елде жүргенде қазақша күреспен беріле айналысуында еді. Сол жылдары қазіргі халықаралық дэрежедегі спорт шсберінің атагы тэрізді «Қүрметті спорт шебері» деген атақ болатын. Ол спорт шеберінің нормасын қатарынан бес >н һі і бойьі орындаган спортшыга берілетін. А.Қазымбетое республикада осы талапты алгашқы ^рһшдагандардың бірі. Сонымен қатар Ахаң щрестен жеті рсш, грек-рим күресінен бір рет, қазақ күресінен үш рет рсспубликаның чемпионы атанды. Ол оте еңбеққор еді. Спортпен айналысқан жылдары т (іттыгуды бірде-бір рет жіберген емес. 1959 жылы І расиодар қаласында ауыл шаруашылыгы институттары іірасындагы спорттық ойындары отті. Ахметжан осы опһіндардың жэне КСРО ауыл-село спортшыларының іірасһіндагы біріншілікте екі мэрте чемпионы болып қана қопган жоқ, осы жарыстардың ең үздік балуаны да атанды. /•//• исолы Ахметжан 67,5 килограмга дейінгі салмақ дэреже- • індсгі республиканың он дүркін чемпионы, атақты Қабден Іиійдосовпен де белдесті. Сэл-пэл артықшылықпен жеңіске */< стксн Қабден ага сол жылы эбден сілелеп шаршаган Бұл жылдары Қазацстанда тыц және тыцайган жерлерді игеру карцыимен жүріп жатты. Еліміздіц солтүстік облыстарында жүздеген жаца совхоздар ашылып, мекемелер цұрылды. 1958 жылы Қазацстан алгаш рет мемлекетке миллиард пұт астыц тапсырды. Әзіз жаны романтикага толы Ахметжан агроном дипломын алысымен туган жері — Кокшетау облысыныц Қызылту ауданына асыгып жетті де, осындагы кецшарларда алдымен болімше агрономы, сосын бас агроном болып цызмет істеді. Ол жылдары мемлекет жас кадрларды тэрбиелеп, цамцорлыц жасайтыи жэне мұныц бір тоте жолы комсомол цызметінде істеп, ысылу, шыцдалу болатын. А.Қазьімбетов 1960 жылы коктемде аудандыц комсомол комитетініц кезекті пленумында оныц екінші хатшысы болып сайланды. Жас маманга бұл үлкен мектеп еді. Мойнындагы жауап- кершілік оны тез есейтті. Алды-артыи байцагыш, ұцыпты жас тез арада үлкен беделге ие болды. Жұмыс бастылыгына царамай жаттыгуды да тастаган жоц, цызмет арасында уацыт тауып бірнеше чемпионаттарга цатысып, абыроймен оралды. Сол жылдары аудан жастары арасында спорт жұмыстарыныц царцынмен алга басуы комсомол жетекшісі А.Қазымбетовтыц арцасында еді. Қызылтуда бірінші рет цазацша күрестер облыстыц турнир ұйьшдастырылды. Ахметжанагаменосыжылдары жацынтаныстым. Мен 1962 жылы Қазацтыц дене тэрбиесі институтыныц спорт факулътетін бітірдім. Сол жылгы цыркүйектереспубликалыц «Ецбек» ерікті спорт цогамына жаттыцтырушы болып цызметке орналасуым керек болатын. Жазда откен бірнеше жарыстан соц келсем орным бос емес. Содан мені Кокшетау облыстыц комсомол комитетінде жацадан ашылган спорт жэне цорганыс копшілік жұмыстары болімініц мецгеруші етіп тагайындады. . Күн суытып келеді, ауданда жиналмаган егін баршылъщ. Міндетім аудандъщ комсомол комитетіне комек беру, жастарды кауырт жүмысца жүмылдыру. Мүның бэрін тэптіштеп айтып отырган себебім, Іхметжан агамен осы сапарда жете таныстым. Ол жылдары Кокшетау мен Қызылтудың арасында пойыз жүретін. Сол пойызга түн ортасында мініп, жеті-сегіз тгат жүріп, Қызылтуга жеттім. Жацында гана сайланган ііудандыц комитетінің бірінші хатшысының кабинетіне / ірдім, царасам озім баягы күресіие тэнті болатын Ахметжан агам. Шүйіркелесіп цалдыц. Сол күні-ац екеуміз жолга шъігып кеттік. Аудан іііаруашылъщтарын бір апта бойы араладъщ. Бір пиіңцалганым жол үстінде Ахаң спорт киімдерін киіп, Міііиинамен цапталдасып бір сагаттай жүгіріп алады. Совхоз >чі/>скторлары, болімше бастыцтары, партия хатиіылары арасында беделді. Шаруашылъщ жагдайын, эсіресе, іі рономияны терең біледі екен. Жанында жүріп, коп нэрсе ) іірендім. Кокшетауга оралган соң облыстыц «Коммунизм таңы» газетіне осы сапарым жайлы мацала жаздым. Егін жиналып бітті. Қазацстан тагы да, миллиард п\т астыгымен халъщты цуантты. Желтоцсан жөнінде біраз пікір алыстыц. Сол жолы Қызылтуда қазакша күрестен облыстьщ жарыс откізетін болып келістік. Кейін естідім. Қазацстан ЛКСМ орталыц комитетінде спорт жэне цорганыс көпшілік жүмыстары болімі ашылыпты да, А.Қазымбетов сол болімнің меңгерушісі болып тагайындалыпты. Ахаңмен келесі 1963 жылдыңмамыр айында жолыцтыц. Алматыдан Қ. Сэтбаев атындагы кошенің бойынан, Ортачыц стадионга царсы салынган үйден екі болмелі пэтер алган соң, бүл жолы отбасын кошіріп алып кетуге келіпті. Кокшетаудан царсы алдьім. Тагы да бір апта цасында жүрдім. Ахаң аузын агиса жүрегі көрінетін баягы цалпы. Әңгіме арасында ірі-ірі ггдеячар тастайды. Мүндай адамга атцосшы болудың озі бір ганибет. Ахаңмен бірге Зерендіге тарттыц. Одан соң Бурабай жацца бет түзедік. Жолда Шортанды колінің кіре берісіндегі Жеке батыр шыңының гпүсына аялдадьіц. Шың баурайы сыңсыган гиырша, царагай, беткейі жацпар-жацпар тас. Ауасы кеудені жарады. Ахаң дереу шешініп, спорт киімдерін киіп алды. Озі бастап отырып иіың басына алып шыцты. Табигаттың тамылжьіп түрган кезі. Ахаң сол сүлу корініске цатты тамсанып еді. Бурабайдан соң Ацмола облысыньгң жеріне отіп кеттік. Кокшенің сілемдері жетектегі нардай тізіліп Балцашынга барып тіреледі екен. Бедері бірінен-бірі откен сүлу, коздің жауын алады... Алдымъгзда Макинка ауданының «Қайрацты» деген ауъглы бар. Сондагы Балуан Шолац бабамыздың басына барайыц, балуанның кенжесі Қүдайберген аксацалга сэлем берейік, - деді Ахметжан агам. Содан Қайрацтыга согып, Балуан Шолац үрпагъгнъгң шаңырагынан дэм таттьгц. Ол бір естен кетпес сапар, керемет күндер еді. Айта берсек, оз алдына болек эңгіме. ...А.Қазымбетов комсомолда 1971 жылга дейін қышет істеді. Ол кезеңде әрбір колхоз бен совхозга спорт нусқаушылары цызмет істейтін, дэулеті шалцыган үжымдар ( порт клубтарын цұратын. Жыл сайын оңдаган жарыстарга қатынасып, шаруашылыц жұмыстары басталган, < шцталган уацыттарда «Ац бидай» жэне басца да мерекелер ) йымдастырылып тұратыи. Ауыл мен село чемпиондары тэрбиеленетін спорт клубтары — спорт таланттарының қайнар козі- тұгын. Бұл жұмыстарды ауьіл - село спортьіна тауапты ерікті спорт цогамдары жұргізетін. Ол Ресейде «Урожай», Эстонияда «Калев», Молдовияда «Молдова», () ібекстанда «ІІахтакор», Қыргызстанда «Алга», ягни, >р республикада эртұрлі, ал Қазацстаида «Қайрат» деп аталатын. Біздің елімізде бұл цогам 1956 жылы цұрылган. Оиың ірге тасын цалап, цабыргасын цатайтуга Қаңтай /< хііргалиев, Михаил Гуннер, Абылай Мұсацұлов, Шынтемір Іиійсейітов сияцты еліміздегі дене тэрбиесінің белгілі І ііһімдастырушылары ат салысты. «Қайрат» ерікті спорт цогамы республикалыц кеңесінің торагалыгыиа Ахметжан Қазымбетов 1971 жылы келді. Осы қояамда цызмет атцарган сегіз жыл ішінде «Қайрат» цогамы ііһігайып, коптеген табыстарга цол жеткізді, жер-жерден і онтеген спорт цұрылыстары бой котерді. Республикалыц «Қайрат» ерікті спорт цогамын \\іің басцарган тұста Қазацстанның ауыл-село спорты > срсмет котерілді. «Қайрат» цогамы «Қайрат» футбол іуомандасын царжыландырды. Осы когамдагы Ә.Айханов, І Ісанов, А.Бұгыбаев, С.Мұцаиіев, Ж.Үшкемпіров сияцты оидаган саңлац спортшылар еліміздің мацтаныша айналды. Мііқтааралда, Атырауда, Ацтобе облысы молтек ауданының Імііісаң» совхозыида, тагы да коптеген ауылдыц жерлерде ииіңа стадиондар салынды. Қазацша кұрес жаңа деңгейге көтеріліп, Қажымұцан атында жэне екі мэрте Еңбек Ерлері Ыбырай Жацаев, Қалибек Қуанышбаев, сонау Оралда Темір Масин атындагы республикалыц турнирлер ұйымдастырылды. Ахаң Алматы обльісының «Горный Гигант» совхозында ауыл жастары жаттыгып, шеберліктерін шыңдайтын орталыц база салу ұшін керекті цұжаттарын дайындап, ұкіметтің алдына мэселе цоямын деп армандап жұретін. Кездейсоц тап болган ажал оны дегеніне жеткізбеді. Оцига бьілай болган. Күрес кілемін корсе делебесі цозып, арцаланып кететін Ахаң бойьіна балуандыц онер ана сұтімен сіңген гой. Бір жолы Кишинев цаласьінда отетін ауыл- село жастарының бұкілодацтыц ойындарына дайындальіп жатцан балуандардың жаттыгуына барып, цыза-цыза озі де жаттыгуга араласып кетеді. Содан шынтац буыны жараланып, цабына ісіп, цанталайды. Біраз уацыт емдеп, дэкемен таңып та журеді. Кишиневте Жацсылыц Үшкемпіров финалга шыгады. Қазац балуаны жеңіп тұрса да, торешілер корер козге цараулыц жасап, жеңісті ресейлік спортшыга береді. Осы эділетсіздікке жаны кұйіп кеткен Ахметжан ыза болып, торешілерімен біраз керілдеседі, эділ шешім талап етеді. Осы кезде жарацатынан бір тромб ұзіліп цан айналымына цосылады да, жұрекке баратын кұре тамьірды кептейді. Жедел — жэрдем машинасымен ауруханага жеткізілген Ахметжан коп ұзамай коз жұмады. Кишинев —Алматы эуе жолымен ұшцан, табыт тиелген ұшац 1979 жылдың 21 тамызы кұні Алматы эуежайына келіп цонды. Қабден Байдосов, Петр Матущак, Әбілсейіт Айханов, Петр Суриков, Аманжол Бұгыбаев сынды нар жігіттердің коздерінде жас, жан дұниелері езілген, егіл-тегіл. Күні кеше гана орталарында жүрген Ахметжан Қазымбетов фэниден бацига отті. Ажалдан ешкім цашып цұтылмайды, дегенмен бұл мезгілсіз олім болатын. Атацты балуан, республика < портыныц улкен цайраткері Ахметжан Қалижанұлы іс- сапармен Кишинев цаласына барганда, 43 жасында дүниеден осылай отті. Қазац спорты озінің бір талантты окілінен қітыда айырьілды. Соныңда Қайрат, Жанат, Ацгүл атты үш пі рзенті цалды. Балуанның жары Марашца отбасының барлыц ііуһіртпалыгы түсті. Бірац, ол цысылтаяңда бойын да, ойын ()а тіктеп, цайраттана, жігерлене білді. Хгшия гылымының иаидидаттыгына диссертация цоргап, Ахметжаннан қалган үш тұяцты цанаттыга цацтырмай, тұмсыцтыга шоқыттырмай, озініц козі жұмылганша мэпелеп өсірді. ()сы адал жар, абзал ананың да гұмыры қысқа болды. Ауыр пііуқасқа ұшырап 1999 жылы сүйікті Ахметжанныц қасына иэңгілікке сапар шекті. Бір окініштісі, спорт тізгінін ұстаган басшылар осындай арда азаматтыц қадіріне элі жеткен жоқ. '005 жылы атақты балуан Ахметжан Қазымбетов 70 чтсқа толды. Осы мерейтога орай, обльістыц децгейде ана цазацша күрестен жарыс отті. Сол жылы цатты қынжылдық. Біз білетін Ахац қазақ спортыныц қыруар »/(•) гін иыгына ауырсынбай артып, орге тартқан нар тұлга сі)і Сондықтан,келешекте Ахметжан Қазымбетов есімін і і кс түсіруге арналган жарыстарды республика колемінде < >шһ і ііп, ұйымдастырган ӘіСОН дер едік. Асыл азаматын >ір<һіқтай білу— елдіктің белгісі...» ...Көз көрген деген осы. Талантты бағалай біліп, шын і уирікті қапысыз таныған жанның бірі де, бірегейі де осы «Імірзақ ағамыз. Өзінің қарымды қаламымен Ахметжан и . і м м з жайлы ой қозғап, көбіміз байқай білмейтін сипаттарын і .цу тілімен ерекше сыр ғып шертеді. Бәлкім, шын достық н і і іі осы шығар. Адалдықтың астарында да жанында жүрген > і.імды жақсы қырынан бағалау жатыр ма екен. Әйтпесе, і і шқтың қанына сіңген коралмаушылық кімдерді орға жықпады дейсің. Кімдер қастықтың құрбанына айналмады. Өз ұлтын шын сүйген адамға ғана осындай қүрмет жасалады. Өмекең де ішкі жан сырын ақтарып, Ахаңа деген ақ адал көңіліндегі толғанысын осылай жеткізеді. Ахметжан қазағын жан дүниесімен қүлай сүйген арда үл. Арменияга қазақ балуандарын апарып, солар намысты қолдан бермей, төрешілердің де әділетсіздігіне қарамастан, жеңіп жатқанда боз кілемге шығып кетіп: «Көріңдер, біздің жігіттер қалай күреседі. Бүлар қазақ деген елдің намысты үлдары. Енді оларды ешкім тоқтата алмайды!» дегенде оз алашына озінің адалдық сезімін білдіріп, інілерін қайрағаны қайран азаматгың атын асқақтатпағанда қайтеді. Міне, жазушы ағамыз да өзінің жүрек жарды сөзін ыждаһатқа толтырады. Бүл қазақтьщ үлдарына тэн ірілікті білдіретін қасиет. Өзі кесек адам өзгелерден де кесек түлғалықты кореді. Өмекеңнің озі де осал болмағаны. «Болар елдің балалары бірін-бірі батыр» дейтін қазақы даналық осыған қаратылып айтылса керек. Сол даналықты тірілтіп, Ахметжандай үлық түлғаға жақсы созін арнаған Өмірзақ Жолымбетовке Кокше елінің қүрметі де ерекше. Ол да бақи омірге аттанғалы біраз болды. Екі абзал азаматтың бүл достығы кейінгіге де онеге болатыны анық.

Өнердің биігіне орлеп шығып келе жатқанда алдыңды орайтын тосқауылдар да коп болатыны анық. Жақсылыққа институтты бітіріп, ауылға барып жүмыс істеу таңдауы түсті. Бірақ, күрес онері де оны баурап, екі ойлы еткені тағы бар. Себебі, күресте ол біраз биіктерді бағындырды. Енді күресті жарты жолдан тастап кеткісі тағы жоқ. Не істеу керек? - деген сауал оның ойын әр саққа жетелей берді. Өзінің жан-тәнімен қүлай берілген онерді қиып кете алмай, «Қайрат» ерікті

с^^щ 64 і иорт қоғамы республикалық кеңесінің сол кездегі торағасы Дчметжан Қазымбетовке жолығуды жөн көрді. Ахметжан ағасы орнынан тұрып, қаіианғы озінің к,і і рапайымдылығымен жылы қарсы алды. Үлкен спорт қоғамын і місқаратын адамның осынша құрақ ұшқанына қатты қысылды. Жүрт жайдан-жай мақтамайды екен ғой. Шынымен, ізгілігі мол жан екен» деп ойлады ол. - Жақсылық, торге шық, келген шаруаңды қысылмай пііта бер, - деді Ахметжан Қазымбетов жылы шырай танытып. - Менің айтайын дегенім, күресті тастағым келмейді, оқуымды бітірдім, ауылға баруға жолдама беріліп еді, - деді Жақсылық қысылыңқырап. - Сен сияқты ел чемпионы күтіде туа бермейді. Көптен игрі озіңді жолықтыра алмай жүр едім. Коктен іздегенім жерден і пбылды деген осы екен ғой. Жақында үстелге бауырым, ал » иді әңгімеңді айта бер, - деді абзал аға. Сосын Жақсылық өзінің зоотехник мамандығы бойынша иқу орнын бітіргенін, елге де барғысы келетінін, күресті де к.ілғастыру ойында бар екенін айтты. Бірақ, екі таңдаудың бірі і шіа гура жол екенін біледі. Аға ақылын сүрағалы келгенін де /касырмады ол. Ахметжан қатты қуанды. Мүндай жас талантты иплуандарды корсе, қашан қамқорлық жасағашпа тыным міінайтын еді. Бүл жолы да солай болды. Алдымен өз қол ц іында жаттықтырушы болын істейтін Владимир Угрениновты іііііқыртқызды. Сосын Жақсылыққа: «Ауылға зоотехник і абылар, ел намысын қорғайтьш балуан табу қиын» деді ол. Кабинетке Угренинов та келіп кірді. Одан Ахметжан /Кақсылықты танитын-танымайтынын сүрады. - Ахметжан Қалижанүлы Жақсылықгы кім танымайды, шеберлігіне үміт артатын жастардың бірі ғой, - дедіта бір марқайып қалды. Өзіне үміт артатынын естігенде шынымен қуанды ол. Өзінің Ахметжан ағасына келгені өте дүрыс болғанын ұғынды. Ал, Ахаң болса, Жақсылыққа «Қайрат» спорт қоғамы арқылы қамқор болудың жай-жапсарын Угренинов екеуі ақылдасын, пікір алмасты. Осылай Жақсылыққа жұмыс та табылды, болашақ тағдыры да шешімін тапты. Енді ол ауылға мал бағуға бармайтын болды. Қазақтың күрес өнеріндегі абыройын асқақтатпақ. Міне, Жақсылықтың да күрестегі шарықтау жылдары осылай бастау алды. Ағаларын жерге қаратпау үшін жанын сала жаттықты. Ақыры кеңес еліндегі ғана емес, әлемдегі ең үздік балуандардың біріне айналды. Мәскеу Олимпиадасында қарсыластарын басымдықпен үтқан жеңісі күрес тарихында алтын әріптермен жазылды. Қайран, Ахметжан ағамыз-ай дейсің. Қазақтың балаларын боліп-жармай, таланттарын боз кілемге шығарып, жанашырлық танытқаны естен кетпейтін оқиғалар емес пе?! Әттең, Жақсылық сияқты дарынды балуанның жүлдызы жарқырағанын көре алмай кетті. Бірақ, өзінің емес, өзгенің қамын бәрінен биік қойған Ахметжандай адамдар өмірде сирек туатыны анық еді.

«ЖЫРАҚТА ЖҮРГЕНШЕ, ӨЗ ЕЛІҢНІҢ НАМЫСЫН ҚОРҒА!»

Бүл қызылжарлық майталман балуан Жамбыл Тасеме- новтың жүрек жарды сөзі. Осы сөзді ол кешегі кеңес заманында Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің хатшысы А.Н.Шманов дегенге айтқан екен. Әңгіме былай орбіген еді. Бірде Ахметжан Қазымбетов «Қайрат» ерікті спорт қоғамьш басқарып түрғанда іс сапармен Қызылжар қаласына келеді. ( ол жолы облыстық партия комитетінің хатшысында болған ол і ііімпдің құрама командасьшың мүшесі Жамбьш Тасеменов /клйлы сұрап, оның еш мүқтажы жоқ па? — десе керек. Меймандар кетісімен хатшы А.Н.Шманов Жамбылды іііақыртып: «Ахметжан Қазымбетов сенің туысың ба?» деп сауал қояды. Сонда Жамбыл Тасеменов: «Ахметжан Қазымбетов менің туысым емес, ол күрес десе, ішкен асын /керге қоятын, күресіп жүрген балуандарды өзінің інісіндей /ісақсы көріп, бауырына тартатын қамқоршы жан. Әрі, сіз білмесеңіз айтайын, Қазақстанның жеті дүркін »іеш іионы, Одақ біріншілігінің жеңімпазы, КСРО-ның қүрметті спорт шебері» деп жауап қатады. Сол асыл ағамыз өз естелігінде Ахметжанның өз туған жері - Қызылту өңірінде алғаш рет республикалық турнир үііымдастырып, жастарды спорттың осы түріне баулуға жол пшқанын да айтады.

Спортшылармен қоян-қолтьгқ араласып жүре беретін. Ьіз жаттығьш жатқан спорт залға кірсе, шыдап түра алмай, /ісаттығуға етене кірісуші еді. Ең алдымен ол спортшылардың қолдаушысы, қамқор- іііысы екенін айтар едім. Елдің намысы үшін өзінің қуатын да, оілімін де, тәжірибесін де аямаған абзал азамат болатын. Алғаш мен онымен ақпарат қүралдарында жазған гморттық жетістіктері арқылы таныстым. Мәскеу қаласында І %7 жылы тамыз айында өткен КСРО халықтары і иартакиадасында онымен жүзбе-жүз кездестік. Мен Ічырғызстан атынан 52 келі салмақта жарысқа қатысып жагқан едім. Бесінші белдесуде Мэскеу қаласының чалықаралық дэрежедегі спорт шебері М.Батовпен күресіп, сайыс тең аяқталып, кілемнен шығып келе жатқанымда, екі қазақ азаматы мені құттықтап, қолдарын беріп амандасты. Олар: «Жарайсың, бауырым!» деп құшағына кысып, бетім- нен сүйді. Сосын өздерін таныстырды. Бірі - Қазақстан Республнкасы спорт комитетінің күрес болімінің меңтерушісі Хаис Баянғалиүлы Аққалиев, ал екіншісі - Қазақстан Республикасының «Қайрат» ерікті спорт қоғамының төрағасы Ахметжан Қалижанүлы Қазымбетов екен.

«Сен қай жердің қазағысың?» - деді Ахметжан ағамыз сол жолы. Мен өзімді таныстырдым. Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданының Киров ауылының гумаеы екенімді айт- тым. Осылай болашақта маған қамқор коңілмен қарайтын екі ағаммен сонау Мәскеу қаласында боз кілемнің үстінде танысқан едім... Жамбыл ағаның да осал болмағаны ғой, бүл. Әскери борышын атқарып жүріп, бірде Қырғызстан, енді бірде Өзбекстан қүрамасына қабылданып, байрақты жарыстарға қатысуы да жайдан-жай емес. Себебі, ол орта мектепті күміс медалға бітіріп, Қызылжар қаласындағы педагоғика институтына түседі. Осында Виктор Виктің күрес үйірмесіне жазыльш, айналасы бірер жыл ішінде қала жэне облыс чемпионы атанады. Екі жыл білім алғасын әскер қатарына алып кетеді. Қазақ баласының бүл бағы ма екен, әйтеуір, әскери міндетін откеру кезінде ешкім жете бермейтін биіктерғе котерілді. Түркістан әскери окруғінде үш рет чемпион атанады. КСРО Қарулы Күштері біріншілігінде де бас жүлдені еншілейді. Ал, сосын Озбекстан мен Қырғызстан чемпионаттарын да бірнеше рет үтады. Өзбекстан қүрамасының аға жаттықтырушысы В ладимир Уляшкин әскерден босағасын осы елде қалуын сүрайды. Еліне барамын деген Жамбылды қүрамаға алмай қойғанда, ,>ділетсіздікке шыдай алмай9 көзінен жас төгілгенін де жоққа шьгғармайды. Себебі, ол уақытта әскер қатарында болған адам сол жердің құрамасына кіруге рұқсат етілетін. Әскери болімге келгесін спорт клубтың бастығы майор Іірюшкоға бәрін жайып салады. Ол: «Жамбыл, қам жеме, жақында сен Фрунзедегі эскери болімге ауысасың, енді Қырғыз елі агынан жарысқа қатысу құқығын иеленесің. Бағың да, бақытың да өз қолыңда» дейді. Майор айтқанында тұрды. Жамбыл Қырғыз елінде жарыс- і арға қатысты. Құрама команданың белді мүшесі Жениш Қы- дмрғанов деғенді ол екі рет кеудеден асыра лақтырып, жеңеді. Бас жаттықтырушы Байман шақырып алып: «Қайдан келдің?» деп сұрайды. Мэн-жайды білгесін эскерден кейін осы елде қалуын да өтінеді. Оған құрамаға мүше етіп қабылдауға уэде береді. Жамбыл болса, республикалық жарыета барлық қарсыластарын ойсырата үтып, чемпиондық і үғырға котеріледі. Мүның күресі КСРО қүрамасының аға жагтықтырушысы А.Колесовқа жэне КСРО-ға еңбеғі сіңген жаттықтырушы А.Катулинге қатты үнайды. Одан эрі Жамбыл Қазақстан спортшыларын бастап барған Хаис Аққалиев пен Ахметжан Қазымбетовтерді Москеуде жолықтырып, олардың елғе қайт деген қолқасын жерге қалдырмайды. «Сені Алматыға шақыртып аламыз, оқуыңды да жалғастыратын боласың» деді екі ағасы. Бірақ, ол Қызылжарды тастап кете алмайтынын айтады. Елдегі корі әке-шешесіне қамқор боламын дейді Жамбыл. Осы ;ірада Ахметжан оның бүл таңдауымен келісетінін білдіреді. «Қайрат» ерікті қоғамының мүшесі болып, жарыстарға қатысатынын жеткізеді. Жэне осы сэттен бастап Қазақстан к үрамасының м\?шесі болатынын да ескертеді. «Екі ағасының: «Жырақта жүргенше, өз еліңнің иамысын қорға!» деген бір ауыз сөзі Жамбылды елге Осы бір екі абзал азаматтың қамқорлық танытып, елдік жайлы айтқан сөздері жүрегімді елжіретіп, үлкен ойға жетеледі, - дейді Жамбыл ағамыз сол естен кетпес кездесу жайлы әңгімесінде. Мәскеудегі жарыс аяқталгасын Жамбыл Фрунзеге қайтып оралады. Қырғызстан спорт комитеті атынан қошемет корсетіліп, марапат жасалады. Кездесу соңында оған пәтер беру мәселесі де шешімін табады. Демалыс алып елге келген Жамбылға ата-анасы да өз туған жеріңнің көсегесін көгерт, үлесіңді қос деп ақыл береді. Әскердегі қызметі бітпей жатып, қырғыз ағайындар бүған үй де беріп қояды. Осы елдің спорт басшылары мүндай жағдай кім-көрінгенге жасалмайтынын да баса айтады. Әке-шешесінің келе алмайтынын алға тартып, ол өзінің алғысын жолдап, Өзбекстандағы әскери округке оралады. Мүнда әскери бөлім басшылары Жамбылды зор қүрмет- пен қарсы алған еді. Үйіне барып келуге тағы да он күндік демалыс береді. Елге келген ол Қарағанды қаласындағы Нүркен Әбдіров атындағы республикалық турнирге қатысып, бағын сынайды. Сол жолы өз салмағында жиырма еегіз балуан, оның ішінде алты спорт шебері күрескен жарыста жеңіске жетеді. Қазақстан қүрама командасының аға жаттықтырушысы Юрий Михайлов бірден қүрамаға алынғанын жеткізеді. Ахметжан Қазымбетов те өзінің айтқанында түрады. Жарыс- тарға шақырып, жол сапар шығынын өз мойнына алады. Одақ қүрамасының да оқу-жаттығу жиындарына қатысады. Бүған екінің бірінің қолы жете бермейді. Әсіресе, бірінші нөмірлі балуандарға қарсылас атану шеберліктің белгісі. Бүдан басқа додалы жарыстарда жүлдегер атанады. Бірде оны Ахметжан Қалижанүлы өзіне шақырып алып, қандай мәселелері бар екенін сүрайды. Сонда Жамбыл өзінің жақында үйленетінін жеткізеді. Осы жолы ол пәтер алуға комектесуге уэде береді. Сол күні республикалық Спорт комитетінің торағасы Кәркен Ахметовке барып, менің мэселемді айтыпты. Ал, Кэркен Ахметуллаүлы сол арада Мәскеуге Одақтың спорт комитетінің юрағасы С.Павловқа телефон соғып, мэн-жайды түсіндірген екен. С.Павлов Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Василий Петрович Демиденкоға хат жолдайды.

Жамбыл ағамыз Қазақстан, Өзбекстан жэне Қырғызстан ілдерінің чемпионы деғен сирек кездесетін жүлдеғе ие болған /ісалғыз қазақтың бірі. Онымен бірге, КСРО ауыл жастары гиартакиадасының екі дүркін қола жүлдегері, Польшада откен чилықаралық жарыстың жеңімпазы болып табылады. Ал? оның күрес өнеріне қосқан үлесі КСРО-ның қүрметті і норт шебері, Қазақстан Республикасының қүрметті спорт мійрапсері жэне Солтүстік Қазақстан облысының Қүрметті і мматы атақтарымен аталып откенін де айтуға тиіспіз. Жамбыл ағамыз өзінің спорттағы жолында Ахметжан І .пііімбетов сияқты қамқор жанды кездестірғеніне шүкіршілік м.ілады. Елін ойлап, қазақтың қара сирақ домалақтарын орғе • у ііреген спорт қайраткерінің есімі ошпеуі керек дегенді Ь .імбыл ағамыз да өз әңгімесіне арқау етеді. Мүндай қарапайым болып өмірге келіп, қарапайым іч чі.мі дүниеден отетін жандар аз ба екен, сірэ. Ахметжан есімі - оиардың қасында үлкен әріптермен жазылары созсіз.

Ахметжанды үлағаты мол, тектілігі де бір басынан табылатын жан екенін айтсақ болар. Ешқашан басқаның сыртында тұрып тас атпайтын, қайта жығылғанға жұбаныш, сүрінгенге сүйеніш бола білегін мэрт мінезімен айрықшаланатыны оны озгелерден ерекшелеп гүратын. Ал, үлықтық - Ахметжанның дархан даладай кең жүрегіне мүлде жат, жадына да сыйыспас мінез-құлық еді. Кішіпейілділік - тэрбиенің өнеге етер белгісі екенін, үлкенге ізгі, кішіге үлгі бола білу адамды басқалардан озық ететінін ана сүтінен санасына құйған ба деп қаласың. Алматыдағы жоғары оқу орнын бітірігі, елге оралған Ахметжан алдымен Қызылту ауданына қарасты «Чапаев» кеңшарына агроном болып жұмысқа орналасады. Тағдыр оған да жанашыр болар жандарды қасынан тапқызды. Атақты Еңбек Ері Қажым Мүсіпов осы кеңшарда директор еді. Ахметжанға бөтендігі жоқ Қажым ағамыз да 1956 жылы «Үялы» колхозын басқарып тұрғанда жоғары атақ алған болагын. Сол Қажым Мүсіпов жас маман болып келген Ахметжанның өсуіне де мол қолгабыс жасады. Бір бойында небір таланттар тоғысқан Ахметжан спортта да, шаруашылық қьгзметінде де өзін жақсы қырынан таныта білді. Айналасы бірер жыл ішінде ол аудандық комсомол комитетінің екінші хатшысы қызметіне жоғарылатылды. Жастарға да осындай ұйымдастырушылық қабілеті мол адам керек болған шығар. Ахметжан ауыл агрономы болғалы ұлық болсаң, кішік бол деғен даналықты жанына түйетін жас екенін талай байқатты. Өзі мұны біреуге жақсьг атты болып көріну үшін жасамаған да шығар. Ана сүтімен дарыған тэрбиесінде кішірейіп тұру сипатьг бар екенін алғаш аңғарған жанньгң бірі кеңшар директоры Қажьгм Мүсіповтьгң жұбайы еді. Ауыл шетіне жете бере ақбоз атынан түеін, жаяу келегін Ахметжанды көрген жүрт шынымен таңданатын оған. - Мына бала тегін адам емес, тектілік бар бойында. Астындағы атын ойқастатып, коптің алдына бармайды да, - деді жүбайы кеңшар директорына. - Ахметжан қазақтың талай үлылары шыққан киелі елдің үланы, оның оз қатарластарынан озық болып тумауы мүмкін емес. Бір бойында қайсарлық та жетерлік, қарапайымдылық та жоқ емес. Бәрін сабырға жықтыратын мүндай адамдар алысқа барады, - деді Қажым Мүсіпов жүбайына. Себебі, Ахметжанның бойындағы асыл қасиеттерді Қажым Мүсіпов те аңғармай қалмаған. Бір жағынан бүл Сілеті өңірі де қазақтың қаймағы бүзылмаған бір олкесі. Жергілікті жүрт кімнің кім екенін оның сойлеген созінен, жүріс- гұрысынан-ақ аңғарады. Қажым Мүсіповке де Ахметжанға қамқор болу керек деген ой сонда келген еді. Сол Ахметжанның ауылда қалмай, спортын да5 жүмысын да алып жүретіндей жоғарыға қызмет ауыстыруы ел ағаларының қамқорлығының арқасы болатын. Кеңшарға үдайы келегін аудан басшыларының құлағына Қажым Мүсіпов осы жайды құюмен болды. Бірде ол ауданнан келген партия хатшысына: «Мына жас маман Ахметжан Қазымбеговтің болашағы зор. Ауылдағы қара жұмысқа да білек сыбанып кірісіп кетеді, спортын да тастамай, шұғылданып жатқанын көріп, бір биіктен көрінетінін сеземін. Бәлкім, қолдау жасармыз» деді ол. - Қажеке, жақсысы жақсы-ау, бұл баланың. Бірақ, кезінде ол ауылдан «халық жаулары» көп шыққан. Әкесі де қиырға жер аударылып келгенін білесіз, - деп партия хатшысы кеңшар директорының меселін қайтарды. Бірақ, Еңбек Ері Қажым Мүсіпов көпті көрген жан еді. Аудандық басшының санасын озгертіп, онсыз да тың игедеп келіп жатқандар баеымызға шығып жатқанда, бізге бұлай бөліну абырой әпермесі анық екенін баса айтты. Тыңға келіп жатқандардың да сүттен ақ, судан таза еместігі анық еді. Ақыры үлт қамын ойлаған жанашыр жандардың арқасында ол аудандық комсомол комитетінің екінші хатшылығына жоғарылатылды. Кейін Алматыға сапар шегіп, бұдан биік белестерді бағындырды. Ал, Ахметжан да Қажым Мүсіпов сияқты қамқор жанның бүл жақсылығын еш үмытқан емес. Алғаш оз туған өлкесінде республикалық жарыс откізу идеясы туғанда, Қызылту ауданында алғашқы Еңбек Ері атағын алған Қажым Мүсіповтың жүлдесін сарапқа салуы керек екенін айтпай үқты. бойына қаншама талантты жинаған дарын иесі. Ол ең алдымен спортшы, белдескенін алып жығатын кәніғі балуан. Ал, адамдарға мейіріммен қарайтын қамқоршы ғана емес, жастардың жайқалып өсуіне жәрдемші үстаз. Басшылық қызметте де талапшыл, дорекілікті жаны сүймейтін, үлық болса да, кішік бола алатын зиялы жан. - Бауырым, мен саған Ахметжан ағамен көп жыл қоян-қолтық қызмет еткен ақмолалық Геннадий Новиковтің байланыс телефонын жіберемін. Жазып жатқан кітабыңа біраз мағлүмат алар едің? - деді «Қазақ күресі» респуликалық федераңиясының презпденті Марат Шәмшүніров ағамыз. Араға бірер күн салып Геннадий Новиковпен де кездесудің сәті түсті. Сонда ол: - Мен Ахметжанды өзіме үлгі еткен адаммын. Қанша жыл қол аетында да қызмет істедім. Бірде-бір рет қатты сөз айтып, дорекілік корсетіп, адамның арына тигенін байқаған емеспін. Аса мейірімді, болмысында да зиялылықтың шынайы сипатын аңғарылып түратын асыл гуған түлға еді, ол, - деғен еді. Біз оны Көкшетаудан жолай өтіп бара жатқанда кезіктіріп, сыр бөлістік. Қасында жүбайы - Алефтина Новикова бар. Біраз жасты еңсерген ерлі-зайыпты Новиковтар Ахметжан ағамыз жайлы естеліктерін ортаға салды. - Мен Ахметжан Қалижанүлымен Алматыда студент кезімізде дос болдық. Күрес үйірмесінде КСРО-ның үш дүркін чемпионы, Токио Олимпиадасының жеңімпазы Анатолий Колесов, елімізден шыққан түңғыш КСРО спорт шебері Қабден Байдосов, Қазақстаннан КСРО-ның түңғыш чемпионы Амангелді Габсаттаров, атақтары жер жарғанӘбілсейіт Айханов, Геннадий Трунин, Аманжол Бұғыбаев, Алексей Семкин сынды балуандармен бірге жаттықтық, - ден еске алады ол. — Мұндай сегіз қырлы, бір сырлы жанды омірде кездестіру қиын. Ол өзінің бар асыл мінезімен басқаларга үлгі- өнеге еді. Спортта да алдына жан салмайтын. Адамгершілігі өз алдына бір төбе әңгіме. Біз оны білекті балуан ретінде көбірек ауызға аламыз. 1966 жылдан «Қайрат» ерікті спорт қоғамын басқарған кезеңінде ел спорты үшін көп еңбек сіңірді. Иә, күрес түрін, оның ішінде ауыл балуандарының осіп, жетілуіне мол ықпал етті. Бірақ, мен ауыл спортының басқа да түрлерін дамытуға жанашыр болған бірден-бір тұлға екенін айтқым келеді. Әсіресе, қысқы спорт түрлеріне кең өріс ашылды... Геннадий Новиковтың айтуынша, Ахметжан Қазымбетов «Қайрат» ерікті спорт қоғамының басшылық тізғінін алысымен ауылды жерде күрестен басқа, оның ішінде қысқы спорт түрлерін дамытуға коңіл бөлінеді. Шаңғы, допты хоккей, биатлон бойынша ауыл спортшылары арасында додалы жарыстар ұйымдастырыла бастады. Целиноград облысының әйгілі шаңғышысы Сахнов шыққан Балкашин ауданы еліміздегі осы спорт түрінен негізгі орталығына айналды. Қоғам қаржыны да аяған емес. Материалдық базаны нығайтуға да ерекше назар аударылды. Осының арқасында Қазақстаннан КСРО-ның ең тұңғыш спорт шебері биатлоншы Николай Савин, КСРО-ның құрметті спорт шебері шаңғышы Дмитрий Комаровтар спорт аренасына жолдама алды. Біздің әңғімемізге арқау болып огырған Геннадий Титовичтің жұбайы Алефтина Новикова шанғы спортынан КСРО-ның спорт шебері нормативін орындайды. Ол сонымен бірғе, найза лақтыру спортымен де айналысыгі, оның жасаған рекорды әлі күнге дейін жаңармаға Ал, Новиковтардың бірі - «Қайрат» ерікті спорт қоғамының Целиноград облыстық кеңесіне, ал, екіншісі - осы қоғамның балалар мен жасөспірімдер спорт мектебіне жетекшілік еткен жылдары эйгілі зілтемірші Анатолий Храпатый да спорттағы бағын сынаған жас бүлдіршін болатын.

Кейін Анатолий Храпатыймен Ахметжан бауыр болып кетті. Сонау бір жылдары даңқты зілтеміршіні озінің туған жері - Қызылтуда күрестен өткен республикалық турнирге мейман етіп шақырып, тэжірибесімен болісуге жағдай туғызған еді. Целиноград облысы «Қайрат» ерікті спорт қоғамының туы астында отетін жарыстарда үдайы жүлделі орындардан көрініп жүргенін де Геннадий Новиков мақтана айтты. «Ахметжан менің доеым ғана емес, бауырым еді. Тағдырдың осындай адаммен жолықтырғанына да ризамын. Өзімнің туған бауырымдай болып кеткен Ахметжан қырық үш-ақ жасында өмірден қыршын өткенін естігенде, қайғыдан жүрек талмасын алдым» дейді ол өткен күндеріне бір оралып. Біз Ахметжан ағаны қүрмет тұтып, қадірлеп өткен Геннадий Титович Новиковтың да омірбаянына көз жүгірткен едік. Өзінің аяулы досы жайлы ақтарыла сөйлеген оның да тегін адам еместігін байқадық. 1962 жылы Алматыдағы Қазақ мемлекеттік дене тәрбиееі және спорт институтын бітіргесін, Тың олкесіне оралып, осында күрес пен шаңғыдан жаттықтырушы болады, Ал, 1970-1997 жылдары «Қайрат» ерікті спорт қоғамының Целиноград облыстық кеңесшщ торағасы, облыстық спорт комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. Ол КСРО-ның спорт шебері, Бүкілодақтық дэрежедегі төреші жэне Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген спорт қайраткері. Бүл келелі эңгіме Ахметжан ағамыздың қазақ спортын өрге сүйреген тағы бір талант - Анатолий Храпатыйға да жол көрсетіп бергенінен сыр шертеді. Ал, қысқы спорттың да сол жылдары жаңа белеске көтеріліп, осының бэрінің басы- қасында Ахметжан ағамыздың жүргені кездейсоқтық емес екенін айту еді. Шынында, мүндай дарындар жүз жылда бірақ рет туады. Қысқа ғүмырында көп іс тындырған аяулы ағамыз артында айшықты ізін қалдырды.

Адам Жаратушының пешенемізге жазар тағдырына сенеді. Бұл тағдыр деп отырғанымыз бәрімізді жаратушы Аллаһтың ананың алтын құрсагында жатқанда періштелер арқылы жазатын соқпақ жолы. Бапкерлікті тастап, кәріліктің даңғылына бет бұрған кезінде Мұсабек Қапанов та осыны көп ойлайтын болды. Бар саналы ғұмыры откен боз кілемдегі өмір откелдері осындайда көз алдынан көлбеңдей жонеледі. Ахметжан ағасы болмаса, ауылда қалып қояр ма еді. Ауылда тұрақтағандардың да барлығы көштен қалды деп тағы айта алмаймыз. Бірақ, қызығы да аз емес, шыжығы да жетерлік күрестегі омірдің оз тағылымы бар екен. Мүсабек Ахметжан ағасын еске алды. Еркін күрестен Қазақстан біріншілігі өтіп жатқан. Өскеменнен келіп, оз қарсыластарын бірінен соң бірін жыққан Мұсабек ақтық сынға жолдама алды. Енді ол сол кездегі ең танымал, бірнеше дүркін чемпион Лев Москалевпен кездеспек. Бірақ, басқалар сияқты мұның жүрегі еш шайлығып корген емес. Алдына кім кездессе де жеңіп, жеңіс тұғырына көтерілу бар арманы. Лев Москалев оңай берісе қояр балуан еместігін білсе де, барын салып бақты ол. Бір сәтте адуынды қарсыласын жерден і ік көтеріп алды. Ахметжан бас тореші еді.

Келесі жылы Бішкек қаласында өткен Одақтық жарысқа бастап барған Ахметжан Қазымбетов жолда жас балуан Мұсабекті өзіне жақын Ауыл шаруашылығы техникумын бітірдім, Өскемендегі ауылыма баратын шығармын. - Ауылға барсаң, қалып қоясың ғой. Мен де алғашында ауылға барып, күрес үшін комсомолдағы хатшылық қызметімді тастап, Алматыға келдім. Сенде солай істе, - деп ақыл қосты Ахметжан ағасы оған. Мүсабек ойланып қалды. Сойтіп, ол техникум жолда- масымен ауылға барып, сосын біраз богеліп, Алматыға сапар шекті. Республика қүрамасында күресіп, талай алалау- шылыққа да үрынды. Сары аурумен ауырып, күресті мүлде тастады. Бірақ, Ахметжан ағасы өзі басшылық жасайтын «Қайрат» ерікті спорт қоғамына жаттықтырушылық қызмегке алды. Институтты да бітірді. Пәтер әпер^мін деп те біраз тер токті. Менің алдымнан талай талантты балуандар өсіп шықты. Басқасын айтпағанда, Мәлік Надырбеков жэне Алтай Танабаев деген екі шэкіртім ел құрамасын үш олимпиадаға бас жаттықтырушы болып апарды, - дейді ол. Мұсабек Қапанов күрес жолын осылай жалғастырды. Биіктерге де ормеледі, қиядан қүлаған кездері де болмай қалмады. Ахметжан сияқты қазақтың дара да, дана түлғалары арқасында өзінің өмірлік соқпағын тапты. Еңбегі де еленбей қалмады. КСРО-ның спорт жэне дене шынықтыру саласының үздігі, ел спортының құрметті қайраткері атақтарын алды. Ал, бапкерлік қызметіндегі белесті жолдары Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген жаттьгқтырушысы деген дардай марапатпен өлпгенді. Бұл да Мұсакеңнің тағдырына Жаратқанның мейірін төге қарағаны ма деп қаласың. Солай болсыншы деп ақ тілегіңді де арнайсың. Ол Ахметжан агаңның ақ адал ниет тілегі деп Бектай Хаеенов - Ахметжанның шәкірті, әрі балдызы, Қызьшгудың күресін өрте сүйреп келе жатқан бапкер ағамыз балдыздан гөрі, шәкірт деген сөздің өзіне көбірек ыстық көрінетінін айтады. Кішкентайынан Ахметжан ағасына еліктеп, балуандық жолды таңдағанын мақтан да түтады. Он бір жасында Қызылтудағы күрес үйірмесіне барып жазылды. Бүл Теке колін жиектей орналасқан қазақ ауылдарын күреске деген ерекше ыждаһат сезім баураған кез еді. Бүрын күрестің не екенін білмеген дала қазағы Ахметжан сияқты үлдарының бір емес, бірнеше мәрте ел біріншілігін үтып алған жеңісі осы өңірдегі жастардың қызығушьшығын оятты. Осылай Қызылту жерінде күрестің ең алгашқы сүрлеуі салынды. Әрине, оған дейін ауыл қазағы күреспеді деген сөз емес. Қай той күрессіз откен. Бірақ, шалғайдағы ауылдың бір үланы республиканы ауызына қаратып, кеңес елінің биік белесіне котерілуі сөз жоқ сүйіншілеп айтатын жағымды жаңалық еді. Ал, Ахметжан ағамыз Алматыға кеткесін елдегі жаңа үшқын атқан спорттық бәсеке сәл саябырсығаны да рас. Туған жерін шынайы сүйетін ұл ешқашан сыртқа қашпайды. Араға бірер жыл салып Соңиалистік Еңбек Ері Қажым Мүсіповтың атында республикалық турнир ұйымдастыруға ұйытқы болды. Осының алдында өзі Қызылтуда қызмет істеп жүргенде елдің жастарын күреске баулып, республикалық жарысқа да апарғаны есте. Ондағы ойы күрестің үлкен дода ғана емес, елдің мақтанышы, абыройы екенін санаға құю еді. Қажым Мүсіпов атындағы алғашқы турнирге қазақтан шыққан еркін күрестен тұңғыш КСРО-ның спорт шебері Қабден Байдосов, қазақ жастарыиан шыққан тұңғыш КСРО чемпионы Амангелді Ғабсаттаров және белгілі қаламгер Өмірзақ Жолымбетов келген еді. Қабден Байдосов бас төреші болды. Сол кездегі күреетің майталмандарын көрген жүрт таңдай қагысты. «Болмасаң да үқсап бақ» деген даналық жергілікті жастарга әсер етпей қалмады. Күрес бүл олкеде бүрын-соңды болмаған қарқында дамыды.

Бектайды күрес деген киелі онерге тартқан Ахметжан болса, биік жетістікке жеткізген бапкері Мұсабек Қапанов екенін де айтқан лэзім. Украинаның Запороже қаласында КСРО халықтарының ауыл спортшылары арасында өткен додалы жарыста Бектай Хасенов бас жүлдені иеленіп, КСРО спорт шебері нормативін орындады. Бүгінде алғаш Ахметжан ағамыз қазыған қаққан күрестің іргесін сөкпей, қал-қадірінше дамытқан жандардың бірі осы - Бектай Хасенов десек еш қателеспейміз. Оның талай шэкірті ел біріншілігінде топ жарды. Бүлардың қатарында Жанат жэне Азамат Әмзеновтер, Сейілбек Сарбасов, Қайрат Баймағамбетов, Кенже Айтхожин жэне тағы басқаларын ауызға алуға болады. Ал, биыл тағы бір шәкірті Ересен Қайыргелдин республика чемпионы атанды. Қызылтудың күресі эне бір жылдары тоқырауға үрынғанын айтпасқа болмас. Тоқсаныншы жылдардың аяғынан бері он жылға тарта уақыт бұл өлкенің күресі бір кездегі жұлдыздай жарқыраған бағынан айрылып қалды. Оған ешкімді кінэлауға да болмайды. Заманның ағымы күрестің де шаңырағьш шайқалтты. Еңсе котерер сэт енді туды. Бектай бапкер де келер күнғе үлкен үмітпен қарайды. Қазіргі қызы құрама командасының мүшелері болып табылады. Әлі талай Ахметжан ағаларының жолын қуған білекті балуандар шығатынына шүбәсіз сенеді. Себебі, Қызыл- тудың жері киелі, «ат аунаған жерде түк қалатыны» тағы бар. Бізде Ахметжан ағамыздың өз елінің қамын ойлаған шынайы патриоттардың шығатынына сенім арттық. Бүл ешкімді алда- майтын үкілеғен сенім. Шынында да, сеніміміз алдамаса екен!

...Ақыжан Үялыда жеті жылдықты бітіріп, Кішкенекөл- деғі орта мектепте білім алды. Ақыжан деп отырғанымыз Ахметжан ағамыз. Өзімен тете өскен замандастары оны осылай еркелетіп айтатын еді. Денесі кішірек болса да, өте шымыр Ақыжан белдескеніне есе жібермейтін балуандығы да бар. Сабақ арасындағы үзілістерде сыныптастарын күреске шақырып, белдескенді жақсы кореді. Ешкім оған қарсы түра да бермеуші еді. Ұстаса кетсе, қарымды қолдарымен өз әдісіне салып, деғеніне жететін-ді. Қаншама оқушылардың көзінше Ақыжаннан жеңіліс тауып, үстіндеғі шаңын қағып, түрып жатқанның несі жақсы дейсің. -Менің де онымен күресуғе батылым жете бермеуші еді,~ деп еске алады сыныптас досы Фарид Фахрутдинов. - Бірақ, «Қоянды қамыс, батырды намыс өлтіреді» демекші, бірде әбден титықтатып болмағасын күресуғе бел будым. Бағымды сынап көрғім келді. Жеңілсем жер көтеретінін де білемін. Жанымдағылар: «Фарид, сенің мүның не, кіммен күреспексің?» деп меселімді қайтарғысы келеді. Бірақ, мен алған бетімнен қайтпадым. Осылай екеуіміздің белдесуіміз басталды кетті. Оқушылар да көп жиналып қалды. Бәрі менің жығылатыныма сенімді екенін сеземін. Намысымды қолдан бергім де келмейді.

С^^Щ 83 р^О Қайдан күні пайда болғанына әлі күнге дейін таңмын. Жамбаеқа салса, жағдайымның нашарлайтынын да білемін. Қарымта жасап, әдіс деуге де келмейді, шалып жібердім. Ол омақаса қүлады. Сондағы Ақыжанның түрін көрсеңіз. Ұялғанынан екі беті қызарып кетті. «Бұл қалай болды, өзі» деп таң қалған шығар. Бірақ, бүл оны менің ғана емес, сыныптастарымыздың ең алғашқы және ең соңғы жеңгеніміз еді. Ойламаған жерден болған сәттілік те шығар. Шыны керек, менің өзім копке дейін сене алмадым бүған. Мүндайда болады екен дегі қоямын ішімнен... Ақыжан өте шебер балуан екеніне кейін барлық жерлестері куә болды. Орта мектепті бітіре сала, Алматыға кеткен ол озінің жауырыны жерге тимейтін балуан екенін дәлелдеді. Оз достарының осындай биік жетісгікке жеткеніне қуанбағаны қалмады. Оны айтасыз, бүкіл Қызылту оңірі өз үланының ел чемпионы болғанын естіп, борікгерін асгганға аттьг. Ал, Ахметжанды бала күнінде жыққан Фарид Фахрутдинов журналистика саласында биік жетістікке жетті. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факулкгетін бітіріп, қырық жыл бойы өз мамандығы бойынша қызмет етті. КСРО-ның теледидары мен радиосының үздігі атанды. Фарид пен Ахметжан оқыған Кішкенекөл орта мектебінің түлектері қай қиырға кетпеді дейсің. «Генералды армандамаған сарбаз нашар сарбаз» деп бір қолбасшы айтпақшы, өз ісінің «генералы» болғысы келгендер жетіп жығылады. Сыныптастарының қатарында барлық саланың мамандары бар. Әрқайсысы оз кәсібінің «генералдары» саналады. «...Кеңшар агрономы. Аудандық деңгейдегі комсомол кошбасшысы. Еркін жэне классикалық күрестен бірнеше дүркін республика чемгіионы. Бірнеше халықаралық жарыстардың жеңімпазы. Ақыр соңында, «Қайрат» ерікті спорт қоғамын ұзақ жыл бойы басқарған басшы. Міне, сіздерге гағы бір генерал! Ол бүдан асқақ істерді тындырар еді. Әттең, өмірі келте, қысқа болды» делінеді Фарид Фахрутдиновтың «Біз де жас болған едік...» деген кітабында. Шынында, ол күрес өнерінің көшбасшы генералдарының бірі екеніне еш шүбэ жоқ. Атақты Қажымүқан бастагі берген дала қазағының күресін биікке көтеруге сүбелі үлес қосқанын жоққа шығара алмасақ керек. Елімізде еркін күрес енді дамыған түста бірнеше дүркін чемпион атану, Одақтық жарыстарда көш басынан көріну шеберліктің арқасы. Бэлкім, оның ізін басқандар Ахметжанның нэтижесін бірнеше есе қайталаған да болар. Бірақ, тың жерге алғашқы түренді салған да Ахметжан екенін естен шығармағанымыз абзал. Ахметжан Қазымбетов те осы сипатымен көбімізден жоғары түр. Ал, оны мойындай білу де - өнер. Биыл біз Ахметжан ағамыздың сексен жылдық торқалы тойын атап өтпекшіміз. Кішкенекөлде осы айтулы шараға арналып ресгіубликалық жарыс межеленіп отыр. Онымен бірге оқыған достары да жиналмақшы. Гек, ішінде Ақыжанның жоқтығы өкінішті. Бүл да өмірдің бір тоқтаусыз ағатын ағын жолы. Біреу қайық болып, асқақ мақсаттарға сапар шексе, енді біреулер жарты жолда жағаға шығып, қайраңға қайығын қалдырады. Ал, Ахметжан ағаның қайығы элі жүзіп жүр. Себебі, Ахметжан ағаның қайыгының ескегін ескен шэкірттері үстаз есімін ешқашан төмендетпейтініне сенімді. Алдыңнан кезіккен қалтарысы да көп, бұлтарысы да жоқ емес, соқпақ жолда асқар асуға шығу әркімнің асыл арманы іспеттес. Бірақ, көш керуеннің жолы қысқа болса да, ғұмыры ұзақ болатын шақтары да бар. Ахметжан Қазымбетовтың ғұмыр жолы тым қысқа өрілсе де, аты ұзаққа қалатын ісі қалды артында. Өзі де даланың батыр ұлына айналды, елінің мерейін осіріп, мәртебесін де көтерді. Ең бір тағылымдысы, өзінің ізін басқан қаншама та- лантты балуандарды тәрбиеледі. «Болмасаң да, ұқсап бақ» дейді ұлы Абай бабамыз. Жақсыға талпыну - жағымды іс. Ал, жаны жайсаң жақсы адамға ұқсау - жақсы тұлға болып қалыптасуға жол аша- ды. Қазақтың атақты балуаны Ахметжан Қазымбетов та көп жастарға үлгі-онеғе болған дарабоз жан еді. Ауылдан барып, талай биіктерді бағындырған оның есімі қазақ даласын кезіп кетті. Күрес өнері де осы бір кезеңде бұрын-соңды болмаған ауқымда қарқынды даму жолына түсті. Ахметжан ағаға ұқсағысы келіп, күресті серік еткендердің де қатары көбейді.

Кейін сол Марат та ағасы жүрген баспалдақтардан өтіп, біраз белестерді бағындырды. Міне, «Ахметжан аға сияқты еркін және классикалық күрестен еліміздің және Одақтың бірнеше дүркін чемпионы, құрметті спорт шебері боламын» деген баланың бірі осы Марат еді. Бүгінде Бүкіләлемдік «Қазақ күресі» федераңиясының бірінші виңе-президенті Марат Шәмшүніров те Ахмет- жан ағаның ғибратын көрген жандардың бірі. Бір жағынан Мараттың әкесі Оразбай Шәмшүніров Ақжар ауданында ел басқарып тұрғанда Ахметжанмен сыйлас досы болғаны тағы бар. Бірде Ахметжан Алматыдағы оқуынан елге демалысқа келеді. Аудан орталығы - Талшық кентінде алдымен түсетін үйі де осы Оразбай ағаның шаңырағы болатын. Қадірлі қонағына дастархан жайылып, емен-жарқын әңгіме өрбитін. Бала Марат та қүлағын түріп, Ахметжан ағасының айтқан спорттағы табы- старын естіп, балуан болғысы келді. Кейін ол Ахметжан ағасына еліктеп, күреске де ден қойды. Алғашқы бапкері Қабиболла Әмриннен коп нәрсе үйренді. Бар-жоғы үшінші сыныпта оқитын Мараттың күреске деген қүлшынысы жоғары болды ма, үлкен ареналарға шығатын күндерін де тосты. - Күреспен мықтап шүғылдан, мектеп бітіргесін Алматыға кел, дене шынықтыру институтына оқуға түсіремін, - деді ол бір келғенінде. Сосын күрестің әртүрлі әдістерін корсетіп, білекті емес, білімді балуан копті жығатынын қүлағына қүйды. Одан әрі Ал- матыдан әдейілеп әкелғен әртүрлі спорттық киімдерді Маратқа сыйлады. Сондағы бала Мараттың қуанғанын көрсеңіз. Осы бір жүзі жылы адамды көрмесе, сағынып түратын болды ол. - Мен 1978-1979 жылдары Алматыға жарысқа барғанда ағама эдейілеп үйіне соғып, сәлем бердім, - дейді Марат Шэмшүніров өткен күндерді еске алып. -Балуандық спорттағы жетістіктерімді тэптіштеп сүрады. Әкелік мейіріммен қарап, шеберлікті қалай үштауым керектігіне де ақыл қосты. Ол менің жадымда жарқын жүзді, ішкі жан-дүниесі де кіршіксіз таза, жүрегі де ізгілік пен мейірімділікке толы жан ретінде қалды... Міне, Марат Шэмшүніров Ахметжан ағасы салған жолда элі күнге дейін тер төгіп келеді. Жай келе жатқан жоқ, қазақ күресінің байрағын биік үстап, үлттық өнерімізді элемге танытуға өз үлесін қосуда. Ол қазақ күресі бойынша Азия федерациясының президенті, бүкіләлемдік қауымдастықтың бірінші вице-президенті сияқты лауазымдарды атқарады. Қазақ спортына қосқан еңбегі әділ бағаланып, Қазақстан Республикасының құрметті спорт қайраткері атағымен де марапатталған. КСРО-ның және Қазақ КСР-інің спорт шебері Марат Шэмшүніров қазақтың осы бір дарынды тұлғасы жайлы мәселе көтеріп, атын айшықтауға да еңбек сіңіріп жүрген жан. Міне, бүл Ахметжан ағаның бір ғана жақсы қырын паш етеді. Сол ағасына үқсап, балуан болсам деп талгіынған Мараттың да айы оңынан туды. Ал, Ахметжан Қазымбетов сияқты атақты балуандарынан тағылым алып, боз кілемде тағдырлары тоғысқан қаншама қазақтың баласы кезінде Одаққа алаштың атын шығарды. Бүгінгі Марат енді қазақ күресі федерациясын басқара жүріп, үлттық өнерімізді оркендетуге бар күш-жігерін жүмсауда. Бүл да үрпақтан-үрпаққа жалғасқан жарасым- ды жол. Ең бастысы, сол даңғыл жол қазақтың өрге шығар баспалдағы болса екен дейміз. Марат үшін Ахметжан ағаның орны ерекше болатынының астарында да осы жайлар жатыр. Елордадан: «Ахметжан ағамыздың рухын бір көтеріп, торқалы тойын тағылым болар шара ретінде атап отейікші» деп жанашыр сезіммен хабарласатын Марат ПІэмшүніровтың де бүл ізғі ісі ең алдымен қазақ спортын көтеріскен Ахметжан есімін эйгілеу екенін де білеміз. «Ахметжан Қазымбетов қазақ спортындағы озінің лайықты орнын алып болған жоқ» деп пікір қосқан оның замандастарының да айтқан уэждерінде терең ой жатыр. Сексен жылдығына жарыс та отер, естелік кітап та жазылар, ең бастысы, асыл ағаның атын айғақтау маңыздырақ болар ма еді. Қазір Кішкенекөл кентіндегі стадион мен коше оның есімімен аталады.-құп болар еді. Бұған онымен иық тіресін күрескен де, қазақ күресін өрге сүйреген қайраткер балуандарымыз үн қосады деп сенеміз. Ахметжан Қазымбетов - қазақтың кие қонган дала да- рабозы, оның аты үрпақтан-үрпаққа жаңғыра беретін болады. Бүл өмірдің шынайы шындығы, жазылмас дала заңы. Енде- ше, арда ұлдың атын асқақтатып, артына қалдырған асыл мұраларын қастерлей білу - жақсылықтың нышаны. Жақсы істің жанашыры да коп болады. Ахметжан ағамыздың жоғын жоқтаған бауырлары да баршылық. Себебі, ол көзі тірісінде еш қазақты алалаған емес. Бэрін бауырындай қүшағына тартқан. Бір талантты коріп қалса, оны қамқорлыққа алып, шыңдап, шынықтырғанға дейін байыз таппайтын-ды. Жұдырықтай жүрегіне сайын даласының талай дарындары мен таланттарын сыйғыза алды ол. Қара басының қамы емес, қазагының қамы еді ойлағаны. Қайтсек, қазақтың атын асқақтатамыз дегі жан ұшырды. Басын тасқа да ұрды, жарға да соқты. Қүлап бара жатып, қарманған, сүрініп бара жатып, еңсе жиған кездері де аз болмады. Қайраты мықты болса да, жүрегі құрғыр шыдамады. Жат жердегі жарыста шэкіртінің намысын қолдан бермеймін деп жүріп, омірден отті.

Бұл Ахметжан Қазымбетов гың нағашы атаеы - Ерденбай Жүсіповтың үдайы ауызынан тастамайтын сөзі еді. Жігіттің бір жүрты — нағашысы да өмірден коп нәрсе түюге арқау болады екен ғой. Көзі тірісінде Ерденбай Жүсіпов Ахметжан жайлы: «Ақыжан бесікте тербеліп, ості. Кішкентай кезінде- ақ белдесуді үнатты. Себебі, мен күрес десе ішкен асымдьі жерге қойған жан едім. Жамбасқа салып, лақтыру әдісі менің де жақсы көретін айла-амалым болатын. Осыны көріп өскен жиенім менің өнерімнен коп онеге алған шығар деп ойлаймын» деп естелік қалдырыпты. -Кім Ақыжанмен күреседі? - деп Ерденбай нағашысының жиенін күреске баулығаны жүрттың есінде. Ешкім күреспегесін бала Ахметжан атасын белдесуге шақырғаны бар. Бірақ, елдегі белдесулерде жеңісті ешкімге бермейтін Ерденбай Жүсіпов күндердің күнінде осы жиені өзінен де асып, бүкіл қазаққа танылатынын білген жоқ еді. Әйткенмен Ахметжанды үлкен өнерге қол создырған бойындағы қайсарлық мінез екенін ешкім жоққа шығара алмаса керек. Ден қойған ісіне қүлшыныспен кірісіп, шаршауды білмейтін бала Ахметжанды алысқа самғатқан оның ортасы - киелі туған жері еді. Нағашы атасы бүл ортаның үйытқысы болғанын да аңдаймыз. Ерденбай ақсақал тоқсаннан асып барып өмірден өтті. Қартайған шағында да мүжіліп қалмай, өзін жинақы ұстап, қарттықтың қарымына қарсы тұра алғанын да жұрт айтады. Ахметжан Ерденбай ақсақалдың Жәнике деғен апасынан туған. Нағашы жұрты керейіт руынан болса, Ахметжанның аталары малай керейден тарайды. «Тоқсаннан асса да спорттан қол үзбеғен» деғен мақалада Ерденбай Жүсіпов жайлы сыр шертеді. Тәні де мықты, жаныда бай осындай адамдар қазақ даласында аз болды дейсіз бе?! Жарқын ауылы осындай адамдарды дүниеге әкелуі тегін де емес сияқты. Ұлы Отан соғысы басталғанда, қолына қару алып, майданға аттанады. Барлаушылар болімінің командирі ретінде талай ерліктер жасаған. «Отан соғысы» ордені мен «Ерлігі үшін» медалі Ерденбай ақсақалдың ержүрек жауынгер болғанын айгақтайды. Ал, бейбіт күнде ел мүддесі жолында еселі еңбек еткенін айтқан ләзім. «Менің атақты жиенім» деп сол Ахметжаны өзінен бүрын омірден қыршын кеткенде қалай жылағанын білсең ғой. Бірақ, аз ғүмырда көп белесті бағындырып, аяулы ата үлағатын үлықтаған Ахметжан ағамыздың жүлдызы сөнген жоқ. Аспанда жарқырап жарық жол салып кетті. Сол даңғыл жол талай қазақтың баласын өрге сүйреді, биікке көтерді. Еңселеніп өр асу даңғыл салып барады.

...Ахметжан ағамыз өзінің туған жерінен келетін жерлеетерін сыртқа теуіп көрген емес. Қайта құшағын ашып, аңқылдап, үйіне шақыратын. Мәрәш жеңгеміз де қонақжай жан еді. Әсіресе, білім іздеп келетін жастарға қашанда қамқорлық танытатын. Шалғайдағы Алматыда тұрақтар жер болмаса, Қызылтудан ат басын бұратындар алдымен өздерінің атақты жерлестеріне бас сұқпай кептейтін-ді. Бір жағынан, олар Ахметжан ағамызға елдің сәлемін жеткізіп, оның туған жерге деген сағынышын бір баеатын еді. Сағидолла Икенов Қызылту өңіріне есімі етене таныс тұлға. Қызылтулықтар оны қарымды қаламгер ретінде таниды. Көп жыл бойы журналистика саласында қызмет етті. Өз туған жерінің жақсылығын асырып, жамандығын жасырып, өңірдің өркендеуіне сүбелі үлесін де қосты. - Мен де орта мектепті бітіргесін, Алматыға білім іздеп барған едім, - деп еске алады ол. - Менің ағам, Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революңиясы ордендерінің иеғері Зейнолла Оспанов Ахметжанныңәкесімендос-жаранболатын. Қалижан ағайдың баласына жазған бір жапырақ хатын алып, жолға шықтым. Бүл 1967 жыл Алдымен, Алматы дене шынықтыру институтында оқитын жерлесім Мәлгаждар Омаровты тауып алдым. Екеуіміз Ахметжан ағаның үйіне тарттық. Ол Сәтбаев кошесінің Орталық сгадион жақ бетіндеғі үйде түратын. Есік қағылды, арғы жақтан қашанда жүзінен мейірім шуағы нүр шашып түратын аяулы ағалары көрінді.

- Ассалаумағалейкум, - деп амандасты екі жерлесі Ахметжан ағамен. - Өй, Мәрәш, кімнің келғенін кордің бе, менің жерлестерім, жас орім жігіттер! - деді ол. Мәлгаждар мен Сағидолланы төрге шығарды. Амандық еұраеып болғасын Сағидолла Ахметжанға әкесі жазып жіберген хатгы қолына ұстатты. Ол мұқият оқып шықты. Сосын: - Менің әкем де қызық5 ауылдан келген жерлестерімді бір жапырақ хат жазбаса, үйге кіргізбейді деп ойлай ма?! Біздің уйдің есігі кімге болсын айқара ашық. Досқа да? дұшпанға да3 - деді де, артын әзілге жықтырып, әкемнің хатын әкелгендерің дұрыс болған, енді торімде емін-еркін косіліп жата аласыңдар... Сағидолланың бір байқаганы, Ахметжан ағаның жұбайы оте сымбатты, козінен нұры тогіліп, ақылы парасатына сай жан екен. Мейірімді жүзі де адамға жаттығы жоқ екенінен аңғартатындай. Ахметжан ағаның снорттағы белестерінен сыр шертетін жүлделері ілінғен болмеде ауыл баласына таңсық дүниелер коп екен. Дәл ортасында қазақтың қара домбырасы ілулі тұр. Мектепге жүрғенде домбыра үйірмесіне барып, Қабдырәшит Тоғжанов деген ұстазынан үйренген күйлерді ойнай бастады, Сагидолла. Сол сәтте Ахметжан кіріп келіп, оның өнеріне тәнті болды. Сасқалақтап қалған балаң жігіт домбыраны құшақтаған күйі тұрып қалды. - Сағидолла, ұялма, мен ән мен күйді өте жақсы көретін адаммын, - деп жайраң қаққан ол домбыраны күмбірлетіп, әнғе қосуды қолқалады. Сосын ол жерлестеріне алдағы демалыс күні бір топ өнер иелері қонаққа келегінін айтып, бірге болуларын өтінді. Сағидоллаға онеріңді көрсетуғе мүмкіндік бар, олардың ішінде белгілі күйші Әзизолла Есқалиев бар екенін айтты. Қанша ыңғайсызданса да, ағаның қолқасын жерғе тастамау керек. Межелі күні олар ағаларының үйіне қайта келді. Жылы карсы алған ол бірден Сағидолла мен Мәлғаждарды меймандарға таныстьгрды. Олардың бірінің өнерғе жақын екенін де мақтан тұтып жеткізді.

Әзизолла ағамыз балаң жігіттің өнеріне тамсанып, ары қарай тартуын өтінді. Күй атасы Қүрманғазының «Адайын» да ерекше нақышпен орындап бердім... Бетін тер жуған Сағидолланың өнеріне риза болған атақты күйші музыкалық оқу орнына түсуіне көмектесетінін айтты. Сенен жақсы онер иесі шығады деді ол. Бірақ, Сағидолла басқа мамандықты таңдады. Мүмкін өнер саласына кетсе, мықты домбырашы шығар ма еді, кім білсін. Тағдыры осылай жалғасты. Кім оған қарсы қауқар жасай алсын. Пешенесіне жазылған өмір жолы оны осылай сан соқпаққа жетелеген еді. Мэрэш апаларының дэмдеп қүйған шайын талай ішті. Демалыс болса, осы үйғе тартатын. Оларсыз да қонағы бір үзілмейтін жандар ешкімді жатсынған емес. Құрақ үшып, меймандарын күтетін. Сағидолла атақты адамдардың да қарапайым болатынын сонда көрді. Бүл оның жадында мэңғіғе қалыпты. «Ер елін? ел ерін көтереді» деп жазыпты Ахметжан ағаның жұбайы марқұм Мэраш апамыз өз естелігінде. Бұл мақала «Қызыл ту» газетінде басылған екен. Онда: «...Сүйікті ерім Ахметжанның есімін қастерлеп, оның атын мәңгілік есте қалдыру мақсатында туған жерінде түрлі шаралар жасалып жатқанын естігенде өзі жасаған мың жақсылықтың бірі алдынан шыққан екен деп қатты қуандым» депті. Бүлайша ағынан жарылып, ақтарыла сыр толғайтындай жоні бар. Ахметжан ағамыз омірден ерте озды. Бірақ, артында мол үлағат қалдырды. Жүбайы көзі тірісінде сол үлағатты кейінгі үрпаққа өнеге ету үшін талай есікті ашып, талай табалдырықты тоздырды. Менің қолыма Мэраш апамыздың сол кездегі Білім жэне мэденпет министрлігінің спорт комитетінің торағасы Анатолий Қүлназаровқа жолдаған хаты түсті. Мүнда Ахметжан Қазымбетовтың қазақ спортын көтерудеғі еселі еңбегі жайлы әңгімеленеді. Козі тірісінде оз ісін адал атқарған жанның жақсы өнегесін үмыт қалдырмай, Петр Матущактың «Балуан Ахметжан» деген кітабының қолжазбасын жарыққа шығаруға қамқорлық жасауын отініп сүрайды. Ахметжан Қазымбетов жай адам емес, үлкен жүректі жан екенін айтады ол. Әсіресе, ауылға спорт көші келмей жатқанда қазақтың қара сирақ балаларының қамын ойлағанын тілге тиек етеді. Ол «Қайрат» ерікті спорт қоғамын басқарған жылдары елімізде 4 стадион, 58 спорт залы, 17 нысана көздеу тирі жэне 2 мыңнан аса қарапайым спорт алаңдары салынғанын да министрлік қүзырына жеткізеді. Ал, Ахметжан ағамыз «Лениншіл жас» газетінің 1977 жылғы 30 қыркүйектегі санында журналист Орысбай Әбділдаевқа берген сүхбатында: «Қуатты болғанды кім жек көрсін. Бір қап ұнды ұршықша иіріп машина қорабына бұрқ еткізіп лақтырып тастайтын небір ауылдың жігіттері бар~ ау. Ауыл спортшыларына қаладағыдай жанкешті жаттығуға жағдай қайда, егін күйіп, қой қаталап барады. Демек? дене жүмыстары да бүлшық ет сыйлайтын жаттығу сабақтарының табиғи, қарабайыр түрі. Ауыл атлеттерінің кобіне қарулы, қара күші мығым келетіні де сондықтан емес пе» депті асыл ағамыз. Міне, қазағын ойлаған арда үлдың еңбегі неге еленбей қалды екен дейсің. Сол министрлік тшіайлардың кітабын шығарып, аттарын асқақтатып жатқанда жоқтаушысы жоқ Ахметжан ағамыздың есімі ескерусіз қала берді. Жүбайы да козі тірісінде сол үшін жан үшырып жанталасқан екен-ау. Біз бүл естелік хатгар мен қолжазбаларды отбасы мүрағатынан алдық. Оны бізғе Ахметжан ағамыздың ұлы Қайрат пен келіні Элмира жолдаған еді. «Әкеміз оте мейірімді жан еді. Кішкентай кезімізде іс сапарға да жиі кететін. Үйғе оралғанда біздің қуанышымызда шек болмайтын. Балаларын қыдыртып, қаланың корікті жерлерін аралататын. Әсіресе, кіші қарындасымызды ерекше еркелетін-ді. Бірде ол Мәскеуғе іс сапармен кетпекші еді. Киімдерін алып сыртқа шыққанда аулада алты жасар Айгүл ойнап жүреді. Бірге ала кетші деп жалынса керек. Сойтіп, өзімен бірге Мәскеуге алып кетеді. Үйге Мәскеу әуежайынан хабарласады. Қызы Айгүлдің өзімен бірге екенін айтады. Тағы бірде Мәскеуден досы қонаққа келді. Анам ет пісіріп, қазақы дәстүрмен ас істеді. Соңынан ұлттық салтпен жілік сындыру рәсімін жасады. Ресейден келген мейман бұған таң қалып, жалаңаш қолмен жілік сындырған қазақтарды көріп таңданғаны есте қалыпты» деп хат жолдапты ұлы Қайрат. Біздің көз алдымызға Мәрәш апамыздың бейнесі келді. Әрине, суреттегі кескіні. Мен ол кісінің өзін көрмесем де, Ахметжандай асыл ағаның шаңырағын шайқалтпай ұста қалғаны да тектіліктің белгісі. Бүгінде ол да бақилыққа озды. Артында Қайраты, Жанаты және Айгүлі қалды. Олардан орбіген үрнақ та ата жолын жалғайтынына сенім мол. Бәлкім, Ахметжан ағамыздың рухы бір тебіренген болар. Себебі, ол омірден откелі қырық жылға тақау уақыт откен екен. Бір әттеген-айы, ешкімнің абзал ағаның еңбегін елен, өнегесін үлгі етпеді деген қынжылыс қана. Сол қынжылыстың орны бүгін толғандай. Қазақгың бар қиырынан елге есімдері белгілі адамдардың хабар салып, өз естеліктерін жолдағаны да игі істің бірі болды. Ахметжан ағаның есімі ешқашан ескірмейді. Қайта жаңғыра түседі. Өз артында осынша шәкірт қалдырған үстаздың аты асқақтамағанда қайтеді. Біз де абзал ағаның аты асқақгай берсінші дедік.

Ахметжан ағаның кіндік қаны тамған Қызылту өңірінен қаншама майталман балуандар шықты. Бүгінде үстаз жолын жалғап келе жатқандардың бірі - Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы Бекім Жапаров. Бекімді де балуандықтың үзақ сонар соқпағына салған адам осы Ахметжан ағамыз. Сонау алпысыншы жылдары Қызылтудағы додалы жарыста Ахметжан ағасының күресін көрген сәби Бекім үлкен әсер алса керек. ~ «Мынау Қалижанның Ахметжаны ғой» деген соз есімде қалыпты, - дейді Бекім Жапаров. - Оның спорт шебері екенін де осы жолы естиді. Бірақ, бала жүрегі Қалижанның Ахметжаны кім, оның спорт шебері деген атағы екенін түйсіне алмаған-ды. . Алпысыншы жылдардың аяғында балуан ағасымен танысыгі, Алматыда дене шынықтыру институтында оқып жүрғенде қамқорлығын сезінді. Әсіресе, ол жерлес ағасы басқарған «Қайрат» ерікті спорт қоғамы қүрамында талай жарыстарға да қатысты. 1972 жылы институтты бітірғен Бекімді Ахметжан өзіне шақырып алып, ауыл спортшыларының одақтық жарысына қатыстырады. Өз салмағында Одаққа танымал Г.Гайдарбеков (Ресей), А.Кора (Белоруссия), И.Зера (Молдавия) бар болатын. Бүлар Европада жүлде салып жүрғен балуандар еді. Сол жолы Бекім Зера мен Кораны таза жеңіп, Гайдарбековтан үтылып, жүлдеғер атанады. Бүгінде Бекім Жапаровтың шәкірттері де биіктерден көрініп жүр. Дархан Қалкенов кадеттер арасында әлем чемпионы атанса, ал, Батухан Шырақпаев Азия біріншіліғін бағындырды. Көп жылдан бері Ақмола барысы болып жүрғен Нүрлан Жамалов та менің шэкіртім дейді ол. Бекімнің алдынан қаншама балуандар өтті. Талайы чемпион атанып, спорт шебері көрсеткіштерін де орындады. Олардың қатарында Сәкен Қүсайынов, Мүхит Төреханов, Болат Сәндібаев, Жанат жэне Азамат Әмзеновтар, Болат жэне Ардақ Дүйсеновтер, Ораз Шырақпаев, Нүрсүлтан Букенов, Ерлан Хамитов, Мират Баймағамбетовтер бар. Ахметжан Қазымбетовтың алдын көрғен Бекімнің де алған асу аз емес. Еңбеғі сіңген жаттықтырушылықпен бірге, еліміздің споргына елеулі үлес қосқандарға берілетін атақтардың да иегері.

«Ахметжан менің жерлееім» дейді бұрынғы Көкшетау облысының «Жаңауыл» кеңшарын ширек ғасыр бойы басқарған Қайырбек Шәпенов. - «Үй арасында үй жоқ корші едік» деп әңгімесін жалғапты ол. Шынында, Ахметжан сияқты атақты адамдармен сыйласқан жандар сол бір жүрек қалауын ғүмыр бойы сақтап келеді. Өз үрпағына да мақтанышпен айтып отырады. Қайрекеңнің де айтары коп. Ол кезде Үялы, Жарқын және Бүламбай ауылдарында орта мектеп жоқ. Ауылдың бар баласы жоғары сыныпты аудан орталығы - Қызылтуға барып оқиды. Көлік деген тағы жоқ. Шанаға өгіз жегіп, ересек балалар жаяулап, еріп отырады екен. Ахметжан Алматыға кетіп, жоғары оқуға түседі. Оның күрескерлік машығы үлкен балуандық биікке шығарады. Кейін осы ауылдарда күрес өнері дамыған. Ауыл баласы Ахметжан ағаларына үқсағысы келеді. Солардың бірі осы Қайырбек Шәпенов ағамыз еді. Бірақ, оның тағдыры ауыл шаруашылығында жалғасты. Орта мектепті бітірген жылы Целиноградқа барып, ауыл шаруашылығы институтына түсе алмайды. Сөйтіп, трактордың қүлағын үстайды. Ауылға келген Ахметжан ағасы көмектеспек болады. Алматыға оқуға да шақырады. Бірақ, Қайырбек Омбының жоғары оқу орнына түседі. Есесіне, Қайырбектің қарындасы Ләззатқа қамқорлық танытады. Алматыдағы қыздар институтына түсуге себепші болады. Кейін олар туыс бауырдай араласып кетеді. Әскерден үйге қайтып келе жатқан Қайырбек Алматыдағы қарындасына соғады. Мүны естіген Ахметжан жас жігітті үйіне қонақ етіп, ақ дастарханын тосады. Сырт жүрген адамга туган жерге деген сағынышты сездіріп түратын мүндай жандар өмірде некен-саяқ. Ал? Ахметжан солардың бірегейі еді. Ол даңқты спортшы болса да, оған дандайсып кеткен жоқ. Өз бойындағы қарапайымдылығымен жұртгың санасында қалды. «Ұлық болсаң, кішік бол» деген қазақы даналықты үлгі етіп, артына қалдырды. Бір ауылдан түлеген талай жас Ахметжанды үлгі түтты, үлағат етті. Бүл да үрпақ тәрбиесінде ерекше есте қалатын сәттер екен. Ахметжан Қызылтудың ұланы еді, Елінің ту көтерген ұраны еді. Белдескен балуанын бұрап жығып Тұғырдың биігінде тұрар еді. Ешкім де қуатына шыдамаған, (Жэйдан жэй сынға түспей сына ма адам) Десеңіз өмір күрес, өмір тірес, тағдырдың кезі қайсы сынамаған. Ол сөйтіп ел сенімін ақтар еді, Күресін көрген адам мақтар еді. «Ел болса ер туғызбай түра алмас»- Дегенді көкірегіне сақтар еді. Күрестің сайыпқыран маңғазы еді, Еліне талай олжа салған еді. Тар жерде тайсалмаған тарланбоздай, Бәйгені бәсі биік алған еді. Айқаста жалын болып жанған еді, Алмасты арыстан боп алған еді, Ыңғайлы оң жамбасқа салған кезде, Талайлар жер жастанып қалған еді.

Кеудесін кермейтұғын ұяң еді, Досы үшін жейдесін де шешетүғын, Қиялдап небір ойды кешетұғын, Қазақтан бір балуан шықты десе, Масайрап алабөтен осетүғын. Шаңдағын боз кілемнің талай қаққан, Мойнына алтын алқа - медаль таққан, Дариға-ай, жалған ғүмыр қысқа болды, Жүлдыздай жерге түсті көктен аққан. Ол солай мына өмірден өте барды, Марқасқа үл қара ормандай топты жарды. Өзіне жолдас етіп жақсы жанды, Өзіне тірек етті үят-арды! Ұлықты ел үмытпайды арыстанын, Есіне сақтап қалар арыстарын. Туған ел сексеніңді тойлап жатыр, Осы ғой жалпақ жүртпен табысқаның.

Төлеген ҚАЖЫБАЙ, белгілі қаламгер, Еркін күрестен ҚСРО-ның қүрмеггі спорт шебері және классикалық күрестен сиорт шебері, Қазақстанның он дүркін чемпионы, ауыл споргшылары арасындағы КСРО чемпионы, Индия мен Моншлиядағы халықаралық турнирлерд ің жеңімпазы Ахметжанның есімі ерекше ауызға алынады. Ол жастайынан анасынан өз арғы атасы Жүніс туралы көп естіп өсті. Әсіресе, жас баланы ата-бабаларының күресті жақсы коріп, тоңірекке белгілі балуан болғандары да қатты қызықтыратын. Ондайда кішкентай Ахметжан озі де сол кісілерге үқсап, балуан болғысы келіп, неше түрлі арман, қиялдарға берілетін. Оның бүл арманы көршілес Омбы қаласында ңирк балуандарын, олардың өнерлерін коргеннен кейін, тіпті, үлғайғанын айга кету керек. Осыдан соң ол өз достарымен әлгі балуандардан көрген кейбір күрес әдістеріне дейін қайталап, аталарындай балуан болуға әбден бекіне түскен сыңайы бар еді. Бүл жолда, әсіресе, оған ауыл-үй арасында озі талай тамашалап жүрген қазақша күрестен отетін белдесулер ерекше әсер ететін. Барлық коргендерін жадында сақтап қалуға тырысқан Ахметжан мүның пайдасын өзі үлкен спортқа келген алғашқы бетте-ақ жақсы сезінді. Ойткені, мүндай психологиялық дайындық осы жолға аяқ басқан кез- келген талапкерде кездесе бермейтіні бар-ды. Ал, онымен қаруланғандарға күрес сияқты коп қажыр-қайрат пен төзімділікті талап ететін спорт түрі сәл де болса жеңіл түсетін. Сонымен, орта мектепті бітірген А.Қазымбетов Алмагыга келіп, Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтына оқуға түседі де, бірден күрес секңиясына жазылады. Ол секңияға сол кездеғі танымал жаітықтырушылардың бірі Александр Самсонов жетекшілік еіуші еді. Бастапқыда Ахметжанға сенімсіздікпен қаравды, гіпті, алғысы келмеген де сынай танытады. Содан кейін барып қана: «Жарайды, әлжуаз екендігіңе қарамай, байқап көрейін. Мүмкін, жеңіл салмақга сенен бірдеңе шығып қалар» деп сәл қөңілденіп, боз кілемді нұсқайды. Осылай тынымсыз күндер де басталады. Күндіз институтта сабақ, кешке қарай жагтығулар. Оқу мен спортты қатар алып жүру Ахмегжанға оңай соқпайды. Оның үстіне ауылдан келіп, орыс тілін жете білмеуі де аудиториялар мен жаттығуларда қиын тиіп, сәл-пәл қоңілін жабырқатып қояды. Алайда, ол қатысқан алғашқы жарыстардың озі осы бір қағылез баланың болашағы зор екенін аңгартқандай, ол үшін жеңіспен аяқталады. Қазымбетов - чемпион! Мейлі, әзірше Алматы қаласында ғана жеңімпаз болсын, бірақ бәрібір чемпион. Жас талапкердің жігерін жани түскен бүл табыс шынында, ол шығатын үлкен биіктің тек басы ғана еді. Қазымбетов боз кілемде озінің табандылығымен ерекшеленетін. Әсіресе, озі мүлтіксіз орындайтын арқадан асырып лақгыру әдісімен талай балуанның жауырынын жер қаптырған Ахметжан осы жеңіс жолында шаршап-шалдығуды да білмейтін. Институтты бітірген соң балуан жігіт өз гуған жеріне кетіп, Көкшетау облысы Қызылту ауданындағы «Чапаев» қой кеңшарында агроном болып еңбек етті. Мүндай танымал маманды ауыл шаруашылығы саласында да үлкен қызметгер күтіп түрғаны айқын-ды. Бірақ, соның өзінде оның бойында бәрі бір спортқа деген сүйіспеншілік басым түсіп, үйренген Алматыға қайта оралады. Әрі жай оралып қана қоймай, бірден жатгығуларға қайта кірісіп, кезекті жарыстарда тағы да Қазақстан чемпионы атағын жеңіп алады. ...Ахметжанның еңбексүйгіштігі талайды коріп жүрген біздің өзімізді гаңқалдырушы еді. Ол спорт залында шабыттана

С^^Щ 105 р^О тынымсыз тер төтіп, күрестің айла-тэсілінің өзін былай қойып, оның бір элементін жүз рет қайталайтын. Техниканы жетілдіру жөнінен сағаттап жүмыс істеуге бар-ды. Шаршап-шалдығусыз, бал жинайтын ара секілді техникалық эдістерді табандылықпен грамдап ұштап, айгалық, сол арқадан асырып лақтыру арқылы жеңбейтін балуаны қалмайтын. Менің пікірімше, ол еліміздің ең техникасы шебер балуандарының бірі еді. Ержүректілігі жэне тозімділігімен қатар, мінезінің жұмсақтығы, адамдарға қайырымдылығы жағынан да оны адамгершілігі жоғары жандардың қатарына қойса артық емес. Командалас жолдастары да сондай азамат ретінде білетін. Міне, осынау қасиеттерімен дараланған Ахметжан Қазымбетов, соз жоқ, қазақтың маңдайына біткен тамаша балуан. Оның қолынан келмейтен күрес эдісі жоқ-ты. Күрделі жағдайлардың өзінде сыр бермей, табысқа жететін. Әттең, осындай балуанның бүгін арамызда болмауы өкінішті-ақ.

Петр МАТУЩАК, КСРО және Қазақетан Республикаеының еңбек еіңірген жаттықтырушысы, Қазақеганның еңбек еіңірген мәдениет

қызметкері.

Қасиетті Қызылту жеріне Қазақстан құрама командасының аға жаттықтырушысы, КСРО спорт шебері Аманкелді Ғабсаттаровты жэне мені алып келген Ахметжанның туған еліне, республикаға сіңірген еңбегі деп білемін. Оның, әсіресе, спорт саласында атқарған еңбегі ұшан-теңіз болды. Мен коп жылдар бойы Ахметжанмен қызметтес болдым, нағыз жігіттік дер шағымызда бір кілемде, бір салмақта күрестік. Талай жыл, анығын айтсам, табандай он жыл отбасымызбен корші түрдық. «Үй сатып алма, көрші сатып ал» деген орыстың тамаша мақалы бар. Мен бүл мақалдың дұрыс айтылғанының куэсі болдым. Үй ішімізбен туыстай араластық. Ахметжан адал дос еді. Мен өз басым оның ашуланған, қызбалыққа салынған кезін көргенім жоқ. Біреумен бет жыртысып, керісіп қалсам ол: «Сен тэйірі, соны да сөз деп» басу айтып, басқа күлкілі жайға бұрып жүре беретін. Құрама команда сапында мінезі сан алуан адамдар болады. Солардың бэрі жас та болса, Ақыжанды аға тұтып, керемет құрметтеп сыйлаушы еді. Салмақтылық, ұстамдылық, ең бастысы қарапайымдылық және басқа қасиеттерді бір Ақыжанның бойынан табуға болады. Бұл біртума адамдарға тән. Біздің алға қойған мақсатымыз - ке лешек жас балуандар бізден де асып түсіп, әлемдік ареналарда мерейлері үстем болса екен. Биыл институтта ұлттық ойындар кафедрасын аштық. Онда қазақша күрес, тоғызқұмалақ, ат үсті ойындары: теңге алу, көкпар, сайыс және басқалары бар. Тағы бір айтарым, Ахметжан көп жыл бойы 57 келі салмақта күресті. Сондықтан республика көлемінде осы салмаққа Ахметжан Қазымбетовтың атындағы жүлдені тұрақты тағайындау үміті бар. Бұл қолдан келетін іс.

Ахметжан - Қазақетанда еркін күреетің негізін салушы - Петр Матущактың даңқты шәкірттерінің бірі еді. Біз онымен осы күрес алаңында ганысып, дос болып кеттік. Бір-бірімізге қарсылас атанып, жүлде үпіін таласқа түскен кездеріміз де аз болмады. Бірақ, оның бойында ешкімде кездесе бермейтін күш-жігер бар еді. Үстаганын озінің оңтайлы әдісі - жамбасқа салып, алып үратын. Талай адуынды балуандарды ауылдан келе сала жеңіп жүрді. Меніңше, мүндай талант көп адамның бойында бола бермейді. Ахметжанды ерекшелеп гүратын да осы қасиеті еді. Қаншалықты оның жамбасына түспеу үіпін қарсылық танытса да, қарымта шабуылга шықпай-ақ, қарсыласының әдіс жасаған сэтін пайдаланып, оны өз ырқына ыңғайлайтын. Бұл оғаи жеңіс экеліп, озінің басқалардан көш ілгері екенін корсегетін-ді. Ахметжан кішкентай кезінен қазақтың күресін жете меңгергенін кореміз. Алғашында Алматыға келгенде жаттықтырушы А.Самсоновтың қол астында грек-рим күресінен жаттықты. «Жамбас» эдісін одан епті жасайтын адамды көргенім жоқ. Талай байрақты жарыста осы эдісі оны жеңіске жетеледі. Ал, 1955 жылы елімізде еркін күрес те даму жолына түсті. Классикалық күрестің майталмандары Қ.Байдосов, Ж.Ысқақов, А.Қазымбетов жэне Л.Өтешевтер жаңа күрес түтрін оркендетуге көп үлес қосты. Елімізде көп спортшылар оларға қарап ості, жетілді. Жетістікке жеткен дэрежелерін коріп, үқсағысы келді. Ал, Ахметжан Қазымбетов шебер балуандығымен бірге, білікті басшы, іскер үйымдастырушы екенін де танытты. Талант корсе, козі жайнап кететін. Сосын осындай жастарға қамқорлық таныгып, коз қырын салып жүретін еді. Жарыстар болса, оларды қатыстырып, шеберлігін үштап, қайратын қайрай түсуге баса назар аударды. Оның бүл еңбегі зая кеткен жоқ. Сол жылдары елімізде қаншама жас таланттар спорт аренасына жолдама алды. Ахметжанның күрестен қара жаяу еместігі де спорт қоғамыньщ дамуына айқара жол ашты. Себебі, ол 1953- 1964 жылдары аралығында грек-рим және еркін күрестен он дүркін Қазақстан чемпионы болды. Сонымен бірге, грек-рим күресінен спорт шебері атанса, еркін күрестен қүрметті спорт шебері деген атақтарды иеленді. Бүған қоса, ауыл спортшылары арасында Одақтың бірнеше дүркін чемпионы, Индия мен Моңғолияда откен халықаралық жарыстардың жеңімпазы сияқты марапатгарды да қанжығасына байлаған еді. Ең бастысы, ол өте қайырымды, бойынан ізгілігі де көптеп табылатын жан еді. Онымен дос болуға көп адам тырысатын. Ал, досына да, қасына да қиын жағдайда жол тауып шығуға аянбай көмектесетін. Осы адалдығы мені де баурап алды. Бүгінде ол ортамызда жоқ. Бірақ, онымен қоян-қолтық қазақтың күресін өрге көтереміз деп бірге жүрген жандар ешқашан үмытпайды, оны. Ол біздің жүрегімізде мәңгі сақталады. Ахметжанды мен етуденттік кезімнен жақсы білемін. Алматы ауыл шаруашылығы институтында алғаш күрес үйірмесіне жазылды. Ауыл баласына күрестің қыр-сырын үйреткен жаттықтырушы Александр Самсонов көп еңбек сіңірді. Елдегі боз кілемі жоқ тақыр жерде белдескен ауыл баласына іргелі шаһадағы күрес үйірмесі сондай жүмсақ мамықтай сезілуші еді. Ахметжанның күреске деген махаббаты ана сүтімен дарыған болуы керек. Өзі де анасының үлы аталары Жүніс пен Ілиястың балуан болғандарын айтып, үлының да сол аталарына үқсап, спорттың шыңына шығуын қалаған екен. Себебі, еркін күрес алғаш рет КСРО халықтарының 1-інші спартакиадасын тізіміне енғізілген болатын. Ахметжанның еркін күреске көңілі ауған тағы бір себебі, бүл белдесу түрінің когі әдістері қазақша күреске де жақындау еді. Сөйтіп, ол 1955 жылы ел біріншілігінде өз салмақ дәрежесінде бірінші орын алып, Қазақстан қүрама командасының қатарына қабылданды. А.Қазымбетовпен бірге, қүрамаға Р.Ильматов, Қ.Байдосов, С.Знортериди, Л.Москалев, В.Карпең, В.Пугаев, Л.Сотеков, М.Қапанов, В.Андреев, Л.Манукиян жэне тағы басқалары мүшелікке алынған еді. Міне, Ахметжанның жүлдызының жарқырап жанған түсы да осы кезең. Елдік жарыстарда оған қарсы келер ешкім