Сәкен
Иманасов
шығармалар
жинағы

Өлеңдер
«Алатау» баспасы
Алматы

Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының иегері, ҚР
еңбек сіңірген қайраткері, қазақтың көрнекті ақыны Сәкен
Иманасовтың таңдамалы жыр жинағының екінші томына
оның ежелден елге танылған өлеңдері енді.

Иманасов С.
Екі томдық шығармалар жинағы: Өлеңдер /
Сәкен Иманасов. – Алматы: «Алатау» баспасы, 2014.
ІІ-том. – 384 б.

Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Жинақты баспаға ұсынған: М.Е.Иманасова.

ББК 84 (5 Қаз)-5
ІSBN 978-9965-807-74-9 – (2-том)
ІSBN 978-9965-807-72-5 – (ортақ)
© Иманасов С., 2014

© «Алатау» баспасы, 2014
© «Жазушы» баспасы, 2007

Күні-түні жүрем деп сөз қамында,
қатарымнан оздым ба,
озбадым ба? –
Келем бе әлі, туған ел,

дем бере алмай
делебесі дүбірге қозған ұлға?
Көп еді ғой көкейдің тындырмағы,
өз басымнан аса алмай жүрмін бе әлі?

Бес ешкі ме баяғы айдағаным,
байлағаным, апыр-ау, кімнің бағы?
Бір жадырап тірлікте,
бір түнеріп,

кеттім бе әлде көбірек күлкіге еріп?
Емешегін үздіріп кімнің ғана,
дүбірлерде діңкесін құртып едік!
Кетірмеуге бекініп сөздің құнын,

Туған жердің қайырлы кездім қырын.
Ез құрбының өзін де емексітіп
қатарымнан қаншалық оздым бүгін?
Шала ғана бүлініп шамалыға,

шамдандырып шалдуар ағаны да.
Жүрмін бе әлі,
төмендеп тілдің мәні,
шартарапқа бөлініп сана мына?

Тұманына тап келіп мұңның қалың,
сайрамай ма кеудемде бұлбұлдарым?
Сындырмадым демеспін бұта басын,
ел қатарлы болып та тындырғаным?

Іркілмейтін тұстарда
іркілем деп,
татып бара жатыр ма күлкі кермек?..
...Алды-артымды бүтіндеп осындайда,

алсам деймін барымды бір түгендеп!..
«Бел-белес» кітабынан

* * *
Сыртқары сәл ығысып, алыс тұрып,
Өзімді өзгелермен салыстырып,
Қараймын бөтен көзбен өз ісіме,

Үңіліп суретшідей сөз ішіне.
Өнерім құдіретіне дір етті кім,
Дәл басып таба алдым ба жүрек қылын.
Бояуын қалыңдатып алмадым ба,

Бар ма екен жұрт танырлық таңба мұнда.
Ой көп пе, үміт көп пе, сезім көп пе,
Әлсіреп қалғандығым сезілмеп пе?
Тартады тосын шыққан дүбір қайда,

Тыңдаса тұла бойың шымырлай ма.
Айтпағым аңсарыңды қандыра ма,
Өртей ме, еліктіріп жандыра ма,
Өзендей асау ағын гүрілдей ме,

Ғашықтар қыз-қыз қайнап дірілдей ме.
Жан бітіп жоталардың өзіне де,
Ырғалып, ыңыранғаны сезіле ме,
Болғандай мың риза, сірә, маған,

Сәл жұмып ойлы көзін тұра ма адам.
Шабыттың шалқуында нұрға балқып,
Сезімді жібердім бе сырлап артық.
Ілесіп кетпей сезім жетегінде,

Елімнің бір қажетін өтедім бе?!
Жанарым жалынына шағылысып,
Соған бір қарап алам сәл ығысып,
Содан соң ойға батам ғұрпыма тән,

Сізге деген пейілім бөлек еді,
түсінбей-ақ қойдыңыз неге мені?
Үрпиісіп қаламыз кезіккенде,
үркіп ұшып көңілдің көбелегі.

Арандатар антұрған кім екенін,
біле де алмай,
жүректі жүдетемін.
Жақсы ағамен жауығып жүрем бе деп,

жүзіңізді көргенде...
дір етемін!

Арамызды ашуға даяр тұрған,
айтыңызшы,
апыр-ау, қай антұрған?
Сіз білмейтін менде қай сыр бар еді,

мінім де аян,
мінезім...
аян тұлғам.
Аян еді бәрі де өзіңізге,

Қарай алмас кінәм жоқ көзіңізге.
Тойға барған қазақтар емес пе едік,
бұдан да жұпынырақ кезімізде.
Түсініңіз,

тұрғам жоқ шенегелі,
түсінбей-ақ келесіз неге мені?
Елге біткен ерсілеу пенделікпен
ағамыз «ауырмауы» керек еді!

Отыр дейді, Ойжайлау қойнауында,
барып қайтсақ қайтеді қойлы ауылға, –
жөн болады жігіттің ел көргені,
сергелдеңі сөз бе екен сойдауылға!

Қарамайық басында қар барына –
қарлы шыңдар –
жігіттің арманы да!
Аңғарына жайғасқан Аршалының

сәлем беріп шығайық шалдарына.
Сәлем беріп сондағы елге біздің,
қымыз ішіп қолынан жеңгеміздің,
Өскен жерін,

кіндігін кескен жерін
көріп қайтсақ осынау пендеңіздің!..
Сарқытындай
сабырлы кешегі елдің,

сары майын шайқатып шешелердің,
бауыр төсеп жатқанда баурайында,
ән де жетер астынан неше белдің...
Болып па едің шыңырау құзда бұрын?

Қызығына батамыз біз бәрінің, –
жауыны бар малшынар,

дауылы да,
сауығы да бар шығар қыздарының.
Қарамастан дауылы, жауынына,
барам десең,

малшылар ауылына,
ат басымен біраз күн алыстырып,
таныстырып қайтайын тау ұлына!

Өзен ағып өзінің арнасында,
Ойға батып мен тұрмын жар басында.
Ықты-жарды білмейтін асау ағыс
төте жолын тірліктің таңдасын ба!..

Елеместен өріңді,
алға асыға,
сыймай ағып барады арнасына.
Қарамайды көлденең көк тасқа да,

жүз иіліп-бүгілген тал басына.
Енді бірде лағып,
далаға ағып,
Сәл іркіліп,

соңына қарап алып,
Мың бұрала
бұлқынып,
бұрылып кеп, –

өз арнасын қайтадан табады анық...
Тоқтамасын сездіріп, талмайтынын,
барады ағып алқына,
алмай тыным.

Жағаға атып тастайды
шөп-шаламның
шалғайына жабысып,
қалмайтынын...

Еліктіріп ерке су мені мүлде,
бір ой тұрды бейуақта көңілімде:
Бұраң-бұраң өзеннің арнасына
ұқсамай ма өзімнің өмірім де?..

Шеңберіне тірліктің шектелмей де,
шығып кете бергенмен шектен кейде,
тура жолдан таймаппын,
тайдырам деп

жүргендерге кектенбей,
жек көрмей де.
Жұлып жеген өзендей өз арнасын,
Қиянатқа, белгілі,

төзе алмасым!
(Оңға кеттім, біресе солға кеттім,
оған бола ұсқының бозармасын!)
Қырға қашып, біресе сай құлаппын,

(Шөп-шаламнан кейде сәл қаймыға ақтым!)
Осы өзендей тасыппын,
тартылыппын,
тура жолдан, тек қана айнымаппын!

* * *
Қаншама қырын келсін тағдыр, мейлі,
қиналған кездерімді жан білмейді! –
Ешкімге шағындырмай,

табындырмай,
өмірдің өзі-ақ мені әлдилейді!
Бұралаң тіршіліктің сан дүрмегін,
шыдаған көтеруге балғын белім,

Жылаған (жасырынып) шақтарда да
басымнан сипамаған тағдыр менің.
Өзгенің өтесі жоқ, сірә, маған,
ешкімді оған бола кінәламан!

Келгенше осы жасқа, шынымды айтсам,
көрмедім жанашырлық бір ағадан.
Әйтеуір өрге сүйреп өз басымды,
ешкімге көрсетпедім көз жасымды.

Сезуші ем
тағдырыңның тәлкегінен
тулақтай
түгі түсіп,

Бұл күнде далаға да, балаға алаң,
көңілшек болыңқырап барады ағаң...
Шақ қайда кешегі бір бұрқ-сарқ етіп,
бетің бар, жүзің бар деп қарамаған?!

Қайтармай қатарластың от-талабын,
келеді қабағына көп қарағың.
Кешіріп тентек інім
еркелігін,

шарт етіп,
шамданбайтын боп барамын.
Біреулер санамасын мұны шағым –
көбейіп бара жатыр ұғысарым,

бүгінде қатар жүрген құрбылардың
Мінін де байқамауға тырысамын.
Әйтеуір тапсам деумен кісі бабын,
артық-кем айтуға да қысыламын,

болмайды жақсыларды жақтамай да,
көзіне мақтамай да сұсы барын...
Деумен-ақ қалай айтсам кімге нені,
тілің де тіліп түспей, күрмеледі, –

күлкіге қалам ба деп қорқақтайсың,
бүлдіріп алам ба деп бірдеңені.
Бағумен ағайынның қас-қабағын,
келеді сөзін жерге тастамағың.

Елемей ерсілігін, кемшілігін,
жасытып алмайын деп жасқанамын.
Бір ісің жақпай қалып бүгін елге
жан таппай –

жалтақтасаң –
жүгінерге,
Жайыңды түсінетін ағалар ма,
қайтармас, кісі бетін інілер ме?..

Апыр-ау, балаға да, далаға алаң,
көңілшек болыңқырап бара ма ағаң? –
Келемеске кете беріп кешегі шақ
кісінің бет-жүзіне қарамаған!..

Тексеріп, тергемей де, жерлеймей де,
бола сал елемеген сен де кейде! –
Мал екеш, малдың өзі ауық-ауық
ауылдан алыс кетіп, желдемей ме?..

Қой, жаным, күйінбе де, күрсінбе де,
беймезгіл қайдан ғана жүрсің, деме,

білмесін ағайын да,
маңайың да,
күлмесін қайдағы бір күншіл неме!
Апыр-ау, аяқасты өзгерем бе,

бола сал байқамаған,
сезбеген де,
Кей-кейде ерте кетіп, кеш келдің деп,
жүрмесін жас оралып көзге демде!

Қой, жаным, күрсінбе де, күйінбе де,
беймезгіл жүрісіңнен тыйыл, деме,
Қалайтын оңашаны шақ болады,
байыздап отыра алмай үйіңде де.

Өзіңді өзгелерден сәл қызғана,
қарамай балдызға да, бар қызға да,
Кейде бір барлығынан баз кешкендей
тұрасың қалғың келіп жалғыз ғана...

Үлгі етіп өзің білмей өзгелерді,
қинама тыныштықты кезген ерді.
жүрісім сұйық та емес,
суық та емес,

бекерге ата берме көзбен енді!
* * *
Қашан ғана көгертер көсегемді,
тастасам ба біржола осы өлеңді, –

Қай сөзіме ағайын құлақ асып,
қай туысқан өзіме есе берді?
Деруішке айналып өзің мүлде,
күні бойы тебірен, көзіңді ілме, –

тыңдаушылар болған соң әлі керең, –
дәрі деп ең сенің де сөзің кімге?
Дарымаса дегенің өреліге,
өлең жазып, өзеуреп керегі не, –

Өр көңілді қайтеді ел, көргеніңді,
келгеніңді қайтеді кемеліңе?
Ел құлағы елу деп, езілдің бе, –
осы күні өткендей сөзің кімге.

Бірте-бірте жүйкең де жұқарады,
мұқалады қайрауы төзімнің де.
Күбірің бе күндегі, дірілің бе, –
құлағына ілмейді бірі мүлде.

Өкпең кімге өтіпті осы күні,
жүрегіңнің жетіпті үні кімге?
Көгертеді қашан бір көсегемді,
шыр-пыр болмай, жөніме көшем енді, –

деп отырып, жігіттер, көп отырып,
жазып қойған жайым бар осы өлеңді!
Қажеті жоқ, дер едім, дәулет, тегі,
Қаржы құрғыр, қаншама әуре етпеді!

Үйде де аңдып, түзде де, қасымнан бір –
қарыз дейтін, қағынғыр, жау кетпеді.
Лауазымнан қашар ем, амал бар ма,
Бар сырымды ашар ем адамдарға,

күнің түсіп көрінген жырындыға, –
қалатының белгілі тағы арманда!..
Мәнсаптан да безе алмай, байлықтан да,
айына алар азырақ айлықтан да:

Атақты да болсам деп, армандайсың,
әлдекімнен жүрегің шайлыққанда.
Бақ-дәреже дейтін бар сан құбылған,
қашпас едім, қайтейін, барлығыңнан;

Кете алмайсың өзіңнен өзің безіп,
ете алмайсың ұят пен арды құрбан!

Таппақ болып менен де ақыры мін,
Тар, деп те жүр біреулер, тақырыбың.
Қалай ғана тақырып тар болады,
Жапаныңды жаңғыртып жатыр үнім...

Кеме мініп, қыдырып бөтен көлде,
бармасам да беймәлім шет елдерге,
Қолым сәл бір қалт етсе, ауылды аңсап,
Алакөлге ағызып жетем мен де!

Өзіме аян: алысқа бармағаным,
Көкті кезіп, ғарышта самғамадым.
Күнде көріп жүріп-ақ, Алатаудың
ажарына әлі де таң қаламын!

Көрген жоқпын өзгенің көгін, көлін,
Алабама, Айова негрлерін,
Алматыма қайтып кеп жырламадым,
Бомбейдегі үндістің егілгенін.

Жырақ шығып көрмедім өз елімнен,
туған далам,орманым, өзенімнен,
Африка барсам да, – ауылымнан
артық әсер етпесін сеземін мен!

Жырлайтыным өз далам, өз көлдерім,
өз елімнен көргенім, сезгендерім,
Гималайдан кем соғып көрген емес,
бала жастан жалықпай кезген белім.

Бірдей ұнап ақынға, батырға да,
жетті даусым алысқа, жақынға да,
Тебірене түнімен жазғанымды,
емірене тыңдап-ақ жатыр дала.

Тіршілікте әркімнің үлесі бар,
біреуге – ызғар, біреуге күнес ұнар.
Ніл дарияны несіне жыр етейін,
Әрі кетсе ол да бір Іле шығар!

Тақырыбым махаббат елге деген,
Өз елімнен өзгені көрмеген ем.
Ақын, тегі, Магеллан емес шығар
жерді айналып шығатын жел кемемен.

Айналатын күнде бір арайынан,
Ұзамадым Москва маңайынан,
Сұқтанбадым біріне шет елдіктің
тата жүріп қолымнан талайы дәм.

Туған жердің сүйеніп терегіне,
бұлбұлы боп мұң шақтым, мен егіле, –
одан артық ақынға тақырыптың,
одан артық бақыттың керегі не!..

* * *
Тұра тұр сен, тұстасым, кіжінбе де,
бәсең болмақ өзгеден жүзім неге?
Кірмеген де шығармын, қолдан-қолға,

кешіп жүрген тұрақты тізімге де,
мәселе – тізімде ме?..
Мықтылармен өткізіп бірге түнді,
білдірмеген шығармын шын бетімді.

Ермеген де шығармын жақсыларға,
көрмеген де шығармын құрметіңді.
Тіршіліктің көне алмай шартына да,
қол созбаған шығармын даңқыңа да,

Бүтін тиер үлесім бір бұйырмай,
риза болып жүрмін бе жартыға да?
Мәселе осында ма?
Керегі не тұрақсыз, тосын баға!

Ерте-кеш пе түгендеп тиесімді
бір аламын. Ағайын, сосын ғана...
Бекерге шошынба, аға!.
Шошынба, аға, бетіме құр тесілме,

өзің менен шынымен үркесің бе?
Не тұр дейсің тұрақты тізімде сол
бір өлеңің жүрмесе жұрт есінде!..

Айтып ем ғой өзіңе баяғыда:
Сұрамаймын кісіден саяны да, –
Қолтығына біреудің тығылмаймын,
жығылмаймын ешкімнің аяғына!..

Өмір бойы есіңде сақта дегем:
Қайда қашып құтылар бақ та менен,
ақ сүтімен анамның емген арды
абыройын қалпында сақтап өлем!..

Апыр-ау, сен әлі де нанбайсың ба?
Әңгімені әріге жалғайсың ба? –
Өзгерер деп, икемге тез көнер деп,
өмір мені салмады қандай сынға!

Жорықта да, жолда да, үйде де мен,
сен білетін баяғы күйде келем. –
Қызықтырып, қызығын тізіп тұрып,
көңіл мені қай жаққа сүйремеген!..

Икеміне көндіріп, илегелі,
көңіл мені қай жаққа сүйремеді,
Баққұмарлық тап берген, табындырып,
бағындырып, біржола билегелі.

Өздеріне қосам деп қыңырайған,
не көрмедік суайт пен сұмырайдан!
Мен де еліккен пенделік, ар мен ұят
салды қанша кеудемде шыны майдан.

Ұсынды өмір даңғылын, соқпағын да,
өзің-ақ айт, ерсілік жоқ па мұнда, –

Кісілікті ойласам қыл көпірде,
тәлкек бола қоймасам тоқ қарынға?!
Беделі үшін бүгінгі мен ешкімге
қолымды ала жүгірген емеспін де.

Бақ дәреже көрінсе – көзін сатқан
біреулермен бекерге теңестірме.
Суыртпақтан сыр тартқан кімсің, мейлің,
мына сөзім есіңде жүрсін деймін:

Тең болдым деп біріңмен дандайсымай,
кем болдым деп, күйініп, күрсінбеймін!..
* * *
Қалмады ма қадірім елге менің,

ырылдата берді-ау бір... пенделерін, –
деп түршігіп наласы, жаласынан,
тіршіліктен түңіле берген едім...
Біреулердің қысасы, ғайбаттары,

біржолата қанымды қайнатқаны!
Түтігіп бір далаға шығып едім,
жүре берді төңірек жайнап тағы.
Бағанағы қалпында самалалы,

жатыр екен – жадырап далам елі,
күні күліп көгінде, қыры күліп,
қарық болып халқымның қағанағы.
Жапа шеккен жан жоқтай бүгін мендей,

не көрінді тірліктен түңілгендей!
Түтіп жердей болғаным, қай сасқаным,
дүниенің осынау нұрын көрмей!

Не болыпты көңілге енді ұсақтап,
сағыныштың сарқынын келді сақтап!
Алып-ұшып, әл бермей жүрек, шіркін,
Көрген бар ма, дәл мендей, көл құшақтап?

Ақжал толқын айналып арғымаққа,
жатады екен, жалт етіп, жар құлап та.
Көл үстінде құлаштай жөнелгенде:
боласың-ау мінгендей қарғып атқа!

Бұрынғыдай көгің де сергек пе еді,
келе жатыр Ебің де желдеткелі.

Бесік етіп мына бір толқыныңды,
Алакөлім, азырақ тербет мені.
Толқыныңа оралып адыр-адыр,
адасайын есімнен тағы да бір.

Ауық-ауық алсам деп, мауқын басып,
анасының құшағын сағынады ұл.
Ақ шаңына аунадым, ұйпаладым, –
қаншы құмар! Құмына күй, табаным!

Алақаны-ау, деп қалам өз анамның,
аңызақтың арқамнан сипағанын.
Еріп кетіп желіктің жетегіне,
қарамаппын уақыт өтеріне.

Шешесінен қалмайтын жас баладай,
соңғы сәттің жармасам етегіне.
Бірер күнде баурап-ақ алды ма көл,
көргендерім көңілде жаңғыра бер!

Қандыра бер шөлімді. Күн қызуын,
қайта айналып келгенше қалдыра гөр!
* * *
Қайтадан бөбек етіп мүлде мені,

қайтарып балалықты кім береді?
Көп болды-ау, көпе-көрнеу көлгірсімей,
алаңсыз, ақтарыла күлмегелі.
Танытып алыс, жақын елге мені,

дүние дөңгелегі дөңгеледі.
Көп болды-ау баладай бір таң қалып та,
амалсыз алданып та көрмегелі.
Қайдасың балалықтың тұнық таңы?

сағынам санасыздау қылықты әлі,
Көп болды-ау риясыз ұнауды да,
егіле жылауды да ұмытқалы...
Тіршілік, күйбендетіп сен де мені,

көк сағым көз ұшында көлбегелі,
Көп болды сенбегелі сезімге де,
тамсанып, тәтті ойларға ермегелі.
Дүние-ай, төрт құбылам түгел менің,

білмейтін көңіліне мұң ергенін,
ісі жоқ зобалаңмен, көп алаңмен
біраз күн бала болып жүрер ме едім!..

Күнде ертеңмен күніне жүз бөгеліп,
қандай ғана сылтаулар іздемедік.
Жинай алмай жатқанда жазғы егінді,
қалғаны ма қыраулы күз де келіп!

Күз де келіп қалыпты қыраулатып,
қонайын деп, қона алмай жүр-ау бақыт.
Қырдың қызыл түлкісін, қақсам ба екен,
көбік қарға алғашқы бір аунатып!

Бақыт құсы төбемнен ұшып өтіп,
Құлагерді жүргенде кісінетіп,
Қара суық килігіп, қары жауып,
қалмас па екен кеудемнің қысы бекіп!..

* * *
Біреу сеніп айласы, әдісіне,
бірі – елінің беделді кәрісіне,
бүлініп-ақ бітеді пәтшағарлар,

дал боласың, – түсінбей мәнісіне.
Енді бірі қарамай шамасына,
иек сүйеп атақты ағасына,
Пілге үретін кәндендей, жақсылардың

жармасып та жатады жағасына.
Біреулері паналап кәрі әжесін,
бірі бұлдап бүгінгі дәрежесін,
Амалың жоқ, тұрасың аузыңды ашып,

сыбағаңды сыпырып және жесін!
Бірі сеніп өзінің жерлесіне,
алмайды да ағайын, елді есіне,
Сұс көрсетіп сыртынан, күш көрсетіп,

сараңның да қоймайды бермесіне.
Құлқы жаман біреулер, сұрқы бүлік,
қолтығына күштінің жүр тығылып,
Жүйкеңе де тиеді жүгірмектер

шекесінен қараса, мұрты күліп.
Анасы бар бірінің, мынасы бар,
ағасы бар, бірінің құдасы бар.
Қатын алмай, бір інің, қайын алды,

күні ертең-ақ күпініп бұ да шығар!
Тыйым көрмей біраздан дәндегенге,
ауыз сала бастады әлден елге.

Сенеді олар кісіге, ісіне емес,
сенбейді тек әділет бар дегенге!
Жақсылыққа жасымнан дәндегем бе,
Құдай сүйер қылық жоқ әлде менде? –

Жабырқасам – жанымнан табылатын
жалғыз досым бар еді жан дегенде...
Қаншама жыл қасымда жүрген еді,
күндемеді ешкімді, тілдемеді,

білмегені бар шығар десем де мен,
демеген ем тіріде тілге ереді...
Кім біліпті, қалайша сөзге ергенін,
не күн туып басына өзгергенін, –

Таласпасым өзіне мәлім еді,
жараспасын тұзымның езбен менің!
Содан барып... шықты ма есім менің, –
Содан қайтып досыма шешілмедім.

Ұрлығының үстінен түскендей-ақ,
бір қылығын, әйтеуір, кешірмедім!
Соны ойласам... алқымға от тығыла,
жатырқап-ақ тұрамын топты мына.

Жақсылыққа жасымнан дәндеуден бе?
Құдай сүйер қылығым жоқтығы ма?..
* * *
Кекірейіп, пенделік жасап ерге,

сырласудан сырғақтап қаша көрме,
аңғақ қағып алдыңа барған екен,
алып-ұшқан көңілін баса берме.
Әлденеге қуанып бұл күндері,

барған шығар өзіңе білдіргелі,
барған шығар, кім білсін, қалжың айтып,
қалжы қағып, қосыла бір күлгелі.
Беделіңді бұлдамай, тегі, іштегі,

бауырыңа тартқаның теріс пе еді,
Қуанышын қоярға жер таба алмай,
барған шығар сенімен бөліскелі!..
Тап болды деп тағы да қайдан мұнда,

дұрыс сөзін бұрысқа айналдырма.
Ол да өзіңдей қазақтың бірі емес пе,
ұл емес пе құшағын жайған қырға.

Жел өтінде тұра қалған топсыңдар,
әлі сендер көретін де көп сын бар.
Дара құрмет дәметердей әзірге
жеке шауып жау түсірген жоқсыңдар!

Ерлік те әлі бұйырмаған сендерге,
бұлдайтының не, жұрағат, сонда елге?
Шөлдер ме әлде – шабан арын жетпеген,
ағаларың ат суарған көлдер ме?

Тұғыр болса деп тілейтін зауларға,
бір асуын алдырмаған таулар ма?
Сендер барып таба қояр қазына,
сендер жалғыз шаба қояр жау бар ма?

Ауыздағы ана сүті кеппестен,
батырлардай бұлданасың от кешкен –
Дара туған ұлан ба едің шетіңнен,
қыран ба едің көкірегін кек тескен?

Біз самғаған аспан шығар ұшпағың,
біз таңдаған жастар шығар құштарың.
Билейтінің – біздің ырғақ баяғы,
илейтінің – бір терінің пұшпағы.

Алдарыңда емес пе еді шырқар күн,
неге бұлай буырқана бұрқандың?
Астыңдағы арғымақтың өзі де
тұяғы ғой біз үйреткен тұлпардың!

Туған жердің тектісі тек сендер ме?
ептісі тек, беттісі тек сендер ме? –
Ата барын, аға барын аңғармай,
орын тілеп тұрғандарың төрден де.

Көзді қадап туылдырық, түңлікке,
Көкке қарап жатып алып күндікке,
Сендердей бір іні туар түбі деп,
босқа лағып, түк бітірмей жүрдік пе?

Өскендей-ақ таңырқамай-таңданбай,
Өрісті елдің өнегесін малданбай,
Қиылып кеп, сұрайсыңдар сыбаға,
құйылып тек көктен түсе қалғандай?!

Құрмет үшін қырқыспай-ақ кіл сендер,
біз жаққа да мойын бұра жүрсеңдер –

Ата жолын қумап па едік біздер де,
бір анадан тумап па едік, білсеңдер!

Көп болып ойлы күннен тойлы күнім,
Жақынға жақпай жүр ме кей қылығым:
«Ар керек ер жігітке, айбар керек,
азырақ айла керек, – дейді, – бүгін!»

Өзін де тек жүрудің көре ме мін,
аз емес, «аңғалсың-ау!» – деген ерің,
Қарамас алды-артына біреу дей ме,
білмейтін өз басына не керегін.

Ағайын оқта-текте келетін кей,
айтады, айтады ақыл мен өтінбей:
«Апыр-ау, біле білсең кім едің сен
Күштіге қарсы келе беретіндей?

Жүрердей ортамызда шу ғып бөлек,
Өзгеден осы біздер тудық па ерек?
Қатардан қалмауға да, арбауға да,
балаңды алдауға да қулық керек!»

Біреуі айтқызбай-ақ келеді де,
ақысыз үйретеді мені егіле:
«Билікке жетіп алмай, бекіп алмай,
Әсіре ақтығыңның керегі не!»

Осылай қатарласым, алдымдағым,
Көрдің бе, бір басымды дал қылғанын:
«Жолына бақ-дәреже жұмса!» – дейді, –
адамдық, адалдық пен ардың бәрін!

Біреуі: көрмейсің деп өзгелерді,
Көп кейін кәдімгідей сөзге келді.
Бәрінің: «Ел сияқты болсаңшы!» – деп,
айтқалы тұрғандарын сезгем енді.

Ақылы көкейіме қонар ма деп,
Әйтеуір, әлі күнге олар да әлек.
Ғұмыры қулығыңа құлықсыз жан
ақыры өздеріңдей болар ма деп.

Осылай жерлей бере, «жөндей» келе
енгізбек бір өзгеріс әр бейнеңе.
...Өзеуреп, «ел сияқты бол!» – дегенше,
Болмайды бәрі келіп мендей неге?

Айтарыңды айта да алмай тік қарап,
Өмір сүрген боласың-ау бұқпалап:
Берер текке бақыты жоқ тірліктің,
Тым құрыса жер өртеп те шықпады ат.

Сүтпен сіңген мінезде ме бар кінә?
Тірлігіңе түсінбедім дәл мына.
Үнсіз жүріп ұтқаның да ендігі
Шыққаның да белгілі жұрт алдына!

Бойға дәт қып бұйырғанын алдағы ас,
Бітеу кеуде біреу де емес барға мас.
Батыр деп те сырттан саған сүйсініп,
Кәпір деп те ешкім, тегі, қарғамас.

Қалдыратын соқпағың жоқ, сүрлеу де,
Біреу деп те айта алмайсың құр кеуде,
Тілім тіпті бармай отыр сонда да
Сендейлерді тірлік кешіп жүр деуге.

Жұмысым жоқ жұмағы, тамұғында,
төрт құбылаң түп-түгел қалыбында,
Кісі болып сен де бір мұңға батып,
қас қағым сәт тірлікке налыдың ба?

Жұмсақ төсек, жылы орын, жайлы мекен,
бола алады сен үшін қайғы не тең!
Күні-түні өз қамың ойлайтының,
тойлайтының дәреже, байлық екен...

Қателікке, белгілі, ұрынбасың,
Құдай берген қия бір тұғырдасың.
Ішін тартқан дүние қатерінен
қымбаттырақ өзіңнің жұмыр басың.

Сұмдықтарды сезесің ел білмейтін,
есік те жоқ, тесік те – сен кірмейтін.
Адамға да жолықпай жүрсің білем,
айтқаныңа, әйтеуір, көндірмейтін.

Қамқор болар әзірге бар ағаң да,
Қарағың да келмейді қара нанға!
Тең атаның ұлы едім дейтіндері
шылбырыңды ұстауға жараған ба!

Кемел шағың толысқан, толған анық,
көтермелеп, қашан біз қолдамадық, –
Ауыздыға сөз бермей сен кеткенде
Майқы билер баяғы жолда қалып;

Ілгеніңді айтып ел, күлгеніңді,
жүрсің бүгін жасап-ақ білгеніңді.
Ал мен болсам, қиналам әлі күнге,
сендейлерді, біле алмай, кім дерімді!

Белгілі ғой жамандай алмайтыным,
Жақсы деуге – тағы да бармай тілім.
Мына сенің сортыңа адамдардың
Қосатынын білмедім, қандай түрін!

Биіктесің өзіңше, мінбедесің,
біліктілер санында бір келесің.
Тірі жүріп, тек қана, өзіме аян
сендейлердің біреуін күндемесім!

* * *
Ақ жаңбырдың жалықпай жауғаны ұнап,
жатайықшы шалғынды тауда құлап,
алды-артыма қаратпай, айналайын,

алып кетші ауылдан аулағырақ.
Тағат деген таусылды-ау сен келгелі,
аулағырақ алып кет елден мені.
Жүдетсе де, шыдайын, түлетсе де

серіліктің соңғы бір сергелдеңі!..
Айтылған сөз шын ба еді, жалған ба еді? –
аулағырақ алып кет, қарғам, мені,
Жатсын, тіпті, құлаққа талып жетіп,

Алакөлдің алқына алған демі...
Дертке дауа болған ба сұрап алған,
Неге бәрі елеңдеп тына қалған? –
Жалықтым ба, білмеймін, жабықтым ба,

алысырақ алып кет... мыналардан.
Көкірегім тұрғанда өртенгелі,
ертіп алып кетіп ең, еркем, мені,
Жұмағыңа айналып жүре берген

Құлаққа ұрған танадай тына қалған
көңілімде бар еді бір-ақ арман...
Мен ғашық ем шынында, дөңді асып ем,
шөл басып ем... таудағы тұмалардан...

Алматының шуынан аулағырақ,
бауыр тосып жатып ек бауда құлап.
Көзіміздің алдында күркіреп қыр,
сіркіреп бір жаңбырдың жауғаны ұнап.

Жаңғырыға жарысып желмен әнің,
ақтарып ем алдыңда мен де бәрін.
Елеп пе едік сонда біз ел ішінде
екеумізден бақытты пенде барын!..

Бұрылған балдырғаным, – талдай балғын,
бұйырмай қойды-ау дәмі шалғайлардың! –
Уәде беріп тұрып, ере тұрып,
сен неге Самарқанға бармай қалдың?!.

Уәде бере тұрып, көне тұрып,
айтар деп кім ойлаған сені өтірік,
Соншама сенгеніме, енді егіле,
біржола жүрсін деп пе ең мен өкініп?

Қасыңда құрақ ұшқан жанды көрмей,
қалқам-ай, қалай ғана қалдың ермей?
Жұптасып жүрмес пе едік біз де бүгін
Самарқан барып қайтқан барлық елдей!

Шағынам енді, жаным, өзге кімге,
Жас толып шыға келді-ау көзге мүлде,
Уәде бере тұрып, ере тұрып,
айнып-ақ қалғаныңды сезгенімде.

Себебі болды деп бір бармайтындай,
азырақ не де болса, алдай тұрмай, –
Самарқан сапарына сақтап жүрген
көп сөзім көкейімде қалды айтылмай!..

Жаным-ай, жағада өскен талдай балғын,
бұйырар дәмі қашан шалғайлардың!
Уәде бере тұрып, ере тұрып,
қайтейін, Самарқанға бармай қалдың!..

Қол ұстаса қыдырып сан кететін,
Жамыраса жалықпай әндететін
жағалауда келемін жалғызсырап,
шығар ма деп сыпыра шаңды етегің...

Жаға жаққа көп болған бармағалы, –
Суы азайып қалса да арнадағы,
ақ бұлақ бар ағысын қызықтайтын,
біз ықтайтын – жаңбырда – тал бар әлі...

Оқта-текте орнында бір ырғалып,
бәйтерек тұр баяғы қырын бағып,
Су перісі сияқты сүңгіп ойнап,
Ай қарайды айдыннан күлім қағып.

Баяғыдай көңіл де дала құмар,
ымырт басқан өңір де қара мұнар,
етегіңді еріксіз қақтыратын
қара жолдың бұрқылдақ шаңы әлі бар...

Жылдар, шіркін, үзді ме шын күдерді,
көкірекке қайдағы мұңды берді.
Қол ұстаса екеуміз көп қыдырған
жағалауда жабырқап жүрмін енді.

Осылай да боларын білген едім:
Түсіме еніп шығасың күнде менің,
Құшып-сүйіп жүремін баяғыдай,
қызығына қана алмай гүл-дененің.

Баяғыдай ес кетіп мүлде менен,
балдан тәтті шақтарды күнде көрем.
Шырт ұйқыдан оянам желпіп қалып,
шәйі көйлек етегі бүрмелеген.

Түсімде ме, біле алмай, өңімде ме,
құшағымда тұрады жеңіл дене,
Әлденеге жүрегім алып-ұшып,
ән де шырқап оянам, көңілдене.

Сусып шығып біресе құшағымнан,
сұмдық шошып оянам құса-мұңнан.
Қараша үйім ұқсайды қара орманға,
қараңғыны қармана құсы ағылған.

Құпия емес ешкімге бөтендігің,
емексітіп қайтесің бекер, күнім:
Анық сезіп жатамын түсімде де
бұл бақыттың баянсыз екендігін.

Аязда аяқ тоңып, күш те кеміп,
жігіт тұр темекісін тістене еміп,
алаңдап зәулім үйдің есігіне,
атылып шығатындай іштен елік.

Қараумен сағатына ара-тұра,
қалмай да бара жатыр тағаты да.
Қос қолын қолтығына тығып алып,
билеген болады өзі ара-тұра.

Апыр-ау, талшық алып тек үміттен,
баяғы мен ғой мынау сені күткен.
Өзіңді бір көргеннен түндерге ерген,
бойына жігіттіктің желі біткен.

Аумайды қалпағы да басындағы,
(Ауылдан келгендігін жасырғаны).
Ақ үйден атып шыққан анау қыз да
сенсің ғой, сенсің... жиырма жасыңдағы.

Апыр-ай, өзіммін бе, басқамын ба?
(Өмір-ай, өте шыққан қас-қағымда!)
Ақ үйге кіріп, қайта шықпақ едің,
сарғайтып сыртқа мені тастадың да.

Мені сен осылай да жазалап ең,
көңілден өшті-ау қайғың азабы әрең.
Онда мен өз жолыңда өлуге бар,
махаббат дегеніңе тазарақ ем.

Онда мен қазіргіден бөлек едім,
(Қайтейін, біле тұра, елемедің),
Өзімдей сүйе алмас деп ойлайтын ем,
жырдағы Қыз Жібектің Төлегенін...

Кеттің сен. Сол кеткеннен тоқтамадың,
арада жылдар өтті, жоқтамадым.
...Сыртынан жаңағы бір жас жігіттің
қызығып енді бүгін көп қарадым...

* * *
Өзгеріп шыға келіп өмір бірден,
қалмады дейсің, қалқам, көңіл кімнен,
Әп-сәтте алабұртып төңірегім,

қаншама еңіредім, егілдім мен!..
Қамығып көрмегендей бірі мендей,
кешегі қатарласым – бүгін ермей,
Әп-сәтте қала берем шөгіп іштей

көңілім бордай болып үгілердей.
Тірлікте нала да бар, жала да бар,
шақ та бар жұрт ішінде дара қалар, –
Амалсыз өзін-өзі оққа төсеп,

Жүрегің жазылмастай жараланар.
Аямай сен де бүгін тілімдедің,
оған да бүлінбедім, бүгілмедім –
неғұрлым жарам ауыр болған сайын,

шығып жүр ашығырақ үнім менің!
Ағаңды алдамаған бүгінде кім,
оған да бүлінбедім, түңілмедім, –
Көңілім қалған сайын – барған сайын

өтімді бола түсіп жырым менің!
* * *
Апыр-ау сол бір шақ қайда,
айнала тірлік – бәрі айқын,

шашыңнан сипап мап-майда,
мақтана жұртқа қарайтын?
Қаланы кезіп кештетіп,
қарамай жанға мұндайда,

егіле сүйіп, ес кетіп
егіле құшқан түн қайда?
Айтуға бәрін сөз қайда?
Көз қайда өзім сан өпкен?

Қойсақ па тегі, созбай да,
озбай да енді әдептен!..
* * *
Не бітірем үй жаққа ерте барып,

еркелегім келеді, еркем, анық.
Осылай бір оңаша отырайық,
жүз граммен өзекті өртеп алып...

Кеше біздер еліктей еркін едік,
екілене жүйткитін жер тіледік...
Бақыт болып басыма қона алмадың,
бола алмадым серігің – серті берік...

Дәл осылай күй кешкен біз ғана ма, –
бұлдану да жарасқан қыз балаға...
Сияқты еді шығарда жаны бірге,
әлі күнге күйеуің қызғана ма?

Оңашада осылай егілесің, –
(Мені де іштей талай бір жеді кешім).
Өзіңе арнай беретін өлеңімді
жасырынып оқитын көрінесің...

Мен де саған қанша жыр арнамадым,
құлағыңа жетті ме зарлағаным? –
Сергелдеңге біздерді салып қойған,
қарағым-ай, құдайға бар ма амалың!..

Кеудеңде жүрек асты көл шымырлап,
Сыртқа бір шықпай қалай көнсін ырғақ;
«Өзгерді, өзгергенін көз көрді!» – деп,
айтатын күнде маған жел сыбырлап.

Бұл шақта біліп болған сырыңды айқын,
көк терек құлағыма сыбырлайтын.
Түнере күңк ететін сені мінсіз
сіңірген құшағына жылымдай түн.

Көрмеген ғұмыры айтып өсек елге,
сонда бір сыр алдырды-ау көшелер де...
Зар қақты орындықтар астымызға
көнелеу газетті сен төсегенде.

Жігіттік жорығында жиі алдаған,
жұлдыз да тіл қататын ұяң маған,
Ай ғана көлегейлей берген жүзін,
сені де жамандыққа қия алмаған.

Кім білсін, күлгені, әлде жылағаны,
булығып естілетін бұлақ әні.
...Әйтеуір, біздің бірге жүргеніміз
айнала тіршілікке ұнамады.

Қарға аунаған түлкідей түлеп те мен,
Қызығы мол қанша бір түн өтпеген!..

Жүдетпегем, мен сені, тірлігіме
үлбіреген үміттей гүл етпек ем.
Кеудемдегі осынау ұлы күшпен,
тұнығым деп келіп ем тұрып ішкен.

...Арғы жағы өзіңе белгілі ғой,
түк айта алмай тұрмын-ау, тынып іштен!..
* * *
«Кетті-ау, – депсің, – берекем де»,

Көздегі ыстық жас па, тегі?
Жылатарың мен екем де,
жұбатарың басқа ма еді?
Аңдамапсың мүлде-мүлде,

аңғармапсың алда күнді, –
аясын деп жүргеніңде,
алданып-ақ қалғаныңды.
Ендігінің бәрі бекер,

керегі не асыра әрлеп,
Адал сөздің әрі кетер,
жалғандықты жасырам деп.
* * *

Барарсың да батыл үдеп,
түсер бір кез ой басқа,
ар азабы ақыры кеп,
өкіндірмей қоймас та.

Барлығын да еске аларсың,
біраз жылдар өткізіп.
Амал, қанша, кеш қаларсың,
Көзден ұшып көп қызық.

Арманым деп, аймалаған
адам таппай кешқұрым,
боларсың бір айлап алаң,
ішіңді өртеп ескі мұң.

Ас та батпай ішер мынау,
ішіңде бір жанғанда от,
мен есіңе түсермін-ау
алыстағы арман боп.

* * *
Жәудіреген көздеріңді,
сөз, деміңді іздедім,

Тигізбеген өзге еріңді
кездеріңді іздедім.
Тал шыбықтай бой, түріңді,
О-ой!.. Тіліңді іздедім.

«Армансызбын!» – дейтініңді,
кей түнімді іздедім.
Алғаш атқан таңдарымды,
талған үнді іздедім.

Құшағымда қалғаныңды
Жанғаныңды іздедім.
Мен жүретін өз қасыңда
қалды-ау алыс сол шақтар.

Соларды ойлап, көз жасың да
әлі талай моншақтар.
* * *
Балалық шақтай кешегі

бұлдырап барып жоқ болған,
ол да бір ғажап кеш еді
жаныма өшпес от қонған.
Аймалай құшып тұрғанда,

айнала балқып, түн ысып...
Тірі жан жоқтай бұл маңда,
тұрушы ек тілсіз ұғысып.
Сағымдай бәрі өтті ағып,

аш-көңіл жұртта қалды ұлып.
«Ғашығың едім...» – деп барып,
үзілді бір үн жаңғырып.
* * *

Көз жасымды, ақыры, көп көрді ме деп бақ-тағдыр,
Сандуғашым сен бе деп ем сарғайғанда тапқан бір,
Түндер бойы кірпік ілмей шығушы едім, деп тілеп:
«О, Жасаған, ұзағынан, сүйіндір де шаттандыр!»

Қандай қырсық, қарағым-ай, айналдырып жүр бізді,
тұнығымды кім лайлап, аяқ асты кім бұзды?
Сен еді деп қалай айтам, қалай айтам енді мен,
ақ періште сияқтанған күнәдан пәк бір қызды?

Сені сүйген жүрек еді жалғыз ғана қаруым,
«Жаным» деп ем, «барым» деп ем, ақ дидарлы аруым.
Ақыры кеп жылан болып шыққаның ба, шынымен,
Кеудеме әкеп құя салған кесапаттың бар уын?..

* * *
Тәтті екен деп ернің дәмі,
тамсандырған көп пе еді? –
«сүйем» деген елдің бәрі

Сүйе берсе – не еткені!
Басыңа үйіп күннің көзін,
Теңесе де маржанға ақ,
Кеткеніңді білдің бе өзің

қаншалықты арзандап?!
Қаншалықты құның кеміп,
кеткендігін ұқтың ба? –
Алтын деуші ем, бүгін келіп,

бақыр болып шықтың да...
Оңай емес мен үшін де,
отыр деме табалап.
Бір естілмей ел ішінде

жатқан ба еді жаманат...
Бәрі де айқын ендігінің,
енді шертер күй де айқын,
Ұрынбайтын жерге ұрындым,

осы ғана қинайтын!
* * *
Сан рет маған сөз бердің,
сөз бере тұрып, алдадың.

Әп-сәтте қалай өзгердің,
жалған ба күйіп-жанғаның?
Егіле сүйдік, елтідік,
бар ма еді, сірә, бізде мін,

Қалайша ғана мен тұрып,
басқадан бақыт іздедің?
Кешірер ме едім оны да,
кеберіп жүзім, түнерген,

сарғая қарап жолыңа,
сағына күтіп жүрер ме ем;
Сарқылар ма еді бар мұң да,
сөндіріп ішкі күйді алау, –

алдап та жүріп, алдыңда
адалмын, деуің қинады-ау!

Қинады-ау мені мына сәт –
Ұқтырар оның кім мәнін, –
Қасымнан жылап шыға сап,
Оңаша күліп тұрғаның!..

Бұлағым деуші ем тұп-тұнық,
Шырағым деуші ем, күл мейлің,
бір сәтте бәрін ұқтырып,
Кім болып шықтың – білмеймін!.

* * *
Бір сен деп қайда ғана бір кетпедім,
бүрсеңдеп боранда да дірдектедім,
Қаншама жырымды да саған жазған

қалтамда сақтай-сақтай кірлетпедім.
Ерітіп өзіңді де отым менің,
есімде біржолата бекінгенің,
Кеудемде ұя салған қарлығашым,

менікі, тек менікі-ақ секілді едің...
...Барында жұрт қызығар келбетіңнің,
ойланбай от бастың да... енді өкіндің,
Қайтеміз мұң да шағып, тыңдашы анық,

айта алмай айтарымды мен де тұрмын...
* * *
Балбырап-ақ қалдың ба,
бал шараптай мөлдіреп,

Қоштасардың алдында
көтерейік соңғы рет.
Бағанағы жоқ арын,
бекерге сен қинадың:

Қайта айналып соғарым,
соқпасым да беймәлім.
Қас-қабағың елеңдеп,
қалтырай ма өр кеуде?

Айта алмадым келем деп,
қандай ауыр келмеу де!..
Көңілге ащы толып у,
тіл қата алмай тұрмын мен

Енді қайта жолығу,
жолықпауды... кім білген!..

Жүрсің бе сен әлі де,
ұмыта алмай өкпені,
Кезіккеннің бәріне
кінәлі етіп тек мені?

Кеудедегі кек үдеп,
сөз таба алмай салар дақ,
«Бір оңбаған еді!» – деп,
жүрсің бе әлде жамандап?

Тұла бойың езіле,
түнде жаман түс көріп,
Ыза болып өзіңе,
оңашада тістеніп.

Еске салып мұң кейде,
ессіз сезім бекерін,
Жүрсің бе әлде білмей де
кінәлі кім екенін?

Болаттай-ақ бекініп,
болған іске бұл ағат.
Өзің ғана өкініп,
өзіңді-өзің кінәлап;

Күрсін, мейлі, күрсінбе,
кешіре алмай, кім ұтты,
Өшіре алмай жүрсің бе,
кеудеңдегі күдікті?

* * *
Кеудемдегі мына айдын
көлге кімді жүздірем?
Бірде сені кінәлаймын,

Бірде өртеніп, үздігем.
Жұлдыздай-ақ нұры шалғай
Дауа болмас оты емге,
Сусын қана бір іше алмай,

Қаталаумен өтем бе?
* * *
Ару қыз қайда – жаны алтын,
ақ білек құшқан адал түн?

Таптырмас енді саған да
Сарсылып ізде, сан алқын!

Күбірлеп атын іштен мен,
сағынып күнде, түске енген,
ақ құсым қайда, жүзіме
жылылық берген, сұс берген?

Махаббат балын жиі ішкен,
Қалды ма белгі сүйістен?
Оралып қайта келмейді-ау,
Қиналып қанша, күй іштен!

* * *
Қарағым-ау,
мен сені түсінбей де барамын-ау.
Нала мынау – ілінбей таңға көзім,

жүрекке салған өзің жара мынау.
Апыр-ау, әлде саған бәрібір ме,
алдарқатып қоясың әлі күнге.
Шынымен-ақ, мойындар жоқ па кінәң,

табалатпақ ойың бар тағы кімге?
Жастығың ба, жаным-ау, желігің бе,
Әурелеумен келесің мені мүлде.
Әлде саған керегі нала ма еді,

ала ма еді әуелден көңілің де?
Түсіне алмай барамын сені бүгін,
Не мінезің өзгерді, не қылығың,
Кім біледі, қарағым, кім біледі,

арты қалай боларын, тегі, мұның!
* * *
...дауласпайық,
жә, тіпті!

Сен менімен болмадың ба шынымен-ақ бақытты?
Сенен басқа гүл өңінің әрін беріп, құнына
қай қыз жігіт жүрегінің қанынан дәм татыпты?!
Ақырғы рет сарқып ішіп шарасынан шаттықтың

Есіңде ме, біз екеуміз ажырасар ақтық түн? –
Қара түнге құлақ түріп, жылап тұрып, кенеттен:

пе ең!
Шаңырағым шайқалып та барып, қайта түзелді.
Кінәласып, жауласпайық, дауласпайық біз енді!

* * *
Жарқырап жеңешемнің ай-қабағы,
Кеудемде құсым неге сайрамады?
Баяғы тәтті күннің, шаттығымның

жырылып қала берді қайда бәрі?
Елікпей еміндірген өмірге де,
желікпей қойды көптен көңіл неге?
Шарқ ұра шамырқанар таңда мына,

Шау тартып қалғаны ма жеңіл дене?
Қойды ма қызықтырмай ендігі өмір,
Қалайша күңгірттене берді көңіл?
Апыр-ау, ала қашқан арғымақты

Тізгіні тіршіліктің жеңді ме бұл?
Тілім де тіліп түспей, байланады,
Кеудемде бұлбұлым да сайрамады,
Кешегі тұлпар көңіл, іңкәр күннің

алыстап, қала берді қайда бәрі?
* * *
Не болып, не қойғанын өзі білмей,
өкінем деп, өршітіп сезігін кей,

өткенді ойлап жүдеп-ақ жүр ме, шіркін,
түндер бойы дөңбекшіп, көзін ілмей?
Көбелектей көлбеңдеп көктем келе,
ойнадым деп жүр ме екен, отпен неге, –

Шығара алмай есінен шаттықта да,
жалғыз қалып, жаны азап шеккенде де!
Тоқ соққандай дірілдеп бірден денем,
көздерінен сонда бір мұң көрген ем:

Арманына жете алмай, аңсап жүр ме,
Күдер үзіп кете алмай мүлдем менен?..
* * *
Неге екенін білмедім ғой, білмедім,

бар күндерім қуаныш та, бал түндерім мұң менің:
Күні бойы қамсыз ғана қарқ-қарқ күліп жүрем де
түні бойы, тағы міне, таңға кірпік ілмедім.
Неге екенін түсінбедім, түсінбедім, жарығым,

Күннің бәрі қуаныш та, түннің маған бәрі мұң.
Күні бойы көз алдымда сен жүресің жарқылдап,
түні бойы, тым құрыса, түске кірмей, налыдым.

Күні бойы көз алмастан қарағымның көркінен,
ширығамын болбырамай, домбырадай шертілем.
Түні бойы көз ілмейтін болып алдым осы күн,
Қалай ғана айығамын ұйқысыздық «дертінен?»

Сылқылдай күліп сылаң көл,
сызылап ойнар желімен.
Былқылдай билеп, бұраң бел,
Қай жақтан шыға келіп ең?

Кеудемде кенет басталған
құйынның барын сезіп ем:
Құйылып түскен аспаннан
құралай қыздың өзі ме ең?

Жағаның жайлы құмына
тиіп те, тимей табаның,
жартылай ғана бұрыла,
жалт етіп маған қарадың.

Ішінен ғана тынды қыр,
тоқтатып қойып күзгі ісін,
Қол созым жерде тұрды бір,
қоладан құйған қыз-мүсін!

Шыдам бер, Тәңір, шыдам бер,
осы ма естің кеткені?
Бұрыла билеп бұраң бел
Тереңге қарай беттеді.

Қуанышым ба, қайғым ба, –
Қайта бір күліп қарады.
Айнадай болған айдында
аққу қыз жүзіп барады.

Кім сенер еді, құдірет,
кеткелі жатып кеше елден,
сұлуды сондай бір рет
көріп те қалдым десем мен!

Құбылып сәттің ішінде,
Ойымды бөлді көл менің.
Өңімде ме еді, түсім бе –
әлгіндей қызды көргенім?

* * *
«Қарайсыңдар ұялмай әлі қызға!» –
деп, біреулер тиеді жынымызға.

Ән емес пе қыз деген, әнді сүю
бар емес пе қазақы қанымызда!
Жүре ала ма қағытпай пенде деген,
жүре тыңдап өздерін мен де келем.

Күн нұры ғой қыз деген, күн нұрына
қызықпайтын кісіні көрмеген ем!
Осылар-ақ қызғанып, күндеп кейде,
дымымызды құртар ма, үндетпей де –

Қыз дегенің – қызыл гүл, кім қарамас
өскен гүлге өртеніп қыр-беткейде?
Керегі не қайдағы күңкіл егес.
Қой, одан да жаңағы күлкіңе көш!

Қыз дегенің – сұлулық! Сұлулыққа
сұқтанбауым тіпті де мүмкін емес!..

Көңіліңде бір күптің жатқаны анық,
қайтайықшы Алакөл жаққа барып.
Құйғытып та көрейік, жұрағаттың
жүген тимес жүйрігін баптап алып.

Көзімізді көлдегі нұрға малып,
қыдырайық құр атпен қырға барып.
(өзім үшін осында өткен күннің
әрбір сәті, әйтеуір, бір қаралық!)

Көз алдыңда құлпырып, дала күліп,
еңсеңді езген ойлардан жан арылып,
нала-мұңның барлығы көңілдегі
аш қасқырдай аулақта қалады ұлып...

Қолтығыңнан Ебісі демеп сенің,
кештіремін бауырым, ерекше күн!
Көңілдегі көп күдік қалсын қаңсып,
қаңқасындай қаңқиып өлексенің.

Тоғай барып, тыңдатып бұлбұлдарын,
көрсетейін қылықты құрбың барын...
Ақ қайыңға алдыңда ән салдырьш,
билетейін жалаңаш жыңғылдарын.

Аттың басын ақ қарлы шыңнан бұрып,
ажарыңды алмадай нұрландырып,
қырдан күліп қайтарда, бар шөліңді
Көктұмадан алайын бір қандырып!

Алакөлім, армысың! Айна көлім,
жел қайығым сондағы қайда менің?
Жырдан жырақ кете алмай жүргенім-ай,
жалғыз жатып жағаңды жайлар едім!

Тұра алмаған торында далаға ұшпай,
жалтақтаймын сен жаққа бала құстай,
Тайраңдап қол босаса жетіп келем,
тұз көрмеген түйедей ала қыстай!

Алакөлім, асылым, айна көлім,
сағынумен суыңның майда демін,
жел боп ұйтқып жүзейін деп келіп ем,
жел қайығым жылдағы қайда менің?!

Армысың, асыл кәрі қыр –
анасы нелер текті ұлдың!
Алдыңа келіп, тағы бір
арылып алсам деп тұрмын.

Қашаннан қайда бармайын, –
Қалып та кейін тау-тас қай,
Алдыңнан өткем әрдайым,
Рентгеннен өткен науқастай.

Қанықсың, қартым, бәріне,
Айтып қой біздей отты ұлға.
Сен күткен жерден әлі де
Шыға алмай жүрген жоқпын ба?

Аян ғой саған әр күнім,
Қайтты ма, жоқ па бір міндет? –
Білуге соның барлығын,
Алдыңа тағы тұрмын кеп.

Татпадық біздер қанша дәм,
Самғап та жүріп сан қырда,
Туған жер, өзің аңсаған
Үмітіңді ақтай алдым ба?!

Айнала атым тарап кең,
Түскенде басқа шын салмақ,
Сен берген қыран-қанатпен
Ұштым ба, жоқ па бір самғап?

Қаншама шырқап бара алдық,
Жетем деп небір саңлаққа.
Ақ сүтпен емген адалдық,
Кеудемде бұғып қалмап па?

Аянып елден барымды,
Алданып азға бұл күнде.
Бір өзің берген дарынды,
Бағалай алмай жүрмін бе?

Сөнбесе бойдан от мүлде,
Риза-ақ етер секілді ем.
Бұрылып бірде кеттім бе,
Белгілеп берген бетіңнен?

Айтсаңшы бәрін, кәрі қыр,
Аңырып тұрмын неге мен?
Алдыңа келіп, тағы бір
Арылып алсам деген ем!..

Сарыны сарқылмайтын ағысты әнім,
тұратын көз алдымда таныс таңым, –
жырыма жиі оралып жүрген бүгін,
Алакөл – Итакам да, Дағыстаным!

Гомер де емеспін мен, Расул да, –
(Жүрмесін ұят болып, расында!)
Көрсем де Балтықты асып, Балқан басып,
туған жер, есімнен бір шығасың ба?!

Көсілген көкжиекке құба қырлар,
өзіме бала жастан ұнадыңдар, –
Жылғада бұлағым бар алқынбаған,
шатқалда шаңқылдаған қыраным бар.

Қара орман қарағайлы, қайыңды алаң,
Салқын бел, самырсын сай, сайын далам.
Кемедей қайырылған аралдарым, –
іргемді жаралғалы, айырмаған.

Самалы – сары қымыз, саумалың – бал,
сақалы селдіремес тауларым бар.
Малшынып өздерің де жаңбырына
жалықпай шалғынына аунадыңдар.

Сұқсыры сусыл қағып сазға құмар,
қыт-қыттар қылқына да жаздап ұлар.

Өрінде аңқылдаған ағайыным,
көлінде қаңқылдаған қаздарым бар.
Желбіреп шөлде сағым, көлде – мұнар,
тұрады көрік беріп елге бұлар.

Жығылып атағына сан ағайын,
алыстан аңсап келіп көргені бар.
Шырғалы, шырғанақты, шоғайналы,
шығады шоғырланып тоғайлары.

Жабысы – жалықпайтын жалғыз ару,
отырған алдына алып қол айнаны.
Алтайдың алаңдатып әрі мені,
Кавказ да қызықтыра беріп еді.

Алакөл, соның бәрі ұлың үшін
өзіңдей бола алмайтын көрінеді.
Қыдырып Қырымға да жылда барам,
(Қай ақын Қарадағын жырламаған!)

Көңілде күркіреген Тентек тұрып,
бұрылып бұлағына кім қараған!
Тұрғам жоқ ешқайсысын кеміткелі,
тауы да, теңізі де көрікті еді!

Біреуін сенен артық дей алмай-ақ
Жүрмін-ау – жер көрем деп желіккелі.
Сен десе – кеудем өсіп, құтым, демде,
иісіңді ажыратам түтіннен де. –

Кім білсін, соның бәрі жастай емген,
сары уыз сарқылмайтын сүтіңнен бе?!
Алыстан естілетін ағысты әнім,
жердегі жұмағым да һәм ұшпағым,

Атыңнан айналайын Алакөлім, –
сен менің Итакам да, Дағыстаным!

Бала жастан сыралғы, сүйкімді едің,
көп бұйыға бермеші, сиқыр көлім,
сырласайын, мауқымды бір басайын,
бұзылып та жүр еді ұйқым менің.

Әлденеге көңілім елегізіп,
ұйқым қаша бастаса, дене қызып,
жұбатарым қашан да өзің едің,
қозың едім – өсірген сен емізіп...

Қараймын деп бәріне күдіктеніп,
кеудемізде кетпеп пе үміт кеміп?
Тіршілікке қанша мас бола жүре,
биіктерді аңсамас жігіт пе едік!.

Додаларға талай бір түспек едім,
дәурен озып бара ма, күш те кеміп, –
Сіресіп-ақ тұрғандай сайда мұнар,
қайдағылар шығады түске де еніп...

Бұрынғыдай баурай ма елді сөзім,
сарқылып-ақ бара ма енді төзім?
Көңілдегі алаңды жуып-шайып,
бауырыңа алып, балаңды сергіт өзің!

Өзімді-өзім алайын шайып тағы,
айдынында зымырар қайық кәні! –
Көкірегім наласыз күндерді аңсап,
келіп едім, азырақ айыққалы.

Ентігімді басайын, солықтайын,
түңілмейін тірліктен, торықпайын,
түксиіскен біреулер түске кіріп,
түнде шошып оянып, қорықпайын.

Кейін қалып қойғандай елден көшім,
көңіл нілдей бұзылып, шерленбесін,
Бұзылмасын ұйқым да, түсіме де
құбыжықтар қайдағы енді енбесін!..

Бауыр төсеп жатайын айдыныңда,
ұмытайын реніш, қайғыны да.
Күйректікке қайдағы жоламайын,
оралайын бұрынғы айбыныма.

Аунайын да азырақ сұр құмыңа,
құшағыма алайын қырды мына.
Ат мінгізем десе де сан ағайын,
Қарамаймын пенделік құрғырыңа.

Шайдай ашық аспанда күнім күліп,
шамамды да шарықтар бүгін біліп,
аттанайын алаңсыз Алматыма
бір үмітті жетелеп, бірін мініп!..

Бір ғана мен емеспін ардақтарың,
қырында қырман айдап, мал бақпадым,

сеземін – жүрсем де көз қиығыңда –
қаншалық иығымда салмақ барын...
Мен ғана бола алмаспын құрметтерің,
диқанның бөліспедім бір көктемін.

Ақпанда ақжал мінген атама еріп,
бетімді үскірікке үрлетпедім.
Алдыңда ақтарылам деп отырып,
айтайын, асылым-ай, неге өтірік:

жықпылда жылқы айдаған мен емеспін,
жылда бір жайлауыңа келе тұрып...
Болмаса табысыңа қуанғаным,
ақ таңда аңызыңды суармадым.

Бәріне үлгеретін, бір көретін
Кім білсін, көп ұзамай туар дарын!
Шалғы да сілтемедім шалғыныңда,
бұйырмас шаруа болу барлық ұлға.

Туған жер, мені мүлдем жоқтатпайтын
қаншама құрдастарым қалды мұнда!
Солардың тынысы ғой тыңдағаным,
Ұлы ісі – ұзақ таңға жырламағым.

Өзіңнен дара құрмет дәметпейтін,
Сәл ғана күйі бөлек... бір баламын!

Зымыраған жұлдыздай мына қайық
зәремізді алмасын, құламайық,
Ендігісін ескекші өзі білсін,
қайда бара жатырмыз – сұрамайық.

Айдын қалып артыңда, қайғың қалып,
құшағыңды толқынға жайдың ба анық,
көпе-көрнеу көңілің көлге айналып,
өз-өзіңнен кетесің айбынданып.

Үрейге де дүлейге қарамайық,
атқан оқтай зауласын дара қайық.
Жаға қайда, жаңағы нала қайда, –
қарамайық, аққудай таранайық.

Өзімізді өзіміз қорсынбайық,
қомсынбайық, қызыққа толсын қайық.
Жағалардай, көрінбей бара жатқан,
Көңілдегі бар алаң болсын ғайып!..

Қырға барып, қызыққа батып әбден,
қой қайтарып, құрағын жапырар ма ем;
Бала кезден бас иген мертебелім –
әр төбенің айналып атынан мен;

Араласып ауылдың даң-дұңына,
асыр салып, аунар ма ем шалғыныңа,
Баяғыдай таңырқап айналама,
айдалада тап болып жаңбырына;

Желбіреген желі ме, қу сағым ба, –
жез киігін жанарым қуса құмда.
Жоталарын жұмарлап жатар ма едім,
жұпар аңқып жуасы, жусанында!

Қырға барып қыдырып, құмда қалып,
қайтсам, – дала дүбірін тыңдап анық. –
Әңгіме айтып отырсам аласа үйде
әр сөзімді алдымен бұлдап алып.

Ауызғы үйде бұрқылдап ақ самауыр,
азырақ бір ойға да батсам ауыр.
Қыңсылаған күшіктей ауық-ауық,
сыртқы есікті тырмалап жатса дауыл!

Ауылға апарайын сені бүгін,
арала Алакөлдің өрі, қырын,
Алдыңнан шыға келер арсалаңдап,
Әйтеуір, елінен де, желі бұрын.

Ауысып – біресе ебі, бір қыбыла,
қуырып жатады енді қырды мына.
Көлденең бұта қашып тығылады,
көрінген ұңғылы мен шұңғылына.

Азынап, азан салып тұрады айлап,
қашады жан-жануар тырағайлап.
Тобымен тоғытады көлге апарып,
қойқиған қой тастарды бір-ақ айдап.

Сезілсе сергімесің сенің егер,
бір тұстан екіленіп ебі келер.
Қайтадан қаһарына мінеді енді
Қыбыла қылығынан жеріген ел.

Қоймайды ермесіне, көнбесіне.
үйренген ел де тыным бермесіне.
Ебісі – ашуланшақ әжесі де,
Қыбыла – қытымырлау жеңгесі ме?

Құмның да бүйірінен түртіп ыстық,
қырына берген емес бір тыныштық.
Жел тұрса, – жайбарақат жату қайда,
торғайдай дүр-дүр ете, үркіп ұштық.

Ебінің шыдамай ма зіркіліне,
бітпейді қыбыланың күңкілі де.
Әйтеуір, қысы-жазы желдей ескен
қырдағы тыйылмайды жұрт үні де.

Тозаңын сілкіп-қағып жер бетінің,
бермейді қысы-жазы елге тыным.
Күнде бір қызық барын білсін дей ме,
бүтіндей жүрсін, дей ме, кем-кетігін!

Жылжып ағып ауылдың іргесінде
жатқан бұлақ ұдайы жүрді есімде.
Марқа тарта бастаған шақтан бері
түсіме де жиірек кірмесін бе!

Мөлдір еді өзі де, тұнық еді, –
Жар астынан жәудірей үңіледі.
...Қиядағы түлкідей қылаң беріп,
Көз алдымнан кетпей-ақ жүріп еді.

Тарқамасын құмарым түсіне ме,
жиі орала беретін түсіме де.
...Бұлағын да қимайтын, құрағын да
болады екен боркемік кісі неге!

Тіршілікте қамығып, қапаланып,
Қаншама бір шөлдедік, қаталадық, –
түсімде де суынан сіміруші ем,
жағасында жарбиып жата қалып.

Тазалығы бойыма сіңбесін бе,
тербелетін бойында гүл де есімде!
Жылы қарап айнала, жылжып ағып,
жатушы еді-ау ауылдың іргесінде!

Күндіз-түні тұнығын таңдай тілеп,
сусап ішіп суынан, қанбайтын ек.

Топан түссе бетіне – сүзіп алып,
әнімізді өзіңе арнайтын ек!
...Түсіме енбей бұлағым енді бірде,
кетті менің тынышым, дегбірім де.

Жас баладай жүгірдім ауыл жаққа,
жауындатқан, қарамай, желді күнге.
Қара тұтып,– қасыма баламды алып,
қарап едік, қасына таман барып:

Өзі де жоқ бұлақтың, көзі де жоқ,
орнын сипап, еш белгі таба алмадық!
Шашымыздан жұлардай болып анық,
жұлқына бір жел тұрды, долыланып.

Бұлақ көзін, апыр-ау, бітеді екен
Қандай ғана жүгірмек қолы барып?!.
Қорқытпайын бекерге жылап елді,
түсіме де кірмей жүр бұлақ енді.

Көкейімнен кетпейтін тәтті әуені
бірте-бірте алыстап, тына берді...

Армысыңдар, алқынған бұлақтарым,
құрақтарым, құбажон қыраттарым,
Кіндігім де сендермен бірге ме еді,
қас қағымға келмейді-ау жырақтағым.

Жырақтағым келмейді, қарлы шыңдар,
барлығыңа айтатын алғысым бар!
Армысыңдар, құм-арал, жыраларым,
тұмаларым, сендер де бармысыңдар?

Ынтықтырып өзіне жылға, белі,
тартады да тұрады қырға мені.
оралсам ба біржола, Алматыға
байлап ұстап отырған кім бар еді!

Жалын атқан жастықтың өр-белінде,
ыстығын да, суығын көрмедім бе, –
Көңіл неге, ендеше, көп аңсайды,
Туған жердің көлдерін, желдерін де?...

Армысыңдар, ашулы өзендерім,
Осы еді ғой өзімнің ежелгі елім, –
Көзді жұмып тұрып-ақ нуыңның да,
суыңның да сүйкімді сезем демін!

Әрі таныс айналам, әрі бөгде,
амандасып шығамын бәрімен де,
Өзгеріп-ақ, апыр-ау, кеткен бе деп,
қарай берем жалтақтап, қалың елге.

Саласындай саусақтың әрі майда,
тоғай болып толқыған талы қайда?
Тасып ағып жататын Тентегімді
тұрмын бүгін танып та, танымай да.

Өріп шықты төрт түлік төлі, міне,
мынау теңіз – биылғы егіні ме? –
Туған ауыл ырысын жиып ап бір,
Сыйып-ақ тұр бәрі де көңіліме!

Құлыныңдай құлдырап жетіп едім,
Кеңіп сала берді ме көкірегім!
Естігім де келе ме зәремді ала:

Желбіреген, желіне, тұлымшағым,
Іздеймін бе тірліктің шырын шағын! –
Кешігіп-ақ қалдым ба, көрсем деп ем,
Көршіміздің қаңбақтай, қыңыр шалын?!

Күлімдеген гүл-дала, жылға да бар,
Шуылдасып, бейтаныс жүр балалар,
Доп ойнайтын баяғы тепсеңдер де
Жұмыртқадай жұтынып тұр балалар!

Әрі таныс өзіме, әрі бөгде,
амандасқым келеді бәрімен де.
Бұлақтарым, сен айтшы, қыраттарым,
қойсам ба екен біржола қалып елде?!

Азырақ аялдашы, Айнабұлақ,
барасың қырды кезіп, қайда құлап?
Жайылып жатсаң да енді болмас па еді,
жағаңда қаншама әсем жайнады бақ!

Кіргізіп бұйығылау бақтың әрін,
булыға бұлқынбай-ақ, ақ бұлағым,
Жетпей ме шапқылауың, суыңның да
қанша адам сусап келіп, татты дәмін!

Апыр-ау, Айнабұлақ, не көрмедің,
тау бұзып, тасты жардың – бөгелмедің.

Өткіздің көз алдыңнан қаншама бір,
Туған жер көсегесі көгергенін.
Күні-түні булығасың, бұлқынасың,
алысқа ұмтыласың, жұлқынасың.

Аз ба еді елге сіңген еңбегің де,
апыр-ау, енді қашан бір тынасың?
Бұл сөзім бұлағыма ұнады ма,
Сыбырлай берді менің құлағыма: –

Ақыным, ағу үшін жаралған соң,
тірлікте тыным болмас, сірә, мына.
Шын айтып тұрсың өзің, жағамдағы
Риза қалың елдің маған бәрі.

Бар шығар жақсысы да, жаманы да
біреуі қылдай кінә таға алмады!
Тапжылмас жартастарға болған ұя,
Қаншама кездеспеді жолда қия,

Ойпаттан орғып өттім, қырдан қарғып,
Көңілдің көксейтіні – көл-дария!
Жолыма болмай енді бекер бөгет,
Көңілді, ақын болсаң, көтер, демеп.

Алқынып келем әлі, айдыны кең
алыс бір дарияға жетем бе деп!..

Күндізінен қашан да, түні қысқа,
біздің ауыл мына бір бұрылыста.
Бауырласың осында, ауылдасың
балам, енді өзіңді мығым ұста!

Балалық шақ, баяғы бал дәуренім,
осы арада біржола қалды-ау менің!
Алдауға ебім жоқтығын алғаш сезген
жатыр, әне, жағасы жарлау көлім..

Қалып еді-ау осында жерлестерім,
қатар өскен қарындас, теңдес-теңім,
Қалып еді алаңсыз сенгендерім,
алғаш рет амалсыз белдескенім...

Біріндей боп бұрынғы таныстардың,
бірте-бірте барлығың алыс қалдың,
алыс қалдың, үреймен ұшырасып,
тұңғыш рет дүлеймен алысқан күн!

Әңгімесін тыңдайтын сарқылғанша,
қалып еді қадірлі қартым қанша,
Жадырата білетін жақсы ағалар,
желігі жоқ жеңгеміз сәл тұлданса.

Теңгермейтін тірлікте жанға мені:
құрбыларым қаншама қалған еді.
Шал бар еді күзеткен немересін,
анау жерде біз еккен тал бар еді!

Балдан тәтті, бақытты балалық-ау,
мен де сенен жырақтап барамын-ау!
Ақ тозаңмен аймалап алмады да
баяғыдай масалы дала мынау.

Туған ауыл, көп болып көрмегелі,
көңіл саған ойыса берген еді.
Баяғыдай батайын бал қызыққа,
жатырқамай қарсы алшы сен де мені!

О, көктем! Жоғарыла, төрлет бері,
Жеттің бе жердің үстін тербеткелі,
Желпініп қалсын көңіл осындайда,
жабырқап сала берген сен кеткелі.

Төрлетші, тобылғы рең жарқын Майым,
тағы да құшағыңда жарқылдайын,
Тазарып қайдағы жоқ кірден көңіл,
аспанда аққуыңнан ән тыңдайын!

Жайдары жан бар ма екен бүгін мендей,
жүргенсің қайда ғана, бұрын келмей,
Жадырап сала берген көңілімді-ай,
күн нұрын жалғыз өзім сіміргендей.

Қиқулап қимай ұшып көкте құсың,
Жеттің бе Жетісудың көктемі шын!
Риза боп жатыр саған дала бүгін
Аспаннан алтын жаңбыр төккені үшін!

Оранып күндіз гүлге, көлге түнде,
Көктемім, келші бері тербетіл де,
Осынау алтын нұрың, жарқындығың
тұрсыншы туған жердің келбетінде!

* * *
Күттірген ынтықтарға елді көптен,
тамылжып, тағы да бір келді көктем,
Бүрленіп жүре берді бау-бақшалар,

қатарын қара суық селдіреткен.
Жаңағы жадыраған бақтан қалмай,
жаңғырып сала берген жақпарларды-ай!
...Енді-енді жібиін деп тұр ма кеудем,

көбірек көлеңкеңде жатқан қардай.
Бұлыңғыр Алматының тұманындай,
көңілден көптен бері мұң арылмай,
Көзге ілмей кетіп едім жан баласын,

аққудың жалғыз қалған сыңарындай.
Көктемгі әнді аңғармай, таңды ағармай,
аңғармай – жарық еді жалған қандай,
жібімей қойып еді-ау көңіл көптен,

Тұрып алып тапжылмай тауда мұнар,
Қанша болды толассыз жауғалы қар,
арпалысты ауылдың адамдары –
ақсағы да, шолағы, саулары бар.

Күні-түні анамыз жүр жұмыста,
ит орнына ақ боран үрді қыста.
Қарындасым екеуміз отырушы ек,
балапандай бүрісіп бір бұрышта.

Қора-қопсы айналып оба-қарға,
қатты ұрынды ел осы қыс зобалаңға,
Ат құлағы көрінбей тұрып алды,
алай-түлей ақ түтек борағанда.

Әйнек көзі әлсіреп мұздан қалың,
көріп едік ақпанның сызданғанын!
Пеш түбінде отырып, сезетін ек
дүниеде бір сұмдық ызғар барын...

Үрейіңді айнала бәрі ұшыра:
уілдейтін қораның қамысы да,
гуілдейтін көмейі қазандықтың,
үйіміздің ыс басқан арысы да.

Қағылды да қап түбі, бүкіл үнем,
мал шуылдай бастады күтімі кем...
Ауыл-үйдің ахуалын аңғарушы ек,
ауық-ауық бұрқ еткен түтінінен.

Жазға дейін бар еді әлі қанша,
әлі қанша жадырап, жарығанша! –
Түнермейтін анамыз, үндемейтін
қалтасында жарты уыс тары қалса!

Алдана ма аш қарын азғанаға,
бар үміті – ендігі жазда ғана,
«Талқанға бір тойдырам!» – деп жұбатып,
жатушы еді, жазықсыз жазған Ана!

Шөгірі, шөңгесіне қарамай-ақ,
жүгірші қырда, балам, жалаңаяқ...
(Өбектеп отырамыз осы күні,
шырылдап, сыртқа шыққан баланы аяп).

Тақырда доп қуғызып, жарыстырып,
жүргені ата-ананың жаны ышқынып,
Апыр-ау, ақ шаңға аунап өспеп пе едік,
табанға тас та батып, қамыс тіліп.

Жатқанда жазғытұрым дала қызып,
тықыршып тұрмаушы ма ек, алағызып.
Құлындай құлдыраңдар қыр аспап па ек,
балтырдан пора-пора қан ағызып.

Ауылға асауларды айдап тығып.
жүгенсіз, жүйрікке жайдақ мініп...
Сүзеген сиырға да бас білдірдік,
тұқыртып, тұмсығынан байлап тұрып!

Қысылмай қарғып мініп кер дөненге,
Құйғыттық қарамастан өр-белеңге,
суынан тас тұманың қанып ішіп,
қайтушы ек қаталап бір шөлдегенде.

Борпылдақ топырағы жаялықтай
ауылдан жанымызды аядық қай,
ақ түтек боранда да үйге кірмей,
жатушы ек мал тимеген маяны ықтай!

Көңілім солай ауып тұр манадан,
Жүгірші жалаңаяқ қырда, балам.

Терсең де гүл даладан, құлыным-ай,
бөдене, бұлдырығын тыңдамаған!
Даланың өз ұлындай жуық тұрып,
жұтшы бір, тұмасынан суық, тұнық.

(қалада бұраң қаққан бұлақты да
қойдық қой құбырларға қуып тығып!)
Ауылдың шәуілдетіп бар күшігін,
жүгірші, жаяу кешіп таңғы шығын.

Көгалда көсіле бір аунау үшін
артына мінгесе кет шалғышының.
Ұлым-ай, не тілейсің енді менен?
Армансыз бір иіскеді жерді денең,

Мұны да азырқансаң, құзырыңа
біржола мына жатқан көлді берем!
Көл көрсе күлімдемей кім шыдаған,
Жалаңаш жағасында жүрші, балам.

Сақтаған сары майдай саған арнап,
осы еді, айналайын, бір сыбағам!

Балам, сенің бәрі-бәрі алдыңда:
тазалығы таңғы жауған қардың да,
көктемдер де, көкбелдер де, белестер,
өткелдер де, жан баспаған шалғын да!

Қарағым-ай, мұндайда
бір-ақ аттап шыға қояр шың қайда,
барша тірлік билігіңде болғанмен
өмір сені оңайлықпен тыңдай ма!

Қинап қатал кедір-бүдір жол деген,
алқынарсың, азайып бір өрде дем,
жау жатпасын кім біліпті бір тұста,
тау жатпасын, дәл алдыңда көлбеген?

Ендігі аспақ асу болып бір тірлік,
ағызғанда арының да күрт үдеп,
өткел бермес өзендер де кезігер,
көз алдыңда көбік ата күркіреп.

Мұрат бар ма оңайлықпен жеткізбек...
Кезігер де, көлденеңдеп көк – құз көп.
Сен де ересің алдап қашқан арманға,
сенделерсің қайдағы бір жоқты іздеп.

Жүйіткір мезгіл, зулап ағып, желігіп,
қай-қайдағы жетелер де сені үміт.
Аңырып та қалар сәтің аз болмас,
қамығып та, қайдағы ойға беріліп.

Жүз алмасып үміт, күдік, көп сенім,
қинар келіп, қолға түспей көксерің.
Ешкім бірақ айнытпасын жолыңнан,
Жүрегің де шайлықпасын тек сенің.

Маңдайыма жазғаны деп бақ-тағдыр
ересің бе, тересің бе бақтан гүл,
Көнесің бе дегеніне, – алдыңда
айқастар бар аңсай күтіп жатқан бір!

Жүрмесін жүрегіңді жайлап күдік,
бас тартпай, барамын деп қайда аптығып,
асқақтай қара да бір айналаңа,
жүйтки бер, жүйрігін жайдақ мініп!

Арманы асқағырақ жас тұлғаны
шошытпас жолсыз дала, тасқын бары.
тартынбай тарт ілгері, Тәңірім деп
түсін де арғымақты астыңдағы!

Мойымай, бойда қуат, барда күшің,
айнала ақ қанатты арман ұсын!
Серт етіп сеніміңді, сілтей бер сен,
ақ тілеу, алдыңдағы таңдар үшін.

Бір ғана елге сеніп, сенсең егер,
жерге сеніп, желге де өршеленер.
Ерге сеніп әрдайым өзің деген
бетке алып болашақты жол шеге бер!

Жасыма жарлауытта өткел іздеп,
асыға, аңырата көк теңізді өт!
Айтарсың сонда, балам, болашаққа:
«Кеше біз тіке тартып кеткеміз!» – деп.

Аңқылдаған аға керек аңқұмар,
іні керек ілтипатпен таң қылар,
күркіреген өзен керек Тентектей
жағасында жартасы боп жаңғырар.

Жанды күйттеп жүрген жоқпын, бапты елеп,
жетер жалғыз жапырақты ақ терек,
мен үшін тек пейіл керек, ағайын,
мейір керек, сейіл керек, ат керек!

Көлім барда, өрің барда, тау барда,
бір арғымақ керек екен зауларға!
Теңім керек... Керек, тіпті шөбің де –
бауыр төсеп жату үшін бауларда.

Осы араның бір ұлы едім – үмітті ел, –
ұсынсаңдар жетіп жатыр күліп төр,
шаршап келем, аңсап келем сендерді,
баяғыдан бауыр басқан жігіттер!

Сонадайдан төбелерін көргенде
көтеріліп сала берем мен демде,
Ерлікті аңсап, елдікті аңсап, елді аңсап,
кеңдікті аңсап келіп қалдым сендерге!

Өз басыма күтіп елден сый бөлек,
тілемеймін жалқы жағдай, күйді ерек,
Әнің керек, сәнің керек, ағайын,
әр үйдегі әлдилеген күй керек!

Қане, төрің? – Құрметтемес елім бе, –
дәметерім дүрмек те емес, тегінде,
дүрлігісіп ұл-қыздарың айнала,
жұлдыздарым тұрса болды көгімде.

Бөле-жармай селтеңін де, серісін,
аңсауменен жеткенде бір ел ішін,
төрің керек, көгің керек, ағайын,
бәрінен де көңіл керек мен үшін!

Қабағыңа алдымен қарап алар,
бар екен-ау баяғы нар ағалар, –
дауың болса – кесімін кесек айтып,
жауың болса – сен үшін дара барар.

Асыратын атымды елде менің,
жасыратын көргенін, көрмегенін...

бар екен-ау әлі де сызданбайтын
сынық мінез, сырғалы жеңгелерім.
Бәрекелді, бауырым! – Мені білер
бар екен ғой өзімдей ер інілер!

Сарқытындай кешегі жақсылардың
Көкірегі көріктей, көңілі – көл.
Солай болса керек қой елім менің,
Құшып-сүйгің келеді көрінгенін!

Бар екен-ау, бар екен кердеңі жоқ,
келі мықын, кең балақ келіндерім!
Жарқыратып жұртыңның нұрлы аспанын,
жасырмайтын кеудесін мұң басқанын,

жүр екен ғой, әлі де ірі екен ғой
батыр туған баяғы құрдастарым!
Қылықтарын еске алып бұрынғы «есер»,
қиналмай-ақ, күніге дүрілдесер

Құрдастарым! – Алдына бара қалсаң,
атасының, айтқызбай, құнын кешер!
Өкпелей де қоймаса оларға елі,
өрге сүйрер өгізі болар көбі.

Айналама әзірге сүйікті етіп,
биіктетіп жүрген де солар мені!
Жанға мені жалғанда теңгермеген
жақындарым қаншама мен көрмеген!

Ел үшін де, бауырлар, жер үшін де
тұлға болып тұрсыңдар сендер деген!

Қыр көрсетіп қырдағы, ойдағыға,
Семіріп-ақ барасың тойғаныңа,
Құдайдың да алдында қымсынуды,
біраз болып қалыпты-ау қойғаныңа.

Аяқ асты айналып «білікті» ұлға,
айналаңа дәуірің жүріп тұр ма? –
Жылы жауып тастадың кісілікті,
кішілікті біржола ұмыттың да.

Төлеңгітке түгелдей балап елді,
таңырқата бастадың Алакөлді.
Керексіз бір мүліктей ұмытылған
ұят деген жайына қала берді.

Біраз күнге билігін бергенге елің,
кекірейіп, осынша кердеңдедің.
Айналаға қарамай, қайнағаға, –
орын ала бастапты төрден келін!

Мен емеспін күндейтін, тілдейтін де,
қайда барар екенсің бұл кейпіңде? –
Ұяты бар азамат өзге түгіл,
Өзінен де қысыла жүрмейтін бе?..

Тырп еткізбей тарпаңын, тағысын да,
ат үйретпеу – ауылда намыс ұлға,
Жігіттігің, жігерің, жүрегің де –
түсер еді түгелдей бәрі сынға!

Ерлігің де сыналып, ептілігің,
еліктіріп айнала көпті бүгін,
алқымынан бір қағып асау аттың,
қамшы орнына жұмсалып өткір үнің;

Желімделіп қалғандай тақымыңа,
арғымақ ат аспанға атырыла,
қырға қарай құйғытып берсең-ау бір,
тілеуіңді тілетіп жақыныңа.

Жеке тиіп өзіңе бүгінгі ерік,
Көз алдыңда кешегі қырың кеңіп,
Атқан оқтай ағызып бара жатсаң,
делебеңді қоздырған дүбірге еріп!

Түгел ғана тілеулес болып аулың,
Жел ағытып түймесін омыраудың,
Сәйгүліктің сауыры дір-дір қағып,
күмбір қағып құлақта қоңыраулы үн;

Орағытып оңды-сол еркін кетсең,
жануардың жанарын мөлтілдетсең.
Құлақ түбін терлетіп, желбезегін
желді күнгі түңліктей желпілдетсең.

Ағызуға ақ майын ар шыдамай,
қайта оралсаң ауылға қамшыламай,
Қыр арқада қаздиып отырсаң бір,
қан сонардан оралған қаршығадай!

Ақындардың аян ғой өр келері,
жоқ та шығар сезбеген, көрмегені,
өтінейін өзім-ақ, туған Елім,
тағы да бір тексеріп, терге мені.

Қанша болды – алдыңда ақ жарылып,
асықпай ашық, жауап бермегелі!..
Баяғыдай еле де екше мені, –
баянды ма балаңның көксегені?

(Туған елдің алдында қызарғанша,
туған жерге кіріп-ақ кетсем еді!)
Тіршілікте талайлар жолығады,
Құлазиды көңілің, торығады,

азғырады біреулер алтын беріп,
сумаңы жоқ, таза ма қолым әлі?
Көкіректі кейде бір тілген өкпе,
шаштырмап па топырақ күнде көпке?

Уысында тағдырым ұзақ қысып,
сызат түсіп, жүрегім кірлемеп пе?
Өзгеріс бар қаншалық түр-өңімде?
Ақтарыла алаңсыз күлемін бе?

Қылмысқа да санарлық, керек етсең,
жоқ па бүгін жамандық тілегімде?!
Тура қарай ала ма жүзім көпке?
Күдік кеулеп, күдерім үзілмеп пе?

(Тырнағымның астынан кір іздейтін
біреулерді ұлыңа кіжіндетпе!)
Қымбат болса қаншалық қырым мына,
жоламасым белгілі жырындыға.

Сонда да бір байқап ал: елге деген,
жерге деген сенімім бұрынғы ма!
Анасы ұлын осылай тексереді,
баяғыдай еле де екше мені:

Туған елдің алдында қызарғанша,
туған жерге кіріп-ақ кетсең еді!..
* * *
Бауырым-ай, соншалық кекті ме едің?

Қандай сөзім түбіңе жетті менің?
Өшігердей не болды? Өзімізді
өсер елдің ұлымыз, деп білемін...

Кіжінгенің сыртымнан, кектенгенің,
құлағыма қашаннан жеткен менің.
Өткен суым болған соң оның бәрі,
өшікпедім өзіңе, жек көрмедім.

Айтағына біреудің құр елікпе
өмір деген өсекке тіреліп пе,
Сыртымыздан жұдырық жұмсамай-ақ,
жайымызға, жігітім, жүрелік те!

* * *
Бар шығар-ақ, бауырым, менде де мін,
қайдан алам, тағдырдың бермегенін,
Ат шалдыра барғанда ауылыңа,

қалай болды, қасыма келмегенің!..
Түсінбесе туған жер сені бүгін,
кімге керек салдығың, серілігің, –
Ағайынның арқасы, дейтін көңіл,

басылмай да жүргені желігінің.
Болмасам да бірінің көгіне күн,
аямады белесі, белін елім, –
Мен дегенің – ауылдан алыс кеткен

ағайынның кіршеңдеу көңілі едім!
Бауырым-ай, қайтейін, соны ұқпаған!
іздеп келіп, арнайы жолықпаған!
Мен де бүгін туыстың табағы емес,

Күні кеше болғандай маған бәрі,
кетпейді естен жақсысы, жамандары,
Қара тұтып қаршадай біздерді де,
арба айдатып, ауылым амалдады.

Жеті түнде жеткендей жан алғалы,
бригадирдің желкеңнен қадалғаны,
құрым киіз, тұлым үй, қара көже –
құбыжықтай көрініп маған бәрі;

Қайтпай жатып даланың түнгі ызғары,
дірдектетіп төсектен тұрғызғаны,
Күндізгі әні басталып ескі арбаның,
бірте-бірте төбеде күн қызғаны;

Ескі жіптей үзіліп күдері мың,
жалап қойып шешеміз бір ерінін,
ара-тұра ақ суын сораптайтын,
жазғыз уыс дәнімен жүгерінің.

Содан кейін қолына ине алатын,
жұмысына асығыс жиналатын,
Қырық жамау көйлектің тағы да бір
жамай алмай, жыртығын қиналатын...

Кешегідей көрінер маған бәрі:
табаныма тікенек қадалғаны,
Алты жасар баланың ауылына
алпамсадай азамат саналғаны.

Әкеміздің бітті ме күші бізге,
өнімді еді, әйтеуір, ісіміз де.
Талқан жетпей, тарығып, талып ұйықтап,
тары кіріп шығатын түсімізге.

Үй бар еді ауылда жүз қаралы,
кімнің ғана жүрегі сыздамады.
Еске түссе дірілдеп қоя берем,
өңменімнен өтердей ызғары әлі...

...Ана түгіл, киінген бала мұздай,
Қаламыз бай кезде бұл, даламыз бай,
Соның бәрі біреуге ертегі де,
біреулерге көрінер бәрі аңыздай.

Қайдағыны аңсаған, қиялдаған,
мен едім ғой баяғы ұяң балаң.
Аңқау, далам, өзіңнің тәлімің бе, –
әлі күнге, әйтеуір, жиі алданам.

Орысы да, қазағы, сығандары,
алдағысы келіп-ақ тұрар бәрі.
Алдарқатып баладай, қолдағымды
жолдағымды, апыр-ау, кім алмады!

Мен дегенде құбылған түсі демде,
алдандым-ау тәп-тәуір кісіден де.
Алдағысы келеді үлкені де,
қалмағысы келеді кішілер де.

Қайдағының үйір-ақ маған бәрі,
кешегі қу, қайтейін, тағы алдады,

Жақсыларға алдансаң, амалың не,
алдады ғой ауылдың жамандары.
Ауса, ағайын, көңілің қазынама, –
Назыңа да алданам, базынаңа.

Бұйырғаны осы ма? – Тіршіліктің
келем әлі алданып азына да.
Буын қатып, бұғанам бекігенде,
аңқаулыққа, далам-ай, өкінем бе?

Батады-ау тек алдана беретінім,
қайдағы бір өзімнен оты кемге!..

Туғалы өз қасымда өскен ұлым,
азырақ бар еді бір бөспелігің,
тірілікте тасырсың да, жасырсың да,
қалдыра көрмеші тек дос көңілін!

Ұста да өмір бойы есте мұны,
абай бол, аман ба екен көш-көлігі,
бір атым насыбайдан қалады екен
қырық жыл қатар жүрген дос көңілі!

Өзім де екілене есемін деп,
бір достың қайтарыппын меселін көп.
Өкініп жүрмін, жаным, енді бүгін
жолына жүрегімді төсегім кеп!

Бір досым өкпелі еді бұрыннан-ақ,
(Мен болып айыптысы мұның да нақ).
сырымды сезе тұра, ол да көрмей,
өтеді қол да бермей, қырын қарап.

Келді ме, көп алдында өктем өткім,
кеше де бір досымды өклелеттім.
Кешірім сұрай да алмай, жылай да алмай
қалыппын ортасында от пен оттың.

Өзімнен айнымайды-ау мына түрің,
сондықтан саған айтар бір ақылым:
Досыңды ренжіте көрме, жаным,
өмірдің өте жүре сұрапылын!

Қарасын жақының да, жат та күндеп,
қалдырма дос көңілін, артпа міндет!
...Әйтеуір, сол қатемді қайталама,
айтпайын тіпті маған тартпадың деп!

«Ертегілерде айтылатын жалмауыз,
жезтырнақ сияқты құбыжықтар қайда
кеткен, папа?» – деп, сұрап еді ұлым бірде.
Қарап тұрып, қарашы, қинағанын,

(Не дерімді біле алмай, қиналамын)
Жексұрындар әлі де бар десем бе,
қызығы үшін бір күндік қиған арын.
Айналдырып өңін де, күлкісін де,

жүр десем бе, біразы жұрт ішінде?
Айтсам ба екен айыру қиындығын
өзгелерден тірлігін, түр-түсін де?...
Айтсам ба екен, апыр-ау, бәрін-бәрін,

Сайтанның да көрдік деп, сан лаңын.
Тұздай құрып тұқымы кетпегенін,
Арамызда азғындар әлі барын?
Кім екенін білдірмей тегінің де,

өзгергенін айтсам ба, өңі мүлде?
Жылап тұрып жылан боп шағатындар,
қылдай күдік қалдырмай көңіліңде.
Бізге анықтап көрсетпей бұлдыр кейпін,

арамызда аңқылдап бір күлмейтін,
Айтсам бе екен, әлі де бар екенін
жәдігөйлер – жымын да білдірмейтін?
Айтсам ба екен, білдірмей бір кемдігін,

ойыңды да өзіңнен білген бұрын,
Алаяқтар ұрпағы әлі күнге
ел ішінде елеусіз жүргендігін?
Айтсам ба екен, алапат күш көрініп,

құбыжықтар күніге түске кіріп,
Жалмауыздар жүргенін жасырынып,
жезтырнақтар – тырнағын ішке бүгіп.
Түрі ұнарын, немесе үні ұнарын,

сездірмейтін қаншалық сары барын,
Хас батырдың өзі де білмейтінін,
қайсысына қалайша ұрынарын...
Шақта мынау күңкілден сөз арылған,

ұят деген, шіркінді, қайда қоям,
қайда қашып құтылам өз арымнан?!
Біреулер бекер айтып берді десін,
ұлым-ай, жасырайын енді несін;

Күні ертең сол сұмдардың соңғысымен,
соңғы рет шайқасуға сен кіресің!
* * *
Әңгіме де айтар бұлар,

ақтарылар күй деген.
Жорғамен де тайпалдырар,
жалына қол тимеген.
Ағытылып ән бұлағы,

көмекейді кернеген,
Аңызға да қандырады,
адам естіп көрмеген.
Ақ жарылып жатар әлі,

ауылына барғанда.
Жайлауға да апарады,
жан баспаған жалғанда!
Осы, балам, ел дегенің

дуылдасып, жар салған,
ағаларың, жеңгелерің
алдымыздан қарсы алған.
Шыда, шыда, шыда, балам,

ауылға аяқ бастың ба, –
жатар әлі мына ғалам
аяғыңның астында!
Қамығарсың, жалығарсың,

бағынарсың заңына,
Алматыңды сағынарсың,
Жабығарсың тағы да.
Қызықтырып бала-шаға,

қырдың дәмін татарсың.
Еріп еркін тамашаға,
тауға бара жатарсың!
Үйрене бер бәріне де,

әніне де басталған.
Қарайлай жүр кәріге де,
қашқақтама жастардан.

Келді екен деп астанадан,
қарамайды ел тоныңа,
Су құюдан қашпа, балам,
үлкендердің қолына.

Құрбыларың күлмесін көп,
қой да күзет, ат та мін.
...Жатбауыр боп жүрмесін деп,
жеткізе айтып жатқаным.

Жусаны бар керемет шырғанағы,
көп аралап, көре кет бұл даланы,
Сүйкімді лағын да елігінің,
күй тілді бұлағын да жылғадағы.

Сортаңын да көре кет, саздағын да,
суырын да, сұқсырын, қаздарын да.
Көре кет киігін де, биігін де,
тұрады бәрі алдыңда жазда мұнда!

Қарағайын – қаптаған өрлей бетке –
таяу барып тағы бір көрмей кетпе!
Көре кет семсер қанат сұңқарын да
самғаған ешкімге есе бермей көкте!

Жалықпай жаяу барып, шарша құмда,
дәмін тат алшаның да, аршаның да.
Жүрсең де шөлде қалып, көлге барып,
көрмеген қызықтарың қанша мұнда!

Дала да бір тарих дана дәптер,
парақтап, барлығын да аралап көр.
Түн қатып, түсің қашып, түзге түнеп.
тау барып, табаныңды жаралап кел!

Бұлбұл ма, бұлдырық па – тыңда бәрін,
тұңғиық тұнығында тұнған әнін.
Қысылмай сонда ғана айта аласың:
«Қызығын көргеміз», – деп, – бұл даланың!

Достар айтар: «Ел сөзін елеме сен,
Еш абырой таппайсың, неге десең,
Жеткізбейді мұратқа ерегес те,
төбелеске жолама, көп егеске!»

Мен айтамын: «Білесің өзің де анық,
кей-кейде бір жайына төзіп қалып,
арсыздармен амалсыз алысасың,
жатпағасын жанына сөзің дарып».

Досым сонда тағы да безектейді:
«Түйсіксізге бәрібір сөз өтпейді.
Үндемеген ұтады осы күні,
өртеніп-ақ тұрса да өзек мейлі».

«Жеті атаңды білесің бе?» деп сұраған
ауыл қартына жауап бере алмай қысылып
қалдым», – деп еді ұлым бірде маған...
Арғы бабаң Алдияр арқалы адам болғанын,

қорығанын қызғыштай атамекен орманын
аңыз етіп айтады ел, айтады, ұлым, әлі де
ұрпағына қалдырған ақтық арман, соңғы әнін!..
Туған жердің түйірін татырмауға жат елге

барғанын да бел буып, бас кететін қатерге.
Алакөлде әлі де айтады ұлым, бәрі де,
жырдай қылып айтудан жалықпайтын әкем де!
Қорғаймын деп, қара орман, қасиетті өзенін,

ашу, ыза, ащы кек өртей тұра өзегін,
жекпе-жекке келгенде жау жағының жасы үлкен
батырына беріп сап тұрады екен кезегін!
Сұсымен де күшімен жауды ықтырып ол деген,

берген еді, дейді аңыз, елге – жігер, ерге – дем.
Басы жұмыр пендеден беті қайтпай өтсе де,
бақытына басқаның балта сілтеп көрмеген!
Шешен бе еді сол бабаң, қол бастаған көсем бе,

(Бола қоймас күпірлік, киелі еді десем де),
тірісінің өзінде: – Алдиярлап! – ұрпағы,
ұран болып қалыпты аты-жөні осы елге.
Хаттай тізе білетін қылығыңды әр ағат,

ол жайында айтпайды ел жалғыз ауыз жаман ат,
көзі тірі кезінде абыройын асырып,
қабырғалы қарындас кеткен екен: – «Бабалап!»

Билік айтса қатайып, қара тастай кескінде,
қарамаған, дейді оны, туыспын де, доспын де,
Ақиқаттың алдында – жақыны ма, жаты ма –
бұрылмапты бүйрегі, бұрылмапты ешкімге!

Аз атаның ішінде – Алакөлді мекендер,
болған шығар басқа да жұмыр басты жеке ерлер,
сенің бабаң солардан артығырақ тумаса,
әлі күнге «Бабаң!» – деп, жүрер ме еді бекерге ел!

Ата сөзін тастамай, кеспейтін ел аға алдын –
Алдиярдай бабаңа қалай ғана тағар мін.
Алакөлге әлі де бара қалсаң жол түсіп,
таныстырып жатады баласы деп «Бабаңның!»

Жасамай-ақ еш ерлік, көрсетпей-ақ мықтылық,
елдің өзі-ақ бабаңның кім болғанын ұқтырып: –
Көзі еді, – деп, – көненің, баласы, – деп, –
«Бабаңның»

күтіп алар сені де, кәрі-жасы тік-тұрып!
Алдиярдан кейін де, айтып өткен жақсы әнін,
бабаларың болыпты, білмесем де нақ санын,
еңіреген елінің ұлы болып өткен де,

құлы болып кеткен де, күні кеше, патшаның.
Алдиярдан басқасы қандай адам болғанын,
қорғап па еді қара орман, жасыл жайлау, жондарын,
солдырды ма жуадай жарылмаған ішкі дерт,

маңдайынан – мәңгілік – арылмаған сор қалың?
Кейінгілер қастерлер қалмады ма ұран, із,
олар жайлы бүгінге жетпеді, ұлым, бір аңыз,
аңқылдаған ақыны, саңқылдаған батыры –

болған еді дегенді естімедік мына біз!
Кім біліпті, ұлым-ай, тірлік атты тепкіде,
тәлкегімен тағдырдың тулақ болып кетті ме,
тұлпар мініп түлектер, тасқа тіліп табанын

өкінішпен өмірден егіз болып өтті ме?!
Кім біліпті, ұлым-ай, басынан бақ тайғасын,
(Тізді дейсің тарих қайсы атаның қай жасын).
Өтті ме әлде қой бағып таяқ үшін қақ бөліп,

Алдиярдай атаның ақ шашақты найзасын?!.
Бұйым болмай бұралаң дүниенің өр-шөлі,
бәрі батыр болған деп, жұбата алмас ел сені.

Мұраға да қалмаған бабамыздың бірінің
жалаң ұстап шығатын жарқылдаған семсері!
«Елім-ай!» – деп, еңіреп, салған әнін білеміз,
басқа дерек-белгіден, ұлым, енді күдер үз.

Алдиярдан басқа бір бабаң айтты дерліктей
ел аузында жоқ бүгін жарым ырыс – лебіз.
Айта жүрер бірінің болып па еді ерлігі,
Кемелдігі, кеңдігі – білмейді, ұлым, ел мұны,

Біздер үшін белгісіз, көздегені, мұраты
Туған жерден, тек қана, безбегені белгілі!
Менің атам – Иманас қандай адам болғаны,
төңкеріске тепсініп, тұңғыш атқа қонғаны,

аймағына белгілі, ақтық сөзі ел болып,
таусылғаны дәм-тұзы, ақырғы дәм, соңғы әлі!..
Кісі болған, дейді жұрт, кеудесі кең, жаны ізгі,
алысыпты ақтармен Амангелді тәрізді,

белгілі де, белгісіз бабалардың құны деп,
ғасырларға созылған қайтарыпты қарызды.
Ерік бермей сол атаң өкпе тескен қайғыға,
Жарқыраған жүрегін жалау етіп жайды ма, –

Қарақшы да қаймыға қашады екен ол десе,
дүрелеп бір айдапты-ау дүрілдеген байды да.
Көкірегін кек керіп, атқан таңға серт беріп,
төрт бөліп түн ұйқысын қып-қызыл бір өртке еніп,

ордалы жау ұясын ойран еттім дегенде
ойда жоқта мерт болып, отызында кетті өліп...
Атқа мінген шақтан-ақ арқаланып бір демде,
Жау шебіне, кім білсін, жалғыз өзі кірген бе, –

Зұлым оғы дұшпанның жұлып түскен, дейді жұрт,
Ханға басын қараның теңгерем деп жүргенде!
Ұрпағының бетіне жүрмесін деп салық қып,
Ата жауы алдына тұрды ма екен барып тік?

«Тіке қарап, тура айтар мінезінен тапты ғой,
кісі-ақ еді, не керек, – дейді жұрты – жарықтық!»
Қайран атам – қайыспас қара жартас бейнелі,
Көз жұмарда, кім білсін, сөйлемеді, сөйледі,

«Құдай» деген кісі еді, қара қылды қақ жарған,
жатқан жері жәннатта жайлы болғыр!» – дейді елі.

Қасірет-мұң барлығы ұмыт болар енді деп,
Қой үстіне бозторғай жұмыртқалар келді рет, –
дей бергенде оқыста опат болған кісі екен,
Қыр үстінде құйғытқан қызыл тудай желбіреп!

...Әлдекімге ұқсамай – көп ішінде бос өлер,
Осындай да бір бабаң өтіпті, ұлым, кешелер,
«Алдиярдай атаның аузынан-ақ түскендей
ұлы еді ғой Имекең, ірі еді ғой!» – деседі ел.

Сенің атаң – Құсайын қандай адам болғанын,
етек жиып, ес біліп, Октябрьмен оңғанын,
толысқанын, толғанын өзім айтып бере алам,
өзім айтып бере алам, соңғы өсиет, соңғы әнін...

Көріп қалған кешегі дүниенің тарлығын,
аталардың ащы жас, аналардың зар-мұңын,
егер өзі ат мініп, шықса алдынан бақ күліп,
Октябрьдің арқасы деп білетін барлығы!

Бала шағын еске алып, баяндаған кезінде
Октябрьдің ұлымын – деп санайтын өзін де.

Қуаныштың нұры ойнап тұрушы еді көзінде.
«Октябрьмен бір туып, бар өмірім бірге өткен,
кісі болдым, – деуші еді, – құр қалмаған құрметтен».
«Қақым бар!» – деп, кеуде ұрып, кергігенін көрмепті ел,

тұратындай тірлігі таза ғана міндеттен!
Бар өмірім бірге деп Октябрьмен, енді елмен,
тар жол, тайғақ кешулер аз бомаған ол көрген.
Жарты күлше нанын да жақынымен бөліп жеп,

жетімдерді – жеткізіп, жесірлерге дем берген.
Ауыл-үйдің, ол десе, түзу еді сәлемі,
көп қылығын, мен емес, айтып отыр әлі елі,
жалғандықты көргенде нажағайдай шарт сынып,

жақсылықтың жолында жан қиюға бар еді.
Ел басқарып, жұрт билеп, дәуірлеген кезде де
қиянаты тимеген, дейді бәрі, өзгеге.
Қиып түсер тұстарда қимылға да бар еді,

бар еді деп, айтады ел, сойып салар сөзге де!
Ағайынның аз ба еді берекесіз, бейпілі,
солар үшін қиналып, көз ілмепті кей түні,

жұрт аузында жүр әлі, жұрағаты кейісе:
«Партияға өтпеген большевикпін!» – дейтіні.
Жазғыз медаль жарқырап әкеміздің төсінде
қан майданнан кешегі оралғаны есімде.

«Шүкір, – дейтін, – жарығым, шүкіршілік бәріне,
жазбасын де тек қана жаманатқа, кесірге!»
Ел дүрлігіп, той жасап, дуылдасып жатқанда,
барып па еді басы артық, пәтуасыз мақтанға, –

«Шүкір, – дейтін, – әйтеуір, алып қалдық елді аман,
төніп келген тажалдай сұрапылды шақтан да!
Көппен бірге кірдік қой қара дүлей тасқынға,
жау түсірдім, жүгірдім, шегіндім де, қаштым да,

фашизмнің бір оғы күні бүгін жан қинап
жатыр, – дейтін жарықтық, – қабырғамның астында»
Қамы үшін деп қайтадан қара қазан, жас бала,
араласқан дүбірге қарамастан басқаға,

фашизмнің бір түйір оғы ма, әлде, кім білсін
жеткізбеген атаңды елу алты жасқа да?!
Кім біліпті, ұлым-ай, ұрпақ үшін ендігі
жоқ та шығар атаңның үлгі болар ерлігі,

мақтаныш та мен үшін ел айтатын ақ пейіл,
ағайынға дегенде, – ақ жарылған кеңдігі!
Құрдастары атаңның кезігіп қап көшеде,
Қауқылдасып, хал сұрап, сәлем айтса шешеме,

Әкем үшін бір жасап қалам өзім, біреуі:
«Құсекеңнің баласы жарады ғой!» – десе де...
Болашақта даңқымды асырар ма ел менің,
жасырар ма нарқымды жеңілгенім, жеңгенім, –

ірі болған, дер ме екен, ортасына әйгілі,
Бірі болған, дер ме екен, басы жұмыр пенденің.
Бар қылығы басқаға үлгі болған кезінде,
Кісі еді ғой, десе де, тұра білген сөзінде,

Бас қатырып қайтеміз, әкең қандай екенін
жұрттан гөрі жақсырақ білесің ғой өзің де!..
Өзім жайлы және бір айтатыным ендігі,
(Кім біліпті, қай саққа жүгіртерін ел мұны).

Ұлым, сенен біреулер: «Әкең кім?» – деп сұраса –
жанарыңмен жер шұқып, жасымасың белгілі!

Кім бабасын, ұлым-ай, өзгелерден кем көрген,
жеті атаңды сұраса – қысылма сен енді елден,
Жұрт аузында жатталып қалар ісі болмаса,
не шығады шетінен жіпке тізіп бергеннен?!

* * *
«Жақпай қалып жүрмей ме елге өлеңім», –
деп түнімен дөңбекшіп, дөңгеледім.
Дарынсызға балар ма біреу мені,

таңдап таба алар ма ең керегін.
Дүниеңе қарамай жүрген өктем,
тірлігіммен бірде қыс, бірде көктем,
көңіліне толдым ба жұрағаттың,

Жолаушыдай болдым ба түнделеткен,
Елемейтін өріңді, төріңді де,
өзгешелеу өрісім көрінді ме?
Көмекейден булықпай шығатын үн

бұрынғыдай сыралғы, сенімді ме?!
Олқы соғып ұтылған, ұтқаным да,
оқушымның ойынан шықпадым ба,
Жетегінде кеттім бе жерлестің де,

теңдестім бе дегенде мықты-ақ ұлға!
Жетемін деп желіккен зор дарынға,
өзімді-өзім бекер-ақ зорладым ба?
Соңдарында қалдым ба, ағайындар,

төбе болып тұрмын ба жолдарында?!
Шатырлап бір жандым ба, жанбадым ба,
ақтарыла алдым ба алдарыңда.
Жаратуы жетпеген жүйріктей бір

Қырқа жақтан естіліп көне дүбір,
қарашы, ұлым, күн шығып келеді бір.
Төрт түліктің төліндей көктемдегі
көп ұзамай, дүр етіп өреді гүл.

Қырым қандай кең еді, кемел еді,
табылады-ау жаныңа не керегі.
Көк дөненнен жүйрік көңілің де
көкжиекке құйғыта жөнеледі.

Көз қарығып көркіне, шыдам кеміп,
шұғылаға шомылып, сыланды елік.
Әр төбеден күн нұры бір көрінді
қырдан қашқан түлкідей қылаң беріп.

Күнге қарай талпынған бала бүркіт,
бір санқ етіп, даусын алады іркіп.
Қасқыры ма, қарсағы – әлденелер
құзға қарай құлдырап барады үркіп.

Қарашы, ұлым, күн шығып келеді бір,
көп ұзамай қырқада өреді гүл.
Күнде көріп жүрсең де қызығына
тойғызбайтын не деген жер еді бұл!

Құлындай ойнап, құйғыта жеткем қырқамен,
таңырқай қоймай таныған болды жұрт әрең,
Аң-таң боп тұрмын, – атағы мәлім аймаққа
иманды болғыр Иманас батыр ұрпағы ем!

Құсайын әкем – көмейі толы нөсерлі үн,
отымен кіріп, күлімен шыққан осы елдің.
Тегімді тегіс білетін еді барлығы,
білетін еді кешегі ғазиз шешем кім.

Ауылдан алыс өткізген ұл ем көп күнді,
бажырая қарап, баса алмай біраз екпінді,
атама ұқсап ақырып, әне біреуді
қайқая беріп, қамшымен тартқым кеп тұрды!..

Аңырай жетіп, айтпағым елге көп еді,
қалайша бірі: «Келдің бе, жоқ па», – демеді?
Лақ текедей бақыртсам ба екен мына бір
кенедей болып, кейкие қалған немені!..

Қанша бір таудың табаным тимей тасына,
алқынып едім, ата жұртыма асыға.
Имекең болса оңдырмас па еді... Бірінің
ойылар ма еді ожарға біткен басы да!

...Сабама түсіп, сап тындым, біраз қыздым да,
бекерге кейіп, берекелерін бұздым ба?
Өз басын елге сыйлатар ерден емес пе ем,
ата даңқымен өтіп те кетер қызбын ба?

Делебем қозып, дүбірге мынау кіргелі,
батыры болсам – болдырмай жүрген кім мені!

Атаңа тартып, еңіреп туған ұл болсаң,
елің де сені елемейін деп жүр ме еді?
Апыр-ау, дегем, ендеше неге бұлданам, –
биіктей ұшсам – билігін қимас кім маған!

...Кенедей болып кейкиген неме бар ма екен?
Амандық болса, ауылға тағы бір барам!..

Аяулы анам Жұпарға ескерткіш
Бірінші өлең
Қасымызда жүргенге күнде бірге,
Қадіріңді білдім бе, білмедім бе? –

Қыздарыңды қағытып отырушы ең,
бір келінді үлгі етіп бір келінге.
Күліп қойып қайдағы қылығына,
бір ұлыңды мақтаумен бір ұлыңа,

Шалдуарын шаужайлап өзің ғана,
шаң жуытпай жүрдің-ау жұлығына.
Жан едің-ау, жарықтық, жаның алтын,
Көрсетпедің кейпіңді тарылатын.

Торсаң қағып кететін туыстар да,
саған барып сыртымнан шағынатын...
Бой алдырмай қуаныш, уайымға да,
Жұғымды едің қайнаға, қайынға да,

жұрағаттың арасын жамап-жасқар
дәнекері болушы ең дәйім ғана.
Алыс-жақын шуақтап мейіріңе,
Қалдырмайтын сауығы, сейілінен,

абысының, көзіңе көлгірсімей:
берген ғой деп жүретін пейіліңе!
Аттандырсам он қонақ мен күніге,
бәрі сенің қолыңның кеңдігі де.

...Үйіміздің бір жағы үңірейіп,
үрпиісіп отырмыз енді, міне.
Күні-түні біз болып айналғаның,
күлімдеумен өттің-ау, пайғабарым.

Жаттың өзін жүрген соң жақын етіп,
жарықтығым, жанбасын, қайдан бағың!

Үйірілген немере, шөбереңе,
нұрлы бейнең кеудемде көнере ме? –
Өтеріңді, әттең-ай, білмегенім,
жүрмек едім көтеріп төбеме де!..

Екінші өлең
Өзің барда айналам бәрі күліп,
өмірімнің тұратын әрі кіріп.
Жылмаң қағып қай жақтан жетіп еді,

сумаңдаған мына бір кәрі күдік?
Ара тұрар ажалға тегінде кім,
үзілер ме шынымен сенің демің,
ұлдарыңның өзгеріп ұсқын, әрі,

қыстығады ішінен келіндерің.
Ағайынның қалмады дегбірі де,
шағына да қоймадың сен біріне,
Маған ғана тапсырып бара жаттың

шыр-пыр болып жүруді ендігіге.
Жоғарырақ көтеріп боз басыңды,
Көрсетпеуге тырыстым көз жасымды.
Үйдің іші тым-тырыс бола берді

деп, біздерге жағалай бір қарадың. –
Берекелі атаның баласы едің,
берекеңді кетірмей жүр, қарағым!
Жаман бала болмадың ел көзіне,

бордай болып, бекерге берме езіле.
Бес саусақ та, құлыным, бірдей емес,
барлығын да тапсырам енді өзіңе.
Шағы болар таусылар шыдамы ердің,

Жазығы жоқ бірақ та бұған елдің,
ағайыннан іргеңді аулақтатпа! – деп,
ақырын көзіңді жұма бердің!..
Үшінші өлең

Ойдан қашан осынау сейілемін,
ойлануға өзің де бейім едің,
Әлі есімнен кетпейді, қайран анам,
қарап тұрып қарғаңа кейігенің.

Сәл сұрланып сабырлы реңің де,
(Ойлануын ұлыңның тіледің бе?)
Ашулана сөйлеп ең аяқасты
ақ білезік жарқылдап білегіңде:

«Ісің бөлек өзгеден, сөзің бөлек,
ұл бола ма деп едім өзіңді ерек!
Ел демесек, ежелгі жер демесек,
біздер неге шырылдап, безілдеп ек?

Сені бұлай үйреткен кім, қарағым,
Үйге келген кісіні тыңдамадың? –
Ағайынның алдында аяқ жимай,
өзіңді-өзің осынша бұлдағаның!..

Қарап тұрып, қарағым, шіренгенің,
Қайдан тапқан өнерің. Білер ме едім!
Мен тапқан ұл осындай болыпты деп,
ауыл-аймақ естісе – күлер, дедім.

Шығармайтын қылығың, түріңді естен,
ауылыңның баласы ол бұрын көшкен.
Алдарыңа барғанда бұрынғылар,
атасының, білесің, құнын кешкен!

Салық қылмай бетіне білместігін,
Шақырып ап, жайымен тілдес, күнім.
Оған дейін көрмеймін өзіңді де,
сөзіңді де келмейді мүлде естігім!..»

Қарап тұрып сыртымнан өзі өкпелі
ағайынның аз емес сөз еткені.
Алабұрта бастасам, ашу буып,
сол ақылың тұрады тежеп мені!

Төртінші өлең
Қасымызда жүргенде күнде бірге,
қадіріңді білдім бе, білмедім бе? –
Тіршілікке жабыққан шақтарыңда,

болған шығар қамыққан түндерің де.
Күлемісің, күлімдеп жүремісің,
болған шығар маған да ренішің.
Шашыңның да неліктен ағарғанын,

аңғарамын, азырақ біледі ішім.
Өзгерер деп тірліктің нарқы қалай
ойлаппыз ба, – бойлаппыз парқыңа қай.

Көңіліңнен кейде бір шықпадым ба,
жасыттым ба, жұлдыздай жарқырамай!
«Өнегесін» өзгенің үйренем деп,
Сөйледім бе алдыңда сүйрелеңдеп?

Тапшылықты, әйтеуір, ұмытсаң да,
жақсылықты басыңа үймеген ем!
Аса да алмай бүгінгі, бір күнгіден,
дей алмаймын тірлікте күлдің кілең,

Өкпелетіп баз-базда өзіңді де,
шала тыңдап сөзіңді жүрдім, білем.
...Өз құрбымнан кем етпей, тең өсірген,
шығарайын қалайша сені есімнен.

Күні бойы көкейде жүрсе бейнең,
түні бойы тілдесем елесіңмен!
Бесінші өлең
Бір атаның медеті, мекені едің,

еңбегіңе өтеусіз, не төледім?
Қас қағымда көз жазып қала берді,
Қала берді көгершін-көкелерің...
Көз ұшында тұратын жекені едің,

адастырмай, алысқа жетеледің,
тұманы бар тірліктің, мұнары бар, –
кім біледі, қай жаққа кетер едім!
Еркелетсе, шығарып ел төріне,

Қарыздармын өзіңдей көнтеріме, –
Жекен едің жағада жарқылдаған,
қалтылдаған қайықтың желкені де...
Көрінетін жарығың айдаладан,

қайда кетіп қалғансың, қайран анам!
Жөн сілтейтін теңізде, көп ізде де,
енді сендей шамшырақ қайда маған!

Қалжыраған қайдағы мұң, үрейден,
қайран жүрек қандай ғана тілейді ем? –
Көкірегін құлдық езген күніге
не күтеді дүмбілез бен дүлейден?!

Болмады ма орным мығым, ортам кең,
осылардан қорқа берем... қорқам мен.
Майдаланып бара жатыр төңірек,
жайлап алып жұлымырлық дерті әбден.

Сұмырайлар сорпа бетін қалқып бар,
тозды күнім, озды бүгін Жантықтар.
Зар-шының да тамшы мұңға айналып,
тіршіліктің шалшығында малтықты Ар.

Тойғандарға, тоңғандарға кездестім, –
тыңдамады түбі қайыр сөзді ешкім.
Күлтөбенің басынан да амалсыз,
құл, төренің қасынан да тез көштім.

Бет-бетіне мықты күйде кетті де Ер,
екі асаумен шықты биге ептілер.
Ұлының да, ұрының да жоқ бірі:
«Енді оңалсақ, ел бола алсақ!» – деп тілер.

Барлығының ойлағаны өз қамы,
Арлы бүгін арамзадан озбады.
Тісі мықтың жеп барады жұлмалап,
кісіліктің кебенегі тозғалы...

...Қалжыраған қайдағы мұң, үрейден.
қайран жүрек қандай ғана тілейді ем?
Көкірегін құлдық езген күніге
не күтеді дүмбілез бен дүлейден?!

Алдауға да, арбауға да төселген
не күтеді есірік пен есерден?
Қатарласың кемітеді басыңды,
есіл жүрек не күтеді осы елден?

Өрліктің де, ерліктің де дәлелі ем,
зәре қалмай бара жатыр зәреден,
Айналайын Алтын жебе – киелім,
өзің келіп құтқармасаң пәледен!

Айналайын Ақ шабыт, қайта айналып келдің бе?
Күдер үзе бастап ем көптен бері мен мүлде,
жан баласы көрмеген шұғылалы нұрға орап,
жетеле де кетші енді – жер түбіне, мөлдірге.

Арулардың ай нұры әйнегінің тұсынан
көгершінін көңілдің, дейтін едім, ұшырам,
ойдың бәрі панасыз жетімекке айналып,
шырқамады не керек, көкіректе құсым ән!

Құдық қазып инемен, сөз суырып тереңнен,
қалмау үшін кешегі терезесі тең елден,
Жетісудың төріне жез қоңырау орнатып,
күмбірлетсем деп едім, дүниені өлеңмен.

Тұрмаған соң күніге аңсай күтіп үніңді ел,
өлең жазып, өртене бермейді ақын бүгіндер,
кімге ғана арнап ән – алып-ұша қоярсың,
арулар да қалмаған – әр сөзіңе дірілдер.

Арыла алмай жүргендей абыройсыз күнәдан,
көптен бері көңілден кетпей қойып бір алаң,
Күліп келіп басында, үміттеніп, емексіп,
қанша қыздың қасында қалды өлеңім жылаған.

Жаздырмады бойымды қайдағы бір құса-мұң,
жинай алмай ойымды, қол-аяқты тұсадым.
Көңілімнің бағынан көптен бері, амал не,
ести алмай кетіп ем еліктірген құс әнін...

Үзілердей үміті болған шақта елдің де,
айналайын Ақ шабыт, қайта айналып келдің бе?
Қуаңшылық жайлаған бағыма гүл өсті ме,
көкірегім күмбірлеп, тағы да бір толды үнге?

өкпеге тепкен күнде де.
Қайғыңды сенің кім елеп,
Қамығар дейсің, – үндеме!
Болса да қанша дарынды,

тіленіп барып тіріге,
Іштегі ащы зарыңды
ашынып айтпа біріне.

Жазықсыз жағаң жыртылып,
еріксіз елден бездің бе, –
жарыта қоймас жұрт ұғып,
жараңның барын сездірме!

Жақының жасық, дос үркек, –
тайғанақ жерде тая бас, –
өзіңдей сені ескеріп,
өзіңдей ешкім аямас.

Жүрсең де қанша ашынып,
жайыңды сұрап, кім елер, –
құлаған сайын – басынып,
жылаған сайын – күледі ел!

Құдайдың жоғын көксеме,
Ысыра берсін ел шетке, –
өзіңнің басың кетсе де,
көзіңнің жасын көрсетпе!

Айтарсың елге қайбірін,
айтқанмен... тыңдап... естір кім, –
ішіңде қалсын қайғы-мұң,
көзіне түспей ешкімнің!

Жақсыны күте білмеген
жұрағат жұрттан басым өт.
Кім айтты саған – жыр деген
жазықсыз көздің жасы деп!

Жыр деген... Егер, мен білсем,
өмірге талшық қылар үн,
еркіңе, жеңіп, көндірсең,
өксітпей алып шығарсың.

Жан таппай жақын сенетін,
түскенде басқа ұлы сын,
жарқылдап шыға келетін,
жалтара білмес қылышың.

Біліпті болжап кім алдын,
сезім де керек, төзім де,
бұрқырап сыртқа шығар мұң,
бұйыға берген кезінде!..

шексе де қанша жан азап,
айнала жұрттың бәріне
білдірмеу деген ғажап-ақ!

Әйтсе де, досым, барлығын,
жасырамын деп бұл елден,
қиналған жанның зарлы үнін
шығармай қалай жүрем мен?

Көңілден ащы мұң кетпей,
келеді бәрін ақтарғым,
ішіме жиған індеттей,
Үндетпей қалай сақтармын?

Сыймай-ақ қойды ішіме,
қайтейін, десең, ел естір, –
ақынмын дейтін кісіге
жарасар қылық емес бұл!

Өртеніп ішім тұр анық,
жазғыра көрме мені сен,
үнімді сыртқа шығарып,
мұңымды жұртпен бөлісем.

Үндемей іштен тынатын,
жұрағат, жұрат, үнімен
бұйығып, бұғып тұратын
сен үшін айтам мұны мен!

Өзің де мені бір түсін:
көбейіп кетсе зар-мұңым,–
күлкі үшін емес, жұрт үшін
ақтарып жүрмін барлығын!

Көптен бері көрінбеген бұл маңда,
Шындық өзі іздеп келіп тұрғанда,
асып-сасып, алаңдадың, не керек,
өзіңді-өзің шала алмадың құрбанға!

Үрейленіп, үйіріліп иманың,
Үйреншікті өтірікті қимадың,
шашылар деп ойладың ба, кім білсін,
өмір бойы асыл ар деп жиғаның.

Бесіктегі бөбектерің шырылдап,
есіктегі төбеттерің ырылдап,
батыр ұл да бара алмады мәрттікке,
қатының да: – Жіберме!– деп, тұр ымдап.

Жалған күліп, алдандырып, бірі ұстап,
жолдастарың жолатпауға тырысты-ақ,

Сұрағанын бере де алмай сорлының,
көре де алмай қала бердің дұрыстап...
Жұғып кетер деді ме бір пәлесі,
бәрінің де ұшып кенет зәресі.

Не істерін білмей отыр ағайын,
мысы құрып, кірмей отыр әлі есі...
Күн де бүгін қырсықты ма күйінген,
күле кіріп, құр шықты ма үйіңнен, –

Өтіріктің қабағы да жадырап
бара жатты жаңа ғана түйілген.
Бола ма деп қалып еді бір сұмдық,
ұясына бара жатты күн сырғып,

балаңды да, қараңды да көре алмай,
сүмірейіп қараңғыда тұр Шындық!

Жағасында күлкілі күн, мұң да бар,
өмір де бір өзен десем – кім нанар?
Бауырында майса дала майысып,
сай-салаға сіңіп жатыр жылғалар.

Мұнар басқан, мұң алмасқан жағалау
Көзден кетсе, көңіліңде қалады-ау,
Ақ көбігін аспанға ұрған кезінде
амалсыздан жасқандырған жары анау.

Бірде тасып, бірде жасып... үрке дем,
телегейден теріс кетіп жүр терең,
бірде сабыр, шыдам беріп жасаған,
бірде қалың тұман келіп бүркеген.

Ақса бірде буырқана бұрқап-ақ,
бірде бойға үнсіз ғана у тарап,
Жалбыз-қайғы айырылмайды жабысып,
Құлқын қайда барғызбайды, қу тамақ!

Кемеріңе көтеріле бергенде,
кетесің-ау өткел бермей енді елге,
Бұлқынасың, жұлқынасың, не керек,
ұмтыласың аспақ болып өрден де.

Бұзып-жарып өтпек болып барлығын,
аспанға да, тастарға да қарғыдың.
Бара көрер бақытыңды қуалап,
ұмытылып қала берер таңғы мұң.

Бара-бара баяғы бір тар ғана
түсесің де Тәңір берген арнаңа,
бағытыңнан бұрылмайсың бұрынғы,
өзің барып ұрынбайсың жарға да.

Көп бөгеттен өте алмасы ендігі,
көк теңізге жете алмасы белгілі.
Телегейге таяу ғана қалғанда,
бірте-бірте баяулана берді үні...

Білінбестен аштығың да тоқтығың,
зымырандай зымыраумен өтті күн,
Кем қалып та көрген жоқсың ешкімнен,
көрге алып та кете қояр жоқ түгің.

Болашаққа бара жатқан сені алып,
көрген емес өмір-өзен кері ағып.
Бір қайыққа топырлайсың барлығың,
отырмайсың жағасында демалып.

Сондықтан да – тойға бара жатқан ұл,
алды-артыңа алаңдамас шақта бұл,
жылап қалған бұлақтардан қысылмай,
асып-тасып, дариядай ақтарыл!

Қабағына қарама да әлдінің
керегіңді кейіндетпей, ал бүгін, –
Жазалап бер жауыздарды демеспін,
тазалап кел жолдағыңның барлығын!

Апыр-ау, шабыт қайда, шабыт қайда?
Құлағын бұлақ-үннің ағытпай ма,
Таңырқап осы кезде өзіме-өзім,
жабырқап жүргенімді жан ұқпай ма?

Күні-түн жүрегімді ұрған майда,
күй болып құйқылжитын жырлар қайда,
Ғайыптан сыңғырлаған үн құралып,
бишідей мың бұралып, ырғалмай ма?

Жататын тірлігімнің жырлап бәрін,
қайда жүр құйқылжыған ырғақтарым,
Көңіл де босаң тартып, болбырады,
не болар домбыраны құр қаққаным!

Кететін көтеріліп еңсем менің,
қайдасың төңірегі теңселген үн,
қалқаның көңіліндей ұйқастарым,
қамшының өріміндей өлшемдерім?

Сөзім де бұрынғыдай жарқылдамай,
сезім де тарта берген салқын қалай,
ере алмай ереуілге енді көңіл,
еңірей жөнелуге сәл тұрғаны-ай!

Жататын жерді жарып екпінді үнім,
жалт беріп, қайда ғана кеттің бүгін,
Осы ма жұқарғаны, мұқалғаны
қылыштай қиып түсер өткірлігің?

Алакөлім – айдыным – дара мұңдас,
Бері бұрып мойныңды, қабағыңды аш,
Сенерім де сен едің, демерім де
досқа күлкі, дұшпанға таба қылмас.

Сен болмасаң тірлікте сенем кімге,
жатқа барып жасымды төгермін бе,
бой алдырмай қаптаған күдікке де,
үміттене қарар ма ем келер күнге!

Жайшылық па? Жатыр ма ең алып тыным,
Қарай алмай бетіңе – қарықты күн,
Өзен біткен, көл біткен қансырауда,
хал сұрауға келіп ем, жарықтығым!

Борышты кім өзіңе, қарызды кім,
екеуара тыңдайық арыз-мұңын.
Қайрылып қанатым, сенен де мен
айырылып қалатын тәріздімін!!.

Табыла ма дертіңнің бір амалы,
келіп едім өзіңнен сұрағалы.
Ырысты едің жұртыңа, құрыш көлім,
бүріскенің бүгінгі ұнамады.

Көретінің көп екен, қартым, әлі,
сарқылады бұлағың, тартылады,
қайраныңда қаңқылдап қаз қалады,
шағалалар шаңқылдап, шарқ ұрады.

Қайда жүр деп ұлдарың батыр білек,
қайдағы ойлар басымды қатырды кеп.

Төніп тұрған жанымды ұғармысың,
көріп тұрған балаңдай ақырғы рет!

Сендер десем шын құмарым,
жыр қыларым – сенбеді ел.
Шашы ағарған құрбыларым,
таса қалған жеңгелер.

Қызды көрсе – күлім қағып,
жымың қағып шалдар да,
көңіліңнің қыбын бағып
тұратын бір жан бар ма?

Бар ма тегі кім деріңіз,
бояғанмен самайды ақ,
әлі күнге жүргеніміз
қыздар жаққа қарайлап.

Сендер десе сұлық қалып,
суып қалған ас па деп,
қисық сөзбен іліп-қағып,
қырын қарай бастап ек...

Қас қағыңдар, жасқаныңдар,
басқа кім бар әні кем, –
ысырыла бастадыңдар
ойын-тойдың бәрінен.

Өшпесе де оты нағыз,
әзіл-оспақ жараспай,
сендер десе – тотығамыз,
отырамыз жақ ашпай.

Кеуделерің дір-дір етіп,
тұрғанына қарамай,
кейде тіпті – мұңды үдетіп,
еркелейміз баладай.

Қалжың айтып қаймақтылау,
ақ тамақты бір кенеп...
көздерің де жайнап тұр-ау:
«көрмей қалып жүр ме!» – деп.

Жарқ ете ме шуақ тісі,
жалт ете ме жанары, –
ер жігіттің қуат-күшін
байқар шама бар әлі.

Құшырлана аймалауға
құшақ қандай икемді,
дым ілінбей жайған ауға,
құртқаны ма жүйкеңді!

Амал қанша, өтті-кетті
көгілдір күн көбелек,
қарау тағдыр көп тілекті
бермей отыр, не керек!

Қайтаратын есені бір,
қараң қалып нендей дау,
қызуы ыстық кешегі іңір
қайда, айналып келмейді-ау!..

Таң қалдырып тәнімен де
тәлімсіген немеңді,
қыз-қырқынның бәрінен де
асыратын «өнерді!»...

Тұла бойға дірілдеген
оратылып ақ білек,
құшар кезі-ау бүгін деген
бұрынғыдан тәттірек!

...Сендер десем жыр қыларым,
шын құмарым – сенбейді ел,
Шашы ағарған құрбыларым,
таса қалған жеңгейлер!

Той-думаннан ызбарлана,
тарайсыңдар жек көре,
жас келіншек, қыздарға да
қарайсыңдар кектене.

Бурыл тартып бұрымдарың,
бүгінгі әнің ызғар ма, –
мен де бүгін қырындадым,
құдай атып, қыздарға!

Көмейіңде жыбыршып ән,
қарай алмай жөнді елге,
кеше ғана қылымсыған
қыз едіңдер сендер де.

Кеше ғана қыз едіңдер
бәрімізбен бір өскен,
қымтырылып мұз еріндер,
қуыршақтай сірескен.

Бұйығы ма, тұйығы да
көре де алмай қасты айқын,
қол апартпай иығына,
ытырыла бастайтын.

Ойнап-күліп тұс-теңімен
отырғаның ұқпай тым,
дәл осылай іштегі дем
сыртқа теуіп шықпайтын.

Өтті-кетті ол күндер де,
тепкілетті жер бүгін.
Жаңғырғанын көрдіңдер ме,
жарты жолда ендігі үн.

Қастарыңнан күнде күліп
жастық өтіп барады-ау.
Қадіріңді бірде біліп,
бірде білмес жар анау.

Дәмі азайып, тілдің міне,
көбейіп тұр ой, қайғы,
өмір деген кім-кімді де
еміндірмей қоймайды.

Қайнағалар қайда барар,
тиіп тегін төр бүгін,
бірте-бірте жайлап алар
көкіректі енді мұң.

Алаңдатып, араңдатып,
айналаңды қымтатпай,
найзаларын жалаңдатып,
жетіп келген сырқатты-ай!

Алысарсың әжімдермен,
айна алдында қас қағып,
ащы-тұщы әзілдерден
жүресіңдер жасқанып.

Қимай қарап тұрасыңдар,
келіндерің киінсе,
іштей ғана тынасыңдар,
еріндерін шүйірсе.

Баспай ішкі алаңды да,
көңіліңді кіл өртеп,
жас күндерің қараңғыда
келіп-кетіп жүрер тек.

Тік тұрып, тәй-тәй басып, тіл шыққалы
қаншама тірлігім де қырсықпады,
біресе лайландым, бірде тұнып,
шүйкедей, шыр айналдым, ұршықтағы.

Жарамай арамзамен алысуға,
көңілдің кетті қанша салы суға.
Тағдырдың мен дегенде жыны бардай,
қырсығып, құны бардай, қарысуда!

Мен болып аңдығаны, қалғымады, –
біресе жолымнан да қалдырады.
Біресе жандырады жүрегімді,
біресе білегімді талдырады.

Туғалы танытпады қолдап, ыңғай,
жолым да жүрді содан, оңғарылмай,
Қаншама құр кетпедім, дірдектедім,
қалтырап, қарашада тоңған ұлдай!

Жылытпай жақынымды күн құшағым,
қаншама тіршілікте сынды сағым,
Қиналам, кеудемдегі күшті бөгеп,
көбейе түсті ме деп мұңды шағым.

Бабамның болмады ма күші мұра,
жетпедім бұл өмірдің ұшығына,
кем болып жаралмаған сияқты едім,
жем болып барам елдің пысығына...

Ағайын, айып етпе, мұның бәрі –
тоң-теріс тіршіліктің шығындары,
үнім де оған бола өшкен емес,
жүнім де біржолата жығылмады.

Айтты деп, айыптама, мұңымды еппен,
жері жоқ жұрт алдында құным кеткен.
Бұлтарыс, бұралаңды жолда мына
күндерім болмады ма дүрілдеткен!

Айналып жұрағаттың шамдалына,
жұлдызым жоғарылап жанбады ма?

Тұрарлық емес пе еді бір ғұмырға
қалқамның қолтығымда ән салғаны да!
Қаншама жұмырықта жау бүктедім,
жұтынып, оған бола әулікпедім!

Толды ғой құшағыма гүл де менің,
болды ғой жылға татыр тәуліктерім!
Алғысы арқасында елдің берген,
азды-кем асып-тасып, болдым кердең.

Кімде-кім тірлігімді бағаласа,
мінеки, бағаласын сол күндермен!
* * *
Күдерімді үз, үмітімді желге ұшыр,

мен едім ғой барлығына көнбіс ұл, –
келе-келе реңім де өзгеріп,
жұдырықтай жүрегім де берді сыр...
Бар қызықты келе жатқан татып тең,

мен де кеше басқалардай бақытты ем,
Қара аспаның құласа да төбеме,
таласпадым, санаспадым уақытпен.
Санаспадым жоқшылықпен, барлықпен,

ағайынмен аяқты да алдық тең.
Оң-солыңды аңғарғандай болмадың,
маған ғана арналғандай ән біткен.
Мені ғана сүйетіндей қыз біткен,

мен де кеше боламын деп үздіккем.
Қайғым бар ма – басқалармен бөлісіп,
басқалармен айдындарда жүздік тең.
Көп илене, кеми келе күш, айлам,

бір-ақ сәтте болғаным ба пұшайман, –
бұрынғыдай шақырмайды қыз-думан,
қызығына батырмайды мүшайраң.
Базарлы күн бұрынғыдай арбамай,

бәрі-бәрі қызықсыз боп қалғаны-ай.
Өтіп бара жатыр енді үрдіс күн,
үмітімнің үзік жерін жалғамай.
Күдерімді үз, үмітімді желге ұшыр,

мен едім ғой барлығына көнбіс ұл.
Жүдедім бе, – реңім де өзгеріп,
ақыры кеп жүрегім де берді сыр...

Босаңсып, бой алдырмай күдікке мен,
бабымда баяғы сол жүріп келем,
қамығып, қапаланып, қатуланып,
әлі де әлденеден үміттенем.

Кездердей кешегі бір қызды күткен,
тұрамын тіршілікке үздігіп мен,
игілік атаулыдан үзбей күдер,
дәметем әлі күнге ізгіліктен.

Өмір де өзгерте алмай ырғағымды,
келемін қосып айтып жырға мұңды,
Кішілер жүре келе, біле келе
түсінер кімді күтіп тұрғанымды.

Кеудемде алай-түлей саз үдетіп,
өмірдің бара жатыр жазы да өтіп.
Босаңсып, бой алдырмай күдікке әлі,
келемін үмітімді азық етіп.

Мінім де, мінезім де жұртқа мәлім
дал қылып, жұрағаттың құртты амалын, –
бірінің майы бар ма – сыпырып жеп,
бірінің шайынан да ұрттамадым.

Бірінің шарабынан сұрап ішіп,
елпілдеп отырғаным құрақ ұшып.
Сырт беріп кеткендерім, жек көргенім
сыртымнан айбат шегіп, жүр алысып.

Оралып шалғайына, шұлғауына,
бірінің жүре алмадым ымдауына.
Басымды былығынан ала қашып,
көрмедім араласып құл дауына.

Ығысып қала берді ең шетте кім,
тырысып, оған да қыр көрсетпедім,
сөзімді алды ма жұрт алмады ма,
өзімді өзгелермен өлшетпедім.

Жүре ме перісініп, серісініп,
«төреге» көрген жоқпын төр ұсынып.
Мүсәпір бола алмадым қайғыда да
кеткен бір доңғалақтай желі шығып.

Білдім де елден бұрын өз мінімді,
мінезім жүре келе көзге ілінді, –
Тілімді жөнсіз жерде беземедім,
ешкімге кеземедім кездігімді.

Берді ме беделдісі сырғып төрін,
сойылын соғып тағы дүрлікпедім.
Кешегі сыралғым да сырғақтап жүр,
жоқтығын сезе қойып тірлікке ебім.

Кетті де бүтінделіп ат-тұрманы,
епті де енді мені жақтырмады.
Шыға алмай жел жағыма жекжаттарым,
Ұға алмай келе жатыр жаттың бәрі.

Сыр тартып көрді бірі менен ептеп,
біріне кете алмадым ебелектеп.
...Мойындар қоғамың да, жоғарың да,
ойым бар оларын да көре кетпек.

* * *
Алыстан алақанын жайған арман
ауылы жиырма бестің қайда қалған? –
Алқынып, енді көңіл аптығар ма,

іздесең таптырар ма жаймалардан!
Жақсының құшағында балқып асыл,
жасадым жайлы өмірде жарты ғасыр,
жаңғырып күні-түні жақпардағы үн,

қаншама ақтармадым халқыма сыр.
Алдымда тұр деуші едім арман күліп,
апыр-ай, адасып-ақ қалған ба үміт?
Қарамай өте шыққан қайран күндер,

баладай жоқты-барға алдандырып!..
Түсінбей дүниенің жалған мәнін,
Құдай-ау, кімге ғана алданбадым,
Тірнектеп түндер бойы ой қуғанда,

осы ма тіршіліктен алғандағым!
Қай жерім кем болыпты елден менің,
деп те бір кесірлене кердеңдедім.
Әлі де жаутаңдайды жолдағылар,

осы ма сондағы бар бергендегім!
Иттіктен әрі тұрдым, бері тұрдым, –
елу жыл жасағанда не бітірдім?

Жете алмай келем бе әлі бір нүктеге,
шыға алмай шиырынан көп үтірдің?
Мысқалдап несібемді өлшеп тегі,
жылдарым жылы қабақ көрсетпеді.

Ауысып басқа әуенге бүгінгі әнім,
баладай шырылдадым емшектегі.
Болды ма жоқтығынан алдауға ебім,
жүрегім жалғандықтан жанды-ау менің.

Егіліп ел үшін де, жер үшін де,
көміліп көмейімде қалды-ау көп үн.

Енді ауылға бара қалсам, жігіттер,
Ұшып тұрып, ұсынбай-ақ күліп төр,
Тентек өзен тасып ағып жатыр ма
біреулерің шауып барып, біліп кел!

Қалт жібермей қағып алып қыр үнін,
бұрылыста баяулатып гүрілін,
бұрынғыдай бұрыла ағып жатыр ма, –
жіберіңдер, біліп келсін, бір інім!

Біліп келсін – бабында ма арнасы,
сағымдана шұбатылып жалғасы,
шабақ аулап, шағаласы шарқ ұрып,
шу-шу етіп жатыр ма екен жар басы?!

Табанында күтір-күтір тас құлап,
одан әрі жайқала ма жас құрақ!
Өзен бойын өрлеп қайтсам деп едім,
біреулерің бере тұрсаң астыма ат!

Жалаңаяқ жүгіретін қырда кең,
жылда келіп жүрген жоқпын мұнда мен.
Құшып-сүйіп жағадағы жас талын,
Жартасының төсін иіскеп тұрмақ ем!

Ауыл жаққа бара қалсам енді мен,
бұрынғыдай іздемеспін төр кілең,
болмайық деп алты бақан алауыз,
ағайынды айтқаныма көндірем...

Көкжиекке құлағанда батар күн,
құрбылармен қырға бара жатармын,
Сөз етерміз – арман бүгін алыстап,
сиреңкіреп қалғандығын қатардың...

Бой алдырып серілікке, салдыққа,
жұрт қатарлы жанбадық па, жандық па,
сөз қалдырып зейіндіге, дүние-ай!
кейінгіге үлгі бола алдық па?

Белгі тастап берекелі бұл маңға,
із қалдыра алыппыз ба қырларға!
Бізге қарап ой түзеген ағайын,
бізге қарап бой түзеген ұл бар ма?

Біреулерің дүниені шырқ үйір, –
елге тиген пайдаң бар ма бір түйір?
Өзіңді алға сүйреген де шығарсың
ертелі-кеш сөзің бар ма жұрт ұйыр?

Әр ісіңді аңыз етер ел бүгін,
бар ма, жоқ па – кемелдігің, кеңдігің,
сен дегенде жаны кіріп, сүйсініп,
соңдарыңнан, салып ұрып, ерді кім?

Бөлек-бөлек билік құрып жүрдік те,
ел ішінде есірдік пе, күлдік пе, –
енді ауылға бара қалсам, әйтеуір
осылай бір шақырмақпын бірлікке.

Ағайын-ай, алдындағы барға мас, –
ол үшін де сендерді ешкім қарғамас.
Елдік деген ол емес қой тек қана,
көкіректі керімсамал таңға да аш!

Ауыл жаққа бара қалсам мен енді,
қоярмын-ау той-томалақ дегенді.
Жалтырақ ән жылытпасын сезген ем
қарашада қалтыраған денемді.

Бұрын-соңды ерлігің бе, елдігің, –
ем болар деп айта алмаймын ендігі үн.
Кім ұғыпты өткірсінген сөзін де
көкірегі көп күрсінген шерлінің.

Әзірге тек күңгейіңді кірлетпей,
ақ гүлдерге орана ма қыр беткей? –

Доңыз-тағдыр тұмсығы да түрткілеп,
қыңырыстап, қырсығы да жүр кетпей.
Мерейі үстем ел еді деп, мұраты – ән,
күліп атып келеді деп құба таң,

Мұңлық-ана жер еңіреп жатқанда,
жалған айтып, кімді ғана жұбатам?
Су құрыған, қулық – ұран, – бір індет,
қорқа берем, кетпесе деп іріңдеп, –

бұлақ үні булыға ма соны айтып,
қопаларда құрақ үні дірілдеп.
Енді ауылға бара қалсам, білерім,
екі етпестен ел-жұртымның тілегін,

тірлігіне саулық айтып үлкеннің,
кішілерін қасыма алып жүремін.
Кімнің ғана көңілінің хошы кем, –
кетіскенін келістіріп досымен,

қулығын да, сұмдығын да елемей,
«жындының» да жындылығын кешірем.
Болсын тегі жұрағаттың бәрі таң,
Жарымаған уызына жарытам,

есем кеткен есерді де емінтіп,
кеселдіге кісілікті танытам.
Үмітіне үкі байлап ұлының
кешіремін кещенің де қылығын.

Естіліп те қалар, бәлки, енді айқын
көптен бері тыңдаушыға тұл үнім.
Сығаламай бүлдіргенді бұтадан
жаурағандар шықсын бері жұқалаң.

Дос үйіне жетпей, қонып далада
өзім де енді өрттей болып тұтанам.
Далбаса көп, – қалмаса деп жұтап қыр,
қарағайға қарсы біткен бұтақ тұр.

Обалына қалмай оның, ағайын,
өр көңілін бораныңа тұтаттыр!
Құшағыма қысып барып Күнді мен
елге деген ниетімді білдірем.

Қорғандарын дүрліктіріп баяғы,
ормандарын оятамын мүлгіген.
Енді ауылға бара қалсам... көресің,
табыстырып төлеңгіт пен төресін,

Қаңғып барған қағындыға қорлатпай,
албытқаннан алып берем Жер өшін!..

Мен кімдермен жұрағат ем, жерлес ем, –
қайдағы бір жел сөзге ере берме сен,
ала қойды бөле қырқып, ағайын,
қайтер еді жіктемесең, бөлмесең.

Маған жала жаба қоймас енді ешкім,
өзім де оған жібермеспін, көнбеспін,
өйткені мен арды білген тек қана
жақсылардың барлығымен жерлеспін!