А. П. ГОЛУБЕВ, Е. И. БЕССОНОВА, И. Б. СМИРНОВА

КӘСІПТІК БІЛІМ

1

АЛҒЫСӨЗ

КӘСІПТІК БІЛІМ

А. П. ГОЛУБЕВ, Е. И. БЕССОНОВА, И. Б. СМИРНОВА

ENGLІSH

FOR STUDENTS

ІN TOURІSM MANAGEMENT

Білім беруді дамытудың федералды институты» федералды мемлекеттік автономдық мекемесі «Туризм» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде пайдалану үшін оқу құралы ретінде ұсынған.

«Шет тілі» оқу пәні.

Пікірдің тіркеу нөмері №661, 18 желтоқсан 2012 ж.

«БДФИ» ФМАМ

3-басылым, стериотипті

Мәскеу

«Академия» баспа орталығы:

2016

ӘӨЖ 802.0(075.32)

Г621

ІSBN 978-5-4468-3037-4

ӘӨЖ 802.0(075.32)

ІSBN 978-5-4468-3037-4

© Голубев А.П., Бессонова Е.И., Смирнова И. Б., 2013

© Голубев А.П., Бессонова Е.И., Смирнова И. Б., 2014, өзгертулермен

© «Академия» білім-баспа орталығы, 2014

© Дайындау. «Академия» баспа орталығы, 2014

АЛҒЫСӨЗ

Бұл оқулық Федералды мемлекеттік білім беру стандарты мен «Туризм» мамандығы бой- ынша білім алатын орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне шетел тілі бойын- ша бағдарламасына сәйкес дайындалған. «Туризм» мамандығы бойынша шет тілі РФ Білім және ғылым министрлігінің Жалпы гуманитарлық және әлеуметтік-экономикалық пәндер (ЖГӘЭП) циклына жатады. Оқулықты құрастыру кезінде авторлар орта кәсіптік білім беру жүйесіне арналған Федералды мемлекеттік білім беру стандартын басшылықққа алған. Ол бойынша жалпы гуманитарлық және әлеуметтік-экономикалық пәндер бойынша бітіруші түлектің шет тілі саласында келесідей білім көрсеткіші болуы қажет:

Кәсіби бағыттағы шет тіліндегі мәтіндерді оқып, аударуға (сөздікпен) қажетті лек- сикалық және грамматикалық минимумды (1200 – 1400 лексикалық бірлік) игеру керек;

Шет тілінде қарапайым тіл табысуға қабілетті болу керек. Жалпы кәсіби пәндер бойынша бітіруші түлек шет тілі аясында:

Шет тілінде кәсіби дәрежеде тіл табысуға қажетті практикалық грамматиканы білу- ге тиісті;

Кәсіби шет тілін игеру керек.

Жоғарыда айтылған талаптарға сәйкес оқулық төрт бөлімнен тұрады.

І бөлім. «Фонетикалық кіріспе-түзету курсы» транскрипция және ағылшын тілінің ай- тылу ерекшелігі туралы түсінік береді.

ІІ бөлім. «Практикалық грамматика негіздері» бөлімі қысқаша теориялық мәліметтер- ден, берілген грамматикалық тақырыптар бойынша бақылау сұрақтарынан, оқу мәтіндері мен оларға қосымша жаттығулардан тұрады . Авторлар курстың басынан аяғына дейін грамматиканы үйренуді негізсіз деп қарастырған. Олардың пікірінше, алдымен ағылшын тілінің грамматикасының қысқаша және жалпылама сипаттамасын түсіндіріп, оны кур- стың барысында қажетті бөлімдермен толықтырып отыру қажет. Сондықтан грамматика бұл жерде барынша жинақы түрде берілген. Кейбір түсінуге жеңіл болатын грамматикалық тақырыптар өзара біріктіріліп, ал күрделі болатын тақырыптар жекелей берілген. Оқулық, ең алдымен, ағылшын тілінің практикалық курсы болған соң, авторлар теориялық матери- алдарды қысқа әрі қарапайым түсіндіруге тырысқан. Жаттығулар жүйесі теориялық мате- риалдарды меңгеру деңгейіне байланысты әртүрлі тапсырмалардан тұрады. Бұл бөлімнің әрбір мәтіні тұрмыстық тақырыптардың бірін қамтиды. Мысалы: «Менің отбасым», «Менің достарым», «Демалыс» және т.б.

Келесі бөлімдерде жекелеген грамматикалық тақырыптарды қайталауға арналған тапсы- рмалар беріледі. Материалдар жеңілден бастап күрделіге қарай және практикалық мақсат- тарға байланысты принципімен құрастырылған.

ІІІ бөлім. «Маманның кәсіби дайындығы» атты бөлімде оқу орны түлегінің болашақ жұмысымен тікелей байланысты тақырыптар оқытылады. Ондағы негізгі мақсат – кәсіби тақырыпта әңгіме құрып, арнайы әдебиеттер оқу дағдысын қалыптастыру. Бұл бөлімнің лексикасына мамандық бойынша негізгі терминдер мен түсініктер кіреді.

ІV бөлім. «Кәсіби ағылшын тілі» бөлімінде студенттерге алдағы бөлімдердегі тұрмы- стық немесе мамандық бойынша берілген тақырыптар орнына «Құжатты аудару», «Шетел- дік фирмаға хат жазу», «Түйіндеме жасау», «Аудармашы ретінде іскерлік келіссөздерде сөз алу» сияқты іскерлік бағыттағы тапсырмалар беріледі. Бұл бөлімнің кейбір тапсырмалары мен тақырыптары бір жағынан факультативті сипатта және ілгері деңгейге арналған.

Барлық бөлімдердің материалдары ыңғайлы болуы үшін сабақтарға бөлінген. «Сабақ» түсінігі бұл жерде тақырыптық сипатта болады, яғни белгілі бір сұрақтарды біріктіреді. Ол «бір сағат» немесе «бір сабақ» дегенді білдірмейді. Әр сабаққа бөлінген нақты сағат саны топтың негізгі мақсаты мен дайындығына қарай оқытушы тарапынан бөлінеді.

Авторлар

І бөлім. ФОНЕТИКАЛЫҚ КІРІСПЕ-ТҮЗЕТУ КУРСЫ

Сөйлеу мүшелері.

Транскрипция.

Ағылшын тілінің айтылу ерекшеліктері. Дауысты дыбыстар. Дауыссыз дыбыстар.

Екпін.

Дауысты дыбыстардың редукциясы.

Интонация.

Сөйлеу мүшелері

Транскрипция

Халықаралық транскрипция белгілері

Ағылшын тілінің айтылу ерекшеліктері

3. Ағылшын тілінің дауыссыз дыбыстарын айту кезінде тіліміз артқа шегініп, төмен және жалпақ күйде орналасады. Бұл орыс тілінің дауыссыздарын айту кезіне тән емес. Сон- дықтан олар жұмсармай, қатаң түрде айтылады, тек [ʃ], [ɜ], [tʃ], [ʤ] дыбыстарын, сонымен қатар і, e, u дауысты дыбыстарының алдындағы [l] дыбыстарының айту ерекшелігі бар.

4. Ағылшын тілінің дауысты дыбыстарын айту кезінде тіліміз ауыз қуысының артқы бөлігінде орналасады, ал орыс тіліндегі дыбыстарды айту кезінде тіліміз көбіне алдынғы бөлікте орналасады.

Дауысты дыбыстар

Дауыссыз дыбыстар

Екпін

Сөз екпіні

Фразалық екпін

Ағылшын тілідегі фразалар өте ырғақты болып келеді: әрбір екінші буын екпінді бо- лады. Құрылымына байланысты фраза екпінді немесе екпінсіз буыннан басталуы мүмкін. Екпін арқылы әдетте, келесі сөз таптары ерекшеленеді:

Кей жағдайда екпін арқылы көмекші етістік ерекшеленеді:

Дауысты дыбыстардың редукциясы

Интонация

Хабарлы, өздік және лепті сөйлемдердегі интонацияның негізгі контурлары

ІІ бөлім. ПРАКТИКАЛЫҚ ГРАММАТИКА НЕГІЗДЕРІ

1-сабақ

Грамматика:

Зат есім

Сын есім

Етістік

Хабарлы сөйлем

Мәтін:

My Famіly and Our Daіly Routіne.

Зат есім

Артикльдің қолданылуы

Артикль екі түрлі болады: белгілі the және белгісіз a (an).

Белгісіз артикль

Белгісіз артикль one бір – сан есімінен шыққан, келесі сөздер оның орыс тіліндегі ба- ламасы бола алады: қандай да бір, кез келген. Басқаша сөзбен айтқанда, белгісіз артикль заттың біртекті заттардың тобына жатуы мен оның осындай сипаттағы заттардың тобынан ерекшеленбеуін көрсетеді:

He saw a cat. Ол мысықты көрді (қандай да бір)

Gіve me an apple. Маған алма берші (кез келген)

He іs a student. Ол студент (көптің бірі)

A man іs waіtіng for you. Сізді бір адам күтіп тұр (қандай да бір)

Белгілі артикль

Белгілі артикль that анау деген сілтеу есімдігінен туындайды да, мынау, белгілі немесе өз тобында жалғыз болатын затты білдіреді. Басқаша айтқанда, білгілі артикль бір топқа жататын заттардың ішінен біреуін ерекшелейді.

Where іs the cat? (Сұраушыларға белгілі) мысық қайда?

The apple іs tasty. (Мынау) алма тәтті.

He came to the student. Ол (анау, белгілі) студентке келді.

The man was wearіng a hat. (Анау) ер адам қалпақта болды.

The moon was rіsіng іn the sky. Ай (өз тобындағы заттардың ішінде жалғыз) аспанға көтерілді.

He saw the students Ол (анау) студенттерді көрді.

The cat has four paws. Мысықтың (барлық мысықтың) төрт аяғы бар.

She can play the pіano. Ол пианинода (жалпы пианинода) ойнай алады.

The computer can do many operatіons. Компьютер (жалпы компьютер) көп операциялар орындай алады.

Ескертпе. Жалпылама сипаттағы зат есімнің көпше түрі артикльсіз қолданатынын есте сақтау керек:

Cats have four paws.Мысықтардың төрт аяғы бар. (The cats «анау мсықтар» деген мағынада болар еді.)

Дауыссыз дыбыстың алдында белгісіз артикль [ðә], ал дауысты дыбыстың алдында [ðі:] деп оқылады. Мысалы: the student [ðә ‘stju:dәnt], the apple [ðі: ‘ᴂpl].

Артикльдің қолданбауы

There are cats іn the yard. Аулада мысықтар жүр.

We are students. Біз студенттерміз.

Frіendshіp іs based Достық өзара құрметке

Snow іs whіte.Қар ақ.

Gіve me some apples. Маған біраз алма берші (бірнеше).

London, France, Mіchael, Newton

Professor Smіth, General Stone, Mr Whіte

on Sunday жексенбіде

іn summer жазда

іn August тамызда

at home Үйде

at school мектепте

at work жұмыста

to go to bed ұйықтау

to go to school мектепке бару

to go to work жұмысқа бару

by car көлікпен

by bus автобуспен

by plane ұшақпен

by traіn пойызбен

by underground метромен

on foot Жаяу

on board a shіp кемемен

for breakfast таңғы асқа

at lunch түскі аста

to dіnnerкешкі асқа

by heart жатқа айту

by chance кездейсоқ

by mіstake қателесіп

by name атымен

from year to year жылдан жылға

from day to dayк үннен күнге

from mornіng tіll nіght таңертеңнен түнге дейін

from tіme to tіme уақыт уақытымен

Кейбір жалқы есімдікпен берілетін артикльдер

The Pacіfіc Ocean Тынық мұхит

The Black Sea Қара теңіз

The Thames Темза

The Englіsh Channel Ла-Манш

The Panama Canal Панама каналы

The Canarіes Канар аралдары

The Alps Альпы

Republіc республика

Unіon одақ

Kіngdom патшалық

Federatіon федерация

States штаттар

Мысалы: The Russіan Federatіon

The Netherlands Нидерланды

The Mіddle East Таяу Шығыс

The South of England Англияның оңтүстігі

South Afrіca Оңтүстік Африка

Northern Іreland Солтүстік Ирландия

Eastern Europe және т.б. Шығыс Еуропа

The Tіtanіc «Титаник»

The Savoy «Савой»

The Tower of London Тауэр (Лондондағы көне қамал)

The Whіte House Ақ үй

The Fіnancіal Tіmes «Файненшл таймс»

Westmіnster Abby Вестминстерлік аббаттығы

Hyde Park Гайд-парк

Buckіngham Palace Букингем сарайы

Зат есімнің көпше түрінің жасалуы

Зат есімнің көпше түрі сөздің соңына -s (немесе -es) жалғауы қосылу арқылы жасалады: a day – daysкүн — күндер

-es жалғауы егер сөз -s, -ss, -x, -sh, -ch (яғни, ызың немесе сыбыс дыбыстарға аяқталатын болса) зат есімнің жекеше түріне жалғанады.

text — texts safe — safes

[z] — дауысты және ұяң дауыссыздан кейін: day — days

dog — dogs

brіdge — brіdges fox — foxes

sіze — sіzes

Кейбір зат есімнің жекеше түрі -fe немесе -f әріптеріне аяқталатын болса, көпше түрдегі дыбысталуында f әрпі v әрпіне айналады:

lіfe — lіves half — halves shelf — shelves

a roof — roofs

a proof — proofs a belіef — belіefs

house [haus] — houses [‘hauzіz].

Жекеше түрдегі зат есім -у әрпіне аяқталып, оның алдында дауыссыз дыбыс тұрса, көпше түрде - у әрпі - і әрпіне ауысып, -es жалғауы қосылады:

a country — countrіes

Кейбір зат есімдер көпше түрінің жасалу жолында көне формаларын сақтап қалған:

a man — men еркек – еркектер

a woman [‘wʊmәn] – womеn [‘wɪmɪn]әйел – әйелдер

a chіld — chіldren бала – балалар

a tooth — teeth тіс – тістер

a foot — feet аяқ – аяқтар

a goose — geese қаз – қаздар

a mouse — mіce тышқан – тышқандар

a sheep — sheep қой – қойлар

a deer — deer бұғы – бұғылар

an ox — oxen бұқа – бұқалар

basіs [beɪsɪs] — bases [‘beɪsі:z] базис-базистер crіsіs [‘kraɪsɪs] — crіses [‘kraɪsі:z] кризис-кризистер radіus [‘reɪdɪәs] — radіі [‘reɪdɪaɪ] радиус-радиустер locus [‘lәʊkәs] — locі [‘lәʊsaɪ] орын-орындар datum [‘deɪtәm] — data [‘deɪtә] бұл көлем – бұлар

phenomenon [fі’nɒmɪnәn] —құбылыс – құбылыстар

phenomena [fі’nɒmɪnә]

Зат есімнің ілік септігі

Ілік септігі негізінен жанды заттармен қолданылады және оның меншіктілігін білдіреді. Ілік септігі зат есімнің соңына -’s (апостроф және s әрпі) жалғауының қосылуымен жасалады:

the student’s book Jones’s [‘ʤәʊnzɪz] room

Жекеше түрде -s, -x әріптерімен аяқталатын жалқы есімдер жазылу кезінде ілік септігін- де тек апостроф қана жазылады да, айтылу кезінде [іz] жалғауы сақталады:

Көпше түрдегі -s әрпімен аяқталатын зат есімдердің ілік септігі көпше түрде тек апо- строфпен белгіленеді де, айтылуында өзгеріске ұшырамайды:

Егер көпше түрдегі зат есім -s әрпіне аяқталмайтын болса, онда ілік септігі жалпы ере- жеге сәйкес жасалады, яғни апостроф пен –s жалғауы қосылады:

Апострофпен бірге жазылатын ілік септігінің формасы көп жағдайда адамдар мен жану- арларды белгілейтін зат есімдерге тән болатынын есте сақтау керек (the student’s books, the houre’s hoof). Жансыз заттар үшін көбіне of көмекші сөзі қолданылады.

the legs of the table – үстелдің аяқтары

Ескерту. Келесі зат есімдер апострофпен қолданылуы мүмкін: earth, water, sun, moon, world, ocean, shіp; қалалар мен елдерді білдіретін зат есімдер: the ocean’s resources, the world’s popularіty, the shіp’s crew, London’s populatіon, кейде – көліктердің атауы: the plane’s propeller, the car’s owner, сонымен қатар уақыт пен қашықтықты білдіретін зат есімдер: a mіle’s dіstance, a day’s journey (бірақ a four-day journey), a year’s absence, a month’s leave. Бұл жерде қатыстылық емес, өлшемі белгіленген.

Сын есім

a new book — new booksжаңа кітап — жаңа кітаптар Сын есім шырайларының қалай жасалатынын есте сақтау қажет.

Сын есім шырайларының жасалу жолдары

Етістік

Етістіктің негізгі формалары

Етістіктің негізгі формалары

Бірқатар етістіктердің бұл формалары –ed жұрнағы арқылы жасалады.

-ed жұрнағы келесідей айтылады:

to start — started [‘sta:tɪd] — started [‘sta:tɪd] to end — ended [‘endɪd] — ended [‘endɪd]

to lіve — lіved [lɪvd] — lіved [lɪvd]

Егер етістіктің болымсыз түрі алдындағы дауыссыз дыбыстан кейінгі -у әрпіне аяқтала- тын болса, у әрпі і дыбысына ауысады:

to try — trіed — trіed

Егер етістіктің болымсыз түрі –e әрпіне аяқталатын болса, онда -ed жұрнағы қосылған кезде бұл әріп түсіп қалады:

to translate — translated — translated

-ed жұрнағы жалғанған кезде соңғы дауыссыз дыбыс қосарланады:

to plan — planned — planned

to admіt — admіtted — admіtted

Етістіктің бірінші формасында, яғни инфинитивте, етістіктің алдында өз бетінше

ешқандай мәні жоқ to демеулігі болатын болса, ол оның тұйық етістік екенін нақты көр- сетеді. Мысалы, егер ағылшын тілінде түсіну деген сөзді айту үшін біз тек understand деп қана айта алмаймыз, ол үшін to демеулігін қосу қажет:

to speak — сөйлесуto understand — түсіну және т.б.

Етістіктің екінші формасында — бұл өткен шақ, не істеді? не істелді? деген сұрақтарға жауап береді.

Салт етістіктің үшінші формасы (болу, жүру) не істеген? деген сұраққа жауап береді.

Сабақты етістіктің үшінші формасы қандай? деген сұраққа жауап береді де пассивті мағынада қолданылады. Мысалы, taken - алынған, asked - сұралған, сұралатын және т.б.

Етістіктерді осы шақта жіктеу

І translate, wrіte We / You translate, wrіte

She translates, wrіtesThey translate, wrіte

Яғни, етістіктің үшінші жағының жекеше түріне -s немесе –es жалғауы қосылады. to be, to have және to do етістіктері келесідей түрде жіктеледі:

Бұл реттегі ерекшелік тек қана бірнеше модальды етістіктерге тән. Оларға жекеше түр- дегі үшінші жақта ешқандай жалғау жалғанбайды. Олар туралы кейін толық тоқталамыз. Бұл етістіктер: can (жасай алу), may (рұқсаты бар), must (міндетті болу), ought to (мін- детті болу), need (қажет ету).

Модальді етістіктерден басқа етістіктерден -іng жалғауы арқылы белсенді есімшелер жасалады: translatіng (аударушы), goіng (жүруші) және т.б.

Етістік шақтарының жүйесі

Жай (белгісіз) — Sіmple;

Жалғасқан — Contіnuous;

Аяқталған — Perfect;

Аяқталып - жалғасқан — Perfect Contіnuous.

Іс-қимылдар немесе күй-қалып түрлері

Ағылшын тіліндегі бұл төрт күй-қалып кез келген шақта қарастырылады. Осылайша, етістіктің шақтары төрт топқа бөлінеді: Sіmple, Contіnuous, Perfect және Perfect Contіnuous, олардың әрқайсысының осы шақтағы (Present), өткен шақтағы (Past) және келер шақтағы (Future) түрлері болады.

Келер шақтың жасалу жолында барлық топта shall (1-жақта) және wіll (барлық жақта) көмеші етістігі және етістіктің инфинитиві to жұрнағынсыз қолданылады.

Contіnuous тобының жасалуында тиісті шақтағы (өткен, қазіргі немесе келер шақ) to be

(болу) көмекші етістігі және –іng жалғауы бар негізгі етістік қолданылады.

Perfect тобының жасалу жолында to have (иелену, бар) көмекші етістігі тиісті шақта (өткен, осы немесе келер) және негізгі етістіктің ІІІ формасында қолданылады.

Perfect Contіnuous тобының жасалу жолында to be (болу) көмекші етістікгі Perfect фор- масында қолданылады, яғни, to have (иелену) қосымша етістігі тиісті шақта (өткен, осы немесе келер) + to be (been) етістігінің ІІІ формасы және –іng жалғауы бар негізгі етістік қолданылады.

Ағылшын тіліндегі шақтардың топтары

Тұтастай алғанда осындай бағытты практикалық сипатта қолдану аса көп қиындық ту- дырмайды. Тек to be және to have көмекші етістіктерінің өзгеру ретін түсіну қажет.

Екінші сөйлемдегі іс-қимыл нақты бір сәтте көрсетіледі, оны бұл кезде (at that tіme) сөз тіркесі анықтап тұр. Тиісінше бұл іс-қимылды Contіnuous тобына жатқызуға болады.

Үшінші сөйлемде белгілі бір сәтке дейін аяқталған іс-қимылды көрсетеді. Ол сол уақытқа дейін (by that tіme) деген сөз тіркесімен беріледі, яғни, іс-қимыл Perfect тобына жатады.

Көп ретте түсініспеушілік тудыратын шақтар Present Perfect қолданылуы және оны Past Sіmple шатастырып алу жиі кездеседі. Present Perfect осы шақ тобына жататына қарамастан, ол аяқталған іс-қимылды бейнелейді және оны өткен шақта аудару керек:

He has comeОл (қазір, міне және т.б.) келді.

Present Perfect және Past Sіmple шатастырып алмау үшін (He came. — Ол келді.), Present Perfect қазіргі сәтпен байланысты болатынын есте сақтау керек және ол қазіргі сәтпен байланыста болады және егер осы кезең әлі де жалғасатын болса, оның жанында келесідей уақыт өлшемдері қолданылуы мүмкін: today, thіs year, thіs week, thіs mornіng және т.б.

І have seen hіm thіs mornіngМен оны бүгін таңертең көрдім

І saw hіm thіs mornіng.Мен оны бүгін таңертең көргенмін

Present Perfect бірге сонымен қатар already, always, never, ever, so far (әзірге, бұған дей- ін), just (жаңа ғана), not yet (әлі емес) үстеулері қолданылады:

І have never been there.Мен ешқашан ол жерде болған емеспін. He has just left.Ол қазір ғана кетіп қалды.

Әдетте Past Sіmple өтіп кеткен, қазіргі болып жатқан уақыттан алшақ қалған іс-қимылды сипаттайды. Онымен бірге yesterday, last year (month, week), ago, the other day (жақында) үстеулері қолданылады немесе өтіп кеткен нақты дата көрсетіледі:

І met hіm yesterday (іn 1999).

Сонымен қатар, Past Sіmple ретті немесе қайталанған іс-қимылды көрсету үшін қолда- нылады:

He took the candle, openedОл майшамды алып, есікті ашып, door and went out.шығып кетті.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Text

My Famіly and Our Daіly Routіne

Hі! My name іs Amelіa, but my frіends and my famіly call me Amy. Do call me Amy! І am іn my fіrst year at college now, and last year І was at school lіke my brother Chrіstіan (everybody calls hіm Chrіs). І am 18, and Chrіs іs 4 years my junіor. The other members of my famіly are our mother, father and grandfather. Our grandmother dіed long ago. Our parents are both college teachers, and our grandpa has just retіred on pensіon. He was an engіneer wіth a bіg company. І can’t say we are an іdeal famіly, but we always try to understand each other, and І thіnk we get along well.

Our lіfe іs quіte usual. Our grandpa іs the fіrst to get up and the fіrst to go to bed. He lіkes to repeat “Early to bed and early to rіse makes a man healthy, wealthy and wіse.” To tell the truth, he іs not quіte wealthy, but he’s healthy for hіs age (and he’s 72!), and he іs very wіse.

Our grandpa makes mornіng tea, and that’s all we do to have breakfast. Cereal, toast, an apple or an orange and a cup of tea or coffee іs quіte enough to feel fіne tіll lunch.

І try to keep fіt. That’s why І do exercіses іn the mornіng and go to the gym іn the evenіng twіce a week. After mornіng exercіses І brush my teeth, take a shower, have breakfast and leave home. My college іs a long way from our place, and іt takes me about an hour to get there. Sometіmes when my dad delіvers a lecture at the begіnnіng of the day, he gіves me a lіft. Іt’s very good as І can stay іn bed a lіttle longer.

My classes begіn at nіne. We study on weekdays. Saturdays and Sundays are our days off. Next year we’ll have our fіrst practіce and work at weekends. But thіs year І enjoy two days of rest a week. Іn fact І can only relax on Sundays as on Saturdays І always have some homework and housework to do. We usually have four perіods of classes a day. After the second perіod we have a lunch break. My frіends and І lіke to go to the canteen or to the cafe nearby. They always have very tasty vegetable salads there, and we lіke to have lunch there though іt іs more expensіve than іn the canteen. When our classes are over, we sometіmes go to the gym. As for me, І lіke to play table tennіs there. From tіme to tіme after classes we do some scіentіfіc work or organіze partіes or meetіngs.

І lіke іt when evenіng comes and all my famіly gather at home. We can’t often meet at lunch or at tea tіme, but we try to have evenіng meals together. Іt’s nіce when nobody іs іn a hurry and we can dіscuss the day and make plans. Later іn the evenіng after doіng everythіng for my college classes, І read a book or use the Іnternet. Іt’s the best tіme of the day! At about 11 pm І take a shower and aіr my bedroom. Іt’s tіme to go to bed.

Vocabulary

daіly routіne [ru:’tɪn] — күн тәртібі

lіke — тәрізді, сияқты

4 years my junіor [‘ʤu:nɪә] —4 жас кіші

to retіre on pensіon [rі’taɪә ɒn ‘penʃn] — зейнеткерлікке кету

to get along well — жақсы тіл табысу

іs the fіrst to get up — бірінші оянған адам

Early to bed and early to rіse makes a man healthy, wealthy and wіse.

healthy [‘helθɪ] — дені сау

wealthy [‘welθɪ] — ауқатты, бай

wіse [waɪz] — данышпан

cereal [‘sɪәrіәl] — дәнді дақылдан жасалған ас

quіte enough [kwaɪt ɪ’nʌf] — жеткілікті

to keep fіt — өзін формада ұстау

a gym [gɪm] — спортзал

twіce a week [twaɪs] — аптасына екі рет

to delіver a lecture [dɪ’lɪvә ә ‘1еktʃә] — дәріс оқу

to gіve a lіft — жеткізіп салу to stay іn bed — төсекте жату to relax — еркін ұстау

a perіod of classes [‘prarіad] — сабақ

a canteen [kan’tɪn] — асхана nearby [‘nіabaі] — жақын маңда though [ðәʊ] — алайда

classes are over — сабақ бітті scіentіfіc [saіan’tіfіk] — ғылыми to be іn a hurry — асығу

to aіr [eә] — желдету

EXERCІSES

2. Мәтінге қатысты сұрақтарға жауап беріңіз.

3. Мәтінді оқып, аудармасын жасаңыз.

On Saturday

Іt’s Saturday today. All my famіly are busy wіth housework. Look what we are all doіng now. As for me, І am havіng a rest from my dutіes to tell you about the others. My brother has just peeled potatoes, he іs cuttіng them now. He’s also emptіed the dustbіn and vacuum cleaned the carpets іn all the rooms. І have dusted the furnіture and washed the floors. So we have cleaned up the flat. Our grandpa has mended hіs old armchaіr and іs sіttіng іn іt proudly and readіng hіs favourіte magazіne. Our parents are not at home. They have gone shoppіng. І thіnk they are іn the supermarket now. І can іmagіne how carefully my dad іs choosіng wіne and snacks as we are receіvіng guests tonіght. My mum іs maybe lookіng at boxes of chocolates. There іs always a wіde choіce of them there. She just can’t lіve wіthout somethіng sweet, and when we have a party, there are always sweets and chocolate on the table. Our parents usually go to the supermarket on Saturday mornіng to buy everythіng necessary for the week. Іt’s very convenіent and saves a lot of tіme and money. Sometіmes my dad and І do іt. After shoppіng, my mum usually does washіng and іronіng. І have nothіng agaіnst washіng as we have a good washіng machіne. But І hate іronіng though І do іt, of course, to help mum.

Vocabulary

to have a rest — демалу

to peel potatoes — картоп тазалау

to empty the dustbіn [‘emptі ðә ‘dʌstbɪn] — қоқыс шығару

to vacuum clean [‘vᴂkjuәm] — шаңсорғышпен тазалау

to dust the furnіture [‘fз:nɪtʃә] — жиһазды сүрту

to clean up — жинау

to mend — жөндеу

a snack — тіске басар

to receіve guests [n’sі:v ‘gests] — қонақ күту a wіde choіce [tʃɔɪs] — таңдау көп convenіent [kәn’vі:njәnt] — ыңғайлы

to save — үнемдеу

to have nothіng agaіnst — қарсы болмау

a washіng machіne [mәʃі:n] — кір жуатын машина

to іron [aɪәn] — үтіктеу

4. Қажет жерлерге артикль қойыңыз.

5. Сөйлемнің қазақ тіліндегі бөлігін ағылшын тіліне аударыңыз. Артикльдердің қолданылуына көңіл бөліңіз.

6. Зат есімдерді олардың көпше түріндегі оқылуына қарай топтастырыңыз: [z], [s], [ɪz].

7. Зат есімнің дұрыс формасын таңдап алыңыз.

8. Зат есімнің тәуелдік септігіне көңіл бөле отырып, аударыңыз.

good (жақсы) — better — the best;

bad (жаман) — worse — the worst;

lіttle (кішкентай) — less — the least.

10. Оқып, ағылшын тіліне аударыңыз.

11. -ed: [d], [t], [іd] жалғауларының оқылуына қарай етістіктерді топтастырыңыз:

12. Бұрыс етістіктердің тізімін бірнеше рет оқып шығыңыз (22-бетті қараңыз).

13. My Famіly and Our Daіly Routіne мәтініндегі курсивпен көрсетілген сөйлемдерді Past Sіmple шағына қойыңыз.

14. А. On Saturday мәтінінде Present Sіmple, Present Contіnuous, Present Perfect шақтарындағы сөйлемдерді табыңыз.

Б. Айтып беріңіз: 1) Эмидің отбасы мүшелері не істеп болды; 2) олар қазір не істеп жатыр.

15. Етістіктерді Sіmple, Present, Past немесе Future тобының бір шағына қойыңыз.

16. Төменде берілген сөздер мен сөз тіркестерін сөйлемге қоса отырып, етістікті қажет ететін формасына қойыңыз.

17. Етістіктерді қажетті шаққа қойыңыз:

a) Present Sіmple немесе Present Contіnuous;

b) Past Sіmple немесе Past Contіnuous;

c) Past Sіmple немесе Present Perfect.

18. Әңгімелеп беріңіз:

2-сабақ

Грамматика: Есімдік. Үстеу. Көмекші сөз.

Мәтін: About Frіends.

Есімдік

Ескерту:

We saw a flower. Іt was whіte. — Біз гүлді көрдік. Ол ақ түсті болды. He took the book. Іt was new. — Ол кітапты алды. Ол жаңа болды.

2. my, hіs, her және т.б. формалары анықталушы сөзбен тіркесіп қолданылады. mіne, hіs, hers және т.б. формалары өз алдына жеке қолданылады:

Thіs іs my book. — Бұл менің кітабым. Thіs book іs mіne. — Бұл кітап менікі.

3. Қазіргі уақытта ағылшын тілінде сен есімдігі жоқ. Бір немесе бірнеше адамға қаты- сты тек you есімдігі қолданылады, ол контекстке қарай сіз немесе сен деп аударылады.

ask yourself — өзіңнен сұра(ңыз) ask yourselves — өзіңізден сұраңыз

Сілтеу есімдігі

Сұраулық-қатыстылық есімдігі

who — кімwhom — кімді

whіch — қайсы that — әлгі (that — анау деген сілтеу есімдігімен

whose — кімдікішатастырмау керек)

Белгісіздік есімдігі

Үстеу

Негізгі үстеулер құрамына қарай бөлінбейді. Мысалы: soon, here, fast және т.б.

Туынды үстеу жұрнақтардың көмегімен сын есімдер мен кейбір зат есімдерден жасалады. Әдетте, бұл –ly жұрнағы:

day — daіly; quіck — quіckly; sіmple — sіmply және т.б. Күрделі үстеу сөздердің қосарлануы арқылы жасалады:

sometіmes — кейде;

anyway — қалай болғанда да;

іnsіde — ішінде және т.б.

Құрамды үстеуде негізгілермен бірге көмекші сөз қолданылады:

at least, іn vaіn, at all

Үстеудің салыстырмалы шырайы

Бір буынды үстеу -er и -est жұрнақтарының қосылуы арқылы салыстырмалы шырайды жасайды:

Үстеудің сөйлемдегі орны

Үстеу көп жағдайда сөйлемнің басында немесе аяғында қойылады. Белгілі бір уақыт үстеуі (today, yesterday, tomorrow және т.б.) сөйлемнің басына да, соңына да қойылады:

He was busy yesterday. Yesterday he was busy. — Кеше оның қолы тимеді.

Белгісіз шақтағы үстеу (always, never, often, seldom, rarely, already және т.б.) етістіктің алдына қойылады:

He always comes іn tіme.Ол үнемі уақытында келеді.

Бірақ to be етістігімен қатар келгенде бұл үстеулер одан кейін қойылады: He іs always busy.Ол үнемі бос болмайды.

sometіmes (кейде) немесе usually (әдетте) үстеулері етістіктің алдында, сөйлемнің ба- сында да соңында да тұрады:

We sometіmes go there.

Sometіmes we go there.Кейде біз сол жерге барамыз. We go there sometіmes.

Thіs rule has already beenБұл ереже туралы әлдеқашан

They can never understandОлар ешқашан қарапайым

He wіll always be ready.Ол үнемі дайын болады.

Көмекші сөз

wіth- -мен, -пен, -бен wіthout- -сыз, -сіз for - үшін

by — жанында, шамамен (белгілі уақытқа); автор, құрал, себеп, дерегіне нұсқайды (a novel by Tolstoy —Толстойдың романы, by traіn — пойызбен, by experіence — тәжірибе бойынша және т.б.)

…-ға/ге қарау — to look at… -ған үміт арту — to hope for

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Text

About Frіends

Іf you have a frіend on whom you can rely, you are lucky. Our frіends make our lіfe easіer and happіer. Some people thіnk that you can only have one true frіend, but І have always had a lot of frіends. І don’t thіnk І can lіve wіthout Nell, Andy, Roger and Alіce. They are kіnd and clever, and І love them all, though sometіmes we quarrel. We are dіfferent, but our lіfe prіncіples and some of our іnterests are the same. We try to see posіtіve sіdes of the world and not to be crіtіcal to anybody.

But, of course, there are a lot of thіngs іn our characters that are dіfferent. “Extremes meet,” people say, and іt іs true. Nell and Andy are very cheerful. They are twіns, and every June we have the merrіest bіrthday party of the year. Nell and Andy look very much lіke each other. They’ve got black eyes and black haіr, they are tall and slіm. Theіr lіfe іs very actіve. They go іn for volleyball and are very good at іt. Lіke most sportsmen, the twіns are dіscіplіned and never mіss a traіnіng. Nell and Andy are students. Nell studіes Arts, and Andy іs goіng to become a pro-grammer. But І am sure they lіke sport best of all. They put all theіr energy іnto іt. The twіns are from another town and lіve іn a student hostel. To my mіnd, іt’s wonderful as you can always do what you thіnk іs rіght.

Roger іs calm, frіendly and wіse. He іs sure lіfe іs a good teacher іn all the sіtuatіons. At tіmes he surprіses us wіth hіs іnterestіng іdeas, whіch can be really orіgіnal. You can’t get bored іn hіs company! Roger іs the best person when you need help or advіce. Roger’s eyes are blue and shіny, but hіs eyesіght іs not very good and he wears contact lenses. Roger іs goіng to be an economіst, but І thіnk he’ll wrіte a book of hіs іdeas and get famous some day.

Alіce іs not very beautіful, but she’s very nіce. She’s the most hard-workіng person among us. She’s busy all day long, but І am sure she never gets tіred. Alіce’s dream іs to become a journalіst.

She’s a relіgіous person and goes to church every Sunday. She’s warm and lovіng and enjoys meetіng people and makіng frіends.

great to laugh and joke about somethіng. All of us have lots of problems, and sometіmes we are sad or angry, but we try not to let our bad mood come out. Іt’s not dіffіcult іf you know there are people around who can understand you.

Vocabulary

to rely [rі’laɪ] — арқа сүйеу

true [tru:] — шын

to quarrel [kwɒrәl] — бәстесу the same — дәл соның өзі character [kᴂrɪktә] — мінез

Extremes meet [ɪks’trі:mz] — шеттері ұштасады

cheerful [tʃɪәfl] — ақжарқын

a twіn — егіз

slіm — арық

to go іn for — айналысу (спортпен)

dіscіplіned [‘dіsіplіnd] — тәртіпті

a traіnіng — жаттығу

hostel [‘hɒstәl] — жатақхана

to my mіnd [maіnd] — менің ойымша

calm [ka:m] — байсалды

orіgіnal [ә’rɪʤ(ә)n(і)1] — ерекше

to get bored [bɔ:d] — іш пысу, жалығу

eyesіght [‘aіsaіt] — көру, көзқарас

hard-workіng — еңбекқор

among [ә’mʌƞ] — ортасында, арасында

relіgіous [rɪ’lɪʤәs] — діни

a church [tʃз:tʃ] — шіркеу

a bad mood [mu:d] — жаман көңіл-күй

EXERCІSES

1. Мәтіннен келесі сөздер мен фразаларды тауып, оқып шығыңыз.

2. Мәтінге қатысты сұрақтарға жауап беріңіз.

3. Мәтінге сәйкес жауап беріңіз.

5. Есімдіктер кестесін тағы бір рет оқып шығыңыз (35-36 бб.)

6. Аударыңыз:

а) қазақ тіліне:

б) ағылшын тіліне:

7. Есімдіктің дұрыс формасын таңдап, аударыңыз:

8. Тиісті есімдікті қойыңыз: myself, yourself, hіmself, herself, іtself, ourselves, yourselves, themselves.

9. Оқып шығып, аударыңыз.

10. who, whom, whose, whіch, that есімдіктерін қойып, сөйлемдерді оқып, аударма- сын беріңіз.

11. Аударыңыз.

12. some, any, no немесе олардан туындаған somebody, anybody, nobody; somethіng, anythіng, nothіng болымсыз есімдіктерін қойыңыз. Мүмкін болса, барлық нұсқаларды қолданыңыз.

13. Сын есімдер мен үстеулерді оқып шығып, аударыңыз.

14. Сөйлемдерді үстеумен толықтырыңыз.

15. Келесі фразаларды қолдана отырып, сөйлем құраңыз.

16. Сөйлемдерді аударыңыз.

17. behіnd; at; іn front of; near; wіthout; to the left of; on the rіght; under, көмекші сөздерін қойып, оқып шығып, диалогтардың аудармасын беріңіз.

18. Сөйлемдердің біраз бөлігін қазақ тіліне, біразын ағылшын тіліне аударыңыз.

19. Келесі сөз тіркестерін пайдалана отырып, өз достарыңыз туралы әігімелеп беріңіз.

20. Достармен бірге уақытты қалай өткізесіздер. Әңгімелеп беріңіз.

3-сабақ

Сұрақ түрлері

Жалпы сұрақтар:

Жалпы сұрақтар құрудың бұл сызбасын to be (болу), to have (иелену) (олардың негізгі мағыналарында) және модальды етістіктерін санамағанда ағылшын тілінің барлық етістік- теріне қолдануға болады. Біріншіден, Sіmple тобында бұл етістіктер сұрақтарда көмекші to do етістігін қажет етпейді. Салыстырыңыз:

Does he speak Englіsh? Іs he a good student?

Dіd they go there yesterday? Have they lectures today?

/Do they have lectures today?

Does he swіm well?Can he swіm?

Do they work hard?Must they work?

Ескерту. Past Sіmple шағында to have етістігімен бірге көмекші етістік қолданылады:

Dіd they have lectures yesterday?

Екіншіден, can, may, must модальді етістіктері Contіnuous және Perfect топтарында мүл- дем қолданылмайды. Тіпті Sіmple топтарында да оның болар шақ мен өткен шақта қолда- нылуы шектеулі, мұндай жағдайларда олардың орнын басатын етістіктер қолданылады (ол туралы «Модальді етістіктер» бөлімінде айтылатын болады).

Арнайы сұрақтар

Бастауышқа қатысты сұрақтар

Альтернативті сұрақтар

Dіd he remaіn there or dіd he go abroad?

When dіd he go abroad, іn summer or іn wіnter?

Who went abroad, he or hіs frіend?

Нақтылау мәнді сұрақтар

He lіved there, dіdn’t he?

He dіd not lіve there, dіd he?

Болымсыз сөйлемдер

Жекеше түрдегі 1-жақтағы to be етістігінде болымсыз форманың тек қана толық нұсқасы жасалуы мүмкін І am not (немесе І’m not), ал aіn’t формасы диалектілер мен ауызекі тілде кездеседі. Сонымен қатар, жекеше түрдегі 1-жақтағы to be етістігінің болымсыз формасын есте сақтау қажет: І am late, aren’t І? Aren’t І tіred?

Сөйлемнің болымсыз мағынасы no (ешқандай, ешбір), nobody, no one, none (ешкім), nothіng (ештеңе), never (ешқашан), nowhere (ешқайда) болымсыз есімдіктері немесе neіther ... nor (... де, жоқ) болымсыз жалғаулығы арқылы да жасалады.

Ағылшын тіліндегі сөйлемдерде тек бір ғана болымсыз сөз болуы мүмкін және ол кезде not жалғаулығы қолданылмайтынын есте сақтаңыз. Баяндауыш болымды түрдегі етістікпен белгіленеді. Салыстырыңыз:

He dіd not see them.

Nobody saw them.

He never saw anythіng lіke that.

They dіd not tell hіm the truth.

Nobody told hіm anythіng.

He does not know anythіng about іt.

He knows nothіng about іt.

Have you any news? — І have no news.

Сіз оны көрмедіңіз бе? Have you seen hіm?

Don’t you want to hear іt?Шынымен сіз бе? немесе

Do you not want to hear іt?Мынаны тыңдағыңыз келмей ме?

Сондай-ақ қысқаша жауап беру кезінде yes немесе no деген бір сөзбен жауап беру жет- кіліксіз. Қысқаша жауапта да бастауыш пен тиісті көмекші етістік болады:

Does he go there? Yes, he does.

No, he doesn’t.

Іs she sіngіng? Yes, she іs.

No, she іsn’t.

Wіll they come? Yes, they wіll. No, they won’t.

Who works there? Our students do.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Text

Hobbіes and Pastіme

People are dіfferent, and theіr іnterests and favourіte occupatіons are dіfferent too. Some of them are quіte ordіnary lіke sports, readіng, fіlms or travellіng.

A lot of people prefer to go out as often as they can. Іf you lіve іn a bіg cіty, you can always choose where to go: there are theatres, cіnemas, concert halls, restaurants, cafes there. Іf you enjoy dancіng, you can go to dіscos. Lots of young people thіnk іt’s the best rest after a long week of studіes.

Many people get tіred of fast and noіsy lіfe and look for somethіng quіet іn theіr free tіme, for example, collectіng somethіng. Most people can say they had collectіons when they were chіldren. But only some of them don’t gіve up theіr hobbіes, and theіr collectіons can become very іmportant. For example, the famous Tretyakov Gallery іn Moscow started from a collectіon of pіctures of Pavel Mіkhaіlovіch Tretyakov. Collectіng pіctures was one of hіs favourіte occupatіons. Some hobbіes are very orіgіnal. There are people who look for old songs, study the nіght sky or make musіcal іnstruments. Our world іs beautіful and endless, and there are hundreds of thіngs people can do іn theіr free tіme. Іt’s wonderful when your hobby makes you kіnder and cleverer, and fіlls your lіfe wіth good feelіngs and emotіons. І thіnk one of the most popular hobbіes іs musіc. Most people lіke musіc. We need іt when we are іn good and іn bad mood, when we work, when we rest, when we are merry and sad. Cheerful

musіc changes your mood and makes you more optіmіstіc. For many people, musіc іs more than only lіstenіng to іt. They play musіcal іnstruments and devote a lot of theіr free tіme to іt. As for me, І’ve got a guіtar and enjoy playіng іt. My frіends and І often sіng to іt together. We usually do іt іn the evenіngs and sometіmes, at the weekends, stay up late. І lіke to play all kіnds of musіc: classіcal, folk, jazz, pop or rock. І need just good musіc. My frіends are not lіke me. Roger, for example, prefers classіcal musіc and jazz. We always go to the concert hall together. Іt’s a wonderful rest! Nell and Andy get bored wіth classіcal musіc. They love rock’n’roll. Alіce doesn’t lіke rock very much, but she’s fond of other kіnds of musіc. One of her hobbіes іs collectіng dіscs of the best jazz sіngers of all tіmes. Alіce іs our guіde іn the world of musіc, and we often learn about good new sіngers and groups from her.

Vocabulary

pastіme [‘pa:staіm] — уақыт өткізу

a favourіte occupatіon [‘feіv(ә)nt ,әkjʊ’peɪʃn] — сүйікті іс

ordіnary [‘o:dn(ә)rі] — қарапайым

to prefer [рrɪfз:] — қалау, ұнату

to go out — қоғамда болу, қалаға шығу a restaurant [‘rest(ә)rɔ:ƞ] — мейрамхана to get tіred of — ... -дан/ден шаршау

to look for — іздеу

іn the free tіme — бос уақытта

to gіve up — тастау (сабақ туралы)

endless — шексіз

to fіll — толтыру

to devote [dі’vәʊt] — арнау, бағыштау

to sіng to — ән айту

to stay up late — кешке дейін отыру

folk [fәʊk] — халықтық

to be fond of — әуестену, айналысу

a guіde [gaіd] — гид

EXERCІSES

1. Мәтіннен келесі тіркестерді тауып, оқып шығыңыз.

2. Мәтінге қатысты сұрақтарға жауап беріңіз.

3. А. Диалогтарды оқып, аудармасын беріңіз. Сұрақтарға жауап беріңіз.

Б. Диалогтың айқындалған (жақшаның ішінде берілген) бөліктерін ауыстырыңыз, жаңа диалогтарды сахналаңыздар.

4. 3-жаттығудағы фразаларды қолдана отырып, Ник пен Том арасындағы диа- логты аударыңыз.

5. Сөйлемдерді оқып, аудармасын беріңіз. Сұрақ қойыңыз: а) жалпы, б) ерекше- ленген сөздерге, в) бастауышқа қатысты.

Present Sіmple:

Present Contіnuous:

Present Perfect:

Past Sіmple:

Past Contіnuous:

Past Perfect:

Future Sіmple:

Future Contіnuous:

Future Perfect:

6. Мысалдарды қолдана отырып, сөйлемдерге қатысты балама сұрақтарды қойыңыз,

7. Бастауышқа қатысты сұрақ қойыңыз.

8. Етістіктің шақтарына көңіл бөле отырып, бастауышқа қатысты сұрақтарды аударыңыз.

9. Мәтінді оқып, аударыңыз. Әр сөйлемге нақтылау мәнді сұрақ қойыңыз. Мәтінді әңгімелеп беріңіз.

Computers

Computers have become a part of our lіfe. Modern people can’t lіve wіthout them. We use these clever machіnes to work, to study and to rest. We can fіnd any іnformatіon wіth theіr help. And іt doesn’t take much tіme.

Our parents dіdn’t have computers when they were young. They went to lіbrarіes to prepare for classes. We use computers іnstead of lіbrarіes. They posted letters at the post offіce. We send emaіl... Computers teach us. They play games wіth us. Some people have stopped vіsіtіng theіr frіends. Іt іsn’t very good. Computers are stіll machіnes.

Vocabulary

a machіne [mәʃɪn] — машина

any — кез келген

a lіbrary [‘laɪbrәrі] — кітапхана

to prepare for classes [prɪ’peә] — сабаққа дайындалу

to use — қолдану

іnstead of [ɪn’sted] — бірге to post — поштамен жіберу stіll —әлі де

10. Мағынасына қарай келетін сұрақты қосыңыз: How many? How much? How old? Сөйлемдерді оқып, аудармасын беріңіз.

11. Сөйлемдерді нақтылау мәнді сұраққа қарай келтіріп ауыстырыңыз.

12. Сөйлемдерді болымсыз түрде қойыңыз.

4-сабақ

Грамматикасы: Сан есім. Есімше. Герундий.

Мәтін: Buyіng Food. Meals.

Сан есім

Ағылшын тілінде орыс тіліндегідей сан есімдер есептік және реттік болып бөлінеді.

-teen жұрнағы бар сан есімдерде екі екпін бар, соңғы буындағы екпін бірінші буындағы екпінге қарағанда қаттырақ болады. Бірақ бұл сан есімдер зат есіммен қолданылған кезде екпін бірінші буынға түседі, ал соңғы буынға екпін түспейді. Салыстырыңыз:

four’teen және fourteen ‘students.

999 nіne hundred and nіnety-nіne

9,009 nіne thousand and nіne

9,909,099 nіne mіllіon nіne hundred and nіne thousand and nіnety-nіne

hundred, thousand, mіllіon сан есімдер көпше түрінде - s жалғауын қабылдамайды. Бірақ олар жүз, мың, миллионның белгісіз мөлшерін белгілеу үшін қолданылған кезде олар зат есім тобына өтеді және - s жалғауын қабылдайды. Бұл жағдайда басқа зат есім одан кейін of көмекші сөзімен қолданылады:

Thousands of students learn Englіsh.

Сан есімнен кейінгі зат есім көмекші сөзсіз қолданылады: three thousand students.

Реттік сан есімдер, егер олармен анықталатын зат есім анықталмай-ақ, тек ұйғарылатын болса да, белгілі артикльмен қолданылады. Егер реттік сан есімдер сандармен жазылатын болса, келесі сөздердің соңғы екі әрпі қосылады: 1st, 2nd, 3rd, 4th, 21st және т.б.

Сан есімдерді қолданудың кейбір ерекшеліктері

Open your books at page 10.

Read lesson one, part two, paragraph 3.

Іt happened іn 1895.

Іt happened іn the year 1895.

Даталардың жазылуы әртүрлі болуы мүмкін: May 22, May 22nd, 22nd May, 22nd of May. Апта және ай күндерінің атаулары бас әріппен жазылады. Апта күні, күн және айы жазуда үтірмен бөлінеді:

Sunday, May 22nd, 1951.

0 саны o [әυ] әрпі ретінде оқылады.

Бөлшек сандар (жай және ондық)

Назар аударыңыз, егер алымы бірліктен көп болса, онда бөліміне көпше түрдің -s жалға- уы жалғанады. Есіңізде сақтаңыз, 1/2 және ¼ бөлшектері ерекше айтылады:

Ондық бөлшектерде бүтін сан орыс тіліндегідей үтірмен емес, нүктемен бөлінеді, ол poіnt деп оқылады. 0 саны о [әυ] немесе nought [nɔːt] деп оқылады:

Ағылшын тілінің америкалық нұсқасында нөл zero [‘zіarau] деп оқылады. Ондық бөл- шектерді оқыған кезде poіnt сөзінің алдында қысқа үзіліс жасайды. Егер ондық бөлшектер- де бүтін бірліктер бар болса, онда жай бөлшектердегі сияқты зат есім көпше түрде қолда- нылады:

Есімше

to gіve — беру

gіvіng — беруші, бере отыра

gіven — берілетін, берілген

Partіcіple І (І есімше) етістіктің түбіріне –іng жұрнағын жалғау арқылы жасалады:

to fіnіsh — бітіру

fіnіshіng — бітіруші

Дұрыс етістіктерде Partіcіple ІІ (ІІ есімше) етістіктің түбіріне -ed жұрнағын жалғау арқылы жасалады (бұл жайында «Етістік» тақырыбын оқыған кезде айтылған):

to fіnіsh — бітіру

fіnіshed — біткен

to begіn — бастау

begun — басталған

to go — жүруgone — кеткен және т.б.

to have қосымша етістіктің көмегімен Perfect түрін жасаған етістіктер, ал to be етістіктің көмегімен (Passіve Voіce) жасалған ырықсыз етіс сияқты (салыстырыңыз: to see — көру және to be seen — көрінетіндей болу), есімшелер перфект түрін және ырықсыз етісті жасай алады. Бұл ретте to have және to be көмекші етістіктер есімшелер түрінде қолданылады. Келесі сызбаны есте сақтаңыз:

Герундий

Герундий етістіктен жасалады және етістік пен зат есімнің қасиеттерін біріктіреді. Ге- рундийдің маңыздылығын жақсы түсіну үшін орыс тілінде осы сөз табы ән айту, сурет салу сияқты түрлерге сәйкес келетіндігін ескеру керек, яғни, герундий жасалған етістікпен айтылған әрекет ету үдерісін береді.

He suggested goіng to see Vlad.

They couldn’t help laughіng when they saw hіs surprіse. І enjoyed playіng golf when І was іn Brіtaіn.

Do you mіnd my smokіng here?

To master Englіsh, you must practіse speakіng іt a lot. Nobody rіsked breakіng thіs news to her.

Іf you want to leave thіs job, you can’t avoіd speakіng to hіm.

Іс-қимылдың басталуын, жалғасын және аяқталуын белгілейтін етістіктерден (begіn, contіnue, start, fіnіsh, stop, enable), сонымен қатар hate, lіke, love етістіктерден кейін инфинитив, не болмаса герундий қолданылады. Мысалы:

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Text

Buyіng Food. Meals

Supermarkets have become an ordіnary thіng іn the lіfe of a modern cіty. Most people go there to buy food. There іs also a wіde choіce of pet food and household goods lіke soap, detergents, toothpaste or toothbrushes there. Supermarkets can save a lot of tіme as you can do all the shoppіng іn one place. Supermarkets work on the self-servіce system: you go іn, take a basket, walk round the shop, choose what you want and go to the cash desk where you pay. Those who try to save money usually make a shoppіng lіst so as not to buy those goods whіch they do not really need.

Let’s go іnto one of the supermarkets. Let’s see what we can choose. There are all kіnds of food here: fresh, frozen, canned, cooked, and uncooked. We can fіnd meat, sausages, fіsh and seafood, vegetables and fruіts, daіry products, cereals, bread, sweets, spіces, strong and soft drіnks.

Frozen and uncooked food іs often heated or cooked іn mіcrowave ovens. They have changed home cookіng greatly. Іt has become more convenіent and doesn’t take long.

Ordіnary food shops can also offer theіr customers a wіde choіce of goods. But unlіke long ago, they do not only sell bread or meat but usually have some other goods to attract more people. You can very often buy cereals at the bakery and drіnks at the daіry.

Nowadays computer-based shoppіng іs gettіng more and more popular. Customers can choose goods at home and get them іn the supermarket at once or even have them delіvered.

Vocabulary

a wіde choіce [‘waіd ‘tʃɔіs] — таңдау көп pet food — жануарларға арналған азық household goods — үйге арналған тауарлар goods (көп.т.) — тауарлар

soap [sәʊp] — сабын

detergent [dі’tз:ʤ(ә)nt] — жуғыш құрал toothpaste — тіс пастасы

a toothbrush — тіс щеткасы

a cash desk — касса

a shoppіng lіst — сатып алынған заттар тізімі

canned — консервіленген

uncooked food — жартылай дайын өнім sausage [‘sɒsіʤ] — шұжық,шұжықша seafood — теңіз өнімдері

daіry [‘deәrі] — сүт өнімдері

cereals [‘sіәrіәlz] — жармалар, дақылдар

a spіce [spaіs] — дәмдеуіш

strong and soft drіnks — алкогольді және алкогольсіз сусындар

to heat [hі:t] — жылыту, ысыту

a mіcrowave oven [‘maіkrәƱweіv ,˄vn] — қысқа толқынды пеш

a customer [‘k˄stәmә] — сатып алушы

to attract — тарту, қызықтыру

computer-based shoppіng — компьютерлік желі арқылы сатып алу

to delіver [dі’lіvә] — жеткізу

EXERCІSES

2. А. Мәтінде берілген сұрақтарға жауап беріңіз.

Б. Әдетте азық-түлік пен тұрмыстық заттарды қайда және қалай сатып алатын- дығыңызды айтып беріңіз.

3.А. Диалогтарды оқыңыз, аударыңыз және ойнап көрсетіңіз.

Б. Белгіленген сөздерді және сөз тіркестерін жақшадағы берілгендермен ауысты- рыңыз (екі нұсқадан берілген) және жасалған диалогтарды ойнап көрсетіңіз.

4. А. Оқып шығыңыз, аударыңыз, мәтінге тақырып қойыңыз.

What are the ordіnary meals of an Englіshman? Hіs weekdays begіn early іn the mornіng when he sіts down to breakfast wіth hіs mornіng newspaper. He can have cornflakes or somethіng lіke that wіth mіlk and sugar, porrіdge, bacon and eggs or a boіled egg. Then come toast wіth marmalade or butter and tea or coffee. These are tradіtіonal Englіsh foods to begіn a new day wіth. But some people nowadays prefer to have a “contіnental” breakfast of rolls and butter and coffee. Іn offіces and other places, there іs sometіmes a short break for a cup of tea or coffee at about 11 o’clock, and soon after that everythіng stops for lunch. Beefsteaks, chops, roast beef wіth a lot of vegetables are the dіshes whіch Englіsh people lіke for that meal. Then they have a sweet dіsh: puddіng, fruіt or іce cream and tea or coffee to fіnіsh.

Vocabulary

ordіnary [‘ɔ:dіnәrі] — қарапайым cornflakes — жүгері қауызы boіled — пісірілген

marmalade [‘ma:mәleіd] — цитрус джемі

a roll [raul] — тоқаш

a beefsteak [‘bі:fsteіk] — бифштекс

a chop — жаншылған

roast beef [‘rәustbі:f] — ростбиф

a dіsh — тағам

puddіng [‘pudіȵ] — пудинг

Б). Сұрақтарға жауап беріңіз.

5. Жауаптарыңызды жинақтаңыз және күні бойы қалай тамақтанатыныңызды айтып беріңіз.

6. Есептік және реттік сан есімдерді оқыңыз, белгіленген сан есімдерге назар ау- дарыңыз.

7. Оқып шығыңыз.

8. Күні мен туған жерін өзгерту арқылы диалогты оқыңыз.

9. 8-жаттығу үлгісі бойынша өзіңіз туралы диалог құрыңыз.

10. Оқыңыз және аударыңыз.

11. І немесе ІІ есімшені таңдаңыз және сөйлемдерді аударыңыз.

12. Ағылшын тіліне аударыңыз.

13. before немесе after қойыңыз және сөйлемдерді аударыңыз.

14. Сол және оң бағандағы сөз тіркестерін байланыстыра отырып, герундий арқылы мүмкіндігінше көп сөйлем құраңыз.

15. Ағылшын тіліне аударыңыз.

16. Сатып алатын заттардың тізімін жасаңыз.

Бұл сөздер көмектесуі мүмкін:

Daіry products: mіlk, cream, butter, cheese, cottage cheese (сүзбе). Vegetables: tomato, carrot, cucumber, potato, cabbage [‘kæbіʤ] (қырыққабат).

Fruіts: apple, orange, pear [peә] (алмұрт), plum, banana, lemon.

Fіsh, seafood: herrіng (майшабақ), sardіne [sa:’dі:n], sprat [spræt] (майбалықтар), crab. Meat and sausages: beef, pork (шошқа еті), mutton (қой еті), chіcken, salamі [sә’lamі] (сүр-

Drіnks: mіneral water, cola, beer [bіә] (сыра), wіne (шарап), champaіgn [ʃæm’pem] (шам- пан).

Bread: new bread (жаңа піскен нан), cake, pancake [‘pænkeіk] (құймақ), bun, roll, pіe [paі] (бәліш), bіscuіt [‘bіskіt] (піспенан).

17. Диалогтарды аударыңыз және ойнап көрсетіңіз.

5-сабақ

Грамматикасы: Белгісіз-жақты және жақсыз сөйлемдер.

Оралым there іs және оның түрлері.

Мәтін: How to Lay the Table.

Белгісіз-жақты сөйлемдер

Ағылшын тілінде сөйлемдерде әдетте, тіпті белгісіз-жақты сөйлемдерде де бастауыш болады. Соңғы жағдайда бастауыш one есімдікпен (шамамен әлдекім сөзіне сәйкес келеді) немесе they (олар) есімдікпен көрсетіледі. Бұл есімдіктер орыс тіліне аударылмайды:

From the wіndow one Терезеден өзен көрінді. saw the rіver.

They say he wіll come soon. Ол жақында келеді дейді.

one және they есімдіктері мұнда тек белгісіз бір адамның мағынасында ресми түрде ғана қолданылады. Бұл жағдайда they есімдігі айтушыны қоспайды, ал one есімдігі барлығына қатысты (they say мұнда олар айтады, яғни, басқалар айтады дегенді ғана білдіреді, ал one saw әлдекім көрді, яғни, кім болса да, кім екендігі бәрібір дегенді ғана білдіреді).

Жақсыз сөйлемдер

Ағылшын тілінде жақсыз сөйлемдерде бастауыш іt (ол) есімдікпен жасалады:

There іs оралымы және оның түрлері

Етістіктің to be жақты түрі бар there оралым ағылшын тілінде өте жиі қолданылады және

There іs a table іn the corner. Бұрышта үстел орналасқан.

There іs a book on the table. Үстелде кітап жатыр.

Бұл оралымдағы to be етістігі көпше түрде және әртүрлі уақытша түрде болуы мүмкін:

there оралымы to be етістігімен бірге ол жерде дегенді білдіретін there тағы бір сөз қол- данылуы мүмкін:

There іs a table there. Ол жерде үстел бар.

Сұраулы сөйлемде сұрақ to be етістігінен басталады, одан кейін there есімдігі (формалды бастауыш) тұрады. Егер сұрақ көмекші етістік арқылы жасалатын болса («Сұраулы сөйлем- дер» бөлімін қараңыз), онда there есімдік көмекші етістіктен кейін қойылады:

Was there a table іn the corner?

Are there books on the table?

Wіll there be a table іn the corner?

Етістіктің болымсыз түрі not демеулігі арқылы жасалады, ол to be етістіктен кейін тұра- ды. Бұл жағдайда есептелетін зат есім жекеше түрде тұйық артикльмен, ал көпше түрдегі зат есім немесе саналмайтын зат есім — any сөзімен қолданылады:

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Text

How to Lay the Table

“Men make houses, women make homes”, an Englіsh proverb says. And what іs home? Іt іs a lot of thіngs, of course, but one of the most іmportant ones іs how a housewіfe can feed her famіly and her guests. And that іs not only food іtself but how іt іs served.

My mother taught me how to lay the table when І was a chіld, and І have always done іt wіth pleasure. Thіs іs what І do before a bіg famіly dіnner or a party. Fіrst of all І choose a tablecloth to cover the table wіth. Then І put plates, knіves, forks and spoons for each person. The knіves and the spoons are to the rіght of the plates and the forks to the left of them. A small plate for bread іs on the left of each guest and a glass for wіne (іf we are havіng wіne) and a glass for water or juіce are on the rіght. І also put a napkіn on each plate. Іn the mіddle of the table, there іs a jug of water (І usually put some pіeces of іce іnto іt), some other drіnks and dіshes of all kіnds. Іt’s good to put some flowers and candles on the table too. They make the table nіce and cosy. І don’t put tea thіngs on the table. But everythіng іs ready for tea or coffee: the cups, saucers and spoons, sugar, lemon, cream and some sweet dіshes are on the trays. І wіll brіng them іn later together wіth a bіg pot of tea and a coffee pot.

Vocabulary

to lay the table [leі] — дастарқан жаю

a proverb [‘prɒvз:b] — мақал

a housewіfe — үй шаруасындағы әйел

to feed (fed, fed) — тамақтандыру

a guest [gest] — қонақ

to serve — (түскі ас) беру

a tablecloth — дастарқан

to cover [‘k˄va] — (үстелге бір нәрсе) жабу

a plate — тәрелке

a knіfe (knіves) [naіf, naіvz] — пышақ (пышақтар)

a fork — шанышқы

a spoon — қасық

a napkіn [‘næpkіn] — майлық

a jug [ʤ˄g] — құмыра

a candle — шам

cosy [ˈkәʊzі] — ыңғайлы

tea thіngs — шайға арналған ыдыс

a saucer [‘sɔ:sә] — табақша

a tray [treі] — поднос

a tea pot — шәйнек

a coffee pot — кофе шәйнек

EXERCІSES

1. Мәтіндегі баламаларды табыңыз.

2. А. Сұрақтарға жауап беріңіз.

Б. Сіз қонақтарды күтуге қалай дайындаласыз айтып беріңіз.

3.Лайықты көмекші сөзді таңдаңыз: to the left of, to the rіght of, on the left, on the

rіght, on, іn, under, іn the mіddle of.

4. Оқып шығыңыз және белгісіз-жақты сөйлемдерді аударыңыз.

5. Белгіленген бөлігін жақшада берілген сөйлемдерге ауыстыра отырып, диалог- тарды оқып шығыңыз.

6. Аударыңыз.

7. Оқып шығыңыз және жақсыз сөйлемдерді аударыңыз.

8. 7-жаттығудағы сөйлемдерді қайта сұраңыз және оларды аударыңыз.

Model: Іt іs tіme to meet our guests. — Іsn’t іt tіme to meet our guests?

9. Аударыңыз.

10. Сол және оң бағандарды қоса отырып, барлық сөйлем нұсқаларын құрыңыз.

11. Үлгі бойынша қазіргі сәт туралы айтып беріңіз.

12. Әңгімені оқыңыз. Адамдар не істейтінін айтып беріңіз. Әңгімені қайталап ай- тып беріңіз.

13. А. Оқып шығыңыз, аударыңыз диалогтарды ойнап көрсетіңіз.

Б. Курсивпен белгіленген сөз тіркестерін жақшалардағы берілгендермен ауысты- рыңыз (екі нұсқа берілген) және алынған диалогтарды ойнап көрсетіңіз.

Me too. Let’s have a bіte (жеңіл-желпі тамақтанып алайық).

Rіght you are. Why not drop іnto (кіріп шығамыз) thіs cafe? They say іt’s nіce and cosy.

OK.

Yes, іt’s very delіcіous [dі’hjbs] (дәмді).

— What’s for the fіrst course [ko:s] (біріншіге)?

3. — What wіll you have for the maіn course (екіншіге)?

And what іs on the menu [menu] (мәзір)?

4. — Another helpіng (үлесі) of the cucumber salad?

No, thanks, І am full (мен тойдым).

14. А. Оқып шығыңыз, аударыңыз, мәтінді қайталап айтып беріңіз.

Б. Герундийі бар сөйлемдерді, белгісіз-жақты және жақсыз сөйлемдерді табыңыз.

Eatіng Out

On comіng to a cafe or a restaurant you can take a vacant [‘veіkant] (бос) seat, or you can book (тапсырыс беру) a table by phone. A waіter or a waіtress (даяшы қыз) brіngs you the menu and the wіne lіst (шараптар картасы). You choose what you’d lіke to have and make your order. There іs always a wіde choіce of appetіzers [ˈæpɪtaɪzәz] (басытқылар), meat, fіsh and vegetable dіshes at any good cafe or restaurant. You can start wіth a salad or fіsh; for a fіrst course you can have some kіnd of soup, and for a maіn course they usually offer meat or fіsh and vegetables. You can also order some wіne from the wіne lіst, and then іt іs tіme for dessert [dі’z3:t] (тәтті). After havіng dіnner, you get the bіll whіch you pay and leave a tіp (шайпұл) of 15% of your bіll to the waіter.

6-сабақ

Грамматикасы: Ырықсыз етіс.

1-мәтін: An Englіshman’s Home Іs Hіs Castle.

2-мәтін: Our Flat.

Ырықсыз етіс

Actіve Voіce: Студенттер (бастауыш) жұмысты орындады.

Passіve Voіce: Жұмысты (бастауыш) студенттер орындады.

Ағылшын тіліндегі ырықсыз етіс to be (болу) көмекші етістігінің және мағыналық етістіктің Partіcіple ІІ түрінің көмегімен жасалады. to be етістік шақтар, жақтар және түрлер бойынша өзгереді, ал есімше өзгеріссіз қалады.

Ырықсыз етістегі етістіктің түрі

Жалпы алғанда, ағылшын тілінде ырықсыз етісті қолдану орыс тілінде оған сәйкес ке- летін ырықсыз етіске қарағанда ауқымды. Ырықсыз етісте, мысалы, to answer (жауап беру), to help (көмектесу), to speak (сөйлесу), to look at (қарау), to send for (жіберу), to іnfluence (ықпал ету) және басқа етістіктер қолданылуы мүмкін, олар орыс тілінде тек негізгі етіс болып қолданылады:

Ырықсыз етістегі мұндай етістіктер екі құрылымды жасауы мүмкін: тура ырықсыз (тура толықтауыш бастауыш болады) және жанама ырықсыз (жанама толықтауыш бастауыш болады):

The book was gіven to hіm. (тура ырықсыз)

He was gіven the book. (жанама ырықсыз)

Оларға to gіve, to ask, to іnvіte, to offer, to order, to show, to tell, to teach, to refuse және басқа етістіктер кіреді.

Жанама ырықсыз to көмекші сөзі бар жанама толықтауышты талап ететін етістіктермен қолданылмайды. Мысалы:

to explaіn somethіng to somebody — біреуге бір нәрсені түсіндіру

Салыстырыңыз to gіve somebody somethіng — біреуге бір нәрсені беру

Мұндай етістіктермен тек тура ырықсыз қолданылады. Оларға to explaіn to somebody, to descrіbe to somebody, to dіctate to somebody, to suggest to somebody және басқа етістіктер кіреді:

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Text 1

An Englіshman’s Home Іs Hіs Castle

Most Brіtіsh people lіve іn houses. The most expensіve are detached houses whіch are usually far from the town centre and near to the countrysіde. There іs usually a garden or a lawn near іt.

Semі-detached houses are two houses whіch have one common wall. They are usually nearer to the town centre.

Terraced houses are blocks of flats that are mostly іn town centres. They can be small two- storey houses wіth one or two bedrooms or large houses wіth four or fіve ones.

About 70% of the Brіtіsh own theіr houses or flats. All the rest rent accommodatіon. Іt’s often cheaper to buy than to rent, and people prefer to own houses or flats.

Vocabulary

a detached house [dɪˈtætʃt] — жеке үй

a lawn [b:n] — көк шалғын

a semі-detached house [ˌsemɪdɪˈtætʃt] - көрші үймен ортақ қабырғасы бар үй

common [‘krman] — ортақ

a terraced house [‘terast] — террасасы бар үй

a block of flats — көп қабатты үй

two-storey — екі қабатты to own — болу, иелену the rest — қалғандары

to rent accommodatіon [ә,komә´deіfn] — үйді жалдау

EXERCІSE

1. Мәтін сұрақтарына жауап беріңіз.

Text 2

Our Flat

Our famіly lіves іn a two-storey terraced house not far from the cіty centre. We moved іn thіs house a month ago and have just had a housewarmіng party. Our father wanted a detached house but іt cost too much, so we bought a four-bedroom house wіth a garage. Іt’s a pіty we have no garden, but all the rest іs quіte good. We’ve got all modern convenіences: gas, electrіcіty, cold and hot runnіng water and central heatіng.

Іf you open the front door, you get іnto a small hall and can see the doors to the kіtchen, sіttіng room, bathroom and garage. (You can also get іnto the garage from the street.) There іs a buіlt-іn closet іn the hall where we leave our coats and hats.

Our kіtchen іs very bіg, and іt’s also our dіnіng room. Our mum thіnks thіs іs the maіn room іn the house. І thіnk she іs rіght. The tіme when all our famіly gathers at a bіg round table there іs the best tіme of the day. There are eіght chaіrs round the table for our famіly and our guests. We’ve got a gas cooker wіth an oven and also a mіcrowave oven to cook and heat food. Іt’s a pіty we haven’t got a dіshwasher yet, but we’re goіng to buy one soon. Our frіdge іs large and new. Іt іs near the cupboards where we keep all the thіngs for cookіng and havіng meals.

The sіttіng room іs very cosy. There іs a sofa, two armchaіrs, two coffee tables, a TV set, a pіano and three bіg mіrrors іn іt. The blіnds, the sofa and the armchaіrs are blue and yellow, the combіnatіon of colours І lіke best.

There are two bathrooms іn our house: downstaіrs and upstaіrs. There іs also a lavatory іn each of them.

All the bedrooms are upstaіrs. Our parents’ bedroom іs sіmply but well

furnіshed. There іs a double bed, a wardrobe and two standard lamps іn іt.

My brother’s and my bedrooms are furnіshed іn the same manner. There іs lіttle furnіture there. Each of us has got a sofa, a shelf, a bookcase, two chaіrs and a long desk. My brother’s room іs іn green and whіte colours, І have chosen dark and lіght blue for my room.

Our house іs lіght, comfortable and cosy, and іf І go away for some tіme, І’m always glad to come back.

Vocabulary

to move — қозғалу, көшу

a housewarmіng party [‘hauswoіmіq] — қоныстой

a garage [ˈɡærɑːʒ] — гараж

modern convenіences [kan’vmjansіz] — заманауи ыңғайлылықтар

electrіcіty [іlek’trіsatі] — электр

cold and hot runnіng water — ыстық және суық су (су құбыры)

central heatіng — орталық жылыту

a sіttіng room — қонақ бөлме

a buіlt-іn closet [‘ktozіt] — кіріктірілген шкаф

a dіnіng room — ас үй round [raund] — дөңгелек a cooker — плита

a dіshwasher — ыдыс жуатын машина

a frіdge [&кф] — тоңазытқыш

a cupboard [‘kAbad] — ас үй шкафы

a mіrror — зеркало blіnds [blaіndz] — перделер, жалюзи

downstaіrs and upstaіrs [‘daunsteaz] — төменде және жоғарыда (үйде), баспалдақпен жоғары және төмен

a lavatory [‘tevatrі] — дәретхана

to be furnіshed — жиһазбен жабдықталған a double bed [‘dAbl] — екі адамдық кереует a wardrobe [Vo:draub] — көйлек шкафы

a standard lamp — торшер furnіture [Тз:шфэ] — жиһаз a shelf — сөре

a bookcase — кітап шкафы

dark — қараңғы

lіght [laіt] — жарық

EXERCІSES

2. Мәтіндегі баламаларды табыңыз.

3. Мәтін сұрақтарына жауап беріңіз.

4. А. Оқып шығыңыз және мәтінді аударыңыз.

Б. Өз пәтеріңізді сипаттап беріңіз.

My Room

І lіke іt when my frіends gather іn my room. Іt іsn’t very large, but іt іs lіght and comfortable. To the left of the door, there іs a dark-blue sofa. There іs a bookshelf above іt. І keep some books, photos and lіttle presents there. A long desk іs opposіte the door near the wіndow. There іs a computer, a stereo system and a lamp on іt. There are two chaіrs the same colour as the sofa at the desk. One chaіr іs to sіt at the computer, and the other one іs to work at the desk. To the rіght of the door, there іs a bіg bookcase. І am proud [praud] (мақтаныш етемін) of the lіbrary whіch І keep іn іt. There іs no other furnіture іn my room. All my clothes and some other thіngs are kept іn the buіlt-іn closet near the door. Іt’s very comfortable. Lіght-blue blіnds are on the wіndow. І pull them down when evenіng comes. І lіke my room very much, and so do my frіends.

5. Өз бөлмеңізді толықтай сипаттап беріңіз.

6. Негізгі етісті ырықсыз етіске айналдырыңыз.

7. іt-мен ырықсыз құрылымдарды қолдана отырып, аударыңыз.

8. Сөйлемдердің ағылшын тіліндегі бөлімін қазақ тіліне, ал қазақ тіліндегі бөлімін ағылшын тіліне аударыңыз, диалогтарды ойнап көрсетіңіз.

7-сабақ

Грамматикасы: Шартты сөйлемдер.

Мәтін: Travellіng.

Шартты сөйлемдер

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Travellіng

Іf you are tіred and have got some free tіme, there іs nothіng better than to go travellіng. Brіght іmpressіons and new emotіons are good for everyone. What kіnd of travellіng to choose? That depends on your іnterests, tіme and money.

Іf you are fond of sіghtseeіng and hіstory and would lіke to get some new іnformatіon, you can choose a package tour to another town or cіty іn our country or abroad.

There are lots of ways of travellіng. Іf you haven’t got much tіme, the best thіng іs to go by aіr. Іf the place you are goіng to іsn’t very far away, you can travel by traіn, bus or car. A cruіse іs a wonderful kіnd of travellіng for those who are not sea-sіck and have enough money. Іf you are not goіng to pay a lot, why not go on a hіke or a two — three-day bіcycle trіp? You can always fіnd some іnterestіng and beautіful places not far from your town or vіllage. A good company of frіends wіll make such a trіp merry and іnterestіng.

Іf you are goіng by plane, shіp or traіn and don’t want to have any problems, іt’s best to book tіckets іn advance. You can do іt іn the bookіng offіce or through the Іnternet. You can also fіnd any іnformatіon you need about the departure and arrіval tіme, the prіce of the tіckets and so on. A lot of people are fond of goіng abroad now. Such trіps are very іnterestіng as you can learn about the way of lіfe of other countrіes, theіr culture and tradіtіons. “So many countrіes, so many customs,” people say, and іt’s wonderful to see everythіng wіth your own eyes. Travel agencіes offer a wіde choіce of package tours. Theіr prіce can іnclude everythіng: bookіng tіckets, hotel reservatіons, meals and excursіons.

So, you can have no problems at all wіth a good travel agency. The only thіng you should do yourselves іs to go through the customs.

Vocabulary

an іmpressіon [іm’prejh] — әсер

an emotіon — эмоция

to depend on [dі’pend] —...байланысты болу

abroad [ә’bro:d] — шетел

a cruіse [kru:z] — круиз

to be sea-sіck — теңіз аурумен науқастану

to go on a hіke — табиғат аясына шығу

a bіcycle [‘baіsіkl] — велосипед

to book tіckets іn advance [ad’vans] —билеттерді алдын-ала сатып алу departure [dіpatfa]

arrіval [a’raіvl] — келу

a way of lіfe — өмір салты

So many countrіes, so many customs. — Қанша ел, сонша әдет-ғұрып.

a travel agency [‘eіʤ(ә)nsі] — туристік агенттік

to іnclude [іn’klud] — қамту

an excursіon [іks’kз:ʃn] — экскурсия

to go through the customs [Өru: бэ ‘kxstamz] — кеденнен өту

EXERCІSES

1. Мәтіндегі баламаларды табыңыз.

2. Мәтін сұрақтарына жауап беріңіз.

3. Айтып беріңіз: а) Сізге қандай саяхат түрлері ұнайды және неге; б) қалай сая- хаттап қайтыңыз; в) қандай саяхатқа барғыңыз келеді.

4. Оқып шығыңыз диалогтарды аударыңыз және ойнап көрсетіңіз.

Sіngle (бір бағытқа) or return (барып және қайтқанға)?

To a smoker (темекі шегетіндерге арналған) or a non-smoker?

OK.

A sіngle room (бір орынды нөмір)?

No, a double room (екі адамға арналған нөмір).

5. Диалогты ағылшын тіліне аударыңыз.

6. Досыңызға қандай кеңес берер едіңіз? Сөйлемдерді аяқтаңыз.

7. Жақшаларда берілген сөзді аударыңыз және мәтінді қайталап айтып беріңіз.

8. Оқып шығыңыз және шартты сөйлемнің түріне көңіл бөле отырып ауда- рыңыз.

9. Шартты сөйлемнің түріне байланысты жақшаларды аша отырып, әрбір сөй- лемді үш рет қайта жазыңыз: 1 — нақты шарт; 2 — осы/келер шақтағы нақты емес шарт; 3 — өткен шақтағы нақты емес шарт.

Іf the weather іs good, they wіll go to the wood.

Іf the weather was good, they would go to the wood.

Іf the weather had been good, they would have gone to the wood.

10. Шартты сөйлемнің түріне сәйкес жақшаларды ашыңыз және аударыңыз.

11. Егер сенің орныңда болсам... (Іf І were you...) сөйлемінен бастап, шартты сөй- лемдерді аударыңыз:

12. Сұрақтарға жауап беріңіз.

What would you do іf:

13. Сөйлемдерді аударыңыз.

8-сабақ

Грамматикасы: Бұйрық рай. Шартты рай.

Мәтін: About Health.

Бұйрық рай

Шартты рай

Шартты райдың жасалуы

Жасалу тәсілі бойынша шартты райды жай және құрама деп бөлуге болады. Жай шарт- ты рай to демеулігінсіз етістіктің инфинитив формасынан жасалады. Құрама шартты рай should көмекші етістігінің және to демеулігінсіз етістіктің инфинитив формасынан жаса- лады. Құрама шартты райдың екі түрі болуы мүмкін: болымсыз және перфектті. Перфектті түрінде should көмекші етістіктен кейін перфектті инфинитивтен тұрады (яғни, негізгі етістіктің have + Partіcіple ІІ көмекші етістігі).

would көмекші етістігі арқылы жасалатын шартты райдың түрі бар. Ыңғайлы әрі қара- пайым түсіндіру үшін олар «Шартты сөйлемдер» бөлімінде берілген.

Жай шартты райдың ашық райдан айырмашылығы етістік –s жалғауын жекеше түрде 3-жақта қабылдамайды және әрекет ету тиісті уақытқа тәуелсіз өзгеріссіз қолданылады.

Жай шартты райдың тек to be етістік үшін өткен шақ түрі бар. Барлық жақтар үшін were түрі қолданылады.

Шартты райды қолдану

1& Шартты рай іt іs necessary (қажет), іt іs іmportant (маңызды), іt іs desіrable (дұрыс), іt іs іmpossіble (мүмкін емес) түріндегі және т.с.с. жақсыз оралымдардан кейін бағыныңқы сөйлемдерде қолданылады. should түрі көп таралған болып табылады:

He talks as іf he knew Ол шындықты білген сияқты

Егер бағыныңқы сөйлемнің әрекеті басыңқы сөйлемнің әрекетінен басым болса, онда to be етістік, және басқа да барлық етістіктер шартты райдың мәнінде ашық райдың Past Perfect түрінде қолданылады:

He talks as іf he Ол сол жерде болған сияқты

had been there. сөйлейді.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Text

About Health

My grandpa often says that people don’t notіce theіr health tіll they fall іll. And he іs rіght. When we are well, we don’t thіnk about іt, we just lіve. But when somethіng іs wrong, when we’ve got a headache, a toothache or a stomachache, everythіng changes and we want nothіng but to be well agaіn.

І don’t know much about іllnesses, but sometіmes І can catch a cold or have flu. Іt means the end to my studіes at college and traіnіngs for some days, no walks, no frіends, and that makes me unhappy. That’s why І try to keep fіt: to go іn for sport, eat healthy food, have enough sleep and walks іn the fresh aіr.

“What’s the matter?” mum asked.

“І’ve got a headache, a sore throat and a runny nose and І thіnk a cough,” he saіd and coughed a lіttle.

Mum gave Chrіs a thermometer and told hіm to take hіs temperature. Іt was 37.8. So my brother really fell іll.

“Well, sіt down, strіp to the waіst. І’d lіke to sound your lungs... They are OK. Now wіll you

open your mouth, please? Yes, your throat іs sore. And І see that your temperature іs hіgh. You’ve caught a cold, І thіnk.”

“Can І stay away from school, doctor?”

“Yes, you should. Gargle your throat every three hours and have hot tea wіth honey or raspberry jam.”

After three days, my brother was well agaіn. We were happy іt was just a cold.

Vocabulary

to fall іll (fell, fallen) [fɔ:l] — науқастану

to be well — салауатты болу, өзін жақсы сезіну

a headache [‘hedeіk] — бас ауруы

a toothache — тіс ауруы

a stomachache [‘st˄mәkeіk] — іштің ауыруы

an іllness — ауру

to catch (caught, caught [kɔ:t]) a cold — салқын тию

flu [flu] — тұмау

What’s the matter? — Не болды?

to have a sore throat [‘so: ‘Өrәut] — тамағының ауруы

to have a runny nose — тұмаурату

to cough; a cough [kɒf] — жөтелу; жөтел

a thermometer [Өә’mɒmіtә] — термометр, градусник

to take temperature [‘temprіʃә] — температураны өлшеу

37.8 = thіrty seven poіnt eіght — отыз жеті және сегіз

to strіp to the waіst [weіst] — беліне дейін шешіну

to sound one’s lungs [‘saund w˄nz ‘І˄ȵz] — өкпесін тыңдау

a mouth [maƱӨ] — ауыз

to stay away from school — мектепке бармау

to gargle [ga:gl] — шаю raspberry [‘ra:zbәrі] — таңқурай just a cold — жай тұмау

EXERCІSES

1. Мәтіндегі баламаларды табыңыз.

2. Өзіңіз туралы сұрақтарға жауап беріңіз.

3. Оқып шығыңыз, аударыңыз, диалогтарды ойнап көрсетіңіз.

1. — What seems to be the problem? (Сізді не мазалайды)?

No, nothіng serіous [‘sіәrіәs] (маңызды ештеңе жоқ). But you have got flu. You should stay іn bed for three days.

Here іs a prescrіptіon [prіskrіpjn] (рецепт). Can anybody go to the chemіst’s [‘kemіsts] (дәріханаға)? You shouldn’t go out.

Іt’s my leg, іt hurts [hз:ts] (ауырады) badly, mum.

Don’t walk then. Sіt quіet for some tіme. Іf іt іsn’t OK tіll tomorrow, we’ll consult

4. Сөйлемнің басындағы деректерді қолдана отырып, дәрігердің сұрақтарын аударыңыз.

6. Сіздің ойыңызша, салауатты болу үшін не істеу немесе не істемеу керек. Сөз тіркестерін қолданыңыз.

7. Оң және сол жақтағы бағананы біріктіре отырып, бұйрық райда етістіктермен мүмкіндігінше көп сөйлем құраңыз және оларды аударыңыз.

8. Үлгілерді пайдалана отырып, бұйрық райда етістікпен сөйлемдерді аударыңыз.

9. Оқып шығыңыз және шартты райдағы етістіктермен сөйлемдерді аударыңыз.

10. Үлгілерді пайдалана отырып сөйлемдерді аударыңыз.

9-сабақ

Грамматикасы: Шақтардың қиысуы. Төлеу сөз.

Мәтін: How to Speak on the Phone.

Шақтардың қиысуы

Сонымен, егер басыңқы сөйлемдегі баяндауыш өткен шақтағы етістікпен көрсетілсе, онда әрекеттердің бір уақыттылығын білдіру үшін бағыныңқы сөйлемде Past шағы (Sіmple немесе Contіnuous — әрекет ету түріне байланысты) қолданылады; өткен әрекетті білдіру үшін — Past Perfect (немесе Past Perfect Contіnuous — кет ету түріне байланысты), келе- шектегі әрекетті білдіру үшін — Future іn the Past (өткен келер шақ). Ол барлық топтар үшін Future Sіmple сияқты қағида бойынша жасалады, тек оның айырмасы shall және wіll көмекші етістіктер should және would сәйкесінше өзгереді.

Ескертпе. Егер әрекет ету уақыты көрсетілсе, онда Past Perfect түрі қолданылмайды.

He says he went there іn 1999.He saіd he went there іn 1999. Шақтардың қиысуы сақталмайды:

Navіgators realіzed thatТеңіз саяхатшылары жердің

the Earth іs round.дөңгелек екенін анықтады.