«Автомобильдерді жөндеу слесары» мамандығы бойынша бастапқы кәсіби білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу үрдісінде пайдалануға арналған оқу құралы ретінде «Федералдық

білім беруді дамыту институты» федералдық мемлекеттік мекемемен

4-ші басылым, стереотипті

«Академия» баспа орталығы Мәскеу, 2013

УДК 629.3.004(075.9) ББК 39.33-08я75

Р е ц е н з е н т т е р :

әскеу автомобиль құрылысы колледжінің мамандандырылған пән оқытушысы

әскеу облыстық ауыл шаруашылығы колледжі

Ұ мамандандырылған пән оқытушысы

В. Г. Доронкин. — 4-ші басылым, стер. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2013. — 80 б.

Заманауи автомобиль электр жабды ғының жүйесі және оған қызмет кӛрсету, жӛндеу, диагностикалау технологиясы сипатталған

ӛндеуге және диагностикаға қажетті құралдар мен жабдықтардың тізбесі мен сипаттамасы берілген. «

Автокӛлікке техникалық қызмет кӛрсету және жӛндеу » к

«Автомобиль құрылғысы, оған техникалық қызмет кӛрсету және жӛндеу» МДК меңгеру кезінде пайдаланылады.

УДК 629.3.004(075.9) ББК 39.33-08я75

Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және оны құқық иесінің келісімінсіз

кез келген тәсілмен жаңғыртуға тыйым салынады.

ғы

ғы

, 2011

Ғасырлық тарих электржетекті және іштен жану қозғалтқышты (ІЖҚ) автомобильде кӛміртекті отыннан (бензин, дизельді отын, газ) басқа үнемді  және қолжетімді баламаның болмауын кӛрсетеді. Таза түрінде электромобильдер кеңінен таралмаған, оларды арнайы мақсатта ғана шектеулі кӛлемде ӛндіреді. Соған қарамастан электр ІЖҚ қызметін іске асыруға мүмкіндік береді. Мысалы, кӛлемді жүк карьерлік ӛзі аударғыштарда электрлік трансмиссия қолданылады: іштен жану қозғалтқышы күшті генераторды іске қосады, одан шыққан тоқ жетекші доңғалақтармен бірге орындалған электр қозғалтқыштарға беріледі. Жеңіл автомобильдерде гибридті күшті қондырғылар сәтті, жеткілікті түрде дамиды. Автомобильдің электр жабдықтарын дамыту техниканы жалпы дамытумен қатар жүреді: жарық техникасы, электроника, микропроцесстік жүйелер автомобильдерде ӛз қолданылуын табады. Заманауи автомобиль электржабдықтарын пайдалану кезінде ерекше назар аударуды талап етеді. Автомеханикке, автоэлектрикке, автослесарға автомобильді оңтайлы жӛндеу үшін келесі үш затты білу қажет екенін естен шығармауы керек:

Осы оқу құралын оқып Сіз тӛмендегілерді істей аласыз: 1.

Автомобиль электржабдығы

1.1

Автомобильдің электр жүйелері

Автомобильдің электржабдығы дегеніміз автомобильдің басқа жүйелерінің қалыпты жұмыс жасауын қамтамасыз ететін электр аспаптары және аппаратуралар жиынтығы (1.1-сурет). Автомобильде электр энергиясы қозғалтқышты іске қосу, жұмыс қоспасының тұтануы, жарықтандыру, сигнализация, бақылау аспаптарына, қосымша аппаратураға қуат беру үшін пайдаланылады. Автомобиль электржабдығы тоқ кӛзінен және тоқты тұтынудан тұрады. Тоқ кӛздері автомобильдің барлық тұтынуларын: иінді біліктің айналуын электр энергиясына түрлендіретін генераторды, химиялық энергияны пайдаланатын аккумуляторлық батареяны электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Автомобильде тоқты стартер, тұтандыру жүйесі, жарық беру (сыртқы және ішкі) жүйесі, сигнализация (дыбыстық және жарықтық) жүйесі, электрді бақылау аспаптарын және қосымша аппаратураларды тұтынады.

Тоқ кӛздері мен тұтынуларды біріктіру үшін бір сымды жүйе қолданылады. Автомобиль массасы (металл бӛлігіне бекітілген) екінші сым болып табылады, оған электр аспаптарының теріс полюстері жалғанады. Электр аспаптары кернеуі 12 В (жеңіл автомобильдер) немесе 24 В (жүк автомобильдері)        тұрақты        тоқпен қоректендіріледі.

1.1

Автомобильдің электр жүйелері

Әдетте автомобильдің электржабдықтары әртүрлі міндеттерді шешетін бірнеше жүйелерге бӛлінеді: Автомобильде пайдаланылатын отынға байланысты электржабдық сызбаларының кейбір айырмашылығын атап ӛтуге болады. Егер бензин мен газбен жұмыс істейтін автомобильдердің электр жүйелері бірдей және тек баптаулармен ерекшеленсе, онда дизельді қозғалтқышты автомобильдердің электржабдығы шамалы басқаша — тұтандыру жүйесі жоқ, іске қосу жүйесі суық мезгілде іске қосуды жеңілдету үшін қыздыру құрылғысымен толықтырылады, қозғалтқышты басқару жүйесі түпнұсқалық болып табылады.

Электрмен жабдықтау жүйесі Электрмен жабдықтау жүйесі барлық тұтынуларды электр энергиямен қоректендіруге арналған. Параллель қосылған генератор мен аккумуляторлық батарея автомобильдегі электр энергия кӛзі болып табылады. Жұмыс істеп тұрған қозғалтқышта генератор электр энергиясының негізгі кӛзі болып табылады және тұтынуларды электрмен жабдықтауды және аккумуляторлық батареяға заряд беруді қамтамасыз етеді. Жұмыс істемейтін қозғалтқышта электр энергия кӛзінің функциялары аккумуряторлық батареяға кӛшеді, ол қозғалтқыштың сенімді іске қосылуын қамтамасыз етуі тиіс. Автомобиль генераторлары кең аралықта ӛзгеретін жүктемелер мен айналымның айнымалы жиіліктері тәртібінде жұмыс істейді, сондықтан электрмен жабдықтау жүйесін сипаттау кезінде «генераторлық қондырғы» термині пайдаланылады.

Генераторлық қондырғы

Генератор қозғалтқыштан алынатын механикалық энергияны электр энергиясына түрлендіреді; ол электр тоғын тұтынатындардың барлығын қоректендіреді және қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда аккумуляторлық батареяға заряд береді.

1, 6 — қақпақтар; 2 — түзеткіш блок; 3 — щеткалар; 4 — шкив; 5 — мойынтірек; 7 — ротор;

8 — статор; 9 — тӛлке

Автомобильдерде ротор конструкциясының ерекшелігіне байланысты тырнақ тәріздес деп аталатын, электр магнитті қоздырушысы бар үш фазалық синхронды электр машинасынан тұратын, айнымалы ток генераторы қолданылады (1.2-сурет). Айнымалы ток индукцияланатын жылжымайтын орамды статор және жылжымалы магниттік ӛрісті тудыратын ротор (басқаша атауы – зәкір) автомобиль генераторының негізгі бӛліктері болып табылады. Тырнақ тәріздес полюсті машина ӛзінің ротор конструкциясының кейбір ерекшелігімен қарапайым синхронды машиналардан ӛзгешеленеді. Мұндай машинадағы ротордың полюсті жүйесі жалпы жағдайда «тырнақ» немесе «тұмсық» деп аталатын, аксиал дӛңесті-плюсті магнит ӛткізгіш материалдан жасалған екі тығырықтан тұрады. Бір тығырықтың полюсті дӛңесі екіншінің плюсті дӛңестері арасында орналасады, ал жүйенің ӛзі білікке орнатылған болат тӛлкеге қатты бекітілген. Тығырықтар арасындағы кеңістікте тырнақтардың ішкі беті мен тӛлкенің сыртқы бетінде магнит ӛрісінің кӛзі орналасады.

Жекелеген жа ғдайда мұндай кӛз ретінде қоздыру орамын алуға болады, ол түйіспелі сақина, тұрақты магнит арқылы немесе екеуін біріктіріп тоқпен қоректенеді. Генератор роторы жабық орындаудағы екі шарикті мойынтіректе орнатылған. Ол қозғалтқыштың иінді біліктен сыналы белдік кӛмегімен генератор шкиві арқылы айналысқа келеді. Осы белдікпен желдеткіштің және салқындатылатын сұйықтық сорғы жетегінің шкиві де айналады. Генератор жұмыс істеген кезде ротордың қоздыру орамы бойымен тоқ ӛтеді, тоқ щеткалар арқылы ӛтіп, магниттік ӛріс пайда болады, ол ротор айналған кезде стартор орамында айнымалы тоқты индукциялайды.

ң конструкциясының негізін диодтар (шұра) құрайды, соның арқасында осындай типті генераторлық қондырғыларға

оны

ғы жағындағы қақпақтағы тесік арқылы сорылып, түзегіш блок, стартор және ротор арқылы ӛтіп, жетек жағындағы қақпақ тесігінен шығып, желдеткіш қалақшаларына түседі де, одан әртүрлі жаққа таралады

. Заманауи автомобильдерде ша ғын конструкциялы генератор орнатылады, ол ауаны роторда орнатылған желдеткіштің екі қақпағының тесігі арқылы сорады, желдеткіш қалақшалары стартор орамына ауа береді. Старторды салқындатып, ауа екі қақпақтың цилиндр беттеріндегі тесіктер арқылы сыртқа шығады.

Генератор қозғалтқыштың цилиндрлар блогында орнатылған. Ол болктың шойын құймалы кронштейнге және керме тақтайшаға бекітіледі. Генератор қақпақтарының құлақшаларында бекіту үшін серіппелі түйіспені қамтитын және құлақшаларды сындырмайтын резеңке буферлі тӛлкелер пайдаланылады.

Кернеуді реттегіш қозғалтқыштың иінді білігі айналысының айнымалы жиілігінде генератор шығаратын тоқтың тұрақты кернеуін ұстап тұрады. Заманауи автомобильдерде кернеу генераторда орналасқан және щеткалармен бірге бір торапта конструктивті жинақталған электронды (интегралды) реттеуішпен реттеледі. Электронды реттеуіш дегеніміз бӛлшектенбейтін, реттелмейтін құрылғы. Генератор кернеуі 13,5... 14,5 В жоғары кӛтерілген кезде кернеу реттеуіші ротордың қоздырушы орамына ауаның түсуін тоқтатады. Соның нәтижесінде генератор кернеуі түседі. Кернеу реттеуіші ротордың қоздаушы орамына қайта тоқ жібереді де, процесс қайталанады. Сӛйтіп, генератордың қоздаушы орамы бойымен ӛтетін тоқты үздіксіз және автоматты түрде реттей отырып, реттеуіш тоқ жүктемесіне және қозғалтқыштың иінді білігінің айналу

3,4,5

жиілігіне байланысты генератордың кернеуін қажетті шектерде ұстап тұрады. Алайда кернеуді реттеуіш діріл типті қос сатылы электр магнитті аспаптан тұратын автомобильдерде пайдаланылады (1.3-сурет). Генератор кернеуі 13... 14 В дейін қызған кезде реттеуіштің зәкірі орамның магниттік ӛрісінің және серппенің әсірінен жылжыйтын және жоғары жылжымайтын түйіспелерін ауыстырып-қосып дірілдей бастайды. Сонымен бірге генераторды қоздыру орамының тізбегінде қосымша кедерді бірде қосылып, бірде ажыратылады. Сӛйтіп генератордың кернеуін реттеудің бірінші сатысы жүзеге асырылады. Генератор кернеуін 14 В жоғарылатқан кезде жылжымалы және тӛменгі жылжымайтын түйіспе тұйықталып, ағытыла бастайды. Осы түйіспелер тұйықталған кезде генераторды қоздыру орамы «массаға» тұйықталады. Сӛйтіп генератор кернеуін реттеудің екінші сатысы жүзеге асырылады. Нәтижесінде генератор шығаратын кернеу берілген шектерде реттеледі. Мұндай кернеуді реттеуіш жоғарғы жағынан полиуретаннан жасалған тӛсемді болат қақпақпен жабылады және капот астындағы қозғалтқыш бӛлігінің кеңістігінде орнатылады.

(АКБ) жұмыс істемейтін және иінді білігінің айналу жиілігі аз қозғалтқышта электр тоғын тұтынуларға заряд береді. Автомобильдерде шағын ішкі кедергіге ие және бірнеше секунд ішінде қозғалтқышты стартермен қосуға қажетті бірнеше жүз ампер тоқ беруге қабілетті қорғасын, қышқылды аккумуляторлық батарея қолданылады. Аккумуляторлық батареяның типі мен конструкциясы қозғалтқышты қосқанда стартер тәртібінде оның разрядының шарттарымен анықталады. Осы тәртіптер анағұрлым ауыр (масималды ток және қуат) болғандықтан, автомобиль аккумуляторлық батареяны

Стартерлік аккумулятор тоқтың химиялық кӛзі болып табылады, яғни екі реагенттің (қышқылдатқыш және қалпына келтіргіш) химиялық реакциясының энергиясы электр энергиясына түрленетін қондырғы. Заряд біткеннен кейін ол тоқты сырттай зарядтау тізбегінен кері бағытта беру арқылы қайта заряд алады.

Сонымен қатар заряды таусылған аккумулятор реакциясы ӛнімдерінен бастапқы белсенді материалдар қайта түрленеді. Сӛйтіп, физикалық-химиялық процестерге байланысты кейбір пайдалы әрекет коэффициентімен (ПӘК) аккумуляторды зарядтау кезінде энергия сыртқы кӛзден жинақталады. Автомобиль электр жүйелерінің айтарлықтай толық талаптарын кең етек алған, қорғасын-қышқылды аккумуляторлар қанағаттандырады. Қорғасынды, қышқылды батарея электролиті ретінде H

күкірт қышқылының 30% ерітіндісі қолданылады.

Аккумуляторлық батарея сыйымдылықпен, яғни электр энергия санымен сипатталады, оны толық заряд алған жағдайдан шекті рұқсат етелген разрядқа дейін заряды біткен батарея бере алады. Аккумуляторлық батареяның сыйымдылығы ампер-сағатпен ӛлшенеді және ол оның конструкциясына, пластиналар санына, олардың қалыңдығына, пластинаты бӛлетін материалға және басқа факторларға тәуелді. Пайдаланған кезде аккумуляторлық батарея сыйымдылығы разрядталу тоғының күшіне, электрлит температурасына, разрядталу тәртібіне (үзілмелі немесе үздіксіз), зарядталу дәрежесіне және батареяның тозуына тәуелді. Сонымен, разрядталу тоғы артқанда және электролит температурасы тӛмендегенде аккумуляторлық батареяның сыйымдылығы кемиді.

және

және

3,5

кӛпірше;

9,10

Конструкторлық орындалуы бойынша стартерлік АКБ үш топқа бӛлінеді:

Ең кӛп таралған аз қызмет кӛрсетілетін АКБ конструкциясы мынадай. Заманауи батареяның сырты қышқылға тӛзімді пластамассадан (полипропилен) дайындалған және аралықтармен алты секцияға бӛлінген. Әрбір секцияда оң, теріс пластиналардан және олардың арасындағы сеператорлардан (бӛлгіштер) құралған жеке элемент орнатылған. Элементтердің кернеуі 2 В және ӛзара тізбектей кӛпіршелермен қосылған. Батареяның сырты барлық элементтер үшін жалпылай пластмасс қақпақпен жабылған. Қақпақ периферия бойымен сырт қабатының сыртқы қабырғаларына ерітіп жабыстырылған. Қақпақтың сыртқы қабаттың аралықтарымен қосылысы жинақтау кезінде қымтақпен нығыздалады, бұл электрлиттің бір секциядан екінші секцияға құйылуын болдырмайды. Әрбір секция үшін қақпақта электролитті құюға және деңгейін индикатормен қадағалауға арналған бұрандалы тесік бар. Тығындар батареяның ішкі қуысының атмосферамен байланысына арналған саңылаулармен жабдықталған. Батареяның екі конусты шығуы бар: оң және теріс. Шығулардың ӛлшемдері стандартталған. Дұрыс қоспауды болдырмау үшін оң шығыс негізіндегі конустың диаметрі теріс шығысқа қарағанда 2 мм артық болады. Үлкен сыйымдылықты кейбір АКБ-да бұрандаға келетін шығыс саңылаулар бар. Жеңіл автомобильдің аккумуляторлық батареясы қозғалтқыш бӛлімшесінің капот асты кеңістігінде орнатылған. Автомобильді стартерлік батареялар 12 В

кернеумен шығарылады; 24 В бортты кернеу туғызу үшін екі АКБ-ны тізбектеп қосады. Аккумуляторлық батареяны маркалағанда келесілер кӛрсетіледі: тізбектей қосылған элементтер саны, бұл батареяның кернеуін анықтайды; батареяның арналуы; 20 сағат разрядталу тәртібінде ампер-сағатта батареяның сыйымдылығы (бұдан әрі оны C

деп белгілейтін боламыз); батарея сыртының материалы және сеператорлар материалы. Мысалы, аккумуляторлық батареяның 6СТ-55П деп белгіленуі келесіні білдіреді: батарея стартерлі, кернеуі 12 В, сыйымдылығы 55 А-с, сырты мен қақпағы пропиленнен жасалған (қышқылға тӛзімді пластмасса).

Оталдыру жүйесі Оталдыру жүйесі қозғалтқыштың жұмыс істеу тәртібі мен режіміне сәйкес цилиндрлардағы жұмыс қоспаларының (газ қалдықтарымен араластырылған жанғыш қоспа) от алуы үшін қызмет етеді. Оталдыру жүйесінің жұмысы қозғалтқыштың жану камерасында жұмыс қоспасының лап етуін тудыратын жоғары кернеу импульстарын генерациялаудан, осы импульстарды қозғалтқыштың талап етілетін фазасымен синхрондаудан және от алдыру импульстарын қозғалтқыштың цилиндрлары бойынша бӛлуден құралады. Қозғалтқыш жұмысының тиімділігі мен тӛзімділігі, сондай-ақ ӛңделген газдардың улылығы жұмыс қоспасы лап еткен сәттегі ұшқын энергиясына тәуелді. Қазіргі уақытта автомобильді бензинді қозғалтқыштарда тұтандырудың батареялық жүйесі қолданылады, ол автомобильді аккумуляторлық батарея кернеуін электр разрядының туындауына қажетті жоғары кернеуге түрлендіреді және қажет сәтте сол кернеуді от алдырудың тиісті білтесіне береді.

сипатталады, ол ұшқын беру сәтіндегі білік жағдайынан піспек жоғарғы ӛлі нүктеге (ЖӚН) келетін жағдайға дейін саналатын иінді білік бұрылысының бұрышын білдіреді. Автомобильдік тұтандыру жүйелері қажетті энергияны тікелей аккумуляторлық батареядан емес, энергияны аралық жинақтаушы – оталдыру катушкасынан алады. Атап ӛтетіні, «батареялы» заманауи автомобильді тұтандыру атауы бұрындағы тұтандыру жүйелі автомобильдерге қолданылатынға қарағанда магнетодалы (жоғары вольтты импульстар генераторы).

Қозғалтқышы бензинмен жұмыс істейтін автомобильдерде олардың мақсатына, класына және шыққан жылына байланысты тұтандырудың әртүрлі жүйелері қолданылады. Тұтандырудың барлық қолданыстағы жүйелері электр энергияны цилиндрларға бӛлу қағидасы бойынша екі топқа бӛлінеді:

Механикалық таратқыш жүйелер.

Тұтандырудың түйіспелі жүйесіне мыналар кіреді: оталдыру катушкасы; оталдыруды таратқыш, ол тӛмен кернеулі үзгіштен және жоғары кернеулі тоқты таратқыштан тұрады; оталдыру білтесі; жоғары кернеу жетегі; оталдыруды сӛндіргіш (1.6-сурет). Тұтандыру жүйесінің сұлбасы екі электрлік тізбектен тұрады: тӛмен кернеулі тізбек (алғашқы) және жоғары кернеулі тізбек (екінші). Алғашқы тізбекке оталдыруды ажыратқыш, қосымша кедергі, оталдыру катушкасының алғашқы орамы, тӛмен кернеулі тізбекті үзгіш және конденсатор кіреді. Екінші тізбекке оталдыру катушкасының екінші орамы, жоғарғы кернеулі тоқты таратқыш және оталдыру білтесі кіреді.

13 14        15        16

а

б

1, 9

2, 5

15,16

7,

9,16, 19

13,14

Оталдыру ажыратқышы қосылып тұрғанда және тӛмен кернеулі ток үзгішінің түйіспелері тұйықталған кезде алғашқы тізбек бойынша аккумуляторлық батареядан немесе генератордан ток ӛтеді. Оталдыру катушкасының алғашқы орамы бойымен ӛтіп, тоқ күшті  магнитті ӛрісті тудырады. Үзгіш түйіспелерін ажыратқан кезде (жұдырықша түйіспелі тетікке дӛңіспен жүгіріп тұрады) тӛмен кернеулі тізбектегі тоқ ӛшеді, пайда болған магнитті ӛріс жоғалады. Сонымен қатар магнитті  ӛріс оталдыру катушкасының екінші орамымен түйіседі де, онда жоғары кернеулі тоқ индукцияланады. Жоғары кернеулі тоқ оталдыру таратқышының роторына тақалады (1.7-сурет), онда ол жұдырықшамен бірге айналады. Үзгіш түйіспелерін ажырату сәтінде жоғары кернеулі тоқ оталдыру білтесімен жалғанған оталдыру таратқышы түйісіпелерінің біріне келіп түседі. Оталдыру білтесі электродтарының арасындағы ұшқынды разряд сол уақытта жұмыс массасын сығу аяқталған, яғни кейінде қозғалтқыш жұмысының тиісті тәртібіндегі цилиндрда пайда болады. Оталдырудың түйіспелі жүйесі цилиндрлар саны, сығу дәрежесі және  иінді білік айналуының максималды жиілігі артқан кезде автомобиль қозғалысының сенімді жұмысын қамтамасыз етпейді. Осындай қозғалтқыштардың сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін оталдыру жүйесінің бірінші тізбегіндегі (тӛменгі кернеу тізбегі) тоқ күшін арттыру қажет, бұл үзгіш түйіспелерінің күйіп кетуі салдарынан қызмет мерзімінің тӛмендеуінен мүмкін емес. Оталдырудың түйіспелі-транзисторлы жүйесі түйіспелі жүйемен салыстырғанда қозғалтқыштың анағұрлым сенімді жүйесін қамтамасыз етеді. Ол жоғары кернеу тоғын 25%-ға астамға, сондай-ақ энергия мен ұшқын разряды ұзақтылығын (шамамен 2 есе) арттырады, бұл қозғалтқыштың цилиндрларында тіпті азайған жұмыс қоспасының толықтай жанып кетуіне әкеледі.

Түйіспелі-транзисторлы оталдыру жүйесінің негізгі ерекшелігі оталдыру катушкалары мен үзгіш түйіспелері арасындағы алғашқы тізбекке қосылған транзисторлық коммутатор түйіспелерді сӛндіреді. Оталдырудың түйіспесіз жүйесі анағұрлым сенімді, ӛйткені оталдыру білтелерінде тұрақты ұшқын алуға және қозғалтқыш жұмысының әртүрлі тәртіптерінде анағұрлым берік жанғыш жұмыс қоспасын алуға мүмкіндік береді. Бұл жүйенің негізгі ерекшелігі түйіспесіз датчик болып табылады, ол механикалық тозуға ұшырамайды (1.8-сурет).

Микропроцессорлық таратқышты жүйелер.

Энергияны микропроцес- сорлық тарататын заманауи автомобильдердің оталдыру жүйесінде айналатын бӛлшектер мен механикалық қосылатын түйіспелер жоқ, бұл барлық жүйенің анағұрлым сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, ұшқын энергиясын арттырады және қоспаны уақытылы тұтандырады.

(1.9-сурет) 12 В тӛмен кернеулі тоқты жоғары кернеулі тоққа түрлендіреді, ол оталдырудың түйіспелі жүйесінде 16... 20 кВ және түйіспелі-транзисторлы және түйіспесіз оталдыру жүйесінде 20.25 кВ жетуі мүмкін. Электр техникалық жұқа болат жаймалардан тұратын түйіспелі жүйенің оталдыру катушкасының жүрекшесінде екінші орам оралған, онда диаметрі 0,07 мм оқшауланған мыс сымды оралым саны (21 000) кӛп. Бірінші орамда диаметрі 0,57 мм оқшауланған мыс сымының 308 орамы бар. Алюминий қорытпасынан құйылған қаңқаның ішкі жағы трансформаторлық маймен толтырылған, ол оталдыру катушкаларының орамын салқындатуды және оқшаулауды жақсартады. Катушканың пластмасса қақпағында бірінші және екінші орам шығыстары бар. Катушканың сыртқы қаңқасында қосымша кернеу бар, ол бірінші орамға қосылған және қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігіне байланысты орамдағы тоқты автоматты түрде реттейді.

Осындай қондырғы басқа оталдыру жүйелерінде де қолданылады. Ерекшелігі оралатын деректерінде (бірінші орамда анағұрлым тӛмен кедергі, екенші орамда орамдар саны кӛп және т.б.). Кейбір заманауи микропроцессорлық жүйелерде катушкалар екі немесе тӛрт жоғары вольтты шығыстан тұратын, оталдыру модулі түрінде орындалған.

Оталдыруды таратқыш (1.7-суретті қара) тӛмен кернеулі тоқ тізбегінің механикалық ретті тұйықталуын және тұйықталмауын қамтамасыз етеді және жоғары кернеулі тоқты қозғалтқыштың цилиндрларына таратады. Оталдырудың түйіспелі жүйесінде озу оталдыру бұрышын орталықтан тепкіш және вакуумды реттеуішті оталдыру таратқышы қолданылады. Ол алюминий қорытпасынан құйылған бір жалпы қаңқада орнатылған үзгіштен және таратқыштан құралған. Таратқыштың қаңқасында үзгіш жұдырықшасы, таратқыш роторы және орталықтан тепкіш реттеуіш жетегінің білігі орнатылған, ол қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігіне байланысты озу оталдыру бұрышын автоматты түрде ӛзгертеді. Білік айналған кезде жұдырықша үзгіш түйіспелерін ағытады. Білікпен бірге ротор мен ортадан тепкіш реттеуіш айналады. Орталықтан тепкіш жүгі металл керамикалық, ол үзгіш жұдырықшасымен байланысқан тірек пластинада осьтерде орнатылған.

Оталдыру таратқышы білігінің айналу жиілігінің артуына қарай ортадан тепкіш күш әсерінен жүктер таралып, пластинаға тіреледі, серіппе кедергісінен ӛтіп, озу оталдыру бұрышын ӛзгертіп, білікке қатысты үзгіш жұдырықшасын бұрады. Оталдыру таратқышының қақпағында тӛрт бүйірлі электрод пен орталық электрод бар. Бүйірлі электродтар оталдыру білтелерімен, ал орталық электрод жоғары кернеулі сымдармен оталдыру катушкасымен байланысқан, сымдарда оталдыру жүйесімен туындайтын радиокедергілерді кеміту үшін ұзындығы бойымен таратылған кедергі бар. Жоғары кернеулі тоқ орталық электрод арқылы радиокедергілерді, орталық және сыртқы байланыстарды басу үшін кедергіден тұратын айналып тұрған ротордың электродына түседі. Ротор электродынан тоқ қозғалтқыштың жұмыс тәртібіне сәйкес бүйір электродына ӛтеді. Оталдыру таратқышының қаңқасында конденсатор және вакуумды ротор орнатылған. Конденсатор үзгіш түйіспелерін күйіп кетуден қорғайды және оталдыру катушкасының екінші орамында жоғары кернеулі тоқты арттырады. Ол паралелль түрде үзгіш түйіспелеріне қосылған. Вакуумды реттегіш қозғалтқышқа түсетін жүктемеге және карбюратордың дроссельді қақпағы астындағы ыдырауға байланысты озу оталдыру бұрышын автоматты түрде ӛзгертеді. Диафрагма мен қақпақ арасында орналасқан және дроссель қақпақтың қаңқасымен біріктірілген қуыста автомобильге түсетін жүктеме артқан кезде ыдырау артады. Диафрагма серіппе кедергісін жеңіп, иіледі және тартқыш күш арқылы түйіспелері бар пластинаны үзгіш жұдырықшасына қатысты бұрады, сӛйтіп озу оталдыру бұрышы ӛзгереді. Оталдыру таратқышы қозғалтқыштың алдыңғы бӛлігінің сол жағында тігінен орнатылады және оның білігі май сорғысы жетегі білігінен тегершік кӛмегімен айналымға келтіріледі.

тӛмен кернеулі басқару импульстарын электрондық коммутаторға жібереді және жоғары кернеулі басқару импульстарын оталдыру білтелері бойынша таратады. Датчик- таратқыш — тӛрт ұшқынды, озу оталдыру бұрышын вакуумды және орталықтан тепкіш реттеуішті — кіріктірілген түйіспесіз микроэлектронды датчигі бар. Датчик жарықты конструкциялы. Жарықтың бір жағында сезімтал элемент, екінші жағында тұрақты магнит орналасқан. Датчиктің жарығында тұйықтаушы тұр — тӛрт кертікті болат цилиндрлі экран. Тұйықтаушы озу оталдыру бұрышын орталықтан реттеуіші пластинасының тӛлкесімен берік бекітілген және сонымен бірге айналады. Айналған кезде  тұйықтаушы датчиктік сезімтал элементіне әрекет ететін магниттік ағынды кезеңмен тоқтатып тұрады да, датчик импульстарды электрондық коммутаторға жібереді, ол оларды оталдырудың бірінші орамындағы тоқ импульстарына түрлендіреді.

Оталдырудың датчик-таратқышы қозғалтқыштың артқы бӛлігінде кӛлденең орнатылуы мүмкін, бұл жағдайда оның білігі жалғастырғыш арқылы таратқыш білігінен айналымға келтіріледі,  жалғастырғыштың дӛңесі таратқыш білігінің соңындағы ойыққа кіреді.

Оталдырудың түйіспелі-транзисторлы жүйесінің коммутаторы үзгіш түйіспелерін ыдыратқан кезде тӛмен кернеулі тоқ тізбегін сӛндіруге арналған. Транзисторлы коммутатордың қаңқасы алюминий қорытпасынан құйылған, ол жақсы салқындатылу үшін арнайы қабырғалармен жарақталған. Транзистор арнайы ойықта, ал қалған элементтері коммутатор қаңқасының ішінде орналасқан. Электролитті конденсатор және импульсты трансформатор жеке орналасқан. Қалған элементтері сығымдалған массамен құйылған және жылуды тартқышпен жарақталған жалпы блокқа біріктірілген. Коммутатордың тӛмен жағын металлмен жабылған, ол қаңқаға тойтармамен бекітілген.

түйіспесіз микроэлектронды датчиктің басқарушы импульстарын оталдыру катушкасының бірінші орамындағы тоқ импульсына түрлендіреді. Жүйелерде электронды коммутатор қолданылады. Кернеу максималды мәнге жеткенде, түйіспесіз датчиктен оң импульс ӛткен кезде коммутатордың шығыс  транзисторы ашылады және оталдыру катушкасының бірінші орамы бойымен тоқ ӛтеді. Датчиктің шығысында кернеу минималды мәнге түскен сәтте коммутатордың шығыс транзисторы жабылады, оталдыру катушкасының бірінші орамының тізбегі үзіледі және оның екінші орамында жоғары кернеулі импульс индукцияланады.

Оталдыру білтесі қозғалтқыш цилиндрында электрлік ұшқын алуды қамтамасыз етеді, ұшқын білте электродтарына жоғары кернеу берген кезде қозғалтқыш цилиндрында жұмыс қоспасының тұтануына арналған. Білте жұмыс қоспасын мәжбүрлеп тұтатын іштен жану қозғалтқыштың оталдыру жүйесіндегі маңызды элементі болып табылады. Орындалуы бойынша білте қалқаланған және қалқаланбаған (ашық) болып бӛлінеді, жұмыс қағидасы бойынша — ауа ұшқынды аралықпен, сырғымалы ұшқынмен, жартылай ӛткізгішті, эрозиялы, кӛп ұшқынды (конденсаторлық), құрамдастырылған болып келеді.

Болат қаңқада жүрекше ӛткізілген, ол керамикалық оқшаулауыш, оның ішінде түйіспелі ӛзекше мен орталық электрод орналасқан. Түйіспелі ӛзекше оқшаулауыш арқылы газды ӛткізбейтін тоқ ӛткізетін шыны қымтақпен құйылған. Ӛзекшенің жоғарғы ұшының бұрандасында жоғары кернеу сымының ұшын қосу үшін түйіспелі тӛлке бұралады. Білте қаңқасының жоғарғы жағында кілтпен бұралатын алтықырлы бұранда

қымтақ;

9,10

бар, ал тӛменгі жағында сыртқы бұранда орналасқан, оның кӛмегімен білте цилиндрлар блогының бастиегіне бекітіледі (1.10-сурет). Қаңқаға бүйір электрод жалғанған. Қаңқа мен оқшаулауыш арасындағы саңылауды бітейтін мыс тығырық бір уақытта жылуды оқшаулауыштан қаңқаға жіберіп, оқшаулауыштың жылу конусының температурасын белгілі бір шектерде (500... 600 °С) ұстайды, бұл қозғалтқыштың қалыпты жұмыс жасауы үшін қажет. Білте оқшаулауыштың жылу конусындағы температура 400.900°С  болғанда   жұмыс   істейді.   Конустағы  күйік оны 400.500 °С температураға дейін қыздырғанда кетеді. Бұл температураны білтені

Егер білте бӛлшектерінің температурасы 850.900 °С асып кетсе, қысу кезінде қоспа ұшқын пайда болғанға дейін мерзімінен бұрын тұтанып кетуі (шоқтан тұтану) мүмкін. Барлық білтелер үшін температураның ӛзгеруінің оңтайлы диапазоны барлығына дерлік бірдей, ал олардың жұмысының жылу шарттары әртүрлі қозғалтқыштарда елеулі түрде ерекшеленетін болғандықтан, білтелер әртүрлі жылу сипаттамасымен (шоқтан тұтану саны) әзірленеді. Білтенің шоқтан тұтану санын бағалау критерийі дерексіз кӛрсеткіш, ол орташа индикаторлық қысымға пропорционал және шоқтан тұтатып оталдыру шамасына сәйкес келеді. Шоқтан тұтану саны оталдыру білтесіне жылу жүктемесін шоқтан тұтану пайда болғанға дейін арттыру жолымен бір цилиндрлы қозғалтқышты сынау қондырғысында анықталады. Шоқтан тұтану саны сандардың келесі қатарынан таңдалады: 8, 11, 14, 17, 20, 23, 26. Оталдыру білтесі маркаланады, мысалы А17ДВ. Маркалаудағы әріптер мен цифрлар келесіні білдіреді: А — бұранда М14 х 1,25; 17 — шоқтан тұтану саны; Д — бұранда ұзындығы, ол 19 мм тең; В — оқшаулауыштың қаңқадан шығып тұратын тӛменгі бӛлігі. Атап ӛтетіні, оталдыру білтесі мен катушка — оталдырудың барлық автомобильдік жүйелерінің ӛзгермейтін элементтері. Оталдырудың механикалық таратқышты білтесі мен оталдыру катушкасы жоғары кернеулі сымдармен жалғанған. Бұл сымдарда жұмыс істеу кезінде оталдыру жүйесімен туындайтын радиокедергілерді кемітуге арналған ұзындығы бойымен таратылған арнайы оқшаулағыш бар. Осы мақсатта оталдырудың кейбір жүйелерінде білтелердің ұштарында кедергіні басатын оқшаулағышы бар.

1.3

Система зажигания

1.4

Іске қосу жүйесі

Іске қосу жүйесі дегеніміз ІЖҚ-ның иінді біліктің мәжбүрлі айналуын қамтамасыз ететін қондырғы кешені. Автомобиль жасау тәжірибесінде әртүрлі типті стартерлер (инертті, пневматикалық) және іске қосудың гидропневматикалық жүйелері кездеседі. Алайда іске қосудың электрстартерлік жүйесі кеңінен таралған, ол бірқатар оң сапаларға ие. Бұл жүйе шағын және жұмыста сенімді, күрделі емес электр техникалық қондырғылар кӛмегімен іске қосу үрдісін автоматтандыру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Ол аккумуляторлық батареядан, стартерден, стартерлік тізбектен (сымдар, басқарудың коммутаторлық аппаратурасы) және іске қосуды жеңілдету құралынан құрылған.

жалпы элемент болып табылады. Алайда оның аталған жүйелердегі жұмыс тәртібі әртүрлі. Электр жабдықтау жүйелерінде батарея циклдық разряд және заряд тәртібінде жұмыс істейді, онымен қоса тоқтар атаулы сыйымдылықтан (0,5...0,7)С

аспайды (мұнда және бұдан әрі — тоқ ампермен ӛлшенеді). Іске қосу жүйесінде батарея тоқ күші (2... 5)С

қозғалтқышты іске қосуға қажетті жиілікпен иінді біліктің айналуын қамтамасыз етеді. Бензинмен жұмыс істейтін қозғалтқыштардың иінді білігі айналуының іске қосу жиілігі 40.50 мин -1 құрайды. Конструкторлы тұрғыда электрстартер ӛзіне электр қозғалтқышты және электр магнитті тартылыс релесі мен еркін жүрісті жалғастырғышы бар механизмді біріктіреді (1.11-сурет). Егер жетек тегерішінен сермер тәжіне беріліс саны жеткіліксіз болса, стартерге қосымша редуктор орнатылуы мүмкін.  Электрстартерлер электр қозғалтқышты қоздыру тәсілі (тізбекті, аралас, тұрақты магниттерден қозумен), жетек типі, қозғалтқышқа бекітілу тәсілі және қоршаған ортадан қорғалу дәрежесі бойынша ерекшеленеді. Әдетте стартер конструкциясының негізін аралас қозғышты, жетек тегерішін электрмагнитті қосумен және қашықтықтан басқарумен негізін тӛр полюсты, тӛрт щеткалы тұрақты тоқты электр қозғалтқыш құрайды (1.12-сурет). Стартердің болат қаңқасында қоздыру орамымен тӛрт полюс бекітілген, олардың үшеуі зәкір орамымен тізбектей және біреуі параллель жалғанған. Стартер зәкірінің білігі маймен сіңдірілген, пісірілген материалдан жасалған екі тӛлкеде айналады. Біліктің артқы жағының тӛлкесі қақпаққа нығыздалған, ал біліктің алдыңғы жағындағы тӛлке ілініс  картерінде  орнатылуы мүмкін. Зәкір білігінің алдыңғы  шетінде стартер жетегі тұр, ол  еркін жүрісті жалғастырғыштан және жетек тегершігінен құралған, олар стартер қосылғанда білік оймабілтектер бойынша қозғалып тұрады. Стартер қақпақтары әдетте алюминий қорытпасынан құйылған. Алдыңғы қақпақта тартқыш реле бекітілген, ол тетік және сақина арқылы стартер білігімен байланысқан.

Реле тегершіктің іліністе сермер тәжіне кіруін және қозғалтқыш іске қосылған кезде стартер ормадарының электр тізбектерін аккумуляторлық батареяға қосуды қамтамасыз етеді. Артқы қақпақта тӛрт мыс-графитті щеткалары бар щетка бекіткіш орнатылған. Щеткалар серіппемен зәкір коллекторына сығылады. Түйісімді коллектор пластмасс диск түрінде орнатылған, оған мыс түйіспе пластиналар құйылған. Мұндай коллектор стартердің ұзындығын кемітеді, оның массасын тӛмендетеді және щеткалы түйіспелердің анағұрлым тұрақты және ұзақ жұмыс жасауына септігін тигізеді. Стартер қақпағы мен қаңқасы ӛзара екі бұрандамен тартылған. Еркін жүрісті жалғастырғыш сыртқы және ішкі құрсаудан тұрады. Ішкі құрсау стартер жетегінің тегершігімен біріктірілген. Сыртқы құрсау күшпекпен біріктірілген, ол спираль оймакілтек арқылы зәкір білігімен жалғанған. Спираль оймакілтек жалғастырғыш білік бойымен қозғалған кезде оның бұрылуын қамтамасыз етеді, бұл стартер тегершігі тістерінің және сермер тәжінің ілініске кіруін жеңілдетеді. Сыртқы құрсауда ені айнымалы үш ойық бар, онда роликтер және серіппелі қысқыш тығынжыл орналасқан. Роликтер ойықтардың тарылған бӛлігінде үнемі сығылып, сыртқы және ішкі құрсаулар сыналанады. Қозғалтқышты іске қосқан кезде құрсаулардың сыналануы күшейіп, ал іске қосылғаннан кейін құрсаулар босатылады, ӛйткені роликтер қысқыш тығынжыл серіппесінің кедергісін жеңіп, жалғастырғыштың сыртқы құрсауының кеңейтілген бӛлігіне итеріліп шығарылады. Стартер қозғалтқыштың сол жақ

1.4

Іске қосу жүйесі

4, 9

щетка;

15, 16

бӛлігінде орнатылған және алдыңғы қақпақтың фланеці арқылы ажыратқыш картеріне сомынды үш бүрлі шегемен бекітіледі.

Оталдыру ажыратқышы маңызды коммутациялық қондырғы болып табылады, және де автомобиль электржабдығының кӛптеген жүйелерінде қызметке тартылған. Ол оталдыру жүйесін, стартерді, бақылау-ӛлшеу аспаптарын және басқа аспаптарды қосуды және ажыратуды қамтамасыз етеді. Оталдыру ажыратқышы ажырату және механикалық құлып түрінде күзет қондырғысы функцияларын біріктіретіндіктен, оны әдетте «тұтандыру тетігі» деп атайды. Жеңіл автомобильдерде ұрлауға қарсы қондырғысы бар оталдыру ажыратқыштары қолданылады. Жеңіл автомобильдерде қолданылатын оталдыру ажыратқыштарында оталдыруды алдын ала ажыратусыз стартерді қайта қосуға қарсы арнайы

тарау

Автомобиль электржабдығы

бұғаттау қондырғысы бар. Бұғаттау қондырғысы жұмыс істеп тұрған қозғалтқыш кезінде стартерді кездейсоқ қосудан қорғайды, ӛйткені стартерді кездейсоқ қосу стартер жетегін сындыруы мүмкін.

Басқарудың электронды жүйелері

Заманауи автомобильдер басқарудың келесі электрондық (микропроцессорлық) жүйелерді қолданумен ерекшеленеді: Заманауи автомобильдік қозғалтқыштарда не тұтандырудың микропроцессорлық жүйесі, не болмаса отынды бүркуді басқарудың және бензин қозғалтқыштарында тұтандырудың электрондық жүйесі, не болмаса дизельді отынды басқарудың электрондық жүйесі орнатылуы ммүмкін.

Тұтандырудың микропроцессорлық жүйесі сорғы келтетүтіктегі абсолютті қысым, иінді білік айналысының жиілігі және ВТМ-дағы піспек күйі, детонация, салқындататын сұйықтық темпетературасы, дроссельді қақпақ жағдайы датчиктерінен, басқару блогы және екі шығысты тұтандыру катушкасынан тұрады (1.13-сурет). Датчиктер сигналдары электронды блок кірісіне түседі. Олар нормаға келтіріледі және аналогты-цифрлық түлендіргіште (АЦП) түрленеді, содан кейін микропроцессорға (МП) түседі. Қозғалтқыш жұмысының кӛрсеткіштеріне (білік айналысының жиілігі, жүктеме, салқындатқыш сұйықтығының температурасы және бастапқы детонациялық жану) байланысты МП озу тұтанудың оңтайлы бұрышы, мәжбүрлі бос жүріс экономайзері клапанының қосылу және ажыратылу сәті (ЭПХХ) және цилиндрлар жұмысының тәртібі есептеледі.

Бензинді немесе газды қозғалтқышты басқарудың электронды жүйесі тиісті дроссельді қақпақ жағдайының, таратқыш білік (фаза) және қозғалтқыштың иінді білігінің, салқындатқыш сұйықтық темперетурасы, детонация, ауаны жаппай шығындау және соратын ауа температурасы датчиктерінен тұрады. Датчиктер сигналдары электрондық блокқа (контроллер) келіп түседі, ол тӛрт электрмагнитті форсункаларды, электронды бензинсорғыны, қосымша ауаны реттегішті, тұтандыру модулін және тұтандыру білтелерінің жұмысын басқарады.

1.5

Басқарудың электронды жүйелері

п

2,4

3,5

дет ;

£ ож ;

Жүйе құрамына аспаптар құрамдасында бақылау шамы және диагностикалық қосқыш кіреді. Ӛздігінен диагностикалау қондырғысы басқару жүйесінде туындаған ақаулар туралы жүргізушіні хабардар етуге және диагностикалық шам немесе табло кӛмегімен диагностикалық кодтарды

кӛрсетуге арналған. Қозғалтқыштың жұмыс жасау кезінде орын алған ақаулардың диагностикалық кодтары контроллер процессорының жадысында сақталады.

Дизельді қозғалтқышты басқарудың электрондық жүйесі ӛңделген газдардың (ОГ) улылығын және түтіндеуін, шулы деңгейін тӛмендету, бос жүріс тәртібінде иінді білік айналымы жиілігін оңтайландыруға және тұрақтандыруға арналған. Жүйе басқарудың электрондық блогынан, газ басқыштың жағдайы датчигінен, ОГ айналысы жүйесінің орындаушы клапанынан, сорғы- форсункаларды басқарудың электрмагнитінен, қозғалтқышқа сорылатын ауаның және салқындатқыш сұйықтық температурасының датчиктерінен, қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігінің, үру қысымының және қыздыру білтелері датчиктерінен тұрады.

Бұғаттауға қарсы жүйе тежеу кезінде автомобиль доңғалақтарын бұғаттауды жоюға арналған (1.14-сурет). Жүйе тежеу сәтін автоматты түрде реттейді және автомобильдің барлық доңғалақтарының бір уақытта тежелуін қамтамасыз етеді.

2,12

3,11

1.5

Басқарудың электрондық жүйелері

Сондай-ақ ол тежеудің оңтайлы тиімділігін қамтамасыз етеді (минималды тежеу жолы) және автомобильдің беріктілігін жоғарылатады.

Конструкциясына қарамастан АБС келесі элементтерден тұрады: қысымды тӛмендетеді, жоғарылатады немесе тұрақты күйде ұстап тұрады. Кӛлік құралдарының экологиялық қауіпсіздігін бензинді және дизель қозғалтқышты автомобильдерге арналған БҰҰ ЕСК Қағидаларына сәйкес талаптар реттейді. Қазіргі уақытта Еуропалық Одақ экология саласындағы талаптарды бірте-бірте күшейтуде («Евро-4», «Евро-5» нормалары және т. б.). Бензинді, дизельді және газ қозғалтқыштарын басқарудың электрондық жүйесін, жоғары энергияны ұшқыннан тұтандыру жүйесін, ЭПХХ басқару жүйесін және басқа жүйелерді қолданусыз аталған талаптарды орындау мүмкін емес. Осындай күрделі        электрондық        жүйелерді        техникалық        пайдалану        мүмкіндігі        ІSO халықаралық стандартқа сай келетін кіріктірілген диагностикалық қосқыштар

мен интерфейстердің болуына тәуелді.

Жарық техникасы Жарықтандыру жүйесі нашар кӛрінетін жағдайларда (түнде, тұманда және т.с.с.) автомобиль жұмысын қамтамасыз етеді. Ол сыртқы және ішкі жарықтандырудан тұрады. Жарықтандыру жүйесіне фаралар, алдыңғы және артқы фонарьлар, нӛмірлік белгіні жарықтандыру фонарьлары, салонды жарықтандыру плафондары, аспаптар құрамдастарын және қозғалтқыш бӛлімшелерін жарықтандыру шамдары, сақтандырғыш және ажыратқыштар кіреді.

Фаралар жолдары нашар кӛрінген жағдайда автомобиль жолына жарық түсіреді. Автомобильдерде жарықтандырудың екіфаралы жүйесі қолданылады. Дәстүрлі типті классикалық фара — дӛңгелек. Фаралар қаңқасында оптикалық элемент серіппесімен ұстағыш орнатылған. Шағылдырғыш, шашыратқыш, шамдар және экраннан тұратын фаралардың оптикалық элементі бұрандалар кӛмегімен қапсырмалы ұстағышқа бекітіледі. Фаралар шамы — екіталшықты, қуаты алыс жарыққа 45 Вт және таяу жарыққа 40 Вт. Шамның алдында орнатылған экран шам талшықтарынан тікелей сәулені кідіртеді және таяу жарықтың айқын жоғарғы шекарасын туғызады. Бұл автомобиль алдындағы

3, 5, 8

10,12

жолды жақсы жарықтандырады және жүргізушіні қарсы келе жатқан кӛлік құралынан түсетін жарықтан болатын кӛрмей қалуды азайтады. Бұрандалар ұстағыштың жағдайын ӛзгертеді, сонымен бірге фаралар жарығын реттеген кезде тік және кӛлденең жазықтықта оптикалық элементті де ӛзгертеді. Бұрандалар пластмасс сомынға бұралып, олардың ӛздігінен бұралып кетуіне кедергі келтіреді. Сомындар фараның қаңқасына бекітілген. Заманауи жеңіл автомобильдерде фараны, бұрылыстың бүйір кӛрсеткіші және габаритті фонарьды біріктіретін блок-фаралар қолданылады (1.15-сурет). Блок фараның қаңқасы пластмассадан жасалған, оған алдыңғы жағынан шыны таратқыш жабыстырылған. Артқы жағынан қаңқа нығыздауышы бар алынып-салынатын пластамасс қаптамамен жабылған. Бұның бәрі фара блогінің шаң мен ылғалды түсірмейді. Қаңқада фара шамы бар рефлектор және габаритті жарық шамы орнатылған. Фара блогінің сыртқы жағынан оның шашыратқышы астынан пластмасса қызғылтсары шашыратқыш және бүйірінде бұрылыс кӛрсеткіші орналастырылған. Шашыратқыш жоғары мӛлдір түссіз шыныдан жасалған. Оның сырқы беті тегіс, ал ішкі жағынан ол жарықты кӛлденең бағытта шатырататын призманың күрделі жүйесінен құралған. Фара рефлекторы — болаттан жасалған, тікбұрышты. Оның артына фараның шамы қойылған. Шам

Шамда екі талшық бар: қуаты 60 Вт алыс жарыққа арналған және қуаты  55 Вт таяу жарыққа арналғана. Алыс жарық талшығы рефлектор фокусында орналасқан, ал таяу жарық талшығы оның алдында орналасқан және тӛменгі жағынан металл экранмен жабылған, ол жарықты жоғары қарай таратуды

1.6

Жарық техникасы

Қуаты 4 Вт шам автомобиль габаритін белгілеуге, ал қуаты 21 Вт шам автомобильдің моневрі туралы сигнал беруге арналған. Блок-фара қаңқасында фара гидротүзеткішінің ұштарын жалғауға арналған арнайы ұяшық бар, ол автомобильге түскен жүкке байланысты фара жарығының бұрышын бӛлшейді. Ол бас цилиндрдан, жұмыс цилиндрларынан, тӛмен температурада қатпайтын, арнайы сұйықтықпен толтырылған жалғастырғыш түтікшелерден құралған. Гидротүзеткіш аспаптар панелінде орналасқан тұтқамен басқарылады. Автомобильдегі фаралар жарығы фара блогі қаңқасының артқы бӛлігінде орналасқан екі арнайы бұранданы айналдырумен реттеледі. Бұрандалар рефлекторлы тік және кӛлденең жазықтықта бұрылады.

Алдыңғы фонарьлар автомобиль тұрақ габаритті белгілеуге және маневр жасаған кезде жарық сигналын беруге арналған. Автомобильдің алдыңғы фонарі

Мырыш қорытпасынан құйылған фонарь қаңқасында екі бірталшықты шам бар. Қуаты 5 Вт шам автомобиль габаритін белгілеуге, ал қуаты 21 Вт шам автомобильдің маневрі туралы сигнал беруге арналған.

Алдыңғы фонарь шашыратқышы — пластмасс, бүтін, екі түсті. Ол резеңке тӛсеніште қаңқада орнатылған. Шашыратқыштың сыртқы бӛлігі қызғылтсары түсті және маневр жасау кезінде сигнал беруге арналған, ал ішкі бӛлігі — түссіз, автомобиль габариттерін белгілеуге арналған.

Артқы фонарьлар автомобиль габариттерін, бұрылу, тежелу кезінде жарық сигналын беруге және жолды жарықтандыруға және артпен жүрген кезде сигнал беруге арналған (1.16-сурет). Жеңіл автомобильдерде әдетте тікбұрышты артқы фонарьлар орнатылады, мысал ретінде тӛрт секциялы артқы фонарьді алуға болады.

Мырыш қорытпасынан құйылған қаңқада тӛрт бірталшықты шам орналасқан. Үш шамның қуаты әрқайсысына 21 Вт, бір шамның қуаты 5 Вт. Алғашқы үш шам: тоқтау сигналы, бұрылыс кӛрсеткіші және артқа жүру жарығы, ал соңғысы — габаритті жарық шамы.

Фонарь қаңқасы шашыратқышпен жабылған. Шашыратқыш — пластмасс, тұтас, кӛп секциялы, үш түсті. Ол резеңке тӛсенішпен қаңқаға орнатылған. Шашыратқыштың сыртқы бӛлігі қызғылтсары түсті және автомобиль маневр жасаған кезде сигнал беруге арналған. Орталық секция — түссіз, артқа жүру туралы сигнал береді.

2, 3

Шашыратқыштың қалған секцияларының түсі қызыл және олар тежелу кезінде сигнал беруге және автомобиль габариттерін белгілеуге арналған. Жарық сигнализациясына бұрылыстың алдыңғы, артқы, бүйіріндегі кӛрсеткіштері және оларды ажыратып-қосқыштар, сондай-ақ тоқтау (стоп сигнал), артқа жүру сигналдары және оларды ажыратып-қосқыштар жатады. Алдыңғы бұрылыс кӛрсеткіші алдыңғы фонарьларда немесе автомобильдің фаралар блогінде орналасқан. Артқы бұрылыс кӛрсеткіштері, тоқтау және артқа жүру сигналдары автомобильдің артқы фонарьларында орналасқан. Бүйіріндегі бұрылыс кӛрсеткіші автомобиль шанағының алдыңғы қанатында орналасқан. Бұрылыстың бүйір кӛрсеткіші пластмасс қаңқадан, қызғылтсары түсті пластмасс шашыратқыштан және қуаты 4 Вт шамдардан құралған. Шам кӛрсеткіш қаңқасының ішінде тұр, ал шашыратқыш қаңқаға дәнекерленген.

1.7

Функционалдық және қосымша жабдықтар Автокӛліктің қауіпсіз қозғалысына әсер ететін автомобильдің электржабдығының тораптарына жарық сигнализациясынан басқа терезе тазартқыштар, терезе жуғыштар, дыбыстық сигнал, желдету әйнегін үрлеу және қыздыру қондырғысы, ұрлап кетуге қарсы қондырғы, тахометр және сымдар жатады.

Дыбыстық сигнализацияға дыбыстық сигналдар жатады, олар қажет болуына қарай жаяу жүргіншілерді және кӛлік құралының жүргізушісіне автомобильдің жақындаған туралы хабардар береді. Автомобильдерде электр

1.7

Функционалдық және қосымша жабдықтар

дірілді тональды және шулы дыбыс сигналдары қолданылады (1.17-сурет). Жеңіл автомобильдерде әдетте екі дыбыстық сигнал қолданылады: жоғары және тӛмен тонды. Сигналдар үйлесімді аккордқа бапталған және бір уақытта әрекет етеді. Сигнал орамы бойымен ӛтетін тоқ ӛзекті магниттейді, ол зәкірді тартады және қаңқа мен сақина арасында бекітілген серіппелі болат мембранының иілуін туғызады Сонымен қатар зәкір серіппелі пластинаға әсер етеді және түйіспелерді ағытады. Орамдағы тоқ үзіледі және ӛзек магнитсіздендіріледі. Мембрана бастапқы қалпына келеді және түйіспелер тұйықталады. Сигнал жұмысы түйіспелердің 400... 500 Гц жиілігімен қайталанады. Мембранамен туындаған ауаның ауытқуы дыбыс шығарады, ал диффузор (резонатор) әуенді дыбыс береді. Дыбыстың тиісті тоны мен тембры мембрананың қалыңдығы мен диаметріне, сондай-ақ резонатор диаметріне тәуелді. Жоғары тонды сигналда мембрана тӛмен тон сигналына қарағанда жіңішке. Дыбыс сигналының екеуінде де рупорлар жоқ және олар шулы типті дыбыстық сигналдар болып табылады.

Бақылау-өлшеу аспаптары автомобильдің жекелеген жүйелері мен механизмдерінің жағдайы мен әрекет етуін бақылауға арналған, олар отын багындағы отынның деңгейін, салқындату жүйесіндегі салқындату сұйықтығының температурасын және қозғалтқыштың жағу жүйесіндегі майдың қысымын кӛрсететін кӛрсеткіштерден тұрады. Одан басқа, бірқатар бақылау шамдары бар: отын резерві, май қысымы, аккумуляторлық батарея заряды, карбюратордың ауа қақпағы, сыртқы жарықтандыру, бұрылыс кӛрсеткіштері, фара жарығының ұзаққа түсу кӛрсеткіші, таратқыш қораптың диффиренциалын бұғаттау, тежегіш сұйықтығының деңгейі, тұрақ тежегіш, артқы терезе әйнегін жылыту, тұманға қарсы артқы жарық, авариялық сигнализация. Бақылау-ӛлшеу аспаптарына сондай-ақ вольтметр, спидометр, электронды тахометр және эконометр жатады.

Вольтметр қозғалтқыш жұмыс істемей тұрған кезде аккумуляторлық баратея кернеуін, ал қозғалтқыш жұмыс істегенде генератордың кернеуін кӛрсетеді.

Автомобиль электржабдығы

Спидометр автомобильдің қозғалыс жылдамдығын және жүріп ӛтілген жолдың (тәуліктік және жалпы ең алғашқы пайдаланудан бастап) ұзақтығын ӛлшейді. Ол арнайы жетектен иілгіш білікпен іске қосылады.

(вакуумметр) қозғалтқыштың шығару құбырындағы разрядтануды ӛлшейді және автомобильдің қозғалысы кезінде отынды анағұрлым үнемді жұмсау тәртібін таңдауға мүмкіндік береді. Бақылау-ӛлшеу аспаптары мен бақылау шамдары автомобильде аспаптардың қалқандарында орналастырылады. Жеңіл автомобильдерде әдетте барлық бақылау-ӛлшеу аспаптары бақылау шамдарымен бірге аспаптар панелінде біріктірілген.

Бақылау сұрақтары

Электржабдықты диагностикалау

Кӛптеген автомеханиктар электржабдығына сенімсіз қарайды. Оларды түсінуге болады: егер жӛндеу кезінде басқа кӛптеген автомобиль тораптары мен жұмыс жүйелері «бӛлшектеу – бұзу – құрау — жӛндеу» әмбебапты жӛндеу сұлбасымен келіп, онымен қоса ақауды абсолютті кепілмен жоятын болса, онда электржабдығын жӛндеу кезінде ақауды іздеуге және оны оқшаулауға кӛп уақыт кетеді, сӛйтіп кейде жӛндеу экономикалық тұрғыдан тиімсіз болады. Негізгі себеп — шанақ және басқа агрегаттар бойынша электр жүйенің ӛзара байланысқан және бір-біріне тәуелді бӛлшектерінің кеңістіктік таралуы. Кӛбіне ақаулық автомобильдің бір жерінде табылады, дегенмен себеп басқа жерде болуы мүмкін.

«алмастыру» әдісі — бӛлшектерді кейін жарамды бӛлшектермен алмастыру . ■

Электржабдығын жӛндеу кезіндегі маңызды фактор диагностика болып табылады, оның дәстүрлі және классикалық әдісі осциллограммды – уақытқа және иінді біліктің бұрылу бұрышына байланысты тоқ пен кернеу кӛрсеткіштері ӛзгерістерінің графикалық суретін талдау. Электрмен жабдықтау және оталдыру жүйелерінде ақаулар болған кезде мотор-тестер дисплей экранында (монитор) алынған осциллограмның әртүрлі нұсқалары болуы мүмкін (2.1-сурет). Бұл мотор-тестер маркасына және дайындаушы-фирмаға тәуелді емес тұрпатты осциллограммалар.

Электр жабдықтау жүйесі біліктің айналу жиілігі 1000 мин -1 болғанда автомобиль қозғалтқышының орнында жұмыс жасап тұрған сәтінде тексеріледі.

а

б

в

генератордың «+» клеммасына тестордың кабель-адаптерінің шығысы, ал АКБ немесе генератордың «-» клеммасына мотор-тестердің массалық кабель- адаптері қосылады. Осциллограммадан генератордың жарамды күйін, фазалық орам үзілісін, ондағы орамаралық тұйықталуды және қоздырушы орамы тізбегіндегі үзікті анықтауға болады. Автомобиль қозғалтқышының орнында тұрған сәтінде оталдыру аппараттарының техникалық жағдайын тексеру кезінде айлану жиілігін 800... 2 000 мин -1 диапазонында ауыстырып отырады. Оталдыру жүйесінің конструкциясына («классикалық», жоғары вольтті таратқышпен немесе жоғары кернеуді микропроцессорлық таратқышпен түйіспесіз) байланысты кабель- адаптер оталдыру катушкасының алғашқы орамына, бірінші цилиндрдің жоғары вольтті сымына, ВМТ датчигіне немесе электрондық блокқа (диагностикалық жалғағыш арқылы) қосылады. Разрядтық үдеріс сипаты бойынша осциллограф кӛмегімен тіркелетін оталдыру білтесіне қарап оталдыру жүйесінің жарамдылығы, оталдыру катушкасының орамында тесіктің немесе орамаралық тұйықталудың болуын және оталдыру катушкасының жоғары вольтті қақпағының тесілгенін айтуға болады. Атап ӛтетіні, осциллограф кӛмегімен бірінші және екінші кернеу тізбектерін диагностикалау механикалық таратқышты оталдыру жүйесін тексеру кезінде ӛте маңызды. Микропроцессорлық басқарылатын оталдыру жүйесін жӛндеу жағдайында сканер кӛмегімен (2.2-сурет) тестілеу мен «алмастыру» әдісін (бӛлшектерді кейін жарамды бӛлшектерге ауыстыру) біріктіруде айтарлықтай тиімділікке қол жеткізуге болады.

а

б

Тежегіш жүйесінің бұғаттауға қарсы және тұрып қалып бос айналуға қарсы жүйелермен жабдықталған автомобильдердің техникалық жағдайын тексеру үшін аталған жүйелері жоқ автомобильдерге арналған әдістер мен жабдықтар пайдаланылады. Тежегіш жүйелердің техникалық жағдайын доңғалақтың тербелу кедергісі, оның дӛңестігі, максималды тежегіш күш, оң және сол жақ доңғалаққа түсетін күштің айырмашылығы сияқты кӛрсеткіштерді роликті типтегі жүгіртпе барабандарда ӛлшей отырып тексереді. Үлестік тежеуіш күші автомобиль салмағын ескерумен есептеледі. ТО-1 кезінде қозғалтқышты және оның құрамдастарын басқарудың электрондық жүйелерін тек мотор-тестерді ғана пайдаланып диагностикаламай, сонымен бірге тӛмендегі технологиялық сұлба бойынша сканерді, мультиметрді, стробоскопты, газ талдағышты, манометрді және вакуумдық сорғыны пайдалану қажет: сканер кӛмегімен датчик сигналы ӛлшенеді (оның деңгейі — жоғары немесе тӛмен);

Сканер болмаған кезде ақау кодтарын диагности шығыстарын        тұйықтап,        аспаптар        тақтасындағысигнализатор қосылыстарының саны бойынша оқуға қозғалтқыштары үшін бұл шығыстар «10» және «12» (2 бастапқыда 12 коды 3 рет, содан кейін жүйенің

ақауын кӛрсететін кодтар пайда болуы тиіс, мысалы:

а

б

1...12

Кодтардың біріші мәндері МИКАС 5.4, ал екіншісі МКД 105 контроллерге жатады. 1 саны сигналды шамның бір қысқа қосылуы, одан кейін қысқа үзіліс және екінші сан, мысалы 2 (екі қысқа қосылу), содан кейін ұзақ үзіліс — код соңын білдіреді. Пайдаланылған        газдың        катализаторлық        нейтрализациялы қозғалтқыштарын басқарудың заманауи жүйелерін тексеру кезінде тӛрт компонентті газ талдауышын қолданумен жүргізілетін тесттің маңыздылығын атап ӛткен жӛн. Мұндай қозғалтқыштарды диагностикалау кезінде газ талдауыш тӛрт газдың (СО, СН, СО

және О

) ОГ-дағы құрамы бойынша Х-кӛрсеткішті автоматты түрде есептейді, аталмыш кӛрсеткіш қазіргі уақытта ЭСУД контроллері жұмысын кешенді бағалау болып табылады. Бұл кӛрсеткіш отандық ғылыми және оқу әдебиеттерінде а белгісімен белгіленеді. Ол ауаның артылу коэффициенті болып табылады, мінсіз тұрғыда ол 1 тең болуы тиіс және барлық отын ауа қоспаларын кедейге (Х

Қолданстағы ресейлік экологиялық заңнамаға сәйкес ОГ нейтрализациялаудың үш құрамда жүйелі автомобильдері үшін Х- кӛрсеткіш 0,97-ден 1,03-ге дейінгі аралықта болуы тиіс, олай болмаған жағдайда ЭСУД контроллері жарамсыз болып танылады және автомобильді пайдалануға болмайды.

Жөндеу дегеніміз бӛлшек пен оның элементтерінің жұмысқа қабілеттілігін қалпына келтіру және жұмыс жағдайында ұстау, пайдалану үрдісінде туындайтын тоқтап қалу мен ақауларды жою. Мамандандырылған жӛндеу ұйымдарындағы күрделі жӛндеу, дайындаушылар ерекшеліктері бойынша қалпына келтіріп жӛндеу және пайдалану үрдісінде туындаған тоқтап қалу мен ақауларды жоюға, сондай-ақ ресурстардың белгіленген нормативтерін күрделі жӛндеуге немесе істен шығып қалмау үшін ағымдағы жӛндеу (кейді мұндай жӛндеу орташа деп аталады) түрлері бар. Электрмашиналарды жӛндеудің технологиялық үрдісі сырттай қараудан, осьтік және радиалдық саңылаулардың болуын, білік пен осьтердің жеңіл айналуын, щеткалардың тозу дәрежесін, коллекторлар мен түйіспе шығырықтарын тексеруден тұрады. Бұл операциялар генераторлардан, стартерлерден, таратқыштардан және элекр қозғалтқыштардан алдымен қақпақты шешкеннен кейін орындалады.

Кӛрінбейтін электрлік ақаулар арнайы стендтер мен құралдарда диагностикаланады. Мысалы, генераторларды атаулы жүктеме кезінде шығыс кернеуінің болуына, стартерлерді толық тоқтату тәртібінде тұтынылатын тоқ күшіне және орнында тұрып жұмыс істеу тәртібінде зәкірдің айналу жиілігіне, оталдыру аппараттарын инелі ажыратқыштағы ұшқынның үздіксіз пайда болуына тексереді. Бӛлшек ақауының сипатына байланысты жартылай немесе толықтай бӛлшектеледі: агрегаттер — негізгі тораптарға, соңғылары (жарамсыздық анықталған жағдайда) — бӛлшектерге. Содан кейін бӛлшектер жуылады және тазаланады, кейін кептіріледі және бақылау-ӛлшеуіш құралдарының кӛмегімен ақаулар сипаты (тозулығы, зақымдануы, орам оқшаулауышының және оқшаулауыш бӛлшектерінің электрлік беріктілігінің тӛмен болуы) анықталады. Бұдан кейін бӛлшектер одан әрі пайдалануға жарамдыға, қалпына келтіруді талап ететіндерге және жарамсыздарға сұрыпталады. Қалпына келтіруді талап ететін бӛлшектер тиісті жӛндеу учаскелеріне түседі (мысалы, механикалық ӛңдеу, орау жұмыстары, сіңдіру және т. с.  с.), жаңа және қалпына келтірілген бӛлшектер тораптардың жинау учаскелеріне жіберіледі. Жинақталғаннан кейін бӛлшек ретке келтіріледі және техникалық шарттарға сәйкес сыналады.

Генераторлық қондырғыларға мойынтіректті тораптардың тозуынан, коллектор бӛлшектерінің бірдей тозбауынан және қозғалтқышта орнатылған жерлерінде бұйымдарды бекітудің босауынан қатты шудың пайда болуына байланысты жұмысын тоқтауы тән. Генераторлық қондырғылардың жарамсыздығын мотор-тестер кӛмегімен шығыс кернеу осциллограммасымен анықтауға болады. Генератордың жұмыс істемеуінің

негізгілері :

Генераторды қозғалтқышқа дұрыс бекітілмеуі бекіту тұғырын сындырады, ал қозғалтқыш белдігін жеткілікті түрде тартпағанда ол тегершікке сырғып кетеді, ротордың айналу жиілігі тӛмендейді және генераторлық қондырғының тоқ беруі кемиді, соның салдарынан АКБ толық заряд алмайды. Белдікті қатты тартқанда генератордың мойынтірегіне радиалды күш түсу артады, соның салдарынан ол мерзімінен бұрын істен шығарыды. Қозғалтқыш белдігін дұрыс тарту пайдалану үрдісінде генератор мен желдеткіш тегершіктері немесе қозғалтқыштың білігі арасында белдік ортасына белгілі бір күш түсіріп басқанда оның қалай иілетінімен анықталады. Иілу шамасы мен белдікке салынатын күш «Автомобильді пайдалану бойынша нұсқаулық» құжатында келтіріледі. Генераторлық қондырғының кернеуін маусымдық реттеу кезінде кернеудің тӛзімді, дірілді және түйіспе-транзисторлы реттегіштерін кернеу деңгейін сатылы реттейтін түйіспесіз (қыс/жаз) және интегралды, генераторға кіріктірілген қатты денелі конструкцияларға ауыстыру барлық генераторлық қондырғының пайдалану сенімділігін және реттеу дәлдігін жақсартады. Кернеудің кіріктірілген реттеуіші термокомпенсация қасиетіне ие, яғни капот асты кеңістіктегі ауа температурасына байланысты АКБ заряд кернеуі деңгейінің ӛзгеруін қамтамасыз етеді.

Кӛбіне электрмен жабдықтау тізбегінде түйіспенің болмауын, автомобиль сымдарындағы қысқа тұйықталуды немесе сақтандырғыштың жұмыс істеуін генераторлық қондырғы жұмыс істемей қалған деп

«массаға» немесе «+» және «-» ӛзара тұйықтаумен тексеруге болмайды;

Қоздырғыш орамы шығыстарының түйіспелі сақиналарға қосылу жерлерінде үзілуі немесе қысқа тұйықталуы, білікте түйіспе сақинасының бұрылып кетуі, бекітпенің босап кетуі немесе кедергіні жоятын конденсатордың бұзылуы және кернеудің интегралды реттеуішінің бұзылуы сияқты генераторлық қондырғының ақауларын жоюға болады.

Шығыстарды қосу орындарында үзіліп қалу және қысқа тұйықталу түйіспелі сақиналарда дәнекерді қалпына келтірумен жойылады. Сым щеткадан үзіліп қалғанда оның шет жағынан ойық бұрғылап тесіледі, оның диаметрі сымның диаметрінен артық болады және оған алдын ала сымды салып, ойыққа металл жоңқа, графит және желім құйылады. Жұмыс істемейтін түзегіш блок пен кернеуді реттегіш жұмыс істеп тұрғандарға ауыстырылады. Егер сапар барысында интегралды реттеуіш істен шықса, онда оның орнына уақытша А-12-8 немесе А-12-5 қыздыру шамдарын қосуға болады, ол автомобиль қозғалыста болғанда АКБ заряд алуын қамтамасыз етеді. Бұл қоздыру орамын реттеуіш арқылы «массамен» қосу кезінде мүмкін болады. Генераторлық қондырғыларды жӛндеуді сыртына екі желдеткіш пен жабық конструкциялы щеткалы торап кіріктірілген шағын-генератор мысалында қарастырайық. Генераторды бӛлшектеу ілмешектерді ағытып, генератордың артқы қақпағына жалғанған қорғаныш қабатты алып тастаудан басталады. Содан кейін щетканы бекіткішті бекіту бұрандалары артқы қақпаққа қарай бұралып алынады (кернеуді интегралдық реттегішпен бірге), щетканы ұстағыш орнатылған жерінен алынады және кернеу реттегішінен «Д+» шығысында ажыратылады. Стартер орамының фазалық шығыстарын бекіту бұрандалары түзеткіш блокка қарай, кедергіні жоятын конденсатор бекітпелерінің бұрандалары

а

б

Тӛрт тартпа бұрандасын бұрап алып, статормен артқы қақпақты ротормен алдыңғы қақпақтан ажыратады. Статор артқы қақпақтан ажыратылады, онымен қоса алғыш кӛмегімен пластмассалы стақандағы түйіспе сақиналар жағынан мойынтіректі шығарып алуға болады. Роторды алдыңғы қақпақпен бекітіп, шкивті бекіту сомындары бұралып алынады. Шкив пен берік тығырық шешіліп алынып, қақпақтар ротор алынады (2.4-сурет). Генератордың, статордың және ротордың бӛлшектелген жиналатын бӛлшектері жуылып, кептірілгеннен кейін омметр тәртібінде

диагностикаланады.

Аспап қоздыру орамы кедергісінің мәнін 2... 8 Ом аралығында кӛрсетуі тиіс. Егер үзілу белгіленетін болса, онда оның үзлген жері анықталып, жӛнделеді. Орам шығыстарын түйіспе сақиналарымен дәнекерлеу жерлері кӛбіне үзіліп қалады. Түзеткіш блок, кернеудің интегралды реттеуіші және фазалық орамдар да омметр тәртібінде тестермен тексеріледі. Егер аспап статорлық орамдардың кедергісін әртүрлі кӛрсетсе, онда оларда орамаралық тұйқталу бар деген сӛз.

,4

5, 9

Шамамен 70 % статорларда орам ақауы болатындықтан, олар екінші рет пайдаланылуы мүмкін, оларды жӛндеу келесі ретте жүзеге асырылады.

Статорлар пешке келіп түседі, онда 500... 600 °С температурады сымдарды оқшаулау күйдіріледі. Суығаннан кейін орам алынады және ойықтар ӛлшемдері мен тістерін қалпына келтіру үшін статорлар қысыммен калибрленеді. Содан кейін ойықтық оқшаулау салынады, фазалық орамадар оралады және сіңдіріліп, кептіріледі (2.6-сурет) және де ӛлшемдері жинақтау учаскесіне түседі.

Генераторлар қақпақтары ақаулар бойынша (бұранданың, мойынтіректердің отырғызу орындарының (қақпақтың ескі конструкциясы) және генераторды қозғалтқышқа бекіту бұрандаларына арналған тесіктердің тозуы) іріктелгеннен кейін келесі тәртіпте қалпына келтіруге ұшырайды.

Бұрандалы ақаулар бұранданы келтірумен жойылады, саңылаулар жӛндеу тӛлкелеріне немесе түйіспелі сақиналар мен жетек жағынан мойынтіректерге ӛңделеді. Кейде тозған саңылаудың ӛлшемдері гальваникалық әдіспен қалпына келтіріледі.

ақаулы деп іріктелгеннен кейін гидравликалық қысымға салып түзетумен қалпына келтіріледі. Шшкі желдеткіштердің майысқан қалақшаларын арнайы калибрмен түзетіледі, сонымен бірге олардың роторға дәнекерлеу сапасын тексеру қажет.

Генераторлық қондырғы бӛлшектену ретіне қатысты кері реттілікте жиналады, одан кейін генератор стендте сыналып, оның техникалық шарттарда белгіленген электрлық сипаттамаларға сәйкес келуі тексеріледі және таңбаланады.

Стартерлерді жӛндеу.

Пайдалану үрдісінде электрстаторлар келесі жағдайларда жұмыс істемеуі мүмкін:

тікелей қозғалтқыштағы диагностикалау жабдығының кӛмегімен немесе стартерді қозғалтқыштан алып, арнайы стендтерде тексеріледі (2.7-сурет). Диагностикалық жабдықты қолданар алдында стартердің сипаттамасына әсер ететін АКБ-ның техникалық жағдайын тексеру қажет. Диагностикалау үрдісінде қозғалтқыш стартермен айналдырылып, тұтынылатын тоқ күші мен борттық желі кернеуі ӛлшенеді. Осы кӛрсеткіштердің мәндері бойынша стартердің техникалық жағдайы анықталады.

Стартердің техникалық жағдайын стендте тексеру сынаудың келесі тәртіптерінде жүзеге асырылады:

2.2

Генераторлар мен стартерлерді жӛндеу

Редукторы және электр магнитті қоздырғышы бар стартерді жӛндеу сұлбасын қарастырайық. Мұндай стартер келесі тәртіпте

бӛлшектеледі .

Тартқыш реленің тӛменгі түйістірме бұрандасынан сомын бұратылып алынып, одан щеткалардың шығысы ажыратылады. Тартқыш реленің бекіту бұрандалары стартердің сырт қаңқасына қарай бұрап, реле алынады, оның зәкірі жетек иінтіректен босатылады. Содан кейін сырт қаңқаның тартпа бүргі шеге сомындары бұрап алынып, щеткалы торапты артқы қақпақ стартер қаңқасынан ажыратылады. Қоздырғыш магнитті және қоздырғы орамды қаңқа жетек жағынан стартер қақпағынан, ал айналма жалғастырғыштың білігі редуктордың орталық тегершігінен ажыратылады. Содан кейін зәкір алынады да, редуктор бӛлшектенеді (жетектегіш және тегершіктер). Жетекті бӛлшектеуді шектеу сақинасының астында орналасқан тоқтатқыш сақинаны, білік тіреуін және тегершікті алумен бастайды. Тартқыш релені қақпақ бекіткіш бұрандаларын бұрап алып, орамдар шығыстарын дәнекерді алып тастап бӛлшектейді. Бӛлшектегеннен кейін стартердің жинақталатын бӛлшектеріне диагностикалау жүргізіледі: зәкір, орамды немесе магнитті қоздырушы қаңқа, қақпақтар, щеткалы торап, жетектер, редукторлар және тартпа реле.

анағұрлым күрделі және қымбат тұратын бӛлшек болып табылады, оған барлық бұйым бағасының 30%-ға дейіні келеді. Зәкірлердің тек аз бӛлігі ғана жӛндеуге келмейді және ақауланады. Шамалап алғанда 10% зәкірлерде орамаралық және қысқа тұйықтаулар, сондай-ақ орамның тозуы кездеседі. Редукторлармен жабдықталған стартерлерде тозумен байланысты ақаулар (от алып тұрған қозғалтқышта стартер жұмысының нәтижесі) 1,5 есе кӛп. Бұл зәкірлер оларды бӛлшектеу ӛте машақатты және темір пакетін ауыстыруға байланысты қалпына келтіруге жатпайды. 90%-ға дейінгі зәкірлер коллекторды жону білдегінде тегістеумен және ысып жылтыратумен қалпына келтіріледі, кейнде олар орамаралық және қысқа тұйықталудың болуына тексеріледі. Тегістегеннен кейін зәкір мыс шаңынан тазарту үшін сығылған ауамен үріледі. Жетек жағынан білік мойына ӛлшемдерін қалпына келтіру үшін зәкірлер бӛлігінде жӛндеу ӛлшеміне қыру технологиясы қолданылады. Сонымен қатар стартер қақпағына нығыздалатын сырғану мойынтірегінің жӛндеу тӛлкесін тиісті жӛндеу ӛлшеміне келтіреді. Қалған жағдайларда білік мойынын жӛндеу

1, 4

5, 12

6, 8

«массаға» қысқа тұйықталуы;

тӛлкесіне баспақтаумен қалпына келтіреді, кейінде ол тегістеледі және гальваникалық әдіспен соғылады. Коллектор жағынан зәкір білігінің мойыны жетек жағына қарағанда аз жүктемеленген. Шамамен 37% мойын жӛндеуге жатады, алайда коллекторды ұрғылауды кеміту мақсатында қалған біліктер де бірінші жағдайға қарағанда аз жӛндеу ӛлшеміне тегістеледі және коллектор жағынан қақпаққа диаметрі азайтылған металл қыш жӛндеу тӛлкесі баспақталады. Еркін жүрісті жалғастырғыш қозғалатын зәкір білігінің мойынын жӛндеу үшін болаттанған және қатты хромдалған, тозған мойындар ӛлшемдерін қалпына келтіру технологиясы қолданылады. Бірқатар жағдайларда жӛндеу ӛлшемдеріне келтірілген, тӛлкелі жетектер мен біліктірді селективті іріктеу жүзеге асырылады (2.8-сурет). Зәкір білігін жӛндеудің ең кӛп еңбекті қажет ететін үрдісі — коллекторды ауыстыру. Басында жоңғыш білдекте кескішпен коллектор қиратылады, содан кейін қыздырылған дәнекерлі ваннада оның қалдықтары ерітіледі және олар жойылады. Содан кейін жаңа коллектор баспақталады. Арнайы құрал кӛмегімен орам секцияларының ұштары ойыққа салынады, коллектордың шығып тұрған жерлері кесіліп, оған орам секциялары бекітіледі. Коллектор дәнекерленеді, қажалады және тегістеледі. Коллекторды ауыстыру стендте зәкірдің электр кӛрсеткіштерін тексерумен аяқталады. Коллектордан түсіп қалған зәкір орамының секциялары коллектор пластиналарына дәнекерленеді, оны тазалайды және дәнекерленген жерлерге лак жағады. Үзілгенде және қысқа тұйықталғанда зәкір орамдары жаңасына ауыстырылады. Тоқтап қалу ақауымен озғыш жалғастырғыш бӛлшектенеді және серіппе ауыстырылады.

жӛндеу кезінде келесі жұмыстар орындалады: щетка ұстағыш бекітпесіның босап кетуі қалған тойтарманың қосымша тойтарғышымен жойылады; қаңқадағы қолаграфитті немесе металл керамикалық тозған тӛлке жӛнделгенмен ауыстырылады; қақпақтың орталықтайтын белдігінің ӛлшемдері қалпына келтіріледі және ол стартерді жинақтауға бағытталады.Осы іспеттес технологиялық үрдіс жетек жағынан стартер қақпағын жӛндеу кезінде де қолданылады, қақпақтың сырғу мойынтіректерінің тозуына байланысты ақаулары бар, сондай-ақ тартпа бұрандалар мен бекіту бұрандаларының бұрандасы қажалған.

жӛндеу сынған және тозған бӛлшектерді жаңаға ауыстырудан тұрады, ӛйткені жетектегішті, планетарлы механизмді тегершіктерді және сателлиттерді қалпына келтіру ӛзінің құнынан асып кетеді.

жӛндеу орма оқшаулауын ауыстырудан немесе ораудан және жаңа орамдарды оқшаулаудан құралады (2.9- сурет).

Еркін жүрісті жалғастырғыштар жӛндеу кезінде бӛлшектенеді және жез тӛлке, роликтер, плунжерлер серіппесі және пішінделген шеңбер ауыстырылады. Жинағаннан кейін жалғастырғышты ӛзіктестік калибрінде тегершіктің бұрылуын күшейтуге және айналатын сәттерді беруді күшейтуге тексеріледі.

Тартпалы реле бӛлшектелетін конструкцияда болғанда ғана жӛнделеді. Бӛлшектенбейтін реле жаңа релеге ауыстырылады. Тартпа релесінің тозығы жеткен түйіспе дискісі аударылады, ал түйіспе бұрандалар 180° бұралады. Орам шығысын түйіспелі бұрандадан ажыратқанда оны дәнекерлейді. Жӛндегеннен кейін тартпа реле арнайы стендтте сыналады, сол кезде релені қосу және сӛндіру кернеуі, оның зәкірінің жүрісі тексеріледі, сондай-ақ орам кедергісі ӛлшенеді және алдын ала зәкірдегі бұранданың күйі реттеледі.

а

б

Ақаулар жойылып, жинақталғанан кейін стартер ретке келтіріледі (2.10- сурет). Еркін жүрісті роликті жалғастырғышты электр стартерлерде реттеуіш бұрандамен тегершік шеті мен реле білігіндегі тірек сақина арасындағы қашықтық белгіленеді. Тартпа релені тиісті клеммаға және қаңқаға қосу үшін АКБ-ны қосады және 3... 5 мм аралықта қашықтық реттеледі. Тартпа релені реттеу бұранданы зәкірге бұрау және бұрап алумен жүзеге асырылады. Бұранданы босату үшін бұранданы жетектің орын ауыстыру тетігімен қосып тұрған сұққы-осьті алу қажет. Кейбір стартерлерде шамасы 3....5 мм саңылау бӛгеткіш сомынмен осьті эксцентриктеуді бұрумен реттеледі. Ӛшіп тұрғанда тартпа реле жетек тегершікке жетек жағынан қақпақ ернеуі жазықтығынан 34 мм қашықтықта орнатылады. Үлкен қуатты еркін жүрісті жалғастырғышты стартерлерді реттеу кезінде реле зәкірі ішке кіріп тұрғанда тығырық пен жетек тӛлкесінің арасындағы саңылау 0,5... 1,5 мм құрауы тиіс. Осы ӛлшемді қадағалау үшін жетек тегершігі мен тығырық арасына қалыңдығы 6 мм тӛмес салынады және тартпа релені қосады. Екінші клеммамен релеге қосылған шамды және қалыңдығы 2,5 мм тығырықты пайдалана отырып, түйіспелі бұрандалардың тұйықталу сәті бақыланады. Егер шам жанбаса (бұл тұйықталмаған түйіспелердің болуын білдіреді),ондаекітесіктідискісібаржетектетігінбұруарқылызәкірдіңжүрісіреттеледі.

Реттеуіш дискіні жаңа күйге орнатқаннан кейін стартер релесін реттеу тағы да тексеріледі. Жиналғаннан кейн және реттелгеннен кейін стартерлер толық тежеу және бос жүру тәртібінде стендта сыналады, ал тартпа реледе қосу және ажыратуда кернеу ӛлшенеді (2.11-сурет).

Аккумулятор батареясын жӛндеу

Техникалық қызмет кӛрсету.

Аккумулятор батареясының техникалық қызмет кӛрсету дегеніміз оларды жұмыс қалпына келтіру, пайдалану және сақтау

кезінде күтіп ұстау. Климаттық аймаққа және АКБ конструкциясына байланысты оларды жұмыс қалпына келтіру кезінде оларға қажетті тығыздықты электролит құйылады, ол климаты қалыпты аудандарда 25 °С температура кезінде 1,27 ± 0,01 г/см

(2.12-сурет).

Егер температура 25 °С-тан ерекшеленсе, онда температура 1 °С жоғарылағанда электрлит тығыздығы 0,0007 г/см

кемітіледі, ал 1  °С тӛмендеген жағдайда 0,0007 г/см

арттырылады.

Электролит құйылғаннан кейін 20-сағаттық разряд кезінде АКБ атаулы сыйымдылығына байланысты 2,75... 10,7 А тұрақты тоқ кӛзі аралығында АКБ зарядталады. Әрбір аккумуляяторда кернеу кем дегенде 2,4 В жеткенде немесе 12-вольтты АКБ-да 14,4 В жеткенде тоқтың бастапқы күші 50%-ға кемітіледі және үрдіс батарея толық зарядталғанға дейін жалғасады. Зарядтың таусылуы кернеудің тұрақтылығымен және 2 сағат ішінде электролиттің тығыздығымен, сондай-ақ барлық аккумуляторлардан газдың кӛп шығуымен сипатталады. Зарядтаудың соңында нормативтік деректерге сәйкес электролиттің тығыздығы түзетіледі. Жұмыс қалпына келтірілген аккумуляторлы батареяны автомобильге орнатады және келесі қағидаларға сәйкес пайдаланады:

а

б

2.3

Аккумуляторлық батареяны жӛндеу

кезінде тексеріледі (электролит айнасы қылта мойынының тӛменгі шетіне тиіп тұруы тиіс, ал мойыны болмағанда сақтандырғыш қалқаншадан 10... 15 мм жоғары орналасады);

, олардың ішіндегі негізгілері: тұрақты тоқ күшінде және зарядтау кӛзінің тұрақты кернеуінде Тоқ күші ӛзгермегенде заряд алу тәртібі бір немесе екі сатылы болуы мүмкін. Бір сатылы 20-сағаттық заряд алу тәртібіндегі тоқ күші 0,05 С

А құрайды (С

Үдемелі екі сатылы заряд алу тәртібі тоқ күші 1,5С

А болғанда бір аккумулятордағы кернеу 2,4 В жеткенге дейін, 0,1 С

А болғанда аккумулятор толық зарядталғанға дейін жалғасады. Тұрақты тоқ күшінде зарядтау тәсілігің негізгі артықшылығы АКБ-ны толық атаулы сыйымдылыққа дейін зарядтау мүмкіндігі, ал кемшілігі – үрдістің ұзақ болуы, зарядтау тоғының күшін бағылап, реттеп отыру, зарядтау соңында су электролизіне шығынның тиімсіздігі, электролит температурасының айтарлықтай жоғарылауы. Тұрақты кернеуде АКБ зарядтау тоқ кӛзінің кернеуі зарядтаудың барлық үрдісінде ӛзгермеумен сипатталады, ал заряд тоғының күші бірте-бірте кемиді.

а

б

в

г

t

з

Зарядтауды бастағанда тоқ күші (1,0. 1,5)С

А аралығында болғанда әр аккумуляторға түсетін заряд кернеуі 2,4... 2,5 В құрауы тиіс, ал соңында біршама аз болады. Тұрақты кернеу кезінде зарядтау тәсілі кеңінен таралған, ӛйткені  АКБ энергиясы тек зарядтау үрдісіне жұмсалады, газ шығарылмайды; зарядтау басталғанда тек энергияның шамалы бӛлігі шығындалады. Қызмет кӛрсетілмейтін және аз қызмет кӛрсетілетін аккумулятор батареясының типтерін тұрақты кернеумен зарядтау ұсынылады. Осы әдістің оң ерекшеліктеріне газдың кӛп шығарылмауын, батареяны қайта зарядтаудың қажет еместігін, сондай-ақ тоқ күшін бақылап және реттеп отыру керек еместігін жатқызуға болады. Осы әдістің кемшіліктері заряд кӛзіне бірдей жүктеменің болмауын, зарядтау соңында тоқ күшінің түсуіне байланысты АКБ-ны толық зарядтай алмауды және ішкі кедергі жоғарылағанда теріс температура кезінде батареяның тез зарядталуын жатқызуға болады. АКБ-ны зарядтаудың аралас сұлбасы бар, мысалы сатылы тоқпен немесе араласқан тәсілмен зарядтау (заряд бӛлігі тұрақты тоқ кезінде, содан кейін тұрақты кернеу кезінде) (2.13-сурет). Аккумулятор батареясының механикалық ақауларына моноблоктың зақымдануы, қосқыштардың үзілуін және электродтардың белсенді массасының бұзылуы, ал электрлік ақауларға аккумулятордағы аттары әртүрлі электродтардың қысқа тұйықталуы, электродтардың  сульфатациясы, батареяның тез разрядталуы және қайтадан зарядтау кезінде электродтардың бұзылуы жатады.

Аккумулятор батареясын жӛндеу.

Мамандандырылған жӛндеу учаскелеріне келіп түскен аккумуляторлы батарея мұқият тазаланады, тексеріледі, бӛлшектенеді, ақаулар анықталады, қажет бӛлшектер қалпына

2.3

Аккумулятор батареясын жӛндеу

а        б а

б

келтіріледі, дайындалады, тораптар мен батарея жиналады, электрлит құйылады, зарядталады және бақылау кӛрсеткіштері ӛлшенеді. АКБ-ны шаң-тозаңнан және кірден нашатыр спиртінің 10% ерітіндісіне салынған сүлгімен тазалайды. Содан кейін шығыс клеммалардың зақымдалуын, қышқылдардың ағуын, бұранданың сынғанын, мастиканың зақымдануын, моноблок пен қақпақ тығындарының жарылып кетуін анықтау мақсатында сырттай қарап шығады. Аккумуляторлардағы электролит деңгейі мен тығыздығы тексеріледі. Разрядталған аккумуляторларндан электролит ағызылады. Егер моноблокта жарықшалар бар болса, ал жекелеген элементтерінде қысқа тұйықталу болса, онда элементтерді дистелденген сумен жуғаннан кейін батарея бӛлшектенеді: элементаралық қосқыштар, мастика алынады және арнайы алу қысқыштарымен пластина блогы алынады. Бұл блоктар диагностикаланады және оң және теріс пластиналардың жартылай блогтарына бӛлінеді. Белсенді массасы сақталған жартылай блоктар 10... 30 мин бойы суда жуылады. АКБ қаңқасы қалдықтардан тазаланады және сумен жуылады, жарамды сеператорлар мен сақтандырғыш тегістелген пластиналар да жуылып, кептіріледі. Торлары бұзылған, белсенді массасы түсіп қалған және тереңінен сульфаттанған пластиналар ақауланады. Бетіне шыққан сульфатты пластиналар жойылады, жұмыс істемейтін теріс пластиналар ауыстырылады. Іріктеп алынған жарамды пластиналар саңылауларды түзету және тордағы ісінген белсенді массаны басу үшін баспақталады. Бареткалар мен элементаралық қосылыстар ӛлшемдер мен рұқсатты сақтаумен арнайы қалыптарға құйылады. АКБ-ны белгілі бір ережені сақтай отырып жинақтайды: мысалы, әлеуеттері әртүрлі боланытн, қалпына келтірілген және жаңа пластиналар арасында тоқтың пайда болуынан тез зарядталуды болдырмау үшін жартылай болкты бірдей сападағы пластиналардан құрастырады (2.14-сурет).

Қорғасын қышқылданбауы және қосылыс берік болуы үшін Кондукторда орнатылған пластиналар АКБ «+» қосылған кӛмір электродты дәнекерлегіш кӛмегімен жартылай блокқа дәнекерленеді. Блокты жинақтаған кезде сыртқы пластиналар теріс болуы тиіс. Сеператорлар олардың қабырғалары оң пластина жағына қарай бағытталатындай етіп орнатылады. Жиналған блок шамалы күш жұмсаумен қаңқаға кіргізіледі. Егер блок ӛлшемдері қаңғаның габаритті ӛлшемдерінен асып түссе, онда блок қажет алу үшін сығылады. Кӛршілес блоктардың қадаларының полярлығы әртүрлі болуы тиіс. Сақтандырғыш пластиналар мен қақпақтарды орнатып, шығыс қадаларға элеменаралық қосылыстарды кигізеді және дәнекерлегіштің кӛмір электродтарымен қадалар, электродаралық қосқыштар мен қақпақтың тӛлкесі балқытылады. Моноблок қақпақтары мен қабырғалары арасындағы саңылауларға бастапқыда 120 °С температураға дейін, сосын 200 °С температураға дейін қыздырылған мастика құйылады. АКБ-ға электролит құйылады және нормаға дейін зарядталады. Қарастырылған технологиялық үрдіс істен шыққан АКБ-ны ескі батареяның материалдарын барынша пайдаланумен қалпына келтіруге мүмкіндік береді.

Оталдыру жүйесін жӛндеу Электржабдықтарының барлық жұмыс істемеулерінің шамамен 10... 12%- ы оталдыру жүйесіне тиесілі және кӛптеген жағдайларда бұл жұмыс істемеулер отынның артық шығындалуының және қозғалтқыш қуатының тӛмендеуінің, сондай-ақ автомобильдің динамикалық сапаларының нашарлауының себебі болып табылады.

Оталдыру жүйесінің жұмыс істемеуінің себептері мыналар: жоғары кернеу сымдары оқшауларының тесілуінен от алдыру білтелерінде жоғары кернеудің болмауы, от алдыру білтесінің жылу конусында күйіктің пайда болуы, білте оқшаулауышының жабылып қалуы, оталдырудың классикалық және түйіспелі-транзисторлы жүйесінің үзгіш тетігінің кептелуі салдарынан алғашқы тізбектің үзілуі, түйіспелердің жанып кетуі, таратқыштың жоғары вольтті қақпағының тесілуі немесе орталық түйінінің жұқарып кетуі, таратқыш жүгіртпесінде кедергіні жоятын резистрдың тесілуі немесе жанып кетуі, оталдырудың алғашқы орамының үзілуі және коммутатордың шығыс транзисторының тесілуі; қозғалтқышты әзер қосу немесе оталдыру білтелеренді ыстың пайда болуынан, үзгіш механизм бӛлшектерінің және таратқыштың (металл керамикалық мойынтіректер және оталдыру бұрышының ерте қойылуы) тозуынан қозғалтқыштың іркілісті жұмыс жасауы, үзгіш ■

механизм түйіспелері арасындағы саңылаудың бұзылуы, таратқыштың жоғары вольтты қақпағының ластанғануы, оталдыру катушкасы орамындағы орамаралық түйісулер және таратқыштың жоғары вольтты қақпағының тесілуі;

Оталдыру таратқышының бӛлшектері пайдалану кезінде қажалатындықтан тозады, олар жүйелі түрде майландырып тұруды қажет етеді. Мұндай бӛлшектерге ерте оталдырудың вакуумды автоматының және біліктешіндегі мойынтіректерді, осьтерді және жұдырықшалы жалғастырғышты жатқызуға болады. Оталдырудың классикалық түйіспелі жүйесінің жұмысы үшін үзгіш түйіспелері арасындағы саңылаудың ӛлшемі мен ерте оталдырудың бекітіп тұратын бұрышы ӛте маңызды.

Саңылау түйіспелердің тұйықталған күйінің уақытын, демек, оталдыру катушкасының екінші кернеуін анықтайды. Пайдалану үрдісінде саңылау үнемі ӛзгеріп отырады, және де оны кезеңділікпен реттеп отыру қажет.

Оталдырудың орнатылатын озу бұрышы қозғалтқышты қосу сапасына және оталдыру таратқышы қаңқасы белгілі бір күйде тұрғанда іштен жанатын қозғалтқыш цилиндрларындағы қоспаның детонациялық жануына әсер етеді. Ерте оталдыру бұрышын дұрыс бекітуді пайдалану үрдісінде сағатына 50 км жылдамдықпен тік берілісте автомобиль қозғалысын естумен тексеруге болады. Егер газ басқышын кенеттен басқанда шамалы детонация туындап,  жеңіл тарсыл естіліп, тез жоғалып кетсе, онада оталдырудың озу бұрышы дұрыс орнатылған. Оталдырудың катушкаларының және таратқыш қақпақтарының ұяшықтарында жоғары вольтты сымдар ұштарының, сондай-ақ жоғар вольтты білтелі ұштарының жақсы түйіспесін қамтамасыз ету қажет. Олай болмаған жағдайда жоғары вольтты қақпақтардағы ұяшықтар жанып кетеді және олар тесіліп қалады. Оталдырудың ұшқынды білтелерінің жағдайы, олардың герметикалығы және электродтар арасындағы саңылау шамасы ӛте маңызды.

жұмыстың белгілі бір қағидаларын және тізбектілігін сақтай отырып жүргізіледі:

тарау

Жӛндеу технологиясы

Содан кейін оталдыру катушкасының орталық сымы мен «масса» арасындағы үшқын разряды бойынша жоғары кернеудің болуына кӛз жеткізіледі. Алғашқы тізбек ақаусыз және ұшқын разряды болмағанда еуінші тізбектің жұмыс істемеуі орын алады. Жоғары энергиялы оталдырудың түйіспесіз жүйесінде екінші тізбекті қадағалаған кезде диагностикалық ажыратушысыз «ұшқында» тексеруге тыйым салынады. Қажет болуына қарай оны электродының бүйірі сынған оталдырудың жұмыс істемейтін білтесінен дайындауға болады;

Стенд ж әне мотор-тестер болмағанда оталдыру жүйесін тексеру үшін озу оталдырудың орталықтан тебетін және вакуумды автоматтарын тексерудің

Классикалық жүйенің озу оталдыруның орталықтан тебетін және вакуумды автоматтарының жұмысқа қабілеттілігін тексерер алдында тұйіспелер арасындағы саңылау реттеледі (түйіспесіз жүйелерге бұл жұмыс жүргізілмейді). Содан кейін нұсқаулыққа сәйкес қозғалтқыш қызған кезде және ажыратылған вакуумды автоматта қозғалтқыштың иінді білігі мен цилиндрлар блогындағы шкивтегі жылжымалы жәнежылжымайтын белгісінің жай-күйін салыстыру жолымен озу оталдырудың бұрышын орнатады. Егер бұл бұрыш дұрыс орнатылса, онда қозғалтқыш білігі минималды жиілікте айналғанда стробоскопты әсер нәтижесінде жылжымалы белгі жылжымайтын болып кӛрінеді және жылжымайтын белгіге қарсы тұрады. Олай болмаған жағдайда таратқыш қаңқасының бекітпесі босатылады және оны бұрумен белгілерді сәйскестендіреді, одан кейін таратқыш бекітіледі, ал детонация бойынша реттеуді октан-түзеткіш кӛмегімен орындайды. Оталдырудың оталықтан тебетін реттеуішінің жұмыс қабылеті бос жүріс тәртібінде біліктің айналуын минималды жиілікпен бастап, бірте-бірте арттырумен тексереді. Егер жылжымалы белгі баяу қозғалса, онда автомат дұрыс істейді. Егер ол сол қалпында тұрса, реттеуіш жұмыс істемейді және оны жӛндеу қажет. Вакуумды автоматтың дұрыс жұмыс істеуін бос жүріс тәртібінде біліктің айналуы тұрақты жиілікті болғанда оларды тез қосумен тексереді. Егер сонымен қатар жылжымайтын белгі күрт ауытқыса, онда автомат дұрыс жұмыс істейді. Олай болмаған жағдайда ол жӛндеуді қажет етеді.

-сурет. Оталдыру білтелеріні ң

(2.15-сурет). Оталдыру білтесі арнайы білтелі кілтпен б ұралады және бұралып алынады, алдын ала ұяшығы мен бет жағы қозғалтқыштың жану камерасын ластамас үшін қоқыстан тазартылады

. Оталдыру  білтесіні ң

жылу конусы Э203.О типті құмшашқыш аспабының кӛмегімен тазалайды, саңылау тазартылып, реттелгеннен кейін бітеулікке және үздіксіз жұмыс істеуіне тексеріледі. Егер білтеге резистор орнатылса, онда шамамен 5 кОм құрауы тиіс оның кедергісі тексеріледі . Жо ғары энергияға ие оталдырудың түйіспесіз электронды жүйесіне қызмет кӛрсету кезінде қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда оталдыру жүйелерінің аспаптарын ұстауға және оталдыру білтесі сымдарының ұштары мен автомобиль массасы арасындағы ұшқынның жұмыс істеуін тексеруге болмайды

ұл ауыр жарақат алуға, оталдыру жүйелері аспаптарының бұзылуына және жүйенің ӛзінің істен шығуына әкелуі мүмкін.

ң классикалық жүйесінде үзілу механизмінің жастықшасы мен жұдырықшаларының, орталықтан тепкіш реттеуіш пластинасының, үзгіш түйіспелерінің, мойынтіректің металл керамикалық ішпектің, вакуумды реттеуіш пластинасының тіреу мойынтірегінің тозуы және ерте оталдырудың вакуумды автоматының ашылуы жатады .

ң, оталдыру катушкасы орамының, шығыс транзистордың, транзисторлы коммутатордың микросұлбасының немесе Холл датчигі микросұлбасының тесілуі, сондай-ақ ротордағы кедергіні жоятын резистордың тесілуі немесе жанып кетуі жатады .

қыш келесі тәртіпте бӛлшектеледі. Ең алдымен, бұрандаларды бұрап алып, жоғары вольтты қақпақ, ротор және қорғаныш қалқаншасы алынады.

Ерте оталдыруды ң вакуумды автоматының тартпасы Холл датчигі бекітілген жылжымалы пластинадан бӛлініп алынады, бекітпе бұрандаларды бұрап, вакуумды реттеуіш алынады. Бекіту бұрандалары бұралып алынады және жылжымалымен бірге жылжымайтын пластина алынады. Жалғастырғыштан серіппе алынады, штифты алып

тастап, оны айырдан ажыратады. Қаңқадан ортадан тепкіш автоматты білікше алынады.

ӛлшектеп алғаннан кейін датчик-таратқыш немесе оталдырудың классикалық жүйесі таратқышы қаңқасының және білікшесінің ақаулары анықталады. Жоғары вольтты қақпақтың ілмегі қаңқаның жартысында деформацияланады, айтарлықтай дерлік барлық қаңқаларда ұштары жағының шеті түсіп қалады. Тоз ған металл керамикалық тӛлкелер жаңа тӛлкелерге ауыстырылады. Қаңқаға нығыздау алдында оларға

180... 190 °С температурады 2 са ғат бойы машина майы сіңдіріледі. Қаңқа ұштарының тозуын жӛндеу бӛлшегін орнатумен, кӛміртекті газ ортасына болаттау, хромдау немесе плазмалық балқыма қаптаумен жойылады.

Білікше а қаулары жиынтықта негізінен механикалық сипатқа ие. Оларды тегістеумен, орталықтан тепкіш автомат пластиналарын, жүкшелер мен серіппені ауыстырумен жояды.

Оталуды ң классикалық жүйесі үзгіштердің құлақтары хромдау геометриясын қалпына кетіргеннен кейін олардың бетін тегістеумен жояды.

қтан тепкіш автоматының қозғалмайтын пластиналары қозғалатындармен бірге жӛнделеді. Бұл жағдайда шарикті мойынтірек жаңа мойынтірекпен ауыстырылады.

о ғары вольтты қақпағы жанғанда немесе онда жарықшалар болғанда қақпақ ауыстырылады.

Тарапт қыштарды және датчик-таратқыштарды бӛлшектеу сияқты емес кері тәртіпте жиналады.

Жина лған таратқыштар стендттерде тексеріледі, одан кейін вакуумды және орталықтан тепкіш реттеуіштер бапталады

(2.16 ж әне

2.17-суреттер) ж әне таратқыш оталдырудығ эталонды катушкалары мен коммутатарларының жиынтығында үздіксіз ұшқын беруі тексеріледі.

қару блоктары және бұрылысты кӛрсеткіш үзгіштер, сондай-ақ сызба тақташадағы және қадалы жалғағышты пластмасс қаңқаларда орналасқан дискретті радиоэлементтер (немесе электрондық техника бұйымдары) негізінде орындалған басқа да қондырғылар кездеседі.

3, 4

Радиоэлементтер        ретінде        резисторлар, конденсаторлар, диодтар, стабилитрондар, транзисторлар ж

ұндай конструкциялар электрмен жабдықтау жүйелерінің аномальды жұмыс істеу тәртібінде бортты желіде кернеу артық болғанда жұмыс істемей қалады.

Сонымен, клемма қышқылданғанда немесе тізбектің үзілуі салдарынан АКБ сӛніп қалғанда электр энергиясын күшті тұтынатындар істеп тұрған борттық желіде кернеу

Осы ған байланысты осындай электронды блоктардың, реле-реттеуіштердің және транзисторлы коммутаторлардың істемей қалуы негізінен

стабилитрондарды ң,

Сондықтан осы бӛлшектерді жӛндеген кезде электрондық блоктарды жасау кезінде қолданылатын технологиялық амалдар қолданылады.

ӛнделетін транзисторлы коммутаторларға металл қаңқада орналасқан дискретті элементтерде орындалған коммутаторлар жатады. Істемейтін элементтерді дәнекерлеу, кейінде лактаумен жаңа элементтерді орнату және дәнекерлеу жӛндеу жұмыстарының негізгілері болып табылады.

ӛнделгеннен кейін электронды блоктар мен транзисторлы коммутаторлар техникалық шарттарға сәйкес арнайы стендтерде сыналады. Электрондық жабдықтардың жұмыс үрдісін ӛлшеудің

ұмыс істейтін қозғалтқыштарды басқарудың электронды жүйелері кӛбіне келесі жағдайларда жұмыс істемей қалады :

кеңінен қолданылады. Ол электрондық блок  жадысына сигналдарды кодтау түрінде жүйенің және оның компоненттерінің жұмыс параметрлерінің ауытқуларын енгізеді.

қ шам жанады немесе қозғалтқыштың суреті кӛрсетілген индикаторы сигналы ӛшіп-жанып тұрады. Бас

қарудың электрондық жүйелеріне ТҚ жүргізу кезінде жүйе элементтерімен жұмыс жасағанда пайдалану үрдісіндегідей аса мұқият болу қажет :

ұмыс істейтін қозғалтқышты басқарудың электрондық жүйесіне арналған осы іспеттес деректердің себептері жұмыс істемеу кодтарымен анықталады, олар бақылау шамын диагностикалық қалыпқа қосумен немесе мотор- тестер және сканер кӛмегімен оқылады.

Жарық техникасын жӛндеу

Жары қ техникасы, жарық түсіру және дыбыстық сигнализация жабдықтарын пайдалану кезінде келесі ақуалар туындайды :

2.5

Жарық техникасын жӛндеу

Жарық техникасы аспаптары клеммаларында немесе олардың минус сымдары мен автомобиль шанағы арасында түйіспенің жартылай немесе толық болмауы олардың жұмысын бұзады. Нашар плюс түйіспе болғанда шам жарығының күші тӛмендейді, ал нашар минус түйіспе болғанда кӛп функциялы аспаптардың кейбір секциялары ӛзідігінен қосылады: стоп-сигналдық орнына, мысалы, бұрылыс белгісі немес артқа жүру сигналы қосылуы мүмкін. Мұндай жағдай орын алғанда жарық техникалық аспаптарының жұмысын фонарьдің барлық секцияларын бір уақытта қосумен тексереді. Жарық техникасы мен жарық сигнализациясы бұйымдарын пайдалану кезінде жарық кӛздерін дұрыс қолдану ӛте маңызды. Тиісті фонарьға сай келмейтін шамды орнату оның ақпараттылығын тӛмендетеді (мысалы, түсі жоқ шашыратқышты бұрылыс кӛрсеткішіндегі түссіз шам немесе габаритті панельдегі қызғылтсары шам сигналдың түсін бұзады, бұған тыйым салынған). Кез келген фонарьдағы қызғылтсары колбалы шам немесе қуаты аз шам аспап жарығының күшін тӛмендетеді. Қуаты жоғары шамдарды қолдану фонарьдың қызып кетуіне, оның пластмасс бӛлшектерінің және оқшаулауыштардың балқуына, басқаратын реле немесе ауыстырып-қосқыш түйіспелерінің жанып кетуіне, сызбалы тақша сымдарының жанып кетуіне және сымдардың тұйықталуына әкеледі. Жарық техникалық аспаптарда жанып кеткен шамдарды ауыстырғанда конструкциямен кӛзделген фонарьдің және штекерлік қосылыстардың тұмшалылығын қалпына келтіру керек. ТО-2 жүргізген кезде кӛбіне пайдалану үрдісінде бұзылған фаралар қондырғысын реттеуге тура келеді (2.18-сурет). Фараларды дұрыс орнатпау қараңғы уақытта жол-кӛлік оқиғасын тудыруды жоғарылатады. Фараларды орнатудағы ақаулар бекітпе элементтердің немесе реттеуіш бұрандалардың босауына немесе ӛздігінен бұралып кетуіне, аспа темірінің отырып қалуынан, автомобиль ауырлығы әсерінен жылжып кетуіне, жарық  кӛзін ауыстыруға байланысты. Фаралар тексеруге арналған аспаптармен немесе  автомобильде орналасқан фараларға сәйкес арнайы белгіленген экран кӛмегімен тексеріледі.

тарау

Жӛндеу технологиясы

1,2

h

l

Тігінен қабырғадағы экранды белгі салу нормативпен анықталған. Фара жарғын реттеу алдында пайдалану нұсқаулығында кӛзделген шиналардағы ауаның қысымы белгіленеді және де толықтай отын құйылған және жүргізушінің отырғышына 75 кг салмақ түсірумен жарақталған автомобиль тегіс, кӛлденең алаңға экраннан 5 м қашықтыққа орналастырылады. Фара кезекпен біреуін жабумен реттеледі.

Бақылау сұрақтары

Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары

Жӛндеу жабдығын таңдау

Автомобильдер мен тракторлардың электржабдықтарын пайдалану кезінде қолданылатын стендтік және диагностикалық жабдықтар келесі талаптардың орындалуын қамтамасыз етуі тиіс: Электржабдығының бӛлшектерін жӛндеу бойынша жұмыс орны тораптарды, бӛлшектерді және тіпті тұтас бұйымды бӛлшектеуге, ӛлшеуге және сынауға мүмкіндік беретін аспаптармен және құрал-саймандармен жабдықталуы тиіс. Жұмыс орны басқа жұмыс орындарынан бӛлек, жарық жылытылған жайда орналасуы тиіс және онда сору, желдету жабдығы болуы тиіс, ӛйткені жӛндеу кезінде зиянды заттар бӛлініп шығуы мүмкін (мысалы, жұимыс істемейтін АКБ-ны жӛндеу кезінде күкірт қышқылының буы).

Жұмыс        үстелінде        слесарлық        құрал-саймандардан        басқа        қысқа тұйықталудан қорғаумен тұрақты тоқ кӛзі, вольтметр, амперметр, омметр,

осциллограф немесе заманауи автосканер болуы тиіс. Сонымен бірге генераторлық қондырғыларды, стартерлерді және оталдыру жүйелерін тексеруге арналған стендтер болуы тиіс. ТО-1 және ТО-2 жүргізген кезде мамандандырылған және әмбебап бақылау және сынау жабдықтарын пайдаланумен кӛлік құралдарынан бұйымдарды шешіп алуды талап ететін бақылау-диагностикалық, реттеуіш, бекіту, майлау және басқа жұмыстарды орындау керек болады. Мамандандырылған жабдықтарға Э107 және Э108К типті аккумуляторлық сынамалар, аккумуляяторшының Э412 типті топтамасы, оталдыру білтелерін тазалауға және тексеруге арналған Э203 типті аспаптар, генераторлық қондырғыларды, кернеу реттеуіштерді және электрстартерлерді тексеруге арналған Э214 және Э236 типті аспаптар; ПРАФ-8 және ПРАФ-9 типті фараларды реттеу аспаптары; оталдыру жүйесін тексеруге және реттеуге арналған СПЗ-16 типті стендті және басқаларды жатқызуға  болады. Әмбебап жабдықтарға Э240, Э242 және 532-2М К типті бақылау-сынау стендтерін; әртүрлі модификациялы мотор-тестерлерді; отандық және шетелдік сканерлер мен мультиметрлерді жатқызуға баолады.

Аккумуляторларды тексеруге, жӛндеуге арналған құрылғы

Жасырын электродаралық қосқышты сыйымдылығы 190 А дейінгі қорғасынды стартерлі батареяларды және қақпағы ортақы моноблоктағы элементаралық қысқышты батареяны тексеру үшін және генераторлық қондырғыдағы кернеуді ӛлшеу үшін Э107 типті аккумуляторлық сынама қолданылады (3.1-сурет).Э107 типті аккумуляторлық сынаманың техникалық сипаттамасы: тексерілетін батареяның атаулы кернеуі

жүктеме резистор; 5- түйісте табан; 6- түйіспе сомын; 7- тұтқа; 8- сүңгі

3.2

Аккумуляторларды жӛндеуге, тексеруге арналған құрылғы

уақытша (5 с — ӛлшеу, 15 с — кідіріс); габаритті ӛлшемі — 170 х 120 х 160 мм; салмағы 0,9 кг кӛп емес. Э108 типті аккумулятор сынамасы автокӛлік ұйымдарында және техникалық қызмет кӛрсету стансаларында ашық элементаралық қосқышты атаулы сыйымдылығы 190 А • с қорғасынды стартер батареяларының техникалық жағдайын тексеруге арналған. Оны пайдалану шарты Э107 типті сынаманы пайдалану шарттарымен бірдей. Э412 типті аккумуляторшы топтамасы сыйымдылығы 45-тен 190 А • с дейінгі, тығыздығы 1,19 - 1,31 г/см

және атаулы кернеуі 12 В стартерлі аккумуляторлық батареяларға қызмет кӛрсетуге арналған. Бұл Э107 типті аккумуляторлық сынамадан, ПЭ-1 немес ПЭ-2 тығыздық ӛлшеуіштен, сыйымдылығы 2,5 л полиэтилен ыдыстан, екі сомын кілтінен және үш құрал: электролитті соруға арналған груша, деңгейді анықтауға арналған шыны түтікше және тығыздық ӛлшеуіштен тұратын тасымалды топтама. Топтаманың габаритті ӛлшемі — 320 х 210 х 300 мм; салмағы — 6,5 кг.

Аталмыш топтама келесі жұмыстарды орындау үшін пайдаланылады: Бірқатар отандық және шетел фирмалары қосу-зарядтау диагностикалық аспаптардың бірқатар гаммасын шығарады, олар келесі жұмыстарды жүзеге асыруға мүмкіндік береді: Кәсіби зарядтау қондырғысының мысалы ретінде келесі сипаттамалы ЗУ-1 модельді аспапты келтіруге болады: Автомобиль қозғалтқышын разрядталған штатты АКБ кезінде жылдың суық уақытында іске қосуды қамтамасыз ететін зарядты және іске қосу

қондырғыларының комбинациясы кеңінен таралған: Сонымен, ПЗУ-М қосу- зарядтау қондырғысы келесі сипаттамаларға ие:

Электржабдығын сынауға арналған стендтер

Генераторлық қондырғылар, кернеу реттеуіштері және электрстартерлер кӛрсеткіштерін тексеру үшін Э214 және Э236 типті аспаптар қолданылады.

Э214 типті аспап 12 және 24 В атаулы кернеуге есептелген автомобильдердің электржабдықтарын тексеруге арналған, оның ішінде қуаты 800 Вт дейінгі генераторлар, кернеу реттеуіштері, қуаты 7 л. с. дейінгі стартерлер, оталдыру үзгіш-таратқыштары, оталдыру катушкалары және АКБ. Аталмыш аспап электржабдығын оқшаулау кедергісін бақылайды, сыйымдылықты, үзгіш тұйіспелерінің тұйықталу жағдайының бұрышын, айлану жиілігін, кернеуді және тоқ күшін ӛлшейді. Онда генераторлық қондырғыны тексеру кезінде оның жүктемесін ӛлшеу қарастырылған.

Электрлік сипатты ақауларды, мысалы үзілу немес зәкір орамының қысқа тұйықталуын

Э236 типті аспап кӛмегімен анықтауға болады (3.2-сурет). Аспаптың жоғарғы жағында екі призма түрінде трансформатор ойығы бар,

1- тексеру түріндегі айыстырып-қосқыш; 2- сақтандырғыш; 3-бақылау шам; 4- микроамперметр; 5-магнит полюсы; 6-«желі» индикаторы; 7-микроамперметрдің сезімталдығын реттеу тұтқасы; 8- желіге қосу айыры; 9, 10- сүңгілер; 11-зәкірді аналдыруға арналған құрылғы

оған диагностикаланатын зәкірді қояды. Белгілі тәртіптерді ағытып-қосқыш кӛмегімен тексеру түрі белгіленеді: оқшаулауды бақылау, зәкір орамы секцияларының қысқа тұйықталуын анықтау немесе секциялар орамдарын дұрыс орау бағыттарын анықтау. Бақылау шамы және миллиамперметр зәкір ақауларын анықтау үшін индикаторлы және ӛлшемдік элемент ретінде қолданылады. Қосқыштар аспапты зәкірдің бақыланатын учаскелеріне қосуға арналған.

қолданылуы мүмкін, аталмыш аспаппен жүтемелі қуаты 1 кВт кӛп және атаулы кернеуі 14 және 28 В генераторлық қондырғылар, кернеу реттеуіштері, қуаты 10 кВт дейінгі стартерлер, бұрылыс кӛрсеткіштері үзгішінің, коммутаорлық аппаратураның релесі, резисторлар мен АТЭ бұйымына кіретін жартылай ӛткізгішті аспаптар тексеріледі. Бұл стенд басқалар сияқты келесі бақылау сынамаларын жүзеге асыруға мүмкіндік береді:

532-2М типті стенд (3.3-сурет) ТҚ және жӛндеу кезінде автомобильден ағытып алынған бӛлшектерді тексеру үшін қолданылады. Ол қуаты 2 кВт дейін және атаулы кернеуі 14 және 28 В генераторлық қондырғылардың, кернеу реттеуішінің барлық элементтерінің және реттеуіштің ӛзінің, электржабдығын оқшаулау бұрылыс кӛрсеткішінің релесін, резисторлардың, бұйымға кіретін диодтардың және транзисторлардың техникалық жағдайына бақылау жасауға мүмкіндік береді. Стендтің техникалық сипаттамасы: типі — стационарлық, қоректену — кернеуі 380 В және жиілігі 50 Гц айнымалы тоқ кӛзінен; бақыланатын генераторларды жүктеудің максималды қуаты 1 кВт кӛп емес.

«СКИФ-1» стенді автомобильден шешіп алынған электржабдықты тексеруге және реттеуге арналған. Стендпен келесілерді орындауға болады: атаулы кернеуі 12 және 24 В, қуаты 3 кВт дейінгі бос жүріс тәртібінде және 1,2 кВт дейінгі жүктемемен тұрақты және айнымалы тоқ генераторларын сынау, генераторға

1, 2

«Қосу» батырмасы;

реттеуіш релесін тексеру және реттеу; бос айналу кезінде атаулы кернеуі 12 және 24 В, қуаты 9 кВт дейінгі стартерлерді сынау; коммутаторлық релені жұмыс қабілетіне тексеру; автомобильдің қосалқы механихмдерінің электрқозғалтқыштарын тексеру; жартылай ӛткізгішті аспаптардың дұрыс жұмыс жасауын тексеру; кедергіні ӛлшеу. Тексерілетін генераторлар мен стартерлер кергіш бұрамалы шынжыр түріндегі керме кӛмегімен кареткаға бекітіледі. Қажет болуына қарай генератор шкиві каретка сомынына тимеуі үшін генератор астына керек-жарақтар топтамасынан призма салынады. Стендер жұмысы автомобильден алынған автокӛлік құралдарының электрэабдықтарын бақылау және диагностикалау кезінде тоқ күшін, электр кернеуді және кедергіні ӛлшеуге негізделген. Генераторларды стендте тексеру әдісінің ерекшелігі – олар ӛздірінің техникалық сипаттамалары бойынша айналудың бекітілген жиіліктерінде тексеріледі. Егер генераторлардың техникалық жағдайын анықтайтын нормативтік кӛрсеткіштер стендте тексеру кезіндегі жиіліктен ерекшеленетін айналу жиілігі үшін келтірілсе, онда шығыс сипаттамалар бойынша генераторлардың техникалық жағдайын бағалау қосымша кӛрсеткіш – қоздыру орамындағы кернеуді ӛлшеу арқылы жүзеге асырылады.

«СКИФ-1» стендінің техникалық сипаттамасы: конструкция типі — үстелге қойылатын; стендтің қоректенуі — 380В/50 Гц; тұтынатын қуаты — 2,5 кВт; габаритті ӛлшемдері — 800 х 650 х 900 мм; салмағы 120 кг-нан кӛп емес. Оталдыру білтелерін тазалау және тексеру үшін Э203 типті аспаптар топтамасы, оталдыру жүйесін тексеру және реттеу үшін СПЗ-8 және СПЗ-16 типті стендтер қолданылады.

екі типті сынау қондырғыларынан тұрады: Э203.О — ауаны шығындау 50 л/мин болғанда 0,3... 0,6 МПа қысыммен оталдыру білтесінің жылу конустарын құмшашқыш пен тазалау үшін; Э203.П — 1,6 МПа дейінгі қысымда ұшқын шығу мен бітелудің үздіксіздігін тексеру үшін. Бұл қондырғылар үшін 1,5 МПа дейінгі қысымды қамтамасыз ететін, 100 л/мин дейінгі беріліспен ауа компрессоры қажет. Техникалық сипаттама: стен типі — стационарлы; қоректену — кернеуі 220 В және жиілігі 50 Гц бір фазалы айнымалы тоқ желісінен; тұтынатын қуаты 15 Вт; Э203.О қондырғысының габаритті ӛлшемі 215 х 280 х 180 мм және салмағы 4,0 кг, Э203.П — сәйкесінше 245 х 125 х 355 мм және 7 кг. Автомобильден ағытып алынған оталдырудың классикалық, түйіспесіз (электр магнитті датчикпен және Холл нәтижесі негізінде датчикпен) транзисторлық және тиристорлы жүйелердің техникалық жағдайын тексеру

Осы стендтерде оталдыру жүйелерін реттеуге, келесі негізгі кӛрсеткіштерді анықтауға болады: СПЗ-16 стендінің техникалық сипаттамасы: типі — стационарлы; қоректену — кернеуі 220 В және жиілігі 50 Гц бір фазалы айнымалы тоқ желісінен; тұтынылатын қуаты — 400 Вт; ерте оталдыру бұрыштарын ӛлшеу дәлдігі ±0,5° кездейсоқ және жүйелік ауытқуларды автоматты түрде алып тастағанда; 0... 6 000 мин -1 диапазонында айналу жиілігін реттеу; атмосфералық қысымнан разрядталуды реттеу— 53 кПа дейін; кернеуді, тоқ күшін, кедергіні және жиілікті ӛлшеу дәлдігі 4% тӛмен емес; стендтің габаритті ӛлшемдері —  590 х 414 х 550 мм; салмағы — 30 кг.

Мотор-тестерлер

Мотор-тестер ӛзінің атауын карбюраторлы қозғалтқыштардың классикалық түйіспелі оталдыру жүйесінің жағдайын тексеретін аспаптан алған. Бұл атау осы компьютерлік қондырғылардың мүмкіндіктерінің кӛп болуына қарамастан, заманауи диагностикалық кешендерге берілген. Қазір олар оталдыру жүйесінің техникалық жағдайын, электрмен жабдықтауды және іске қосуды, сондай-ақ автомобиль агрегаттарын басқарудың электрондық жүйелерін тексеру үшін қолданылады. Заманауи мотор-тестердің негізін электрондық осциллограф құрайды, оған АЦП арқылы датчиктер мен компьютер қосылған. Типтік мотор-тестердің құрылымдық сұлбасы датчиктен тұрады, ол АЦП арқылы ЦУУ (тұрақты және жедел жадылы орталық процессор) орталықтан басқару қондырғысымен және ӛлшеуіш кӛп каналды қондырғымен (ИМУ) байланысқан (3.4-сурет). Ӛлшеу ақпараты АУП-дан (нормаланған сигналар түрінде) орталық процессермен ӛңделеді және жадымен жабдықталуы мүмкін

n

м

в

пр , и 2м

lK

0 — қозғалтқыштың иінді білікшесі бойынша  ерте оталдыру бұрышы;

f

ЦУУ — орталық басқарушы қондырғы; ВУ — сыртқы басқарушы қондырғы; ИП — қоректендіру кӛзі; ИУ — индикаторлық қодырғы (цифрлық табло); Э — осциллограф дисплейі, экраны

осциллограф экранына немесе цифрлық индикаторлық қондырғыға түседі. ЦУУ калибрлы қондырғымен (КУ) және қашықтықтан басқару қондырғысымен (ВУ) байланысқан. Мотор-тестерде айналу жиілігінің датчигі қолданылады, олардың бірі ВМТ датчигі (егер мұндай автомобильде болмаса), датчиктер — АКБ « + » клеммамен, генераторлық қондырғының « + » клеммасымен және оталдыру катушкасының «ВК» клема қосқыштары. Одан басқа, кабель-адаптер пайдаланылады, ол оталдыру таратқышының жоғары вольтті сымға немесе бірінші цилиндрдың оталдыру білтесіне қосылады, және сыйымдылықты датчикті кабель-адаптер, ол оталдыру катушкасының орталық сымына қосылады. Бұл кабель-адаптерлер осциллограммды синхрондау функциясын атқарады. Екі немесе тӛрт шығысты оталдыру катушкасы болған кезде сегіз сыйымдылықты датчикті кабель-адаптер қолданылады. Мотор-тестер жиынтығында тоқ күшін түйіспесіз ӛлшеуге арналған датчик, оттегі датчигіне қосылуға арналған кабель-адаптер және автомобильдің диагностикалық қосқышына арналған штекерлі қосқыш. Орталықтан басқару қондырғысы және ИУ орталық процессормен бірге мотор-тестердің бағдарламалық модуліне кіреді, ол жедел жады мен дисководпен білестірілген қатты дискідегі жады блогымен байланысқан. Ӛлшеулер нәтижелері және соған сәйкес осциллограмма дербес компьютердің мониторына немесе цифрлық дисплейге шығарылады. Әрбір мотор-тестер үшін ӛлшеулер деректерді кез келген форматтағы принтерде басып шығаруға болады (протокол, цифрлық басып шығару).

Мотор-тестермен басқару тұрақты функциялардың арнайы пернетақтасымен немес дербес компьютердің пернетақтасымен жүзеге асырылады. Тұрақты функцияларға жүйенің жоғары кернеуін ажырату немесе «массаға» тұйықтау, жүйе кӛрсеткіштерінің  ӛлшенген  мәндерін жазу және оқу, ақпарат шығару, осциллографтау тәртібінен ӛлшеу бағдарламасына ауыстыру және т. б. жатады.

Ол дербес компьютер базасында диагностикалық кешен болып табылып, мотор-тестер, басқарудың электрондық блоктарын сканерлеу, кӛп арналы осциллограф және датчик сигналдарын ұқсататын генератор функцияларын атқарады. Кешен қозғалтқышты тестілеудің заманауи әдістерін жүргізуді қамтамасыз етеді: Сырт жағынан кешен тасымалды тіреу секілді, оған дербес компьютер, монитор, диагностика нәтижелерін басып шығаруға арналған принтер орнатылған. Ыңғайлы болу үшін аспапты тіреу бұралатын кронштейнмен жабдықталған, оның аяқ жағында нормалау модулі бекітілген. Модульге датчиктер және мотор-тестер жіктері жалғанады. Аспап кешенді автоматтандырылған тестілеу және қозғалтқыштың барлық жүйелері бойынша жекелеген тестілер жүргізеді. Автоматты синхрондайтын цифрлық осциллоскоп кӛріністерді басқару бойынша кең мүмкіндіктерге ие: Басқа да заманауи микропроцессорлы кешендер сияқты мотор-тестерде отандық және шетелде ӛндірілген бензинді және дизельді автомобильдердің кӛрсеткіштерін реттеу бойынша деректердің анықтамалық базасы бар, онда озу оталдыру бұрышын орнату белгісінің орналасуы және бос жүрісте реттеу кӛрсетіледі. Бағдарламада базаны толқтыруға және түзетуге, қозғалтқыш маркасы мен типі бойынша автомобильді таңдауға, ағымдағы кӛрсеткіштермен салыстыру үшін анықтамалық ақпаратты экранға шығаруға, диагностика нәтижелерін принтерде шығаруға, оларды клиенттер базасында сақтауға және автомобиль «ақауларының тарихын» жүргізуге болады. Кешен бастапқы және екінші тізбектерден синхрондап жұмыс істей алады, бұл бастапқы тізбекке қосылуға мүмкіндік бермейтін кӛптеген заманауи автомобильдерге қосылуды

айтарлықтай жеңілдетеді. Ӛнімділікке тестілеу жүргізу кезінде форсунка тобына қосылу үшін аспап арнайы ауыстырғыштармен толықтырылған. DІS жүйелеріне қосылу үшін адаптер бір уақытта тӛрт екі шығысты катушкаларға қосылады. Аустырғыштар цилиндрдағы қысымды ӛлшеу үшін қолданылады (компрессия). Бағдарламалық қамтамасыз ету модульдік құрылымға ие, оны кейінде Интернет арқылы жаңартуға болады. Оған модульдік үйлесім, әртүрлі конфигурацияларды кейін жарақтаумен жеткізу, мәзірдің ойдан құрылған жүйесі, толық нұсқаулармен толықтыру тән. Кешеннің негізгі құраушы бӛліктері мен модульдік блоктары:

Оталдыру білтесіндегі тесіктің максималды және минималды кернеуін анықтаудың арнайы тәртібі, ұшқын пайда болу тұрақтылығын тексеру. Кедергіні, тұрақты және айнымалы кернеуді, сигналдар тесіктілігін ӛлшеуге арналған мультиметр тәртібі. Сезімтал тізбекті тексеруге және жағдайды бағалау үшін λ-зонд сипаттамасын ӛлшеуге арналған жоғары Омды кіріс. Қысым датчигі кӛмегімен қысу тактісі соңында қысымды ӛлшеу жолымен тексеріледі. Бұл тәртіпте цилиндрдағы қысымды ӛлшеу осциллограммасы шығарылады. Жоғары кіріс кедергілі әмбебап вольтметр тәртібі пайдаланылады. Базалық жинаққа кіретін λ -зонд осциллограф тәртібімен датчиктен сигнал түрін бақылауға болады. Мотор-тестер әртүрлі ӛндірушілердің кӛп компонентті газ талдағыштарымен толықтырылуы мүмкін, олар RS-232 интерфейсті кешенге байланысты, бұл

газ талдағышты , автоматты калибрлеуді, конденсаттың шығуын басқаруды және уылылық ӛлшемдер нәтижелерін кешенді принтеріне және мониторға шығаруды қамтамасыз етеді.

Осциллограф-генератор кез келген ӛндірушінің автомобильдерінің элекрондық жүйелерінің сигналдарын зерттеуге және ұқстауға мүмкіндік береді, тӛрт әмбебап арнасы және екі қосымша: бастапқы және екінші тізбегі бар. Жоғары тез әрекеттесу мен сезімталдық сигналдың нақты ӛзгеруін байқауға мүмкіндік береді. Сигналды зерттеу бойынша кең мүмкіндіктер: синхрондаудың әртүрлі түрлері; кейінде қараумен кадрларды есте сақтау; салыстыру және ұқсату үшін деректер базасында сигналдарды сақтау; зерттелетін сигналды эталонмен салыстыру; ӛлшеу белгілері кӛмегімен сигнал сипаттамасын зерттеу.

тарау

Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары

Стандартты пішінді сигналдарды (тікбұрышты, үшбұрышты, синус), сондай-ақ анағұрлым кеңінен таралған датчиктер сигналдарын (иінді және таратқыш білік, Холл, ауа шығысы, детонация, λ-зонд) генерациялауға болады. Одан басқа, жұмыс істеп тұрған автомобильден деректер базасына алдын ала жазылып алынған сигналдарды генерациялауға болады.

Дизельді модуль айналу жиілігін және бүріккіштің ерте бұрышын бақылайды, орам реттеуішінің, ерте автоматты жалғастырғышының жұмысын тексереді, осциллограмм бойынша отын сорғысының және форсунканың жағдайын диагностикалайды.

Қысым мен температураны өлшеуге арналған жинақтама қысым мен температураның электрондық датчиктерінен, автомобильдің отын жүйесіне қосу үшін ауыстырғыштар мен келтеқосқыштар жиынтығынан және цилиндрлардағы қысымды ӛлшеуге арналған жиынтықтан (компрессия) тұрады. Отын қысымын және бүрку уақытын ӛлшеу. Май мен салқындатқыш сұйықтығының температурасын ӛлшеу. Тікелей қозғалтқышта форсункалардың жағдайын анықтау үшін олардың ӛніміділігіне тест жүргізу. Газды тарату фазасын тексеру үшін графикалық тәртіпте компрессияны ӛлшеу. Компрессияның мүмкін себептерін анықтау үшін цилиндрдағы максималды қысымды және разрядталуды ӛлшеу. Барлық отандық автомобильдерді басқарудың электрондық жүйелерін диагностикалау үшін

Сканерлейтін тестерлер

Автосканер

диагностикалық шаммен, радиаторды салқындату желдеткішінің релесімен, оталдыру модулімен, электр бензинсорғы релесімен және электрмагнитті форсункалармен. Стандартты RS-232 интерфейс        арқылы        дербес компьютермен тестер жұмысының бағдарламасы бар.

деп бӛлінеді, дилерлік тек бір ӛндірушінің автомобильдерімен жұмыс жасайды, ал мультитаңбалы әртүрлі маркалы автомобильдерге қызмет кӛрсететін және жӛндейтін дербес автомеханиктерге арналған. Біріншісі толықтырылуына және шығарылған жылына тәуелсіз аталмыш маркалы автомобильдердің барлық контроллерімен кепілді байланысымен және кең ақпаратымен ерекшеленеді. Екіншісі автомобильдердің кӛшпелі модельдерінде жүйелерді әрқашан тестілей алмайды, алайда бағасының тӛмен болуына және әмбебап болуына байланысты кеңінен таралған. Қазіргі уақытта жалпылау протоколын және диагностикалық қосқыш типін стандарттау жүзеге асырылуда, нұсқалардың бірі —OBD-ІІ протоколы.

болады, ол отынды бүркуі отандық (ВАЗ, ГАЗ, УАЗ) және импортты ӛндірісті электрондық басқару жүйелерімен жарақталған автомобильдердің іштен жанатын қозғалтқыштарын диагностикалауға арналған. ДСТ-10 кӛмегімен тестілеу тәртібін таңдап алуға болады, олар: жүйелік деректерді оқиды;

тестер жадысына жағдайлардың айнымалы флагтарының мәндерін жазады және сақтайды; мәтіндік, сондай-ақ графикалық тәртіптерде деректерді кӛрсетеді; пароль орнатады; DstLіnk және «Мотор-тестер» бағдарламасы кӛмегімен компьютерде файлдардағы деректерді экспорттайды . ■ ■ ■ ■ ■

тарау

Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары

ДСТ-10 тестері автомобильде тұрған K-Lіne қосқышы (диагностикалық қосқыш) блокпен байланыс құралымен басқарудың электондық блогының (ЭБУ) деректерін және оның жұмысын бақылайды. Аспап микропроцессорлық блоктан, ол ЭБУ-мен ӛзара әрекеттеседі және оның жұмысын бақылайды; тестерді басқаруға мүмкіндік беретін пернетақтадан және дисплейден тұрады. Сұйық кристалды графикалық дисплейде диагностикалауға қажетті ақпарат кӛрсетіледі. ДСТ-10 техникалық сипаттамасы: қоректену — автомобильдің бортты желісінен; габаритті ӛлшемдері — 205 х 100 х 37 мм; тұтынылатын қуаты 2,5 В- А кӛп емес; габаритті ӛлшемдері — 145 х 87 х 43 мм; салмағы — 0,35 кг; қолданылатын интерфейстер — K-Lіne, L-Lіne, RS-232; қызмет ету мерзімі кем дегенде 5 жыл. ДСТ-10 индикаторлық типті аспап болып табылады және тексеруді қажет етпейді.

Фараларды реттеуге арналған аспап Фараларды тексеруге арналған «ИПФ-01» аспабы МЕМСТ Р 51709  — 2001 талаптарына сәйкес кӛлік құралдарының сыртқы жарық аспаптарының техникалық жағдайын тексеруге және реттеуге арналған. Аспап келесі ӛлшеулерді жүргізеді: Аспап ӛлшенетін сипаттамаларды дербес компьютерге берумен автомобильдің жағдайына кешенді техникалық байқау жүргізу кезінде диагностикалық желіге қосыла алады. Конструктивті түрде аспапқа мыналар кіреді: ӛлшеуіш блок; тірек; аспаптың бейімделу жүйесінің оптикалық визирі; арба (3.6-сурет).

Өлшеуіш блок бағыттауыш тӛлкелер арқылы тірек бойымен орын ауыстырып тұрады. Тәрекке қатысты ӛлшеуіш блогын бейімдеу, сондай-ақ оны берілген биіктікке бекіту үшін сермерлі тоқтау механизмі жұмыс істейді. Ӛлшеуіш блогының құрамы: экран; сермелі экранды ауыстыру  механизмі; лимб; негіздеме; шынысындағы Френель линзасы; кӛру терезесі бар қаңқа; басқару мен индексацияның электронды тақшасы; экранда орналасқан және қосымша баспа тақшада бекітілген фотоқабылдағыш; басқару панелі;

а

б

қоректенуді қосуға арналған қосқышты панель; сыртқы фотоқабылдағыш және техникалық бақылау желісі (ЛТК). Экран қаңқаның бүйіргі қабырғасында орналасқан сермермен жарақталған механизм кӛмегімен тік бағытта орын ауыстырады. Экранның орналасуы ӛлшеуіш блоктың артқы қабырғасында орнатылған баптау шәкілі лимбасы мәніне сәйкес келеді.

Тірек тікбұрышты қималы қабырғасы жұқа құбырдан жасалады. Бүйір қабырғасында ӛлшеуіш сызғыш орнатылған, тіректің жоғарғы жағында ӛлшенетін объектіге қатысты аспапты бейімдеуге арналған визир орналасқан. Тірек арбаға бекітілген және тік осьпен бұруға болады. Тіректі бекіту үшін жоғарғы жақта сермер бар.

Аспап бейімі жүйесінің визирі осьтес орналасқан сыммен және визирлі саңылаулы жалғама құбыр түрінде орындалған және ол кӛлденең ось айналасында сермер арқылы бұрылумен, сондай-ақ тірек боойымен жоғары- тӛмен жылжып, керек жағдайға бекітумен визирлік сызық ролін атқарады. Визирдің визирлік сызығының күйі экрандағы кӛлденең сызықтармен сәйкес келуі үшін дәлдеу бұрандалары бар.

үш доңғалағы және сыртқы фотоқабылдағышты сақтауға арналған қақпақты орын бар. Арбада тіректі монтаждауға және бекітуге арналған ұяшық орналасқан. Доңғалақпен ӛлшеуіш блогының негіздемесін кӛлденең орнату үшін биіктік бойымен реттеуге болады. Линза ретінде фокустық қашықтығы 290... 295 мм Френнель линзасы пайдаланылған. Шынысы ппластмассадан жасалған, тӛменгі жақта ӛлшеуіш

е

блоктың негіздемесіне қарай линзаны бекітуге және реттеуге арналған кронштейндер орналасқан. Сыртқы фотоқабылдағыш тасымалды сәуле қабылдағыштан, сӛндіруге арналған ұяшығы бар ұстағыштан, жіптен және сорғы-қақпақтан тұрады. Аспаптың әрекет ету қағыдасы мынадай. Жарық сәулесі тексерілетін фарадан Френель линзасы, сәуле сүзгісі арқылы ӛтіп, фотодиодқа түседі. Сәуле күшіне пропорционал фотодиодтың электр тоғы басқарылатын күшейткішпен күшейтіледі және басқарудың және индикацияның электрондық тақшасында орналасқан микропроцессорға түседі. Аналогты сигнал цифрлық түрде түрлендіріледі және осы деректер негізінде микропроцессор жарық күшін есептейді. Есептеу нәтижелері және басқа қызметтік хабарламалар екіжолды индикаторда кӛрсетіледі. Автомобильдің бұрылыс белгісінің жанып-ӛшу жиілігін ӛлшеу үшін сыртқы фотоқабылдағыш пайдаланылады, одан түсетін электрлік сигнал басқарылатын күшейткішпен күшейтіледі және басқарудың және индикацияның электрондық тақшасында орналасқан микропроцессорға түседі. Бұрылыс белгілерінің жанып-ӛшу жиілігі және басқа да жарқылдағыш сипаттамалар микропроцессормен есептеледі және екіжолды индикаторда кӛрсетіледі.

Аспап жұмысының негізгі тәртібі:

Оқу басылымы

Доронкин Владимир Геннадьевич Автомобиль электржабдықтарын жӛндеу Оқу құралы

4-ші басылым, стереотипті

Баспа№ 104114368. 30.04.2013 жылы баспаға қол қойылған. Пішіні 70 х 100/16. Гарнитура «Школьная». Қағаз офсетті № 1. Баспа офсетті. Баспа парағының шарты 6,5. Тираж 2 000 дана. №        тапсырыс

129085, Мәскеу, Мир даңғылы, 101В, б. 1, а/я 48. Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29. Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16474 05.04.2013.

Электрондық тасығыштарынан басылып шығарылған. «Тверской полиграфический комбинат» ААҚ , 170024, Тверь қ., Ленин даңғ., 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15.