Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Мағауин М.М.
Мәмбеев С.
Нұрпейісов Ә.К.
Рахмадиев Е.Р.

Сұлтанов Қ.С.
Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.

жүз томдық
Хикаялық дастандар

ББК 82.3 (2 Қаз)
ІSBN 9965-619-92-1 (т. 7)
© Әдебиет және өнер институты, 2004

М.О.Әуезов
атындағы
Әдебиет
және

өнер
институ-
ты Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде
жарияланатын «Бабалар сөзі» атты жүз томдық басылымды

дайындап, жариялау жұмысын жалғастыруда.
«Бабалар сөзі» сериясы—ғылыми басылым. Оның негіз-
гі принципі—шығарманың табылған нұсқаларын жүйелеп,
өзара салыстыра зерттеп, фольклорлық шығарманың сюжеті

мен жанрлық белгілері туралы толық көрініс беретін мәтінді
оқырманға ұсыну. Керек болған жағдайда бірнеше вариантта-
ры жарияланады. Ол варианттар бір томда жинақталмаса,
ғылыми жұмыстардың барысына қарай кейінгі томдарда ба-

сылады.
Әрбір том ғылыми қосымшалармен толығып отырады.
Ғылыми қосымшалар томға енген мәтіндерге жазылған тү-
сініктемелерді және олардың табылған варианттары жөнінде

мәліметтерді қамтиды. Сондай-ақ бұған сөздік, жер-су атаула-
ры, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге
арналған түсініктер, дастанның жинаушылары мен оның жыр-
лаушылары туралы деректер, пайдаланылған әдебиеттер тізі-

мі, орыс және ағылшын тілдерінде жазылған түйін кіреді.
«Бабалар сөзі» сериясының беташары—ХІХ ғасырда кең
дамып, фольклорымыздың тәуелсіз, толыққанды жанры ретін-
де қалыптасқан қазақ дастандары түрлік сипаты мен ерекше-

ліктеріне орай діни, хикаялық, ғашықтық, қаһармандық бо-
лып жіктеледі.
Серияның алғашқы тоғыз томын хикаялық дастандар
құрайды. Олардың мазмұны қызықты, оқиғасы шытырман,

сюжеттерінің түп төркіні көбіне шығыстық я халықаралық бо-
лып келеді.

Оқырманға ұсынылып отырған аталмыш серияның жетін-
ші томы алғашқылары сынды хикаялық дастандарға арнал-
ған; бұған өте көлемді, 9312 жолдан тұратын «Әбуғалисина,
Әбілхарис» дастаны еніп отыр. Бұл шығарма 980-1037 жыл-

дары өмір сүрген белгілі ойшыл, ғұлама Ибн Синаға [Авицен-
на] арналған. Бірақ бұл тарихи шығарма емес. Дастанның бас
кейіпкері өзінің прототипі—тарихи Ибн Синадан мүлде ал-
шақтап кеткен, түптеп келгенде ол бұқара халықтың бақытты

өмір сүруін, әділеттілікті аңсаған арман-қиялынан туған тип-
телген фольклорлық бейне.
Томды дайындау барысында 1917 жылға дейін араб
әрпінде басылып шыққан кітаптар мен араб әрпінде жазылған

қолжазбаларды дұрыс тану үшін мәтіндерге мұқият талда-
улар мен сараптау жұмыстары жүргізілді. Түпнұсқада қате
жазылған сөздер қазақ тілінің жазу нормаларына және контек-
ске сәйкес түзетіліп отырды, ал кейбір шумақтарда жекелеген

сөздер мен жалғаулықтар түсіп қалған жағдайда қажетті сөз-
дер тік жақшаға алынып берілді. Мәтінде кездескен араб, пар-
сы және орыс сөздері қазақ тіліне аударылып, томның соңында
арнайы сөздікте топтастырылды.

Жалпы бұл шығарманың тілі мен сөз саптау мәнері дастан-
дық эпостың ауызша жырланған үлгілеріне тән.
Томда жарияланып отырған мәтін 1990 жылы ғылыми-
көпшілікке арналған жинақта біраз қысқарту, редакциялық

өзгертулермен жарық көрген. Мәтін осы жарияланымға
қолжазбадан еш өзгеріссіз дайындалды.
Томның көлемі—21 б.т.

Әбуғалисина, Әбілхарис
Ертеден ел ермегі ертегі, өлең,
Көркем ғой кешеуілден ерте деген.
Жырлайын ертедегі ер еңбегін—

Ермекке ерінсем де ертең өлем.
Тырп етпей, жатпай тұрып тырбаңдайын,
Өмірдің өрнегінен құр қалмайын.
Ертеден елге тегіс жайылмаған,

Жаңадан жас, кәріге жырды арнайын.
Ескі ертек жаңа дейтін жаңа да емес,
Өлеңі жайылмаған ескі белес.
Деген жыр «Әбуғалисина» деген—

Тек қана айтылуы жаңа кеңес.
Пайда боп өз қолымнан осы жырым,
Бір рет шыққан еді бұдан бұрын.
Мың тоғыз жүз жиырма екінші жыл еді ол,

Жыл боп тұр отыз алты оған бүгін.
Бұл ертек—«Ибн Сина, Әбілхарис»,
Жайылып заманында шашқан дабыс.
Тарихта бес жүз сексен бесінші жыл,

Ол заман мың төрт [жүз] жыл бұдан алыс.
Бұқара қадимнан бар үлкен қала,
Самарқан қатарында Тәшкен және.
Сол Бұқар қаласында бір кісінің,

Жеткенде сол екеуі төрт жасына,
Жаспын деп отырмапты от басында.
Алғыр боп зейіндері, мектепке оқып,
Ақылға болды дария көп қасында.

Мінезі Әбілхарис ауыр, таза,
Жастардан жарыста оқып, асыпты оза.
Ересен Ғалисина үздік, алғыр,
Айрықша бар сабақты етті бажа.

Мүмкін емес айтарға кең ақылы,
Бір мәжіліске бола қалса жақыны.
Көз көргендер зейініне тәнті боп,
Жүрді айтылып әр орында нақылы.

Қара қылды қырыққа ақылы қақ жарып,
Зеректігі жиын топта топ жарып.
Хаким Лұқман, Аплатон деп айтарға,
Тұңғиық жар еді оған жап-жарық.

Мысал үшін бір ғана айтсам зейінін,
Ұлы, кіші білген күшті бейімін.
Ешбір адам шеше алмаған қиынның,
Секундта ашқан ілгері мен кейінін.

Ғалисина шыққанда бір далаға,
Білмек зейінін байқап шамаға,
Жарты парақ қағаз қойды жасырып,
Төсек-орын жер мен екі араға.

Ғалисина келгенінде даладан,
Төсегі мен төбесіне қараған.
«Не себептен қарадың,—деп,—жоғары»,–
Оқытушы мұғалімі сұраған.

Былайша деп оған жауап қайырды,
Назарладым биік-төмен жайымды.
Я биіктеу, я төмендеу сияқты,
Өз ойымша депті етсем пайымды.

Не деген ер, жалғыз парақ қағаздың
Қалыңдығын болжау түрі сабаздың.
Бұл зейінмен сегіз жылдай оқыпты,
Көп пен болжап қасиетін және аздың.

Ұлы, кіші бұл зейінін аңғарып,
Тамаша етіп жас балаға таңданып.
Балаларын екеуіне оқытты,
Көпшілікке екі бала жалданып.

Күні бойы сабақ беріп балаға,
Кештің құрын балалармен далада.
Ойнар еді асыр салып алысып,
Сонда жасы он екілер шамада.

Бұған халық таңырқасып, таңданып,
Тоқтатуға қалжың етіп қамданып.
Осынша ғылым ала тұрып шырақтар,
Балалардан бас тартпайсыз арланып.

Ғалисина беріп жауап оларға,
Толықтырып тұрарлық қып сауалға.
Балалықтың базарын нық өткізу,
Жарастықты жайнаған жас адамға.

Олай болса біз де қазір баламыз,
Балалықтан орынды үлес аламыз.
Жас уақыттың серуендемей көктемін,
Базарынан қалай мақұрым қаламыз.

Әр уақытты өмірге өлшеп арнаса,
Мезгілінен мерзімді үлес алмаса,
Менменсінген ақымақтардың мінезі,
Бейнесі адам, бағанасы далбаса.

Сонымен бірнеше жыл алды ғылым,
Артықша басқалардан білді білім.
Иунан, араб, парсы, үнді, қытай,
Біліпті көп елдердің түрлі тілін.

Айтылған Бұқар шәріп қаласында,
Оқылды түрлі ғылымның бәрі осында.
Алдында екеуісінің не ғалымдар,
Болмапты мәселе айтып таласуға.

Күндерден бір күндері екеуі ойлап,
Алдық деп дін ғылымын терең бойлап.
Дүниялық өнер-білім табу үшін,
Мәслихат етті екеуі кеңнен жайлап.

Тамамдап дін ғылымын оқып біттік,
Исламның мұсылмандық жолын тұттық.
Бар дейді өнер ғылымы, соны іздейік,
Себеп біз кең дүнияға туып шықтық.

Келісіп дүния жүзін кетті кезіп,
Ғылымның өнер-білім барын сезіп.
Қабірін әулиелер[дің] зияраттап,
Бейнетке ауыр, жеңіл шықты төзіп.

Батыстық мемлекеттің кезіп бәрін,
Аралап әр түрлі елдің қалаларын.
Күннің дәл батар жері—бір шаһарға,
Екеуі кездестірді жол сапарын.

Базарын тамашалап аралады,
Іздеген өнер ғылымын қарағалы.
Бір адам айқай салып хабарлап жүр,
Алсын деп адамдардың қалағаны.

Күні ертең тау үңгірі ашылады,
Бұл хабар барлығыңа, жиылған көп!
Есітті бұл хабарды екеулері,
Көшеде біреу әрі, біреу бері.

Бұл үндеу мақсаты не шақырған жар,
Ашылса ол үңгірде не нәрсе бар?
Хабарсыз қалмаңдар деп айқайлайды,
Түсіндір, ей, замандас, ол не болар?

Ол жігіт шақырған соң тұра қалды,
Туралап аттың басын бұра салды.

Есітпей қайдан келдіңдер бұл хабарды?
Айтайын білмесеңдер оны сұрап,
Бір жақтан келсеңіздер жолаушылап.
Бұл жағдай хазірет Дәуіт заманынан,

Бұл тауда бұл күнгеше тапқан тұрақ.
Дәуіттің болған бірер заманында,
Айтайын болсын, шырақ, хабарыңда.
Ол кісі көп оқыған ғалым екен,

Айтылған сол Дәуіттің қарауында.
Ат-есімі ол кісінің Писағұрыс,
Дүнияның ғылымын түгел білген дұрыс.
Опат боп хазірет Дәуіт көз жұмған соң,

Қалды ұлы Сүлейменге—таққа мініс.
Бағынды Сүлейменге жердің жүзі,
От пен су, айдың асты, күннің көзі.
Жел мен бұлт, жанды-жансыз бағынғанда,

Бағынбай Писағұрыс қалды өзі.
Патшасы бүкіл дүния Сүлеймен боп,
Жұлдыздай аспандағы әскері көп.
Дәу, пері, адамзаттан елші салды:

«Бас иіп Писағұрыс бағынсын!» деп.
Зәуқайыр Писағұрыс айтыпты оған:

Қайраты басым келмей бағынбаймын,
Бас имес қорықпағанға ешбір адам.

Жеткізді бұл жауапты Сүлейменге,
Бұл сөзді қос көрмеді Сүлеймен де.
Күліпті:—Қандай қайсар қайыспаған,
Пенде едім бет қайтпаған Құдайдан да.

Сүлеймен адамзатқа, дәу, періге,
Жын-шайтан, тағы-тағы әскеріне.
Көтеріп Қаптың тауын қырық күн тұрған,
Ат қойған Шамсуар деп бір еріне.

Әскерге жиналсын деп берді бұйрық,
Тауларды қиратқандай тауларға үйіріп.
Сап түзеп салтанатпен тақ болды әскер,
Сағатта үйдей үйіліп, құмдай құйылып.

Әскердің салтанатпен тұрды бәрі,
Жын-шайтан, пері мен дәу, адамдары.
Астына пілден мықты керік мініп,
Майданға жеке шықты Шамсуары.

Қарап тұр Писағұрыс күліп қана,
Тақыты мен тау басына мініп және.
Оның да әскерлері дайын болған,
Безеніп ұшан-байтақ орман, дала.

Жын-шайтан, пері, дәуден, адамзаттан,
Айдаһар, аю, қабылан мақлұқаттан.
Бұдан да бір «Шамсуар» жеке шықты,
Бейне сол Шамсуардай таңырқатқан.

Қарапты ғажап қалып халық бәрі,
Сүлеймен Дәуітұлы, сұлтандары.
Айнымас әскері де әскерінен,
Сондай-ақ Шамсуарға—Шамсуары.

Оның да патшасы отыр Сүлеймендей,
Әскері—әскеріндей, таң қалғандай.
Шамсуар Шамсуармен алысқанда,
Сүлеймен өз палуанын тани алмай.

Қылыш, садақ, шоқпар мен найзалары,
Неге тисе күл қылып майдалады.
Әскер де айырғысыз боп көрінді,
Суреттей сәуле тартқан айнадағы.

Әскері мұны көріп Сүлейменнің,
Қалыпты қайранына ғажап таңның.
Десіпті «Олар білер, біз білмеспіз,
Әскерлер араласса егер сан мың».

Аралас майдан жерді ұрыс басса,
Соғылып қанжар, найза қылыштасса,
Өзіміз-өзімізді танымаспыз,
Деп халық тілек қыпты тыныштасса.

Әрине, білсе керек,—деді,—аналар,
Мынадай жасаған жан жолын табар.
Қиратып біздің жақты жерге таптап,
Жынды ғып есімізді жеңеді олар.

Таңырқап Сүлеймен де қауіптенді,
Бас иіп, қаһарынан қайтыпты енді.
«Бағынба бағынбасаң, тәнтіміз» деп,
Ғалымға Писағұрыс хабар берді.

Сол күні Писағұрыс ғалым енді
Бағынып Сүлейменге өзі келді.
Еттім деп өнерімді көрсетуге,
Көрсеткен бас игізіп көп өнерді.

Аспанның әскерлері жұлдызындай,
Көрінген көп көзіне бір бұзылмай.
Сүлеймен Дәуітұлы тәнті болған,
Ғалымның Писағұрыс ұл-қызындай.

Сүлеймен сол ғалымды уәзір етті,
Не десе тілегенін әзір етті.
Ғылымы ихпа, кимия, симия—бәрін білген,
Сол айтқан Писағұрыс ғалым депті.

Дүниядан өтетінін анық біліп,
Ғылыммен тау үңгірін жарық қылып.
Оқыған барлық ғылым кітаптарын,
Жайлаған тау ғарына салып тығып.

Ғылыммен қарауылдар қойған сайлап,
Тамаша тағдырларын кеткен байлап.
Үш сағат әр жыл сайын ашылады,
Алады талапкерлер жазып жайлап.

Пияздың жазады оны суыменен,
Көрінбес ақ қағазға жазу деген.
Қыздырса отқа қалап ол жазуды,
Оқылар хат қарайып ережемен.

Сонымен олар да өткен дүниядан,
Керуендей кезекпенен басқан қадам.
Айқайлап жар шақырған себебі сол,
Талапкер жазып алар білген адам.

Кірген жан ол қуысқа сөйлемейді,
Сақтайды сақ боп өте тіл-көмейді.
Тамаша тазалығын сақтамаса,
Өледі, кім болса ол болсын мейлі.

Харис пен Ғалисина мұны естіп,
Кіруге болмас депті мұны күтіп.
Бекітті келесі жыл кірейік,—деп,—
Керекті заттың бәрін жиып бітіп.

Алуға заттың бәрін керек-жарақ,
Шамшырақ, шамасынша ішер тамақ.
Дем алып жату, тұру, күндіз-түннің
Етумен білді бәрін есеп-санақ.

Киіктің жүрек майы, қаймақ бұғы,
Күмістің жиырма тиын ауырлығы.
Күніге жейтін тамақ салмағы бұл,
Айына бір татылар сусындығы.

Жүрегін қуырдақ қып марал, киік,
Бұршақтай бауырсақты ұсақ қиып.
Пісіріп есеппенен алды бәрін,
Бадамның пісте менен майын құйып.

Кептіріп, пісіріпті қойып күнге,
Ішпеді ешбір тағам тойып мүлде.
Бір татып аптасында үйреніпті,
Мысалы даярланып осы түрде.

Мейіздей өздері де қалды қатып,
Үш күнде көзін іліп сағат жатып.
Үйреніп бәріне де алды түгел,
Айында сусындықты бір-ақ татып.

Ашылды тау есігі, уақыт ашық,
Мезгілі үш-ақ сағат—асығыс, тар.
Бұлар да тауға келді көпшілікпен,
Бір жылға даярланып, басын тіккен.

Ғылымның, өнер-білім дәмін татып,
Ішіне кірді үңгірдің аздап жүкпен.
Талапкер ішке кіріп жұрттың бәрі,
Тым-тырыс, тәртібі сол, жас пен кәрі

Үш сағат уақыт барда жазып алып,
Тарасты бітуімен бірге тағы.
Екеуі Ғалисина көптен қалып,
Білтемен шақпақ шағып етті жарық.

Шамының сәулесімен құралдарын,
Кірісті ғылым алуға даярланып.
Шамменен кең қуысын жүрді кезіп,
Әуіздер, ағар бұлақ көрді сезіп,

Ақтарып өнер, ғылым, сиқыр тылсым,
Ішкендей білді жаттап суын езіп.

Жат білді кереметтің көпшілігін,
Сөйлеспей, есіттірмей еш сыбырын.
Қиынын пияз суымен жазып алды,
Кіжініп, деп қырсығым кетші бүгін.

Екеуі ұйықтар болса кезекпенен,
Айырып күн мен түнді есеппенен.
Ен ғылым есебі жоқ алды бұлар,
Алғанын бір-біріне көрсетпеген.

Көп елдің өздері де білген тілін,
Сол білген тіл күшімен алды ғылым.
Зейіннің алған білім арқасында,
Ашылар тау үңгірі білді жылын.

Үңгір тас ашылуын тұрды күтіп,
Минутын мүлт еткізбей бір де ұмытып.
Лап кірді сырттағылар ашылғанда,
Бұлар да бір жағынан шықты зытып.

Аз-маздап кіргенінде сонша халық,
Көздері кейбірінің қалды шалып.
Шаш, сақал, тырнақтары өсіп кеткен,
Өзгерген түстері де үрей жарып.

Адамдар үрейленді мұны көрген,
Шаш, тырнақ өсіп шыққан күнсіз жерден.
Тым суық кескін-келбет болғаны үшін,
Кісілер қайран болды әр түрлі елден.

Ұстауға тұс-тұсынан қамалады,
Көңілі бұлардың да қабарады.
Екеуін қамаған көп ұстап алып,
Алдына патшасының апарады.

Патшасы адам еді қаһары қатты,
Зұлым мен танымайтын әділетті.
Көрді де:—Кескіндері жаман екен,
Тарт дарға, өлтір,—депті,—лағынетті!

Себебі, бір уақиға сол заманда,
Бар екен екі сиқыр батыс маңда.
Халыққа есебі жоқ азап берген,
Әр жерде сөз боп жүрген айтылғанда.

Екеуін сол екеуі деп таниды,
Жауыз деп, халықтың жауы бұл кәнігі.
«Дарға тарт, өлтір!» деудің себебі сол,
Байғұстар бір жыл жатып һәм арыды.

Жендеттер өлтіруге және қамап,
Азаптап, балағаттап және сабап.
Харисқа Ғалисина «Кеттім!»—депті,
Кетуге өнерімен етіп талап.

Деп айтты:—Басқа тілмен оқып мұнша,
Не азап бейнет көру бізге осынша?
Көлшікке көз алдында көпшіліктің,
Шолп етті «Ал, кеттім»,—деп жоқ боп жынша.

Жендеттер зыр жүгіріп дедектеген,
Жиналып, жиіліктен жел өтпеген.
Сиқырды суды сарқып ұстаймыз деп,
Суды ойға төктіріпті шелекпенен.

Жендеттер жата берсін әлектеніп,
Шелекке шелек қосып, шелек беріп.
Алдында Әбілхарис там басына
Секірді, іздесем деп көмек беріп.

Шу етті «Айрылдық!»—деп жендеттері,
Ұстауға жендет түгіл, жел жетпеді.
Біреуін іздеп таппай жатқанында,
Әуреге әуре қосты бұл кеткені.

Шыққанда Әбілхарис там басына,
Хабаршы жеткізіпті хан қасына.
Хан қатты қаһар етіп, жендеттерді,
Сол үшін бұйырыпты дарға асуға.

Шуылдап төресі де, қарасы да,
Дал болды даласы да, қаласы да.
Не болды екі жігіт, соны айтайық,
Ендіріп тыңдаушының санасына.

Екеуі—Ғалисина, Әбілхарис,
Көрген соң жендеттерден көп дағдарыс,
Көлшікпен Ғалисина Ніл суымен,
Қаладан Мысыр—Каир шығыпты алыс.

Өнермен Әбілхарис шығып тамға,
Таптырмай іздесе ізін ешбір жанға.
Бағдаттың қаласынан барып шықты,
Қалдырып қайғылы арман ақымақ ханға.

Мысырға Ғалисина бара берсін,
Үлесін ол да өзінше ала берсін.
Сыңары сол егіздің, ата-ана бір,
Айталық Әбілхарис сөзі келсін.

Бағдатты үш-төрт күндей аралады,
Тәжірибе көргенінен тағы алады.
Күн көрмей бір жыл азып шыққан беті,
Көңіліне мұндай пікір оралады:

«Өтпесін деп ойлады өмір текке,
Көшейін онан да бір әрекетке»,—
Депті де, орман барып, шырша ағаштан
Қырық ағаш кесіп алды бір минутте.

Ағаштың жуаны мен бойы бірдей,
Пышақпен бас-аяғын кесті іркілмей.
Қырық рет қырық ағашқа әпсүн оқып,
Қырық жігіт пайда қылды қызыл гүлдей.

Салалы, еңгезердей бойлары ірі,
Жуандық айырымсыз кескін-түрі.
Сымбаты, салтанаты бір кісідей,
Бірінен танығысыз бірде-бірі.

Мысалы қырықтың бірін көрсе біреу,
Айыра танымайды ашып біреу.
Қаз-қатар тұрғанында тіпті қиын,
Манағы көрген жігіт мынаусы деу.

Олардың киген барлық киімі де,
Біп-бірдей салған белгі киіміне.
Сөйлемей ишаратпен іс бітірген,
Бас-аяқ, бірдей кеуде, иіні де.

Алдына қарсы тұрды құрмет қылып,
Қағазға жазған хаттай тәртіптілік.
Жан құрбан айтқаныңа деген жандай,
Харисқа бас июде, қол қаусырып.

Іс бітіп ишаратпен, үндемейді,
Тіл ашып сөйлемейді, дәм жемейді.
Шығарды жеті күнде монша жасап,
Көргендер қайран қалып «Қалай?»—дейді.

Қымбатты қырық қабат үй болды монша,
Ұзыны, көлденеңі тағы сонша.
Үй саны—қырықты қырыққа көбейткендей,
Биігі, аласасы болар қанша?

Жайғасар әрбір үйге қырық адамнан,
Сәулеттеп салтанатын салған саннан.
Арналған әр он үйге екі үйден бар,
Елу ер ол үйлерден орын алған.

Істейтін ол ерлердің қызметі,
Моншаға түскендердің әрекеті.
Олардың шашын алып, қалампырлап,
Тәртіптеп жолға қою бар зейнеті.

Алатын түскендерден ақысы арзан,
Алтынмен неше алуан жазу жазған.
Арналған ер, әйелге үйлер бөлек,
Жазылған бір түскенде дерті бар жан.

Мың түрлі дертке шипа онда дәрі,
Жазылған науқасы бар жанның бәрі.
Не керек, бір түскенде сол моншаға
Сыярлық алпыс төрт мың адам саны.

Жасалған ғылым жолмен онда тәртіп,
Моншадан басқа айтқанда мың есе артық.
Қызметкер жігіттері асқан көркем,
Алғандай алтын айдан сәуле тартып.

Ер болсын, әйел болсын көз көрген жан,
Тұрғандай төрт күн жатып мас боп балқып.
Бағдатта қанша ер, әйел келіп түссе,
Шарықтап бір жыл жүрер шат боп шалқып.

Кедей мен монша ақысы байға бірдей,
Көруге ынтықты жұрт жайға жүрмей.
Себебі байға байша күшіне өлшеп,
Кетпеді көз көргендер бұған кірмей.

Моншаның таңырқады ел тұрағына,
Көрініп жақынына, жырағына.
Түн болса айдай алтын шамы жанып,
Патшаның есітілді құлағына.

Моншаның сипатына жұрт таңланды,
Көрмекке тамашалап бәрі барды.
Кісілер мұны көріп, ұнап кетіп,
Жан бармай басқа монша түгел қалды.

Патшасы адам еді ақыл иесі,
Қаныққан хабар алып ерте-кеші.
Ішінде жеті күннің пайда болған,
Әркімді таңландырды бұл кеңесі.

Моншаның тұрған барлық қызметкері
Сөйлемей үнсіз-түнсіз тұрар еді.
Бітірген ишаратпен бар қызметін,
Айтарға сонша көркем әрбірлері.

Моншаны көру үшін патша бір күн,
Сәркарда, уәзірімен неше дүркін,
Тексеріп тамашалап етті серуен,
Айтарға қиыстырып емес мүмкін.

Біле алмай көргенін де көрмедім деп,
Қарапты қайта-қайта іші-сыртын.
Кірпіші қызыл ақық, қырық қабат үй,
Биігі бұлтқа таяу жеткен, шіркін.

Тұрғандай адам қарап жігіттері,
Әрі өткір, әрі көркем, білікті еді.
Бәрінің кескін-кейпі бір кісідей,
Адамдай құдіретті, ұлық тегі.

Бір есікті бес рет ашып-жапты,
Кірсе де кірмедім деп танымапты.
Үйдің де айырымсыз бәрі бірдей,
Патшаның, уәзірлердің басы қатты.

Патшаның жүзге тарта жолдастары,
Әрқайсы мың кісілік қол бастары.
Бәрі де аң-таң болып қалды тұрып,
Болса да ел қожасы бар бастары.

Алдына Әбілхаристың қайтып келді,
Біле алмай таң болғанын айтып берді.
Харисқа басын иіп құрмет жасап,

Біп-бірдей жігіттердің кескін-түрі,
Бірінен айырғысыз және бірі,
Тіпті бір сөйлемейді аузын ашып,
Бұл қалай, тақсыр, тегі жоқ па тілі?

Керемет, қалай бірдей кескіндері,
Тіл ашқан дыбыстары естілмеді.
Тақсыр, бұл барлық балаң туысқан ба?
Мұндай іс көре алмадым ес білгелі.

Бір әке, бір шешеден туған бәрі,
Тіл білмей орман, тауда өскен алыс.
Көрмеген жат жерде өскен, алыс елден,
Бірақ та оқтан өткір, жүйрік желден.

Күнбатыс, күншығыстың арасында
Іс болса, көз ашқанда барып келген.
Бітірді жеті күнде моншаны да,
Іс емес айтарлықтай онша бұ да.

Әрқайсы жеті күнде бір жүк ақша
Табады таппағанда азы, сірә.
Саны қырық жігітімнің, өнері ірі,
Әрқайсы қырық өнерлі, монша—бірі.

Басқаша отыз тоғыз өнері бар,
Ғана деп біреуінің, айттым мұны.
Біріне бірінікі ұқсамайды,
«Тез біт» деп бірін-бірі қыстамайды.

Белгілі өздеріне өз қызметі,
Басшы боп біреулері нұсқамайды.
Харисқа айтты патша:—Тақсыр ғалым,
Отырмын аңлап мұнда нық сыр барын.

Негізгі бұл өнердің тегі қалай,
Өтінем, баяндасаң етіп мәлім.
Болмайды көрсетуге көп ішінде,
Жариялау жарамайды және ешкімге.

Оңаша пінһан жайда болса мүмкін,
Тек қана сізге ғана бұл іс мүлде.
Падиша жаранына етті ишарат:
«Басқа үйге барыңдар,—деп,—бірер сағат»,

Орнынан жолдастары тұрып кетті,
Төменгі үйге барды тұрған қабат.

Оңаша қалғаннан соң үйдің іші,
Бір жігіт, патша, Харис—үш-ақ кісі,
Патшаға Харис айтты:—Айа, шаһым,
Қалайды көңіліңіздің нені хошы?

Бұл жігіт бұлжытпастан орындайды,
Мақсаттан мүлтік жұмыс болынбайды.
Дөңгелек жер жүзінде мұддағаңды
Мұнтаздай минутында толымдайды.

Падиша бұл сөзіне қалып қайран,
Демей-ақ батыс, шығыс, алыс жайдан,

Көктегі жүзі сұлу алтын айдан.
Сүмбіл шаш, алма мойын, қарақат көз,
Нәзік бел, пісте мұрын, бал-шырын сөз.
Кіршіксіз ақ бәдәні ақ қағаздай,

Кең маңдай, орта бойлы, жібек мінез.
Тілі бал, иісі жұпар қалампырдай,
Әлемде қыз тумаған сірә, мұндай.
Сыртынан көрмесем де ғашық болып,

Сөз салдым әкесіне қарап тұрмай.
Сөзімді қайтарды ол, алмай қабыл,
Өтініп тағы бардым бермей дамыл.
Не керек, бермеген соң әскерменен,

Соғыстым майдандасып, қағып дабыл.
Жеңіліп жеті қайта жедім таяқ,
Қырылған әскер жанын аямай-ақ.
Жеңіліп алда-жалда армансыз боп,

Тоқтадым өз басыма қылыш таяп.
Ей, тақсыр, ғылымыңыз көп дария Нілдей,
Өнердің жұмсамай-ақ қырқын бірдей.
Мәлике Сапа қызы Діләфрузды,

Сұлудың Діләфруздай теңдесі жоқ,
Қыз-қызда ондай сұлу пендесі жоқ.
Мақсатым—сол сұлуды келтіре алса,
Сырымның бұдан артық бөгдесі жоқ.

Бұл сөзге езу тартып Әбілхарис:
«Бұл қызмет жігітке оңай, тағдыр таныс»,—
Деп барып, жігітіне сыбыр етіп,
Орнына қайта оралды бармай алыс.

Харисқа барып жігіт басын иіп,
Еңкейіп тысқа шықты бір имиіп.
Орнына Әбілхарис жайғаспай-ақ,
Күлімдеп қайта кірді сәл жымиып.

Келгенін қайда барып қалды білмей,
Артынан шұғыла қаптап ай мен күндей,
Жұпар иіс қалампырлы қаптап кетті,
Діләфруз сұлу екен жұмақ хордай.

Падишасы Бағдаттың қызды көріп,
Махаббат дариясына жүзді көміп.
Көрсе егер патша түгіл пайғамбар да
Шыдамай кетер еді мұз боп еріп.

Рас па, өтірік пе, түсім бе деп,
Еңкейіп көзін ашып тұрды төніп.
Қараса сұлу екен көзін ашып,
Қан төгіп еткен ханның өзін ашық.

Сұлулық сипатына сабыр етпей,
Мәжнүн бола жаздапты есі қашып.
Харисқа тағы да айтты қол қаусырып,
Дегендей бірде құлап, бірде тұрып:

Әлде де отыз тоғыз өнері бар,
Шешілер сұрасаңыз қыздан сыры.
Дегенде патша салып қызға көзін,
Не деуге білмей тұрды өзі-өзін.

Ай мен күн ақ жүзінен ұялғандай,
Әлсіреп азар тұрды алып төзім.
Бұрын тек естуімен ашық еді,
Ашық дерт қара бұлттай басып еді.

Махаббат теңізіне кетті шомып,
Көрген соң, өлмесе де әлсіреді.
Сөйтсе де бойда барлық күшіменен,
Ар, ұят азаматтық ісіменен,

Келдіңіз қалай еріп кісіменен?
Нәзік қыз, қызыл алтын, алма мойын,
Ұялып назбен жиып талма бойын,
Қарақат гауһар көзден меруерт жасын

Сөйледі ол, домалатып, өткір зейін.
Дәулетті, мархабатты, айа, шаһым,
Менің бар өзіңізден бір сауалым.
Толымды сұрағыма берсең жауап,

Айтылар сонан кейін бар жауабым.
Себебі, болды бұл іс ойда жоқта,
Ақ сұңқар кез болғандай атқан оққа,
Көз ашып қараған соң білді байқап,

Ұқсатып кескін, түрін патшалыққа.
Падиша Діләфрузға түсіндірді,
Харисты ұлық ғалым кісің деді.
Өзінің кім екенін айтып әбден,

Қыз тұрды жауабында аздап мүлгіп,
Кеткендей тұңғиыққа терең сүңгіп.
Сөйледі Харис пенен падишаға,
Құрмет қып дәстүрінше басын шұлғып.

Қыз айтты:—Қырық қыздармен құжырамда,
Тынығып ұйықтау үшін кең бөлмемде.
Ішінде кең бөлменің өз бөлмем бар,
Жатушы ем өз бөлмеме жатар жерде.

Бөлмеме барып едім жаңа кіріп,
Башмағым шешіп тастап тізе бүгіп.
Бұл жігіт кіріп келіп сол сағатта,
Бас иді башмағымды даяр қылып.

Орнымнан мұны көріп түрегелдім,
Соңына еріп алып жүре бердім.
Жүрмеске ықтиярым баста қалмай,
Өзімді секунд болмай мұнда көрдім.

Тартқандай жан-жағымнан аумен торлап,
Тоқтатпай алып кетті күшпен зорлап.
Ішінде жалғыз демнің жеттім келіп,
Рақым ғып қайтарыңдар мені қолдап.

Бұйырды Әбілхарис жігіттерге,
Жасауға Діләфрузға арнап бөлме.
Кірпішін қызыл асыл лағыл тастан,
Әсерлі болсын аса көрген ерге.

Алты жүз аршын болсын биіктігі,
Ай тұрсын алтын арай сүйіп мұны.
Көргенде шарықтатып шаттандырсын,
Еріксіз қайғылыны, күйіктіні.

Ұмытсын қыз Діләфруз ата-анасын,
Туған ел, туысқанын атамасын.
Шабытты шаттық күйде жата берсін,
Қыздардан қос нөкер ғып қатар жасын.

Жасаңдар сарайына хаулы қорған,
Түрлі ағаш, жеміс болсын іші толған.
Түбінен ағаштардың арық ақсын,
Гүл жайнап, бұлбұл сайрап оған қонған.

Күй тартып түрлі аспаппен әнші қыздар,
Тұрғандай бейне аялап ай, жұлдыздар.
Испаһан асыл кілем, қымбат төсек,
Жаннаттай болсын көрген жан қызығар.

Осыны жігітіне айтты Харис,
Жан болжап адам білмес амал-әдіс.
Шықты да көз ашқанша қайтып келді,
Бітіріп арасында келіс-барыс.

Ап кетті қыздар келіп Діләфрузды,
Күлдіріп көз ашқанша гауһар көзді.
Жүз рет тапсырмадан артық біткен,
Шаттықпен ойын-күлкі уақыт озды.

Күнде ойын, түнде күлкі ойнағаны,
Жастықтың жан рақаты тойлағаны.
Айталық Сапа жақтан енді сөзді,
Діләфруз еш нәрсені ойламады.

Таң болды шаһы Бағдат көріп мұны,
Деп білді ғылымы симия құдірет құны.
Харисты өзіне бас уәзір етіп,
Хат жазды шаһ Сапаға сол бір күні.

Және де көп дүниямен елші салды,
Есепсіз аямастан дүния-малды.
Құрмет қып кішілікпен қызын сұрап,
Жөнелтті ақылы артық адамдарды.

Елшілер бара берсін елдей көшіп,
Шөл, дала, орман, қала, көлді кешіп.
Біз енді қыз кеткен соң Сапа шаһы,
Не болды, соны айталық желдей есіп.

Күзетші әйелдер көп қыз қасында,
Келіншек, сұлу әйел, қыз да осында.
Құлыптап қыз жатқан соң сыртқы есігін,
Келіпті таң атқан соң тез осында.

Бұрыннан күндіз күлкі, түнде құлып,
Әдеті тарайтұғын ойнап-күліп.
Таңертең қыз есігін келіп ашты,
Байырғы салтыменен ерте тұрып.

Рақат, жұпар әтір қалампырлы,
Ақ жібек, алтын кереует, көк шатырлы.
Діләфруз төсек түгіл үйінде жоқ,
Шошынып келген әйел біраз тұрды.

Бұл ғажап бекітулі салған құлып,
Алмаған орынында бұзып, жұлып.
Орнында Діләфруздай жас сұлудың,
Ауызға ауа енеді ашса-жұмып.

Зар қағып әйел жылап мұны көріп,
Ханымға—қыз анасы хабар беріп.
Ханым тез падишаны хабарлапты:

Сапа шаһ мұны естіп етті сабыр,
Сөйтсе де көңіл гүлі жанға жәбір.
Ғұлама ғалымдарын жиып алып,
«Бағдарын байқаңдар» деп беріпті әмір.

Қалмапты қобыз сарнар бақсылар да,
Тәжірибе, дуалы ауыз жақсылар да.
Құмалақ, бал ашқандар «жын» деп жатыр,
«Дәу ғашық ап кеткен,—деп,—жас шынарға».

Әрқайсы әр нәрсені айтып жатты,
Баңқорлар қиял қуып сандырапты.
Не керек өнер, ғылым ғалымдары,
«Барған жайы—Бағдат»,—деп ақыр тапты.

Ғылымның ап кеткенін күшіменен,
Бағдаттың патшасының ісіменен,
Сапаның мұны есітіп қаптады ашу,
Бұрынғы майдандасқан тісіменен.

Сыймады Сапа патша сабасына,
Бағдаттың аттансақ деп қаласына.
Уәзірлер, ғалымдары сабыр берді,
Ақылдың салайық деп санасына.

Сапаға уәзірлері деді былай:
Болмасын көңіліңіз сіздің ылай.
Бағдаттың патшасы һәм ұлық патша,
Бұрын да балаңызды келген сұрай.

Онда сіз балаңызды бермедіңіз,
Патшалық әскер күшін сермедіңіз.
Мың түрлі машақаттар себебінен,
Құтылдық, қуат басып жеңбедіңіз.

Балаңа сол күнде де еді ашық,
Сұрамай келмеп еді күшпен басып.
Ғылымның қуатымен алдырған соң,
Күтейік сабыр сақтап аспай-сасып.

Ақылы Бағдат шаһы кәміл адам,
Емес ол анау-мынау шағын адам.
Кешікпей адам салып хабар берер,
Әскермен аттанбайық жабыла оған.

Бір түрлі ұят болар шәніңізге,
Абыройлы әлемге айқын намыңызға.
Лайық Діләфрузжан қосылса оған,
Һәм сізге, ұлы абырой бәрімізге.

Алдында әлем асқан ғалымы бар,
Жетпейді қарсы тұрып әліміз де.
Ей, тақсыр, Бағдат шаһы Ғабдоллаға
Тоқтаймыз қанағаттап бәріміз де.

Басылып Сапа шаһы тұрды тоқтап,
Әуелде ыршынса да ашу қаптап.
Соңынан бірте-бірте басылыпты,
Айтқан соң уәзірінің бәрі мақтап.

Сонымен күн, күндерден күндер өтті,
Күнді түн, түн қуалап күндер жетті.
Бағдаттан елші арабтар және жаушы,
Дүңк етіп келе жатқан хабар кепті.

Қуанды Сапа шаһы естіп мұны,
Шүкір-ай, бар екен деп шаттық күні.
Келгендей қызын ертіп болды бейне,
Сондай ғой дүнияда ердің көңіл гүлі.

Алдынан шаттық түрмен алды қарсы,
Дегендей түбі туған араб-парсы.
Тамаша бір сарайға түсірді ап кеп,
Мейман ғып сый-сыяпат, ақын, әнші.

Шаттықпен, шын жүректің сырыменен,
Сырының нағыз достық шыныменен.
Сол күні таң атқанша мейман етті,
Құрметтеп тәртіп сақтап түніменен.

Таң атып ерте күні тағы және,
Құрметтеп меймандарын алдын ала,
Патшаның сарайына, өзіне хас,
Шақырды елшілерді арнап қана.

Сол үйге келді бірге падишасы,
Аралас елшілер мен сәркардасы.
Ұсынды падишаға тартулар мен,
Бағдаттың патшасының хат-намасы.

Құрметпен Сапа шаһы қабыл алып,
Бағдаттың шын жүрегін кәміл танып.
Тәртіппен қонақтарын етіп мейман,
Оқытты уәзірлерге хатты анық.

Уәзірлер есіттірді оқып хатты,
Әуелі хаттың басын дінге арнапты.
Екінші Сапа шаһқа арыз жазған,
Өтініш төмендікпен ықтиятты.

«Қабылдап алыңыз,—деп,—етіп бала,
Қымбатты көркем сөздер айтқан және,
Кешіңіз өткен шақта болған істі,
Майданда қан төгілген жан қаншама?

Ашықтық әрекеті соның бәрі,
Бармаймын бұдан былай ондай әрі.
Етемін мархабатты апу талап,
Қолымда бар бір ғалым, Харис—намы.

Бір монша жеті күнде жасағанын,
Іске аспай басқа монша босағанын.
Қырық-қырықтан қырық жігіттің өнері бар,
Айтарға тіл жетпес деп аса бәрін.

Бір өнер біреуінің қырықтан бірі,
Есітіп түсінсеңіз сырттан мұны.
Ең кіші өнерімен қызыңызды,
Секундта келтірді тез, сөздің шыны.

Аплатон, ғалым аты Әбілхарис,
Артықша Лұқмандардан шашқан дабыс.
Құрметтеп шақырамын Бағдатқа,
Ықтияр қолыңызда беріс-алыс.

Бұл дүния талқандаған талайларды,
Ғашық боп жаһан кезген талай жанды.
Қайсарлар, не тәкаппар, қаһармандар,
Билеген дүния жүзін Сүлейменді.

Сондықтан бас ұсынам, шаһы ағзам,
Құзырыңнан қабылданса осы арызам.
Өмірді енді қалған бірге өткізсек,
Деп біткен мақсат қымбат, айту арзан.

Шек қылма, шаң жұқпады балаңызға,
Ғалым бар ақыл берген санамызға.
Қырық бір қыз Діләфрузға жолдас қостық,
Гүл бақша жатыр гүлің қаламызда.

Болмайды ұят, намыс арсыздық іс,
Тақсыр шаһ сіз бен біздің арамызда.
Діләфруз қазір біздің қызымыздай,
Айтқанда ақиқатын сөзді бұзбай.

Көресіз Бағдаттан балаңызды,
Күтіп тұр алдыңызда ол жұлдыз, ай.
Бағдаттың оқып болып сәлем хатын,
Қорытты мәжілістің мәслихатын.

Бірінші, шақырғанға бармақ болды,
Екінші, көрмек мұнша салтанатын.
Үшінші, шаһ Бағдаттың мұддағасын,
Шын мақсат бермек болды жеңсік асын.

Сонымен жол сапарын сайлап алып,
Бет алып шықты Бағдат зор қаласын.
Сайлап ап тілге жүйрік адамдарын,
Төрт-бес мың жанына ертіп жарандарын.

Барабан, сырнай, керней күйін тартып,
Серуендеп басты шеру қадамдарын.
Көп кісі жүріп кетті мәжіліс бітіп,
Қысқартып ұзақ жолды күн-түн өтіп.

Қалай боп келеді деп елшілерін,
Асығып Бағдат шаһы тұрды күтіп.
Сарсылып сағат санап ойлап терең,
Сағынып сағат сәтін қашан деген.

Сағынған сағаты сол сақыпжамал,
Қосылу Діләфруздай сұлуменен.
Жүргенде бұл мақсатты күн-түн ойлап,
Ақылмен Әбілхарис жолын байлап.

Жүргенде шаттықпенен келді елшілер,
Қарсы алған хат құрметін етіп айғақ.
Елшілер айтып келді қарсы алғанын,
Аямай махаббаттың бар салмағын.

Шаттықпен шақырғанға шықтық,—депті,
Көруге шаһар Бағдат бақ-шарбағын.
Шаттанып шаһы Бағдат қылды кеңес,
Қарсы алу шән-шәукатсыз лайық емес.

Қызметке алдын-ала жіберді адам,
Алдынан алыс жолдан асқар белес.
Кеңесті Хариспенен бұдан кейін,
Керемет ғалымына артық зейін.

Қалайша қарсы алуды салды бұған,
Ғылымға боламын деп қайтсем бейім.

Қырық қызбен алдан бұрын шығар қызын.
Көз көрсе көңлі шат боп дамыл табар,
Һамайун бану-сұлу Діләфрузын.
Бұдан соң патша-сұлтан, сіз өзіңіз,

Қырық уәзір, алпыс нөкер, сіз бенен біз.
Қаһарман қамал бұзған әскерлермен,
Құрметпен қарсы алайық бір емес, жүз.
«Мақұл»,—деп, қырық қызы мен Діләфрузды

Мінгізіп өңкей жүйрік қырғын бозды.
Алдынан әкесінің қуанғаннан,
Шарықтап шаттықпенен шығып озды.
Сағынған Сапа шаһы жалғыз қызын,

Қимаған қан ағызып басқан ізін.
Алыстан таң шолпаны жұлдызындай,
Көріпті жарқыраған айдай жүзін.

Қуанып көме басып атқа қамшы,
Көзінен шыдай алмай төгіп тамшы.
Алдынан «атажан» деп қызы шығып,
Жылады антын айтып «күнәмді аршы».

Ылайсыз таза тұнған судан пәкпін.
Бағдат пен Сапа арасы қырық күндік жол,
Бір демде жеттім барып, оқтай ақтым.
Тек атын естуім бар Бағдаттың,

Бір демде көз ашқанша оқтай ақтым.
Неше көл, неше тау-тас, теңіздермен,
Сапа мен екі араны қалай таптым.
Әкесі қызына айтты:—Айым, күнім,

Жоқ сенің бұл туралы ешбір мінің.
Шам-шырақ шарықтап шат, бол бақытты,
Жетпейді жамандыққа тіпті тілім.
Діләфруз қырық қызымен аттан түсіп,

Әкесі «қарағым» деп, мойнын құшып.
«Бәрің де шырақтарым, баламсың»,—деп,
Қыздардың амандасты қолын қысып.
Патшаның қызын көріп көңілі тынды,

Таңырқап кейде жылап, кейде күлді.
Шаттықтың күйін шалып әскерменен,
Ғабдолла Бағдат ханы келіп тұрды.
Әскермен салтанатпен шат боп келді,

Құрметпен атасына сәлем берді.
Қарсы алып ырзалықпен Сапа шаһы,
Амандық хал сұрасып білісті енді.
Көрісті Әбілхарис сәлем беріп,

Көркем сөз, әдеп сақтап тілге келіп.
Әскерлер бір ауыздан берді сәлем,
Шаттықпен «Мархаба!» деп көңілденіп.

Сапаның бұл құрметті көзі көрді,
Әскердің көптігіне көз жіберді.
Жағдайын білмеуші еді бұдан бұрын,
Екенін зор мемлекет жаңа білді.

Мұндай ұлы бақытқа қол жетті деп,
Мың рет разы боп, шүкір қылды.
Тамаша таң қаларлық тәртіппенен,
Бағдаттың көшесіне келіп кірді.

Қарсы алып құрметтерлік сарай жаса,
Көңілі ырза болсын, шаттығы артып.
Деген соң, таң қаларлық жасады жай,
Бұйырып жігітіне бұрынғыдай.

Тақ болды айта алмастай ауыз жетіп,
Ас, шарап, түрлі төсек түп-түгел сай.
Ас ішіп, ақын қыздар салып әнді,
Бұлар да болып ырза, таңға қалды.

Ойынмен неше түрлі қанағаттап,
Рақатпен таң алдында дамыл алды.
Таң атып, ерте күні Әбілхарис,
Тағы бір жай жасады шашқан дабыс.

Алтыннан, күміспенен қойды безеп,
Тіл жетпес болса да айтып атан жарыс.
Үстінде алтын кереует қымбат төсек,
Болмастай тілмен айтып, етіп есеп.

Ол үйдің айналасы мәуіті дибан,
Малынған қалампырлы гүл-бәйшешек.
Осындай мәжіліс болып отырғанда,
Көңілге шаттық гүлін толтырғанда.

Айтылды арасында монша жайы,
Мақсаттың кілтін бұрап болдырғанда.

Сол сағат орынынан Сапа тұрып,
Шаттықтың шарығымен айтты күліп:

Моншаны шығып едік арзу қылып.
Орнынан Әбілхарис ұшып тұрып,
Дәстүрмен ұлықтарға қол қаусырып:

Мейман бол,—деді,—бізге үйге жүріп.
Қарсы алды Сапа ханы етіп қабыл,
Білдіріп шын жүрекпен анық кәміл.
Моншаға бұрын барып Әбілхарис,

Тарттырды құрмет күйін соғып дабыл.
Айнала сол моншаға зәулім биік,
Бақшалы гүл жасапты көңілі сүйіп.
Жапырағы жасыл майса, қызыл сары,

Түу басы шұғыла шашқан көкке тиіп.
Бұтаққа қонып тұрған құстар сайрап,
Көргенді қызықтырған гүлдер жайнап.
Райхан, қалампырлы жұпар сүмбіл,

Асықпай қойды бәрін кеңнен жайлап.
Ұжмақтың хор қызының мысалында,
Сүмбіл шаш, қара көздер қош алуда.
Жаннаттың мүсініндей жігіттері,

Һауасы мүшкі, ғанбар нышанында.
Айтарға торқа жібек топырағы,
Алтындай ағаштардың жапырағы.
Жемістер жүзім, інжір пісіп тұрған,

Айтуға бәрін тілім тоқырады.
Қолынан келмегендей адамзаттың,
Жайындай жасалынған Ирамбақтың.
Саяхат меймандар кеп отыруға,

Тақ тұрған қызметкерлер белін байлап,
Құрметті қолдарында гүлдер жайнап.
Сұлулар жандай тәтті жасанып тұр,
Көрген жан ынтыққандай соры қайнап.

Айнала бау-бақшаны сулар аққан,
Не керек, асып кеткен Ирамбақтан.
Ақындар меймандарды қарсы алуға,
Қымбатты тәтті әндер мен өлең айтқан.

Бұл халде ұлы мейман келді Сапа,
Ғабдолла, Әбілхарис тобы және.
Сапа мен құрмет етіп келгендерге,
Сұлулар гүл сұнды, деп «Мархаба!»

Құрметті қабыл алып шаһы Сапа,
Бұл түрлі ұлы құрмет дәражаға.
Өзінше көңілінен шүкір етіп,
Бәрі де ажап қалып, қылды тоба.

Моншаның тамашалап іші-тысын,
Таң болды қорыта алмай ешбір ісін.
Деп айтты қырық жігіттің біреуіне:

Бұған тіл, үн шығарып қайырмады,
Құрметті барлық мейман қайыл қалды.
Екен деп өнер-ғылым күш-құдіреті,
Ақылмен қайран болып, пайымдады.

Таң болды адамзатқа мұнша ғалым,
Түбі жоқ түпсіз шыңырау өнер, білім.
Уадаих осынша зор ғалымдарды,
Көмеді-ау жер астына төгіп гүлін.

Бұдан соң қонақ қылды бақшасына,
Тоймастай ай қонбаса аптасына.
Аса адам жиырма мыңнан үш күн болды,
Отырған он адамдай от басына.

Сан алуан асты сыйлық сағат сайын,
Ішімдік дертке дауа, табақ дайын.
Мас қылмай шаттық, саулық күш енгізген,
Әй кәпір, айыпты емес арақтайын.

Ем болған бұл ішімдік ауру-дертке,
Күшейткен күшсіздерді қойып ерікке.
Тоқсанға жасы жетіп тоңған шалды,
Бейне сол келтіргендей жиырма төртке.

Бұдан соң меймандарға берді сыйлық,
Сыйлықпен бастан-аяқ түгел киініп.
Уәзірлер, сәркардалар, беше-бектер,
Малынып сый-сияпатпен тұр иіліп.

Бейне бір түс сияқты, өңдегі емес,
Дегенмен анық өңі, бөгде де емес.
Барлық бұта қалам боп, барлық адам
Жазғанмен таусылмастай болды кеңес.

Екінші күнгі болған отырыста,
Көрінді күтілмеген қымбат нұсқа.
Бір кезде Әбілхарис түрегеліп,
Бас иді шаһ Сапаға, сөйлеп қошқа.

Екі елдің сан мың алғыс достығына.
Баудағы гүліңізге бой ұсындық,
Лебіз ғып жетерміз деп дос құнына.
Мысалдап ұсталықпен айтты нақыл,

Кең айтып кемітпестей әдеп, ақыл.
Жан-ділмен Сапа шаһы қабылдапты,
Күлкілі сұлу сөзбен көріп мақұл.
Той жасап қырық күн, қырық түн жұртын жиып,

Дегендей жерге жүрген қалай сыйып.
Секілді Сәйпілмәлік екі ашықты,
Қосыпты құтты түнде неке қиып.

Қаланы қаптай басты шаттық сыйып,
Қан төгіп, бас кесілмей жанды қиып.
Бағдаттың шаһарында хан Ғабдолла,
Арманы бітті ашығы қолға тиіп.

Достығы қалыңданды бұрынғыдан,
Қан төгіп майдандасқан бұрын бұдан.
Мейман ғып аралатып Бағдатты,
Болыпты біреуі әке, біреуі ұлан.

Ай жарым жатып қайтты өз еліне,
Арттырды көп дүниялар кезегінде.
Сән-сәулет, салтанатпен салды апарып,
Өмірдің ол бір өткел өзенінде.

Сонымен жетті ашықтар мұратына,
Тұғырлы құс қонғандай тұрағына.
Енді Әбуғалисина қайда барды,
Әлде бір жайсыз жайға құлады ма?

Екеуі қуысты үңгір шығып таудан,
Адамдай қолға түсті жауыз жаудан.
Тартуға тұрғанында дарға апарып,
Құтқарып қашып кетті басын даудан.

Жанынан тұра бермей үміт үзіп,
Көлшікке барып түсті шынжырды үзіп.
Көлшіктен түсті Нілдің өзеніне,
Мысырдан барып шықты Нілмен жүзіп.

Үңгірден азып шыққан бір жыл жатып,
Аптада—дәм, айында бір су татып.
Шаш, тырнақ, мұрт пен сақал өсіп кеткен,
Күн түспей, жел де тимей, жарап-қатып.

Бір тойып жарымаған тамақ ішіп,
Барлығын дем алыстың кесіп-пішіп.
Аптада көз іліну жарым сағат,
Ғылым үшін ой құмары құстай ұшып.

Сонымен Нілден құрға шыққан жерде,
Тазартты шаш, сақалын түскен белге.
Тазалап тырнақтарын, мұртын басып,
Дем алды тойып ауа, жұпар желге.

Тағы аңдай еді өзгерген ормандағы,
Десек те орманнан да армандағы.
Моншаға түсіп әбден тазарыпты,
Келер деп кем-кем жөнге қалған жағы.

Аралап шықты Мысыр базарына,
Бет аузын басқан қылдан тазарыла.
Базарда алуа сатқан жас жігітті
Түскен соң, барыпты алып назарына.

Баланың бес-алты адам айналасы,
Саудалас болмаса да, пайдаласы.
Әкесіз, шешесі бар жетім екен,
Жеткендей, жайы келсе, айға басы.

Ғылымның кереметтей күшіменен,
Байқады барлық сыртын іші менен.
Қалайда жәрдемдессем жарайды-ау деп,
Көзінің көздеп тұрды ұшыменен.

Балаға барып тұрды байырқалап,
Кейпіне, кәсібіне көзін қадап.
Бала да бұған қайран қалып тұрды,
Бір нәрсе етер ме,—деп,—менен талап.

Алуаға тұр ма алуға пұлы жетпей,
Сондықтан тұрған шығар жүріп кетпей.

Бір шайнап түкіріпті мәнзүр етпей.
Айнала тұрған жандар қасындағы,
Ашынып бәрі бірдей ашуланды.
Синаны қуалапты таспен ұрып:

Қолынан осы шырақ у берсе де,
Өлсін деп у аралас су берсе де.
Сарсаң ғып мұндайларды құртқан сауап,
Қолға алтын пайғамбардай ту берсе де.

Қолына кейбіреуі алып таяқ,
Ұмтылды ұрайын деп аямай-ақ.
Жалтарып Ғалисина тайып тұрды,
Жындылар жығады-ау деп жарға таяп.

Мынадай ол адамдар пасық екен,
Бәрі де балақұмар жасық екен.
Тек соның бетін көріп тұру үшін,
Сол жерден алған екен басып мекен.

Бұл бала оларменен ісі болмай,
Қолына жүрген олар түсіре алмай.
Сұлуға ашық болған жігіттердей,
Азғандар ардан безіп кісі болмай.

Синаны азарлапты әбден сөгіп,
Беделін бес тиын ғып беттен төгіп.
Ғашық боп бәріміз де өле жаздап,
Қартайып қажып жүрміз қасірет шегіп.

Біз бұған берілсек те баяғыдан,
Айрықша көркемдіктен аяулы жан.
Бізге еш мұндай құрмет еткен емес,
Дәулетті төкті барған аяғынан.

«Қолынан тепті аяқпен ұсынғанды,
Шығарды тура жолдан мұсылманды»,—
Деп бәрі тас пен таяқ, кесек атып,
Ешкідей иттен үріккен қысымға алды.

Құрттың деп жанымызды жалынға өртеп,
Қуалап көп жерлерге құшырланды.
Сонымен кешке таяу қайтты бала,
Көргенін көзіменен көңілге ала.

«Қалай да түкіруі тек емес-ау,
Бір хикмат болса мүмкін мұнда және?»
Көңліне алыпты әбден жолықсам деп,
Жолығып таныспауды көрмеді еп.

Жолымен кеткен соның келе жатып,
Кездесіп қол қаусырып өтінді көп.

Із ерттеп, іздеп таптым, ізіңізге.
Себебін сөйлесерміз кеңшілікпен,
Мейман бол үйге жүріп бүгін бізге.
Әкемнен жастайымнан жетім қалдым,

Барында шала-шарпы назар салдым.
Әкеміз сатушы еді алуа жасап,
Мен сонан сәл-сәл ғана үлгі алдым.
Әке бол, ақыл беріп әкем үшін,

Кешіңіз, ақымақтардан көрдің қысым.
Анамыз «әкең сөйтіп жасайды» деп,
Көрсетті аз-маздап алуа ісін.
Көрсетіп алуа жайын анам оны,

Үйреткен еді аздап маған соны.
Белгілі ұстаздан да көргенім жоқ,
Дүнияның оңай емес табу жолы.
Күнбе-күн сол алуаны базар сатып,

Бұйырған пұлыменен дәмін татып.
Отырмыз анамыз бен екеуіміз,
Күн өтіп халық қатарлы тұрып жатып.
Сондықтан мен балаңа рақым етіп,

Білсеңіз үйретіңіз жол көрсетіп.
Табасыз бұл туралы үлкен сауап,
Себеп боп жәрдеміңіз кетсем жетіп.

Баланың болды қатты өтініші,
Синаның кетті мұны аяп іші.

Өнерді үйретейін білмес кісі.
Сондықтан қонам барып күн батқан соң,
Әлемнің жарық шамын түн жапқан соң.
Жан сезіп, құлақ естіп, көз көрмеген,

Өнерлер үйретейін, нұр қаптасын.
Жас бала бұл сөзді естіп ойға қалды,
Үйіне ойлай-ойлай жүріп барды:
«Өнерді есітпеген, көз көрмеген,

Қалай деп үйретем деп айтып салды?»
Ойлады: «Әлде бір қу, сиқыр ма деп,
Жауыз ба, әлде қандай пиғылда деп.
Болмаса балақұмар, жолдан тайған,

Өңім бе, байқайыншы, ұйқым ба деп».
Ойлады және бала: «Олай емес,
Бұл ойым жаман қиял, қолай емес.
Жүзінде ғылым хикмат белгісі бар,

Тек кісі емес»,—деген берді кеңес.
Синаның осыны ойлап, жолын күтті,
Көркіне көзі көріп, болды үмітті.
Қалайда қанып болып сынайын деп,

Жолына ықыласымен көзін тікті.
Күн батып, күле қарап кетті күндіз,
Түн болып, алтын айлы шығып жұлдыз.
Синаға сәлем беріп келгенінде,

Қарсы алды деген жолмен күтіп тұрмыз.
Кіргіз[ді] қарсы алып бір бөлмесіне,
Еркінің еркін бермей сенбесіне.
Шам жағып кең дастарқан жайып салып,

Отырды мәжіліс құрып сөз сөйлесіп,
Сөздерден түрлі тарау сөзге көшіп.
Баланың зейінінің алғырлығын
Ақылдың мизанына білді пішіп.

Баланың ақыл-есін біліп, сынап,
Әрбірін зейінінің тауып мінеп.
Ықыласы бұрынғыдан артық болып,
Болуға өкіл әке кетті құлап.

Синаны ол жас жігіт білді аңлап,
Айтуға алуа жайын отыр қамдап.
Тарауы әңгіменің басқаша боп,
Түрлі сөз таусылмады тармақ-тармақ.

Бір кезде тұрғанда сөз кезеңіне,
Алуаны айтты бала кезегінде:

Рақым ғып біздей жетім көдегіңе.
Осындай айтты өтініш алуан түрлі,
Ертеңгі жағдай түрін түсіндірді.
Оған да-ай көңіл бөлмей Ғалисина,

Екінші бір тарауға сөзді бұрды.
Жас жігіт және екінші қалды ойға
«Мүмкін бұл болар ма деп бұзық ойда?
Алуаны әлдеқалай әңгіме етсе,

Бұл тіпті ап кетеді әлдеқайда».
Ашуын анда-санда жиып алып,
Және де тоқтаушы еді сабыр салып.
Тоқырап бұл қалай деп тынышы кетіп,

Отырды сан қиялмен ойға қалып.
Бір кезде айтты өтініш тағы бала,

Азырақ алуа жайын үйретіңіз,
Алуам жоқ сауда етерлік ертең және.

Болмайды алуа сатпай күндіз күнде,
Даярлап қоюшы едім жасап түнде.
Бұл түнім құрметіңе кетті сіздің,
Ертеңге тіршілігім қалмай мүлде.

Мұны да Ғалисина тұрған сезіп,
Секундта жүйрік қиял дүния кезіп.
Балаға бір уақытта деді былай:

Ер кісі егер түзу білсе өзін,
Айтпайды өлсе өтірік ешбір сөзін.
Лебіз жоқ өнер қуулық—ақымақтікі,
Балажан, шыдамадың етіп төзім.

Мен саған көрсетейін алуа жайын,
Сан мың пұл шығарарлық әр күн сайын.
Сен маған бір қап кебек келтіріп бер,
Берейін алуа жасап етіп дайын.

Бұл сөзге бала және қалды қайран,
Екен деп ақылы азып, жолдан тайған.
Тәуекел, көрейін деп не де болса,
Сабыр ғып уәдесіне етті пайман.

Болар ма алуа жасап кебектен де,
Ерекше епсіз істі ер еткен бе.
Әкелді жиырма қап кебек жинап,
Даярлап тағы десең шелекпен де.

Ал мұны не етер деп қарап қалды,
«Жарайды, жасаңыз»,—деп талаптанды.
Білдірмей Ғалисина әпсүн оқып,
«Жақсы алуа болыңыз»,—деп айтып салды.

Ал, балам, осы біздің көмек-жәрдем,
Жәрдемім жаным ашып саған берген.
Мақсатың сенің барлық алуа болды,
Мен саған үйретпек ем басқа өнерден.

Бейнетсіз, машақатсыз ғылым басқа,
Білсін деп үйретпек сендей жасқа.
Ынтығың, ынтызарың алуа болды,
Дегендей басқа ғылымның бәрін таста.

Алуа десең алуаң осы, шырағым,
Көз көрмеген, есітпеген құлағың.
Жаман қатты ашуланды жас бала:

Алуа бол деп былшылдадың кебекке,
Сөзді айтасың келмейтұғын тегі епке.
Сен айтты деп кебек алуа болар ма?
Ақымақ дәруіш, саған әжуа керек пе?

Шошып едім түрлі тірсек сөзіңнен,
Өңменді өтіп оттай өткір көзіңнен.
Сабыр етіп осыншама шыдадым,
Болса дағы мінездерің сезілген.

Қанша уақыт ұйқымнан да қалдырдың,
Қайран етіп ақылымды дал қылдың.
Мазақтаған жас сәбидей нәресте,
Ақырында ашуменен жандырдың.

Осылай деп бала сілкіп Синаны,
Таяқпенен азар беріп қинады.
Қысып ұстап білегінен баланың,
Есік жаққа екпеттете шиырады.

Көздеп атқан асығындай сақаның,
Шортанындай шолп еткізген лақаның.
Сыртқа қарап қатты сілкіп жіберді,
Көктен жауған баласындай бақаның.

Бір сіліккенде лақтырған қолының,
Аса күшті пәтіменен жолының.
Көз қарайып, құлақ шыңлап, есі ауып,
Түсім депті уақиғасын өңінің.

Көзін ашып, есін жиып қараса,
Кең сахара, шетсіз-шексіз тамаша.
Үйі түгіл, Мысыр шәрі нышансыз,
Олай-бұлай жүгіріпті балаша.

Өмірінше естіп тіпті көрмеген,
Көрмек түгіл ойлап ойға келмеген.
Амалсыздан жүре-жүре шаршады,
Арып-аршып таңдай қатып шөлдеген.

Жүріп көп жер, бір ағаштың түбіне
Жата кетті саясына бүгіле.
Біраз жатып, ұйқы қанып тұрыпты,
Ойға-қырға біткен екен жүгіре.

Таң атып, күн сәске болып қалыпты,
Сансыз әскер өзін орап алыпты.
Қылыш, мылтық, найза, садақ жарқылдап,
Аспан, жерді айбаттары жарыпты.

Амал бар ма, іш қазандай қайнады,
Пенде қылып аяқ-қолын байлады.
Қанша жылап жалынса да тыңдамай,
Тұтқындармен қосып бірге айдады.

Рақым етіп тыңлаңдар,—деп,—зарымды.
Сыртыменен сабап ұрып мылтықтың,
Әскер басы депті:—Аяма залымды!
Жекіреді түртіп ұрып желкесін,

Қараңыз деп қыңырланған еркесін.
Бірнеше күн арып-ашып әскермен,
Көріпті үлкен бір шаһардың өлкесін.
Түнде жетіп көрді сондай қаланы,

Депті аты бұл қаланың—Бағдат,
Үлкен шаһар, іздегенің табылад.
Палестиннің халқын жеңіп соғысып,
Пенделер сол, жеңілген жау бағынад.

Патшамыздың аты Ғабдолла ханымыз,
Сол сұлтанның әскеріміз бәріміз.
Түсіндірді жайлап жоба-жағдайын,
Шүкір-аман келдік-ау деп жанымыз.

Алуашы мұның бәрін ойлады,
Ойламаған қиялында қоймады.
«Әттегене, сол дәруіштен болды» деп,
Өкінумен пұшайманы қайнады.

«Енді барсам қаласына Мысырдың,
Қатесіне тоба етіп ісімнің.
Ғылымы теңіз адам екен сол кісі,
Қол беремін, жаңа ғана түсіндім».

Бағдаттың қаласына барған соң,
Олжаларын алды жолын көріп оң.
Алуашыны келбетінен ұнатып,
«Мейман бол,—деп алып кетті,—бізге қон».

Патшасының алдына алып барыпты,
Алуашыны көріп мейірі қаныпты.
Басқалардан ыстық көріп жұлдызын,
Қазынаның бір қызметіне алыпты.

Амал қанша, өзі пілен бейшара,
Бас байлаулы, бағынышты не шара?
«Уа, дариға, көз ашқанша өмірдің
Өзгеруі қандай ғажап бұл және.

Ол дәруіштің не керемет қолында,
Өзі оңбаған мүсәпірлік жолында.
Сөйтіп жүріп осынша күш жұмсауы,
Қалай қонар ақылия орынға.

Солайша деп мен айтумен болар ма?
Өрнек болып орынына қонар ма?
Бәрі дұрыс, қолдан келер шара жоқ,
Қарып басым қайта оралып барар ма?»

Ғазал:
Ақылдыға кез болдым,
Ақымақ боп тілін алмадым.
Қазынаны қымбат сезбедім,

Айдалаға арнадым.
Кешіп ем тамшы дариядан,
Таңдайыма тамбадың.
Алтын таптым не пайда?

Тесік болды қарманым.
Айырбастап гауһарды,
Қара бақыр қармадым.
Шарбағын ашып бақыттың,

Шақырса да бармадым.
Мейірбан анам, бейшара,
Дерегім білмей қалғаның.
Қолымнан дәруіш тартқанда,

Қаңбақтан жеңіл салмағым.
«Ақырын берсін!»—деп бала
Жасын тыйып көзінің,
Тоқтатып тұрды зарларын.

Үш ай тұрды Бағдаттың қаласында,
Сыр айтпады ешкімге және осында.
Тұтқындағы ерлермен араласып,
Моншаға кеп түсіпті тағы осында.

Пенде-әскерлер болса да қаншама көп,
Бұйрық берді: «Тұтқындар моншаға кеп,
Тазаланып, тазарып шықсын депті,
Кірлеп, жүдеп жігіттер қалса да»,—деп.

Бірге барып уәзір мен патшасы да,
Әбілхарис ғалыммен бас қосыла.

Уәзір хаким Харистың айтуымен,
Бірге түсті тұтқынның басқасы да.
Харис айтқан ап келіп тұтқындарды,
Күшпен жеңіп құл қылып бұқтырғанды.

Моншаға ап кеп ағартып қайтарайық,
Құрметтеген болады ол бүткіл жанды.
Сол себепті Бағдаттың ол сұлтаны,
Моншаға деп тұтқынның бар адамы

Тазаланып жуынып рақаттансын,
Деген екен жұмсарып қатты заңы.
Алуашы да солармен келіп монша,
Жуынды рақаттанып ағарғанша.

Қолдан келер адамның ісі емес деп,
Елден ерек таңырқап тұрды қанша.
Бұл көптікте Бағдаттың бар сұлтаны,
Ғалымы Әбілхарис, жас пен кәрі.

Алуашы сұрақ берді таң боп тағы.
Біреуі бұл сұраққа жауап берді,
Көрсетті Әбілхарис ғалым-ерді.
Қырық жігіт Сапа шаһы уақиғасын,

Қалдырмай моншаны да айтыпты енді.
Таңланды алуапүріш қарап бұған,
Синаға қойғанындай ғажап күмән.

Бұл жұмыс ұқсайды екен,—депті,—маған.
Патшаның тиіп бұл сөз құлағына,
Әсер ғып таңданғаны ұнады ма?
«Мысырдан мұнда қалай келдің?» деген,

Бұл сөзді естіп біліп Әбілхарис,
«Я сиқыр, яки тылсым»,—депті күліп.
Тылсымның айырмасын сиқыр менен,
Харистан хан сұрапты сауал қылып.

Хан айтты:—Дүнияда көп айырмалар,
Білгенге бәрі де оңай дайындалар.
Екеуі сиқыр, тылсым бір емес пе,
Қандайша екеуінде айырма бар?

Дәретпен, намазбенен—тылсым жолы,
Сиқырлық ластықпенен келер қолға.
Патшаға Харис айтты:—Рұқсат етсең,
Рұқсат қып, бұл қызметке бізді жексең.

Тылсымның қасиетті жолыменен,
Баланы анасына табыс етсем.
Бізге бір—Бағдат пен Шам, Мысыр дағы
Адамның кез болғанда қысылғаны.

Жақсылық тарыққанға еткен ерлік,
Демей-ақ, мынау кәпір, мұсылманы.
Патша айтты:—Жігіт өзі етсе қабыл,
Тілесе мақсат етіп үйін кәміл.

Көрістір анасына ақ сүт берген,
Жетіссін арманына ол мүсәпір.
Жігітке Харис айтты:—Тұтқын балам,
Келіспес кесір сөйлеп ұқтырмаған.

Үйіңе Мысырдағы барамысың,
Құтқарсақ пенделіктен тұтқындаған.
Бас иіп қол қаусырып Ғали бала,
«Алдияр» депті орнынан тұра сала.

Енгізіп айтып әбден санасына,
Өзінің келіп Харис ханасына,
Мінгізіп аяғына, қолын ұстап,

Аяғын аяғына салып мінді,
«Шүкір» деп, екі көзін мықтап жұмды.
Ашып ед аш дегенде екі көзін,
Өзінің үй қасында тұрған көрді.

Мезгілі көз жұмғаны намазшамның,
Үстінде отырғандай дастарқанның.
Шүкір ғып өңім бе, әлде түсім бе деп,
Қалыпты қиялына ғажап таңның.

Есігін қақты алуашы бала келіп,
Шаттанған көңіліне сана беріп.
Алуашы кеткенде үйі не болғанын,
Айтайын тыңдаңыздар және келіп.

Қолынан Ғалисина ұстап алып,
Соққанда оны Ғали мүштап анық.
Бағдатта үш ай жүріп келгенінше,
Жүргенде сонша жырақ тысқа барып.

Отыннан бір ағашты қолына алып,
Тылсыммен әпсүн оқып, бір дем салып.
Айнытпай алуашының бейне өзінен,
Жан беріп жас жігіт қып жасапты анық.

Белгілі түнде жатар мезгілінде,
Базарға алуа сатып күндіз күнде.
Жанынан анасының барып жүрді,
Өзінің бұрынғыша кәсібінде.

Сонымен алуа сатып үш ай жүрді,
Анасы күнде көріп шүкір қылды.
Бір күні сол баласы қатты ауырып,
Тәуіптер ем жасапты неше түрлі.

Бағдаттан келуінен бір күн бұрын,
Бейшара дүние салып кештің құрын.
Намаздан ерте күні көмді апарып,
Анасы қасіретінде жанды мұның.

Ағайын бата қылып, келіп-кетіп,
Өлген соң салт-сана сол ажал жетіп,
Түн болып жатып жалғыз қалған еді,
Қағылды үй есігі тарс-тұрс етіп.

Хабарлап қаққанда есік анасына,
Ел тегіс бір ұйықтаған шамасында.
Орнынан қарт бейшара тұрып келіп,
Кідірмей: «Кімсің?»—депті баласына.

Бармысың сау-саламат, мейірімді анам.
Анасы: «не айтасың?!»,—деп есікті ашып,
Таң болып сасып жүріп жағыпты шам.
Шам жағып бетін көрді баласының,

Бала да көрді жүзін анасының.
Құшақтап «анажан» деп аймалапты,
Мейірбан алтын дарақ панасының.
Анасы баласына жалт-жалт қарап,

Сене алмай ақылына, түске санап.
Таң болды бұл қалай деп баласы да,
Табылмай шын жүректен жазып қанат.
Дегенше баласына айтты анасы:

Мен қайран болып тұрмын нанар-нанбас,
Жеткен ед бүгін саған Ақ қазасы.
Адамдар құран оқып, көміп сені,
Көңіл айтып кетіп еді жұбап мені.

Бұл қандай құдіреті тағдыр-істің,
Айтуды білмей тұрмын саған нені?

Құдіретті мен де көрдім ғажайып сыр.
Осы үйден мен кеткелі неше ай болды,
Жауап бер, айтыңызшы осыны бір?
Естен танып анасы айтты:—Жан балам!

Бұл түсім бе, ғажап қайран таң болам.
Еш жаққа да кеткен жоқсың, үйдесің,
Сен кеше өліп, мен бір адам зарлаған!
Төсек тартып ауырдың аз ол күнде,

Бар жатқаның толар-толмас он күнге.
Кеше өліп, бүгін ғана қойылдың,
Естен танып жатыр едім мен мүлде.
Зарландырып жалғыз тастап ананы,

Ғажап қайран салдың қасірет-сәнаны.
Жаһаз етіп, құран оқып молдалар,
Жаңа ғана жанымнан көп тарады.
Киімдерің сандыққа ол салынды,

Тыр жалаңаш кеттің, лыпа қалынды.
Айтты Ғали:—Сандығыңның аузын аш,
Тұр ма екен сол, көрейік,—деп жалынды.
Ана келіп сандықты ашып қарады,

Киім түгіл, түгі де жоқ жағалы.
Бұл қалай деп тамашадай таңырқап,
Баласының айтқанына нанады.
Баласы айтты анасына:—Тәнті бол,

Үш ай болды мен кеткелі ұзақ жол.
Бағдаттың қаласынан оралдым,
Таң қаларлық тарихтарын айтты ол.
Бұл уақиға таңырқатты анасын,

Деді:—Бақшам, баста бақыт жемісім,
Түп-түгелмін, бітті барлық кемісім.
Ғылым құдірет шын керемет деуші еді,
Шек-шүбәм жоқ, күмәнім жоқ ол үшін.

Жаным балам, қондырған сол мейманың,
Соны қалай болды былай қинауың.
Арманым жоқ өлсем, жаным, алдыңда,
Еттім шүкір, толық екен иманым.

Бар, шырағым, сол мейманға және де,
Апу сұра еткен қате шараңа.
Егер олай апу талап етпесең,
Саған қатер, мендей қасірет анаңа.

Анасына баласы айтты:—Анажан!
Бар ма әлі жақын жерде ол адам?
Анасы айтты:—қонақ үйде әлі отыр,
Алуаны келіп алады өзі әр адам.

Өзің де үйде тұрғаныңда ауырмай,
Алуа базар жүрді үйіңнен дауылдай.
Бейне өзіңдей басшылық қып сол кісі,
Саудаңды істеп отыр, шырақ, сауыңдай.

Мен мынадан, балам, қатты қорықтым,
Қолында екен құдіреті жорықтың.
Балам, барып басыңды иіп, қолын ал,
Мен ақылдан алжасармын, торықтым.

Жаным, сенсің қарашығы көзімнің,
Патшалығым сенсің менің өзімнің.
Енді барып тоқтатпасаң ашуын,
Кетер менің сабыр, тақат, төзімім.

Баласы тез түрегеліп иілді,
Анасының қолын қысып сүйінді.
Сабырыңды сақтаңыз деп өзің де,
Көрейін деп кетті мейман үйімді.

Келсе үйінде жүріп жатыр саудасы,
Жүргізуші Ғалисина алуашы.
Келе Ғали аяғына жығылды,
Жалынуда, айтылуда армасы.

Ғалисина көріп Ғали баланы,
Аянышпен күліп қана қарады.

Қысып ұстап, сүйіп қолдан алады.
Ғали келіп, апу талап қылады,

Ғалисина жас жігіттен сұрады.
Айтты Ғали:—Мен білмедім, кешіңіз,
Мен кешірдім, кірді жаңа есіміз.
Айтты Сина:—Сахарасына Бағдаттың,

Тастап едім, нелер көрдің, шешіңіз?!
Айтты Ғали сыр қалдырмай шешіліп:

Әскерлермен бірге барып Бағдатқа,
Үш [ай] жүріп қалғандығын кешігіп.
Айтты және онда көрген моншаны,
Айтып бітпес, ақыл жетпес соншалы.

Әбілхарис қуатымен симияның,
Мысырға ап кеп тастады деп бұл шағы.
Ғалисина айтты:—Ұрған таяғың,
Ғали болды,—деді,—басып аяғын.

Алуа сатып айырғысыз өзіңнен,
Тарыққан жоқ анаң жайы баяғың.
Үш [ай] жүріп сенің келер кезіңде,
Есебімде еді бәрі өзімде.

Сол таяғың опат еттім ауыртып,
Бұдан артық жүргізбедім төзімге.

Ғылымы симия ғажап күшті негізден,
Айтып болмас, тіл жетпейді лебізбен.
Бұл көргенің жалғыз ғана тамшыдай,
Шашыраған түпсіз мұхит теңізден.

Бұдан кейін қызметінде Синаның,
Білді ғылымын, түрлі өнерін дүнияның.
Сабақ алып Әбуғалисинадан,
Аздап білді ғылымынан да симияның.

Ғали бала бойын билеп алады,
Айнаға да әдемілеп қарады.
Киіп қымбат, жібек, асыл тауардан,
Сылап-сипап қияға көз салады.

Олай болу себебі де болады,
Күннен күнге саудасы алға барады.
Өзі көркем, орта бойлы өрімдей,
Ішпей-жемей көз мейірің қанады.

Он тоғыз я жиырмаларда жасы да,
Дәл шыны осы, айта алмаймын асыра.
Қанттай еріп қалтырайды қызығып,
Құмар әйел келсе егер қасына.

Сонымен алуа сатып жүрді жайнап,
Беліне алтын асыл кемер байлап.
Алдына қымбат зеңбер алуа салып,
Қыдыртып қора-қора сатты жайлап.

Кей кезде қоралардан базар барып,
Таласып халық қарауда назар салып.
Бірінші, алуасының тазалығы,
Екінші, көркемдігі күндей жарық.

Таласып базар халқы жүргізбеді,
Қамалап қораларға кіргізбеді.
Алуасы жетпей қалып жүрді талай,
Бұл тіптен еш нәрсені білгізбеді.

Нашасы болмай жүрді бұрынғыдай,
Көшеден қайтып жүрді бұрылдырмай.
Жылады Ғали бала Синаға кеп:

Адамдар тарықпайды Тәңірі сүйген.
Базарға әуреленіп шықпай бала,
Сатылып тұратұғын болар үйден.
Деді де қойды Сина қарап бірақ,

Көзіне, көңіліне жылы ұшырап.
Бір үйді үй қасынан пайда ғыпты,
Болмашы өнерінің кілтін бұрап.
Төрт-бес үй кереметтей пайда болды,

Азғантай сырт көргенге жайға қонды.
Біреуін шеттен келген мейманға арнап,
Біреуі алуа менен балға толды.
Біреуі отыруға өзіне арнап,

Бір үйін Ғалисина алды таңдап.
Біреуі балахана—жоғарғы үй,
Бұл үйді таңданғандай көрген барлап.
Осы үйде Ғали бала етті сауда,

Айналған айналасы бақша-бауға.
Көрген соң көбі келіп базаршының,
Айналды күн-түн сауда тарқамауға.
Әйел де, алуа алуға ер де келді,

Әйелден бетер жүзін ер де көрді.
Алуаны көпшілігі сылтау қылып,
Ғалиды ауырғандар емге көрді.
Бұл сауда күннен күнге кетті ұласып,

Адамдар бір-біріне араласып.
Бір өзі алуа сатып үлгіре алмай,
Ұлғайып таң қалғандай күшейді асып.

Қызметке көп жігіттер араласты,
Саудасы бұрынғыдан тағы да асты.
Біреулер істеп жатқан ісін тастап,
Көруге қойған текке ықыласты.

Серуендеп көшелерге шықса бала,
Болмайды айналасы тіпті аз ғана.
Мысырда ұлықтармен таныс болып,
Ашылып артылды ақыл, зейін, сана.

Мысалы, жүрсе бала көшелермен,
Адамдар алдын тосып неше көрген.
Шақырып, үйге жүріп, мейман бол деп,
Таласып шақырар ед неше жерден.

Баланы құрмет етіп ортаға алып,
Көруге кереметтей ынталанып.
Шуласқан дауыстары көк жаңғыртып,
Жүруге жол таба алмай бұлтарарлық.

Сөйтсе де шығып зорға арасынан,
Базарлап жүрді жайын жол ашылған.
Бір күні патшасының сарайының,
Үстінен өтті жолы барасы жан.

Белбеуі жарқ-жұрқ еткен гауһар кемер,
Көрген жан өлік болса рухы енер.
Өзі де Жүсіп заңлы көркем еді,
Хор қызы, адам түгіл, келіп түнер.

Үйінде Мысырдағы падишаның,
Бар еді қызы сұлу ханшаның.
Ай мен күн ақ жүзінен ұялғандай,
Жүрсе де қалар еді жарыса күн.

Дейді артық сұлулығын Зылихадан,
Екеуін болса өлшеп тасқа салған.
Зылиха бір қыл құрлы болмас еді,
Бағасы мынау қымбат, анау арзан.

Жоғарғы биік үйде отырып қыз,
Түскендей көрді көктен ай мен жұлдыз,
Көрген соң жігіт жүзін ғашық болып,
Жүрегін тесіп өтті бір алмас біз.

Күн еді күннен туып күлімдеген,
Сан сұңқар тырнағына ілінбеген.
Жүректен махаббаттың алмасы өтіп,
Ол сүмбіл күйге түсті дірілдеген.

Шақырып қыз бұйырды даясына,
Үйренген жасыл жапырақ саясына.
Шақырып келтір депті алуашыны,
Алақан ай сыйғандай аясына.

Ғалиға баян етті дая келіп,
Қамасып көзі жүзден тая көріп,

Еңбегің еш болмасын зая болып.
Алдына Мәликенің бала келді,
Алуасын аз да болса ала келді.
Артынан қыз даясы келді қалмай,

Жігітті қыз Мәлике және көрді.
Жүзінен қызыл жібек пердені алып,
Екі жас бірін-бірі көрген анық.
«Билғайни уа раси»,—деп араб тілмен,

Бас иіп көрді Ғали көңілі жанып.
«Қара көз,—дегені ол,—міне басым,
Жаным мен,—дегендейін,—ықыласым».
Сұлу да тәтті сөзбен амандасты,

Сылтаумен қарсы алуға замандасын.
Замандас Мәлике айтты:—Бар ма алуаң,
Алуаңды көп мақтайды түрлі алуан.
Бар болса мақтағандай дәмділерін,

Қарады бір мәртебе сонда жігіт,
Болмашы Мәликеге көзін тігіп.
Ұялып екінші рет қарамапты,
Махаббат, ышқы дертін ішке тығып.

«Ләм язуқ—уа ләм йағраб»—деді қызға,
«Болмас,—деп,—татып білмей» арабшалап.
Тәтті сөз алуадан да айтты қызға,
Ықтияр татпай-білмей аларсыз ба?

Десе де ғашық оғы өтті түйреп,
Күн көзі қояр ма ерітпей, түссе мұзға.
Көктемде жерге түссе күннің көзі,
Жайнайды орман-тоғай, жапан түзі.

Балқиды қия таудың қарлары еріп,
Құлпырар гүлмен барлық ая бозы.
Мысалы, көктемдегі жердей балқып,
Қараса қаулаған от жалын шалқып.

Ғашықтың кесесінен уын ұрттап,
Алғандай болды алуаға ауру сатып.
Есіктен естен танып кетті шығып,
Меңіреу махаббаттан қанжар сұғып.

Мең-зең боп Мәлике де мәжнүн болды,
Кеткенін білмей қапты ақылы ұғып.
Жігітті даясына депті қайда?
Шақыр тез болса егер жақын жайда!

Даясы шықса тысқа кетіп қапты,
Мәлике ышқы дария батыпты ойға.
«Мен бір гүл, гүлстанда өстім жайнап,
Бүгін от жүрегіме жанды қайнап.

Қонды да көз алысқа ұшып кетті,
Қандырып қысқа түнге тұрмай сайрап.

Білмеуші ем не екенін де махаббаттың,
Кітабын оқысам да нақылияттың.
Мен бүгін шын ғашықтың дариясына,
Зылиха—Жүсіптердей терең баттым»

Осындай болды десек қыздың жайын,
Қызыл гүл мезгілінде ғашық уайым.
Қайтқан жоқ алуашы да жап-жақсы боп,
Оны да аздап айтып баяндайын.

Есіктен шығып кетті тәлтіректеп,
Синаға айтайын деп ертерек кеп.
Қиялмен жылап-еңіреп кете берді,
Әйтеуір үйдің жолы осы ғой деп.

Ашықтық дариясына терең батты,
Махаббат шарабының дәмін татты.
Қызыл гүл қызыл шоққа өртенумен,
Оқ тиіп қыздың атқан келе жатты.

Әбуғалисинаға келді жылап,
Көзінің нәрестедей жасын бұлап.
Барлығын уақиғаның біле тұра,

Аплатон, Писағұрыс ғұламамыз.
Бір гүлге көзім көріп кетті ашығым,
Сұлуда теңдесі жоқ оның нағыз.
Мысырдың осы Каир қаласында,

Адамның мұндай сұлу баласында.
Жаралып дүнияға қалай келген,
Бір түрлі әр сипаты жарасуда.
Қарады қадай атып қара көзін,

Тигізді жүрегіме шырын сөзін.
Жуыспай басқа сөзді айтуға аузы,
Жығылды екпетінен, білмей өзін.

Сөз қысқа, енді менен не сұрайсың,
Артықша ауру тапсаң астанадан.
Бала айтты:—Ғылымы дария, мұхит, теңіз,
Құдіреттің қасиетінен алған негіз.

Я өлтір, яки қаңғырт, я жайнатып,
Мұддаға-мақсатымның қамын жеңіз.
Қадалды оқ қанжары жүрегімнен,
Оралды іш-тысымнан, білегімнен.

Тәңірімнен талай айттым, түк болмады,
Артықша айтарым жоқ бір өзіңнен.
Толғанып тұрды ғалым біраз ғана,
Ойлады өмір шолақ күн аз ғана.

Отырды төмен мүлгіп біраз және.
Бір кезде сол құжырада жер шайқалды,
Ғажайып қорқынышты сыр байқалды.
Құлпырып Ғали бала қуанып тұр,

Дегендей ер арманын бір қайтарды.
Бір кезде жарқ етті күн есік ашып,
Шұғылалы төңірекке сәуле шашып.
Қараса күннен сұлу қыз келіп тұр,

Жігіттің жүрегіне сызған машық.
Оқтан тез, оттан өткір ашық оты,
Жүректен аршылғандай басқан тоты.
Көрген соң жаны сүйген Мәликені,

Жүзгендей болды теңіз парақоты.
Өткелсіз ашық дария теңіз еді,
Дауасын таппасаң у жегізеді.
Қолда бар парақоттың күш-қасиеті,

Қолдағы күші жалғыз ғалым Сина,
«Құйт өлтір,—деп жалынды,—мейлің қина».
Сұлу қыз есігінен келгенінде,
Ғалиға деді Сина:—Есің жина!

Үй іші кетті жайнап қыз келгенде,
Жаманға жан оянбас жүз көргенге.
Жамалы жер-жаһанды жарық қылып,
Дегендей келіп тұрды сізбен бірге.

Сұлудың басы айналып, есі тарап,
Бейне бір мас болғандай ұрттап шарап.
Шамалап есі енген соң еркін үйде,
Синаны Ғали менен көрді қарап.

Ғалиды кеше көрген білді танып,
Ақ жүзі ару-сұлу гүл-гүл жайнап.
Ғалиға айтты Сина басқа тілмен:

Келтірдім ашығыңды ылажсыздан,
Шыжымай май тұрмайды отқа қызған.
Сүймек бар, құшуға жоқ құшырланып,
Өлесің әдеп жолын егер бұзсаң.

Деді де Ғалисина шығып кетті,
Балаға тәртіп жолын нық көрсетті.

Орынға отыруға рұқсат етті.
Сұлуды отырғызды жоғарыға,
Дегендей жоғарыла-жоғарыла.
Құшақтап жас сұлуды отырғызып,

Мақсатты түсіндірді талабына.
Ғали айтты:—Көбелекпін мен бір күйген,
Сұңқардай сахарада ұшып көктен шүйген.
Гауһар көз, шырын сөзің от боп өртеп,

Ышқына ашығыңның шыдамадым,
Тек жаным өлмегенім, шыдағаным.
Басыңа, тал бойыңа жаным құрбан,
Бақытты тартты тұзы бұл араның.

Отырып сұлу басын төмен салып,
Көк кептердей қанаты түскен талып.
Жігітке жүз бұралып назбен айтты:

Болмаса адамсыз ба шашқан дарып?
Бұл түрлі құтқар менен шек-күмәнді,
Жіберіп жүрегімнен бұлт, тұманды.
Дегенде Ғали бала айтты қызға:

Себебі пері де емес, жын да емеспіз,
Адамбыз өзіңіздей шектенбе сіз.
Бақыт та, қайғы да ортақ, абырой да,
Тегінде сіз де, біз де бақыттымыз.

Келтірген бір секундта сізді мұнда,
Ұятқа қалдырмайды тегі құрға.
Сіз бір гүл гүлстанда, біз бір бұлбұл,
Жасалық ойын күлкі, жаным, тыңда.

Бұл қалай ұятты іс, не хикмат бар?
Атың кім? Ғалымың кім? Қай тайпалық?
Мұндай іс болар ма екен мұсылманда,
Тегіңіз анық сіздің мұсылман ба?

Құдай да зорлықшылды сүйген емес,
Не айтасыз, Құдай демей, қысылғанда!

Жаратқан қызықтырып махаббатпен,
Ер, әйел, бұлбұл құс пен қызыл гүлді.
Қызықты сіз болсаңыз қызыл гүлі,
Қызыққан гүлстанның біз бұлбұлы.

Еркіңнен ықтиярсыз емеспіз біз,
Хикматын айта алмаймын шешіп мұны.
Не керек, әлемде ортақ—қарттық, жастық,
Ұстау жол жасқа қиын дінді тас қып.

Жас болып қызыл гүлдей жайнамасақ,
Неге біз бұл дүнияға шығып бастық.
Мысырдың қаласының қызыл гүлі,
Сайраған қызыл гүлдің біз бұлбұлы.

Дүнияның осындай ғой тағдыр кілті,—
Деді де құшақтады сол күн түні.
Басталып жасқа лайық күлкілі ойын,
Құшақтап гүлдің көркем таза бойын.

Ықтияр көп ұзамай сүйісті ол да,
Жастардың лайықты жасап тойын.
Өткізді жазғы таңның тамашасын,
Татымды тамашаның жаңашасын.

Қалыңсыз қасқа кедей ханның қызын
Алыпты адам салмай арашасын.
Аспанның әскері көп жұлдызындай,
Теңіздің патша қызы құндызындай.

Ғылымның құдірет-күші қандай мықты,
Сұлуды сүйді сол түн хор қызындай.
Атқанда алтын арай бозарып таң,
Жұлдыздар жойылғанда азайып һәм.

Шымылдық күннен жібек түрілгенде,
Отырды өз үйінде ол алтын шам.

Қарады таң боп сұлу ашып көзін,
Отырған өз үйінде көрді өзін.
Мың ойлап көңіліне сыйғыза алмай,
Отырды ақылына бермей төзім.

Ойлады: «Әкем патша—Мысыр ханы,
Өлімнен басқа қабыл ұсынғаны.
Мен соның қызыл алтын қызы болсам,
Бұзылып қыздың ұят ұшынғаны.

Нақыл бар: «Қыздың жолы қылдан нәзік»,
Абырой ақыл кілті—алтын қазық.
Паш болып сыртқа сырым шықпай тұрып,
Анама сездірейін хатқа жазып.

Тіпті еш бұл уақиға оңай емес,
Ұятты қиындату қолай емес.
Тегінде алдырушы адамдар да,
Күшті екен, түсінбедім қандай кеңес.

Бұл істің тегі терең, түсінбедім,
Лайықты болмай қалды ісім менің.
Негізі әйгіленбей қалмас халыққа,
Айыбымды болар айтсам түсіргенім».

Хат жазды анасына алдын ойлап,
Қалдырмай болған істің бәрін байлап:
«Өзімнің кең бөлмемде жатыр едім,
Бір кезде көзімді ашып, көрдім жайлап.

Қарасам басқа бөлме көзімді ашып,
Екі адам отыр онда жолдастасып.
Біреуі—жас, біреуі—дәруіш адам,
Барғандай болдым бейне жол адасып.

Жасына дәруіш отыр беріп ақыл,
Болма деп ұят жолдан тіпті ғапыл.
Өлдің деп ұят істен сақтанбасаң,
Ол адам кетіп қалды айтып нақыл.

Білмедім, жол адасып, сонда бардым,
Жанында сол жігіттің жалғыз қалдым.
Қаншама жалынсам да еркім болмай,
Жағдайсыз жайым кетіп жәбірлендім.

Жайымды айттым, ана, жасырмадым,
Жаныма ажал болар жасырғаным.
Төгілді абыройым, алтын басым,
Көп артық ажалдарға асылғаным.

Бардым мен ықтиярсыз аяғымнан,
Арнаулы қала ішінен жай алынған.
Бар көрген баяндадым, жайым осы»,
Бақытсыз баққан қызың баяғыдан.

Жөнелтті даясынан жазып хатты,
Тапсырды ол анасына аманатты.
Анасы бастан-аяқ оқып, біліп,
Қожасы—әкесіне хабарлапты.

Әкесі Мәликенің Мысыр ханы,
Есітіп ашуланды шығып жаны.
Әскерін, мықтыларын шақырып ап,
Шақыртты ғалымдарын тағы-тағы.

Жиналып келді ғалым-ғұламасы,
Құшнаш, бақсы, балгер кәрі, жасы.
Кеш болып тағы ап кетер дегендейін,
Қыз жатар жерде болды әскер басы.

Оқытты жариялап қыздың хатын,
Қыз көрген уақиғаның хикаятын.
Танысып бір түнгі таң тамашамен,
Аямай айтыпты ақыл-парасатын.

Қырық қыздар, күзетші әйел, даялары,
Қамалап ұстап тұрсын алмай демді.

Әскерлер мылтық пенен қылыш алып,
Үндемей мықты тұрсын тынышталып.
Қалайда аямастан алсын ұстап,
Берейік сонсоң жаза дұрыс танып.

Қыз, әйел, даярланып әскерлері,
Сұлуды қамап бәрі қастерледі.
Түн болып жатар мезгіл таянғанда,
Синаға Ғали дес бермеді.

Таянды базарында гауһар, жақұт.
Өтінді қанат жайып, қатты жылап,
Кеткендей болмайын деп бастан бақыт.
Ете алмай Ғалисина бұған төзім,

Кешегі мезгілінде біліп кезін.
Өзінің әдетінше амал етті,
Көпшілік бақырайтып отыр көзін.
Айтты қыз:—Ал, мықты бол, келді-келді,

Жүрегім дүрсілдеді, кеттім енді,—
Дегенде қатты ұстады қыз, әйелдер,
Сырттағы хабарлантып әскерлерді.
Қозғалып «Кеттім»,—деп қыз қопарылды,

«Ал, ұста!»—деп шуласты пері, жынды.
Жөнеліп «Ал, кеттім»,—деп кетіп қапты,
Сәуледей ұстай алмай ай мен күнді.
Қолға алып кім ұстаған күн сәулесін,

Көз көріп өкіністі бұл әуресін.
Сырттағы сырт етпестен қалды әскерлер,
Жойылтып жоғалтқандай ақыл-есін.
Қолымен ұстағандар қызды қысып,

Адамдай сәуле қуған бос тырмысып.
«Қап-қап!» деп қатты өкініп, қалып қойды,
Бәрі де қайрат қажыр, қолдан тосып.

Әскерлер қатар тұрған қалды босқа,
Болғандай қасқа таба, күлкі досқа.
Мылтықты тарс-тұрс атып айқайласты,
Қалмастан қамап тұрған қарт та, жас та.

Жабулы, ашылмаған мықты есік,
Бітеулі көрінбейді үйде тесік.
Бейне бір ұсталмайтын көлеңкедей,
Қалай да қалды ұстаудан үміт кесіп.

Әскерлер, әйел, қыздар қамалдағы,
Амалын қамаса да таба алмады.
Түнімен бүйі тиген иттей болып,
Атасын анасы мен хабарлады.

Жабылып тұс-тұсынан қамағанын,
Темірдей сырттан әскер орағанын.
Қырық қыз бен күшті әйелдер іштен қамап,
Тұта алмай айдаланы қарағанын.

Таң қылып сұлу келіп таң атқанда,
Түнімен түзде болып, ел жатқанда.
Барғаны, келгені де сезілмейді,
Жаңғалақ жеңілге ұқсап жын қаққанда.

Қылымсып сыбыр-сыбыр, бетін шымшып,
Қыздар да тыпыршиды жүрмей тыншып.
Анасы қыздың туған қатты күйіп,
Қысылып жүр бармағын тістеп, қыршып.

Қызарып қызыл шоқтай қыз да жылап,
«Өлем» деп пышақты алып жатты құлап.
Атасы, анасы мен Мысыр ханы,
Жүре алмай өлмесе де отыр шыдап.

Хан-сұлтан ортаға алып уәзірлері,
Намысқа бас кеткенше әзір бәрі.
Қызға айтты:—Барар жайың бұл шаһардың,
Ішінде, сыртында ма, айтшы қане?

Қыз айтты:—Туысқандар, үлкен аға,
Сөзімнен шешіп түйін берсең баға.
Асқан соң жарты жолдан енеді есім,
Барар жер ұзақта емес, осы қала.

Бояу ғып зағыпыранды жылы сумен,
Бес қолын малсын соған ұзақ күні.
Көтеріп баратқанда алып белден,
Болса да оқтан өткір, жүйрік желден.

Бес қолын маңдайшаға бассын мөр ғып,
Есіктен есіне алып кірген жерден.
Малынған бес саусағы зағыпыранға,
Басылса маңдайшаға болып таңба.

Аралап ерте күні іздеп тауып,
Алуға болады оңай қарағанда.
Барлығы осы әдісті мақұл көрді,
Табылған тиянақты ақыл дейді.

Бес саусағын бояулап зағыпыранға,
Басуға барған жерде батыр болды.
Отырды зағыпыранға қолын малып,
Ата-ана өлмесе де күйіп-жанып.

Аспанды күн батқан соң қаптап жұлдыз,
Мезгілі елдің жатар болыпты анық.
Кетер кез таянғанда іштен тынып,
Қыңқылдап жалынды жас қыздар күліп.

Мәлике кетер кезі таянды деп,
Бәрі де қайратына тұрды мініп.
Отырды қыз да жылап Құдайына,
Тындырмас қалдым-ау деп ұдайына.

Сағатты мезгілінде Ғали бала,
Бұрынғы барды үйренген сыңайына.

Балаға рақымы түсіп кідірместен,
Қаһары қатты келді падишаға.
Кезінде «Ал, кеттім» деп қыз қозғалды,
Қозғалған мезгілінде үйге барды.

Қыздың азаматтық еткен ісі,
Таңбасын маңдайшаға жақсы салды.
Өз көңілі бітті салған таңбасына,
Екеуі-ақ, жоқ бірде-бір жан қасында.

Басталған әлдеқашан ойын-күлкі,
Айтылып амандық пен армасы да.
Жаз гүл жарасқандай бұлбұлымен,
Жазғы таң тамашалы түнгі үнімен.

Себебі дұшпаныма болдым таба,
Сөз болдым ел аузына, досқа және.
Мұсылман былай тұрсын, кітап Құран,
Істемес басқа жұрт та бұл дүнияда.

Адамға ақыл, сана, әдеп, ұят,
Белгісі адамдықтың бұл мұқият.
Қарияңа неге айтпайсыз түпкілікті,
Жолдас боп қосылуды біл күллият.

Қымбаттым, парасаттым оның ақыл.
Тағы да күнде кеше түнді өткізіп,
Орнына уақытында барыпты ақыр.
Саусақтан маңдайшаға түскен таңба,

Қыз келіп үйге келіп кез болғанда,
Синаға сол уақытта-ақ мәлімденген,
Қыз қолын малған кезде-ақ зағыпыранға.

Патшаның мәслихатын қандай жасап
Жатқанын түгел біліп бастан-аяқ.
Негізгі пікірі оның немен бітпек,
Аяғы мақсатының немен босап.

Осының күні бұрын біліп бәрін,
Тағдырдың біраз кілтін, ықтиярын.
Былайша Ибн Сина бұрап салды,
Екен деп кім мұқатар патша залым.

Өзінің артық санап патша күшін,
Тысқары әділетсіз жасап қысым.
Ыңғайын күннен жарық бұрын біліп,
Мәнісі бұл жұмыстың соның үшін.

Есіктің біліп Сина бояуларын,
Секундта, сол уақытта таяу бәрін,
Мысырда қайбір үйдің маңдайшасын,
Былғады зағыпыранға бар қаланың.

Таң ата барды үйіне патша қызы,
Өсірген күн түсірмей ай-жұлдызы.
Қарады барған жерін табу үшін,
Белгісі—бес саусақтың басқан ізі.

Таң ата дайындалған ердің бәрі,
Іздепті бірі бері, біреуі әрі.
Қараса дарбазада барлық есік,
Түп-түгел түскен бес қол саусақтары.

Қысқасы, сол Мысырдың қаласында,
Дарбаза есігінде, қорасында
Басылған зағыпыранмен таңбаланып,
Болғандай десе қызды дәл осында.

Патшаға келді бәрі болып сарсаң,
Ерекше ертелі-кеш ерсең-қарсаң.
Патшаның өз үйінің сарайының,
Бәрінде сол таңба бар назарға алсаң.

Деп айтты:—Үй қалмапты қыз бармаған,
Бір де үй жоқ зағыпырандап із салмаған.
Сонымен ерсең-қарсаң қайтып келдік,
Дәл үйді таба алмадық қызға арнаған.

Дал болып ақыл-һұшы, патша күйді,
Көзінің етегіне жасын құйды.
Сан рет сасқанынан сақал шайнап,
Сан қосын, сары азамат, әскер жиды.

Қаланың сол әскермен сыртын қамап,
Қаладан қашпас үшін ал деп орап.
Қаратты бір үй қоймай сол Мысырдан,
Адамын еркек-әйел құрттай санап.

Тазартып біткенше әбден қырық күн өтті,
«Қалдырмай қарадық» деп, хабар етті.
Қыдырып қыз күнбе-күн күн өткізбей,
Патшаның ары азып, азар шекті.

Күнбе-күн қыдыруды қыз үдетті,
Алуашы дәурен сүріп, серуен етті.
Бұл хабар елден асып, шетке кетіп,
Патшаның масқаралап арын төкті.

Кетеді қыз жігітке күнбе-күн кеш,
Түн түнеп, таң атқызбай келмейді еш.
Бұл істер Ғалисина қолында еді,
Кісі еді бай менен бек патшаға өш.

Патшаны сол реттен мазақ қылып,
Отырды алуашыны озат қылып.
Шыққанда оқуды оқып, бір падиша:
«Дарға ас» деп бұйырған ед азап қылып.

Патша мен байдың және менмендігін,
Мал құрлы алмайды деп ердің құнын.
Қолына тағдыр кілті түскеннен соң,
Жоп-жорта отырғаны жасап бүгін.

Кек санап осыларды Ғалисина,
Жүргенде күн ілгері салып миға.
Қолына ғылым құдірет кілті түсіп,
Дегендей патша болсаң күшің жина.

Сонымен рәсуа болып Мысыр ханы,
Жан шығар күйге жетіп қысылғаны.
Есітті Бағдаттағы Харис жайын,
Бір ердің патшаға айтып ысылғаны.

Оның бұл Бағдаттағы жасағанын,
Алтын ғып бәрін шаңырақ, босағаның.
Асырып басын бұлттан монша салып,
Қызын тез келтіргенін хан Сапаның.

Ісінің тағы және басқаларын,
Патшасын бүкіл араб астананың.
Қаратқан ауызына бас игізіп,
Деп және мадақтаған басқа жағын.

Осыған кетті балқып Мысыр ханы,
Аз ба бұл масқарасы қысымдағы.
Сол айтқан Харис ерді келтіруге,
Болыпты көпшілікке ұсынғаны.

Сол айтқан ғалымды біз шақырайық,
Дәл бүйтіп өлген жақсы жүріп …*
Біздегі мынау жағдай болып тұрған,
Бұл өлім төбемізге төніп тұрған.

Сапаның Бағдат ханы қызын алса,
Дәл менің түсіме ұқсас көріп тұрған.
Қалай да алдырайық осыны біз,
Жойылмай патша-сұлтан есіміміз.

Жарқын жүз жақсы адамдар жіберейік,
Осыған бәріңіз де қосылыңыз.
Бұл сөзді мақұл алып барлығы да,
Қосылды патшасының жарлығына.

Көп тарту-таралғы алып сыйлықтар мен,
Бағдаттың жүріп кетті хандығына.
Хат жазған Мысыр ханы оған арнап,
Алыстан әдемілеп мысал қармап.

Бағдаттың патшасына айтты сәлем,
«Қабылда, біздің тілек—сізге бармақ.
Шақырдық, келсін Харис ғалымыңды,
Есіттік ұлы шаттық дабылыңды.

Бақыттас Мысыр ханы көп қасіретте,
Көрсет деп, жайдық құшақ, кәміліңді».
Елшілер жай-жабдықпен жүріп кетті,
Арада азды-көпті күндер өтті.

Көп қала, сай, сахара жолда қалып,
Бағдаттың қаласына келіп жетті.
Түсірді елшілерді қонақ үйге,
Құрметпен қарсы алыпты ұлы күйде.

Тапсырып сәлем хат пен тартуларын,
Не айтар деп жата берді патша-биге.
Патшасы Харисқа айтты:—Тақсыр ғалым,
Болыпты дабыл, даңқың көпке мәлім.

Мысырдың падишасы хат жазыпты,
Оған зор кез болыпты қайғы қалың.
Қонбапты тәбибтерден ешбір дәрі,
Таппапты оған дауа халықтың бәрі.

Сонымен сіз, бізге арнап елші салған,
Заманның сізді санап пайғамбары.

Мынадай қымбатты зат берген сыйы,
Машақат жұмысының түрі жиі.
Түн бойы бір алуашы азар жасап,
Қалғандай қымбатының түсіп иі.

Не айтасыз, міне басым, соған барсаң,
Айрылған ерлері естен ерсең-қарсаң.
Қайғысын ерте жетіп тыйсаң тастай,
Болар ед үлкен абырой құрмет алсаң.

Әрине, сіздің қолдан келеді оңай,
Сияқты Сапа менен біздегі орай.
Тұрамын тілектес боп мен де соған,
Тақсыр хан бұл уақиға сізге қолай.

Падиша мұны естіп қуанғаннан,
Құрметті сөздер айтты шаттық құрып.
Жол қаржы сәулетіне жазды бұйрық,
Қымбатты көп зат берді етіп сыйлық.

Ақшалар, алтын, күміс, лағыл, гауһар,
Үйілді судай сұлу, құмдай құйылып.
Мысырдан келіп жатқан елшілермен,
Бас қосып жүріп кетті бәрі жиылып.

Көңілдің сондай жақсы қошыменен,
Өмірдің түрлі толқын ісіменен,
Мысырға шыққан күні жетті Харис,
Қуатты ғылымы-симия күшіменен.

Мысырдың падишасы күйіп-жанып,
Шықпаған шыбын жаны тірі қалып.
Хабарын келе жатқан Харис ердің,
Қаныпты жібергеннен хабар алып.

Бұйырды бар адамын диуандағы,
Қаланың келеді деп меймандары.

Пайтақтың бар адамын шығарыпты,
Жолына құрбан болып жиған малы.
Көп жерден шықты алдынан сыйлық алып,
Патшадан бұйрық-жарлық, билік алып.

Харис та тәртібімен амандасты,
Дәстүр мен ғылым жолы жүйрік анық.
Харисты кірді елшілер Мысырға алып,
Бір биік жоғарғы үйге түсірді анық.

Берілді сый-зияпат, түрлі тағам,
Қымбатты шараптар да ішілді алып.
Патшаның бұдан кейін өз үйіне,
Келіпті танысуға жай-күйіне.

Қайғылы қыз әкесі қарсы алыпты,
Келген соң іздегені нық сүйіне.
Орныша келтіріліп ғизат, құрмет,
Желініп түрлі тағам, ішіп шербет.

Отырып үш күн, үш түн етті қонақ,
Хал білмек түгелденіп шаттық күлмек.
Патшада болса дағы ішу-алу,
Ішкені заһар еді, жегені-ақ у.

Мейманды не де болса күтіп болып,
Сонан соң болсын деді жағдай тану.
Болған соң үш күн өтіп, төртінші күн,
Бастады өтінішпен сырдан мазмұн.

Айтарға ауыз бармас арам, азғын.
Дос түгіл бас кесіскен болса дұшпан,
Келтіріп айтты көп сөз әрбір тұстан.
Адамның баласының басына еш,

Мен айтпайын, айтуға бармайды аузым,
Білесіз жағдаятты өзің, бауырым.
Жын, пері, адамзаттың жұмысы емес,
Болмаса бір жабайы шайтан дәудің.

Баламды періштедей бауда гүлім,
Қалдырып басты аяққа жауға күнін.
Шіркін жан шықпайды екен ит қорлыққа,
Себі жоқ өлмей тірі сауға мұның.

Айтылды тағы-тағы, сондай-сондай,
Белгілі тұрағы жоқ деген ондай.
Күндіз бар күн шыққанда, түндері жоқ,
Айтпайын, әр айтқанда тұрмын оңбай.

Білмейміз қайдан келіп, қайда барған?
Зор бәле зияндастай айдан арман.
Есепсіз ғалымдар мен білгіштерім,
Біле алмай еш дерегін, жайға қалған.

Шектіріп сізге бейнет алыс жерден,
Үміт қып, хабарлы деп әр істерден.
Шүкір ғып жүзіңізді бүгін көрдік,
Көрерсіз араласа бар істермен.

Жүзіңді, әлхам шүкір, көрдік бүгін,
Өртенген мен қоңыр қаз қалмай түгім.
Мен енді айтып болдым, жағдай осы,
Аспан мен жерден де ауыр артқан жүгім.

Сұлтаным, асып-саспа, сабыр сақта,
Жасармын қолдан келсе достық саған.
Кітабын рәмилдің қолына алып,
Қапшығын ғылым хикмат жайып салып.

Дөңгелек түрлі әріппен сызу сызып,
Үндемей біраз уақыт тұрды бағып.

Көтеріп басын жерден бір заматта,
Суды-су, топырақты-топыраққа,
Айды-айға, күнді-күнге ұрыстырып,
Отырды ой дариясын жүзіп шаққа.

Бір кезде терең ойға кетті сүңгіп,
Жазуын жазып-бұзып, басын шұлғып.
Жаңадан дөңгелектеп және жазып,
Жер-көктің бәрін шарлап қазыпты үңгіп.

Оқыған шомды терең іліміне,
Сүйеніп оқып алған біліміне.
Асты-үстін аспан-жердің кезіпті әбден,
Жете алмай қиын ойдың күдігіне.

Жатқанда Әбілхарис мұны қарап,
Ғылыммен жер мен көктің бәрін орап,
«Осылар не қарекет жасайды?»—деп
Қарады Ғалисина етіп талап.

Өзінің жасап қойған қарауылы,
Қалдырмай хабарлады және мұны.
Бағдаттан Әбілхарис мұнда келіп,
Табуға жатқандығын қарап мұны.

Харистың қарап жатқан барлық жолын,
Табуға адастырды, бермей орын.
Үндістан теңізіне аумастырды,
Патшаның қызы барып тұрған жерін.

Бір ғажап теңізде ғып адастырды,
Теңізде жазира етіп шатастырды.
Айнала жанып жатқан оттан қамал,
Бір құжыра от қамалдан қаластырды.

Ішінде сол құжыраның қыз бен жігіт,
Көрсетті отырған ғып ойнап-күліп.
Бірақ та қай мемлекет, қайсы теңіз,
Айыру табылмады оны біліп.

Теңіздің ортасында жазира арал,
Аралдың бір жерінде оттан қамал.
Қамалдың қуысында тұрған құжыра,
Аралдың керек болды ат-есімі дәл.

Біле алмай осыларын болды сарсаң,
Айырып кете алмады, қағып алшаң.
Патшаға ілтимас қып айтыпты аздап:

Мысырдың патшасының қызы келіп,
Сөйлепті сұрастырған ізіне еріп.
Қаншама жағдаятын айтқанменен,
Тағрибы табылмапты түзуленіп.

Себебі Ғалисина біліп тұрды,
Алдынан адастырып бұрып тұрды.
Бұрмалап, айқын жолдан алжастырып,
Мұртынан, көзін қысып, күліп тұрды.

Ғылымға Ғалисина теңіз еді,
Жасынан зейіні өткір негізі еді.
Синаға Әбілхарис қарағанда,
Айтарға бір тамшы су лебізі еді.

Ғылым хикмат, ғылымы симия, ғылымы кимия,
Ғылым ихпа—ғылымдары бүкіл дүния.
Бейне ол Бақыра мұхит еді терең,
Секілді ені ұзақ, түпсіз дария.

Сондықтан екі туған сондай сарас,
Мәселе бір қыз үшін осы талас.
Алдынан абыройсыз алжастырды,
Қапа ғып қадірлі ерді қылмай қалас.

Асығыс Әбілхарис етті бір іс,
Тұрған соң қайбір ісі болмай дұрыс.
Өткір тіс, алмас тұяқ, бір қаршыға,
Ұстатты қыз қолына, деді:—Бұл құс

Есікке өзің кірер барғаныңда,
Есіктен ішке назар салғаныңда,
Жігітке қаршығаңды жібер дереу,
Дауа жоқ салмай қалсаң арманыңа.

Тезбе-тез сала қалсаң, жылдам барар,
Мойнынан басын үзіп, ішін жарар.
Сол жерде көз ашқанша жаны шығып,
Қалдырмай өкпе бауырын суырып алар.

Бұдан соң сол бәледен құтыларсың,
Орындап салмай қалсаң тұтыларсың.
Жат нәрсе бұл жерде жоқ тапсаң бір зат,
Ала кел келеріңде, есте қалсын.

Ұмытпа осылардың бір де бірін,
Таппадым бұдан басқа істің түрін.
Жау екен пірі күшті, түрі жаман,
Әзірше алжасып тұр тапқан ғылым.

Ала кел сәті келсе тапқан затты,
Қараймыз соған қарап әр тарапты.
Ыңғайы келе қалса, зат ап келсең,
Табармыз келген заттан ол қарақты.

Төзбеді Әбілхарис ұялғаннан,
Қызметі бітпеген соң қиялға алған.
Жасады алмас тырнақ бір қаршыға,
Ғалиды айыруға шырын жаннан.

Қолына беріп қыздың қаршығасын,
Дегендей бәледен бас аршып алсын.

Алмадай жігітіңнің алар басын.
Харистың айтқан сөзі қызға қонды,
Қыз да әбден ұялумен ыза болды.
Түн болып, бір үй жатып, бір үй жатпай,

Қызға ол құсты беріп жібергенде,
Ашуы ыза кернеп түнергенде,
Жігітке:—Орамал жап құсқа,—депті,—
Мықты бол қыз есіктен кірер жерде.

Қаршыға басыңды алар сақтанбасаң,
Бүркіттей одан бұрын баптанбасаң.
Ғалымы алып келген не істер деп,
Солайша жатыр екен бағдарласам.

Жағдайын осыны айтып түсіндірді,
Жігітті қайрап әбдеп ысылдырды.
Қыз келіп қаршығаны жібергенде,
Үйреткен ұстазының ісін қылды.

Құс келіп, алмас тұяқ жолағанда,
Оралды орамалға орағанда.
Домалап кесек болып жерге түсті,
Ете алмай ешбір зиян ол адамға.

Достыққа сіз қалайша қастық еттің,
Барлығын ұлы үміттің ұмыттырып?
Мен сізді білмеуші едім алыс жүріп,
Шақырдың мені өзіңе таныстырып.

Улады махаббатың жүрегімді,
Ойыма ышқы отыңды жабыстырып.
Өтініш айттың өзің келіп тұр деп,
Күнбе-күн алуаңыздан беріп тұр деп.

Сиқырлы махаббатты тіліңменен,
Тигіздің ғашық оғын маған да бек.
Сілтеген сенің бұрын оғың тиіп,
Берілдім соның үшін жанып-күйіп.

Жазығым шақырумен жанасқаным,
Адастың мені өлімге қалай қиып?

Қосылмай ақ некемен көп алдында,
Ақылдан айрылды әкем ізің білмей.
Көзге бір жын-шайтандай көрінбедің,
Еріксіз елден ерек ерінбедің.

Әуелде күндей көзге көрінсең де,
Сырыңның түрін шешіп, берілмедім.
Адамнан болмау мүмкін мұндай жұмыс,
Болса егер ешбір кісі демес дұрыс.

Мұсылман жолыменен жүргендерге,
Өзің айт ылайық па осы жүріс?
Жортуыл түнде жасап, жаттым күндіз,
Басқа емес, бұған куә ай мен жұлдыз.

Баласы патша-сұлтан былай тұрсын,
Жүрмейді мендей бүйтіп еш те бір қыз.
Ұялып ашығынан айтты жігіт,
Тоқталып тоқыраумен тізе бүгіп:

Айтарға тілім жүйрік, көңілім сынық.
Деген сөз «кілті аспанда кісідегі»
Мысалдап осыны ойға түсіреді.
Ғалымы ғалымдардың Ибн Сина

Дүнияның ең бірінші мүсіні еді.
Ей, жайнаған жанымның сен шын гүлі,
Мәңгі сөнбес махаббаттың сен күні.
Ашығыңның айтқанына сенсеңіз,

Өтініш қып сан мың айттым мен мұны.
Арызымды айттым ұлық піріме,
Қанағатым тоймай ұзақ түніңе.
«Әкесінен алып бер»,—деп айқындап,

«Мақұл» дейді, айтқанымды етпейді,
Көп сөйлесем көтермейді, «тек» дейді.
Сондықтан да шынымды айттым, ғашығым,
Әйтпегенде онсыз мақсат бітпейді.

Бірақ маған мынадай бір айтты сөз:
«Машақатсыз мақсат рақат бітпес тез.
Сабыр жаса, уақыты бар оның»,—деп,
Ақылы сол: «асықпа оған, балам, төз».

Осыны айтып және достық сыр беріп,
Шарап ішіп, тағам жесіп гүлденіп.
Қызыл түсті піл балықтан білдірмей,
Қалтасына салды сұлу бір бөлік.

Дастарқанда барлық тағам ерекше,
Мысырдағы тағамдардан бөлекше.
Қандай ғажап тағамдар деп қызығып,
Көрсетуге алды соны керекше.

Алуашы ер және ұстазын мақтады,
Мақтап-мақтап, айтып-айтып тоқтады.
Кезегінде Ғали ерге айтты қыз:

Көп мақтадың ұстазыңды асырып,
Артық ғылым жерде жатпас басылып.
Ғылым күші жетер болса атама,
Білінбей ме, жүрмей өзін жасырып.

Бүйтіп бізді шерменде етіп қорламай,
Тәртіпсіздік ұятынан қорғамай.
Жолыменен мұсылманның дінінің,
Берер еді білінсе әкем талғамай.

Ғали бала айтты және өтініп,
Махаббатпен қысып сүйіп, бекініп:

Соныменен сабыр сақтап бойыма,
Сенен басқа зат сақтамай ойыма.
Ылажсыздан шыдап жүрмін гүлім деп,
Ойнап-күлді махаббатқа бой ұра.

Көңілі тынып, жайнап ойнап жастардың,
Айы батып, күні шығып аспанның.
Сарайына келді сұлу кезінде,
Әбілхарис, патша-сұлтан, достардың.

Хабар берді барып қайтқан жолынан,
Не көргенін, оңы менен солынан.

Піл балығын ұстатыпты қолынан.
Әбілхарис алып көріп қолына,
Шешті қарап ғылым, хикмат жолына.

Келе қалса алған жұмыс оңына.
Үндістан дер, бір мемлекет, қала бар,
Дариялары, жазирасы және бар.
«Масақия» ат қойылған жазира,

Жазираны оттан қора—ор алар.
От қораның ортасында жайы бар,
Жайдың жарқын күн, жұлдызы, айы бар.
Жұлдызыңыз сол айтылған жайда екен,

Патшасына хат жолдасаң табылар.
Рәмил ғылымын қамсыз үшін және ашты,
Әр тараудан дәл табуға жол ашты:

Үндістандық мемлекеттің қол асты.
Алжастырды Ғалисина Харисты,
Жақындатып, адастырып алысты.
Өмір-өнер жатқан егес бәсеке,

Ибн Сина Харис ерді аңылып,
Жатыр екен дегендейін нағылып.
Табу жайын қарап жатқан жолынан,
Адассын деп табар жайын жаңылып.

Бұрды жолын Үндістанның жеріне,
Масақия аралының шегіне.
Ғалисина теңегенде Хариспен,
Ұқсар еді мұхит теңіз тегіне.

Алжастырды сөйтіп туған бауырын,
Қараңызшы сиқырлы өмір ауырын.
Егер мұндай етпегенде ғалымға,
Табар еді қала, дала, ауылын.

Әбілхарис патшаға айтты:—Табылды,
Енді алыңыз сабыр етіп дамылды.
Үндістанның патшасына хат жолдап,
Хабаршы ғып жібер бірер кәмілді.

Мысыр ханы мұны естіп ғалымнан,
Тапты бірер сөзге шебер кәмілден.
Он бес, жиырма жолдасымен сый артып,
Жәрдем тілеп кетті жүріп Тәңірден.

Қымбат баға заттар менен елшіні,
Баласы үшін дүние аямай еншілі.
Су жүзімен жүріп кетті елшілер,
Мәлімсіз боп қашан көңілі көншірі.

Күндіз келіп, сұлу да жүр түн кетіп,
Талай елге, талай жерге үн жетіп.
Таң-тамаша тоқтамады түн болса,
Елші жайын сөз қылайық сыр етіп.

Жүрдек қайық желкем шатыр ұстаған,
Іші тола сауқат-сәлем, үсті адам.
Армай-талмай Үндістанға жеткен соң,
Падишасы қарсы алысып қоштаған.

Талай қымбат тартуларын тапсырып,
Сәлем хатын тағы берді нұсқаған.
Қонақ қылып елшілерді құрметтеп,
Табанына төсеп кілем испаһан.

Жазған хатын және оқыды Мысырдың,
«Дерегін тап, ұстап сондай кісімнің»,—
Деген сөзін оқып болып қалдырмай,
Басын шайқап, депті күліп:—Түсіндім.

Үйі күйсін қиянатшыл залымның.
Масақия жазирасы бары рас,
Көмілген от ортасында жалынның.
От ішіне мүмкін бе адам кіруге,

Қып-қызыл шоқ қыздың халін білуге.
Көп керуендер жанып кеткен жел айдап,
Жан батпайды олай қарап жүруге.
Мәңгі заман от тұтасқан ол арал,

Күндіз-түні, қысы-жазы ол жанар.
Өзі кіріп көрсетпесе ғалымның,
Жаннан безіп от ішіне кім барар?
Аплатондай ғалым екен тамаша,

Тапқан ғылым іс етпеген жараса.
От ішіне қалай айтқан кірсін деп,
Жас нәресте, емшектегі балаша.
Ғалым кісі оқуменен жасынан,

Көп жұмыстар көрмес мүмкін басынан.
Патшасы да былай тұрсын Мысырдың,
Бір азамат түсінбей ме осыған?
Жеткіз сәлем ғалымыңа біздерден,

Отқа кісі кіре алмайды бір көрген.
Келіп мұнда өзі кіріп көрсетсін,
Үлгі алалық пайдаланып сіздерден.

От ішіне адам кіріп жүре ме,
Жас жігіттер жанып кетер қызға ерген.
Сәлемді айт, еліңе қайт жылдам,—деп,
Елшілерді қайтарыпты ізденген.

Келді елшілер машақатпен Мысырға,
Қатты ұялып мысқылдаған қысымға.
Елшілерді қатты аңсаумен қарсы алып,
Алды топпен сол сағаттың тұсында.

Елшілер де хат тапсырды қарсы алып,
Қуанышпен қуаттанып құрсанып.
Сәлем хатын оқығанда отырды,
Ғалымы да, патшасы да тамсанып.

Хаты мынау қағаздағы арнаған,
Шындық тілмен шымшып, қамтып қармаған:
«Құрметпенен хатыңызды қарсы алдық,
Түсінбеңіз «екен-ау,—деп,—алдаған».

Рас, біздің теңізде көп аралдар,
Масақия деген сонда арал бар.
Бірақ сондай жайнаған от жалынға,
Жанған талай жақындаған жарандар.

Рақым ет, соны білген ғалымға,
Алғыс айтты жас жігіт пен кәрім де.
Өзі келіп үлгі болып көрсетсе,
От ішіне үйренерсің бәрің де.

Кірсек біздер отқа күл боп жанармыз,
Көре біле шоққа қалай барармыз.
Айып етпе, Мысыр шаһар патшасы,
Үлгі болса, біз де сонда нанармыз.

Жіберіңіз Үндістанға ғалымды,
Хатыңызбен қандайлығы танылды.
Мәжілісте қымбат лебіз көрсетіп,
Кешіп берсін қайнаған от жалынды.

Аплатонды біз де танып көрейік,
Алға түсіп басшы болса ерейік.
Өзі күймей от ішіне бастаса,
Басымызды жолыңызға берейік».

Енді елшілер келе берсін қалаға,
Нелер болды Мысыр—Каир қалада.
Соны айталық, сөз салқындап кетпесін,
Нелер көрді Ибн Сина және де.

Ғалисина барып түсіп моншаға,
Тазаланып тысқа шығып қаншама.
Екі тиын өтеу үшін ақысын,
Қалтасына салса қолын сол шама.

Ақшаларын үйде ұмытып қалыпты,
«Уа, әттең?»—деп өкінішке қалыпты.

Сабыр ет,—деп әмиянын салыпты.
Қасис еді монша иесі оңбаған,

Айтты біраз шыдаңыз деп өтініп,
Қазір ғана берейін деп келтіріп.
Жағасынан ұстап алып Синаны,
Азарлады жібермей-ақ өлтіріп.

Айқай болып жатқанында арада,
Біреу келіп кірісіп сол шамада:

Ұят болар, азар беріп бола ма.
Мә, керегің екі-ақ тиын болса,—деп,
Бере салды,—пұл емес қой онша көп.
Бірақ қатты азар болды Синаға,

Сөйтті дағы пеш жағына моншаның,
Бір қарады оты сөнді сол шағын.
Көп кісілер мұз боп қатып дірдектеп,
Көрсек біліп есігінен қоршауын.

Сыймай қалды есігіне үймелеп,
Босағасын бұзып шықты кимелеп.
Ешбіреуі монша ақысын бермеді,
«Ақша түгіл, бұған қымбат ине» деп.

Кете берді бір-біріне қарамай,
Қабілеттері қарауға да жарамай.
Кейбіреудің сақалына мұз қатқан,
Дір-дір етіп сөйлеуге ерін жоламай.

Кейбіреулер үсіп қатқан қалшылдап,
Аузын ашып балағаттап аршындап.
Кетті бәрі моншашыға жоламай,
Өтінсе де құлақ салмай сәл шыдап.

Моншашы кеп моншасына қараса,
Қаһарлы қыс орнап қалған тамаша.
Қарағанда бетін боран қарыпты,
Он тоқсаннан суығы артық санаса.

Қар бораған моншасына мұз қатып,
Он күн өртеп жылыта алмас мызғатып.
Қожайыны қарағанда моншаға,
Тұла бойын кетті боран мұздатып.

Іші-бауыры тұра алмапты қалтырап,
Аяғын да баса алмапты самтырап.
«Қалай да осы келді ғой,—деп,—дәруіштен»,
Кете берді көзі аларып жалтырап.

Амал нешік, өкінгенмен іс өтті,
Қолдан келер мезгіл асып күш кетті.
Бұл уақиға есітіліп қалаға,
Әрбір кісі әр түрлі бір кісі етті.

Бүкіл Мысыр хабарлантып қаланы,
Патшаның да құлағына салады.
Әбілхарис, патша-сұлтан, көп кісі,
Сол моншаға бәрі барып қарады.

Барып көрсе, соғып тұрған үскірік,
Қияметтей алай-дүлей ысқырып.
Айтқаннан да әлденеше артықша,
Шілде, аптапта қалған мұнда қыс тұрып.

Көріп бұлар қолмен басып жүрегін,
Сұрапыл күн сыпырғандай жүгенін.

Әбілхарис айтсын,—депті,—түгелін.
Патшаға айтты Әбілхарис:—Шошынба,
Бұл бір хабар сіздің қызға қосымша.
Сан уақыттан сарсаң еткен сиқырлар,

Мархабат ет, екен бәрі осында.
Енді ашылды табылғандай тазасы,
Көптен қашып кетсе де істің мазасы.
Айдап келсе тауып оңай табылар,

Оты сөнген моншашының қожасы.
Мынау сөзді хан есітіп қурады,
Ашу қысып жан жүрегі тулады:

Отты тілмен кесіп, тілдеп турады.
Елші жолдап Үндістанның ханына,
Жан жоласа өртенер деп маңына.
Масақия от аралда олар деп,

Айтпадың ба өлшеп намыс-арыңа.
Және бүгін деп айтасың Мысырда,
Ғалым сондай айтар ма сөз ысырма.
Ар-намысым дұшпаныма тапталып.

Диуан халқы мұны түгел есіткен,
Сабыр берді отты сөзден өршіткен.
Айтқаны жөн Харистың деп көпшілік,
Моншашыны таппақ болды кешіккен.

Адам салып моншашыны алдырды,
Кескініне сұрағанды қандырды.
Киім-кешек қыз көргендей болған соң,
Көлемдегі көпшілікті нандырды.

Моншашымен салыстырып қыз сөзін,
Екі сөз де бірдей шығып, білді өзін.
Моншашының адам қосып жанына,
Іздеп шықты табармыз деп бір кезін.

Ант айтқандай кіжінумен тұрады.
Моншашыны алға адамдар түсірді,
Қуанды ол «Табамын,—деп,—кісімді».
Біз айтайық елшілердің жайынан,

Моншашымен іздей берсін Мысырды.
Елшілер кеп Үндістаннан сағынып,
Қарсы алды оны патша-сұлтан жабылып.
Ахуалдарын өздерінің айтқан соң,

Хатты берді көп тоқтамай аңырып.
Хатты берді Әбілхарис ғалымға,
Көпшілікке айтты:—Тыңда бәрің де.
Ілгергіше жазғандарын есітіп,

Ұялумен тұрды бәрі, әрине.
Бірер сағат қалды үндемей топ халық,
Не айтарын білмей тұрды тоқталып.
Бір уақытта Әбілхарис тіл қатты:

Қыздан және пікір алып, сыр тартсақ,
Тек тұрғаннан бола бермес бұл да алшақ.
Мүмкін, мұның сәті болып табылса,
Ол жағынан және хабар бір алсақ.

Мысыр ханы көп ренжіп ішінен,
Келер ісі болмаған соң күшінен.

Кереметтей ғылымыңыздың ісімен.
Бұдан кейін қызды ап келіп сұрады,
Деген оймен бір нәтиже шығады.

Ақыл-есің қай түрлі боп тұрады?
Көзіңді ашып барасың ба, я жұмып,
Болмаса естен танасың ба бұзылып?
Барар жерің ішінде ме қаланың,

Алысқа ұзап кетесің бе көп шығып?
Қыз сөйледі:—Жаңылмаймын өзім де,
Жүгіремін жұмбай ашып көзімді.
Жан-жағымнан жіппен шырмап тартқандай,

Өз бойыма бермейді күш төзімді.
Жарты жолға есім жоймай барамын,
Барар үйім ішінде осы қаланың.
Жарты жолдан арғы жерде азырақ,

Шамаласам, ақыл-естен танамын.
Бармауыма қалмайды еш мүмкінім,
Шіріп түскен менің өмір шіркінім.
Адаспаймын, басшы ұстазын танимын,

Іздесеңдер, бастайын мен, жүр бүгін.
Харис айтты падишаға:—Бұйрық бер!
Есіктерін шықсын бекіп бар үйлер.
Ауыстырып қызымыздың киімін,

Осылайша үй қалдырмай тексеріп,
Көше сайын қаралды әбден екшеліп.
Мұны білді Ғалисина Аплатон,
«Бір көріну керек,—деді,—ескеріп».

Мысыр—Каир тарихта үлкен қала еді,
Даңқы шыққан тұңғыш салған шәр еді.
Өкіметтер мәслихат қып тарайтын,
Бір көшеде кең мекеме бар еді.

Сина келіп сол мекеме қасына,
Сылтау етіп бір жұмысқа асла.
Тұрғанында іздегендер кешікпей,
Келіп қалды қызбен бірге қосыла.

Монша иесі көріп танып Синаны,
Жолдастарын хабарлантып жинады.

Патшаны да масқаралап қинады.
Патша-сұлтан жендеттерге нұсқады,
Жендет барып Синаны тез ұстады.

Жағасынан қыса тартып қыстады.
Айтты Сина:—Жоқ сендермен жұмысым,
Сөздің тура сөйлегенде дұрысын.
Тәңір деген мен бір пақыр адаммын,

Қой, шырағым, жаман сөзі құрысын.
Тыңдамады, жендет келіп жабысты,
«Таста, таста қисық, қыңыр шалысты».
Дар астына келді тартып сүйрелеп,

«Пәтшағарлап» басқан арды, намысты.
Дар астына тарту үшін келгенде,
Тілдеп, түйреп, азар ақырет бергенде.
Күлді бәрі, мазақ қылып көпшілік,

Халық көріп ер Синаны қанықты,
Ғалым Сина көрді айнала халықты.
Көз ашқанша қарап тұрса Сина жоқ,
Көрсе жендет екеу болып қалыпты.

Айырымсыз екеуінің түр-түсі,
Киімі де, кескіні де бір кісі.

Қышқырыпты қорқып, келмей тұрғысы.
Ғалисина айтты:—Қара залымды,
Сиқыр залым алдастырып бәріңді.
Алмастырып көз алдымда мен болып,

Айнымайтын суретіме салынды.
Патша айтты:—Кетсін бүгін қайғы-дерт,
Сиқырымен сөнсін бүгін жалынды өрт.
Екеуін де дарға бірдей тартсаңдар,

Бұзылмақшы сиқырдағы барлық шарт.
Бұзылмаса екеуі де құрысын,
Бас қатырмай айтсақ сөздің дұрысын.
Жоғалт көзін, екеуін де дарға тарт,

Бір кісінің тілемей-ақ тірісін.
Салды патша «дұрыс па?» деп қазыға,
Патша сөзін дұрыс деді қазы да.
Қошеметте құлдық қылып ұқсап тұр,

Аңшыға ерген алтын қарғы тазыға.
Екеуі де бірдей жылап жалынды,

Суретіме кіріп алған сиқырмен,
Дарға тартсаң мақұл мынау залымды.
Біреуі айтты:—Жүһа жылан арбады,
Бұдан басқа айтар амал қалмады.

Шын залымның өзін жылдам тарт дарға,
Бұл майданда қалай көпті алдауы.

Жұрттың бәрі жар шақырып жиылды,
Зор тамаша табылғандай тиімді.
«Осындайдан сақтай көрсін Құдай» деп,
Қара халық Тәңірісіне сыйынды.

Екі жендет жан шошырлық түрінен,
Біреуі ірі емес тіпті бірінен.
Жендеттердің бастығына бұйырды:

Жендеттердің бастығы ірі кісі еді,
Және мықты көзге, көркем мүшелі.
Бастық барып дарға асуға жатқанда,
Ғалисина сол суретке түседі.

Қас қаққанша түсті соның түріне,
Тартылатын екеуінің біріне.
Өзі болып жендеттердің бастығы,
Ана екеуін байлады дар жібіне.

Ойбайлады сонда жендет бастығы,
Артылды деп жауыз сиқыр қастығы.

Дат, парияд қып көзінен жас шашты ірі.
Ғалисина бас жендетке аунады,
Патшаның да қаны қайнап қаулады.

Жын-шайтанның бола алмаймыз аунағы.
Бүкіл Мысыр хабарланып қаласы,
Тамашаға жұрттың бәрі барасы.
Ғалисина қолға түсті, өледі

Дегенді естіп зар еңірепті баласы.
Сасқанынан алуашы жүгірді,
Жеңілдеткен қорғаным деп жүгімді.
Ол да өзінше жүре берді бүркеніп,

Ғалисина бастығы боп жендеттің,
Екеуін де тартты дарға «жүндеп» тым.
Қайтып келіп орындадым істі деп,
Рұқсат алды «қызмет бітті, мен кеттім».

Патша рұқсат берді:—Рақмет, бар,—деді,
Мәңгі заман бақытты боп қал,—деді.

Кеттім басқа қызметіме ал,—деді.
Шыға беріп алмастырып келбетін,
Қарап тұрды дарға тартқан жендетін.
Жаны шығып өлгеннен соң білінді,

Көре алмастай зор масқара елге тым.
Екен бірі—жендеттердің бастығы,
Біреуі екен жай жендеттің жас бірі.
Мұны көріп патша-сұлтан өкінді,

Зорайды-ау деп бұл залымның қастығы.
Қуанған ед патша-сұлтан шаттанып,
Құтылдым деп зор бәледен сақтанып.
«Һамайунжан құтылды,—деп,—қырсықтан»,

Отыр еді мәз-мейрам боп баптанып.
Дарға асылып екі жендет өлген соң,
Бас жендет пен жай жендетін көрген соң,
Сақал-мұртын қолмен тарап тістеніп,

Қатты өкініп, қапа болды білген соң.
Қатуланып қабақ түйіп қазыға,
Жаман көзбен қарап айтты жазыла: