Оқырман назарына ұсынылып отырған жинақ өзінің мазмұны тұрғысынан аса құнды басылым болып табылады. Жинаққа Алаш қозғалысының белсенді қайраткері, ақын Мағжан Бекенұлы Жұмабаевтың Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мұрағаты қорынан алынған «Табалдырық» атты манифесі жəне оған қатысты деректік материалдар енгізілді. «Табалдырықтың» араб графикасындағы мəтіні, сондай-ақ оған тікелей қатынасы бар деген тергеу материалдары алғаш рет жарияланып отыр [*]. Жинақта берілген материалдардан өткен ғасырдың 20-30-шы жылдары қазақ қоғамдық ойында, руханият саласында қалыптасқан жағдайдан біршама мəлімет алуға болады. М. Жұмабаевтың «Табалдырығы» мазмұны жағынан тереңдігімен жəне өзектілігімен ерекшелінеді. Онда автор аласапыран қоғамдық өзгерістер мезгілінде ұлттық көркем өнер мен əдебиеттің концептуалдық ұстанымы, соған байланысты отарлық тəуелділікте болып келген қазақ сияқты ұлттың көркем əдебиеті мен өнерінің ұстанымдық ерекшеліктері қандай болғаны жөн деген сауалға жауап іздейді, өзінің түйінді пікірін ұсынады. Ақын большевиктік биліктің күшке сүйеніп əдебиет пен өнерге енгізіп отырған социалистік реализм концепциясымен келісе алмайды, бұл көзқарасын манифесінде анық білдіреді. ОГПУ – НКВД органдарының ақын шығармасынан «саяси» астар іздеп таққан айыптарының бірі (№ 1, 2 құжаттар) «Табалдырық» жəне ұлттық ұстанымдағы ақын-жазушыларды біріктіретін «Алқа» атты əдеби үйірме құруға ұмтылған əрекеті болатын. Кітапта берілген құжаттық материалдар тергеу органдарының ақынға таққан кінəсына ешқандай да заңдық негіздің жоқ екендігін айғақтайды. Сондай-ақ ұлт зиялыларының өкілдері Жүсіпбек Аймауытовтың (№ 3, 4 құжаттар), Жəкен Сəрсенбиннің (№ 5 құжат), Əбдірахман Байділдиннің (№ 6 құжат), Абдулла Байтасовтың (№ 7 құжат), Мұхтар Əуезовтың (№ 8 құжат) ОГПУ тергеушілеріне берген көрсетулері «Табалдырыққа» байланысты мəселенің қолдан жасалған іс екендігін куəландырады. Сонымен қатар бұл құжаттар кеңестік жүйе жағдайында қалыптасып келе жатқан қоғамдық-саяси ахуалды, əдеби өмірдің беталысын, қазақ қоғамдық ойының күрделі мəселелерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ «Табалдырықтың» авторлығы, «Алқа» əдеби үйірмесін құру əрекетіне байланысты көзқарастар мен ұстанымдарды анықтай түсуге мүмкіндік береді. «Табалдырық» мəтінінің қазіргі жазудағы (кириллица) нұсқасымен қатар мұрағат қорынан алынған оның төте жазудағы (араб графикасындағы) фотокөшірмесі де қоса берілді. Кітапқа енген манифест мəтіні мен оған қатысты материалдарды тауып, оларды пайдалануға ҚР ҰҚК-нің мұрағат қызметкерлерінің (Полулях В.И., Берікбаева Р.Қ.) еңбегі зор болғандығын атап айтқан жөн. Манифест мəтінін даярлауға Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Магистратура жəне PhD докторантура институты Гуманитарлық мамандықтар кафедрасының профессорлары Г.С. Қосымова жəне Қ. Қалыбаева қатысты. Жинақтың соңында берілген түсініктерді даярлау ісіне кафедра магистранттары А. Джумашева, Е.Филипова, Е. Смолякова, Д. Нəзірқұлова тартылды. Біз осы аталған кісілерге кітапты даярлау барысында көрсеткен көмектері үшін зор ризашылығымызды білдіреміз. Жинақтағы материалдар түпнұсқа тілінде (қазақ жəне орыс) берілді. Кейбір оқуға мүмкін болмаған сөздер көпнүктемен белгіленді. Жинақ соңында ескертпелер мен түсініктер, қысқартылған сөздердің тізімі берілген.

* Қамзабекұлы Д. Руханият (Саяси қуғын-сүргін құрбандары туралы мақалалар мен зерттеулер). – Алматы, «Білім», – 1997. 257-270 бб; Жұртбай Т. Алаш ақиықтары. – Алматы, – 2006. 43-51 бб; Елеукенов Ш. «Олар қандай, мен қандай...». // Қазақ əдебиеті, 9 шілде 2010 ж.

«Табалдырық» - қазақ ұлт-азаттық қозғалысы (1916-1919 жж.) кезекті жеңіліске ұшырағаннан кейін қалыптасқан тарихи жағдайда ұлттық көркем ойға теориялық негіз беріп, оны жаңа сапа жəне сатыға көтерген ұлы туынды. Қазақ əдебиетінде бұдан бұрын да, сондай-ақ одан кейін де ұлттық көркем ойға ортақ ұстаным ретінде ұсынылған мұндай бағдарламалық-мəлімдеме болған емес. «Табалдырықтың» жаңашылдығы да, қайталанбас ерекшелігі де, əдеби мұра ретінде құндылығы да оның осы қырынан туындайды. «Табалдырық» - ұлы шығармашылық иесінің кредосы, сенімі. Ол күрделі өзгерістер кезеңінде өмірге келген өткінші мазмұндағы құжат емес, ол бүгін де өзекті, ұлт өмірінің жан дүниесіне жаңа серпін бере алатын қуат көзі. Мағжан ақын оны өзі құрмақ болған « Алқа» ұйымының бағдарламасы, идеялық ұстанымы ретінде 1924 жылы жазғанын айтады. 1924-1925 жылдар Мағжан Бекенұлының Мəскеуде көркем-əдебиет институтының соңғы курсында оқуда жүрген кезі. Бұл ақынның кеңестік империя астанасында аз уақыт болса да шығармашылықтағы ортада білім алып, ой қорытып, кемеліне келген шағы-тын. Ол бұл уақытқа дейін бірнеше жинақтардың авторы. Ең бастысы, ақын əлгінде ғана ұлт зиялыларымен бірге азаттық үшін қозғалысқа белсенді түрде атсалысып, бірақ оның дегеніне жете алмай, жеңіліс тапқанын көзімен көріп, тауы шағылып, терең рухани күйзелісті басынан кешіріп, енді ғана сол тұйықтан шыға бастаған кезі-тін. Осы арада кезінде ғалымдар арасында дискуссия тудырған «Табалдырықтың» авторлығы мəселесіне тоқталып өткен жөн. «Табалдырық» ұжымдық туынды деген пікір бар [1]. Ғылымда белгілі бір мəселеге байланысты түрлі пікірлердің болуы əбден мүмкін екендігін мойындай отырып, дегенмен «Табалдырықтың» авторлығына қатысты ондай тұжырымға негіздің жоқ екендігін бірден айтқан жөн. Мəселе мынада. Біріншіден, «Табалдырық» - бұл шығармашылықтағы көзқарастық ұстаным. Ал, ұстанымды мұндай деңгей- дəрежеде білдіру, əрине, үлкен теориялық даярлықты, зор қабілет-қарымды талап етеді. Сол тұстағы қазақ көркем ойында мұндай ортақ ұстанымды тиесілі дəрежеде қорытып бере алатын шығармашылық иелері көп емес-тін. Ахмет Байтұрсынұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Мұхтар Əуезов, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин... Бұлардың біреуі де «Табалдырықты» жазуға қатысы болғандығын білдірген емес. Ия, рас, Ж.Аймауытұлы мен М.Əуезов оның мəтінін пошта арқылы алып, авторына хат түрінде жауап бергендіктерін айтқан. Сондай-ақ азаттық қозғалыстың жетекшілері тарапынан ортақ ұстанымды білдіруге байланысты жеке шығармашылық иесіне тапсырыс болғандығын айғақтайтын фактілер де кездеспейді. Сондықтан да, «Табалдырық» Мəскеудің көркем-əдебиет институтында теориялық даярлықтан өткен, империя астанасындағы түрлі əдеби ағымдардан [2] жақсы хабардар, бұған қосымша арысы еуропа, берісі орыс əдебиеті мен қазақ көркем ойы арасындағы айырмашылықты терең меңгерген Мағжан ақынның қаламынан туған шығарма деп айтуға негіз жеткілікті. Енді төменде осы тұжырымға айғақ бола алатын фактілерге тоқталайық. Профессор Дихан Қамзабекұлының пікірінше, құжаттың аты «Табалдырық» емес «Алқа», ал «Табалдырық» деп авторлар бағдарламаға кіріспе бөлімді ғана атаған. Ғалымның мұндай пікірге келуін белгілі дə режеде түсінуге болады, өйткені оған тақырыпқа қатысты басқа құжаттық фактілер таныс емес-тін. Мағжан ақын соңғы рет 1937 жылы 30 жетоқсанда тұтқынға алынып, келесі 1938 жылы 6 қаңтарда тергеушіге берген жауабында біз қарастырып отырған тақырыпқа байланысты мынадай жағдайды баяндайды: «Алқа» аталатын əдеби үйірмені ұйымдастыруды 1925 жылы ғой деймін, Мəскеуде жүргенімде ойластырған мен едім. «Алқаның» бағдарламасын да ГИЖ* -дің студенттері Жəкен Cəрсембин мен Аманғали Сегізбаевтың жақын араласуымен жазған да мен * ГИЖ – Государственный институт журналистики. едім. Келесі жылы ГИЖ- ге оқуға келген Ілияс Жансүгіров оған кейбір түзетулер енгізді» [3]. Бұл көрсетуден «Алқа» ұйымын құру идеясының да, сондай-ақ ол ұйымның бағдарламасын даярлаушының да Мағжан ақын екендігін аңғару, əрине, қиынға түспейді. Деректік материалдардың көрсетуіне қарағанда жоғарыда аты аталған Жəкен Сəрсембиннің «Табалдырықты» даярлау ісінде өз үлесін асыра бағалауға ұрынғандығы байқалады. Оның осы мазмұндағы көрсетулері «Табалдырық» авторлық топтың ортақ туындысы деген пікірге, белгілі дəрежеде, негіз болған да сияқты. Профессор Ш. Елеукеновтың мəскеулік студенттердің «Табалдырық» сияқты шығарма жазу деңгейіне көтеріле қоймағандығы жөнінде жасаған тұжырымы орынды. Бұған қосымша айтарымыз, Ж. Сəрсембин тергеу алдында толтырылған анкетада білімінің «бастауыш» сынып (низшее) деңгейінде екенін көрсеткен. Осы ретте Жүсіпбек Аймауытовтың 1929 жылы 24 маусымда тергеушіге берген көрсетулерінен мынадай жолдарды оқимыз: «Алқаның» платформасымен мен алғаш рет 1925 жылдың бас кезінде Орынбор қаласында мынадай жағдайда таныстым: «Мен «Ақ жол» редакциясында Ташкентте қызметте едім, каникулға шығып, Орынбор қаласына бардым. Міне, осы сапарда мен редакцияда Сəрсембинге кезіктім, ал ол менде шаруасы барын айтты... Келесі күні, əлде мүмкін сол күні ме, əйтеуір түскі ас кезінде Алдонғаровтың үйінде кездестік, онда Сəрсембин, Алдонғаров, ұмытпасам Сегізбаев жəне басқа маған аты-жөні мəлім емес кісілер болды. Есімде қалғаны олар қостанайлық студенттер еді. Сəрсембин «Алқа» платформасын оқи бастады, оны мəскеулік студенттердің Жұмабаевтың қатынасуымен даярлағанын айтты. Кейінірек, Жұмабаевпен өзара алысқан хат арқылы платформаның авторы Жұмабаевтың өзі екенін анықтадым. Құжат Жұмабаевтың почеркімен жазылған еді. Оны жазу ісіне Бөкейханов Əлихан мен Байтұрсынов Ахметтің қатысы болды ма, ол жағын білмеймін, Сəрсембин де ол туралы ештеме айтқан жоқ. Ол платформаны Байтұрсыновқа оқып бергенін айтты, ал Байтұрсыновтың қандай пікір білдіргенін мен білмеймін» [4]. Сондай-ақ, бағдарламаның аты «Табалдырық», ал оның авторы Мағжан ақын екендігін Ж. Сəрсембиннің өзі де жоққа шығармайды. 1929 жылы 5 мамырда тергеушіге берген көрсетуінде ол 1924 жылы желтоқсанда Мəскеудегі Қазақ өкілдігінде (Казпредставительство) студент жастардың Мағжан Жұмабаевтың «Өлеңдер» жинағын талқылауға жиналып, жиналыстан соң Мағжанның пəтерінде ақынның өзімен болған кездесуі жөнінде мынадай көрсету береді: «Менің Жұмабаевпен кездесуім жиналыс болған күні кешінде өтті. Ол Түркреспубликасы өкілдігінің бұрынғы үйінде тұрады екен. Өзінің шығармаларын талқылауға арналған жиналысқа байланысты Мағжан менен егжей-тегжейлі сұрап, сонан соң жазулы шығармасы бар екендігін, соны тарату қажеттігін айтты. Ол шығарма «Табалдырық» аталатын əдеби платформа болып шықты» [5]. «Табалдырықтың» Мағжан ақынның қаламынан туғандығына дəлел бола алатын фактілерді келтіре беруге болады. Дегенмен ақынның берген мынадай мазмұндағы көрсетуі мəселеге біржола анықтық енгізеді деп білеміз. Ол 1929 жылғы 14 шілдеде берген жауабында: «Мəскеуде жүргенде мен Плехановтың, Луначарскийдің жəне басқа авторлардың еңбектерімен танысып, біраз пəндермен тереңірек айналыстым, сонан соң «Алқа» аталған əдебиеттің бағыты жөнінде сыни бағдарламалық мақала жазып, онымен Сəрсембин Жəкен мен Аманғали Сегізбаевты таныстырдым. .... «Алқа» бағдарламасын мен Жұмабаев жеке өзім жаздым. 1924 жылы қыста Сəрсембин жəне Сегізбаевтармен бірнеше мəрте талқылап, өзгерістер мен түзетулер енгіздім» [6]. Міне, бұл келтірілген құжаттық фактілерден бағдарламаның аты «Табалдырық», ал оның авторы Мағжан Бекенұлы екендігіне жеткілікті дəрежеде көз жеткізуге болады. Ж. Сəрсембин жоғарыда аталған көрсетуінде «Табалдырық» бағдарламаның аты, ал «Алқа» сол бағдарламаны негізге алып құрылуға тиіс болған жазушылар ұйымы екендігін анық жеткізген. Мəселен, ол Ж. Аймауытовпен бірге өткізген жиында алдымен, «Табалдырық» платформасын жариялап, сонан соң барып «Алқа» ұйымын құруға көшу жөнінде сөз болғанын айтады [7]. Ж. Сəрсембиннің көрсетуіне байланысты мынадай бір жағдайдың ескерілгені жөн. Алдымен, Алматыда, сонан соң Мəскеудегі Бутырка абақтысында алаштық топтың үстінен жүргізілген (1928-1930 жж.) алғашқы толқын сот процесінде басты тергеуші міндетін атқарғана атақты Саенко. Ия, бұған дейін Украинадағы «халық жаулары» үстінен жүргізілген сот процестерінде мол тəжірибе жинап, енді осы «құрметті» міндетін «қазақ ұлтшылдарымен» күресте жалғастыруға арнайы жіберілген ОГПУ-дың Шығыс бөлімі бастығының көмекшісі Саенко осы [8]. Саенко Альшанский (Республикадағы ОГПУ бастығының орынбасары) жəне Петровпен (ОГПУ-дің Шығыс бөлімінің бастығы) бірге 1928-1932 жж. алаш қайраткерлері үстінен жүргізілген екі дүркін сот процесінде Д. Əділов, Х. Ғаббасов, А. Байтұрсынов, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, Ə. Байділдин жəне басқаларды тергеу жұмысында белсенді рөл атқарды. Арнайы тапсырма алған кəнігі Саенконың М.Жұмабаевтың «Табалдырығына» соншалықты шұқшия төніп, бағдарламаға қатысы болды-ау деген кісілерден түсінік алып, бұл фактіні кеңірек ауқымда жəне астарда қарауға тырысуы, əрине, жайдан-жай емес-тін. Саенкоға керегі «қазақ ұлтшылдары кеңестік билікке қарсы контрреволюциялық жасырын ұйым құрды жəне ол ұйымның «Табалдырық» сияқты ұстанымы болды » деген тұжырым еді. Ал, пассионарлық ұстанымда жəне жоғарғы теориялық деңгейде жазылған «Табалдырық» жəне оны негізге алып құрылуға тиіс болған «Алқа» ұйымы Саенко сияқтылар үшін таптырмайтын «олжа» болатын. Сондықтан да ол «Алқаға» байланысты А. Байтұрсыновтан, Ж. Аймауытовтан (екі мəрте), М.Əуезовтен, А.Байтасовтан, Ə.Байділдиннен, Ж.Тілеулиннен жəне басқа алаштық тұтқындардан арнайы түсінік алды. «Табалдырыққа» байланысты егжей-тегжейлі көрсетуді Ж.Сəрсембин де берді. Тергеу ісіне куəгер ретінде тартылған Ж.Сəрсембиннің көрсетуінен оған тергеуші Саенко тарапынан жасалған қысымның табы байқалады. Тұтқынның «бəле» іздеген тергеушінің ыңғайына көнуге мəжбүр болып, шатысуларға жол бергендігі де содан болса керек. Мəселен, Алдоңғаровтың пəтерінде өткен шағын жиылыста бас қосқан кісілердің құрамына байланысты Ж.Аймауытов екеуінің көрсетулерінде алшақтық бар. Ж. Сəрсембин атаған құрам тым ауқымды. Жиналған кісілердің арасында А. Байтұрсыновтың да болғандығы айтылады. Ал Ақаң Алдоңғаровтың үйінде ешуақытта болмағандығын көрсетеді. Бізге бұл ретте Ж.Аймауытов атаған құрам тарихи шындыққа жақын көрінді. Сонымен, «Табалдырық» 1924 жылдың соңы 1925 жылдың бас кезінде жазылды. Бұл бағдарламалық құжаттың жазылуына сол тұстағы Мəскеудегі жазушылар қауымы арасында қалыптасқан түрлі ағымдар мен теориялық ұстанымдардың өзара қақтығысының əсері болғандығы анық. Алдоңғаровтың үйінде өткен басқосуда отырғандар Сəрсембиннен «Алқа» сияқты ұйымның бар-жоғын сұрағанда, ол «оған идеялық тұрғыдан жақын ұйымның мəскеулік жазушылар арасында бар екендігін», яғни оны қазақ жазушылары арасында құруға болатындығын айтады [9]. М. Жұмабаев өз тарапынан Мəскеуде жүргенде Вс. Иванов, Первухин жəне Л. Сейфуллина сияқты орыс жазушыларымен байланыс орнатып, «бірақ ол байланыстың іскерлік қатынастан аспағандығын» білдірген [10]. Осы арада тоқталуға тура келетін тағы бір мəселе бар. Əдебиет тарихын зерттеушілер М.Жұмабаевтың «Алқа» ұйымын құруға байланысты идеясын ҚазАПП-пен ( Қазақ пролетариат жазушыларының ұйымы) байланыстырады, яғни оны М.Жұмабаев бастаған алаштық ұстанымдағы жазушылар ҚазАПП-қа балама ұйым ретінде құрмақ болды деген тұжырымға бейім екендіктерін байқатады. Бізге мəлім тарихи құжаттарда мұндай пікірге негіз боларлық фактілер кездеспейді. Тіптен, керісінше, билік тарапынан ҚазАПП-ты құру жөніндегі шешімнің қабылдануын тездеткен «Табалдырықтың» қолжазба түрінде таралуы сияқты. Жоғарыда айтылғандай, М. Жұмабаев « Табалдырықты» 1925 жылдың басында, яғни қаңтар айында даярлаған. Ол жөнінде өз көрсетулерінде Ж. Сəрсембин мен Ж. Аймауытов айтады [11]. С. Мұқанов «Есею жылдары» атты өмірбаяндық хикаясында ҚазАПП-ты құру туралы биліктің шешімі 1925 жылдың шілдесінде баспасөзде жарық көргенін, ал бірақ бұл жазушылар ұйымын құру тек келесі 1926 жылы қазанда іске асқаны жөнінде мынадай фактілер келтіреді: «ҚазАПП-тың маған тапсырылған платформасы жазылды да, 1926 жылдың 4 октябрінде еңбекші қаламгерлердің жалпы жиналысында талқыланып бекітілді. Сол күннен бастап ҚазАПП осы платформаның бағытында қызмет атқарды». Жазушы «қазақ совет əдебиетінің белгілі бір дəуірінде туған», яғни партиялық тапсырма бойынша өзі даярлаған платформаның мəтінін «дəуірдің тарихи шындығын түсінуде» пайдалы болар деген ниетпен толық күйінде береді [12]. Міне, бұл ҚазАПП-ты құру ісінің бастау көзінде тұрған, сондай-ақ оның платформасын жазған жазушының көрсетуінен ұйымның 1926 жылдың күзінде құрылғанын аңғару, əрине, қиын емес. Платформамен танысқан кісіге жаңадан құрылған жазушылар ұйымының өз қызметінде қандай мақсаттарды көздегендігі де анық байқалады. Яғни, «қазақ байлары орыс байларындай Октябрьдің таяғын оңдап жеген жоқ. Ауылда əлі де болса байлардың өкілі – Алашорданың ықпалы бар». Міне, осындай жағдайда «қазақтың пролетариат, қарашаруа жазушылары жалпы қазақ еңбекшілерінің салт-санасын тəрбиелеп, еңбекші бұқараны социалдық дəуірге жетектеуге, еңбекші таптың мақсатына теріс пікірлермен күресуге партияға көмектес болулары керек» [13]. Бұл жаңа құрылған Жазушылар Одағының Ф.Голощекин ұсынған «Кіші Октябрь» курсын қабыл алуы еді. Ф.Голощекин 1925 жылы желтоқсанда Қызылордада өткен 5-ші Өлкелік партия конференциясында жасаған есеп баяндамасында «Ауылда нағыз совет билігі жоқ, байдың билігі бар, рудың билігі бар...» [14], – деп көрсеткен еді. Кейін ол бұл тұжырымын И.Сталинге жолдаған хатында: «...революция ауылдағы бұрынғы революцияға дейінгі қатынастарға тимей, күшті рулар мен байлардың экономикалық жəне саяси билігін сол күйінде қалдырып отыр» [15], – деп қайталады. Яғни, жаңа құрылған Қазақ пролетариат жəне қара шаруа жазушылар одағының өз мойнына алған негізгі міндеті Д. Қамзабекұлы дəл атап көрсеткендей «тоталитаризмнің рухани саладағы күштеу» құралына айналу еді [16]. Сонымен, «Табалдырық» авторы нені көздеді, алдына қандай мақсаттар қойды? Бұл арада, əрине, бағдарламаның көздеген мақсаты деп көп нəрсені тізбелей беруге болар еді, бірақ оның қажеті жоқ. Біздің пікірімізше, ол – əдебиеттанудың міндеті. Сондықтан да, «Табалдырыққа » біз тек тарихи құжат ретінде, белгілі бір тарихи кезеңнің куəлігі ретінде ғана тоқталмақпыз. Міне, осы тұрғыдан алғанда «Табалдырық» авторының алдына қойған мақсаты, одақ көлемінде орнығуға бет алған тоталитарлық идеология жағдайында қазақ қаламгерлері үшін теориялық маңызы бар мəселе, бұл біріншіден, күрделі əлеуметтік жəне мəдени реформалар алдында тұрған қазақ қоғамының салыстырмалы тұрғыдан орыс қоғамынан ерекшеліктерін анықтау, соған сəйкес, екіншіден, ұлт жазушыларының шығармашылықтағы ұстанымын белгілеу еді. Мұндай міндетті белгілі бір деңгейде шешу жалпы ұлттық мəдениетке, оның зиялылар қауымына үлкен сынмен тең шаруа болатын. Ал осы мезгілде шығармашылықтағы жетекші тұлға (лидер) ретінде мойындалған Мағжан ақынның өз ұстанымын ортаға салып, «Табалдырық» сияқты бағдарламаны ұсынуы өркениет жолында тұрған қоғам үшін толық табиғи құбылыс-тын. 1916 жылғы көтеріліс, қазақ жастарының майдандағы қара жұмысқа алынуы, оның артын ала келген 1917 жылғы революциялық аласапыран, қазақ ұлт – азаттық қозғалысының заманға лайық жаңа қарқын, мақсатты сипат алуы – ұлт өміріндегі осындай күрделі өзгерістер мезгілінде заман қойған түрлі сауалдарға аласұрып жауап іздеген халықтың шерлі көңіл–күйін бағып, оның нəзік қылдарын баса білу, тіптен халықпен бірге қуанып, бірге егілу Мағжан поэзиясына тəн қасиет. Ал Мағжан шығармашылығының негізгі өзегі, оның болмыс – бітімін анықтап тұрған тылсым да тұңғиық сыры – ол азаттық идеясы. Мағжан азаттық жыршысы. Жеке тұлғаның, бүтін қоғамның азаттығы – Мағжан поэзиясының іргелі тақырыбы. Мағжан өз уақыты мен заманының ақыны. Сондықтан да ол үшін қоғам жай абстракция емес, ол оның еркіндікке, теңдікке ұмтылған қазақ елі. Яғни, ол ұлт – азаттық қозғалыс дəуірінің ақыны, ұлт – азаттық күрес жыршысы. Мағжан ақын шығармашылығының ерекшелігі де осында. Сондықтан да 1917 жылғы революциялық өзгерістерден соң Алаш қозғалысының жеңіліс табуын, қазақ ұлтының шарасыз жағдайын өз шығармашылығы арқылы терең қорытып, осы тарихи мезгілдің ұлт өміріндегі ерекшелігін поэзия тілінде дəл бедерлеген Мағжан ақын еді. Сезімтал ақын үшін бұл тарихи кезеңдегі (шамамен 1919-1924 жж.) өмір «абақтыға » тең, өйткені ақын көңілі айға (яғни азаттыққа – авт.) ұмтылып, бірақ оны ала алмаған балаға ұқсайды, жүрегі жаралы. Т. Жұртбай құрастырып, алғы сөзін жазған «Алаш ақиықтары» аталатын кітапта Ж. Аймауытов пен М. Жолдыбаевтың 1924 жылы мамырда Мəскеудегі Мағжан ақынға жазған хаты берілді. Хат иелері қазақ əдебиетінде «өзіндік дə уір жасау» Мағжан ақынның ғана қолынан келетіндігін, «сұр айдың артынан күншуақ болмай» тұрмайтындығын, «күннің көзін мəңгілік бұлт басып тұру мүмкін» еместігін ескертіп, ендігі уақытта оны «торығуды, зорығуды, зорлануды» қойып, жаңа тілек, жаңа арман, яғни жаңа жасампаз өмірге ұмтылған ақынның күйіне өтуге шақырады [17]. Осы мазмұндағы хаттарды Мағжан ақынның басқа да ұлт зиялыларынан алып, ал қайсыбірінен осы пікірді ауызекі естігені байқалады. Ал «Табалдырық» болса сол айтылған тілектерге байланысты ақынның берген жауабы еді. Құжаттың бағдарламалық, концептуалдық мазмұн жəне сипатта жазылуы да ақын көзқарасындағы кезеңдік өзгеріске байланысты болатын. Ақын нағыз талант иесі ретінде оның шығармашылық еркіндігіне қол салған зорлықшыл билік пен оның идеологиясына ашық түрде қарсылық танытты, оларды өзінің көзқарас, ұстанымымен есептесуге шақырды. Бұл ретте соцреализм шығармашылықтағы ұстаным ретінде қазақ жазушысына сырттан қандай зорлықпен телінген əдіс болса, «Табалдырық» та өз ретінде қазақ қоғамының ішкі даму ерекшелігінен бастау алып, оның ішкі табиғи тілек-сұраныстарына жауап беретін таным құралы, зерттеу əдісі болатын. Мағжан ақын диалектик. Ол Еуропа, орыс өмірінің қазақ қоғамына ықпалын жоққа шығармайды, асыра да бағаламайды. ХХ ғасырдың басындағы Ресей – қазақ қоғамы үшін отарлаушы мемлекет. Бұл ретте ол басқа континенттердегі қазақ сияқты экономикалық дамуда кенже қалған елдерді шикізат көзі жəне өз тауарларын өткізетін рынок есебінде өзіне бағындыруды көздеген еуропалық мемлекеттердің ісін жалғастырушы ғана. Сонымен бірге, Мағжан ақын пікірінше, «еуропа отаршылдығының бір қасиеті « құлды көп қуып батыр қылуы» өлімге бұйыруы», сол арқылы оны өмірге ғашық етуі, яғни «езілген елдің ұлттық сезімін оятуы», «соққы жеп сүлесі қатқан елдің есін жия бастауы». Бұл ретте 1905 жылғы оқиғалар ұлт əдебиеті үшін сапалы жаңа кезеңнің басталу сəті болды, «Оян, қазақ!», «Қырық мысал» сияқты елім, жұртым деген шығармалар өмірге келді. Осы ретте кез-келген қоғамға тəн мынадай бір заңдылық бар. «Ояна бастаған ел кешегі ел болған күнін есіне түсірмек». Ал, мұндай тарихи кезеңде əдебиеттің бірден-бір міндеті «ояна бастаған елге» оның «кешегі ел болған күнін есіне» салу болмақ. Мұндай əрекет сол өткен өмірдегі, сұрқия қоғамдық қатынастарды қайта орнату үшін жасалмайды. Əдебиетке өткен өмірдің нұрлы беттері мен жарқын тұлғаларын жырлау ұлттың өз құндылықтарына деген құрметін қалыптастыру, ел ретінде өз мүмкіндіктеріне деген сенімін туғызу үшін қажет. Қазақ əдебиеті енді ғана міне осы табиғи міндетін атқаруға кіріскен еді, араға келіп « зор төңкеріс» араласты. Ал, бұл төңкеріс (революция – авт.) қазақ үшін өз тарихы тудырған, өз өмірінен қайнап шыққан төл құбылыс емес, еуропа тарихынан туындап, орыс шындығы арқылы сырттан телінген жат құбылыс. Мағжан ақын жасаған батыл да негізді тұжырымдардың бірі осы. Сол сияқты əлгінде ғана орнаған билік қазақ əдебиетіне (əдебиетіне ғана емес! – авт.) ұлттық құндылықтарды түгендеуді қойып, жаңа ұстанымға, яғни тек еңбекші бұқараның ғана мүддесін түгендеуге, қорғауға көш дейді. Яғни отарлық тəуелділіктегі қоғамға тəн табиғи ұлтшылдық көзқарастан үзілді-кесілді бас тартып, тұтастыққа жете алмай келген ұлтты бөліп-жаруға бастайтын большевиктік-интернационалдық, бибауырмал (А. Байтұрсынұлы) көзқарасқа өт дейді. Мағжан ұғымында бұл домбыраның барлық шегін емес, бір ғана шегін басуды талап етумен тең. Ал, бір ғана шекті басудан терең мағыналы күй шықпайды. Бұл енді ғана ұлт өмірінің толыққанды суретін салуға ұмтылыс жасап отырған өнердің өрісін шектеп, тарылту дегенді білдірмек. Ұлт өмірінің белгілі бір қырын оның басқа қырлары мен беттеріне қарсы қою, өнердің тынысын тарылтумен тең. Еуропа əдебиетінің өмірді барлық қырынан игеруде жиған мол тəжірибесі бар, яғни бұл оның асқар таудай байлығы. «Еуропа өмірінің өрі, қыры, күнгей де, теріскей де беттері əдебиетіне түскен. Еуропа адамының терең сезімдері, асқарлаған қиялдары əдебиет алыптарының сұлу суреттеріне бөленіп жалпы адамзаттың алдына тасталған. Қара да, хан да, бай да, кедей де, данышпан да, надан да, ер де, əйел де, тəңірге махаббатшылы да, елге махаббатшылы да, əйелге махаббатшылы да, ұлтшылы да, ортақшылы да, бүгіншілі де, ертеңшілі де, меншілі де, сеншілі де, бəрі де жақсы да, жаман да жағынан суреттелген». Бұл Еуропа халқының (арасында бұқарасы да бар) атадан қалған мол рухани қоры, байлығы. Адамзатқа, əрбір халыққа өз өмірін түсіну, қорыту ісінде көрсеткен ғажап үлгісі, өнегесі. Яғни кез-келген ұлтқа өзінің жүріп өткен жолын, өмірін қорыту, түсіну ісінде бұл ортақ жол, ортақ тəжірибе, басқа жол жоқ. Сол сияқты қазақ елінің де «күнді һəм күңгірт дəуірлері болған һ əм бар. Қазақтың өзінің жаратылысқа, өмірге, тұрмысқа өзіндік көзқарасы, өзінше философиясы, терең сезімі болған һəм бар. Осылардың бəрі туралы əлі айтарлық қалам тартылған жоқ». Олай болса Мағжан ақын түсінігінде «өзінше елді қоғамдаған хан, қоғамды қорғаған батыр, өзінше қоғамның қорғаны болған би, хан заманындағы құл, төре заманындағы төлеңгіт, бай заманындағы кедей, жауынгер ерге жолдас болған əйел, өткен ертегі күніміз, ертегідей күніміз» бə рі-бəрі неге əдебиет тақырыбына айналмасқа? Яғни енді ғана өз өміріңді игеру жолына түскен əдебиетті белгілі бір тақырыппен шектеу əділеттілік емес. Өмір дарағы қандай бай, мəуелі болса, ұлттық өнердің де салған суреті, тартқан күйі сондай сан қилы, сан қырлы болғаны жөн. Осы арнада өркендемей «қазақ адабияты терең адабият бола алмақ емес. Осылар түспей адабият өз адабиятымыз бола алмақ емес». Бұл «Табалдырықты» жазып, оны шығармашылықтағы қазақ қаламгерлерінің алдына тастаған Мағжан ақынның ұлт өміріне, оның өткен жолына терең бойлап жасаған тұжырымы, сол арқылы қабылдаған ұстанымы еді. Сонымен бірге мұндай шығарманың өмірге келуі кезінде негізін Əбу Нəсір əл-Фараби мен Жүсіп Хас Қажыб Баласағұн сияқты ұлы шығармашылық иелері қалаған ұлттық қоғамдық ой мен əдебиеттің өз табиғи арнасында тұрғандығының, өмірдің түрлі аумалы-төкпелі кезеңдерінде оның өзекті идеясы мен биік мақсат-мұраттарын қорғай алатын Мағжан сияқты алып тұлғаларының бар екендігінің де дəлелді көрінісі болатын. Өткен жиырмасыншы ғасырдың алғашқы ширегінде осылайша ұлттық азаттық үшін күрес жолына түскен қазақ елі ұлт зиялыларының қызметі арқылы өзінің қоғамдық өмірін қайта бағалау арқылы болашаққа ұмтылудың ғажап сəтін басынан кешірді. Ұлт өмірінің бұл ішкі терең сұранысын білдіретін ренессанстық тұлғалар да бүтін бір буын ретінде ұмсынып алға шықты. Сол арқылы ұлт өмірі мен оның болашағын сырттан төнген сұрапыл қауіптен сақтап қала аларлықтай мүмкіндік туды. Өкінішке орай, бұл басталған процесс тағы да сол сырттан болған қатыгез араласудың нəтижесінде өз табиғи арнасында тиесілі даму жəне өзгеру сатыларынан өте алмастан, бастапқы қарқынды қадамында-ақ ұлыдержавалық зорлықшыл күштің қаһарына ұшырады. Сөйтіп, Құдіретті Жаратушы сирек жіберетін, жанартаудай ұлттық жаңғыру сəті бесігінде тұншықтырылды. Мағжан ақынның «Табалдырық» аталатын бағдарламалық манифесі осы сəттегі ұлттық рухтың идеологиялық отарлауға қарсылығының нақты көрінісі, найзағайдай жарқылы болатын. Оның ұлы таланты, шығармашылық шабыты бағындырған шырқау шыңдарының бірі-тін. Сонымен, Мағжан ақынға «Табалдырықты» жазуға түрткі болған жағдайға қайта оралайық. Ж. Сəрсембин жоғарыда аталған көрсетуінде (1929ж., 5 мамыр) 1924 жылы желтоқсанда Мəскеудегі қазақ студенттерінің жерлестігі өткізген Мағжан Жұмабаевтың «Өлеңдер» жинағын талқылауға арналған кештен соң ақынның өзімен болған кездесуінде оған Мағжанның ұлтшыл ұстанымдағы жазушылардан алған бірнеше хаттарды көрсетіп, оларда хат авторларының «Алқа» сияқты ұйым құру үшін, оның платформасын даярлау қажеттігі туралы ұсыныстар жасалғандығын айтады. Хат арқылы ұсыныс жасағандардың қатарында Ленинградтан М. Əуезов, Орынбордан Ж.Аймауытов, Ташкенттен Х. Досмұхамедов, К. Кеменгеров, А. Байтасов жəне М. Есболов бар еді. Ташкенттік топ осындай ұсыныспен бір емес, екі хат жазған сияқты. Сондай-ақ, осы мазмұндағы хаттар Семейдегі С. Дөнентаевтан, Х. Ғаббасовтан жəне М. Тұрғанбаевтан, Орынбордағы Алдоңғаров пен Е. Омаровтан, Петропавлдағы Ж. Тілеулин мен Ғ. Кемелевтен, Ақмоладағы Хайретдин Болғанбаевтан келген еді. Өкінішке орай, бұл хаттарды ғылыми айналымға тарту бақытын тағдыр бізге жазбаған сияқты. Егер бұл фактіні шындық ретінде қабылдасақ, онда Мағжанның «Алқа» ұйымын құруға байланысты осы аталған кісілермен пікір алысып, олардың қолдауын алған соң «Табалдырықты» жазуға кіріскенін аңғаруға болады. Басқаша айтқанда, Мағжан ақын өзінің пікірлестерімен хат арқылы кеңесіп, олардың қолдауын алған соң «Табалдырықты» даярлау ісіне 1924 жылы кірісіп, келесі 1925 жылы аяқтаған еді. Ендігі уақытта даяр болған платформаның мəтінін қолмен көшіру арқылы көбейтіп, жоғарыда аталған адрестерге тарату қалған-тын. Жəкен Сəрсембиннің бұл іске тартылуы осы мезгілде, яғни платформаны көшіру жəне тиесілі адрестерге тарату кезеңінде болған. Ж. Сəрсембин: «Жұмабаев хатты оқып болған соң аталған кісілерге пошта арқылы тарату үшін платформаны көбейту керектігін айтты. Осы мақсатта ол маған платформаны көшіруді ұсынды. Мен, Жұмабаев жəне оның інісі болып бір жетінің ішінде мəтіннің 17 данасын даярладық, олардың бір данасын өзімде қалдырдым» [18] – деп көрсетеді. Ж. Сəрсембин көрсетуінде берілген бұл фактілерге сенуге болады. Өйткені Мəскеуде қазақ алфавитіндегі теру машинкасын табу оңайға түспейтін, сондай-ақ болған күннің өзінде ондай машинкамен «Табалдырық» сияқты құжат мəтінін алудың өзі қауіпсіз емес-тін. Сондықтан да платформа мəтінінің қолмен көшіріліп көбейтілгендігі, бұл іске үш адамның бірі болып Ж.Сəрсембиннің қатысқаны ақиқат. Ал Мағжанның інісі деп отырған үшінші кісінің кім екендігін бұл көрсетуінде атамаған. Өз қолымен жазған көрсетуінде (1938 ж., 6 қаңтар) мəтінді көшіруге қатынасқан мəскеулік студент ретінде Аманғали Сегізбаевты атайды. Яғни, Мағжан ақын платформаны даярлауға (оқыған, түзеген жəне көшірген) қатынасқан кісілерді Мəскеудегі Мемлекеттік журналистика институтының студенттері Сəрсембин жəне Сегізбаевпен, сондай-ақ осы институтқа тыңдаушы ретінде келген Ілияс Жансүгіровпен шектейді. Ал Сəрсембиннің Мағжанның інісі деп отырғаны А. Сегізбаев болса керек. Сонымен бірге «Үлкен террор» кезеңіндегі тергеу материалдарына қатысты мынадай бір ерекшелікті зерттеуші назардан тыс қалдыра алмайды. Тергеушілердің басым бөлігі (бұл арада Дмитриенко жəне Саенко) жүргізген ісіне қатысы болуы мүмкін деген адамдардың санын неғұрлым кеңейте түсуге құштарлық танытты. Сол арқылы кез-келген істі кеңестік билікке қарсы ұйымдасқан топтың қастандық əрекеті ретінде, ал өзін сол ұйымдасқан топты əшкерелеуші «тұлға» ретінде көрсетуге тырысты. Кеңестік репрессиялық машинаның ерекшелігі сонда, оған тартылған, оның торына іліккен адам шыбындай панасыз күйге ұшырады да, ал ол істі жүргізген тергеуші əрқашанда жеңіске жететін ақылды да тапқыр тұлға рөлінде болды. «Табалдырыққа» байланысты да тура осындай жағдай байқалады. Мəселен, Мағжан ақын атынан баяндалған мына жағдай соның айғағы: «Сонымен, Сəрсембиннің, Сегізбаевтың жəне Жансүгіровтың қатысуымен мен даярлаған, сондай-ақ Бөкейханов пен Байтұрсынов қолдаған «Алқа» бағдарламасы қолдан көшірумен көбейтіліп пошта арқылы мынадай адрестерге жіберілді : Қызылордадағы М. Дулатов пен Е. Омаровқа, Петропавлдағы Ж. Тілеулин мен Семейдегі М. Əуезовке. Бұл кісілердің бəрінен де қолдау таптым, сондай-ақ «Алқа» бағдарлама-платформасы рухында əдебиет саласында жұмыс жүргізуге уəде алдым » [19]. Міне бұл үзіндіден тергеушінің көздеген мақсаты анық байқалып-ақ тұр. Біріншіден, бағдарламаны жазушы мен оған көмек берушілер анықталса, екіншіден бағдарлама идеясын қолдаушылар мен оған дем берушілер «белгілі», үшіншіден, сондай-ақ, бағдарламаны сұратып алып, ендігі уақытта оның идеясын «іске асырушы» субьектілер де ашылып отыр. Басқаша айтқанда, бұл арада тергеушілер жоспарлағандай «антисоветтік» пиғылдағы қазақ ұлтшылдарының «Алқа» ұйымының «сұлбасы» шығып тұр. Тергеуші үшін ең маңызды нəрсе билікке қарсы «ұйымдасқан» топтың іс-əрекетінің əшкерленуі, топқа тартылған адамдардың аты-жөнінің аталуы еді. Репрессия машинасының жұмыс механизмі, өзіндік логикасы міне осы. Тергеуші Саенконың Мəскеуде жазылған «Табалдырыққа» қозғалыс басшылары Ə. Бөкейханов пен А. Байтұрсыновтың қатынасын анықтауға тырысқандығы логикаға толық сиымды əрекет. Өйткені аталған тұлғаларсыз Саенконың құрған конструкциясы сенімсіз болып шығар еді. Сондықтан да ол Ж. Сəрсембинге бұл мəселеге қатысты бірнеше сұрау қойғандығы хақ, бірақ тергеуші мен тергелушінің екеуара сөзі «сұрақ-жауап» түрінде емес, жай баяндау түрінде берілген. Дегенмен тергеу хаттамасында тақырыпқа қатысты берілген фактілер көңілге қонымды екендігін мойындаған жөн. Мəселен, Ж. Сəрсембин Мəскеуге жалпыодақтық мұғалімдер съезіне келе жатқан А. Байтұрсынұлының жеделхат арқылы Мағжан ақынға хабарлап, күтіп алуын өтінгенін, ал темір жол вокзалына Ə. Бөкейханов жəне М. Жұмабаевпен бірге өзінің де барғандығын айтып, сол күні кешінде делегаттар орналасқан жатақханадағы А. Байтұрсынұлы бөлмесінде «Табалдырық» мəтінінің оқылып, оның соңы өзара ой бөлісуге ұласқандығын баяндайды. Міне сол отырыста Əлекең платформаны қолдап, оны тарату жағын ұйымдастыруды қарастыруды ұсынады. Ал Ақаң қазақ əдебиетіндегі жағдайға тоқталып «еуропалықтар қазаққа еуропалық костюм кигізгісі келеді, ал шаруашылық ерекшелігіне байланысты қазаққа шапан кию қолайлы. Қазақтың түйесін поездың артына тіркеп қойғысы бар. Мұндай жағдай оған тиімсіз» екендігін білдіріп, « қазақ əдебиеті ұлтшылдық ұстанымда болуға тиіс», бірақ бұл ретте «əдебиет пен саясатты араластырудан аулақ болған дұрыс» деген тұжырым жасайды. Басқа дерек көздерімен салыстыра отырып Ақаңның бұл айтқандарының оның жалпы ұстанымы арнасында екендігіне көз жеткізу қиынға түспейді. А. Байтұрсынұлы 1929 жылы 18 маусымда тергеуші Саенкоға берген жауабында «Мен Қазақстандағы əдебиеттегі ағымдармен таныспын, бірақ олардың ешқайсысына да қосылған емеспін, өйткені əдебиеттен қандай бағыттың, яғни пролетарлық бағыттың ба, жоқ əлде ұлтшылдық бағыттың ба үстемдік алатындығы мен үшін соншалықты маңызды емес... Қазақ əдебиетінің қандай бағытта даму алатындығын мен ешкіммен талқыға салған емеспін. Мəселен, Бөкейхановпен бірге М. Жұмабаев даярлаған платформаны оқығандығымыз есімде жоқ. 1924 жылы күзде Мəскеуде өлкетанушылар съезіне барып, РСФСР Наркомпросының жатақханасына тоқтағанда Бөкейханов пен Жұмабаев менің бөлмемде болған да шығар. Сонда отырып «Табалдырық» платформасын оқыдық деп айта алмаймын. Əдебиетке қатысты қолжазба түрінде ме, жоқ əлде газеттік пе материалдарды оқыған да шығармыз, есімде жоқ. Сəрсембинді ұмытқан жоқпын. Мəскеуде болғанда Жұмабаевпен бірге жүргені есімде» [20] деген көрсетулермен шектеледі. Əдетте, тергеушілерге берген жауабында фактілерге өте сараң А. Байтұрсынұлының бұл жолы да ақтарыла салмағандығы байқалады. «Табалдырықтың» біраз адреске таратылғаны анық. Ол жөнінде пошта арқылы бағдарламаның мəтінін алғандар өз көрсетулерінде жасырмай айтқан. Мəселен, М. Əуезов 1931 жылы 20 қыркүйекте тергеуші Поповқа берген көрсетуінде «Жұмабаевтан бір конвертке салынған хат пен «Алқаның» бағдарламасын Семейде жүргенде алдым, ал алдын ала ешқандай да хат арқылы пікір алысқан емеспіз. Бұл «Алқадан» құпия əрекет ретінде бағалануға тиіс ештеме көргенім жоқ, платформаны алған соң БК(б)П Семей Губкомының үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі жəне «Қазақ тілі» газетінің редакторы Тоқжігітовке көрсеттім, «Алқа» мəтіні менде қалды, ал оны қолдайтындығымды жəне осы ұстанымдағы қаламгерлердің ұйымын ресми түрде құру үшін қазақ əдебиетшілерінің жиылысын шақыру қажет екендігін айтып Жұмабаевқа хат жаздым, іс осымен аяқталды» [21] – дейді. «Табалдырықтың» бір дана көшірмесін Мағжан ақын бұрын өзі жұмыс істеген (1921-1922ж.ж.) Петропавлдағы «Бостандық туы» газетінің редакциясына жібереді [22]. Ол жөнінде Жұмағали Тілеулин: «Алқа үйірмесіне байланысты мен бұрынғы көрсетуімде айтқанымды қайталаймын, яғни «Алқа» платформасының бір данасы «Бостандық туына» келді. Ол жөнінде редакцияның қазақ қызметкерлерінің жиналысында Айтқожин жəне оның орынбасары Бекішев айтты. Ол жөнінде басқа ештеме естігенім жоқ, сондай-ақ М. Жұмабаевтың өзінен басқа ешкімге жазған да емеспін. Ал оған жауап хатымда Петропавлда «Алқаға» қатысты редакция тарапынан ешқандай əрекет жоқтығын айттым...» [23], – дейді. Мағжан ақынның «Табалдырықты» жіберген адрестерінің бірі Ташкент еді. Бұл мезгілде алаштық зиялылардың біразы осы қалада қызметте жүрді, сондықтан да ақынның өз манифесін пікірлес серіктеріне жолдап, қолдау күтуін толық табиғи нəрсе ретінде қабылдауға болады. «Табалдырықтың» Ташкентке пошта арқылы жіберілгенін ақынның жерлесі Байтасов Абдолла тергеушіге берген көрсетуінде (1929 ж., 14 шілде) айтады. А. Байтасовтың бұл көрсетуіне қысқаша болса да тоқталған жөн. Өйткені құжатта Мағжан ақынның сол мезгілдегі шығармашылықтағы ұстаным ерекшелігі байқалады. «1925 жылы Жұмабаев Мағжан маған бірнеше мəрте хат жолдап, оларда қазақ əдебиетінің ауыл тұрғындарына жақын болғаны дұрыстығын айтты. Жұмабаевтың əдебиеттің бағыты жөніндегі хаттарын Ташкентте редакцияда істеп жүрген Əуезов Мұқтардан да көрдім. 1925 жылы Жұмабаев Мағжан Мəскеуден маған Аймауытов, Кемеңгеров жəне Ысқақовтан тұрған топқа арнап қазақ əдебиетінің бағыт-бағдары жөніндегі «Алқа» бағдарламасын жіберіп, оны талқыға салып, пікір білдіруді өтінді. Хат пошта арқылы жіберілді, сондай-ақ ол партияда барларға да жəне одан тыс жүргендерге де арналған еді», – деп көрсетеді А. Байтасов [24]. А. Байтасов осы көрсетуінде бағдарлама нұсқаларының А. Сегізбаевта, Ж. Сəрсембинде жəне М. Əуезовта болғандығын, ал «Алқа» бағдарламасы жөнінде Ə. Бəйділдиннің білгендігін, сондай-ақ Сəдуақасов, Мұқанов жəне басқалардың хабардар болуы мүмкін екендігін айтады. Əбдірахман Байділдин өз ретінде «Табалдырықпен» таныс екендігін мойындайды. 1929 жылы 1 шілдеде тергеушіге берген мəліметінде ол бағдарлама жөнінде 1925 жылы естігенін, тіптен «ұлтшыл» М. Жұмабаевтың «Алқа » ұйымын «құрып» қойғандығын көрсеткен. Сондай-ақ Мəскеуде жүрген Жұмабаевтың Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде (КУТВ) сабақ жүргізіп, «Табалдырықтағы» негізгі тұжырымдарды сонда баяндағанын да білдіріп өтеді [25]. Ə. Байділдин көрсетулерінен, сондай-ақ осы мезгілге тəн басқа да фактілік материалдардан бір нə рсе анық байқалады. Мəскеудегі Шығыс баспасы, Ташкенттегі «Ақжол» газеті жəне басқа баспа құралдары арқылы ұлт-азаттық ұстанымындағы шығармашылықтағы топ Орталық биліктің кеңестік жаңа отарлау курсына мүмкін болғанша қарсылық көрсетіп бақты, интеллектуалдық күрестің жаңа əдіс-құралдарын игерді. Газет-журнал беттерінде əдебиеттің өсу жəне өзгеру бағыттары жөнінде дисскусиялар ұйымдастырды («Ақжол», «Еңбекші Қазақ», «Қызыл Қазақстан» ж.б.). Өз ұстанымдарын цензурадан өткізу үшін олар эзоптық тілмен, яғни негізгі ойды жұмбақтап, жасырып айту, мысалы, ертегі, аңыз кейіпкерлерінің əрекеті арқылы білдіру сияқты əдіс-құралдарын пайдаланды. Алаштық зиялылардың 20-шы жылдары жүргізген бұл əрекеті интеллектуалдық күрестің қайталанбас ғажап үлгісі ретінде бағалануға лайық. Қазақ ұлтшылдарының жаңа қалыптасқан саяси жағдайда халыққа өз ойы мен ұстанымын білдіруде эзоптық əдіс-құралдарға көшкендігін кезінде Ф. Голощёкин де тура байқаған еді. Ол Өлкелік партия комитетінің 5-нші конференциясында (1925 ж., желтоқсан) қазақ басылымдарындағы («Еңбекші қазақ», « Ақжол» жəне ж.б.) материалдардың мазмұнына тоқталып, бұл ақпарат құралдары «анық та түсінікті тілмен айтуға болмайтын нəрселер жөнінде астарлы аңыз, мысал тілімен жазып үйренген, бұл жалпыға бірдей құбылысқа айналған. Белгілі бір мысалдың астарында біреудің іс-əрекеті тұрады. Мұндай əдісті патшалық баспасөзде эзоптық тіл деп атайтын» [26]– деген тұжырымға келіп, белгілі дəрежеде, шындыққа жақындай түскен еді. Тіке, ашық айтуға болмайтын мəселелерді ыммен, астармен айту əдісін əсіресе Мəскеудегі Шығыс баспасы (қазақ редакциясын басқарушы Нəзір Төреқұлов) тамаша игергендігі байқалады. Ал бұл кезде баспада Ə. Бөкейханов, М. Жұмабаев сияқты астарлы ой айту ісінде əбден төселген сөз шеберлері жұмыс жасады. Қысқа мерзім болса да бұл кісілермен осы баспада қызмет атқарған Ə. Байділдин баспа меңгерушісі Н.Төреқұловтың бұл аталған штаттағы қызметкерлеріне «зор құрметпен əрі сеніммен» қарағандығын айтады. Баспа басшылығы мен оның қызметкерлері арасындағы өзара түсінушілік алаштық зиялыларға бұл маңызды орынды қысқа мезгілге болса да халық шығармашылығының үздік туындыларын (ескі аңыз, ертегі, жыр т.б.с. с.), сондай-ақ өз шығармаларын жарыққа шығарып отыру арқылы, қазақ қоғамымен байланыс үзбеу мақсатында пайдалануға мүмкіндік туғызған еді. Мəселен, А. Байтұрсынұлының ел арасынан жинап, түзетіп, даярлап, осы баспадан шығарған «Ер Сайын» (1923ж.) жəне «23 жоқтау» (1926 ж.) сияқты кітаптары осы пікірге дəлел бола алады. Халық шығармашылығының үлгілерінен құрастырылған бұл екі кітап та, əрине, сол тарихи мезгілдегі алаштық зиялылардың көңіл-күйінен хабар беретін еді. «23 жоқтауға» жазған кіріспе сөзінде Ахаң бұл туындыларды қазақтың тіл мəдениетінің үлгілері ретінде ұсынады. Тек осы ойды ғана басшылыққа алып отырғандығын білдіреді. Ал шын мəнінде астарлы ой тереңде жатты. «23 жоқтау», белгілі дəрежеде, əлгінде ғана жеңіліс тапқан ұлт-азаттық қозғалыс басшыларының шерлі көңіл-күйін білдіретін шығармалардан тұратын еді:

Бізден де, қайран дүния.

Лашындай сызып жер қия... [27].

Кеңестік биліктің шешімімен Мəскеуде жалғыз бөлмелі пəтерде тұруға мəжбүр болған Ə. Бөкейханов тергеушінің «қазіргі уақытта кіммен сыр бөлісесіз?». деген мағынадағы сауалына «Менің екі-ақ жанмен сырласуым мүмкін, олар А. Байтұрсынұлы жəне М. Дулатұлы, бірақ олармен оңаша сыр алыса қалған күннің өзінде біз өкініш пен мұңнан арыла алмадық », – деп көрсетеді. Шəңгерей ақын айтқан жоқтаудан алынған жоғарыдағы жолдар қазақ азаттық қозғалысы басшыларының сол мезгілдегі көңіл-күйін дəл беретін еді. Сəл кешірек біз бұл тақырыпқа ораламыз, енді «Табалдырық» авторының өз шығармасын кең ауқымға шығару əрекетіне тоқталайық. Сонымен, 1925 жылы Мағжан ақынның манифесімен Орынбор, Ташкент, Қызылорда жəне Петропавл сияқты орталықтардағы зиялылар танысты. Олар дерлік түгелдей Мағжан ақын ұсынған ұстанымды қолдайтындықтарын білдіргенімен, «Алқаны» білек түрініп құруға кірісіп кетуден іркілгендіктері байқалады. Бұл арада, əрине, түсініксіз ештеме де жоқ. Одақта күш алып келе жатқан диктатуралық тəртіп қазақ зиялыларына «Алқаны» құруға жол бермейтіндігі анық-тын. Осы ретте Т. Жұртбайдың «Алқа» ұйымы жасырын түрде қызметін жүргізді деген пікірін қолдау қиын. Мұндай тұжырымға негіз боларлық фактілер жоқтың қасында. Ал тергеу барысында алынған көрсетулерді сол күйінде қабылдау қателікке ұрындырар. Дегенмен, елдегі ұлтшыл ұстанымдағы зиялылардың «Табалдырықты» жариялауға ынта танытқандықтары жөнінде айтуға негіз бар. Ж. Сəрсембин 1925 жылы қаңтарда оқуын аяқтамастан кейін шақырылып Орынборға оралып, журналистік қызметпен айналысқандығын, осы мезгілде Мағжан манифесін басылым арқылы жарыққа шығару жолдарын қарастырғанын мойындайды. Бұл іс бойынша оның алдымен сөйлескен адамы сол тұстағы «Еңбекші қазақтың» бас редакторы Смағұл Садуақасұлы. С. Садуақасұлы манифест идеясына қолдау жасап, газетке басуға келісімін береді, бірақ оны əуелде Е. Омаровқа, С. Қожановқа жəне Ж. Аймауытовқа оқытып, олардың пікірін біліп алуды ұсынады. Ж. Сəрсембин С. Садуақасұлымен екеуара болған əңгімеде, «Алқа» үйірмелерін құру жөнінде де сөз қозғалғандығын, бұл іске Смағұлдың іштарта қарағандығын білдіреді. Ж. Сəрсембиннің бұл көрсетуі негізсіз емес-тін. Басқа дерек көздері де С. Садуақасұлының Мағжан ақын ұсынған «Алқа» ұйымын құру идеясымен таныс болғандығын растайды. Шешімі 1925 жылы қабылданып, 1926 жылы күзде ұйымдастырылған ҚазАПП (қазақ пролетариат-қарашаруа жазушыларының одағы) шығармашылықтағы зиялылар арасында түрлі қайшылықты ұстанымдар туғызды. Оның платформасында көрсетілгендей басты міндеті қазақ ауылындағы байлармен, «байлардың өкілі алашорданың ықпалымен» күресте « партияға көмектес болу» еді [28]. Бұл арада əу бастан-ақ бұл одақтың біріншіден елдегі саяси билікті қолына шоғырландырған партиялық диктатураның идеологиялық құралы ретінде өмірге келгендігі айқын болса, екіншіден, оған өзінің табиғи арнасы ұлтшылдық ұстанымында тұрған шығармашылық иелеріне қарсы ашық шабуылға көшу ісінде белсенді рөл атқару міндеті де жүктелген-ді. Басқаша айтқанда, Ресейдегі тап күресі идеологиясын сол күйінде қабылдаған КазАПП, қазақ топырағында (постколониалдық кезеңдегі) өзінің толық табиғи арнасында тұрған қазақ ұлтшылдығымен күрес жолына түсті. Бұл 20-30-шы жылдардағы кеңестік билік жүйесі жағдайында талантты жəне белсенді қазақ жазушыларын жаппай репрессиялау саясатына идеологиялық негіз, алғышарт жасаумен, сол арқылы империялық орталықтағы ұлыдержавалық күштердің теориялық, идеологиялық үстемдігіне жол ашып, оларға белсенді қызмет жасауды білдіретін еді. ҚазАПП-қа жүктелген міндеттің астарын тура түсінген санаулы тұлғалардың қатарында С. Садуақасұлы да болды. Міне осы топтың талабы жəне белсенді атсалысуымен 1926-1927-ші жылдары қазақ тілді басылым беттерінде ҚазАПП төңірегінде қызу айтыс болып өтеді. ҚазАПП идеясын қолдаған жазушылар «Жыл құсы» аталатын əдеби жинақ төңірегіне бірігеді. Айтыс өзінің шарықтау шегіне 1927 жылы жетеді. Міне осы айтыс барысында ҚазАПП-қа қарсы топтағылар бұл ұйымды жауып, оның орнына «Советтік жазушылар одағын» құруды ұсынады. 1927 жылдың басында Өлкелік партия комитетінің баспасөз бөлімінде осы мəселені талқылауға арналған 2-3 кеңес болып өтеді. Ə. Байділдин тергеу барысында берген көрсетуінде бұл кеңестерде орын алған айтыс-тартыстың баспасөз бетіндегіден анағұрлым ымырасыз ашық, қарсыласу түрінде өткендігін айтады. Міне осы болып өткен кеңестердің алғашқысында (1927ж., наурыз) С. Садуақасұлы мен Ш. Тоқжігітов ҚазАПП-ты таратып, оның орнына түрлі бағыттағы жазушылардың басын біріктірген Советтік жазушылар одағын құруды ұсынады. Ал олардың бұл ұсынысын О. Жандосов, Ж. Сұлтанбеков, Ғ. Тоғжанов жəне Орынбаев қолдайды. Міне осы топтың тапсыруымен Ғ. Тоғжанов Өлкелік партия комитетіне аталған ұсыныспен кіреді. Өлкелік комитет бұл ұсынысты «Алқалықтардың» əрекеті ретінде бағалап, қабылдамай тастайды [29]. Бұл баяндалған фактіден С. Садуақасұлының «Табалдырық» манифесімен жақсы таныс болғандығын жəне ондағы ұстанымды іске асыру жолында тұрғандығын аңғару, əрине, қиынға түспейді. Дегенмен, «Табалдырықты» ашық баспасөзде жариялауға С. Садуақасұлының ерік -жігері жеткенімен, оған партиялық цензура жол бермейтіндігі айқын еді. С. Садуақасұлының қазақ ұлт-азаттық қозғалысындағы орны мен рөлін жақсы түсінген тергеуші Саенко мен оның серіктері тергеу барысында міне осы мəселеге мүмкін болғанша нақты да толық жауап алуға тырысқандығын атап айтқан жөн. Біз үшін «Табалдырыққа» байланысты аса маңызды мəселелердің бірі, мүмкін ең негізгісі, ол платформа ұсынған ұстанымдағы қазақ жазушылары мен олардың осы арнада өмірге келген туындыларын мүмкін болғанша анықтау болса керек. Бұл ретте алдымен ұлттық көркем ойда осы тарихи мезгілде қалыптасқан мынадай жағдайға тоқталған жөн. XX ғасырдың 20-шы жылдарының екінші жартысы қазақ əдебиетінде жаңа ағымның қалыптасуымен ерекшеленді. Ғасырдың басындағы азаттық қозғалыстың толқынында өмірге келген жаңа мазмұндағы көркем ойдың көтерген ұраны, қойған мəселесі қазақты ояту, оның аянышты да қауіпті жағдайын халықтың өзіне таныту болды. Осы мезгілде жарық көрген шығармалардың атынан-ақ («Оян, қазақ!», «Маса», «Тұр, қазақ!», «Сарыарқа кімдікі?» ж.б.) олардың мақсат-міндеті көрініп тұрды, сондай-ақ революциялық өзгерістер қарсаңында қазақ қоғамында жаңа ситуация қалыптастыруға тікелей өз үлесін қосты. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, келесі 1917 жылы бүкіл қазақ жерінде болып өткен қазақ сьездері, солардың нəтижесінде қазақ комитеттерінің өмірге келуі (ұлттық мемлекеттілікке ұмтылыс ), қазақ қоғамының Алаш партиясы ұсынған бағытқа қолдау көрсетуі, белгілі дəрежеде, ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ойы мен ұлттық əдебиеттің мақсатты қызметінің нəтижесі еді. Алашорда мемлекетінің құрылуы, Алаш автономиясын жариялау əрекеті ғасыр басындағы əдебиетті өмірге əкелген буынның осы мезгілде жүргізген ағартушылық, сондай-ақ саяси қызметінің де жиынтық көрінісі болатын. Өкінішке орай, бұл буынның ерлік қызметі күткен нəтиже бермеді, азаттық қозғалыс жеңіліске ұшырады. Ол үшін, əрине, алғашқы буын ұлт-зиялыларын кіналау ағаттық болар еді. Трагедияның түп-тамыры империя құрамындағы аз ұлттардың еркіндігін мойындаудан бас тартқан жаңа большевиктік биліктің антидемократиялық табиғатында жатты. Əлгінде ғана бас көтеріп, азаттыққа ұмтылыс жасаған ұлттық сана енді жеңілістің уын ішуге мəжбүр болды. Соған байланысты 20-шы жылдардың ортасынан басталып 30-шы жылдардың алғашқы жартысын қамтыған ұлт зиялыларының шығармаларындағы жаңа кезең қазақ қоғамдық ойындағы екіұдай (екіжақты) көңіл күйінің көрінісі болды. Ахмет Байтұрсынұлының баспа көрген «Жоқтау» жинағы мен «Бесік жыры» алғашқы буын ұлт зиялыларының 1917 -1918 жж. жеңіліске ұшыраған азаттық қозғалыстан кейінгі басыңқы көңіл-күйін білдірсе, Мағжан ақын қаламынан туған «Табалдырық» жəне «Жүсіп хан», М. Əуезовтың «Хан Кенесі », І. Жансүгіровтың «Күйші» жəне «Құлагері», келесі екінші буын шығармашылық иелерінің ұлтқа жеңілістен кейінгі қайғылы жағдайын білдіре отырып, оны күйректіктен, біржола түңілуден сақтап, жігерлендіріп, жаңа күреске, жаңа ұмтылысқа даярлау əрекетінің көрінісі еді. Өйткені бұл буынның бойында жаңа қарқын, жануға əзір алдыңғы, аға буын берген отанға, елге деген махаббат оты бар-тын. Сондай-ақ олар Абайдың:

деген өсиетіне сенетін еді.

Бірақ, елдегі большевиктік тəртіпке қарсы кез-келген болар-болмас наразылықты зор күшпен басып жаншуға даяр тұрған саяси билік жағдайында еркін əдеби ойға да орын жоқ-тын. Соған байланысты ұлтшылдық ұстанымындағы қазақ жазушыларына жоғарыда айтылғандай эзоп тілін, яғни шындықты терең жасырып, астарлап айту əдісін игеруге тура келген еді. Мағжан ақын бастаған жаңа буын ұлт жазушылары бұл жолда табыссыз да емес-тін. Өмірге мазмұндық тұрғыдан жаңа да тұтас көркем шығармалар шоғыры келді. Енді осы «Табалдырық» ұстанымындағы шығармаларға тоқталайық. М. Жұмабаев 1938 жылғы 6 қаңтарда берген көрсетуінде қазақ қаламгерлері арасында «Алқа» платформасын белсенді түрде ұстанғандар ретінде Ж. Аймауытовты, А. Байтасовты, М. Əуезовты, Қ. Кемеңгеровты жəне І. Жансүгіровты атайды [30]. Бұл ретте ол Ж. Аймауытов пен А. Байтасовтың Ташкент басылымдарында бірнеше өткір мақалалар жариялағанын, ал І. Жансүгіровтың «Күйші», «Құлагер» жəне басқа шығармаларын «Табалдырық» жəне тарихи романтизм рухында жазғандығын мойындайды. Сонымен «Табалдырықта» баяндалған ұстанымдағы ұлт жазушылары «Алқа » түріндегі ұйымдарын құра алған жоқ, жаңа орнаған билік ондай əрекетке жол бермейтіндігін елдегі қалыптасқан саяси жағдай көрсетті. Сонымен бірге Мағжан ақын ұсынған идея тек ұсыныс күйінде қалып қойды деген тұжырымға келсек, онда «Табалдырық» ұстанымы арнасында өмірге келген қазақ көркем ойының біраз туындыларын түсіне алмағандыққа ұрынар едік. Біздің пікірімізше, жоғарыда Мағжан Жұмабаев атаған жазушылар қаламынан туған біраз туындыларды осы «Табалдырық» ұстанымындағы шығармалар шоғыры ретінде қарастыруға толық негіз бар. «Табалдырықта» Мағжан ақын ұсынған ұстанымды белсенді түрде талқыға салған Ташкенттегі «Ақжол» газеті болды. 1925 жылы газет беттерінде «Біздің сауалдарымыз (анкеттер)» деген рубрика мен əдебиеттегі процесті талдауға алған жазушы жəне журналистердің мақалалары тұрақты түрде жарық көріп тұрды. Газет ұйымдастырған бұл дискуссия арнасында Ж. Аймауытов, А. Байтасов, Ж. Сəрсенбин жəне басқа авторлардың материалдары жарияланды. Олар өз мақалаларында «қазақ əдебиеті жаңа заманда қандай мазмұн жəне бағытта даму алғаны жөн» деген сауалға жауап іздеді жəне олардың ортақ ұстанымы «қожалық құрған, билеп-төстеген үстем ұлттың əдебиеті мен төменшік, əлсіз, езілген, бодан ұлттың əдебиеті бір болмайды. Қазақ əдебиетінің ұлы орыс əдебиетінен айырмасы бар һəм болмақ» деген тұжырымға сайды, ал қазақ əдебиетіндегі ұлтшылдықтың толық өмірлік негізі бар, ал ол өмірлік негіздің бірден шайылып жоқ болмайтындығы сияқты, əдебиеттегі ұлтшылдық сезімнің де «тез заманда қала қою мүмкін емес» [31]. Ал қазақ ұлтшылдығын олар мынадай мазмұнда түсіндірді «қазақ ұлтшылдығы үстемдікті, бағындыруды көксеген, шегіне жеткен, озбыр ұлтшылдық емес, алдымен бас қорғауға, жансауға қылуға, жете алса теңдік алуға талпынған тіленші ұлтшылдық. Тұрмыс жүзінде уақ ұлттардың қалың бұқарасы теңгерілмей тұрғанда, ұлтшылдық жоғалмайды» [32]. Осы мезгілдегі көркем ойдағы ұлтшылдық ұстанымы арнасында жазылған шығармалардан М. Əуезовтың қаламынан туған «Хан Кене» драмасына (1928 ж.) арнайы тоқталған жөн. Ал, 1934 жылғы 8 мамырда Казкрайкомда осы шығарманы талқылауға арналған мəжілісті ұлтшылдық, яғни «Табалдырық» ұстанымындағы бағытқа берілген соққы, сонымен бірге соцреализм ұстанымындағы шығармашылыққа көрсетілген партиялық қолдау ретінде қабылдаған жөн. М. Əуезов 1931 жылы 20 қыркүйекте абақтыда тергеушіге берген көрсетуінде: «... Жұмабаевтан хатты мен Семейде жүргенде алдым. Конверт ішіне «Алқа» тексі қоса салыныпты. Онымен алдын-ала хат арқылы пікір алысу болған емес. Бұл «Алқадан» өз басым ешқандай да құпиялық көргенім жоқ. Платформаны алған соң БК(б)П-ның Семей Губкомының үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі жəне «Қазақ тілі» газетінің редакторы Тоқжігітовқа көрсеттім. «Алқа» тексі менде қалды, ал оны қолдайтындығымды жəне осы ұстанымдағы қаламгерлердің ұйымын ресми түрде құру үшін қазақ əдебиетшілерінің жиналысын шақыру қажет екендігін айтып, Жұмабаевқа хат жаздым. Іс осымен аяқталды» – дейді [33]. «Табалдырыққа» байланысты бұл көрсетуінің соңында М. Əуезов: «Хатымда тағыда не жөнінде жазғаным есімде жоқ, дегенмен платформаны нақты қолдағаным рас, ал Жұмабаевтан маған байланысты платформаны қолдамады, «тым солшыл» санады деп неге көрсеткенін түсінбедім» деп Мағжан ұсынған бағдарламаға байланысты өз ұстанымын анықтай түседі. Əрине, бұл арада құпия ештеңе де жоқ. Мағжан ақын пікірлес Мұхтар досын «Табалдырық» үшін күйдіруден қорғаштағаны анық. Оны М.Əуезовтің іштей сезінгені де даусыз. Соған қарамастан ол бағдарламаны қолдау жəне қорғау жағында тұр. Сонымен, «Хан Кене» драмасы 1928 жылы жазылғанымен қудалауға ұшырап, артын ала оның авторының абақтыға жабылуына байланысты 1934 жылға дейін қойылымға ұсынылмай жатып қалған еді. Тек 1933-інші жылдан 1934-інші жылға қараған қыста сол кездегі Қазақ музыкалық драма театрының ұжымы бұл пьесаның қойылымын даярлауға кіріседі де, шамамен сəуір айында оның алғашқы қойылымы көрсетіліп, артын ала сахнадан түсіп қалады. Оған бұл пьесаға қатысты партиялық ұстанымның үстем алуы себепші болған еді. 8 мамыр күні Өлкелік партия комитетінің мəдениет жəне насихат бөлімі жанында «Хан Кене» қойылымын талқылауға арналған жиналыс өтеді. Жиналыста сөз алған белгілі тұлғалардың айтқан пікірлеріне тоқталмай тұрып, осы талқылаудың өтуіне себепші болған Ғ. Мүсіреповтың сол кездегі Өлкелік партия комитетінің басшысы Л. Мирзоянға «Хан Кенеге» байланысты жолдаған хатына тоқталайық. Хаттың соңында «7 мамыр 1934 жыл: Мүсірепов» деп көрсетілген. Бұл кезде Ғ. Мүсірепов Халық оқу-ағарту Комиссариатының (Наркомпрос) театрлар бөлімінің меңгерушісі қызметінде еді. Хатта Ғ. Мүсірепов Халком Т. Жүргенов пен пьесаны қоюшы-режиссер жəне театр жетекшісі Орынбек Бековтың М. Əуезовтің «Хан Кенесін» алдымен қоғамдық көрсетуден (яғни қойылымға қатысы бар деген идеология қызметкерлерінің қатысуымен – авт.) өткізіп алмай, бірден қалың көрермендерге ұсынулары үлкен қателік болғандығын айта келіп, пьесаға байланысты өз ұстанымын былайша білдіреді: «..Жолдас Беков қоюшы (режиссер) ретінде, қыс бойы «Хан Кене » қойылымы арқылы өз театрының шығармашылық жолын айқындауға даярлық жасады, ал революциялық театрға мұндай мақсат белгілеу қателік, өйткені, ондай шығармашылық бағыт театрды революциялық советтік тақырыпқа емес, ескі өмір тақырыбына бекіту болып шығар еді». Ғ. Мүсірепов бұл мəселенің принциптік мəні бар екендігіне көңіл аударады. Өйткені, театр «Еңлік-Кебек», «Арқалық батыр», сол сияқты «Хан Кенені» зор шабытпен қоя отырып, ал «Майдан», «Түрксиб» сияқты революциялық тақырыптағы қойылымдарға келгенде солғындық танытқан. Хат авторының пікірінше, театрдың мұндай ұстанымымен, əрине, үзілді-кесілді келісуге болмайды. «Хан Кенені» талқылаудан өткізуді талап еткен Ғ. Мүсірепов Өлкелік партия комитетінің мəдениет жəне ленинизмді насихаттау бөлімінің меңгерушісі І. Қабыловтың төрағалығымен өткен бұл талқылауға қатыса алмаған сияқты. Өйткені стенограммада оның аты-жөні аталмайды. Пьесаны театрдағы қойылымнан алып тастау жөнінде шешім қабылдаған бұл талқылауға Ғ. Мүсірепов қатынаса алмаса да, шығармаға байланысты өз ұстанымын «Хан Кенені » қалай қайта жазған жөн?» – деген пікірінде толық білдірген. Мұрағат қорында Ғ. Мүсірепов пікірінің орыс тіліне аударылған мəтіні сақталған. Аудармашы « Исмагилов» деп қол қойылған бұл құжатқа оның авторы «Как нужно переделать «Хан Кене» деген тақырып қойыпты [34]. Пікір талқылаудан кейін жазылғандай əсер қалдырады. Өйткені Ғ. Мүсірепов қолжазба мəтінінде талқылауға қатынасқан кісілердің сөздеріне сілтеме жасайды. Біз бұл арада оның пікіріндегі кейбір тұжырымдарға тоқталуды жөн көрдік, өйткені олар «Табалдырыққа» – қарсы екінші ұстанымды білдіреді. Ғ. Мүсіреповтың пікірінше, пьесаның тақырыбы дұрыс алынбаған, ал онда «автор ұлттың атақты батырларының қосынына ат басын бұрып» көрерменнің сезіміне тиіп, көңілінде жанашырлық отын жаққысы келген. Кеңестік билік күш ала бастаған бұл тарихи мезгілде жаңа социалистік қоғамдық шындық пен өткен феодалдық шындықты қарсы қою кең етек ала бастаған əдіс еді. Осы партиялық ұстанымды басшылыққа алған Ғ. Мүсірепов «Хан Кене» сияқты қойылыммен театр өз желкесін үзіп алуы» əбден мүмкін екендігін ескертеді. Ғ. Мүсіреповтың пікірінше Кенесары Қасымұлы «Пугачев емес, ондай бола да алмайды». Хан Кене бастаған ұлттық қарсылықты шығарма тақырыбы ретінде алған автор қандай идеяны өткізбек? Ал идея советтік қоғамның (партия мен Орталық биліктің деп оқыңыз – авт.) мүддесіне сай келе қояр ма екен ? Ғ. Мүсіреповтың пікірінше ең алдымен анықтап алатын нəрсе осы. Əрине, сыншы бұл арада М. Əуезов пьесасының өзекті жібі ұлттық мемлекттілік жəне тəуелсіздік идеясы екендігін тура түсініп, соған нұсқап отыр. Шығармадағы советтік қоғамның мүддесіне с əйкес келмейтін идея да осы еді. Яғни «Хан Кене» кеше ғана (1932 ж.) кеңес абақтысынан бостандыққа шыққан М. Əуезовтың «əлі де болса буржуазиялық-ұлтшылдық ұстанымынан арыла алмай отырғандығының» айғағы. Ғ. Мүсірепов сынының түйіні де осы тұжырымға саяды [35]. Сонымен, 1934 жылы 8 мамыр күні болып өткен талқылауға оның авторынан басқа С. Сейфуллин, С. Асфендияров, Ғ. Тоғжанов, Ирубаев жəне О. Беков қатысады. Халком Т. Жүргеновтен соң сөз алған М. Əуезов бұл шығармасын жазуға қандай даярлықпен келгендігінен мəлімет беруден бастайды. Сонымен бірге бұл тақырыпқа қалам тартуға түрткі салған негізгі идеяны баяндауға бармайды. Оның бұл мəселеге бармау себебін бүгін түсінуге болады жəне солай жасағаны дұрыс та еді. М. Əуезов үшін Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс – бұл ұлттық тəуелсіздік үшін күрес тақырыбы. Құжаттық материалдар бұл ұлт өмірінің аса маңызды кезеңіне қатысты тақырыптың ұлы жазушы көңілінде зор толғаныс тудырып, өмірінің соңына дейін онымен бірге жүргендігін байқатады. Бұл ретте, мəселен, 1943 жылы жарық көріп, Мəскеудегі партиялық басшылық арасында үлкен мазасыздық тудырған «История Казахской ССР» кітабындағы «Кенесары Қасымов бастаған қазақ халқының азаттық күресі (1837-1847 жылдар)» аталатын тараудың (XІV т., 217-241-бб.) тікелей М. Əуезовтің белсенді ұстанымы арқасында кітапқа жеке тақырып ретінде енгізілгендігін, сондай-ақ, бұл ғылыми мəселені Е. Бекмахановтың арнайы зерттеу тақырыбы ретінде алуына М. Əуезовтің шешуші ықпал жасағандығын айтудың өзі де аздық етпес деп ойлаймыз. Егер қоғамда еркін шығармашлыққа қолайлы жағдай қалыптасқанда М. Əуезовтің Кене хан бастаған көтерілісті кең көлемдегі шығарма тақырыбы ретінде арнауы əбден мүмкін еді. Басқаша айтқанда, М. Əуезов сияқты зор талант иесінің бұл тақырыпқа келуі, əрине, кездейсоқ құбылыс емес-тін. 1917-1919 жж. оның көз алдында жеңіліс тапқан ұлт-азаттық (Алаш) қозғалысы мен Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыстар арасындағы өзара сабақтастық жөнінде, бұл қозғалыстардың қайғылы жеңіліске ұшырауының себеп-салдарлары жөнінде М. Əуезовтің ойланбауы, əрине, мүмкін емес- тін. «Хан Кене» сияқты тақырыпқа мақсатты түрде қалам тарта отырып, ол оқырмандарын XX ғасыр басындағы Алаш қозғалысының жеңіліске ұшырау себептері жөнінде ойлануға итермелеп, сондай-ақ, ұлт болашағы үшін күрестің мұнымен де аяқталмайтындығын көркем шығарма тілімен жеткізеді. Жазушы трагедияның соңғы көріністерінің бірінде өзі жақсы көретін ұлы Сыдықпен қоштасқан Кене ханның аузына мынадай сөздер салады. Кене хан Жоламанға: « Əй, өзгелерді қой, Сыдықты алып келші, маңдайынан бір сүйіп қалайын...», -деп, ал баланы алып келгенде: «... ұлғайып азамат бол. Ешнəрседен қорықпа, қорғанба! Артыңа үлгі қалдыратын адам бол.... Еліңнің ері бол. Ата жолын қуарсың..., жалғыз үміт қылған балапаным ең... Ақтарсың... Бірақ, заманың əлдеқалай болар. Кім білер» [36], - дейді. Өзінің бұл тақырыпқа қандай даярлықпен келгендігін баяндаудан бастаған М. Əуезов: «...Пьесаны жазуға кірісуден бұрын мен мол материал жинадым, сондықтан да Кене хан қозғалысының тарихын білемін деп сенімді айта аламын. Мен Орынбор жəне Омбыдағы құжаттық материалдармен, сондай-ақ, қазақ жəне қырғыз халықтарының арасындағы материалдармен таныспын. Мəселен, Кене ханның қырғыздармен қатынас кезеңі құжаттық материалдарға түспеген, сондықтан ол кезең жөніндегі мəліметтерді қырғыз арасынан жинауға тура келді. ...Кез келген тарихи фактіге байланысты əрбір зерттеушінің өз көзқарасының болуы ықтимал, дегенмен, автор тарихи тақырыпқа байланысты жеке концептуалдық ұстанымын қалыптастырмаса, онда материалды игеріп кете алмайды. Сол сияқты əркім өз тарих философиясын басшылыққа алады. Мен бұл жазған тарихты осы тұрғыдан қорытып, өзімше түсіндірдім. Менің пьесамның белгілі бір идеясы мен мақсаты бар екендігін айтқаным жөн. Ал оны қабылдау немесе қабылдамау бұл басқа мəселе...» М. Əуезов осы кіріспе сөзі арқылы-ақ негізгі ойын астарлап жеткізген еді. Бірақ большевиктік идеология ұстанымына табан тіреп алған дискуссияға қатысушы шешендерге тағы бір басқа екінші ұстанымның, «бұлыңғыр» тарих философиясының пайдасына айтылған дəлелдер мен аргументтердің мүлдем қажеті де жоқ-тын. Оларға жүктелген міндет «алашшыл» Əуезовті жаңа таптық көзқарас ұстанымы алдында тізе бүктіру еді. Сондықтан да келесі сөз алған С. Сейфуллин пьесаның пролетарлық емес арнада сəл ертерек жазылып, ал оған кейінірек енгізілген өзгертулер «жасыл түсті фонға қып-қызыл жалау» жапсырғандай болып шыққандығын, сондай-ақ, Əуезовтің ықыласы революцияшыл кейіпкерлер жағында емес, ұлтшыл Наурызбай жағында екендігіне көңіл аударады. С. Сейфуллиннің пікірінше, Кенесарының мақсаты қазақтардың патшалық билікке қарсы қозғалысын жеке бас мүддесіне пайдаланып, атасы Абылай хан тұсында құлаған хандық билікті қайта жаңғырту еді. Ал бұл хандық билікте халыққа тиімді ештеме де болған емес-тін. «Маған бұл қозғалыстағы батыр да, хан да жəне би де феодалдар табының өкілі, ортақ мақсаттағы кейіпкерлер ретінде көрінеді. ...Менің ойымша, «Айман-Шолпан» да шындықтан алыс тұр. «Айман-Шолпанда» қазақтың ірі байларының үрім-бұтағын көреміз. Бұлар қазақ феодалдары, ал қарапайым қара қазақ жоқ. Біз пьесадан жарқыраған, көз қарықтыратын феодалдың қыздары мен ұлдарын көреміз, ал қазақ бұқарасы оған қатыспайды». Дискуссияда сөз алған С. Асфендияров пен Ғ. Тоғжанов та пьесада қарапайым халықтың революциялық қозғалысынан гөрі, Кене хан мен Наурызбай сұлтанды əсірелеп көрсету əрекеті барына назар аударып, «Кенесары хан болғандықтан да халық қаһарманы ретінде көрсетілуі қателік» деген тұжырымға қолдау жасайды. Олардың да осы ұстанымда сөйлемеске шарасы жоқ еді. Талқылауға төрағалық жасаған І. Қабылов та «жаңа пьеса даярлау бұл біздің театр қызметкерлерінің ғана жұмысы емес, бүкіл қауымның, үкіметтің, сондай-ақ, партия ұйымының да ісі», ал кеңестік театрда хан тұқымы сахнаға неге қаһарман болып шығып, тіптен өмірден қаһарман болып өтуі тиіс, бұл, əрине, пьесаның кемшілігі деген тұжырым жасайды. Міне, осындай талқылаудан соң «Хан Кененің» жаңа ғана аяғына тұрып келе жатқан қазақ драма театр сахнасынан біржола түсіп қалғаны, əрине, таңданыс тудырмасы анық. Бұл арада, мəселе С. Сейфуллиннің немесе Ғ. Мүсіреповтің жеке басында емес, сондай-ақ, баяндалған мазмұнда жүрген процесс тек қазақ əдебиетіне ғана тəн құбылыс еді деген ой тумауға тиіс. Мəселе Ғ. Мүсірепов жəне С. Сейфуллиннің қолдауымен жаңа кеңестік идеология ұстанымына лайық құндылықтардың орын тебуінің тарихи фактіге айналғандығында. Сонымен бірге, əдебиет пен өнердегі социалистік реализмді тек бір қара бояумен ғана түстеу орынсыз болып шығар еді. Өйткені, қарапайым еңбек адамы, оның тұрмыс-тіршілігі, игілігі, Мағжан ақын «Табалдырығында» дəл басып айтқанындай, əдебиеттен өзіне лайық орын алуға тиіс құндылық. Мағжан ақын атап көрсеткендей, «Табалдырық» ұстанымында І. Жансүгіровтың «Күйші» (1935 ж.) жəне «Құлагер» (1936 ж.) атты шығармалары бар. «Күйші» дастаны 1929 жылы жарық көрген «Күй» дастанынан соң өмірге келген [37]. «Күй» дастанындағы ойдың желісі «Бозінген» күйіне құрылған. Ақын онда бұл зарлы күйді тартқан Молықбай шал мен «жаны жылаулы жапан даланың» арасындағы үйлесімділікті көріп, « əлемнің əуеніне бермес ем-ау, қазақтың мұңын тартқан күйші шалын» деген тұжырымға келгенімен, бұл көңіл-күйін октябрьдің «қып-қызыл боп тасыған суымен» шайып, оның орнын даланы дүркіреткен жаңа социализм күйіне береді. Соған қарамастан, 1934 жылы Ілияс ақын зарлы күй тақырыбына қайта оралып, енді «Күйшіні» жазады. Олай болса, бұл күйші кім, ол тартқан күй не туралы баяндайды? «Күйшіде » жауаптан сұрау көп. « Күйшінің» астары қатпар-қатпар. Күйді сүйген, оны терең түсіне де білген қатыгез Қарашаш сұлу төре тұқымы. Ал тоқсан күй мен сұңғыла өнердің иесі, «бір өзіне барлық Үйсін татымас» Күйші қара тобырдан. Яғни екеуінің арасында заман тұрғызған зəулім қабырға тұр. «Күйшіде» жауаптан сұрау көп дедік. Неге күй зарлы да, бірақ ол жеткен көңілге тəтті? Неге толғауы тоқсан күйдің бірі бəрінен артық ? Неге өнердің хас жорғасы – күйші жігіт күйді сүйген сұлуға тең емес? Жалғыз ұлын аңға балап атып салған Арша мергеннің тағдыры неге қайғылы? Неге тоқсан күйді түсініп, қабыл алған Қарашаштай сұлу күйші жанынан қайнап шыққан жалғыз күйді түсіне алмайды?... Бұл қойылған сұраулардың бəріне бірдей жауап беру мүмкін емес, ол біздің қолымыздан да келмес, тек біреуіне ғана жауап беріп көрейік. Қасиетті домбыра, одан шыққан тоқсан күйдің бəрі бірдей інжу-маржан, адам жанының шетсіз де шексіз қырлары мен сəттері. Бірақ сол тоқсан күйден ерекше бір ғана күй бар, ол Азаттықтың күйі. «Күйшідегі» Кене ханның сүйікті қарындасы Қарашаш сұлуда бəрі бар: төрелік тек те, ерекше көрік те, билік те, дүние-мүлік те. Бірақ Ілияс ақын айтқандай басқа тоқсан күйден өзгеше азаттықтың күйін түсінбеген сұлу Қарашаш Күйші көзінде «қыз емес, албасты», «жыландай жиырылған кесірткі», «қара тастай суық». Ілияс ақын үшін Қарашаш билік, мүмкін ол патшалық болар, мүмкін ол кеңестік болар, қайсысы болса да ол билік. Ол жеке басты пенденің азаттығын сыйласа ғана, жеке тұлғаның еркіндігіне басты құндылық ретінде қараса ғана құрметті. «Адамның азат басы дəулет екен, өзінде ердің еркі – сəулет екен», олай болса «домбыра бостандықтың ырғағын тарт!» – дейді ақын. «Құлагер» бұл да күй. Ілияс ақын айтқандай «қазақтың қиялының жақсы аты», арғымағы. «Құлагер» зарының авторы Ақан сері, Ілияс ақын пікірінше «əулие болмаса да, безеген жан». Неліктен? Бұл сұрауға жауап беруді, жалпы Ақан тұлғасы мен шығармашылығының түпкі себебін түсіндіруді «Құлагер» авторы кейінгі тарихшыларға қалдырады [38]. Бұл мəселе тарихи зерттеу тақырыбы ретінде іргелі монографиялық еңбектерде қарастырылған, сондықтан да бұл арада тек жасалған негізгі тұжырымдармен ғана шектелейік. XVІІІ ғасырдың 50-ші жылдары Жоңғар қалмақтары біржола ығысқаннан кейінгі уақытта, басым түрде Орта жүз қазақтары жайлаған Арқа жерінде аз мезгілге болса да тыныштық орнап, мал шаруасына аса қолайлы бұл өлкеде қазақ ауылдары салыстырмалы түрде болса да, емін-еркін өсіп-өркендеу сəтін басынан кешірді. Емін-еркін Арқадағы ғажап өмір туралы ертегідей түсінік қазақ санасында міне осы уақытта орын тепті. Бірақ бұл мезгіл де ұзаққа созылған жоқ. XІX ғасырдың 20-40-жылдарынан бастап, казак посёлкалары енді қазақтың қалың ішіне еніп, Көкшетау, Ақмола, Атбасар өңірлерінде орныға бастады. «Енді еркіндік заман жоқ, дұшпанның құрған торы бар. Ендігі жүрген жігіттің, маңдайында соры бар», – деп Шортанбай ақынның ой түйген заманы шамамен осы мезгілге тұс келеді. Ақан сері мен Біржан салдың əндерін кернеген мұң аяқтың астынан сусып басқаға өтіп бара жатқан атамекен жер, сол жермен бірге кетпек еркіндікті жоқтаған елдің көңіл-күйін білдірсе керек. Ілияс ақынның Ақан серісінің сүйгені Ақмарқа сұлу да, мінгені Құлагер, жаттағаны жыр, жоқтағаны жер. Ақмарқаны ала алмағаны, Құлагерді төгілтіп өмірінің соңына дейін серік етіп жүре алмағаны, Көкшетау – Бурабайдай жерді ұстап тұра алмағаны үшін «алдымен өзін жазалаған», шерлі де мұңлы Ақан сері. Сөйтіп жалғыз қалған, қоғамнан шеттеп шыққан «артық адам» (лишний человек). Дегенмен, Ілияс ақынның айтпағы ол емес-тін. Оның айтпағы Ақанның Құлагері. Анығырақ айтсақ Құлагерге жоқтау. Қазақы көңіл оны түсіне алады. Арғымақ ат ер жігіттің қанаты, яғни ол қазақ ұғымында азаттықтың жалқы баламасы. Ілияс ақынның «Құлагері» азаттыққа айтылған жоқтаудай оқылатындығы да сондықтан. Мағжан ақынның 1937 жылы Алматыға келіп, Жансүгіровтың «Күйшісі» мен «Құлагерін» оқығанда, оның «Алқа» «платформасы арнасында үлкен жігермен ізденіс жасағандығына көзім жетті» дегенде айтқалы отырған негізгі ойы да осы болса керек. Ілияс ақынның көздегені «Құлагерін» жоқтап күңіренген Ақан серінің бейнесі арқылы азаттығына қолы жетпеген қазақтың шерменде көңілін білдіру еді. Ал, осы «Табалдырық» манифесін жазып, «Алқа» ұйымын құруды ойластырған Мағжан ақын осы мезгілде өзі ұсынған ұстанымда шығармалар жазды ма? Ақынның 1925 жылдан кейінгі шығармашылық тағдыры жеңіл-желпі қалыптаспағандығын аңғару қиынға түспейді. Осы жылғы мамырда партияның Қазақ өлкелік комитетінің атына И.Сталиннің «Ақжол» газетінің саяси ұстанымына байланысты жолдаған хатынан соң алаштық зиялылардың жағдайы бұрынғыдан күрделене түсті. Олар Мəскеу, Ташкент, Қызылорда жəне басқа орталықтардағы баспа жəне редакция ісіндегі қызметтерінен босатылды. М əскеудегі Орталық баспадағы қызметінен Ə. Бөкейханов та кетірілді. «Ақжол» жəне «Еңбекші қазақ» газеттерінің редакциясында қызметте жүрген Алаш қозғалысына қатынасы бар деп танылған шығармашылық иелері жұмыссыз қалды. Басқаша айтқанда, «ұлтшыл» ұстанымдағы жазушыларды ашық түрде қудалау басталып кетті. Міне, осы елде қалыптаса бастаған жаңа саяси жағдайды есепке алғанда Мағжан ақынның астарлы оймен біршама еркін жазған соңғы көлемді шығармаларының бірі – «Жүсіп хан ». Ақынның 1988 жылы жарық көрген шығармалар жинағында бұл поэма 1924 жылғы қазан айында жазылған деп көрсетілген [39]. Бұл мезгілде Мағжан ақын Мəскеудегі Орталық баспаның қазақ секциясында қызметте жүрді. Осы жылдары ақынмен қызметтес болған ұлт зиялыларының бірі мынадай пікір білдіреді: «Орталық баспаның қазақ секциясының қызметінде алашордалық ұстаным басымдылық алды. Н. Төреқұлов (секция басшысы –авт.) əрқашанда Бөкейхановтың ұсыныстарына қолдау көрсетті. Төреқұловтың өзі де халық əдебиетінің үлгілерін жақсы көретін. Олардың қайсыбірлеріне өз атынан мақтау сөздер мен кіріспе жазатын (мəселен, «Кенесары – Наурызбай» атты тарихи жырға, «Мың бір мақал» жинағына, Шығыс баспасы, 1923 ж.). Ол неше түрлі ертегілерді ұнататын. Мəселен, Иран өмірінен алынған өте екіұшты, астарлы жəне контрреволюциялық мазмұндағы ертегі негізінде М. Жұмабаев «Жүсіп хан» деген поэмасын соның тапсырысымен жазды. Бұл ертегі баспадан 1926-1927 жылдары жарық көрді. Мен ол шығарманың жариялануына қарсы болдым» [40]. Шынымен, бұл көрсетуде айтылғандай, «Жүсіп хан» дастаны астарлы, эзоптық тілмен жазылған, сол мезгілдегі ойлы оқырманға айтары көп шығарма еді. Поэмада өткінші «бір сəтке» хан тағына отырған Жүсіп хан жедел түрде кедей-кепшіктің пайдасына тəркілеу (конфискация) шараларын жүргізеді.

Қазының басын алдырды.

Абақтыға салдырды.

Қырықтырды басын түймедей.

«Уһ!»–деді көп кедей [41].

Сөйтіп, Жүсіп хан «өңшең залым, кезептен еңбекші елді аршыды». Бірақ, парадокс сонда, кедей-кепшікке «мереке» əкелген бұл шара қоғамдық өмірдің заңдылықтарына қайшы келетін еді. Сондықтан да «донкихот» Жүсіп ханның билігі он-ақ күнге созылды. Тəркілеуден «тірі қалған төбеттер» есін жиып оныншы күні Жүсіпті тағында өлтірді. Ал байтақ ел ше, енді ол жетім. Болған істі көріп, аз «түнеріп тұрды да, «Қап!» - деп санын ұрды да, үн-түн жоқ» тарап кете барды. Белсенділігі осымен аяқталды. Ресейдегі революциялық өзгерістерді көз алдынан өткізген Мағжан ақын 1924 жылы-ақ бұл аласапыранның соңы осы иран ертегісіндегідей шындыққа ұласпайды ма? деген сауалды көлденең тартады. Бұл ретте біз профессор Ш. Елеукеновтың Жүсіп хан мен И. Сталин арасынан ұқсастық іздеуіне толық қосыламыз [42]. Егер поэма кейіпкері Жүсіптің есімі ислам дініндегі Юсуф жəне библиядағы Иосиф пайғамбарлардың есімінен бастау алатындығын, сондай-ақ Кеңестер Одағының басшысы Сталиннің де есімінің Иосиф екендігін, елдегі тəркілеу саясатының соның басшылығымен жүргендігін еске алсақ, онда Мағжан ақынның «Жүсіп хан» аталатын жоғарыда баяндалған мазмұндағы поэма жазып, оны Мəскеуде жариялап, қандай тəуекелге барғандығын аңғару мүлдем қиынға түспейді.

Өткен ғасырдың 20-30-шы жылдары елімізде жаппай репрессия саясаты жүргізілген мезгілде Алаш зиялылары, үстінен жүргізілген сот процесі барысында тергеушілер бұл құжатқа мүмкін болғанша саяси реңк, астар беріп, оны Кеңестік билік пен Коммунистік иделогияға қарсы қазақ ұлтшылдарының ортақ бағдарламалық құжаты ретінде қарастыруға тырысып «платформа» деп атады. Яғни «Табалдырық» большевиктер платформасына қарсы қойылған қазақ ұлтшылдарының платформасы. Ал Мағжан ақын болса өз шығармасына бағдарлама немесе платформа деп ат қоймаған. Қалыптасқан жағдайға қарағанда ақында ондай мүмкіндік болмаған да сияқты. «Табалдырық» жай, ағымдағы шығарма емес. Ол қоғамдағы күрделі де түбегейлі саяси, əлеуметтік жəне рухани өзгерістер жағдайында өмірге келген туынды. Оны өмірге əкелген сол тарихи мезгілде илеуге түскен қазақ шындығы. Ресей империясында қазан революциясы жеңіп, кеңестік билік орнағаннан кейінгі уақытта В.И. Ленин бастаған большевиктер партиясы социализм атанған қоғамдық жүйені енгізе бастады. Қазақ қоғамы империяның орыс халқы сияқты жаңа саяси жə не экономикалық жүйені қабылдауға тіптен де даяр емес-тін. Сондықтан да большевиктер үкіметі көздеген мақсатына тек күшке сүйене отырып қана жете алатын еді. Жаңа саяси тəртіпке күштеп көндіру əрекеті рухани өмір, мəдениет саласында да жүрді. Шығармашылықтағы қазақ зиялыларының белсенді бөлігі мұндай зорлыққа қарсылықпен жауап берді. 1924 жылдың соңы жəне 1925 жылдың алғашқы күндері жазылған Мағжан Жұмабаевтың «Табалдырық» аталатын шығармасы міне осы елде тоталитарлық билік жүйесін орнату жолына түскен большевиктік идеологияға қарсы əдеби ағымның негізін қалады, соның нəтижесінде 1917 жылдан кейінгі оқиғаларға қатысты алаштық саяси топтың көзқарасын білдірген шығармалар шоғыры өмірге келді. Эзоптық тіл мен əдіске негізделген бұл əдебиеттегі ағымды біз «Қарсылық əдебиеті» атауды жөн деп білеміз. «Табалдырықтың» Коммунистік Орталықтың империядағы қазақ сияқты халықтардың қоғамдық өмірдегі ұлттық ерекшеліктерін есепке алмастан рухани өмір саласында да өз ұстанымдарын универсалды құндылық ретінде жоғарыдан күшпен телуіне қарсы көңіл-күйді білдіретін құжат екендігі айқын. Сонымен бірге «Табалдырық» сол бір күрделі өзгерістер кезеңінде ұлттық көркем ой, əдебиет қандай ұстанымда болуы керек деген сауалға берілген негізді де дəлелді жауап еді. «Табалдырық» жазылған уақыт қазақ зиялылары үшін күрделі де ауыр уақыт болатын. Ұлт-азаттық қозғалыстың жеңіліске ұшырауы, мемлекеттік автономия алу əрекетінің іске аспай қалуы ұлт зиялыларын тұйыққа тіреді. «Табалдырық» арқылы Мағжан ақын қаламдастарына осы тығырықтан шығатын жолды ұсынды. Мағжан ақын ұстанымында əдебиет идеология құралы болуға тиіс емес. Оның міндеті ұлттың биік адамгершілік, азаматтық жəне эстетикалық сезімін оятып қалыптастыру арқылы оны жаңа өмірге даярлау еді. Ал большевиктік идеология ұсынған жол бұл қазақ қоғамына ұлттық мəдениеттің бағыт-бағдары мен мазмұнын анықтау ісінде Орталықтың шешуші ролін мойындау жəне оның директиваларын бұлжытпай орындап отыру, яғни мəдени құндылықтар жасаушы халықтан өзге мəдениеттер жасаған үлгілерді тұтынушы халық жолына түсу еді. Яғни, «Табалдырық» мəдени өмір саласындағы идеологиялық зорлыққа берілген интеллектуалдық жауап қана емес, сонымен бірге сол бір аумалы-төкпелі заманда ұлттық өнердің, əдебиеттің бағыт-бағдарын анықтап берген бағдарламалық құжат та еді. «Табалдырықтың» осы екі қырын бірдей бағалау аса маңызды. Өйткені ол жаңадан отарлауға қарсы ұстанымды білдірумен шектелмейді, сонымен бірге көркем ойдағы жаңа ұстаным мазмұндық тұрғыдан қандай болуға тиіс деген сауалға да жауап береді. Кез-келген дəуір, заман құжатының аты, əрине оның мазмұнына, көтерген жүгіне сəйкес болмақ. Осы тұрғыдан алғанда «Табалдырық» сырттан телінген ресми идеологиялық ұстанымға қарсылық қана емес, сонымен бірге мəселеге қатысты ұлттық көзқарасты ашық та анық білдірген мəлімдеме орнында жүретін құжат. Құжаттың осы қырларын негізге ала отырып, біз оны манифест атауды ұсынамыз. Яғни ақын Мағжан Жұмабаевтың ұлттық көркем ойдың мазмұны қандай болуы керек деген сауалға байланысты білдірген ашық ұстанымы, манифесі. Қорыта айтқанда, біз бүгін өткен ғасырдың 20-шы жылдары, қазақ əдебиетінде «Табалдырық» сияқты шығарманың өмірге келіп, сол арқылы қазақ елінің күрделі өзгерістерге қатысты өз көзқарасы мен ұстанымын білдіре алған ел қатарында болғандығын мақтан тұтамыз. Ұлы Мағжан ақынның қаламынан туған «Табалдырық» қазақ көркемдік ойы мен мəдениетін əлемдік өркениетпен жалғастырып, қазақ елінің əлемдік мəдени кеңістікте өз орны, өз қолтаңбасы бар ұлт дəрежесіне көтеріп тұр. Мағжан түсінігінде поэзия, əдебиет ұлттық сананың оянуына ғана емес жаңа заман, жаңа жағдайда ұлттық сананың кемелдікке өтуіне көмектесе алады. Егер соцреализм əдебиеті ұлттық сананы кейінге, екінші, үшінші қатарға ысырса, «Табалдырық» жалпыұлттық құндылықтарды алға шығарып, оларға жаңа серпін, өміршең қуат беру жағында тұр. Сондай-ақ, 20-шы жылдардың орта тұсында қазақ көркем ойында жаңа кеңестік отаршылдыққа қарсы бүтін бір ағым қалыптасқандығын айтқан жөн. Ол ағым осы мезгілдегі толық өмірлік негізі бар қазақ ұлтшылдығының əдебиеттегі көрінісі болатын. Ағым ретінде қазақ ұлтшылдығы мемлекеттік құрылыста Т. Рысқұловтың, С. Садуақасовтың, Н. Нұрмақовтың, Ж. Мыңбаевтың, С. Қожановтың т.б. қайраткерлердің қызметінде қандай көрініс тапса, көркем əдебиетте М. Жұмабаевтың, М. Əуезовтың, Ж. Аймауытовтың, І. Жансүгіровтың, Қ. Кемеңгеровтың т.б. жазушылардың шығармаларында да сондай көрініс тапты.

1. Д. Қамзабекұлы. «Алқа» – Ұлт қаламына серт». //Қазақ əдебиеті, 25 маусым 2010 ж.; «23 жоқтау – қазақ рухына қойылған ескерткіш. //«Аңыз адам», 2010, № 11, 38 б. 2. Сергей Есенин 1924 жылы жазған «О советских писателях» атты мақаласында «Революция жылдары, ескі тұрмыс күйреп, астан-кестен өмірден жаңа тұрмыс əлі туа қоймаған жағдайда еліміздегі көркем шығармаашылық та аласапыран күйде еді. Сансыз көп топтар мен ағымдар құрылды»,-деп жазды//Есенин С. Собрание сочинений в трех томах. М., 1983, Т.3, – Стр.173 3. Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің Алматы қаласы бойынша департаментінің мұрағаты (бұдан былай ҚР ҰҚК АДМ), 6-қ., 07875 іс, 2 том,54 об п. Түпнұсқада: «Организация литературного кружка «Алка» (ожерелье) была задумана мною, кажется, в 1925 году в Москве. Программа «Алка» также была составлена мною ближайшем участии студентов ГИЖ-а Жакена Сарсембина и Амангалия Сегизбаева и с некоторыми коррективами приехавшего в ГИЖ, кажется, в следующем году Ильяса Джансугурова». 4. Сонда, 3-т., 7-п. 5. ҚР ҰҚК АДМ., 6 қ., 011494 – іс, 2 т., 94-95 п.п. Түпнұсқада: «Встреча моя с Джумабаевым состоялась после собрания вечером. Жил он в доме быв. Представительства Туркреспублики. В беседе на тему о собрании по поводу его произведении, Мағжан меня, как выступавшего в его защиту, распрашивал подробно о собрании, а затем рассказал что у него имеется написанное произведение, которое необходимо будет распространить. Произведение это оказалось литературной платформой под названием «Табалдырык». 6. ҚР ҰҚК АДМ., 6 қ., 011494 – іс, 3 т., 159 п. 7. Сонда, 97 п. 8. Өкінішке орай Саенконың қызметіне қатысты құжаттық материалдардың құпия қорларда сақталуына байланысты бұл тергеуші жөнінде біз толығырақ мəлімет бере алмадық. Зерттеу еңбектерінде ОГПУ жүйесінде қызмет атқарған екі Саенко жөнінде мəліметтер кездеседі. Біріншісі С.А. Саенко. Ол Украинаның Харьков облысында қызмет атқарып, аса қатыгездігімен көзге түскен (И. Баберовски. Красный террор. История сталинизма. М., 2007. С. 40 ). Екіншісі Г.Н. Саенко Ішкі Істер Халкомының Омбы облыстық басқармасы Құпия-саяси бөлімінің бастығы қызметін атқарып жүріп 443 адамды заңсыз тұтқынға алғаны үшін айыпталып, абақтыда отырғызылып, 1939 жылы камерада асылып өлген (Тепляков А.Г. Машина террора: ОГПУ-НКВД Сибирь в 1929-1941 гг. М., 2008. С. 291 9. 9. Сонда, 3 т., 7-8 п.п. 10. Сонда, 2 т., 44 п. 11. ҚР ҰҚК АДМ, 6 қ., 07875 іс, 2 т., 320 п.; сонда, 3 т., 7 п. 12. Мұқанов С. Есею жылдары. Өмірбаяннан хикаялар. Алматы, 1964. – 229-234 б.б. 13. Сонда, – 230 б. 14. Отчет Казрайкома РКП (б) 5-ой Всеказакской конференции РКП (б). Доклад ответственного секретаря Казрайкома РКП (б) тов. Голощекина, на заседании конференции 1-го декабря 1920 г. Кзыл-Орда, 1926, с. 14-15: «В ауле действительной советской власти нет, есть господство бая, господство рода....» 15. Голощекин Ф.И. Поставить развитие Казахстана на социалистические рельсы / в кн.: «Партийное строительство в Казахстане. Сб. Речей и статьей (1925-1930 гг.)» М.-А., 1930, с. 151: «...революция не затронула старые дореволюционные отношения, оставив в полный мере экономическое и политическое господство сильных родов и бая». 16. Қамзабекұлы Д. Алаш жəне əдебиет. Астана, 2002. – 418 б. 17. Жұртбай Т. Алаш ақиықтары. Алматы, 2006. – 11 б. 18. ҚР ҰҚК АДМ., 6 қ., 011494 – іс, 2 т., 96-97 п.п. 19. ҚР ҰҚК АДМ, 6 қ., 07875 іс, 3 т., 54-54 об п.п. 20. Сонда, 3 т., 1-2 пп. 21. ҚР ҰҚКМ, 2370 іс, 4 т., 829-831 п.п. 22. Ақын 1921-192 жж. Петропавлдағы облыстық «Бостандық туы» газетінде редакторлық қызметте болады/ ҚР ҰҚК АДМ, 6 қ., 07875, 2 т., 16-20 п.п. 23. Сонда, 814 п. 24. Сонда, 3 т., 1430-1431 п.п. 25. Сонда, 73-76 п.п. Осы көрсетуінде Ə. Байділдин 1923-1924 жылдары Мəскеуде Н.Төреқұлов басқарған. Орталық баспада Ə.Бөкейханов жəне М.Жұмабааевпен бірге жұмыс істейтін, көзқарас үйлесіміздігіне байлаанысты 1924 жылы бұл қызметтен мəжбүр болғандығын баяндайды. 26. Отчет Казрайкома РКП (б) 5-ой Всеказахской конференции РКП (б). Доклад ответственного секретаря Казрайкома РКП (б), тов. Голощекина, на заседании конференции 1-го декабря 1925 г. Кзыл-Орда где он заметил: «Вещи, которые боятся писать открытым языком пишут в виде побасенок, - это очевидно общепринятое явление. Скрывать под какой либо басней какое-нибудь имя. Это называалось когда-то, в царской печати, эзоповским языком». 27. Байтурсынов А. Ақ жол. Алматы, 1991. – 14 б. 28. Мұқанов С. Есею жылдары. Өмірбаяннан хикаялар. Алматы, 1964. – 230 б. 29. ҚР ҰҚК АДМ., 6 қ., 011494 – іс, 6 т., 177-178 п.п. 30. Сонда, 6 қ., 09797 іс, 87 п. 31. Жұртбай Т. Алаш ақиықтары. Алматы, 2006. – 43 б. 32. Сонда, – 59 б. 33. ҚР ҰҚК АДМ., 6 қ., 06610 – іс, 4 т., 829-831 п.п. 34. ҚР Президентінің мұрағаты. 141 қ., 1 т., 7641 іс, 12 п. 35. Осы ретте ХІХ ғасырдағы (1837-1846) Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ азаттық қозғалысы тақырыбының ХХ ғасырдағы кеңестік билік тұсында ұлттық қоғамдық ойдағы даулы тақырыпқа айналғандығын, оны тудырған ресми идеология екендігін еске алу артық емес. Бұл тақырып, белгілі дəрежеде, қазақ қоғамдық ойындағы (əдебиеті мен тарихы) температуралық қысымды көрсететін барометр есебінде жүрді. Алаш қозғалысының жеңілісінен кейінгі қоғамдық ойдағы бас көтерудің көрінісі болған «Хан Кене» (1928) драмасына коммунистік идеологияның «күрзісі» тиді. 1943 жылы жарық көрген «История Казахской ССР» кітабына Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыс тарихы М.Əуезовтың тікелей талап етуімен дербес тарау болып енгізілді. Артын ала, яғни 1947 жылы осы тақырыпты арқау еткен Е.Бекмахановтың монографиялық еңбегі жарық көрді. (Бекмаханов Е. Казахстан в 20-40 годы ХІХ века. Под общей редакцией доктора исторических наук, проф. М.П. Вяткина. Алма-Ата, 1947.) Коммунистік партия мұндай еркіндікті көтере алған жоқ. Е.Бекмаханов 1952 жылы абақтыға жабылып, ұзақ мерзімге сотталды. Бұл жолы партияның «күрзісі» міндетін атқарған Т. Шойынбаев, Х.Айдарова ж.б. болды. Өткен заман мен оның тұлғаларына оң көзбен қарап, «атбасын бұру» қазаққа пайдасыз іс деп танылды. 1969 жылы І. Есенберлиннің « Қаһары» жарық көрді. Кене хан тақырыбын сөз еткен қазақ романы. Оқырман кітапты іштей түсініп, жылы қабылдады. Елдің тойып ас ішіп, ойлы кітап іздей бастаған кезі. Партиялық биліктің де сірескен сталиндік жүйені сол күйінде ұстап тұру мүмкін еместігін мойындауға мəжбүр болған мезгілі. Соған сəйкес империяның ұлт саясатында да жылымықтың лебі байқалатын. Дегенмен жазушының шығармашылығына деген салқын ұстамдылықтың болғандығы хақ. Бұл кезде де Кене хан тақырыбында еркінсуге жол жоқ екендігін ескерткен сыншылар табылды. Бірақ жаңа сот процесін бастап кетуге де кеш-тін. 36. Əуезов М. 20 томдық шығ. Жинағы. 14 т., Алматы, 1983. – 367 б. 37. Жансүгіров І. Көп томдық шығарамалар жинағы. 3 т. Поэмалар. Алматы, 2004. – 405 б. 38. Сонда, 318 б.: «Арқада Ақанды айтқан əңгіме көп, Қылады оны əулие əлде не деп, Əулие болмаса да безеген жан, Неліктен? Тарихшылар табар себеп» 39. Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы, 1989. – 441 б. 40. ҚР ҰҚК АДМ., 6 қ., 011494 – іс, 3 т., 240 п. 41. Жұмабаев М. Аталған кітап, – 265 б. 42. Елеукенов Ш. «Олар қандай, мен қандай...». // Қазақ əдебиеті, 9 шілде 2010 ж. 43. Словарь иностранных слов. – М., 1988, с. 392.

Қазақ адабияты тоғыз жолдың торауында тұр. Артында – бір жол, алдында – мың жол. Мың жолдың ішінде – өзен өрлегені де, шөлге улегені де, барса келері де, барса келмесі де бар. Қазақ адабиятын мынау мың жолдың торауына алып келіп, аңыртып тұрған тұрмыс. Қазақ тұрмысы, орыс тұрмысымен, орыс тұрмысы арқылы Еуропа тұрмысымен соқтығысуы– қазақ адабиятының орыс əдебиеті екпініне, орыс адабияты арқылы еуропа адабияты екпініне кез келуі; тас пен жапалақтың – жапалағы өлмек. Əрине, қазақ тұрмысы қирамақ, əрине, қазақ адабияты еліктемек. Бірақ, бізге молда болатын еуропа адабиятының өзі – бір молда емес, мың молда. Алыстағы анау еуропаны қоя-ақ-қоялық, көршіміз орыс адабиятын алалық. Оның да өткен дəуірлерін бүркеп, осы күнгі дəуірін алалық. Осы күнде, пролетариат төңкерісі дəуірінде, Кеңес үкіметінің өзінде орыс адабиятының мың бағыты бар. Бəрінің жалауы – қызыл, ұраны

«Адабияттың өзінше дəуірлеуі техника мəдениетінің дəуірлеуіне байланбайды»,- дейді (∗) Маркс. Осы пікірін бекіту үшін Грек тарихының Гомер заманы мен Еуропа тарихының Шекспир заманын көрсетеді. Шынында, Гомер заманындағы гректің, Шекспир заманындағы Еуропаның техникалық мəдениетінің балаң болғаны рас. Алайда, сол дəуірлерде Грек пен Еуропа адабияты құлашты аспанға сермеген. Неге бұлай болғандығын тексеру – адабият тарихшысының міндеті. Біздің бұл жерде айтатынымыз : Маркстің мынау пікірін қазақ өміріне табыстырсақ, «Қазақтың техника мəдениеті тіпті төмен болған, [сондықтан да] адабияты да жоқтың қасында болған» деген пікір ұстау – қате. Шынында, қазақтың өзінше терең адабияты болғаны хақ һəм бар. Қазақ өмірінің түрлі өзгерісі, өрі – қыры, қайғысы – қуанышы, ойы – қиялы адабиятында түсіп отырған. Əзірше, тіпті тексерілмеген дəуірді қоя тұрып, соңғы дəуірді алсақ, кешегі Мұрат, Махамбет, Базар, Шортанбай, Ақан сері сықылды ақындардың елдің мұңын, зарын, ой, қиялын жырлай білген шын жыраулар екені анық. Бұлар–қазақ даласына бет алған еуропаның, орыстың қара жүз отаршылдығының қарасын көріп, бірінші уланған ерлер. Қазақ адабиятының алыбы Абай – қазақ даласына кеулеп келе жатқан капитализмге, отаршылдыққа қазақтың қанды жас төгіп, еріксіз шалған бірінші құрбаны. Ел билеп, елге ақыл айтудан бастап өмірден үміт үзуге, тұңғиық ойға барып тірелген Абайдың өмірінің, ақындығының трагедиясы да, тереңдігі де – осында. Абайдың алыптығы – қыл көпірдің үстінде тұрғандығы, екі қолымен екі өмірмен алысқандығы, сондықтан, қазақ адабиятының ескі мағынасын, бұрынғы бағытын тереңдеткендігі, адабиятқа жаңа түр кіргізгендігі. (*) К. Маркс. – Введение «К критике полит экономии». Изд-во Москва. Рабочий, 1922 г. Абай жиын тойдың ақыны болмағандықтан, əсіресе, баспа сөздің жоқтығынан Абайдың адабияттағы бағыты, əсіресе, түрі елге тарай алмайды. Сол дəуірде қазақ даласына капитализм кеулеп кіре береді, ел езіле береді. Адабиятта, бағыт та, түр де қалмайды. Əдебиет «Ғизатлұл – оқу - мұтырлы», «Биссимиллаһ деп башлайын сөздің басын» сықылды балдыр-батпаққа айналады. Бірақ, еуропа отаршылдығының бір қасиеті – «құлды көп қуып батыр қылуы», өлімге бұйыруы мен өмірді сүйгізуі, езілген елдің ұлттық сезімін оятуы. Осы заң бойынша 1905 жылғы төңкерістен соң соққы жеп, сүлесіз жатқан қазақ елі есін жия бастайды. Жаралы жанның есін жия бастағанда бірінші үні – ыңырсу, күрсіну, күңірену болмақ. 1905 жылдан соңғы адабиятымыз – «Оян қазақ», «Қырық мысал» сықылды, елім, жұртым деген адабиятымыз сол күңірену. Сол зар ете күңіренген жаралы жанның көзіне əлгінде ғана қылышынан қан тамып майданда ойнап жүргені елестемек. Ояна бастаған ел – кешегі ел болған күнін есіне түсірмек. Адабиятымыз да мынау «Оян!» деген зармен бірге елдің өткен күнін есіне сала бастап еді. Өткен тағы болып жүрген дəуірді қайта орнату үшін емес, жасынан елдің жанына үміт салу үшін өткенді жырлай бастап еді. Жырлап үлгерген жоқ еді, жырлай бастап еді. Адабиятымыз осы күйде тұрғанда, біз үстіміздегі зор төңкеріске кіріп кеттік.

Үстіміздегі зор төңкеріс – бізге өз тарихымыз тудырған, өз тарихымыздың қатынасы болған таныс төңкеріс емес, еуропа тарихы тудырған жат төңкеріс еді. Осы себептен біздің адабиятымыз бастапқы жылдарда төңкеріс туралы еш нəрсе жаза алған жоқ, адабиятымызда төңкеріс туралы қолға аларлық еш нəрсе болмағаны даусыз. Адабият өзінің бұрын келе жатқан бетімен жүре берді. Бір жағынан, орыс отаршылығының зардабынан елге кірген бүліншілік, бұзықтықты суреттеп, екінші жақтан– елдігін ұмытып, жасып қалған елдің өткенде өзінше ел болғанын есіне салып, табиғи жолмен келе жатты. Марксшіл зор ғалым Плеханов : «Шаруа - тұрмыс-салт төңкерісіне бейімделуі болмақ» (∗) – дейді. Төңкеріспен қазақ тұрмысының сырты ғана соқтыққан сықылды болғанымен, санасы – дағдылы жолымен келе жатты. Сондықтан, адабиятымыз төңкерістің бастапқы дəуірінде де өзінің табиғи жолымен өсіп келе жатты. Осы жолда жаңа адабиятымыз бірталай ілгері аттап та қалды. Қияға қарғып шығамын деп мертігіп қалмай, тұрмыстың, тарихтың заңы бойынша табиғи жолымен жүріп, күн санап өсіп, тереңдеп келе жатқан кешегі, бүгінгі адабиятымызды қарғауға емес, алқауға (мақтауға) міндеттіміз. «Төңкеріс туралы тез үндей қоймадың» деп томпиып өкпелеуге емес, не себепті үндемегенін ұғуға міндеттіміз. Адабиятымызға төңкерістің тіпті түспеуінің, бірен-саран түсірем деген топас тəжірибелерде теріс жағынан түсуінің тағы бір себебі – төңкерістің өзінің қазақ даласынакүнгей бетінен емес, теріскей бетінен, соңынан емес, солынан кіруі алақандағы нəрсе ғой, мұны бүркеп қоюға болмас. Маркстің «Санаға сипат беретін салт» деген асқар пікірін де аттап кетуге болмас. Төңкерістің оң жағын түсірем деп ұмтылған адабиятымыздың тəжірибесі соңғы бірер жылдың ішінде ғана басталды. Бұл айтылғандардың бəрі – əдебиетіміздің бұл күнге шейін жүріп келген жолы, тарихтың, тұрмыстың құрыш заңы бойынша өз бағытымен, дұрыс жүріп келген жолы. Енді бұдан былай деген мəселе тумақ: аққан судың өзінен айырылмайтын сипаты – ағу. Аққанда жазық жерде жайылып, жыбырқанып, тар жерде тастың бауырында көбіктеніп, көпіріп, жарды соғып, лепіріп ағу. Яғни, өзінің ағу заңына да, жолдың, арнаның заңына да бағыну. Тұрмыс та ағып жатқан су сықылды. Қазақ тұрмысы да, салты да жаңа арнамен ағуға бет алды. Зор төңкеріс қазақ даласына енді күнгей бетінен кіргелі тұр. Енді, сөз жоқ, адабиятымыз да бірте-бірте жаңа жол іздемек. Сонау жаңа жолдың жөні қайда? Бұған жауабымыз мынау. ∗ Бельтов. – «К вопросу о развитии монистического взгляда на историю». СПб. 1825 г. 1-е издание.

Үстіміздегі төңкеріс – адамзаттың тарихында теңі жоқ төңкеріс. Адамзат тарихының ең соңғы албастысы – отаршылықты, капитализмді жойып, тарихты жаңа арнамен ағызуға бет алған төңкеріс. Еуропаның отары болған жалпы шығыс елінің еңбекшілері, шығыстың бір ұшқыны болған, əсіресе, толқынның ішінде отырған еңбекші қазақ елі мынау теңсіз төңкерісті – досым деп ұқпай, қасым деп ұғуы тіпті мүмкін емес. Отаршылық – Еуропа пролетариатының жауы болса, отар болған елдердің де – жауы. Төңкерістің тарихы еуропа тарихында тереңде жатқан болса да, Еуропа тарихы тудырған төңкеріс затында жат болса да, төңкерістің мақсаты – бір еуропаны ғана астан-кестен қылу емес жалпы адамзатты бақытқа жеткізу болғандықтан, жер жүзінің езілген елі, тарыққан табы мынау төңкерісті менікі емес деуі мүмкін емес. Шығыстың отар болған елдері, соның бір ұшқыны болған кедей қазақ–отаршылықты, капитализмді жою жолында, төңкерісшіл пролетариаттың шын жолдасы. Басқаша болуға мүмкін емес. Адабиятымыз да төңкерісті – біздің төңкерісіміз деуден басқаша жырлауы мүмкін емес. Бірақ, бағытта[ғы], негізде[гі] бірлікті – мінезде[гі] бірлік деп ұғу қате. Зор төңкеріске пролетариат– зеңбірек, пулемет, машина, қайыс камзолымен кіріссе, қазақ – қамшы, сойыл, балпаң етік, малма тұмағымен, жолдан қосылып отыр. Еуропаның музыка оркестрі бар. Елу, алпыс, жүз музыка құралдарынан құралған оркестр – бір ойнағанда бір ғана күйді ойнамақ. Бұл – оркестрдің сұлулығы – барлық музыка құралдарының бəрі бірдей бір дауыспен барылдауы, яки шиқылдауында емес, жеке музыка құралының өз орнында, өз мінезіне лайық үн шығаруында. Төңкеріс адабияты дегенде де осыны ескеру керек. Төңкеріс адабиятының тура төңкерістің өзінен туатын, яғни пролетариат төңкерісінің өзінен туатын пролетариаттың өз адабияты болмақ. Бұл – төңкеріс адабиятының бірінші түрі. Яки, төңкеріске қазақ сықылды жолдан қосылған елдің, яки таптың төңкеріс адабияты болмақ. (∗) Бұл – екінші түрі. Мұндай түр – пролетариат төңкерісінің өзінен тумай, алыстан, рухынан, екпінінен тумақ. Біздің адабиятымыз да қазір бірінші түр бола алмақ емес. Екінші түр болуға тиісті, һəм болмақ. Біздің адабиятымыз – қазіргі дəуірде «пролетариаттың төңкерісі, біз сықылды езілген елдің төңкерісі болды» деген пікірді нысана қылып қоя білсе, осы төңкерістің екпінінен қазақ сықылды құл болған елге өмір үміті кіргенін жырлай білсе, төңкерісшіл адабият болғаны. Марксшіл зор ғалым, ақын Луначарский (∗) жазады: «Жаңа ұлт, жаңа тап бұрынғының бітірген жерінен бастап кетпейді... жаңа тап яки жаңа халық бұрын өздерін билегендерге қас болып, олардың мəдениетін жек көретін болып өсіп-өркендейді»,- дейді. Сондықтан, осы мінез, осы қулық, үстен қарап айтқанда, осы қияңқылық, ыстық қандылық – қазақ əдебиетінде де болуы мүмкін. Болғанда өзінше, қазақша, Азияша болуы мүмкін. Тап бір ойланатын нəрсе – осы. Дұрыс, зор төңкерістің алды – ортақшылдық екені рас. Төңкеріс – құр қирату үшін ғана емес, жер үстіне жаңа тұрмыс орнату үшін екені рас. Еуропа пролетариатымен қол ұстасып, біздің сол жаңа өмірге, ортақшылыққа бет алғанымыз рас. Біздің де көксейтініміз– сонау қиырда көгерген жаңа дүние екені рас. Адабиятымыз да құр қиратуды, құр төңкерісті ғана бағыт қылып қоймай, төңкерістің артындағы жаңа өмірді бағыт қылатыны рас. Бірақ, пролетариатпен қол ұстасып, жаңа дүниеге бет алған жолымызда өзіміздің шығыстығымыз, қазақ иісіміз шықпауы мүмкін емес. Ойымызда, қиялымызда, адабиятымызда Азия иісі аңқымауы мүмкін емес. Бағыттың бір екені даусыз болғанымен, пролетариаттың өз тарихының, машинасының, қайыс камзолының иісі шықпауы, қазақтың мың жылдық тарихының елтірі тұмағының иісі шықпауы– мүмкін емес. Адамзаттың артындағы, тарихтың таңындағы ортақшылдық–таңба басылған бір ойлы, бір сезімді санасы жоқ хайуанның ортақшылдығы. Алдымыздағы ортақшылдық – түрлі пікірді, түрлі сезімді санамен тізгіндеп отыратын, тұрмысын солай құра білген, шын адамның ортақшылдығы. Пролетариатпен қол ұстасып осы ортақшылдыққа құйылысқан адамзат тарихы һ əм мəдениетінің құйылысқан майданына бет алғанымызда, осы жолда, қазақ ақыны кедей қазақтың күңгірт тұрмысын, пролетариатпен ортақ мақсұтын жырлаумен бірге, кедей қазақтың өзінің ойын, өзінің сезімін, өзінің қиялын, өзінің ұғымын жырлауға ұмтылуы міндетті. Болмаса, қазақ адабияты деген адабият тумақ емес. Бағытта емес, рухта басқалық болмай, құр сыртында, мысалы, сөзде ғана басқалық болса, адабият шеттен аударылған аударма, тəржіма ғана болып қалмақ. Негізде бірлікті мінезде бірлік деп ұғу – адасқандық. Адабиятымыз бен төңкеріс арасы туралы сөз осы. Адабият мəселесі мұнымен бітпейді. Енді оның басқа жағын шолалық. (*) Л. Троцкий. «Литература и Революция», стр. 169-170. (*) Луначарский. «Основы позитивной эстетики» Москва. 1923 г. стр. 128.

Адабият – искусствоның бес тарауының біреуі. Искусство – адамзаттың сұлулық сезімінен, сезім арқылы жаратылысты, өмірді ұғуға ұмтылуынан туған. Сұлулықтың өзі не нəрсе? Философ Кант былай деп жауап береді: « Түрімен ғана тура құлқынға байланбаған лəззəт ойнататын нəрсенің бəрі – сұлулық» – дейді. Осы сөзде түгел болмағанмен бірталай шындық бар. Шынында, мысалы, қазақтың мұрнын тесіп зере салуында құлқын үшін, тұрмыс үшін қандай тура пайда бар. Əрине тура қолма- қол пайда жоқ. Қазаққа мұны істеткен Кант айтып отырған құлқында байланбайтын сұлулық сезімі. «Сұлулық сезімі барлық жануардың, оның ішінде адамның жаратылысына салынған, табиғатына берілген» – дейді Дарвин. Осы пікірлерді Маркс философиясы негізінде қате демейді. Марксшілдіқтің бұған қосатыны, толықтыратыны бар. Марксшіл зор ғалым Плеханов жазады: «Адамның табиғаты адамның сұлулық ұғымдары болуының мүмкіндігіне жол ашқан. Айналадағы шарттар осы мүмкіндікті іске асырады. Қоғам адамның (қоғамның, бір халықтың, бір таптың) сұлулық ұғымдарының тууы, сипаты анадай болмай мынадай болуы осы айналадағы шарттарға байлаулы» (∗) –дейді. Мынау сөзді ұғымдырақ қылып айтқанда былай болады: бір халықтың, бір таптың бір заманда анандай сұлулық ұғымы болмай, мынадай сұлулық ұғымы болуы, сипаты анадай болмай, мынадай болуы тұрмыс түріне, еңбек түріне байлаулы. Бұл пікірдің дұрыстығында дау жоқ. Қазақтың мұрнын тесіп зере салуы -Еуропа көзінде саналық емес, тағылық деп саналады ғой. Тұрмыс өзгерген сайын, зереге қазақ өзі де тағылық деп қарап келеді ғой. Яки, Еуропаның күн батқандағы суретті аузының суы құрып мақтауы– қазақтың өз əдебиетінде жоқ қой. Біз жоғарыда сұлулық сезімінен, һəм сезім арқылы жаратылысты, өмірді ұғуға ұмтылудан искусство тумақ дедік. Бұл мəселе жоғарыдағы сөздермен біраз шет қалды. Искусство да тұрмыс түріне, еңбек түріне қарап өзгеріп отырмақ. Искусствоның тұрмысқа байланысы жалғыз тұрмыспен бірге өзгеріп отыру ғана емес. Искусство сезім арқылы, сезімнен туған һəм сезім оятатын сурет арқылы жаратылыс өмірді ұғуға ұмтылу болғандықтан, искусство өмірге, тұрмысқа пайда тигізуге тиісті. Бірақ, искусство тұрмысқа тура қолма-қол пайда тигізбейді, тигізе алмайды. Арада талай қол арқылы алыстан тигізбек. Əдемі өлең, сұлу күй ешкімнің қарнын тоқ, көйлегін көк қылмақ емес. Бұлардың пайдасы – қиғаш, алыстан орап барып тиетін пайда. Марксшіл ғалым Ортодокс осы пікірді бір сөзінде толық айтады. (∗) Қысқасы, искусствоның негізі – сезім, құралы – сезімнен туған сурет, мақсұты – білім беру емес, сезім ояту. Бұлай болса, искусство қайраткерлерін, ақынды өлшейтін кез мынау болады: Сұлу терең суреттер арқылы қандай болса ондай болсын, əйтеуір терең сезім оята алса, ол– ақын, оята алмаса– ақын емес. Сондықтан, Ага-мем-нон, Ахеллесді жырлаған Гомер өмірді қарғап өтсе де, суреті терең болып тұңғиық сезім оятатын Байрон қайткенде де ақын; (*) Плеханов. «Об искусстве». Сб. «Искусство». Изд-во «Новая Москва», 1922 г., стр. 44. (*) Л. Ортодокс. «О. Уайльд» изд. «Основа», Иванова – Вознесенск, 1923. Стр. 50-53. «Тарғынды» жырлаған Марабай, «Жібек қызды» жыр қылған Жүсіпбек қожа қыл көпірді, мақшарды, жұмақ, тамұқты суреттей біліп, тыңдаушыны еңіреткендей дін қыссасын шығара білген біреу – қайткенде де ақын. Ал, қырық парызды санайтын Орынбай, қырық парызына келгенде – ақын емес. Уақытында «Айқапта» басылған «Қазағым, өнерлен, мектеп аш, қала бол, егін сал» деген сықылды ақылды өлеңдер қайткенде де ақындыққа жанаспайды. Ақындық бағытта емес, «ақындық – ақындықта. Қалай жұмсалса да, талантты талант дейміз ғой» (∗),– дейді Луначарский. Қысқасы, ақынды өлшейтін бірінші өлшеуіш –ақындық. Бірақ, ақын қандайда болса да, бір елдің, бір таптың азаматы болғандықтан, өлімді емес, өмірді, жауыздықты емес, ізгілікті нысана қылған жалпы адамзаттың бір мүшесі болғандықтан, ақынның оқушы да, қараушы да ізгі, дұрыс сезім, өмір сезімін оятуға ұмтылуы – азаматтық борышы. Осы борышты атқару үшін ақын ақындығын өмірге, тұрмысқа жанастыруға міндетті. Таза ақындықпен бірге осы борышты да атқарған ақынды ғана ел «[тап] өз ақыным» демек. Ақындықты азаматтықпен өлшеу – бұл ақынға салынатын екінші өлшеуіш. Бұл арада ашып кететін сөз мынау : ақындықтың тұрмысқа жанасуын тұрмыстың құлы болу деп ұғу қате. Ақындық жаратылысты, тұрмысты айнытпай, бұлжытпай құр түсіріп қана отыратын фотография емес, фотография – ақындық емес. Тұрмыс пен жаратылыс– ақынға тек тиянақ. Осы тиянаққа таянып басып, осыны құрал қылып, көптің көргенін, көптің сезгенін жинап бір топ қылып, сол топқа ақын өзіндік түс беруге міндетті. Тип портрет емес, тип– қашанда болса жасама. Лениннің фотография түсірген портретінде ақындық жоқ. Ал, суретшіл ақын салған портретінде ақындық бар. Мұның себебі не? Еуропа ақыны– Шекспир, осы Шекспирдің ақындығы ХYІ – ХҮІІ ғасырлардағы, қалса Англияның, асса Еуропаның тұрмысын бұлжытпай суреттегендігінен ғана ма? Еуропаның асқан ақыны Гете айтады: «Кəдімгі бір күшікті тұрған күйінше суретке салсаң, жердің жүзіндегі толып жатқан күшіктің санын көбейтіп, кəдімгі бір күшік қосқан болып табыласың. Онымен суретшіл ақын болып табылмайсың – дейді. Ақын Гетенің тағы бір жұмбақ сөзі бар: «Адабият əсері неғұрлым жабайы өлшеуден аса берсе, неғұрлым ақылға ұғымсыз болса, соғұрлым сұлу болмақ». (*) Л. Луначарский. «Что такое искусство». «Этюды», - Госиздат, Москва, 1922 г. Стр. 32. Жоғарыдағы пікірлерді қорытқанда былай болады: ақындық ауданында ақын – ақын ғана, тұрмыс ауданында – əрі ақын, əрі азамат; Тұрмыстың мүшесі болған соң, ақын азамат та болуға міндетті. Ақындық – фотография емес, фотография – ақындық емес, ақынның міндеті – білім беру емес, терең сезім, асқар пікір ояту. Тарихта адабияты тұрмысқа тиянақталмаған, жалаңаш пікір билеп кеткен дəуір бар. Сүмірейтіп, тұқыртып, тұрмыс билеп кеткен дəуір бар. Бастапқы дəуірлерде, соңғы дəуірлерде де жиһан əдебиеті бəсеңдеген, төмендеген. Ал, тұрмыс пен асқар пікірді қиюластырып қоса білген дəуірлерінде асқарлаған, өрлеген адабияттың шын асқарлауы, сөз жоқ, тұрмыс пен қиялды мүлтіксіз қабыстыратын алдымыздағы ортақшылдық дəуірінде болмақ. Бірақ, үстіміздегі төңкеріс дəуірі–адамзат тарихының теңсіз бір дəуірі. Бұл бір дəуір – тұрмыстың қиялға, шын бақытты өмірге қол созған дəуірі, қиялдың, жаңа өмірдің жерімізге жақындап, көгімізде қалықтап ұшып жүрген дəуірі. Мұндай дəуірде терең де екпінді адабият тууға тиісті, бірақ, мұндай дəуірдің адабиятының екі бетінде екі нұр болмаса, мүмкін емес. Плехановтың «Жаңа таптың тудырған искусствосы реализм мен феодализмның бір түрлі қоспасы болмақ» (∗) деген сөзінің мəнісі – осы. Бұл сөзде шошитын еш нəрсе жоқ. Ұққысы келген адамға бір қолымен қиратып, бір қолымен жаңа дүниені құрып жатқан пролетариаттың өзінің өмірі – феодализм мен реализмнің қоспасы екені ашық қой. Тарихта ең зор, ең қасиетті істер осындай қоспа өтпелі, транзиттік дəуірде істелмек. Терең де, екпінді де əдебиет осындай қоспа [өтпелі транзиттік] дəуірде тумақ. (*) Петров, «За двадцать лет». СПб. 1905. Стр. 307.

Марксшілдік адабият туралы негізгі пікір мынау: адабиятқа сипат беретін–тұрмыс, тұрмысқа түр беретін – техника мəдениеті. Яғни негізінде адабиятқа бағыт беретін – тұрмыс. Өмірге қадам басқан, елдің яки таптың адабиятының алды өр, үкіммен қадам басқан елдің яки таптың адабиятының алды – көр. Бұл даусыз. Бірақ, адабиятты тұрмыс бағытымен ғана өлшеумен іс тамам болмайды. Адабият көзінен қарағанда, адабият–құр бағытпен жақсы да, жаман да адабият бола алмайды. Байрон– құлап бара жатқан ақсүйектің ақыны, оның ақындығының негізгі бағыты– қирауға бет алған ақсүйектің ақыны. Дін қиссаларын жазған біздің Жүсіпбек қожамыз– діншіл ақын. Бірақ, бұларды табумен ғана бұлардың ақындық мəселесі шешілмейді. Мұны шешу үшін [тұрмыс] бағытты болжаумен бірге, олардың ақындығын тексеру керек. Плеханов жазады: «Адабият əсерін∗ тұрмыстағы негізін табумен ғана адабият сынының ісі бітпейді. Тұрмыстағы негізін тапқан соң, оның ақындық жағын тексерсе, сол уақытта адабият шын адабият болмақ»-дейді. (*∗). Дұрысы бір таптың ақыны екінші тапқа жат болуға, шет болуға тиісті. Бір тап екінші таптың ақынына жау болуға тиісті. Бірақ, бұл шеттік, бұл жаттық, бұл жаулық ақындық жағынан емес, азаматтық жағынан болуға тиісті. Болмаса, мысалы, «Қараңғы түнде тау қалғып, ұйқыға кетер балбырап»,- деп жырлаған ақынға осы ақындығын жат көру, осы ақындығы жағынан жау көру, даусыз, ақымақтық болар еді. Осы себептерден ақсүйек ақын Пушкин пролетариатқа азаматтық жағынан шет болса да, ақындық жағынан шет болмақ емес. Пушкиннің тап төңкерісі дəуірінде де пролетариаттың қолынан түспеуінің мəнісі – осы. Пролетариат Пушкинді азаматтығынан емес, ақындығынан сабақ алайын деп ұстап отыр. Плеханов, Ленин, Медних, Тисьмер, Бухарин, Клара Цеткин, Луначарский, Троцкий сықылды марксшілдік көсемдердің пролетариатқа – «Азаматтық жағынан қас не дос екенін біліп ал да, ақындық жағынан адабияттың алыптарынан сабақ ал» деп үгіт беруінің мəнісі осы. * біздің түсінігімізше «адабиат əсерін» «тұрмыстың адабиатқа əсері» мағынасында оқыған жөн. (**) Петров «За 20 лет». Предисловие к третьему изданию. Осы үгітті біз де ұғуға міндеттіміз. Біз де бағыт сабағын төңкерістік пролетариаттан алған соң, таза адабият сабағын жиһан адабиятының ергежейлерінен емес, алыптарынан алуға міндеттіміз. Көшерін жел, қонарын сай білетін қаңбақтардан емес, заман толқыны қатты долданып соқса да былқ етпей, елең қылмай тұрып келген асқарларын молда қылуға міндеттіміз. Жиһан адабиятының алыптарынан адабият сабағын алудың тағы бір себебі – шын ақынның тар тапшылдықтан қанша дегенмен жоғары болуы, белгілі бір тап мүшесі болса да, шын ақынның тапшылдыққа ғана қамалып қалмай, өз табынан мойны озық жалпы таптың, жалпы адамзаттың жанында қайғылы яки қуанышты ішекті шерте білуі. Адам əуелі адам, онан соң бір таптың мүшесі ғой. Осы сөздерден адабиятымызда тап мəселесі келіп шығады. Үстіміздегі төңкеріс тап төңкерісі болғандықтан, адамзатты бақытқа пролетариат табы жеткізеді деп күмəнсіз сенгендігімізден, жердің жүзі екі тапқа бөлінген күнде ғана төңкеріс қанатын кең жаяды деп білгендігімізден, сөз жоқ, адабиятымызда тап сарыны болуы əбден мүмкін. Бұл сарынның күші қанша болар, мұны тұрмыс жуырда-ақ көрсетпек. (1) Жолдастарымыздың кейбіреуінде «Қазақтың осы күнгі күңгірт тап сезімі өспек емес, ұзамай өшпек», – деген пікір бар. Дəлелдері: – «Тап сезімін тереңдеткендей бай, кедей шаруаларының негізінде айырма жоқ, Айырма болса, сипат жағынан емес, сан жағынан еді. Осы шалажансар айырма осы күні-ақ құрып қалды деуге болады. Бай, кедей шаруасы аз жылдың ішінде-ақ сан жағынан да қарайлас болып қалды деуге болады. Шаруада да айырманың енді қайта тууына жол жоқ. Осы себептерден қазақта тап сезімі тереңдей алмай, өсе алмай осы күнгі күңгірт күйінше өшіп кетуі мүмкін. Бұлай болса, адабиятымызға тап сарыны терең түспеуге мүмкі. Дəлелдері – осылар. Тағы да ескертерлік – бұл бəріміздің емес, кейбір жолдастардың ғана пікірі. (1) Н. Чумак, «К эстетике марксизма». Сб. «К диалектике марксизма». Чита, 1921 г. стр. 26-28. Бірақ, адабият басынан бақайына шейін тап туралы ғана болсын деп ұғу–марксшілдікке де, адабиятқа да қиянат. Марксшіл бір адабият сыншысы Н. Чумак айтады: «Жұмыскердің жайынан басқа нəрсені жазба деп ақынды қамап қоюды марксшілдік білмейді һəм білгісі келмейді». (1) Төңкеріске қосшы аталған адабиятшылардың біреуі Лев Лунц: «адабият əсері үстіндегі заманды суреттеуі де мүмкін, суреттемеуі де мүмкін, одан жақсы – жамандығы табылмайды» (2),– дейді. Троцкий жазады: «... жаңа адабиятта (социализм адабиятында) трагедия болмақ, əрине, құдайсыз болмақ. Жаңа искусство құдайсыз искусство болмақ қой! Жаңа адабиятта комедия болмақ: жаңа адамға да күлкі керек! Жаңа адабиятта роман өспек. Жаңа адабиятта терең сыршылдық болмақ. Жаңа адам бұрынғы адамнан күшті сүймек қой! Жаңа адабияттың ақыны өмір, өлім туралы жырламақ. Жаңа адам бұлар туралы ойламақ қой» (3) дейді. Қысқасы, адабият домбырасында бір ғана ішек [перне] емес, көп ішек [ перне] бар, һəм болуға тиіс. Көп ішектің бəрі басылуға тиіс. Бірақ, барлық ішекті рет-ретімен басқанда бір ғана күй шығатын болсын. Яғни түрлі нəрсені суреттейтін əдебиет негізгі бағытқа қайшы болмасын. Негізгі бағытымыз – төңкеріс арқылы ортақшылдық. Адабият негізінде осы бағытты темір қазық қылумен бірге, өзінің ішкі заңы бар адабият екенін ұғып, дұрыс жүре білсін. Əсіресе, біздің жас адабиятымыз жан-жаққа, алға, артқа, көп қарауға міндетті. Мұның бір себебі мынау: Еуропа адабиятының артында асқар байлығы бар. Еуропа өмірінің өрі, қыры, күнгей де, теріскей де беттері адабиятына түскен. Еуропа адамының терең сезімдері, асқарлаған қиялдары адабият алыптарының сұлу суреттерінде болып, жалпы адамзаттың алдына тасталған. Қара да, хан да, бай да, кедей де, данышпан да, надан да, ер де, əйел де, тəңірге махаббатшылы да, елге махаббатшылы да, əйелге махаббатшылы да, ұлтшылы да, ортақшылы да, бүгіншілі де, ертеңшілі де, меншілі де, сеншілі де – бəрі де жақсы да, жаман да жағынан суреттелген. Қалайда, Еуропа пролетариатының атадан қалған мұра, қазынасы сансыз таңдауына да, талдауына да жетеді, келесі байлығына қоры мол. Ал, біздің адабиятымыздың Еуропа жолына түскеніне 15, 20 жылдан артық емес. Жаңа адабияттың тартылса, «ағзубиі» ғана тартылды, биссимилласы əлі басталған жоқ. Өміріміздің күнді һəм күңгірт дəуірлері болғанды, һəм бар [ақиқат]. Қазақтың өзінің жаратылысқа, өмірге, тұрмысқа көзқарасы, өзінше философиясы, терең сезімі болған, һ əм бар. Осылардың бірі туралы əлі айтарлық қалам тартылған жоқ. Өзінше елді қоғамдаған хан, қоғамды қорғаған батыр, өзінше қоғамның қорғаны болған би, хан заманында құл, төре заманындағы төлеңгіт, бай заманындағы кедей, жауынгер ерге жолдас болған əйел, өткен һəм ертеңгі күніміз, ертегідей күніміз, кешегі капитализм кеулеп кірген дəуірдегі азғындық, мұң- зар, бүгінгі кедейлік, бүліншілік, сонымен бірге жаңа өмірге бет алу..., қысқасы, қазақтың ертеңгі күні, ертегідей күні, өткен күні, кешегісі, бүгінгісі – бізде айтарлықтай суретке түспеген. Осылар түспей, қазақ адабияты терең адабият болмақ емес. Осылар түспей, адабият – өз адабиятымыз бола алмақ емес. (1) Н. Чумак, «К эстетике марксизма». Сб. «К диалектике марксизма». Чита, 1921 г. стр. 26-28. (2) Лев Лунц. «Сератоновы братья». Сб. «От символизма до октября». 1924 г. Изд. «Новая Москва». (3) Лев Троцкий. «Литература и революция». Сондықтан, жас адабиятымыздың осы күнгі мойнындағы жауапты міндет – қай жаққа болса да бір езу болмау. Бұл – бір бағытты болмау деген сөз емес. Бағыттың аты– бағыт, бір езудің аты – бір езу. Саясатшыл азаматтың алдында бүгінгі мəселе, бүгінгі тұрмыс мəселесі тұратын болса, ақынның алдында өткен, бүгін, келешек – үшеуі де тұруға тиісті. Осы үшеуі арасына көпір салуға міндетті. Қазақ ақыны мен пролетариат ақынының арасында бірталай айырма бар. Пролетариат ақыны– төңкерісті өзі жасаған, өзі қиратып, өзі құрып жатқан төңкерісті өзінің тарихы тудырған, Еуропа тарихының машина дəуірі тудырған ойы, сезімі завод, фабрикке байланған таптың ақыны. Қазақ ақыны тарихы бөлек, тұрмысы бөлек, рухы бөлек, төңкеріске жолдан қосылған жабайы тұрмыс – елдің ақыны. Сондықтан, екеуінің ақындығының мінезі бір болуы мүмкін емес, бірақ негізі бір болуы тиісті, һəм бір болмақ. Бұл – бір ортақ негіз, бұл– ортақ бағыт, зор төңкерістің үдеуі, төңкеріс арқылы жер жүзіне бақытты тұрмыс ортақшылдық орнауы. Домбырада бірі қоңыр, бірі ащы үн беретін екі ішек бар. Екі ішек екі түрлі үн шығарып тұрса да, бір-ақ күй тартылмақ.

Жасқа жөн сілтейтін, адасқанды жолға салатын, қисыққа тез болатын, «Алқа» – осы. Жөн іздеген жас болсаң, жол іздеген жолаушы болсаң, тез іздеген есті тентек болсаң, мынау «Алқа» – сенікі.

Өзіңнің сұмырай мақсатыңа шындықты құрбан қылып, шалып, қайқайып жүре беретін соғылған болмасаң, балапан əдебиетіміздің шын əдебиет болып ержетуін шын тілейтін болсаң, мынау «Алқаға» кір, «Алқа» – сенікі.

Шын адабиятшыл, шын ақын болсаң, мынау «Алқа» – сенікі. «Алқаға» кір. Алқа, уа, Алқа – құшағыңа қойнымыз ашық.

мұрағаты. 6 – қ., 011494 – іс.

Т – 7. 219 – 236 пп.

Родился я в 1883 году в бывш. Полудинской волости ныне Петропавловского округа. Происхожу из семьи скотовода-бая. До 1909 года находился в ауле на иждивении своего отца, учился у мулл. В 1910 году учился в Петропавловском медресе; в 11-12 году учился в Уфе; одновременно готовился по русскому языку для поступления в учительскую семинарию. С 1914 по 1917 г.г. учился в Омске в учительской семинарии. В 1917 г. по окончании учебы работал в Областном казахском комитете в качестве члена в гор. Омске. В 1918 году поступил в учительский институт в г. Омске. В 1918 г., т.е. во время Колчаковщины заведывал двухго-дичными педагогическими курсами в Петропавловском уезде. В 1920 году назначен редактором казакской газеты «Бостандық туы» в Петропавловске, где был до 23 года. В 23 году в Ташкенте, в то время Наркомпросом Ходжановым я был устроен преподавателем Казинпроса и одновременно членом казакской научной комиссии. В 1924 году в Москве поступил в литературно-художественный институт, для чего имел отношение от казакской научной комиссии, рекомендацию от Тюрякулова Назыра и от профессора Поливанова, который написал записку на имя проф. Фриче. Первый год имел стипен-дию от Туркестана, но впоследствии как состоящии на службе в Центриздате стипендии был лишен. В Центриздате я работал в качестве литературного сотрудника, устроен был Тюрякуловым. В 1926 г. я вернулся в Петропавловск, ходатайствовал перед Казнаркомпросом о предоставлении мне работы. Наркомпрос предложил мне работу в лесном техникуме в Боровом, где я не остался, вернулся в Петропавловск, где было предоставлено место преподавателя в Совпартшколе, там я преподавал русский язык казахам и казахский язык – русским. В Алаш Орде я не работал, но в конце 1917 г. на первом Всеказакском народном съезде в Оренбурге, при организации правительства Алаш-Орды, я в числе 5- ти человек; Омарова, Шонанова и др. Был выбран в Коллегию Просвещения. Алаш-Орду, как политическую партию, я не представлял себе. Существовало лишь Правительства Алаш-Орды. По своему убеждению я был националистом приблизительно с 11 года до приезда в Москву, т.е. до 24 года. После переезда в Москву, мои убеждения начали меняться. Лично я думаю, что я теперь подошел ближе к коммунистическому мировозрению, но подтвердить это ничем не могу. Мое националистическое убеждение выражалось в моем националистическом творчестве, т.е. в стихах и статьях, которые опубликовались в печати и имели широкое распространение. Наиболее выпуклое националистическое стихотворение можно считать поэму «Батыр-Баян». Вообще моя националистическая работа выражалась в литературном тврочестве. Будучи в Москве я начал знакомиться с трудами Плеханова, Луначарского и др., более угубленно заниматься предметами, после чего я написал критическую программную статью о направлении литературы под названием «Алка», с которой ознокомил Сарсембина Жакена, Амангали Сегизбаева. С этими двумя товарищами была разобрана статья, внесены дополнения и изменения, потом мы ее переписали и разослали по почте: в Семипалатинск Ауезову Мухтару, в Ташкент группе Аймаутова Юсупбека, Байтасова и др. Кому еще посылали эту программу, точно не помню. Помню, что мы ее посылали для просмотра и одобрения нашей установки. От Ауезова я получил письмо, которым он не одобрил и считал эту поатформу очень левой. Программу Алка составлял я лично – Джумабаев. Зимой 1924 года и неоднократно обсуждал, совместно с Сарсембиным и Сегизбаевым, вносил изменения и поправки. В конце 24 или в начале 25 года в Москве происходил краеведческий съезд. В качестве представителя от Казахстана туда приезжал Байтурсынов Ахмет, там же жил Букейханов Алихан. Эту программу мы согласовали с Байтурсыновым и Букейхановым Алиханом, которые в общем и целом не одобрили, усмотрев в ней марксистскую установку. Теперь я от многих пунктов этой программы отказываюсь, потому что они политически не выдержаны, больше не имеют националистического содержания. В отношении художественной критики я был не согласен с Букейхановым и Байтурсыновым, пришел к убеждению, что с ними мне не сговориться, по этому решил выступить со стихотворением «Съезд 90». Под съездом 90 я поразумевал съезд 90 % бедняков и 10 % баев. С этим стихотворением я выступил в печати в целях популяризации плотформы Алка. Это стихотворение я адресовал Джулдыбаеву Молдагали, как бывшему председателю Акцентра Наркомпроса. Вместе с тем с этим стихотворением я ему заглавием «Толгау», которая в печати не было опубликована. Здесь в стихах без дат я изложил свой жизненной путь, какие к меня были ошибки и колебания. Почему это стихотворение не было помещена в печати, я не знаю, неоднократно писал об этом Джулдыбаеву, но ответа от него не получал. Отзывы о своей программе Алка я получил от Ауезова, Байтурсынова и Букейханова, предпринимал меры к опубликовании в печати. Кружка Алка организовано не было. Когда я встречал с Букейхановым у нас обыкновенно шел разговор только о литературе. Букейханова советским работникам я считать не могу, так как он определенный националист, когда бы мы с ним не выступали в споры по казахским вопросам, он всегда был узкого националистического мировозрения. Со мной, как с литератором а не политиком они близко не общались....

по городу Алматы.

Т. 3. лл. 159.

.....Организация литературного кружка «Алка» (Ожерелье) была задумана мною, 1925 г. в Москве. Программа «Алка» также была составлена мною ближайшем участии студентов ГИЖ-а Жакена Сарсембина и Амангалия Сегизбаева и с некоторыми коррективами приехавшего в ГИЖ, кажется, в следующем году Ильяса Джансугурова. Программа «Алка» первоначально была прочитана мною Букейханову и Байтурсунову во время краеведческого съезда Республики. Байтурсунов делегатом приехал кажется из Кзыл-Орды. Мне мандат был прислан из Ташкента от Х. Досмухамедова. Таким образом, составленная мною при участии Сарсембина, Сегизбаева и Джансугурова и одобренная Букейхановым и Байтурсуновым программа «Алка» от руки была размножена и разослано по почте по следующим адресам: Кзыл-Орда – Дулатову и Е. Омарову, Ташкент – Аймаутову и А. Байтурсунову, Петрапавловск – Д. Тлеулина и Семипалатинск Ауезову. От всех этих лиц я получил одобрительный отзыв и обещание вести работу в области литературу в духе программы-платформы «Алка». А программа «Алка» в основном состояла следующим. Направлять и развивать литературу по националитическому руслу, но подприкрытием марксисткого мировоззрения, вернее под прикрытием марксистких фраз. В программе я пытался обоснавать это положение, т.е. необходимость националитического этапа в истории литературы каждого народа и при том, необходимость этапа исторического романтизма т.е. восхволение феодально-рыцарского прошлого своего народа. Это положение я пытался обосновать цитатами из некоторых марксистов-литературоведов, как Плеханов, Луначарский, Воронский и др. Это положение-программа « Алка» хотя была составлена моей рукой, но она по существу вытекало из установки, из всей работы всех казахских работников-националистов т.е. формально внешне признать Советскую власть, прикрываться марксисткими фразами, но по существу проводить свою националистическую работу, тогда главным образом в области идеологии, держа курс на падения Советской власти в непродолжительном времени с одной стороны вследствие перерождения самой Советской системы, а с другой стороны следствие неминуемой интервенции капиталистических держав. «Алка» пыталась выполнить часть этой общей установки в области литературы. При том, как я указал своем первом показании, первоначальной ячейкой организации в лице Букейханова мне и было поручено ведение националистических работ в области печати, что я осуществлял и что к 1925 году вылилось в организацию «Алка». Из казахских литераторов, державшихся платформы «Алка» наиболее активным работали Аймауытов, Байтасов, Ауезов, Кеменгеров и Джансугуров. Аймауытов и Байтасов напечатали ряд острых статьей в Ташкентской печати и устраивали там ряд литературных диспутов. Тоже самое, в той или иной мере, делали и остальные. Меня самого писавшего строго в духе своей « Алкы» продолжали печатать Ташкент-Оренбург, Кзыл-Орда, где печатью руководили Ходжанов и Смагул Садвакасов. Упорно работал в этом направлении Джансугуров, в чем я убидился после приезда в Алма-Ата в 1937 году, тогда прочитал написанных в духе положения «Алкы», в духе исторического романтизма-восхволение феодального былого казахского народа.

по городу Алматы.

Ф. 6. Д. 09797. лл. 54-55.

..... В Ташкент я переехал для работ в конце 1924 года. До этого я в Ташкенте не бывал ни разу. Переехал я туда по приглашению казахского инпроса, в качестве преподователя. Из моих знакомых в г. Ташкенте был один Искаков Даниял, происходящий из Семипалатинска. Других казахских работников я не знал совершенно. Познакомился я там со следущими лицами: Байтасовым Абдуллой, Кеменгеровым, Галымжановым, Досмухамедовым Халелом и др. Одновременно с работой в Инпросе, я сотрудничал в газете «Ак-Жол». В других газетах и журналах за исключением « Жас – казах» издававшимся в Оренбурге и журнала «Пионер», издававшемся там-же, -не сотрудничал. В заграничную прессу я никогда своих корреспонденций не посылал. Заграничные издания и перепечатовали мои статьи и фельетоны из газеты «Ак – Жол», где мне приходилось написат под псевдонимом «Жик», «Манашбай». Других псевдонимов у меня не было. В большинстве я писал под своей фамилией. Было – ли у газеты «Ак-Жол» заграничные подписчики. Я не знаю, т.к. с этим вопросом сталкиваться не приходилось. Я заведывал литературным отделом и редактировал целиком приложение к газете «Ак - Жол» и журнал «Сауле». О том, что газета «Ак-Жол» явлеется националистической, я осознал позднее в период же своей работы в этой газете. Я считал, что это – либеральный орган, в котором можно писать более свободно. В условиях Туркестана издания газеты с такими политическим направлением, я считал возможным. До периода моей работы в «Ак-Жол», когда там сотрудничал Джумабаев, газета была еще более националистической, в период же моей работы я считал, что более выдержанной. По вопросу о путях развития казахской литературы, в конце 1924 года я писал в газете «Ак - Жол» статью, под названием «Анкета о литературе». В этой анкете я ставил вопросы о направлении литературы. Давал ли я ответы на эти вопросы я не помню. Вообще – же моя точка зрения в вопросе и путях развития Казахской литературы с точкий зрения Джумабаева расходятся. Это я имел случай высказат Джумабаеву по поводу его литературной платформы «Алка». Об истории платформы мне известно следущее: В начале 1925 года я ездил из г. Ташкент в Оренбург на каникулы. Там я встретился с неким Сарсембиным, с которым познакомил меня Алдунгаров, бывши в то время редактором журнала «Жас - Казак». Сарсембин в то время был студентом одного из Московских ВУЗ-ов и приехал в Оренбург на каникулы. Он член партии, родом из Кустаная. Встретился я с ним в редакции «Жас - Казак» и он мне сообщил, что у него есть литературная платформа Московских студентов казахов и что он хочет ее показать мне. Мы договаривались встретится в квартире Алдунгарова, решив пригласить Сегизбаева и еще некоторых молодых сотрудников газет и журналов. В условленное время в квартире Алдунгарова собрались: Я, Алдунгаров, Сарсембин и др. фамилии коих я забыл. Сарсембин зачитал платформу и сообщил, что он читал ее другим литераторам, в частности и Байтурсунову. Что эму ответили эти литераторы я не помню. После зачтения платформы Сарсембин спросил разделяем ли мы платыформу и будут-ли с нашей стороны поправки или изменения. Затем добавил, что если это платформа будет приемлема, то – мы должны будем создать литературный кружок по аналогии с кружками писателей европейцов. Несколько пунктов платформы я сразу же взял на заметку, т.к. с ними быль не согласен. Тут – же, со слов Сарсембина я узнал, что платформу составил в Москве Джумабаев вместе с другими молодыми литераторами, к числу которых Сарсембин и причислял и себя. Разговоров о том, что в других городах тоже должны создоваться кружки « Алка» не помню. Были разговоры о том, что бы опубликовать платформу. В какой плоскости ставился этот вопрос я не помню. Был ли разговор о том, чтобы исползовать для этой цели Садвакасова Смагула, - не помню. Лично я после этого, по тем заметкам, которые я сделал о платформе написал письмо Джумабаеву в котором изложил о том, что с некоторыми пунктами платформы я не согласен. Каковы эти пункты, точно сейчас не помню. Я получил от Джумабаева ответ, в котором он утверждал правильность тех пунктов с которыми я согласен не был. В результате переписки мы ни к какому общему соглашению не пришли. Когда я возвратился после каникул в город Ташкент, то там узнал, что платформу Джумабаева получили Байтасов и Кеменгеров. Для разборки этой платформы также собрались на квартире у Кеменгерова: Я, Байтасов, Кеменгеров, остальных не помню. Решили написать каждый от себя свое мнение Джумабаеву. Подписывал ли я платформу – не помню. Относительно создания кружка не говорили. Джумабаев писал неоднократно, что для обсуждения организационного вопроса нужно лицам, разделящим платформу съезжаться, причем возможно пункты, куда нужно было съезжаться, указывал на Ташкент, Оренбург или Москву. Я выступил со статьей «Литературная анкета», но это выступление обсуждением платформы не связано. Я даже не знаю было – ли это до указанного совещания или после его. Выступление мое со статьей было обусловлено тем, что литературные... поднимались в печати и раньше. В итоге с Джумабаевской платформой.... создания литературных кружков ничего не получилось. Больше показать ничего не могу, показание мною прочитоно; Записано с моих словправильно, в чем и подписоваюсь.

Архив ДКНБ РК по городу Алматы.

В первые с платформой «Алка» я столкнулся в г. Оренбурге в начале 1925 г. при следующих обстоятельствах: Я работал в редакции «Ак-жол» в гор. Ташкенте и приехал в гор. Оренбург на каникулы. Во время этого приезда, я встретился в редакции с Сарсембиным, который сказал, что у него есть ко мне дело при этой встрече присутствовал Алдунгаров и мы условились встретиться на квартире последнего. Сарсембин добавил, что помимо меня еще будут некоторые лица. Оказывается, что Алдунгаров с платформой быль знаком. На следующий день, или в тот же день, во время обеда, мы встретились в квартире Алдунгарова, где был: Сарсембин, Алдунгаров, кажется был Сегизбаев и другие, фамилии которых я не знаю. Насколько я помню это были Кустанайские студенты. Сарсембин стал читать платформу «Алка», пояснив, что она составлена Московскими студентами, с участием Джумабаева. Позднее, путем переписки с Джумабаевым я выяснил, что эту платформу писал Джумабаев, она было написана почерком Джумабаева. Участвовал ли в этом деле Букейханов Алихан и Байтурсынов Ахмет, я не знаю и Сарсембиным об этом не говорил. Он сообщил что читал платформу Байтурсынову, но какое мнение высказал по этому поводу Байтурсынов, я не знаю. Кому еще Сарсембин читал платформу он не говорил. После чтения платформы я взял на заметку некоторые пункты ее, с которым не согласен и заявил, что по этим пунктам я сам напишу Джумабаеву. Точно не помню к чему сводились эти пункты. Присутствовавшие справлялись у Сарсембина существует ли.... кружки «Алка» есть ли возможность организации таковых Сарсембин отвечал, что в моей Москве среди русских писателей существует кружки на подобие «Алка», и возможность организации кружков «Алка» у нас имеется. В заключение Сарсембин сказал, что кто будет согласен с платформой и участвовать в кружке, пускай сообщит в Москву Джумабаеву, или ему Сарсембину. Вследствие того, что я не был знаком с литературными течениями, я письмом запросил у Джумабаева выслать мне кокую-нибудь книгу по этому вопросу. Он выслал сборник, под названием «От символизма до Октября». В Оренбурге кружок организован не был. Может был без меня и был создан, но я этого не знал т.к. вскоре уехал в Ташкент. Там я снова столкнулся с этой платформой которая была прислана из Москвы на имя Кеменгерова Кошмухамеда. Однажды я, Кеменгеров и Байтасов и еще два неизвестных мне студента в квартире Кеменгерова обсуждали снова эту платформу..... в плоскости возможности организации кружка «Алка» и выявления лиц согласных и несогласных в ней. В принципе, с организацией кружка все присутствовавшие согласились, кто с какими пунктами не согласен должен написать в Москву Джумабаеву. Все согласились, что участники кружка должны будут писать произведения на основе платформы, созвать съезд и обсудить литературные вопросы т.к. казахская литература очень молод и бедна. В общем, задача кружка должна была сводится к тому, чтобы содействовать развитию казахской литературы. Инициатива по созыву съезда по мнению указанных лиц, должны были взять на себя москвичи-казахские студенты. Позднее я лично вел переписку с Джумабаевым о том, где удобнее созвать съезд: В Москве, или Оренбурге, или Ташкенте. Большинство мнений свододились к тому чтобы съехаться в гор. Ташкент. Кружок «Алка», после указанного совещания организован не был, т.к. потом мы ни разу не собирались. Платформа была возвращена Джумабаеву. Подписал-ли я платформу не помню, а также не знаю подписали-ли другие. Был-ли выпущены какие произведения на основе этой платформы, я не знаю. Я лично на основе платформы, ни одного производения не писал. Снимали-ли две сего копию платформы Кеменгеров и Байтасов, я не знаю. Что-же касается меня, то у меня никакой копии не осталось. Позднее я продолжал переписку по поводу платформы с Джумабаевым и Ауезовым. Статью о художественный литературе за подписью «Екеу» (два) я читал. Авторами ее является Байтасов Абдулла и Исхаков, был-ли последний на совещании, где обсуждалась платформа, точно не помню, кажется был. Статью я читал в рукописи, ее мне привозил в г. Чимкент один из студентов какого-то Ташкентского ВУЗ-а или Рабфака. До этого я был в Ташкенте, виделся с А. Байтасовым и Исхаковым, которое мы говорили, что в связи с появившимися в газете «Энбекши казак» о худож. литературе, они также думают написать статью. Я просил их показать ее мне, когда она будет готова, может быть я внесу какие-нибудь поправки. В результате этой договоренности статья и была прислана мне с упомянутом студентом в г. Ташкент. Это был зимой в первой половине 1927 года. Кажется, я внес в статью какие поправки и возвратил сказав мнение, что ее можно пустить в печать. Когда появился статья в газете, то я слышал о ней личный отзыв Ауезова, который одобрял ее целиком. Была-ли после моей коррекции статья у кого нибудь из казахских литературов, в частности у Дулатова, я точно не знаю. Целиком стоящей на плотформе «Алка» эту статью я не считаю.

Архив ДКНБ РК по городу Алматы.

Ф. 6. Д. 011494. Т. 3. лл. 7-9.

В сентябре еще 1924 года я приехал в город Москву, по командировке Краевого комитета ВКП (б) и поступил учиться в Государственный институт журналистики. Окончить институт мне не удалось, так как я был отозван Краевым отделом печати в январе еще 1925 года. В декабре еще 1924 года, Комитетом студенчества при Казпредставительстве в Москве и Землячеством при КУТВ имени Сталина было созвано казахское студенчество города Москвы. Для разбора произведений Магжана Джумабаева (Сборника «Улендер»). Это собрание было созвано под руководством Тогжанова, Байдильдина и Тюрякулова. Между прочим, сами организаторы этого собрания Тогжанов и Байдильдин, на собрание не явились. Был только один Тюрякулов. Я выступал на этом собрании в защиту произведений Джумабаева. Большинство студенчества высказалось за то, чтобы произведение Магжана не издавать, в крайнем случае, они должны пройти жесткую цензуру. Вынесенная резолюция сводила к тому, чтобы использовать Джумабаева как художника и мастера слова. Меня заинтересовал вопрос, почему не явились на собрание Тогжанов и Байдильдин. Когда я встретился с Джумабаевым, то он мне сказал, что они перед собранием были у него ли некоторые произведения его и рукописи. Со слов Магжана я понял, что Тогжанов не против Джумабаеву, хотя также считал, что либо из его произведений не пригодно. Встреча моя с Джумабаевым после собрания вечером. Жил он в доме бывшего Представительства Туркреспублики. В беседе на тему о собрании по поводу его произведений, Магжан меня, как выступавшего в его защиту расспрашивал подробно о собрании, за тем рассказал, что у него имеется написанное произведение, которое необходимо будет распространить. Произведение это оказалось литературной платформой, под названием «Табалдырык», причем здесь же Джумабаев показал несколько писем от писателей-националистов, в которых они считали необходимым написать платформу, на основе которой создавать кружок под названием «Алка» (коллектив). … писем. Я помню письма: Ауэзова – из Ленинграда, от Аймауытова – из Оренбурга, Досмухамедова Х., Кеменгерова Кошке, Байтасова Абдуллы и Испулова Миргазы – из Ташкента. Ташкентская группа, между прочим, написала общих два письма, под которыми были подписи упомянутых лиц; Кроме того были такие же письма из Семипалатинска от Сабита Донентаева, Халиля Габбасова и Маннана Турганбаева. Из Оренбурга еще были письма от Алдунгарова и Ельдоса Омарова. Из Петропавловска – было письмо за подписью Тлеулина Жумагалия и Кемелева Галия. Из Акмолинска было одно письмо от Хайретдина Болганбаева. После прочтения писем, Джумабаев стал говорить, что платформу необходимо разможить с тем, чтобы разослать группам перечисленных выше лиц. С этой целью он предложил мне переписывать эту платформу. Я согласился и мы трое, точнее я, Джумабаев и его брат в течение недели переписывали. Заготовив 17 экземпляров, один из коих я взял себе. В это время созывался Всесоюзный учительский съезд, на который от Казахстана должен был приехать Ахмет Байтурсынов, от которого была получена телеграмма Джумабаевым, чтобы он встретил его на вокзале. Джумабаев сказал мне … платформу необходимо прочесть Букейханову Алихану и Байтурсынову. С первым из них, на … изготовлении платформы. Магжан … говорил еще раньше, но не читал еще ее. Встречали мы Байтурсынова втроем: Я, Джумабаев и Букейханов Алихан, за которым мы заехали, чтобы вместе ехать на вокзал. Ночью, в общежитии Делегатов учителей съезда, в комнате Байтурсынова читали платформу. По прочтении Джумабаев информировал о том, что у него есть согласие ряда писателей-националистов на то чтобы создать кружки «Алка». Букейханов заявил, что все дело … не в том, чтобы написать платформу, а в том, чтобы осуществить ее организацию и если это сделать удастся, то это хорошо. Затем Букейханов, обращаясь Магжану, относительно меня спросил, надежен ли я, так как он знает, что я коммунист. Джумабаев, а также Байтурсынав заявили, что знают меня и надеются на меня как на своего человека. Тогда Букейханов заявил, что по его мнению … именно меня – Сарсембина, использовать как коммуниста, для распространения платформы и напечатания от моего имени в одном из журналов Казахстана, или в газете. Байтурсынов также дал ответ по вопросу о художественной литературе, которой не должно быть пролетарского влияния. Образно Байтурсынов приводил также сравнения: Европейцы хотят надеть на казаха европейский костюм в то время, как по формам хозяйства, казахи свойственно носят чапан. Хотят казахского верблюда пристегнуть к … поезду и тащить его с собой. Это казахам не свойственно и для них не приемлемо. Казахская литература должна быть националистической, что можно сделать именно при помощи создания таких кружков. Поэтому он приветствует идею создания кружков, но предупреждает, что они, в своей работе должны избегать смешивать литературу и политику. Дня через три мы с Джумабаевым разослали 16 экземпляров Платформе группы писателей-националистов, изъявивших согласие принять участие в создании кружков «Алка». Посылали мы это по почте. Были посланы платформы на имя следующих лиц: в Ташкент – на имя Байтасова, в Оренбург – на имя Аймауытова, в Петропавловск – на имя Тлеулина, в Семипалатинск – на имя Донентаева и в Ленинград – на имя Ауэзова. Некоторым группам послано было по несколько экземпляров. Это было в январе еще 1925 года. 19 января 1925 года я был отозван в город Оренбург по распоряжению Крайкома Партии. Перед отъездом из г. Москвы Джумабаев и Букейханов поручили мне связаться с Оренбургской и Ташкентской группами «Алка». … их организационного оформления … формление мыслилось так, что каждый … принять участие в кружке «Алка», должны подписать платформу, которая должна отослана М.Джумабаеву, в Москву. Кроме того мне было поручено подробно … через Садвакасова вопрос о визи… опубликования платформы в одном из журналов, или в газете. Это поручение мне давалось на квартире Джумабаева. По приезде в Оренбург я был на … на работу в редакции газеты «Энбекши-казак», редактором которой был Садвакасов. Вскоре я показал платформу Садвакасову, который одобрил ее, обещал выпустить в газете «Энбекши-казак». Предложил мне сначала показать ее Ельдосу Омарову, Ходжанову, Байтурсынову и Аймауытову и запросить их мнение о ней. Здесь же я сообщил Садвакасову, что организуются кружки «Алка» на основе этой платформы. Он относился к этому сочувственно. Когда я показал платформу Ходжанову, бывшему Вторым Секретарем Крайкома ВКП(б ), то он сказал что уже знает о ней, так как видел его в Москве, он вместе с Садвакасовым встречались с Джумабаевым, который рассказал им о платформе, просил дать свою рецензию…напечатать ее в печати. Ходжанов, якобы, обещали оказать содействие. Ходжанов взял платформу и когда я пришел к нему за ней, то он уже написал на обороте одного из листов свое мнение о платформе, которое сводилось к тому, что каждый писатель должен.... политическую и экономическую обстановку того времени и места, где они жили. После этого я показал платформу Ельдосу Омарову, который коротко также написал на ней, что платформа очень хорошая, но язык немного трудноват. Аймауытов целиком одобрил платформу и предложил собрать всех лиц, которые о ней знают. Таким образом, мы собрали с ним в квартире Алдунгарова следующих лиц: Аймауытова, Омарова Ельдоса, Сегизбаева Амангалия, Алдунгарова, Байтурсынова, участвовал также и я. Совещание решило, что платформу обязательно нужно опубликовать и если будут ответы на нее со стороны коммунистов, то защиту ее поручили Алдунгарову, как члену партии и Аймауытову. Алдунгаров взял на себя, кроме того обязанность договориться с Садвакасовым о том, чтобы поместить платформу не в газете, а в журнале «Кзыл-Казахстан». Что же касается кружка, то считать его уже оформившимся, но название «Алка» в предполагавшейся к опубликованию платформе, фигурировать не должно было: главной задачей должно опубликовать платформу «Табалдырык». … который создать прочное мнение тех групп, которые подписали эту платформу. И только тогда, когда идеи «Табалдырык» будут прочно усвоены и восприняты писательскими кругами, можно будет опубликовать и организационную программу под названием «Алка». Между прочим, я забыл упомянуть, когда решался вопрос о платформе в Москве, в кругу Байтурсынова, Букейханова, Джумабаева и меня, предполагать, что целиком опубликовать будет очень трудно. Поэтому, в связи невозможности опубликования платформы целиком, нужно популировать основные ее мысли частями в виде отдельных статей. Вскоре, после описанного.... …. в Оренбурге, я был командирован по распространению подписки на казахские издания в Южный Казахстан. Будучи в командировке, в г. Туркестане, я получил из Москвы от М. Джумабаева (которому я сообщил о своем … и просил писать) два письма, Джумабаев сообщал, что он … Ташкента обратно один экземпляр платформы, подписанный девятью лицами, а именно: Испуловым, Досмухамедовым Халилом, Байтасовым Абдуллой, Баймахановым Шакиром, Байгаскиным Исимом, Кеменгеровым Кошмухамедом, Омаровым Ашимом, Досмухамедовым Джиганшой и Токтабаевым Исой. Кроме Ташкентской группы ему прислали письменные одобрения платформы из Петропавловска Тлеулин Джумагалий, Кемелев Галий и из Акмолинска Хайретдин Болганбаев. Из Семипалатинска получил одно письмо за подписьями Сабита Донентаева, Маннана Турганбаева, Халиля Габбасова и еше кого-то, точно не помню. Из Ленинграда такое же письмо Джумабаев получил от Мухтара Ауэзова. Джумабаев писал, чтобы я съездил в г. Ташкент, связался с лицами, подписавшими платформу и совместно с ними продвинул вопрос об опубликовании ее в газете «Ак-жол». Когда я приехал в Ташкент, там был уже Аймауытов, который временно работал в редакции газеты «Ак-жол». Однажды, по моей инициативе вся вышеупомянутая Ташкентская группа за исключением Досмухамедова Халила и Испулова, собралась на квартире Кеменгерова Кошмухамеда. Присутствовал и Аймауытов. Много не говорили, так как вопрос о платформе был совершенно ясен. Ее нужно было только напечатать, так как она была уже одобрена и когда я начал говорить о создании кружка, мне сказали, что он уже имеется и весь вопрос сводится к тому, как с ней выступить в печати. После обмена мнений, решили написать немедленно пробную статью о художественной литературе. Поручили, это сделать Аймауытову. Вскоре я уехал из Ташкента, договорившись, что на статью Аймауытова я должен написать ответ. Будучи в Аулие-Ата в июне еще Я в одном из №№ «Ак-жол» прочел статью Аймауытова под главием «Наша анкета» в которой автор осторожно ставил на обсуждение идеи платформы «Табалдырык». На эту статью, много был написан ответ. Позднее, при свидании Аймауытов в шутку высказывал недовольство на мою статью, но в общем был доволен. Пробыв в командировке … и возвратившись в Оренбург я даже был командирован (август 19…) постоянной работы в Кара-… С какового времени и порвал всю связь с участниками кружков. Письма Джумабаева « Платформу» у меня украли вместе с вещами в Кустанае 1927 году. Больше показать ничего не могу. Показание мною прочитано, записано с моих слов правильно, в чем и подписываюсь.

Архив ДКНБ РК по городу Алматы.

Ф. 6. Д. 011494. Т. 3. лл. 94-97.

…. О существовании «Алкы» я знал хорошо. В первые услышал, приблизительно, в 1925 году, Организован «Алка» по иниацативе националиста Джумабаева в Москве. ….В 1923 году в Москве я работал в Центроиздате Секретарем казахской секции. Там в это время были: Букейханов и Джумабаев, а Центроиздатом заведывал Тюрягулов. Сначала они меня воспринимали, как националиста, но я вскоре начал менять свою позицию, выступая с оценкой отдельных брошюр, против Джумабаева и Букейханова. В 1924 году дело доходило до резкостей, в это время в Центриздате работали старые авторы, а я предлагал вербовать из новых. Им писали националисты Тлеулин, Байтурсынов, Кемелов, Басыгарин, Конратбаев. Про меня сложилось мнение, что я бездельник и Тюрягулов выгнал меня из казахской секции. Букейханов и Джумабаев были связаны с казахскими учащимися ВУЗ-ов в Москве. Джумабаев даже втерся в Коммунистический Университет трудящихся Востока, где читал лекции. Основные установки из программы «Алка» он зачитал в качестве лекции учащимся КУТВ … ....Третье работая в казсекций Востиздата (теперь Центриздат), мне невольно приходилось сталкиваться (он прибыл в это учреждения по вызову ЦК ВКП( б) и работал вместе с Букейхановым и Джумабаевым: они оба были штатными сотрудниками секции. Зав. Издательством Тюрягулов Н. относился к ним, особенно к Букейханову, с большим уважением и доверием. Зная это они вели линию на использование Изд. -во свои А.О. целях. Они ставили ставку на издание, главным образом, т.н. народной литературы (старые былины, поэмы, сказки, пословицы и т.п.) и произведения исключительно А.О. интеллигенции. Этим они видимо, хотели идеологически повлиять на казахскую массу, и воспитывал их в националистическом духе. Надо полагать, что мнения Букейханова и Жумабаева в те годы линией не только названных лиц, а линией всей А.О. интеллигенции. Это линия тогда проводилась повсюду. Она особенно торжествовала в Туркестане. Там, начиная с Правительственной газеты «Ак жол» и кончая отдельными мелкими брошюрками были монополизированы на 80-90 % А.О. интеллигенцией. В этом им помогали тогдашние руководящие работники Туркестана во главе с Ходжановым С. и Токтыбаевым И. Последние являлись редакторами многих периодических («Ак жол», «Шолпан», -журнал, «Шаншар » - журнал и др.) и отчасти не периодических изданий, а над их ширмой проводилась горячая А.О. пропаганда. Например газета «Ак-Жол» постепенно и последовательно проповедывала А.О. идеологию и разжигал межнац. антоганизм. «Шолпан» и «Шалкар» занималось тем же. То же самое частично проводилась и в журнале «Тан» (Заря), издававшиеся в те годы в Семипалатинске под редакцией тов. Токжигитова. Этого мало. В Туркестане А.О. была представлено возможность издавать свои т.н. научные литературные собрания под редакций и ближайшей участий Х. Досмухамеда, М. Жумабаева, М. Ауезова, К. Кеменгерова, А. Байтасова, Д. Исхакова, Ж. Аймаутова и др. Тогда выходили журнал «Сана» (Сознание), «Терме» - сборник и др. И эти издания, прикрываясь под видом невинных вещей науки, искусства и т.п. тоже самое проповедывали нацизм. Наряду с этим издавались всевозможные образцы народный литературы. Издавалось серия сборников Дивеева о батырах (7-8 книг). Выходили ряд сборников под редакцией Досмухамедовых: «Исатай – Махамбет» (описание восстания казахов Малой орды против царизма), «Аламан» (сборник стихов о подвигах ханов, батырей и т.п. высокопоставленных лиц). «Мурат Акын», «Кобланды», «Абай » и т.д. Несколько книг вышли под редакцией Букейханова и Байтурсынова: «23 жоктау» (23 прощ. песни), «Козы корпеш» (история любви) др. Под их редакцией выходили несколько книг и в Востиздате: «Ер-Саин», «Ер-Таргын», «Кенесары-Наурызбай» и др. Они пользовались и переводной литературой. Зачастую извращали содержание и смысл переводимого материала. Напр; Букейханов и Дулатов при перевода некоторых статей Ленина и тов. Сталина допускали ряд извращений, предложения вроде «воспитывать в коммунистическом духе» переводились так: «обвинять коммунистической в...». Из художественной литературы А.О. переводили, главным образом также, какие непосредственно служили их цели, т.е. Заражению каз. массы ядом национализма. Например, Жумабаев М., переводил рассказы В.Иванова из жизни партизанских отрядов, которые (отряды) совершают всевозможные незаконные действия по обвинению казахского населения (издевательства, изнасилования женщин, грабеж, убийства и т.п.). То же самое делали и др. А.О. (Аймаутов, Букейханов и др.). В учебной литературе проводилось тоже самое. Подитожывая изложенное, мною сказать, за это работа А.О была, в основном, направлена против распространение влияния партии среди казахского населения, она была расчитана на усиление националистического настроения масс. А всей этой преступной работе, как я говорил выше, помогали (другой вопрос сознательно или несознательно) отдельные ответственные члены партии. В частности эту помощь оказывали им (А.О.).... Ходжанов С., Тюрякулов Н., Садуакасов С., Токжигитов Ш., Токтабаев И. и др. Например Ходжанов С. под своей редакцией и предисловием даже выпустил сборник стихотворении Жумабаева М., где имелись целый ряд контр-революционных стихотворений ( см. стихи «Пророк», «Ворон», «Тоскую», «Израненной душе», «Товарищи» и др.) В своем предисловии он – Хожданов оправдывал выпуск такой контр-революционной книги тем, что она полезно не с точки зрения марксизма, а с точки зрения улучшения национальной культуры и нац. языка. (см. Туркиздат, 1923 г.). В работе Казсекции Центроиздат в большинстве случаев передовали выше изложенные А.О. тенденции… Мне приходились часто возражать против них, но почти всегда Тюрякулов Н. поддерживал предложения Букейханова. Он (Тюрякулов) был сам любителем т.н. народный литературы. Некоторых снабжал он восхваляющими предисловиями от себя (см. его предисловие к книге «Кенесары-Наурызбай» историческая былина и « Мин бир макал» - Тысяча одна поговорка. Востиздат,1923 г.). Он был любителем и всевозможных сказок. Например, весьма двухсмысленная и почти контр- революционная сказка из иранской жизни « Жусуп хан» - М. Жумабаева была написана по его заданию. Эта сказка вышла из печати в 1926-27 гг. Я возражал против выпуска этой сказки. По моей инициативе и при подержке тов. Тогжанова был поставлен в отделе печати ЦК ВКП(б) о запрете вышеуказанного сборника стихотворении Жумабаева с предисловием Ходжанова. По этому вопросу отделом печати ЦК ВКП(б) была создана комиссия в составе т. Тогжанова, меня, Рыскулова, Тюрякулова и Жандосова. Последние двое в работе комиссии не принимали участия: видимо, дисциплина Ходжановской группы им не позволила этого. Но мы втроем, ознакомившись с содержанием сборника, выработали резолюцию, указывающую на контр-революционность ряда стихотворений в нем; на недопустимость распространения его и на неправильность позиции Ходжанова в этом деле. Впоследствии это резолюция была, кажется, утверждена. Оргбюро ЦК ВКП(б) и обьялен Ходжанову выговор. Архив ДКНБ РК по городу Алматы. Ф. 6. Д. 011494. Т. 3. лл. 73, 75-76 об., 238-240.

Имею от роду 28 лет, происхожу из бывш. Ортакшлярской волости, ныне Петропавловского Округа, беспартийный, в одно время сочувствовал националистическому движению. Женат, имею ребенка, происхожу из бедной скотоведческой семьи. В самое последнее время в Ташкенте был преподавателем казахского языка и географии в Рабфаке, Лесном техникуме, Педагогическом техникуме и на курсах по переподготовке учителей. В 1924 году поступил на факультет общественных наук, со второго курса перевелся на востфак. В начале имел стипендию, а затем, когда стал преподавателем, стипендии меня лишили. В Ташкенте живу с осени 23 года по настоящее время, за исключением одной зимы 1928г. проведенной мною в Кзыл-Орде, где работал в редакции газеты «Аул-Тли» в качестве корректора, одновременно сотрудничал в газете «Энбекши-казак» в отделе науки и техники. В 21-23г.г. был в Петропавловске преподавателем и вольнослушателем педтехникума, потом служил в редакции газеты «Бостандык-Туы» в качестве секретаря. Сначала редактором этой газеты был Джумабаев Магжан, а последнее время Джумабеков. По приезде в Ташкент в 23 г. Магжана Джумабаева там не застал, он находился в Москве. Я писал ему письма, просил его указаний по вопросам литературы, мне хотелось пополнить свое образование, а он этими вопросами очень много занимался. Он мне рекомендовал некоторые литуратурные произведения. В 1925 году Джумабаев Магжан неоднократно присылал мне письма о том, что направление казахской литературы должно ближе стоять к аульному населению. Письма Джумабаева о направлении литературы видел у Ауэзова Мухтара, когда он работал в редакции в Ташкенте. В 1925 году Джумабаевым Магжаном из Москвы на мое имя для группы: Аймаутова, Каменгерова, Исхакова была прислана для обсуждения и дачи своего заключения письма о направлении казакской литературы под названием «Алка». Письмо была прислана по почте, но расчитана она как для коммунистов, так идля беспартийных. Все перечисленные выше лица письму эту прочитали, она переходила из рук в руки, организованных же собрании по обсуждению её, кажется, не было. Где находится этот документ мне неизвестно. Размножался ли он не знаю. В Кзыл-Орде такая же программа нашлась у Амангалия Сегизбаева, у Сарсембина и у Ауэзова Мухтара, слышал, что о нем знали многие казахские коммунисты. Переписывался я также с Аймаутовым Джусупбеком о методологии, начале в Ташкенте я жил под одной крышей с Байгаскиным, Байдильдиным и Даулетбековым, и Кеменгеровым. В Петропавловск ездил 2 раза. Беремжанова видел В Кзыл-Орде в Наркомпросе после возвращения его из Берлина. О программе «Алка» знал Байдильдин Абрахман, вероятно, знали Садвакасов, Муканов и другие. Показание мною прочитано, записано с моих слов правильно.

Моя оговорка след. 1) Я не говорил «программа», а «Письмо» фамилию Смагулова я не указывал; 2) из уст Жумабаева я слышал, что письмо имеется у Амангалия Сегизбаева и у Сарсембина, а у Ауезова Мухтара я видел сам. Кроме этих замечании протокол стенограммы подписую.....

АрхивДКНБ РК по городу Алматы.

Ф. 6. Д. 011494. Т. 3. лл. 160-161.

....Алку и письмо от Джумабаева я получил в Семипалатинске одновременно и в одном конверте и ни какой предварительной переписки с ним не вел. Никакой нелегальщины в этой Алке я не видел и, по получении платформы, показал ее Зав. АПО Семипалатинского Губкома ВЛКСМ и редактору газеты «Казакстан» Токжигитову. Алка осталось у меня, а Джумабаеву я написал, что принципиально Алку я одобряю и считаю нужным созывать совещание казахских литераторов для оформления официальной организации литераторов. Этим все и кончилось. Подробностей своего письма я не помню, но принципиально платформу одобрил и не знаю, почему Джумабаев говорит, что я не одобрил и считал ее «очень левой». Националистическое настрение у меня были и они отражались в моих прозведениях, я этого не скрываю, но эти мои настроения ни в какой степени не были программной. После, когда в университете мне пришлось ознокомиться с трудом марксистов-теоретиков и искусствоведов, у меня начали меняться социальное мировоззрение вообще. В газете «Ак жол» мое участие выразилось только в одном помещении в ней рассказа «Кім кінəлі?», а главным образом работал в журнале «Чолпан»......

Архив ДКНБ РК по городу Алматы.

Ф. 6. Д. 06610. Т.4. лл. 829-831.

Бөкейханов Əлихан (1866-1937). Алаш қозғалысының лидері. Ғалым, экономист, тарихшы, журналист, аудармашы. Мемлекет қайраткері. КСРО Жоғарғы соты Əскери коллегиясының шешімімен 1937 жылы 27 қазанда ату жазасына кесілген. КСРО Жоғарғы соты шешімімен 1989 жылы 16 мамырда ақталған.

БК(б)П – Бүкілодақтық Коммунистік большевиктер партиясы БМСБ – Біріккен Мемлекеттік Саяси Басқарма

ҚазАКСР – Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы

ТүркАКСР – Түркістан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы

ВКП(б) - Всесоюзная Коммунистическая партия большевиков ВЛКСМ - Всесоюзный Ленинский Комсомольский Союз молодежи

вузпартком - партийный комитет высшего учебного заведения

ДКНБ РК – Департамент Комитета национальной безопасности Республики Казахстан

Зав. АПО – заведуюший Агитационно-пропагандистским отделом ОГПУ – Объединенное Государственное Политическое Управление

КазССР - Казахская Советская Социалистическая Республика

ЦК ВКП(б) - Центральный комитет Всесоюзной Коммунистической партии большевиков