Мазмұны

Тұрмыс парадокстары. Әлібек Байбол «Тұрмыс парадокстары» атты әңгімелер циклынан үзінді. «Тұрмыс парадокстары», бұл – қазақ қоғамына жаңаша призмамен қарау, бұл – сезімдер тарихы, бұл – біз көрген, біз сезінген Уақыт.

Айлы түн. Кеңістік және жол... Жол және кеңістік... Суықтан бүрсең қағып, қалш-қалш, қалш-қалш, қалш-қалш етіп Автор тұр. Құдайсыз тұрғындар тұрғызған, сол жағына қарай мыжырая барып қисайған аялдама алдына Көк көлік кеп тоқтады да, біразға шейін тұрды. Іші – толған адам, сапырылысқан жұрт. Сонау-у-у-у алыстан, қоп-қою тұман ішінен шойнаң-шойнаң етіп арқасы – бүкір, оң әлде сол көзінде ағы бар, екі аяғын иығынан салбырата тастап, арқалап келе жатқан бағы бар ақсақал келді, бұл – сол Көк көлікке үлгеріп мінген соңғы жолаушы-тұғын. Басында – дулыға, мойнында – тоқпақтай галстук, үстінде – тоз-тозы шыққан шапан, аяғында – қанқызыл туфли, бұтында – құйрығы жыртық-жамау, бір жағы – қара, бір жағы – ақ джинсы киген ол төрге озды. Орнынан ойлана, ыңырана қозғалған Көк көлік төмен қарай құлдилады.

«Сапарларыңыз сәтті болсын!».

Оған бірі – мүсіркей, бірі – жақтырмай, бірі – күле қарады. Мұны Автор да аяған жоқ, тілін шығарып мазақтап, көзін алайтып, маймылша маймиғаны. Күлімсі-қолаңсаның иісінен жиіркенгендер – тұмсық-танауын жауып әуре. Ғж-ғж, ғж-ғж, ғж-ғж... Радиодағы диктор сарнай жөнелді де, бір мезетте өлеңге кезек берді, орнаған ғажап атмосфераны ара-тұра глушитель гүрілі ғана бұзып тұрды: «*ағылған автобустар / қораптар / секілді / бәрінде ұқсас / тағдыр / кондуктор / мені / жұмысқа апармай / қаланың жүрегінде / қалдыр / орталық даңғылдың бойына / асыққан адамдар арасы / мақсатсыз мен ғана...». Көк көлік кезекті бір аялдамаға тоқтағанда ішке маңдайында көзі бар сыған қатын сызыла кірді де, жүресінен отырған қалпы қулхуалладан жіберді.

Қатын күс-күс қолын дамбалына бір сүртіп ап, алақан жайып еді, бәрі ұйықтап кетіпті. Сұғанақ қол нақты есімде жоқ, әйтеуір қаз-қатар орналасқан алты немесе жеті кісінің қалтасын ақтарғанымен миллион доллардан өзге түк таппады. Негізі, бақыт пен береке іздеп еді ғой, бұл. Ғарыштан қуат алып, ерекше әсерленген әйел көзін тас қып жұмып, жыр оқыды: «**Уақыт және Кеңістік... / Кеңістікте ерегестік-керістік! / Біз секілді миллиард дене, мың дене / Кеңістіктен іздеп әлек бірдеңе! / Қайғы да емес, іздейтіні мұң деме / Махаббатқа ұқсайтын сол бірдеңе / Табылмаған, жоғалмаған бұл неге? / Атағым кеп тұрса соның шын атын / Тілім де осы қалады екен күрмеле! / Әй, Бірдеңе!..». «Әй, Бірдеңе!», «Әй, Бірдеңе!», «Әй, Бірдеңе!». Ақырғы сөз жыланша созыла-ирелеңдеп барып, сүріне-қабына жаңғырықтың қап-қара жалына барып жармасты. Халық жаман түстен шошып оянғандай селк етіп жан-жағына сезіктене қарады-дағы, қайта қалың ұйқының жып-жылы құшағына енді дейсің, хпш-пс, хпш-пс, хпш-пс. Алайда, сығанның есікті ашып, секіріп кеткенін бұрышта шылым шегіп тұрған Автор ғана аңғарып қалды-ау, сірә. Өлі ме, тірі ме, білмейміз, білмейміз Біз Оны...

Осы сөздің айтылуы мұң екен, келесі аялдамадан «Оңай» картасын тексеруге кірген қызметкер Әлекеңнің шүйдесіне сұп-суық тапаншасын тақаған күйі Көк көліктен түсіріп тастамақшы еді, ол әбжіл қимылмен әлгі қаруды қағып жіберді... Тарс... Есік жабылды...

Көк көлікті сопы жүргізіп келеді. Бір кезде «темір тұлпар» жылдамдығын үдетті, кеп. Абыржыған алты адам тізгінге таласа бастады. Бірін-бірі таптап, жаншып барады, жұдырық та жұмсалды, іске таяқ-дубина да араласты. Әуеге ілінген айғай-шу шіруі жеткен жіпше бырт-бырт үзіліп, қазір атом бомбысы ұқсап жерге гүрс ете түсетін секілді. Алакөлеңкеден ештеңе жөнді көрінбейді екен, тек қараң-құраң еткен бірдеңе. Автор бұл уақиғаға араласқан жоқ, шындығында араласуға құлықсыз-тын. Қақ осы тұста Көк көлік қап-қара тасқа барып соғылды. Терезе күл-талқан боп шағылғанда сопы алдында үш таңдау тұрған-ды: біріншісі – Көкке ұшып кету, екіншісі – кеңістікке сіңу, үшіншісі – қашу, бірақ ол төртіншісін қанағат тұтты. Көк көліктің төрінде ойлы қалпынан танбай ақсақал ғана отырды, ал қалғаны... Радиодағы диктор даусы үзіліп-үзіліп әрі құмығып шықты, даусында қобалжу, қорқыныш, діріл және ... бар: «Бәріңізді... Тәуелсіздік күнімен... шын жүректен құттықтай келе... мына өлеңді... оқып беруге... оқып беруге рұқсат етіңіздер. «***Алақанымнан аққан көлеңке / Жүзімді жасырғанда / Уақыттан үзіліп / Аспанға мағынасыз телмірдім / Мен солай / Бала күнгі сынған айнаға шағылысқан / жарқылдың / Жалт-жұлт еткен әнтек / Естеліктерін ғана есіме түсірдім...».

Әр жаратылыс иесінің өз күбір-сыбыры болады. Жаратылыстан тым-тым биік тұрған Жаратушының да өз күбір-сыбыры болады... Пайғамбарлардың да өз күбір-сыбыры болады, Сахабалардың өз да күбір-сыбыры болады, Ібілістің де өз күбір-сыбыры болады, Әулие-әнбиелердің де өз күбір-сыбыры болады, Періштелердің де өз күбір-сыбыры болады, Перілердің де өз күбір-сыбыры болады, Хандардың де өз күбір-сыбыры болады, Би-шешендердің де өз күбір-сыбыры болады, Батыр-баһадүрлердің де өз күбір-сыбыры болады, Құстардың да өз күбір-сыбыры болады, Балықтардың да өз күбір-сыбыры болады, Аңдардың да өз күбір-сыбыры болады, Жан-жануарлардың да өз күбір-сыбыры болады, Өзге ғаламшарлықтардың да өз күбір-сыбыры болады, Адамдардың да өз күбір-сыбыры болады және бухгалтерлердің де өз күбір-сыбыры болады, миллионерлердің де өз күбір-сыбыры болады, миллиардерлердің де өз күбір-сыбыры болады. Сол күбір-сыбыр бір-біріне мүлде ұқсамайды. Мүлде... Ерекше. Хордағы әр солистың өз күбір-сыбыры болады. Сезім қылын шертетін күбір-сыбыр болады, әрине. Алайда, ондайлар аз. Өте аз.

Әр күбір-сыбырда мән бар...

– Сау болыңыз! – Сәлеметсіз бе? Картадағы қолжетімді қалдық туралы ақпарат алу үшін 3-ті басыңыз. Пинкод алу үшін 4-ті басыңыз. «Каспий» терминалдары, банкоматтары мен бөлімшелерінің мекен-жайы туралы ақпарат алу үшін 5-ті басыңыз. Валюта бағамы туралы ақпарат алу үшін 6-ны басыңыз...

– Армысыздар ма, әлеумет! Ассалаумағалейкүм, Алаш жұрты! Той тойға ұлассын! Той дегенде қу бас домалайды емес пе?! «Көп – тілегі көл» деген. Айтылған дұға-тілектер қабыл болғай! Тағы не айтсақ болады?.. – Той деген – салтанаттың маска киетін сәті. Той деген – салтанаттың маска шешетін сәті, – деп сыбырлады, Біреу. Әлгі Біреудің атын ешкім білмейді.

– Человек!

ОЛ келген жоқ. ОНЫ бәрі күтті. Келген жоқ. Келе алмады. Келуге мүмкіндігі болмады.

Айдың көзінен жас шықты. Жылады. Жылады. Сұрады. Құдайдан. Тәңірден. Жоғарғы Санадан. Жаратушыдан. Жаратушыдан сұрады, ОЛ. Жаратушы жауап қатты:

– Ж-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-о-қ.

Бір күні Депутат әлдебіреу жазып берген баяндаманы [баяндамасын] оқып тұрып осырып қойды... мәдениеттірек айтсақ, жел шығарды. «Жаны бардың – желі бар». Содан соң, бәрінен кешірім сұрады. Әуелі, Алладан сұрады... кешірім.

Жігіт вагонға ентіге енді де, демін басу үшін шабаданының үстіне отыра кетті. «Үлгердім-ау, у-у-у-у-ф!» – деді естілер-естілмес қана. – Бауырым! Жолды бөгемей... шамалы шетке жылжысаң... – деді бетінде тыртығы бар бейтаныс. Оның даусы да, түр-тұлғасы да елден ерек боп көрінді, жолаушыға.

Жігіттің:

Трс-трс, трс-трс, трс-трс, трс-трс, трс-трс, трс-трс, трс-трс... Жігіт жарықты жағып, жамбастаған қалпы кітапқа бас қойды. Қыз шемішке шағып, музыка тыңдап отыр.

Екеуі ара-тұра кезек-кезек терезеге телміріп, иен дала, жазық жерге қарап-қарап қояды. Жанынан бағандар, тал-теректер, ескі үйлер, андыз-андыз стансылар өтіп жатты, өтіп жатты.

Жолсерік көңілді кісі екен. Келіп «Қара жорға» мен лезгин жұртының биін билеп берді. Екеуі – мәз. Бойжеткен мысалынан кісінің шын көңілмен рақаттана күлгенін сонда тұңғыш рет көргені, жолаушының. Түн баласында бір сиқыр, тылсым бар. Мәселенки, таңертең көрген адам түнде басқаша, өзгеше күйге енеді. Кей-кейде мінезі, іс-әрекеті танымастай өзгереді. Демек, түн бақырбастыға барынша әсер ететін ұқсайды, өне бойына ерекше күш дарытады немесе керісінше, таң атқанға шейін бір қасиетін уақытша «ұрлап» алады, кемітеді. Ой, тақырыптан ауытқып кетіппін, кешірім сұраймын. Содан...

– Білмеймін. Өзім де түсінбей тұрмын, – деді қыз қорыққанынан бір сөзін екі рет қайталағанын байқастамай.

– Кетші, қумай. Қиял. – «Тозақ – ыстық» дегенді діни кітаптан оқып ем. Ал, мына жер жанға жайлы... – Жолаушылар, сабыр сақтаңыздар. Пойыз аударылды. Пойыз аударылды. Сабыр сақтаңыздар, – деген жолсеріктің даусы алыстан құмыға шықты.

Қыздың қолы қараңғылықты қақ жарып, дәл жігіттің жүрек тұсына кеп тұрақ тапты. Ердің қуанғаны сондайлық көзінен жас ыршып шыққаны бар емес пе (сол тамшы жерге түсіп, гүлге айналды. Ғажап гүлге). Арада шамамен 7 минуттық үнсіздік орнады.

– Мынау – саған! Сізге! Саған! – Үрейім сейілді, сенесің бе? – деді бойжеткеннің бозарған сүдініне қан жүгіріп...

– Алла күнәларымызды кешірсе екен, – деп жігіт бетін сипады. (Сол тамшы жерге түсіп, гүлге айналды. Ғажап гүлге). Жігіт жақшаны ашып, сол гүлді алып шыққаны сол еді, айнала-маң нұрға малынды. Сәуле-сәйгүлікке мінген Жарық жарқ-жұрқ еткен алдаспанымен Түнекті түре қуды. Пойыз шойын жолдан шығып кетіп, қапталдағы қара үйге барып соғылған екен. Полиция, Төтенше жағдайлар министрлігінің өкілдері мен жедел жәрдем жетті, уақиға орнына. Дүрліккен ел, мазасы қашқан халық, әйтеу...