Биліктің 48 заңы
Robert Greene, Joost Elffers
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
РОБЕРТ ГРИН — автор, классикалық филология бойынша ғылыми дәрежесі бар, Esquire және басқа да журналдарда редактор болып қызмет атқарған. Ол сонымен қатар драматург, Лос-Анджелесте тұрады.
ДЖУСТ ЭЛФФЕРС — «Биліктің 48 заңы», сонымен қатар Гэри Голдшнайдермен бірге «Туған күннің құпия тілі» мен «Қарым-қатынастың құпия тілі» және Сакстон Фрейманмен бірге «Тамағыңмен ойна» кітаптарының продюсері.
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН БАСЫЛЫМ
АЛҒЫСӨЗ
Адамдар мен оқиғаларға билік жүргізе алмау сезімі біз үшін төзгісіз — өзімізді дәрменсіз сезінгенде, бақытсыз күй кешеміз. Ешкім биліктің аз болғанын қаламайды; әркім оның көбірек болғанын қалайды.
Алайда бүгінгі әлемде билікке тым құмар болып көріну, билік жолындағы қадамдарыңды ашық көрсету қауіпті. Біз әділ әрі инабатты болып көрінуіміз керек. Сондықтан бізге нәзік әрекет ету қажет — биязы, бірақ айлакер, демократиялық, бірақ арамза болуымыз керек.
Бұл тұрақты екіжүзділік ойыны ескі аристократиялық сарайдың астыртын әрекеттерге толы әлеміндегі билік динамикасына қатты ұқсайды. Тарих бойы сарай әрқашан биліктегі адамның — патшаның, патшайымның, императордың немесе көшбасшының айналасында қалыптасты. Бұл сарайды толтырған куртизандар (билеушінің сарайында қызмет ететін, оның сеніміне кіруге тырысатын ықпалды тұлғалар) ерекше нәзік жағдайда болды: Олар қожайындарына қызмет етуі керек еді, бірақ егер олар тым жарамсақтанып, өздерінің жақсы көрінуге тырысқанын тым ашық көрсетсе, айналасындағы басқа куртизандар мұны байқап, оларға қарсы әрекет ететін. Содан соң билеушінің ілтипатына ие болу әрекеттері нәзік болуы тиіс еді. Тіпті осындай нәзіктікке қабілетті білікті куртизандардың өзі кез келген сәтте оларды шетке ысырып тастауды жоспарлап жүрген әріптестерінен қорғануы керек болды.
Сонымен қатар, сарай өркениет пен талғампаздықтың шыңы болуы тиіс еді. Зорлық-зомбылыққа немесе ашық билік жүргізуге тыйым салынды; куртизандар күш қолданған кез келген адамға қарсы үнсіз және жасырын әрекет ететін. Бұл куртизанның дилеммасы болатын: талғампаздықтың үлгісі болып көріне отырып, олар өз қарсыластарын ең нәзік жолдармен жеңіп, жолдарын кесуі керек еді. Табысты куртизан уақыт өте келе өзінің барлық қадамдарын жанама жасауды үйренді; егер ол қарсыласының арқасына пышақ сұқса, бұл оның қолындағы барқыт қолғаппен және жүзіндегі ең тәтті жымиыспен жасалатын. Мәжбүрлеуді немесе ашық сатқындықты қолданудың орнына, мінсіз куртизан өз дегеніне арбау, сүйкімділік, алдау және нәзік стратегия арқылы қол жеткізіп, әрқашан бірнеше қадам алға жоспарлайтын. Сарайдағы өмір тұрақты қырағылық пен тактикалық ойлауды талап ететін шексіз ойын болды. Бұл «өркениетті соғыс» еді.
Бүгін біз куртизанның жағдайына ұқсас парадоксты бастан кешіп жатырмыз: бәрі өркениетті, инабатты, демократиялық және әділ болып көрінуі керек. Бірақ егер біз бұл ережелерді тым қатаң сақтасақ, оларды тым тура түсінсек, айналамыздағы ақымақ емес адамдар бізді таптап кетеді. Қайта өрлеу дәуірінің ұлы дипломаты әрі куртизаны Никколо Макиавелли жазғандай: «Әрқашан жақсы болуға тырысатын кез келген адам жақсы емес көптеген адамдардың арасында күйреуге мәжбүр».
Сарай өзін талғампаздықтың шыңы деп санады, бірақ оның жарқыраған бетінің астында қара ниетті эмоциялардың — ашкөздік, көреалмаушылық, нәпсі, жеккөрушіліктің — қазаны қайнап жатты. Біздің бүгінгі әлеміміз де өзін әділдіктің шыңы деп санайды, бірақ дәл сол ұсқынсыз эмоциялар біздің ішімізде мәңгіліктей әлі де қозғалыста. Ойын солай қала береді. Сыртыңыздан әдептілік ережелерін құрметтейтіндей көрінуіңіз керек, бірақ іштей, егер ақымақ болмасаңыз, сақ болуды тез үйренесіз және Наполеон кеңес бергендей: «Барқыт қолғаптың ішіне темір қолыңызды салыңыз». Егер сіз өткен заманның куртизаны сияқты жанама әрекет ету өнерін меңгерсеңіз, арбауды, сүйкімділікті, алдауды және қарсыластарыңызды нәзік түрде айламен жеңуді үйренсеңіз, биліктің шыңына жетесіз. Сіз адамдарды не істегеніңізді түсіндірмей-ақ өз еркіңізге көндіре аласыз. Ал егер олар сіздің не істегеніңізді түсінбесе, олар сізге ренжімейді де, қарсыласпайды да.
«Биліктің 48 заңын» жанама әрекет ету өнерінің анықтамалығы ретінде қарастырыңыз. Осы кітаптағы заңдарды зерттей отырып, сіз билік пен оның қасиеттерін түсінесіз. Ал оларды іс жүзінде қолдана отырып, сіз қазіргі әлемде әдептіліктің үлгісі болып көріне отырып, шебер манипулятор ретінде өркендей аласыз.
1-ЗАҢ. БИЛЕУШІДЕН ЕШҚАШАН АСЫП ТҮСПЕ
ТҰЖЫРЫМ Өзіңізден жоғары тұрғандарды әрқашан жайлылықпен жоғары сезіндіріңіз. Оларға жағу немесе әсер қалдыру ниетімен өз таланттарыңызды көрсетуде тым асыра сілтемеңіз, әйтпесе керісінше нәтижеге — олардың қорқынышы мен сенімсіздігін тудыруға — қол жеткізуіңіз мүмкін. Билеушілеріңізді өздерінен де данышпан етіп көрсетіңіз, сонда сіз биліктің шыңына жетесіз.
БИЛІК КІЛТТЕРІ
Әрбір адамның бойында сенімсіздік болады. Өзіңізді әлемге көрсетіп, таланттарыңызды паш еткенде, сіз табиғи түрде реніш, көреалмаушылық және сенімсіздіктің басқа да көріністерін тудырасыз. Бұл — қалыпты жағдай. Сіз бүкіл өміріңізді басқалардың ұсақ сезімдеріне алаңдаумен өткізе алмайсыз. Алайда, өзіңізден жоғары тұрғандармен қарым-қатынаста басқаша тәсіл қолдануыңыз керек: билік мәселесінде билеушіден асып түсу — бәлкім, ең үлкен қателік.
Людовик XIV және Медичилер дәуірінен бері өмір көп өзгерді деп ойлап, өзіңізді алдамаңыз. Өмірде жоғары мәртебеге ие болғандар патшалар мен патшайымдар сияқты: олар өз позицияларында қауіпсіз сезінгісі келеді және айналасындағылардан интеллект, тапқырлық пен сүйкімділік жағынан жоғары болғысы келеді. Өз қабілеттеріңіз бен таланттарыңызды көрсету және мақтану арқылы сіз билеушінің сүйіспеншілігіне ие боламын деп сену — өлімге әкелетін, бірақ жиі кездесетін қате түсінік. Ол ризашылық танытқандай сыңай танытуы мүмкін, бірақ алғашқы мүмкіндікте ол сізді онша ақылды емес, онша тартымды емес және онша қауіпті емес біреумен алмастырады.
Біріншіден, сіз жай ғана өзіңіз бола отырып, байқаусызда билеушіден асып түсуіңіз мүмкін. Кейбір билеушілер басқаларға қарағанда тым сенімсіз келеді; сіз өзіңіздің табиғи сүйіспеншілігіңіз бен сыпайылығыңызбен олардан асып түсуіңіз мүмкін. Егер сіз тартымды болудан бас тарта алмасаңыз, мұндай «менмендік құбыжықтарынан» аулақ болуды немесе олардың қасында жақсы қасиеттеріңізді жасырудың жолын табуыңыз керек. Екіншіден, билеуші сізді жақсы көргендіктен, қалағаныңызды істей аламын деп ешқашан ойламаңыз. Билеушінің сеніміне ие болып, бірақ өз мәртебесін тым асыра пайдаланып, асып түсуге батылы барғандықтан, көзден таса болған фавориттер (сүйікті қызметшілер) туралы тұтас кітаптар жазуға болады.
Билеушіден асып түсудің қаупін біле отырып, сіз бұл заңды өз пайдаңызға бұра аласыз. Алдымен сіз билеушіңізді мақтап, оның беделін асыруыңыз керек. Ашық жағымпаздық тиімді болуы мүмкін, бірақ оның шегі бар; ол тым тікелей және айқын, әрі басқа куртизандардың алдында нашар көрінеді. Жасырын жағымпаздық әлдеқайда қуатты. Мысалы, егер сіз билеушіңізден ақылды болсаңыз, керісінше болып көрініңіз: оны сізден ақылды етіп көрсетіңіз. Аңқау болып көрініңіз. Сізге оның тәжірибесі қажет екенін сездіртіңіз. Ұзақ мерзімді перспективада сізге зиян тигізбейтін, бірақ одан көмек сұрауға мүмкіндік беретін зиянсыз қателіктер жасаңыз. Билеушілер мұндай өтініштерді жақсы көреді. Сізге өз тәжірибесімен бөлісе алмайтын билеуші оның орнына сізге өшпенділік пен зұлымдық танытуы мүмкін.
Егер сіздің идеяларыңыз билеушінің идеяларынан шығармашылық тұрғыдан жоғары болса, оларды барынша жария түрде оған теліңіз. Сіздің кеңесіңіз оның кеңесінің жаңғырығы ғана екенін анық көрсетіңіз. Егер сіз табиғатыңыздан билеушіңізден гөрі көпшіл және жомарт болсаңыз, оның сәулесін басқалардан жауып тұратын бұлт болмауға тырысыңыз. Ол бәрі айналасында айналатын, күш-қуат пен ұлылық шашатын, назардың орталығындағы күн сияқты көрінуі керек.
Барлық осы жағдайларда, егер бұл соңында билікке әкелетін болса, өз күшіңізді жасыру әлсіздік емес. Басқалардың сізден асып түсуіне мүмкіндік беру арқылы сіз олардың сенімсіздігінің құрбаны болудың орнына, жағдайды бақылауда ұстайсыз. Мұның бәрі сіз төменгі мәртебеңізден көтерілуді шешкен күні пайдалы болады. Егер сіз билеушіңізді басқалардың көз алдында одан да жарқырата алсаңыз, онда сіз ол үшін таптырмас сыйсыз және сіз тез арада жоғарылайсыз.
Бейне: Аспандағы жұлдыздар. Күн бір уақытта біреу ғана бола алады. Күн сәулесін ешқашан көлегейлемеңіз немесе күннің жарықтығымен бәсекелеспеңіз, керісінше, аспанда жоғалып кетіңіз және «бас жұлдыздың» қарқындылығын арттыру жолдарын табыңыз.
Беделді пікір: Билеушіден асып түсуден аулақ болыңыз. Кез келген артықшылық жеккөрінішті, бірақ бағыныштының өз билеушісінен артықшылығы тек ақымақтық қана емес, ол қауіпті. Бұл — аспандағы жұлдыздар бізге үйрететін сабақ: олар күнмен туыс және дәл сондай жарқын болуы мүмкін, бірақ олар ешқашан күннің қасында көрінбейді. (Балтасар Грациан, 1601–1658)
2-ЗАҢ. ДОСТАРЫҢА ТЫМ ҚАТТЫ СЕНБЕ, ДҰШПАНДАРЫҢДЫ ПАЙДАЛАНУДЫ ҮЙРЕН
ТҰЖЫРЫМ Достардан сақ болыңыз — олар сізге тезірек опасыздық жасайды, өйткені олар оңай көреалмаушылық танытады. Олар сонымен қатар еркелеп, өктем болып кетеді. Бірақ бұрынғы дұшпаныңызды жұмысқа алсаңыз, ол досыңыздан да адал болады, өйткені ол өзін дәлелдеуі керек. Шындығында, сіз дұшпаннан емес, достардан көбірек қорқуыңыз керек. Егер дұшпаныңыз болмаса, оларды табудың жолын табыңыз.
ДҰШПАНДАРДАН ПАЙДА КӨРУ Гиерон патша бірде өзінің жауларының бірімен сөйлесіп жатқанда, оның аузынан жағымсыз иіс шығатынын естиді. Осыған көңілі түскен ізгі патша үйіне оралған бойда әйеліне: «Бұл мәселені маған неге ешқашан айтпағансың? » — деп ұрсады. Қарапайым, пәк әрі зиянсыз әйелі: «Мырзам, мен барлық еркектердің тынысы осындай деп ойлаппын», — дейді. Осылайша, сезім мүшелеріне көрінетін, өрескел және тәнге қатысты немесе әлемге мәлім кемшіліктерді біз достарымыз бен жақындарымыздан бұрын, дұшпандарымыздан білеміз. (Плутарх, б. з. 46–120 жж. )
БИЛІК КІЛТТЕРІ
Көмекке мұқтаж болғанда достарыңызды жұмысқа алғыңыз келуі табиғи нәрсе. Әлем — қатал жер, ал достарыңыз бұл қаталдықты жұмсартады. Оның үстіне, сіз оларды білесіз. Қолыңызда досыңыз тұрғанда неге бейтаныс адамға тәуелді болуыңыз керек?
Мәселе мынада: сіз достарыңызды өзіңіз ойлағандай жақсы білмеуіңіз мүмкін. Достар жанжалдасып қалмау үшін жиі бір-бірімен келіседі. Олар бір-бірін ренжітіп алмас үшін жағымсыз қасиеттерін жасырады. Олар бір-бірінің әзілдеріне қаттырақ күледі. Шыншылдық достықты сирек нығайтатындықтан, сіз досыңыздың шынайы сезімін ешқашан білмеуіңіз мүмкін. Достар сіздің поэзияңызды жақсы көретінін, музыкаңызға тәнті екенін, киім талғамыңызға қызығатынын айтады — бәлкім, олар шынымен солай ойлайды, бірақ көбінесе олай емес.
Досыңызды жұмысқа алуды шешкенде, сіз оның жасырып келген қасиеттерін біртіндеп аша бастайсыз. Бір қызығы, дәл сіздің мейірімділік танытқаныңыз бәрін тепе-теңдіктен шығарады. Адамдар өз бақытына лайықты екенін сезінгісі келеді. Жақсылықты қабылдау ауыр тиюі мүмкін: бұл сіз лайықты болғандықтан емес, дос болғандықтан таңдалдыңыз дегенді білдіреді. Достарды жұмысқа алу әрекетінде олардың намысына тиетін төмендету реңкі болады.
Достарды пайдаланудың немесе жұмысқа алудың мәселесі — бұл сіздің билігіңізді еріксіз шектейді. Дос сізге көмектесуге ең қабілетті адам бола бермейді; соңында достық сезімдерден гөрі шеберлік пен құзыреттілік әлдеқайда маңызды. Барлық жұмыс жағдайлары адамдар арасындағы белгілі бір қашықтықты талап етеді. Сіз дос табуға емес, жұмыс істеуге тырысасыз; достық (шынайы немесе жалған) тек осы фактіні бүркемелейді. Биліктің кілті — барлық жағдайларда сіздің мүдделеріңізді алға жылжытуға кім ең жақсы қабілетті екенін анықтай білу.
Адамдар жақсылыққа қарағанда жамандыққа жауап беруге дайын, өйткені алғыс — бұл жүк, ал кек алу — ләззат. (Тацит, б. з. 55–120 жж. )
Екінші жағынан, сіздің дұшпандарыңыз — бұл сіз пайдалануды үйренуіңіз керек игерілмеген алтын кеніші. Наполеонның Сыртқы істер министрі Талейран 1807 жылы өзінің бастығы Францияны күйреуге апарып жатқанын және оған қарсы шығу уақыты келгенін түсінгенде, императорға қарсы қастандық жасаудың қаупін де сезінді; оған серіктес, одақтас керек болды — мұндай жобада ол қай досына сене алар еді? Ол өзінің ең жек көретін жауы, тіпті оны өлтіруге де әрекеттенген құпия полиция басшысы Фушені таңдады. Ол олардың бұрынғы жеккөрушілігі эмоционалды татуласуға мүмкіндік тудыратынын білді. Ол Фушенің одан ештеңе күтпейтінін, керісінше Талейранның таңдауына лайық екенін дәлелдеу үшін барын салатынын білді; өзін дәлелдейтін нәрсесі бар адам сіз үшін тауды қопарады. Ақырында, ол Фушемен қарым-қатынасы жеке сезімдермен былғанбайтын өзара мүддеге негізделетінін білді. Таңдау мінсіз болды; қастандық жасаушылар Наполеонды тақтан тайдыра алмаса да, мұндай күшті, бірақ екіталай серіктестердің одағы іске үлкен қызығушылық тудырды; Императорға қарсылық біртіндеп тарала бастады. Содан бері Талейран мен Фуше жемісті жұмыс істеді.
Мүмкіндік болған кезде, дұшпанмен татуласып, оны өз қызметіңізге қоюға тырысыңыз. Ешқашан дұшпандардың болуы сізді мазасыздандырмасын — нақты жауларыңыздың қайда екенін білмегеннен көрі, бір-екі ашық қарсыласыңыздың болғаны әлдеқайда жақсы. Билік адамы қақтығысты құптайды, дұшпандарды белгісіздік кезінде сенуге болатын, нық қадамды жауынгер ретіндегі өз беделін нығайту үшін пайдаланады.
Бейне: Алғыссыздық араны. Арыстанның аузына саусағыңды салсаң не болатынын біле тұра, сен одан аулақ жүрер едің. Ал достарға келгенде мұндай сақтық танытпайсың, егер оларды жұмысқа алсаң, олар сені алғыссыздықпен тірідей жеп қояды.
Беделді пікір: Дұшпандарды өз пайдаңызға қалай қолдану керектігін біліңіз. Сіз қылыштың жүзінен емес (ол сізді кесіп түседі), сабынан ұстауды үйренуіңіз керек, бұл сізге өзіңізді қорғауға мүмкіндік береді. Данышпан адам өз дұшпандарынан ақымақтың достарынан алған пайдасынан көбірек пайда көреді. (Балтасар Грациан, 1601–1658)
3-ЗАҢ. НИЕТІҢДІ ЖАСЫР
ТҰЖЫРЫМ Өз әрекеттеріңіздің мақсатын ешқашан ашпау арқылы адамдарды есеңгіретіп, белгісіздікте ұстаңыз. Егер олар сіздің не ойлап жүргеніңізді білмесе, қорғаныс дайындай алмайды. Оларды қате жолмен тым алысқа апарыңыз, түтінмен қымтаңыз, олар сіздің ниетіңізді түсінгенше тым кеш болады.
Бүгінгі таңда алаяқ болмай өмір сүру мүмкін болмаса да, алаяқ болып көрінбеңіз. Ең үлкен айлакерлігіңіз — айлакерлік болып көрінетін нәрсені жасыруда болсын. (Балтасар Грациан, 1601–1658)
БИЛІК КІЛТТЕРІ
Көптеген адамдар — «ашық кітап» сияқты. Олар өз сезімдерін айтады, әр мүмкіндікте өз пікірлерін білдіреді және өз жоспарлары мен ниеттерін үнемі ашып отырады. Олар мұны бірнеше себептерге байланысты жасайды. Біріншіден, өз сезімдерің мен болашақ жоспарларың туралы сөйлесу оңай әрі табиғи нәрсе. Тіліңді тию және не айтып жатқаныңды бақылау күш-жігерді талап етеді. Екіншіден, көптеген адамдар адал және ашық болу арқылы адамдардың жүрегін жаулап, өздерінің жақсы мінезін көрсетеміз деп сенеді. Олар қатты қателеседі. Шындығында, адалдық — бұл өткір емес, керісінше, кескеннен гөрі көбірек қан жағатын дөрекі құрал. Сіздің адалдығыңыз адамдарды ренжітуі мүмкін; сезімдеріңіз бен ойларыңыздың өрескел әрі ұсқынсыз шындығын айтқаннан көрі, сөздеріңізді түзетіп, адамдарға олар естігісі келетін нәрсені айту әлдеқайда ақылдылық. Ең бастысы, тым ашық болу арқылы сіз өзіңізді сондай болжамды және таныс етесіз, сондықтан сізді құрметтеу немесе сізден қорқу мүмкін болмайды, ал мұндай эмоцияларды тудыра алмайтын адамның қолына билік жиналмайды.
Егер сіз билікке ұмтылсаңыз, адалдықты тез арада жинап қойыңыз да, өз ниетіңізді жасыру өнеріне жаттығыңыз. Бұл өнерді меңгерсеңіз, сіз әрқашан басымдыққа ие боласыз. Ниетті жасыра білудің негізінде адам табиғаты туралы қарапайым шындық жатыр: біздің алғашқы түйсігіміз әрқашан сыртқы көрініске сену болып табылады. Біз көрген және естіген нәрселеріміздің шындығына үнемі күмән келтіріп жүре алмаймыз — сыртқы көріністер басқа бір нәрсені жасырып тұр деп үнемі ойлау бізді қажытып, қорқытар еді. Бұл факт өз ниетіңізді жасыруды салыстырмалы түрде оңай етеді. Адамдардың көз алдында өзіңіз қалайтындай көрінетін нысанды, қол жеткізгіңіз келетіндей көрінетін мақсатты көрсетсеңіз болғаны, олар сыртқы көріністі шындық деп қабылдайды.
Ниетіңізді жасырудың бір жолы — өз қалауларыңыз бен мақсаттарыңыз туралы шексіз сөйлеу, бірақ тек шынайы мақсаттарыңыз туралы емес. Осылайша сіз бір оқпен үш қоянды атасыз: сіз мейірімді, ашық және сенімді болып көрінесіз; өз ниетіңізді жасырасыз; және бәсекелестеріңізді уақытты босқа кетіретін жалған іздерге түсіресіз.
Адамдарды жаңылыстырудың тағы бір қуатты құралы — жалған шынайылық. Адамдар шынайылықты адалдықпен оңай шатастырады. Айтқан сөзіңізге өзіңіз сенетіндей көріну сөздеріңізге үлкен салмақ береді. Яго Отеллоны осылай алдап, құртты: оның эмоцияларының тереңдігін, Дездемонаның сатқындығы туралы айтқандағы көрінеу шынайылығын көргенде, Отелло оған қалай сенбесін?
КҮНДІЗ МҰХИТТАН БАЙҚАТПАЙ ӨТУ Бұл — уақыт өте келе таныстық атмосферасына немесе әсеріне бөленетін «қасбет» (сыртқы көрініс) жасау дегенді білдіреді, соның ішінде стратег барлығы анық таныс нәрселерді көруге дағдыланған кезде байқатпай әрекет ете алады.
ТӨМЕНДЕГІ ҮЗІНДІ ТОМАС КЛИРИДІҢ «ЖАПОНДЫҚ СОҒЫС ӨНЕРІ» (1991) КІТАБЫНДА КЕЛТІРІЛГЕН «ОТЫЗ АЛТЫ СТРАТАГЕМАДАН» АЛЫНҒАН.
Егер сіз алдамшыларды егжей-тегжейлі өтіріктер мен ойдан шығарылған оқиғаларды айтатын түрлі-түсті жандар деп ойласаңыз, қателесесіз. Ең мықты алдамшылар ешкімнің назарын аудартпайтын, қарапайым әрі көзге түспейтін келбетті пайдаланады. Олар асыра сілтеген сөздер мен іс-қимылдардың бірден күдік тудыратынын біледі. Керісінше, олар өз нысаналарын таныс, күнделікті және зиянсыз нәрселермен қоршайды.
Адамдардың назарын таныс нәрселермен бәсеңдеткеннен кейін, олар сыртынан жасалып жатқан айланы байқамай қалады. Сіздің түтін пердеңіз (мақсатты жасыруға арналған бүркеме) неғұрлым сұр және біркелкі болса, ол сіздің ниеттеріңізді соғұрлым жақсы жасырады.
Түтін пердесінің ең қарапайым түрі — бет әлпеті. Қарапайым, оқылмайтын сыртқы келбеттің артында кез келген астыртын әрекетті байқатпай жоспарлауға болады. Бұл — тарихтағы ең қуатты адамдар жетілдіруді үйренген қару. Франклин Д. Рузвельттің жүзінен ештеңе оқу мүмкін емес деп айтылатын. Барон Джеймс Ротшильд өмір бойы өзінің шынайы ойларын қарапайым күлімсіреу мен ерекшеліксіз көзқарастардың артына жасыруды әдетке айналдырған.
Есіңізде болсын: жарқыраған түстеріңізді бәсеңдету, көзге түспейтін маска кию үшін шыдамдылық пен кішіпейілділік қажет. Мұндай қарапайым маска киюге тура келгеніне ренжімеңіз — көбінесе сіздің жұмбақтығыңыз адамдарды өзіне тартып, сізді билік иесі ретінде көрсетеді.
Бейне: Қой терісі. Қой ешқашан қарақшылық жасамайды, қой ешқашан алдамайды, қой керемет момын әрі жуас. Арқасына қой терісін жамылған түлкі тауық қорасына еркін кіре алады.
Билік сөзі: Сіз бір бекіністі тұтқиылдан басып алғысы келіп, өз жоспарын жауына жариялаған шебер генералды естідіңіз бе? Мақсатыңызды бүркеп, ілгерілеуіңізді жасырыңыз; қарсы тұру мүмкін болмағанша, шайқас аяқталғанша жоспарыңыздың ауқымын ашпаңыз. Соғыс жариялағанға дейін жеңіске жетіңіз. Бір сөзбен айтқанда, жоспарлары олар өткен қираған елдер арқылы ғана белгілі болатын жауынгер халықтарға еліктеңіз. (Нинон де Ланкло, 1623–1706)
4-ЗАҢ: ҚАЖЕТТІЛІКТЕН ӘРДАЙЫМ АЗ СӨЙЛЕҢІЗ
ҮКІМ
Сіз адамдарды сөзбен таңғалдыруға тырысқанда, неғұрлым көп сөйлесеңіз, соғұрлым қарапайым көрінесіз және жағдайды бақылаудан шығарып аласыз. Тіпті мағынасыз нәрсе айтып тұрсаңыз да, егер оны бұлыңғыр, соңы ашық және сфинкс тәрізді (ежелгі Мысырдағы жұмбақ мүсін сияқты сыр бермейтін) етіп жеткізсеңіз, ол ерекше болып көрінеді. Мықты адамдар аз сөйлеу арқылы әсер қалдырады және сескендіреді. Неғұрлым көп сөйлесеңіз, соғұрлым ақымақ нәрсе айтып қою ықтималдығыңыз жоғары болады.
Жолы болмай жүрген сценарист Майкл Арлен 1944 жылы Нью-Йоркке барады. Мұңын басу үшін ол атақты «21» мейрамханасына бас сұғады. Холлда ол Сэм Голдуинмен кездесіп қалады, ол оған бәйге аттарын сатып алу туралы тиімсіз кеңес береді. Барда Арлен ескі танысы Луис Б. Майерді жолықтырады, ол одан болашақ жоспарлары туралы сұрайды. «Мен жаңа ғана Сэм Голдуинмен сөйлесіп едім... » деп бастайды Арлен. «Ол саған қанша ұсынды? » — деп сөзін бөледі Майер. «Жеткіліксіз», — деп жауап береді ол жалтармалы түрде. «Отыз апта үшін он бес мың алар ма едің? » — деп сұрайды Майер. Бұл жолы Арлен еш мүдірместен: «Иә», — деп жауап береді.
КЛИФТОН ФАДИМАННЫҢ «LITTLE, BROWN BOOK OF ANECDOTES» ЖИНАҒЫНАН.
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Билік — көп жағдайда сыртқы көрініс ойыны, ал сіз қажеттіліктен аз сөйлегенде, еріксіз түрде өзіңізден ұлырақ әрі қуаттырақ болып көрінесіз. Сіздің үнсіздігіңіз басқаларды ыңғайсыз жағдайға қалдырады. Адамдар — түсіндіру мен талдаудың машиналары; олар сіздің не ойлап тұрғаныңызды білуі керек. Сіз нені көрсететініңізді мұқият бақылағанда, олар сіздің ниетіңізді немесе мақсатыңызды түсіне алмайды.
Сіздің қысқа жауаптарыңыз бен үнсіздігіңіз оларды қорғанысқа итермелейді. Олар үнсіздікті толтыру үшін асығыс сөйлеп, өздері және әлсіз тұстары туралы құнды ақпараттарды ашып қояды. Олар сізбен кездесуден кейін өздерін тоналғандай сезініп қайтады және үйіне барып, сіздің әрбір сөзіңізді саралайды. Сіздің қысқа пікірлеріңізге деген бұл ерекше назар сіздің билігіңізді арттыра түседі.
Жас кезінде суретші Энди Уорхол адамдармен сөйлесу арқылы оларға қалаған нәрсеңді істету мүмкін емес екенін түсінеді. Олар сізге қарсы шығады, тілектеріңізге кедергі жасайды немесе жай ғана қырсықтықтан бағынбай қояды. Ол бірде досына: «Мен үндемеген кезде билігің көбірек болатынын түсіндім», — деген екен.
Кейінгі өмірінде Уорхол бұл стратегияны үлкен жетістікпен қолданды. Оның сұхбаттары көріпкелдік сөздерге ұқсайтын: ол түсініксіз, екіұшты бірдеңе айтатын, ал сұхбат алушы оның мағынасыз фразаларының артында терең бір нәрсе бар деп ойлап, оны шешуге тырысып, әуре-сарсаңға түсетін. Уорхол өз жұмысы туралы сирек айтатын; ол талдау жасауды басқаларға қалдыратын. Өз еңбегі туралы неғұрлым аз айтқан сайын, адамдар ол туралы соғұрлым көп сөйлесетін. Олар неғұрлым көп сөйлеген сайын, оның жұмысының құны да соғұрлым жоғарылай түсетін.
Қажеттіліктен аз сөйлеу арқылы сіз мағыналылық пен билік бейнесін жасайсыз. Сондай-ақ, неғұрлым аз сөйлесеңіз, соғұрлым ақымақ немесе қауіпті нәрсе айтып қою қаупі азаяды. 1825 жылы Ресей тағына жаңа патша Николай I отырады. Елді модернизациялауды — оның өнеркәсібі мен азаматтық құрылымдарын Еуропаның қалған бөлігіне жеткізуді талап еткен либералдардың бастауымен бірден көтеріліс бұрқ ете түседі. Бұл көтерілісті (Декабристер көтерілісі — 1825 жылғы Ресейдегі монархияға қарсы дворяндардың қарулы шығуы) аяусыз басып тастаған Николай I оның жетекшілерінің бірі Кондратий Рылеевті өлім жазасына кеседі. Жаза орындалатын күні Рылеев дар ағашында мойнына сыртмақ салынған күйі тұрады. Сәлден соң дар ағашының қақпағы ашылады — бірақ Рылеев асылып тұрғанда арқан үзіліп кетіп, ол жерге құлайды. Ол кезде мұндай оқиғалар тәңірдің белгісі немесе көктің еркі деп есептелетін және осылайша өлімнен аман қалған адам әдетте кешірілетін. Рылеев соққыдан есеңгіреп, үсті-басы кірлеп, бірақ аман қалғанына сеніп, орнынан тұра жатып халыққа: «Көрдіңіздер ме, Ресейде ештеңені дұрыс істей алмайды, тіпті арқан есуді де білмейді! » — деп айқайлайды.
Шабарман бірден Қысқы сарайға сәтсіз асу туралы хабармен жетеді. Бұл күтпеген жағдайға көңілі толмаса да, Николай I кешірім туралы жарлыққа қол қоя бастайды. Бірақ кенет: «Рылеев бұл кереметтен кейін бірдеңе айтты ма? » — деп сұрайды патша шабарманынан. «Мәртебелім, — деп жауап береді шабарман, — ол Ресейде тіпті арқан есуді де білмейді деді».
«Олай болса, — дейді патша, — біз керісінше екенін дәлелдейік», — деп кешірім қағазын жыртып тастайды. Келесі күні Рылеев қайта асылды. Бұл жолы арқан үзілмеді.
Ай толған кезде ұлулар толық ашылады; Мұны көрген шаян оның ішіне тас не балдыр тастайды, Содан кейін ұлу қайта жабыла алмайды да, Шаянға азық болады. Аузын тым көп ашып, өзін тыңдаушының еркіне тапсырған жанның тағдыры да осындай. (Леонардо да Винчи, 1452–1519)
Сабақ алыңыз: сөз ауыздан шыққан соң, оны қайтара алмайсыз. Оларды бақылауда ұстаңыз. Әсіресе мысқылға абай болыңыз: улы сөздеріңізден алған сәтсіз ләззатыңыз оның өтеуі ретінде төлейтін құныңыздан әлдеқайда аз болады.
Бейне: Дельфи оракулы (ежелгі гректердегі құдайдың атынан сөйлейтін көріпкел). Келушілер Оракулға кеңес алуға келгенде, абыз әйел мағынасы мен маңызы зор көрінетін бірнеше жұмбақ сөздер айтатын. Оракулдың сөзіне ешкім қарсы шықпайтын — олар өмір мен өлімге билік жүргізетін.
Билік сөзі: Ешқашан бағыныштыларыңнан бұрын өз ернің мен тісіңді қимылдатпа. Мен неғұрлым ұзақ үндемесем, басқалар соғұрлым тезірек еріндері мен тістерін қимылдатады. Олар сөйлеген сайын, мен олардың шынайы ниеттерін түсіне аламын... Егер билеуші жұмбақ болмаса, министрлер үнемі иемдену мен пайдалану мүмкіндігін іздейтін болады. (Хань Фэй-цзы, қытай философы, б. з. д. III ғасыр)
5-ЗАҢ: КӨП НӘРСЕ БЕДЕЛГЕ БАЙЛАНЫСТЫ – ОНЫ ӨЗ ӨМІРІҢІЗДЕЙ ҚОРҒАҢЫЗ
ҮКІМ
Бедел — биліктің іргетасы. Тек бедел арқылы ғана сіз сескендіріп, жеңіске жете аласыз; алайда ол бір рет шатқаяқтаса, сіз осал боласыз және жан-жақтан шабуылға ұшырайсыз. Беделіңізді мінсіз етіңіз. Ықтимал шабуылдарды әрдайым бақылап отырыңыз және олар орын алмас бұрын тойтарыс беріңіз. Сонымен қатар, жауларыңыздың беделінен саңылау тауып, оларды жоюды үйреніңіз. Содан кейін шетке шығып, қоғамдық пікірдің оларды жазалағанын бақылаңыз.
Цицерон айтқандай, тіпті даңққа қарсы шыққандардың өздері де оған қарсы жазған кітаптарының мұқабасында өз есімдерінің болғанын қалайды және оны менсінбегені үшін танымал болудан үміттенеді. Басқаның бәрі саудаға салынуы мүмкін: қажет болса, біз достарымызға дүниемізді де, өмірімізді де береміз; бірақ өз даңқымызды бөлісу немесе беделімізді біреуге сыйға тарту жағдайы мүлдем кездеспейді. (Монтень, 1533–1592)
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Айналамыздағы адамдар, тіпті ең жақын достарымыз да белгілі бір дәрежеде жұмбақ әрі түсініксіз болып қала береді. Олардың мінез-құлқында ешқашан ашпайтын құпия тұстары болады. Егер біз бұл туралы ұзақ ойлансақ, басқа адамдардың жұмбақтығы бізді мазасыздандыруы мүмкін, өйткені бұл адамдарға шынайы баға беруді мүмкін болмайтын етеді. Сондықтан біз бұл фактіні елемеуді және адамдарды сыртқы келбетіне, көзімізге көрінетін нәрселерге — киіміне, іс-қимылына, сөзіне, іс-әрекетіне қарай бағалауды жөн көреміз. Әлеуметтік ортада сыртқы көрініс біздің барлық дерлік пайымдауларымыздың барометрі (мұнда — көрсеткіші) болып табылады және сіз ешқашан басқаша ойлап алданбауыңыз керек. Бір қате қадам, сыртқы келбетіңіздегі бір оғаш немесе кенет өзгеріс апатқа әкелуі мүмкін.
Өз қолыңызбен жасаған беделді қалыптастыру мен сақтаудың маңызы осында.
Сол бедел сізді сыртқы көріністердің қауіпті ойынында қорғайды, басқалардың өткір көздерін сіздің шынайы болмысыңызды білуден алшақтатады және әлемнің сізді қалай бағалайтынына бақылау жасауға мүмкіндік береді — бұл өте қуатты позиция.
Бастапқыда сіз жомарттық, адалдық немесе айлакерлік болсын, бір ерекше қасиетіңізбен бедел қалыптастыруға тырысуыңыз керек. Бұл қасиет сізді ерекшелеп, басқалардың сіз туралы сөйлесуіне негіз болады. Содан кейін өз беделіңізді мүмкіндігінше көп адамға танытасыз (бірақ абайлап, біртіндеп және нық негізде жасаңыз) және оның өрттей қалай тарайтынын бақылайсыз.
Мықты бедел сіздің ықпалыңызды арттырады және көп күш жұмсамай-ақ күшті тұстарыңызды асыра көрсетуге мүмкіндік береді. Ол сондай-ақ сіздің айналаңызда құрмет, тіпті қорқыныш тудыратын аура жасай алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Африка шөліндегі ұрыстарда неміс генералы Эрвин Роммель айлакерлігі мен алдамшы маневрлерімен танымал болды, бұл оған қарсы шыққандардың бәріне үрей ұялатты. Тіпті оның күштері азайған кезде және британдық танктер одан бес есе көп болғанда да, оның келе жатқаны туралы хабар тараған бойда тұтас қалалар эвакуацияланатын.
Жаман беделмен өмір сүргенше, ар-ұждан азабымен күресу оңайырақ. (Фридрих Ницше, 1844–1900)
Беделіңізді қарапайым етіңіз және оны бір керемет қасиетке негіздеңіз. Бұл жалғыз қасиет — мейлі ол тиімділік болсын немесе тартымдылық болсын — сіздің келе жатқаныңызды хабарлайтын және басқаларды сиқырлап қоятын өзіндік визиткаңызға айналады.
Бедел — мұқият жинап, сақтау керек қазына. Әсіресе оны алғаш қалыптастырып жатқанда, кез келген шабуылдарды алдын ала болжай отырып, оны қатаң қорғауыңыз керек. Ол нығайғаннан кейін, жауларыңыздың жала жапқан сөздеріне ашуланбаңыз немесе өзіңізді қорғауға тырыспаңыз — бұл сіздің беделіңізге деген сенімділікті емес, сенімсіздікті көрсетеді. Оның орнына биік болыңыз және өзіңізді қорғау кезінде ешқашан дәрменсіз болып көрінбеңіз. Екінші жағынан, басқа адамның беделіне шабуыл жасау — өте қуатты қару, әсіресе сіздің билігіңіз оныкінен аз болған кезде. Мұндай шайқаста оның жоғалтары көп, ал сіздің әлі де шағын беделіңіз ол қарсы оқ атқанда нысана болуға тым кішкентай. Бірақ бұл тактиканы шеберлікпен қолдану керек; сіз ұсақ кек алумен айналысып жатқандай көрінбеуіңіз керек. Егер сіз жауыңыздың беделін шеберлікпен бұзбасаңыз, абайсызда өз беделіңізді құртасыз.
Шабуылда ешқашан тым шектен шықпаңыз, өйткені бұл сіз жала жауып жатқан адамнан гөрі сіздің кекшілдігіңізге көбірек назар аудартады. Өз беделіңіз нық болғанда, қарсыласыңызды әлсірету үшін сатира мен келеке сияқты нәзік тактикаларды қолданыңыз, сонымен бірге өзіңізді тартымды әрі қу адам ретінде көрсетіңіз. Қуатты арыстан өз жолында кездескен тышқанмен ойнайды — кез келген басқа реакция оның қорқынышты беделіне нұқсан келтірер еді.
Бейне: Алмастар мен лағылдарға толы шахта. Сіз оны қаздыңыз, таптыңыз және енді байлығыңызға кепілдік берілді. Оны өз өміріңіздей қорғаңыз. Қарақшылар мен ұрылар жан-жақтан пайда болады. Байлығыңызды ешқашан табиғи нәрсе деп қабылдамаңыз және оны үнемі жаңартып отырыңыз — уақыт асыл тастардың жылтырын азайтып, оларды көзден таса етеді.
Билік сөзі: Сондықтан менің сарай маңындағы қызметкерім өзінің ішкі құндылығын шеберлік пен айламен нығайтқанын және ол бейтаныс жерге барғанда оның алдында жақсы беделі жүргенін қалаймын... Өйткені көпшіліктің пікіріне негізделген даңқ адамның құндылығына деген мызғымас сенімді тудырады, ол содан кейін оған бейімделген және дайындалған саналарда оңай нығаяды. (Бальдассаре Кастильоне, 1478–1529)
6-ЗАҢ: ҚАНДАЙ ЖАҒДАЙДА ДА НАЗАР АУДАРТЫҢЫЗ
ҮКІМ
Барлық нәрсе сыртқы көрінісіне қарай бағаланады; көрінбейтін нәрсе ештеңеге татымайды. Сондықтан ешқашан топтың ішінде адасып қалмаңыз немесе ұмытылып кетпеңіз. Ерекшеленіңіз. Қандай жағдай болмасын, көзге түсіңіз. Қарапайым және жасқаншақ бұқарадан гөрі ірірек, жарқынырақ, жұмбақ болып көріну арқылы өзіңізді назар аударатын магнитке айналдырыңыз.
АРА МЕН ХАНЗАДА «Ине құйрық» есімді ара өзін мәңгілікке танымал ететін бір ерлік іздеп ұзақ жүреді. Сөйтіп, бір күні ол патша сарайына кіріп, төсекте жатқан кішкентай ханзаданы шағып алады. Ханзада қатты айқайлап оянады. Патша мен оның сарай қызметкерлері не болғанын көруге асығады. Ханзада ара оны қайта-қайта шаққан сайын айқайлай береді. Сарай қызметкерлері араны ұстауға тырысады, бірақ әрқайсысы кезекпен шағылады. Бүкіл патша әулеті жиналады, хабар тез тарап, халық сарайға ағылады. Қалада дүрбелең басталып, барлық жұмыс тоқтайды. Ара өз күшін сарқып, өлер алдында өзіне былай дейді: «Даңқсыз есім — жалынсыз от сияқты. Қандай жолмен болса да назар аударуға ештеңе жетпейді». (Үнді ертегісі)
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Айналаңыздағылардан гөрі жарқырап тұру — ешкімнің бойында туа біткен дағды емес. Сіз назар аударуды үйренуіңіз керек. Мансабыңыздың басында сіз өз есіміңіз бен беделіңізді басқалардан ерекшелейтін бір сапаға, бейнеге байланыстыруыңыз керек. Бұл бейне өзіндік киім үлгісі немесе адамдарды қызықтыратын және айтылатын мінез-құлық ерекшелігі болуы мүмкін. Бейне қалыптасқаннан кейін сізде сыртқы келбет, аспанда өз жұлдызыңыздың орны болады.
Сіздің бұл ерекше бейнеңіз қайшылықты болмауы керек, немесе шабуылға ұшырау — жаман нәрсе деп ойлау — қателік. Шындық бұған мүлдем қарама-қайшы. Бір сәт қана жарқ етіп сөніп қалмау үшін және танымалдылығыңызды басқа біреу басып кетпеуі үшін, сіз назардың түрлерін талғамауыңыз керек; соңында кез келген назар сіздің пайдаңызға жұмыс істейді.
Людовик XIV-нің сарайында көптеген талантты жазушылар, суретшілер, сұлулар мен ізгі ниетті адамдар болды, бірақ ерекше герцог де Лозеннен артық ешкім туралы айтылған жоқ. Герцог қысқа бойлы, тіпті ергежейліге жақын болатын және ол ең өрескел мінез-құлықтарға бейім еді — ол патшаның көңілдесімен болды, тек басқа сарай қызметкерлерін ғана емес, патшаның өзін де ашық балағаттады. Алайда, Людовик герцогтың оғаштықтарына сондайлықты баурап алғаны сонша, оның сарайда болмағанына төзе алмайтын. Бұл қарапайым болатын: герцог мінезінің оғаштығы назар аудартатын. Адамдар оған бауыр басып қалған соң, оның кез келген жағдайда қастарында болғанын қалады.
Қоғам қарапайым ортадан жоғары тұратын, өмірден де ірі тұлғаларды аңсайды. Сондықтан сізді ерекшелейтін және өзіңізге назар аудартатын қасиеттерден ешқашан қорықпаңыз. Қайшылықтарды, тіпті жанжалдарды іздеңіз. Еленбегеннен гөрі шабуылға ұшырау, тіпті жалаға қалу жақсы.
Егер сіз назар аударуға мүмкіндік аз, төменгі позицияда болсаңыз, тиімді айла — ең көрнекті, ең танымал, ең қуатты адамға шабуыл жасау. XVI ғасырдың басында Пьетро Аретино есімді жас римдік қызметші бала өлең жазушы ретінде назар аударғысы келгенде, ол Папаны және оның үй піліне деген сүйіспеншілігін мазақ ететін сатиралық өлеңдер сериясын жариялауды ұйғарады. Бұл шабуыл Аретиноны бірден жұртшылықтың назарына іліктірді. Билік басындағы адамға жасалған жала шабуылы да сондай әсер береді. Алайда, жұртшылықтың назарын аударғаннан кейін мұндай тактикаларды сирек қолдануды ұмытпаңыз, әйтпесе бұл әрекет жалықтырып жіберуі мүмкін.
Назар ортасына түскеннен кейін, назар аудару әдісін үнемі бейімдеп және түрлендіріп, оны жаңартып отыруыңыз керек. Егер олай істемесеңіз, жұртшылық шаршайды, сізді әдеттегі нәрсе деп қабылдайды және жаңа жұлдызға көшеді. Бұл ойын үнемі қырағылық пен шығармашылықты талап етеді. Пабло Пикассо өзінің көлеңкеде қалуына ешқашан жол бермеген; егер оның есімі белгілі бір стильмен тым тығыз байланысты болса, ол барлық күтулерге қайшы келетін жаңа картиналар сериясымен жұртшылықты әдейі таңғалдыратын. Ол көрермендердің оның жұмысына тым үйреніп кетуіне жол бергенше, ұсқынсыз әрі мазасыз бір нәрсе жасаған жақсы деп есептеді. Түсініңіз: адамдар іс-әрекетін алдын ала болжауға болатын адамнан өздерін жоғары сезінеді. Егер сіз олардың күткеніне қарсы ойнау арқылы кімнің бақылауда екенін көрсетсеңіз, сіз әрі құрметке ие боласыз, әрі олардың тұрақсыз назарын ұстап тұрасыз.
Тіпті маған тіл тигізіп жатса да, мен өз атақ-даңқымды алып жатырмын. (Пьетро Аретино, 1492–1556)
Бейне: Рампа жарығы (театрдағы сахна шамдарының сәулесі, көпшілік назары). Осы жарқыраған жарыққа шыққан актер ерекше тұлғаға айналады. Барлық көз соған қадалады. Назардың тар сәулесінде бір уақытта тек бір актерге ғана орын бар; өзіңізді оның ортасына айналдыру үшін қолдан келгеннің бәрін жасаңыз. Қимылдарыңызды сондай ірі, қызықты және таңғалдырарлық етіп жасаңыз, сонда жарық сізде қалады да, басқа актерлер көлеңкеде қалады.
Билік сөзі: Көрінетін болыңыз және көзге түсіңіз... Көрінбейтін нәрсе жоқпен тең... Бүкіл жаратылысты ең алғаш жарқыратқан — жарық болатын. Көрініс көптеген бос орындарды толтырады, кемшіліктерді жасырады және бәріне екінші өмір сыйлайды, әсіресе ол шынайы қасиетпен нығайтылған кезде. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
7-ЗАҢ: ЖҰМЫСТЫ БАСҚАЛАРҒА ІСТЕТІҢІЗ, БІРАҚ БАРЛЫҚ АТАКӨПТІ ӨЗІҢІЗГЕ АЛЫҢЫЗ
ҮКІМ
Өз мақсатыңызды ілгерілету үшін басқа адамдардың даналығын, білімін және қара жұмысын пайдаланыңыз. Мұндай көмек сіздің құнды уақытыңыз бен қуатыңызды үнемдеп қана қоймай, сізге тиімділік пен жылдамдықтың құдайындай аура береді. Соңында көмекшілеріңіз ұмытылады, ал сіздің есіміңіз есте қалады. Басқалар сіз үшін істей алатын нәрсені ешқашан өзіңіз істемеңіз.
СОҚЫР ТАУЫҚ Көру қабілетінен айырылған және тамақ іздеп жер қазуға дағдыланған бір тауық, соқыр болса да, бәрібір тырысып жер қазуын жалғастыра береді. Бұл еңбекқор ақымаққа оның не пайдасы болды? Оның нәзік аяқтарын аяған екінші бір қырағы тауық оның қасынан бір елі қалмай, жер қазбай-ақ басқаның еңбегінің жемісін жейді. Соқыр тауық арпа дәнін қазып алған сайын, оның сақ серігі оны жеп қойып отырады. (Готтхольд Лессингтің мысалдары, 1729–1781)
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Билік әлемі джунгли динамикасына ие: онда аң аулап, өлтіру арқылы күн көретіндер бар, сондай-ақ басқалардың аулаған аңымен қоректенетін жануарлардың (гиеналар, өліксендер) үлкен саны бар. Соңғылары, қиялы азырақ түрлер, көбінесе билік құру үшін қажетті жұмысты атқаруға қабілетсіз. Алайда олар ерте түсінеді: егер олар жеткілікті ұзақ күтсе, олар әрқашан өздері үшін жұмыс істейтін басқа жануарды таба алады. Аңқау болмаңыз: дәл қазір сіз қандай да бір жобада тер төгіп жатқанда, төбеңізде сіздің шығармашылығыңыздың есебінен өмір сүрудің, тіпті гүлденудің жолын іздеп жүрген өліксендер айналып жүр. Бұл туралы шағымдану немесе ашудан өзіңізді тоздыру пайдасыз. Өзіңізді қорғап, ойынға қосылғаныңыз абзал. Билік базасын құрғаннан кейін өзіңіз де өліксенге айналыңыз, сонда көп уақытыңыз бен қуатыңызды үнемдейсіз.
Суретші Питер Пауль Рубенс мансабының соңында тапсырыстардың көптігінен басы айналды. Ол арнайы жүйе құрды: өзінің үлкен шеберханасында ондаған мықты суретшілерді жұмысқа алды, бірі киімдерді салуға, екіншісі фонды бейнелеуге маманданды. Ол бір уақытта көптеген кенептермен жұмыс істейтін үлкен өндірістік желіні жасап шығарды. Шеберханаға маңызды клиент келгенде, Рубенс жалдамалы суретшілерін сол күнге үйлеріне жіберетін. Клиент балконнан бақылап тұрғанда, Рубенс керемет жылдамдықпен және сенгісіз энергиямен сурет салатын. Клиент аз уақыт ішінде осыншама көп шедеврлер жасай алатын бұл ғажайып адамға таңғалып кететін.
Шындығында, егер аңшы күйменің қауіпсіздігіне сенсе, алты аттың аяғын пайдаланса және Ван Лянға тізгінді ұстатса, ол шаршамайды және жүйрік аңдарды оңай қуып жетеді. Енді ол күйменің артықшылығынан бас тартты, аттардың пайдалы аяқтары мен Ван Лянның шеберлігін тәрк етіп, аңдардың соңынан жүгіру үшін төмен түсті делік, тіпті оның аяқтары Лю Чидікіндей жүйрік болса да, ол аңдарды қуып жетуге үлгермейді. Шын мәнінде, егер жақсы аттар мен мықты күймелер іске қосылса, тіпті қарапайым қызметшілер де аңдарды ұстауға қабілетті болады.
ХАН ФЭЙ-ЦЗЫ, ҚЫТАЙ ФИЛОСОФЫ, Б. З. Д. III ҒАСЫР.
Бұл Заңның мәні мынада: барлық мақтау-марапатты өзіңізге ала отырып, басқаларды өзіңіз үшін жұмыс істетуді үйреніңіз, сонда сіз құдіретті де қуатты көрінесіз. Егер сіз барлық жұмысты өзім істеуім керек деп ойласаңыз, энергияңызды босқа кетіріп, тез тозасыз. Өзіңізде жоқ дағдылар мен шығармашылық қабілеті бар адамдарды табыңыз. Не оларды жұмысқа алып, өз атыңызды олардың атынан жоғары қойыңыз, немесе олардың еңбегін алып, өз игілігіңізге жаратудың жолын табыңыз. Осылайша олардың шығармашылығы сіздікіне айналады және сіз әлемге данышпан болып көрінесіз.
Бұл заңның замандастарыңыздың еңбегін паразиттік (басқаның еңбегімен күн көру) жолмен пайдалануды қажет етпейтін тағы бір қолданысы бар: өткенді, яғни білім мен даналықтың алып қоймасын пайдаланыңыз. Исаак Ньютон мұны «алыптардың иығында тұру» деп атаған. Ол өз жаңалықтарын ашуда басқалардың жетістіктеріне сүйенгенін меңзеді. Ол өзінің данышпандық аурасының (адамның айналасындағы ерекше тартымдылық энергиясы) үлкен бөлігі көне, ортағасырлық және Қайта өрлеу дәуіріндегі ғалымдардың түсініктерін шебер пайдалана білуінен екенін білді. Шекспир Плутархтан және басқа да жазушылардан сюжеттерді, кейіпкерлерді, тіпті диалогтарды алған, өйткені ол нәзік психология мен ұшқыр сөздерді жазуда Плутархтан ешкім асып түспейтінін білді. Кейінгі қаншама жазушылар өз кезегінде Шекспирден қарыз алды — яғни плагиат (біреудің еңбегін иемденіп алу) жасады?
Адам табиғатына үңілген жазушылар, стратегияның ежелгі шеберлері, адамзаттың ақымақтығы мен надандығының тарихшылары — олардың білімі шаң басып, сіздің келіп, олардың иығына шығуыңызды күтіп тұр. Олардың тапқырлығы сіздің тапқырлығыңыз, олардың шеберлігі сіздің шеберлігіңіз бола алады және олар ешқашан келіп, адамдарға сіздің қаншалықты ерекше емес екеніңізді айтпайды. Сіз өмір бойы өз тәжірибеңізден бірдеңе жасауға тырысып, шексіз қателіктер жіберіп, уақыт пен қуатыңызды босқа кетіре аласыз. Немесе өткеннің әскерлерін пайдалана аласыз. Бисмарк айтқандай: «Ақымақтар өз тәжірибесінен үйренетінін айтады. Мен басқалардың тәжірибесінен пайда көргенді жөн көремін».
Бейне: Құмай. Джунглидегі барлық тіршілік иелерінің ішіндегі ең жеңіл өмір сүретіні сол. Басқалардың ауыр еңбегі оның еңбегіне айналады; олардың тірі қала алмауы оның қорегі болады. Құмайды назарда ұстаңыз — сіз қатты жұмыс істеп жатқанда, ол төбеңізде айналып жүреді. Онымен күреспеңіз, оған қосылыңыз.
Бедел: Білу керек нәрсе көп, өмір қысқа, ал білімсіз өмір — өмір емес. Сондықтан әркімнен білім алу — тамаша әдіс. Осылайша, өзгенің маңдай тері арқылы сіз кемеңгер деген атқа ие боласыз. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
8-ЗАҢ: АДАМДАРДЫ ӨЗІҢЕ КЕЛУГЕ МӘЖБҮРЛЕ — ҚАЖЕТ БОЛСА, ЖЕМ ҚОЛДАН
ҮКІМ
Сіз басқа адамды әрекет етуге мәжбүрлегенде, бақылау сіздің қолыңызда болады. Әрқашан қарсыласыңызды өз жоспарларынан бас тартқызып, өзіңізге келтіргеніңіз дұрыс. Оны керемет олжамен қызықтырыңыз — сосын шабуылдаңыз. Козырьлер сіздің қолыңызда.
Мен бұғыларға жем қойғанда, иіскеуге келген алғашқы аналыққа оқ атпаймын, бүкіл табын жиналғанша күтемін.
ОТТО ФОН БИСМАРК, 1815–1898
БИЛІК КІЛТТЕРІ
Тарих беттерінде мынадай сценарий қанша рет қайталанды: агрессивті көшбасшы өзіне үлкен билік әкелетін бірқатар батыл қадамдар жасайды. Алайда, біртіндеп оның билігі шыңына жетеді және көп ұзамай бәрі оған қарсы шығады. Оның көптеген жаулары бірігеді; билігін сақтап қалуға тырысып, ол әр тарапқа жүгіріп өзін шаршатады және соңында құлайды. Бұл заңдылықтың себебі — агрессивті адам сирек жағдайда толық бақылауда болады. Ол бір-екі қадамнан әріні көре алмайды, осы батыл қадамының немесе басқасының салдарын болжай алмайды. Ол үнемі өсіп келе жатқан жауларының әрекеттеріне және өз асығыс істерінің күтпеген салдарына жауап беруге мәжбүр болғандықтан, оның агрессивті энергиясы өзіне қарсы жұмыс істейді.
Билік әлемінде өзіңізден сұрауыңыз керек: егер мен өзімді ешқашан бақылауда сезінбесем, мәселелерді шешуге және жауларымды жеңуге тырысып, әрлі-берлі жүгірудің мәні не? Неге мен оқиғаларды бағыттаудың орнына, үнемі оларға жауап беруге мәжбүрмін? Жауабы қарапайым: сіздің билік туралы түсінігіңіз қате. Сіз агрессивті әрекетті тиімді әрекетпен шатастырдыңыз. Көбінесе ең тиімді әрекет — артқа шегініп, сабыр сақтау және басқаларға сіз дайындаған тұзақтардан зардап шегуге мүмкіндік беру, жылдам жеңіске емес, ұзақ мерзімді билікке ұмтылу.
Есіңізде болсын: биліктің мәні — бастаманы өз қолыңызда ұстау, басқаларды сіздің қадамдарыңызға жауап беруге мәжбүрлеу, қарсыласыңыз бен айналаңыздағыларды қорғаныста ұстау. Басқа адамдарды өзіңізге келуге мәжбүрлегенде, сіз бірден жағдайды бақылайтын адамға айналасыз. Ал бақылауы бар адамның билігі бар. Бұл позицияға жету үшін екі нәрсе болуы керек: сіз өз эмоцияларыңызды басқаруды үйренуіңіз керек және ешқашан ашуға бой алдырмауыңыз керек; сонымен бірге, адамдардың арандатқанда және қармаққа ілінгенде ашумен жауап беруге бейімділігін пайдалануыңыз керек. Ұзақ мерзімді перспективада басқаларды өзіңізге келуге мәжбүрлеу қабілеті кез келген агрессия құралынан әлдеқайда күшті қару болып табылады.
Қарсыласты өзіңізге келуге мәжбүрлеудің тағы бір артықшылығы — бұл оны сіздің аумағыңызда әрекет етуге итермелейді. Жат жерде болу оны мазасыздандырады және ол жиі асығыс әрекет етіп, қателіктер жібереді. Келіссөздер немесе кездесулер үшін басқаларды өз аумағыңызға немесе өзіңіз таңдаған жерге тарту әрқашан ақылдылық болып табылады. Сіз өз жеріңіздесіз, ал олар ештеңені білмейді және байқаусызда қорғаныс позициясына түседі.
Манипуляция — қауіпті ойын. Біреу өзінің манипуляцияланып жатқанын сезгеннен кейін, оны бақылау қиындай түседі. Бірақ сіз қарсыласыңызды өзіңізге келуге мәжбүрлегенде, сіз онда жағдайды өзі бақылап отырғандай елес тудырасыз.
XIX ғасырдағы ұлы басқыншы барон (байлыққа әділетсіз жолмен жеткен ірі кәсіпкер) Даниэль Дрю қор нарығында ойнаудың шебері болған. Ол белгілі бір акцияны сатып алуды немесе сатуды, бағаны көтеруді немесе түсіруді қалағанда, сирек жағдайда тікелей әрекетке көшетін. Оның айлаларының бірі Уолл-стритке жақын жердегі элиталық клубқа асығып кіріп, қор биржасына бара жатқандай кейіп танытып, маңдайындағы терін сүрту үшін әдеттегі қызыл орамалын шығару болатын. Осы орамалдан бір жапырақ қағаз түсіп қалатын, ал ол оны байқамағандай болатын. Клуб мүшелері үнемі Дрюдің қадамдарын алдын ала білуге тырысатын және акциялар туралы инсайдерлік ақпарат бар сияқты көрінетін сол қағазға бірден жабысатын. Хабар тарап, мүшелер акцияларды жаппай сатып алатын немесе сататын, осылайша Дрюдің ойынына толықтай ілігетін.
Бәрі сіздің жеміңіздің тартымдылығына байланысты. Егер сіздің тұзағыңыз жеткілікті тартымды болса, жауларыңыздың эмоциялары мен тілектерінің толқыны олардың көзін байлайды. Олар неғұрлым ашкөз болса, соғұрлым оларды оңай жетелеуге болады.
Бейне: Бал жағылған аю тұзағы. Аю аулаушы өз олжасының соңынан қумайды; өзінің ауланып жатқанын білетін аюды ұстау мүмкін емес дерлік және ол тығырыққа тірелсе, өте қатыгез болады. Оның орнына аңшы бал жағылған тұзақтар құрады. Ол қуу барысында өзін шаршатпайды және өмірін қатерге тікпейді. Ол жем қояды, сосын күтеді.
Бедел: Жақсы жауынгерлер басқаларды өздеріне келуге мәжбүрлейді және өздері басқаларға бармайды. Бұл басқалар мен өзіңнің бостығың мен толықтығыңның принципі. Сіз қарсыластарды өзіңізге келуге көндіргенде, олардың күші әрқашан бос болады; сіз оларға бармағанша, сіздің күшіңіз әрқашан толық болады. Бостыққа толықтықпен шабуыл жасау — жұмыртқаға тас лақтырғанмен бірдей. (Чжан Юй, XI ғасырдағы «Соғыс өнері» еңбегінің комментаторы)
9-ЗАҢ: ІС-ӘРЕКЕТІҢМЕН ЖЕҢІСКЕ ЖЕТ, ЕШҚАШАН ДӘЛЕЛМЕН ЕМЕС
ҮКІМ
Дәлелдеу арқылы қол жеткізген кез келген сәттік жеңісіңіз, шын мәнінде, Пирр жеңісі (тым ауыр шығынмен келген, іс жүзінде жеңіліске тең жеңіс): сіз тудырған реніш пен қаскөйлік кез келген сәттік пікір өзгерісінен күштірек және ұзағырақ болады. Бір ауыз сөз айтпай-ақ, іс-әрекетіңіз арқылы басқаларды өзіңізбен келісуге мәжбүрлеу әлдеқайда қуатты. Түсіндірмеңіз, көрсетіңіз.
АМАСИСТІҢ ЕҢБЕКТЕРІ
Априй мен сипаттағандай тақтан тайдырылғанда, таққа Амасис отырды. Ол Саис аймағына жататын және Сиуф деп аталатын қаланың тумасы еді. Басында мысырлықтар оны төмен және белгісіз тегі үшін менсінбеді; бірақ кейін ол қатал шараларға бармай-ақ, оларды ақылмен бағындырды. Оның сансыз қазыналарының ішінде алтыннан жасалған аяқ жуатын тегеш болды, оны ол және оның қонақтары кейде аяқтарын жуу үшін пайдаланатын. Ол мұны бөлшектеп, сол материалдан құдайлардың бірінің мүсінін жасатты, сосын оны қаланың ең қолайлы деген жеріне орнатты. Мысырлықтар мүсінге үнемі келіп, оған үлкен құрметпен қарады және Амасис мұның оларға әсерін естіген бойда, жиналыс шақырып, бұл қасиетті мүсіннің бір кездері өздері аяқ жуған, кіші дәретке барған және құсқан аяқ жуатын тегеш екенін ашты. Ол сөзін жалғап, өзінің де жағдайы осындай екенін, бір кездері қарапайым адам болғанын, ал қазір олардың патшасы екенін айтты; сондықтан олар өзгерген аяқ тегешіне қалай құрмет көрсетсе, оған да солай құрмет көрсетулері керек екенін түсіндірді. Осылайша мысырлықтар оны өз қожайыны ретінде қабылдауға көнді.
ТАРИХ, ГЕРОДОТ, Б. З. Д. БЕСІНШІ ҒАСЫР.
БИЛІК КІЛТТЕРІ
Билік әлемінде сіз өз қадамдарыңызды олардың басқа адамдарға тигізетін ұзақ мерзімді әсерімен бағалауды үйренуіңіз керек. Дәлелдеу арқылы бір нәрсені дәлелдеуге немесе жеңіске жетуге тырысудың мәселесі мынада: соңында бұл сіз таласып жатқан адамдарға қалай әсер ететініне ешқашан сенімді бола алмайсыз: олар сізбен сыпайы түрде келіскендей көрінуі мүмкін, бірақ іштей сізге ренжуі мүмкін. Немесе сіз абайсызда айтқан бір сөз оларды тіпті ренжітуі мүмкін — сөздердің басқа адамның көңіл-күйі мен сенімсіздігіне қарай түсіндірілуі мүмкін зиянды қабілеті бар. Тіпті ең жақсы дәлелдің де берік негізі жоқ, өйткені бәріміз сөздердің тайғақ табиғатына сенбейтін болдық. Және біреумен келіскеннен кейін бірнеше күн өткен соң, біз көбінесе әдетімізге басып, ескі пікірімізге қайта ораламыз.
Мұны түсініңіз: сөздің құны көк тиын. Таластың қызған кезінде бәріміз өз ісімізді қолдау үшін кез келген нәрсені айтатынымызды бәрі біледі. Біз Інжілден үзінді келтіреміз, тексерілмейтін статистикаға сілтеме жасаймыз. Мұндай ауаға толы қаптарға кім сенеді? Іс-әрекет пен демонстрация әлдеқайда қуатты және мағыналы. Олар біздің көз алдымызда, біз көру үшін бар. Ешқандай балағат сөздер жоқ, қате түсіндіру мүмкіндігі жоқ. Дәлелденген айғақпен ешкім дауласа алмайды. Бальтасар Грасиан атап өткендей: «Шындық әдетте көрінеді, сирек естіледі».
Сэр Кристофер Рен Англияның Қайта өрлеу дәуіріндегі адамы болды. Ол математика, астрономия, физика және физиология ғылымдарын меңгерген. Дегенмен, Англияның ең атақты сәулетшісі ретіндегі ұзақ мансабында оған тапсырыс берушілер жиі оның дизайнына іске аспайтын өзгерістер енгізуді айтатын. Бірде-бір рет ол дауласпады немесе ренжітпеді. Оның өз пікірін дәлелдеудің басқа жолдары болды.
1688 жылы Рен Вестминстер қаласы үшін керемет таун-холл жобалады. Алайда мэр қанағаттанбады; шын мәнінде ол мазасызданды. Ол Ренге екінші қабаттың қауіпсіз емес екенінен және мұның бәрі бірінші қабаттағы оның кабинетіне құлап түсуі мүмкін екенінен қорқатынын айтты. Ол Реннен қосымша тірек ретінде екі тас бағана қосуды талап етті. Нағыз инженер Рен бұл бағаналардың ешқандай пайдасы жоқ екенін және мэрдің қорқынышы негізсіз екенін білді. Бірақ ол оларды салды және мэр алғыс айтты. Тек бірнеше жыл өткеннен кейін жоғары тұрған жұмысшылар бағаналардың төбеге жетпей тұрғанын көрді.
Олар жалған болатын. Бірақ екі адам да қалағанына қол жеткізді: мэр тынышталды, ал Рен болашақ ұрпақ оның бастапқы дизайнының жұмыс істегенін және бағаналардың қажетсіз болғанын түсінетінін білді.
Өз идеяңызды көрсетудің күші — қарсыластарыңыз қорғанысқа көшпейді, сондықтан сендіруге ашық болады. Олардың мағынаны сөзбе-сөз және физикалық тұрғыдан сезінуіне мәжбүрлеу дәлелден шексіз күштірек.
Билікке ұмтылғанда немесе оны сақтап қалуға тырысқанда, әрқашан жанама жолды іздеңіз. Сондай-ақ шайқастарыңызды мұқият таңдаңыз. Егер басқа адамның сізбен келісуі ұзақ мерзімді перспективада маңызды болмаса — немесе уақыт пен олардың өз тәжірибесі сіздің не айтқыңыз келгенін түсіндіретін болса — онда демонстрация жасап әуре болудың қажеті жоқ. Күшіңізді сақтаңыз және кетіп қалыңыз.
Бейне: Әткеншек. Дауласушылар ешқайда жылжымай, жоғары-төмен тербеледі. Әткеншектен түсіп, оларға теппей немесе итермей-ақ мағынаңызды көрсетіңіз. Оларды жоғарыда қалдырыңыз және тартылыс күші оларды ақырын жерге түсіруіне мүмкіндік беріңіз.
Бедел: Ешқашан дауласпаңыз. Қоғамда ештеңе талқыланбауы керек; тек нәтижелерді көрсетіңіз. (Бенджамин Дизраели, 1804–1881)
10-ЗАҢ: ЖҰҒУ: БАҚЫТСЫЗ ЖӘНЕ ЖОЛЫ БОЛМАЙТЫНДАРДАН АУЛАҚ БОЛ
ҮКІМ
Сіз біреудің бақытсыздығынан өліп кетуіңіз мүмкін — эмоционалды күйлер ауру сияқты жұқпалы. Сіз батып бара жатқан адамға көмектесіп жатырмын деп ойлауыңыз мүмкін, бірақ сіз тек өз апатыңызды тездетіп жатырсыз. Бақытсыздар кейде бақытсыздықты өздеріне шақырады; олар оны сізге де жұқтырады. Оның орнына бақытты және жолы болғыштармен араласыңыз.
ЖАҢҒАҚ ПЕН <span data-term="true">КАМПАНИЛА</span> (қоңыраулы мұнара)
Қарға бір жаңғақты биік кампаниланың төбесіне алып барады және ол тас саңылауына түсіп кетіп, қорқынышты тағдырдан құтылады. Сосын ол қабырғадан Құдайдың разылығы үшін оны паналатуын сұрап, оның биіктігін, қоңырауларының сұлулығы мен текті үнін мақтай бастайды. «Аттең, — деп жалғастырды ол, — мен ескі Әкемнің жасыл бұтақтарынан түсіп, оның түскен жапырақтарымен жабылған тың жерде жата алмадым, тым болмаса сен мені тастамашы. Мен қатыгез қарғаның тұмсығында болғанда, егер құтылсам, өмірімді кішкентай тесікте аяқтаймын деп ант бергенмін». Бұл сөздерге қабырға елжіреп, жаңғақты түскен жерінде қалдыруға келісті. Көп ұзамай жаңғақ жарылып ашылды: оның тамырлары тас саңылауларына еніп, оларды итере бастады; өркендері аспанға ұмтылды. Олар тез арада ғимараттан жоғары көтерілді және бұралған тамырлар жуандаған сайын қабырғаларды итеріп, көне тастарды орындарынан қозғалта бастады. Сонда қабырға өзінің жойылу себебіне кеш әрі бекер өкінді және аз уақыт ішінде қирап қалды.
ЛЕОНАРДО ДА ВИНЧИ, 1452–1519
БИЛІК КІЛТТЕРІ
Біздің арамыздағы өз бақылауынан тыс жағдайлардың кесірінен құлдыраған бақытсыздар біз көрсете алатын барлық көмек пен жанашырлыққа лайық. Бірақ бақытсыздық пен қасірет үшін жаралмаған, бірақ өздерінің жойқын әрекеттерімен және басқаларға тигізетін жайсыз әсерімен оны өздеріне шақыратын басқалар да бар. Егер біз оларды көтере алсақ, олардың заңдылықтарын өзгерте алсақ, бұл керемет болар еді, бірақ көбінесе олардың заңдылықтары біздің ішімізге еніп, бізді өзгертеді. Себебі қарапайым — адамдар уақытын бірге өткізетін адамдардың көңіл-күйіне, эмоцияларына, тіпті ойлау тәсілдеріне өте сезімтал келеді.
Мұны түсініңіз: билік ойынында сіз араласатын адамдар өте маңызды. Жұқтырушылармен араласудың қаупі — сіз өзіңізді босатуға тырысып, құнды уақытыңыз бен энергияңызды жоғалтасыз. Сонымен қатар, басқалардың көз алдында сіз де сол ортаның адамы ретінде зардап шегесіз. Жұғу қаупін ешқашан бағаламаңыз.
Жұғудың бір ғана шешімі бар: карантин (оқшаулау). Қауіп мынада: бұл жұқтырушы түрлер жиі өздерін құрбан ретінде көрсетеді, бұл басында олардың бақытсыздықтарының өздерінен екенін көруді қиындатады. Сіз мәселені таныған кезде, көбінесе кеш болады. Мұндай зиянды вирустардан өзіңізді қалай қорғай аласыз? Жауап — адамдарды олардың мәселелері үшін беретін себептеріне емес, олардың әлемге тигізетін әсеріне қарай бағалауда. Жұқтырушыларды олардың өздеріне шақыратын бақытсыздығынан, мазасыз өткенінен, бұзылған қарым-қатынастарының ұзын тізбегінен, тұрақсыз мансабынан және сізді баурап алып, ақылыңыздан айыратын мінез-құлқының күшінен тануға болады. Жұқтырушының осы белгілерінен сақ болыңыз; олардың көздеріндегі наразылықты көруді үйреніңіз. Ең бастысы, аямаңыз. Көмектесуге тырысып, шырмалып қалмаңыз. Жұқтырушының қасынан қашыңыз, әйтпесе зардабын тартасыз.
Жұғудың екінші жағы да бірдей маңызды және бәлкім, оңайырақ түсініледі: жақсы көңіл-күйімен, табиғи жадыраңқылығымен және парасатымен бақытты өздеріне тартатын адамдар бар. Олар — қуаныш көзі және сіз олардың өздеріне тартқан гүлденуіне ортақтасу үшін олармен араласуыңыз керек.
Бұл тек жақсы көңіл-күй мен жетістікке ғана емес, барлық жағымды қасиеттер бізге жұғуы мүмкін. Талейранның көптеген оғаш және қорқынышты қасиеттері болды, бірақ көбісі оның инабаттылық, аристократиялық сүйкімділік және тапқырлық жағынан барлық француздардан асып түскендігімен келісті. Шынында да, ол елдегі ең көне дворян отбасыларының бірінен шыққан және демократия мен Француз Республикасына сенгеніне қарамастан, өзінің сарай әдебін сақтап қалды. Оның замандасы Наполеон көп жағынан оған қарама-қайшы болды — Корсикадан шыққан шаруа, үндемейтін және инабатсыз, тіпті қатал.
Наполеон Талейраннан артық ешкімге таңғалған емес және қолынан келгенше Талейранды қасында ұстады, өзінде жоқ мәдениетті бойына сіңіруге тырысты. Наполеонның билігі жалғасқан сайын өзгергеніне күмән жоқ. Оның көптеген дөрекі мінездері Талейранмен үнемі араласу арқылы тегістелді.
Осы эмоционалды осмостың (бір нәрсенің екіншісіне біртіндеп сіңуі) жағымды жағын өз пайдаңызға жаратыңыз. Мысалы, егер сіз табиғатыңыздан сараң болсаңыз, жомарттармен араласыңыз, сонда олар сізге жұғып, сіздегі барлық тарлық пен шектеуді ашады. Егер сіз көңілсіз болсаңыз, көңілділерге жақын болыңыз. Егер сіз оқшаулануға бейім болсаңыз, өзіңізді көпшіл адамдармен достасуға мәжбүрлеңіз. Өз кемшіліктеріңіз бар адамдармен ешқашан араласпаңыз — олар сізді тежейтін барлық нәрсені нығайта түседі. Тек жағымды жақындығы бар байланыстар орнатыңыз. Мұны өмірлік ережеге айналдырыңыз, сонда сіз әлемдегі барлық терапиядан да көбірек пайда көресіз.
Бейне: Вирус. Көрінбей, ол сіздің теріңізге ескертусіз енеді, үнсіз және баяу таралады. Сіз жұқпаны сезгенше, ол сіздің тереңіңізге еніп кетеді.
Бедел: Бақыттыларды тани біліңіз, сонда олардың ортасын таңдай аласыз, ал бақытсыздардан аулақ бола аласыз. Бақытсыздық көбінесе ақымақтық қылмысы болып табылады және одан зардап шегетіндердің арасында одан асқан жұқпалы дерт жоқ: ең кішкентай бақытсыздыққа да есігіңізді ашпаңыз, өйткені ашсаңыз, оның артынан басқалары да келеді... Басқа біреудің бақытсыздығынан өлмеңіз. (Бальтасар Грасиан, 1601–158)
11-ЗАҢ: АДАМДАРДЫ ӨЗІҢЕ ТӘУЕЛДІ ЕТУДІ ҮЙРЕН
ҮКІМ
Тәуелсіздігіңізді сақтау үшін сізге әрқашан мұқтаж және қажет болуы керек. Сізге неғұрлым көп сүйенсе, соғұрлым еркіндігіңіз көп болады. Адамдарды өз бақыты мен гүлденуі үшін өзіңізге тәуелді етіңіз, сонда сізде қорқатын ештеңе болмайды. Оларға сізсіз өмір сүре алатындай білімді ешқашан толық үйретпеңіз.
ЕКІ АТ
Екі ат екі түрлі жүк тасып бара жатты. Алдыңғы ат жақсы жүрді, бірақ артқы ат жалқау еді. Адамдар артқы аттың жүгін алдыңғы атқа арта бастады; барлық жүкті ауыстырып болған соң, артқы ат жеңілдеп қалып, алдыңғы атқа: «Еңбек ет, терле! Неғұрлым көп тырыссаң, соғұрлым көп зардап шегесің», — деді. Олар керуен сарайға жеткенде, иесі: «Бір ат бәрін тасып жүргенде, неге екі атты жемдеуім керек? Одан да біреуіне қалағанша жем беріп, екіншісінің тамағынан орып тастағаным дұрыс болар; ең құрығанда терісін алармын», — деді. Солай істеді де.
МЫСАЛДАР, ЛЕВ ТОЛСТОЙ, 1828–1910
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Шексіз билік — бұл адамдарды өзіңіз қалағандай әрекет етуге мәжбүрлеу қабілеті. Егер сіз бұған адамдарды күштемей немесе оларға зиян тигізбей қол жеткізе алсаңыз, олар сіздің қалауыңызды өз еркімен орындаса, онда сіздің билігіңіз мызғымас болады. Мұндай позицияға жетудің ең жақсы жолы — тәуелділік қарым-қатынасын орнату.
Қожайын сіздің қызметіңізге мұқтаж; ол әлсіз немесе сізсіз жұмыс істей алмайды; сіз оның ісіне сондай терең еніп кеткенсіз, сізден құтылу оған үлкен қиындық тудырады немесе кем дегенде сіздің орныңызды басатын басқа адамды оқытуға құнды уақыт жоғалтуды білдіреді. Осындай қарым-қатынас орнағаннан кейін, сіздің қолыңызда басымдық пен қожайынды өз еркіңізге көндіретін рычаг (біреуге немесе бір нәрсеге ықпал ету мүмкіндігі) пайда болады. Бұл — тақ артындағы адамның, шын мәнінде патшаны басқаратын қызметшінің классикалық жағдайы.
Биліктің ең жоғарғы формасы — тәуелсіздік деп қателесетіндердің қатарында болмаңыз. Билік адамдар арасындағы қарым-қатынасты қамтиды; сізге әрқашан одақтастар, пешкалар немесе тіпті сіздің алдыңғы шебіңізде қызмет ететін әлсіз қожайындар қажет болады.
Егер сіз өзіңізге деген мұқтаждық тудырмасаңыз, алғашқы мүмкіндікте сізден құтылады. Сіздің орныңызды жасырақ, жаңа күші бар, арзанырақ, қауіпсіздеу біреу басады. Мұндай тәуекелге бармаңыз; өзгелерді өзіңізге тәуелді етіңіз. Сізден құтылу апатқа әкеп соғуы мүмкін екенін сезінген қожайын тағдырды сынап көруге батылы бармайды. Мұндай позицияға ие болудың көптеген жолдары бар. Олардың ішіндегі ең бастысы — басқа біреумен алмастыру мүмкін емес талант пен шығармашылық дағдыға ие болу.
Сізге кемеңгер болу міндетті емес; сізде көпшіліктен ерекшелендіретін дағды болуы керек. Сіз кез келген уақытта басқа қожайынға немесе қамқоршыға оңай ауыса алатын, бірақ сіздің қожайыныңыз сіздің ерекше талантыңыз бар басқа қызметшіні оңай таба алмайтын жағдай жасауыңыз керек. Егер іс жүзінде сіз таптырмас маман болмасаңыз да, солай болып көрінудің жолын табыңыз. Арнайы білім мен дағдының бар болып көрінуі жоғарыдағыларды сізсіз күн көре алмайтынына сендіру арқылы оларды алдауға мүмкіндік береді.
Осылайша, дана билеуші өз азаматтарын кез келген жағдайда мемлекетке және өзіне тәуелді етіп ұстаудың жолдарын ойластырады; сонда ғана олар әрқашан сенімді болады. НИККОЛО МАКИАВЕЛЛИ, 1469–1527
Генри Киссинджер Никсонның Ақ үйіндегі көптеген «тазартулардан» Никсон таба алатын ең жақсы дипломат болғандықтан емес — басқа да мықты келіссөз жүргізушілер болды — және бұл екі адам бір-бірімен өте жақсы тіл табысқандықтан да емес: олай болған жоқ. Олардың наным-сенімдері мен саясаты да бірдей емес еді. Киссинджер саяси құрылымның көптеген салаларына сондай терең еніп кеткендіктен, одан құтылу хаосқа әкелетін еді. Ол әкімшіліктің көптеген аспектілері мен бөлімдеріне араласқаны соншалық, оның қатысуы оның қолындағы көзірге айналды. Бұл оған көптеген одақтастар тапты. Егер сіз өзіңіз үшін осындай позицияны ұйымдастыра алсаңыз, сізден құтылу қауіпті болады — барлық өзара тәуелділіктер ыдырай бастайды.
Соңғы ескерту: қожайыныңыздың сізге тәуелділігі оның сізді жақсы көруіне әкеледі деп ойламаңыз. Шын мәнінде, ол сізге ренжуі немесе сізден қорқуы мүмкін — бірақ Макиавелли айтқандай, сүйікті болғаннан көрі, қадірлі (қорқынышты) болған артық. Қорқынышты сіз басқара аласыз, ал махаббатты ешқашан басқара алмайсыз. Махаббат немесе достық сияқты нәзік әрі құбылмалы сезімге сену сізді тек қауқарсыз етеді. Сізбен бірге болғысы келгендіктен емес, сізден айырылу зардаптарынан қорыққандықтан өзгелердің сізге тәуелді болғаны жақсы.
Бейне: Көп тікенекті шырмауықтар. Төменде тамырлары терең әрі кең жайылған. Жоғарыда шырмауықтар бұталар арасынан өтіп, ағаштарды, бағаналарды және терезе алдындағы ернеулерді орап алады. Олардан құтылу үлкен еңбек пен қанды талап етеді, сондықтан олардың өсуіне жол беру оңайырақ.
Билік: Адамдарды өзіңізге тәуелді етіңіз. Мұндай тәуелділіктен сыпайылыққа қарағанда көбірек пайда алуға болады. Шөлін қандырған адам құдыққа бірден артын бұрады, өйткені ол енді қажет емес. Тәуелділік жоғалғанда, әдептілік пен инабаттылық та, кейін құрмет те жоғалады. Тәжірибе сізге үйретуі тиіс алғашқы сабақ — үмітті тірі ұстау, бірақ оны ешқашан толық қанағаттандырмау, тіпті патша қамқоршысын да сізге әрқашан мұқтаж етіп ұстау. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
12-ЗАҢ: ҚҰРБАНЫҢЫЗДЫҢ САҚТЫҒЫН БОСАҢСЫТУ ҮШІН ТАҢДАМАЛЫ ШЫНШЫЛДЫҚ ПЕН МАРМАРТТЫҚТЫ ҚОЛДАНЫҢЫЗ
Бір шынайы және адал қадам ондаған арам әрекетті бүркемелейді. Шыншылдық пен мәрттіктің ашық қимылдары тіпті ең күмәншіл адамдардың да сақтығын төмендетеді. Сіздің таңдамалы шыншылдығыңыз олардың сауытынан тесік ашқан соң, сіз оларды өз еркіңізбен алдап, басқара аласыз. Уақтылы берілген сыйлық — «Троя аты» — дәл осындай мақсатқа қызмет етеді.
ФРАНЧЕСКО БОРРИ, САРАЙЛЫҚ <span data-term="true">ШАРЛАТАН</span> (өзін маман ретінде көрсететін алаяқ)
Миландық Франческо Джузеппе Борри, 1695 жылы қайтыс болған... сарайлық немесе «кавалер» алаяқтардың ерекше түрінің ізашары болды... Оның даңқты кезеңі Амстердамға көшкеннен кейін басталды. Онда ол «Әлемдік емші» (Medico Universale) атағын алып, үлкен нөкер ұстады және алты ат жегілген күймемен жүрді... Емделушілер оған ағылып келді, кейбір науқастарды тіпті Парижден Амстердамға дейін зембілмен тасып әкелетін. Борри кеңестері үшін ақы алған жоқ; ол кедейлерге үлкен сомада ақша таратты және оның ешқашан пошта немесе вексель арқылы ақша алғаны байқалмады. Дегенмен, ол керемет сән-салтанатта өмір сүре бергендіктен, оның иелігінде «философ тасы» бар деп есептелді. Кенеттен бұл қайырымды адам Амстердамнан жоғалып кетті. Кейінірек оның өзіне сеніп тапсырылған ақша мен гауһар тастарды алып кеткені анықталды.
ГРЕТЕ ДЕ ФРАНЧЕСКО, ШАРЛАТАННЫҢ ҚУАТЫ, 1939
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Алдаудың мәні — назарды басқа жаққа аударуда. Сіз алдағыңыз келетін адамдардың назарын басқа арнаға бұру сізге олар байқамайтын бірдеңе жасауға уақыт пен кеңістік береді. Мейірімділік, жомарттық немесе шыншылдық таныту — назарды аударудың ең күшті формасы, өйткені ол өзгелердің күдігін сейілтеді. Бұл оларды кез келген жылы қабақты ықыласпен қабылдайтын балаларға айналдырады.
Ежелгі Қытайда бұл «алу үшін беру» деп аталған — беру әрекеті екінші адамның алып жатқаныңызды байқауын қиындатады. Бұл — шексіз практикалық қолданысы бар құрал. Біреуден бір нәрсені ашықтан-ашық тартып алу қауіпті, тіпті мықтылар үшін де. Құрбан кек алуды жоспарлайды. Сондай-ақ, өзіңізге қажет нәрсені қаншалықты сыпайы сұрасаңыз да, бұл қауіпті: егер екінші адам өзі үшін пайда көрмесе, ол сіздің мұқтаждығыңызға ренжуі мүмкін. Алудан бұрын беруді үйреніңіз. Бұл жерді жұмсартады, болашақ өтініштің өткірлігін азайтады немесе жай ғана назарды аударады. Беру әрекеті көптеген формада болуы мүмкін: нақты сыйлық, мәрттік әрекет, мейірімділік, «шынайы» мойындау — не қажет болса, соның бәрі.
Таңдамалы шыншылдықты біреумен алғаш кездескенде қолданған тиімді. Біз бәріміз әдеттің құлымыз және алғашқы әсеріміз ұзаққа созылады. Егер біреу қарым-қатынастың басында сізді адал деп сенсе, кейін оны керісінше сендіру үшін көп күш керек болады. Бұл сізге маневр жасауға мүмкіндік береді.
Бір ғана адал әрекет көбіне жеткіліксіз. Бірқатар әрекеттерге негізделген шыншыл адам беделі қажет — бірақ бұл әрекеттер өте мардымсыз болуы мүмкін. Бұл бедел орнағаннан кейін, алғашқы әсер сияқты, оны шайқалту қиын.
Ежелгі Қытайда Чжэн елінің князі У-гун барған сайын күшейіп келе жатқан Ху патшалығын басып алуды ұйғарды. Жоспарын ешкімге айтпастан, ол қызын Ху билеушісіне тұрмысқа берді. Содан кейін ол кеңес шақырып, уәзірлерінен: «Мен әскери жорық туралы ойлап отырмын. Қай елге басып кіруіміз керек? » — деп сұрады. Ол күткендей, уәзірлерінің бірі: «Ху патшалығына басып кіру керек», — деп жауап берді. Князь ашуланғандай кейіп танытып: «Ху енді біздің бауырлас мемлекетіміз. Неге сен оған басып кіруді ұсынасың? » — деді. Ол уәзірді орынсыз сөзі үшін өлім жазасына кесті. Ху билеушісі бұл туралы естіп, У-гунның шыншылдығының басқа да белгілерін және оның қызына үйленгенін ескеріп, Чжэн елінен қорғану үшін ешқандай сақтық шараларын жасамады. Бірнеше аптадан соң Чжэн әскерлері Ху еліне басып кіріп, елді жаулап алды және оны ешқашан қайтармады.
Шыншылдық — сақ адамдардың қаруын тастатудың ең жақсы жолдарының бірі, бірақ ол жалғыз емес. Кез келген текті, жанқиярлық болып көрінетін әрекет қызмет етеді. Дегенмен, мұндай әрекеттердің ішіндегі ең жақсысы — жомарттық. Сыйлыққа тіпті ең қатал жау да қарсы тұра алмайды, сондықтан бұл адамдарды сақтандырудың тамаша тәсілі. Сыйлық біздің ішіміздегі баланы оятып, қорғанысымызды бірден төмендетеді. Біз өзгелердің әрекеттеріне жиі күдікпен қарасақ та, сыйлықтың астарындағы Макиавеллилік элементті, яғни жасырын ниетті сирек байқаймыз. Сыйлық — алдамшы қадамды жасыруға арналған тамаша нысан.
Бұл тактиканы абайлап қолдану керек: егер адамдар мұны байқап қойса, олардың алданған ризашылық сезімі мен жылылығы ең қатал өшпенділік пен сенімсіздікке айналады. Егер сіз бұл қимылды шынайы және жүректен шыққандай көрсете алмасаңыз, отпен ойнамаңыз.
Бейне: Троя аты. Сіздің қулығыңыз қарсыласыңыз бас тарта алмайтын керемет сыйлықтың ішіне жасырылған. Қабырғалар ашылады. Ішке кірген соң, астаң-кестеңін шығарыңыз.
Билік: Цзинь елінің князі Сянь-гун Юй еліне шабуыл жасамақ болғанда, ол оларға нефрит пен бір топ ат сыйлады. Чжи графы Чоу-ю еліне шабуыл жасамақ болғанда, ол оларға үлкен күймелер сыйлады. Сондықтан: «Бір нәрсені алғың келсе, алдымен беруің керек», — деген сөз бар. (Хань Фэй-цзы, қытай философы, біздің заманымызға дейінгі III ғасыр)
13-ЗАҢ: КӨМЕК СҰРАҒАНДА АДАМДАРДЫҢ МЕЙІРІМІНЕ НЕМЕСЕ РИЗАШЫЛЫҒЫНА ЕМЕС, ЖЕКЕ МҮДДЕСІНЕ ЖҮГІНІҢІЗ
Егер сізге көмек алу үшін одақтасқа жүгіну керек болса, оған бұрынғы көрсеткен көмегіңіз бен жақсылықтарыңызды еске салып әуре болмаңыз. Ол сізді елемеудің жолын табады. Оның орнына, өтінішіңізден немесе онымен одақтасудан оған пайда әкелетін бір нәрсені тауып, оны барынша асырып көрсетіңіз. Өзі үшін пайда көретінін түсінгенде, ол үлкен ықыласпен жауап береді.
ШАРУА МЕН АЛМА АҒАШЫ
Бір шаруаның бақшасында жеміс бермейтін, тек торғайлар мен шегірткелердің қонағына айналған алма ағашы болыпты. Ол оны кесіп тастауға бел буып, қолына балта алып, тамырына қатты соққы жасайды. Шегірткелер мен торғайлар одан өздеріне пана болған ағашты кеспеуді өтініп, есесіне оған ән айтып беріп, жұмысын жеңілдететіндерін айтады. Шаруа олардың өтінішіне құлақ аспай, балтамен екінші және үшінші рет ұрады. Ағаштың қуысына жеткенде, ол балға толы ара ұясын табады. Балды татып көрген соң, балтасын тастап, ағашты қасиетті санап, оған үлкен күтіммен қарай бастайды. Кейбір адамдарды тек жеке мүдде ғана қозғалысқа келтіреді.
МЫСАЛДАР, ЭЗОП, БІЗДІҢ ЗАМАНЫМЫЗҒА ДЕЙІНГІ VI ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Билікке ұмтылу барысында сіз өзіңізден күштірек адамдардан көмек сұрайтын жағдайға жиі тап боласыз. Көмек сұраудың өз өнері бар, бұл өнер сіз істес болып отырған адамды түсіну және өз мұқтаждықтарыңызды олардікімен шатастырмау қабілетіне байланысты.
Көптеген адамдар бұған жете алмайды, өйткені олар өз қалаулары мен тілектерінің тұтқынында қалады. Олар жүгінген адамдарының өздеріне көмектесуге деген жанқиярлық қызығушылығы бар деп есептейді. Олар өз мұқтаждықтары сол адамдар үшін маңызды сияқты сөйлейді — ал ол адамдарға, бәлкім, бәрібір шығар. Кейде олар үлкенірек мәселелерге сілтеме жасайды: ұлы мақсаттар немесе махаббат пен ризашылық сияқты асқақ сезімдер. Қарапайым, күнделікті шындықтар әлдеқайда тартымды болатын жерде, олар үлкен суретті көрсетуге тырысады. Олардың түсінбейтіні — тіпті ең құдіретті адамның өзі өз мұқтаждықтарының ішінде құлыптаулы екені. Егер сіз оның жеке мүддесіне жүгінбесеңіз, ол сізді жай ғана дәрменсіз немесе, ең жақсы жағдайда, уақытты босқа кетіруші ретінде көреді.
Бұл процестегі негізгі қадам — екінші адамның психологиясын түсіну. Ол менмен бе? Ол өз беделіне немесе қоғамдағы орнына алаңдай ма? Оның сіз жеңуге көмектесе алатын жаулары бар ма? Ол жай ғана ақша мен билікке құмар ма?
ХІІ ғасырда моңғолдар Қытайға басып кіргенде, олар екі мың жылдан астам уақыт бойы гүлденген мәдениетті жойып жіберумен қорқытты. Олардың көсемі Шыңғыс хан Қытайдан өз аттарына жайылым жетіспейтін елді ғана көрді және ол жерді жойып, барлық қалаларын тегістеп тастауға бел буды, өйткені «қытайлықтарды қырып салып, шөп өсуіне жол берген жақсы болар еді». Қытайлықтарды жойылудан сарбаз, генерал немесе патша емес, Елюй Чуцай есімді адам құтқарып қалды. Өзі де шетелдік болған Чуцай қытай мәдениетінің артықшылығын бағалай білді. Ол Шыңғыс ханның сенімді кеңесшісіне айналып, оны елді жоюдың орнына, онда тұратын әрбір адамға салық салу арқылы үлкен байлыққа кенелетініне сендірді. Хан бұдан даналықты көріп, Чуцайдың айтқанын істеді.
Хан Кайфэн қаласын ұзақ қоршаудан кейін алған соң, тұрғындарын қырып салуды ұйғарғанда (өзіне қарсыласқан басқа қалаларда істегендей), Чуцай оған Қытайдың ең жақсы шеберлері мен инженерлері Кайфэнге қашқанын және оларды іске пайдаланған дұрыс болатынын айтты. Кайфэн аман қалды. Бұрын-соңды Шыңғыс хан мұндай мейірімділік көрсетпеген еді, бірақ Кайфэнді құтқарған шын мәнінде мейірімділік емес еді. Чуцай ханды жақсы танитын. Ол мәдениетке немесе соғыс пен практикалық нәтижелерден басқа ешнәрсеге мән бермейтін варвар шаруа еді. Чуцай мұндай адамға әсер ететін жалғыз сезімге — ашкөздікке жүгінуді таңдады.
Жеке мүдде — адамдарды қозғалтатын иінтірек. Олардың мұқтаждықтарын қалай өтей алатыныңызды немесе олардың мақсатын қалай алға жылжыта алатыныңызды көрсеткен соң, олардың көмек сұрауларыңызға деген қарсылығы сиқырлы түрде жоғалады. Билікке жету жолындағы әрбір қадамда өзіңізді екінші адамның ойымен ойлауға, олардың мұқтаждықтары мен мүдделерін көруге, шындықты көлегейлейтін өз сезімдеріңізден арылуға жаттықтыруыңыз керек. Бұл өнерді меңгерсеңіз, қол жеткізе алатын нәрселеріңізге шек болмайды.
Адамдардың көпшілігі субъективті (адамның тек өз сезімдері мен мүдделеріне сүйенуі) болғаны соншалық, оларды өздерінен басқа ешнәрсе қызықтырмайды. Кез келген ескерту жасалса, олар бірден өз жағдайларын ойлайды және олардың барлық назары өздеріне жеке қатысты кез келген ұсақ-түйекке аударылады. АРТУР ШОПЕНГАУЭР, 1788–1860
Бейне: Байлайтын арқан. Мейірімділік пен ризашылық арқаны тозған және алғашқы соққыдан-ақ үзіліп кетеді. Мұндай құтқару арқанын лақтырмаңыз. Өзара мүдде арқаны көптеген талшықтардан өрілген және оны оңай кесу мүмкін емес. Ол сізге жылдар бойы жақсы қызмет етеді.
Билік: Байлыққа жетудің ең қысқа және жақсы жолы — адамдарға сіздің мүддеңізді алға жылжыту олардың өз мүддесі екенін анық көрсету. (Жан де Лабрюйер, 1645–1696)
14-ЗАҢ: ӨЗІҢІЗДІ ДОС РЕТІНДЕ КӨРСЕТІП, ТЫҢШЫ РЕТІНДЕ ӘРЕКЕТ ЕТІҢІЗ
Қарсыласыңыз туралы білу өте маңызды. Сізді бір қадам алда ұстайтын құнды ақпаратты жинау үшін тыңшыларды пайдаланыңыз. Одан да жақсысы: өзіңіз тыңшы болыңыз. Сыпайы әлеуметтік кездесулерде байқап көруді үйреніңіз. Адамдардың әлсіз жақтары мен ниеттерін ашу үшін жанама сұрақтар қойыңыз. Шебер тыңшылық жасауға мүмкіндік бермейтін бірде-бір жағдай жоқ.
Егер сіз біреуді өтірік айтып тұр деп күдіктенсеңіз, оның әрбір сөзіне сенгендей кейіп танытыңыз. Бұл оған жалғастыруға батылдық береді; ол өз пайымдауларында қызуқанды бола түседі де, соңында өзін әшкерелейді. Сонымен қатар, егер адам сізден бірдеңені жасыруға тырысып жатқанын, бірақ тек ішінара сәтті болып жатқанын байқасаңыз, оған сенбегендей кейіп танытыңыз. Сіздің қарсылығыңыз оны шындықтың қалған бөлігін де ашып салуға және сіздің сенімсіздігіңізді сейілту үшін барлық шындықты жайып салуға итермелейді. АРТУР ШОПЕНГАУЭР, 1788–1860
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Билік әлемінде сіздің мақсатыңыз — болашақ оқиғаларды белгілі бір дәрежеде бақылауда ұстау. Алдыңызда тұрған мәселенің бір бөлігі — адамдар сізге өздерінің барлық ойларын, сезімдері мен жоспарларын айта бермейді. Сөздерін мұқият бақылай отырып, олар өз мінездерінің ең маңызды тұстарын — әлсіздіктерін, жасырын ниеттерін, әуестіктерін жасырады. Нәтижесінде сіз олардың қадамдарын болжай алмайсыз және үнемі қараңғыда қаласыз. Қулық — олардың құпиялары мен жасырын ниеттерін, өзіңіздің не істеп жатқаныңызды білдіртпей білудің жолын табу.
Бұл сіз ойлағандай қиын емес. Достық ниеттегі кейіп сізге достар мен жаулар туралы ақпаратты жасырын жинауға мүмкіндік береді. Басқалар гороскопқа немесе Таро карталарына жүгіне берсін: сізде болашақты көрудің нақтырақ құралдары бар.
Тыңшылық жасаудың ең көп таралған жолы — басқа адамдарды пайдалану. Әдіс қарапайым, қуатты, бірақ қауіпті: сіз ақпарат жинайсыз, бірақ жұмысты атқарып жатқан адамдарды бақылай алмайсыз. Бәлкім, олар сіздің тыңшылық жасап жатқаныңызды абайсызда ашып қояр немесе тіпті жасырын түрде сізге қарсы шығар. Өзіңіз тыңшы болғаныңыз, ақпаратты жасырын жинау кезінде өзіңізді дос ретінде көрсеткеніңіз әлдеқайда жақсы.
Француз саясаткері Талейран осы өнердің ең ұлы шеберлерінің бірі болған. Ол сыпайы әңгіме кезінде адамдардан құпияларды суырып алудың ғажап қабілетіне ие еді. Талейранның бүкіл өмірі бойы адамдар оны керемет сұхбаттасушы дейтін, бірақ ол шын мәнінде өте аз сөйлейтін. Ол ешқашан өз идеялары туралы айтпайтын; ол басқаларды өз идеяларын ашуға мәжбүрлейтін. Ол құпия сияқты көрінетін бір нәрсені (шын мәнінде өзі ойдан шығарған нәрсені) айтып қалатын да, тыңдаушылардың реакциясын бақылайтын.
Билеушілер тыңшылар арқылы көреді, сиырлар иіс арқылы, Брахмандар қасиетті жазбалар арқылы, ал қалған адамдар өздерінің қарапайым көздері арқылы көреді. КАУТИЛЬЯ, ҮНДІ ФИЛОСОФЫ, БІЗДІҢ ЗАМАНЫМЫЗҒА ДЕЙІНГІ III ҒАСЫР
Әлеуметтік жиындар мен кездейсоқ кездесулер кезінде мұқият болыңыз. Бұл — адамдардың сақтығы жоғалатын кез. Адамдарды сөйлету арқылы сіз оларға көп нәрсені айтқыза аласыз. Бұл маневрдің кереметтігі сол — олар сіздің қызығушылығыңызды достық деп қабылдайды, осылайша сіз тек ақпарат алып қана қоймай, одақтастар да табасыз.
Дегенмен, бұл тактиканы абайлап және ұқыпты қолдану керек. Егер адамдар сіздің әңгіме барысында құпияларды суырып алып жатқаныңызды сезе бастаса, олар сізден мүлдем қашатын болады. Құнды ақпаратқа емес, достық сөйлесуге басымдық беріңіз. Ақпарат іздеуіңіз тым айқын болмауы керек, әйтпесе сіздің сұрақтарыңыз өзіңіз тапқыңыз келген ақпараттан гөрі, өзіңіз бен ниеттеріңіз туралы көбірек мәлімет беріп қоюы мүмкін.
Тыңшылықта қолданылатын тағы бір қулық Ларошфукодан келген, ол былай деп жазды: «Шынайылық өте аз адамдарда кездеседі және ол жиі айлалардың ең ақылдысы болып табылады — адам екінші адамның сенімі мен құпияларын тарту үшін шынайы болады». Басқаша айтқанда, жүрегіңізді басқа адамға ашқандай кейіп таныту арқылы сіз олардың өз құпияларын ашу ықтималдығын арттырасыз. Оларға жалған мойындау жасаңыз, сонда олар сізге шынайысын береді. Тағы бір қулықты философ Артур Шопенгауэр ұсынды: ол әңгімелесіп отырған адамның сөзіне қатты қарсы келуді, оның ашуына тиіп, сөздерін бақылаудан шығарып алуды ұсынды. Эмоциялық реакция кезінде олар өздері туралы көптеген шындықтарды ашады, бұл шындықтарды кейін оларға қарсы қолдануға болады.
Бейне: Тыңшының үшінші көзі. Екі көзділер елінде үшінші көз сізге құдайдың көрегендігін (барлығын білушілік) береді. Сіз басқалардан алысқа және олардың ішіне тереңірек қарайсыз. Бұл көзден сізден басқа ешкім аман қалмайды.
Билік: Данышпан билеуші мен ақылды қолбасшының кез келген әрекетінде жауды жеңіп, қарапайым адамдардан асып түсетін жетістіктерге жетуінің себебі — олардың жаудың жағдайын алдын ала білуінде. Бұл «алдын ала білуді» рухтардан, құдайлардан, өткен оқиғалармен салыстырудан немесе астрологиялық есептеулерден алу мүмкін емес. Оны тек жаудың жағдайын білетін адамдардан — жансыздардан алу керек. (Сунь-цзы, «Соғыс өнері», б. з. д. IV ғасыр)
15-ЗАҢ: ЖАУЫҢДЫ ТОЛЫҒЫМЕН ЖОЙ
ТҰЖЫРЫМ
Мұса пайғамбардан бергі барлық ұлы көшбасшылар қауіпті жауды толығымен жою керектігін білген. (Кейде олар бұған ащы тәжірибе арқылы көз жеткізген. ) Егер бір ғана шоқ тірі қалса, ол қаншалықты әлсіз бықсып тұрса да, ерте ме, кеш пе, өрт бұрқ ете қалады. Жарты жолда тоқтау — толық жоюдан да көп зиян келтіреді: жау есін жиып, кек алуға ұмтылады. Оны тек тәнімен емес, рухымен де талқандаңыз.
Жаудың қалдықтары аурудың немесе өрттің ұшқыны сияқты қайта жандануы мүмкін. Сондықтан оларды түп-тамырымен жою керек... Жауды әлсіз деп есептеп, оған ешқашан немқұрайлы қарамау керек. Ол уақыты келгенде шөп арасындағы ұшқын сияқты қауіпті болып шығады. КАУТИЛЬЯ, ҮНДІ ФИЛОСОФЫ, Б. З. Д. III ҒАСЫР
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Билік жолындағы күресте сіз бәсекелестік тудырып, жаулар арттырасыз. Сіз өзіңізге тарта алмайтын, қандай жағдай болмасын сізге жау болып қала беретін адамдар болады. Мұндай жаулар сізге жамандық тілейді. Олардың жалғыз арманы — сіздің көзіңізді жою. Егер олармен күресте рақымшылық танытып немесе татуласудан үміттеніп, жолдың жартысында немесе төрттен үшінде тоқтап қалсаңыз, сіз оларды тек жігерлендіріп, ызаландырасыз, олар бір күні міндетті түрде кек алады. Олар әзірге достық танытуы мүмкін, бірақ бұл сіз оларды жеңгендіктен ғана. Олардың өз сәтін күтуден басқа амалы жоқ.
Шешім: Рақымшылық жасамаңыз. Олардың өшпенділігін жеке басыңызға қабылдамаңыз. Жауларыңыз сізді қалай жойғысы келсе, сіз де оларды солай толық талқандаңыз. Соңында жауларыңыздан күтетін жалғыз тыныштық пен қауіпсіздік — олардың біржола жоқ болуы.
Мао Цзэдун бұл заңның маңыздылығын жақсы білген. 1934 жылы коммунистер көшбасшысы мен оның 75 000-ға жуық нашар қаруланған сарбазы Чан Кайшидің әлдеқайда үлкен армиясынан қашу үшін Қытайдың батысындағы айдаладағы тауларға қарай шегінді, бұл оқиға кейіннен «Ұлы жорық» деп аталды.
Чан әрбір коммунистің көзін жоюға бел буған еді, бірнеше жылдан кейін Маоның қоластында 10 000-нан аз сарбаз қалды. 1937 жылы Қытайға Жапония басып кіргенде, Чан коммунистерді бұдан былай қауіп төндірмейді деп есептеді. Ол қуғынды тоқтатып, бар назарын жапондықтарға аударуды жөн көрді. Он жылдан кейін коммунистер Чанның армиясын талқандайтындай күш жинап алды. Чан жауды түпкілікті жою керектігі туралы даналықты ұмытып кетті, ал Мао ұмытқан жоқ. Чан мен оның бүкіл армиясы Тайвань аралына қашқанша соңдарынан қуғын тоқтаған жоқ. Бүгінгі күнге дейін материктік Қытайда оның режимінен ештеңе қалмады.
Түпкілікті жеңіске жету үшін қатыгез болуыңыз керек. НАПОЛЕОН БОНАПАРТ, 1769–1821
Толық жеңіске ұмтылу — қазіргі соғыстың <span data-term="true">аксиомасы</span> (дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат) және оны соғыстың басты философы Карл фон Клаузевиц осылай бекіткен. Наполеонның жорықтарын талдай келе, фон Клаузевиц былай деп жазды: «Біз жау күштерін тікелей жою әрқашан басты назарда болуы керек деп мәлімдейміз... Үлкен жеңіске қол жеткізгеннен кейін демалыс, тыныс алу туралы сөз болмауы керек... тек қуғындау, жауға қайтадан соққы беру, оның астанасын басып алу, оның резервтеріне және оның еліне көмек пен жұбаныш беретін кез келген нәрсеге шабуыл жасау керек». Мұның себебі — соғыстан кейін келіссөздер мен аумақты бөлісу кезеңі келеді. Егер сіз тек ішінара жеңіске жетсеңіз, соғыста қол жеткізген нәрсеңізді келіссөздер кезінде міндетті түрде жоғалтасыз.
Шешімі қарапайым: жауларыңызға ешқандай таңдау қалдырмаңыз. Оларды жойыңыз, сонда олардың аумағы сіздің иелігіңізге өтеді. Биліктің мақсаты — жауларыңызды толық бақылауда ұстау, оларды өз еркіңізге бағындыру. Сіз жарты жолда тоқтай алмайсыз. Егер оларда таңдау болмаса, олар сіздің айтқаныңызды істеуге мәжбүр болады. Бұл заңның қолданылу аясы ұрыс даласынан әлдеқайда кең. Келіссөздер — сіздің жеңісіңізді іштен кеміретін сұр жылан, сондықтан жауларыңызға келіссөз жүргізуге ешқандай негіз, ешқандай үміт, ешқандай мүмкіндік қалдырмаңыз. Олар талқандалды, мәселе бітті.
Шындыққа тура қараңыз: егер жауларыңызға қатыгездік танытпасаңыз, ешқашан қауіпсіздікте болмайсыз. Егер сіз оларды жоюға немесе көзіңізден таса етуге шамаңыз келмесе, тым болмаса олардың сізге қарсы астыртын әрекет жасап жатқанын түсініңіз және олардың кез келген жалған достығына мән бермеңіз. Мұндай жағдайда сіздің жалғыз қаруыңыз — өз сақтығыңыз.
Бейне: Аяғыңыздың астында жаншылған, бірақ тірі қалған Сұр жылан басын көтеріп, сізді екі есе умен шағады. Тірі қалған жау — сіз қайта емдеп жазып алған жартылай өлі жылан сияқты. Уақыт өткен сайын оның уы күшейе түседі.
Билік: Айта кететін жайт, адамдарды не аялап, не жойып жіберу керек; олар кішігірім зиян үшін кек алады, бірақ үлкен зиян үшін кек ала алмайды; сондықтан біз адамға жасаған зиян оның кегінен қорықпайтындай деңгейде болуы тиіс. (Никколо Макиавелли, 1469–1527)
16-ЗАҢ: ҚҰРМЕТ ПЕН АБЫРОЙДЫ АРТТЫРУ ҮШІН ЖОҚ БОЛУДЫ ПАЙДАЛАН
ТҰЖЫРЫМ
Тым көп айналым бағаны түсіреді: сіз неғұрлым көп көрінсеңіз және естілсеңіз, соғұрлым қарапайым болып көрінесіз. Егер сіз қандай да бір топта қалыптасып үлгерсеңіз, одан уақытша алыстау сіз туралы көбірек айтылуына, тіпті сізге деген құрметтің артуына әкеледі. Қашан кету керектігін үйренуіңіз керек. Тапшылық арқылы құндылық жасаңыз.
ТҮЙЕ ЖӘНЕ ҚАЛҚЫҒАН ТАЯҚТАР Түйені көрген алғашқы адам қаша жөнелді; Екіншісі оған жақындауға батылы барды; Үшіншісі басына ноқта кигізе алды. Бұл өмірде жақындық пен үйреншіктілік Бәрін де жуасытады, өйткені алғашқыда Қорқынышты немесе оғаш көрінген нәрсе, Көзіміз үйренген соң, Өте қарапайым болып қалады. Осы тақырыпқа байланысты, мен естігенмін Жағалауда күзетте тұрған қарауылдар туралы, Олар алыстан қалқып келе жатқан бірдеңені көріп: «Желкен! Желкен! Мықты әскери кеме! » деп айқайлайды. Бес минуттан соң ол жүк кемесі болып шығады, Сосын кішкентай қайық, сосын бума жүк, Ал соңында — суда қалқыған таяқтар. Мен осы оқиғаға дәл келетін Көптеген адамдарды білемін — Алыстан ұлы болып көрінетін, Бірақ жақын келгенде түкке тұрғысыз адамдар. ЛАФОНТЕН, 1621–1695
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Әлемдегі барлық нәрсе жоқ болу мен қатысуға байланысты. Күшті қатысу билік пен назарды өзіңізге аударады — сіз айналаңыздағылардан жарқырап көрінесіз. Бірақ ерте ме, кеш пе, шектен тыс қатысу кері әсер беретін сәт туады: сіз неғұрлым көп көрінсеңіз, соғұрлым құныңыз төмендейді. Сіз әдетке айналасыз. Ерекше болуға қанша тырыссаңыз да, байқаусызда адамдар сізді аз құрметтей бастайды. Тиісті сәтте, олар сізден жалықпай тұрып, кетуді үйренуіңіз керек. Бұл — жасырынбақ ойыны.
Бұл заңның ақиқатын махаббат пен арбау мәселелерінде жақсы байқауға болады. Қарым-қатынастың бастапқы кезеңінде ғашығыңыздың жоқтығы қиялыңызды оятып, оның айналасында ерекше бір нұр (аура) қалыптастырады. Бірақ бәрін тым жақсы біліп алғанда, қиялға орын қалмағанда, бұл нұр сөнеді. Сүйікті адамыңыз кез келген адам сияқты қарапайымға айналады.
Мұны болдырмау үшін сіз басқа адамды өз қатысуыңыздан тарықтыруыңыз керек. Оны сізді мәңгілікке жоғалтып алуы мүмкін деген қауіппен құрметтеуге мәжбүрлеңіз.
Наполеон: «Егер мен театрдан тым жиі көрінсем, адамдар маған назар аударуды тоқтатады»,— дегенде осы заңды меңзеген болатын. Бүгінгі таңда, кескіндер мен ақпарат тасқыны қаптаған заманда, уақытында кету ойыны тіпті күштірек әсер етеді. Біз қашан кету керектігін сирек білеміз, ештеңе құпия болып қалмағандай көрінеді, сондықтан өз еркімен жоқ болып кете алатын кез келген адамға таңдана қараймыз. Жазушылар Дж. Д. Сэлинджер мен Томас Пинчон қашан жоқ болу керектігін білу арқылы өздеріне табынушылардың үлкен армиясын қалыптастырды.
Бұл заңның тағы бір күнделікті мысалы — экономика ғылымындағы тапшылық заңы. Нарықтан бір нәрсені алып тастау арқылы сіз оған лезде құндылық бересіз. XVII ғасырдағы Голландияда корольдік отбасы қызғалдақты жай ғана әдемі гүл емес, мәртебе символына айналдырғысы келді. Гүлді тапшы, тіпті қол жетпейтін етіп жасау арқылы олар кейіннен «қызғалдақ безгегі» (қызғалдаққа деген негізсіз жоғары сұраныс) деп аталған құбылысты тудырды. Бір ғана гүлдің құны өз салмағынан да қымбат алтынға тең болды.
Тапшылық заңын өз дағдыларыңызға да қолданыңыз. Әлемге ұсынып отырған нәрсеңізді сирек әрі табылуы қиын етіңіз, сонда оның құны лезде артады.
Биліктегілердің өз орнында тым ұзақ қалып қоятын сәті міндетті түрде келеді. Біз олардан шаршаймыз, құрметтеуді қоямыз; біз оларды басқа адамдардан еш айырмашылығы жоқ деп қабылдаймыз. Тіпті оларды бұрынғы бейнесімен салыстырып, қазіргі жағдайының нашарлығын байқаймыз. Уақытында кету — үлкен өнер. Егер бұл дұрыс жасалса, сіз жоғалтқан құрметті қайтарып, билігіңіздің бір бөлігін сақтап қаласыз.
Өзіңізді тым қолжетімді етпеңіз, әйтпесе айналаңыздағы билік нұры өшіп қалады. Ойынды өзгертіңіз: қолжетімділікті азайтыңыз, сонда қатысуыңыздың құны артады.
Бейне: Күн. Ол тек жоқ кезінде ғана бағаланады. Жаңбырлы күндер неғұрлым ұзақ болса, күн соғұрлым аңсалады. Бірақ аптап ыстық күндер тым көп болса, күн жалықтырады. Көрінбей қалуды және адамдарды сіздің оралуыңызды аңсайтындай етуді үйреніңіз.
Билік: Құрмет пен ілтипат тудыру үшін жоқ болуды пайдаланыңыз. Егер қатысу даңқты азайтса, жоқ болу оны арттырады. Алыста жүргенде арыстан сияқты көрінген адам, қасында болғанда қарапайым әрі күлкілі болып қалуы мүмкін. Егер біз дарынмен тым жақын таныссақ, ол өзінің жарқылын жоғалтады, өйткені ақылдың бай ішкі өзегіне қарағанда, сыртқы қабығы тезірек байқалады. Тіпті ерекше данышпанның өзі адамдар оған құрмет көрсетуі үшін және оның жоқтығы аңсау тудырып, соның нәтижесінде оның қадірі артуы үшін демалысты пайдаланады. (Балтасар Грасиан, 1601–1658)
17-ЗАҢ: ӨЗГЕЛЕРДІ КҮДІКТЕ ҰСТА: БОЛЖАУСЫЗДЫҚ АТМОСФЕРАСЫН ҚАЛЫПТАСТЫР
ТҰЖЫРЫМ
Адамдар — әдеттің құлы, олар басқалардың әрекеттерінен үйреншікті нәрсені көргісі келеді. Сіздің болжамдылығыңыз оларға бақылау сезімін береді. Жағдайды өзгертіңіз: әдейі болжаусыз болыңыз. Ешқандай жүйесі немесе мақсаты жоқ сияқты көрінетін мінез-құлық оларды тепе-теңдіктен шығарады, олар сіздің қадамдарыңызды түсіндіруге тырысып, өздерін шаршатады. Шегіне жеткенде бұл стратегия сескендіруі және қорқыныш тудыруы мүмкін.
Сарайдағы өмір — бұл шахматтың байсалды, мұңды ойыны, ол бізден фигураларымыз бен батареяларымызды тізуді, жоспар құруды, оны жүзеге асыруды және қарсыластың соққысына тойтарыс беруді талап етеді. Алайда, кейде тәуекелге бел буып, ең қыңыр, болжаусыз қадам жасаған дұрыс. ЖАН ДЕ ЛАБРЮЙЕР, 1645–1696
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Кенеттен және күтпеген жерден болатын нәрседен артық қорқынышты ештеңе жоқ. Сондықтан біз жер сілкінісі мен торнадодан қатты қорқамыз: олардың қашан болатынын білмейміз. Олар өткен соң, келесісі болады ма деп үреймен күтеміз. Аз дәрежеде болса да, адамның болжаусыз мінез-құлқы бізге дәл осындай әсер етеді.
Жануарлар белгілі бір қалып бойынша әрекет етеді, сондықтан біз оларды аулап, өлтіре аламыз. Тек адам ғана өз мінез-құлқын саналы түрде өзгертуге, жаңалық енгізуге және күнделікті әдет пен дағдының салмағын жеңуге қабілетті. Дегенмен, көптеген адамдар бұл күшті түсінбейді. Олар бір әрекетті қайталай беретін жануарлық табиғатына беріліп, күнделікті әдеттің жайлылығын қалайды. Олар мұны күш жұмсағысы келмегендіктен және егер басқаларды мазаламаса, өздерін де жайына қалдырады деп қате сенгендіктен жасайды. Түсініңіз: билік иесі бастаманы өз қолында ұстау үшін айналасындағыларды әдейі мазасыздандыру арқылы қорқыныш ұялатады. Кейде күтпеген жерден соққы беруіңіз керек, олар күтпеген сәтте өзгелерді дірілдетіп қоюыңыз қажет. Бұл — билік иелері ғасырлар бойы қолданып келе жатқан әдіс.
XV ғасырдағы Италияда Миланның соңғы Висконти герцогі Филиппо Мария әрқашан адамдар одан күткен нәрсеге керісінше әрекет еткен. Мысалы, ол кенеттен сарай қызметкеріне үлкен ілтипат көрсетуі мүмкін, ал әлгі адам жоғары лауазымға ие боламын деп үміттенген кезде, герцог оған менсінбей қарай бастайтын. Сасқалақтаған адам сарайдан кетіп қалуы мүмкін, сол кезде герцог оны қайта шақырып, қайтадан жақсы қарым-қатынас жасайтын. Екі есе абдыраған қызметкер «менің лауазым күткенім герцогке тым анық байқалып, оның ашуын тудырды ма? » деп ойлап, енді ештеңе дәметпейтіндей кейіп таныта бастайды. Герцог оны амбициясының жоқтығы үшін сөгіп, қуып жіберетін.
Мүмкін болса, жауды әрқашан адастырыңыз, таңғалдырыңыз және шатастырыңыз... мұндай тактика әрқашан жеңіске жетелейді және кішігірім армия үлкен армияны осылай жоя алады. ГЕНЕРАЛ СТОУНУОЛЛ ДЖЕКСОН, 1824–1863
Филиппомен тіл табысудың құпиясы қарапайым болды: оның не қалайтынын білемін деп ойламаңыз. Оған не ұнайтынын табуға тырыспаңыз. Өз еркіңізді тықпаламаңыз; жай ғана оның еркіне бағыныңыз. Сосын не боларын күтіңіз. Герцог өзі жасаған осы былық пен белгісіздіктің ортасында еш қарсылықсыз, тыныштықта билік жүргізді.
Адамдар әрқашан сіздің әрекеттеріңіздің астарын түсінуге және сіздің болжамдылығыңызды өзіңізге қарсы пайдалануға тырысады. Мүлдем түсініксіз қадам жасаңыз, сонда сіз оларды қорғануға мәжбүр етесіз.
Біршама уақыт Пабло Пикассо өнер дилері (өнер туындыларын сатушы) Пол Розенбергпен жұмыс істеді, содан кейін бір күні ешқандай себепсіз оған бұдан былай сатуға ештеңе бермейтінін айтты. Пикассо түсіндіргендей: «Розенберг келесі қырық сегіз сағат бойы мұның себебін түсінуге тырысады. Мен басқа дилерге жұмыс дайындап жатырмын ба? Мен жұмысымды істеп, ұйқымды ұйықтай беремін, ал Розенберг болса басын қатырады. Екі күннен кейін ол жүйкесі жұқарып, мазасызданып келеді де: «Досым-ау, егер мен осы суреттер үшін үйреншікті бағадан әлдеқайда жоғары сома [айтарлықтай жоғары соманы атайды] ұсынсам, бетімді қайтармас едің ғой, солай ма? » дейді».
Болжаусыздық — тек үрей тудыратын қару емес: күнделікті әдеттеріңізді өзгертіп отыру айналаңызда қызығушылық тудырады. Адамдар сіз туралы айта бастайды, шындыққа жанаспайтын, бірақ сізді әрдайым есте сақтауға мәжбүрлейтін себептер ойлап табады. Соңында, сіз неғұрлым құбылмалы болып көрінсеңіз, соғұрлым құрметке ие боласыз. Тек мәңгілік бағыныштылар ғана болжамды түрде әрекет етеді.
Бейне: Алдын ала болжау мүмкін емес Жел. Барометрдің кенеттен өзгеруі, бағыт пен жылдамдықтың түсініксіз ауысуы. Бұдан қорғаныс жоқ: циклон үрей мен былық тудырады.
Билік: Парасатты билеушінің жұмбақ болғаны сонша — ол еш жерде тұрмайтын сияқты, түсініксіз болғаны сонша — оны ешкім іздеп таба алмайды. Ол жоғарыда еш әрекетсіз тыныштықта болады, ал оның уәзірлері төменде дірілдеп тұрады. (Хань Фэй-цзы, қытай философы, б. з. д. III ғасыр)
18-ЗАҢ: ӨЗІҢДІ ҚОРҒАУ ҮШІН ҚАМАЛ ТҰРҒЫЗБА — ОҚШАУЛАНУ ҚАУІПТІ
ТҰЖЫРЫМ
Әлем қауіпті және жаулар жан-жақта — әркім өзін қорғауы керек. Қамал ең қауіпсіз жер сияқты көрінеді. Бірақ оқшаулану сізді қорғағаннан гөрі, көбірек қауіпке ұшыратады — ол сізді құнды ақпараттан айырады, сізді көзге түсетін әрі оңай нысанаға айналдырады. Адамдардың арасында жүру, одақтастар табу, араласу әлдеқайда тиімді. Сізді жаулардан топ (көпшілік) қорғайды.
Жалғыздық парасаттылыққа қауіпті, сонымен бірге игілікке де пайдасы жоқ... Есіңде болсын, оқшауланған пенде сән-салтанатқа бейім, ырымшыл және есі ауысқан болуы мүмкін. Д-Р САМУЭЛЬ ДЖОНСОН, 1709–1784
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Макиавелли әскери тұрғыдан қамал тұрғызу әрқашан қателік екенін айтады. Ол биліктің оқшаулануының символына және оны тұрғызғандардың жаулары үшін оңай нысанаға айналады. Сізді қорғауға арналған қамалдар шын мәнінде сізді көмектен айырады және икемділігіңізді шектейді. Олар алынбайтын болып көрінуі мүмкін, бірақ сіз оған тығылған соң, бәрі сіздің қайда екеніңізді біледі; қамалды басып алу міндетті емес, оны қоршауға алу арқылы түрмеге айналдыруға болады. Шағын әрі тар кеңістігі бар қамалдар індет пен жұқпалы ауруларға да өте осал келеді. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, қамалдың оқшаулауы ешқандай қорғаныс бермейді, керісінше, ол шешкеннен көрі көбірек мәселе тудырады.
Адамдар табиғатынан әлеуметтік тіршілік иесі болғандықтан, билік әлеуметтік өзара әрекеттесуге және араласуға байланысты. Өзіңізді күшті ету үшін сіз оқиғалардың ортасында болуыңыз керек. Барлық әрекет сіздің айналаңызда болуы тиіс және сіз көшеде не болып жатқанын, сізге қарсы кім қастандық ойлап жатқанын біліп отыруыңыз керек. Көптеген адамдар қауіп төнгенде шегініп, «қамалға» тығылғысы келеді. Алайда, олай істеу арқылы олар ақпарат алу үшін өте тар шеңберге тәуелді болып қалады және айналадағы оқиғаларға деген шынайы көзқарасын жоғалтады. Олар маневр жасау мүмкіндігінен айырылып, оңай нысанаға айналады, ал оқшаулану оларды күмәнді (параноик) етеді. Соғыста және стратегиялық ойындарда оқшаулану көбінесе жеңіліс пен өлімнің алдында болады.
Белгісіздік пен қауіп сәттерінде ішкі дүниеңізге жабылып қалу сезімімен күресуіңіз керек. Керісінше, өзіңізді қолжетімді етіңіз, ескі одақтастарды іздеңіз және жаңаларын табыңыз, өзіңізді әртүрлі орталарға араласуға мәжбүрлеңіз. Бұл ғасырлар бойы билік иелерінің айласы болып келеді.
Король [Людовик XIV] барлық жоғары дворяндардың өз сарайында болуын қадағалап қана қоймай, кіші дворяндардан да соны талап еткен. Өзінің lever and coucher (корольдің салтанатты ояну және ұйқыға жату рәсімдері) кезінде, тамақтану кезінде, Версаль бақтарында ол әрқашан айналасына қарап, бәрін байқап отыратын. Егер ең танымал дворяндар сарайда тұрақты тұрмаса, ол ренжитін, ал мүлдем көрінбейтін немесе сирек көрінетіндер оның қаһарына ұшырайтын. Егер солардың бірі бірдеңе сұраса, король паңданып: «Мен оны танымаймын», — дейтін және бұл үкім түпкілікті болатын. ГЕРЦОГ ДЕ СЕН-СИМОН, 1675–1755
Рим мемлекет қайраткері Цицерон төменгі дворяндар отбасында дүниеге келген және қаланы басқаратын аристократтар арасынан өз орнын таппаса, билікке жету мүмкіндігі аз еді. Ол ықпалды адамдарды анықтап, олардың бір-бірімен қалай байланысты екенін түсіну арқылы керемет табысқа жетті. Ол барлық жерде араласты, бәрін таныды және оның байланыстар желісінің кеңдігі сонша — бір жердегі жауды басқа жердегі одақтасы арқылы оңай теңестіре алатын.
Адамдар әлеуметтік тіршілік иесі болғандықтан, бізді тартымды ететін әлеуметтік өнерді тек үнемі араласу арқылы шыңдауға болады. Сіз басқалармен неғұрлым көп байланыста болсаңыз, соғұрлым сыпайы әрі еркін бола түсесіз. Оқшаулану, керісінше, қимыл-қозғалысыңызға ыңғайсыздық ұялатады және адамдар сізден қаша бастаған сайын, одан әрі оқшаулана бересіз.
«Қамал» психологиясына түсудің орнына, әлемге былай қараңыз: бұл — әр бөлмесі бір-бірімен байланысқан алып сарай. Сіз әртүрлі орталарға еркін кіріп-шығып, әртүрлі адамдармен араласа алуыңыз керек. Мұндай мобильділік пен әлеуметтік байланыс сізді қастандық ойлаушылардан қорғайды, өйткені олар сізден ештеңені жасыра алмайды, сондай-ақ сізді одақтастарыңыздан бөліп тастағысы келетін жаулардан қорғайды. Әрқашан қозғалыста болып, сарайдың бөлмелерінде араласып жүріңіз, ешқашан бір жерде ұзақ отырмаңыз. Мұндай жылдам қозғалатын тіршілік иесіне ешбір аңшы нысанаға дәл тигізе алмайды.
Бейне: Қамал. Төбеде тұрған цитадель (қамал) — жеккөрінішті билік пен өктемдіктің символы. Қала тұрғындары алғашқы жау келгенде-ақ сізге опасыздық жасайды. Байланыс пен ақпараттан айырылған цитадель оңай құлайды.
Билік: Осы қасиетін сақтағысы келетін және ұлдарының залым болып өсуіне жол бергісі келмейтін жақсы әрі ақылды патша ешқашан қамал тұрғызбайды. Олар цитадельдің күшіне емес, өз бағыныштыларының ізгі ниетіне сенім артуы керек. (Никколо Макиавелли, 1469–1527)
19-ЗАҢ: КІММЕН ІСТЕС БОЛЫП ЖАТҚАНЫҢДЫ БІЛ — ТИІСПЕУ КЕРЕК АДАМНЫҢ ШАМЫНА ТИМЕ
ТҰЖЫРЫМ
Әлемде адамдардың алуан түрі бар, сондықтан барлық адам сіздің стратегияларыңызға бірдей жауап береді деп ойлауға болмайды. Кейбір адамдарды алдасаңыз немесе айламен жеңсеңіз, олар өмірінің соңына дейін кек алу жолын іздеумен өтеді. Олар — қозы терісін жамылған қасқырлар. Сондықтан құрбандарыңыз бен қарсыластарыңызды мұқият таңдаңыз — ешқашан қате адамның намысына тимеңіз немесе оны алдамаңыз.
Семсершіні жолықтырсаң, семсеріңді суыр; ақын емес адамға өлең оқыма. — ЧАНЬ-БУДДИЗМ КЛАССИКАСЫНАН, «АСПАНДАҒЫ КҮРКІР» ЕҢБЕГІНДЕ КЕЛТІРІЛГЕН, ТОМАС КЛИРИ АУДАРМАСЫ, 1993 Ж.
ҚАРСЫЛАСТАР, АҢҚАУЛАР ЖӘНЕ ҚҰРБАНДАР
Билікке көтерілу жолында сіз қарсыластардың, аңқаулар мен құрбандардың (нысаналардың) көптеген түрлерін кездестіресіз. Билік өнерінің ең жоғарғы түрі — қасқырларды қозылардан, түлкілерді қояндардан, қырандарды құзғындардан ажырата білу. Егер осы айырмашылықты жақсы түсінсеңіз, ешкімді қатты мәжбүрлемей-ақ жетістікке жетесіз. Бірақ жолыңызда кездескендердің бәрімен соқыр түрде қарым-қатынас жасасаңыз, өміріңіз (егер ол ұзаққа созылса) үнемі қайғы-қасіретке толы болады. Адамдардың типін тану және соған сәйкес әрекет ету — өте маңызды. Төменде «жунглидегі» ең қауіпті және қиын бес тип берілген:
Тәкәппар және өр көкірек адам. Ол мұны бастапқыда жасыруы мүмкін, бірақ оның шамшыл намысы оны өте қауіпті етеді. Кез келген елеусіз кемсітушілік шектен тыс қатыгез кекке әкеледі. Сіз өзіңізге: «Мен бұл сөзді кеште бәрі мас болғанда айттым ғой...» деуіңіз мүмкін. Бұл маңызды емес. Оның шектен тыс реакциясының артында ешқандай қисын жоқ, сондықтан оны түсінуге уақыт жоғалтпаңыз. Егер адаммен қарым-қатынас кезінде оның аса сезімтал және тым белсенді намысын байқасаңыз, қашыңыз. Одан үміт еткен нәрсеңіздің ешқайсысы оның зардабына тұрмайды. Үмітсіз өзіне сенімсіз адам. Бұл адам тәкәппар және өр көкірек типке жақын, бірақ қатыгездігі аздау және оны тану қиынырақ. Оның «Мені» (эгосы) тым нәзік, өзіне деген сенімі тұрақсыз. Егер ол өзін алданғандай немесе соққыға жығылғандай сезінсе, іштегі реніші бықсып жата береді. Ол сізге ұсақ-түйекпен шабуыл жасайды, бұл шабуылдарды байқауыңыз үшін өте көп уақыт кетуі мүмкін. Егер сіз осындай адамды алдап немесе оған зиян тигізіп алсаңыз, ұзақ уақытқа жоғалып кетіңіз. Оның қасында жүрмеңіз, әйтпесе ол сізді «мүжіп» тауысады.
ҚАРҒА МЕН ҚОЙ Мазасыз Қарға Қойдың үстіне қонып алды. Қой оны қаламай-ақ ұзақ уақыт бойы әрі-бері арқалап жүрді, соңында: «Егер сен итке осылай істесең, оның өткір тістерінен лайықты жазаңды алар едің», — деді. Бұған Қарға: «Мен әлсіздерді менсінбеймін, күштілерге жол беремін. Кімге қысым көрсетуге болатынын және кімге жағымпаздану керектігін білемін; осылайша өмірімді кәрілікке дейін ұзартуға үміттенемін», — деп жауап берді. — ЭЗОП МЫСАЛДАРЫ, Б. З. Д. VI ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ
Күмәншіл мырза. Жоғарыдағы типтердің тағы бір түрі, бұл — болашақ Иосиф Сталин. Ол басқа адамдардан тек өзі көргісі келген нәрсені — әдетте ең жаманды — көреді және бәрі оның соңына түскен деп ойлайды. «Күмәншіл мырза» шын мәнінде бұл үшеуінің ішіндегі ең қауіпсізі: шын мәнінде тепе-теңдігін жоғалтқан оны алдау оңай, Сталиннің өзін де үнемі алдап отырған. Оның күмәншіл табиғатын пайдаланып, оны басқа адамдарға қарсы қойыңыз. Бірақ егер сіз оның күмәнінің нысанасына айналсаңыз, абай болыңыз. Жады мықты Жылан. Егер бұл адамға зиян тисе немесе ол алданып қалса, сырттай ашуын көрсетпейді; ол есептеп, күтеді. Содан кейін, жағдай өз пайдасына шешілгенде, ол суыққанды ақылмен кек алады. Бұл адамды өмірінің әртүрлі салаларындағы есепшілдігі мен қулығынан тануға болады. Ол әдетте суық және сезімсіз келеді. Бұл «жыланнан» екі есе абай болыңыз, егер оған зиян тигізсеңіз, не оны толықтай жойыңыз, не көзіне көрінбеңіз. Қарапайым, ұяң және көбіне ақылсыз адам. Мұндай тартымды құрбанды тапқанда құлағыңыз түріледі. Бірақ бұл адамды алдау сіз ойлағаннан әлдеқайда қиын. Айлаға түсу үшін де ақыл мен қиял — мүмкін болатын сыйақыларды сезіну қабілеті керек. Дөрекі адам қармаққа түспейді, өйткені ол оны танымайды. Ол соншалықты бейхабар. Бұл адамның қауіптілігі — ол сізге зиян тигізеді немесе кек алады дегенде емес, оны алдауға тырысу арқылы уақытыңызды, энергияңызды, ресурстарыңызды, тіпті жүйкеңізді босқа кетіретіндігінде. Нысана үшін сынақ дайындап қойыңыз — әзіл немесе оқиға айтыңыз. Егер оның реакциясы тым сөзбе-сөз болса, сіз осындай типпен істес болып отырсыз. Өз тәуекеліңізбен жалғастырыңыз.
Бейне: Аңшы. Ол қасқырға құратын тұзақты түлкіге құрмайды. Ешкім бармайтын жерге қармақ салмайды. Ол олжасын, оның әдеттері мен жасырынатын жерлерін толық біледі және соған сәйкес аулайды.
Кез келген адамның, мейлі ол қаншалықты маңызсыз көрінсе де, бір күні сізге пайдасы тиюі мүмкін екеніне сенімді болыңыз; ал егер сіз оған бір рет болса да менсінбеушілік танытсаңыз, ол сізге ешқашан көмектеспейді. Реніштер жиі кешіріледі, бірақ менсінбеушілік — ешқашан. Біздің намысымыз оны мәңгі есте сақтайды. — ЛОРД ЧЕСТЕРФИЛД, 1694–1773
20-ЗАҢ: ЕШКІМГЕ БАЙЛАНБАҢЫЗ
Әрқашан бір жақты таңдауға асығатын — ақымақ. Өзіңізден басқа ешбір тарапқа немесе мақсатқа міндеттеме (өзіңізді байлап тастайтын уәде) бермеңіз. Өз тәуекелсіздігіңізді сақтай отырып, сіз басқалардың қожайынына айналасыз — адамдарды бір-біріне қарсы айдап, оларды соңыңыздан жүгіртіңіз.
КҮНШІЛДІКТІҢ ҚҰНЫ Бір кедей әйел базарда ірімшік сатып тұрғанда, бір мысық келіп, ірімшікті ұрлап әкетті. Мұны көрген ит ұрыдан ірімшікті тартып алуға тырысты. Мысық итке берілмеді. Осылайша олар төбелесе кетті. Ит үріп, тістеледі; мысық пысылдап, тырнады, бірақ шайқастың шешімі болмады. «Түлкіге барып, төрелік айтқызайық», — деді соңында мысық. «Келістік», — деді ит. Олар түлкіге барды. Түлкі олардың уәждерін салмақты түрде тыңдады. «Ақымақ жануарлар, — деп ұрысты ол, — неге бұлай істейсіңдер? Егер екеуің де келіссеңдер, мен ірімшікті екіге бөліп беремін, екеуің де риза боласыңдар». «Келістік», — деді мысық пен ит. Түлкі пышағын алып, ірімшікті екіге бөлді, бірақ оны ұзынынан емес, көлденеңінен кесті. «Менің бөлігім кішірек! » — деп наразы болды ит. Түлкі көзілдірігінің артынан иттің сыбағасына салмақты қарады. «Сендікі дұрыс, әбден дұрыс! » — деп шешті ол. Сөйтті де, мысықтың сыбағасынан бір тістеп алды. «Енді тең болады! » — деді ол. Мысық түлкінің ісін көріп, айғайлай бастады: «Қараңдаршы! Енді менің бөлігім кішірек! » Түлкі тағы да көзілдірігін киіп, мысықтың бөлігіне қарады. «Сендікі де дұрыс! » — деді түлкі. «Қазір түзеймін». Сөйтті де, иттің ірімшігінен бір тістеп алды. Бұл жағдай түлкі кезек-кезек біресе иттің, біресе мысықтың сыбағасын мүжігенше жалғаса берді, соңында ол бүкіл ірімшікті олардың көз алдында жеп қойды. — ЕВРЕЙ ФОЛЬКЛОРЫНЫҢ ҚАЗЫНАСЫНАН, НАТАН АУСУБЕЛЬДІҢ РЕДАКЦИЯСЫМЕН, 1948 Ж.
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Билік көбіне сыртқы көрініске байланысты болғандықтан, имиджіңізді жақсартатын әдістерді үйренуіңіз керек. Бір адамға немесе топқа байланудан (міндеттеме беруден) бас тарту — солардың бірі. Сіз өзіңізді тежегенде, ашуды емес, құрметті тудырасыз. Сіз бірден қуатты көрінесіз, өйткені көптеген адамдар сияқты топқа немесе қарым-қатынасқа бағынбай, өзіңізді «қол жетпес» етесіз. Бұл билік аурасы уақыт өте келе өсе береді: тәуелсіздік туралы беделіңіз артқан сайын, көбірек адам сізді иемденгісі келіп, сізді өз жағына шығаруға тырысады. Қалау — вирус сияқты: егер біреуді басқалардың қалап жатқанын көрсек, біз де ол адамды тартымды деп санай бастаймыз.
Сіз біреуге байланған сәтте сиқыр жоғалады. Сіз бәрі сияқты боласыз. Адамдар сізді өз жағына тарту үшін түрлі арам әдістерді қолданады. Олар сізді сыйлықтарға бөлеп, қызмет көрсетеді — мұның бәрі сізді қарыздар ету үшін жасалады. Олардың назарын құптаңыз, қызығушылығын оятыңыз, бірақ ешбір жағдайда байланбаңыз. Егер қаласаңыз, сыйлықтар мен қызметтерді қабылдаңыз, бірақ ішкі салқынқандылықты сақтауға мұқият болыңыз. Абайсызда өзіңізді біреуге қарыздар сезінуге жол бермеңіз.
Бірақ есіңізде болсын: мақсат — адамдарды өзіңізден итеріп жіберу немесе міндеттеме ала алмайтын адам болып көріну емес. Королева Елизавета I сияқты, сіз қызығушылық тудырып, адамдарды өзіңізге қол жеткізу мүмкіндігімен қызықтыруыңыз керек. Кейде олардың назарына иілуіңіз керек, бірақ ешқашан тым қатты емес.
Грек сарбазы әрі мемлекет қайраткері Алкивиад бұл ойынды кемелдікпен ойнады. Б. з. д. 414 жылы Сицилияға басып кірген Афина флотын шабыттандырып, бастаған — Алкивиад болатын. Оны көре алмаған афиналықтар жалған айып таққанда, ол сотқа барудың орнына жау жағына — спарталықтарға өтіп кетті. Содан кейін афиналықтар Сиракузада жеңілген соң, Спартаның күші артып келе жатқанына қарамастан, ол Спартадан кетіп, Парсы еліне барды. Енді афиналықтар да, спарталықтар да Алкивиадтың парсыларға ықпалы болғандықтан оның соңынан жүгірді; ал парсылар оның афиналықтар мен спарталықтарға ықпалы болғандықтан оны құрметке бөледі. Ол әр тарапқа уәде берді, бірақ ешқайсысына байланбады, соңында барлық билік тізгіні оның қолында болды.
Егер сіз билік пен ықпалға ұмтылсаңыз, Алкивиад тактикасын қолданып көріңіз: Өзіңізді бәсекелес күштердің ортасына қойыңыз. Бір тарапты көмек беремін деген уәдемен қызықтырыңыз; екінші тарап өз жауын басып озуды қалап, сіздің соңыңыздан жүгіреді. Әр тарап сіздің назарыңыз үшін таласқан сайын, сіз бірден үлкен ықпалға ие және қалаулы тұлға болып көрінесіз. Бір жақты бірден таңдағаннан көрі, осылайша көбірек билікке ие боласыз.
1830 жылғы Франциядағы шілде революциясында, үш күндік толқулардан кейін, қарт мемлекет қайраткері Талейран Париж терезесінің алдында отырып, тәртіпсіздіктердің аяқталғанын білдіретін қоңырау дауыстарын тыңдады. Көмекшісіне бұрылып: «Әне, қоңыраулар! Біз жеңіп жатырмыз», — деді. «Біз» дегеніңіз кім, ханзадам? » — деп сұрады көмекшісі. Оған үндемеуді ишарат етіп, Талейран былай деп жауап берді: «Жақ ашпа! Кім екенімізді ертең айтамын». Ол тек ақымақтардың жағдайға бірден араласатынын жақсы білетін — тым тез шешім қабылдау арқылы сіз маневр жасау қабілетіңізді жоғалтасыз. Адамдар да сізді азырақ құрметтейтін болады: бәлкім, ертең сіз басқа жаққа өтіп кетесіз деп ойлайды, өйткені бұл жаққа өте оңай берілдіңіз. Бір жақты таңдау сізді уақыт артықшылығынан және күту мүмкіндігінен айырады. Басқалар ана немесе мына топқа ғашық бола берсін; ал сіз асықпаңыз, басыңызды жоғалтпаңыз.
Бейне: Назардың, қалаудың және табынудың орталығы. Ешқашан бір табынушыға берілмей, оларды бір-бірімен күресуге итермелейтін Пәк Королева (Елизавета I) олардың бәрін өзінің айналасында планеталар сияқты ұстайды: олар оның орбитасынан шыға алмайды, бірақ оған ешқашан жақындай алмайды.
Ешкімге және ешнәрсеге байланбаңыз, өйткені бұл — құл болу, әр адамның құлы болу деген сөз. Тәуелсіздік — оны айырбастайтын кез келген сыйлықтан қымбат. Бір адамға тәуелді болғаннан көрі, көптеген адамның сізге тәуелді болғанын қалауыңыз керек. Ең бастысы, өзіңізді міндеттемелер мен борыштардан бос ұстаңыз — олар сізді өз билігіне алу үшін басқалардың құрған айласы... — БАЛЬТАСАР ГРАСИАН, 1601–1658
21-ЗАҢ: АҢҚАУДЫ ҰСТАУ ҮШІН АҢҚАУ БОЛЫП КӨРІНІҢІЗ — НЫСАНАҢЫЗДАН АҚЫМАҒЫРАҚ БОЛЫП КӨРІНІҢІЗ
Ешкім өзін басқалардан ақымақ сезінгенді ұнатпайды. Сондықтан айла — құрбандарыңызға өздерін ақылды сезіндіру, тіпті сізден де ақылдырақ екеніне сендіру. Бұған сенген соң, олар сіздің жасырын ниетіңіз болуы мүмкін деп ешқашан күмәнданбайды.
Адам өзінің интеллектуалдық қабілетін мақтан тұтқандай ешнәрсені мақтан тұтпайды, өйткені бұл оған жануарлар әлемінде үстемдік береді. Кез келген адамға одан ақылды екеніңізді көрсету және мұны басқалардың да байқауына жол беру — өте қауіпті нәрсе... Сондықтан шен-шекпен мен байлық қоғамда әрқашан құрметке ие болса, интеллектуалдық қабілет мұндай құрметті ешқашан күте алмайды; оған көрсетілген ең үлкен құрмет — оны байқамау; ал егер адамдар оны байқаса, мұны әдепсіздік немесе иесінің оған құқығы жоқ нәрсе ретінде қабылдайды; кек ретінде адамдар оны басқа жолмен қорлауға тырысады және мұны істеу үшін қолайлы сәтті күтеді. Адам қаншалықты кішіпейіл болса да, басқалардан интеллектуалдық тұрғыдан жоғары тұру «қылмысын» кешіру қиын. «Раушан бағында» Сади былай дейді: «Сен білуің керек, ақымақ адамдар данышпандармен кездесуден, данышпандардың ақымақтармен кездесуден қашатынынан жүз есе артық қашады». Екінші жағынан, ақымақ болып көріну — нағыз артықшылық. Жылу тәнге қалай жағымды болса, өзінің үстемдігін сезіну де ақыл-ойға солай жақсы әсер етеді; адам жылынғысы келсе отқа немесе күнге қалай ұмтылса, осы сезімді беретін ортаны да солай инстинктивті түрде іздейді. Бірақ бұл — ол өзінің үстемдігі үшін жек көрінішті болады деген сөз; егер адамға ұнағысы келсе, ол шын мәнінде интеллект тұрғысынан төмен болуы керек. — АРТУР ШОПЕНГАУЭР, 1788–1860
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Біреудің бізден ақылдырақ екенін сезіну — адам төзгісіз нәрсе. Біз мұны әдетте әртүрлі жолмен ақтауға тырысамыз: «Оның тек кітаптан алған білімі бар, ал менде өмірлік тәжірибе бар». «Оның ата-анасы жақсы білім алуы үшін ақша төледі. Егер менің ата-анамда да сондай ақша болса, мен де... » «Ол өзін ойлағандай ақылды емес».
Көптеген адамдардың өзімшілдігі үшін интеллект идеясы қаншалықты маңызды екенін ескерсек, адамның ақыл-ой қабілетін абайсызда қорламау өте маңызды. Бұл — кешірілмейтін күнә. Бірақ егер сіз осы темір ережені өз пайдаңызға қолдана алсаңыз, ол алдаудың көптеген жолдарын ашады. Адамдарды өздерінің сізден ақылдырақ екеніне бейсаналы түрде сендіріңіз, тіпті өзіңізді сәл ақымақтау етіп көрсетіңіз, сонда сіз оларды айналдырып тастай аласыз. Сіз берген интеллектуалдық үстемдік сезімі олардың «күмән бұлшықеттерін» босаңсытады.
1865 жылы Пруссия кеңесшісі Отто фон Бисмарк Австрияның белгілі бір шартқа қол қойғанын қалады. Шарт толығымен Пруссияның мүддесінде және Австрияның мүддесіне қарсы болатын, Бисмарк австриялықтарды келістіру үшін стратегия құруы керек еді. Австриялық келіссөз жүргізуші, граф Бломе, құмар карта ойыншысы болатын. Оның сүйікті ойыны — quinze (квинзе — карта ойынының түрі) еді, ол жиі адамның мінезін оның квинзе ойнау мәнерінен тануға болады дейтін. Бисмарк Бломенің бұл сөзін білетін.
Келіссөздер басталуынан бір түн бұрын Бисмарк Бломені квинзе ойынына тартты. Пруссиялық кейінірек былай деп жазады: «Мен соншалықты абайсыз ойнадым, бәрі таңғалды. Мен бірнеше мың талер (сол кездегі валюта) жоғалттым, бірақ Бломені алдай алдым, өйткені ол мені өзімнен де тәуекелшіл деп ойлады және мен жол бердім». Абайсыз болып көрінумен қатар, Бисмарк ақылсыз ақымақ сияқты әрекет етті, күлкілі сөздер айтып, жүйкесі жұқарған адамдай бей-берекет қимылдады.
Осының бәрі Бломеге құнды ақпарат жинағандай сезім берді. Ол Бисмарктің агрессивті екенін білетін — Пруссиялықтың ондай беделі бар еді, ал ойын мәнері мұны растады. Ал агрессивті адамдар, Бломенің ойынша, ақымақ және асығыс болуы мүмкін. Бисмарк сияқты аңқау ақымақ суыққанды есеп пен алдауға қабілетсіз деп ойлаған ол, шартқа қол қоймас бұрын оған жай ғана көз жүгіртті. Сия кепкен бойда, қуанған Бисмарк оның бетіне: «Мұндай құжатқа қол қоюға дайын австриялық дипломатты табамын деп ешқашан ойламаппын! » — деп айғайлады.
Қытайлықтарда «Жолбарысты өлтіру үшін шошқаның кейпіне ену» деген тіркес бар. Бұл аңшы шошқаның терісі мен тұмсығын киіп, оның қорсылын салған көне аңшылық әдісіне қатысты. Мықты жолбарыс шошқа келе жатыр деп ойлап, оңай олжадан дәметіп, оны жақындатады. Бірақ соңында аңшы жеңіске жетеді.
Шошқа кейпіне ену жолбарыс сияқты тәкәппар және өзіне тым сенімді адамдарға жақсы әсер етеді: олар сізді оңай олжа деп ойлаған сайын, сіз жағдайды өз пайдаңызға оңай бұра аласыз.
Интеллект — әдейі төмендетіп көрсетуге болатын ең айқын қасиет, бірақ мұнымен тоқтап қалудың қажеті не? Талғам мен талғампаздық та өзімшілдік шкаласында интеллектке жақын тұр; адамдарға өздерінің сізден гөрі талғампаз екенін сезіндіріңіз, сонда олардың сақтығы жоғалады. Олар сізді қасында ұстайды, өйткені сіз оларға өздерін жақсы сезінуге көмектесесіз, ал сіз олардың қасында неғұрлым ұзақ болсаңыз, оларды алдауға соғұрлым көп мүмкіндік туады.
Бейне: Опоссум. Өлі болып көріну арқылы опоссум ақымақ болып көрінеді. Көптеген жыртқыштар оны жайына қалдырады. Осындай ұсқынсыз, ақылсыз, қорқақ кішкентай тіршілік иесінің мұндай айлаға қабілетті екеніне кім сенсін?
Ақымақтықты қалай пайдалану керектігін біліңіз: ең ақылды адам кейде осы картаны ойнайды. Кейде ең үлкен даналық — білмеген болып көріну; сіз надан болмауыңыз керек, бірақ солай ойнай білуіңіз керек. Ақымақтардың арасында ақылды, жындылардың арасында сау болудың пайдасы аз. Ақымақ болып көрінетін адам ақымақ емес. Барлығына жақсы қабылданудың ең жақсы жолы — ең ақымақ мақұлықтың терісін жамылу. — БАЛЬТАСАР ГРАСИАН, 1601–1658
22-ЗАҢ: БЕРІЛУ ТАКТИКАСЫН ҚОЛДАНЫҢЫЗ: ӘЛСІЗДІКТІ КҮШКЕ АЙНАЛДЫРЫҢЫЗ
Әлсіз болған кезіңізде, ешқашан намыс үшін шайқаспаңыз; оның орнына берілуді таңдаңыз. Берілу сізге күш жинауға, жеңімпазыңызды қинауға және мазасын алуға, оның күші сарқылғанша күтуге уақыт береді. Оған сізбен соғысып, сізді жеңгенінен ләззат алуға мүмкіндік бермеңіз — бірінші болып беріліңіз. Соққыға қарсылық көрсетпеу арқылы сіз оны ашуландырасыз және есеңгіретесіз. Берілуді билік құралына айналдырыңыз.
Ұлы мырза өтіп бара жатқанда, ақылды шаруа терең иіледі де, үнсіз «жел шығарады». — ЭФИОПИЯ МӘТЕЛІ
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Билік әлемінде бізді жиі қиындыққа душар ететін нәрсе — жауларымыз бен бәсекелестеріміздің қадамдарына шектен тыс реакция көрсетуіміз. Бұл реакция біз ақылдырақ болғанда аулақ болатын мәселелерді тудырады. Оның шексіз «жаңғырық» әсері бар, өйткені жау да шектен тыс реакция бере бастайды. Агрессияға басқа агрессиямен жауап беру — біздің алғашқы инстинктіміз. Бірақ келесі жолы біреу сізді итергенде және сіз реакция бере бастағаныңызды сезгенде, былай істеп көріңіз: қарсылық көрсетпеңіз немесе қайтарып соқпаңыз, жол беріңіз, иіліңіз. Бұл жиі олардың мінез-құлқын бейтараптандыратынын байқайсыз — олар сіздің күшпен жауап бергеніңізді күтті, тіпті соны қалады, сондықтан сіздің қарсылық көрсетпегеніңіз оларды аң-таң қалдырады. Жол беру арқылы сіз шын мәнінде жағдайды бақылайсыз, өйткені сіздің берілуіңіз — оларды «біз жеңдік» деп сендіріп, ұйықтатуға бағытталған үлкен жоспардың бір бөлігі.
Бұл — берілу тактикасының мәні: іштей берік болып қаласыз, бірақ сырттай иілесіз. Ашулануға себеп таппаған қарсыластарыңыз оның орнына абдырап қалады. Және олардың бұдан әрі қатыгездік көрсетуі екіталай. Оның орнына сізге оларды құлататын қарымта қадамдарды жоспарлау үшін уақыт пен кеңістік беріледі. Ақылдының қатыгез бен агрессивтіге қарсы шайқасында берілу тактикасы — ең жоғарғы қару.
Көп жағдайда соғысқаннан көрі берілген жақсы; әлдеқайда күшті қарсыласпен және анық жеңіліспен бетпе-бет келгенде, қашқаннан көрі берілген де жақсы. Қашып кету сізді уақытша құтқаруы мүмкін, бірақ агрессор ерте ме, кеш пе сізді қуып жетеді. Егер оның орнына берілсеңіз, сізде жауыңыздың айналасына оралып, жақын жерден уытыңызды шашуға мүмкіндік туады.
Б. з. д. 473 жылы ежелгі Қытайда Юэ патшасы Гоуцзянь Фуцзяо шайқасында У билеушісінен ойсырай жеңіледі. Гоуцзянь қашпақшы болады, бірақ оның кеңесшісі оған берілуді және У билеушісіне қызмет етуді ұсынады. Осы позицияда жүріп, ол жауын зерттеп, кек алу жоспарын құра алатын еді. Осы кеңеске құлақ асқан Гоуцзянь билеушіге бүкіл байлығын беріп, жеңімпаздың атқорасында ең төменгі қызметші болып жұмысқа орналасады. Үш жыл бойы ол билеушінің алдында кішірейіп, өзін төмен ұстайды. Соңында оның адалдығына сенген билеуші оған еліне қайтуға рұқсат береді. Алайда, Гоуцзянь бұл үш жылды ақпарат жинауға және кек алуды жоспарлауға жұмсаған болатын. У патшалығында қатты қуаңшылық болып, ішкі аласапыраннан мемлекет әлсіреген кезде, ол әскер жинап, басып кіріп, оңай жеңіске жетеді. Берілу тактикасының құдіреті осында: ол сізге жойқын қарымта соққы беру үшін уақыт пен икемділік береді. Егер Гоуцзянь қашып кеткенде, ол бұл мүмкіндіктен айырылар еді.
Вольтер Лондонда қуғында жүрген кезде французға қарсы көңіл-күй өте жоғары еді. Бірде көшеде келе жатып, ол ашулы топтың қоршауында қалады. «Оны асып тастаңдар! Французды дарға асыңдар! » — деп айқайлайды олар. Вольтер сабырлы түрде топқа былай дейді: «Ағылшын ерлері! Сіздер мені француз болғаным үшін өлтіргілеріңіз келеді. Ағылшын болып туылмағанымның өзі мен үшін жеткілікті жаза емес пе? » Топ оның парасатты сөздеріне риза болып, оны тұрағына дейін қауіпсіз шығарып салады. КЛИФТОН ФАДИМАН, «АНЕКДОТТАРДЫҢ КІШІГІРІМ ҚОҢЫР КІТАБЫ», 1985 Ж.
Билік әрдайым қозғалыста болады — ойын табиғатынан құбылмалы және күрес алаңы болғандықтан, билігі барлар ерте ме, кеш пе құлдырау кезеңіне тап болады. Егер сіз уақытша әлсіресеңіз, берілу тактикасы қайта көтерілу үшін таптырмас әдіс: ол сіздің амбицияңызды жасырады; сізді сабырлылық пен өзін-өзі басқаруға үйретеді (бұл ойындағы негізгі дағдылар); және бұл сізді езгішінің кенеттен құлдырауын пайдалану үшін ең қолайлы позицияға қояды. Егер сіз қашсаңыз немесе қарсылассаңыз, ұзақ мерзімді перспективада жеңіске жете алмайсыз. Егер берілсеңіз, сіз әрдайым дерлік жеңімпаз болып шығасыз.
Бейне: Емен ағашы. Желге қарсы тұрған емен бұтақтарынан бір-бірлеп айырылады, соңында оны қорғайтын ештеңе қалмағанда, діңі сынып түседі. Ал иіле білетін емен ұзақ жасайды, оның діңі жуандап, тамыры тереңірек әрі берік жайылады.
Бедел: «Көзге — көз, тіске — тіс» деп айтылғанын естідіңдер. Ал Мен сендерге айтамын: зұлымдыққа қарсы тұрмаңдар. Кімде-кім сенің оң жақ жағыңнан ұрса, оған соққы үшін екінші жағыңды да тос. Егер біреу сені сотқа беріп, жейдеңді алғысы келсе, оған шапаныңды да бер. Кім сені бір шақырым жүруге мәжбүрлесе, онымен екі шақырым жүр. (Иса Мәсіх, Матай 5: 38–41)
23-ЗАҢ: КҮШТЕРІҢІЗДІ БІР ЖЕРГЕ ШОҒЫРЛАНДЫРЫҢЫЗ
ТҰЖЫРЫМ Күштеріңіз бен қуатыңызды ең мықты нүктеге шоғырландыру арқылы сақтаңыз. Көптеген таяз кен орындарын шарлағаннан көрі, бір бай кен орнын тауып, оны тереңірек қазғаннан көбірек пайда табасыз — интенсивтілік (сапалық тереңдік) әрқашан экстенсивтілікті (сандық кеңдік) жеңеді. Сізді жоғарылататын билік көздерін іздегенде, бір негізгі қамқоршыны, сізге ұзақ уақыт сүт беретін «семіз сиырды» табыңыз.
Ең жақсы стратегия — әрқашан өте күшті болу; алдымен жалпы алғанда, содан кейін шешуші сәтте... Күштерді шоғырландырудан асқан жоғары және қарапайым стратегия заңы жоқ... Қысқасы, бірінші принцип: барынша шоғырланған түрде әрекет ету. «СОҒЫС ТУРАЛЫ», КАРЛ ФОН КЛАУЗЕВИЦ, 1780–1831
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Әлем барған сайын күшейіп келе жатқан іріткілерден — елдер, саяси топтар, отбасылар, тіпті жеке адамдар арасындағы қайшылықтардан зардап шегуде. Біздің назарымыз жан-жаққа шашырап, ойымызды бір бағытта ұстап тұрудың орнына, мыңдаған басқа нәрселерге алаңдаймыз. Қазіргі әлемдегі қақтығыстар деңгейі бұрын-соңды болмаған биіктікте және біз оны өз өмірімізге енгізіп алдық.
Шешім — өз ішімізге, өткенге шегіну, ой мен әрекеттің неғұрлым шоғырланған формаларына көшу. Наполеон өз күштерін жаудың ең әлсіз жеріне шоғырландырудың құнын білетін — бұл оның шайқас алаңындағы жеңісінің құпиясы еді. Оның ерік-жігері мен ақыл-ойы да осы ұғымға негізделген. Мақсатқа деген бірбеткейлік, мақсатқа толық шоғырлану және бұл қасиеттерді назары шашыраңқы адамдарға қарсы қолдану — мұндай жебе әрқашан нысанаға тиіп, жауды талқандайды.
Казанова өміріндегі жетістігін бір мақсатқа шоғырлану және оған қол жеткізгенше ұмтылу қабілетімен байланыстырды. Оның өзі қалаған әйелдерге өзін толықтай арнай білуі оны өте тартымды етті. Ол әйелдердің бірі оның маңында болған апталар немесе айлар бойы ол басқа ешкім туралы ойламаған. Венециядағы Дождар сарайының ешкім қашып құтыла алмаған қауіпті түрмесіне қамалғанда, ол күн сайын тек қашу мақсатына назар аударды. Камераның ауысуы, яғни бірнеше айлық қазба жұмыстарының зая кеткені оны тосылтқан жоқ; ол алған бетінен қайтпай, соңында қашып шықты. «Мен әрқашан сенетінмін, — деп жазды ол кейіннен, — егер адам бір нәрсені істеуді басына бекітсе және тек сол іспен айналысса, қандай қиындық болса да, ол жетістікке жетуі керек. Мұндай адам Ұлы Уәзір (мұсылман елдеріндегі жоғарғы лауазым иесі) немесе Рим Папасы бола алады».
Күштеріңізді босқа шашудан сақтаныңыз; оларды үнемі шоғырландыруға тырысыңыз. Кемеңгер адам басқалар істегеннің бәрін істей аламын деп ойлайды, бірақ ол әрбір орынсыз жұмсалған қуаты үшін өкінетіні анық. ИОГАНН ГЁТЕ, 1749–1832
Билік әлемінде сізге үнемі басқа адамдардың, әдетте сізден күштірек адамдардың көмегі қажет болады. Ақымақ адам жан-жаққа жайылу арқылы аман қаламын деп сеніп, бір адамнан екіншісіне секіреді. Шоғырлану заңының салдары бойынша, бір ғана лайықты билік көзіне байлану арқылы көптеген энергия үнемделеді және көбірек билікке қол жеткізіледі. Ғалым Никола Тесла бір қожайынға қызмет етпеу арқылы тәуелсіздігімді сақтаймын деп сеніп, өзін құртты. Ол тіпті өзіне тиімді келісімшарт ұсынған Дж. П. Морганнан бас тартты. Соңында Тесланың «тәуелсіздігі» оның ешқандай қамқоршыға сүйене алмайтынын, керісінше үнемі ондаған адамның алдында жалтақтауға мәжбүр екенін білдірді. Өмірінің соңында ол қателігін түсінді. Ақыр соңында, жалғыз қамқоршы сіздің адалдығыңызды бағалайды және сіздің қызметіңізге тәуелді болады; ұзақ мерзімді перспективада қожайын құлға қызмет етеді.
Ақырында, биліктің өзі әрқашан шоғырланған формада болады. Кез келген ұйымда жіпті кішкентай топтың ұстап отыруы заңдылық. Көбінесе бұл лауазымы бар адамдар емес. Операцияларды кім басқаратынын, сахна артындағы нақты директор кім екенін анықтауыңыз керек. Ришелье XVII ғасырдың басында француз саяси сахнасының шыңына көтеріле бастағанда, шешімді Король Людовик XIII емес, оның анасы қабылдайтынын түсінді. Сондықтан ол өзін соған байлап, сарай қызметшілерінің қатарынан ең жоғарыға дейін көтерілді.
Мұнайды бір рет тапсаңыз болғаны — байлығыңыз бен билігіңіз өмір бойына қамтамасыз етіледі.
Бейне: Жебе. Бір жебемен екі нысананы ату мүмкін емес. Егер ойыңыз жан-жаққа кетсе, жаудың жүрегіне тигізе алмайсыз. Ақыл мен жебе бір болуы керек. Тек осындай ақыл-ой мен физикалық күштің шоғырлануымен ғана сіздің жебеңіз нысанаға тиіп, жүректі жарып өтеді.
Бедел: Кеңдіктен көрі интенсивтілікті (тереңдікті) жоғары бағалаңыз. Кемелдік санда емес, сапада. Көлемнің өзі ешқашан орташа деңгейден жоғары көтерілмейді; жан-жақты қызығушылығы бар адамдардың соры сол — олар барлық жерде болғысы келеді, бірақ еш жерде жоқ. Интенсивтілік атақ-даңқ береді және асқақ істерде қаһармандық деңгейге көтереді. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
24-ЗАҢ: КЕМЕЛ САРАЙ ҚЫЗМЕТШІСІНІҢ РӨЛІН ОЙНАҢЫЗ
ТҰЖЫРЫМ Кемел куртизан (сарай этикеті мен айла-амалдарын меңгерген қызметші) бәрі билік пен саяси ептілік төңірегінде айналатын әлемде гүлденеді. Ол тұспалдап сөйлеу өнерін меңгерген; ол жағымпазданады, жоғары тұрғандарға иіледі және басқаларға өз билігін ең сыпайы әрі нәзік түрде жүргізеді. Сарай қызметінің заңдарын үйреніп, қолданыңыз, сонда сіздің мансаптық өсуіңізде шек болмайды.
Сарайды білетін адам өз қимыл-қозғалысына, көзіне және жүзіне иелік етеді; ол терең, жұмбақ; ол жаман істерді жасырады, жауларына жымияды, ашуын басады, құмарлықтарын бүркемелейді, жүрегін өтірікке үйретеді, сезімдеріне қарсы сөйлейді және әрекет етеді. ЖАН ДЕ ЛАБРЮЙЕР, 1645–1696
САРАЙ САЯСАТЫНЫҢ ЗАҢДАРЫ
Мақтаншақтықтан аулақ болыңыз. Өзіңіз туралы көп сөйлеу немесе іс-әрекетіңізге тым көп назар аударту ешқашан ақылдылыққа жатпайды. Істеріңіз туралы неғұрлым көп айтсаңыз, соғұрлым күмән тудырасыз. Сондай-ақ, замандастарыңыздың арасында сатқындық пен аяқтан шалуға итермелейтін қызғаныш тудырасыз. Жеңілдікті жаттықтырыңыз (Nonchalance). Ешқашан тым қатты жұмыс істеп жатқандай көрінбеңіз. Талантыңыз табиғи түрде, жеңіл ағып жатқандай көрінуі керек, сонда адамдар сізді еңбекқор емес, кемеңгер ретінде қабылдайды. Олар сіздің жетістікке қалай оңай жеткеніңізге таңданғаны, бұған қаншама күш кеткенін ойлағанынан жақсы. Жағымпаздықта сараң болыңыз. Жоғары лауазымдылар жағымпаздыққа тоймайтындай көрінуі мүмкін, бірақ жақсы нәрсенің де мөлшері шамадан тыс болса, құны жоғалады. Тұспалдап жағымпаздануды үйреніңіз — мысалы, қожайыныңызды жақсырақ көрсету үшін өз үлесіңізді төмендетіп көрсетіңіз. Назарға ілігуді ұйымдастырыңыз. Мұнда парадокс бар: сіз өзіңізді тым ұятсыз көрсете алмайсыз, бірақ сонымен бірге назарға ілігуіңіз керек. Егер билеуші сізді сарай қызметшілерінің батпағынан байқамаса, көтерілуге мүмкіндігіңіз жоқ. Бұл тапсырма үлкен өнерді қажет етеді. Көбінесе бұл тікелей мағынада «көзге түсу» мәселесі. Сондықтан сыртқы келбетіңізге назар аударыңыз және ерекше — бірақ нәзік ерекшеленетін — стиль мен бейне жасаудың жолын табыңыз. Стиліңіз бен тіліңізді сөйлесіп жатқан адамға қарай өзгертіңіз. Теңдікке деген жалған сенім — бәрімен бірдей сөйлесу және әрекет ету мәдениеттіліктің белгісі деген ой — үлкен қателік. Төмендегілер оны тәкаппарлық деп қабылдайды, ал жоғарыдағылар ренжіп қалуы мүмкін (бірақ оны мойындамауы ықтимал). Әр адамға сәйкес сөйлеу мәнеріңізді өзгертуіңіз керек. Бұл өтірік айту емес, бұл актерлік шеберлік, ал актерлік — Құдайдың сыйы емес, өнер.
Әдепті болу — ақылдылық; демек, дөрекі болу — ақымақтық. Қажетсіз және әдейі жасалған әдепсіздікпен жау арттыру — өз үйіңді өртегенмен бірдей ақылсыздық. Өйткені әдептілік — бұл жалған тиын сияқты, оны қолдануда сараңдық таныту — ақымақтық. Саналы адам оны қолдануда жомарт болады... Бастапқыда қатты және морт келетін балауызды аздап жылыту арқылы жұмсартуға болады, сонда ол кез келген пішінге енеді. Сол сияқты, әдепті әрі мейірімді болу арқылы адамдарды икемді және көмекші ете аласыз, тіпті олар қатал әрі қатыгез болса да. Демек, әдептілік адам табиғаты үшін балауызға арналған жылу сияқты. АРТУР ШОПЕНГАУЭР, 1788–1860
Жаман хабарды жеткізуші болмаңыз. Жаман хабар әкелген елшіні патша өлтіреді: бұл қатып қалған қағида, бірақ шындығы бар. Жаман хабарды жеткізу міндеті сізге емес, әріптесіңізге түсуі үшін барыңызды салыңыз, қажет болса алдаңыз. Қожайыныңызбен достық пен жақындықты көрсетпеңіз. Оған бағынышты емес, дос керек емес. Оған ешқашан тым еркін, достық ниетпен жақындамаңыз немесе өте жақын қарым-қатынаста болғандай әрекет етпеңіз — бұл тек оның артықшылығы. Жоғарыдағыларды ешқашан тікелей сынамаңыз. Бұл анық нәрсе болып көрінуі мүмкін, бірақ кейде сын қажет болатын кездер болады — ештеңе айтпау немесе кеңес бермеу сізді басқа қауіпке итермелейді. Алайда, сіз кеңесіңіз бен сыныңызды барынша тұспалдап және әдепті түрде жеткізуді үйренуіңіз керек. Жоғарыдағылардан көмек сұрауда сараң болыңыз. Қожайынды біреудің өтінішін орындамаудан артық ештеңе ашуландырмайды. Бұл кінә сезімі мен реніш тудырады. Көмекті барынша сирек сұраңыз және қашан тоқтау керектігін біліңіз. Ең бастысы: басқа адам үшін, әсіресе дос үшін көмек сұрамаңыз. Сыртқы келбет немесе талғам туралы ешқашан әзілдемеңіз. Тапқырлық пен юмор — жақсы сарай қызметшісінің маңызды қасиеттері, кейде дөрекілік те орынды болуы мүмкін. Бірақ сыртқы келбет немесе талғам сияқты өте нәзік тақырыптарда, әсіресе жоғары лауазымдылармен әзілдесуден аулақ болыңыз. Сарайдың @@INLINE0@@ (адами құндылықтарға күмәнмен қарайтын адам) болмаңыз. Басқалардың жақсы жұмысына таңданыс білдіріңіз. Егер сіз үнемі тең дәрежелілерді немесе бағыныштыларды сынасаңыз, сол сынның бір бөлігі сізге де тиеді және ол сіздің үстіңізде сұр бұлттай болып жүреді. Адамдар әрбір жаңа циникалық пікіріңізге наразы болады. Басқалардың жетістіктеріне шынайы таңданыс білдіру арқылы сіз парадоксальды түрде өз жетістіктеріңізге назар аудартасыз. Өзіңізді бақылаңыз. Айна — ғажайып өнертабыс; онсыз сіз сұлулық пен әдептілікке қарсы үлкен күнәлар жасар едіңіз. Сіздің іс-әрекеттеріңіз үшін де «айна» керек. Кейде бұл басқа адамдардың сіз туралы айтқандары болуы мүмкін, бірақ бұл ең сенімді әдіс емес: сіз өзіңіз айна болуыңыз керек, ақыл-ойыңызды басқалар сізді қалай көретінін көруге жаттықтыруыңыз керек. Тым жағымпаз болып кеткен жоқсыз ба? Жағу үшін тым қатты тырысып жатқан жоқсыз ба? Өзіңізді бақылаңыз, сонда көптеген қателіктерден аулақ боласыз. Эмоцияларыңызды меңгеріңіз. Үлкен қойылымдағы актер ретінде сіз қажет кезде күлуді немесе жылауды үйренуіңіз керек. Ашуыңыз бен ренішіңізді жасыра білуіңіз, сондай-ақ ризашылығыңыз бен келісіміңізді көрсете білуіңіз керек. Өз жүзіңіздің қожайыны болуыңыз қажет. Заман рухына сай болыңыз. Өткен дәуірдің сәл ғана элементі тартымды болуы мүмкін, егер сіз кем дегенде жиырма жыл бұрынғы кезеңді таңдасаңыз; он жыл бұрынғы сәнді кию күлкілі көрінеді. Сіздің рухыңыз бен ойлау жүйеңіз заман ағымынан қалмауы керек, тіпті ол заман сіздің талғамыңызға жат болса да. Алайда, тым озық ойлы болсаңыз, сізді ешкім түсінбейді. Рахат сыйлаушы болыңыз. Бұл өте маңызды. Адам табиғатының заңы бойынша, біз жағымсыз нәрседен қашамыз, ал сүйкімділік пен рахат уәдесі бізді шамға ұшқан көбелектей тартады. Мұның дәрежелері бар: бәрі бірдей «сүйікті» рөлін ойнай алмайды, өйткені бәріне бірдей сүйкімділік пен тапқырлық берілмеген. Бірақ бәріміз де жағымсыз қасиеттерімізді бақылап, қажет кезде оларды жасыра аламыз.
25-ЗАҢ: ӨЗІҢІЗДІ ҚАЙТА ЖАРАТЫҢЫЗ
ТҰЖЫРЫМ Қоғам сізге таңған рөлдерді қабылдамаңыз. Жаңа тұлға қалыптастыру арқылы өзіңізді қайта жаратыңыз, ол назар аудартатын және көрерменді ешқашан жалықтырмайтын болсын. Өз бейнеңізді басқаларға анықтатудың орнына, оған өзіңіз иелік етіңіз. Көпшілік алдындағы қимыл-қозғалыстарыңыз бен іс-әрекеттеріңізге драмалық элементтер қосыңыз — сонда сіздің билігіңіз артады және тұлғаңыз аңызға айналғандай көрінеді.
Осы әлемнің ежелгі астанасында [Римде] бағын сынағысы келетін адам айналасындағы атмосфераның түсін көрсете алатын хамелеон болуы керек — ол кез келген пішін мен кейіпке енетін Протей (грек мифологиясындағы кейпін өзгерте алатын теңіз құдайы) болуы қажет. Ол иілгіш, икемді, астыртын, жабық, жұмбақ, кейде төмен, кейде шынайы, кейде сатқын болуы керек, әрқашан білімінің бір бөлігін жасырып, бір ғана дауыс ырғағын қолданып, сабырлы, өз жүзінің шебері болуы қажет; кез келген басқа адам от болып жанатын жерде ол мұздай суық болуы керек; егер оның жүрегінде дін болмаса — мұндай қасиеттері бар адамдарда бұл жиі кездеседі — оның ақыл-ойында, яғни жүзінде, ернінде және іс-әрекетінде дін болуы керек; егер ол адал адам болса, өзін екіжүзді ретінде танудың қажеттілігін үнсіз көтеруі керек. Мұндай өмірді жаны сүймейтін адам Римнен кетіп, бақытын басқа жерден іздеуі керек. Мен өзімді мақтап немесе ақтап жатырмын ба, білмеймін, бірақ менде осы қасиеттердің тек біреуі ғана болды — ол икемділік. КАЗАНОВАНЫҢ МЕМУАРЛАРЫ, ДЖАКОМО КАЗАНОВА, 1725–1798
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Сіз болып туылған кейіпкер міндетті түрде сіздің нақты болмысыңыз емес; тұқым қуалаған қасиеттерден бөлек, ата-анаңыз, достарыңыз және ортаңыз тұлғаңыздың қалыптасуына көмектесті. Билігі бар адамдардың «Прометейлік» міндеті — бұл процесті бақылауға алу, басқаларға өздерін шектеуге және қалыпқа келтіруге жол бермеу. Өзіңізді билік кейіпкеріне айналдырыңыз. Өзіңізді балшық сияқты илеп, жетілдіру — өміріңіздегі ең ұлы әрі жағымды істердің бірі болуы тиіс. Бұл сізді мәні бойынша суретші етеді — өз-өзін жаратқан суретші.
Өз-өзін тану. Өзін-өзі жарату процесінің бірінші кадамы — өзіңізді актер ретінде сезіну және сыртқы келбетіңіз бен эмоцияларыңызды бақылауға алу. Дидро айтқандай, нашар актер — әрдайым шынайы болатын актер. Сезімдерін көпшілік алдында ашық көрсететін адамдар жалықтырады және ыңғайсыздық тудырады. Олардың шынайылығына қарамастан, оларды байсалды қабылдау қиын. Көпшілік алдында жылайтындар уақытша аяушылық тудыруы мүмкін, бірақ бұл аяушылық тез арада менсінбеушілік пен ашуға айналады. Есте қалатын кейіпкер жасау. Өзін-өзі жарату процесінің екінші қадамы — назар аудартатын, сахнадағы басқа ойыншылардан ерекшеленетін кейіпкер жасау. Авраам Линкольн осы ойынды ойнады. Ол Американың бұрын-соңды болмаған, бірақ сайлауда қуана дауыс беретін «қарапайым ауыл адамы» бейнесін жасады. Бұл қасиеттердің көбі оған табиғи болса да, ол оларды ерекшелеп көрсетті — қалпағы мен киімі, сақалы. (Оған дейін ешбір президент сақал қоймаған). Драматургия және ырғақ. Жақсы драма тек қызықты сыртқы келбеттен немесе бір сәттік жарқ етуден тұрмайды. Драма уақыт өте келе дамиды — бұл өрістейтін оқиға. Ырғақ пен уақыт (timing) өте маңызды. Драма ырғағындағы ең маңызды элементтердің бірі — интрига (suspense). Көрерменді тағатсыз күттірудің кілті — оқиғалардың баяу өрбуіне жол беріп, содан кейін сіз бақылайтын қарқынмен тиісті сәтте оларды тездету. Наполеоннан бастап Мао Цзэдунға дейінгі ұлы билеушілер халықты таңғалдыру үшін театрландырылған уақытты шебер қолданған. Шамадан тыс актерлік шеберліктен сақтаныңыз. Артық ойнау кері әсер етуі мүмкін — бұл назар аудару үшін тым көп күш жұмсаудың тағы бір жолы. Актер Ричард Бертон мансабының басында сахнада мүлдем қозғалмай тұру арқылы басқа актерлерден назарды өзіне аударғанын байқаған. Сондықтан не істегеніңіз емес, оны қалай істегеніңіз маңызды — әлеуметтік сахнадағы сыпайылығыңыз бен сабырлылығыңыз тым көп қозғалып, рөліңізді асыра орындағаннан көрі көбірек маңызға ие. Көптеген рөлдерді ойнауды үйреніңіз. Сәт не талап етсе, соған сай болыңыз. Маскаңызды жағдайға бейімдеңіз — Протей сияқты құбылмалы болыңыз. Бисмарк бұл ойынды кемелдікке жеткізді: либералмен либерал, қатал саясаткермен қатал болды. Оны ешкім толық тани алмады, ал ұстатпайтын нәрсені жеңу мүмкін емес.
Бейне: Грек теңіз құдайы Протей. Оның құдіреті кез келген уақытта кейпін өзгерте алуында еді. Агамемнонның ағасы Менелай оны ұстап алғысы келгенде, Протей арыстанға, содан кейін жыланға, пантераға, қабанға, аққан суға және соңында жапырақты ағашқа айналып кетті.
Билік: Барлық адамдар үшін бәрі бола біліңіз. Сақ Протей (грек мифологиясындағы кез келген кейіпке енетін құдай) — ғалымдар арасында ғалым, әулиелер арасында әулие болыңыз. Бұл — әркімнің көңілін табу өнері, өйткені ұқсас нәрсе ұқсасқа тартылады. Адамдардың мінез-құлқын бақылап, әрқайсысына бейімделіңіз: салмақтылармен салмақты, көңілділермен көңілді болып, көңіл-күйіңізді байқатпай өзгертіп отырыңыз. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
26-ЗАҢ: ҚОЛЫҢДЫ ТАЗА ҰСТА
Сіз тиімділік пен сыпайылықтың үлгісі болып көрінуіңіз керек: қателіктер мен жағымсыз істерден қолыңыз ешқашан былғанбауы тиіс. Өз қатысуыңызды жасыру үшін басқаларды байқаусыз пешкалар (өз еркінсіз қолданылатын құралдар) ретінде пайдалану арқылы мінсіз беделіңізді сақтаңыз.
Жағымды істердің бәрін өзіңіз жасаңыз, ал жағымсыздарын үшінші тұлғалар арқылы атқарыңыз. Бірінші жағдайда сіз ілтипатқа ие боласыз, екіншісінде өзіңізге келетін ашу-ызаны басқаға бұрасыз. Маңызды істер көбіне марапат пен жазаны қажет етеді. Тек жақсылық сізден, ал жамандық басқалардан шығатындай болсын. БАЛЬТАСАР ГРАСИАН, 1601–1658
БИЛІКТІҢ КІЛТТЕРІ
Кездейсоқ қателіктерден қашып құтылу мүмкін емес — бұл әлем тым болжап болмайтын жер. Алайда, билік иелерін жіберген қателіктері емес, сол қателіктермен қалай күресетіні құрдымға жібереді. Хирургтар сияқты олар ісікті жылдам әрі түпкілікті кесіп тастауы керек. Ақталу мен кешірім сұрау мұндай нәзік операция үшін тым дөрекі құралдар; билік иелері олардан қашады. Кешірім сұрау арқылы сіз өзіңіздің құзыреттілігіңізге, ниетіңізге және әлі мойындалмаған басқа да қателіктеріңізге күмән тудырасыз. Ақталу ешкімді қанағаттандырмайды, ал кешірім сұрау бәрін ыңғайсыз жағдайға қалдырады. Қателік кешіріммен жойылмайды; ол керісінше тереңдей түседі. Оны дереу кесіп тастап, адамдар сіздің жауапкершілігіңіз бен қабілетсіздігіңіз туралы ойланып үлгергенше, назарды ыңғайлы құрбандық ешкіге (басқаның кінәсін арқалаушы) аударған дұрыс.
Құрбандық ретінде мүмкіндігінше ең кінәсіз адамды таңдау жиі даналыққа жатады. Мұндай адамдар сізге қарсы тұруға қауқарсыз келеді, ал олардың аңғал наразылықтары «өзін тым қатты ақтау» ретінде қабылдануы мүмкін — бұл олардың кінәсінің белгісі ретінде көрінеді. Дегенмен, абай болыңыз, шәйіт (сенімі үшін құрбан болған адам) жасап алмаңыз. Сіздің «айналаңыздағылардың қабілетсіздігінен опық жеген бейшара басшы» болып қалуыңыз маңызды. Егер құрбан тым әлсіз көрінсе және оған берілген жаза тым қатал болса, сіз өз айлаңыздың құрбаны болуыңыз мүмкін. Кейде ұзақ мерзімді перспективада аяушылықты азырақ тудыратын, ықпалдырақ құрбанды тапқан жөн.
Бұл тұрғыда тарих жақын серіктесті құрбан ретінде пайдаланудың құндылығын қайта-қайта дәлелдеп келеді. Бұл «сүйіктінің құлауы» деп аталады.
Басшы ретінде сіз қолыңызды жағымсыз тапсырмалармен немесе қанды істермен ешқашан былғамауыңыз керек. Дегенмен, билік жауларды үнемі басып-нышып отырмаса, өмір сүре алмайды — билікті сақтау үшін жасалатын «лас» жұмыстар әрқашан табылады. Бұл жерде мысық табаны (басқаның мүддесі үшін қауіпті істі істейтін адам) қажет, ол сіз үшін лас әрі қауіпті жұмыстарды атқарады. Құрбандық ешкі сияқты, «мысық табаны» сіздің мінсіз беделіңізді сақтауға көмектеседі.
«Мысық табаны», әдетте, сіздің жақын ортаңыздан тыс адам болады, сондықтан ол өзінің қалай қолданылып жатқанын түсінбейді. Мұндай аңғалдарды кез келген жерден табасыз — олар сізге жақсылық жасағанды ұнатады, әсіресе егер сіз оларға қарымта ретінде болмашы бірдеңе берсеңіз. Олар өздеріне кінәсіз немесе толықтай негізделген болып көрінетін тапсырмаларды орындап жатқанда, іс жүзінде сіз үшін жол ашады, сіз берген ақпаратты таратады, сіздің бәсекелестеріңіз екенін білмейтін адамдардың беделін түсіреді және байқаусызда сіздің мақсатыңызды ілгерілетеді. Олардың қолдары былғанып жатқанда, сіздікі таза қалады.
«Мысық табанын» пайдаланудың ең оңай әрі тиімді жолы — оған ақпаратты «егу», ол оны негізгі нысанаға таратады. Жалған немесе әдейі дайындалған ақпарат — өте қуатты құрал, әсіресе егер оны ешкім сезіктенбейтін адам таратса. Мұндай жағдайда кінәсіз болып көріну және ақпарат көзі екеніңізді жасыру өте оңай болады.
Қалай болғанда да, сіз тек қуаныш пен жақсы хабар әкелуші болуыңыз керек, ал жазалаушы немесе жаман хабар жеткізуші рөлін әрқашан басқа біреуге қалдырыңыз.
Бейне: Кінәсіз ешкі. Күнәдан арылу күнінде бас діни қызметкер ғибадатханаға ешкі әкеліп, қолын оның басына қояды және халықтың күнәларын мойындайды. Осылайша ол кінәсіз жануарға кінәні жүктейді, содан кейін оны айдалаға апарып тастайды. Онымен бірге халықтың күнәлары мен айыптары да жойылады.
Билік: Ақымақтық — қателік жасауда емес, сол қателікті жасыра алмауда. Барлық адамдар қателеседі, бірақ даналар жіберген мүлт кетулерін жасырады, ал ақымақтар оларды жария етеді. Бедел көрініп тұрған нәрседен гөрі, жасырын тұрған нәрсеге көбірек байланысты. Егер жақсы бола алмасаң, сақ бол. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
27-ЗАҢ: КУЛЬТ ТӘРІЗДІ СЕНІМ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ҮШІН АДАМДАРДЫҢ СЕНУГЕ ДЕГЕН МҰҚТАЖДЫҒЫН ПАЙДАЛАНЫҢЫЗ
Адамдардың бір нәрсеге сенуге деген құштарлығы өте зор. Оларға мақсат, жаңа сенім ұсыну арқылы сол құштарлықтың орталығына айналыңыз. Сөздеріңіз бұлыңғыр, бірақ үмітке толы болсын; ақыл мен анық ойлаудан гөрі ынта-жігерге басымдық беріңіз. Жаңа ізбасарларыңызға орындайтын рәсімдер беріңіз, олардан өзіңіз үшін құрбандықтар жасауды талап етіңіз. Ұйымдасқан дін мен ұлы мақсаттар жоқ жерде, сіздің жаңа сенім жүйеңіз сізге орасан зор билік әкеледі.
Жаңа діннің негізін қалаушы болу үшін, әлі бірікпегенін сезбеген белгілі бір типтегі жандардың психологиясын түсінуде қателеспеу керек. ФРИДРИХ НИЦШЕ, 1844–1900
БЕС ОҢАЙ ҚАДАМДА КУЛЬТ ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Ең аз күш жұмсап, ең көп билікке қол жеткізу әдістерін іздегенде, культ (белгілі бір тұлғаға немесе идеяға соқыр сеніммен табыну) тәрізді ізбасарлар жинау ең тиімді жолдардың бірі екенін түсінесіз. Көптеген ізбасарлардың болуы айла-шарғы жасауға кең мүмкіндік береді; олар сізге табынып қана қоймайды, сізді жауларыңыздан қорғайды және жаңа мүшелерді тарту жұмысын өз еркімен мойнына алады. Мұндай билік сізді басқа деңгейге көтереді: енді өз еркіңізді өткізу үшін күресудің немесе қулық қолданудың қажеті болмайды. Сізге табынады және сіз қателесуіңіз мүмкін емес.
Мұндай ізбасарларды жинау өте қиын іс деп ойлауыңыз мүмкін, бірақ іс жүзінде бұл оңай. Бір нәрсеге сенуге асығатын адамдар жоқ жерден әулиелер мен сенімдерді ойлап табады. Бұл аңғалдықты бос жібермеңіз: өзіңізді табыну нысанына айналыңыз. Осы бес оңай қадамды орындау арқылы айналаңызда культ қалыптастырыңыз.
1-қадам: Сөзіңіз бұлыңғыр, бірақ қарапайым болсын. Культ құру үшін алдымен назар аударту керек. Бұл үшін нақты іс-әрекеттерден гөрі (олар тым түсінікті), бұлыңғыр әрі алдамшы сөздерді қолданыңыз. Алғашқы сөздеріңіз бен сұхбаттарыңызда екі элемент болуы тиіс: бір жағынан — ұлы әрі өзгертуші күш туралы уәде, екінші жағынан — толықтай белгісіздік. Бұл үйлесім тыңдаушылардың қиялына қозғау салады, олар өздері қалаған нәрсені көре бастайды.
Культтің тақырыбын жаңа әрі тың етіп таңдаңыз. Бұлыңғыр уәделер, еліктіргіш концепциялар мен жалынды ынтаның үйлесімі адамдардың жанын тебірентіп, айналаңызға топ жиналады.
Адамдардың ойы соншалықты қарапайым және олар өздерінің ағымдағы қажеттіліктеріне тәуелді болғаны сонша, алдамшы адам өзін алдатуға дайын адамдарды әрқашан табады. НИККОЛО МАКИАВЕЛЛИ, 1469–1527
2-қадам: Интеллектуалдықтан гөрі көрнекілік пен сезімге мән беріңіз. Адамдар жинала бастағанда екі қауіп туындайды: зерігу және күмәнмен қарау. Зеріккен адамдар басқа жаққа кетеді, ал күмәнмен қарау адамдарға ұсынысыңыз туралы ақылмен ойлауға мүмкіндік беріп, сіз жасаған «тұманды» сейілтеді. Сондықтан зеріккендердің көңілін көтеріп, сыншыларды аластату керек.
Мұның ең жақсы жолы — театрландырылған қойылымдар немесе соған ұқсас әдістер. Өзіңізді сән-салтанатпен қоршаңыз, ізбасарларыңыздың көзін көрнекі айбынмен арбаңыз. Бұл оларға идеяларыңыздың күлкілі екенін немесе сенім жүйеңіздегі олқылықтарды көруге кедергі жасап қана қоймай, жаңа ізбасарларды тартады.
3-қадам: Топты құрылымдау үшін ұйымдасқан діндердің формаларын пайдаланыңыз. Ізбасарларыңыз көбейіп жатыр, енді оларды жүйелеу уақыты келді. Рухты көтеретін әрі жұбататын жол табыңыз. Ұйымдасқан діндер ұзақ уақыт бойы үлкен топтар үшін сөзсіз билікке ие болды. Ізбасарларыңыз үшін рәсімдер жасаңыз; оларды иерархияға бөліп, діни мағынасы бар лауазымдар беріңіз; олардан қазынаңызды толтыратын және билігіңізді арттыратын құрбандықтар сұраңыз.
4-қадам: Кіріс көздеріңізді жасырыңыз. Топ өсіп, шіркеу тәрізді құрылымға ие болды. Қазынаңыз ізбасарларыңыздың ақшасымен тола бастады. Алайда, сіз ешқашан ақшаға және оның әкелетін билігіне аш адам ретінде көрінбеуіңіз керек. Дәл осы сәтте кіріс көзіңізді жасыруыңыз қажет.
Сіздің ізбасарларыңыз «егер сізге ерсе, барлық жақсылық өздігінен келеді» деп сенгісі келеді. Сән-салтанатта өмір сүру арқылы сіз өз жүйеңіздің дұрыстығының тірі дәлеліне айналасыз. Байлығыңыздың шын мәнінде ізбасарларыңыздың қалтасынан келгенін ешқашан айтпаңыз; оның орнына ол сіздің әдістеріңіздің шынайылығынан келгендей етіп көрсетіңіз.
Шарлатан (өзін білімді етіп көрсететін алаяқ) үшін тез сенгіш адамдардың көбеюі және оның ізбасарларының көпшілікке айналуы оның жеңістеріне кең жол ашатын тиімді жағдай болды. ШАРЛАТАННЫҢ БИЛІГІ, ГРЕТЕ ДЕ ФРАНЧЕСКО, 1939
5-қадам: «Біз оларға қарсы» динамикасын жасаңыз. Топ қазір үлкен әрі гүлденіп тұр. Бірақ абай болмасаңыз, енжарлық орнап, уақыт өте келе зерігу топты ыдыратуы мүмкін. Ізбасарларыңыздың басын біріктіру үшін барлық діндер мен сенім жүйелері жасаған нәрсені істеңіз: «біз оларға қарсы» динамикасын қалыптастырыңыз.
Алдымен, ізбасарларыңыз ортақ мақсаттармен біріккен ерекше клубтың мүшесі екеніне сендіріңіз. Содан кейін, бұл байланысты нығайту үшін, сізді құртқысы келетін «айлакер жау» туралы түсінік қалыптастырыңыз. Егер жауыңыз болмаса, оны ойдан шығарыңыз.
28-ЗАҢ: ІСКЕ БАТЫЛ КІРІСІҢІЗ
Егер іс-әрекетіңізге сенімді болмасаңыз, оны бастамаңыз. Күмәніңіз бен іркілісіңіз орындау барысына кері әсерін тигізеді. Жасқаншақтық қауіпті: іске батыл кіріскен абзал. Батылдықтан жіберілген қателіктерді одан да үлкен батылдықпен түзету оңай. Батылдарға бәрі сүйсінеді; жасқаншақтарды ешкім құрметтемейді.
МАХАББАТТА ҚАЛАЙ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТУГЕ БОЛАДЫ Бірақ жүрегіңізді жаулағандардың алдында жасқаншақ екеніңізді байқадым. Бұл қасиет қарапайым әйелге әсер етуі мүмкін, бірақ дүниежүзілік әйелдің жүрегіне басқа қарумен шабуыл жасау керек... Әйелдер атынан айтарым: арамызда тым биязылықтан гөрі, аздап дөрекілеу қарым-қатынасты артық көрмейтін бірде-бір әйел жоқ... Ғашық жан біздің алдымызда неғұрлым жасқаншақ болса, оны соғұрлым мазақтағымыз келеді; ол біздің қарсылығымызды неғұрлым құрметтесе, біз соғұрлым көп құрмет талап етеміз. Біз сіздерге былай дегіміз келеді: «Ах, бізді соншалықты инабатты деп ойламаңыздаршы; сіздер бізді солай болуға мәжбүрлеп жатырсыздар... » Біз сүйікті болуға рұқсат бергенімізді жасыру үшін үнемі күресеміз. Әйелге тек «күш көрсетуге» немесе «тосын жағдайға» бой алдырдым деп айтуға мүмкіндік беріңіз... Сіздің тарапыңыздан сәл ғана батылдық екеуіңізді де еркін сезінуге мүмкіндік берер еді. М. де ла Рошфуконың жақында айтқаны есіңізде ме: «Ғашық болған ақылды адам ессіз адамдай әрекет етуі мүмкін, бірақ ол ақымақ сияқты әрекет етпеуі керек және ете алмайды». НИНОН ДЕ ЛАНКЛОНЫҢ ӨМІРІ, ХАТТАРЫ ЖӘНЕ ЭПИКУРЛЫҚ ФИЛОСОФИЯСЫ, НИНОН ДЕ ЛАНКЛО, 1623–1706
БИЛІКТІҢ КІЛТТЕРІ
Көбіміз жасқаншақпыз. Біз шиеленіс пен қақтығыстан қашқымыз келеді және бәріне ұнағымыз келеді. Батыл әрекет туралы ойлауымыз мүмкін, бірақ оны сирек жүзеге асырамыз. Біз зардаптардан, басқалардың біз туралы не ойлайтынынан және үйреншікті шеңберден шықсақ туындайтын араздықтан қорқамыз.
Жасқаншақтығымызды «басқаларға деген қамқорлық» немесе «оларды ренжітпеу ниеті» ретінде жасырғанымызбен, іс жүзінде бұл керісінше — біз тек өзімізді ойлаймыз және басқалардың бізді қалай қабылдайтынына алаңдаймыз. Батылдық болса, сыртқа бағытталған және ол адамдарды еркін сезінуге мәжбүрлейді, өйткені ол азырақ қысылған. Ол ешқашан ыңғайсыздық тудырмайды. Сондықтан біз батылдарға сүйсінеміз және олардың қасында болғанды ұнатамыз, өйткені олардың өзіне деген сенімділігі бізге жұғып, бізді ішкі күйзелістерден шығарады.
Батыл болып туылғандар аз. Тіпті Наполеон да бұл қасиетті өмір мен өлім шешілетін шайқас алаңында дамытуға мәжбүр болды. Әлеуметтік ортада ол ыңғайсыз әрі жасқаншақ еді, бірақ ол мұны жеңіп, өмірінің әр саласында батылдықты қолданды, өйткені оның орасан зор күшін — адамды (тіпті Наполеон сияқты бойы кішкентай адамды да) қалай асқақтата алатынын көрді.
Сіз батылдықты жаттықтырып, дамытуыңыз керек. Оның пайдасы көп. Бастау үшін ең жақсы жер — келіссөздер әлемі, әсіресе өз бағаңызды белгілеу керек болатын талқылаулар. Біз өзімізді тым төмен бағалап, аз сұрау арқылы өзімізді қаншалықты төмендетеміз. Христофор Колумб Испания сарайына Америкаға саяхатын қаржыландыруды ұсынғанда, ол өзін «Мұхиттың Ұлы Адмиралы» деп атауды талап етті. Сарай келісті. Ол өзіне қандай баға қойса, соны алды. Генри Киссинджер де келіссөздерде кішігірім жеңілдіктер жасаудан гөрі, батыл талаптар қою жақсырақ екенін білген. Құныңызды жоғары қойыңыз, содан кейін оны одан да жоғарылатыңыз.
Адамдардың басқалардың әлсіздігін сезетін «алтыншы сезімі» бар. Егер алғашқы кездесуде сіз ымыраға келуге, шегінуге дайын екеніңізді көрсетсеңіз, тіпті қанқұмар емес адамдардың өзінен «арыстанды» оятасыз. Бәрі қабылдауға байланысты, егер сіз тез қорғанысқа көшетін, келісуге дайын адам ретінде көрінсеңіз, сізді аяусыз басынады. Сондықтан алғашқы көріністе-ақ әсер қалдырып, іске батыл кіріскен жөн.
Батыл қадам сізді өзіңізден үлкенірек әрі қуаттырақ етіп көрсетеді. Егер ол кенеттен, жыланның жылдамдығымен жасалса, ол одан да үлкен қорқыныш тудырады. Батыл қадаммен сескендіру арқылы сіз прецедент орнатасыз: кейінгі әрбір кездесуде адамдар сіздің келесі соққыңыздан қорқып, қорғаныста болады.
Бейне: Арыстан өз жолында ешқандай олқылық қалдырмайды — оның қимылдары тым жылдам, жақтары тым қуатты. Жасқаншақ қоян қауіптен құтылу үшін бәрін істейді, бірақ қашамын деп асығып, өздігінен тұзаққа түседі немесе жаудың аузына түседі.
Меніңше, сақ болғаннан гөрі албырт болған жақсы, өйткені сәттілік — бұл әйел, егер оны бағындырғың келсе, оны күшпен жеңу керек; оның салқынқандылардан гөрі батылдарға бой алдыратынын көруге болады. Сондықтан, әйел сияқты, ол әрқашан жастардың досы, өйткені олар азырақ сақ, қатал және оны үлкен батылдықпен бағындырады. (Никколо Макиавкелли, 1469–1527)
29-ЗАҢ: СОҢЫНА ДЕЙІН ЖОСПАРЛАҢЫЗ
Соңы — бәрі. Барлық ықтимал зардаптарды, кедергілерді және еңбегіңізді еш кетіріп, даңқты басқаларға алып беретін тағдырдың бұрылыстарын ескере отырып, соңына дейін жоспарлаңыз. Соңына дейін жоспарлау арқылы сіз жағдайларға бой алдырмайсыз және қашан тоқтау керектігін білесіз. Алдын ала ойлау арқылы сәттілікті баяу бағыттап, болашақты анықтауға көмектесіңіз.
ЕКІ БАҚА Екі бақа бір тоғанда өмір сүріпті. Жаздың аптап ыстығында тоған құрғап кеткен соң, олар басқа үй іздеуге шығады. Жолда олар суы мол терең құдықтың қасынан өтеді. Мұны көрген бақалардың бірі екіншісіне: «Осы құдыққа түсіп, сонда тұрайық, ол бізге баспана мен тамақ береді», — дейді. Екіншісі сақтықпен жауап береді: «Ал егер су таусылып қалса, мұндай тереңдіктен қалай қайта шығамыз? » Зардаптарды ескермей ештеңе істеме. МЫСАЛДАР, ЭЗОП, Б. З. Б. VI ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ
БИЛІКТІҢ КІЛТТЕРІ
Ежелгі гректердің космологиясы бойынша, құдайлар болашақты толық көре алады деп есептелген. Олар алда не болатынын ең ұсақ бөлшектеріне дейін көрді. Ал адамдар тағдырдың құрбаны ретінде қарастырылды; олар қазіргі сәт пен өз сезімдерінің тұтқынында болып, жақын арадағы қауіптен арыны көре алмады. Одиссей сияқты қазіргі сәттен арыға қарап, бірнеше қадам алға жоспарлай алған батырлар тағдырға қарсы шығып, болашақты анықтау қабілеті бойынша құдайларға жақындағандай көрінді. Бұл салыстыру әлі де күшінде — арамыздағы алысты болжайтын және өз жоспарларын шыдамдылықпен жүзеге асыратын адамдар құдайға тән күшке ие сияқты көрінеді.
Көптеген адамдар мұндай көрегендікпен жоспарлау үшін қазіргі сәттің тұтқынында болғандықтан, жақын арадағы қауіптер мен ләззаттарды елемеу қабілеті билікке айналады. Бұл — оқиғаларға орын алған бойда жауап беру сияқты табиғи адамзаттық бейімділікті жеңіп, оның орнына бір қадам артқа шегініп, көз алдыңдағыдан тыс қалыптасып жатқан үлкенірек нәрселерді елестету қабілеті.
Б. з. б. 415 жылы ежелгі афиналықтар Сицилияға шабуыл жасап, бұл жорық оларға байлық, билік және он алты жылдық Пелопоннес соғысының салтанатты соңын әкеледі деп сенді. Олар үйден жырақ жердегі шапқыншылықтың қаупін ескермеді; олар шайқас өз жерінде болғандықтан сицилиялықтардың одан сайын қаттырақ соғысатынын, немесе Афинаның барлық жаулары оларға қарсы бірігетінін, немесе соғыс бірнеше майданда басталып, олардың күшін шашыратып жіберетінін болжай алмады. Сицилия жорығы толық апатпен аяқталып, барлық заманның ұлы өркениеттерінің бірінің жойылуына әкелді. Афиналықтарды бұл апатқа ақыл емес, сезім жетеледі. Олар тек даңққа жету мүмкіндігін көрді, ал алыстағы қауіпті байқамады.
Болашақты сәуегейлерден сұрайтын адам, алдағы оқиғалар туралы олардың айтқанынан мың есе дәлірек болатын ішкі түйсігінен байқаусызда бас тартады. ВАЛЬТЕР БЕНЬЯМИН, 1892–1940
Кардинал де Ретцтің айтуынша: «Адамдардың қателіктерінің ең көп таралған себебі — олардың қазіргі қауіптен тым қатты қорқып, алыстағы қауіптен жеткілікті түрде қорықпауында». Алыстағы қауіптер қалыптасып жатқанда оларды көре алсақ, қаншама қателіктен құтылар едік. Егер кішігірім қауіптен қашамыз деп, үлкеніне тап болатынымызды түсінсек, қаншама жоспардан дереу бас тартар едік. Биліктің көп бөлігі — сіздің не істейтініңізде емес, не істемейтініңізде: басыңызға пәле тілемес бұрын албырт әрі ақымақ әрекеттерден тыйылуыңызда. Іске кіріспес бұрын егжей-тегжейлі жоспарлаңыз — бұлыңғыр жоспарлардың сізді тығырыққа тіреуіне жол бермеңіз. Бұл күтпеген зардаптарға әкеле ме? Жаңа жауларды оята ма? Менің еңбегімді басқа біреу пайдаланып кетпей ме? Бақытсыз соңдар бақытты соңдарға қарағанда әлдеқайда жиі кездеседі — қиялыңыздағы бақытты соңға алданбаңыз.
Бірнеше қадам алға қарап, қадамдарыңызды соңына дейін жоспарлағанда, сіз енді сезімге немесе ойдан шығаруға (импровизация жасауға) азғырылмайсыз. Сіздің айқындығыңыз сізді мазасыздық пен бұлыңғырлықтан арылтады, ал бұл — көптеген адамдардың өз істерін сәтті аяқтай алмауының негізгі себептері. Сіз соңын көресіз және ешқандай ауытқуға жол бермейсіз.
- Ешқандай сөзді блоктама - Html tag керек емес
Бейне: Олимп тауындағы құдайлар. Бұлт үстінен адамдардың іс-әрекетіне қарап, олар апат пен трагедияға әкелетін барлық ұлы армандардың соңын алдын ала көреді. Олар біздің сәттік нәрседен артық ештеңені көре алмайтынымызға және өзімізді қалай алдайтынымызға күледі.
Бедел: Бір іске мүлдем кіріспеу, одан шығып кетуден әлдеқайда оңай! Біз қамысқа қарама-қайшы әрекет етуіміз керек: қамыс алғаш шыққанда ұзын әрі түзу сабақ жаяды, бірақ кейін қажығандай... бірнеше тығыз түйін түзеді, бұл оның бастапқы күші мен екпінінің қалмағанын білдіреді. Керісінше, біз жұмысты байсалды әрі салқынқанды бастап, күшімізді шешуші сәтке және істі аяқтауға сақтауымыз керек. Істің басында оны біз басқарамыз және өз еркімізде ұстаймыз; бірақ іс алға басып кеткен соң, көбіне ол бізді басқарып, соңынан ертіп әкетеді. (Монтень, 1533–1592)
30-ЗАҢ. ЖЕТІСТІКТЕРІҢІЗДІ ЕШҚАНДАЙ КҮШ ЖҰМСАМАҒАНДАЙ КӨРСЕТІҢІЗ
ТҰЖЫРЫМ
Сіздің іс-әрекеттеріңіз табиғи әрі оңай орындалғандай көрінуі керек. Оларға жұмсалған барлық қажырлы еңбек пен жаттығулар, сондай-ақ барлық айла-тәсілдер жасырын болуы тиіс. Әрекет еткенде, қолыңыздан бұдан да көп нәрсе келетіндей, жеңіл қимылдаңыз. Қаншалықты көп еңбектенгеніңізді көрсетуден аулақ болыңыз – бұл тек күмән тудырады. Өз айлаларыңызды ешкімге үйретпеңіз, әйтпесе олар сізге қарсы қолданылады.
[Бір өлең жолы] үшін бірнеше сағат жұмсауымыз мүмкін; Бірақ ол бір сәттік ой болып көрінбесе, Біздің тоқуымыз бен қайта сөгуіміз еш кеткені. АДАМНЫҢ ҚАРҒЫСЫ, УИЛЬЯМ БАТЛЕР ЙЕЙТС, 1865–1939
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Адамзаттың билік туралы алғашқы түсініктері табиғатпен алғашқы кездесулерден басталды – аспандағы найзағай, кенеттен болған су тасқыны, жабайы аңның жылдамдығы мен қатыгездігі. Бұл күштер ойлануды немесе жоспарлауды қажет етпеді – олар өздерінің кенеттен пайда болуымен, әсемдігімен және өмір мен өлімге иелік ететін құдіретімен бізді таңғалдырды. Дәл осы билік түріне біз әрқашан еліктегіміз келді. Ғылым мен технология арқылы біз табиғаттың жылдамдығы мен асқақ күшін қайта жасадық, бірақ бірдеңе жетіспейді: біздің машиналарымыз шулы әрі дөрекі, олар жұмсалған күшті көрсетіп тұрады. Технологияның ең жақсы туындылары да біздің жеңіл әрі еш күшсіз қозғалатын нәрселерге деген таңданысымызды баса алмайды. Балалардың бізді өз еркіне көндіру күші — бізден гөрі азырақ ойланатын және сымбаттырақ тіршілік иесінің қасында сезінетін еліктіргіш сүйкімділігінен туындайды. Біз мұндай күйге қайта орала алмаймыз, бірақ егер осындай жеңілдіктің көрінісін жасай алсақ, біз басқаларда табиғат адамзатта әрқашан тудырған алғашқы қорқыныш пен таңданысты оятамыз.
Бұл қағиданы алғашқылардың бірі болып түсіндірген еуропалық жазушылардың бірі Қайта өрлеу дәуіріндегі сарай ортасынан шыққан. 1528 жылы жарық көрген «Сарай адамының кітабы» еңбегінде Бальдассаре Кастильоне мінсіз сарай қызметкерінің өте күрделі әрі жүйеленген әдептерін сипаттайды. Соған қарамастан, Кастильоне түсіндіргендей, сарай адамы бұл қимылдарды спреццатура (қиын нәрсені оңай етіп көрсету қабілеті) деп аталатын қасиетпен орындауы керек. Ол сарай адамын «барлық істе кез келген өнерді жасыратын және айтылған немесе істелген нәрсені кездейсоқ әрі еш күшсіз етіп көрсететін белгілі бір салғырттықты ұстануға» шақырады. Біз бәріміз қандай да бір ерекше ерліктің орындалуына таңғаламыз, бірақ егер ол табиғи әрі әсем орындалса, біздің таңданысымыз он есе артады.
Қабілеттеріңіздің деңгейін белгісіз қалдырыңыз. Ақылды адам, егер барлығының құрметіне бөленгісі келсе, өзінің білімі мен қабілеттерінің түбіне дейін зерттелуіне жол бермейді. Ол сізге оларды білуге мүмкіндік береді, бірақ толық түсінуге емес. Ешкім оның қабілеттерінің шегін білмеуі керек, әйтпесе көңілі қалуы мүмкін. Ешкімнің оны толық тануға мүмкіндігі болмайды. Себебі оның талантының деңгейі туралы жорамалдар мен күмәндар, олар қаншалықты ұлы болса да, нақты білімнен гөрі көбірек құрмет тудырады. БАЛЬТАСАР ГРАСИАН, 1601–1658
Спреццатура идеясы биліктің барлық түрлеріне қатысты, өйткені билік өміршең түрде сыртқы көріністер мен сіз жасайтын иллюзияларға тәуелді. Сіздің көпшілік алдындағы іс-әрекеттеріңіз өнер туындылары сияқты: олар көрнекі тартымды болуы, күту сезімін тудыруы, тіпті көңіл көтеруі керек. Туындыңыздың ішкі жұмыс тетіктерін ашқанда, сіз басқалардың арасындағы жай ғана пендеге айналасыз. Түсінікті нәрсе таңданыс тудырмайды – бізде ақша мен уақыт болса, біз де солай істей алар едік деп ойлаймыз. Қаншалықты ақылды екеніңізді көрсетуден аулақ болыңыз – өз ақылдылығыңыздың тетіктерін жасыру әлдеқайда ақылдылық.
Қысқа жолдарыңыз бен айлаларыңызды жасырудың тағы бір себебі бар: бұл ақпаратты сыртқа шығарғанда, сіз адамдарға өзіңізге қарсы қолдануға болатын идеялар бересіз. Үнсіз қалудың артықшылықтарын жоғалтасыз. Біз әлемнің не істегенімізді білгенін қалаймыз – қажырлы еңбегіміз бен ақылдылығымыздың қолдау тапқанынан менмендігімізді қанағаттандырғымыз келеді, тіпті шеберлікке жету үшін жұмсалған сағаттарымызға жанашырлық күтуіміз мүмкін. Бұл көп сөйлеуге бейімділікті бақылауды үйреніңіз, өйткені оның әсері көбіне сіз күткеннен керісінше болады. Есіңізде болсын: Сіздің іс-әрекеттеріңізді құпиялық неғұрлым көп қоршаса, билігіңіз соғұрлым зор болып көрінеді. Сіз істеп жатқан істі тек сіз ғана істей алатын сияқты көрінесіз – ал ерекше дарынға ие болу көрінісі өте қуатты. Соңында, жетістіктеріңізге әсемдікпен әрі оңай жеткендіктен, адамдар егер көбірек тырыссаңыз, бұдан да көп нәрсе істей алатыныңызға сенеді. Бұл тек таңданыс емес, сонымен қатар қорқыныш тудырады. Сіздің күштеріңіз әлі сарқылмаған – олардың шегін ешкім біле алмайды.
Бейне: Бәйге аты. Жақыннан қарасақ, біз атты басқаруға жұмсалған күшті, ауыр әрі қиналған тынысты көрер едік. Бірақ біз отырған қашықтықтан бәрі әсем, ауада ұшып бара жатқандай көрінеді. Өзгелерді қашықтықта ұстаңыз, сонда олар тек сіздің қозғалысыңыздың жеңілдігін көреді.
Бедел: Кез келген іс [салғырттықпен] орындалса, ол қаншалықты болмашы болса да, оны істеп жатқан адамның шеберлігін ашып қана қоймай, көбінесе ол істің шын мәніндегіден әлдеқайда ұлы деп есептелуіне себеп болады. Себебі бұл бақылаушыларды соншалықты оңай әрі жақсы орындайтын адамның шеберлігі одан да жоғары деп сендіреді. (Бальдассаре Кастильоне, 1478–1529)
31-ЗАҢ. ТАҢДАУДЫ БАҚЫЛАҢЫЗ: ӨЗГЕЛЕРДІ ӨЗІҢІЗ ТАРАТҚАН КАРТАЛАРМЕН ОЙНАТЫҢЫЗ
ТҰЖЫРЫМ
Ең жақсы алдау — бұл басқа адамға таңдау құқығын бергендей көрінетін әрекет: құрбандарыңыз өздерін бақылаушы сезінеді, бірақ шын мәнінде олар сіздің қуыршағыңыз. Адамдарға қайсысын таңдаса да, сіздің пайдаңызға шығатын нәрселерді ұсыныңыз. Оларды екі жамандықтың бірін таңдауға мәжбүрлеңіз, оның екеуі де сіздің мақсатыңызға қызмет етеді. Оларды дилемма (екі қиын таңдау арасындағы жағдай) мүйізіне іліңіз: қай жаққа бұрылса да, сүңгіге ілінеді.
Кіші Дж. П. Морган бірде таныс зергерге маржан түйреуіш сатып алуға мүдделі екенін айтады. Бірнеше аптадан кейін зергер керемет маржан тауып алады. Оны лайықты деңгейде орнатып, Морганға 5000 долларлық шотпен бірге жібереді. Келесі күні қорап қайтарылады. Морганның ілеспе хатында былай делінген: «Маған түйреуіш ұнады, бірақ бағасы ұнамады. Егер сіз қоса берілген 4000 долларлық чекті қабылдасаңыз, қорапты мөрін бұзбай қайтарып жіберіңіз». Ашуланған зергер чекті қабылдамай, хабаршыны қуып жібереді. Ол керек емес түйреуішті қайтарып алу үшін қорапты ашады, бірақ оның ішінде түйреуіш жоқ екенін көреді. Оның орнында 5000 долларлық чек жатыр еді. КЛИФТОН ФАДИМАННАН ДЕЙЕКТЕЛГЕН, АНЕКДОТТАРДЫҢ КІШІ ҚОҢЫР КІТАБЫ, 1985
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
«Бостандық», «нұсқалар» және «таңдау» сияқты сөздер олар беретін нақты пайдадан әлдеқайда жоғары мүмкіндіктерді елестетеді. Жақыннан қарасақ, біздегі таңдаулар – нарықта, сайлауда, жұмыста – айтарлықтай шектеулі болып келеді: олар көбінесе тек А және Б нұсқаларының арасындағы таңдау, ал алфавиттің қалған бөлігі назардан тыс қалады. Дегенмен, таңдаудың ең әлсіз елесі болса да, біз жетіспейтін нұсқаларға сирек назар аударамыз.
Бұл айлакерлер мен қуларға алдау үшін үлкен мүмкіндіктер береді. Өйткені баламалар арасында таңдау жасап жатқан адамдар өздерінің манипуляцияға ұшырап немесе алданып жатқанына сенуі қиын; олар сіздің өз еркіңізді әлдеқайда күштірек таңу үшін оларға аз ғана ерік беріп жатқаныңызды көрмейді. Сондықтан таңдаудың тар ауқымын орнату әрқашан сіздің алдау тәсілдеріңіздің бөлігі болуы керек.
Төменде «нұсқаларды бақылаудың» ең көп таралған формалары берілген:
Таңдауларды бояу. Бұл Генри Киссинджердің сүйікті әдісі болды. Президент Ричард Никсонның мемлекеттік хатшысы ретінде Киссинджер өзін бастығынан гөрі көбірек ақпаратқа ие деп санады. Бірақ егер ол саясатты өзі белгілеуге тырысса, ол өзіне сенімсіз адамның ашуына тиюі мүмкін еді. Сондықтан Киссинджер әр жағдай үшін үш-төрт іс-қимыл нұсқасын ұсынатын және оларды өзі қалайтын нұсқа басқаларымен салыстырғанда әрқашан ең жақсы шешім болып көрінетіндей етіп ұсынатын. Никсон Киссинджер оны қай жаққа итермелесе, солай қозғалып жатқанын сезбей, әр жолы жемге ілініп отырды.
- Қарсылық көрсетушіні мәжбүрлеу. Бұл балаларға және сіз сұраған нәрсенің керісіншесін істеуді ұнататын қырсық адамдарға қолданылатын жақсы әдіс: олардың керісіншесін жақтағандай көріну арқылы, оларды өзіңіз қалайтын нәрсені «таңдауға» итеріңіз.
- Ойын алаңын өзгерту. 1860-жылдары Джон Д. Рокфеллер мұнай монополиясын құруға кірісті. Егер ол кішігірім мұнай компанияларын сатып алуға тырысса, олар оның не істеп жатқанын түсініп, қарсы тұрар еді. Оның орнына ол мұнай тасымалдайтын теміржол компанияларын құпия түрде сатып ала бастады. Рокфеллер ойын алаңын өзгертті, соның нәтижесінде кішігірім мұнай өндірушілерде тек ол берген нұсқалар ғана қалды.
- Қысқаратын нұсқалар. Сатып алушы екіұштылық танытқан сайын және әр күн өткен сайын бағаңызды көтеріңіз. Бұл үнемі шешім қабылдай алмайтын адамдарға қолданылатын тамаша келіссөз тәсілі, олар ертеңгі күнге қарағанда бүгін тиімдірек мәміле жасап жатырмыз деген ойға иланады.
- Жар қабағындағы әлсіз адам. Бұл тактика «Таңдауларды бояуға» ұқсас, бірақ әлсіз әрі шешімсіз адамдармен батыл болу керек. Олардың сезімдерімен жұмыс істеңіз – оларды әрекетке итермелеу үшін қорқыныш пен үрейді қолданыңыз. Ақылға жүгінсеңіз, олар әрқашан кешіктірудің жолын табады.
Қауіптің барлық түрлерін мүмкіндігінше асыра сілтеп сипаттаңыз, олар сіз итермелеп жатқан жалғыз бағыттан басқа барлық жақтан ашық орды көргенше тоқтамаңыз.
Герман канцлері Бисмарк Рудольф Вирховтың (неміс патологі және либерал саясаткері) үнемі сынына ашуланып, оны дуэльге шақырады. «Шақырылған тарап ретінде менде қару таңдау құқығы бар, — деді Вирхов, — мен мынаны таңдаймын». Ол екі үлкен және бірдей көрінетін шұжықты жоғары көтерді. «Осылардың біріне, — деп жалғастырды ол, — өлімге әкелетін микробтар жұқтырылған; екіншісі мүлдем таза. Мәртебелі канцлер қайсысын жегісі келетінін шешсін, мен екіншісін жеймін». Көп ұзамай канцлердің дуэльден бас тарту туралы шешімі келді. КЛИФТОН ФАДИМАННАН ДЕЙЕКТЕЛГЕН, АНЕКДОТТАРДЫҢ КІШІ ҚОҢЫР КІТАБЫ, 1985
Дилемма мүйізі
Бұл сот заңгерлерінің классикалық әдісі: заңгер куәгерлерді оқиғаның екі ықтимал түсіндірмесінің бірін таңдауға мәжбүрлейді, оның екеуі де олардың оқиғасына нұқсан келтіреді. Олар заңгердің сұрақтарына жауап беруі керек, бірақ не айтса да, өздеріне зиян тигізеді. Бұл әрекеттің кілті — тез соққы беру: құрбанға қашу жолын ойластыруға уақыт бермеу. Олар дилемманың екі мүйізі арасында шыр айналғанша, өз көрлерін өздері қазады.
Бейне: Бұқаның мүйіздері. Бұқа сізді мүйізімен бұрышқа тірейді – сіз қашып құтыла алатын жалғыз мүйіз емес, сізді өз қыспағында ұстайтын мүйіздер жұбы. Оңға жүгірсеңіз де, солға жүгірсеңіз де – қай жаққа қозғалсаңыз да, олардың өткір ұштарына ілініп, жарақат аласыз.
Бедел: Адамдардың өз еркімен әрі өз таңдауымен өзіне салған жаралары мен басқа да жамандықтары, ұзақ мерзімде басқалар салған жаралардан гөрі азырақ ауыр тиеді. (Никколо Макиавелли, 1469–1527)
32-ЗАҢ. АДАМДАРДЫҢ ҚИЯЛДАРЫМЕН ОЙНАҢЫЗ
ТҰЖЫРЫМ
Шындық көбіне ұнамсыз әрі жағымсыз болғандықтан, адамдар одан қашады. Егер сіз көңіл қалудан туындайтын ашуға дайын болмасаңыз, ешқашан шындық пен ақиқатқа жүгінбеңіз. Өмір соншалықты қатал әрі күйзеліске толы, сондықтан романтиканы жасай алатын немесе қиялды оята алатын адамдар шөлдегі оазис сияқты: бәрі соларға ағылады. Бұқараның қиялдарына жол табуда үлкен күш бар.
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Қиял ешқашан жалғыз жұмыс істей алмайды. Ол үшін бірсарынды әрі қарапайым өмірдің фоны қажет. Шындықтың қысымы қиялдың тамыр жайып, гүлдеуіне мүмкіндік береді.
Ауыр шындықтан қиял құра алатын адам шексіз билікке ие болады. Бұқараны баурап алатын қиялды іздегенде, бәрімізге ауыр тиетін қарапайым шындықтарға назар аударыңыз. Адамдардың өздері мен өз өмірлері туралы жасаған жарқын портреттеріне алданбаңыз; оларды шын мәнінде не тұтқындап отырғанын іздеп, қазыңыз. Оны тапқан соң, қолыңызға үлкен билік беретін сиқырлы кілт тиеді.
Уақыт пен адамдар өзгергенімен, ұзаққа созылатын бірнеше ауыр шындықтарды және олар беретін билік мүмкіндіктерін қарастырайық:
Шындық | Қиял --- | --- Өзгеріс баяу және біртіндеп жүреді. Ол қажырлы еңбекті, сәл сәттілікті, айтарлықтай жанқиярлықты және үлкен шыдамдылықты талап етеді. | Кенеттен болған өзгеріс еңбекті, сәттілікті, жанқиярлықты және уақытты аттап өтіп, бір ғажайып сәтте адамның тағдырын толық өзгертеді.
Бұл, әрине, біздің арамызда әлі күнге дейін жүрген алаяқтардың басты қиялы. Үлкен және толық өзгерісті уәде етіңіз – кедейліктен байлыққа, аурудан денсаулыққа, қайғыдан шаттыққа – сонда соңыңыздан ергендер болады.
Шындық: Әлеуметтік ортаның қатал орнатылған ережелері мен шекаралары бар. Біз бұл шектеулерді түсінеміз және күн сайын бір таныс ортада қозғалуымыз керек екенін білеміз.
Қиял: Біз басқа ережелері бар және шытырман оқиғалар уәде ететін мүлдем жаңа әлемге кіре аламыз.
Егер сенілетін өтірік айтқыңыз келсе, сенілмейтін шындықты айтпаңыз. ЖАПОНИЯ ИМПЕРАТОРЫ ТОКУГАВА ИЭЯСУ, XVII ҒАСЫР
1700-жылдардың басында бүкіл Лондон Джордж Псалманазар есімді жұмбақ бейтаныс адам туралы қауесетке толы болды. Ол көптеген ағылшындар үшін ертегідегідей елден: Қытай жағалауындағы Формоза аралынан (қазіргі Тайвань) келген еді. Оксфорд университеті Псалманазарды аралдың тілін үйретуге жалдады; бірнеше жылдан кейін ол Формозаның тарихы мен географиясы туралы кітап жазды, ол бірден бестселлерге айналды. Ағылшын ақсүйектері жас жігітті сыйлап, қонақ қылды, ал ол барған жерінде үй иелерін туған жері туралы таңғажайып әңгімелермен қызықтырды.
Алайда Псалманазар қайтыс болғаннан кейін, оның өсиеті оның шын мәнінде қиялы бай француз болғанын ашты. Оның Формоза туралы айтқандарының бәрі ойдан шығарылған еді. Ол ағылшын жұртшылығының экзотика мен бейтаныс нәрселерге деген құштарлығын қанағаттандыратын күрделі оқиға құрастырған. Британ мәдениетінің адамдардың қауіпті армандарын қатаң бақылауы оған олардың қиялдарымен ойнауға тамаша мүмкіндік берді.
Шындық: Өлім. Өлілерді қайтару мүмкін емес, өткенді өзгерту мүмкін емес.
Қиял: Осы төзгісіз фактінің кенеттен кері өзгеруі.
Вермеер өнерінің сұлулығы мен маңыздылығы бұрыннан танылған, бірақ оның суреттері аз және өте сирек кездеседі. Алайда 1930-жылдары өнер нарығында жаңа Вермеерлер пайда бола бастады. Сарапшылар оларды тексеруге шақырылып, олардың түпнұсқа екенін растады. Бұл Лазардың қайта тірілуі сияқты болды: жұмбақ түрде Вермеер өмірге қайта оралды. Өткен шақ өзгерді.
Тек кейінірек жаңа Вермеерлердің Ханс ван Меегерен есімді орта жастағы голландтық қолдан жасаушының жұмысы екені белгілі болды. Ол өз алаяқтығы үшін Вермеерді таңдаған, себебі ол қиялды түсінген: бұл суреттер түпнұсқа болып көрінуі тиіс еді, өйткені жұртшылық та, сарапшылар да бұған сенуді қатты қалады.
Есіңізде болсын: қиялдың кілті — қашықтық. Қашықтағы нәрсе еліктіргіш әрі уәдеге толы, қарапайым және қиындықсыз болып көрінеді. Сондықтан сіз ұсынатын нәрсе қол жетпес болуы керек. Оның тым таныс болуына жол бермеңіз; ол — алданған адам жақындаған сайын алыстай беретін сағым. Қиял құрастырушы ретінде құрбаныңызға көріп, елігу үшін жеткілікті жақын келуге мүмкіндік беріңіз, бірақ оны түс көріп, армандайтындай қашықтықта ұстаңыз.
Бейне: Ай. Қол жетпес, үнемі пішінін өзгертетін, жоғалып, қайта пайда болатын. Біз оған қарап, қиялдаймыз, таңғаламыз және аңсаймыз – ол ешқашан таныс емес, үнемі армандарды оятушы. Айқын нәрсені ұсынбаңыз. Айды уәде етіңіз.
Бедел: Өтірік — бұл қиялға айналатын еліктіру, ойдан шығарылған нәрсе. Оны мистикалық түсініктің киіміне орауға болады. Шындық — салқын, байсалды факт, оны қабылдау онша жайлы емес. Өтірік жағымдырақ. Әлемдегі ең жеккөрінішті адам — әрқашан шындықты айтатын, ешқашан қиялдамайтын адам... Мен үшін шындықты айтқаннан гөрі қиялдау әлдеқайда қызықты әрі тиімді болды. (Джозеф Вейл, лақап аты «Сары бала», 1877–1976)
33-ЗАҢ. ӘРКІМНІҢ ӘЛСІЗ ТҰСЫН ТАБЫҢЫЗ
ТҰЖЫРЫМ
Әрбір адамның әлсіздігі, қамал қабырғасындағы саңылауы болады. Бұл әлсіздік әдетте сенімсіздік, бақыланбайтын эмоция немесе қажеттілік; сондай-ақ ол кішкентай жасырын рахат болуы мүмкін. Қайсысы болса да, табылғаннан кейін бұл — сіз өз пайдаңызға бұра алатын бұрандалы қыспақ (адамды көндіру үшін қолданылатын психологиялық қысым құралы).
АРЫСТАН, КИІК ЖӘНЕ ТҮЛКІ
Арыстан жазық бойымен киікті қуып бара жатты. Ол оны ұстап алуға жақын қалған еді және құмар көздерімен сенімді әрі қанағаттанарлық асты күтіп тұрды. Құрбанның қашып құтылуы мүлдем мүмкін еместей көрінді; өйткені терең сай аңшыға да, жемтікке де жолды бөгеп тұрғандай болды. Бірақ епті киік бар күшін жинап, садақтан атылған жебедей шұңқырдан секіріп өтіп, арғы беттегі жартастың үстінде тұра қалды. Біздің арыстан тоқтап қалды. Бірақ сол сәтте оның бір досы жақын жерде болып шықты. Ол дос түлкі еді. «Не! » деді ол, «сенің күшің мен ептілігіңмен, осындай әлсіз киікке жол бересің бе? Сен тек қалауың керек, сонда кереметтер жасай аласың. Шұңқыр терең болса да, егер сен шын ниеттенсең, одан секіріп өтетініңе сенімдімін. Әрине, сен менің риясыз достығыма сене аласың. Егер мен сенің күшің мен ептілігіңді жақсы білмесем, өміріңді қауіпке тікпес едім». Арыстанның қаны қызып, тамырларында қайнай бастады. Ол бар күшімен секірді. Бірақ ол шұңқырдан өте алмады; ол басымен төмен құлап, содан мерт болды. Сонда оның қымбатты досы не істеді? Ол ақырын сайдың түбіне түсіп, ашық жерде арыстанға енді жағымпаздықтың да, мойынсұнудың да қажеті жоқтығын көріп, қайтыс болған досына соңғы құрметін көрсетуге кірісіп, бір айдың ішінде оның сүйектерін мұнтаздай етіп тазалап жеп қойды. РЕСЕЙ МЫСАЛДАРЫ, ИВАН КРЫЛОВ, 1768–1844
ӘЛСІЗ ТҰСТЫ ТАБУ: Стратегиялық іс-қимыл жоспары
Бәрімізде қарсылық бар. Біз өзгерістерден және достарымыз бен бәсекелестеріміздің араласуынан қорғану үшін айналамызда үнемі сауытпен өмір сүреміз. Алайда адамдар туралы түсіну керек ең маңызды нәрселердің бірі — олардың бәрінде әлсіздік бар, олардың психологиялық сауытының бір бөлігі қарсыласпайды, егер сіз оны тауып, бассаңыз, ол сіздің еркіңізге көнеді. Кейбір адамдар өз әлсіздіктерін ашық көрсетеді, басқалары жасырады. Жасыратындар көбінесе сауыттарындағы сол бір саңылау арқылы ең тиімді түрде жеңіледі.
Шабуылды жоспарлау кезінде мына қағидаларды есте сақтаңыз:
Қимылдар мен бейсаналық сигналдарға назар аударыңыз. Зигмунд Фрейд айтқандай: «Ешбір пенде құпияны сақтай алмайды. Егер оның еріндері үндемесе, ол саусақ ұштарымен сөйлейді; сатқындық оның әрбір тесігінен шығып тұрады». Бұл адамның әлсіздігін іздеудегі маңызды тұжырымдама – ол маңызды емес болып көрінетін қимылдар мен кездейсоқ сөздер арқылы ашылады.
Кілті тек не іздейтініңізде ғана емес, сонымен қатар қай жерден және қалай іздейтініңізде. Күнделікті әңгіме — әлсіздіктердің ең бай кеніші, сондықтан тыңдауға машықтаныңыз.
Егер біреудің белгілі бір әлсіз тұсы бар деп күдіктенсеңіз, оны жанама түрде зерттеңіз. Көзіңізді егжей-тегжейге үйретіңіз — адамның даяшыға қалай шәйпұл беретініне, оны не қуантатынына, киіміндегі жасырын хабарламаларға назар аударыңыз. Адамдардың пір тұтатын заттарын, олар табынатын және қол жеткізу үшін бәрін жасауға дайын нәрселерін табыңыз — бәлкім, сіз олардың қиялдарының орындаушысы бола аласыз. Есіңізде болсын: бәріміз әлсіз жақтарымызды жасыруға тырысатындықтан, саналы мінез-құлықтан үйренетін нәрсе аз. Біздің саналы бақылауымыздан тыс, ұсақ-түйектерде "сыртқа шығып кететін" (аңдаусызда байқалып қалатын) ақпарат — сізге қажет нәрсе.
Дәрменсіз баланы табыңыз
Көптеген әлсіздіктер балалық шақта, тұлға өзін-өзі қорғау тетіктерін қалыптастырмас бұрын басталады. Бәлкім, бала белгілі бір салада тым еркелеген немесе, керісінше, қандай де бір эмоционалдық қажеттілігі өтелмеген болуы мүмкін; ол есейген сайын бұл еркелік немесе тапшылық тереңге көмілуі мүмкін, бірақ ешқашан жоғалмайды. Балалық шақтағы қажеттілікті білу сізге адамның әлсіздігін ашатын қуатты кілт береді.
Бұл әлсіздіктің бір белгісі — сіз оған тиіп кеткенде, адам жиі бала сияқты әрекет ете бастайды. Сондықтан, ересек адамға тән емес кез келген мінез-құлықты мұқият бақылаңыз.
Қарама-қайшылықтарды іздеңіз
Ашық көрсетілетін қасиет көбінесе оның қарама-қайшылығын жасырады. Кеудесін қағатындар көбіне үлкен қорқақтар; тым қатал әрі тұйық адамдар іштей шытырман оқиғаны аңсап тұрады. Сыртқы көріністен тереңірек үңілу арқылы сіз адамдардың әлсіздігін олардың сізге көрсететін қасиеттеріне мүлдем қарама-қайшы тұстан табасыз.
Бос кеңістікті толтырыңыз
Толтырылуы керек екі негізгі эмоционалдық бос кеңістік — сенімсіздік пен бақытсыздық. Сенімсіз адамдар кез келген әлеуметтік мақұлдауға зәру; ал созылмалы бақытсыз жандардың бақытсыздығының тамырын іздеңіз. Сенімсіз және бақытсыз адамдар — өз әлсіздіктерін жасыруға қабілеті ең төмен жандар. Олардың эмоционалдық бос кеңістігін толтыру қабілеті — биліктің үлкен және шексіз созылатын қайнар көзі.
Басқарылмайтын эмоцияларды пайдаланыңыз
Басқарылмайтын эмоция параноидальды қорқыныш (жағдайға сәйкес келмейтін шектен тыс үрей) немесе нәпсі, ашкөздік, менмендік немесе жеккөрушілік сияқты кез келген негізгі мотив болуы мүмкін. Осы эмоциялардың құрығына түскен адамдар көбіне өздерін басқара алмайды, сондықтан оларды сіз басқара аласыз.
Бейне: Бұрандалы қысқыш . Сіздің жауыңыздың қорғайтын құпиялары, ашқысы келмейтін ойлары бар. Бірақ олар еріксіз түрде сыртқа шығады. Оның басында, жүрегінде немесе ішінде бір жерде әлсіздік нүктесі бар. Осы нүктені тапқаннан кейін, оған бармағыңызды қойып, оны қалауыңызша бұраңыз.
Билік: Әр адамның әлсіз тұсын (thumbscrew — азаптау құралы, бұл жерде басқару тетігі мағынасында) табыңыз. Бұл — олардың ерік-жігерін іске қосу өнері. Бұл табандылықтан гөрі ептілікті қажет етеді. Әркімге қай жерден келу керек екенін білуіңіз керек. Әрбір ерік-жігердің талғамға қарай өзгеретін ерекше мотиві болады. Барлық адамдар табынушы: бірі — даңққа, бірі — жеке мүддеге, көбісі — ләззатқа табынады. Шеберлік — осы пірлерді (идолдарды) тауып, оларды іске қоса білуде. Кез келген адамның негізгі қозғаушы күшін білу арқылы сіз оның еркіне баратын кілтке ие боласыз. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
34-ЗАҢ: ӨЗІҢІЗШЕ ПАТША БОЛЫҢЫЗ: ПАТША СИЯҚТЫ ҚАБЫЛДАНУ ҮШІН ПАТША СИЯҚТЫ ӘРЕКЕТ ЕТІҢІЗ
ТҮЙІН Өзіңізді ұстау мәнеріңіз сізге деген көзқарасты анықтайды: ұзақ мерзімді перспективада, дөрекі немесе қарапайым көріну адамдардың сізді сыйламауына әкеледі. Өйткені патша өзін құрметтейді және басқаларда да сондай сезім тудырады. Патшаларша және өз күшіңізге сенімді әрекет ету арқылы сіз өзіңізді тәж киюге лайықты етіп көрсетесіз.
Барлық ұлы алдаушылардың билікке қол жеткізуіне себеп болған бір маңызды жайт бар. Алдау процесінің өзінде олар өздеріне деген сенімге толықтай беріледі: дәл осы сенім олардың айналасындағыларға керемет әрі сенімді түрде әсер етеді. ФРИДРИХ НИЦШЕ, 1844–1900
БИЛІККЕ ЖЕТУ КІЛТТЕРІ Бала кезімізде біз өмірді үлкен жігермен бастап, әлемнен бәрін күтеміз және талап етеміз. Бұл әдетте мансабымызды бастаған кезде қоғамға алғашқы қадамдарымызға да ұласады. Бірақ есейген сайын бастан кешкен тойтарыстар мен сәтсіздіктер уақыт өте келе қатая түсетін шекараларды қалыптастырады. Әлемнен аз нәрсе күте бастап, біз іс жүзінде өзіміз таңған шектеулерді қабылдаймыз. Біз тіпті ең қарапайым өтініштер үшін де иіліп-бүгіліп, кешірім сұрай бастаймыз. Мұндай ой-өрістің тарылуына шешім — өзімізді әдейі қарама-қарсы бағытқа итермелеу: сәтсіздіктерді елемеу, шектеулерге мән бермеу және өзімізді бала сияқты көп нәрсені талап етуге мәжбүрлеу. Бұған қол жеткізу үшін біз өзімізге қатысты ерекше стратегияны қолдануымыз керек. Оны "Тәж стратегиясы" деп атаңыз.
"Тәж стратегиясы" қарапайым себеп-салдар тізбегіне негізделген: Егер біз ұлы істерге лайықты екенімізге сенсек, бұл сенім сыртқа сәуле шашады, дәл тәж патшаның айналасында аура (ерекше нұр) тудыратыны сияқты. Бұл сыртқы сәуле айналамыздағы адамдарға әсер етіп, олар біздің мұншалықты сенімді болуымыздың себебі бар деп ойлайтын болады.
Тарихта текті жерден шықпаған адамдар — Византиялық Феодора, Колумб, Бетховен, Дизраэли — өздерінің ұлылығына нық сенгендері соншалық, бұл сенім орындалатын болжамға айналып, "Тәж стратегиясын" іске асыра білді. Тәсіл қарапайым: өз-өзіңізге деген сенімге беріліңіз. Өзіңізді алдап жатқаныңызды білсеңіз де, патша сияқты әрекет етіңіз. Сонда сізге патша сияқты қарайтын болады.
Тәж сізді басқа адамдардан бөліп тұруы мүмкін, бірақ бұл алшақтықты нақты ету сіздің қолыңызда: сіз айналаңыздағылардан ерекшеленіп, басқаша әрекет етуіңіз керек. Ерекшелігіңізді көрсетудің бір жолы — кез келген жағдайда әрқашан абыроймен әрекет ету.
Патшалық ұстанымды менмендікпен шатастырмау керек. Менмендік патшаның құқығы сияқты көрінуі мүмкін, бірақ іс жүзінде ол сенімсіздікті білдіреді. Бұл патшалық мінез-құлыққа мүлдем қарама-қайшы нәрсе.
Негізінде, абырой — қиын жағдайда киюге болатын ең жақсы маска: сізге ештеңе әсер ете алмайтындай және жауап беру үшін әлемдегі барлық уақыт сізде сияқты көрінуі тиіс. Бұл өте қуатты позиция.
Өз-өзіңізге деген құрметті ешқашан жоғалтпаңыз, жалғыз болғанда да өзіңізбен тым еркін болмаңыз. Сіздің мінез бүтіндігіңіз адалдықтың стандарты болсын және барлық сыртқы ережелерден гөрі өзіңіздің қатал сотыңызға көбірек қарыздар болыңыз. Сыртқы биліктің тыйымдарынан гөрі, өз ізгілігіңізге деген құрметтен лайықсыз істерден тыйылыңыз. Өзіңізді қадірлей біліңіз, сонда сізге Сенеканың қиялдағы тәлімгерінің қажеті болмайды. БАЛЬТАСАР ГРАСИАН, 1601–1658
Патшалық бейнені қалыптастырудағы ішкі психологиялық айла-тәсілдерді нығайту үшін сыртқы стратегиялар да бар.
Колумб стратегиясы: Әрқашан батыл талап қойыңыз. Өз бағаңызды жоғары қойыңыз және одан таймаңыз. Абыройлы түрде ғимараттағы ең жоғары лауазымды адамға ұмтылыңыз. Бұл сізді бірден өзіңіз шабуыл жасап жатқан басшымен бір деңгейге қояды. Бұл — "Дәуіт пен Ғолият" (кішкентайдың алыпты жеңуі) стратегиясы: ұлы қарсыласты таңдау арқылы сіз ұлылық бейнесін жасайсыз. Өзіңізден жоғары тұрғандарға қандай да бір сыйлық беріңіз. Бұл — қамқоршысы барлардың стратегиясы: қамқоршыңызға сыйлық беру арқылы сіз екеуіңіздің тең екеніңізді білдіресіз.
Есіңізде болсын: өз бағаңызды белгілеу өз қолыңызда. Аз сұрасаңыз, дәл соны аласыз. Көп сұрасаңыз, сіз патшаға лайық құнға ие екеніңізді білдіресіз. Тіпті сізден бас тартқандардың өзі сіздің сенімділігіңіз үшін сізді құрметтейтін болады және бұл құрмет ерте ме, кеш пе сіз күтпеген жерден жемісін береді.
Бейне: Тәж. Оны басыңызға киіңіз, сонда сіз басқа күйге түсесіз — сабырлы, бірақ сенімділік нұрын шашасыз. Ешқашан күмәнданбаңыз, тәж астында абыройыңызды жоғалтпаңыз, әйтпесе ол сізге шақ келмейді. Ол неғұрлым лайықты адамға арналғандай көрінетін болады. Тәж кию рәсімін күтпеңіз; ең ұлы императорлар өздеріне өздері тәж кигізген.
Әркім өз қалауынша патша болуы керек. Іс-әрекеттеріңіз патшанікі болмаса да, өз салаңызда патшаға лайықты болсын. Істеріңізде асқақ, ойларыңызда биік болыңыз; барлық ісіңізде шын мәнінде патша болмасаңыз да, патша болуға лайықты екеніңізді көрсетіңіз. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
35-ЗАҢ: УАҚЫТТЫ БАСҚАРУ ӨНЕРІН МЕҢГЕРІҢІЗ
ТҮЙІН Ешқашан асығыс болып көрінбеңіз — асығыстық өз-өзіңізді және уақытты басқара алмайтыныңызды білдіреді. Әрқашан сабырлы болыңыз, бәрі де уақытымен өз қолыңызға келетінін білетіндей көрініңіз. Тиімді сәтті аңдушы болыңыз; дәуірдің рухын, сізді билікке жеткізетін үрдістерді сезініңіз. Уақыт пісіп жетілмегенде артқа шегінуді, ал сәт туғанда аяусыз соққы беруді үйреніңіз.
Сұлтан екі адамды өлім жазасына кесті. Олардың бірі сұлтанның өз арғымағын қаншалықты жақсы көретінін біліп, өмірін сақтап қалу үшін бір жыл ішінде атты ұшуға үйретуді ұсынды. Өзін әлемдегі жалғыз ұшатын аттың иесі ретінде елестеткен сұлтан келісті. Екінші тұтқын досына сенімсіздікпен қарады. «Аттардың ұшпайтынын білесің ғой. Мұндай ақылға қонымсыз идея қайдан келді? Сен тек өлімді кейінге қалдырдың». «Олай емес», — деді бірінші тұтқын. «Мен іс жүзінде өзіме бостандыққа шығудың төрт мүмкіндігін бердім. Біріншіден, сұлтан бір жыл ішінде өліп кетуі мүмкін. Екіншіден, мен өлуім мүмкін. Үшіншіден, ат өлуі мүмкін. Және төртіншіден... мен атты ұшуға үйретуім мүмкін! » Р. Г. Х. СИУ, "БИЛІК ӨНЕРІ", 1979
БИЛІККЕ ЖЕТУ КІЛТТЕРІ Уақыт — бұл мәңгілік пен ғаламның шексіздігін адамға түсінікті ету үшін өзіміз ойлап тапқан жасанды ұғым. Уақыт ұғымын өзіміз жасағандықтан, біз оны белгілі бір дәрежеде қалыпқа келтіріп, онымен айла-шарғы жасай аламыз. Баланың уақыты ұзақ әрі баяу; ересек адамның уақыты қорқынышты жылдамдықпен зымырайды. Демек, уақыт қабылдауға байланысты, ал қабылдауды қалауымызша өзгертуге болатынын білеміз. Бұл — уақытты басқару өнерін меңгерудегі бірінші қадам.
Біз жұмыс істейтін уақыттың үш түрі бар: Ұзақ уақыт: Төзімділік пен жұмсақ бағыттауды қажет ететін, жылдарға созылатын уақыт. Мәжбүрлі уақыт: Қарсыластарымыздың жоспарын бұзу үшін шабуыл құралы ретінде қолдана алатын қысқа мерзімді уақыт. Түйіндеу уақыты: Жоспар жылдамдықпен және күшпен орындалуы керек сәт. Біз күттік, сәтті таптық және енді мүлт кетпеуіміз керек.
Ұзақ уақыт. Қорқыныш пен төзімсіздіктен қарқынды тездеткенде, сіз түзетуді қажет ететін көптеген проблемалар тудырасыз және соңында асықпағаннан да көп уақыт жоғалтасыз. Асыққандар кейде межеге тезірек жетуі мүмкін, бірақ жаңа қауіптер туындайды және олар өздері тудырған мәселелерді шешумен үнемі дағдарыс режимінде болады. Кейде қауіп төнгенде әрекет етпеу — ең жақсы қадамыңыз: сіз күтесіз, әдейі баяулайсыз. Уақыт өткен сайын ол сіз ойламаған мүмкіндіктерді ұсынады.
Сіз уақытты ұзақ өмір сүру немесе сәттен ләззат алу үшін емес, билік ойынын жақсырақ ойнау үшін әдейі баяулатасыз. Санаңыз үнемі төтенше жағдайлармен толықпағанда, сіз болашақты тереңірек көре аласыз. Сондай-ақ, адамдар сіздің алдыңызда жайып қойған "қармақтарға" төтеп бере аласыз және кезекті төзімсіз аңқауға айналудан сақтанасыз. Билігіңіздің іргетасын қалауға жылдар кетуі мүмкін; сол іргетастың берік екеніне көз жеткізіңіз. "Бір сәт қана жарқ еткен" (flash in the pan — тұрақсыз табыс) болмаңыз — баяу әрі сенімді түрде құрылған табыс қана ұзаққа созылады.
Мәжбүрлі уақыт. Мәжбүрлі уақыттағы әдіс — басқалардың уақытын бұзу: оларды асықтыру, күттіру, өз қарқынынан айыру, уақытты қабылдауын бұрмалау. Өзіңіз сабырлы бола отырып, қарсыластың уақыт кестесін бұзу арқылы сіз өзіңіз үшін уақыт ұтасыз, бұл — ойынның жартысы.
Адамдарды күттіру — мәжбүрлі уақыттың қуатты әдісі, тек олар сіздің не істеп жатқаныңызды түсінбеуі керек. Сіз сағатты бақылайсыз, олар белгісіздікте қалады және тез арада тепе-теңдігін жоғалтып, сізге соққы беру үшін мүмкіндіктер ашады. Кері әсер де дәл сондай күшті: сіз қарсыластарыңызды асықтырасыз. Олармен қарым-қатынасты баяу бастаңыз, содан кейін кенеттен қысым көрсетіп, оларға бәрі бірден болып жатқандай сезіндіріңіз. Ойлануға уақыты жоқ адамдар қателеседі — сондықтан олардың дедлайндарын (соңғы мерзімдерін) өзіңіз белгілеңіз.
Кеңістікті қайтаруға болады, уақытты ешқашан. НАПОЛЕОН, 1769–1821
Түйіндеу уақыты. Сіз ойынды өте шебер ойнап, әрекет ету үшін тиімді сәтті сабырмен күтіп, қарсыластарыңыздың уақытын бұзу арқылы оларды қателікке бой алдыруыңыз мүмкін, бірақ мұның бәрі аяқтай білмесеңіз, ешнәрсеге тұрмайды. Сабырлылық тиісті сәтте қарсыласқа аяусыз соққы беруге дайын болумен ұштаспаса, құнсыз. Сіз соңғы сәт келгенше қанша қажет болса, сонша күте аласыз, бірақ ол келгенде өте жылдам келуі керек. Қарсыласты есеңгірету үшін жылдамдықты қолданыңыз.
Бейне: Қаршыға. Ол аспанда, биікте сабырмен және үнсіз айналып ұшады, бәрін көретін өткір көздерімен бақылайды. Төмендегілер өздерінің бақылауда екенін сезбейді. Кенеттен сәт туғанда, қаршыға қорғану мүмкін емес жылдамдықпен төмен шүйіледі; құрбаны не болғанын түсінгенше, құстың болаттай тырнақтары оны көкке алып ұшады.
Адам істерінде тасқын болады, оны дер кезінде пайдалансаң, табысқа жетелейді; жіберіп алсаң, бүкіл өмірлік сапарың таяздық пен бақытсыздыққа толы болады. (Юлий Цезарь, Уильям Шекспир, 1564–1616)
36-ЗАҢ: ҚОЛ ЖЕТПЕЙТІН НӘРСЕЛЕРГЕ МЕНСІНБЕЙ ҚАРАҢЫЗ: ОЛАРДЫ ЕЛЕMEУ — ЕҢ ЖАҚСЫ КЕК
ТҮЙІН Ұсақ-түйек мәселені мойындау арқылы сіз оған өмір мен сенімділік бересіз. Жауға неғұрлым көп көңіл бөлсеңіз, оны соғұрлым күшейтесіз; ал кішкентай қатені түзетуге тырысу арқылы оны жиі нашарлатып, көзге көрінетін етесіз. Кейде істерді өз еркіне қалдырған дұрыс. Егер сіз қалайтын, бірақ қол жеткізе алмайтын нәрсе болса, оған менсінбей қараңыз. Қызығушылығыңыз неғұрлым аз болса, соғұрлым жоғары көрінесіз.
Бірде Г. К. Честертонның экономикалық көзқарастарын Джордж Бернард Шоу баспасөзде сынағанда, достары оның жауап беруін босқа күтті. Тарихшы Илер Беллок оған ренішін білдірді. «Қымбатты Беллок, — деді Честертон, — мен оған жауап бердім. Шоу сияқты тапқыр адам үшін үнсіздік — ең төзгісіз соққы». КЛИФТОН ФАДИМАН, "АНЕКДОТТАРДЫҢ КІШІГІРІМ ҚОҢЫР КІТАБЫ", 1985
БИЛІККЕ ЖЕТУ КІЛТТЕРІ Қалау жиі парадоксальды әсерлер тудырады: бір нәрсені неғұрлым қатты қаласаңыз, соғұрлым оның артынан жүгіресіз және ол сізден соғұрлым алыстай түседі. Неғұрлым көп қызығушылық танытсаңыз, қалау объектісін соғұрлым өзіңізден алшақтатасыз. Өйткені сіздің қызығушылығыңыз тым күшті — бұл адамдарды ыңғайсыз сезіндіреді, тіпті қорқытады. Басқарылмайтын қалау сізді әлсіз, лайықсыз және аянышты етіп көрсетеді.
Сіз қалаған нәрсеңізге теріс қарап, оған менсінбей қарауыңыз керек. Бұл — нысаналарыңызды естен тандыратын қуатты жауап. Олар өз кезегінде сізге әсер ету қалауымен жауап береді — бәлкім, сізді иемденгісі келеді, бәлкім, сізге зиян келтіргісі келеді. Егер олар сізді иемденгісі келсе, сіз азғырудың бірінші қадамын сәтті аяқтадыңыз. Егер олар сізге зиян тигізгісі келсе, сіз олардың тыныштығын бұзып, оларды өз ережелеріңізбен ойнауға мәжбүр еттіңіз.
Менсінбеу — патшаның артықшылығы. Оның көзі қайда бұрылса, ол нені көруді шешсе, сол нәрсе шындыққа айналады; ол нені елемей, теріс бұрылса, сол нәрсе өлгенмен тең. Бұл Король Людовик XIV-нің қаруы болды — егер ол сізді ұнатпаса, сіз жоқ сияқты әрекет ететін, өзара әрекеттесу динамикасын үзу арқылы өзінің үстемдігін сақтайтын. Бұл — сіз менсінбеу картасын ойнағанда, адамдарға мезгіл-мезгіл оларсыз да күніңізді көре алатыныңызды көрсеткендегі билігіңіз.
Егер елемеуді таңдау сіздің күшіңізді арттырса, демек, керісінше тәсіл — араласу мен белсенділік — сізді жиі әлсіретеді. Шамалы жауға шектен тыс көңіл бөлу арқылы сіз өзіңіз де шамалы болып көрінесіз және мұндай жауды жоюға неғұрлым көп уақыт кетсе, жау соғұрлым үлкен болып көрінеді.
Екінші қауіп: Егер сіз тітіркендіргішті жоюға сәтті қол жеткізсеңіз немесе тіпті оны жараласаңыз да, сіз әлсіз жаққа деген аяушылық тудырасыз.
Қателерімізді түзеткіміз келетіні заңды, бірақ біз неғұрлым көп тырыссақ, оларды жиі соғұрлым нашарлатамыз. Кейде оларды өз жайында қалдыру саяси тұрғыдан дұрысырақ. Мәселеге еріксіз назар аударып, оның сізге қаншалықты алаңдаушылық пен үрей тудыратынын жариялап, жағдайды ушықтырудың орнына, мәселенің бар екенін мойындауға лайықсыз деп санайтын менмен аристократтың рөлін ойнау әлдеқайда ақылдырақ. Бұл стратегияны жүзеге асырудың бірнеше жолы бар.
Көптеген адамдармен қарым-қатынаста мезгіл-мезгіл менсінбеудің бір түйірін қосып тұрудың зияны жоқ; бұл олардың сіздің достығыңызды одан сайын бағалауына мәжбүр етеді. Chi non istima vien stimato — итальяндық нақыл сөзінде айтылғандай, елемеу арқылы құрметке ие боласың. Бірақ егер біз адамды шынымен жоғары бағаласақ, оны одан қылмыс сияқты жасыруымыз керек. Бұл өте жағымды нәрсе емес, бірақ бұл дұрыс. Тіпті ит те тым мейірімді қарым-қатынасқа шыдамайды, адам туралы айтпаса да болады! АРТУР ШОПЕНГАУЭР, 1788–1860
"Піспеген жүзім" әдісі. Егер сіз қалайтын, бірақ қол жеткізе алмайтын нәрсе болса, ең нашар іс — ол туралы шағымдану арқылы көңіліңіздің қалғанына назар аударту. Әлдеқайда қуатты тактика — ол сізді басынан-ақ қызықтырмағандай әрекет ету. Өзіңізден төмен адам шабуыл жасағанда , шабуылды мүлдем сезбегеніңізді білдіру арқылы адамдардың назарын басқа жаққа бұрыңыз. Басқа жаққа қараңыз немесе биязы жауап беріңіз, бұл шабуыл сізді қаншалықты аз алаңдататынын көрсетеді. Сол сияқты, өзіңіз қателік жібергенде, ең жақсы жауап — қатеңізге жеңіл қарау арқылы оның маңыздылығын төмендету.
Есіңізде болсын: Майда-шүйде, болымсыз мазасыздықтар мен тітіркенулерге берілетін қуатты жауаптар — менсінбеу мен елемеу. Бір нәрсенің сізге әсер еткенін немесе ренжігеніңізді ешқашан көрсетпеңіз — бұл сіздің мәселені мойындағаныңызды ғана көрсетеді. Менсінбеу — бұл суық күйінде және жасандылықсыз берілетін ең жақсы "тағам".
Бейне: Кішкентай жара. Ол кішкентай, бірақ ауыр және тітіркендіргіш. Сіз әртүрлі дәрі-дәрмектерді қолданасыз, шағымданасыз, қабыршақты қасисыз. Дәрігерлер жағдайды нашарлатып, кішкентай жараны үлкен мәселеге айналдырады. Егер сіз жараны жайына қалдырсаңыз, уақыт оны емдеп, сізді уайымнан құтқарар еді.
Менсінбеу картасын қалай ойнау керектігін біліңіз. Бұл — кек алудың ең саяси түрі. Өйткені, егер олардың беделді қарсыластары назар аудармаса, біз көптеген адамдар туралы ештеңе білмес едік. Ұмыту сияқты кек жоқ, өйткені бұл — лайықсыз жандарды өздерінің ешнәрсе еместігінің шаңына көму. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
37-ЗАҢ: ӘСЕРЛІ КӨРІНІСТЕР ЖАСАҢЫЗ
ТҮЙІН Әсерлі бейнелер мен үлкен символдық қимылдар билік аурасын тудырады — оларға бәрі жауап береді. Айналаңыздағылар үшін сіздің қатысуыңызды арттыратын таңғажайып визуалды бейнелер мен жарқын символдарға толы көріністер (спектакльдер) қойыңыз. Сыртқы көрініске таңғалған ешкім сіздің шын мәнінде не істеп жатқаныңызды байқамайды.
Айналасында сарай құрайтын басқа жұлдыздарға шашатын сәулесі үшін, өз нұрын бәріне бірдей әділ үлестіретіні үшін, барлық жерге тіршілік, қуаныш пен әрекет әкелетіні үшін, ешқашан айнымайтын тұрақтылығы үшін мен ұлы көшбасшыны бейнелеуге ең керемет бейне ретінде Күнді таңдадым. ЛЮДОВИК XIV, КҮН-КОРОЛЬ, 1638–1715
БИЛІККЕ ЖЕТУ КІЛТТЕРІ Өз жағдайыңызды дәлелдеу үшін сөздерді қолдану — қауіпті іс: сөздер қауіпті құрал болып табылады және жиі мақсатына жетпей жатады. Адамдар бізді сендіру үшін қолданатын сөздер бізді өз сөздерімізбен ойлануға итермелейді; біз оларды таразылаймыз және көбіне айтылған нәрсеге мүлдем қарама-қайшы нәрсеге сеніп тынамыз. (Бұл біздің қайсар табиғатымыздың бір бөлігі. ) Сондай-ақ, сөздер бізді ренжітіп, спикер көздемеген ассоциацияларды тудыруы мүмкін.
Визуалды бейне, керісінше, сөздердің лабиринтін айналып өтеді. Ол эмоционалдық күшпен және шұғыл әсер етіп, күмән мен ойлануға орын қалдырмайды. Музыка сияқты, ол рационалды, қисынды ойлардан аттап өтеді.
Түсініңіз: Сөздер сізді қорғануға мәжбүрлейді. Егер сізге өзіңізді ақтауға тура келсе, онда сіздің билігіңіз күмән тудырып үлгерген. Ал кескін-келбет болса, өзін бұлжытпас шындық ретінде таңғытады. Ол артық сұрақтарға жол бермейді, қуатты ассоциациялар тудырады, бұрыс түсіндірмелерге қарсы тұрады, лезде ақпарат береді және әлеуметтік айырмашылықтардан жоғары тұратын байланыстар орнатады. Сөздер дау-дамай мен бөлінушілікті тудырса, бейнелер адамдарды біріктіреді. Олар — биліктің нағыз құралдары.
Символдың (символ — дерексіз ұғымды білдіретін белгі немесе бейне) күші ол мейлі визуалды болсын, мейлі визуалды нәрсенің ауызша сипаттамасы («Күн-падишах» сөздері секілді) болсын, бәрібір бірдей әсер етеді. Символдық нысан басқа бір дерексіз нәрсенің орнына жүреді. Пәктік, отансүйгіштік, ерлік, махаббат сияқты дерексіз ұғымдар эмоционалды әрі қуатты ассоциацияларға толы.
Рим императоры Константин өмірінің көп бөлігінде күнге құдай ретінде табынған; алайда бір күні ол күнге қарап тұрып, оның үстіне айқыш (крест) бейнесінің салынғанын көреді. Күннің үстіндегі айқыштың көрінісі оған жаңа діннің үстемдігін дәлелдеп, көп ұзамай ол тек өзін ғана емес, бүкіл Рим империясын христиандығына өткізді. Әлемдегі ешбір уағыз бен прозелитизм (прозелитизм — адамдарды өз дініне сендіру әрекеті) мұндай күшке ие бола алмас еді. Бүгінгі таңда осылайша тез арада ақпарат беретін бейнелер мен символдарды тауып, солармен байланысыңыз, сонда сіз шексіз билікке ие боласыз.
Киотоның жоғарғы бөлігінде Сакамотоя Хечигван есімді адам өмір сүрген... Сёгун (сёгун — ежелгі Жапониядағы әскери билеуші) Хидэёси 1588 жылдың оныншы айында үлкен шай рәсімін өткізгенде, Хечигван биіктігі жеті фут болатын таяққа орнатылған, ені тоғыз футтық үлкен қызыл қолшатыр тігеді. Тұтқаның айналасын екі футтай қамыс қоршаумен қоршағаны соншалық, күн сәулесі одан шағылысып, қолшатырдың түсін айналаға таратқан. Бұл құрылғы Хидэёсиге қатты ұнағаны соншалық, ол сыйлық ретінде Хечигванды салықтан босатты.
А. Л. СЭДЛЕР, «ТЯ-НО-Ю: ЖАПОН ШАЙ РӘСІМІ», 1933 Ж.
Ең тиімдісі — бұрын-соңды бірге көрінбеген, бірақ олардың үйлесімі арқылы сіздің жаңа идеяңызды, хабарыңызды немесе дініңізді айқын көрсететін бейнелер мен символдардың жаңа комбинациясы, яғни синтезі. Ескі бейнелерден осылайша жаңаларын жасау поэтикалық әсер береді — көрермендердің қиялына ерік беріп, оларға осы процеске қатысу сезімін сыйлайды.
Символдардың күшін өз әскеріңізді немесе командаңызды жұмылдыру, жігерлендіру және біріктіру құралы ретінде пайдаланыңыз. 1648 жылы Француз тағына қарсы көтеріліс кезінде корольге адал адамдар көтерілісшілерді кішкентай балалар үлкен балаларды қорқыту үшін қолданатын рогаткаларға (французша — frondes) теңеп, мазақтады. Кардинал Ретц бұл кемсіту сөзін көтерілісшілердің символына айналдыруды ұйғарды: енді көтеріліс Фронда (Фронда — XVII ғасырдағы Франциядағы үкіметке қарсы қозғалыс), ал көтерілісшілер — frondeurs деп аталды. Олар қалпақтарына рогатканы бейнелейтін таспалар таға бастады және бұл сөз олардың ұранына айналды. Бұл символсыз көтеріліс тез басылып қалуы мүмкін еді. Әрқашан өз ісіңізді білдіретін символды табыңыз — эмоционалды ассоциациялар неғұрлым көп болса, соғұрлым жақсы.
Бейнелер мен символдарды пайдаланудың ең жақсы жолы — оларды адамдарды таңғалдыратын және оларды жағымсыз шындықтан алшақтататын керемет көрініске, яғни спектакльге (спектакль — бұл жерде халықтың назарын аударатын ауқымды іс-шара) айналдыру. Бұл оңай: адамдар зәулім, ғажайып және өмірден де ауқымды нәрселерді жақсы көреді. Олардың эмоцияларына әсер етіңіз, сонда олар сіздің қойылымыңызға ағылып келеді. Визуалды бейне — олардың жүрегіне баратын ең төте жол.
Беделді пікір: Халық әрқашан нәрселердің сыртқы көрінісіне таңғалады... Патша жылдың қолайлы уақыттарында халықты мерекелермен және спектакльдермен алдандырып, назарын басқаға аударып отыруы керек. (Никколо Макиавелли, 1469–1527)
38-ЗАҢ: ҚАЛАҒАНЫҢША ОЙЛА, БІРАҚ КӨПШІЛІК СИЯҚТЫ ӘРЕКЕТ ЕТ
ТҰЖЫРЫМДАМА Егер сіз өз заманыңызға қарсы шығып, ерекше идеяларыңыз бен дәстүрден тыс әрекеттеріңізді паш етсеңіз, адамдар сізді жай ғана назар аударғыңыз келеді және оларды менсінбейді деп ойлайды. Олар өздерін төмен сезінгені үшін сізді жазалаудың жолын табады. Көпшілікке араласып, қарапайым болу әлдеқайда қауіпсіз. Өзіңіздің ерекшелігіңізді тек төзімді достарыңызбен және сіздің бірегейлігіңізді бағалайтынына сенімді адамдармен ғана бөлісіңіз.
АУЫЛ ТҰРҒЫНЫ ЖӘНЕ САЯХАТШЫ «Айналаңа қара, — деді ауыл тұрғыны. — Бұл әлемдегі ең үлкен базар». «Ой, әрине, олай емес», — деді саяхатшы. «Мүмкін ең үлкені емес шығар, — деді тұрғын, — бірақ ең жақсысы». «Мұнда да қателесесіз, — деді саяхатшы. — Мен сізге айтайын... » Олар бейтаныс адамды ымыртта жерлеп тастады. Роберт Льюис Стивенсонның мысалдары, 1850–1894 жж.
БИЛІККЕ ЖЕТУ КІЛТТЕРІ Бәріміз де өтірік айтамыз және шынайы сезімдерімізді жасырамыз, өйткені ойды толық еркін білдіру әлеуметтік тұрғыдан мүмкін емес. Кішкентай кезімізден бастап біз ойларымызды жасыруды, шамшыл және өзіне сенімсіз адамдарға олардың естігісі келетін нәрсесін айтуды, оларды ренжітіп алмау үшін мұқият бақылауды үйренеміз. Көбіміз үшін бұл табиғи нәрсе — көпшілік қабылдайтын идеялар мен құндылықтар бар және олармен дауласудың мағынасы жоқ. Біз қалаған нәрсеге сенеміз, бірақ сырттай «перде» (маска) киеміз.
Алайда, мұндай шектеулерді өз бостандығына қол сұғу деп санайтын және өз құндылықтары мен сенімдерінің үстемдігін дәлелдеуге мұқтаж адамдар бар. Соңында, олардың дәлелдері тек аз ғана адамды иландырады және одан да көп адамның шамына тиеді. Дәлелдердің нәтиже бермеу себебі — көптеген адамдар өз идеялары мен құндылықтарын ойланбастан ұстанады. Олардың сенімдерінде күшті эмоционалдық мазмұн бар: олар өздерінің ойлау дағдыларын қайта қарастырғысы келмейді, сондықтан сіз оларға тікелей дәлелдер арқылы немесе жанама түрде мінез-құлқыңыз арқылы қарсы шықсаңыз, олар дұшпандық танытады.
Ақылды әрі қу адамдар дәстүрлі мінез-құлық көрсетіп, оған сенбесе де, көпшілік мақұлдаған идеяларды айта алатынын ерте түсінеді. Мұндай адамдардың көпшілікке сіңісіп кетуден алатын билігі — оқшауланудан немесе остракизмнен (остракизм — қоғамнан шеттету немесе қудалау) қорықпай, өздері қалаған ойда қалу және оны қалаған адамдарына ғана айту мүмкіндігі. Билікке қол жеткізгеннен кейін, олар өз идеяларының дұрыстығына кеңірек ортаны иландыруға тырысуы мүмкін — бәлкім, жанама түрде әрекет етер.
Егер Макиавеллидің шәкірті бір патша болса, оған бірінші кезекте беретін кеңесі — Макиавеллизмге қарсы кітап жазу болар еді. ВОЛЬТЕР, 1694–1778 жж.
Біздің заманымызда ескі ортодоксиялар (ортодоксия — қалыптасқан жалпыға ортақ догмалар немесе сенімдер) жойылды деп ойлайтындай ақымақ болмаңыз. Мәселен, Джонас Солк ғылым саясат пен хаттамадан (протоколдан) жоғары деп ойлады. Осылайша, полиомиелитке қарсы вакцина іздеу кезінде ол барлық ережелерді бұзды: жаңалықты ғылыми қоғамдастыққа көрсетпес бұрын жұртшылыққа жариялады, оған жол ашқан ғалымдардың еңбегін ескермей, вакцинаның бүкіл атағын өзіне алды және өзін жұлдызға айналдырды. Халық оны жақсы көргенімен, ғалымдар одан теріс айналды. Оның қоғамдастықтың қағидаларын құрметтемеуі оны оқшаулап тастады, ол бұл олқылықтың орнын толтыру үшін, қаржыландыру мен ынтымақтастық үшін күресіп, жылдарын босқа өткізді.
Билік иелері Солк сияқты қателіктерден аулақ болып қана қоймай, қу түлкідей әрекет етіп, қарапайым халыққа жақын болып көрінуді үйренеді. Бұл ғасырлар бойы алаяқтар мен саясаткерлердің айласы болып келеді. Юлий Цезарь және Франклин Д. Рузвельт сияқты көшбасшылар өздерінің табиғи аристократиялық болмысын жеңіп, қарапайым адамдармен етене жақын болуға тырысқан. Олар бұл жақындықты кішкентай, көбінесе символдық қимылдармен білдіріп, өздерінің мәртебесі басқа болса да, халықтық құндылықтарды бөлісетінін көрсетті.
Мұндай тәжірибенің логикалық жалғасы — барлық адамдар үшін «өз адамы» бола білу қабілеті. Қоғамға шыққанда өз идеяларыңыз бен құндылықтарыңызды артқа тастап, сол ортаға ең қолайлы «пердені» киіңіз. Бисмарк бұл ойынды жылдар бойы сәтті ойнады — оның не істеп жүргенін бұлдыр түсінетін адамдар болды, бірақ бұл маңызды болатындай айқын емес еді. Адамдар бұл жемді жұтады, өйткені сіз олардың идеяларын бөлісесіз дегенге сену олардың мерейін өсіреді. Егер мұқият болсаңыз, олар сізді екіжүзді деп санамайды — өйткені сіз өзіңіздің нақты не нәрсені қолдайтыныңызды білдірмесеңіз, олар сізді қалай айыптайды? Сондай-ақ, олар сізді құндылықтары жоқ адам деп көрмейді. Әрине, сізде құндылықтар бар — сол сәтте бірге болған адамдармен бөлісетін құндылықтар.
Беделді пікір: Қасиетті нәрсені иттерге бермеңдер; інжу-маржандарыңды шошқалардың алдына тастамаңдар, әйтпесе олар оны аяққа басып, өздеріңе қарсы шабады. (Иса Мәсіх, Матай 7:6)
39-ЗАҢ: БАЛЫҚ АУЛАУ ҮШІН СУДЫ ЛАЙЛАҢЫЗ
ТҰЖЫРЫМДАМА Ашу мен эмоция стратегиялық тұрғыдан тиімсіз. Сіз әрқашан сабырлы және объективті болуыңыз керек. Бірақ егер сіз өзіңіз сабыр сақтай отырып, жауларыңызды ашуландыра алсаңыз, онда сіз шешуші басымдыққа ие боласыз. Жауларыңызды тепе-теңдіктен шығарыңыз: олардың менмендігінен осал тұсын тауып, соған әсер етіңіз, сонда тізгін сіздің қолыңызда болады.
Мүмкін болса, ешкімге араздық білдірмеу керек... Адамға ашумен сөйлеу, айтқан сөзіңмен немесе көзқарасыңмен өшпенділігіңді көрсету — артық әрекет, ол қауіпті, ақымақтық, күлкілі және дөрекі. Ашу немесе жеккөрушілік тек іс-әрекетте ғана көрінуі керек; сезімдеріңізді басқаша көрсетуден қашсаңыз, олар іс жүзінде әлдеқайда тиімді болады. Тек суыққанды жануарлардың тістегені ғана улы келеді. АРТУР ШОПЕНГАУЭР, 1788–1860 жж.
БИЛІККЕ ЖЕТУ КІЛТТЕРІ Ашулы адамдар әдетте күлкілі көрінеді, өйткені олардың реакциясы болған жағдайға сәйкес келмейді. Олар нәрселерді тым байыппен қабылдап, өздеріне жасалған зиянды немесе қорлықты асыра сілтеп жібереді. Олар кез келген нәрсеге соншалықты сезімтал болғаны соншалық, бәрін жеке басына қатысты қабылдауы күлкі тудырады. Одан да күлкілісі — олардың ашу-ызасы күштің белгісі деп сенуі. Шындығында бәрі керісінше: шамшылдық (шамшылдық — кішкентай нәрсеге ренжіп, өкпелегіш болу) билік емес, ол дәрменсіздіктің белгісі. Адамдар сіздің ашуыңыздан уақытша сескенуі мүмкін, бірақ соңында олар сізге деген құрметін жоғалтады. Сондай-ақ, олар өзін-өзі басқара алмайтын адамның аяғынан шалу оңай екенін түсінеді.
Алайда, шешім — ашуымызды немесе эмоционалды реакцияларымызды басып тастау емес. Өйткені сезімді ішке бүгу бізді энергиядан айырады және біртүрлі мінез-құлыққа итермелейді. Оның орнына біз өз көзқарасымызды өзгертуіміз керек: әлеуметтік ортада және билік ойынында ешнәрсе жеке басыңызға қатысты емес екенін түсінуіміз қажет.
Әрбір адам қазіргі сәттен әлдеқайда бұрын басталған оқиғалар тізбегіне байланған. Біздің ашуымыз көбінесе балалық шақтағы проблемалардан, ата-анамыздың өз балалық шағынан бастау алатын мәселелерінен туындайды. Сонымен қатар, біздің ашуымыздың тамыры басқалармен көптеген қарым-қатынастарда, жинақталған көңіл қалулар мен жүрек ауруларында жатыр. Көбінесе нақты бір адам біздің ашуымыздың қоздырушысы сияқты көрінеді, бірақ бәрі әлдеқайда күрделі және сол адамның бізге жасаған әрекетінен асып түседі. Егер біреу сізге ашуланса (және бұл сіздің жасаған ісіңізге сәйкес келмейтіндей көрінсе), бұл тек сізге ғана бағытталмағанын өзіңізге ескертіңіз — соншалықты өзімшіл болмаңыз. Себебі әлдеқайда тереңде жатыр, ол ертерек уақытқа барып тіреледі, ондаған бұрынғы реніштерді қамтиды және оны түсінуге уақыт шығындаудың қажеті де жоқ. Оны жеке араздық деп емес, эмоционалды ашуды жасырын билік жүргізу әдісі, сізді ренжіген сезім мен ашудың астына жасырынып бақылауға немесе жазалауға тырысу деп қараңыз.
Екінші дәрежелі офицер Киньоның ағасы Рёгаку есімді жоғары лауазымды діни қызметкер болған, ол өте ашушаң адам еді. Оның монастырының жанында үлкен жиде ағашы өсіп тұрғандықтан, халық оны «Жиде ағашы діни қызметкері» деп атап кеткен. «Бұл есім шектен шыққандық! » — деп ашуланған діни қызметкер ағашты кесіп тастайды. Ағаштың түбірі қалып қойған соң, адамдар оны «Түбір діни қызметкері» деп атай бастайды. Бұрынғыдан да бетер ашуланған Рёгаку түбірді қаздырып, лақтырып тастайды, бірақ орнында үлкен шұңқыр қалады. Енді халық оны «Шұңқыр діни қызметкері» деп атады. «БОС УАҚЫТТАҒЫ ЭССЕЛЕР», КЭНКО, ЖАПОНИЯ, XIV ҒАСЫР.
Көзқарастың осылай өзгеруі сізге билік ойынын айқынырақ әрі жігерлірек ойнауға мүмкіндік береді. Асыра сілтеп реакция білдіріп, адамдардың эмоцияларына шырмалудың орнына, сіз олардың өзін-өзі басқара алмауын өз пайдаңызға айналдырасыз.
Б. з. III ғасырындағы Үш патшалық соғысы кезіндегі маңызды шайқаста қолбасшы Цао Цаоның кеңесшілері оның кейбір генералдарының жаумен ауыз жаласқанын дәлелдейтін құжаттарды тауып алып, оларды тұтқындап, өлім жазасына кесуді ұсынады. Оның орнына ол құжаттарды өртеп жіберуді және бұл мәселені ұмытуды бұйырады. Шайқастың осы бір сыни сәтінде ашулану немесе әділдік талап ету оған кері әсер етер еді: ашулы әрекет генералдардың сатқындығына назар аудартып, әскердің рухын түсірер еді. Әділдік күте тұрады — ол генералдармен кейінірек есептеседі. Цао Цао сабыр сақтап, дұрыс шешім қабылдады.
Ашу біздің таңдау мүмкіндігімізді шектейді, ал билік иелері таңдаусыз өмір сүре алмайды. Нәрселерді жеке басыңызға қабылдамауға және эмоционалды реакцияларыңызды басқаруға үйренгеннен кейін, сіз өзіңізді орасан зор күшке ие позицияға қоясыз: енді сіз басқа адамдардың эмоционалды реакцияларымен ойнай аласыз. Сенімсіз адамдардың намысына тию немесе олардың алдында оңай жеңістің елесін көрсету арқылы оларды әрекетке итермелеңіз.
Қызуқанды жауға қарсы ең жақсы жауап — ешқандай жауап бермеу. Басқалар ашуға бой алдырғанда, сабыр сақтаған адамнан артық ешнәрсе адамның жүйкесіне тимейді. Егер адамдарды тепе-теңдіктен шығару сізге тиімді болса, ақсүйектерге тән бейжай қалып танытыңыз — мазақтамай немесе мақтанбай, жай ғана немқұрайлы болыңыз. Бұл олардың ашуын қоздырады. Олар ашудан өзін ұстай алмай масқара болғанда, сіз бірнеше жеңіске жетесіз, соның бірі — олардың балалық әрекетінің алдында өз қадір-қасиетіңіз бен сабырыңызды сақтап қалуыңыз.
Беделді пікір: Егер қарсыласың қызуқанды болса, оның ашуына тиюге тырыс. Егер ол тәкаппар болса, оның өзімшілдігін оятуға тырыс... Жауды қозғалысқа келтіре білетін адам оны өзі қалағандай әрекет етуге мәжбүрлейтін жағдай жасайды; ол жауды өзі қалаған жеммен алдайды. Ол жем көрсету арқылы жауды тоқтаусыз қозғалыста ұстайды, содан кейін таңдаулы әскерімен шабуылдайды. (Сунь-цзы, б. з. д. IV ғасыр)
40-ЗАҢ: ТЕГІН ТҮСТІККЕ ЖИІРКЕНІШПЕН ҚАРА
ТҰЖЫРЫМДАМА Тегін ұсынылған нәрсе қауіпті — ол әдетте айла-шарғыны немесе жасырын міндеттемені қамтиды. Құнды нәрсе үшін ақы төлеген жөн. Өз жолыңыздың ақысын өзіңіз төлеу арқылы сіз алғыс айту міндетінен, кінә сезімінен және алдаудан аулақ боласыз. Сондай-ақ, көбінесе толық бағасын төлеген дұрыс — кемелдікке жетуде үнемдеуге болмайды. Ақшаңызды аямаңыз және оны айналымда ұстаңыз, өйткені жомарттық — биліктің белгісі әрі оны тартатын магнит.
САРАҢ Бір сараң өз мүлкін сақтау үшін бар жиғанын сатып, оны үлкен алтын кесегіне айналдырады да, оны жерге көміп тастайды. Ол сол жерге үнемі келіп, тексеріп тұрады. Бұл оның жұмысшыларының бірінің қызығушылығын оятады, ол жерде қазына бар деп күдіктенген жұмысшы қожайыны кеткенде сол жерге барып, алтынды ұрлап кетеді. Сараң қайтып келіп, орнының бос екенін көргенде, шашын жұлып жылайды. Бірақ оның бұл қайғысын көрген көршісі себебін білген соң: «Енді мұңайма, оның орнына тас қойып қой да, оны алтын кесегім деп ойла; өйткені сен оны бәрібір пайдаланбақ емес едің, тас та, алтын да сен үшін бірдей», — дейді. Ақшаның құндылығы оған иелік етуде емес, оны пайдалануда. Эзоптың мысалдары, б. з. д. VI ғасыр.
АҚША ЖӘНЕ БИЛІК Билік әлемінде бәрі оның құнымен бағалануы керек және әр нәрсенің өз бағасы бар. Тегін немесе арзан бағамен ұсынылған нәрсенің көбінесе психологиялық бағасы болады — міндеттеменің күрделі сезімі, сапаға нұқсан келтіру, сол нұқсаннан туындайтын сенімсіздік және тағы басқалар. Билік иелері өздерінің ең құнды ресурстарын — тәуелсіздік пен әрекет ету еркіндігін қорғауды ерте үйренеді. Толық бағасын төлеу арқылы олар өздерін қауіпті байланыстар мен уайымдардан азат етеді.
Ақша мәселесінде ашық әрі икемді болу стратегиялық жомарттықтың құндылығын үйретеді, бұл — «алмас бұрын беру» деген ескі айланың бір түрі. Тиісті сыйлық беру арқылы сіз алушыны өзіңізге міндетті етесіз. Жомарттық адамдарды жібітеді — оларды алдау оңайырақ болады. Жомарт адам деген атқа ие болу арқылы сіз адамдардың таңданысына ие боласыз және олардың назарын өз билік ойындарыңыздан алшақтатасыз.
Ақшамен ойнай алатын әрбір адамға қарағанда, ақшаны шығармашылықпен және стратегиялық тұрғыдан пайдаланудан бас тартып, өзін-өзі құртатын мыңдаған адамдар бар. Бұл типтер билік иелеріне қарама-қайшы келеді және сіз оларды тани білуіңіз керек — не олардың улы болмысынан аулақ болу үшін, не олардың икемсіздігін өз пайдаңызға жарату үшін:
Ашкөз балық. Ашкөз балықтар ақшадан адами қасиетті алып тастайды. Суық әрі қатал, олар тек жансыз баланстық есепті ғана көреді; басқаларды тек байлыққа жету жолындағы құрал немесе кедергі ретінде көріп, адамдардың сезімдерін аяққа басады және құнды одақтастарын итермелейді. Ешкім ашкөз балықпен жұмыс істегісі келмейді және жылдар өте келе олар оқшауланып қалады, бұл көбінесе олардың түбіне жетеді. Оларды алдау да оңай: жай ғана оңай ақшамен алдаңыз, олар қармақты бірден жұтады. Олар сізді пайдаланбай тұрып аулақ болыңыз немесе олардың ашкөздігін өз пайдаңызға қолданыңыз. Арзанқұмар дәу. (Арзанқұмар дәу — сападан гөрі төмен бағаны артық көретін адам). Билік иелері бәрін тек ақшамен емес, уақытпен, қадір-қасиетпен және жан тыныштығымен де бағалайды. Ал арзанқұмарлар мұны істей алмайды. Арзан нәрсе іздеп бағалы уақытын жоғалтады, басқа жерден сәл арзанырақ алуы мүмкін болғанын ойлап үнемі уайымдайды. Оның үстіне, олар сатып алған арзан зат көбінесе сапасыз болады; бәлкім, ол қымбат жөндеуді қажет етеді немесе сапалы затқа қарағанда екі есе тез істен шығады. Мұндай адамдар тек өздеріне зиян тигізетіндей көрінуі мүмкін, бірақ олардың көзқарасы жұқпалы. Садист. Қаржылық садистер өз билігін көрсету үшін ақшаны пайдаланып, қатыгез билік ойындарын ойнайды. Мысалы, олар сізге тиесілі ақшаны күттіріп қойып, «чекті салып жібердік» деп уәде береді. Садистер бірдеңе үшін ақы төлеу оларға сатушыны қорлауға және азаптауға құқық береді деп ойлайтын сияқты. Олардың ақшаның сыпайылық элементі екенінен хабары жоқ. Егер осындай типпен кездесіп қалсаңыз, олардың жойқын ойындарына шырмалғаннан көрі, қаржылық шығынды қабылдап, тезірек кеткеніңіз жақсы.
Жапонияда «Тада ёри такай моно ва най» деген танымал мәтел бар, ол: «Тегін берілген нәрседен қымбат ештеңе жоқ» дегенді білдіреді. МИЧИХИРО МАЦУМОТО, «АЙТЫЛМАҒАН ЖОЛ», 1988 Ж.
Бәріне бірдей беруші. Жомарттықтың билікте нақты функциясы бар: ол адамдарды тартады, оларды жібітеді, олардан одақтас жасайды. Бірақ оны стратегиялық түрде, нақты мақсатпен пайдалану керек. Ал бәріне бірдей беретін адамдар, керісінше, бәріне ұнау және бәрінің таңданысына ие болу үшін жомарт болады. Олардың жомарттығы соншалықты ретсіз әрі мұқтаждықтан туындағандықтан, ол қалаған нәтижені бермеуі мүмкін: егер олар бәріне бірдей берсе, алушы неге өзін ерекше сезінуі керек? Мұндай адамды өз нысанаңызға айналдыру тартымды көрінгенімен, онымен кез келген байланыста сіз олардың қанағаттандырылмайтын эмоционалды қажеттіліктерінен шаршайсыз.
Бейне: Өзен. Өзіңді қорғау немесе ресурсты сақтау үшін оның алдын бөгесең, көп ұзамай су сасып, іри бастайды. Мұндай тоқыраған суда тек ең жиіркенішті жәндіктер ғана өмір сүре алады; онда ешкім жүзбейді, барлық сауда тоқтайды. Бөгетті бұз. Су ағып, айналымға түскенде, ол кеңірек шеңберлерде береке, байлық пен билік тудырады. Жақсы нәрселердің өсіп-өркендеуі үшін Өзен мезгіл-мезгіл арнасынан тасып тұруы керек.
Билік: Сараң болған ұлы адам — ұлы ақымақ, ал жоғары лауазымды адам үшін ашкөздіктен асқан зиянды мін жоқ. Сараң адам не жерді, не иелікті бағындыра алмайды, өйткені оның өз еркін жүзеге асыруға көмектесетін достары жеткіліксіз болады. Кімнің дос тапқысы келсе, ол өз мүлкін емес, лайықты сыйлықтар арқылы достар жинауы керек; өйткені лоудстоун (магниттік қасиеті бар табиғи минерал) темірді өзіне қалай еппен тартса, адам беретін алтын мен күміс те адамдардың жүрегін солай баурайды. (Раушан туралы роман, Гийом де Лоррис, шам. 1200–1238 жж. )
41-ЗАҢ: ҰЛЫ ТҰЛҒАНЫҢ ІЗІН БАСУДАН САҚТАН
ТҰЖЫРЫМ
Бірінші орын алған нәрсе әрқашан кейін келгеннен гөрі жақсырақ және түпнұсқа болып көрінеді. Егер сіз ұлы адамның орнын бассаңыз немесе атақты ата-ананың баласы болсаңыз, олардан асып түсу үшін екі есе көп жетістікке жетуіңіз керек. Олардың көлеңкесінде адасып қалмаңыз немесе өзіңіз жасампаздық етпеген өткен шақта тұрып қалмаңыз: бағытыңызды өзгерту арқылы өз есіміңіз бен болмысыңызды қалыптастырыңыз. Өр көкірек әкенің беделін басып, оның мұрасын мансұқтаңыз және өз жолыңызбен жарқырау арқылы билікке қол жеткізіңіз.
БІРІНШІ БОЛУДЫҢ АРТЫҚШЫЛЫҒЫ
Егер олардан бұрын басқалар өтпегенде, көптеген адамдар өз кәсібінде нағыз феникс құсындай жарқырар еді. Бірінші болу — үлкен артықшылық; ал жоғары мәртебемен бірге — екі есе артықшылық. Алғашқы қадамды жасасаңыз, басымдыққа ие боласыз... Бірінші жүргендер атақ-даңққа туа біткен құқықпен ие болады, ал олардан кейін келгендер екінші ұлдар сияқты, мардымсыз үлеспен шектеледі... Сүлеймен патша соғыс істерін әкесіне қалдырып, даналықпен бейбітшілдікті таңдады. Бағытты өзгерту арқылы ол қаһарман болудың оңай жолын тапты... Ал біздің ұлы Филипп II өзінің парасаттылық тағынан бүкіл әлемді басқарып, ғасырларды таңғалдырды. Егер оның жеңілмес әкесі қайраттылықтың үлгісі болса, Филипп парасаттылықтың эталоны болды... Мұндай жаңашылдық ақылды жандарға ұлылар қатарынан орын алуға көмектесті. Өз өнерінен алыстамай-ақ, тапқырлар таптаурын соқпақтан шығып, тіпті көне мамандықтарда да биіктікке жетудің жаңа қадамдарын жасайды. Гораций эпикалық поэзияны Вергилийге, ал Марциал лириканы Горацийге қалдырды. Теренций комедияны, Персий сатираны таңдады, олардың әрқайсысы өз жанрында бірінші болудан үміттенді. Өжет қиял ешқашан оңай еліктеуге бас ибеген.
БАЛЬТАСАР ГРАСИАН, «ҚАҺАРМАНДАРҒА АРНАЛҒАН ҚАЛТА АЙНАСЫ», КРИСТОФЕР МОУРЕР АУДАРМАСЫ, 1996 Ж.
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Көптеген ежелгі патшалықтарда, мысалы, Бенгалия мен Суматрада, патша бірнеше жыл билік құрғаннан кейін, оның қол астындағылары оны өлім жазасына кесетін. Бұл жартылай жаңару рәсімі ретінде, сонымен қатар оның тым күшейіп кетпеуі үшін жасалатын. Ол өлгеннен кейін, құрмет-қошемет оның басын айналдырмауы үшін оған құдай ретінде табынуға болатын еді. Осы уақытта жаңа әрі жас тәртіптің орнығуы үшін алаң босайтын.
Патшаға немесе әке бейнесіне деген екіұдай, өшпенді көзқарас өз әкесін танымайтын қаһармандар туралы аңыздардан да көрініс табады. Биліктің архетиптік тұлғасы Мұса пайғамбар қоға (өзен жиегінде өсетін өсімдік) арасында тасталған күйінде табылды және ата-анасын ешқашан танымады; онымен бәсекелесетін немесе оны шектейтін әкесі болмағандықтан, ол биліктің шыңына шыға алды. Кейінірек Ұлы Ескендір оның әкесі Македониялық Филипп емес, Юпитер Аммон құдайы екені туралы аңыз таратты. Мұндай аңыздар мен рәсімдер адам-әкені жоққа шығарады, өйткені ол өткеннің жойқын күшін бейнелейді.
Өткен шақ жас қаһарманға өз әлемін құруға кедергі жасайды — ол әкесі өлгеннен кейін немесе қауқарсыз болғаннан кейін де, оның істегенін істеуге мәжбүр болады. Қаһарман өзінен бұрынғының алдында бас иіп, дәстүр мен бұрынғы үлгілерге бағынуы тиіс.
Билік бостықты толтыру, өткеннің өлі салмағынан тазартылған алаңды иелену қабілетіне байланысты. Әке бейнесінен толық құтылғаннан кейін ғана сізде жаңа тәртіпті құру және орнықтыру үшін қажетті кеңістік болады. Бұған қол жеткізу үшін бірнеше стратегияны қолдануға болады.
Өткеннің көлеңкесінен құтылудың ең қарапайым жолы — ұрпақтар арасындағы мәңгілік араздықты пайдаланып, жастарды қарттарға қарсы айдап салып, өткенді кемсіту. Бұған сізге мазақ ететін ыңғайлы егде тұлға керек.
Алдыңғы буыннан арақашықтықты сақтау көбінесе символизмді, оны көпшілікке жариялаудың жолын талап етеді. Мысалы, Людовик XIV француз патшаларының дәстүрлі сарайынан бас тартып, өзінің Версаль сарайын салғанда осындай символизмді қалыптастырды. Оның үлгісіне еріңіз: ешқашан өзіңізді алдыңғы басшының жолымен жүргендей көрсетпеңіз. Егер солай істесеңіз, одан ешқашан асып түсе алмайсыз. Сіз өзіңізді ерекшелейтін стиль мен символизмді қалыптастыру арқылы өзгешелігіңізді нақты көрсетуіңіз керек.
Тарих бойы қайталанып отыратын және билікке үлкен кедергі болатын бір қырсық ақымақтық бар: егер сізден бұрынғы адам А, Б және В әрекеттерін жасап табысқа жетсе, сіз де соны істеп, сол табысты қайталай аласыз деген ырымшыл сенім. Мұндай қалыптық әдіс (бір үлгіні бәріне өзгеріссіз қолдану) шығармашылығы жоқ адамдарды қызықтырады, өйткені бұл оңай әрі олардың қорқақтығы мен жалқаулығына сай келеді. Бірақ жағдайлар ешқашан дәл қайталанбайды. Сіз өткенге қатысты аяусыз стратегия ұстануыңыз керек: алдыңғылардың барлық кітаптарын өртеңіз және жағдай орын алған сәтте оған сәйкес әрекет етуге машықтаныңыз.
Соңында, тоқшылық пен гүлдену бізді жалқаулық пен әрекетсіздікке итермелейді: билігіміз қауіпсіз болғанда, әрекет етудің қажеті болмай қалады. Бұл үлкен қауіп. Гүлденуден семіріп, жалқауланғанша, психологиялық тұрғыдан бастапқы нүктеге оралуға дайын болуыңыз керек. Біздің алғашқы жеңістеріміз бізді өз-өзіміздің келемеж бейнемізге жиі айналдырады. Мықты адамдар бұл тұзақтарды таниды; олар өз-өзін қайта жасау үшін үнемі күреседі. Әкенің қайтып келуіне жол бермеу керек; оны әр қадам сайын жойып отыру қажет.
Бейне: Әке. Ол балаларының үстінен алып көлеңке түсіріп, оларды өткенге байлап, жастық рухын басып, өзі жүрген жалықтырғыш жолға түсуге мәжбүрлеу арқылы олар кеткеннен кейін де өз еркінде ұстайды. Оның айласы көп. Әр жол айрығында әкені жеңіп, оның көлеңкесінен шығуыңыз керек.
Билік: Ұлы адамның ізімен жүруден сақтан — одан асу үшін екі есе көп еңбек етуің керек. Артынан ергендерді еліктеушілер деп қабылдайды. Олар қанша тер төксе де, бұл жүктен құтыла алмайды. Үздік болудың жаңа жолын, танымал болудың заманауи бағытын табу — сирек кездесетін шеберлік. Даралыққа апаратын жолдар көп, олардың бәрі бірдей тапталған емес. Жаңа жолдар қиын болуы мүмкін, бірақ олар көбінесе ұлылыққа апаратын төте жолдар болып табылады. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658 жж. )
42-ЗАҢ: БАҚТАШЫНЫ ҰР, СОНДА ОТАР ТАРҚАЙДЫ
ТҰЖЫРЫМ
Қиындықтың төркіні көбінесе бір мықты адамнан бастау алады — арандатушы, өр көкірек бағынышты немесе жақсы ниетті улаушы. Егер сіз мұндай адамдарға әрекет етуге мүмкіндік берсеңіз, басқалар олардың ықпалына түседі. Олар тудыратын мәселелердің көбейгенін күтпеңіз, олармен келіссөз жүргізуге тырыспаңыз — олар түзелмейді. Оларды оқшаулау немесе қуып жіберу арқылы ықпалын жойыңыз. Мәселенің қайнар көзіне соққы беріңіз, сонда отар тарқап кетеді.
Ағаш құласа, маймылдар жан-жаққа қашады. (ҚЫТАЙ МӘТЕЛІ)
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Бұрын бүкіл халықты патша мен оның бірнеше министрі басқаратын. Тек элитаның ғана билік ойнауға мүмкіндігі болды. Ғасырлар бойы билік бірте-бірте кеңірек таралып, демократияланды. Алайда, бұл топтарда енді билік орталықтары жоқ, билік көптеген адамдар арасында бөлініп кетті деген қате түсінік қалыптастырды. Шындығында, билік саны жағынан өзгергенімен, мәні өзгерген жоқ. Миллиондаған адамның өмірі мен өліміне билік жүргізетін құдіретті тирандар азайған болар, бірақ кішігірім иеліктерді басқарып, жанама билік ойындары, харизма және т. б. арқылы өз еркін таңатын мыңдаған кішігірім тирандар әлі де бар. Әрбір топта билік бір немесе екі адамның қолында шоғырланған, өйткені бұл — адам табиғаты ешқашан өзгермейтін сала: адамдар күннің айналасындағы жұлдыздар сияқты бір мықты тұлғаның айналасына жиналады.
Мұндай билік орталығы енді жоқ деген иллюзиямен өмір сүру — шексіз қателіктер жіберу, энергия мен уақытты босқа шығындау деген сөз. Мықты адамдар ешқашан уақытты зая кетірмейді. Сырттай олар билік көпшілік арасында бөлінгендей кейіп танытып, ойын ережесіне бағынуы мүмкін, бірақ іштей топтағы барлық карта қолында бар санаулы адамдардан көз жазбайды. Олар дәл осы адамдармен жұмыс істейді. Қиындықтар туындағанда, олар түпкі себепті — бүлік бастаған және оқшаулау немесе қуып жіберу арқылы жағдайды қайта реттейтін сол бір мықты кейіпкерді іздейді.
Д-р Милтон Эриксон өзінің отбасылық терапия тәжірибесінде отбасылық динамика тұрақсыз және бұзылған болса, онда міндетті түрде бір адам іріткі салушы (тыныштықты бұзушы), мәселе шығарушы болатынын анықтады. Өз сеанстарында ол осы «шіріген алманы» басқалардан бірнеше фут болса да бөлек отырғызу арқылы символдық түрде оқшаулайтын. Бірте-бірте отбасының басқа мүшелері физикалық тұрғыдан бөлек отырған адамды қиындықтарының көзі ретінде көре бастайтын. Іріткі салушының кім екенін танығаннан кейін, оны басқа адамдарға көрсету үлкен нәтиже береді. Есіңізде болсын: іріткі салушылар топтың ішінде жасырынып, өз іс-әрекеттерін басқалардың реакцияларымен бүркемелеу арқылы күшейеді. Олардың іс-әрекеттерін көзге көрінетіндей етіңіз, сонда олар іріткі салу күшінен айырылады.
ҚАСҚЫРЛАР МЕН ҚОЙЛАР
Баяғыда қасқырлар қойларға елші жіберіп, бұдан былай араларында бейбітшілік болғанын қалайтындарын айтады. «Неліктен біз мәңгілік жауласуымыз керек? » десті олар. «Барлығына сол жауыз иттер кінәлі; олар бізге үнемі үріп, арандатады. Оларды қуып жіберіңіздер, сонда мәңгілік достығымыз бен тыныштығымызға ешқандай кедергі болмайды». Аңқау қойлар оларға сеніп, иттерді қуып жіберді. Осылайша ең жақсы қорғаушыларынан айырылған отар зымиян жаудың оңай олжасына айналды. (ЕЗӨП МЫСАЛДАРЫ, Б. З. Д. АЛТЫНШЫ ҒАСЫР)
Стратегиялық ойындардың негізгі элементі — жаудың күшін оқшаулау. Шахматта сіз патшаны бұрышқа тықсыруға тырысасыз. Қытайдың «го» ойынында сіз жаудың күштерін кішігірім бөліктерге бөліп, оларды қозғалыссыз және дәрменсіз етуге тырысасыз. Жауларыңызды жойғаннан гөрі, оларды оқшаулаған дұрысырақ — бұл қатыгездік болып көрінбейді. Бірақ нәтижесі бірдей, өйткені билік ойынында оқшаулау өліммен тең.
Оқшаулаудың ең тиімді түрі — іріткі салушыларды өз билік базасынан ажырату. Мао Цзэдун басқарушы элитадағы жауын жойғысы келгенде, ол адаммен тікелей бетпе-бет келмейтін; ол білдіртпей және еппен ол адамды оқшаулауға, одақтастарын бөлуге және одан теріс айналдыруға, қолдауын азайтуға жұмыс істейтін. Көп ұзамай ол адам өздігінен жоғалып кететін.
Соңында, сіздің бақташыға соққы беруіңіздің себебі — мұндай әрекет қойлардың рухын ақылға сыйымсыз дәрежеде түсіреді. Көшбасшы кеткенде, ауырлық орталығы жоғалады; айналатын ештеңе қалмайды және бәрі ыдырайды. Көшбасшыларды нысанаға алыңыз, оларды құлатыңыз және содан кейін болатын бейберекетсіздіктен шексіз мүмкіндіктер іздеңіз.
Бейне: Семіз қойлар отары. Бір-екі қой ұрлаймын деп алтын уақытыңызды зая кетірмеңіз; отарды күзететін иттерге тап беріп, өміріңіз бен денсаулығыңызды қатерге тікпеңіз. Бақташыны нысанаға алыңыз. Оны алдап алып кетіңіз, сонда иттер де соңынан ереді. Оны құлатыңыз, сонда отар жан-жаққа тарқайды — оларды бір-бірлеп жинап алуыңызға болады.
Билік: Егер садақ тартсаң, ең мықтысын тарт. Егер жебе қолдансаң, ең ұзынын қолдан. Шабандозды ату үшін, алдымен оның атын ат. Қарақшылар тобын ұстау үшін, алдымен олардың көсемін қолға түсір. Елдің шекарасы болатыны сияқты, адам өлтірудің де шегі бар. Егер жаудың шабуылын [басына соққы беру арқылы] тоқтату мүмкін болса, қажетсіз шығындардың не керегі бар? (Қытай ақыны Ду Фу, Тан әулеті, сегізінші ғасыр)
43-ЗАҢ: ӨЗГЕЛЕРДІҢ ЖҮРЕГІ МЕН САНАСЫНА ӘСЕР ЕТ
ТҰЖЫРЫМ
Мәжбүрлеу (біреуді еркінен тыс іс-әрекетке итермелеу) түбінде өзіңізге қарсы бағытталатын реакция тудырады. Сіз басқаларды сіздің бағытыңызға жүруге қызықтыруыңыз керек. Сіз арбап алған адам сіздің адал қызметшіңізге айналады. Ал басқаларды арбаудың жолы — олардың жеке психологиясы мен әлсіздіктеріне әсер ету. Қарсылық танытушыларды олардың эмоцияларына әсер ету, олар үшін қымбат нәрселерді немесе қорқыныштарын пайдалану арқылы жібітіңіз. Өзгелердің жүрегі мен санасына мән бермесеңіз, олар сізді жек көретін болады.
Үкіметтер адамдарды тек топ ретінде көрді; бірақ біздің адамдар тұрақты әскер емес, жеке тұлғалар болды... Біздің патшалықтарымыз әр адамның санасында орналасқан еді. (ДАНАЛЫҚТЫҢ ЖЕТІ ТІРЕГІ, Т. Э. ЛОУРЕНС, 1888–1935 жж. )
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Билік ойынында сіздің айналаңызда олардың жеке мүддесі болмаса, сізге көмектесуге ешқандай себебі жоқ адамдар жүреді. Егер сіз олардың мүддесіне ештеңе ұсына алмасаңыз, олар сізге жау ретінде қарауы мүмкін, өйткені олар сізден тек тағы бір бәсекелесті, уақыттарын босқа кетірушіні көреді. Осы суықтықты жеңе алатындар — бейтаныс адамның жүрегі мен санасының кілтін тауып, оны өз жағына шығара алатындар, қажет болса, соққы алдында оны жібіте алатындар. Бірақ көптеген адамдар ойынның бұл жағын ешқашан үйренбейді. Олар жаңа адамды жолықтырғанда, шегініп, бұл адамның ерекшелігі неде екенін зерттеудің орнына, өз еріктері мен көзқарастарын таңуға асығып, тек өздері туралы айтады. Олар байқамауы мүмкін, бірақ іштей жау, қарсыласты өздері тудырып жатыр, өйткені жеке басыңның еленбеуі, психологияңның ескерілмеуінен асқан қорлық жоқ.
Есіңізде болсын: сендірудің кілті — адамдарды жібітіп, оларды ақырын баурап алу. Оларды екі жақты әдіспен арбаңыз: эмоцияларына әсер етіңіз және интеллектуалдық әлсіздіктерін пайдаланыңыз. Оларды басқалардан не ерекшелейтініне (жеке психологиясы) және олардың басқалармен ортақ қасиеттеріне (негізгі эмоционалдық реакциялары) мұқият болыңыз. Негізгі эмоцияларды — махаббат, жек көру, қызғанышты нысанаға алыңыз. Олардың эмоцияларын қозғағаннан кейін, сіз олардың бақылауын әлсіретіп, оларды көндіруге икемді етесіз.
Т. Э. Лоуренс Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Таяу Шығыс шөлдерінде түріктерге қарсы соғысқанда, ол мынадай ақиқатты түсінді: дәстүрлі соғыс өз құндылығын жоғалтқандай көрінді. Ескі үлгідегі сарбаз сол кездегі орасан зор армиялардың ішінде жансыз қуыршақтай бұйрықтарды орындап адасып жүрді. Лоуренс мұны өзгерткісі келді. Ол үшін әрбір сарбаздың санасы ол бағындыруы тиіс патшалық болды. Психологиялық тұрғыдан ынталандырылған сарбаз қуыршаққа қарағанда қаттырақ және шығармашылықпен соғысады.
Әлемді өзгерткен адамдар бұған ешқашан көшбасшылармен жұмыс істеу арқылы жеткен емес, олар бұқараны қозғалысқа келтірді. Көшбасшылармен жұмыс істеу — бұл интрига әдісі және ол тек екінші дәрежелі нәтижелерге әкеледі. Ал бұқарамен жұмыс істеу — бұл әлемнің бейнесін өзгертетін кемеңгерлік қадам. (НАПОЛЕОН БОНАПАРТ, 1769–1821 жж. )
Лоуренстің пайымдауы бүгінгі әлемде одан да маңызды, мұнда көбіміз өзімізді оқшауланған, есімсіз сезінеміз және билікке күмәнмен қараймыз, мұның бәрі ашық билік ойындары мен күш қолдануды одан да қауіпті етеді. Жансыз қуыршақтарды басқарудың орнына, өз жағыңыздағыларды сіз бастаған іске сендіріп, оларды шабыттандырыңыз. Ол үшін олардың жеке психологиясымен айналысуыңыз керек. Бір адамға әсер еткен тәсіл басқа адамға міндетті түрде әсер етеді деп ешқашан дөрекі түрде ойламаңыз.
Адамдардың санасын жаулаудың ең жылдам жолы — белгілі бір іс-әрекеттің оларға қандай пайда әкелетінін мүмкіндігінше қарапайым етіп көрсету. Жеке мүдде — ең күшті мотив: ұлы мақсат сананы жаулауы мүмкін, бірақ алғашқы толқыныс басылғаннан кейін, егер ешқандай пайда болмаса, қызығушылық бәсеңдейді. Жеке мүдде — ең берік негіз.
Адамдардың санасына әсер етуге шебер адамдар көбінесе өнер адамдары, зиялылар және поэтикалық табиғаты бар жандар болып келеді. Себебі идеялар метафоралар мен бейнелер арқылы оңай жетеді. Сондықтан адамдардың санасына нақты әсер ете алатын кем дегенде бір өнер адамын немесе зиялыны қасыңызда ұстау — әрқашан жақсы саясат.
Соңында, сандар ойынын үйреніңіз. Сіздің қолдау базаңыз неғұрлым кең болса, билігіңіз соғұрлым мықты болады. Сіз де барлық деңгейде үнемі көбірек одақтастар жинауыңыз керек — олар қажет болатын уақыт міндетті түрде келеді.
Бейне: Құлып саңылауы. Адамдар сізді кіргізбеу үшін қабырғалар тұрғызады; ешқашан күштеп кірмеңіз — қабырғалардың ішінен тағы да қабырғалар табасыз. Бұл қабырғаларда есіктер бар, олар жүрек пен санаға апарады және олардың кішкентай құлып саңылаулары бар. Құлып саңылауынан қараңыз, есікті ашатын кілтті табыңыз, сонда сіз күш қолданудың жағымсыз белгілерінсіз олардың еркіне қол жеткізесіз.
Билік: Көндіру жолындағы қиындықтар менің сөздерімді оған сәйкестендіру үшін көндірілетін адамның жүрегін тануымда жатыр... Осы себепті, кім тақ алдында көндіруге тырысса, ол оның жүрегін бағындырмас бұрын, билеушінің махаббат пен жек көру сезімдерін, оның жасырын тілектері мен қорқыныштарын мұқият бақылауы керек. (Хань Фэй-цзы, қытай философы, б. з. д. үшінші ғасыр)
44-ЗАҢ: АЙНА ӘСЕРІМЕН ҚАРУСЫЗДАНДЫР ЖӘНЕ ЫЗАЛАНДЫР
ТҰЖЫРЫМ
Айна шындықты көрсетеді, сонымен бірге ол алдаудың тамаша құралы: жауларыңызды айнадай қайталап, олар не істесе, соны істегенде, олар сіздің стратегияңызды түсіне алмайды. Айна әсері оларды келемеждеп, қорлайды, бұл олардың артық реакция көрсетуіне мәжбүр етеді. Олардың жан дүниесіне айна ұстау арқылы сіз олардың құндылықтарын бөлісетініңіз туралы иллюзиямен оларды арбайсыз; олардың іс-әрекеттеріне айна ұстау арқылы сіз оларға сабақ бересіз. Айна әсерінің күшіне төтеп бере алатындар аз.
Жаумен бетпе-бет келіп, шайқасқанда және алға жылжи алмайтыныңызды түсінгенде, сіз жаудың ішіне «сіңіп», онымен біртұтас боласыз. Сіз өзара шырмалған кезде қолайлы техниканы қолдану арқылы жеңіске жете аласыз... Сіз жауға «сіңіп» кету тәсілін білу арқылы жиі шешуші жеңіске жете аласыз, ал егер сіз алшақтап кетсеңіз, жеңіске жету мүмкіндігін жоғалтасыз. (МИЯМОТО МУСАСИ, БЕС САҚИНА КІТАБЫ, ЖАПОНИЯ, ОН АЛТЫНШЫ ҒАСЫР)
АЙНА ӘСЕРЛЕРІ
Айналар бізді мазасыздандыру күшіне ие. Айнадағы бейнемізге қарағанда, біз көбінесе өзіміз көргіміз келетін нәрсені — өзімізге ең ыңғайлы бейнені көреміз. Біз әжімдер мен кемшіліктерге мән бермей, тым мұқият қарамауға тырысамыз. Бірақ егер біз шағылысқан бейнеге мұқият қарасақ, кейде өзімізді басқалар көретіндей, көп адамның ішіндегі бір адам ретінде, субъект емес, объект ретінде көріп тұрғандай сезінеміз.
Айна әсерлерін қолдануда біз басқа адамдардың іс-әрекеттерін қайталап, олардың қозғалыстарына еліктеу арқылы оларды мазасыздандыру және ызаландыру үшін осы мазасыздық күшін символдық түрде қайта жасаймыз. Келемежделгендей, клонға айналғандай, жансыз бейнедей сезінгендіктен, олар ашуланады. Немесе дәл сол нәрсені сәл өзгеше жасасаңыз, олар қарусызданып қалуы мүмкін — сіз олардың тілектері мен мақсаттарын тамаша көрсете білдіңіз. Бұл әсер үлкен күшке ие, өйткені ол ең қарапайым эмоцияларға әсер етеді.
Билік әлемінде айна әсерінің төрт негізгі түрі бар:
Нейтралдандыру әсері. Егер сіз жауларыңыздың істегенін істеп, олардың әрекеттерін мүмкіндігінше қайталасаңыз, олар сіздің не ойлағаныңызды түсіне алмайды — оларды сіздің айнаңыз соқыр етеді. Олардың сізге қарсы стратегиясы сіздің өзіңізге тән реакцияңызға негізделген; оны еліктеу ойыны арқылы нейтралдандырыңыз. Бұл тактика келемеждеуші, тіпті ызаландырушы әсерге ие. Көбіміз балалық шағымызда біреудің сөзімізді дәлме-дәл қайталап мазақтағанын білеміз — біраз уақыттан кейін, әдетте көп ұзамай, оның бетінен ұрғымыз келетін. Ересек жаста нәзік жұмыс істей отырып, сіз осылайша қарсыластарыңызды мазасыздандыра аласыз; өз стратегияңызды айнамен қалқалай отырып, сіз көрінбейтін тұзақтар құрасыз немесе қарсыластарыңызды олардың сізге дайындаған тұзағына түсіресіз.
ҰРЛАНҒАН ХАТ
Кімнің қаншалықты дана, ақымақ, ізгі немесе зұлым екенін, я болмаса дәл қазір не ойлап тұрғанын білгім келсе, мен өз жүзімнің өрнегін оның жүз құбылысына барынша дәл келтіріп өзгертемін. Сөйтіп, осы кескін-келбетке сәйкес келетін қандай ойлар мен сезімдердің менің санама немесе жүрегіме орнайтынын күтемін.
ЭДГАР АЛЛАН ПО, 1809–1849
Нәркестік әсері. Нәркестік (өзіне-өзі шектен тыс ғашық болу) — бәрімізге тән қасиет. Нәркестік әсері осы әмбебап қасиетті пайдаланады: сіз өзге адамдардың жанына терең үңіліп, олардың ең жасырын тілектерін, құндылықтарын, талғамын және рухын зерттейсіз; содан кейін осының бәрін оларға айна секілді қайтарасыз. Олардың психологиясын бейнелеу қабілеті сізге олардың үстінен үлкен билік береді; олар тіпті сізге деген сүйіспеншілік сезімін де сезінуі мүмкін.
Моральдық әсер. Моральдық әсер арқылы сіз өзгелерге өздері жасаған істі өз бастарына салу арқылы сабақ бересіз. Сіз олардың сізге істегенін қайталайсыз және мұны олардың жасаған әрекетін өздері сезінетіндей етіп жасайсыз. Сіздің шағымыңыз бен ренішіңізді есту олардың қорғаныс реакциясын тудырса, мұндай әрекет оларға өз мінез-құлқының қаншалықты жағымсыз екенін сезіндіреді. Олар өз істерінің нәтижесін айнадан көргендей сезінгенде, әлеуметке жат қылықтарымен өзгелерді қалай ренжітіп, жазалайтынын терең түсінеді.
Галлюцинациялық әсер. Айналар өте алдамшы келеді, өйткені олар сізге нақты дүниені көріп тұрғандай әсер қалдырады. Бірақ, іс жүзінде сіз тек әйнекке қарап тұрсыз, ал әйнек дүниені дәл болмысындай көрсете алмайды: айнадағының бәрі теріс бейнеленеді.
Галлюцинациялық әсер нысанның, жердің немесе адамның мінсіз көшірмесін жасау арқылы пайда болады. Бұл көшірме бір түрлі қуыршақ (муляж) рөлін атқарады — адамдар оны сыртқы келбетіне қарап шындық деп қабылдайды. Бұл — сізді алдау үшін шынайы әлемге стратегиялық тұрғыдан еліктейтін алаяқтардың негізгі әдісі. Бұл сондай-ақ бүркемелеуді (камуфляж) қажет ететін кез келген салада қолданылады.
Бейне: Персейдің айнадай жарқыратып сүртілген қалқаны. Медуза сізді көре алмайды, ол тек өзінің құбыжық бейнесін көреді. Мұндай айнаның артында тұрып сіз алдап, мазақтап және ызаландыра аласыз. Бір соққымен Медузаның аңдаусыз қалған басын шауып түсіресіз.
Билік: Әскери операцияның мақсаты — жаудың ниетіне алдамшы түрде бейімделу... олар қалаған нәрсеге бірінші болып қол жеткізіңіз, олардан айлаңызды асырыңыз. Тәртіпті сақтаңыз және жауға қарай икемделіңіз... Осылайша, басында сіз ұяң қыз сияқты боласыз, сонда жау есігін ашады; содан кейін сіз бос жүрген қоян сияқты боласыз, сонда жау сізді сыртта қалдыра алмайды. (Сунь-цзы, б. з. д. IV ғасыр)
45-ЗАҢ. ӨЗГЕРІС ҚАЖЕТТІЛІГІН УАҒЫЗДА, БІРАҚ ЕШҚАШАН БІРДЕН ТЫМ КӨП РЕФОРМА ЖАСАМА
ТҰЖЫРЫМ
Кез келген адам абстрактілі деңгейде өзгерістің қажеттілігін түсінеді, бірақ күнделікті өмірде адамдар — әдеттің құлы. Тым көп жаңашылдық жанға жарақат салады және көтеріліске әкеледі. Егер сіз билікке жаңа келсеңіз немесе билік базасын құруға тырысып жатқан сырттай адам болсаңыз, ескі тәртіпті құрметтейтініңізді көрсетіңіз. Егер өзгеріс қажет болса, оны өткеннің жұмсақ жетілдірілуі ретінде ұсыныңыз.
Жылдың ауысуын тойлау — ежелгі дәстүр. Римдіктер 17-23 желтоқсан аралығында егін құдайы Сатурнның құрметіне Сатурналия (ежелгі Римдегі мереке) фестивалін өткізетін. Бұл жылдың ең көңілді мерекесі болатын. Барлық жұмыс пен сауда тоқтап, көшелер халыққа толы карнавалдық атмосфераға бөленетін. Құлдар уақытша босатылып, үйлер лавр бұтақтарымен безендірілетін. Адамдар бір-біріне қонаққа барып, балауыз шамдар мен кішкентай балшық мүсіншелер сыйлайтын. Мәсіх туылғаннан көп уақыт бұрын еврейлер сегіз күндік Шамдар фестивалін тойлаған, сондай-ақ герман халықтары тек жаз ортасында ғана емес, қысқы күн тоқырауында да үлкен фестиваль өткізген деп есептеледі. Онда олар күннің қайта туылуын тойлап, құнарлылық құдайлары Вотан мен Фрейяны, Донар (Тор) мен Фрейрді құрметтеген... 274 жылы Рим императоры Аврелиан (б. з. 214–75 жж. ) күн құдайы Митраның (парсы мифологиясынан бастау алған жарық құдайы) ресми культін орнатып, оның туған күні — 25 желтоқсанды мемлекеттік мереке деп жариялады. Митра культі Парсы елінен Кіші Азия арқылы Грекияға, Римге, тіпті герман жерлері мен Британияға дейін таралған. Оның ғибадатханаларының көптеген қирандылары бұл құдайдың, әсіресе Рим легиондарының арасында, құнарлылық, бейбітшілік пен жеңіс әкелуші ретінде жоғары бағаланғанын дәлелдейді. Сондықтан 354 жылы Рим папасы Либерийдің (352–66 жж. ) басқаруымен христиан шіркеуі Митраның туған күнін иемденіп, 25 желтоқсанды Иса Мәсіхтің туған күні деп жариялауы өте ақылды қадам болды.
АННЕ-СУЗАННЕ РИШКЕ, NEUE ZÜRCHER ZEITUNG, 25 ЖЕЛТОҚСАН, 1983 Ж.
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Адам психологиясында көптеген қайшылықтар бар, соның бірі — адамдар мекемелер мен жеке тұлғалардың мезгіл-мезгіл жаңарып тұруы қаншалықты маңызды екенін түсіне отырып, өздеріне жеке әсер ететін өзгерістерден қатты мазасызданады. Олар өзгерістің қажет екенін, жаңашылдықтың жалықтырудан құтқаратынын біледі, бірақ жан дүниесінің тереңінде өткенге жабысып тұрады. Олар абстрактілі немесе үстірт өзгерістерді қалайды, бірақ негізгі әдеттер мен дағдыларды бұзатын өзгеріс оларға үлкен соққы болып тиеді.
Ешбір революция одан кейінгі күшті реакциясыз өткен емес, өйткені ұзақ мерзімді перспективада ол тудырған бостық адам баласы үшін тым қауіпті көрінеді. Санадан тыс деңгейде адамдар мұндай бостықты өліммен және хаоспен байланыстырады. Өзгеріс пен жаңару мүмкіндігі адамдарды революция жағына тартады, бірақ олардың құлшынысы басылғанда (ал ол міндетті түрде басылады), олардың көңілінде бостық қалады. Өткенді аңсау арқылы олар ескі тәртіптің қайта оралуына жол ашады.
Макиавеллидің айтуынша, өзгерісті уағыздайтын және әкелетін пайғамбар тек қарулану арқылы ғана аман қала алады: бұқара халық өткенді аңсай бастағанда, ол күш қолдануға дайын болуы керек. Бірақ қарулы пайғамбар да, егер ол ескі құндылықтар мен ритуалдарды алмастыратын және өзгерістен қорқатындардың үрейін басатын жаңа құндылықтар жүйесін тез арада құрмаса, ұзаққа бармайды. Бұл ретте алаяқтық ойынын ойнау әлдеқайда оңай әрі қантөгіссіз болады. Өзгерісті қалағаныңызша уағыздаңыз, тіпті реформаларыңызды жүзеге асырыңыз, бірақ оларға өткен оқиғалар мен дәстүрлердің жұбаныш беретін сипатын беріңіз.
Ескі лауазымды пайдалану немесе топтың санын өзгертпей сақтау сияқты қарапайым қимылдар сізді өткенмен байланыстырып, тарихтың беделімен қолдау көрсетеді.
Өзгерісті бүркемелеудің тағы бір стратегиясы — өткеннің құндылықтарын көпшілік алдында ашық қолдау. Өзіңізді дәстүрге берілген адамдай көрсетіңіз, сонда сіздің іс жүзінде қаншалықты дәстүрден тыс екеніңізді ешкім байқамай қалады. Қайта өрлеу дәуіріндегі Флоренцияның көпғасырлық республикалық тарихы болған және ол өз дәстүрлерін менсінбейтін кез келген адамға күмәнмен қарайтын. Козимо Медичи республиканы құлшына қолдайтынын көрсетті, бірақ іс жүзінде ол қаланы өз бай отбасының бақылауына алу үшін жұмыс істеді. Форма жағынан Медичилер республиканың кейпін сақтады; мәні жағынан оны биліктен айырды. Олар дәстүрді қорғап қалғандай көрініп, үнсіз радикалды өзгерістер жасады.
Адамдардың табиғи консерватизміне (ескішілдікке) жауап — дәстүрге құрмет көрсеткенсіп, сөзбен қолдау білдіру. Революцияңыздың өткенге негізделгендей көрінетін элементтерін анықтаңыз. Керекті сөздерді айтыңыз, көпшілікке бейімделгеніңізді көрсетіңіз, ал бұл уақытта сіздің теорияларыңыз өзінің радикалды жұмысын атқара берсін.
Соңында, қуатты адамдар заман рухына (белгілі бір дәуірге тән негізгі идеялар мен мәдени бағыттар) назар аударады. Егер олардың реформасы өз уақытынан тым озып кетсе, оны ешкім түсінбейді, бұл тек үрей туғызып, бұрмаланған түсінікке әкеледі. Сіз жасаған өзгерістер олардың шын мәніндегі деңгейінен гөрі азырақ жаңашыл болып көрінуі тиіс.
Заман рухын бақылаңыз. Егер сіз аласапыран уақытта жұмыс істесеңіз, өткенге, жайлылыққа, дәстүр мен ритуалдарға қайта оралуды уағыздау арқылы билікке қол жеткізуге болады. Керісінше, тоқырау кезеңінде реформа мен революция картасын ойнаңыз — бірақ не тудыратыныңызға абай болыңыз. Революцияны аяқтайтындар оны бастағандар бола бермейді.
Бейне: Мысық. Әдеттің құлы, ол үйреншікті жердің жылуын жақсы көреді. Оның дағдыларын бұзып, кеңістігін асты-үстіне келтірсеңіз, ол басқаруға көнбейтін және жүйкесі жұқарған күйге түседі. Оның ритуалдарын қолдау арқылы көңілін табыңыз. Егер өзгеріс қажет болса, өткеннің иісін сақтай отырып, мысықты алдаңыз; оған таныс заттарды стратегиялық орындарға қойыңыз.
Билік: Мемлекеттің басқару жүйесін реформалауды қалайтын немесе оған әрекет жасайтын және оның қабылданғанын қалайтын адам, кем дегенде ескі формалардың көрінісін сақтауы керек; халыққа институттарда ешқандай өзгеріс болмағандай көрінуі тиіс, тіпті олар іс жүзінде ескілерден мүлдем өзгеше болса да. Өйткені адамзаттың басым көпшілігі шындыққа емес, сыртқы көрініске қанағаттанады. (Никколо Макиавелли, 1469–1527)
46-ЗАҢ. ЕШҚАШАН ТЫМ МІНСІЗ КӨРІНБЕ
ТҰЖЫРЫМ
Өзгелерден жақсырақ болып көріну әрқашан қауіпті, бірақ ең қауіптісі — ешқандай кемшілігі немесе әлсіздігі жоқ адам болып көріну. Көреалмаушылық үнсіз жауларды тудырады. Іштарлықты басу және қарапайым, ашық адам болып көріну үшін мезгіл-мезгіл кемшіліктеріңізді көрсетіп, зиянсыз айыптарыңызды мойындаған ақылдылық. Тек құдайлар мен өлілер ғана жазасыз мінсіз көріне алады.
Көреалмаушы адам өзін құпия, нәпсіқұмар күнәһар сияқты жасырады және өзін бүркемелеу үшін шексіз айла-шарғылар ойлап табады. Осылайша ол өз жүрегін кеміріп жатқан өзгелердің артықшылығын көрмегендей, естімегендей немесе олардан хабарсыз сияқты кейіп танытады. Ол — симуляция жасаудың шебері. Екінші жағынан, ол кез келген жағдайда қандай да бір артықшылықтың пайда болуына жол бермеу үшін бар күшін салады. Егер олар пайда болса, ол оларға күңгірттік, шектен тыс сын, келемеж бен жала жабады, бейне бір өз інінен у шашатын бақа сияқты. Осымен бірге, ол маңызды емес, ортанқол адамдарды, тіпті өз ісінің төмен деңгейдегі өкілдерін шексіз мақтап, көтере береді.
АРТУР ШОПЕНГАУЭР, 1788–1860
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Адам баласы үшін төмендік сезімімен күресу өте қиын. Біреудің жоғары дағдысын, талантын немесе билігін көргенде, біз жиі мазасызданып, өзімізді жайсыз сезінеміз; өйткені көбіміз өзіміз туралы тым жоғары пікірдеміз, ал бізден асып түсетін адамдарды жолықтырғанда, олар біздің іс жүзінде ортанқол немесе өзіміз ойлағандай данышпан емес екенімізді дәлелдейді. Өз-өзіміз туралы бейненің бұлайша бұзылуы жағымсыз эмоциялар тудырмай қоймайды. Басында біз көреалмаушылықты сезінеміз. Бірақ көреалмаушылық бізге жұбаныш та, теңдік те әкелмейді. Сондай-ақ біз оны мойындай алмаймыз, өйткені бұл қоғамда құпталмайды — іштарлық таныту өзіңіздің төмендігіңізді мойындаумен тең. Сондықтан біз оны әртүрлі тәсілдермен бүркейміз, мысалы, бізді төмен сезіндіретін адамды сынауға негіз іздейміз.
Көреалмаушылық сияқты астыртын, жойқын эмоциямен күресудің бірнеше стратегиясы бар. Біріншіден, сіз билікке ие болған сайын, төмендегілер сізге іштарлықпен қарайтынын түсініңіз. Олар оны көрсетпеуі мүмкін, бірақ бұл — болмай қоймайтын нәрсе. Олардың сізге көрсеткен сыртқы бейнесіне сенбеңіз — олардың сынының, астарлы сөздерінің, астыртын әрекеттерінің, құлатуға дайындайтын шектен тыс мақтауларының және көздеріндегі реніштің астарын оқи біліңіз. Көреалмаушылықтан туатын мәселелердің жартысы біз оны тым кеш байқағандықтан болады.
Екіншіден, адамдар сізді көре алмаса, олар сізге қарсы астыртын әрекет ететініне дайын болыңыз. Олар сіздің жолыңызға сіз болжай алмайтын кедергілер қояды. Мұндай шабуылдан қорғану қиын. Көреалмаушылық пайда болғаннан кейін онымен күрескеннен гөрі, оның алдын алу әлдеқайда оңай. Сондықтан ол өршімей тұрып оны тоқтатудың жолын қарастырыңыз. Іштарлық тудыратын әрекеттер мен қасиеттерді білу арқылы сіз оны өзіңізді құртпай тұрып залалсыздандыра аласыз.
Билік әлеміндегі үлкен қауіп — бақтың кенеттен жануы: күтпеген жерден лауазымның өсуі, жеңіс немесе еш жерден пайда болғандай көрінетін табыс. Бұл сіздің бұрынғы әріптестеріңіздің арасында міндетті түрде көреалмаушылық тудырады.
1651 жылы Рец архиепископы кардинал дәрежесіне көтерілгенде, ол бұрынғы әріптестерінің көбі оны көре алмайтынын жақсы білді. Өзінен төмен тұрғандарды өзіне қарсы қоюдың ақымақтық екенін түсінген Рец өз еңбегін барынша төмендетіп, табысындағы сәттіліктің рөлін атап көрсету үшін бәрін жасады. Адамдарды тыныштандыру үшін ол өзін ештеңе өзгермегендей қарапайым әрі сыпайы ұстады. Ол бұл ақылды саясаттың «маған деген іштарлықты азайтып, жақсы нәтиже бергенін» жазды. Рецтің үлгісін қолданыңыз. Өз бақытыңызды өзгелерге де қолжетімді етіп көрсету және көреалмаушылықты азайту үшін сәттілікке қаншалықты қарыздар екеніңізді астарлап жеткізіңіз.
Іштарлықты басу үшін әлсіздігіңізді, кішігірім әлеуметтік қателігіңізді немесе зиянсыз кемшілігіңізді көрсетіңіз.
Көреалмаушылықтың кейбір кейіптерінен сақтаныңыз. Шектен тыс мақтау — сізді мақтап жатқан адамның іс жүзінде іштарлық танытып отырғанының нақ белгісі; олар не сізді құлату үшін жағдай жасап жатыр (өйткені сол мақтауға сай болу мүмкін емес), не болмаса сыртыңыздан пышақ қайрап жатыр. Сонымен бірге, сізді қатты сынайтын немесе көпшілік алдында жала жабатындар да сізді көре алмайтын болуы мүмкін. Олардың бұл мінез-құлқын бүркемеленген көреалмаушылық деп танысаңыз, сіз өзара лай шашысудан немесе олардың сынын жүрекке жақын қабылдаудан аулақ боласыз. Олардан кек алудың ең жақсы жолы — олардың бейшаралығына мән бермеу немесе қашқақтау, оларды өздері құрған тозақта қалдыру.
Мақалда айтылғандай, табысы тасыған досын іштарлықсыз сүйе алатын адамдар көп емес; көреалмаушы мидың айналасына суық у жабысып, өмір әкелетін барлық азапты еселей түседі. Ол өз жараларын өзі таңуы керек және өзгенің қуанышын қарғыс сияқты сезінеді.
АГАМЕМНОН, ЭСХИЛ, Б.З.Д. 525–456 ЖЖ. ЖУЫҚ
Өз талантыңыз бен шеберлігіңізді жасыру үшін үлкен талант пен шеберлік қажет.
ЛАРОШФУКО, 1613–1680
Бейне: Арамшөптер бақшасы. Сіз оларды қоректендірмесеңіз де, бақшаны суарған сайын олар жайыла береді. Қалай екенін байқамай қалуыңыз мүмкін, бірақ олар бой көтеріп, ұсқынсыз кейіпте сұлулықтың гүлденуіне кедергі жасайды. Кеш болмай тұрып, бәрін бірдей суара бермеңіз. Іштарлық арамшөптерін оларға қорек бермеу арқылы жойыңыз.
Билік: Орайы келгенде, мінезіңіздегі зиянсыз кемшілікті көрсетіңіз. Өйткені көреалмаушылар ең мінсіз адамдарды «күнәсіздігі» үшін айыптайды. Олар кемелдіктен мін іздейтін Аргусқа (грек мифологиясындағы көпкөзді, қырағы дәу) айналады — бұл олардың жалғыз жұбанышы. Көреалмаушылық өз уына өзі жарылып кетпесін — оның алдын алу үшін батылдығыңыз немесе парасатыңыздағы қандай да бір кемшілікті көрсетіңіз. Осылайша сіз өзіңіздің өлмес беделіңізді сақтап қалу үшін Көреалмаушылықтың мүйіздері алдында қызыл матаңызды бұлғаған боласыз. (Бальтасар Грасиан, 1601–1658)
47-ЗАҢ. КӨЗДЕГЕН МЕЖЕҢНЕН АСЫП КЕТПЕ; ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕНДЕ, ҚАШАН ТОҚТАУ КЕРЕКТІГІН БІЛ
ТҰЖЫРЫМ
Жеңіс сәті жиі ең үлкен қауіп сәті болып табылады. Жеңістің қызуымен тәкаппарлық пен өзіне деген шектен тыс сенімділік сізді көздеген мақсатыңыздан асырып жіберуі мүмкін, ал тым алысқа бару арқылы сіз жеңген жауларыңыздан да көп жаңа жау арттырасыз. Табыс басыңызды айналдыруға жол бермеңіз. Стратегия мен мұқият жоспарлауды ештеңе алмастыра алмайды. Мақсат қойыңыз және оған жеткенде тоқтаңыз.
Екі әтеш қоқыс үйіндісінде төбелесті. Бір әтеш күштірек болып шықты: ол екіншісін жеңіп, қоқыстан қуып жіберді. Барлық тауықтар жеңімпаз әтештің айналасына жиналып, оны мақтай бастады. Әтеш өз күші мен даңқын көрші аулаға да жайғысы келді. Ол қораның төбесіне ұшып шығып, қанаттарын қағып, бар даусымен айғайлады: «Бәрің маған қараңдар. Мен — жеңімпаз әтешпін. Дүние жүзінде ешбір әтеш мендей күшті емес». Әтеш сөзін аяқтап үлгермей, бүркіт оны өлтіріп, тырнағына іліп, өз ұясына алып кетті.
МЫСАЛДАР, ЛЕВ ТОЛСТОЙ, 1828–1910
БИЛІККЕ ЖЕТУДІҢ КІЛТТЕРІ
Биліктің өз ырғағы мен заңдылықтары бар. Бұл ойында жеңіске жететіндер — сол заңдылықтарды бақылап, оларды өз қалауы бойынша өзгерте алатындар, қарқынды өздері белгілей отырып, өзгелерді тепе-теңдіктен шығаратындар. Стратегияның мәні — алда не болатынын бақылауда ұстау, ал жеңіс әкелетін асқақ сезім бұл қабілетіңізді екі жолмен бұзуы мүмкін. Біріншіден, сіз өз табысыңыз үшін сол табысқа жеткізген әдіске қарыздарсыз және оны қайталай бергіңіз келеді. Сіз бұл бағыттың әлі де дұрыс екеніне көз жеткізбестен, тоқтамай ілгерілей бересіз. Екіншіден, табыс басыңызды айналдырып, эмоцияға бой алдыруыңызға әкеледі. Өзіңізді осал емеспін деп сезініп, агрессивті қадамдар жасайсыз, бұл соңында қол жеткізген жеңісіңізді жоққа шығарады.
Сабақ қарапайым: Қуатты адамдар өз ырғақтары мен әдістерін өзгертеді, бағытын түзетеді, жағдайға бейімделеді және импровизация жасауды үйренеді. Биші аяқтарының оларды алға сүйреуіне жол бермей, олар артқа шегініп, қайда бара жатқандарына қарайды. Олардың қанында жеңістің мастығына қарсы тұратын антидот бар сияқты, бұл оларға эмоцияларын бақылауға және табысқа жеткенде ақыл-оймен тоқтауға мүмкіндік береді. Олар сабасына түсіп, не болғанын саралауға, жағдай мен сәттіліктің өз табысындағы рөлін зерттеуге уақыт бөледі.
Сәттілік пен жағдай билікте әрқашан рөл атқарады. Бірақ сіз ойлағанға қарама-қайшы, сәттілік сәтсіздіктен де қауіптірек. Сәтсіздік шыдамдылық, уақытты есептеу және ең жаман жағдайға дайын болу туралы құнды сабақтар береді; ал сәттілік сізді керісінше сабаққа иландырып, сіздің данышпандығыңыз бәрінен алып шығады деп ойлатуы мүмкін. Бағыңыз міндетті түрде қайтады, ал ол қайтқанда сіз мүлдем дайын болмайсыз. Сізді жоғары көтеретін немесе табысыңызды бекітетін сәттілік — көзіңізді ашатын сәт: тағдыр дөңгелегі сізді қалай көтерсе, солай құлата алады. Егер сіз құлауға дайын болсаңыз, ол орын алғанда сізді күйрету ықтималдығы азырақ болады.
АЙҚАС СҰРАҚ-ЖАУАПТЫҢ РЕТТІЛІГІ Барлық айқас сұрақ-жауаптарыңызда (сот процесінде қарсы тараптың куәсінен мәлімет алу әдісі)... ең бастысы, тоқтауға ыңғайлы жерді іздеу туралы ескертуді қайталауға рұқсат етіңіз. Сұрақ-жауапты салтанатты жеңіспен аяқтаудан маңызды ештеңе жоқ. Көптеген адвокаттар куәгерді елеулі қайшылықта ұстап алуға қол жеткізеді; бірақ бұған қанағаттанбай, сұрақ қоюды жалғастыра береді де, өздерінің бұрынғы артықшылығының алқабилерге (судьяларға) әсерін толық жойғанша сұрақ-жауапты соза береді.
ФРЭНСИС Л. УЭЛЛМАН, АЙҚАС СҰРАҚ-ЖАУАП ӨНЕРІ, 1903 Ж.
Билік ырғағы жиі күш пен айланы кезектестіріп отыруды талап етеді. Тым көп күш қарсы реакция тудырады; тым көп айла, қаншалықты шебер болса да, болжамды болып қалады. Жеңіске жеткенде, төмендеу болыңыз және жауды әрекетсіздікке иландырыңыз. Мұндай ырғақ өзгерістері өте қуатты.
Межеден асып кететін адамдар көбінесе өздерінің адалдығын дәлелдеу арқылы қожайынға жағуға тырысады. Бірақ шектен тыс күш салу сіздің қожайыныңыздың күдігін тудыруы мүмкін. Македониялық Филипптің қол астындағы генералдар үлкен жеңістен кейін бірден қызметінен айырылып, дәрежесі төмендетілген жағдайлар бірнеше рет болған; Филипптің ойынша, тағы бір осындай жеңістен кейін ол адам бағынышты емес, бәсекелеске айналуы мүмкін еді. Қожайынға қызмет еткенде, жеңістеріңізді мұқият есептеп, оған даңқ бөліп, оны ешқашан мазасыздандырмаған ақылдылық. Сондай-ақ оның сеніміне ие болу үшін қатаң бағыну үлгісін қалыптастыру қажет.
Соңында, сіздің тоқтаған сәтіңіздің үлкен драмалық мәні бар. Ең соңғы нәрсе жадыда леп белгісі сияқты сақталып қалады. Жеңістен кейін тоқтап, кетіп қалудан артық уақыт жоқ. Жалғастыра берсеңіз, әсерді азайтып, тіпті жеңіліспен аяқтау қаупі бар. Адвокаттар айқас сұрақ-жауап туралы айтқандай: «Әрқашан жеңіспен тоқта».
Бейне: Аспаннан құлаған Икар. Оның әкесі Дедал екеуіне лабиринттен ұшып шығып, Минотаврдан құтылу үшін балауыздан қанат жасап береді. Сәтті қашу мен ұшу сезіміне мас болған Икар, күн қанаттарын ерітіп, ол ажал құшқанша жоғарыдан жоғары өрлей береді.
Билеушілер мен республикалар жеңіспен шектелуі керек, өйткені одан артығын көздегенде, олар әдетте ұтылады. Жауға тіл тигізу — жеңістің менмендігінен немесе жеңіске деген жалған үміттен туындайды; соңғысы адамдарды іс-әрекетінде де, сөзінде де жиі адастырады. Бұл жалған үміт сананы жаулап алғанда, ол адамдарды шектен шығарып, белгілі игілікті белгісіз жақсылық үшін құрбан етуге мәжбүр етеді. (Никколо Макиавелли, 1469–1527)
48-ЗАҢ: ТҰРАҚТЫ ҚАЛЫПТАН БАС ТАРТЫҢЫЗ
ТҰЖЫРЫМ
Белгілі бір қалыпқа түсу немесе айқын жоспар құру арқылы сіз өзіңізді соққыға ашасыз. Жауыңыз ұстап алатындай қалып қабылдаудың орнына, өзіңізді икемді әрі үнемі қозғалыста ұстаңыз. Ештеңенің анық емес екенін және ешқандай заңның өзгермейтінін қабылдаңыз. Өзіңізді қорғаудың ең жақсы жолы — су сияқты құбылмалы әрі қалыпсыз болу; ешқашан тұрақтылыққа немесе баянды тәртіпке сенім артпаңыз. Бәрі өзгереді.
Жауынгерлік өнерде стратегияның түпсіз терең, қалыптың жасырын, ал қозғалыстардың күтпеген болуы маңызды, сонда оларға қарсы дайындалу мүмкін болмайды. Жақсы қолбасшының мүлтіксіз жеңіске жетуіне мүмкіндік беретін нәрсе — әрқашан түпсіз даналық пен ешқандай із қалдырмайтын modus operandi (әрекет ету әдісі) болуы. Тек қалыпсыз нәрсеге ғана әсер ету мүмкін емес. Даналар түпсіз тереңдікте жасырынады, сондықтан олардың сезімдерін байқау мүмкін емес; олар қалыпсыздықта әрекет етеді, сондықтан олардың шекарасын бұзу мүмкін емес.
ХУАЙНАНЬ-ЦЗЫ КІТАБЫ, ҚЫТАЙ, Б. З. Д. ЕКІНШІ ҒАСЫР
БИЛІКТІҢ КІЛТТЕРІ
Адам баласы үнемі қалыптар жасауымен ерекшеленеді. Өз эмоцияларын тікелей сирек білдіре отырып, ол оларға тіл немесе әлеуметтік қабылданған рәсімдер арқылы қалып береді. Біз өз эмоцияларымызды қалыпсыз жеткізе алмаймыз.
Дегенмен, біз жасаған қалыптар — сәнде, стильде және сәттің көңіл-күйін білдіретін барлық адамзаттық құбылыстарда — үнемі өзгеріп отырады. Біз алдыңғы ұрпақтардан мұраға қалған қалыптарды үнемі өзгертіп отырамыз және бұл өзгерістер тіршілік пен өміршеңдіктің белгісі. Шын мәнінде, өзгермейтін, қатып қалған қалыптар бізге өлім сияқты көрінеді және біз оларды жоямыз.
Билік иелері көбінесе жас кезінде жаңа қалып арқылы жаңа нәрсені білдіруде зор шығармашылық көрсеткен жандар болады. Қоғам оларға билік береді, өйткені ол мұндай жаңашылдыққа шөлдейді және оны марапаттайды. Мәселе кейінірек, олар консервативті әрі иемденгіш болып кеткенде туындайды. Олар енді жаңа қалыптар жасауды армандамайды; олардың болмысы бекіп, әдеттері қатып қалады, ал бұл қатаңдық оларды оңай нысанаға айналдырады.
Билік тек өзінің қалыптарында икемді болғанда ғана гүлдене алады. Қалыпсыз болу — пішінсіз болу емес; әр нәрсенің қалыбы бар, одан қашу мүмкін емес. Биліктің қалыпсыздығы судың немесе сынаптың (бөлме температурасында сұйық күйде болатын металл) қалыбына көбірек ұқсайды, ол айналасындағы нәрсенің пішінін қабылдайды. Үнемі өзгеріп отыратындықтан, оны болжау ешқашан мүмкін емес.
Қалыпсыздықтың алғашқы психологиялық талабы — ештеңені жеке қабылдамауға өзіңді жаттықтыру. Ешқашан қорғаныс позициясын көрсетпеңіз. Қорғанысқа көшкенде, сіз өз эмоцияларыңызды көрсетіп, айқын қалыбыңызды ашасыз. Қарсыластарыңыз сіздің жанды жеріңізді, Ахиллес өкшесін (адамның әлсіз, осал тұсы) тапқанын түсінеді. Және олар оған қайта-қайта соққы береді. Жүзіңізді қалыпсыз маскаға айналдырыңыз, сонда сіз айлакер әріптестеріңіз бен қарсыластарыңыздың ашуын келтіріп, бағытынан жаңылдырасыз.
Дана адам көне заманның жолдарын қууды да, барлық уақыт үшін қандай да бір бекітілген стандартты орнатуды да көздемейді, керісінше өз дәуірінің жағдайын зерттеп, соған сәйкес әрекет етуге дайындалады. Сун елінде ағаш діңі бар алқапты жыртатын бір адам болыпты. Бірде қатты жүгіріп келе жатқан қоян діңге соғылып, мойны үзіліп өледі. Содан кейін әлгі адам соқасын тастап, тағы бір қоян ілігер деген үмітпен сол ағашты аңдып отырады. Бірақ ол ешқашан басқа қоян ұстай алмайды және Сун елінің халқына күлкі болады. Егер біреу қазіргі заманның адамдарын ежелгі патшалардың саясатымен басқарғысы келсе, ол дәл сол ағаш аңдыған адам сияқты әрекет еткен болар еді.
ХАНЬ ФЭЙ-ЦЗЫ, ҚЫТАЙ ФИЛОСОФЫ, Б. З. Д. ҮШІНШІ ҒАСЫР
Бұл әдісті қолданған адамдардың бірі — Барон Джеймс Ротшильд болды. Шетелдіктерге қатысты жауластық танытатын мәдениеттегі Париждегі неміс еврейі ретінде, Ротшильд өзіне жасалған ешбір шабуылды жеке қабылдамады. Сонымен қатар, ол қандай болса да саяси жағдайға бейімделе білді. Ротшильд олардың бәрін қабылдап, араласып кетті. Ол бейімделіп, гүлденіп, ешқашан нақты қалып көрсетпеген кезде, ғасыр басында орасан зор байлыққа ие болған басқа барлық ұлы әулеттер сол кезеңнің күрделі өзгерістері мен тағдыр тәлкегінде күйреді. Өткенге жабысу арқылы олар өздерінің белгілі бір қалыпты ұстанатынын көрсетіп қойды.
Жас ұлғайған сайын, өткенге азырақ сенім арту керек. Мінезіңіз қабылдаған қалып сізді жәдігер (көне заманнан қалған сирек зат) сияқты етіп көрсетпеуін қадағалаңыз.
Дегенмен, қалыпсыздықтың стратегиялық позиция екенін ешқашан ұмытпаңыз. Ол сізге тактикалық тосынсыйлар жасауға мүмкіндік береді; жауларыңыз сіздің келесі қадамыңызды болжауға тырысқанда, олар өз стратегияларын ашып қояды, бұл оларды тиімсіз жағдайға қалдырады. Бұл бастаманы сіздің қолыңызда ұстайды, ал жауларыңызды ешқашан әрекет етпейтін, тек жауап қататын күйге түсіреді. Бұл олардың тыңшылық пен барлау жұмыстарын іске алғысыз етеді. Есіңізде болсын: қалыпсыздық — бұл құрал. Оны ағыспен жүру немесе тағдырдың жазуына діни мойынсұнумен ешқашан шатастырмаңыз. Сіз қалыпсыздықты ішкі үйлесім мен тыныштық орнату үшін емес, билігіңізді арттыру үшін пайдаланасыз.
Соңында, әрбір жаңа жағдайға бейімделуді үйрену — оқиғаларды өз көзіңізбен көруді және адамдар сізге үнемі ұсынатын кеңестерді елемеуді білдіреді. Бұл, сайып келгенде, басқалар уағыздайтын заңдарды, не істеу керектігін айтатын кітаптарды және үлкендердің ақыл-кеңестерін лақтырып тастауыңыз керек дегенді білдіреді. Басқа адамдардың идеяларына тым көп сенсеңіз, соңында өзіңіз жасамаған қалыпқа түсесіз. Өткенге, әсіресе өз өткеніңізге қатал болыңыз және сырттан таңылған философияларға құрмет көрсетпеңіз.
Меркурий. Қанатты хабаршы, сауда құдайы, ұрылардың, құмар ойыншылардың және жылдамдық арқылы алдайтындардың жебеушісі. Туған күні ол лираны ойлап тапты; кешке қарай Аполлонның сиырларын ұрлап үлгерді. Ол өзі қалаған кез келген қалыпқа еніп, әлемді шарлайтын. Өз есімімен аталатын сұйық металл сияқты, ол ұстатпайтын, қолға түспейтін — қалыпсыздық күшін бейнелейді.
Сондықтан әскер құрудың шыңы — қалыпсыздыққа жету. Соғыстағы жеңіс қайталанбайды, бірақ өз қалыбын шексіз бейімдейді... Әскери күштің тұрақты формациясы болмайды, судың тұрақты пішіні болмайды: қарсыласқа қарай өзгеру және бейімделу арқылы жеңіске жету қабілеті данышпандық деп аталады. (Сунь-цзы, б. з. д. төртінші ғасыр)
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру