Әлемдік философиялық мұра 3 том

Авторы: Әбішев Қажымұрат

Àëìàòû “Æàçóøû”

“̸äåíè ì½ðà” ìåìëåêåòòiê áà¹äàðëàìàñûíû» êiòàï ñåðèÿëàðû Áàñ ðåäàêöèÿñûíû» àëºàñû Òàñìà¹àìáåòîâ È.Í., áàñ ðåäàêòîð Ò¸æèí Ì.Ì., áàñ ðåäàêòîðäû» îðûíáàñàðû Æàíàõàíîâ ².²., æàóàïòû õàòøû °áäiëäèí Æ.Ì. °óåçîâ Ì.Ì. Áàéïàºîâ Ê.Ì. Çèìàíîâ Ñ.Ç. ʸëåòàåâ Ä.À. Êåêiëáàåâ °. Êåíæå¹îçèí Ì.Á. ²àñºàáàñîâ Ñ.À. ²îéãåëäèåâ Ì.². ”°ëåìäiê ôèëîñîôèÿëûº ì½ðà” ñåðèÿñûíû» ðåäàêöèÿëûº àëºàñû: °. Íûñàíáàåâ (ò¼ðà¹à), Æ. °áäiëäèí, Ò. °áæàíîâ, ². °áiøåâ, ². °ëæàí (ò¼ðà¹à îðûíáàñàðû), ±. Åñiì, Ò. ±àáèòîâ, Ä. Êåíæåòàé, ±. ²½ðìàí¹àëèåâà, Æ. Ìîëäàáåêîâ (ò¼ðà¹à îðûíáàñàðû), Ñ. ͽðì½ðàòîâ, Ì. Ѹáèò, Í. Ñåéñåíîâà (æàóàïòû õàòøû), À. Òàéæàíîâ. Ìà¹àóèí Ì.Ì. ̸ìáååâ Ñ.À. ͽðïåéiñîâ °.Ê. Íûñàíáàåâ °.Í. Ðàõìàäèåâ Å.Ð. ѽëòàíîâ ².Ñ. Ѿëåéìåíîâ Î.Î. Õ½ñàéûíîâ Ê.Ø. °ëåìäiê ôèëîñîôèÿëûº ì½ðà Æèûðìà òîìäûº 3-òîì Àðèñòîòåëü ôèëîñîôèÿñû

ÀË±Û Ñ´Ç Àðèñòîòåëüäi» (á.ç.á. 384–322 æûëäàðû) ôèëîñîôèÿñû, áið æà¹ûíàí, áàðëûº ê¼íå ãðåê ôèëîñîôèÿñûíû» ºîðûòûíäûñû iñïåòòi. Àë, åêiíøi æà¹ûíàí, Àðèñòîòåëü ê¼çºàðàñû îðòà ¹àñûð ìåí æà»à ä¸óiðäi» ¹ûëûìè iëiìäåðiíi» ºàéíàð áàñòàóû áîëäû. ß¹íè á½ë ½ëû îéøûë ê¼íå ãðåê äàíûøïàíäàðû ê¼òåðãåí ì¸ñåëåëåðãå æàí-æàºòû òàëäàó æàñàï, ¼ç çàìàíûíäà¹û ê¼êåéêåñòi ì¸ñåëåëåðäi øåøiï áåðóãå ½ìòûëäû. Îë, ñîíäàé-àº, ¼çiíi» ¼ìið ñ¾ðiï îòûð¹àí çàìàíû ¸ëi äå ê¾í ò¸ðòiáiíå ºîéìà¹àí ì¸ñåëåëåðäi øåøåìií äåï áîëàø຺à îé æ¾ãiðòòi. Àðèñòîòåëü ôèëîñîôèÿñûíäà àë¹àø ðåò ¼òêåí ä¸óið ê¼çºàðàñûíà òåðå» òàëäàó æàñàëäû. Îë “Ìåòàôèçèêà” äåï àòàëàòûí êiòàáûíäà ôèëîñîôèÿíû» íåãiçãi ì¸ñåëåëåðiíi» áiði — áîëìûñòû æàí-æàºòû àíûºòàé îòûðûï, ¼çiíå äåéiíãi îéøûëäàð¹à, ¸ñiðåñå, Ïëàòîííû» ôèëîñîôèÿñûíà ñûí åñêåðòïåëåð àéòòû. Á½ë æåðäå áiç Àðèñòîòåëü ìåí Ïëàòîííû» àðàñûíäà¹û ñàáàºòàñòûº áàéëàíûñºà òîºòàëûï ¼òêåíiìiç æ¼í. ß, Àðèñòîòåëü — Ïëàòîííû» ø¸êiðòi. ½ñòàçûíû» ê¼çi òiðiñiíäå ø¸êiðòi, îíû» øû¹àðìàëàðûíà ñûí ê¼çáåí ºàðàï, ïiêiðëåðií àøûº àéòïà¹àíû ðàñ. Áiðຠêåéií êåëå, ¼çiíi» ôèëîñîôèÿ æ¾éåñií æàñàó áàðûñûíäà îë Ïëàòîííû» ê¼çºàðàñûíà ºàðàìàºàðñû øûºòû. Àðèñòîòåëüãå: “Ñåí íåãå ê¼çiíi» òiðiñiíäå ½ñòàçû»à ºàðñû øûºïàäû»?”– äåï àéûï ò຺àíäà, îë: “Ïëàòîí ìà¹àí äîñ, áiðຠàºèºàò îäàí äà ã¼ði ºûìáàòûðດ,– äåï æàóàï áåðiïòi äåãåí à»ûç áàð. °ðèíå, à»ûç à»ûç áîëûï ºàëà áåðåäi. Äåãåíìåí, ì¸ñåëå áàñºàäà. Îë Ïëàòîíäû, áiçäi» òiëiìiçáåí àéòºàíäà, “¼ëòiðå ñûíàï” îòûð¹àí æîº. Êåðiñiíøå, îë ¼çiíi» ½ñòàçûìåí ê¼çiíi» òiðiñiíäåãiäåé àéòûñûï, ºàðñû ïiêiðëåðií àëäûíà æàéûï ñàëûï, îíûìåí îé òàëàñòûðûï îòûð. Åíäi áiç Àðèñòîòåëüäi» “Ìåòàôèçèêà” äåãåí êiòàáûíäà¹û Ïëàòîí¹à ºàðñû àéòºàí áiðàç ïiêiðëåðiíå ºûñºàøà òîºÁÁÊ 87.3 (0) ° 57 ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû ̸äåíèåò, àºïàðàò æ¸íå ñïîðò ìèíèñòðëiãiíi» áà¹äàðëàìàñû áîéûíøà øû¹àðûëäû ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû Áiëiì æ¸íå ¹ûëûì ìèíèñòðëiãi Ôèëîñîôèÿ æ¸íå ñàÿñàòòàíó èíñòèòóòûíû» ¹ûëûìè êå»åñi ½ñûí¹àí ° 57 “°ëåìäiê ôèëîñîôèÿëûº ì½ðà”. Æèûðìà òîìäûº. 3-òîì. Àðèñòîòåëü ôèëîñîôèÿñû. – Àëìàòû: Æàçóøû, 2005. — 568 áåò. ISBN 9965-764-04-2 ÁÁÊ 87.3 (0) Á½ë òîìäà Àðèñòîòåëüäi» “Ìåòàôèçèêà” äåï àòàëàòûí íåãiçãi å»áåãiíå êiðåòií 12 êiòàáû, “¶ëêåí ýòèêà” æ¸íå “Ñàÿñàò” å»áåêòåði ò¾ãåëiìåí ºàçຠòiëiíå àóäàðûëûï áåðiëiï îòûð. Îëàðäà ½ëû îéøûëäû» æàëïû ôèëîñîôèÿëûº, ¸ëåóìåòòiê-ñàÿñè, ì¸äåíè-àäàìãåðøiëiê, ò.á. ì¸ñåëåëåð ò¾ïêi ì¸íäåði áîéûíøà ê¼çºàðàñòàðû áàÿíäàë¹àí ²½ðàñòûð¹àíäàð ². °. °áiøåâ, Ò.Û. °áæàíîâ Àóäàð¹àíäàð ². °. °áiøåâ, À. Ñà¹èºûçû, Ò. Ðûñºàëèåâ, °. ²îäàð Ñàðàïøû Ì. Ѹáèò ISBN 9965-764-04-2-(ò.3) ISBN 9965-764-01-8 © “Жазушы” баспасы, 2005 ° 0301030000–057 402 (05)–05

òàëàéûº. ´éòêåíi, á½ë ïiêiðëåðäi» iøiíäå Ïëàòîíäû ñûíàó ¹àíà íåãiçãi ì¸ñåëå áîëûï îòûð¹àí æîº, ñîíûìåí áiðãå îñû îéëàð æà»à ôèëîñîôèÿíû» iðãåòàñûí ºàëàéòûí êåëåëi ì¸ñåëåëåðäi ºîç¹àäû. Àéòàëûº, Àðèñòîòåëü ¼çiíå äåéiíãi ôèëîñîôòàð ñèÿºòû, áîëìûñ ì¸ñåëåñiíå àéðûºøà ê¼»ië á¼ëå êåëiï, îíû àäàìíû» áiëiìiìåí áiòå ºàéíàñòûðà ºàðàñòûðàäû. Ìiíå, îñû áîëìûñ ïåí áiëiì íåãiçií àøóäà¹û ½¹ûìäàðäû» ºàíäàé ð¼ë àòºàðàòûíû æ¼íiíäåãi ì¸ñåëå äå Àðèñòîòåëüäi ºàòòû òîë¹àíäûðàäû. Á½ë ì¸ñåëå, ñîíàó Ñîêðàòòàí áàñòàï, ôèëîñîôèÿíû» íåãiçãi ê¼êåéòåñòi ì¸ñåëåñiíå àéíàë¹àí áîëàòûí. Ïëàòîí ñèÿºòû Àðèñòîòåëü äå ½¹ûìäàðäû» ¼çiíå ò¸í åðåêøåëiêòåðií ê¼ðñåòiï, îëàðäû» áîëìûñòû, òàáè¹àòòû, ¹àðûøòû, òà¹û áàñºàëàðûíû» ºàñèåòòåði ìåí íåãiçãi ì¸íií ò¾ñiíóäå àéðûºøà º½ðàë åêåíäiãií àòàï ê¼ðñåòòi. ÁiðຠÀðèñòîòåëü, Ïëàòîí ñèÿºòû, ½¹ûìäàð ìåí èäåÿëàð ¼ç àëäûíà äåðáåñ ¼ìið ñ¾ðåäi äåãåí îéäàí àóëàº. Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, îñû ½¹ûìäàð áîëìûññûç, òàáè¹àòñûç, áiçäi àéíàëà ºîðøà¹àí ä¾íèåñiç ¼ç äåðáåñòiãií æî¹àëòàäû. Ïëàòîí ½¹ûìäàðäû, ò¾ðëåðäi, èäåÿëàðäû ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñiíi» ì¸íi äåï ºàðàï, îëàðäû áið-áiðiíå ºàðàìà-ºàðñû ºîéñà, Àðèñòîòåëü á½¹àí àøûºòàí àøûº ºàðñû øûºòû. Îíû» àéòóûíøà, ì½íäàé æàë¹àí îéäû» íåãiçi òàðèõè æà¹ûíàí àë¹àíäà ¼çiíi» áàñòàóûí ñîíàó Ãåðàêëèòòi» äèàëåêòèêàëûº ê¼çºàðàñûíàí àëàäû. ´éòêåíi Ãåðàêëèò ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñi ¾íåìi ¼çãåðiï, ºîç¹àëûï îòûðàäû äåãåí ºà¹èäàíû íåãiçãå àëäû. Ïëàòîí äà ¼çiíi» ôèëîñîôèÿëûº æ¾éåñiíäå îñû Ãåðàêëèòòi» ïiêiðiíå ñ¾éåíå îòûðûï, ¾íåìi ¼çãåðiï, ºîç¹àëûï îòûðàòûí ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñiíå ºàòûñòû åøáið àºèºàò æîº äåï åñåïòåäi. Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, Ïëàòîí ñèÿºòû “èäåÿëàðäû” ¼ç àëäûíà á¼ëåê áîëìûñ äåï, îëàðäû ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñiíåí á¼ëiï àëóäû» òàíûì òåîðèÿñûíà åøºàíäàé ïàéäàñû æîº. Íåãiçiíäå, ñåçiìäiê çàòòàð ìåí èäåÿëàðäû» áîëìûñ òàáè¹àòû áið ¹îé. Åíäåøå, Ïëàòîííû» á½ëàðäû åêiãå á¼ëiï, ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñi ìåí èäåÿëàð ä¾íèåñi äåï àòàóû åøáið ºèñûí¹à êåëìåéäi. ´éòêåíi, ñàéûï êåëãåíäå, Ïëàòîííû» îéûíøà, ºàðàìà-ºàðñû èäåÿëàðäû» ¼çi ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñiíi» ê¼øiðìåñi, åãiçäi» ñû»àðû ñèÿºòû åìåñ ïå? Îëàé áîëñà, Ïëàòîí åêiãå á¼ëiï îòûð¹àí çàòòàðäû» ¼çi áið-áiðiìåí áiðiãóäi» îðíûíà àëøຠêåòiï, áiçãå åøºàíäàé áiëiìíi» íåãiçií áåðìåéäi. Ñîíäàé-àº, îëàð áiëiìíi» íåãiçi åìåñ. Ïëàòîííû» àéòóûíøà, “èäåÿëàðäà” æàëïûëûº áàð. ̽íäàé æàëïûëûº æåêåëåãåí ñåçiìäiê çàòòàð¹à äà ò¸í. Åíäåøå, îñûëàé á¼ëiíå áåðåòií èäåÿëàðäà ìàçì½ííû» áîëóû íå¹àéáûë. ´éòêåíi ñàéûï êåëãåíäå, æåêåëåãåí ñåçiìäiê çàòòàðäà ìàçì½í áîëìàé øû¹àäû ¹îé. Àéòàëûº, àäàì “èäåÿñûíû»” ¸ðáið æåêå ñåçiìäiê àäàìíû» îðòຠáåëãiëåðiíi» æèûíòû¹ûíàí åøáið àéûðìàøûëû¹û æîº. Á½ë æåðäå Àðèñòîòåëü ¼çiíi» áîëàøຠôèëîñîôèÿëûº æ¾éåñiíi» íåãiçãi òåîðèÿñûí àéºûíäàï áåðiï îòûð. ´éòêåíi Ïëàòîí ¼çiíi» ôèëîñîôèÿñûíäà ìàçì½í (ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñi) æ¸íå ôîðìàíû (ñåçiìíåí òûñ èäåÿëàð ä¾íèåñi) áiðáiðiíåí á¼ëiï àëûï, îëàðäû àëøàºòàòûï æiáåðäi. Åíäåøå, ì½íäàé áið ïðîöåñòi» åêi æà¹ûí áið-áiðiíå ºàðàìà-ºàðñû ºîþ áîëìûñòû» ì¸íií àøà àëìàéäû. Àðèñòîòåëüäi» ¼çiíi» ½ñòàçûíà áà¹ûòòà¹àí åêiíøi ºàðñûëû¹ûíäà, “Ïëàòîí èäåÿëàð ä¾íèåñií æåêå á¼ëiï àëûï, îíû» ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñi ìåí àðàñûíäà¹û áàéëàíûñòû ¾çiï æiáåðäi” äåï ê¼ðñåòåäi. °ðèíå, Ïëàòîí îëàðäû» àðàñûí ºîñó¹à äà ¸ðåêåòòåíäi. Ñîíäûºòàí îë ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñi èäåÿëàð¹à áiðøàìà “ºàòûñû” áàð äåï åñåïòåéäi. Îíû» á½ë ò¾ñiíäiðìåñi áàÿ¹û çàìàíäà¹û ïèôàãîðøûëàðäû» ¸äiñií ºàéòàëà¹àíû. Îëàð çàòòàðäû» ñàíäàð¹à ºàòûñû áàð, ÿ¹íè ñîëàð¹à åëiêòåéäi äåãåí áîëàòûí. ̽íäàé îé æåëiñi ì¸ñåëåíi òîëûº øåøiï áåðå àëìàéäû, ºàéòà á½ë åêi ä¾íèåíi» àðàñûíäà¹û àëøàºòûºòû ºàéøûëûººà ¸êåëiï ½ðûíäûðäû. Àðèñòîòåëü Ïëàòîííû» èäåÿëàðûí òàëäàé êåëå, îíû» ëîãèêàëûº iëiìiíi» ºàéøûëû¹ûí äà àøòû. Ïëàòîí èäåÿëàðûíû» ëîãèêàëûº àðàºàòûíàñû æ¼íiíäåãi ïiêiði, òiïòi, ºèñûí¹à êåëìåéäi. Áiðiíøiäåí, “èäåÿëàðäû»” àðàñûíäà¹û ëîãèêàëûº áàéëàíûñ, åêiíøiäåí, “èäåÿëàð” ìåí ñåçiìäiê çàòòàð àðàñûíäà¹û ºàòûíàñòàð ºàéøûëûººà òîëû. Èäåÿëàð àðàñûíäà¹û áàéëàíûñ æåêå èäåÿ ìåí æàëïû èäåÿëàðäû» àðàñûíäà¹û ºàòûíàñ àðºûëû ê¼ðiíiï, æàëïû — æåêåíi» ì¸íi äåãåí ºîðûòûíäû¹à òiðåëåäi. Àë èäåÿëàð ìåí ñåçiìäiê çàòòàð àðàñûíäà¹û ºàòûíàñòà çàò ïåí îíû» èäåÿñû áið-áiðiíåí á¼ëåê ò½ðàòûí ê¼ðiíåäi. Áiðຠçàòòàð ä¾íèåñi, Ïëàòîííû» îéûíøà, “èäåÿëàð” ä¾íèåñiíi» áåéíåëåói ¹àíà ¹îé. Åíäåøå, ¸ðáið çàòòû» æ¸íå îíû» èäåÿñûíû» åêåóiíå äå îðòຠæ¸íå æàëïû áiðäå»å áîëóû êåðåê. Åãåð ñåçiìäiê çàòòàð¹à ºàòûñòû “èäåÿëàð” ä¾íèåñi áàð äåñåê, îíäà îñûëàð¹à ºàòûñû áàð “èäåÿëàðäû»” æà»à ä¾íèåñi äå áîëóû ºàæåò.

Åíäåøå, á½ë — “èäåÿëàðäû»” ¼çiíå ò¸í åêiíøi ä¾íèå. Ѽéòiï, Ïëàòîííû» èäåÿëàð ä¾íèåñií àìàëñûçäàí ñàíñûç ê¼áåéòå áåðóãå áîëàäû. ß¹íè, Àðèñòîòåëü ê¼ðñåòêåíäåé, èäåÿëàð ä¾íèåñiíåí êåëiï, “¾øiíøi àäàì” øûºòû äåóãå ì¸æá¾ð åòåäi. Îë ºàëàé äåéñiç ¹îé? Îë ìûíàíäàé æà¹äàé¹à áàéëàíûñòû: “°óåëi æåêå ñåçiìäiê àäàì æ¸íå îíû» èäåÿñû áàð”. Îäàí ñî», îñûëàð áà¹ûíàòûí òà¹û äà áið “èäåÿ” áàð. Åíäåøå, á½ë èäåÿ áiðiíøi èäåÿ ìåí ñåçiìäiê àäàìíû» àðàñûíäà¹û îðòຠæàëïûëûºòû ºàìòèäû. Îëàé áîëñà, îë — “¾øiíøi àäàì”. Ñàéûï êåëãåíäå, Ïëàòîííû» èäåÿëàð òóðàëû òåîðèÿñû ñåçiìäiê çàòòàð ä¾íèåñií ò¾ñiíäiðå àëìàéäû, îíû» ºàñèåòòåðií àøó¹à äà ä¸ðìåíñiç. Á½ë èäåÿëàð çàòòàðäû» øû¹ó òåãií, ºîç¹àëóû ìåí ºàëûïòàñóûí, ïàéäà áîëóû ìåí æîéûëóûí ò¾ñiíäiðiï, îíû» ì¸íií àøà àëìàéäû. ´ç àëäûíà á¼ëåê ò¾ð¹àí èäåÿ çàòòàðäû» ºàéäàí ïàéäà áîëûï, íå ñåáåïòåí ºîç¹àëûï äàìèòûíûíà æàóàï áåðóãå ä¸ðìåíñiç êåëåäi. Ïëàòîí èäåÿëàð ä¾íèåñi àðºûëû æàðàòûëûñòàíó ñàëàñûíäà¹û ñåáåï-ñàëäàðëû áàéëàíûñòû àøà àëìàäû. Ñîíäûºòàí Àðèñòîòåëüäi» ¹ûëûìè iëiìäåðãå æåòå ê¼»ië á¼ëiï, æàðàòûëûñòàíó ñàëàñûìåí êå»iíåí àéíàëûñóû Ïëàòîí ôèëîñîôèÿñûíäà¹û ºàéøûëûºòàðäàí øû¹óäû» æîëûí içäåãåíäiãi äåóãå ¸áäåí íåãiç áàð. Îñû æåðäå á½ë åêi îéøûëäû» ê¼çºàðàñûí áið-áiðiíå òûì ºàðñû ºîéûï, áiðií — ìàòåðèàëèñò, åêiíøiñií — èäåàëèñò äåóäåí àóëຠáîë¹àí ä½ðûñ. ̽íäàé ºà¹èäàíû òûì àñûðà ä¸ðiïòåï æiáåðóãå áîëìàéäû. ´éòêåíi Àðèñòîòåëü Ïëàòîíäû ñûíàï, øûí ì¸íiíäåãi áàñºà áà¹ûòºà êàðàé ¼òåéií äåï îòûð¹àí æîº. Êåðiñiíøå, Àðèñòîòåëü áåëãiëi áið ôèëîñîôèÿëûº ì¸ñåëåíi øåøó áàðûñûíäà ½ñòàçûíû» ºàéøûëûººà áåëøåñiíåí áàòûï, îäàí øû¹à àëìà¹àíûí ¹àíà ê¼ðå áiëäi. Åíäi ¼çi áåëãiëi áið æ¾éå æàñàó ¾øií, îñû ºàéøûëûºòàðäû ºàëàéäà øåøóãå ½ìòûëäû. Áiç Àðèñòîòåëüäi» ñûíûí àºòàéûº äåï îòûð¹àíûìûç æîº. Áiðຠä¸ë îñû ëîãèêàëûº-äèàëåêòèêàëûº, òàíûìäûºòåîðèÿëûº ì¸ñåëåëåðäi øåøóäå, ê¼íå ãðåê ôèëîñîôèÿñûíû» àëûáû — Àðèñòîòåëü ¾øií áàñºàäàé æîë ºàëìà¹àí åäi. Äåãåíìåí, Ïëàòîíäû ñûíàó àðºûëû Àðèñòîòåëü ê¼ïòåãåí ì¸ñåëåëåðäi» áåòií àøûï òàñòàäû åìåñ ïå? ̸ñåëåíi» ¼çi îñû áîëûï ò½ð. Áiðåóäi “ìûíàíû iñòåìåäi, ìûíà ì¸ñåëåíi øåøïåäi” äåï ñûíàó, òà¹û áàñºà äà ñåáåïòåðäi àéòûï, àéûïòàó î»àéûðàº. Àë åíäi ñîë ì¸ñåëåëåðäi øåøóãå áåò àë¹àí ñûíøûíû» ¼çi ºàéøûëûºòàð¹à áåëøåñiíåí áàòûï, ò¾íøû¹ûï, øû¹à àëìàé ºàëóû ì¾ìêií. Ѽçiìiç æàëïûëàìà, àáñòðàêòûëû áîëìàñ ¾øií, ìûíàíäàé ì¸ñåëåíi» ºîéûëóû æ¸íå øåøiëóií àëàéûº. Æî¹àðûäà áiç Àðèñòîòåëü Ïëàòîí¹à ºàðñû øû¹à îòûðûï, ìàçì½í ìåí ôîðìà, ÿ¹íè ìàòåðèÿ ìåí ôîðìà ì¸ñåëåñií ê¼òåðäi, îëàðäû» ¼çàðà áàéëàíûñûí àøïàºøû áîëäû äåäiê ºîé. Àë åíäi îñû åêi êàòåãîðèÿíû» (“ìàòåðèÿ” ìåí “ôîðìàíû»”) äèàëåêòèêàëûº ºàòûíàñûí òàëäàé îòûðûï, Àðèñòîòåëüäi» ôèëîñîôèÿëûº æ¾éåñiíå ê¼ç æ¾ãiðòåëiê. Àðèñòîòåëüäi» àíûºòàìàñûíäà¹û “ìàòåðèÿ” Ïëàòîííû» ½¹ûìûíäà¹ûäàí ¸ëäåºàéäà ¼çãåøå. “Ìàòåðèÿ”, Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, “ñóáñòðàò” (ëàòûí òiëiíäå “íåãiç”, “àñòàð” äåãåí ìà¹ûíà áåðåäi). Îë ¼çiíi» àíûºòàóøûñûíàí, ôîðìàñûíàí àéûðûë¹àí ïðîöåññ. Ñàéûï êåëãåíäå, á½ë ìàòåðèÿ, ñóáñòðàò òåê ºàíà ì¾ìêiíäiê ê¾éiíäå ºàëàäû. Áiðຠîë ì¾ìêiíäiêòåí øûíäûººà àéíàëó¹à òèiñ. Ñîíäà á½ë ïðîöåññ ºàëàéøà áið– áiðiíå ¼òåäi? Å» àëäûìåí ìàòåðèÿ áåëãiëi áið ôîðìà¹à èå áîëàäû. Á½ë ïðîöåññ ì¾ìêiíäiêòi» æ¾çåãå àñóû, îíû» øûíäûººà àéíàëóû. Åíäåøå, ôîðìà æîºòàí áàð áîëìàéäû, áîëìûñ åìåñòåí òóìàéäû. ´éòêåíi áîëìûñ åìåñòåí åøòå»å äå øûºïàéäû ¹îé. Àë, åêiíøiäåí, ôîðìà áîëìûñòàí äà òóìàéäû åêåí. Åãåð îë áîëìûñòàí ïàéäà áîëñà, îíäà æà»àäàí áîë¹àí í¸ðñåíi» á½ðûííàí äà áàð åêåíäiãi äàóñûç áîëàð åäi. Ñîíäà Àðèñòîòåëüäi» ôîðìà¹à áåðãåí àíûºòàìàñû, æàëïû Ïëàòîííû» èäåÿñûí, ÿ¹íè èäåàëäûºòû åëåñòåòåòií áîëäû ¹îé. Á¸ðií áûëàé ºîé¹àíäà, æà»à çàìàíäà¹û Ê.Ìàðêñòi» òàóàðäû, º½íäû, ºîñûìøà º½íäû, òà¹û áàñºàëàðûí ¸ði ðåàëäû, ¸ði èäåàëäû äåï àíûºòà¹àíûíà ½ºñàñ áîëûï øûºòû ¹îé äåãåí îé¹à êåëóiìiç äå ì¾ìêií. Îë äà ðàñ. Øûíûíäà äà, áîëìûñòû» áîëìàóû æ¸íå øûí ì¸íiíäåãi áîëìûñ îñû Àðèñòîòåëü àéòûï îòûð¹àí ôîðìàíû ê¼ç àëäûìûç¹à åëåñòåòåäi. ß¹íè Àðèñòîòåëüäi» òiëiìåí àéòºàíäà, ôîðìà ¸óåëãi êåçäå áîëìûñ “ì¾ìêiíäiãi”. Àë îíû» ì¾ìêiíäiêòåí øûíäûººà àéíàëóû ôîðìà áîëûï øû¹àäû. Áiðຠì¸ñåëå ìûíàäà. ²àëàéøà áîëìûñ áîëìûñ åìåñêå, îäàí êåðiñiíøå àéíàëàäû, îë íåíi» ¸ñåðiíåí áîëàäû? Îíû» ºàéíàð ê¼çi ºàéäà æàòûð? Àðèñòîòåëüäi» àéòóûíøà, øûíäûº áîëàòûí áîëìûñ ôîðìàñû ¸óåë áàñûíäà ¼çiíi» áîéûíà ì¾ìêiíäiêòi ñàºòàéäû åêåí. ´çiíi» îéûí Àðèñòîòåëü áûëàé

äåï ò¾ñiíäiðåäi. Àäàì ¸óåëãi êåçäå ñàóàòñûç åäi, åíäi ñàóàòòû áîëäû. Îíû» ñàóàòòû áîë¹àíû, á½ðûí¹û ñàóàòñûçäû¹ûíàí åìåñ, êåðiñiíøå, àäàìíû» ñàóàòòû áîë¹àíû, îíû» áîéûíäà ñàóàòòûëûººà äåãåí ì¾ìêiíäiêòi» (ºàáiëåòòi») áàð áîë¹àíäû¹ûíàí. Åíäåøå ìàòåðèÿíû», ñóáñòðàòòû» áîéûíäà åêi æà¹äàé áàð. Áiði — îíäà ¸ëi “ôîðìà æ, îë êåéií ïàéäà áîëàäû, åêiíøiäåí, îíäà áîëàøàºòà “ôîðìà¹à” àéíàëàòûí ì¾ìêiíäiê áàð. Á½ë áið ïðîöåñòi» åêi æà¹û. Áiði — òåðiñ àíûºòàìà, àë åêiíøiñi — î» àíûºòàìà. Ìàòåðèÿ äåãåí ½¹ûì, Àðèñòîòåëüäi» ò¾ñiíiãi áîéûíøà, áið æà¹ûíàí ñóáñòðàò, ÿ¹íè íåãiç, áiðäå»åíi» iøêi àñòàðû. Á½ë øûí ì¸íiíäåãi òàçà ì¾ìêiíäiê ºàíà äåóãå áîëàäû. Åêiíøi æà¹ûíàí ìàòåðèÿ ì¾ìêiíäiê ºàíà åìåñ, îë iñêå àñºàí øûíäûº. Àéòàëûº, åãåð áiç “ìðàìîðäû” àëñàº, îë ¼ç àëäûíà æàòºàí “ìàòåðèÿ”, ÿ¹íè ñåçiìäiê çàò. Îíû» îñû ê¾éiíäå õèìèÿëûê, ôèçèêàëûº, áèîëîãèÿëûº åðåêøåëiêòåði, ºàñèåòòåði áàð. Îëàðäû åøêiì æà øû¹àðà àëìàéäû. Á½ë, Àðèñòîòåëüäi» òiëiìåí àéòºàíäà, “ñû ìàòåðèÿ” áîëàäû. Àë åíäi îíû» îñû òàáè¹è ºàñèåòòåðiíåí áàñºà æà¹ûíà, îíû» iñêå àñàòûí ì¾ìêiíäiãiíå ê¼»ië á¼ëñåê, îíû» øûíäûº æà¹äàéû òóàäû. Á½ë ì¾ìêiíäiêòi (åøºàíäàé ôèçèêàëûº, õèìèÿëûº, áèîëîãèÿëûº ºàñèåòòåðiìåí ¹àíà øåêòåëìåéòií) åøóàºûòòà äà, åø æåðäå äå ñåçiì àðºûëû ºàáûëäàó¹à áîëìàéäû. Îë òåê îéìåí ¹àíà àéºûíäàëàäû. Îñûíäàé æà¹äàé¹à áàéëàíûñòû, îíû “áåëãiñiç ñóáñòðàò” äåï àòàéäû. Àë Àðèñòîòåëü ¼çiíi» ôèëîñîôèÿñûíäà á½¹àí “áiðiíøi ìàòåðèÿ” äåï àò áåðäi. Á½ë æåðäå ¾ëêåí áið ôèëîñîôèÿëûº ì¸í æàòûð. Òåãi îñû “ñû ìàòåðèÿ” ìåí “áiðiíøi ìàòåðèÿíû»” áàéëàíûñû äèàëåêòèêàëûº áîëó¹à òèiñ. Áiði ñåçiìíi» õèìèÿëûº, ôèçèêàëûº, áèîëîãèÿëûº åðåêøåëiãiìåí äàðàëàíñà, åêiíøiñi áàñºà äà ºàñèåòòåðiìåí, áàñºà äà ñàïàëûº åðåêøåëiêòåðiìåí àíûºòàëó¹à òèiñ. Ìiíå, îñû åðåêøåëiêòåð ì¾ìêiíäiêòi» øûíäûººà, ìàòåðèÿíû» ôîðìà¹à àéíàëóûí áåëãiëåï áåðåòií áîë¹àíû. Àðèñòîòåëüäi» á½ë ïiêiði áiðií-áiði äèàëåêòèêàëûº áàéëàíûñòà ½ñòàï îòûð¹àí “ìàòåðèÿ” ìåí “ôîðìà”, ÿ¹íè ì¾ìêiíäiê ïåí øûíäûºòû» áið-áiðiíå ¼òói, îëàðäû» ¼çàðà òû¹ûç áàéëàíûñòûëû¹û áàñºà áið ïðîöåñòåí êåëiï øû¹àäû ìà äåãåí îé¹à ¸êåï òiðåéäi. Ñîíäà îë íå áîëäû åêåí? ̾ìêií îñûíû» á¸ði àäàìäàðäû» iñ-¸ðåêåòiíå áàéëàíûñòû øû¹àð? Àðèñòîòåëü ¼çiíi» øû¹àðìàñûíäà ì½íäàé ¼çàðà áàéëàíûñòû, ¼çàðà ñàáàºòàñ ½¹ûìäàð òiçáåãií: ìðàìîð — ì¾ñií — ì¾ñiíøiíi ê¼ðñåòiï áåðäi åìåñ ïå? Ñîíäà àäàì ¹îé íåãiçãi, îíû» iñ- ¸ðåêåòi äå ìà»ûçäû ð¼ë àòºàðàäû åêåí ¹îé. Áiç îñû îéäû òåðå» òàëäàé îòûðûï, ìûíà ïiêiðãå îéûñàìûç. Àéòàëûº, ìðàìîð — ñóáñòðàò ìàòåðèàëäû çàò áîëñà, îíû» áîéûíäà òàáè¹è åðåêøåëiêòåðiíi» á¸ði áàð. Àë åíäi îñû ìðàìîð ì¾ñiíøiíi» ºîëûíà ò¾ñòi äåëiê. Îäàí øåáåðäi» ºîëû àðºûëû òàìàøà ì¾ñií ïàéäà áîëàäû. Ñîíäà á½ë íåíi» í¸òèæåñi? Á½¹àí æàóàï áåðå êåëiï, ¸ðèíå, Ïëàòîí ìåí Àðèñòîòåëü ì½íû ê¾íi á½ðûí àäàìíû» áàñûíà ½ÿëà¹àí èäåÿ¹à áàéëàíûñòû äåð åäi. ´éòêåíi îñû èäåÿíû» íåãiçiíäå ¹àíà ìðàìîðäàí ñàëòàíàòòû ñàðàéäû», àäàìíû», æàí-æàíóàðäû» ì¾ñiíäåði, ¸äåìi ûäûñòàðäû», òà¹û áàñºà äà ¸ñåì çàòòàðäû» ¼çi ïàéäà áîëàäû ¹îé. ȸ, îë äà ä½ðûñ æàóàï. Äåãåíìåí, Àðèñòîòåëü ¼ç ½ñòàçû Ïëàòîííû» àáñîëþòòiê èäåÿñûíàí ã¼ði áàñºàøà ïiêið àéòûï îòûð åìåñ ïå? Ñîíäûºòàí îë îñû çàòòàðäû, ¸ñåì ì¾ñiíäåð ìåí ñàëòàíàòòû ñàðàéëàðäû òóäûðàòûí àäàìäàðäû» èäåÿëàðû ¹àíà åìåñ, îëàðäû» ºûçìåòi äåï åñåïòåéäi. Æà»à çàìàíäà, êàïèòàëèçì ä¸óiðiíäå ¹àíà ä¾íèåãå, îéëàó ïðîöåñiíå åíãåí àäàìäàðäû» ºûçìåòi òóðàëû èäåÿ ñîíàó ê¼íå ãðåê ä¸óiðiíäåãi Àðèñòîòåëüäi» áàñûíà ½ÿëà¹àíûíà òà» ºàëàìûç. Àìàë íåøiê, æà¹äàé ñîëàé áîë¹àí ñî»?! ʼíå ãðåê ôèëîñîôèÿñûíû» æî¹àðû øû»û áîë¹àí Àðèñòîòåëü ¼ç çàìàíûíäà¹û ñàÿñè-¸ëåóìåòòiê, ýêîíîìèêàëûº ºàòûíàñòàð¹à òåðå» òàëäàó æàñàé îòûðûï, îë òiïòi º½í ôîðìàñûí çåðòòåóãå äåéií áàðäû ¹îé. Ê. Ìàðêñ ¼çiíi» “Êàïèòàëûíû»” I òîìûíäà á½ë æ¼íiíäå: “Å» àëäûìåí Àðèñòîòåëü òàóàðäû» àºøàëàé ôîðìàñû — º½ííû» æàé ôîðìàñûíû» òåê êåëåøåêòåãi äàìóû ¹àíà, ÿ¹íè áið òàóà𠺽íûíû» ¸éòåóið áàñºà áið òàóàðäàí ê¼ðiíói ¹àíà äåï ì¾ëäåì àéºûí ê¼ðñåòåäi”,— äåìåé ìå?! Áiðຠîë êåçäå, ÿ¹íè ê¼íå ãðåê çàìàíûíäà º½í ½¹ûìûíû» áîëìàóû Àðèñòîòåëüäi» ºàéøûëûººà òàï áîëóûíà ¸êåëäi äå, îë ¸ði ºàðàé ì¸ñåëåíi òàëäàóäû òîºòàòàäû. Àë, øûíäû¹ûíäà, áið òàóàð ìåí åêiíøi òàóàðäû» ¼çàðà àëìàñóûíû» íåãiçi áið í¸ðñåãå áàéëàíûñòû ¹îé. Îë — àäàì å»áåãi åìåñ ïå? Åíäåøå, Àðèñòîòåëü ìàòåðèÿäàí ôîðìà¹à, ì¾ìêiíäiêòåí øûíäûººà

¼òó àäàì ºûçìåòiíi» í¸òèæåñi äåï ê¼ðñåòñå, îíû» íå àðòûºòû¹û áàð? Äåãåíìåí, Àðèñòîòåëü òàóà𠺽íûíû» ôîðìàñûíäà å»áåêòi» áàðëûº ò¾ðëåði áiðäåé áàð åêåíií àøà àëìà¹àí. ß¹íè, áàñºàøà òiëìåí àéòºàíäà, òàóà𠺽íäàðûíû» ôîðìàñûíäà å»áåêòi» áàðëûº ò¾ðëåði áiðäåé æ¸íå äåìåê, áið-áiðiíå òå» àäàì å»áåãi áîëàòûíäû¹ûí Àðèñòîòåëü º½í ôîðìàñûíû» ¼çiíåí øû¹àðà àëìàäû, ¼éòêåíi ãðåê ºî¹àìû º½ë å»áåãiíå íåãiçäåëãåí-äi, äåìåê, á½ë êåìøiëiêòi» òàáè¹è íåãiçi àäàìäàðäû» æ¸íå îëàðäû» æ½ìûñ ê¾øòåðiíi» òå»ñiçäiãiíäå æàòûð åäi. Å»áåêòi» áàðëûº ò¾ðëåði òå» æ¸íå áiðäåé. ´éòêåíi îëàð æàëïû àäàì å»áåãi áîëûï òàáûëàäû, º½í ê¼ðiíiñiíi» á½ë æàñûðûí ñûðû àäàì òå»äiãiíi» èäåÿñû õàëûº ñåçiìiíäå ò½ðàºòû îðûí àë¹àí êåçäå ¹àíà àøûëóû ì¾ìêií åäi. Àë ì½íû» ¼çi òàóàð ôîðìàñû å»áåê ¼íiìiíi» æàëïû ôîðìàñûíà àéíàë¹àí ºî¹àìäà, äåìåê, òàóàð èåëåði ðåòiíäåãi àäàìäàðäû» ¼çàðà ºàòûíàñû ¾ñòåìäiê åòóøi ºî¹àìäûº ºàòûíàñ áîëûï òàáûëàòûí êåçäå ¹àíà ì¾ìêií áîëàäû. Àðèñòîòåëüäi» äàíûøïàíäû¹û ä¸ë ìûíàäàí ê¼ðiíåäi: òàóà𠺽íûíû» ê¼ðiíiñiíåí îë òå»äiê ºàòûíàñûí àøàäû. Îë ¼ìið ñ¾ðãåí ºî¹àìíû» òàðèõè ¼ðiñiíi» òàðëû¹û ¹àíà á½ë òå»äiê ºàòûíàñûíû» ì¸íi “øûíäû¹ûíäà” ä¸ë íåäå åêåíií àøó¹à î¹àí êåäåðãi áîëäû. Àðèñòîòåëüäi» ìàòåðèÿ ìåí ôîðìàíû» àðàºàòûíàñû, îëàðäû» äèàëåêòèêàëûº ¼çàðà áàéëàíûñû òóðàëû ºàðàñòûð¹àí ì¸ñåëåñi æà»à çàìàíäà¹û ê¼ïòåãåí ôèëîñîôòàðäû» îé æåëiñiíå àðºàó áîë¹àíûí áàéºàéìûç. Áiðຠá½ë ì¸ñåëåíi òåê àäàìäàðäû» ïðàêòèêàëûº ºî¹àìäûº ºûçìåòi àðºûëû ¹àíà ò¾ñiíå àëàìûç ¹îé. Ìàòåðèÿíû» ôîðìà¹à àéíàëóû, ì¾ìêiíäiêòi» øûíäûº áîëûï æ¾çåãå àñóû áåëãiëi áið òàðèõè, ñàÿñè-¸ëåóìåòòiê æà¹äàéëàð¹à áàéëàíûñòû. Àäàìäàðäû» ïðàêòèêàëûº, ¼íäiðiñòiê ºûçìåòi áåëãiëi áið æà¹äàéäà¹û ìàòåðèÿíû, ñóáñòðàòòû ºî¹àì¹à ºàæåòòi àñà ái𠺽íäû ôîðìà¹à àéíàëäûðûï, çàòòû» áåëãiëi áið êåçå»äåãi òàáè¹è, æàðàòûëûñòûº íåãiçií ¼çãåðòiï ºàíà ºîéìàé, îíû» áîéûíäà¹û æàñûðûí ñûðûí äà ºî¹àìäûº íåãiçäå êå»iíåí àøà ò¾ñåäi. ²î¹àìäûº àäàìäàðäû» ïðàêòèêàëûº ºûçìåòiíi» ¸ñåðiíåí ìàòåðèÿ, òiïòi, ¹àæàï ò¾ðäå ¼çãåðiï, îë æà»à áåéíåãå, ôîðìà¹à èå áîëàäû. ̽íäàé º½äiðåòòi òóäûðàòûí çàòòû» ¼çiíå ¹àíà ò¸í ôèçèêàëûº, õèìèÿëûº, áèîëîãèÿëûº ¼çãåøåëiêòåði ¹àíà åìåñ, îíû» áàñòû ñåáåái àäàìäàðäû» ºî¹àìäûº øû¹àðìàøûëûº å»áåãiíäå æàòûð. Ò¾ðëåíiï, åðåêøå ºàñèåòòåðãå èå áîë¹àí ôîðìà äà, ¼çiíi» áåëñåíäiëiãiíi» àðºàñûíäà, ìàòåðèÿíû» ºîç¹àëûñû ìåí äàìóûíà æà»àäàí æîë àøûï, áà¹ûò ñiëòåéäi. Ìàòåðèÿ ìåí ôîðìàíû» áiðëiãi òåê àäàìäàðäû» ºî¹àìäûº ìàòåðèàëäûº ºûçìåòiíi» øû¹àðìàøûëûº äàìóûíû» í¸òèæåñiíäå ¹àíà àéðûºøà ê¼ðiíåäi. Ñîíûìåí, ìàòåðèÿ ìåí ôîðìà ¼çäåðiíi» ì¸íií òåê ºî¹àìäûº ìàòåðèàëäûº ïðàêòèêàëûº íåãiçäå ¹àíà òàáàäû. Åíäåøå, òåê ìàòåðèÿíû ¸ëäå ôîðìàíû àñûðà ä¸ðiïòåó åêi æàºòû, êåéäå òiïòi øåøiëìåéòií ºàéøûëûººà àëûï êåëåäi. Àðèñòîòåëüäi» òàíûì òåîðèÿñûíäà¹û áið åðåêøåëiê — îë Ïëàòîííû» ôèëîñîôèÿñûíäà¹û òàð ¼ðiñòiëiãií ñûíàé îòûðûï, ìàòåðèÿ ìåí ôîðìàíû» áàñûí áiðiêòiðìåêøi áîëäû. ´éòêåíi Àðèñòîòåëü æà»à ä¸óiðäå, ¸ñiðåñå, ê¼íå ãðåê ì¸äåíèåòiíi» º½ëäûðàó êåçå»iíäå ìàçì½í ìåí ôîðìàíû, ìàòåðèÿ ìåí ôîðìàíû áiðiêòiðå, ¼çàðà òû¹ûç áàéëàíûñòûðà ºàðàìàéûíøà ä¾íèåíi» (òàáè¹àò ïåí ºî¹àìíû») íåãiçií àøà àëìà¹àí áîëàð åäi. Ñîíäûºòàí Àðèñòîòåëü Ïëàòîííû» òàð ¼ðiñòiëiãií ¹ûëûì ñàëàñûìåí æåòå àéíàëûñà îòûðûï ໹àðäû. °ðèíå, ì½íû» ¼çi Àðèñòîòåëüäi øûíäûººà ºàðàé æàºûíäàòà ò¾ñêåíiìåí, òàáè¹àò ïåí ºî¹àìäà¹û ºàéøûëûºòàðäû øåøå àëìàäû. Ñîíäûºòàí áîëàð, îë êåéií îñû ê¼çºàðàñûíàí àóûòºûï, áàñºà æîë¹à ò¾ñòi. Ñåáåái Àðèñòîòåëü ¼çiíi» ½ñòàçû Ïëàòîíäû ½¹ûì ìåí èäåÿíû àñûðà ä¸ðiïòåãåíi ¾øií ñûí¹à àëûï, áiðàç ì¸ñåëåëåðäi» áàñûí àøûï, ¹ûëûìäû æàëïûíû» ¾ñòåìäiãiíåí áîñàòûï àëûï øûººàíûìåí, ¼çiíi» æ¾éåñií æàñàóäà ºàéòàäàí øåøiëìåéòií ºàéøûëûººà ½ðûíäû. Ñîë ñåáåïòåí Àðèñòîòåëü ¼ç æ¾éåñií ºàëûïòàñòûðó áàðûñûíäà áið-áiðiíåí àëøຠêåòiï, ¼çàðà æàòñûí¹àí ìàòåðèÿ ìåí ôîðìàíû» áiðëiãií áûëàéøà àíûºòàìàºøû áîëäû. Îíû» îéûíøà, ìàòåðèÿ — åíæàð, àë ôîðìà — áåëñåíäi áîëûï êåëåäi. Ñîíäûºòàí ìàòåðèÿ, ñóáñòðàò ¼çiíi» òàáè¹è åíæàðëû¹ûíà áàéëàíûñòû åøáið ºèìûëìåí iñêå ºàòûñïàéäû. Àë ôîðìà áîëñà òûì áåëñåíäi. Îë ìàòåðèÿíû» ò¾ðií, íåãiçií ¼çãåðòiï, îíû» áàñºà ôîðìà¹à àóûñóûíà ì¾ìêiíäiê æàñàéäû. Îëàé áîëñà, åãåð ôîðìà, îíû» áåëñåíäiëiãi áîëìàñà, ìàòåðèÿíû» åøáið ìà»ûçû äà æîº áîëûï øû¹àäû. Ìiíå, îñû ê¼çºàðàñ Ïëàòîííû» èäåÿñûíà, ÿ¹íè îíû» èäåÿíû àñûðà ä¸ðiïòåãåí ïðîöåñiíå ºàéòà àëûï êåëåäi. Åãåð Ïëàòîí æàëïûíû, èäåÿíû àñûðà ä¸ðiïòåï, ¾ëêåí ºàéøûëûººà ½ðûíñà, Àðèñòîòåëü æàëïû ìåí æåêåíi» àðàñûíäà¹û äèàëåêòèêàíû ò¾ñiíå, ñîë äèàëåêòèêàíû» íåãiçiíäå ïàéäà áîë¹àí ºàéøûëûºòàðäû øåøå àëìàäû. Á½äàí Àðèñòîòåëü

ôîðìàíû» ð¼ëií, îíû» ºûçìåòií, iñ-ºèìûëäà¹û áåëñåíäiëiãií àñûðà ä¸ðiïòåé îòûðûï, ¼çiíi» ôèëîñîôèÿñûíäà èäåàëäûëûºòû àñûðà áà¹àëàó¹à ºàðàé áåò á½ðäû äåóãå áîëàäû. °ðèíå, ì½íäàé àíûºòàìà ä½ðûñ òà øû¹àð. Àðèñòîòåëü, øûíûíäà äà, ¼çiíå äåéiíãi ôèëîñîôèÿíû» òàíûì òåîðèÿñûí òåðå»äåòå òàëäàé îòûðûï, îíäà¹û iëiì ìåí áiëiìíi» íåãiçi ìàòåðèàëäûº, ïðàêòèêàëûº ºûçìåò åêåíií æåòå ò¾ñiíáåäi. ιàí Àðèñòîòåëüäi» ¼çi åìåñ, îë ¼ìið ñ¾ðiï îòûð¹àí îðòà, ê¼íå ãðåê òàðèõûíäà¹û æàóãåðøiëiê ïåí øàïºûíøûëûºòû, ýêîíîìèêàëûº æ¸íå ñàÿñè äà¹äàðûñòàðäû áàñûíàí êåøiðiï îòûð¹àí ºî¹àìäà¹û øåøiëìåéòií ºàéøûëûºòàð êií¸ëi áîëàòûí. Îñû ºàéøûëûºòàðäû» íåãiçií Àðèñòîòåëü ¹ûëûìè áiëiìäåðäi» æ¾éåñií æàñàó àðºûëû øåøïåêøi áîëäû. Àéòàëûº, Àðèñòîòåëüäi» ôîðìàíû àñûðà ä¸ðiïòåói ºàíøà áiðæàºòû áîëñà äà, òàíûì òåîðèÿñûíäà¹û ì¸ñåëåíi òîëûº øåøå àëìàñà äà, ¹ûëûì ¾øií îíû» åðåêøå ìà»ûç àòºàð¹àíûí àéòºàíûìûç æ¼í. Á½ë îéûìûç ºàéøûëûºòû ¸ði ò¾ñiíiêñiç áîëóû äà ì¾ìêií. Äåãåíìåí, Àðèñòîòåëüäi» îéëàó ïðîöåñiíi» ì¸ñåëåëåðiìåí ê¼ï àéíàëûñºàíûí æàºñû áiëåìiç. Îíû» îñû ì¸ñåëåãå àðíàë¹àí “Êàòåãîðèÿëàð”, “Áiðiíøi àíàëèòèêà”, “Åêiíøi àíàëèòèêà”, “Òîïèêà”, òà¹û áàñºà äà å»áåêòåði áàð. Àðèñòîòåëü òàíûì òåîðèÿñûíà Ïëàòîí¹à ºàðà¹àíäà ¸ði ê¼áiðåê, ¸ði òåðå»iðåê ê¼»ië àóäàðäû. Îë á½ë ì¸ñåëåíi Ïëàòîííàí ã¼ði òûì ¼çãåøå ¸ði ò¾ñiíiêòi åòiï áàÿíäàäû. Îë Ïëàòîííû» ìèôêå ñ¾éåíãåí òàíûì òåîðèÿñûíàí áàñ òàðòòû. Åãåð Ïëàòîí òàíûì òåê åñêå ò¾ñiðó, ñàéûï êåëãåíäå, ¾»ãiðãå ºàìàë¹àí àäàìäàðäû» ä¾íèåíi ñûðòòàí ò¾ñêåí ñ¸óëåëåð àðºûëû ¹àíà, åëåñ àðºûëû ºàáûëäàóû äåï åñåïòåñå, Àðèñòîòåëü á½ë òåîðèÿ¹à áàñºàøà ì¸í áåðäi. Îë áiçãå ¸ëi äå òîëûº æåòïåãåí “Ôèëîñîôèÿ òóðàëû” äåãåí òðàêòàòûíäà àäàìäàðäû» òàíûìûí ¾íåìi äàìó áàðûñûíäà ºàðàéäû. Îë Ïëàòîííàí ¼çãåøå, àäàìäû ¾»ãiðäå ºàìà¹àííàí ã¼ði, îëàðäû ñûðòòà¹û æàðûº ñ¸óëåëåðãå ºàðàé æåòåëåéäi. Àðèñòîòåëüäi» îñû áið òå»åói ä¾íèåíi òàíóäû» àºèºàò æîëûíà ºàðàé áàñòà¹àíûí áàéºàéìûç. Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, åãåð àäàìäàð æåð àñòûíäà ¼ìið ñ¾ðñå, îëàðäû» ä¾íèåòàíûìû ºàëàé áîëàð åäi? Æåð àñòûíäà¹û àäàìäàðäû» ¾éëåði ¸ði æàðûº, îëàðäû» iøiíäå íå ò¾ðëi æè¿àç, ºàçûíàëàð, ¸äåìi ñòàòóÿëàð ìåí ñóðåòòåð áàð. Ñîíäàé-àº, îëàðäû» áàºûòòû áîëóûíà ºàæåòòi í¸ðñåëåðäi» á¸ðiìåí êàìòàìàñûç åòiëãåí (Àðèñòîòåëüäi» á½ë àéòûï îòûð¹àíû ºàïàñ ¾»ãiðäåãi àäàìäàðäû ºîë àÿ¹û êiñåíäåóëi, åøáið æàðûº ñ¸óëåíi ê¼ðìåéòií æà¹äàéäà ñóðåòòåãåí Ïëàòîí òåîðèÿñûíà ºàðàìàºàðñû). Áiðຠæåð àñòûíäà¹û àäàìäàð æåð ¾ñòiíäå º½äàéëàð áàð åêåí äåãåí ½çûíº½ëຠ¸»ãiìåëåðäi åñòèäi. Áiðäå æåð ºîç¹àëûï, åíäi îíû» àñòûíäà ò½ðà áåðóãå ì¾ìêiíäiê áîëìà¹àíäûºòàí, àäàìäàð æåð áåòiíå øû¹àäû. Ñîíäà íå áîëàäû? Îëàð òîñûííàí æåðäi, òå»içäi, ñóäû, àñïàíäû, îíäà¹û á½ëòòàðäû ê¼ðiï, ûçû»äàï ñî¹ûï ò½ð¹àí æåëäi» ê¾øií áàéºàï, àñïàíäà¹û ê¾íäi ê¼ðiï, ¹àæàéûï ¸äåìiëiãiíå òàíäàíûï, îíû» á¾êië æåð áåòiíå ò¼ãiï ò½ð¹àí í½ðûíà áàëºûï, àë êåø áîë¹àí ñî», ò¾íãi àñïàí ¸ëåìiíäåãi æûìû»äà¹àí æ½ëäûçäàðäû ê¼ðiï, àéäû» ¸ðò¾ðëi æà¹äàéäà æàðûº øàøàòûíûí ñåçiíiï, òà» ºàëàð åäi. Îñûíû» á¸ðiíåí îëàð: “è¸, ðàñ, º½äàéëàð áàð åêåí, îñû ¹àæàï ä¾íèåëåð ìåí º½áûëûñòàðäû òåê ñîëàð æàðàòàäû” äåãåí ºîðûòûíäû¹à êåëãåí áîëàð åäi. ľíèåíi òàíóäû» îñûíäàé, Àðèñòîòåëü áåéíåëåãåíäåé æîëû — áiðiíøiäåí, Ïëàòîííû» òàíûì òåîðèÿñûíàí, îíû» åñêå ò¾ñiðó èäåÿñûíàí áàñ òàðòó áîëñà, åêiíøiäåí, òàíûìäû áiðòå-áiðòå äàìè êåëå àºèºàòºà áàñòàéòûí ëîãèêàëûº ïðîöåññ äåï ºàðàó. Àðèñòîòåëü òàíûì òåîðèÿñûí îñûëàé áåëãiëi áið äàìó ðåòiíäå ºàðàé îòûðûï, ¸óåëi æåêå òàíóøû ñóáúåêòiíi» æàëïûíû ò¾ñiíóãå ½ìòûëàòûíûí ¼çiíi» “Ìåòàôèçèêà” äåãåí å»áåãiíäå æàí-æàºòû òàëäàï ê¼ðñåòòi. Òàíûì ïðîöåñi ñåçiìäiê ºàáûëäàóäàí áàñòàëàäû åêåí. Îäàí ñî», ò¸æiðèáåãå êåëåäi äå, îë ñåçiìäiê òàíûì ïðîöåñiìåí òû¹ûç áàéëàíûñà îòûðûï, ñàíàäà¹û æàäòà ñàºòàóäû òóäûðàäû. Ѽéòiï, ò¸æiðèáåäå àäàì¹à æåêå çàòòàð òóðàëû áiëiì áåðiëåäi åêåí. Îñû ò¸æiðèáåäåí êåéií àäàì áiëiìiíi» ïðàêòèêàëûº íåãiçi ºàëûïòàñàäû. Àéòàëûº, åìøiíi» æàëïû àäàìäû, àáñòðàêòûëû àäàìäû åìåñ, æåêåëåãåí èíäèâèäòi åìäåóäåí àë¹àí ò¸æiðèáåñi ¹ûëûì ¾øií ¾ëêåí ð¼ë àòºàðàäû. Îäàí ñû òàíûìíû» ñàòûñû — ¼íåð äå, Àðèñòîòåëüäi» àéòóûíøà, ò¸æiðèáåíi» íåãiçiíäå ïàéäà áîëàäû åêåí. Îñû¹àí áàéëàíûñòû îë ò¸æiðèáå æåêåëåãåí çàòòàðäû áiëó áîëñà, ¼íåð — æàëïû ìåí ñåáåïòåðäi» íåãiçií áiëó. Îñû ¼íåðäi áiëãåí æàíäàð — äàíà àäàìäàð. ´éòêåíi îëàðäû» îñû çàòòàð òóðàëû ½¹ûìû áàð. Îëàð á½ë çàòòàðäû» ºàéäàí øûººàíûí, íå ñåáåïòåí ïàéäà áîë¹àíûí áiëåäi. Îäàí ñû ñàòû — ¹ûëûìäàð. Îëàðäû» å» æî¹àð¹û ò¾ði — ½ñòàíûìäàðäû òàíó¹à áà¹ûòòàë¹àí ôèëîñîôèÿ. Àðèñòîòåëüäi»

òàíûì òåîðèÿñû Ãåãåëüäi» “Ðóõ ôåíîìåíîëîãèÿñûíäà¹û” áiëiìíi» ºàëûïòàñó æîëäàðûí ê¼ç àëäûìûç¹à åëåñòåòåòiíií àéòà êåòêåíiìiç æ¼í áîëàð. Ñûðòòàé áîëñà äà, á½ëàðäû» ¼çàðà ½ºñàñòû¹û áàð. ´éòêåíi Ãåãåëü Àðèñòîòåëüäi» ôèëîñîôèÿñûíàí ê¼ïòåãåí îéïiêiðëåðäi ºàáûëäàï àëäû. Áiðຠ¹ûëûì, Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, ¼íåðäåí ãíîñåîëîãèÿëûº íåìåñå òàíûìäûº íåãiçäå åìåñ, ¼çiíi» ¸ëåóìåòòiê áåëãiñi àðºûëû åðåêøåëåíåäi. ±ûëûìíû» ºî¹àìäûº º½áûëûñ åêåíäiãi òóðàëû æà»à çàìàíäà¹û îéøûëäàðäû» ê¼çºàðàñûíà Àðèñòîòåëüäi» æàºûíäàï êåëãåíiíå òà» ºàëàñû». Ñàéûï êåëãåíäå, Àðèñòîòåëüäi» òàíûì òåîðèÿñû ñåíñóàëèçìíåí (ñåíñóà — ëàòûí òiëiíäå “ò¾éñiê”) áàñòàëûï, ðàöèîíàëèçìãå (“ðàöèî” — ëàòûí òiëiíäå “àºûë”) êåëiï àÿºòàëàäû. ʼíå ãðåê ä¸óiðiíäå îñû åêi ½¹ûìíû» åêåói äå áîë¹àíû àíûº. Åíäåøå, òàíûìäû ò¾éñiêòåí, ò¸æiðèáåäåí àºûë¹à, áiëiìãå, ¹ûëûì¹à ºàðàé ¼òòi äåï, Àðèñòîòåëüäi» îéûí ò½æûðûìäàóûìûç îíû» ê¼çºàðàñûíà æàñàë¹àí ºèÿíàò åìåñ. °ðèíå, ñûðò ºàðà¹àíäà ñîëàé áîëûï ê¼ðiíåði äàóñûç. ÁiðຠÀðèñòîòåëü “Ìåòàôèçèêà” äåãåí å»áåãiíäå òàíûì òåîðèÿñûíäà¹û îéëàó ìåí áîëìûñòû» òåïå-òå» êåëiï, øàìàëàñïàéòûí áîëìà¹àíû ìà äåãåí ñ½ðàººà ¼çi æàóàï áåðåäi: áiëiì ºóàòû æà¹ûíàí æàëïû¹à, àêòóàëäûëû¹û æà¹ûíàí äàðà¹à áà¹ûòòàëàäû. Ìiíå, æàëïû¹à ½ìòûëàòûí áiëiìíi» á¸ðií îéëàó êåçiíäå àðºûëû áåëãiëi áið ôîðìà¹à ò¾ñiðiï, çåðòòåó ºàæåò. Ñîíäûºòàí Àðèñòîòåëüäi» ôîðìàíû àñûðà ä¸ðiïòåãåíi à¹àò áîë¹àíûìåí, ñîë ê¼íå ãðåê ä¸óiðiíäå æà»à ¹ûëûìíû», êåéií îðòà ¹àñûð ìåí æà»à ä¸óiðäå åðåêøå ð¼ë àòºàð¹àí ê¼ïòåãåí áiëiìäåðäi» ñ¾éåíåð íåãiçi áîë¹àí ôîðìàëüäû ëîãèêàíû òóäûðäû. Àðèñòîòåëü æàñà¹àí îñû ¹ûëûìíû» (ôîðìàëüäû ëîãèêàíû») àòºàð¹àí ìà»ûçûí àéòûï æåòêiçó ºèûí øû¹àð. Îíû» òàíûì òåîðèÿñûíà äà, ä¾íèåòàíûì¹à äà òiêåëåé ºàòûñû áîëäû. Îë ¼çi ïàéäà áîë¹àí ä¸óiðäåí áàñòàï òåê ëîãèêà áîëûï ºàíà ºàë¹àí æîº, ñîíûìåí áiðãå îë ¸ëåìäi, ä¾íèåíi, òàáè¹àòòû òàíóäû» ¸äiñiíå àéíàëà áàñòàäû. Òåê XVIII ¹àñûðäû» àÿ¹û ìåí XIX ¹àñûðäû» áàñûíäà êëàññèêàëûº íåìiñ ôèëîñîôèÿñûíäà äèàëåêòèêàëûº ëîãèêà òàíûì òåîðèÿñû ðåòiíäå ¼ìiðãå êåëãåí ñî» ¹àíà, á½ë ëîãèêà ¼çiíi» á½ðûí¹û ¸ìáåáàïòû, æàí-æàºòû òåãiñ ºàìòû¹àí ìà»ûçûíàí àéûðûëà áàñòàäû. Áiðຠæà»à çàìàííû» ìàòåìàòèêàëûº ëîãèêàñû, òië áiëiìiíå ºàòûñû áàð iëiìäåð — ëèíãâèñòèêà ìåí ñåìàíòèêàëûº ëîãèêàëàðû îñû ôîðìàëüäûº ëîãèêàäàí êåëiï øûºòû. Åíäåøå, ôîðìàëüäû ëîãèêàíû» ºàçiðãi æàðàòûëûñòàíó ñàëàñû ìåí æåêåëåãåí ¹ûëûìäàð ¾øií ¸ëi äå ¼òå ìà»ûçû çîð åêåíií åñiìiçäå ½ñòà¹àíûìûç ä½ðûñ. ÁiðຠÀðèñòîòåëüäi» òàíûì òåîðèÿñû ìåí ôîðìàëüäû ëîãèêàñû òåê ðàöèîíàëäû, èäåàëäû áîëûï øûººàíäûºòàí, îëàð àäàì òóðàëû ì¸ñåëåäåí á¼ëiíiï ºàëäû ¹îé?! °ñiðåñå, ôîðìàëüäû ëîãèêàäà¹û ñèëëîãèçìäåð ìåí ä¸ëåëäåìåëåð àäàìíàí, îíû» iøêi ä¾íèåñiíåí ºîë ¾çiï êåòòi åìåñ ïå äåãåí ñàóàë äà ïàéäà áîëàäû. Ñàóàë¹à æàóàï: Àðèñòîòåëü îñû áiëiì ìåí ¹ûëûì àðºûëû àäàìäû òàíó¹à æàºûíäàé ò¾ñåäi. Áiðຠá½ë àäàì¹à ºàðàé áàñòàë¹àí æîë ¼òå àóûð, ¸ði ºàéøûëûººà òîëû. Îíû» îéûíøà, iëiì àºûëäû æàí¹à ¹àíà îðíàëàñºàí. Åíäåøå, æàííû» áið ò¾ði — àºûëäû æàí òåê àäàì¹à ¹àíà ò¸í. Îë äåíåäåí á¼ëåê, îºøàó ¼ìið ñ¾ðåäi. Îéëàó 츻ãi. ´éòêåíi, àºûë åøóàºûòòà äà æîéûëìàéäû ¸ði ºèðàï òàëºàíäàëìàéäû. Îë ¼òå º½äiðåòòi æ¸íå åøòåìåãå áà¹ûíûøòû åìåñ. Á½ë òåîðèÿëûº àºûë. Àë åíäi áîëìûñòû ìàòåðèÿ æ¸íå ôîðìà äåï åêiãå á¼ëóãå áàéëàíûñòû Àðèñòîòåëü àºûëäû äà åêiãå á¼ëåäi. Îíû» îéûíøà, ¸ði ïàéûìäàóøû, ¸ði åíæàð àºûë áàð. Ñîíäàé-àº, ¸ði áåëñåíäi, ¸ði æàñàìïàç àºûë äà ¼ìið ñ¾ðåäi. Îíû» áiði — ìàòåðèÿ¹à ò¸í, åêiíøiñi — ôîðìà¹à ñ¸éêåñ êåëåäi. Àºûëäû» ºàíäàé ò¾ði áîëìàñûí, ñàéûï êåëãåíäå, îë º½äàé¹à êåëiï òiðåëåäi. Àðèñòîòåëüäi» àºûëäû º½äàé¹à ¸êåëiï òiðåói, ôîðìàíû àñûðà ä¸ðiïòåóiìåí òû¹ûç áàéëàíûñòû åêåíäiãi ¼çiíåí ¼çi ò¾ñiíiêòi. ´éòêåíi îíû» îéûíøà, ôîðìàëàðäû» ôîðìàñû áàð. Àë îë — º½äàé. Ìiíå, îðòà ¹àñûðäà¹û äiííi» øû¹óûíà íåãiç áîë¹àí îñû èäåÿ øû¹àð. Ñîíäàé-àº, Áàòûñòà¹û îðòà ¹àñûðëûº ñõîëàñòèêàíû» íåãiçií ºàëàóøû Ôîìà Àêâèíñêèé “ôîðìàëàðäû» ôîðìàñû — º½äàé” äåï àøûºòàí àøûº àéòºàíû äà îñûäàí êåëiï øû¹àäû. Àðèñòîòåëüäi» ôîðìàíû àñûðà ä¸ðiïòåói º½äàé òóðàëû ½¹ûìäû àëûï êåëäi. Ôîðìàëàð ¾ø íåãiçäå ¼ìið ñ¾ðåäi åêåí: º½äàéäà — àêòóàëäû æ¸íå ìàòåðèÿñûç, òàáè¹àòòà — àêòóàëäû æ¸íå ìàòåðèàëäû, æàíäà — ïîòåíöèàëäû æ¸íå ìàòåðèÿñûç. Ìiíå, îñûäàí êåëiï Àðèñòîòåëü áiëiì òàíûìíàí á½ðûí ¼ìið ñ¾ðãåí äåï åñåïòåéäi. ̽íäàé ïiêiðäi» íåãiçi àºûëäû» åíæàð, ñåëºîñ áîëóûìåí ºàòàð, îíû» áåëñåíäi ¸ði æàñàìïàç íåãiçäå

¼ìið ñ¾ðåòiíií ä¸ëåëäåéäi. Ѽéòiï, Àðèñòîòåëü áiëiìäi äàìûï îòûðàòûí ïðîöåññ äåãåí èäåÿñûí áàñºàøà íåãiçäå æàíäàíäûðà ò¾ñòi. Àðèñòîòåëüäi» òàíûì òåîðèÿñû ìåí ëîãèêàñûíà ºûñºàøà øîëó æàñàé îòûðûï, îíû» àäàì òóðàëû iëiìiíå äå êå»iðåê òîºòàëóûìûç ºàæåò. ´éòêåíi ½ëû îéøûëäû» òàíûì òåîðèÿñû ìåí ëîãèêàñû òåîðèÿëûº iëiì íåãiçiíå, àë îíû» ýòèêàñû ìåí ïðàêòèêàñû, ýñòåòèêàëûº ê¼çºàðàñû àäàìíû» ºûçìåòi àðºûëû iñêå àñàòûí ïðàêòèêàëûº ôèëîñîôèÿ íåãiçiíäå ºàëàíäû ¹îé. Àðèñòîòåëü ¼çiíå äåéiíãi ôèëîñîôòàðäû», å» àëäûìåí Ñîêðàò ïåí Ïëàòîííû» ê¼çºàðàñòàðûí òàëäàé êåëiï, îëàðäû» òåðå» îéëû ïiêiðëåðiíå æ¾ãiíåäi. Îíû» îéûíøà, ïðàêòèêàëûº iëiìäåð — ýòèêà ìåí ñàÿñàòòû» àäàì ºûçìåòiíå òiêåëåé êàòûñû áàð. Îëàð àäàì îéëàðû ìåí ¸ðåêåòiíi» iñêå àñóûí àéðûºøà àéºûíäàéäû. ´éòêåíi àäàìãåðøiëiê ïåí çåðäå àäàìíû» ¼ç åðêiíi» ºàëàóûìåí òû¹ûç áàéëàíûñòû. Ñîíûìåí áiðãå ¼ç áåòiìåí íåìåñå åðiêñiç iñ-ºèìûëäàð æàñàó àäàìíû» iøêi ðóõàíè ä¾íèåñiíå òiêåëåé ºàòûñòû. Àäàìãåðøiëiê — àäàì æàíûíû» ºàáûëäàï àë¹àí ðóõàíè ñàïàñû. ´ç òàáè¹àòûíàí òûñ æàºñû àäàìíû» áîëóû ì¾ìêií åìåñ. Òàáè¹àò áiçãå èãiëiêòi ºàáûëäàéòûí ì¾ìêiíäiêòåðäi ¹àíà áåðåäi. Ñîäàí áàðà-áàðà îë ì¾ìêiíäiêòåð øûíäûººà, øûí ì¸íiíäåãi içãiëiêêå, àäàì æàíûíû» æàºñû ñàïàëàðûíû» áiðiíå àéíàëàäû. Içãiëiêòåðäi ºàáûëäàï àëó åêi íåãiçãi ïðîöåñêå áàéëàíûñòû. Áiði — îºûï áiëiì àëó¹à, àë åêiíøiñi, ¸ñiðåñå, àäàìãåðøiëiê — ò¸ëiì-ò¸ðáèåãå áàéëàíûñòû. Òåê ò¸ëiì-ò¸ðáèå ¹àíà àäàìãåðøiëiê ïåí çåðäåëiëiêòi àäàì áîéûíà ñi»iðå àëàäû. Àðèñòîòåëü á½ë æåðäå ò¸ëiì-ò¸ðáèåãå áàéëàíûñòû: “°ðêiì ¼çiíi» ìiíåçiíå ¼çi æàóàïòû” äåãåí ïiêið àéòòû. ̽íäàé ïiêiðäi» êåéií æà»à çàìàíäà äà ºàéòàëàí¹àíûí àòàï ¼òêåí æ¼í. Æà»à ä¸óið îéøûëäàðû àäàì ¼ç òà¹äûðûíû» ºîæàñû, îë ¼ç äðàìàñûíû» àêòåði äåï á½ë ì¸ñåëåíi æà»à òàðèõè æà¹äàéäà æà»àøà äàìûòà ò¾ñòi. Ñîíûìåí áiðãå Àðèñòîòåëü ò¸ðáèåøiãå, ÿ¹íè ò¸ðáèåëåóøi àäàì¹à ¾ëêåí ê¼»ië àóäàðàäû. Îíû» îéûíøà, å» áàñòû íåãiçãi ò¸ðáèåøi — ìåìëåêåò æ¸íå îíû» çà» øû¹àðóøû îðãàíû. Îëàð îñû ìåìëåêåòòåãi àçàìàòòàðäû ò¸ðáèåëåóäå åðåêøå ð¼ë àòºàðó¹à òèiñ. Àäàì ¼çiíi» ðóõàíè êàáiëåòòåðií ¾íåìi æåòiëäiðå æ¸íå æàòòûºòûðà îòûðûï, çîð æå»iñòåðãå æåòåäi. Ñîíäàé-àº, Àðèñòîòåëü àäàìíû» iøêi ðóõàíè ñàïàëàðûí æåòiëäiðóäåãi ïàéäà áîëàòûí äèàëåêòèêàëûº ºàéøûëûºòàð¹à äà æàí-æàºòû òîºòàëäû. ̽íäà åêi æ຺à êåòåòií ½øºàðûëûº, ñû»àðæàºòûºòàð áàð. Àðèñòîòåëü á½ë ºàðàìà-ºàðñûëûºòàðäû “àðàëûº” æ¸íå “îðòàøàëûº” äåï á¼ëiï ºàðàäû. Åãåð îñû åêåóiíi» äèàëåêòèêàëûº áiðëiãi áîëìàñà, àäàìíû» ºàáiëåòi ¼ç ºàñèåòiíåí àéûðûë¹àí áàòïຠñèÿºòû îðòà¹à ò¾ñåäi. Àéòàëûº, áàòûëäûºòû» òûì àñºàí ê¼ï áîëóû — åññiç åðëiêêå, àë áàòûëäûºòû» åøºàíäàé áåëãiñi æîº áîëñà, îë ºîðºàºòûººà ¸êåëåäi. Ñîíäàé-àº, èãiëiê — åêi ºàðàìà-ºàðñû øåêòi» àðàñûíäà¹û ½íàìäû iñòåð, àë îë åêi øåêòi» åêåói äå æàìàí: áiðåói — ìîëøûëûº, åêiíøiñi — òàïøûëûº. ĸë ñîë ñèÿºòû ºàéûðûìäûëûº òà åêi ò¾ðëi æà¹äàéäû» àðàñûíäà¹û ðóõàíè ê¾éëåð ìåí ºàñèåòòåð; îë åêi øåòêi æà¹äàéäû» åêåói äå òåðiñ æà¹äàé: áiðåói — ûñûðàïøûëäûº, åêiíøiñi — òàïøûëûº. ̸ñåëåí, òàçà íèåòòiëiê — º½ìàðëûº ïåí ë¸ççàò ñåçiìíi» æîºòû¹ûíû» àðàëû¹û, á½ë åêåóiíi» áiði º½ìàðëûº — ûñûðàïøûëäûº, åêiíøiñi — òàïøûëûº. Ìûðçàëûº — ñàðà»äûº ïåí ûñûðàïøûëäûºòû» àðàëû¹û. ²àëæû»äà¹û, îéûí-ñàóûºòà¹û òàïºûðëûº áið æà¹ûíàí, áåéïiëàóûçäûºòû», á½çûë¹àíäûºòû» æ¸íå, åêiíøi æà¹ûíàí, òîïàñòûºòû» àðàëû¹û. Êàðàïàéûìäûëûº áið æà¹ûíàí — ò¸êàïïàðëûºòû» æ¸íå åêiíøi æà¹ûíàí, ½ÿëøàºòûºòû» àðàëû¹ûíäà¹û àäàìãåðøiëiê ºàñèåò. Içãiëiê — áið æà¹ûíàí — ìàºòàíøàºòûºòû», ìåíìåíäiêòi», àñà º½ìàðëûºòû» æ¸íå åêiíøi æà¹ûíàí — ì¾ñ¸ïiðëiêòi» àðàëû¹û. Ìiíå, îñû äèàëåêòèêàëûº ºàðàìàºàðñûëûºòàðäû Àðèñòîòåëü àéòºàí “àðàëûº” æ¸íå “îðòàøàëûº” àðºûëû ¸ði ºàðàé æàë¹àñòûðà áåðóãå áîëàäû. Åíäåøå, áiëiì (ìûíàíäàé ñû»àðæàºòûºòàð áiëiìíi» æîºòû¹ûíàí øû¹àð) içãiëiêòi» íåãiçi äåãåí Ñîêðàòòû» ïiêiði ä½ðûñ ïà? Ñîêðàò “°ðêiì áiëiììåí ºàðóëàí¹àí áîéäà, æàºñûëûººà ºàðñû ò½ðìàéäû” äåï àòàï ê¼ðñåòòi ¹îé. ̽íäàé ºà¹èäàíû» ºàéøûëûººà ¸êåëåòiíií Àðèñòîòåëü ¼ç øû¹àðìàëàðûíäà àéºûíäàï áåðäi. Àéòàëûº, æàºñûëûº ïåí ç½ëûìäûº òóðàëû áiëiìãå èå áîëó æ¸íå îíû ïðàêòèêàëûº iñòå ïàéäàëàíó áiðäåé åìåñ åêåí. ´éòêåíi íèåòi á½çûº àäàìäàð æàºñûëûº ïåí ç½ëûìäûºòû» àðàºàòûíàñûí áiëå ò½ðà, ¼ç îéûíøà iñ àòºàðìàé ìà? Ñîíäàé-àº, ½ñòàìñûç àäàìäàð ºàòòû òîë¹àíûñ, ¹àøûºòûº ñåçiì ¾ñòiíäå ¼çiíi» íå iñòåï, íå ºîé¹àíûí áiëìåói äå ì¾ìêií. Åíäåøå, Ñîêðàòòû» içãiëiê àºûëäû» àæûðàìàñ ºàñèåòi äåï ñàíàóû ä½ðûñ åìåñ. Îñûäàí

êåëiï: “Ñîíäà ºàëàé, içãiëiê ïåí àºûë áið-áiðiíå ºàðàìàºàðñû áîë¹àíû ìà” äåãåí ñ½ðຠòóàäû. Ñîêðàòòû» ê¼çºàðàñûí ñûíàé îòûðûï, Àðèñòîòåëü ¸ðèíå, “àºûë ¼òå ºàæåò-àº, áiðàº, ºàéûðûìäûëûººà, içãiëiêêå æåòóäi» áiðäåí-áið æà¹äàéûí îë æàñàé àëìàéäû” äåéäi. Æî¹àðûäà àéòûï ¼òêåíäåé, áàòûëäûº — áið-áiðiíå ºàðàìàºàðñû ò½ð¹àí ñû»àðæàºòûºòàðäû» ä¸ë îðòàñû. Òåê ïðàêòèêàëûº, iñ-¸ðåêåòòå ¹àíà àäàì îñû îðòàíû òàáà àëàäû. °éòïåñå, îë ñû»àðæàºòûºòàðäû» áiðiíå ò¾ñiï êåòói ì¾ìêií. Áið ò໺àëàðëû¹û, îñû ïiêiðäi æà»à çàìàíäà êëàññèêàëûº íåìiñ ôèëîñîôèÿñûíû» iðãåòàñûí ºàëàóøû È. Êàíò òà ºàéòàëà¹àí áîëàòûí. Îíû» îéûíøà, äàíàëûº ïåí íàäàíäûºòû» àðàñûíû» æàºûíäû¹û ñîíøà, îíû» áiðiíi» ¾ñòiíäå êåëå æàòûï, åêiíøiñiíå ºàëàé ¼òiï êåòêåíi»äi áiëå àëìàé ºàëàñû». Ñîíûìåí Àðèñòîòåëü ¼çiíi» àäàìãåðøiëiê ïåí ïàðàñàòòûëûº òóðàëû ê¼çºàðàñûíäà, Ïëàòîííû» æî¹àðû èãiëiê æàëïûäà, èäåÿäà äåãåí ïiêiðií ñûí¹à àëäû. Îíäàé èãiëiê àäàìíû» ºîëû æåòïåéòií í¸ðñå. Àë èãiëiê ñàïà êàòåãîðèÿñûìåí àë¹àíäà — içãiëiê, ì¼ëøåð êàòåãîðèÿñû áîéûíøà — ì¼ëøåð, ºàòûíàñ êàòåãîðèÿñûíäà — ïàéäàëûëûº, óàºûò êàòåãîðèÿñûíäà — û»¹àéëû øàº, êå»iñòiê êàòåãîðèÿñûíäà — æà¹ûìäû ìåêåí-æàé. Ѽéòiï, èãiëiê åøºàíäàé äà æàëïûëûººà æàòïàéäû. Îë ¸ðò¾ðëi æà¹äàéäà, ¸ðóàºûòòà ¸ðò¾ðëi. Åíäåøå, àäàìíû» àäàìäûº áåëãiñiíi» ¼çi îíû» çåðäåëi ºûçìåòiìåí òû¹ûç áàéëàíûñòû. Æàííû» àºûëû, Àðèñòîòåëüäi» àéòóûíøà, ïðàêòèêàëûº ¼ìiðìåí ½øòàñûï æàòàòûí áîë¹àíäûºòàí ïàéûìäàóøû àºûë áîëûï êåëåäi. Ïàéûìäàóøû àºûë, áið æà¹ûíàí — ïðàêòèêàëûº àºûë, åêiíøi æà¹ûíàí — ïðàêòèêàëûº àºèºàò. Îëàð àäàìäàðäû» ê¾íäåëiêòi iñ-¸ðåêåòiìåí ñàáàºòàñûï æàòàäû. Ïðàêòèêàëûº ïàéûìäàóøû àºûë — àäàìíû» ¼ç iñ-¸ðåêåòií áåëãiëi áið æà¹äàéìåí ñ¸éêåñòåíäiðiï, ¸áäåí ¼ëøåï-ïiøiï àëûï ºèìûëäàóû. Àäàì àëäûíà áåëãiëi áið ìàºñàò ºîéûï áàðûï, iñ-¸ðåêåòêå ê¼øåäi. Ñîíäûºòàí ïðàêòèêàëûº ïàéûìäàóøû àºûë áàéñàëäûëûºòû, ñàáûðëûëûºòû òàëàï åòåäi. ´éòêåíi òûì º½ìàðëûººà ¸óåñòåíó æ¸íå ñîë ñèÿºòû ºàé¹û¹à òûì áåðiëó ïðàêòèêàëûº àºûëäû» áiðòiíäåï òîçà áåðóiíå ¸êåëiï ñî¹àäû. Àë ïðàêòèêà ¾øií ò¸æiðèáå àñà ºàæåò. Ñîíäûºòàí áîëàð, æàñòàð æà¹û, ê¼áiíåñå, ïðàêòèêàëûº iñ àòºàðà àëìàé, ¼ìiðäå ¼çiíi» ä¸ðìåíñiçäiãií ê¼ðñåòåäi. Àë ïðàêòèêàëûº iñêå áåéiì àäàìäàð ê¼ï æà¹äàéäà îòáàñûí æ¸íå ìåìëåêåòòi áàñºàðà àëàäû. Ñåáåái îëàðäû» ïðàêòèêàëûº iñ- ¸ðåêåòòåði ýêîíîìèêàìåí æ¸íå ñàÿñàò ñàëàñûìåí òû¹ûç áàéëàíûñòû. Áiðຠïðàêòèêàëûº àºûëäû Àðèñòîòåëü òûì àñûðà áà¹àëàóäàí àóëàº. Îë ïðàêòèêàëûºòû ºàéûðûìäû êå»åñïåí, ê¼ðåãåíäiêïåí, çåðäåëiëiêïåí, îéëàï òàïºûøòûºïåí ½øòàñòûðà ºàðàéäû. °ñiðåñå, çåðäåëiëiê ïðàêòèêàëûº àºûëäû» ºàðàìà–ºàðñû áàëàìàñû ñèÿºòû. ´éòêåíi ïðàêòèêàëûº àºûë ¼ç ¸ðåêåòií æ¾ðãiçåäi, çåðäåëiëiê áîëñà òåê ñûíàï-ìiíåó ð¼ëií àòºàðàäû. Ïðàêòèêàëûº àºûë, ¸ðèíå, îéëàï òàïºûøòûº ºàñèåò åìåñ. Äåãåíìåí, îíñûç ïðàêòèêàëûº àºûë ¼ìið ñ¾ðå àëìàéäû. Îéëàï òàïºûøòûº áåëãiëi áið ìàºñàòòû iñêå àñûðó¹à ºàæåòòi àìàë ðåòiíäå äå ê¼ðiíåäi. Åãåð ìàºñàò æàºñû ¸ði òèiìäi áîëñà, îéëàï òàïºûøòûºòû ìàºòàó¹à ò½ðàðëûº. Àë ìàºñàò æàìàí, ¸ði àðàì íèåòòi áîëñà, îíäà îéëàï òàïºûøòûº ¼òå ºàóiïòi. Ìiíå, ñîíäûºòàí ïðàêòèêàëûº àºûë ìåí îéëàï òàïºûøòûº áið-áiðiíå ½äàéû ºûçìåò åòóãå òèiñ. Ñîíäûºòàí ïðàêòèêàëûº àºûë, Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, åêiãå á¼ëiíåäi. Áiði — æåêå ò½ðìûñòûº èãiëiêêå æåòó ¾øií ºàæåòòi ïðàêòèêàëûº àºûë, àë åêiíøiñi — ýêîíîìèêàëûº, çà» øû¹àðóøûëûº, ñàÿñàòøûëäûº ºûçìåòêå êàæåòòi àºûë. Àðèñòîòåëü àäàìäàðäû» iñ-¸ðåêåòiíå åðåêøå ê¼»ië á¼ëå îòûðûï, îíû àäàìãåðøiëiê-ñàÿñè ºûçìåò æ¸íå øû¹àðìàøûëûº äåï åêiãå á¼ëåäi. Îëàð ¼çàðà áiðëiêòå. Áiðຠîëàðäû» àðàñûíäà àéûðìàøûëûºòàð áàð. Îëàðäû» áiðëiãi — åêåói äå àºûëäû æàííû» ïàéûìäàóøû º½ðàìäàñ á¼ëiãi åêåíäiãiíäå. Àë îëàðäû» àéûðìàøûëû¹û — øû¹àðìàøûëûº ïåí àäàìãåðøiëiêòi àéûðà áiëóìåí ñ¸éêåñ. ´éòêåíi, øû¹àðìàøûëûº — ñûðòºû ìàºñàò, îë ¼íåð ¾øií ºûçìåò åòåäi, àë àäàìãåðøiëiê áîëñà, îë àäàìíû» iøòåé ¼çiíå-¼çi ºîé¹àí ìàºñàòû. ´éòêåíi àäàìãåðøiëiê ºûçìåò áåëãiëi áið ìàºñàòòû àäàìíû» ¼çiíi» ºàëàï àëóûìåí òû¹ûç áàéëàíûñòû. Åíäåøå, îë àäàìíû» åðêiíäiãiìåí ½øòàñûï æàòûð. Àäàìãåðøiëiê ºûçìåòiíäå àäàì ¼çií–¼çi æàðàòàäû. Àë øû¹àðìàøûëûºòà àäàì ¼çãåíi òóäûðàäû. Åíäåøå, á½ë åêåói áiði-áiðiìåí ¼òå òû¹ûç áàéëàíûñòû, ¸ði áið-áiðiíå ºàðàìà-ºàðñû ïðàêòèêàëûº ºûçìåò. Ñîíäûºòàí áîëàð Àðèñòîòåëü ïðàêòèêàëûºòû àäàì ºûçìåòiíi» ò¼ìåíãi ò¾ði äåï åñåïòåéäi. Äåãåíìåí, àäàìäàðäû» iñ-¸ðåêåòi îñû ïðàêòèêàëûº àºûëìåí òû¹ûç ºàáàòòàñûï æàòàäû. Áiðຠàäàì áîëñà, Àðèñòîòåëü-

äi» îéûíøà, ä¾íèåäåãi å» ò¸óið æàðàòûë¹àí æàí åìåñ ê¼ðiíåäi. Ñîë ñåáåïòåí àäàìíû» ºûçìåòi áàñºà ñàëàäà áà¹àëàíó¹à òèiñ. Îíäàé ñàëà ýêîíîìèêà ìåí ñàÿñàò åêåí. Ïðàêòèêàëûºòû» îñû áið ¸ðò¾ðëi æàºòàðûíà æàí-æàºòû ¸ði æåòå òîºòàëûï îòûð¹àí ñåáåáiìiç ñîíàó ê¼íå ãðåê ä¸óiðiíäå ¼ìið ñ¾ðå îòûðûï, Àðèñòîòåëü àäàì ºûçìåòiíi» ïàéûìäàóøûëûº ïåí çåðäåëiëiê æà¹ûíàí áà¹àëàíàòûíûí ê¼ðå áiëäi. Ôèëîñîôèÿ òàðèõû ê¼ðñåòiï áåðãåíäåé, ïàéûìäàó êåéií êåëå æà»à ä¸óið ôèëîñîôèÿñûíäà ïðàêòèêàíû» áið-ຠæà¹ûí ºàìòûï, àäàì àºûëûíû» áið ¹àíà ê¼ðiíiñi åêåíií òàíûòòû. Ñîíäûºòàí æà»à ä¸óiðäåãi æàðàòûëûñòàíó ¹ûëûìû ìåí îíû» ¼êiëäåði îñû ïàéûì¹à ñ¾éåíäi äåñåê, àðòûº àéòºàíäûº áîëìàñ. ̽íäàé ïiêiðäi êåçiíäå Ãåãåëü äå ¼çiíi» “Ôèëîñîôèÿ òàðèõû òóðàëû ëåêöèÿëàðûíäà” àòàï ê¼ðñåòòi ¹îé. Îë òiïòi, êëàññèêàëûº íåìiñ ôèëîñîôèÿñûíà äåéiíãi ä¸óiðäi ïàéûìäàó ä¸óiði äåï åñåïòåäi. Àë åíäi àäàìíû» ºûçìåòií êå»iíåí ºî¹àì ¼ìiðiìåí, îíû» øû¹àðìàøûëûº å»áåãiìåí òû¹ûç áàéëàíûñòûðà ºàðàó çåðäåëiëiêêå æàòàäû. Øûíûíäà äà, îë òåê æàëà» ïðàêòèêà àðºûëû åìåñ, àñà çîð æàí-æàºòû ºàìòûë¹àí ò¸ëiì-ò¸ðáèåìåí ºàëûïòàñàäû. Òåê çåðäåëiëiê ºàíà àäàìãåðøiëiêêå, ïàðàñàòòûëûººà áàñòàéäû. ´éòêåíi çåðäåëiëiê ïàéûìäàó¹à ºàðà¹àíäà ¸ëäåºàéäà çîð ä¾íèåòàíûìäû ºàìòèäû. Îë áîëàøàºòû ê¼ðå áiëóãå æîë ñàëûï, àäàìíû» îéûí äèàëåêòèêàëûº îéëàóìåí ½øòàñòûðàäû. Åíäåøå, Àðèñòîòåëüäi» àéòóûíøà, ñàÿñàò àäàìäàðäû àäàìãåðøiëiêêå, ïàðàñàòòûëûººà ò¸ðáèåëåóäå ìà»ûçäû ð¼ë àòºàðàäû. Àðèñòîòåëüäi» ºî¹àìäûº-ñàÿñè ê¼çºàðàñû îíû» “Ñàÿñàò” äåï àòàëàòûí å»áåãiíäå àéºûí ê¼ðiíiñ òàïòû. Îíû» îñû øû¹àðìàñû “Ýòèêàìåí” ñàáàºòàñà êåëiï, áiðò½òàñ iëiì º½ðàéäû. ´éòêåíi îíû» “Ñàÿñàò” äåãåí øû¹àðìàñûíäà¹û àäàì àëäûìåí ¼çiíi» àäàìãåðøiëiê ºàñèåòòåðiìåí ¹àíà àéðûºøà äàðàëàíó¹à òèiñ. Içãi íèåòñiç àäàì íà¹ûç á½çûë¹àí ¸ði ä¼ðåêi æàí. Ñîíäàé-ຠîë æûíûñòûº ºàòûíàñ ïåí òàì຺à äåãåí º½ìàðëûº æà¹ûíàí, õàéóàííàí åøáið àéûðìàøûëû¹û æîº æàíóàð áîëûï øû¹àäû. Ñàÿñàòòû» ¸äiñi ¹ûëûìè òàëäàó ¸äiñi ñèÿºòû åðåêøåëåíåäi. Åíäåøå, ¸ðáið ºî¹àìäûº, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñòû ¹ûëûìè æà¹ûíàí àëûï, òåðå» òàëäàó ºàæåò. Ìåìëåêåò äåãåíiìiç íå? Ìiíå, îñû ñ½ð຺à æàóàï áåðå êåëiï, Àðèñòîòåëü ìåìëåêåò áàðëûº àäàìäàðäû» ºî¹àìäûº ò½ðìûñûíû» ôîðìàñû äåäi. Ñîíäàé-ຠìåìëåêåò àäàìäàðäû» ñàÿñè º½ðûëûñû äåï æàóàï áåðåäi. ̽íäàé ñàÿñè º½ðûëûñ áàðëûº àçàìàòòàð ¾øií çà»íû» ¾ñòåìäiê åòóií òàëàï åòåäi. Çà»äûëûº, çà» ¾ñòåìäiê åòïåãåí æåðäå ñàÿñè º½ðûëûì äà áîëìàéäû, àçàìàòòàð ¼ç áåòiìåí êåòiï, ºî¹àìíû» ¼ìiði º½ðó¹à àéíàëàäû. Øûíûíäà äà, îñû ê¼íå ãðåê çàìàíûíäà¹û ½ëû îéøûëäû» îé-ïiêiðëåðiíå ¾»iëå îòûðûï, áiçäi» åëiìiçäåãi ñû æûëäàðû çà»ñûç iñ-¸ðåêåòòåðäi» ¼ðøiï êåòói, ñ¼éòiï, îëàðäû» ìåìëåêåòiìiçäi» º½ðûëûìûíà òåðiñ ¸ñåð åòiï, àäàìäàðäû» ¼ìiðiíå ¾ëêåí ºàóiï ò¼íäiðiï îòûð¹àíäû¹ûí áàéºàñàº, ºàëàé òà» ºàëìàéñû»? °ñiðåñå, Àðèñòîòåëüäi» ñàÿñàòòà òûì ºûçáàëûººà ñàëûíó¹à æîë áåðìåó êåðåê, àñû¹ûñ øåøiìäåðäåí ñຠáîëó ºàæåò äåãåí ºà¹èäàëàðû á¾ãiíãi ê¾ííi» òàëàáûìåí ¼òå ñ¸éêåñ êåëåäi. Ìûñàëû, ïàðàñàòòû, çåðäåëi ñàÿñàò æ¾ðãiçå àëìà¹àí áàñøûëàðäû» ä¸ðìåíñiçäiãiíåí “àðàººà ºàðñû øàáóûë”, “àãðàðëûº ¼íåðê¸ñiïòi æåòiëäiðó” äåãåí-äà¹û áàñºà äà äàóðûºïàëàðäû» íåãå ¸êåëiï ñàíûí áiëåìiç. ̽íû» á¸ði ãðåêòi» ½ëû îéøûëû Àðèñòîòåëüäi» ñàÿñàòòà¹û ê¼ðåãåíäiãií àéºûíäàéäû. Îñûäàí êåëiï, ê¼íå ãðåê ä¸óiðiíäåãi äàíûøïàííû» àéòºàí îé-ïiêiðëåðiíi» á¾ãiíãi ê¾íi äå ìà»ûçûí æî¹àëòïà¹àíûíà òà» ºàëàñû». Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, “Ìåìëåêåò ¼ç òàáè¹àòû æà¹ûíàí ñàí àëóàí áîëàäû. Îíû» º½ðûëûìû ê¾ðäåëi ¸ði ê¼ïòåãåí á¼ëiêòåðäåí ò½ðàäû”. Ìåìëåêåòòåãi àäàìäàð ¸ðò¾ðëi, îëàð áiðêåëêi áîëóû äà ì¾ìêií åìåñ. Ìåìëåêåò îòáàñûëàðäàí ò½ðàäû. Îëàðäû» äà áið-áiðiíåí àéûðìàøûëûºòàðû áàð. Ìåìëåêåò å» àëäûìåí àçàìàòòàðäàí ò½ðàäû. ̽íäà¹û àçàìàòòàðäû» ê¼çºàðàñòàðû äà ¸ðò¾ðëi. Åãåð àäàì ñîò ïåí áàñºàðó îðûíäàðûíà ºàòûññà, îíäà îë àçàìàò áîëûï åñåïòåëåäi. Á½ë Àðèñòîòåëü áåðãåí àçàìàòòûºòû» àáñîëþòòiê àíûºòàìàñû. Ñîíûìåí áiðãå àçàìàòºà ¸ñêåðè, ¸êiìøiëiê, ñîòòûº æ¸íå äiíè ôóíêöèÿëàð äà ò¸í. Îòáàñû — àäàìäàð ºàóûìûíû» àë¹àøºû ôîðìàñû. °ðèíå, Àðèñòîòåëü º½ëäûº ºî¹àìäà¹û äàìû¹àí îòáàñûíû òàëäàäû. Îòáàñûíû» ¼çi ¾ø ò¾ðëi æ½ïòàí æ¸íå ñî¹àí ñ¸éêåñ ¾ø ºàòûíàñòàí ò½ðàäû.

²àðàïàéûì îòáàñûíû» æ½ïòàðû ºîæàñû ìåí º½ëû, ê¾éåói ìåí ¸éåëi, ¸êåñi ìåí áàëàëàðû. Ñî¹àí áàéëàíûñòû ¾ø ºàòûíàñ áàð. Îëàð: ºîæàëûº-º½ëäûº, åðëi-çàéûïòûëûº æ¸íå àòààíàëûº. Àðèñòîòåëü º½ë¹à ºîæàëûº åòó ìåí ¾é øàðóàøûëû¹ûíäà ¾ñòåìäiê åòóäi á¼ëiï àëûï ºàðàéäû. Ñîíäàé-ຠáiðíåøå îòáàñû ò½ðàºòû ìåêåí-æàé º½ðàéäû. Îëàðäû» ¼çàðà áiðáiðiìåí áàéëàíûñû, îðòຠìàºñàòòàðû áàð. Ìåìëåêåò îñû ò½ðàºòû ìåêåí-æàéëàð ìåí îòáàñûëàðûíàí êåëiï øû¹àäû. Ìåìëåêåò ¼òå ê¾ðäåëi ò½òàñòûº áîë¹àíäûºòàí, îë áiðáiðiíå ½ºñàìàéòûí ¸ðò¾ðëi á¼ëiêòåðäåí ò½ðàäû. °ðáið á¼ëiêòi» áàºûò æ¼íiíäå æ¸íå î¹àí æåòóäi» æîëäàðû òóðàëû ¼ç îé-ïiêiðëåði áàð. Ñîíäûºòàí ¸ðáið á¼ëiê ¼êiìåò áèëiãií ¼ç ºîëûíà àëûï, ¼çiíi» áàñºàðó ôîðìàñûí æ¾çåãå àñûðó¹à òûðûñàäû. Ñîíû» íåãiçiíäå ¸ðáið á¼ëiê ìåìëåêåòòi ¼ç ò¾ñiíiãi áîéûíøà ºàáûëäàéäû; îëàðäû» áiði — ºàòûãåç, ºàòàë ¸êiìøiëiêòi, åêiíøi áiðåóëåði — ïàòøàëûºòû ºàëàï àëñà, åíäi áiðåóëåðiíå åðêiíäiêòåãi ñàÿñè ¼ìið àñà ºàæåò áîï ñàíàëàäû. Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, ñàÿñè º½ðûëûìíû» ¾ø ä½ðûñ áàñºàðó ôîðìàñû (ìîíàðõèÿ, àðèñòîêðàòèÿ æ¸íå ïîëèòèÿ) ìåí ¾ø òåðiñ áàñºàðó ôîðìàñû (òèðàííèÿ, îëèãàðõèÿ æ¸íå äåìîêðàòèÿ) áàð. Á½ë ôîðìàëàðäû» áàðëû¹ûíà Àðèñòîòåëüäi» å»áåãií çåðòòåóøi ¹àëûìäàð æåòêiëiêòi ò¾ðäå æàí-æàºòû òàëäàó æàñàäû. Ñîíäàé-àº, îñû ìåìëåêåòòi» ò¾ðëåðií àíûºòàóäà Àðèñòîòåëü ¼çiíi» ½ñòàçû — Ïëàòîííàí îíøà àëûñ êåòå ºîé¹àí æîº. Îíû» ñàÿñè º½ðûëûì æ¼íiíäåãi èäåÿñûíäà ºàçiðãi áiçäi» çàìàíûìûç ¾øií ºàæåòòi îé-ïiêiðëåðäi» ìîëäû¹û ì¸ëiì. Îíû» äåìîêðàòèÿ òóðàëû ñûíè ê¼çºàðàñû ìåí ñîë ñàÿñè º½ðûëûìäû ñóðåòòåói îéëàíàðëûº ïðîáëåìàëàð ê¼òåðãåí. Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, äåìîêðàòèÿíû» áåñ ò¾ði áàð, îëàð åêi òåêêå á¼ëiíåäi: ç໹à íåãiçäåëãåí äåìîêðàòèÿ æ¸íå æî¹àðû ¼êiìåò áèëiãi òîáûðëàð ºîëûíäà áîë¹àí êåçäåãi äåìîêðàòèÿ. Åãåð ¼êiìåò áèëiãi çà»íû» åìåñ, òîáûðëàðäû» ºîëûíäà áîëñà, îíäàé äåìîêðàòèÿ æà¹äàéûíäà íåãiçãi ð¼ë àòºàðàòûíäàð õàëûº áîëìàéäû, êåðiñiíøå, ñîíû» àòûí ïàéäàëàí¹àí æàðàìñàºòàð ìåí äàóðûºïàëàð ¹àíà áîëàäû. Åãåð òèðàííû» æàíûíäà æàðàìñàºòàð æ¾ðñå íå õàëûºòû» àòûíàí äàóðûºïàëàð áàñºàðñà, ºàíäàé ¹àíà ¾êiìåò áîëñà äà ê¾éðåóãå ½øûðàéäû. Îñûíäàé äåìîêðàòèÿíû» êåñiðiíåí çàðäàï øåãåòiíäåð — àðèñòîêðàòèÿ òîáû, (îëàð içãiëiê ïðèíöèïi ìåí çà»íû» íåãiçií ºîëäàóøûëàð ¹îé) æ¸íå ºàäiðëi äå ñûéëû æàíäàðäû» æåêå ìåíøiãi. Ñîíäàé-àº, æåðãå èå áîëûï, îíû ¼»äåéòií å»áåê àäàìäàðû — åãiíøiëåð äå á½ë äåìîêðàòèÿäàí ºûñûìøûëûº ê¼ðiï æàºñûëûººà ºîëû æåòïåéäi. Ñîíäà îíû» ïàéäàñûíà èå áîëàòûí êiìäåð äåéñiç ¹îé? Îëàð, Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, ò¸ëiì-ò¸ðáèå àëìà¹àí, æåêå ìåíøiêòåí, æåðäåí æ¸íå å»áåêòåí ºîë ¾çiï ºàë¹àí àäàìäàð. Îëàðäû» ¼ç àëäûíà òèÿíàºòû äà åðiêòi, òàáàíäû áåò àëûñû äà æîº. Á½ë äåìîêðàòèÿ æà¹äàéûíäà áîñòàíäûº, åðêiíäiê äåãåí ½¹ûìäàð åøáið ìàçì½í¹à èå áîëìà¹àí áîñ ñ¼ç áîëûï øû¹àäû. ´éòêåíi ì½íäà “åðêiíäiê äåãåíiìiçäi» íå åêåíií íàøàð ò¾ñiíåäi”. Ìiíå, îñûäàí êåëiï áiðò½òàñ äåìîêðàòèÿëûº ìåìëåêåòòiê ïîëèñ (ºàëà) áûò-øûò áîëûï á¼ëiíiï, îíû» iøiíåí áiðáiðiíå ºàðàìà-ºàðñû ê¾ðåñóøi ýëåìåíòòåð ïàéäà áîëûï, îëàðäû» àðàñûíàí æiê øû¹à áàñòàéäû. Îëàðäû» ¸ðºàéñûñû ¼ç ìàºñàòòàðû ¾øií ¼êiìåò áèëiãií àëó¹à ½ìòûëàäû. ̽íäàé ºàéøûëûºòàð ìåí àéòûñ-òàðòûñòàð¹à òîëû øàéºàñòàðäàí øû¹óäû» æîëû, Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, ò½ð¹ûíäàðäû» å» íàøàðëàðûí ¼êiìåò îðíûíàí ºóûï øû¹ûï, æåð èåëåíóøiëåðäi» ð¼ëií ê¾øåéòó. ´éòêåíi îëàð ¼òå ½ñòàìäû, ¸ði ºîë-àÿ¹ûìåí æåðãå áàéëàí¹àí æàíäàð. Ñîíäûºòàí îëàð ñàÿñè îçáûðëûººà äà, ñàÿñè àðàíäàòóøûëûº ¸ðåêåòòåðãå äå º½ëûºòû åìåñ. Äåìîêðàòèÿäà æ¸íå áàñºà ºàíäàé ¹àíà áîëìàñûí áèëiê æ¾ðãiçó ôîðìàñûíäà ὺàðà õàëûº (ὺàðà, Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, ¼ç åðêi ¼çiíäåãi çà»¹à ºàáiëåòòiëåð) æî¹àðû áið ¼êiìåòòi» áàð åêåíií, îíû» ¼êòåì áèëiãií ñåçiíói òèiñ. Àë, øûíäû¹ûíäà, îíäàé ¼êiìåò æîº áîëñà, ¼êòåìäiê ñåçiëìåñå, êåéáið òîïòàð îíû» á½ëäûð ñà¹ûìûí æàñàï, ¼çi ¼êiìåòòi» ê¾øií ê¼ðñåòåòií ºî¹àìäûº ñàíàíû» àëäàìøû ò¾ðëåðií ïàéäàëàíó¹à ì¸æá¾ð áîëàäû. Ѽéòiï, ὺàðàíû» ñàíàñû õàëûºòû» áàñûí àéíàëäûðàòûí ñîôèñòèêàíû», äàóðûºïàëûºòû», ñàÿñè àêòåðëiêòi» îáúåêòiñiíå àéíàëàäû. Ìiíå, á½ë æåðäå æàë¹àíäûº àºèºàò, àë ¼òiðiê øûíäûº áîëûï øû¹à êåëåäi. Àðèñòîòåëüäi» “Ñàÿñàò” äåãåí å»áåãií îºó ¾ñòiíäå îñû îéøûë á¾ãiíãi áiçäi» æà¹äàéûìûçäû ñóðåòòåï îòûð¹àí æîº ïà äåï îéëàï òà ºàëàñû». Áiç äå êåçiíäå ¼êiìåò õàëûºòû» ºîëûíäà äåï äàóðû¹ûï êåëäiê. Àë øûíäû¹ûíà êåëãåíäå, îë àç ¹àíà òîï — ¸êiìøiëäiê-¸ìiðøiëäiê æ¾éåíi» áàñºàðóûíäà

áîë¹àí åêåí. Îëàð õàëûººà åøºàíäàé òå»äiê áåðìåé, îíû áèëiêòåí, æ½ìûñøûëàðäû ¼íäiðiñ îðíûíàí, øàðóàëàðäû æåðäåí àéûðäû åìåñ ïå? Ñîíäàé-àº, îñûíäàé àóûð æà¹äàé¹à ½øûðà¹àí õàëûºòû» áàñûí àéíàëäûðûï, îíû» îé-ñàíàñûí èäåîëîãèÿìåí ¸áäåí øàòàñòûðûï, áîëàø຺à, æàðºûí ¼ìiðãå äåãåí ñåíiìií æîþ¹à ñ¸ë ºàëäû. Îñûíû» êåñiðiíåí ºî¹àì ýêîíîìèêà, ñàÿñàò, ¸ëåóìåòòiê ò½ðìûñ æ¸íå ì¸äåíèåò ñàëàëàðûíäà ìåøåó ºàëûï, ñîíû» çàðäàáûíàí áiç ê¾íi á¾ãiíãå äåéií àðûëà àëìàé êåëåìiç. Àðèñòîòåëüäi» ºî¹àìäûº-ñàÿñè ê¼çºàðàñûíäà¹û òà¹û áið åðåêøåëiê — îë Ïëàòîí¹à ºàðà¹àíäà æåêå ìåíøiê òóðàëû ì¸ñåëåíi ¼çiíøå ä½ðûñ øåøòi. Åãåð Ïëàòîí èäåàëäû ìåìëåêåòòi içäåé îòûðûï, æåêå ìåíøiêòåí íå ò¾ðëi ï¸ëåíi» øû¹àòûíûí ä¸ëåëäåóãå ¸ðåêåòòåíñå, ñ¼éòiï, îíû æîþ¹à íèåò áiëäiðñå, Àðèñòîòåëü á½¹àí ºàðñû øû¹ûï, æåêå ìåíøiêêå ºîð¹àóøû áîëäû. Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, ºî¹àìäà¹û ï¸ëå æåêå ìåíøiêòåí òóûï îòûð¹àí æîº, êåðiñiíøå, àäàìíû» òiëåãiíi» íûñàïñûçäû¹ûíäà æ¸íå îíû» àøºàðàºòû¹ûíäà, ä¾íèåºîðëû¹ûíäà æàòûð. Îñû ïiêiðãå æ¾ãiíå îòûðûï, Àðèñòîòåëü Ïëàòîíäû ñûíà¹àíäà, îíû» èäåàëäû ìåìëåêåòií æà øû¹àðäû, àë ¼çi ºàíäàé ¸ëåóìåòòiê èäåàë ïðèíöèïií ½ñûíäû? — äåãåí ñ½ðຠàëäàí øû¹àäû. Àðèñòîòåëü äå, áàðëûº ½ëû îéøûëäàð ñèÿºòû, ìåìëåêåòòi» å» ò¸óið ò¾ðií içäåóäåí æàëûººàí æîº. Îë äà ñàÿñè º½ðûëûìû æàºñû ìåìëåêåòòi èäåàë åòiï àëó¹à ½ìòûëäû. Îíû» îéûíøà, ì½íäàé ìåìëåêåòòåãi ¼ìið — å» áàºûòòû ¼ìið. Àäàìäàðäû» äåíñàóëû¹û, äåíå º½ðûëûìû — á¸ði äå æàºñû ºàëûïòà. Á½ë ìåìëåêåòòåãi àäàìäàð ê¾íäåëiêòi ¼ìið ê¾éáå»iíåí áîñàï, å» ºàæåòòi äåãåí çàòòàðìåí òîëûº ºàìòàìàñûç åòiëãåí. Îëàðäû» äåìàëûñûí äà, áîñ óàºûòûí äà á½çàòûí åøòå»å æîº. Êåéäå îñûíäàé äàíûøïàí àäàìíû» º½ëäàðäû àäàì¹à ñàíàìàé, îëàðäû ñ¼éëåéòií º½ðàëäàð äåï ºàíà ºàðàóû ºèñûíñûç-ຠåêåí. Îë, òiïòi, æåðãå èå áîë¹àí åãiíøiëåðäi» äå º½ë áîëóûí ºàëàéäû, á½ë èäåÿíû ò¾ñiíó ºèûí¹à ñî¹àäû-àº. °ðèíå, ¼êiíiøòi. Àðèñòîòåëüäi» îíäàé îé-ïiêiði, òiïòi, îðûíñûç. Äåãåíìåí, êåéáið ñîôèñòåð ¼ç óàºûòûíäà áàðëûº àäàìäàð òó¹àííàí áàñòàï, òàáè¹àòûíäà òå» º½ºûºòû äåäi åìåñ ïå? Îñû îé Àðèñòîòåëüäi» “Ñàÿñàò” àòòû êiòàáûíäà äà êåéäå æûëò åòiï áið ê¼ðiíiï ºàëàäû. Áið àäàì (¸ðèíå, Àðèñòîòåëü á½ë æåðäå åðiêòi àäàìäû àéòûï îòûð) åêiíøi àäàìäû º½ë åòóãå º½ºû áàð ìà? äåãåí ñ½ð຺à Àðèñòîòåëü áið àäàìíû» åêiíøiíi º½ë¹à àéíàëäûðóûíà áîëìàéäû äåéäi. ÁiðຠÀðèñòîòåëüäi» îéûíøà, º½ë — òàáè¹è º½áûëûñ. ´éòêåíi áiðåóëåð ¼ç òàáè¹àòû æà¹ûíàí º½ëäàð, åêiíøiëåði åðiêòiëåð. Ѽéòiï, Àðèñòîòåëüäi» îéûíøà, àäàì òàáè¹àòû æà¹ûíàí òå» áîëìàéäû åêåí. Áiðåóäi» åêiíøiãå áà¹ûíûøòûëû¹û äåíåíi» æàí¹à, æàíóàðäû» àäàì¹à ò¸óåëäiëiãi ñèÿºòû. Àäàìäàðäû» ¼çàðà òå» áîëìàó ñåáåái îíû» áiði àóûð äåíå å»áåãiìåí, åêiíøiñi îé å»áåãiìåí, àºûëìåí àéíàëûñàäû. ²½ëäàð òåê ºàíà áàñºàëàðäû» îéëà¹àí îéûí, íèåòií æ¾çåãå àñûðàäû. Îëàð, ¸ðèíå, àºûëäûíû ò¾ñiíåäi. Áiðຠ¼çäåði àºûë¹à èå áîëìà¹àí. Îëàð ºîæàéûííû» òiði ì¾ëêi æ¸íå ºàðóû. Àë ºîæàéûí áîëñà îéëàéòûí, ê¾íi á½ðûí ¼çiíi» iñíèåòií äàéûíäàéòûí àäàì. ²½ë ºîæàéûí äåíåñiíi» áið á¼ëiãi ñèÿºòû. Îë ¼çiíi» ºîæàéûíûñûç ¼ìið ñ¾ðå àëìà¹àí áîëàð åäi. Ñîíäûºòàí äà º½ë, Àðèñòîòåëüäi» àéòóûíøà, òåê ºîæàéûí ¾øií ¹àíà æàðàòûë¹àí. Îë òàáè¹àòû æà¹ûíàí ¼çiíå åìåñ, áàñºà¹à òèåñiëi æàí. ÁiðຠÀðèñòîòåëüäi» “Ñàÿñàòûí” îºû¹àíûìûçäà, îíû» º½ëäûº æ¼íiíäåãi ïiêiði ºèÿí-êåñêi ºàéøûëûºòàð¹à òîëû åêåíií ê¼ðåìiç. Îë áiðåñå º½ëäû» òåê ñ¼éëåéòií ºàðó åêåíií àéòûï ä¸ëåëäåñå, áiðäå îíû» äà îéëàó ºàáiëåòi, àäàìäàð¹à ò¸í åðæ¾ðåêòiê, ïàéûìäàóøûëûº, ¸äiëåòòiëiê, òà¹û áàñºà äà ºàñèåòòåði áàð åêåíií àòàï ê¼ðñåòåäi. Á½ë ì¸ñåëåäå Àðèñòîòåëü ¸áäåí øàòàñûï, ºàéøûëûººà áàòà ò¾ñåäi. ´éòêåíi îë êåçäåãi ºî¹àì òåê º½ëäàðäû» å»áåãiíå ¹àíà ò¸óåëäi, ñîëàðäû» àðºàñûíäà ¹àíà ê¾í ê¼ðiï îòûðäû. Åêiíøiäåí, ºî¹àìíû» ýêîíîìèêàëûº, ñàÿñè-¸ëåóìåòòiê, ðóõàíè äàìóû º½ëäû äà àäàì äåï åñåïòåóãå ì¸æá¾ð åòå ò¾ñòi. Ñàéûï êåëãåíäå, ºî¹àìäûº äàìóäû» áàðëû¹û äà àäàì å»áåãiíå êåëiï òiðåëåäi. Åíäåøå, Àðèñòîòåëü îñû ì¸ñåëåãå äå àéðûºøà ê¼»ië á¼ëãåí îéøûë. Áiç îíû Àðèñòîòåëüäi» ýêîíîìèêàëûº ê¼çºàðàñûíàí àéºûí áàéºàéìûç. Íåãiçiíäå ñàÿñè ýêîíîìèÿ, ÿ¹íè ºî¹àìäûº ºàòûíàñòàð æ¼íiíäåãi ¹ûëûì ¼íäiðiñòi» äàìóû, ìàòåðèàëäûº èãiëiêòåðäi» àéûðáàñòàëóû ìåí ò½òûíûëóû, ìàíóôàêòóðàëûº ä¸óiðäi» ïàéäà áîëóû êåçiíäå ¼ðiñòåé áàñòàäû ¹îé. Áiðຠñîíàó ê¼íå ãðåê ä¸óiðiíäå, Àðèñòîòåëü îñû ì¸ñåëåëåðäi» áiðàçûíà àéðûºøà ê¼»ië àóäàðûï, îëàðäû ¹ûëûìè íåãiçäå òàëäàó¹à ½ìòûëäû. Ñîíäûºòàí îéøûëäàð Àðèñòîòåëüäi “ʼïòåãåí îéïiêið ôîðìàëàðûìåí, ºî¹àìäûº ôîðìàëàðìåí æ¸íå òàáè¹è

ôîðìàëàðìåí ºàòà𠺽í ôîðìàñûí ò½»¹ûø ðåò òàëäà¹àí ½ëû çåðòòåóøi” äåï àòàäû. Øûíûíäà äà, ñîë ê¼íå º½ëäûº çàìàííû» ¼çiíäå-ຠÀðèñòîòåëü òàðèõòà àë¹àø ðåò å»áåê á¼ëiíiñi, òàóàðëû øàðóàøûëûº, àéûðáàñ, àºøà, º½ííû» åêi ò¾ði, ºî¹àìäûº ¼ìiðäi» òà¹û áàñºà äà º½áûëûñòàðûí ¹ûëûìè íåãiçäå çåðòòåóãå òûðûñòû. Àðèñòîòåëüäi» àäàì ò¸ðáèåñi ì¸ñåëåñiíå ¼çiíå äåéiíãi îéøûëäàð¹à ºàðà¹àíäà àéðûºøà ê¼»ië á¼ëãåíií àéòà êåòóiìiç êåðåê. Àäàìíû» æàí-æàºòû ì¸äåíè æ¸íå ðóõàíè äàìóûíà åðåêøå ûºïàë åòiï, àéðûºøà ð¼ë àòºàðàòûí å» àëäûìåí — ¼íåð. Îë àäàìäàðäû ò¸ðáèåëåóäåãi íåãiçãi º½ðàë áîëûï òàáûëàäû. Îñû ¼íåðäi» iøiíåí Àðèñòîòåëü òðàãåäèÿíû åðåêøå á¼ëiï àëûï, îíû» àäàìäàð¹à òèãiçåòií ¸ñåðií áàðûíøà áà¹àëàäû. Òðàãåäèÿ äåìîñºà (äåìîñ — ãðåê òiëiíäå “õàëûº”) æàºûí ò½ðàäû. ´éòêåíi äåìîñ — á½ë ê¾ø, ñàÿñè øûíäûº, îäàí åøºàéäà êåòå àëìàéñû». Íåãiçiíåí áiðò½òàñ áîë¹àí æà¹äàéäà äåìîêðàòèÿëûº ê¼ïøiëiêòi» ê¼ïòåãåí æàºñû êàñèåòòåði äå áàð. Á½ë ê¼ïøiëiê ¸ðäàéûì äàíàëûº îé-ïiêiðëåð àéòàäû. Îñû äàíàëûº îé-ïiêiðëåðäi» áiðàçû ñàõíàäà ê¼ðiíóãå òèiñ. Áiðò½òàñ äåìîñºà ¸ñåð åòåòií ¼íåð — òðàãåäèÿ. Åíäåøå, òðàãåäèÿ îñû ê¼ïøiëiêòi», õàëûºòû» òiêåëåé ºàòûñóûìåí ïàéäà áîëàäû. Ѽéòiï, õàëûººà çîð ¸ñåð åòåäi. Àôèíà ìåìëåêåòiíäå (ïîëèñiíäå) ìà»ûçäû ò¸ðáèåëiê ð¼ë àòºàðàòûí ¼íåðäi» òà¹û áið ò¾ði áàð. Îë — ìóçûêà. Îíû» ¸ñåði àäàìíû» ñåçiìií æåòiëäiðåäi. Ìóçûêà àäàìíû» ðóõàíè ä¾íèåñiíäåãi æàé-ê¾éií ºàëûïºà êåëòiðiï, ¸ñåì äûáûñòàð ìåí èäåàëäû òåðáåëiñòåð àðºûëû îáúåêòèâòi ¼ìiðäåãi îðûí àëàòûí ñåçiìäiê æàéëàðäû æåòå ò¾ñiíóãå ê¼ìåêòåñåäi. Ìóçûêà, ñîíûìåí ºàòàð, òåê ºàíà äûáûñ ïåí øóäû» ê¼ðiíiñi áîëûï ºàëìàé, ¼ç òû»äàóøûëàðûí, ¸ñiðåñå, æàñòàðäû àäàìãåðøiëiê ïåí ïàðàñàò ðóõûíäà ò¸ðáèåëåóãå àéðûºøà ê¼»ië á¼ëåäi. Àðèñòîòåëüäi» ìóçûêà æ¼íiíäåãi îé-ïiêiðëåði á¾ãiíãi ê¾ííi» òàëàáûìåí ñ¸éêåñ êåëiï îòûð ìà? Øûíûíäà äà, êàçiðãi ìóçûêà, ¸ñiðåñå, øåòåëäåí êåëãåí æ¸íå ¼çiìiçäi» ýñòðàäàëûº ¸íäåð àé¹àé-øóû áàñûì, ìàçì½íû æîº, áîñ äàóðûºïà ºà»¹ûðä¾»ãið áiðäåìåëåð åìåñ ïå? Áiç ºàçið ìóçûêà ñàëàñûíäà õàëºûìûçäû» ä¸ñò¾ðiíåí, ä¾íèåæ¾çiëiê êëàññèêàëûº ¾ëãiäåí áiðòåáiðòå àéûðûëûï áàðà æàòºàí æîºïûç áà? Á½ë òîë¹àíàðëûº ïiêið. ²àçiðãi ìóçûêà ñàëàñûíäà¹û æà¹äàé á¸ðiìiçäi äå ºàòòû òîë¹àíäûðóäà. ´éòêåíi ìóçûêà õàëºûìûçäû» àäàìãåðøiëiê æ¸íå ïàðàñàòòûëûº ºàñèåòií æåòå òàíó¹à áàñòàéòûí æîë ¹îé. Àë, Àðèñòîòåëü áîëñà, áàðëûº ò¸ëiì-ò¸ðáèå ì¸ñåëåñií àäàìíû» æàí-æàºòû äàìóûíà áà¹ûòòàé îòûðûï, ¼íåðäi» áàñºà äà ò¾ðëåðiíå åðåêøå íàçàð àóäàðäû. Áið ñ¼çáåí àéòºàíäà, Àðèñòîòåëü ¼íåð æ¸íå îíû» ò¾ðëåði àðºûëû àäàìãåðøiëiê ïåí ïàðàñàòòûëûºòû ºàëûïòàñòûðûï, îëàðäû øûí ì¸íiíäåãi àäàìíû» áîéûíà áiòåòií áiðäåí áið íåãiçãi ºàñèåòòåð äåï åñåïòåäi. Àðèñòîòåëüäi» ôèëîñîôèÿñû ¼ç çàìàíûìåí øåêòåëiï ºàëìàé, îíû» ê¼ïòåãåí èäåÿëàðû êåéiíãi îéøûëäàðäû» àðàñûíàí ºîëäàó òàóûï, øû¹àðìàøûëûºïåí äàìûòûëäû. Á½ë æåðäå Øû¹ûñòû» îðòà ¹àñûðäà¹û ¾ëêåí àëûáû, ôèëîñîôèÿ ñàëàñûíäà “åêiíøi Àðèñòîòåëü” àòàí¹àí ¸ë-Ôàðàáèäi» å»áåêòåðií àòàï ¼òñå äå æåòêiëiêòi. Îíû» “Ôèëîñîôèÿëûº òðàêòàòòàðû”, “°ëåóìåòòiê-ýòèêàëûº òðàêòàòòàðû”, “Ëîãèêàëûº òðàêòàòòàðû”, “Òàðèõè-ôèëîñîôèÿëûº òðàêòàòòàðû”, òà¹û áàñºà äà å»áåêòåði Àðèñòîòåëüäi» ê¼çºàðàñûí áàðûíøà iëãåði äàìûòà îòûðûï, ¼ç çàìàíûíà ñ¸éêåñ æà»à ê¼çºàðàñòàðûíû» íåãiçií ºàëàäû. Àéòàëûº, Àðèñòîòåëüäi» ø¸êiðòi áîë¹àí ¸ë-Ôàðàáè îäàí ¼çiíå òèiñòi, çàìàíûíäà àéðûºøà ð¼ë àòºàð¹àí áiðíåøå èäåÿëàðäû ºî¹àìäûº ¼ìiðãå ñ¸éêåñòiðå ºàðàï, iëãåði äàìûòòû. °ë-Ôàðàáè äàìûòºàí èäåÿëàð ìûíàëàð: áiðiíøiäåí, ä¾íèå 츻ãi,îíû» áàñû äà, àÿ¹û äà æîº, îë óàºûò ïåí êå»iñòiê æà¹ûíàí øåêñiç äå øåòñiç äåï ä¸ëåëäåó. Åêiíøiäåí, ¸ðáið äàìó ïðîöåñiíäåãi, ä¾íèåäåãi çàòòàðäû» ñåáåï-ñàëäàðëû áàéëàíûñòàðûí àøó. ß¹íè Àðèñòîòåëüäi» ä¾íèå áîëìûñûíû» ò¼ðò ñåáåái (ìàòåðèàëäû, ôîðìàëäû, ºîç¹àëóøû æ¸íå ìàºñàòòû) áàð äåãåí èäåÿñûí iëãåði äàìûòòû. ¶øiíøiäåí, Àðèñòîòåëüäi» çåðäå òóðàëû iëiìií (ïîòåíöèàëäû æ¸íå ¸ðåêåòøië çåðäå) ¸ði ºàðàé äàìûòà îòûðûï, áàðà-áàðà àäàì æàíûíû» 츻ãi ¼ëìåéòiíäiãi æàë¹àí äåéòií ºîðûòûíäû¹à êåëói ò.á. Àðèñòîòåëü èäåÿëàðû ¸ë-Ôàðàáèäi» ôèëîñîôèÿñûíäà æàíæàºòû äàìè îòûðûï, áið æà¹ûíàí, áîëàøàºòà¹û ¹ûëûìè ê¼çºàðàñòû», åêiíøi æà¹ûíàí, äèàëåêòèêàëûº îé-ïiêiðëåðäi» ºàëûïòàñóûíà æîë àøòû. ľíèåíi» 츻ãiëiãi, îíû» óàºûò ïåí êå»iñòiê æà¹ûíàí øåêñiçäiãi òóðàëû iëiì æàðàòûëûñòàíó ¹ûëûìûí äàìóäû» ê¼çi áîëàòûí äèàëåêòèêàëûº ¸äiñêå ºàðàé æàºûíäàòà ò¾ñòi. Àë ä¾íèåäåãi çàòòàðäû» ñåáåï-ñàëäàðëû áàéëàíûñûí àøó áîëàøàºòà¹û æàðàòûëûñòàíó ¹ûëûìûíû» ¼ðêåíäåóiíå íåãiçãi òiðåê áîëûï åñåïòåëäi. °ñiðåñå, Àðèñòîòåëü-

äi» ä¾íèåíi» äàìó ñåáåïòåði áåëãiëi áið ìàºñàòòûëûººà áà¹ûíûøòûëû¹û òóðàëû èäåÿñûí äàìûòºàí ¸ë-Ôàðàáè æà»à çàìàííû» äèàëåêòèêàëûº ê¼çºàðàñûíà æîë àøòû äåóãå áîëàäû. Ñîíäàé-àº, Àðèñòîòåëüäi» çåðäå òóðàëû iëiìií äàìûòà êåëiï, ¸ë-Ôàðàáè æà»à çàìàíäà¹û Í.Êóçàíñêèé, È.Êàíò æ¸íå Ãåãåëüäi» ôèëîñîôèÿñûíäà¹û çåðäå òóðàëû îéäû» ºî¹àìäûº ¼ìiðìåí òû¹ûç áàéëàíûñòûëû¹ûí àéºûíäàóûíà ì¾ìêiíäiê áåðäi. ̽íû» ¼çi çåðäåíi» ºî¹àìäûº-¸ëåóìåòòiê ì¸íi áàð åêåíií àøó¹à æà¹äàé æàñàäû. Ѽéòiï, Àðèñòîòåëü ôèëîñîôèÿñû, áið æà¹ûíàí, ¼çiíå äåéiíãi ôèëîñîôèÿíû», ¹ûëûìíû», òàíûì òåîðèÿñûíû», ¸ëåóìåòòiê-ñàÿñè, ýêîíîìèêàëûº iëiìäåðäi» á¸ðií æèíàºòà¹àí ê¼íå ãðåê ä¸óiðiíi» ýíöèêëîïåäèÿñû áîëäû. Åêiíøi æà¹ûíàí, Àðèñòîòåëüäi» ¼çi ê¼ïòåãåí ôèëîñîôèÿëûº, ñàÿñè-¸ëåóìåòòiê ì¸ñåëåëåðäi ê¼òåðiï, îëàðäû ¼ç çàìàíûíû» äå»ãåéiíäå øåøóãå ½ìòûëäû. Îíû» ºîé¹àí ôèëîñîôèÿëûº ïðîáëåìàëàðûíû» ìà»ûçäûëû¹û ñîíøà, îëàð êåëåñi ä¸óiðäåãi ½ðïàºòàðäû» èãiëiãiíå àéíàëäû. Àðèñòîòåëü ôèëîñîôèÿñûíû» àñà áið ìà»ûçäû æà¹û — îë ñîôèñòåð, Ñîêðàò æ¸íå Ïëàòîí áàñòàï, áiðຠàÿºòàé àëìà¹àí àäàì òóðàëû ê¼êåéòåñòi ì¸ñåëåãå áàðûíøà íàçàð àóäàðäû. Îë ê¼íå ãðåê ôèëîñîôèÿñûíäà àë¹àøºûëàðäû» áiði áîëûï, àäàìäû ºî¹àìäûº ºàòûíàñòàðäû» æåìiñi ðåòiíäå ºàðàñòûðó¹à ½ìòûëûñ æàñàäû. Áiðຠîíû» çàìàíû, º½ëäûº äåìîêðàòèÿëûº ä¸óið ½ëû îéøûëäû» á½ë ¸ðåêåòií iñêå àñûðìàäû. Ñîíäà¹û áiçäi» áàéºà¹àíûìûç: á½ë ôèëîñîôèÿëûº ì¸ñåëå ¸ðáið ä¸óiðäi» àéíàñû ñèÿºòû, ñîë çàìàííû» ñàÿñè, ¸ëåóìåòòiê, ýêîíîìèêàëûº ºàòûíàñòàðûìåí òû¹ûç áàéëàíûñòû áîëûï øûºòû. Áiðຠá½ë ôèëîñîôèÿëûº ì¸ñåëåëåðäi íàºòû, ¹ûëûìè ò¾ð¹ûäàí øåøó, ê¼ï æà¹äàéäà, îëàð ºî¹àìäà¹û ¸ëåóìåòòiêñàÿñè òîïòàðäû» ê¼çºàðàñòàðûìåí ¾íåìi ºàðàìà-ºàéøû êåëãåíäiêòåí î»àé¹à ò¾ñïåäi. ´éòêåíi ¸ðáið êåçå»íi», ¸ñiðåñå, º½ëäûº äåìîêðàòèÿëûº ä¸óiðäi» ò½ñûíäà ì¸äåíèåò ïåí ñàÿñè-¸ëåóìåòòiê ñàëàëàðäà ê¼ïòåãåí àäàìäàðäû» àðàñûíäà ê¾ðåñ æ¾ðiï æàòòû. Ñîë ê¾ðåñòi» ¸ñåði ôèëîñîôèÿëûº ì¸ñåëåëåðäi øåøóãå äå òiêåëåé ºàòûñòû áîëäû. Àéòàëûº, ê¼íå ãðåê ä¸óiðiíi» ìèôîëîãèÿñûíäà àðèñòîêðàòèÿëûº ¾ñòåì òàïòû» ê¼çºàðàñû áåéíåëåíiï, îëàð äiíèìèñòèêàëûº íåãiçäå òàëäàíñà, º½ëäûº ºî¹àìäà æà»à ýêîíîìèêàëûº æ¸íå ñàÿñè ºàðûì-ºàòûíàñòàðäû» ¼ðêåíäåói ºàðàïàéûì ò¾ðäå áîëñà äà iëiìäåð ìåí áiëiìäåðäi» ïàéäà áîëûï, ¸ði ºàðàé äàìóûíà æîë àøòû. Ñîíäûºòàí ôèëîñîôèÿëûº îéëàð äà ¹ûëûìíû», ¸ñiðåñå, æàðàòûëûñòàíó ñàëàñûíû» ºàóûðò äàìóûíà áàéëàíûñòû æà»à ñàòû¹à ê¼òåðiëiï, íàòóðôèëîñîôèÿëûº ä¸óiðäi ä¾íèåãå ¸êåëäi. ʼíå ãðåê ôèëîñîôèÿñûíû» á½ë ä¸óiðiíäå Ýìïåäîêë, Àíàêñàãîð, Äåìîêðèò ñèÿºòû ¹àëûìäàð ä¾íèåãå êåëäi. Á½ëàð ¹ûëûìè áiëiìäåðäi» äàìóûíäà àéðûºøà ð¼ë àòºàðäû. ʼíå ãðåê ôèëîñîôèÿñûíû» àñà áið äàìû¹àí ä¸óiði — º½ëäûº äåìîêðàòèÿëûº ºî¹àìíû» º½ëäûðàï, èäåîëîãèÿ ñàëàñûíäà ºèÿí-êåñêi ê¾ðåñòi» áàñòàë¹àí óàºûòû. Ìiíå, îñû êåçäå ôèëîñîôèÿäà áið-áiðiíå ºàðàìà-ºàðñû åêi à¹ûìíû» àðàñû á½ðûí¹ûäàí äà àøûëà ò¾ñiï, îëàðäû» ê¾ðåñi ñàÿñè- ¸ëåóìåòòiê ìàçì½í¹à èå áîëäû. ʼíå ãðåê ôèëîñîôèÿñûíà ê¼ç æ¾ãiðòå îòûðûï, áàñºàøà ò¾éiíãå äå êåëóãå áîëàäû. ʼíå çàìàíäà¹û ôèëîñîôòàðäû», ¸ñiðåñå, ãðåê îéøûëäàðûíû» íåãiçãi ìàºñàòû ½äàéû ê¾ðåñ, ïiêið òàðòûñû, èäåîëîãèÿëûº ò½æûðûìäàðäû ºàðñûëàñòàðûíà ºàðñû æ½ìñàï, ºàëàéäà æå»iñêå æåòóäi ê¼çäåó åìåñ. Êåðiñiíøå, ¸ðáið ä¸óið òóäûð¹àí ýêîíîìèêàëûº, ñàÿñè- ¸ëåóìåòòiê ºàéøûëûºòàðäû æåòå ò¾ñiíiï, ä½ðûñ øåøó î»àé¹à ñàí æîº. ̽íäà¹û áàñòû ºèûíøûëûºòàð ôèëîñîôòàðäû», îéøûëäàðäû» ñàíàñåçiìiíi» àðòòà ºàë¹àíäû¹ûíàí åìåñ, çàìàíà òà¹äûðû, ñîë êåçäåãi ñàÿñè-¸ëåóìåòòiê æà¹äàé ñàíàíû», îéäû» îñû ºàéøûëûºòàðäàí òóûíäà¹àí ì¸ñåëåëåðäi øåøóiíå ì¾ìêiíäiê áåðìåãåíäiãiíäå. Áiðຠáiç á½äàí êåëiï ñîë êåçäåãi àëäû»¹û ºàòàðëû îéøûë-ôèëîñîôòàðäû» ñàíàñû, îéû òåê áîëìûñòû ¹àíà òiêåëåé áåéíåëåï, ¼çiíi» ¸ëñiçäiãií, áèøàðàëû¹ûí ê¼ðñåòòi äåóäåí àóëàºïûç. ʼíå ãðåê òàðèõûíäà¹û ¸ðáið ä¸óiðäi» îéøûëäàðû ºî¹àìíû» ì¸íií ò¾ñiíóãå áàðûíøà ºàòûñà îòûðûï, êåëåëi ì¸ñåëåëåð ê¼òåðäi. Îëàðäû» îéëàðû ìåí èäåÿëàðû øû¹àðìàøûëûºòû» àñºàí ¾ëãiñií ê¼ðñåòiï, ¼ç ä¸óiðiíi» øå»áåðiíåí øû¹ûï, êåëåøåêòåãi ïðîáëåìàëàðäû äà ºàìòûï îòûðäû. Ñîíäûºòàí áiç ºûñºàøà øîëûï ¼òêåí ä¸óiðäi» ôèëîñîôòàðûíà ¼ç çàìàíûìûçäû» áèiê êåçå»iíåí ¹àíà ºàðàï, îëàðäàí òàïòûº ºàºòû¹ûñòàð òàóûï; “îëàð òàïòûº ïîçèöèÿäà ò½ðäû”; “ê¼çºàðàñû òåê òàïòûº áîëäû” äåñåê, îíäà ñîë îéøûëäàð¹à æàñà¹àí ºèÿíàò áîëàäû. Îëàðäû» áåëãiëi áið ì¸ñåëåíi øåøó áàðûñûíäà ºàéøûëûººà òàï áîëûï, ñîíû» êåñiðiíåí ¸ðò¾ðëi ïîçèöèÿëàðäà ò½ð¹àíûí æà øû¹àðà àëìàéìûç. Ñîíäàé-àº, Äåìîêðèòòi»

ôèëîñîôèÿñû ìåí Ïëàòîííû» ê¼çºàðàñû ¼çàðà òië òàóûï, áiðií-áiði òîëûºòûðà ò¾ñòi äåï òà¹û äà àéòïàéìûç. Á½ëàðäû» ºàðàìà-ºàðñû à¹ûìäàðäà ò½ð¹àíû àéäàí àíûº. Áiðຠì¸ñåëå áàñºà æàºòà æàòûð. Áåëãiëi áið ì¸ñåëåíi øåøóãå ½ìòûë¹àíäà, îäàí òó¹àí ºàéøûëûºòàðäû ¸ðêiì ¸ðò¾ðëi ò¾ñiíåäi ¹îé. Åíäåøå, ñîë ì¸ñåëåëåðäi øåøó çà»äû ò¾ðäå ¸ðò¾ðëi áîëàäû. Òiïòi á½ë ì¸ñåëå ºî¹àìäà¹û ¸ðò¾ðëi òîïòàðäû» ê¼çºàðàñûíû» ¸ñåðiíåí îéëàìà¹àí æåðäåí ¼çãåøå øåøiëói äå ì¾ìêií. Îëàé áîëñà, áið òîïòû» ì¾ääåñií ºîð¹àï îòûð¹àí ôèëîñîôòàð ºàéøûëûºòàðäû øåøóäå áið-áiðiíåí á¼ëiíiï, ¼çàðà àéòûñ-òàðòûñºà ò¾ñiï, äàóëàñà êåòói äå ì¾ìêií. Àéòàëûº, Ïëàòîí ìåí Àðèñòîòåëüäi» àðàñûíäà¹û àéòûñòû òóäûð¹àí ì¸ñåëåëåð îñûíû àéºûí ê¼ðñåòåäi. ´çiíi» ø¸êiðòi áið êåçäå ½ñòàçûíà ºàðàìà-ºàðñû øû¹àäû ¹îé äåï êiì îéëà¹àí. Åíäåøå, á½ë åêi îé àëûáûíû» îðòàñûíäà àºèºàò æàòûð. Àºèºàò áàðëû¹ûíàí äà, ¸ñiðåñå, äîñòûºòàí äà, òóûñºàíäûºòàí äà æî¹àðû ò½ð. Äåãåíìåí ¼çiìiç òàëäà¹àí, áàðûíøà æàí-æàºòû ºàðàó¹à òûðûñºàí Àðèñòîòåëü ôèëîñîôèÿñû îðòຠáið ìàºñàòºà, ¼çàðà òië òàáûñó¹à ½ìòûëäû. Àéòàëûº, ¸»ãiìåìiçãå íåãiçãi àðºàó áîë¹àí àäàì òóðàëû ì¸ñåëå ñîë êåçäåãi áàðëûº ôèëîñîôòàðäû» îéûí áið æåðãå øî¹ûðëàíäûðäû äåóãå ¸áäåí áîëàäû. °ðèíå, ä¸ë îñû ì¸ñåëåíi øåøóäå Ïëàòîí ìåí Àðèñòîòåëü áið áà¹ûòòà¹û àäàìäàð áîëñà äà, ì¸ñåëåíi ¸ðò¾ðëi ºàðàñòûðäû. ÁiðຠÏëàòîí äà, Àðèñòîòåëü äå íåãiçiíåí àë¹àíäà ì¸ñåëåíi áiðêåëêi øåøòi. Îëàðäû» íåãiçãi ê¼»ië á¼ëãåí ì¸ñåëåñi àäàìäû ò¸ðáèåëåó, îíû» iøêi ðóõàíè ä¾íèåñií æàí-æàºòû æåòiëäiðó åäi. Îíû» ¾ñòiíå Àðèñòîòåëü — ê¼íå ãðåê ôèëîñîôèÿñûíû» å» æî¹àð¹û øû»û, îë ¼çiíå äåéiíãiëåðäi» ºàçûíàñûí òîëûº èãåðå áiëäi. Äåãåíìåí, Àðèñòîòåëüìåí ê¼íå ãðåê ôèëîñîôèÿñû àÿºòàë¹àí æîº. ´éòêåíi îíàí êåéií Ýëëèíèçì ä¸óiði (á.ç.á. III-II ¹àñûðäà¹û) áàñòàëäû. Ýëëèíèçì îéøûëäàðû ñòîÿëûºòàð — Àðèñòîòåëüäi, ýïèêóðøiëäåð Äåìîêðèòòi, ñêåïòèêòåð Ýëåé ìåêòåái ìåí ñîôèñòåðäi, Ïëàòîíäû ¸ði ºàðàé iëãåði æàë¹àñòûðóøûëàð áîëäû. Ñîíäûºòàí Àðèñòîòåëüäåí êåéiíãi ôèëîñîôèÿ òåê äà¹äàðûñºà ½øûðàï, îäàí ñî» áàðëû¹û ºàéòàäàí, æà»àäàí áàñòàëäû äåó ºàòå áîëàð åäi. °ðèíå, Àðèñòîòåëüäåí êåéiíãi ôèëîñîôèÿíû» òåîðèÿëûº äå»ãåéi åä¸óið ò¼ìåíäåï êåòòi. Áiðຠáið îéøûëäû» òiëiìåí àéòºàíäà: “áàòûðëàðäû» ¼ëiìi êåðiëãåííåí æàðûëûï êåòêåí áàºàíû» ¼ëiìi åìåñ, îë ê¾ííi» ºûçàðûï áàðûï áàòºàíûíà ½ºñàéäû”. Åíäåøå, çàìàííû» ì¸íií, iøêi ðóõàíè ä¾íèåñií ò¾ñiíó ¾øií ýëëèíèçì ä¸óiði, îíäà¹û ñòîÿëûºòàð, ýïèêóðøiëäåð æ¸íå ñêåïòèêòåð ìà»ûçäû ð¼ë àòºàðäû äåñåê, àñûðà àéòºàíäûº áîëìàñ. °ñiðåñå, ñòîÿëûº îéøûëäàð ¼çiíi» ëîãèêàñûíäà, ôèçèêà ìåí ýòèêàñûíäà òàáè¹àòòû, ÿ¹íè ñåçiìäiê ìàòåðèàëäû, ¹àðûøòû ñóáúåêòi ðåòiíäå ºàðàï, ñîë àðºûëû àäàìíû» íåãiçií ò¾ñiíóãå ½ìòûëäû. ´éòêåíi òàáè¹àò, îëàðäû» îéûíøà, ê¼ðêåì ò¾ðäå æàðàòûë¹àí. Åíäåøå, àäàì äà åøáið á¾ëiíáåé, èäåàëäû ò¾ðäå øåáåðäi» ºîëûíàí øûººàíäàé, ¼çiíi» ì¸íií àéºàðà àøûï, ê¾íäåëiêòi ê¾éáå» ¼ìiðäi» ëàñ æà¹ûíàí òàçàëàíûï øû¹óû êåðåê. Ñîíäûºòàí îë åøáið ºàé¹ûíû, àóûð àçàïòû áàñûíàí êåøiðìåé, òûíûø, æàéáàðàºàò ¼ìið ñ¾ðói òèiñòi. Îë ¾øií àäàì ¼ç ðóõûíà ¼çi áàðûíøà áåðiëiï, ¼çiíi» iøêi ä¾íèåñiíå ºàðàé áåò á½ðûï, ñî¹àí ¹àíà áàðûï îðíàëàñºàíû æ¼í. ʼíå ãðåê ä¸óiðiíi» àóìàëû-ò¼êïåëi çàìàíûíäà, ¸ñiðåñå, ì¸äåíèåò ïåí ôèëîñîôèÿ º½ëäûðàï, áàðëûº åë äà¹äàðûñºà ½øûðà¹àíäà, á½ë äà áið òàáûë¹àí ä½ðûñ æîëäàðäû» áiði åäi. Áiðຠîë ¾øií àäàìäàð ðóõû áåðiê, íà¹ûç ôèëîñîôòàð áîëóû êåðåê ºîé. ²àçiðãi áiçäi» îñûíäàé äà¹äàðûñºà ½øûðàï îòûð¹àí çàìàíûìûçäà ì½íäàé ðóõû áåðiê ñòîÿëûºòàð òàáûëà ºîÿð ìà åêåí? Îíû» ¾ñòiíå îë ê¼íå çàìàíäà ¹àðûø, òàáè¹àò ä¸ë ºàçiðãiäåé á¾ëiíå ºîé¹àí æîº åäi. Àë åíäi ýëëèíèçì ä¸óiðiíi» êåëåñi à¹ûìû — ýïèêóðøiëäiê — àòàºòû ôèëîñîô Ýïèêóðäi» åñiìiìåí àòàëàòûí ôèëîñîôèÿ. Îë à¹ûì ñîíàó Äåìîêðèòòi» àòîìäûº ôèëîñîôèÿñûí iëãåði äàìûòà îòûðûï, îñû ýëëèíèçì ä¸óiðiíäå àäàì òóðàëû ê¼ïòåãåí ì¸ñåëåëåð ê¼òåðäi. Ýïèêóðøiëäiêòi æàðàòûëûñòàíó ñàëàñûí æ¸íå ýòèêà ìåí ýñòåòèêà ì¸ñåëåëåðií ê¼òåðãåí ¹ûëûìè áà¹ûò äåï ºàðàó¹à áîëàäû. Á½ë à¹ûìíû» íåãiçãi áið åðåêøåëiãi ½ñຠá¼ëøåêòi àòîìäàðäû ºàðàñòûðà îòûðûï, ñîëàð àðºûëû àäàìäàðäû» ºî¹àìäûº ¼ìiðiíå òàëäàó æàñàéäû. Åãå𠺽ëäûº äåìîêðàòèÿëûº ä¸óiðäi» ¼ðêåíäåï ò½ð¹àí êåçiíäå Äåìîêðèò àòîìäàð áiðêåëêi æ¸íå òóðà ºîç¹àëàäû äåï åñåïòåñå, Ýïèêóð ¼ç çàìàíûíà áàéëàíûñòû àòîìäàðäû» ºîç¹àëûñûíäà¹û ¼çãåðiñòi ê¼ðñåòòi. Ñîíäàé-àº, Äåìîêðèò àòîìäàð ºàæåòòiëiêòåðãå ¹àíà áà¹ûíàäû, îëàðäû» ¼çàðà áàéëàíûñûíäà åøáið êåçäåéñîºòûº áîëìàéäû äåï ò½æûðûìäà¹àí åäi. Ýïèêóð áîëñà, àòîìäàðäû» ¼ìið ñ¾ðói ìåí ºîç¹àëûñûíäà êåçäåéñîºòûºòàðäû» îðûí àëàòûíûí àòàï ê¼ðñåòòi.

Îñû åêi îéøûëäû» àòîìäûº ê¼çºàðàñûíû» àéûðìàøûëû¹û ñûðò ºàðà¹àíäà îíøà ìà»ûçäû åìåñ. Àë, øûíäû¹ûíäà, ì¸ñåëåíi» íåãiçi áàñºàäà. Ýëëèíèçì ä¸óiðiíäåãi Ýïèêóð àòîìäàðäû» ºîç¹àëûñûíäà ¾ëêåí ¼çãåðiñ áîëàäû, îëàð êåçäåéñîºòûººà ½øûðàéäû äåï ñîë êåçäåãi ºî¹àìäûº ¼ìiðäi» áåéíåñií áåðiï îòûð. Á½ë æåðäåãi ¸»ãiìå àòîìäàðäû» ºàñèåòòåði òóðàëû áîëûï îòûð¹àí æîº. Êåðiñiíøå, Ýïèêóð àòîìäàð àðºûëû åðêiíäiê ïåí áîñòàíäûº ì¸ñåëåñií ê¼òåðäi äåóãå áîëàäû. Ñîíäàé-àº, ñêåïòèêòåð (ãðåê òiëiíäå “ºàðàéìûí”, “çåðòòåéìií”, “ê¾äiêòåíåì”) à¹ûìû äà àäàìíû» iøêi ä¾íèåñií, ðóõàíè ¼ìiðií ¼çãåðòêåí ê¼ïòåãåí îéëàðäû ºàìòûäû. Á½ë à¹ûìíû» íåãiçií ºàëàóøûëàð Ïèððîí, Ñåêñò Ýìïèðèê òà¹û áàñºàëàðû áîëäû. Á½ë ôèëîñîôèÿíû» íåãiçi àäàìíû» îéû àðºûëû àéíàëàäà¹û ä¾íèåãå êå»iíåí ê¼ç ñàëó, îíû æàºñûëàï ê¼ðiï àëó, ¼òêåí æîëûìûç¹à ºàéòà ºàðàó æ¸íå òàíûìíû» æåòiñòiãiíå ñûí ê¼çáåí øîëó àðºûëû îíû ºàéòà áà¹ûòòàó. Ñêåïòèêòåð ê¼íå ä¸óiðäåãi äèàëåêòèêà ìåí ñîôèñòèêàíû ½øòàñòûðäû. Îëàð ¼ç çàìàíûíäà¹û ºàéøûëûºòàðäû àéðûºøà àíûºòàï, ñîëàð¹à åðåêøå íàçàð àóäàðäû. Ñîíäûºòàí áîëàð, îëàðäû» ôèëîñîôèÿñûíäà ºàðàìà-ºàðñû àíûºòàìàëàð¹à øåáåð ò¾ðäå òàëäàó æàñàëàäû. Ãåãåëüäi» òiëiìåí àéòºàíäà, ñêåïòèêòåð äèàëåêòèêàíû» ¼çiíå ºàðñû øû¹ó ¾øií, äèàëåêòèêàíû æàºñû ïàéäàëàíà áiëäi. Àëàéäà, áiëiìíi» øûíäû¹ûíà ñûí ê¼çáåí ºàðàé îòûðûï, î¹àí ê¾äiê òóäûðûï, îëàð àäàìíû» ïðàêòèêàëûº ºûçìåòií æà øû¹àðìàäû. Îëàðäû» íåãiçãi òåîðèÿñû àäàìíû» ºûçìåòiíå áà¹ûòòàëäû äåñåê, ºàòåëåñïåãåí áîëàð åäiê. Ðàñûíäà äà îñû ýëëèíèçì ä¸óiði áið æà¹ûíàí Àðèñòîòåëüäi» ôèëîñîôèÿñûìåí àÿºòàë¹àí ïðîöåñòi æàë¹àñòûðäû äà, åêiíøi æà¹ûíàí æà»à ä¸óið — îðòà ¹àñûð ä¸óiðiíi» æàðøûñû áîëäû. Á½ë à¹ûìäàð — ñòîÿëûºòàð, ýïèêóðøiëäåð æ¸íå ñêåïòèêòåð — ôèëîñîôèÿ òàðèõûíäà áið-áiðiìåí ¾íåìi æàóëàñûï ¼òêåí òîïòàð. Àëàéäà, îëàð àäàì ¼ìiðiíi» íåãiçãi ìàºñàòûí áàºûò äåï áiëäi. Ñîíäûºòàí îëàð àäàìíû» áàºûòºà æåòóiíi» æîëäàðûí ¼çiíøå ê¼ðñåòiï áåðóãå áàðûíøà àò ñàëûñòû. Àðèñòîòåëü å» àëäûìåí ê¼íå ãðåê ì¸äåíèåòiíi» æåìiñi. Ñîíäûºòàí îíû» ôèëîñîôèÿñûí, ñàÿñè-¸ëåóìåòòiê ê¼çºàðàñûí, ¹ûëûìè ò½æûðûìäàìàëàðûí ò¾ñiíó î»àé¹à ñîºïàäû. ´éòêåíi îë ¾øií åðåêøå æî¹àðû ä¸ðåæåäå äàìû¹àí ì¸äåíè îðòà ºàæåò áîëàòûí. ²½ëäûðà¹àí ê¼íå ãðåê æ¸íå ê¼íå Ðèì ì¸äåíèåòi ½ëû Ñòàãèðèòòi» äàíàëûº å»áåêòåðií iëãåði àïàðó¹à ä¸ðìåíñiçäiê ê¼ðñåòòi. Íå ãðåê, íå Ðèì ñòîéöèçìi, ñêåïòèöèçìi äàíûøïàí ôèëîñîôòû» îéëàðûí äàìûòà àëìàäû. Îë — îë ìà, îðòà ¹àñûðäà àòà¹û ä¾ðêiðåãåí õðèñòèàí äiíiíi» íåãiçií ºàëàï äàìûòóøûëàðäû» áiði — Ôîìà Àêâèíñêèéäi» (1225–1274) ¼çi ãðåê äàíûøïàíûíû» ëîãèêàëûº îéëàðûí æåòå ò¾ñiíå àëìàäû. Àë Àðèñòîòåëüäi» ôèëîñîôèÿñûí îðòà¹àñûðëûº Òàÿó Øû¹ûñ æ¸íå Îðòà Àçèÿäà °ë-Ôàðàáè øû¹àðìàëàðû æ¸íå Èáí-Ñèíà, Èáí Ðóøäòû» ò¾ñiíäiðìåëåðiíäå îíû ¸ði ºàðàé äàìûòó àðºûëû ä¾íèåæ¾çiëiê ñàõíà¹à àëûï øûºòû. ̽íû» ñåáåái íåäå æàòûð? Á½¹àí îñûíäàé øû¹àðìàøûëûººà æîë àøºàí ºàóûðò äàìû¹àí Øû¹ûñ ì¸äåíèåòi ìåí ¼íåði åäi. Á½ë ì¸äåíèåò ïåí ¼íåð àðàá òiëi àðºûëû á¾êië Øû¹ûñòû òîëûº ºàìòûï, ñîíàó ¹àæàï “Æiáåê æîëû” àðºûëû Áàòûñ ïåí Øû¹ûñòû æàë¹à¹àí ¾ëêåí ì¸äåíè ê¼ïiðãå àéíàëäû. Ñîë ê¼ïiðäåí ñàóäà-ñàòòûººà íåãiç áîë¹àí ìàòåðèàëäûº ä¾íèåëåðìåí ºàòàð ì¸äåíè, ôèëîñîôèÿëûº îéëàð ìåí ¼íåð-áiëiìäå ñàïûðûëûñûï, áið-áiðiíå ¸ñåð åòiï, ¸ðëi-áåðëi ¼òiï æàòòû. Îñû μëû Æiáåê æîëûíû» ä¸ë êiíäiãiíäå îòûð¹àí Îðòà æ¸íå ²èûð Øû¹ûñ õàëûºòàðûíû» ¸äåáèåòi, ôèëîñîôèÿñû æ¸íå ñàÿñè ¸ëåóìåòòiê ê¼çºàðàñû Àðèñòîòåëüäi» ºàéòà òóûï æ໹ûðóûíà, æà»àøà ò¾ëåóiíå, îíû» ôèëîñîôèÿëûº îéëàðûíû» æà»à àðíàäà òàñºûíäàé òàñûï, ºàéòàäàí Áàòûñºà ºàðàé áåò á½ðóûíà ¸êåëiï ñîºòû. Îñû Òàÿó Øû¹ûñ ôèëîñîôòàðûíû», ¸ñiðåñå, Èáí Ñèíà ìåí Èáí Ðóøäòû» ¸ñåðiíåí õðèñòèàíäûº äiíè ê¼çºàðàñòàðû Ôîìà Àêâèíñêèé, Àðèñòîòåëüäi ºàéòà àøûï, îíû ¼çiíøå ò¾ëåòóãå øàìàñû êåëäi. Îë ôîðìàëàðäû àáñîëþòòåíäiðå îòûðûï, ôîðìàëàðäû» ôîðìàñû — º½äàé äåï ½ëû Ñòàãèðèòòi» å»áåêòåðií õðèñòèàí äiíiíi» ò¾ïêi íåãiçi ðåòiíäå ºàðàó¹à ½ìòûëäû. Åíäåøå Àðèñòîòåëü ôèëîñîôèÿñû îðòà¹àñûðäà¹û áàòûñ Åóðîïàäàí ê¼ði Òàÿó æ¸íå Îðòà Øû¹ûñòà ¼ç íåãiçií òàóûï, °ë-Ôàðàáè àðºûëû åðåêøå äàìûäû. ´éòêåíi øû¹ûñòû» äàíàñû — °ë-Ôàðàáè “Ôèëîñîôèÿíû ¾éðåíóäåí á½ðûí íåíi áiëó êåðåê”, “Èíòåëëåêò (ñ¼çiíi») ìà¹àíàñû æ¼íiíäåãi ïàéûìäàìà”, “Åêi ôèëîñîôòû» — ºàñèåòòi Ïëàòîí ìåí Àðèñòîòåëüäi» ê¼çºàðàñòàðûíû» îðòàºòû¹û òóðàëû”, òà¹û

áàñºà øû¹àðìàëàðûíäà ê¼íå ãðåê ôèëîñîôèÿñûí, îíû» iøiíäå, ¸ñiðåñå, Àðèñòîòåëüäi» ä¾íèåòàíûìûí ¸ëåìãå áàñºàøà ºûðûíàí àøûï ê¼ðñåòiï, á¾êië ä¾íèåæ¾çiëiê ì¸äåíèåò ïåí ôèëîñîôèÿíû» äàìóûíà àéðûºøà ¾ëåñ ºîñòû. Ñõîëàñòèêàëûº ê¼çºàðàñòàí àðûëà àëìàé, äiíè ìèñòèêàëûº ê¼çºàðàñòû» øûðìàóûíà iëiêêåí Áàòûñ îéøûëäàðû ¾øií °ëÔàðàáè ìåí áàñºà äà îðòà¹àñûðëûº øû¹ûñ ôèëîñîôòàðû òàñòàé ò¾íåê-ëàáèðèíòòåí øû¹óäû» æîëû áîëàòûí. °ë-Ôàðàáè àðºûëû ºàéòà ò¾ëåãåí Àðèñòîòåëü àðàá òiëiíåí (ãðåê òiëiíåí åìåñ) ºàéòà ëàòûí òiëiíå àóäàðûëûï, Áàòûñ Åóðîïà¹à êåëiï îðíûºòû. Êåéií æà»à çàìàí îéøûëäàðû — Ô. Áýêîí ìåí Í. Êîïåðíèê, Äæîðäàíî Áðóíîíû» ê¼çºàðàñòàðûíäà, Àðèñòîòåëüäi» ¸ëåìíi» áiðëiãi ìåí ¸ðò¾ðëiëiãi, îíû» øåêñiçäiãi ìåí øåêòiëiãi òà¹û áàñºà èäåÿëàðû øû¹àðìàøûëûºïåí äàìûäû. Æà»à çàìàííû» êàïèòàëèçìãå ºàðàé äàìó ïðîöåñiíäåãi º½í æ¼íiíäåãi ì¸ñåëåíi» ñîíàó ê¼íå çàìàíäà¹û îéøûë Àðèñòîòåëüäi» íàçàðûíà iëiãói, îíû» îéëàóäû» áàñºà äà ôîðìàëàðûìåí ºàòàð òàëäàó¹à ½øûðàóû òà» ºàëàðëûº ïðîöåññ. Àðèñòîòåëü å» àë¹àøºû ðåò ºî¹àìäûº ¼ìiðäi» º½áûëûñòàðû ðåòiíäå å»áåêòi» á¼ëiíiñií, òàóàðëûº øàðóàøûëûºòû, àéûðáàñ ïåí àºøàíû, º½ííû» åêi ò¾ðií æ¸íå òà¹û áàñºàëàðûí òàëäàó¹à ½ìòûëäû. Äàíà ôèëîñîôòû» îéûíøà, ìàòåðèàëäûº èãiëiêòåðäi» àðàñûíäà¹û àéûðáàñòàó å»áåêòi» á¼ëiíóiíi» àðºàñûíäà ïàéäà áîëäû. Îñû¹àí ñ¸éêåñ ñîë º½ííû» åêi ôîðìàñûí àøòû. Îñûäàí êåëiï Àðèñòîòåëü àºøàíû» øû¹óûí òàáè¹è ïðîöåññ, îë ñàóäàäà¹û àéûðáàñºà áàéëàíûñòû ïàéäà áîëàäû äåï àòàï ê¼ðñåòòi. Á½ë èäåÿ ¸ði ºàðàé äàìè îòûðûï “òàóàðäû» àºøàëàé ôîðìàñû º½ííû» äàìóûíû» ºàðàïàéûì ôîðìàñû åêåíií” (Ê. Ìàðêñ) ñîíàó ê¼íå çàìàíäà Àðèñòîòåëü àøòû. Å»áåê òóðàëû ì¸ñåëåíi òàëäà¹àíäà Àðèñòîòåëü òå»äiê ì¸ñåëåñiíå ñîºïàé êåòïåéäi. Àäàìäàðäû» å»áåãií ºàëàé ñàëûñòûðó¹à áîëàäû? Æàé ¹àíà º½ðëûñøû ìåí åòiêøiíi ñàëûñòûðó ä½ðûñ ïà, îë íå áåðåäi? Áiði — ¾é ñàëàäû, åêiíøiñi — åòiê òiãåäi, îëàðäû òå» ºàðàó¹à áîëìàéäû ¹îé. Áiðຠîëàð¹à îðòຠ— îë å»áåê. Å»áåê àðºûëû îëàðäû òå»äåñòiðóãå áîëàäû. Áiðåóãå — åòiê, àë áiðåóãå — ¾é ºàæåò. Åíäåøå òàóàðäû» º½íû àðºûëû Àðèñòîòåëü òå»äiê ºàòûíàñûí àøòû. Áiðຠøûí ì¸íiíäåãi òå»äiê ºàòûíàñûíû» íå åêåíií ò¾ñiíó Àðèñòîòåëüãå ì¾ìêií åìåñ åäi. Îë ¾øií êàïèòàëèçìíi» øûðºàï äàìû¹àí êåçå»i ¹àíà á½ë ì¸ñåëåëåðäi» ì¸íií àøà àëàäû. Ñîíäûºòàí Ê. Ìàðêñ ¼çiíi» “Êàïèòàëûí” æàçó ¾ñòiíäå ½ëû Ñòàãèðèòòi» äàíûøïàí îéëàðûíà àéðûºøà íàçàð àóäàðäû. °ñiðåñå, ÕIÕ ¹àñûðäà Àðèñòîòåëüäi» ê¼ïòåãåí èäåÿëàðû, êàïèòàëèçìíi» òåðå» äà¹äàðûñºà ½øûðàóûíà, ¸ëåóìåòòiêñàÿñè äàìóäû» òàïòûº ê¾ðåñòåðãå, ðåâîëþöèÿëûº ºîç¹àëûñòàð¹à ¸êåëóiíå áàéëàíûñòû ¼çiíi» ì¸íií òåðå»iðåê àøà ò¾ñòi. Ñîëàðäû» íåãiçãiëåði ãðåê äàíûøïàíûíû» ýêîíîìèêàëûº èäåÿëàðû åäi... Àðèñòîòåëü ºàçຠîéøûëäàðûíà äà, ¸ñiðåñå, äàíûøïàí Àáàé¹à åðåêøå ¸ñåð åòòi. μëû äàíûøïàí ãðåê îéøûëûíû» åñiìi ºàçຠàðàñûíäà äà åðòåäåí-ຠà»ûç áîëûï òàðà¹àí. Ñîë à»ûç åðòåãiëåðäå åñiìi Åñêåíäið ǽëõàðíàéûí äåï àòàëàòûí ä¾íèå æ¾çií æàóëàìàºøû áîë¹àí ê¼íå ãðåê ºîëáàñøûñûíû» (òàðèõòà Àëåêñàíäð Ìàêåäîíñêèéäi») ò¸ðáèåøi, ½ñòàçû áîë¹àí àäàì. Àáàé ¼çiíi» “Åñêåíäið” àòòû äàñòàíûíäà Ôèëèïï ïàòøàíû» áàëàñû — Åñêåíäiðäi» “Ìàºòàí ñ¾éãiø, ºûç¹àíøດ åêåíií àéòà êåëiï, îíû äàíûøïàí Àðèñòîòåëüìåí ºàðàìà-ºàðñû ºîéûï, îëàðäû» àðàñûíäà¹û ¼çàðà áàéëàíûñòû» ì¸íií àøòû. Äàñòàíäà æàóãåðøiëiêïåí æ¾ðãåí Åñêåíäið áið øà¿àð¹à æåòiï, áåðiê ºàºïàäàí êiðå àëìàé ¸ëåê áîë¹àíäà, î¹àí ñûé ðåòiíäå îðàìàë¹à îðàë¹àí ºó áàñ ñ¾éåê ëàºòûðûëàäû. Á½¹àí àøóëàí¹àí Åñêåíäið : “Îñû ìåíi» òå»iì áå? — äåï àºûðûï, Ëàºòûðûï æiáåðåäi ñîë ñ¾éåêòi”. Áiðຠäàíûøïàí Àðèñòîòåëü “²àñèåò áàð á½ë ñ¾éåêòå”– äåï, îíû ¼ëøåóøi òàðàçû¹à ñàëûï åäi; “²àíøà àëòûíäû, ê¾ìiñ ïåí ñàëñà äà¹û, áið êiøêåíòàé ñ¾éåêòi àóäàðìàäû. Áàðëûº ºàðó-æàðàº, á¾êië ºàçûíàíû ñàëñà äà àóäàðìàäû”. Á½ë ñ¾éåêòi áàñàðëûº í¸ðñå áàð ìà? “Àºûëìåí îéëàï òàïøû!”–äåãåí ïàòøà¹à, Àðèñòîòåëü æåðäåí áið óûñ òîïûðຠàëûï ñ¾éåêêå øàøà ñàëûï åäi, ñ¾éåê áàñû æî¹àðû øû¹à ºàëäû. Á½ë à»ûç áîéûíøà Àáàé, äàíûøïàí Àðèñòîòåëüäi» ìàòåðèÿ ìåí ôîðìàíû» äèàëåêòèêàëûº áàéëàíûñûí àøûï áåðãåíäiãií áàÿíäàï îòûð. Àäàìíû» ºó áàñ ñ¾éåãi — îë ìàòåðèÿ, çàò. Àë îë ºî¹àìäûº ºàòûíàñºà ò¾ñêåíäå ¼çiíi» ì¸íií àøàäû.

“Á½ë àäàìíû» ê¼çi ñ¾éåãi,– äåäi õàí¹à Òîÿ ìà àäàì ê¼çi ìû» ìåí ñàí¹à? Æåìiò ê¼ç æåð æ¾çiíå òîéìàñà äà. ´ëñå òîÿð, ê¼çiíå º½ì º½é¹àíäà. ʸïið ê¼çäi» ä¾íèåäå àðàíû ¾ëêåí, Àë¹àí ñàéûí ä¾íèåãå òîÿ ìà åêåí? ²àíøà òiði æ¾ðñå äå, ¼ëãåí ê¾íi ´çãå ê¼çáåí áiðäåé-ຠáîëàäû åêåí”. Àðèñòîòåëüäi» äàíàëû¹û — îë åøêiì áàéûáûíà áàðûï øåøå àëìà¹àí ôèëîñîôèÿëûº ì¸ñåëåíi øåøiï îòûð. Àäàì ê¼çi åêi ôóíêöèÿíû àòºàðàäû, áiði — ê¼ðó. Îë æàí-æàíóàðëàð¹à äà ò¸í ºàñèåò. Åêiíøiñi — àäàì ê¼çi ºî¹àìäûº, ìàòåðèàëäûº, òà¹û áàñºà ºàòûíàñòàðäû» ì¸íií àøàäû. Äèàëåêòèêàëûº ò½ð¹ûäàí ºàðà¹àíäà ê¼çäi» åêi æàºòû ºûçìåòi áàð. Áiði — îë ê¼çäi» íåãiçãi ºàñèåòi ê¼ðó åêåíi àéòûëàäû. Á½ë ä¾íèåíi, åí áàéëûºòû, æàºñûëûº ïåí æàìàíäûºòû, àäàëäûº ïåí àðàìäûºòû ê¼ðó, ñîë àðºûëû ñàíà¹à çàòòû» ò¾ðií, ò¾ñií òà¹û áàñºà äà ºàñèåòòåðií ò¾ñiíóãå æîë àøó. Åêiíøi æà¹ûíàí, ê¼çäi» ¼çiíi» íåãiçãi ºûçìåòi ò¾ï òàìûðûìåí ¼çãåðiï, òåê º½ìàðòóäû», í¸ïñiíi» äàìóûíà æîë àøûï, ä¾íèåãå òîéìàéòûí, åøáið òîéûìñûç ê¼çãå àéíàëó. Åíäåøå ê¼ç áåí àºûëäû», ê¼ç áåí ïàðàñàòòûëûºòû» àðàñûíäà äèàëåêòèêàëûº áàéëàíûñ áàð. ´éòêåíi áiðiíøi — ê¼ç ñåçiìäiëiê òàíûìûíû» àë¹àøºû ñàòûëàðû ºàáûëäàó ìåí åëåñòåòóäi» ôîðìàëàðûíà êå»iíåí ºûçìåò àòºàðñà, åêiíøiñiíäå ê¼ç àðºûëû ðàöèîíàëäû òàíûìíû» áèiê ñàòûñûíà æîë àøûëàäû. ʼïòåãåí àäàìäàð, æàëïû àäàìçàò ¾øií ê¼ç òåê ºàíà ê¼ðó ºûçìåòiìåí åðåêøåëåíåäi. Åíäåøå ä໺òû ºîëáàñøû — Åñêåíäið (ÿ¹íè Àëåêñàíäð Ìàêåäîíñêèé) ¾øií äå áàñ ñ¾éåê òåê ºàíà çàò, æàíñûç äåíåíi» áið ì¾øåñi. Îíû» åøºàíäàé ì¸íi æîº. Îëàé áîëñà ºàºïàäàí á½¹àí ºàðàé ëàºòûðûï òàñòà¹àí áàñ ñ¾éåê ¾»iðåéãåí ê¼çäi» áåéíåñiìåí ì½íû ºîðëàó¹à àðíàë¹àí ñèÿºòû áîëûï ê¼ðiíåäi. Åñêåíäiðäi» ºà¿àðëû àøóûí, ì¸ñåëåíi» ì¸íií ò¾ñiíáåãåíäiãií, äàíûøïàí Àðèñòîòåëü áàéûïïåí, ñàáûðëû ò¾ðäå àéºûíäàï áåðäi. Áàñ ñ¾éåê áið ºàðà¹àíäà ¹àíà çàò, ìàòåðèÿ, åøáið ì¸íi æîº, ºóðà¹àí í¸ðñå. Àë åíäi îíû» àäàìäàðäû» ºîëûíà òèþi, àäàìäûº ºàòûíàñºà ò¾ñói æà»à áið îéäû» ò¾éiíií àøà áàñòàäû. Á½ë æàé áàñ åìåñ, Àáàéäû» òiëiìåí àéòºàíäà “ê¸ïið ê¼ç”, ä¾íèåãå àðàíû àøûë¹àí ê¼ç, ä¾íèå áàéëûººà òîéìàéòûí ê¼ç. Åíäåøå Àðèñòîòåëüäi» äèàëåêòèêàëûº ê¼çºàðàñû áîéûíøà ºó áàñ áiðåñå ìàòåðèÿ, çàò, åøáið áà¹àñûç áiðäå»å, àë, åêiíøi æà¹ûíàí, îë àäàìäàð àðàñûíäà¹û ºàòûíàñòà ôîðìà¹à àéíàëûï, áåëãiëi áið ì¸íãå èå áîëàäû... Ìû»ìåí æàë¹ûç àëûñºàí Àáàé ê¼íå ãðåê ôèëîñîôèÿñûíû» àëûáû — Àðèñòîòåëüãå åðåêøå íàçàð àóäàðà îòûðûï, ¼çiíi» çàð-ì½»ûí øà¹àäû, çàìàííû» òàðûëûï áàðà æàòºàíûí àéòàäû... Ñîíàó ê¼íå çàìàíäà ê¼ðíåêòi ºîëáàñøû — Àëåêñàíäð Ìàêåäîíñêèéãå ½ñòàç áîë¹àí Àðèñòîòåëü ºàçàºòû» äàíàñû — Àáàé¹à ä¸ë îñû ¼çi ¼ìið ñ¾ðiï îòûð¹àí ä¸óiðäå, àäàìäàðäû» ðóõàíè ä¾íèåñi ¼çãåðiï, ¸ði æ½òà»äàï êåëå æàòºàí êåçå»äå, îëàð¹à “àòà-àíàäàí ìàë ò¸òòi” áîëûï, àøê¼çäiêêå áåò á½ðûï, “¹ûëûìäà æîº, ìè äà æîº, äàëàäà¹û à»äàð¹à” àéíàëûï áàðà æàòºàíäà àñà ºàæåò åäi. Ñîíäûºòàí äàíûøïàí àºûí: “²ó ¼ìið æîëäàñ áîëìàñ, ¸ëi-ຠ¼òåð, ´ç ê¾ëêi»å ¼çi» ºàðûº áîëìà áåêåð! μÿòû» ìåí àðû»äû ìàë¹à ñàòûï, μÿòñûçäà èìàí æîº-ò¾ïêå æåòåð”,— äåï ò¾éiíäåéäi... Àðèñòîòåëüäi» ¹ûëûìäà¹û, ¸ñiðåñå æàðàòûëûñòàíó ñàëàëàðûíà, ôèëîñîôèÿ¹à, ýòèêà ìåí ýñòåòèêà¹à, òà¹û áàñºà äà ì¸ñåëåëåðäå àøºàí æà»àëû¹û ìåí äàíàëûº ¾ëåñi ½øàí òå»iç. Áiçäi» åëiìiç — ²àçàºñòàí ¾øií, ¸ñiðåñå ºàçiðãi íàðûºòûº ýêîíîìèêà¹à áåò á½ð¹àí, ñîë ñàëàäà àéòàðëûºòàé òàáûñòàð¹à ºîë æåòêiçiï îòûð¹àí êåçå»äå, õàëºûìûç¹à ãðåêòi» äàíûøïàí îéøûëû — Àðèñòîòåëüäi» å»áåêòåði áà¹à æåòïåñ ðóõàíè áàéëûºòû» ºàéíàð ê¼çi áîëûï åñåïòåëåäi. Òåê ñîë 츻ãi ñóàëìàñ ðóõàíè áàéëûºòàí í¸ð àëà áiëó ºàæåò.

ÌÅÒÀÔÈÇÈÊÀ Áiðiíøi êiòàï (À) Áiðiíøi òàðàó Áàð àäàìäàð òàáè¹àòûíàí áiëiìãå º½øòàð. ιàí ä¸ëåë — ñåçiìäiê ¸ñåðëåðãå áåéiìäiãi: îëàðäû ïàéäàñû áàð ìà, æîº ïà, î¹àí ºàðàìàñòàí áà¹àëàéäû, ¸ñiðåñå, ìûñàëû ê¼ðóäi áiç òåê ¸ðåêåò æàñàó ¾øií ¹àíà åìåñ, òiïòi ¸ðåêåò-ºèìûëñûç êåçäå äå áàñºà áàðëûº ñåçiì ºàáûëäàóëàðäàí àðòûº ñàíàéìûç. ´éòêåíi ê¼ðó ê¼ï í¸ðñåëåðäåãi ¼çãåøåëiêòåðäi àøûï, îëàðäû òàíóäà áàñºà ñåçiìäåðäi» á¸ðiíåí äå àðòûº ºûçìåò åòåäi. Õàéóàíàòòàð äà òàáè¹àòûíàí ñåçiíó ºàáiëåòiíå èå, ñîíû» íåãiçiíäå êåéáiðåóëåðiíäå æàäû ïàéäà áîëàäû äà, áàñºàëàðûíäà ïàéäà áîëìàéäû. Ñîíäûºòàí åñòå ñàºòàó¹à ºàáiëåòòiëåði îíäàé ºàáiëåòi æîºòàð¹à ºàðà¹àíäà åñòiëåó äå ½¹ûìòàëäàó êåëåäi. Îëàðäû» iøiíäå åñòó ºàáiëåòi æîºòàðû, ìûñàëû àðàëàð æ¸íå ñîëàð ñèÿºòû êåéáið æ¸íäiêòåð åñòi áîëñà äà, ¾éðåíóãå øîðºàº. Àë æàäûñû áîëóìåí ºàòàð, åñòó ºàáiëåòi áàðëàðû ¾éðåíóãå äå ºàáiëåòòi. Áàñºà áið õàéóàíàòòàð òiðøiëiãiíäå åëåñòåði ìåí åñêå ò¾ñiðóëåðiìåí ïàéäàëàíàäû, àë ò¸æiðèáåãå îëàðäû» ºàòûñû øàìàëû; àäàìäàð ñîíûìåí ºàòàð ¼íåð ìåí îé òîë¹àóäû iñêå ºîñàäû. Àäàìäàðäà ò¸æiðèáå æàäûíû» íåãiçiíäå ºàëûïòàñàäû; áið í¸ðñå òóðàëû ê¼ïòåãåí åñêå ò¾ñiðóëåð áið ò¸æiðèáåíi» ì¸íií º½ðàéäû. Ñî¹àí îðàé ò¸æiðèáå ¹ûëûì æ¸íå ¼íåðìåí áiðäåé ñèÿºòû ê¼ðiíåäi. Àë ¹ûëûì ìåí ¼íåð àäàìäàðäà ò¸æiðèáå àðºûëû ïàéäà áîëàäû. ´éòêåíi Ïîë1 ä½ðûñ àéòºàíäàé, ò¸æiðèáå ¼íåðäi, àë ò¸æiðèáåñiçäiê — êåçäåéñîºòûºòû òó¹ûçäû. Ò¸æiðèáåäåí òó¹àí îéëàðäû» íåãiçiíäå ½ºñàñ í¸ðñåëåð æ¼íiíäå îðòຠáið ê¼çºàðàñ ºàëûïòàñºàíäà ¼íåð ïàéäà áîëàäû. Ìûñàëû, Êàëëèéäi» ìûíàíäàé íàóºàñòàí àéû¹ûï êåòóiíå ìûíàíäàé ä¸ði ¸ñåð åòòi, îë Ñîêðàòºà äà ¸ði òà¹û ê¼ïòåãåí êiñiëåðãå ê¼ìåê åòòi äåñåê, îë — ò¸æiðèáåíi» iñi. Àë åãåð îñû ä¸ði îñûíäàé áið àóðó¹à äóøàð áîë¹àíû áåëãiëi ºàëäåãi àäàìäàðäû» (ìûñàëû, áåçãåêïåí ºàòòû àóûð¹àíäà¹û ¸ëñiçäiê ïåí ¼ò æàéûë¹àíäûº) á¸ðií äå àéûºòûðàäû äåñåê, îë — ¼íåðäi» iñi. Iñ-¸ðåêåòêå ºàòûíàñûíäà ò¸æiðèáåíi» ¼íåðäåí îíøà àéûðìàñû æîº áîëó êåðåê; îë ò½ðñûí, í¸ðñå òóðàëû æàëïû áiëiìi (Ioqon echein) áàðäàí ã¼ði ñîë òóðàëû ò¸æiðèáåñi áàð àäàì æåòiñòiêêå î»àé ºîë æåòêiçäi. Ñåáåái ò¸æiðèáå — æåêåëiê òóðàëû áiëiì, àë ¼íåð — æàëïûëûºòû áiëó, ¸ðáið ¸ðåêåò ïåí iñ — æåêå í¸ðñåíi æàñàó: åìøi æàëïû àäàìäû åìåñ, Êàëëèéäi íåìåñå Ñîêðàòòû, òà¹û ñîëàð ñèÿºòû ¼ç åñiìi áàð áiðåóäi åìäåéäi ¹îé. Îëàðäû» ¸ðºàéñûñû ¾øií, àäàì áîëó — ºîñûìøà ºàñèåò2. Åãåð áiðåó æàëïû áiëiìäàð, áiðຠò¸æiðèáåñi æîº, æàëïûëûºòû òàíûï, î¹àí êiðåòií æàëºûëûºòû áiëìåñå, îíäà îë åìäåóäå ê¼áiíå ºàòåëåñåäi, ¼éòêåíi åìäåëóøi ¾íåìi æàëºûëûº ºîé. Ñîëàé áîëñà äà, áiç áiëiì ìåí ½¹ûíóäû ò¸æiðèáåäåí ã¼ði ¼íåðãå æàòàäû äåï, àë ¼íåð èåñií òåê ò¸æiðèáå èåñiíåí ã¼ði äàíàëàó äåï áiëåìiç, ñåáåái ¸ðêiìíi» äàíàëû¹û áiëiìãå áàéëàíûñòû ¼éòêåíi àë¹àøºûñû ñåáåïòi áiëåäi, êåéiíãiñi áiëìåéäi. Iñ æ¾çiíäå ò¸æiðèáåñi áàðëàð “íå” äåãåíäi áiëåäi, áiðຠ“íåãå” äåãåíäi áiëìåéäi; ¼íåðäå “íåãå” äåãåíäi áiëåäi, ÿ¹íè ñåáåïòi3. Ñîíäûºòàí äà áiç ¸ð iñòå ½ñòàçäàðäû àðòû¹ûðຠºàäiðëåéìiç, ñåáåái æàñàëàòûí í¸ðñåëåðäi» ñåáåáií áiëãåíäiêòåí îëàð ºîë¼íåðøiëåðäåí ã¼ði ê¼áiðåê áiëåäi, ÿ¹íè äàíàëàó. (Àë ºîë ¼íåðøiëåð êåéáið æàíñûç ê¾øòåðãå ½ºñàéäû: ¸ð í¸ðñåíi iñòåñå äå, îíû áiëìåéຠiñòåé àëàäû: ìûñàëû, îò ê¾éäiðåäi, áiðຠ¸ðèíå íåãå, ºàëàé ê¾éäiðåòiíií îò áiëìåéäi ¹îé; æàíñûç çàòòàð iñòåãåíií òàáè¹àòûíà ñàé, àë ºîë¼íåðøiëåð ìàøû¹û áîéûíøà)4. Ñîíûìåí ½ñòàçäàðäû» äàíàëàóëû¹û iñêå øåáåðëiãiíåí åìåñ, æàëïû áiëiìäiëiãiíåí, ÿ¹íè ñåáåïòi áiëãåíäiãiíåí. Æàëïû ºàðàñàº, áiëãiðëiêòi» íûøàíû — ¾éðåòóãå ºàáiëåò, ñîíäûºòàí äà ¼íåð ê¼áiíå — áiëiì, ò¸æiðèáå åìåñ, ¼íåðëiëåð ¾éðåòóãå øåáåð, àë ò¸æiðèáåëiëåð î¹àí ºàáiëåòòi åìåñ. Æåêåëiêòåð æ¼íiíäå ìà»ûçäû äåðåêòåð áåðå àëñà äà áiç ñåçiìäiê ºàáûëäàóëàðäû äàíàëûººà æàòºûçáàéìûç, ¼éòêåíi íå í¸ðñå æ¼íiíäå áîëñà äà îíû» “íåãå” åêåíií: ìûñàëû, îò íåãå ûñòûº åêåíií ê¼ðñåòå àëìàéäû, òåê îíû» ûñòûº åêåíií ê¼ðñåòåäi. Ñîíäûºòàí äà, ¾éðåíøiêòi ñåçiìäiê ºàáûëäàóëàðäàí áèiãiðåê áið ¼íåðäi ò½»¹ûø òàïºàí êiñi àäàìäàðäà îíû» òàáûñûíû» áið ïàéäàëû áîë¹àíäû¹ûíàí åìåñ, îíû» áàñºàëàðäàí ã¼ði àñà äàíàëû¹ûìåí òà» ºàëäûðàäû. Êåéáiðåóëåði ºàæåòòi 콺òàæäûºòàðäû ºàíà¹àòòàíäûðó ¾øií,

àòàï àéòñàº: ¼ìiðãå ºàæåòòiëåðäi» á¸ði ¸ði ¼ìiðäi æå»iëäåòåòiíäåð ìåí ë¸ççàò áåðåòiíäåðäi» á¸ði äåðëiê ïàéäà áîë¹àííàí êåéií, îñûíäàé ò¾ñiíóäi içäåé áàñòà¹àí. Ñîíäûºòàí îíû áiç áàñºà áið 콺òàæäûº ¾øií içäåéòiíiìiç àíûº. Áàñºà áiðåó ¾øií åìåñ, ¼çi ¼çi ¾øií ¼ìið ñ¾ðåòií àäàìäû åðiêòi äåéòiíiìiç ñèÿºòû îñû ¹ûëûì äà å» åðêií, ¼éòêåíi ¼çi-¼çi ¾øií ¼ìið êåøåäi. Îëàé áîëñà, îíû ìå»ãåðóäi äå, ¸äiëäiêêå æ¾ãiíñåê, àäàìäàðäû» ì¾ìêiíäiãiíåí áèiê äåóãå áîëàð åäi, ñåáåái ê¼ï æàºòàðûíàí àäàìäàðäû» òàáè¹àòû º½ëøûëûº, îñû æà¹ûíàí, Ñèìîíèäòi» ñ¼çiìåí àéòñàº, “Æàë¹ûç æàðàòóøû ¹àíà îñûíäàé ºàñèåòêå èå áîëó¹à ëàéûº”, àë àäàì¹à ¼ç øàìàñûíàí àðòûº áiëiìãå ºîë ñîçó æàðàñïàñ òà åäi. ß¹íè, åãåð àºûíäàðäû» àéòºàíû ðàñ áîëñà, åãåð ºûç¹àíûø º½äàéëàð¹à ò¸í áîëñà, îíäà øàìàñûíàí àðòûººà ½ìòûëóøûëàðäû» á¸ðiíi» äå áàºûòñûçäûººà äóøàð áîëóû òàáè¹è í¸ðñå áîë¹àí áîëàð åäi. Áiðຠæàðàòóøû¹à ê¼ðå àëìàóøûëûº ò¸í áîëà àëìàéäû (ìàºàëäà àéòûëàòûíäàé, “Æûðàóëàðäà æàë¹àí ê¼ï”), ÿ¹íè ì½íàí áàñºà åøáið ¹ûëûìäû îäàí ã¼ði áà¹àëûðຠäåóãå áîëìàéäû. ´éòêåíi íå¹½ðëûì º½äiðåòòi ¹ûëûì ñîë¹½ðëûì áà¹àëû äà. Àë ì½íäàé áîëó¹à åêi ò¾ðëi ìà¹ûíàäà òåê îñû ¹àíà áîëà àëàäû. Àòàï àéòºàíäà: òåê º½äiðåò ºàíà èå áîëó¹à ëàéûº ¹ûëûì º½äiðåòòi (áîæåñòâåííà), òåê æàðàòóøûëûº (º½äàéëûëûº) õàºûíäà ºàíäàé äà áîëñà ¹ûëûì º½äiðåòòi. Òåê áiç içäåï îòûð¹àí ¹ûëûì¹à ¹àíà îñû àéòûë¹àíäàð æàðàìäû. Æàëïû îðíûººàí ê¼çºàðàñ áîéûíøà, º½äàé ñåáåïòåðãå æàòàäû, ÿ¹íè îë áåëãiëi áið áàñòàó, åíäåøå îíäàé ¹ûëûì òåê ºàíà, íåìåñå íåãiçiíäå º½äàéäà áîëóû êåðåê. Ñîíûìåí, áàñºà ¹ûëûìäàðäû» á¸ði îäàí ã¼ði ºàæåòòiëåó, áiðຠîäàí æàðàìäûñû æîº. Ñîíûìåí ºàòàð á½ë ¹ûëûìäû èãåðó áåëãiëi áið ìà¹ûíàäà áiçäi» àë¹àøºû içäåãåíiìiçãå ºàðàìà-ºàðñû áið í¸òèæå ¸êåëóãå òèiñ… ¶øiíøi òàðàó Àë¹àøºû ñåáåïòåð õàºûíäà áiëiìäåðäi òàíóäû» ºàæåò åêåíäiãi àéäàí àíûº: áiç òåê àë¹àøºû ñåáåïòi áiëãåíäå ¹àíà ¸ðáið æåêå æà¹äàéäû áiëåìiç äåéìiç ¹îé. Àë ñåáåïòåð òóðàëû ò¼ðò ò¾ðëi ìà¹ûíàäà àéòûëàäû: îñûíäàé ñåáåïòåðäi» áiði äåï áiç ì¸íäi (ñóùíîñòü) íåìåñå í¸ðñåíi» áîëó ì¸íi1 (¸ðáið “íåãå”-ãå æàóàï çàòºà àíûºòàìà áåðó, àë àë¹àøºû “íåãå” àë¹àøºû ñåáåï ¸ði áàñòàó ¹îé); áàñºà áið ñåáåï äåï áiç ìàòåðèÿíû, íåìåñå ñóáñòðàòòû (hypokeimånon)2, ¾øiíøi äåï — ºîç¹àëûñ íåäåí áàñòàëñà, ñîíû; ò¼ðòiíøi äåï ñû¹à ºàðàìàºàðñû ñåáåïòi, ä¸ëiðåê àéòñàº, íå ¾øií áîëñà, ñîíû, íåìåñå èãiëiêòi (¼éòêåíi èãiëiê áàðëûº ïàéäà áîëó ìåí ºîç¹àëûñòàðäû» ìàºñàòû) àéòàìûç. Á½ë ñåáåïòåð áiçäi» òàáè¹àò òóðàëû øû¹àðìàìûçäà æåòêiëiêòi ä¸ðåæåäå ºàðàëñà äà, îíû á½ðûí çåðòòåãåíäåðäi» àºèºàò æ¼íiíäåãi ïiêiðëåðií äå êåëòiðå êåòåéiê. Îëàðäû» êåéáið áàñòàóëàð ìåí ñåáåïòåð òóðàëû àéòºàíû áåëãiëi. Ñîíäûºòàí îñû áàñòàóëàð ìåí ñåáåïòåðäi ºàðàñòûðñàº, îë îñû çåðòòåóiìiçãå áiðøàìà ïàéäà êåëòiðåäi; iñ æ¾çiíäå áiç íå ñåáåïòåðäi» áàñºà áið ò¾ðií, íå ºàçiðãi àéòûë¹àíäàðäû» àºèºàòòû¹ûíà ê¼çiìiçäi æåòêiçåìiç. Ñîíûìåí, àë¹àøºû ôèëîñîôòàðäû» ê¼ïøiëiãi òåê ìàòåðèàëäûº áàñòàóëàðäû ¹àíà åñåïòåäi, àòàï àéòºàíäà, çàòòàð íå í¸ðñåëåðäåí º½ðàëàäû, íåäåí å» àë¹àø îëàð ïàéäà áîëàäû ¸ði æî¹àë¹àíäà å» àºûð¹û ðåòiíäå íå í¸ðñåãå ºàéòà àéíàëàäû, îíû» ¾ñòiíå ì¸í ñàºòàëûï ºàëñà äà, ¼çiíi» ê¼ðiíiñòåðií ¼çãåðòåäi — á½ëàðäû îëàð ýëåìåíò íåìåñå çàòòàðäû» áàñòàóû äåï åñåïòåäi. Ñîíäûºòàí äà îëàðäû» îéûíøà åø í¸ðñå ïàéäà áîëìàéäû ¸ði æî¹àëìàéäû, ¼éòêåíi ì½íäàé òàáè¹àò (physis)3 ºàøàíäà ñàºòàëàäû; îëàðäû» àéòóûíøà, Ñîêðàòòû êåðåìåò ¸ði áiëiìäàð áîë¹àí øà¹ûíäà ¹àíà Ñîêðàò áîëäû, íåìåñå ñîë ºàñèåòòåðiíåí àéðûëûï ºàëñà, îíû àëà»ñûç æî¹àëäû äåï àéòà àëìàéòûíûìûç ñèÿºòû, ñåáåái Ñîêðàòòû» ò¸íi (ñóáñòðàò) ñàºòàëàäû ¹îé, áàñºà åø í¸ðñå äå ïàéäà áîëìàéäû æ¸íå æî¹àëìàéäû, ñåáåái áiðåó ìå, ¸ëäå îäàí ê¼áiðåê ïå, áåëãiëi áið òàáè¹è íåãiç ºàëó êåðåê. Îñûíäàé áàñòàóäû» ñàíû ìåí ò¾ði æ¼íiíäå á¸ði áiðäåé ê¼çºàðàñ àéòºàí æîº. Îñû ìà¹ûíàäà¹û ôèëîñîôèÿ ò¾çóøiëåðäi» áiði — Ôàëåñòi» àéòóûíøà á¸ðiíi» áàñòàóû, îë — ñó (ñîíäûºòàí äà îë æåð ñó áåòiíäå ò½ð äåãåí); ì½íäàé æîðàìàë¹à îë áàðëûº æ¸íäiêòåðäi» ºîðåãi ûë¹àëäû êåëåòiíäiêòåí ¸ði æûëûëûºòû» ¼çi äå ñóäàí øû¹àòûí, ñóäà áîëàòûí ºàñèåò äåï áiëãåíäiêòåí êåëãåí áîëóû êåðåê (àë á¸ði íåäåí øûºñà, ñîë — á¸ðiíi» áàñòàóû). Ñîíûìåí áiðãå îñû ê¼çºàðàñºà îë áàð í¸ðñåëåðäi» ½ðû¹û òàáè¹àòûíàí ûë¹àëäû áîëàòûíäûºòàí êåëói äå ì¾ìêií, àë ûë¹àëäûëûºòû» ò¾ïêi áàñòàóû ñó ¹îé. Êåéáiðåóëåðäi» àéòóûíøà, ºàçiðãi ½ðïàºòàðäàí ê¼ï çàìàí á½ðûí¹ûëàð, º½äàéëàð òóðàëû àë¹àø æàç¹àíäàð äà òàáè¹àòºà

àºûë, íåìåñå ñ¾éiñïåíøiëiêòi àòà¹àíäàð áàñºà áið òîïòû ºàðàäû. Áiðຠí¸ðñåíi» áîëóûíû» ì¸íií æ¸íå ì¸íäi åøêiì àéºûí ò¾ðäå ò¾ñiíäiðìåäi; á½ë òóðàëû ýéäîñòû ìîéûíäàéòûíäàð àéòàäû, ¼éòêåíi îëàð ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûíäàð ¾øií ýéäîñòàðäû, àë ýéäîñòàð ¾øií ò¾ïêi áiðëiêòi ìàòåðèÿ äåï òå ºîç¹àëûñòû» áàñòàóû äåï òå ìîéûíäàìàéäû (îëàð Ýéäîñòû ºàéòà ºîç¹àëûññûçäûºòû», òûíûøòûºòà ºàëóäû» ñåáåái äåóãå áåéiì ¹îé), àë ýéäîñòàðäû ¸ðáið æåêå í¸ðñå ¾øií æ¸íå ýéäîñòàð ¾øií ò¾ïêi áiðëiêòi îëàð ò¾ïêi ì¸í äåï ê¼ðñåòåäi. Áiðຠíå ¾øií iñ-¸ðåêåòòåð æàñàëûíàäû æ¸íå ¼çãåðiñòåð ìåí ºîç¹àëûñòàð íå ¾øií iñêå àñàäû, îíû äà îëàð áåëãiëi ä¸ðåæåäå ñåáåïòåð äåï áåëãiëåéäi, ¸éòêåíìåí ñåáåïêå òàáè¹è ò¸í ìà¹ûíàäà åìåñ. ´éòêåíi àºûë ìåí äîñòûº òóðàëû àéòàòûíäàð îëàðäû áåëãiëi áið èãiëiê äåï ºàáûëäàñà äà, îëàð ¾øií áið í¸ðñåëåð ïàéäà áîëàäû æ¸íå ¼ìið ñ¾ðåäi äåãåí ìàçì½íäà åìåñ, îëàðäû ºîç¹àëûñòû» øû¹ó ê¼çi ðåòiíäå áiëåäi. Ñîë ñèÿºòû èãiëiêòi» òàáè¹àòûí áiðëiêêå íåìåñå áàðëûººà òåëiãåíìåí, îë ¾øií áåëãiëi í¸ðñåëåð ïàéäà áîëàäû æ¸íå ¼ìið ñ¾ðåäi äåìåéäi. Ñîíäûºòàí äà, îëàð èãiëiê æ¼íiíäå áåëãiëi ä¸ðåæåäå ñåáåï äåï àòàéäû äà, ¼éòêåíi îë òóðàëû ¼çi ¼çäiãiíåí ñåáåï äåï åìåñ, áið ñûðòòàí òåëiíãåí ñåáåï ñèÿºòû ê¼ðñåòåäi… Ñåãiçiíøi òàðàó °ëåìäi áiðåãåé ¸ði áið òàáè¹è ìàòåðèÿ äåï, îíû äåíå ¸ði êå»iñòiê ñèïàòòà äåóøiëåð ê¼ï ò½ð¹ûäàí ºàðà¹àíäà àäàñàäû. Øûí ìà¹ûíàñûíäà îëàð ýëåìåíòòåð òåê äåíåëåðãå ò¸í äåéäi, àë äåíåñiçäåð äå áàð ¹îé. Ïàéäà áîëó ìåí æî¹àëóäû» ñåáåïòåðií ê¼ðñåòóãå òûðûñà îòûðûï, îëàð áàðëûº í¸ðñåëåðäi òàáè¹è çàòòàð òóðàëû îéëàíóøûëàðäàé ºàðàéäû, ñ¼éòiï ºîç¹àëûñòû» ñåáåáií ìîéûíäàìàéäû. Îäàí ºàëñà, îëàðäû» ºàòåñi ñîíäà, îëàð ì¸íäi äå, í¸ðñåëåðäi» iøêi òàáè¹àòûí äà ñåáåï äåï ìîéûíäàìàäû, îíû» ¾ñòiíå îéëàíáàñòàí, æåðäåãi êåç-êåëãåí áàñºà ºàðàïàéûì çàòòàðäû áàñòàó äåï æàðèÿëàäû ¸ði îëàðäû» áið-áiðiíåí ºàëàé òóûíäàéòûíûí àíûºòàó¹à òûðûñºàí æîº. Øûíûíäà, áið çàòòàð áið-áiðiìåí ºîñûëó àðºûëû, åêiíøiëåði àæûðàñó àðºûëû ïàéäà áîëàäû, àë á½ë àéûðìàøûëûº á½ðûí¹û í¸ðñå ºàíäàé åäi, ñûñû ºàíäàé åêåíií àíûºòàó ¾øií ¾ëêåí ìà»ûç¹à èå. Áåëãiëi áið ê¼çºàðàñòû ½ñòàíñàº, ºàéñûñûíàí ºàë¹àíäàðûíû» á¸ði ºîñûëó àðºûëû ïàéäà áîëàòûí áîëñà, ñîë å» íåãiçãi ýëåìåíò, àë ì½íäàé í¸ðñå å» ½ñàº, å» í¸çiê á¼ëøåêòåðäåí º½ðàëàòûí äåíå áîëó¹à òèiñ. Ñîíäûºòàí îòòû áàñòàó äåï ºàðàéòûíäàð îñû ê¼çºàðàñºà å» æàºûí. ²àë¹àí ôèëîñîôòàðäû» ¸ðºàéñûñû àë¹àøºû íåãiçäi» îñûíäàé åêåíäiãiìåí êåëiñåäi. Êåéiíãi ôèëîñîôòàðäû» áið ò¾ïêi íåãiçäi ê¼ðñåòêåíäåðiíåí åøºàéñûñû æåðäi ýëåìåíò äåãåí æîº, îíû» ñåáåái — æåð iði á¼ëøåêòåðäåí º½ðàë¹àíäûºòàí áîëóû êåðåê, àë ºàë¹àí ¾øåóiíåí ¸ðºàéñûñû áiðåóií òà»äàäû: áiðåóëåði — îòòû, áàñºàëàðû — ñóäû, ¾øiíøiëåði — àóàíû. Áiðàº, àäàìäàðäû» ê¼ïøiëiãi ñèÿºòû, îëàð íåãå æåðäi äå àòàìàéäû? Àäàìäàð, ñîíû» iøiíäå Ãåñèîä òà, á½ë ê¼çºàðàñòû» áàéûð¹û ¸ði êå» òàðàë¹àíäû¹û ñîíäàé, á¸ði Æåðäåí, æåð á¸ðiíåí á½ðûí ïàéäà áîëäû äåéäi ¹îé. ß¹íè, îñ ê¼çºàðàñòû ½ñòàíñà, îíäà îòòàí áàñºàñûíû» ºàé-ºàéñûñûí äà áàñòàó äåï ìîéûíäàó, íåìåñå àóàäàí òû¹ûçäàó, áiðຠñóäàí áîñòàó äåó ä½ðûñ áîëìà¹àí áîëàð åäi. Àë åãåð êåéiíiðåê ïàéäà áîë¹àíäàð òàáè¹àòûíàí íåãiçäiðåê áîëñà, àë æàðàòûë¹àí ìåí º½ðàìäûëàð êåéií ïàéäà áîë¹àíäàð, îíäà êåðiñiíøå áîëûï øû¹àäû: ñó àóàäàí íåãiçäiðåê, àë æåð ñóäàí íåãiçäiðåê. Ñîíûìåí, îñû ñåáåïòåðäi» áiðåóií ¹àíà ìîéûíäà¹àíäàð æ¼íiíäå àéòºàíûìûç æåòêiëiêòi. Áiðຠîñûíäàé áàñòàóëàðäû» áiðíåøåóií ìîéûíäà¹àíäàð äà îñûëàé, ìûñàëû, ìàòåðèÿ — ò¼ðò ò¾ðëi äåíå äåãåí Ýìïåäîêë äà îñûëàðäà¹ûäàé ¸ði ¼çiíå ¹àíà ò¸í ºèûíøûëûºòàð¹à êåçiãåäi. Iñ æ¾çiíäå, áiç ê¼ðñåòêåíäåé, ýëåìåíòòåð áið-áiðëåðiíåí ïàéäà áîëàäû, ñîíäûºòàí îò ïåí æåð ¸ðºàøàí òàï ñîë äåíå ºàëïûíäà ºàëà áåðå àëìàéäû (á½ë æ¼íiíäå òàáè¹àò òóðàëû øû¹àðìàäà àéòûë¹àí). Àë ºîç¹àëûñòà¹û äåíåëåðäi» ñåáåái, îëàð áiðåó ìå, ¸ëäå åêåó ìå, îë òóðàëû îíäà ä½ðûñ òà, íåãiçäi äå æ¼íäi åøí¸ðñå àéòûëìà¹àí áîëó êåðåê. Æàëïû àë¹àíäà îñûëàé àéòóøûëàð áið í¸ðñåíi» åêiíøi í¸ðñåãå àéíàëóûí òåðiñêå øû¹àðó¹à ì¸æá¾ð, îëàðäà ñóûº òà æûëûäàí, æûëû äà ñóûºòàí ïàéäà áîëà àëìàéäû. Øûíûíäà, îñû ºàðàìà-ºàðñû ºàëûïòàðäà áîëà àëàòûí áið í¸ðñå, îò íå ñó áîëà àëàòûí áið òàáè¹è í¸ðñå áîëóû êåðåê ºîé, àë ì½íû Ýìïåäîêë òåðiñêå øû¹àðàäû. Åíäi Àíàêñàãîð¹à êåëñåê, îíû» ¼çi àíûº àéòïàñà äà, îë åêi ýëåìåíòòi ìîéûíäàäû äåï æîðàìàëäàó¹à áîëñà, á½ë îíû» àéòºàíäàðûíà ê¼áiðåê ñàé êåëåäi; åãåð îñûíäàé áà¹ûò áåðãåíäåð áîëñà, îë ºàæåòòi ò¾ðäå ñîëàé îéëàð åäi. °ðèíå, î áàñòà á¸ði àðàëàñ ê¾éäå áîëäû äåó (õàîñ) àºûë¹à ñûéìàéäû: ¼éòêåíi îíäà îäàí á½ðûí á¸ði äå á¼ëåê, àðàëàñïà¹àí ê¾éäå

æ¸íå îñû òåêòåãi ¼çãå í¸ðñåíi ê¼ðó. ´çãå æà¹äàéäà á½ë äà ºàéòàëàó áîï øû¹àð åäi. ´çiíåí ¼çi ºàòûíàñòû äåï àòàëàòûí í¸ðñå, áið æà¹äàéëàðäà í½ñºàë¹àí ìà¹ûíàäà àòàëàäû, ¼çãåëåðäå òåãiíå áàéëàíûñòû, ìûñàëû, åìäåó ¼íåðiíi» áið í¸ðñåãå ºàòûñòû áîëàòûíû, ¼éòêåíi îñû òåêòåãi áiëiì áið í¸ðñåãå ºàòûñòû áîëàäû. Ñîíàí ñî», èåñi íåíi» àðºàñûíäà ºàòûñòû áîëñà, ñîë í¸ðñå ºàòûñòûëûº äåï àòàëàäû; ìûñàëû, òå»äiê, ñåáåái îíû» àðºàñûíäà òå» í¸ðñå ºàòûñòûëûººà ò¾ñåäi æ¸íå ½ºñàñòûº, ñåáåái ½ºñàéòûí í¸ðñå äå îñûíäàé. ´çãåñi áið í¸ðñåìåí ñûðòºû ºàñèåò ðåòiíäå ºàòûñòû: ìûñàëû, àäàìíû» êåçäåéñîº ºàñèåòi áàð: áið í¸ðñåäåí åêi åñå ¾ëêåí áîëó, àë á½ë ºàñèåò ºàòûíàñòàðäû» ñàíûíà ò¸í íåìåñå àºòû» ì½íäàé áîëàòûíû áið í¸ðñåãå åêi åñå ¾ëêåí áîëóìåí ºàòàð-ຠáîëó ºàñèåòi äå ò¸í áîëñà. Îí àëòûíøû òàðàó Øåãiíå æåòêåí (ìiíñiç) äåï, áiðiíøi ò½ð¹ûäàí, ¼çiíåí òûñ í¸ðñåäåí áiðäå-áið á¼ëiãií òàáó¹à áîëìàéòûí (ìûñàëû, øåãiíå æåòêåí óàºûò äåï á½ë óàºûòòû» á¼ëiãi áîëà àëàòûí ¼çãå åøáið óàºûòòû í½ñºàó¹à áîëìàéòûí ¸ð ºàäàìûíäà àÿºòàë¹àí óàºûòòû àòàéäû), ñîíûìåí áiðãå, á½ë áåëãiëåóäi ñàïàëûº æ¸íå º½íäûëûº æà¹ûíàí ¼ç àóìà¹ûíäà åøêiìäi àëäûíà æiáåðìåéòií í¸ðñåãå ºîëäàíàäû, ìûñàëû, øåãiíå æåòêåí åìøi íåìåñå øåãiíå æåòêåí ñûáûç¹ûøû äåï ¼çäåðiíi» àðíàéû ¼íåðiíi» àóìà¹ûíäà åøáið ìiíi æîº êiñiëåð àòàëàäû (ñîíûìåí áiðãå, àóûñïàëû ìà¹ûíàäà, æàìàí ºàñèåòòåðãå áàéëàíûñòû äà áiç øåãiíå æåòêåí àðûçºîé íåìåñå øåãiíå æåòêåí ½ðû òóðàëû àéòàìûç), ñåáåái áiç îëàðäû êåéäå æàºñû äåéìiç, ìûñàëû, æàºñû ½ðû íåìåñå æàºñû àðûçºîé, ñåáåái ñàïàëûº (ºàæåòòiëiê) äåãåíiìiç ¼ç iñiíäå áåëãiëi ä¸ðåæåäåãi øåãiíå æåòó, ¸ðáið çàò íåìåñå ¸ðáið ì¸íiñ, åãåð îëàðäû» àðíàéû ò½òûíûëó¹à æàðàìäûëû¹û æ¼íiíäå ¼çäåðiíi» òàáè¹è ºàñèåòiíi» áiðäå-áið á¼ëiãi æîº áîëìàé øûºñà ¹àíà, øåãiíå æåòêåí äåóãå áîëàäû. Ñîñûí, àºûðûíà æåòêåí çàòòàð æ¸íå àºûðû æàºñû çàòòàð, îëàð àÿºòàë¹àí äåï àòàëàäû, ñåáåái îëàðäû» øåãi áàð, àë øåê äåãåíiìiç áåëãiëi áið ñû áóûí áîë¹àíäûºòàí, áiç æàìàíäûºòû» àóìà¹ûíà àóûñºàíäà äà áåëãiëi áið í¸ðñå ¼ëiì àºûðûíà æåòòi íåìåñå àºûðûíà äåéií îéðàíäàëäû äåéìiç, åãåð îíû åøí¸ðñå ¼ëiì ìåí ç½ëìàòòàí á¼ëìåñå, áiðàº, îë áiðãå ºàòûíàñûíäàé; àñûï êåòêåí í¸ðñåíi» àñûï êåòiëãåí í¸ðñåãå ºàòûíàñû ñàíû æà¹ûíàí ì¾ëäå àíûº åìåñ, ñåáåái ñàí ¼ëøåìäi, àë ¼ëøåìñiç í¸ðñå æ¼íiíäå ñàí àéòïàéäû; ìûñàëû, àñûï êåòêåí í¸ðñå àñûï êåòiëãåí í¸ðñåìåí ñàëûñòûð¹àíäà ¼çiíäå ñûíiêiíäåé í¸ðñå ½ñòàéäû æ¸íå òà¹û äà áið í¸ðñå, áiðຠá½ë ñûñû àíûºòàóñûç; îë ºàëàé áîëñà ñîëàé áåðåäi: àñûï ò¾ñiëãåí í¸ðñåãå íå òå»åëåäi, íå òå»åëìåéäi. Ìiíå, áàðëûº á½ë ºàòûíàñòàð ñàíäàð¹à ºàòûñòû æ¸íå îëàð ñàíäàðäû» ºàñèåòòåði æ¸íå ñîíûìåí áiðãå òå», ½ºñàñ æ¸íå ¼çiíäåé í¸ðñåíi ¼çãåøå ¸éãiëåéäi (¼éòêåíi, îëàðäû» á¸ði áiðãå ºàòûñòû ìà¹ûíàäà; ðàñûíäà äà, òåê ì¸íi áið í¸ðñå ¹àíà ¼çiíäåé áîëàäû, ñàïàñû áið í¸ðñå ¹àíà ½ºñàñ, àë ñàíû áið í¸ðñå ¹àíà òå»; áiðàº, áið îë ñàííû» áàñòàóû ìåí ¼ëøåìi, ìiíå, ñîíäûºòàí á½ë ºàòûíàñòàðäû» áàðëû¹û ñàí¹à ºàòûñòû ìà¹ûíàäà, áiðຠá¸ði áiðäåé ìà¹ûíàäà åìåñ). Àë ¸ðåêåò åòóøi æ¸íå ¸ðåêåò ºàáûëäàóøû àðàñûíäà¹û ºàòûíàñ ¸ðåêåò åòó ìåí ¸ðåêåò ºàáûëäàó êàáiëåòií æ¸íå îñû ºàáiëåòòåðäi» ¸éãiëåíóií òàëàï åòåäi, ìûñàëû, æûëûòà àëàòûí í¸ðñå æûëûíà àëàòûí í¸ðñåãå ºàòûíàñòà áîëàäû, ñåáåái îë æûëûòà àëàäû æ¸íå ¼ç êåçåãiíäå æûëûòàòûí í¸ðñå æûëûíóëû í¸ðñåãå ºàòûíàñòà áîëàäû æ¸íå êåñåòií í¸ðñå êåñiëiï æàòºàí í¸ðñåãå, ñåáåái, àíàó äà ìûíàó äà áàð í¸ðñåäå áîëûï æàòûð. Ñàíäûº ºàòûíàñòàð áàð í¸ðñåäå æ¾çåãå àñïàéäû, ì¾ìêií, ¼çãå æåðäå àéòûë¹àí ìà¹ûíàäà ¹àíà áîëàð1, àë ºîç¹àëó øûíàéûëû¹û ñàíäàð¹à ò¸í åìåñ. ²àáiëåòòåðãå íåãiçäåëãåí ºàòûíàñòàðäû» êåéáiði óàºûòûíà ºàðàé ¸ð ò¾ðëi ¸éãiëåíãåí, ìûñàëû, ¼íäiðãåí ¼íäiðiëãåíãå ºàòûñòû áîëàäû æ¸íå êiì ¼íäiðñå — ¼íäiðiëãåí í¸ðñåãå. ĸë îñû ìà¹ûíàäà ¸êå — áàëàíû» ¸êåñi äåï àòàëàäû: áiðiíøiñi — ¼íäiðóøi, åêiíøiñi — ¼íiì. Ñîíûìåí áiðãå, êåéáið ºàòûíàñòàð ºàáiëåòòi» æîºòû¹ûíà íåãiçäåëåäi, ìûñàëû, ºàáiëåòñiçäåð æ¸íå áàðëûº îñû ìà¹ûíàäà¹û í¸ðñåëåð, àéòàëûº, ê¼çãå ê¼ðiíáåéòií í¸ðñå. Ñîíûìåí, ñàí íåìåñå ºàáiëåòi æ¼íiíäå ºàòûíàñòû äåï àòàë¹àíäàð ¼çãåëåðäi» îëàð¹à ºàòûíàñòû áîë¹àíûíàí åìåñ îëàðäû» ¼ç ì¸íiñiíäå ºàòûíàñ áîë¹àíäûºòàí àòàëàäû. Àë ¼ëøåíåòií, òàíûëàòûí æ¸íå ïàéûìäàëàòûí í¸ðñåëåð ¼çãåëåðäi» îëàð¹à ºàòûíàñû áîë¹àíäûºòàí ºàòûíàñòû äåï àòàëàäû. ´éòêåíi ïàéûìäàëàòûí í¸ðñå îë òóðàëû îéäû» áàð åêåíäiãií áiëäiðåäi, áiðຠñîë ïàéûìäàëàòûííû» îéû åìåñ2 (áîëìàñà, îë áið í¸ðñå òóðàëû åêi ðåò ºàéòàëàó áîëàð åäi) æ¸íå ñîë ñèÿºòû, ê¼ðó íûñàíàíû ê¼ðó åìåñ, îë áîÿó ìåí

áiðåóäi» æàºñû áîëàòûíûíû» íåãiçi æàºñûëûºòû» íຠ¼çiíå áàéëàíûñòû, ¼çãå æà¹äàéäà áåëãiëi í¸ðñåíi» òàáè¹è ò¾ðäå ä¾íèåãå êåëóiíi» àë¹àøºû í½ñºàñûíäà, ìûñàëû, áîÿó òåê ñûðòû áàð í¸ðñåäå ê¼ðiíåäi. Áåëãiëi í¸ðñåíi» ºàé íåãiçãå áàéëàíûñòû òiðëiê åòåòiíiíi» ñåáåái ðåòiíäå áiðiíøi êåçåêòå ôîðìàñû ê¼ðñåòiëåäi, àë, åêiíøi êåçåêòå, îë ¸ðáið çàòòû» ìàòåðèÿñû ðåòiíäå æ¸íå á¸ðiíåí á½ðûí çàòòû» íåãiçiíäå æàòàòûí í¸ðñå ðåòiíäå ¸éãiëåíåäi. Àë æàëïûëàé àéòñàº, áåëãiëi í¸ðñåãå áàéëàíûñòû òiðëiê åòåòií í¸ðñå ñåáåï ñèÿºòû àëóàí ìà¹ûíàäà áåðiëåäi. Ìûñàëû, áiðåó áið í¸ðñåãå áàéëàíûñòû íåìåñå îë íå ¾øií êåëäi äåï àéòûëàäû. Ƹíå ñîë ñèÿºòû íåíi» íåãiçiíäå ºàòå íåìåñå ä½ðûñ ò½æûðûì æàñàëûí¹àí íåìåñå ä½ðûñ, ÿêè ºàòå ò½æûðûìíû» ñåáåáiíäå. Ñîñûí “íå í¸ðñåãå áàéëàíûñòû òóðàëû” áiðåóäi» ºàíäàé í¸ðñåãå áàéëàíûñòû òîºòà¹àíû, ºàé í¸ðñåíi» ¾ñòiìåí æ¾ðãåíi òóðàëû àéòûëàäû. Îñû¹àí ½ºñàñ áàðëûº ñ¼éëåìäåð îðûí ìåí æà¹äàéäû áåëãiëåéäi. Îñûíû» í¸òèæåñiíäå “¼çiíåí ¼çi” äå ¸ð ò¾ðëi ìà¹ûíàäà àéòûëó¹à òèiñ. Áið æà¹äàéëàðäà ¸ðáið çàòòû» áîëìûñûíû» ì¸íiñi ¼çiíåí ¼çi øûººàíäàé áîëàäû, ìûñàëû, Êàëëèé äåãåíiìiç îë ¼çiíåí ¼çi Êàëëèé æ¸íå Êàëëèé áîëìûñûíû» ì¸íiñi; ¼çãå æà¹äàéëàðäà çàòòû» ì¸íiñiíi» º½ðàìûíà êiðåòií í¸ðñåãå ìåãçåéäi, ìûñàëû, Êàëëèé ¼çiíåí ¼çi òiði æàí áîëûï òàáûëàäû. Ñåáåái òiði æàí Êàëëèé ½¹ûìûíà êiðåäi; Êàëëèé äåãåíiìiç áåëãiëi áið òiði æàí. Ñîíûìåí áiðãå, áiç áið í¸ðñåíi çàòòû» ¼ç-¼çiíå òåëèìiç, åãåð îíû» àë¹àøºû íåãiç ðåòiíäåãi ¼ç-¼çiíå áåëãiëi áið ºàñèåò áîëñà, íåìåñå, îë ¼çãå áið í¸ðñåãå èåëiê åòñå, ìûñàëû áið òûñ ¼çiíåí ¼çi-ຠíåìåñå àäàì ¼çiíåí ¼çi òiðëiê åòåäi; ñåáåái æàí äåãåíiìiç ¼çiíäå íåãiç ðåòiíäå ¼ìiðäi æèûñòûð¹àí àäàìíû» áåëãiëi áið á¼ëiãi. Ñîñûí, åãåð îíû» ¼çiíåí ¼çãå ñåáåái áîëìàñà, ðàñûíäà àäàìíû» áiðíåøå ñåáåái áàð, îë òiði æàí, åêi àÿºòû, áiðຠá¸ðiáið îíû» àäàì åêåíi ¼çiíåí ¼çi àÿí. Ƹíå, ñîíûìåí áiðãå, òåê áåëãiëi áið çàòºà ¹àíà ò¸í í¸ðñåíi æ¸íå îíû» æàë¹ûç áîëó ñåáåáií ¼çiíåí¼çi äåï àòàéäû; ñîíäûºòàí ¼çãå áàðëûº í¸ðñåäåí æûðàºòàí¹àí í¸ðñå ¼çiíåí ¼çi äåï áåðiëåäi. Îí òî¹ûçûíøû òàðàó Îðíàëàñòûðó äåï á¼ëiãi áàð çàòòàðäû» iøiíäåãi áåëãiëi ò¸ðòiïòi àòàéäû: á½ë, ÿ, êå»iñòiêòåãi ò¸ðòiï íåìåñå á¼ëiêòåðñû ñûçûºòà ò½ðñà. Ñîíäûºòàí ¼ëiìíi» ¼çi àóûñïàëû ìà¹ûíàäà àºûð äåï àòàëàäû, ñåáåái àíàó äà, ìûíàó äà ñû øåï, áiðàº, ñîíûìåí áiðãå, å» ñû ìàºñàò òà, àºûð äåï ñàíàëàäû. ´ç-¼çiíäå øåãiíå æåòêåí í¸ðñå òóðàëû ìiíå, îñûíäàé ñàí àëóàí ìà¹ûíàäà àéòûëàäû, — áiðiíi» îëàé áåëãiëåíåòiíi æàºñû ºàñèåòòåði æà¹ûíàí êåìiññiç áîë¹àíäû¹ûíàí, ñîíäûºòàí, îë ¼çiíåí åøêiìäi îçäûðà àëìàéäû æ¸íå ¼çiíåí òûñ åøòå»å îíû» ìiíñiçäiãií ê¼áåéòå àëìàéäû, àë ¼çãå í¸ðñåëåðãå ì½íäàé òà»áàíû» ºîëäàíûëàòûíû, îëàðäàí (áîëìûñòû») ¸ðáið æåêå í½ñºàñûíäà åøí¸ðñå àñà àëìà¹àíäû¹ûíàí æ¸íå îëàð¹à ºàòûñòû áiðäå-áið á¼ëiãiíi» îëàðäàí òûñ áîëìà¹àíäû¹ûíàí. Àë ºàë¹àí í¸ðñåëåðäi» á½ëàé àòàëàòûíû ò¾ðëi ä¸ðåæåäå æà»à¹û ê¼ðñåòiëãåí çàòòàð¹à áàéëàíûñòû — ñåáåái îëàð, ÿ ½ºñàñ áiðí¸ðñå æàñàéäû, ÿ î¹àí áèëiê åòåäi, ÿ î¹àí ñ¸éêåñ áîëàäû íåìåñå áiðiíøi êåçåêòå øåãiíå æåòêåí í¸ðñåãå áåëãiëi ò¾ðäåãi ¼çiíi» æàëïû ºàòûíàñûí áiëäiðåäi. Îí æåòiíøi òàðàó Øåï äåï ¸ðáið çàòòû» øåòií ÿ¹íè îíû» ¼çiíåí òûñ åøí¸ðñå òàáó¹à áîëìàéòûí íåìåñå áàðëûº í¸ðñåíi ¼ç iøiíäå òîïòàñòûð¹àí àë¹àøºû í¸ðñåñií àòàéäû, ñîíûìåí áiðãå, ê¼ëåìíi», íåìåñå, äåíåíi» í½ñºàñû áîëà àëàòûí áàðëûº í¸ðñåíi æ¸íå ñîíûìåí ºàòàð, ¸ðáið çàòòû» àºûð¹û àÿëäàìàñûí (ì½íäàéëàðäû» ºàòàðûíäà ºèìûë ìåí ¸ðåêåòòi» ºàéäàí øûººàíû åìåñ, ºàéäà áà¹ûòòàë¹àíû ºûçûº, àë êåéäå øûººàí òåãi äå, áàðàð æîëû, àë íàºòàï àéòñàº, ì½ðàòû äà ìà»ûçäû); ñîíûìåí áiðãå, ¸ðáið çàòòà¹û áàð ì¸íiñi æ¸íå ¸ðáið çàòòà¹û áàð áîëìûñòû» í¸ði; ñåáåái îñû ñûñûíäà òàíûìíû» øåãi ê¼ðiíåäi; àë òàíûìíû» øåãi áàð æåðäå çàò òà ê¼ìåñêiëåíå áåðåäi. Ñîíäûºòàí øåï æ¼íiíäå áàñòàó òóðàëû ºàíøàìà ìà¹ûíàäà àéòûëñà, ñîíøàìà àëóàí í½ñºàäà æ¸íå êåéäå îäàí äà àñºàí ò¾ðäå àéòûëàòûíû àíûº; ñåáåái áàñòàó äåãåíiìiç áåëãiëi áið øåï, àë áiðຠêåç êåëãåí øåï áàñòàó áîëó¹à æàðàìàéäû. Îí ñåãiçiíøi òàðàó Áið í¸ðñåíi» ºàé í¸ðñåãå áàéëàíûñòû (ºàé í¸ðñåíi» íåãiçiíäå) òiðëiê åòói òóðàëû ò¾ðëi ìà¹ûíàäà àéòûëàäû, áið ìà¹ûíàñûíäà îë ¸ð í¸ðñåíi» ôîðìàñû íå ì¸íiñi, ìûñàëû,

åãåð çàòòà îíû» òàáè¹àòû íåìåñå òåãi áîéûíøà áàð áîëó¹à òèiñ í¸ðñå æîº áîëñà, ìûñàëû, ñîºûð àäàì ìåí ê¼ðòûøºàííû» ê¼ðó ºàáiëåòiíåí àéûðûëóû ¸ð áàñºà: ñûñû òåãi áîéûíøà ñîºûð, àë áiðiíøiñi, ¼çiíåí ¼çi. Ñîñûí àéûðûëó òóðàëû ìûíàíäàé æà¹äàéäà àéòó¹à áîëàäû: åãåð çàò òàáè¹àòû áîéûíøà áið í¸ðñåãå èåëiê åòóãå ºàáiëåòòi áîëñà, áiðຠî¹àí èåëiê åòïåñå: ìûñàëû, ñîºûðëûº — áåëãiëi êåìiñòiê, áiðຠàäàì ¸ð êåçäå ñîºûð áîëìàéäû, àë òåê ê¼ðóãå ºàáiëåòi áàð áåëãiëi æàñòà, åãåð ñîë êåçäå ê¼ðó ºàáiëåòiíåí àéûðûëñà ¹àíà ñîºûð áîëàäû. Ñîíäàé-àº, åãåð áåëãiëi çàòòà îíäà¹û òàáè¹è ò¾ðäå ò¸í áîëó¹à òèiñ ºàñèåòòåð æîº áîë¹àíäà, ìûñàëû, æà¹ûìäû îðòàäà, òèiñòi ì¾øåñi áàð æà¹äàéäà, áåëãiëi çàòºà ºàòûñòû, òèiñòi æà¹äàéäà. Ñîñûí, áið í¸ðñåíi çîðëàï òàðòûï àëó àéûðó äåï àòàëàäû. Ƹíå “æ, “ñiç” æ½ðíàºòàðûíû» ìà¹ûíàëàðû ºàíøàìà ê¼ï áîëñà, ñîíøàìà ìà¹ûíàäà ò¾ðëi êåìøií ºàëó òóðàëû ¸»ãiìå ºîç¹àëàäû, ìûñàëû, òå»äiãi æîº çàò, åãåð î¹àí îë ºàñèåò òàáè¹è ò¾ðäå ò¸í áîëñà, òå»ñiç äåï àòàëàäû, åãåð îë ê¼çãå ê¼ðiíáåéòií ò¾ðäå àòàëñà, äåìåê, îë, ÿ, ì¾ëäå áîÿóñûç, íåìåñå, íàøàð áîÿë¹àí, åãåð àäàì àºñຠäåï àòàëñà, äåìåê, îíû» ì¾ëäå àÿ¹û æîº íåìåñå àÿ¹ûíû» ì¾êiñi áàð. Ñîíûìåí áiðãå, àéûðûëó òóðàëû åãåð çàòòû» áåëãiëi áið í¸ðñåñi àç ì¼ëøåðäå áîëñà, ìûñàëû, åãåð æåìiñòi» ñ¾éåãi áîëìàñà, äåìåê, îíû» îíûñû íàøàð äàìû¹àí. Ƹíå, ñîíàí ñî», åãåð çàòòà¹û áið í¸ðñå ºèíàëûñïåí íåìåñå íàøàð æàñàëàòûí áîëñà, ìûñàëû á¼ëiíáåéòií í¸ðñå òóðàëû òåê îë á¼ëiíáåãåíäå ¹àíà åìåñ, îë æå»ië íåìåñå æàºñû á¼ëiíáåãåíäå äå àéòûëàäû. Ñîíûìåí ºàòàð, àéûðûëó òóðàëû åãåð çàò áið í¸ðñåäåí ì¾ëäå àéûðûë¹àíäà äà àéòûëàäû: ñîºûð äåï æàë¹ûç ê¼çäiíi åìåñ, åêi ê¼çiíi» äå ê¼ðó ºàáiëåòi æîº àäàìäû àòàéäû. Ñîíäûºòàí ¸ðáið àäàì æàºñû íåìåñå æàìàí, ¸äiëåòòi íåìåñå ¸äiëåòòi åìåñ, áiðຠîëàðäû» àðàñûíäà îðòàíøû äà áàð. Æèûðìà ¾øiíøi òàðàó “Èåëåíó” (“½ñòàó”) ñ¼çi áiðíåøå ìà¹ûíàäà ºîëäàíûëàäû. Áið ìà¹ûíàñûíäà îë ¼ç òàáè¹àòû íåìåñå ¼ç òàëàáû áîéûíøà áà¹ûòòàó, ñîíäûºòàí, áåçãåê àóðó àäàìäû “½ñòàéäû” íåìåñå òèðàííäàð ºàëàíû ½ñòàéäû, àë áåëãiëi êèiìãå êèiíãåí àäàìäàð îíû ¾ñòiíäå ½ñòàéäû. ´çãå ìà¹ûíàñûíäà çàò òóðàëû iøiíäåãi áàð í¸ðñåñi îíû ºàáûëäàó¹à ºàáiëåòòi ìàòåðèÿ ðåòiíäå òiðëiê åòåòiíi æ¼íiíäå àéòûëàäû, ìûñàëû, æåç ¼ç iøiíäå ì¾ñií äi» ìà»ûçäûëû¹ûíà íåãiçäåëãåí, íåìåñå á½ë ò¸ðòiï áåëãiëi áið îðûí ò¸ðòiái áîëó¹à òèiñ, ì½íû “îðíàëàñòûðó” ñ¼çiíi» ¼çi ê¼ðñåòiï ò½ð. Æèûðìàñûíøû òàðàó Èåëiê åòó (ïàéäàëàíó) áið ìà¹ûíàñûíäà èåëiê åòóøiíi» æ¸íå èåëiê íûñàíàñûíû» áåëñåíäiëiãi ðåòiíäå ïàéûìäàëàäû. Á½ë áåëñåíäiëiê äåãåíiìiç áåëãiëi ¸ðåêåò íåìåñå ºèìûë. ̽íäàé æà¹äàéäà áiði æàñàï, àë ¼çãåñi æàñàëûíûï, ¸ðåêåò ñîíû» îðòàñûíäà¹û í¸ðñå. Ñîë ñèÿºòû êiì êèiìãå èåëiê åòñå (ïàéäàëàíñà) æ¸íå ºàéñûáið êèiì èåëåíiï, ïàéäàëàíó íûñàíàñûíà àéíàëñà, èåëiê åòó ñîíû» îðòàñûíäà ò½ðàäû. ̽íäàé èåëiê åòóãå èåëiê åòó, á½ë ò¾ñiíiêòi áîëàð, áåéì¾ìêií. Åãåð èåëiê íûñàíàñûíà èåëiê åòêåíãå èåëiê åòó ì¾ìêií áîëñà, îíäà øåêñiçäiêêå êåòóãå òóðà êåëåäi. Àë ¼çãå ìà¹ûíàñûíäà èåëiê ºàñèåò äåï á¼ëiêòåðäi» îðíàëàñóû àòàëàäû. Áåëãiëi ò¾ðäå îðíàëàñºàí çàò æàºñû íåìåñå æàìàí àõóàëäà áîëàäû æ¸íå îë ¼çiíå, íåìåñå ¼çãåëåðãå áàéëàíûñòû, ìûñàëû, äåíñàóëûº äåãåíiìiç áåëãiëi ºàñèåò, ñåáåái îë ái𠺽áûëûñòû» áåëãiëi àõóàëû. Ñîíûìåí áiðãå, èåëiê ðåòiíäå ½ºñàñ æàëïû í¸ðñåíi» á¼ëiãi òóðàëû äà àéòûëàäû; ñîíäûºòàí, á¼ëåê í¸ðñåëåðäi» æàºñû ºàñèåòi áåëãiëi èåëiê ºàñèåò äåï ñàíàëàäû. Æèûðìà áiðiíøi òàðàó ´òêiíøi ºàñèåò íåìåñå õàë äåï, áið ìà¹ûíàñûíäà, î¹àí ºàòûñòû ¼çãåðói ì¾ìêií ºàñèåòòi àòàéäû, ìûñàëû, ຠïåí ºàðà, ò¸òòi ìåí àùû, àóûð ìåí æå»ië æ¸íå îñû òåêòåñ áàðëûº ¼çãå ºàñèåòòåð; àë ¼çãå ìà¹ûíàäà, îñû ºàñèåòòåð àóºûìûíäà¹û áîë¹àí øûíàéû ïðîöåñòåð ìåí ¼çãåðiñòåðäi àòàéäû. Ñîñûí, îäàí äà çîð ì¼ëøåðäå, á½ëàé äåï çàò ¾øií çèÿíäû ¼çãåðiñòåð ìåí ºèìûëäàð, ñîëàðäû» iøiíäå, ¸ñiðåñå, ºèíàëûñ òóäûðàòûíäàðû àòàëàäû. Ñîíûìåí áiðãå, áàºûòñûçäûº ïåí àçàïòû» ¾ëêåí ºàñðåòi äå îñûëàé àòàëàäû. Æèûðìà åêiíøi òàðàó Àéûðûëó òóðàëû, áið ìà¹ûíàñûíäà, åãåð çàòòà ¼çãå çàòòàð¹à òàáè¹è ò¾ðäå ò¸í áið í¸ðñå æîº áîë¹àíäà àéòûëàäû, ìåéëi, îíäà îíäàé í¸ðñåíi» áàð áîëóû òàáè¹è ò¾ðäå áåðiëìåñå äå, ìûñàëû, ¼ñiìäiêòå ê¼ç æîº äåéìiç; ¼çãå ìà¹ûíàñûíäà,

ê¼ðñåòiëãåí ò¸ñiëäåð àðºûëû çàòòû» áåëãiëi á¼ëiãiíåí ò¸óåëäiëiê òàíûë¹àíäà, ìûñàëû, áàëàíû» — ¸êåäåí, ¼ñiìäiêòi» — æåðäåí, ì½íäà åêåói äå îñû çàòòàðäû» áåëãiëi á¼ëiãiíåí æàðàë¹àí. Ñîíûìåí ºàòàð, êåéäå á½ë òiðêåñ áið í¸ðñåíi» óàºûòû áîéûíøà êåéií øûººàíûí ê¼ðñåòåäi, ìûñàëû, ê¾ííåí — ò¾í æ¸íå òûíûøòûºòàí — áîðàí äåï àéòûëàäû, áið í¸ðñåíi» ¼çãå í¸ðñåäåí êåéiíäiãi ìà¹ûíàñûíäà. Êåéáið æà¹äàéäà ì½íäàé òiðêåñòi» ºîëäàíûëàòûíû, ì½íäà ¸ëãi êåëòiðiëãåí ìûñàëäàðäà¹ûäàé áiðiíi» áiðiíå àóûñóû áåðiëåäi, ¼çãåëåðäå, òåê óàºûòòà¹û æàë¹àñòûº íåãiçiíäå, ìûñàëû, òî¹ûñóäàí òå»içãå øûºòûº äåñåê, äåìåê, îë òî¹ûñóäàí êåéií áîë¹àí, æ¸íå Äèîíèñèé ìåéðàìûíàí — Òàðãåëèé ìåéðàìû äåñåê, ÿ¹íè Äèîíèñèéäåí êåéií äåãåíiìiç. Æèûðìà áåñiíøi òàðàó Á¼ëiê äåï áið ìà¹ûíàäà ºàíäàé í¸ðñåãå á¼ëóãå ºàíäàé ò¾ðäå åêåíi á¸ðiáið ì¾ìêií ñàíû àíûº çàòòû àòàéäû (¼çi ðåòiíäåãi ñàíû àðòûº çàòòàí àëûíàòûí í¸ðñå ¸ðºàøàí äà îñû çàòòû» á¼ëiãi äåï àòàëàäû, ìûñàëû, áåëãiëi ò½ð¹ûäà, åêi äåãåíiìiç ¾øòi» á¼ëiãi, àë ¼çãå ìà¹ûíàäà, á¼ëiêòi» àòàóû ì½íäàé á¼ëøåêòåí ò½ðàòûí òåê îñû ñàíäû ¼ëøåóäi ì¾ìêií ºûëàòûí àðíàéû í¸ðñåëåðãå áåðiëåäi: ñîíäûºòàí ¾øêå ºàòûñòû åêi, áið æà¹ûíàí, á¼ëiê äåï àòàëñà, åêiíøi æà¹ûíàí, ¼éòiï àòàëìàéäû. Ñîñûí, åãåð ò¾ðäi ñàíäûº ºàòûíàñòàí òûñ1 í¸ðñåëåðãå á¼ëóãå ì¾ìêií áîëñà, á½ë äà îíû» á¼ëiãi äåï àòàëàäû; ñîíäûºòàí ò¾ð òóðàëû äà á½ë òåêòi» á¼ëiãi äåï àéòûëàäû. Ñîñûí, ì½íäàé àòàóìåí á¾òií íåìåñå îíû» º½ðàìûíà á¼ëiíåòií í¸ðñå àòàëàäû, (æ¸íå á½ë á¾òií äåãåíiìiç, ÿ ôîðìà, íåìåñå ôîðìàíû ¼çiíå ñi»iðóøi; íåìåñå æåç øàðäà, ÿêè, æåç êóáòà á¼ëiê ðåòiíäå æåçäi äå, (ñåáåái, îë ôîðìà ò¾ðäå áåðiëãåí í¸ðñåíi» ìàòåðèÿñû) á½ðûøòû äà àòàó¹à áîëàäû. Ñîäàí ñî», áåëãiëi í¸ðñåíi» òàáè¹àòûí àøàòûí ½¹ûìíû» º½ðàìûíà êiðåòií í¸ðñå îë äà á¾òiííi» ò¾ðëi á¼ëiãi; ñîíäûºòàí òåêòi êåéäå ò¾ðäi» á¼ëiãi äåï àòàéäû, àë ¼çãå ìà¹ûíàäà, ò¾ð òåêòi» á¼ëiãi. Æèûðìà àëòûíøû òàðàó Á¾òií äåï îíû» º½ðàìûíäà òàáè¹àòû áîéûíøà á¾òií äåï àòàëàòûí í¸ðñåëåðäi» áiðäå áiðåói æîº áîëìà¹àí, æ¸íå ôîðìàñûí ½ñòàéäû íåìåñå äåíå ¼çiíäå àóðóäû ½ñòàéäû. Àë êåéäå á½ë ñ¼ç îðà¹àí í¸ðñåíi» îðàë¹àí í¸ðñåíi ºàëàé ½ñòàéòûíû æ¼íiíäåãiäåé àéòûëàäû, ñåáåái, áiçäi» àéòóûìûçøà, ñûñû îíû îðàï àë¹àí í¸ðñåäå ½ñòàëûíàäû, ìûñàëû, áiçäi» àéòóûìûçøà, ûäûñ ¼ç iøiíäå — û¹àëäû, ºàëà — àäàìäàðäû, àë êåìå — òå»içøiëåðäi ½ñòàéäû æ¸íå ä¸ë ñîë ñèÿºòû á¾òií ¼ç iøiíäå á¼ëiêòi ½ñòàéäû. Ñîñûí, áåëãiëi çàòºà ¼ç áåòiíøå ºîç¹àëó¹à êåäåðãi æàñàéòûí í¸ðñå æ¼íiíäå îë á½ë çàòòû ½ñòàéäû äåéäi, ìûñàëû, êîëîííàëàð ¼çiíå ò¾ñêåí ñàëìàºòû ½ñòàéäû æ¸íå ä¸ë ñîë ñèÿºòû àºûíäàð Àòëàíòºà1 àñïàíäû ½ñòàòºûçûï ºîÿäû, ñåáåái ¼çãå æà¹äàéäà îë æåðãå º½ëàéòûí åäi, á½ë îéäû êåéáið íàòóðôèëîñîôòàð äà ºîëäàéäû2. Ñîë ñèÿºòû, áið í¸ðñåìåí áiðãå áiðiêòiðiëãåí í¸ðñå òóðàëû äà, îë áiðiêòiðãåí í¸ðñåíi ½ñòàéäû äåï àéòàäû, ¼çãå æà¹äàéäà ¸ðêiì ¼ç áåòiíøå æàí-æ຺à ûäûðàï êåòåòiíäåé. Àë áið í¸ðñåäåí ïàéäà áîëó òiðêåñi áiðòåêòi æ¸íå èåëåíó “½ñòàó” ñ¼çiíi» ìà¹ûíàñûíà ñ¸éêåñ ºîëäàíûëàäû. Æèûðìà ò¼ðòiíøi òàðàó Áið í¸ðñåäåí ïàéäà áîëó äåãåíiìiç, áið ìà¹ûíàñûíäà, çàòòû» ìàòåðèÿ ðåòiíäå íåäåí ò½ðàòûíûí ê¼ðñåòåäi, ñîíûìåí ºàòàð, á½ë åêi ò¾ðëi ò¸ñiëäi ì¾ìêií ºûëàäû: í½ñºàó íåìåñå, áiðiíøi òåãi æà¹ûíàí, íåìåñå ñû ê¼ðiíiñi æà¹ûíàí áåðiëåäi; ìûñàëû, áåëãiëi ò¾ðäå áàðëûº åðèòií í¸ðñå ñóäàí ò½ðàäû, àë ¼çãå ò½ð¹ûäàí, ì¾ñií æåçäåí æàñàëàäû. Êåéáið æà¹äàéäà á½ë ñ¼çäåðäi» ìà¹ûíàñû ºîç¹àëûñºà ì¸æá¾ð ºûë¹àí áiðiíøi ñåáåïòåí, ìûñàëû, ñî¹ûñ íåäåí øûºòû? Ѽãiñóäåí, ñåáåái îë ñî¹ûñòû» áàñû. Êåéäå ì½íû» ìà¹ûíàñû ìàòåðèÿ ìåí ôîðìàäàí º½ðàë¹àí º½ðàìäû ò½òàñòûºòàí, áåëãiëi áið æûð “Èëèàäàäàí” æ¸íå òàñòàð ¹èìàðàòòàí, ñåáåái ñû ì½ðàò äåãåíiìiç ôîðìà, àë øåãiíå æåòêåí äåï ñû ì½ðàòûíà æåòêåí òóðàëû àéòûëàäû. Êåéáið æà¹äàéäà êåéií áið í¸ðñåäåí ïàéäà áîëó òóðàëû ôîðìàíû» ¼çiíi» áåëãiëi á¼ëiãiíåí ò½ðàòûíûíäàé àéòûëàäû, ìûñàëû, àäàì ôîðìàñû º½ðàìûíû» áåëãiñi ðåòiíäå îíû» åêi àÿºòûëû¹û êiðåäi æ¸íå áóûí ¼çiíi» áåëãiëi áið á¼ëøåãiíåí ò½ðàäû; ñåáåái ì½íäà¹û ò¸óåëäiëiê ì¾ñiííi» æåçäåí åêåíiíåí áàñºà; º½ðàìäû ì¸íiñ ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí ìàòåðèÿäàí, áiðຠôîðìà äà ìàòåðèÿäàí, áiðຠôîðìà¹à ò¸í ìàòåðèÿäàí. Êåéáið æà¹äàéäà áið í¸ðñåäåí ïàéäà áîëó òiðêåñi ê¼ðñåòiëãåí ò¾ðäå ºîëäàíûëàäû, àë êåéäå åãåð

äà òå» áîëìàéäû æ¸íå æàëïû á¾òií åìåñ äåï áið äå áið ñàí àòàëìàéäû; ì½íäàé æà¹äàéäà çàòòû» ì¸íiñi äå áàð áîëó¹à òèiñ, ñåáåái êåñå á¾òií åìåñ áîëñà äà êåñå áîëó¹à òèiñ, àë ñàí, îë — ¼çãå áîëàäû. Ñîäàí ñî», åãåð áiçäå ¸ðòåêòi çàòòàð áàð áîëñà, îëàðäà ¸ðêåç á¾òií åìåñ áîëà áåðìåéäi (ñàíäà äà áåëãiëi ò¾ðäå òå» åìåñ á¼ëiêòåð áàð, ìûñàëû, åêi ìåí ¾ø), êåðiñiíøå, á¼ëiêòåðäi» îðíàëàñóûíäà àéûðìàøûëûº áîëìà¹àíäà, åøí¸ðñå äå á¾òií åìåñ áîëà àëìàéäû, ñåáåái ñó ìåí îòòû á¾òií åìåñ äåï àòàó¹à áîëìàéäû, áiðຠîëàð á¼ëiêòåðäi» îðíàëàñóû ¼çäåðiíi» ì¸íiñiíå ñ¸éêåñ çàòòàð áîëó¹à òèiñ. Ñîñûí îë ¾çiëiñi æîº çàòòàð áîëó¹à òèiñ; ìûñàëû, ãàðìîíèÿ ¸ðòåêòi á¼ëøåêòåðäåí ò½ðàäû æ¸íå îíäà á¼ëiêòåðäi» îðíàëàñóûíû» áåëãiëi ò¸ðòiái áàð, áiðຠîë á¾òií åìåñ áîëà àëìàéäû. Ƹíå á¾òiíäiê º½ðàéòûí çàòòàð äà êåç êåëãåí á¼ëiãiíåí àéûðûëó àðºûëû á¾òií åìåñ áîëà àëìàéäû: ì¸íiñiíi» áåëãiëi á¼ëiêòåði äå, êåç êåëãåí æåðäå ò½ð¹àíäàðû äà æîº áîëó¹à òèiñ åìåñ, ìûñàëû, òåñiëãåí êåñå ñîë ì¾êiñi àðºûëû á¾òií åìåñ áîëìàéäû, îë ¾øií îíû» áið øåòi ñûíûï, ò½òºàñû ò¾ñiï ºàëó êåðåê. Ñîë ñèÿºòû, àäàìäû äà ì¾ãåäåê (á¾òií åìåñ) äåï, îë áið òiëiì åòiíåí íåìåñå á¼òåêåñiíåí àéûðûë¹àí äà åìåñ, áiðຠòåãiñ áið ì¾øåñiíåí àéûðûë¹àíäà àòàéäû. Ƹíå ì½íäà ¸ðáið á¼ëiê ì¸íäi åìåñ, àë îíû òåãiñiíåí àë¹àíäà, ºàéòàäàí ¼ñå àëìàéòûíû. Ñîíäûºòàí òàçäàð ì¾ãåäåê åìåñ. Æèûðìà ñåãiçiíøi òàðàó Òåê òóðàëû, áið ìà¹ûíàäà, åãåð ¾çiëiññiç ðåòòå áið í½ñºàëû æàíäàð ïàéäà áîëñà àéòûëàäû; ìûñàëû, “àäàì çàòû òiði áîë¹àíøà”, — äåéäi, îíû» ìà¹ûíàñû: ¾çiëiññiç ðåòòå îëàðäû» ïàéäà áîëóû ¾çiëìåãåíøå. Àë, ¼çãå ìà¹ûíàäà, òåê òóðàëû îíû áiðiíøi ¼ìiðãå êåëòiðãåí íåãiçi òóðàëû í½ñºàï àéòàäû. Îë íåãiç äåãåíiìiç áåëãiëi òiði æàíäàðäû» øåáií ä¾íèåãå êåëòiðãåí áàñòàó, ìûñàëû, áiðåóëåð òåãi æ¼íiíåí ýëëèíáiç äåï àòàëñà, áiðåóëåð èîíäûºïûç äåï àòàëàäû. Ƹíå àðòûº ì¼ëøåðäå ì½íäàé áåëãiíi îíû àíàñûíàí ã¼ði àòàñûíà àë¹àíäàð¹à áàéëàíûñòû áåðiëåäi (¼éòêåíi, êåéäå òåê ¸éåëäåð æà¹ûíàí äà áåëãiëåíåäi, ìûñàëû, Ïèððàíû»1 ò½ºûìû äåï àéòûë¹àíäàé. Ñîñûí òåê òóðàëû æàçûºòûºòû» æàçûºòûººà í½ñºà, àë äåíåíi» äåíåãå òåê åêåíi ìà¹ûíàäà àéòûëàäû. Ñåáåái ¸ðáið í½ñºà, ÿ, áåëãiëi áið æàçûºòûº íåìåñå áåëãiëi áið äåíå; àë æàçûºòûº ïåí äåíå ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåðäi» íåãiçi. Çàòòàð ñîíûìåí áiðãå, ¼ç àóºûìûíäà¹û çàòòàðäû áåëãiëi ò½òàñòûº ðåòiíäå º½ðà¹àí í¸ðñå àòàëàäû, àë îíäàé í¸ðñåíi îëàð åêi æà¹äàéäà º½ðàéäû: ÿ, á½ë çàòòàðäû» ¸ðáiðåói áið áîë¹àíäà íåìåñå îëàðäû» á¸ðiíåí áið (í¸ðñå) º½ðàë¹àíäà. Ñåáåái áàðëûº òîïºà ºàòûñòû æ¸íå æàëïû á¾òií äåï àòàëàòûí í¸ðñå æàëïûëûº ñèïàòûíà èå, ¼éòêåíi îë îñû íàºòû ºîñûíäû¹à áiðäåé æ¸íå äå îë ¼ç iøiíäåãi ¸ðáið æåêå çàòºà ò¸í, æ¸íå á½ë çàòòàð ¸ðáiðåói äå, ò½òàñòûº iøiíäå äå áiðëiê º½ðàéäû; ìûñàëû, àäàì, æûëºû, º½äàé á½ë — áiðëiê, ñåáåái îëàðäû» á¸ði òiði æàíäàð. Àë òîºòàóñûç æ¸íå øåêòåóëi, åãåð îë áiðíåøå á¼ëiêòåí ò½ðàòûí áåëãiëi áiðëiê áîëñà, ¸ñiðåñå, åãåð îëàð (á¼ëiêòåð) ì¾ìêiíäiê ðåòiíäå áåðiëñå1, åãåð áåðiëìåñå, îíäà íàºòû. Ƹíå ì½íäà ì½íäàé ½éûìäàðäàí òàáè¹èëàðû æàñàíäûëàðûíà ºàðà¹àíäà á½¹àí ê¼áiðåê êåëi»êiðåéäi, áiç ì½íû áiðò½òàñ í¸ðñåãå ºàòûñòû ê¼ðñåòêåíáiç, ñåáåái á¾òiíäiê äåãåíiìiç áåëãiëi ò¾ðäåãi ò½òàñòûº. Ñîäàí ñî», åãåð áàñû, îðòàñû æ¸íå ñî»û áàð ñàíäû àëñàº, îíäà åãåð á¼ëiêòåðäi» îðíàëàñóû ¼çãåøåëiêêå ¸êåëìåñå, áiç ì½íäàé ñàíäûº òîï òóðàëû áàðëûº í¸ðñåíi» æèûíòû¹û äåéìiç, àë åãåð îëàð ¼çãåøåëiêêå ¸êåëñå, áiç á¾òiíãå èå áîëàìûç. Åãåð ò¾ðëi çàòòàðäû îñû åêi æà¹äàéäà êåçäåññå, á¾òií äå æ¸íå áàðëûº í¸ðñåíi» æèûíòû¹û äà äåéìiç: á½ëàé äåï îðíûí àóûñòûð¹àíäà òàáè¹àòû áið áîï ºàëûï, àë ôîðìàñû ¼çãåðåòií çàòòàðäû àòàéäû, ìûñàëû, áàëàóûç áåí øåêïåíäi àëàéûº: îëàðäû á¾òií æ¸íå áàðëûº í¸ðñåíi» æèûíòû¹û äåï àòàéäû, ñåáåái, îëàðäà ¸ëãi ºîñ ñèïàò òà áàð. Àë ñó, ¼çãå ûë¹àë ìåí ñàí ñèÿºòû, áàðëûº í¸ðñåíi» æèûíòû¹û äåï àòàëàäû. Áiðຠá¾òií ñàí íåìåñå á¾òií ñó äåï àéòûëìàéäû, àéòûëñà, àóûñïàëû ìà¹ûíàäà. ´ç êåçåãiíäå áàðëûº äåï òåê áið çàò òóðàëû àéòûëàòûí (æàëºû ò¾ðäåãi) áàðëûºòû» ê¼ïøå ò¾ði òóðàëû äà àéòûëàäû; á½ë çàòòàð òóðàëû ê¼ïøå ò¾ðäåãi áàðëûº ñ¼çi áið — áiðiíåí á¼ëiíãåí çàòòàð òóðàëû àéòûë¹àíäàé ºîëäàíûëàäû; ìûñàëû, “áàðëûº äåãåíiìiç ñàí”, “áàðëûº äåãåíiìiç ìûíà æåêåøå ñàíäàð”. Æèûðìà æåòiíøi òàðàó Á¾òií åìåñ äåï ¸ðáið ñàíû àíûº çàò àòàëìàéäû, áiðຠîë ¼çiíåí-¼çi á¼ëiêêå á¼ëiíóãå òèiñ æ¸íå ¼çi á¾òií áîëó¹à òèiñ. Ðàñûíäà äà åêi ñàíûí á¾òií åìåñ äåï àéòà àëìàéñûç, ñåáåái æåòïåéòií æ¸íå ºàë¹àí á¼ëiê á¾òií åìåñ çàòòàðäà åøºàøàí

áið ìà¹ûíàäà àéòûë¹àí ñ¼ç òåê æàëºû áîëó¹à òèiñ, îë òåê îíû» áîëìûñû òóðàëû ñ¼ç, àë ¼çãå ò½ð¹ûäàí îë àëóàí ò¾ðëi, ñåáåái ¼çi ðåòiíäåãi çàò áàð äà æ¸íå îñû çàòòû» ò¾ðëi àõóàëû áàð, ìûñàëû, Ñîêðàò æ¸íå áiëiìäi Ñîêðàò (åãåð æàë¹àí ñ¼çãå êåëñåê, îë ¼ç ìà¹ûíàñûíäà åø í¸ðñåãå ºàòûñòû åìåñ. Ñîíäûºòàí Àíòèñôåí1 áàðëûº í¸ðñå òåê ¼çiíå ò¸í ñ¼çáåí áåëãiëåíå àëàäû, áið í¸ðñåãå ºàòûñòû òåê áið-ຠí¸ðñå ºàòûñòû äåãåíäå, ºàòåëåñêåí: ñåáåái îíäà ºàéøûëûº ì¾ìêií áîëìàé øû¹àòûí æ¸íå ¼òiðiê àéòó äà ì¾ìêií åìåñ áîï ºàëàòûí. Àë iñ æ¾çiíäå ¸ðáið çàòòû òåê î¹àí ºàòûñòû ñ¼çáåí áåëãiëåìåé, ñîíûìåí ºàòàð, ¼çãå çàòºà ºàòûñòû ñ¼çáåí áåëãiëåóãå áîëàäû. Ƹíå á½ë ¸ðºàøàí äà æàë¹àí, àë áåëãiëi ì¼ëøåðäå æ¼íäi áîï øû¹àäû, ìûñàëû, ñåãiç òóðà åêiãå ºàòûñòû, ò½æûðûì àðºûëû åêiãå ê¼áåéòiëãåí ðåòiíäå áåëãiëåíåäi. Ñîíûìåí, êåëòiðiëãåí æà¹äàéëàðäà æàë¹àí òóðàëû îñû ìà¹ûíàäà àéòûëàäû, àë ¼òiðiêøi àäàì äåï îñûíäàé ñ¼çãå ¾éið æ¸íå îëàðäû ¼çãå í¸ðñå ¾øií åìåñ ¼çäåði ¾øií ½íàòàòûí àäàì àòàëàäû; ñîë ñèÿºòû áiç æàë¹àí äåï áiçäå æàë¹àí ¸ñåð ºàëäûðàòûí çàòòàðäû àòàéìûç. Ñîíäûºòàí “Ãèïïèéäà¹û”2 áið àäàì ¼òiðiêøi æ¸íå øûíøûë áîëà àëàäû äåéòií ïiêið ºàòåëiêêå ½ðûíäûðàäû. ´òiðiêêå àõóàëäûíû îë ¼òiðiêøi äåï ºàáûëäàéäû (àë ì½íäàé í¸ðñåãå àõóàëäû — áiëiìäi æ¸íå àºûëäû); ñîíûìåí, á½ë àðàäà åðiêòi ò¾ðäå àç¹ûíäàð¹à ºîëäàíûëàäû. ̽íû» æàë¹àí åêåíi èíäóêöèÿ àðºûëû àíûºòàëûíàäû: åðiêòi ò¾ðäå àºñàéòûí åðiêñiç àºñàéòûííàí àðòûº, ñåáåái ì½íäà “àºñດ äåãåíiìiç — æîðòà àºñàó; ¼éòêåíi, åãåð áiðåó åðiêòi ò¾ðäå àºñà»äàñà, îë î»ñûç áîï øû¹àð åäi æ¸íå àð-½ÿò æà¹ûíàí äà î»ñûç áîëàð åäi. Îòûçûíøû òàðàó Êiðìå íåìåñå êåçäåéñîº äåï çàòºà íå ºàæåòòiëiê àðºûëû íåìåñå ê¼ïòåãåí æà¹äàéäà ò¸í åìåñ æ¸íå îëàé äåï æ¼íäi àéòûëìàéòûí í¸ðñå àòàëàäû, ìûñàëû, áiðåó ¼ñiìäiê îòûð¹ûçó¹à æåð ºàçûï, æàñûðûí ºàçûíà òàïñà. °ðèíå, æåð ºàç¹àí àäàìíû» ºàçûíà òàïºàíû êåçäåéñîºòûº: ñåáåái åêiíøi áiðiíiøiäåí ºàæåòòiëiê àðºûëû òóûíäàìàéäû æ¸íå æåð ºàç¹àí àäàìíû» ºàçûíà òàáóû ê¼ïòåãåí æà¹äàéäà êåçäåñå áåðìåéäi. Ƹíå ä¸ë ñîë ñèÿºòû áåëãiëi áið áiëiìäi àäàìíû» ຠí¸ñiëäi áîëóû ì¾ìêií, ñîíäûºòàí, îë ºàæåòòiëiê àðºûëû íåìåñå, ê¼ïòåãåí æà¹äàéäà áîëìà¹àí ñî», áiç ì½íäàé ºàñèåòòi êiðìå ì¸íiñií áåëãiëåóäåãi àíûºòàìàëàðäû» íåãiçãi á¼ëiãi îë — òåê, àë îíû» ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåðií ºàñèåòòåð áåëãiëåéäi. Ñîíûìåí, òåê òóðàëû ¸»ãiìåíi» ò¼ìåíäåãiäåé ìà¹ûíàñû áàð ÿ ì½íäà áåëãiëi áið ò¾ðäi» øåãiíäåãi ¼çàðà áàéëàíûñòû ïàéäà áîëó ëåãi òóðàëû, íåìåñå ºîç¹àëûñòû àë¹àø ä¾íèåãå êåëòiðãåí ñîë ò¾ðäåãi áàñòàó òóðàëû, íåìåñå ìàòåðèÿ ìà¹ûíàñûíäà àéòûëàäû; ñåáåái ò¾ðëiê åðåêøåëiê æ¸íå îíû» ºàñèåòi àíûºòàëàòûí í¸ðñåíi íåìåñå íåãiçäi» ò¾áiíäåãi ñóáñòðàòòû áiç ìàòåðèÿ äåï àòàéìûç. Àë òåãi æ¼íiíåí ¸ð áàñºà äåï íåãiçãi ñóáñòðàòû ¸ðáàñºà çàòòàðäû àòàéìûç. Ƹíå á½ë ñóáñòðàòòàð áið-áiðiíå á¼ëiíáåóãå òèiñ, íåìåñå, åêåói áåëãiëi áið íåãiçäåí øûºïàó¹à. Ìûñàëû, ôîðìà ìåí ìàòåðèÿ òåãi æ¼íiíåí ¼çãåøåëåíåäi æ¸íå ñîë ñèÿºòû áàðëûº òóðàëû ò¾ðëi ¸»ãiìåëåðäi» á¸ði äå áåëãiëi çàòòû» ì¸íiñií áåëãiëåéäi, ¼çãåñi áåëãiëi ñàïàäà¹û àíûº çàòºà í½ñºàéäû æ¸íå ñîëàé êåòå áåðåäi, ¸ëãi æàñàë¹àí àéûðó¹à áàéëàíûñòû, îë äà ÿ áið áiðiìåí íåìåñå áåëãiëi áið í¸ðñåìåí øåêòåëìåéäi. Æèûðìà òî¹ûçûíûøû òàðàó Æàë¹àí äåï áið æà¹äàéäà æàë¹àí ìà¹ûíàñûíäà àéòûëàäû æ¸íå á½ë ìà¹ûíàäà, åãåð çàòòû» áåëãiëi áið ºàñèåòòåði îñû óàºûòòà íàºòû áiðãå áåðiëãåí áîëìàñà íåìåñå îëàðäû ì¾ëäå áið-áiðiìåí áiðiêòiðóãå ì¾ìêiíäiê áîëìàñà, ìûñàëû, åãåð äèàãîíàëäû» ¼ëøåìi áàð íåìåñå “ñåí îòûðñû»” äåëiíñå, îñû åêi º½ðàìäûíû» áiði ¸ðºàøàí äà æàë¹àí, åêiíøiñi àðàêiäiê æàë¹àí, ñåáåái ä¸ë îñû ì¼ëøåðäå (áiði — ¸ðºàøàí, áiði — àðàêiäiê) º½ðàìäûíû» åêåói äå øûíàéû åìåñ; àë ¼ç æà¹ûíàí áûëàé äåï øûíàéûëû¹û áîëñà äà, îäàí ¼çãåøå íåìåñå ¼çi åìåñ ðåòiíäå ê¼ðiíå àëàòûí ºàñèåòi áàð çàòòàð àòàëàäû, ìûñàëû, ê¼ëå»êå àðºûëû ê¼ðñåòåòií ñóðåòòåðäi íåìåñå ò¾ñ ê¼ðó º½áûëûñûí àéòó¹à áîëàäû: îñû åêi æà¹äàéäà äà ¸ëãi í¸ðñåëåð áàð í¸ðñå, áiðຠ¼çiíi» òàáè¹àòûíàí òûñ ¸ñåð ºàëäûðàäû. Ñîíäûºòàí ê¼ðñåòiëãåí æà¹äàéäà çàòòàðäû æàë¹àí äåï, ÿ, îëàð æîº áîë¹àíäà íåìåñå îëàðäû» ºàëäûð¹àí ¸ñåði æîº çàò òóðàëû áîë¹àíäà àòàëàäû. Àë æàë¹àí ñ¼ç äåï ¼çi æàë¹àí áîë¹àíäûºòàí, æîº çàò òóðàëû àéòàòûí ñ¼çäi àòàéäû; ì½íäàéäà ¸ðáið ò½æûðûì îë òóðàëû àºèºàò ïiêið áàð íûñàíàñûíà áàéëàíûñòû æàë¹àí, ìûñàëû, øå»áåð òóðàëû ò½æûðûì ¾øá½ðûø òóðàëû ò½æûðûì¹à áàéëàíûñòû æàë¹àí. Ƹíå äå êåç êåëãåí í¸ðñå òóðàëû

Àëòûíøû êiòàï (Å) Áiðiíøi òàðàó Çåðòòåó íûñàíàñû áîëûï áàðëûºòû» áàñòàó ìåí ñåáåïòåði òàáûëàäû. °ðèíå, ì½íäàé æà¹äàéäà áàðëûº òåê áàð áîëó ðåòiíäå àëûíàäû. ´éòêåíi äåíñàóëûºòû» äà, ¼ç-¼çi»äi æàºñû ñåçiíóäi» äå áåëãiëi ñåáåái áàð, ä¸ë ñîë ñèÿºòû ìàòåìàòèêàëûº íûñàíàëàðäû» äà ¼ç áàñòàóëàðû, á¼ëiêòåði æ¸íå ñåáåïòåði áàð æ¸íå æàëïû ïàéûìäàð¹à íåãiçäåëãåí íåìåñå áåëãiëi ì¼ëøåðäå ïàéûì¹à (îéëàó¹à) ºàòûñòû1 áàðëûº áiëiì ¼çiíi» íûñàíàñû ðåòiíäå êåéäå ê¼áiðåê, êåéäå àçûðຠä¸ëäiêïåí àíûºòàë¹àí ñåáåïòåð ìåí áàñòàóëàðûí àëàäû. °éòñå äå, ¹ûëûìäàð áîëìûñòû» àðíàéû ò¾ðiìåí àéíàëûñàäû. ´çäåðiíå áåëãiëi áið àéìàºòû òà»äàï, îëàð áàðëûºòû» ¼çiìåí åìåñ, ¸ëãi àéìàºïåí ¹àíà àéíàëûñàäû. Ƹíå íûñàíàíû» ì¸íiñi æ¼íiíäå åø ä¸ëåë êåëòiðìåéäi, îëàð îíû ñåçiììåí ºàáûëäàó àðºûëû ò¾ñiíäiðåäi äå, ¸ëãiíi æîðàìàë ðåòiíäå ºàáûëäàï, êåéií ¸ð ò¾ðëi ä¸ðåæåäåãi ºàòà»äûºïåí ñîäàí ¸»ãiìå íûñàíàñûíà ºàòûñòû ºàæåòòi ºàñèåòòåðií ä¸ëåëäåéäi. °ðèíå, ì½íäàé ò¸ñiëäi»2 í¸òèæåñiíäå íûñàíàíû» ì¸í ìåí ì¸íiñií ä¸ëåëäåó ì¾ìêií áîëìàé øû¹àäû, áiðຠì½íäà îëàðäû ¸éãiëåóäi» ¼çãå ò¸ñiëi áàð; æ¸íå ñîë ñèÿºòû á½ë ¹ûëûìäàð ¼çäåðiíi» àéíàëûñàòûí í¸ðñåñiíi» áàð íåìåñå æî¹ûí àéòïàéäû, ñåáåái áiðòåêòi çåðäåóè ºûçìåò íûñàíà òóðàëû îíû» íå åêåíií æ¸íå ¼ìiðäå áàð åêåíií àíûºòàó¹à òèiñ. Ìûñàëû, ôèçèêàíû àëàéûº, îë äà ºàçið áàðëûºòû» áåëãiëi àéìà¹ûìåí àéíàëûñàäû (îíû» íûñàíàñû äåï òûíûìñûçäûº ïåí òûíûì àëóäû» áàñòàó ê¼çiíäåé áàðëûºòû àòàó¹à áîëàäû), äåìåê, áiçãå, å» êåìiíäå, îíû» ºûçìåò æ¸íå øû¹àðìàøûëûº òóðàëû ¹ûëûì åìåñ3 åêåíi àíûº (ðàñûíäà äà, æàðàòûë¹àí øû¹àðìàëàðäû» áàñòàóû, îíû àºûë, ¼íåð íåìåñå ºàáiëåò äåï àòàñຠòà, æàðàòóøûäà, àë æàë¹àí ºûçìåòòåðäi» áàñòàóû, îíû æàñà¹àí ºûçìåòêåðäå, ìiíå, øåøiì ºàáûëäàéòûí òà»äàó, ñåáåái æàñàë¹àí æ¸íå òà»äàë¹àí îë áið í¸ðñå. Ñîíäûºòàí, åãåð êåç êåëãåí áiëiìãå òàëïûí¹àí ïàðàñàò (àäàìíû») ºûçìåòiíå íåìåñå øû¹àðìàøûëûººà, íåìåñå ¼ç ìà¹ûíàñûíäà¹û òåîðåòèêàëûº ñèïàòòà áîëàäû äåï êåëiññåê, îíäà ôèçèêà äåãåíiìiç áåëãiëi òåîðåòèêàëûº iëiì, îë ºîç¹àëûñºà ºàáiëåòòi áîëìûñòû æ¸íå ê¼áiíåñå ½¹ûì¹à æàºûí áiðຠìàòåðèÿäàí òûñ òiðëiê åòå àëìàéòûí áàðëûºòû çåðòòåéäi. Àë åãåð áîëìûñ äåï àòàéìûç. Ñîíäûºòàí, á½ë ä¾íèåäå àíàó íåìåñå ìûíàó í¸ðñåíi» áîëàòûíäû¹ûíàí æ¸íå îíû» àíàó íåìåñå ìûíàó çàòïåí áîëàòûíäû¹ûíàí, àë êåéáið æà¹äàéäà îñûíäàé æåðäå æ¸íå îñûíäàé óàºûòòà, áiç êiðìå äåï çàòïåí íàºòû áîë¹àí, áiðàº, áåëãiëi çàòòû» áîë¹àíûíà íåìåñå îñû æåðäå íåìåñå îñû àðàäà áîë¹àíûíà áàéëàíûñòû åìåñ í¸ðñåíi àòàéìûç. Ƹíå êåçäåéñîº í¸ðñåíi» åøáið ñåáåái æîº, òåê, ¸éòåóið, òà¹äûðäû» æàçóû. Ìûñàëû, áiðåó Ýãèíàäàí òàáûëñà, áiðàº, ¼çiíi» ºàëàóûìåí åìåñ, äàóûë¹à íåìåñå òå»iç ºàðàºøûëàðûíû» ½ðëàóûíà áàéëàíûñòû. Á½ë òàçà êåçäåéñîºòûº, áiðຠì½íäà ì¸ñåëå ñàÿõàòòà åìåñ, ñåáåái àäàìíû» ºàëà¹àí æåðiíå åìåñ, Ýãèíà¹à òàï áîëóûíà äàóûë êií¸ëi. Áið í¸ðñåãå (àêöèäåíòòi) ò¾ðäå ò¸í í¸ðñå òóðàëû ¼çãå ìà¹ûíàäà äà àéòûëàäû, á½ëàé äåï ¸ðáið çàòºà îíû» ì¸íiñiíi» º½ðàìûíà êiðìåñå äå, òàáè¹àòû áîéûíøà ò¸í í¸ðñå áåëãiëåíåäi, ìûñàëû, ¾øá½ðûøºà æàëïû ò¾ðäå åêi òiêá½ðûøºà èåëiê åòó ò¸í. Ƹíå îñû ì¸íñiç ºàñèåòòåðäi» 츻ãi áîëóû ì¾ìêií, àë æî¹àðûäà ê¼ðñåòiëãåííi» áiðäå áiðåói îëàé åìåñ. ̽íû» íåãå á½ëàé åêåíi ¼çãå æåðäå1 ê¼ðñåòiëåäi.

ñàëûñòûð¹àíäà å» òà»äàóëûñû áîëó¹à õ½ºûñû áàð, àë áiçäi» ¹ûëûì òåîðåòèêàëûº ¹ûëûìäàðäû» àðàñûíäà å» òà»äàóëûñû. Ðàñûíäà äà, ìûíàíäàé ñ½ðàºòû» òóóû ì¾ìêií: áiðiíøi ôèëîñîôèÿ æàëïû ñèïàòòà¹û í¸ðñå ìå, ¸ëäå, îë áîëìûñòû» íåìåñå áàðëûºòû» òåê áið ò¾ðií ¹àíà ºàðàñòûðà ìà: ìûñàëû, ìàòåìàòèêàëûº ¹ûëûìäàðäû» ¼çiíäå á¸ði òåê áiðòåêòi åìåñ ºîé, áiðຠãåîìåòðèÿ ìåí àñòðîíîìèÿ áàðëûºòû» æåêå àéìà¹ûìåí àéíàëûñàäû, àë ¸ìáåáàï ìàòåìàòèêàíû» á¸ðiíå áiðäåé ºàòûñû áàð. Åãå𠺽ðàìû òàáè¹àò àíûºòà¹àííàí ¼çãå áåëãiëi áið áàðëûº áîëìàñà, îíäà ¼çãå ¹ûëûìäàðäû» àðàñûíäà ôèçèêàíû áiðiíøi îðûí¹à ºîþ êåðåê; àë åãåð áåëãiëi áið ºîç¹àëìàéòûí áàðëûº áîëñà, ñîë òóðàëû ¹ûëûì àëäà æ¾ðåäi, îë, ñ¼éòiï, áiðiíøi ôèëîñîôèÿíû º½ðàéäû æ¸íå áiðiíøi äåãåí ìà¹ûíàäà¹û ¸ìáåáàïòûºòû íåãiçäåéäi7. Òåê ñîë ¹àíà áàðëûºòû îíû» ¼ç íåãiçiíäå æ¸íå ì¸íiñi ìåí ºàñèåòòåði æ¼íiíäå ºàðàñòûðó¹à òèiñ. Åêiíøi òàðàó Áàðëûºòû» îíû íàºòûëàé àë¹àíäà, áiðíåøå ìà¹ûíàñû áàð, — îíû» áið ìà¹ûíàñû — êåçäåéñîº áåðiëãåí ìà¹ûíàäà¹û áîëìûñ, ¼çãåñi — àºèºàò ìà¹ûíàñûíäà¹û áîëìûñ æ¸íå æàë¹àíäûº ìà¹ûíàñûíäà¹û áîëìûññûçäûº; ñîäàí ñî» áàðëûºòû» ¼ç-¼çi òóðàëû êàòåãîðèàëäûº ò½æûðûìäàðäû» í½ñºàëàðû áàð, ìûñàëû, îñû í½ñºàëàðû áiðåói (çàòòû») ì¸íiñií, ¼çãåëåði ñàïàñûí, ñ¸íií, îðíûí, óàºûòûí æ¸íå ì¾ìêií, ¼çãå í¸ðñåëåðií äå îñû æîëìåí ê¼ðñåòåäi), àë ñîñûí, îñûíû» á¸ðiíi» ñûðòûíäà, ì¾ìêiíäiêòåãi áîëìûñ ïåí òiðëiêòåãi áîëìûñ áàð. Ìiíå, ñîíäûºòàí, áàðëûº òóðàëû áiðíåøå ìà¹ûíàäà àéòûë¹àíäûºòàí, å» àëäûìåí, êåçäåéñîºòûº ìà¹ûíàäà áåðiëãåí áàðëûº òóðàëû îíû» åøáið ¹ûëûìè çåðäåëåóäi» íûñàíàñû áîëà àëìàéòûíû òóðàëû àéòó êåðåê. Îíû» ä¸ëåëi: òåîðåòèêàëûº íåìåñå ¸ðåêåòêå áà¹ûòòàë¹àí íåìåñå øû¹àðìàøûëûººà áà¹ûòòàë¹àí åøáið ¹ûëûì îíûìåí àéíàëûñïàéäû. Ðàñûíäà äà, òiïòi, ¾é ñàëûï æàòºàííû» ¼çi ¾é ñàëó áàðûñûíäà êåçäåñåòií êåçäåéñîº í¸ðñåëåðäi æàñàìàéäû (ì½íäàé ºàñèåòòåð øåêñiç ê¼ï áîëóû ì¾ìêií: ñàëûí¹àí ¾é áiðåó ¾øií ½íàìäû áîëñà, ¼çãåëåð ¾øií çèÿí, àë ¾øiíøiëåð ¾øií ïàéäàëû áîëàäû æ¸íå îë áàðëûº áàð çàòòàðäàí ¼çãåøå áîëóû ì¾ìêií. Áiðຠ¾é ñàëó ¼íåði ¼ç íåãiçiíäå ¸ëãiíi» åøáiðií æàñàìàéäû; ñîë ñèÿºòû, ãåîìåòð äå ¼ç íåãiçiíäåãi ïåí ½¹ûìíû» ì¸íiñiíå êåëñåê, îëàðäû» ºàëàé áåðiëãåíi ìà»ûçäû, ñåáåái îíñûç çåðòòåóãå êiðiñó åøòå»åãå êiðiñïåãåíìåí áiðäåé. Áiç áåëãiëi íûñàíàëàðìåí æ¸íå îëàðäû» ì¸íiñiìåí àéíàëûñºàíäà, áið æà¹äàéëàðäà, îëàð ï½øûº ðåòiíäå, àë ¼çãåñiíäå — îéûº ðåòiíäå áåðiëåäi: ì½íû» àéûðìàøûëû¹û — ï½øûº ìàòåðèÿìåí áiðiêòiðiëãåí (ï½øûº äåãåíiìiç îéûë¹àí ì½ðûí), àë îéûºòûºòà ñåçiììåí ºàáûëäàéòûí ìàòåðèÿ æîº. Ñîíûìåí, ôèçèêàíû» áàðëûº íûñàíàëàðû òóðàëû ï½øûº òóðàëû àéòûë¹àíäàé àéòûëñà, ìûñàëû, áiçäå ì½ðûí, ê¼ç, áåò, åò, ñ¾éåê, æàëïû æàíóàðëûº, æàïûðàº, òàìûð, æàëïû ¼ñiìäiê (ì½íäà ºîç¹àëûñ ½¹ûìûíà êiðìåéòií áiðäå áið çàò æîº, ñåáåái îëàðäû» ¸ðáiðiíi» º½ðàìûíäà ìàòåðèÿ áàð: îíäà á½ë íûñàíàëàðäàí çàòòû» ì¸íiñií ºàëàé içäåï, àíûºòàóû æ¸íå æàííû» êåé æà¹äàéäà íåãå ôèçèêà íûñàíàñûíà àéíàëàòûíû (ä¸ëäåï àéòºàíäà, îíû ìàòåðèÿ¹à ºàòûñòû æàí¹à ¹àíà àéòó¹à áîëàäû) àíûº. Ѽéòiï, ôèçèêàíû» òåîðåòèêàëûº iëiì åêåíi áiçäi» àéòºàíûìûçäàí áåëãiëi áîëäû. Áiðຠìàòåìàòèêà äà òåîðåòèêàëûº ¹ûëûì ¹îé. ´çãå æà¹ûíàí, îíû» ºîç¹àëìàéòûí æ¸íå á¼ëåêøå òiðëiê åòåòií íûñàíàëàð òóðàëû ¹ûëûì åêåíi ¸ëi àíûº åìåñ, áiðຠêåéáið ìàòåìàòèêàëûº íûñàíàëàðäû» ¼ç íûñàíàëàðûí ºîç¹àëûññûç æ¸íå æåêå òiðëiê åòåòií ðåòiíäå ºàðàñòûðàòûíû àíûº4. Àë åãåð 츻ãi ºîç¹àëìàéòûí æ¸íå ¼ç áåòiíøå òiðëiê åòåòií áåëãiëi ái𠺽áûëûñ áîëñà, îíû ôèçèêà äà, ìàòåìàòèêàäà åìåñ (ôèçèêà áåëãiëi ºîç¹àëàòûí íûñàíàëàðìåí àéíàëûñàäû), áiðຠîñû åêåóiíi» àëäûí îðàéòûí áið òåîðåòèêàëûº ¹ûëûì çåðòòåóãå òèiñ. Ðàñûíäà äà, ôèçèêà ¼ç áåòiíøå òiðëiê åòåòií íûñàíàëàðìåí àéíàëûñàäû, áiðຠá½ë íûñàíàëàð ºîç¹àëûññûç åìåñ. Ìàòåìàòèêàíû» êåéáið ñàëàëàðû ºîç¹àëûññûç, áiðຠá¼ëåêøå åìåñ, ìàòåðèÿäà áåðiëåòií íûñàíàëàðìåí àéíàëûñàäû; àë åãåð áiðiíøi ôèëîñîôèÿ¹à êåëñåê, îë æåêåøå äå, ºîç¹àëûññûç äà íûñàíàëàðäû ºàðàñòûðàäû. Ƹíå á½ë æà¹äàéäà áàðëûº ñåáåïòåð 츻ãi áîëó¹à òèiñ, ¸ñiðåñå, îëàð òóðàëû ºàçiðãi àéòûë¹àíäàð5; ñåáåái îëàð áiçãå ê¼ðiíåòií ò¸»iðëiê íûñàíàëàð6. Ñîíûìåí, ¾ø òåîðåòèêàëûº iëiìäåðäi àæûðàòó¹à áîëàäû, îëàð — ìàòåìàòèêà, ôèçèêà, º½äàé òóðàëû iëiì (ñåáåái, îñû ñû iëiì ºàðàñòûðàòûí ì¸íiñòåðãå ¹àíà ºàòûñòû º½äàé òàáè¹àòû æ¼íiíäå ñ¼éëåóãå áîëàòûíû ¸áäåí àíûº) æ¸íå îñû ìà»ûçäû áiëiìíi» íûñàíàñû áîëûï áàðëûºòû» àñà ìà»ûçäû ò¾ði ñàíàëàäû æ¸íå äå òåîðåòèêàëûº iëiìäåðäi» ¼çãåëåðìåí

áiðຠ¼ç ¼íåði àðºûëû åìåñ: ñîíäûºòàí áiç ì½íû êåçäåéñîº øûºòû äåï àéòàìûç æ¸íå îë áåëãiëi ìà¹ûíàäà ïàéäàëû í¸ðñå æàñàéäû, àë òóðà ìà¹ûíàñûíäà — æîº. Ðàñûíäà äà, ¼çãå çàòòàð ¾øií îëàðäû ä¾íèåãå êåëòiðåòií ñåáåïòåð ìåí ºàáiëåòòåð áàð, àë ìûíàëàð ¾øií åøáið áåëãiëi ¼íåðëåð ìåí ºàáiëåòòåð æîº: ñåáåái êåçäåéñîº áàð æ¸íå ïàéäà áîëàòûí çàòòàðäû» ñåáåái äå êåçäåéñîº ñèïàòòà áîëàäû. Ìiíå, ñîíäûºòàí á¸ði äå ºàæåòòi ò¾ðäå æ¸íå ¸ðºàøàí áîëìàéäû, áiðàº, çàòòàðäû» ê¼áiñi ê¼ï æà¹äàéäà ¹àíà áîë¹àíäûºòàí, îíäà ºàæåòòi ò¾ðäå êåçäåéñîº áîëìûñòû» áîëóû òèiñ, ìûñàëû, ຠí¸ñiëäi àäàì ¸ðºàøàí æ¸íå ê¼ï æà¹äàéäà áiëiìäi áîëà áåðìåéäi, áiðຠîë êåé æà¹äàéäà îñûíäàé¹à àéíàë¹àíäà, îë êåçäåéñîº ò¾ðäå îñûíäàé áîëàäû (êåði æà¹äàéäà ì½íû» á¸ði ºàæåòòiëiêòåí òóûíäà¹àí áîëàð åäi æ¸íå äåìåê, êåçäåéñîºòûºòû» ñåáåái äåï ê¼ï æà¹äàéäà êåçäåñåòiíäåé áûëàé íåìåñå îëàé áîëó¹à ì¾ìêiíäiãi áàð ìàòåðèÿíû àéòó¹à áîëàäû. Àë àë¹àøºû ñàóàëäû ìûíàäàé ò¾ðäå ºîþ êåðåê: ¸ðºàøàíäà æ¸íå ê¼ï æà¹äàéäà áîëàòûí í¸ðñåíi» åøòå»å áîëóû ðàñ ïà ¸ëäå îë áåéì¾ìêií áå? Îíäà, äåìåê, áîëìûñòû» îñû òåêòåðiíåí òûñ áiðåñå áûëàé, áiðåñå îëàé êåçäåñåòií êåçäåéñîº ñèïàòòà¹û áið í¸ðñå áàð. Áiðàº, ñîíûìåí ºàòàð, òåê ê¼ï æà¹äàéäà êåçäåñåòií í¸ðñåëåð ¹àíà øûíàéûëûººà èå áîëñà, îíäà ¸ðºàøàí áîëó ì¾ìêiíäiãi åøêiìãå áåðiëìåãåíi ìå ¸ëäå áåëãiëi ò¾ðäåãi 츻ãi çàòòàð áîëóëàðû ì¾ìêií áå? Á½ë çàòòàð¹à ºàòûñòû ñàóàëäû êåéií ºàðàñòûðó êåðåê5, àë êåçäåéñîº í¸ðñå òóðàëû ¹ûëûìíû» æîº åêåíi, îë — àíûº: ñåáåái ¸ðáið ¹ûëûìíû» íûñàíàñû áîëûï, ÿ, ¸ðºàøàí, ÿ, ê¼ï æà¹äàéäà êåçäåñåòií áàð í¸ðñå ¹àíà òàáûëàäû. Ðàñûíäà äà, ¼çãå æà¹äàéäà ºàëàé àäàì îºûï íåìåñå ¼çãå áiðåóäi îºûòà àëàäû. Îíû» àéíàëûñàòûí í¸ðñåñi òóðàëû ê¼ï åñå àðòûº ðåòiíäå àíûºòàëó¹à òèiñ, ìûñàëû, áåçãåêïåí àóûð¹àí¹à ê¼ï æà¹äàéäà áàë ºîñïàñû ïàéäàëû. Àë îñû æà¹äàéäàí òûñ í¸ðñåäåãi îíû» ïàéäàëû åìåñ êåçií àéòó ì¾ìêií åìåñ, ìûñàëû, æà»à àé òó¹àíäà. Îíäà ì¸ñåëå æà»à àé òó¹àíäà¹û í¸ðñåëåðäi» ò½ðàºòûëû¹ûíà, íåìåñå, ê¼ï æà¹äàéäà êåçäåñåòiíäiãiíå àóûñàäû. Àë êåçäåéñîº áîëàòûí í¸ðñåëåð á½ë øåïòåí øû¹ûï êåòåäi. Ñîíûìåí, êåçäåéñîº áîëìûñòû» íå åêåíi, îíû» ºàíäàé ñåáåïòåí áîëàòûíû æ¸íå îë òóðàëû ¹ûëûìíû» æîº åêåíi æ¼íiíäå àéòûëäû. ¾øá½ðûø ïåí á½ðûøòàðû åêi òiê ¾øáûðûøºà òå» ¾øá½ðûøòû» áið-áiðiíåí àéûðìàøûëû¹ûí ºàðàñòûðìà¹àíûíäàé1, í½ñºàëàðäà¹û êåçäåéñîº ºàñèåòòåðäi ºàðàñòûðìàéäû. Îë ¾øií æàºñû íåãiç áàð: êåçäåéñîº áåðiëãåí ºàñèåò äåãåíiìiç çàòºà áåðiëãåí áåëãiëi àòàó ¹àíà. Ñîíäûºòàí Ïëàòîí áîëìûññûçäûºòû ñîôèñòèêà2 àéìà¹û äåï ìîéûíäà¹àíäà, áåëãiëi ì¼ëøåðäå ä½ðûñ æàñà¹àí åäi. Ðàñûíäà äà, ñîôèñòåðäi» îéëàðû ê¼áiíåñå êåçäåéñîº áåðiëãåí í¸ðñåãå ºàòûñòû áîëàäû, ìûñàëû, ¼íåðäåãi áiëiìäàðëûº ïåí òiëäi áiëó äåãåíiìiç íå — á½ë åêi á¼ëåê ºàñèåò ïå íåìåñå áið í¸ðñå ìå, ñîë ñèÿºòû ¼íåðäåãi áiëiìäàð Êîðèñ ïåí Êîðèñòû»3 áið-áiðiíåí àéûðìàøûëû¹û áàð ìà ¸ëäå æîº ïà æ¸íå ¸ðºàøàíäà áàð åìåñ í¸ðñå òóðàëû, îíû ïàéäà áîëäû äåï àéòó¹à áîëà ìà, ìûñàëû, àäàì ¼íåðäå áiëiìäàð áîëûï, òiëäå äå áiëiêòi áîëà àëñà, äåìåê, îíû» òiëäå áiëiêòi áîëûï, ¼íåðäå áiëiìäàð áîë¹àíû æ¸íå ì½íäà îñû òåêòåãi îéëàðäû» á¸ðií òiçå áåðóãå áîëàäû. ´éòêåíi êåçäåéñîº áåðiëãåí í¸ðñåíi» áîëìûññûçäûººà æàºûí í¸ðñå åêåíi àéäàí àíûº ºîé. ̽íû4 ìûíàíäàé îéëàðìåí òîëûºòûðó¹à áîëàäû: ¼çãå òåêòå òiðëiê åòåòií çàòòàðäû» ïàéäà áîëûï, æîº áîëóû ì¾ìêií, àë êåçäåéñîº ò¾ðäå áåðiëåòií çàòòàðäà ¸ëãi í¸ðñåëåð áîëìàéäû. Áiðຠåíäi êåçäåéñîº áåðiëåòií í¸ðñåíi» òàáè¹àòû æ¸íå òiðëiê åòó ñåáåái òóðàëû ì¾ìêiíäiãiíøå àéòó¹à òèiñïiç; ñîë êåçäå, ì¾ìêií, îë òóðàëû ¹ûëûìíû» íåãå æîº åêåíi àíûº áîëàð. Ñîíûìåí, áàðëûº àðàñûíäà¹û áið í¸ðñåíi» ¸ðºàøàíäà áið í½ñºàäà æ¸íå ºàæåòòiëiêêå ºàòûñòû áîëóûíà áàéëàíûñòû (á½ë çîðëûºïåí ¸ðåêåò ìà¹ûíàñûíäà¹û ºàæåòòiëiê åìåñ, áiçäi» ò¾ñiíiãiìiçäåãi ¼çãå ìà¹ûíàñû æîº ºàæåòòiëiê), ¼çãå æà¹ûíàí êåéáið çàòòàð ºàæåòòiëiê àðºûëû æ¸íå ¸ðºàøàíäà åìåñ, êåéáið ê¼ï æà¹äàéäà ¹àíà òiðëiê åòåäi, ñîíäûºòàí, êåçäåéñîº áîëìûñòû» áàð áîëóûíû» áàñòàóû ìåí ñåáåái — îñûíäà. Ìûñàëû, åãåð æàç¹û óàºûòòà ñûç áåí ñóûº áîëñà, áiç îíû êåçäåéñîº áîëäû äåéìiç, àë à»ûçຠïåí ûñòûº áîë¹àíäà åìåñ, ñåáåái áiði ¸ðºàøàíäà æ¸íå ê¼ï æà¹äàéäà áîëàäû, ¼çãåñi — æîº. Ƹíå àäàìíû» ຠáîëóû îë êåçäåéñîºòûº (îë ¸ðºàøàíäà äà, ê¼ï æà¹äàéäà äà êåçäåñå áåðìåéäi, àë òiði æàí êåçäåéñîºòûº åìåñ. Ñîë ñèÿºòû º½ðûëûñøûíû» åìäåï øû¹óû êåçäåéñîºòûº, ñåáåái îë º½ðûëûñøû¹à ò¸í æ½ìûñ åìåñ, îë åìøiãå ò¸í, àë º½ðûëûñøûíû» åìøi ðåòiíäå ê¼ðiíãåíi êåçäåéñîº øûºòû. Ƹíå àñïàçøûíû» äà ë¸ççàò áåðóãå òàëïûíûï äåíñàóëûººà ïàéäàëû í¸ðñåíi æàñàóû ì¾ìêií,

åãåð ò½æûðûì áiðiêêåí, àë æà øû¹àðó àæûðàòûë¹àí áîëìûñºà ºàòûñòû áîë¹àíäà ¹àíà áîëàäû; àë øûíäûº åìåñ æà¹äàéäà á½¹àí êåðå¹àð òàðàòûëûñ áåðiëåäi; ì½íäàé “áiðãå îéëàó” íåìåñå “æåêåøå îéëàóäû»”1 ºàëàé ì¾ìêií áîëóû, îë ¼çãå ì¸ñåëå, àë ìåí “áiðãå” ìåí “æåêåøåíi” áiðiíåí ñî» áiði øû¹àòûí ò¸ðòiï ðåòiíäå åìåñ, ïàéäà áîë¹àí áiðëiê ðåòiíäå àëàìûí. Ìûñàëû, içãiëiê — àºèºàò, àë ç½ëûìäûº — ê¼ðåð ê¼çãå æàë¹àíäûº áîëàòûíäàé, æàë¹àíäûº ïåí àºèºàò çàòòà åìåñ, áiðຠïàéûìäàóøû îéäà áîëàäû, àë ºàðàïàéûì çàòòàð¹à æ¸íå çàòòàðäû» ì¸íiñiíå áàéëàíûñòû îë, òiïòi, îéäà äà áîëìàéäû. Îñû¹àí áàéëàíûñòû áàðëûº ïåí áàð åìåñêå ºàòûñòû íåíi ºàðàñòûðó êåðåê, îíû êåéií çåðäåëåãåíiìiç æ¼í. Àë áàéëàó ìåí á¼ëó çàòòà åìåñ, îéäà áîë¹àíäûºòàí æ¸íå îñû ìà¹ûíàäà áàð í¸ðñåíi» áîëìûñºà áàñûáàéëû ò¾ðäå ò¸í í¸ðñåäåí ¼çãå áîë¹àíäûºòàí2 (ñåáåái, ÿ, çàòòû» ì¸íiñií, ÿ, ñàïàñûí íåìåñå òà¹û îñû ñèÿºòû í¸ðñåëåðäi áiðiêòiðiï íåìåñå á¼ëåäi) êåçäåéñîº áåðiëãåí ìà¹ûíàñûíäà¹û æ¸íå àºèºàò ìà¹ûíàñûíäà¹û áîëìûñòû ºîþ êåðåê, ñåáåái, áiðiíøiíi» ñåáåái á½ëäûð, àë åêiíøiíi» ñåáåái îéäû» áåëãiëi àõóàëû3 æ¸íå îñû åêåói äå áàðëûºòû» ºàë¹àí òåãiíå áåëãiëi áið ºàòûñòà ò½ð4 æ¸íå îñû ñûäàí òûñ áåëãiëi áið áîëìûñòû» áàðûí í½ñºàìàéäû. Ñîíäûºòàí áiç îëàðäû ºîÿìûç, áiç áàðëûºòû» ¼çiíåí îíû» áàðëûº áîëóûíà áàéëàíûñòû ñåáåïòåði ìåí áàñòàóûí ºàðàñòûðó¹à òèiñòiìiç. [Àë ¸ð àòàóäû» ì¸íäåðiíi» ñàíûíà ºàòûñòû àæûðàòóäû ê¼ðñåòêåí æåðiìiçäå áîëìûñ òóðàëû áiðíåøå ìà¹ûíàäà àéòûë¹àíû àíûº ê¼ðñåòiëãåí]. ¶øiíøi òàðàó ²àæåòòiëiêñiç ïàéäà áîëàòûí æ¸íå æîéûëàòûí í¸ðñå àðºûëû ïàéäà áîëàòûí æ¸íå æîéûëàòûí áàñòàóëàð ìåí ñåáåïòåðäi» áàð åêåíi àÿí. ´éòêåíi, ¼çãå æà¹äàéäà, åãåð ïàéäà áîëó ìåí æîéûëóäû» ºàæåòòi ò¾ðäå ñûðòòàí êåëìåéòií ñåáåái áîë¹àíäà á¸ði äå òåê ºàæåòòi ò¾ðäå òiðëiê åòåð åäi. Ðàñûíäà äà, ìûíà í¸ðñå áîëà ìà, ¸ëäå, æîº ïà? Áîëàäû, åãåð ì¸í áið ¼çãå í¸ðñå áîëñà, åãåð áîëìàñà, æîº. Àë îë ¾øiíøi í¸ðñå áîë¹àíäà ¹àíà áîëàäû. Ѽéòiï, øåêòåóëi ì¼ëøåðäåãi óàºûòòàí îíû» æà»à á¼ëiêòåðií àëà áåðiï, áiç ºàçiðãi ø຺à æåòåìiç. Ìûñàëû, ìûíà áið àäàì åãåð îë ¾éiíåí øûºñà, íàóºàñòàí áà, íåìåñå çîðëàï ¼ëòiðiëåäi ìå, ¼ëåäi, àë îë ø¼ëäåãåñií øû¹àäû; àë á½ë ¼çãå í¸ðñå áîë¹àíäà áîëàäû æ¸íå ñ¼éòiï, ºàçiðãi áîëûï æàòºàí í¸ðñåãå êåëåäi íåìåñå áîëûï êåòêåí æà¹äàé¹à. Ìûñàëû, á½ë åãåð îë ø¼ëäåãåíäå áîëàäû; àë á½ë åãåð îë á½ðûø æåãåíäå áîëàäû; àë îë ÿ áîëàäû, ÿ áîëìàéäû; ñ¼éòiï, îë ºàæåòòi ò¾ðäå, ÿ, ¼ëåäi, ÿ ¼ëìåéäi. Åãåð áiç á½ðûí¹û îºè¹àëàð¹à àóûññàº, îë äà ä¸ë îñûëàé áîëàäû. Ñåáåái, áîë¹àí í¸ðñå áåëãiëi í¸ðñåäå áàð í¸ðñå. Äåìåê, áàðëûº áîëàòûí í¸ðñå ºàæåòòi ò¾ðäå áîëàäû? Ìûñàëû, òiðiíi» ¼ëói, ñåáåái îë ¾øií áåëãiëi áið ñåáåï áîëäû, ìûñàëû, äåíåäå êåðå¹àð í¸ðñåëåð ïàéäà áîëäû. Áiðຠîë íàóºàñòàí ¼ëå ìå, çîðëûºòàí ¼ëå ìå — îë ¸ëi áåëãiñiç; îë ìûíà í¸ðñå áîëà ìà, ñî¹àí áàéëàíûñòû. Ѽéòiï, áåëãiëi áið áàñòàó¹à æåòåäi, àë îë åíäi ¼çãå í¸ðñåãå àïàðìàéäû. Ѽéòiï, îë îëàé äà, áûëàé äà áîëà àëàòûí í¸ðñåíi» áàñòàóû áîëàäû æ¸íå îíû» ïàéäà áîëóûíà åøáið áàñºà ñåáåï áîëìàéäû. Áiðຠñûðòòàí êåëãåí í¸ðñå ºàíäàé òåêòåãi áàñòàóäàí æ¸íå ºàíäàé òåêòåãi ñåáåïòåí í¸ð àëàäû — ìàòåðèÿäàí áà, ò¾ïêi ñåáåïòåí áå íåìåñå ºîç¹àëäûðàòûí ñåáåïòåí áå — îíû àðíàéû ºàðàó êåðåê. Ò¼ðòiíøi òàðàó Åíäi êåçäåéñîº ñèïàòòà¹û áîëìûñ ì¸ñåëåñií ºîÿéûº: îë æåòêiëiêòi ì¼ëøåðäå àíûºòàëäû. Àë åãåð àºèºàò ìà¹ûíàñûíäà¹û áàðëûººà æ¸íå æàë¹àíäûº ìà¹ûíàñûíäà¹û áàð åìåñêå êåëñåê, îíäà îñû åêåóiíi» äå áiðiãó ìåí àæûðàó¹à ò¸óåëäi åêåíií àòàï ¼òó êåðåê. Àë åãåð øûíäûº ïåí ¼òiðiêòi áiðãå ºàðàñòûðñàº, îíäà ¼çàðà êåðå¹àð ò½æûðûìäàð (¸ð ì¸ðòåäå) ñîëàðäû» àðàñûíäà òàðàòûë¹àí. (Ðàñûíäà äà àºèºàò

êåç êåëãåí ½¹ûìíû» º½ðàìûíà ì¸í ½¹ûìû êiðóãå òèiñ. Ñîë ñèÿºòû, áiç çàòòû ìåéëiíøå òîëûº áiëåìiç äåï òåê àäàì ìåí îòòû» ì¸íiñi íåäå åêåíií áiëãåíiìiçäå ¹àíà àéòà àëàìûç. Òiïòi, á½ë ò½ð¹ûäà çàòòû» ñàïàñû ìåí ñàíû äà íåìåñå îðíû äà åøòå»å àéòà àëìàéäû, ñåáåái, îñû ºàñèåòòåðäi» ñàïàëûº íåìåñå ñàíäûº íàºòûëû¹ûíû» ì¸íiñi íåäå åêåíií áiëãåíäå ¹àíà áiç îëàðäû» ¸ðáiðií òàíè àëàìûç. Ƹíå á½ðûí äà, ºàçið äå ¿¸ì ¸ðºàøàíäà äà içäåíó íûñàíàñû áîëûï æ¸íå ¸ðäàéûì ºèûíäûº òóäûð¹àí í¸ðñå “áàðëûº äåãåíiìiç íå?” äåãåí ñàóàëäû» “ì¸í äåãåíiìiç íå?” äåãåí ñàóàëäû» òóûíäàéòûíàí àéòóûìûç êåðåê. ĸë îñû áàðëûº òóðàëû áiðåóëåð îë áið1, ¼çãåëåði áiðäåí ê¼ï äåï àéòàäû æ¸íå îñû ñû æà¹äàéäà áiðåóëåð îíû ñàíû æ¼íiíåí øåêòåóëi2 äåñå, áiðåóëåð øåêñiç3 äåéäi. Ìiíå, ñîíäûºòàí áiçãå äå òàáàíäû ò¾ðäå, á¸ðiíåí á½ðûí æ¸íå åðåêøå ì¼ëøåðäå çåéiíiìiçäi îñû áàðëûººà, îíû» íå åêåíiíå áà¹ûòòàóûìûç æ¼í. Åêiíøi òàðàó Øàìàñû, áiç òåê áiçãå äåíå áåðiëãåíäå ¹àíà ì¸íãå ìåéëiíøå àíûº ò¾ðäå ºîë æåòêiçåìiç: ñîíäûºòàí, áiç ì¸ííi» àòàóëàðûí æàíóàðëàð¹à, ¼ñiìäiêòåðãå æ¸íå îëàðäû» á¼ëiêòåðiíå, ñîíûìåí ºàòàð, òàáè¹è äåíåëåðãå ºîëäàíàìûç, ìûñàëû, îòºà, ñó¹à æ¸íå æåðãå æ¸íå îëàðäû» áàðëûº ò¾ðëåðiíå1; ñîíàí ñî», àòàë¹àí äåíåëåðäi» º½ðàìäû á¼ëiêòåðiíå æ¸íå ¼çi îñû äåíåëåðäåí ò½ðàòûí í¸ðñåãå, îëàðäû» á¼ëiãiíå íåìåñå áàðëûº æèûíòû¹ûíà ºàòûñòû, ìûñàëû, áiçäi» ±àëàì¹à æ¸íå îíû» á¼ëiêòåðiíå, æ½ëäûçäàð¹à, Àé¹à æ¸íå ʾíãå. Àë òåê îñû çàòòàð ¹àíà ì¸í áîëà àëà ìà, ¸ëäå ¼çãåëåði äå ìå, ¸ëäå, ¸ëãiëåðäi» áiðºàòàðû ¹àíà ìà æ¸íå îëàðìåí ºîñà ¼çãåëåði, ¸ëäå, îëàðäû» áiðäå áiðåói åìåñ, áiðàº, ¼çãå áiðåóëåð — á½ë ì¸ñåëåíi ºàðàñòûðó¹à òèiñïiç. Êåéáiðåóëåð2 ì¸í äåï òåê òûñòû íåìåñå ñûçûº, í¾êòå æ¸íå “áið” ñàíû ñèÿºòû äåíåíi» øåêàðàñûí ¹àíà ò¾ñiíåäi æ¸íå äåíå ìåí ¾ø ¼ëøåìäi ê¼ëåìíåí ã¼ði ¸ëãi ñûñûíà áåéiì. Ñîíàí ñî», ñåçiìíåí òûñ çàòòàðäàí, êåéáiðåóëåðäi» ïiêiðiíøå3, åøáið áåéiìäi í¸ðñå æîº, ìûñàëû, Ïëàòîí èäåÿëàð ìåí ìàòåìàòèêàëûº çàòòàðäû ì¸ííi» åêi ò¾ði, àë ¾øiíøiñi ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí äåíåëåðäi» ì¸íi äåéäi. Àë Ñïåâñèïï áîëñà, áiðëiêòåí áàñòàï, ì¸íäåðäi» òiïòi ê¼ï ì¼ëøåðií Æåòiíøi êiòàï (Z) Áiðiíøi òàðàó °ð àòàóäû» ì¸íäåðiíi» ñàíû òóðàëû á½ðûí¹û ïàéûìäàóëàðäà àíûºòàë¹àíäàé, áàðëûº òóðàëû áiðíåøå ìà¹ûíàäà àéòûëàäû: áið æà¹äàéëàðäà îë çàòòû» ì¸íiñií æ¸íå îñû çàòòû áåëãiëåéäi, ¼çãåñiíäå — ñàïàíû íåìåñå ñàíäû íåìåñå îñû ñûíäû àíûºòàóëàðäû» êåç êåëãåíií. Áàðëûº òóðàëû îñûíøà ê¼ï ìà¹ûíàäà àéòûë¹àíäûºòàí, îëàðäû» àðàñûíäà áiðiíøi îðûíäà ¼ç ì¸íiíå í½ñºàéòûí çàòòû» ì¸íiñi ò½ðàòûíû àíûº (áið çàòòû» ºàíäàé åêåíií àéòºûìûç êåëãåíäå, áiç îíû æàºñû íåìåñå æàìàí äåéìiç, áiðàº, áiç îíû ¼ëøåìi ¾ø áiëåêòåé íåìåñå îë àäàì äåï àéòïàéìûç. Àë îíû» íå åêåíií ê¼ðñåòêiìiç êåëñå, áiç îíû ຠíåìåñå æûëû íåìåñå ¼ëøåìi ¾ø áiëåêòåé äåï àéòïàéìûç, áiç îíû àäàì íåìåñå º½äàé äåéìiç, àë ºàë¹àííû» á¸ði áàðëûº äåï àòàëàäû, ñåáåái, áið æà¹äàéëàðäà îë áåëãiëi ò¾ðäå òiðëiê åòåòií í¸ðñåíi» ñàíäûº àíûºòàìàñû, ¼çãåëåðiíäå — ñàïàëûº, íåìåñå àõóàëäàð, ¸ëäå, òà¹û áiðäå»åëåð. Ñîíäûºòàí “ñåðóåíäåó”, “äåíi ñàó áîëó”, “îòûðó” ñ¼çäåði ¼çi áåëãiëåéòií í¸ðñåëåðäi» áàðëû¹ûíà í½ñºàé ìà äåãåí ñ½ðຠºîþ¹à áîëàäû æ¸íå îñû ñèºûäà¹û êåç êåëãåí ¼çãå àíûºòàìàñû äà ñîë ñèÿºòû, ñåáåái, îñû ºàñèåòòåðäi» áiðäå áiðåói æàðàòûëûñûíàí ¼ç áåòiíøå òiðëiê åòïåéäi æ¸íå ì¸íiíåí á¼ëiíå àëìàéäû, áiç òåê ä¾íèåäåãi áàð í¸ðñå ¹àíà ñåðóåíäåéäi, îòûðàäû íåìåñå æàºñû äåíñàóëûºòà áîëàäû äåï ìîéûíäàóûìûç êåðåê. Àë îñû ñûíû» áåëãiëi ò¾ðäåãi áàð í¸ðñå åêåíi áåñåíåäåí áåëãiëi, ñåáåái ì½íäàé æà¹äàéäà ñóáñòðàò äåãåíiìiç íàºòû áið í¸ðñå, àòàï àéòºàíäà, îñû òåêòåñ ò½æûðûìäà ê¼ðiíåòií ì¸í æ¸íå æàëºû çàò: ñåáåái, áiç æàºñû ìåí îòûð¹àí òóðàëû ì½íäàé ñóáñòðàòñûç àéòà àëìàéìûç. Ñîíäûºòàí ì¸íi àðºûëû ¸ëãi ñóáñòðàòòû» ¸ðáiði äå òiðëiê åòåòiíi àíûº æ¸íå, äåìåê, ì¸í äåãåíiìiç áiðiíøi êåçåêòå òiðëiê åòåòií í¸ðñå æ¸íå áåëãiëi àðíàéû áîëìûñ ðåòiíäå åìåñ, òóðà ¼ç ìà¹ûíàñûíäà¹û áîëìûñ ðåòiíäå áåðiëãåí. Åíäi, øûíûíà êåëñåê, áiðiíøi òóðàëû ò¾ðëi ìà¹ûíàäà àéòó¹à áîëàäû, ¸éòñå äå, áàðëûº ê¼çºàðàñòû» áàðëûº ò½ð¹ûñûíàí — ½¹ûì, òàíûì, óàºûò æ¼íiíåí îë áiðiíøi áîëûï ò½ðàäû. ´çãå àíûºòàìàëàðäû» áiðäå áiðåó æåêåøå òiðëiê åòïåéäi, òåê ¸ëãiíi» ¼çi ¹àíà îñû¹àí ºàáiëåòòi. Ƹíå åãåð ½¹ûì ò½ð¹ûñûíàí ºàðàñàº, á½ë àíûºòàìà — áiðiíøi, ñåáåái,

åêåíi áiçäåí òàéºûï êåòåäi: áiç áiðiíåí ñî» áiðií áàðëûº ¼çãå àíûºòàìàíû àëûï òàñòà¹àíûìûçäà áið í¸ðñåíi» òàáàíäû ò¾ðäå ºàë¹àíû ê¼ðiíáåéäi; êåéáið ºàñèåòòåð äåíåíiêi, îë îëàðäû» àõóàëû, îëàðäû» ºûçìåòiíi» í¸òèæåñi æ¸íå îëàðäû» ºàáiëåòòåði, àë ½çûíäûº, êå»äiê, òåðå»äiê äåãåíiìiç — á½ë áåëãiëi ñàíäûº ¼ëøåìäåð, áiðຠì¸í åìåñ (ñàí äåãåíiìiç ì¸í åìåñ ºîé), îäàí ã¼ði ì¸í äåï áiðiíøi íåãiç ðåòiíäåãi áàðëûº îñûíäàé ºàñèåòòåðäi èåìäåíãåí í¸ðñåíi àòàó¹à áîëàäû. ´çãå æà¹ûíàí áiç ½çûíäûº, êå»äiê æ¸íå òåðå»äiêòi àëûï òàñòà¹àíûìûçäà, áiç åøí¸ðñå ºàëìà¹àíûí ê¼ðåìiç. Òåê ºàíà ñîëàð àðºûëû ¼ç àíûºòàìàñûí àëàòûí í¸ðñåëåð ¹àíà ºàëàäû. Ñîíäûºòàí, á½ë ò½ð¹ûäàí ìàòåðèÿ áiçãå æàë¹ûç ì¸í áîëûï ê¼ðiíóãå òèiñ. Àë ìàòåðèÿ äåï ìåí æàëïû ñèïàòòà äà, ñàíû áîéûíøà äà, áàð áîëó áàðûñûíà ò¸í ¼çãå ºàñèåòòåði áîéûíøà äà ¼ç áåòiíøå áåëãiëåíáåéòií í¸ðñåíi àòàéìûí. Ðàñûíäà äà, îñûíäàé àíûºòàìàëàð¹à æàòºûçûëàòûí áið í¸ðñå áàð äåéiê æ¸íå îíû» áîëìûñû ¸ëãi êàòåãîðèàëäûº ò½æûðûìäàðäàí á¼ëåê äåéiê (áàðëûº ¼çãå àíûºòàìàëàð ì¸í òóðàëû àéòàäû, àë ì¸í — ìàòåðèÿ òóðàëû; ñîíäûºòàí å» ñû í¸ðñå îíû ¼çäiãiíåí àë¹àíäà, æàëïû ñèïàòû, ñàíû æ¸íå êåç êåëãåí ¼çãåñi äå àíûºòàëìàéäû. Ñîíûìåí áiðãå, ì½íäàé àíûºòàìàëàðäû æà øû¹àðó äà îíû ñèïàòòàé àëìàéäû: ì½íäàé æà¹äàéäà îëàð îíäà êåçäåéñîº ò¾ðäå áîëàäû. Ñîíäûºòàí, îñû ò½ð¹ûäàí ºàðàñòûð¹àíäàð¹à ì¸í áîëûï ìàòåðèÿ ê¼ðiíåäi. Áiðàº, á½ë ì¾ìêií åìåñ, ñåáåái, æåêåøå áàð áîëó¹à áåéiìäiëiê òå æ¸íå ä¸ë îñû çàò ðåòiíäå áåðiëãåíäiê òå ì¸ííi» å» áàñòû ò¾ðäåãi åðåêøå ñèïàòû áîëûï ñàíàëàäû; ìiíå, ñîíäûºòàí ôîðìàíû æ¸íå îñû åêi áàñòàóäàí ò½ðàòûí í¸ðñåíi ìàòåðèÿäàí á½ðûí ì¸í äåï ºàáûëäàó¹à áîëàäû1. °éòñå äå, åêi áàñòàóäàí º½ðàë¹àí ì¸íäi, ¸ëãi ìàòåðèÿ ìåí ôîðìàäàí º½ðûëàòûí í¸ðñåíi ñûðòòà ºàëäûðà ò½ðàéûº, îë êåéií êåëåäi æ¸íå ¸áäåí ò¾ñiíiêòi; áåëãiëi ìà¹ûíàäà áiçãå ìàòåðèÿ äà àíûº; àë îñûíäà àòàë¹àí ¾øiíøiíi ºàðàñòûðó êåðåê, ñåáåái, ºèûíäûºòû» ê¼áiñi ñîäàí òóûíäàéäû. Ƹíå äå êå» ìîéûíäàë¹àí ì¸íäåð ðåòiíäå êåéáið ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí ì¸íäåð áàð, ìiíå, ñîíäûºòàí, çåðòòåóäi å» àëäûìåí îñû ñûëàðäàí áàñòàó êåðåê. ´éòêåíi, òàíûñ àéì຺à àóûñó ïàéäàëû. Æàëïû, áàðëûº àäàìäàðäû» îºó¹à áåéiìäåëói äå îñûëàé áàñòàëàäû: ¼ç êåçåãiíäå òàíûì¹à ê¼íáåéòií í¸ðñåäåí, òàíûì¹à ê¼íiìäiãå ºàðàé. Ìiíå, ì¸ñåëå îñûíäà, æàñàë¹àí iñòåðäå ¸ðáið æåêå àäàì¹à æàºñû í¸ðñåíi ºàáûëäàéäû. Îíû» îéûíøà, ¸ðáið ì¸ííi» åðåêøå áàñòàóû áàð, ñàí ¾øií — áàñºà, ê¼ëåì ¾øií — áàñºà, æàí ¾øií äå ñîëàé æ¸íå îñû æîëìåí îë ì¸íäåðäi» ºàòàðûí òiçåäi. Àë êåéáiðåóëåðäi»4 àéòóûíøà, èäåÿëàð ìåí ñàíäàðäû» òàáè¹àòû áið, àë ¼çãåñiíi» á¸ði îë ñûçûº ïåí æàçûº áîëñûí, òiïòi, ±àëàìíû» ì¸íi ìåí ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí çàòòàð¹à äåéií, ñîëàð¹à ºîñûëàäû. Ñîíäûºòàí, á½ë ì¸ñåëåëåðäå íåíi æàºñû äåï, íåíi æàºñû åìåñ äåï àéòàäû æ¸íå ºàíäàé ì¸íäåð áàð, ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûíäàðäàí ¼çãå áåëãiëi áið ì¸íäåð áàð ìà, ¸ëäå, æîº ïà æ¸íå ì½íäàé ì¸íäåð ºàëàé òiðëiê åòåäi5, ñîíûìåí áiðãå, ñåçiìäåãiäåí ¼çãå äåðáåñ òiðëiêêå ºàáiëåòòi áåëãiëi áið ì¸í áàð ìà, îíû íåãå ºàáûëäàó êåðåê æ¸íå ºàé í½ñºàäà, ¸ëäå, îíäàé ì¸ííi» åøáiði æîº ïà — á½ëàðäû» á¸ðií å» àëäûìåí ì¸ííi» æàëïû ñèïàòûí, îíû» íå åêåíií áåëãiëåï ºàðàñòûð¹àíûìûç æ¼í. ¶øiíøi òàðàó ̸í òóðàëû îíøà ê¼ï ìà¹ûíàäà àéòûëìàñà äà, å» êåìiíäå, ò¼ðò íåãiçãi ñèïàòòà àéòûëàäû: áîëìûñòû» ì¸íiñií äå, æàëïûëûºòû äà, òåêòi äå ¸ðáið çàòòû» ì¸íi ðåòiíäå ºàáûëäàéäû æ¸íå ñîëàð¹à æàºûí ðåòiíäå, ò¼ðòiíøiäåí, çàòòû» íåãiçiíäå æàòàòûí ñóáñòðàòòû äà ì¸í äåï àòàéäû; àë ñóáñòðàò äåãåíiìiç îë òóðàëû á¸ði àéòàòûí, àë îë ¼çãå òóðàëû àéòïàéòûí í¸ðñå. Ñîíäûºòàí å» àëäûìåí î¹àí ºàòûñòû íàºòû í½ñºàóëàð áåðóãå òèiñïiç, ñåáåái, áiðiíøi ñóáñòðàòòû ê¼áiíåñå ì¸í ðåòiíäå ºàáûëäàéäû. Àë îñûíäàé ñóáñòðàò ðåòiíäå áið ìà¹ûíàäà ìàòåðèÿ í½ñºàëàíàäû, ¼çãåñiíäå ôîðìà æ¸íå ¾øiíøiñiíäå îñûëàðäàí º½ðàë¹àí í¸ðñå (ìûñàëû, ìåíi» îéûìøà, ìàòåðèÿ äåãåíiìiç æåç, ôîðìà äåãåíiìiç áåéíåíi» êåñêiíi, îñû åêåóiíåí º½ðàë¹àí äåãåíiìiç ò½òàñòûº ðåòiíäåãi ì¾ñií; åãåð ñîíäûºòàí ôîðìà ìàòåðèÿíû» àëäûíäà ò½ðñà æ¸íå àðòûº ì¼ëøåðäå òiðëiê åòóøi áåëãiëi áið í¸ðñå áîëñà, îë îñûíû» íåãiçiíäå îñû åêåóiíåí º½ðàë¹àí í¸ðñåíi» àëäûíäà äà ò½ðàäû. Ѽéòiï, áiç øàìàëàí¹àí ò¾ðäå ì¸ííi» íå åêåíií áåëãiëåäiê: îë ñóáñòðàò òóðàëû àéòïàéòûí, áiðàº, áàðëûº ¼çãåëåð îë òóðàëû àéòàòûí í¸ðñå. Áiðàº, îë òóðàëû òåê á½ëàé àéòó¹à áîëìàéäû, îë æåòêiëiêñiç: áiçäi» í½ñºàóûìûçäû» ¼çi àíûº åìåñ æ¸íå ì¸í äåï áiç ¸ëäåäå ìàòåðèÿíû ò¾ñiíiï îòûðìûç. Ðàñûíäà äà, åãåð ìàòåðèÿ ì¸í áîëìàñà, îíû» íå áîëóû ì¾ìêií

Øàïàííû» áîëìûñû íåäå? Áiðàº, áiçãå àéòóû ì¾ìêií, ºàçiðãi áiçäi» ºîëûìûçäà¹û çàò òà ¼ç-¼çi äåï àéòûëàòûíäàðäû» ñàíûíà ºîñûëìàéäû. °éòñå äå, áið í¸ðñå òóðàëû îíû» ¼ç¼çi åìåñ ðåòiíäå àéòó¹à òåê åêi æà¹äàéäà àéòó¹à áîëàäû æ¸íå îíû» áiðåói, åãåð àíûºòàóëû çàò ¼çãåãå ºîñûëñà, ¼çãåñi, êåði æà¹äàéëàðäà4. Ðàñûíäà äà, áið í¸ðñå òóðàëû îíû» ¼ç-¼çi åìåñ òóðàëû áiçäi» àíûºòàéòûí çàòûìûç ¼çãåëåðìåí áàéëàíûñòûð¹àíäà àéòûëàäû5, ìûñàëû, åãåð áiç àºòû» áîëìûñûí àíûºòàé îòûðûï, ຠàäàìíû» áîëìûñûíà í½ñºàñàº, àë ¼çãåñi æ¼íiíäå àíûºòàóëû í¸ðñåãå ¼çãå í¸ðñå ºîñûë¹àíäà îñûëàé àéòûëàäû, ìûñàëû, “øàïàí” ñ¼çiíi» ຠàäàìäû áåëãiëåãåíiíäåé æ¸íå áiç øàïàíäû ຠðåòiíäå àíûºòàñàº; ¸ðèíå, ຠàäàì òóðàëû îë ຠäåï àéòó¹à áîëàäû, áiðຠîë ¾øií áîëìûñòû» ì¸íiñi àºòû» áîëìûñûíäàé åìåñ. Äåãåíìåí, øàïàí áîëó æàëïû áîëìûñòû» áåëãiëi ì¸íiñi áîëà àëà ìà? °ëäå, æîº ïà? Òåãi, áîëìûñ ì¸íiñi äåãåíiìiç íåãiçãi ò¾ðäå ìûíà áið æåêå çàò, àë åãåð áið í¸ðñå åøáið iøêi áàéëàíûññûç ¼çãå òóðàëû àéòûëñà, îíäà áiç ì½íäà ¸ëãi æåêå çàòòû æî¹àëòàìûç, ìûñàëû, ຠàäàì ìûíà áið æåêå çàò åìåñ6, ñåáåái îíäàé çàò áîëó òåê ì¸íäåðãå ¹àíà ò¸í. Ñîíûìåí, áîëìûñòû» ì¸íiñi îëàðäû» ìà¹ûíàñûíû» ñ¼çäiê ò½æûðûìû àíûºòàìà¹à àéíàë¹àí çàòòàðäà ¹àíà áàð. Àë àíûºòàìà ñ¼çáåí áåðiëãåí ¸ëãi ìà¹ûíàíû àòàó áåëãiëåãåí áàðëûº æà¹äàéäà áåðiëìåéäi (îíäà áàðëûº ñ¼çäiê ò½æûðûìäàð àíûºòàìà¹à àéíàë¹àí áîëàð åäi): îíäà àòàó áàðëûº ñ¼çáåí áåðiëãåíìåí òå» áîëàäû, ìûñàëû, “Èëèàäà” ñ¼çi äå àíûºòàìà¹à àéíàëàäû; iñ æ¾çiíäå, åãåð ñ¼çäiê áåëãi òåê áåëãiëi ò½»¹ûø òóðàëû àéòñà, áiç àíûºòàìà¹à èåëiê åòåìiç, àë á½¹àí áið í¸ðñå ¼çãåñi òóðàëû àéòàòûíäàé åìåñ (àðàëàðûíäà iøêi áàéëàíûñ æîº) áåëãiëåóëåð æàòàäû. Ñîíäûºòàí áîëìûñòû» ì¸íiñi òåêòi» ò¾ðiíåí ¼çãå æåðäå áîëà àëìàéäû, áiðຠòåê ñîëàðäà ¹àíà7, ñåáåái, ì½íäàé ò¾ðëåð òóðàëû îëàðäà¹û áið í¸ðñåíi» ¼çãåãå ºàòûñòû¹ûíàí åìåñ8 æ¸íå îëàðäà áåëãiëi áið àõóàë í½ñºàëàí¹àíäûºòàí åìåñ àéòûëàäû, îëàð çàòòû» êåçäåéñîº ºàñèåòi äå åìåñ; ¸ðèíå, ñ¼çäiê ò½æûðûì áàðëûº ¼çãå í¸ðñåãå äå òiðëiê åòåäi, — áàðëûº í¸ðñåíi àòàó áåëãiëåóãå òèiñ, ì½íäàé ñ¼çäiê ò½æûðûì áið í¸ðñåíi» áið í¸ðñåãå ò¸í åêåíií ê¼ðñåòåäi íåìåñå æ¸é áåëãiëåóäi» îðíûíà îäàí ä¸ëiðåê áåëãi áåðiëåäi, áiðຠá½ë ì½íäà áîëìûñòû» ì¸íiñi åìåñ áîë¹àñûí àíûºòàìà áîëìàéäû. Áiðàº, ì¾ìêií àíûºòàìà òóðàëû äà îé ê¼êåéäå áîëàäû, ¼çãåëåðiíäå ¸ðáið ò½æûðûì — ñàí, ñàïà æ¸íå îñû òåêòåñ ºàéíàðê¼ç ñàíàï — æàëïû¹à, ¸ðáið æåêå àäàì¹à æàºñûëûº æàñàó, ìiíå, ì½íäà äà æåêå àäàì¹à ò¾ñiíiêòi í¸ðñåäåí iëãåðiëåï, æàëïû ñèïàòòà ò¾ñiíiêòi í¸ðñåíi ¸ðáið àäàì¹à ò¾ñiíiêòi ºûëûï áåðó. Àë æåêå àäàìäàð¹à ò¾ñiíiêòi æ¸íå áàñòà ò½ð¹àí í¸ðñå ê¼áiíåñå iñ æ¾çiíäå ò¾ñiíiêòi áîëìàé øû¹àäû æ¸íå îíäà íàºòû øûíàéûëûº íå êåì ì¼ëøåðäå áîëàäû íåìåñå ì¾ëäå áîëìàéäû; ¸éòñå äå, æàëïû ñèïàòòà íàøàð ò¾ñiíiêñiç áîëñà äà, æåêå àäàì¹à ò¾ñiíiêòi í¸ðñåäåí iëãåðiëåï æ¸íå îñû æîë àðºûëû æàëïû ò¾ñiíiêòi í¸ðñåíi ½¹ûíó¹à òûðûñó êåðåê æ¸íå òåê îñû ò¸ðòiïòåãi áàñïàëäàºòàðäàí ¼òêåí ä½ðûñ. Ò¼ðòiíøi òàðàó Áiç î áàñòà ì¸í ¾øií ºàíøà ìà¹ûíàëàðäû îðíàòºàíûìûçäû àæûðàòºàíäûºòàí æ¸íå îñû ìà¹ûíàëàðäû» áiði ðåòiíäå áîëìûñòû» ì¸íiñií ìîéûíäà¹àíäûºòàí, îñûíû ºàðàñòûðóûìûç êåðåê. Ƹíå áiç å» àëäûìåí îë òóðàëû ôîðìàëäû ëîãèêàëûº ò½ð¹ûñûíàí ¸ðáið çàò ¾øií áîëìûñòû» ì¸íiñi äåãåíiìiç îñû çàòòû» ºàíäàé ñàïà ðåòiíäå ¼ç-¼çií áåëãiëåóiíäå. Ñåí ¾øií áîëìûñ áiëiìäàðäû» ò¾ñiíiãiíäåé åìåñ, ñåáåái, ñåí ¼ç òàáè¹àòû» áîéûíøà, ¼íåðäå áiëiìäàð åìåññi». Ñîíûìåí, ñåí ¾øií áîëìûñòû» ì¸íiñi ñåíi» ¼ç-¼çi» ¾øií êiì åêåíi»äå. Ƹíå á½ë ñûíû» äà á½¹àí á¸ði ºàòûñòû åìåñ, çàòºà ¼ç¼çiíåí ò¸í í¸ðñå, ìûñàëû, æàçûºòûººà ຠò¾ñ ò¸í áîë¹àíäàé, áîëìûñòû» ì¸íiñiíå æàòïàéäû. Ñåáåái æàçûºòûºòû» ¾ñòi ¾øií áîëìûñòû» ì¸íiñi òåê ຠò¾ñòi áîëóäà åìåñ. Á½ë àðàäà åêi á¼ëiêòi ºîñûï, ຠæàçûºòûºòû» áîëìûñû äåï àéòó¹à áîëìàéäû, ñåáåái, îíäàé æà¹äàéäà ºîñûìøà çàòòû» ¼çi áåðiëåäi1. Äåìåê, òåê çàò òóðàëû àéòà ò½ðûï îíû» ¼çií ¼ç º½ðàìûíà êiðãiçáåéòií ò½æûðûìäà ¹àíà îíäà ¸ðáið çàòòû» áîëìûñ ì¸íiñi ¼ç ê¼ðiíiñií òàáàäû, àë ñîíäûºòàí, åãåð ຠæàçûºòûºòû» áîëìûñû îíû» òåãiñ ¾ñòiíäå äåñåê, îíäà áîëìûñòû» ຠ¾øií äå, òåãiñ ¾øií äå áið áîë¹àíû2. Áiðຠ¼çãå òåêòåð ò½æûðûìäàðû æ¼íiíäå º½ðàìäû æèûíòûºòàð áîë¹àíäûºòàí (îëàðäû» ¸ðáiðåóiíäå äå áåëãiëi ñóáñòðàòû áàð ñàïàñûíäà äà, ñàíûíäà äà, óàºûòûíäà äà, “ºàøàíû” ìåí “ºàéäàñûíäà” äà, ºîç¹àëûñûíäà äà)3, ñîíäûºòàí îëàðäû» ¸ðáiðåóiíi» áîëìûñ ì¸íiñi ½¹ûìäà ê¼ðiíå àëà ìà, ìûñàëû, ຠàäàìäà¹ûäàé, îëàðäà áîëìûñòû» ì¸íiñi áàð ìà îñûíû ºàðàñòûðó êåðåê. °ëãi ñû í¸ðñåíi “øàïàí” äåï áåëãiëåéiê.

êåðåê, Áiðàº, ñîë Èëèàäà íåìåñå áàéëàíûñû áàð çàòòàð ñèÿºòû ¾çiëìåñòiê àðºûëû åìåñ, áiðò½òàñòûºòû» íåãiçãi ìà¹ûíàñûíäà áîëó¹à òèiñ. Àë á½ë ìà¹ûíàäà áiðò½òàñòûº äåãåíiìiç áàðëûº, àë áàðëûº áið æà¹äàéäà ìûíà áið çàòòû áåëãiëåñå, ¼çãåñiíäå ñàíäû, ¾øiíøiñiíäå ñàïàíû áåëãiëåéäi. Ñîíäûºòàí ¼çãå æîëìåí ຠïåí ì¸í ¾øií äå, ຠàäàì ¾øií äå áåëãi æ¸íå àíûºòàìà áîëàäû. Áåñiíøi òàðàó Åãåð àíûºòàóëû çàòòû ¼çãåãå ºîñó àðºûëû áåðiëåòií ñ¼çäiê ò½æûðûìäû àíûºòàìà ñàíàìàñàº, îíäà æåêå åìåñ, áiðຠºîñàðëàí¹àí í¸ðñåëåðäi»1 ºàé ºàñèåòi ¾øií àíûºòàìà ì¾ìêií áîëóûí àíûºòàó ºèûí¹à ò¾ñåäi. Ñåáåái, ì½íäàé ºàñèåòòåðäi ¼çãåãå ºîñó àðºûëû ò¾ñiíäiðóãå òóðà êåëåäi. Ìûñàëû, ì½ðûí ìåí îéûºòû àëàéûº æ¸íå ñîë àðºûëû áiç ï½øûºòûººà èåìiç. Á½ë ¸ëãi åêåóiíi» ºîñûíäûñû, ñåáåái, áiði áiðiíåí øû¹ûï ò½ð æ¸íå îéûºòûºòà äà, ï½øûºòûºòà äà ¸ðáið æà¹äàéäà ì½ðûííû» êåçäåéñîº áàéëàíûñû àðºûëû êåëãåí êåçäåéñîº ºàñèåò áîëìàéäû, ¼éòêåíi, àíàó äà, ìûíàó äà ¼çäiãiíøå; ñîë ñèÿºòû îë ຠò¾ñòi» Êàëëèéãå íåìåñå àäàì¹à ºàòûñòûëû¹ûíäà äà åìåñ. Ñåáåái, êåçäåéñîº àäàì Êàëëèé êåçäåéñîº ò¾ðäå àº, áiðຠåðêåê æûíûñû æàíóàðäà áîëàäû, òå»äiê ñàíäà, æàëïû, á½ëàðäû» á¸ði ¼çäiãiíøå áîëàòûí í¸ðñå, — á½ë îñûíäàé áàéëàíûñ. Àë á½ëàé äåï áiç áåëãiìåí íåìåñå çàòòû» àòûìåí ò½òàñ áàéëàíûñòà¹û í¸ðñåíi àòàéìûç æ¸íå îíû îñû çàòòàí á¼ëåê ò¾ñiíäiðóãå áîëìàéäû. Ìûñàëû, àºòû àäàìñûç ò¾ñiíäiðóãå áîëàäû, áiðຠ¸éåë æûíûñûí òiði æàíñûç ò¾ñiíäiðó áåéì¾ìêií. Ñåáåái, ì½íäàé ºàñèåòòåðäi» áîëìûñ ì¸íiñií äå, àíûºòàìàñûí äà, áiðäå áiðåóiíäå ê¼ðñåòå àëìàéñûç, àë ê¼ðñåòå àëñà»ûç, áiçäå àéòºàíäàé, ¼çãå æîëìåí2. Ñîäàí ñî» îëàð¹à áàéëàíûñòû òà¹û áið ºèûíäûº áàð. Îëàð¹à ºàòûñòû, áiðàº, òà¹û äà áið ºèûíäûº áàð. Áiç ï½øûº ì½ðûí ìåí îéûº ì½ðûíäû áið äåñåê, îíäà ï½øûº ïåí îéûºòû» äà áið áîë¹àíû; àë îëàé áîëìàñà, ï½øûºòûºòû îíû» ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi ºàñèåòií í½ñºàìàé áåëãiëåó áåéì¾ìêií áîë¹àíäûºòàí (ñåáåái, ï½øûºòûº äåãåíiìiç, îë ì½ðûííû» îéûºòû¹û), “ï½øûº ì½ðûí” äåï àéòó¹à áîëìàéäû íåìåñå åêi ðåò áið í¸ðñå ¹àíà àéòûëàäû — “ì½ðûí ì½ðûí îéûº” (ñåáåái, “ì½ðûí ï½øûº” äåãåíiìiç “ì½ðûí ì½ðûí îéûº” äåóìåí áiðäåé. Ìiíå, ñîíäûºòàí, ºàñèåòòåðäi» ì½íäàé ò¾ðiíäå áàðëûº ¼çãå í¸ðñåëåð òóðàëû. Ðàñûíäà äà, áîëìûñ áàðëûº í¸ðñåãå ò¸í áîë¹àíûìåí, áiðòåêòi ò¾ðäå åìåñ, ìûñàëû, áiðåóãå îë áàñòàïºû í¸ðñå ðåòiíäå, ¼çãåñiíå òóûíäû í¸ðñå ðåòiíäå áåðiëãåí, ñîë ñèÿºòû æàëïû ñèïàò òóðàëû äà ì¸íãå òóðà ºàòûñòûëû¹ûíà áàéëàíûñòû àéòó¹à áîëàäû, àë êåéäå àðíàéû ìà¹ûíàäà áàðëûº ¼çãå áåëãiëåóëåð ò½ð¹ûñûíäà: ñåáåái, ñàïàëûº íàºòûëûº òóðàëû äà áiçäi» ñ½ðàóûìûç¹à áîëàäû “ì½íû» ì¸íiñi íåäå?” äåï, ñîíäûºòàí îë äà ñèïàò òóðàëû ñàóàëäû» ºàòàðûíäà ò½ðàäû, áiðຠòóðà ìà¹ûíàñûíäà åìåñ, áiðຠáîëìûññûçäûººà ºàòûñòû áiðåóëåðäi» ôîðìàëäû ëîãèêàëûº ò¸ñië àðºûëû áîëìûññûçäûº áàð, áiðຠòóðà ìà¹ûíàñûíäà åìåñ òåê îíû» áîëìûññûçäûº áîëóû àðºûëû äåï àéòºàíûíäàé; ñàïà¹à äà ºàòûñòû í¸ðñåëåð ä¸ë îñûëàéøà ê¼ðiíåäi. Ƹíå, ¸ðèíå, á½¹àí äà íàçàð àóäàðó êåðåê, — ¸ð çàò òóðàëû ºàëàé àéòó ì¸ñåëåñiíå, áiðຠîíû» iñ æ¾çiíäåãi äå»ãåéiíåí àñó¹à áîëìàéäû. Ñîíäûºòàí åíäi ì½íäà ñ¼ç ºîëäàíûñû àíûº áîë¹àíäûºòàí áiç áîëìûñòû» ì¸íiñi äå ñîë ñèÿºòû áiðiíøi êåçåêòå æ¸íå òóðà ì¸íäå áîëàäû, òåê ñîíàí ñî» ¹àíà áàðëûº ¼çãå í¸ðñåëåðäå áiç ñèïàò òóðàëû ñàóàë¹à áàéëàíûñòû ê¼ðñåòêåíiìiçäåé æ¸íå á½ë òóðà ìà¹ûíàñûíäà¹û áîëìûñòû» ì¸íiñi áîëìàéäû, îë òåê áåëãiëi ñàïà ìåí ñàí áîëìûñûíû» ì¸íiñi áîëàäû. ´éòêåíi, ì½íäàé àíûºòàìàëàðäû áàðëûº ðåòiíäå íåìåñå òåê àòàó áiðëiãi ìà¹ûíàñûíäà íåìåñå ºîñûìøà ºàñèåòòåðäi ºîñûï, ÿ, àëûï9, ìûñàëû òàíûì¹à ê¼íáåéòií í¸ðñå òóðàëû áiç îíû òàíóûìûç ì¾ìêií äåéìiç10, àë ä½ðûñû — àòàó áiðëiãi ìà¹ûíàñûíäà äà, ¼ç-¼çiíå òå»åó àðºûëû äà àéòïàó êåðåê, áiðàº, ä¸ðiãåðëiê àòàó ¼çi áið í¸ðñåãå ºàòûñòû ºàëàé ºîëäàíñà, ñîëàé ò½æûðûìäàó êåðåê. Ìûñàëû, îë áið ìà¹ûíà ñàºòàìàéäû æ¸íå àòàó áiðëiãiíå äå ò¸óåëäi åìåñ: ìûñàëû, åìäåóëi äåíå, åìäiê îïåðàöèÿ æ¸íå åìäiê ûäûñòàð òóðàëû àòàó áiðëiãi ìà¹ûíàñûíäà äà, ¼ç-¼çiíå òå» ìà¹ûíàñûíäà äà àéòûëìàéäû; áiðຠáiðòåêòi í¸ðñåãå ºàòûñòû àðºûëû ¹àíà àéòûëàäû. Áiðàº, ì½íäà ¸éãiëåóäi» ºàíäàé ò¾ðií ºîëäàíñà»ûç äà, åø àéûðìàñû æîº, áiðຠíåãiçãi æ¸íå òóðà ìà¹ûíàñûíäà¹û àíûºòàìà æ¸íå ñîíûìåí áiðãå, áîëìûñòû» ì¸íiñi ì¸íäåðäå áàð. ´çãå æà¹ûíàí îë ñîë ñèÿºòû áàðëûº ¼çãå í¸ðñåëåðäå äå áàð. Òåê íåãiçãi ìà¹ûíàñûíäà åìåñ. Ðàñûíäà äà, åãåð áiç áîëìûñòû» ì¸íiñií ºàáûëäàñàº, îíû» àíûºòàìàñû ðåòiíäå îíû» ñ¼çäiê ò½æûðûìûíà òå» ¸ðáið àòàóäû» áîëóû ºàæåò åìåñ, áiðàº, îë êåéáið íàºòû áåëãiãå òå»i áîëó¹à òèiñ. Àë îë ¾øií áiçäå êåéáið áiðò½òàñ í¸ðñåíi» áåëãiñi áîëó

´ç-¼çäiãiíåí áàð í¸ðñå òóðàëû àéòºàíäà, îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñiìåí ¼çiíi» ¼çi áið áîë¹àíû ºàæåò ïå? Ìûñàëû, ¼çãå ì¸íäåðìåí ¼çãå òàáè¹àòòàðäàí áàñòàïºûëàó áåëãiëi áið ì¸íäåð áîëñà (ì½íäàé ì¸íäåðäi êåéáiðåóëåðäi» àéòóûíøà, ì¸íäåð äåï àòàéäû). Åãåð ¼ç áåòiíøåãi æàºñûëûº ïåí æ¸íå æàºñûëûº ðåòiíäåãi áîëìûñ, ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi òiði æàí æ¸íå òiði æàí ðåòiíäåãi áîëìûñ, áàð áîëó ðåòiíäåãi áîëìûñ æ¸íå ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi áàðëûº åêi áàñºà áîëñà, îíäà ¸ëãi àòàë¹àíäàðäàí ¼çãå ì¸íäåð, òàáè¹àòòàð æ¸íå èäåÿëàð áîëàð åäi æ¸íå îëàð ì¸í ðåòiíäåãi áîëìûñ ì¸íiñiíåí áàñòàïºû áîëàð åäi. Åãåð àíàóû äà, ìûíàóû äà áið-áiðiíåí á¼ëåêòåíãåí áîëñà, îíäà áiðiíøiëåð òóðàëû áiëiì áîëìàéäû, àë åêiíøiëåði áàð áîëà àëìàéäû (á¼ëåêòåíó äåï ìåí ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi æàºñûëûººà æàºñûëûº ðåòiíäåãi áîëìûñ áîëóû ò¸í åìåñ, àë îñû ñûñûíà æàºñû áîëó ò¸í åìåñòiãií àéòàìûí. ´éòêåíi, áiç æåêå çàò òóðàëû òåê îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñií áiëãåíäå áiëåìiç æ¸íå á½ë æàºñûëûººà ºàòûñòû äà, áàðëûº ¼çãå í¸ðñåãå ºàòûñû äà áiðäåé. Ñîíäûºòàí æàºñûëûºòû» áîëìûñû áîëó æàºñûëûº åìåñ áîëñà, îíäà áàð áîëóäû» áîëìûñû áîëó äà áàð áîëó åìåñ æ¸íå áiðëiêòi» áîëìûñû áîëó äà áiðëiê åìåñ. Ƹíå ñîë ñèÿºòû ¸ðáið áîëìûñòû» ì¸íiñi òiðëiê åòåäi íåìåñå áiðäå-áiðåói òiðëiê åòïåéäi; ìiíå, ñîíäûºòàí, áàð áîëóäû» áîëìûñû áàð áîëó áîëìà¹àñûí, îíäà áîëìûñ ì¸íiñiíi» åøáiði äå îíäàé áîëà àëìàéäû. Ñîíäûºòàí æàºñûëûº æ¸íå æàºñû áîëó áîëìûñû, ¸ñåìäiê æ¸íå ¸ñåì áîëóäû» áîëìûñû æ¸íå áàðëûº ¼çãå åìåñ ¼ç ¼çiíåí æ¸íå áàñòàïºû ðåòiíäå òiðëiê åòåòiííi» áið áîë¹àíû ºàæåò. Ñåáåái èäåÿëàð æîº áîëñà, òiïòå, îëàðäû» áàð áîë¹àíûíû» ¼çiíäå îñûíäàé áîëìûñòû»1 áåðiëãåíi æåòêiëiêòi (ñîíûìåí áiðãå, åãåð èäåÿëàð êåéáiðåóëåðäi» àéòºàíûíäàé áîëñà, îíäà ñóáñòðàò ì¸í áîëìàéäû: ¼éòêåíi, èäåÿëàð ì¸í áîëó¹à òèiñ, áiðຠñóáñòðàò òóðàëû àéòïàó êåðåê, áîëìàñà îëàð ¼çäåðiíi» ñóáñòðàòºà ºàòûñòûëû¹û àðºûëû ¹àíà ê¼ðiíóãå òèiñ åäi). Á½ë ïàéûìäàóëàðäàí2 æåêå çàòòû»3 ¼çi ìåí îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñiíi» ñûðòòàí êåëãåí ò¾ðäå åìåñ ðåòiíäå áið åêåíi àíûºòàëäû æ¸íå ì½íû» àíûº áîëàòûíû æåêå çàòòû áiëó äåãåíiìiç îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñií áiëóìåí áiðäåé, ñîíäûºòàí æåêå æà¹äàéëàðäû ºàðàñòûð¹àííû» ¼çiíäå îñû åêåóiíi» áið åêåíi ºàæåòòiëiê ðåòiíäå ê¼ðiíåäi. Àë ñûðòòàí êåëãåí äåï áåëãiëåíãåí í¸ðñåãå êåëñåê, ìûñàëû, áiëiìäàð, íåìåñå ຠò¾ñòi, îë åêi ò¾ðëi ìà¹ûíàäà áîë¹àñûí, áîëìûñ ì¸íiñi áîëóû åðñi, áîëìàñà áiç îñû æîëìåí øåêñiçäiêêå áàðàìûç: îíäà “ï½øûº ì½ðûí ì½ðûí¹à” òà¹û áið “ì½ðûíäû” ºîñó¹à òóðà êåëåð åäi. Äåìåê, àíûºòàìà òåê ì¸íäå áîëàòûíû àíûº áîëäû: åãåð îë áàðëûºòû» ¼çãå ò¾ðiíäå áîëñà, îíû ºîñó àðºûëû áåðó ºàæåò, ìûñàëû, ¼çãå ñàïàìåí òຠñàí¹à áåðãåíäåé, ñåáåái, òຠñàíñûç áîëìàéäû, “¸éåëäiê” òå òiði æàíñûç áîëà àëìàéòûíûíäàé (“ºîñó àðºûëû” äåãåíiìäå ìåí ¸ëãi ìûñàëäàðäà êåëòiðiëãåí áið í¸ðñåíi åêi ðåò ºàéòàëàóäû àéòàìûí). Àë åãåð á½ë ä½ðûñ áîëñà, æ½ïòàñûï áàéëàíûñºàíäàð ¾øií äå àíûºòàìà áîëìàéäû, ìûñàëû “òຠñàí” ¾øií; áiðຠáåëãiëåóëåðäi» ä¸ë åìåñ áåðiëãåíi ê¼çäåí òûñ ºàëàäû. Åãåð àíûºòàìàëàð ì½íäàé æà¹äàéäà äà ì¾ìêií áîëñà, îëàð ÿ ¼çãå ò¸ñiëìåí æàñàëàäû íåìåñå ¸ëãiäå àéòûë¹àíäàé àíûºòàìà ìåí áîëìûñòû» ì¸íiñi ìà¹ûíàñû ¸ð áàñºà, ñîíäûºòàí áið ìà¹ûíàäà ì¸íäåðäåí ¼çãå åøí¸ðñåäå àíûºòàìà áîëìàéäû æ¸íå áîëìûñòû» ì¸íiñi ì¸íäåðäåí ¼çãå åøí¸ðñåãå ò¸í åìåñ, àë ¼çãå ìà¹ûíàäà îëàð ¼çãå ¾øií äå áàð áîëàäû. Ñîíûìåí, àíûºòàìà çàò áîëìûñû ì¸íiñiíi» áåëãiëåói åêåíi æ¸íå áîëìûñ ì¸íiñiíi» òåê ì¸íäåðãå íåìåñå å» áàñòû ò¾ðäå, áàñòàïºû æ¸íå òóðà òåê ñîëàð¹à ºàòûñòû åêåíi àíûºòàí àíûº. Àëòûíøû òàðàó Àë æåêå çàòïåí îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñi áið ìå, îñûíû ºàðàñòûðó êåðåê, ñåáåái á½ë áåëãiëi ì¼ëøåðäå ì¸íäi çåðòòåó ¾øií ïàéäàëû, ñåáåái æåêå çàò ¼çiíi» ì¸íiíåí ¼çãå áîëìàó¹à òèiñ æ¸íå áîëìûñòû» ì¸íiñi äåï æåêå çàòòû» ì¸íi àòàëàäû. Áåëãiëi áið í¸ðñå ñûðòòàí êåëãåí ðåòiíäå áåëãiëåíñå æåêå çàò ïåí îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñi åêi ò¾ðëi äåï îéëàó¹à áîëàð åäi; ìûñàëû, “ຠò¾ñòi àäàì” æ¸íå “áîëìûñ ò¾ðiíäåãi ຠò¾ñòi àäàì” á½ë åêi áàñºà í¸ðñå (¼éòêåíi, îë áið áîëñà, àäàì áîëìûñû ìåí ຠò¾ñòi àäàìíû» áîëìûñû îë äà áið, ñåáåái àäàì ìåí ຠò¾ñòi àäàì áið áîë¹àñûí îëàðäû» áîëìûñòàðû äà áið. °éòñå äå, çàò áîëìûñûíû» ì¸íiñi îíû» ñûðòòàí êåëãåí ºàñèåòòåðiìåí àëûí¹àíäà ¼ç-¼çiíåí àëûí¹àí çàòºà äåï ò½æûðûì æàñàó¹à 콺òàæäûº æîº, ñåáåái á½ë æà¹äàéäà øåòêi àòàóëàð áið ìà¹ûíàäà áîëìàé ºàëàäû; àëàéäà, øåòêi àòàóëàðäû» ñûðòòàí êåëãåí ºàñèåòòåðãå òå» áîï øû¹óû ì¾ìêií äåï îéëàï ºàëó¹à áîëàäû, ìûñàëû ຠò¾ñòiëiêòi» áîëìûñû ìåí áiëiìäàðëûºòû» áîëìûñû; äåãåíìåí, á½ëàé åøêiì îéëàìàéäû).

àäàì, ¼ñiìäiê íåìåñå òà¹û äà ñîëàð¹à ½ºñàñ áið í¸ðñå, áiç ê¼áiíåñå îëàðäû ì¸íäåð äåï àòàéìûç. Àë òàáè¹è æîëìåí íåìåñå ¼íåð àðºûëû ìà áàðëûº ïàéäà áîë¹àí í¸ðñåíi» ìàòåðèÿñû áàð. Àë æàëïû, òàáè¹àò äåãåíiìiç áið í¸ðñåíi» íåäåí øû¹àòûíû äà, æ¸íå íåãå áàéëàíûñòû øû¹àòûíû2 äà (ñåáåái, áàðëûº ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåíi», ìûñàëû, ¼ñiìäiê íåìåñå æàíóàðäû» áåëãiëi òàáè¹àòû áàð) æ¸íå áið í¸ðñåíi» íåäåí ïàéäà áîëàòûíû îë ò¾ði æà¹ûíàí ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåãå ½ºñàñ ôîðìà áåðåòií ò¸íäiê í¸ðñå, å» ºûçû¹û îë áàñºàäà áîëàäû: ¼éòêåíi, àäàì àäàìíàí òóàäû ¹îé. Äåìåê, òåê òàáè¹àò àðºûëû ïàéäà áîë¹àí í¸ðñå ïàéäà áîëàäû, àë ïàéäà áîëóäû» ¼çãå ò¾ðëåði æàñàë¹àí äåï àòàëàäû. Áàðëûº æàñàë¹àí í¸ðñåëåð íåìåñå ¼íåðäåí íåìåñå ºàáiëåòòåí, íåìåñå ïàéûìäàóëàðäàí êåëåäi. Àë êåéáiðåóëåði ¼çi-¼çiíåí øû¹àäû æ¸íå êåéáið æà¹äàéëàðäû» òî¹ûñóûíà áàéëàíûñòû3, ìûñàëû, òàáè¹àò àðºûëû ïàéäà áîë¹àí í¸ðñåëåðãå ½ºñàñ: ¼éòêåíi, îíäà äà êåéáið í¸ðñå êåéäå ä¸ííåí, êåéäå ä¸íñiç4 øû¹à áåðåäi. Á½ë æà¹äàéëàðäû êåéií ºàðàñòûðó êåðåê. Àë ¼íåð àðºûëû ôîðìàñû æàíäà áîë¹àí í¸ðñå øû¹àäû (ôîðìà äåï ìåí ¸ðáið çàòòû» áîëìûñ ì¸íiñií æ¸íå îíû» áàñòàïºû ì¸íií àòàéìûí); ¼éòêåíi, êåðå¹àðëûºòàð äà êåéáið ìà¹ûíàäà áið ôîðìàäà áîëàäû, ìûñàëû àéûðûëóäû» ì¸íi î¹àí êåðå¹àð ì¸í: ìûñàëû, äåíñàóëûº àóðóäû» ì¸íi, ñåáåái, àóðó äåíñàóëûºòàí àéûðûëó àðºûëû ê¼ðiíåäi, àë äåíñàóëûº åìøiíi» æàíûíäà¹û ïàéûì ìåí òàíûì. Äåíñàóëûº àõóàëû Åìøi îéûíû» ìûíàíäàé æåëiñiíåí øû¹àäû: äåíñàóëûº äåãåíiìiç àíàó äà àíàó áîë¹àíäûºòàí, åãåð áiðåó äåíñàóëûºòà áîë¹ûñû êåëñå, îíäà ¸ëãi òèiñòi ºàñèåòòåð áîëó êåðåê, ìûñàëû, ¾éëåñiìäiëiê5, àë åãåð îë áîëñà, îíäà æûëûëûº òà áîëó¹à òèiñ æ¸íå åìøi ñ¼éòiï ¸ði ºàðàé îéëàé áåðãåñií áið êåçäå ¼çiíi» ºîëûíàí êåëåòií áið iñêå òiðåëåäi. Äåíåíi ñàóûºòûðó¹à áà¹ûòòàë¹àí îñûäàí áàñòàë¹àí ºîç¹àëûñ êåéií æàðàòó äåï àòàëàäû. Ƹíå ñ¼éòiï, äåíñàóëûº äåíñàóëûºòàí, ¾é ¾éäåí, àë íàºòàï àéòñàº, ìàòåðèÿñû áàð ¾é ìàòåðèÿñû æîº ¾éäåí áåëãiëi ìà¹ûíàäà ïàéäà áîëàäû, ñåáåái åìøiíi» ¼íåði äåíñàóëûºòû» ôîðìàñû, àë ¾é ñàëó ¼íåði ¾é ñàëóäû» ôîðìàñû, àë çàò áîëìûñûíû» ì¸íiñií ìåí ìàòåðèÿñûç ì¸í äåï àòàéìûí. Ïàéäà áîëóäû» æ¸íå ºîç¹àëûñòû» áið ò¾ðëåði çåðäå, àë ¼çãåëåði òóûíäû äåï àòàëàäû: áàñòàó ìåí ôîðìàëàðäàí øûººàíäàð îë çåðäå, àë çåðäå ¾øií ñû í¸ðñåäåí øûººàíäàð, îë òóûíäû. Ƹíå ñîë ñèÿºòû6 ¼çãåíi» ¸ðáiðåói äå ºîñàðàëûº îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñi ìåí ¼çi áið äåï àéòó ä½ðûñ åìåñ; ¼éòêåíi, ຠò¾ñòi áîï êåçäåñåòií í¸ðñå äå ຠò¾ñòi, æ¸íå ñûðòòàí êåëãåí ºàñèåò òå ñîíäàé, äåìåê, áið æà¹äàéäà4, îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñiìåí ¼çi áið áîëñà, ¼çãå æà¹äàéäà5 áið åìåñ, ñåáåái, àäàì ìåí ຠò¾ñòi àäàìäà äà îë áið åìåñ, àë á½ë ºàñèåòòå áið. Áîëìûñòû» ¸ð ì¸íiñiíå åðåêøå àòàó áåðó äå åðñi áîëàòûíû àíûº, îíäà îñû åðåêøå àòàóìåí àòàë¹àí áîëìûñûíû» ì¸íiñiíåí ¼çãå òà¹û áiðåói áîëàð åäi, ìûñàëû, æûëºûíû» ì¸íiñiìåí ºîñà áîëìûñòû» òà¹û áið ¼çãå ì¸íiñi. Àëàéäà, åãåð çàò áîëìûñûíû» ì¸íiñi ì¸íìåí áiðäåé áîëñà, êåéáið çàòòàðäû» ¼ç áîëìûñûíû» ì¸íiñiíå òå» áîëóûíà íå êåäåðãi æàñàéäû? Áiðຠòåê ºàíà çàòïåí îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñi ¹àíà áið åìåñ, îëàðäû» áåëãiëåíói äå áið, á½ë àéòûë¹àí í¸ðñåäåí àíûº áîëàð, ñåáåái áið áîëó áîëìûñûìåí áiðëiê ñûðòòàí êåëó àðºûëû áið åìåñ. ιàí ºîñà, åãåð îëàð áið áîëìàñà, îíäà øåêñiçäiêêå áàðó¹à òóðà êåëåð åäi, îíäà áið æà¹ûíàí áið áîëó áîëìûñûíû» ì¸íiñi, àë ¼çãåñiíåí áiðëiêòi» ¼çi áîëàð åäi, ñîíäûºòàí îëàð¹à äà ¸ëãi ó¸æ6 êåëåäi. Ñîíûìåí, áàñòàïºû æ¸íå ¼çiíåí-¼çi áàð äåï áåëãiëåíãåí ¸ðáið çàòòû» áîëìûñû æ¸íå îñû çàòòû» ¼çi áið áiðiíå òå» æ¸íå áiðëiê º½ðàéäû. Àë á½ë ò½æûðûìíû» ñîôèñòèêàëûº ò¾ðäå æà øû¹àðûëóû Ñîêðàò æ¸íå Ñîêðàòòû» áîëìûñû7 áið ìå äåãåí ñàóàëäû» øåøiëóiìåí àëûï òàñòàëûíàäû, ñåáåái, ñàóàëäû» ºàé íåãiçäå ºîéûëóû äà, ºàé íåãiçäåí8 øåøiìií òàáóû äà á¸ðiáið. Äåìåê, ºàé ìà¹ûíàäà æåêå çàòòû» áîëìûñ ì¸íiñi îñû çàòºà òå» æ¸íå ºàé êåçäå òå» åìåñ, á½ë òóðàëû åíäi àéòûëäû. Æåòiíøi òàðàó Ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåäåí áiði òàáè¹è æîëìåí, áiði ¼íåð àðºûëû, áiði ¼ç-¼çiíåí ïàéäà áîëàäû. Ƹíå ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåíi» á¸ði áið í¸ðñåãå áàéëàíûñòû æ¸íå áið í¸ðñåäåí1 ïàéäà áîëûï, áið í¸ðñåãå àéíàëàäû (áið í¸ðñå äåãåíiìäå, ìåí áàðëûºòû» ¸ðáið òåãií àéòûï îòûðìûí: áið í¸ðñå íåìåñå íàºòû áið í¸ðñåãå àéíàëûï íåìåñå ìûíàíäàé ê¼ëåìäå íåìåñå ìûíàíäàé áîëûï íåìåñå áið æàºòà áîëàäû). Òàáè¹àòòàí ïàéäà áîëàòûí í¸ðñå òàáè¹è ò¾ðäå ïàéäà áîëàäû; áið í¸ðñåíi» íåäåí ïàéäà áîëàòûíû, á½ë, áiçäi» àéòóûìûçøà, ìàòåðèÿ; îíû» íåãå áàéëàíûñòû ïàéäà áîëàòûíû, îë åæåëäåí òàáè¹àòòà áàð í¸ðñå, àë îíû» íå áîëàòûíû, îë

áîëàòûí çàòòû îíû» íåäåí ïàéäà áîë¹àí í¸ðñåñiíi» àòûìåí àòàìà¹àíäàé, ì½íäà äà ì¾ñiíäi à¹àø äåï àòàìàé, òóûíäû ñ¼çáåí àòàéäû: æåç äåìåé, à¹àøòàí íåìåñå òàñòàí äåéäi, òàñ äåìåé, òàñòàí äåéäi æ¸íå ñîë ñèÿºòû ¾éäi äå êiðïiø åìåñ, êiðïiøòåí äåéäi, ¼éòêåíi, çàòòû» ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåñi îë ïàéäà áîë¹àíäà á½ðûí¹û ò¾ðiíäå ºàëûï ºîéìàé ¼çãåðóãå òèiñ. Ìiíå, îñû ñåáåïòåí îñûëàé àéòûëàäû. Ñåãiçiíøi òàðàó Ïàéäà áîëàòûí í¸ðñå áið í¸ðñåãå áàéëàíûñòû (ïàéäà áîëó ¼çiíi» áàñòàóûí àëàòûí í¸ðñåíi ìåí îñûëàé àòàéìûí) æ¸íå áið í¸ðñåäåí ïàéäà áîëàòûíäûºòàí (ì½íû àéûðûëó åìåñ, ìàòåðèÿ äåéiê: áiç á½ë ½¹ûìäû àíûºòàï ¾ëãiðäiê) æ¸íå áið í¸ðñåãå àéíàëàòûíäûºòàí (øàð, øå»áåð íåìåñå êåç êåëãåí ¼çãå çàòºà, îíäà ñóáñòðàò (æåç) ºàëàé æàñàëûíáàéòûí áîëñà, øàð äà ¼ç-¼çi ðåòiíäå æàñàëûíáàéäû, êåéäå ñûðòòàí êåëãåí ò¾ðäå áîëìàñà, ñåáåái æåç øàð îë øàð, àë ìûíà æåç øàð æàñàëûíàäû. Ðàñûíäà äà, íàºòû áið í¸ðñå æàñàó îíû ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi ñóáñòðàòòàí æàñàóìåí áiðäåé. Ìåíi» îéûìøà, æåçäi äîìàëຠºûëó äîìàëàºòûºòû íåìåñå ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi æàñàó åìåñ, êåðiñiíøå, îë ¼çãå í¸ðñå æàñàó íåìåñå îñû ôîðìàíû ¼çãå áið í¸ðñåäå æàñàï øû¹àðó, ñåáåái, á½ë ôîðìàíû æàñà¹àíäà, îíû ¼çãå áið í¸ðñåäåí æàñàó êåðåê åäi, áiç á½¹àí êåëiñêåíáiç (ìûñàëû, åãåð æåç øàð æàñàñà, îíû áåëãiëi ¾ëãiìåí áåëãiëi í¸ðñåäåí, àòàï àéòºàíäà, æåçäåí æàñàéäû, îäàí ìûíàíû æàñàéäû, àòàï àéòºàíäà, øàðäû, òiïòi, øàðäû» ¼çií æàñà¹àíäà äà, îíû äà ä¸ë ñîëàé æàñàð åäi æ¸íå ïàéäà áîëó áiðiíåí ñî» áiði øåêñiçäiêêå äåéií êåòå áåðåð åäi. Ñîíäûºòàí ôîðìàíû» äà (íåìåñå ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí çàòòû» áåéíåñií êåç êåëãåí ¼çãå àòàóìåí àòàñຠòà) çàò áîëìûñûíû» ì¸íäiëiãi ñèÿºòû äàìûìàéòûíû äà, ïàéäà áîëìàéòûíû äà àíûº (ñåáåái, ôîðìà äåãåíiìiç ÿ, ¼íåð àðºûëû, ÿ, òàáè¹àòòàí íåìåñå áåëãiëi ºàáiëåòòåí ¼çãå äå ïàéäà áîëàòûí í¸ðñå. Àë àäàìíû» æàñàéòûíû îë æåç øàð, ñåáåái îë îíû æåçäåí æ¸íå ôèãóðà ðåòiíäåãi øàðäàí æàñàéäû. Åãåð æàëïû øàð áîëìûñûíû» ïàéäà áîëóû îðûí àëñà, ì½íäà äà îë ¼çãåäåí ïàéäà áîëó¹à òèiñ åäi, ñåáåái ïàéäà áîëàòûí í¸ðñå á¼ëiíóãå áåéiì áîëó¹à òèiñ, ñîíäà áiði ìûíàó áîëàäû äà, áiði àíàó áîëàäû, àë àòàï àéòºàíäà, áiði ìàòåðèÿ, áiði ôîðìà. Ñîíäûºòàí åãåð øàðäû ¾ñòiíäåãi áàðëûº í¾êòåëåði îðòàëûº í¾êòåäåí àëûñ ôèãóðà äåñåê, îíäà îë áið á¼ëiêòåðäåí øû¹àäû. Ìûñàëû, ìåí ò¼ìåíäåãiíi í½ñºàï îòûðìûí: ñàóû¹ó ¾øií àäàì ¾éëåñiìäiëiêêå æåòóãå òèiñ. Àë ¾éëåñiìäiëiêêå æåòó äåãåíiìiç íå? Îë ìûíà í¸ðñå. Àë îíû» ì¾ìêiíäiãi áàð æ¸íå îë åìøiíi» º½çûðûíäà. Ñîíûìåí, ¸ðåêåò åòóøi ñåáåï æ¸íå ºîç¹àëûñ áàñòàëàòûí í¸ðñå á½ë ¼íåð àðºûëû ïàéäà áîëóäà æàíäà¹û ôîðìà; ¼ç¼çiíåí ïàéäà áîë¹àí êåçäå å» áàñòàïºûñû ¼íåð àðºûëû ¸ðåêåò åòåòiíãå áàñòàó áîëàòûí í¸ðñå, ìûñàëû, åìäåé áàñòà¹àíäà æûëûíóäàí áàñòàéäû (àë îë ñûëàóäàí áîëàäû): ¼éòêåíi äåíåäåãi æûëûëûº ÿ äåíñàóëûºòû» á¼ëiãi, íåìåñå îíû» ñî»ûíàí (òóðà, íåìåñå áiðíåøå á¼ëiêòåí êåéií äåíñàóëûºòû» á¼ëiãií º½ðàéòûí áið í¸ðñå øû¹àäû) æ¸íå á½ë äåíñàóëûºòû» á¼ëiãií æàñàéòûí æ¸íå ¼çi äå áåëãiëi ì¼ëøåðäå äåíñàóëûºòû» á¼ëiãi áîëàòûí øåòêi í¸ðñå, ¾éäå äå ñîë ñèÿºòû, ìûñàëû, òàñòàðäû» ºûçìåòi æ¸íå áàðëûº ¼çãå í¸ðñåäå äå îñûëàé; ¼éòêåíi, æ½ðòòû» àéòóûíøà, åãåð îíû» àëäûíäà åøí¸ðñå áîëìàñà, áið í¸ðñå ïàéäà áîëà àëìàéäû. Ñîíûìåí, áåëãiëi áið á¼ëiêòi» ºàæåòòi ò¾ðäå áîëó¹à òèiñ åêåíi àíûºòàí àíûº æ¸íå ìàòåðèÿ ¹àíà ñîíäàé á¼ëiê áîëà àëàäû, îë ïàéäà áîëóøûäà áîëàäû æ¸íå îë áåëãiëi áið íàºòû í¸ðñåãå àéíàëàäû. Áiðຠîë àíûºòàìàíû» º½ðàìäû á¼ëiãi áîëà àëà ìà? ´éòêåíi æåç øå»áåðëåðäi» íå åêåíi òóðàëû áiç åêi ìà¹ûíàäà àéòàìûç: æåç äåãåíiìiçäå ìàòåðèÿ òóðàëû, á½ë ìûíàíäàé ôèãóðà äåãåíiìiçäå ôîðìà òóðàëû (àë ôèãóðà øå»áåð êiðåòií áàñòàïºû òåê). Äåìåê æåç øå»áåðäi» ¼çiíäiê àíûºòàìàñûíäà ìàòåðèÿ äà áàð. Àë áið í¸ðñåíi» ¼ç ìàòåðèÿñû ðåòiíäåãi øûººàí í¸ðñåñií îë øûººàíäà îíû» àòûìåí åìåñ, ñîäàí òóûíäà¹àí àòàóìåí àòàéäû; ìûñàëû, ì¾ñiíäi òàñ äåìåéäi òàñòàí äåéäi; ñàóûººàí àäàìäû ºàíäàé æà¹äàéäà ñàóûººàí àõóàëûìåí àòàìàéäû, ñåáåái îë äåíñàóëûºòàí àéûðûëó àðºûëû æ¸íå áiç ìàòåðèÿ àòà¹àí ñóáñòðàò àðºûëû ñàóûºñà (¼éòêåíi, àäàìíû» äà, àóðóäû» äà ñàóû¹óû ì¾ìêií) ¸éòñå äå àéûðûëó àõóàëûíàí øû¹ó òóðàëû ê¼áiðåê àéòàäû; ìûñàëû, àóðóäàí ñàó áîëàñû», àäàì áîë¹àíäû¹û»íàí åìåñ, ñîíäûºòàí ñàó êiñi àóðó åìåñ, àäàì äåï, ä¸ëäåï àéòñàº, ñàó àäàì àòàëàäû; àë àéûðûë¹àíäû¹û àíûº åìåñ æà¹äàéäà æ¸íå îíû» æåêå àòàóû áîëìàñà, ìûñàëû, æåçäå ºàëàé äà áîëñûí áið ôèãóðàíû» æîº áîë¹àíû ñèÿºòû íåìåñå êiðïiø ïåí à¹àøòà ¾é ôîðìàñûíû» æîº áîë¹àíû ñèÿºòû, çàòòàð ñîëàðäàí øû¹àäû äåï ñàíàëàäû, ¸ëãi ñàóäû» àóðóäàí øûººàíû ñèÿºòû. Ìiíå, ñîíäûºòàí, æà»à¹û ïàéäà

Òî¹ûçûíøû òàðàó Íåãå áið í¸ðñå ¼íåð àðºûëû äà, ¼çiíåí ¼çi äå ïàéäà áîëàäû, ìûñàëû, äåíñàóëûº, àë ¼çãåñi æîº, ìûñàëû, ¾é. Ñåáåái áið í¸ðñåíi ¼íåð àðºûëû îíû» ïàéäà áîëóûíà áàñòàó áîëàòûí æ¸íå ¼ç iøiíäå ïàéäà áîëàòûí çàòòû» á¼ëiãi áàð ìàòåðèÿ áið á¼ëiãiíäå ¼ç-¼çiíåí ºîç¹àëà àëàòûí áîëñà, åêiíøiñiíäå îëàé åìåñ æ¸íå áiðiíøi æà¹äàéäà îë òåê áåëãiëi í½ñºàäà ¹àíà ºîç¹àëà àëàäû, àë ºàë¹àí á¼ëiãiíäå î¹àí ºàáiëåòñiç: ìûñàëû, ê¼ï í¸ðñå ¼ç-¼çiíåí ºîç¹àë¹àíûìåí, êåéáið í¸ðñåíi áåëãiëi í½ñºàäà æàñàé àëìàéäû, ìûñàëû, áèëåóãå ºàáiëåòñiç. Ñîíäûºòàí ìàòåðèÿñû îñû òåêòåñ çàòòàð, ìûñàëû, òàñòàð, áåëãiëi í½ñºàäà ºîç¹àëó¹à àõóàëñûç, òåê áiðåóäi» ê¼ìåãiìåí áîëìàñà, áiðຠ¼çãå ò¾ðäå ºàáiëåòòi. Ƹíå îòïåí äå æà»à¹ûäàé. Ìiíå, ñîíäûºòàí ºàáiëåòòi àäàìíû» ê¼ìåãiíñiç ïàéäà áîëà àëìàéòûí çàòòàð áàð, àë ¼çãåëåði ïàéäà áîëàäû, ñåáåái, ¼çi î¹àí ºàáiëåòñiç áîëñà äà, áiðຠ¼çi ºîç¹àëûñºà êåëòiðiëói ì¾ìêií í¸ðñå àðºûëû ºîç¹àëûñºà êåëòiðiëåäi íåìåñå îíäàé ºàáiëåòi æîº ¼çãåíi» ê¼ìåãi àðºûëû íåìåñå ¼çiíi» áið á¼ëiãi àðºûëû. Ñîíûìåí áiðãå, àéòûë¹àí í¸ðñåäåí áåëãiëi áîëäû áåëãiëi ìà¹ûíàäà áàðëûº çàòòàð ì½íäà, ÿ, ¼çäåðiìåí àòòàñ í¸ðñåäåí, òàáè¹è çàòòàðäàé, ìûñàëû, ¾é ¾éäåí ïàéäà áîëàäû, ñåáåái, îë àºûë àðºûëû æàñàëûí¹àí (¼éòêåíi, ¼íåð îë ôîðìà) íåìåñå ¼çiíi» àòû áið á¼ëiãiíåí íåìåñå ¼çiíäå æàñàóëû çàòòû» êåéáið á¼ëiãi áàð í¸ðñåäåí, åãåð ïàéäà áîëó êåçäåéñîº áàéëàíûñòàí áîëìàñà1: ¼éòêåíi ¸ðáið í¸ðñåíi» áàñºû ñåáåái, ïàéäà áîëóøû çàòºà íåãiçãi ò¾ðäå ò¸í îíû» á¼ëiãi. Ðàñûíäà äà, ºîç¹àëûñïåí áàéëàíûñòà¹û æûëûëûº äåíåäåãi ïàéäà áîëàòûí æûëûëûºòû òóäûðäû, àë îë, ÿ, äåíñàóëûºòû, ÿ, îíû» á¼ëiãií íåìåñå îíàí ñî» äåíñàóëûºòû» áið á¼ëiãi êåëåäi íåìåñå äåíñàóëûºòû» ¼çi, ñîíäûºòàí îë òóðàëû äåíñàóëûººà ïàéäàëû äåï àéòûëàäû. Ñåáåái, äåíñàóëûºòû æûëûëûººà åðåòií æ¸íå ñî¹àí áàéëàíûñòû í¸ðñå òóäûðàäû. Ѽéòiï, ò½æûðûìäàðäà¹ûäàé ñèÿºòû, ì¸í áàðëûº í¸ðñåíi» áàñû, ñåáåái, ò½æûðûìäàð çàòòû» ì¸íiíåí òóûíäàñà, ì½íäà ïàéäà áîëóäû» ò¾ðëåði òóûíäàéäû2. Ƹíå îñû æà¹äàéäà¹ûäàé òàáè¹è æîëìåí øû¹àòûí í¸ðñå äå ïàéäà áîëàäû. Ñåáåái, ºàáiëåò òóûíäûíû ºàëàé òóäûðñà, ò½ºûì òiði í¸ðñåíi ñîëàé òóäûðàäû; îë ¼çiíäå ôîðìàíû ì¾ìêiíäiê ðåòiíäå ½ñòàéäû æ¸íå ò½ºûìäà¹û í¸ðñå ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåìåí àòòàñ áîëàäû (ñåáåái, á¸ði äå àäàì àäàìíàí òó¹àíäàé æà¹ûíàí òóûíäûíû îðàï àëàòûí í¸ðñå, ¼çãåñiíåí, ¼çi îíûìåí îðàëûí¹àí, àë ò½òàñòûº ðåòiíäå ïàéäà áîëûí¹àí í¸ðñå ê¼ðiíåäi, ìûñàëû, æåç øàð. Ñîíûìåí, ôîðìà íåìåñå ì¸í ðåòiíäå áåëãiëåíãåí í¸ðñå ïàéäà áîëìàéäû, îíû» îðíûíà îäàí àòàóûí àëàòûí ºîñûíäû ïàéäà áîëàäû æ¸íå áàðëûº ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåäå ìàòåðèÿ áàð, ñîíäûºòàí îíäà¹û í¸ðñåíi» áiði ìàòåðèÿ, áiði ôîðìà. Àë åíäi ìûíàíäàé ñàóàë ºîÿéûº: îñû æåêå øàðëàðäàí ¼çãå áåëãiëi áið øàðäû» íåìåñå êiðïiøòåðäåí æàñàëûí¹àííàí ¼çãå ¾éäi» áàð áîëóû ì¾ìêií áå? °ëäå îë ñîëàé áîë¹àíäà, íàºòû áið í¸ðñåíi» ïàéäà áîëìàé ºàëóû ì¾ìêií áå? Àë îíû» í½ñºàñû íàºòû ìiíå, ìûíàó åìåñ æ¸é ìûíàó äåï áåëãiëåíåäi; àë (iñ æ¾çiíäå) ìûíàíû ìûíà í¸ðñåäåí æàñàéäû æ¸íå çàò æàñàëûí¹àíäà, îë ìûíàäàé áið í¸ðñå áîëûï øû¹àäû. Àë ìûíà Êàëëèé, íåìåñå Ñîêðàò äåãåí ò½òàñòûº ìûíàó ¸ëãi æåç øàð ñèÿºòû òiðëiê åòåäi, àë àäàì ìåí òiði æàí æåç øàðäû» æàëïû ñèïàòûíäàé. Ñîíäûºòàí ñåáåï ðåòiíäåãi ôîðìàëàðäû» êåéáiðåóëåð îñûëàéøà èäåÿëàðäû áåëãiëåéäi, åãåð îëàð æåêå çàòòàðäàí òûñ òiðëiê åòñå ïàéäà áîëó ìåí ì¸íäåð ¾øií åøáið ìà»ûçû æîº æ¸íå å» êåìiíäå îëàðäû» ¼ç áåòiíøå òiðëiê åòóøi ì¸íäåð áîëóû á½ë íåãiçäåí åìåñ. Êåéáið æà¹äàéëàðäà òóäûðóøûíû» òóûëóøû¹à ½ºñàñ åêåíi àíûºòàí àíûº, äåãåíìåí, îë îíû» ä¸ë ¼çi åìåñ æ¸íå îíû» îíûìåí áiðëiêòå áîëóû ñàíû åìåñ, ò¾ði àðºûëû, ìûñàëû, òàáè¹è çàòòàðäà ñîëàé (àäàì àäàìäû òóäûðàäû), áiðຠêåéäå òàáè¹àò çà»ûíà ºàéøû êåëåòií í¸ðñåíi» äå ïàéäà áîëàòûíû ðàñ, ìûñàëû, àò ºàøûðäû òóäûðñà (¸éòñå äå, ì½íäà äà á¸ði ½ºñàñ í½ñºàäà: îëàð¹à å» æàºûí òåê ðåòiíäå àò ïåí åñåêêå îðòຠáîëà àëàòûí í¸ðñåíi» àòàóû æîº, áiðຠá½ë îðòຠòåê àíàó äà, ìûíàó äà áîëó¹à òèiñ åäi), åíäåøå ºàøûð ä¸ë ñîíäàé. Ñîíäûºòàí èäåÿíû ¾ëãi ñàíàó¹à åøáið 콺òàæ æîº (¼éòêåíi, èäåÿëàðäû ä¸ë îñû àéìàºòà içäåóãå áîëàð åäi, ñåáåái, òàáè¹è çàòòàð å» êå» ì¼ëøåðäåãi ì¸íäåð); òóäûðàòûí í¸ðñåãå ä¾íèåãå êåëòiðiï æ¸íå ôîðìàíû» ìàòåðèÿäà¹û òiðëiê åòóiíå ñåáåï áîëñà æåòêiëiêòi. Àë ò½òàñòûº äåãåíiìiç ìûíà ò¸í ìåí ñ¾éåêòåãi áåëãiëi ôîðìà, Êàëëèé íåìåñå Ñîêðàò æ¸íå îëàð ìàòåðèÿñû æ¼íiíåí á¼ëåê ñåáåái îë îëàðäà ¸ð áàñºà, áiðຠò¾ði æà¹ûíàí áið, ñåáåái ò¾ð á¼ëiíáåéäi.

àëäû»¹ûëàðäû áåëãiëåãåí ½¹ûìäàð îëàð¹à (òiê á½ðûø ïåí àäàì¹à) ò¸óåëäi; æ¸íå îëàðäû» àëäûí¹ûëàðäàí á½ðûí áîëàòûíû, îëàð áið áiðiñiç òiðëiê åòå àëìàéäû. °éòñå äå á¼ëiê òóðàëû áiðíåøå ìà¹ûíàäà àéòûëàäû æ¸íå á½ë ìà¹ûíàëàðäû» áiði ñàíäûº ¼ëøåó æàñàéòûí ¼ëøåì. Áiðຠáiç ì½íû ñûðòòà ºàëäûðûï, ì¸ííi» íàºòû ºàíäàé á¼ëiêòåðäåí ò½ðàòûíûíà íàçàð àóäàðàéûº. Ìiíå, ñîíäûºòàí, åãåð ìàòåðèÿ áið áàñºà, ôîðìà áið áàñºà áîëñà, àë îëàðäàí º½ðûëàòûí í¸ðñå ¾øiíøi í¸ðñå áîëñà æ¸íå ìàòåðèÿ äà, ôîðìà äà, ¿¸ì îñû ¾øiíøi í¸ðñå äå ì¸íãå æàòàòûí áîëñà, îíäà áåëãiëi ò½ð¹ûäà, ìàòåðèÿ òóðàëû äà áið í¸ðñåíi» á¼ëiãi ðåòiíäå àéòûëàäû, àë áåëãiëi ò½ð¹ûäà àéòûëìàéäû, ñåáåái îíäà ¸»ãiìå ôîðìà ½¹ûìûíà êiðåòií á¼ëøåêòåðãå àóûñàäû. Ìûñàëû, îéûºòûº ¾øií åò á¼ëiê áîëà àëìàéäû (îë ¾ñòiíäå îéûº ïàéäà áîëàòûí ìàòåðèÿ ¹àíà), àë ï½øûºòûº ¾øií îë á¼ëiê; ì¾ñiíäi ò½òàñòûº äåñåê, æåç îíû» á¼ëiãi, àë åãåð îíû ôîðìà ðåòiíäå ò¾ñiíñåê, îëàé åìåñ (¼éòêåíi, áåëãiëi áið çàò òóðàëû àéòºàíäà, ôîðìà ìåí îñû ôîðìàäà¹û çàòòû çåéiíäå ½ñòàó êåðåê, àë ìàòåðèÿíû» ¼ç-¼çií åøºàøàí). Ìiíå, ñîíäûºòàí øå»áåðäi» ½¹ûìû ¼çiíå êåñiíäiëåðäi» áåëãiëåíóií êiðãiçáåéäi, àë áóûí ½¹ûìûíû» ò½æûðûìûíà á¼ëiêòåðäi áåëãiëåíói êiðåäi. Ñåáåái áóûííû» á¼ëiêòåði ìàòåðèÿ åìåñ, áiðຠôîðìàíû áåëãiëåéòií ò½æûðûìíû» á¼ëiêòåði. Àë êåñiíäiëåðäi» á¼ëiê áîëàòûíû, îëàð ôîðìà¹à íåãiç áîëàòûí ìàòåðèÿíû» º½ðàìûíäà; ¸éòñå äå, ìûñàëû, øå»áåð æåç àðºûëû æ¾çåãå àññà, îëàð æåçäåí ã¼ði ôîðìà¹à æàºûíäàó. Àë áåëãiëi ìà¹ûíàäà áóûííû» äà áàðëûº á¼ëøåêòåði îíû» ½¹ûìûíû» ò½æûðûìûíà êiðå áåðìåéäi, ìûñàëû, ìûíà áàëàóûçäà íåìåñå àóàäà æàçûë¹àíäàð: ñåáåái, îëàð äà áóûííû» á¼ëiãi, ¼éòêåíi, îëàð ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí ìàòåðèÿ. Ðàñûíäà äà, ñûçûº òà æîº áîëàäû, åãåð îíû æàðòû¹à á¼ëå áåðñå íåìåñå àäàì äà æîéûëàäû, åãåð îíû ñ¾éåê, ñi»ið æ¸íå åòêå á¼ëñå, áiðàº, á½ë îëàðäû» ì¸í á¼ëiãi ðåòiíäåãi ¸ëãi àòàë¹àí á¼ëøåêòåðäåí ò½ðàòûíûí ìåãçåìåéäi, àòàë¹àí á¼ëøåêòåð îëàðäû» ìàòåðèÿñû æ¸íå îëà𠺽ðàìäû ò½òàñòûºòû» á¼ëiêòåði, áiðຠáåëãiëåóäi» á¼ëiãi ðåòiíäåãi ôîðìàíû» á¼ëiãi åìåñ, ñîíäûºòàí îëàð áåëãiëåóãå êiðìåéäi äå. Ìiíå, ñîíäûºòàí, áið áåëãiëåóëåðäå á½ë á¼ëiêòåðäi» áåëãiëåói áîëàäû, àë ¼çãåëåðiíäå áîëó¹à òèiñ åìåñ, åãåð îë º½ðàìäû ò½òàñòûºòû» áåëãiëåói áîëìàñà; ñîíäûºòàí êåéáið çàòòàð ¾øií ¸ëãi á¼ëiêòåð îëàðäû» á¼ëiíiï áiòiï æîº áîë¹àí áàñòàóëàðû áîëìàéäû: ¼éòêåíi, ¸éåë äå åðêåêòåí òàðàéäû ¹îé), òåê çàòòàðäû» ò¸ðòiáiíåí àóûòºû¹àíäà ¹àíà ¼çãåøå áîëàäû: ñîíäûºòàí ºàøûð ºàøûðäàí ä¾íèåãå êåëìåéäi. ´ç-¼çiíåí òóûíäàéòûí í¸ðñåãå êåëñåê, ì½íäà äà3 ¸ëãiäåãiäåé4, îë ìàòåðèÿñû ò½ºûì ñèÿºòû ¼ç-¼çiíåí ºîç¹àëà àëàòûí í¸ðñåäå ¹àíà ïàéäà áîëàäû. Àë îíäàé ºàáiëåò æîº æåðäå çàò òåê ¼çiíå ½ºñàñ çàòòàðäàí ¹àíà ïàéäà áîëàäû. Ƹíå á½ë ïàéûì ôîðìàíû» ïàéäà áîëìàéòûíûí òåê ì¸íäåðãå ¹àíà ºàòûñòû ä¸ëåëäåìåéäi, îíû áàð áîëóäû» áàðëûº òåãiíå áiðäåé ºîëäàíó¹à áîëàäû: ñàí¹à äà ñàïà¹à äà æ¸íå áàð áîëóäû» ¼çãå ò¾ðëåðiíå äå. Ñåáåái, øàð ìåí æåç åìåñ, æåç øàðäû» ïàéäà áîë¹àíûíäàé íåìåñå æåçäi» ¼ç íåãiçiíäå ïàéäà áîë¹àíûíäàé, (¼éòêåíi, ìàòåðèÿ ìåí ôîðìà àëäûí àëà áåðiëóãå òèiñ) çàòòû» ì¸íiñiìåí äå æ¸íå îíû» ñàïàñûìåí äå ñàíûìåí äå, æ¸íå áàð áîëóäû» ¼çãå òåêòåðiìåí äå ñîëàé: ¼éòêåíi, ïàéäà áîëàòûí í¸ðñå ñàïà åìåñ, áiðàº, áåëãiëi ñàïàäà¹û à¹àø, ê¼ëåì åìåñ, áiðàº, áåëãiëi ê¼ëåìäåãi à¹àø íåìåñå àäàì. Àë ì¸ííi» åðåêøåëiãi ðåòiíäå ì¸ííi» àëäûíäà îíû òiðëiêòå áàð àõóàëûíäà æàðàòàòûí ¼çãå ì¸í áîëóûíû» ºàæåòòiëiãií îñû ìûñàëäàðäàí ò¾ñiíóãå áîëàäû, ìûñàëû òiði æàííû» ïàéäà áîëóû ¾øií òiði æàí êåðåê; ñîíûìåí ºàòàð, áåëãiëi ñàïà ìåí ñàííû» ¼çãåíi» àëäûí àëóûíû» ºàæåòòiëiãi æîº, àë åãåð áîëñà, òåê ì¾ìêiíäiêòå ¹àíà. Îíûíøû òàðàó Àíûºòàìà ½¹ûìäû ò½æûðûìäàó, àë ¸ðáið ò½æûðûìíû» á¼ëiêòåði áîëàäû æ¸íå îë ¼çi ºàëàé çàòºà ºàòûñòû áîëñà, ñîë ñèÿºòû îíû» á¼ëiãi äå çàòòû» á¼ëiãiíå ºàòûñòû: åãåð á½ë ñîëàé áîëñà, îíäà áið ºèûíäûº òóûíäàéäû: æåêå á¼ëiêòåðäi» áåëãiëåíói ò½òàñòû» ò½æûðûìûíà êiðó êåðåê ïå, ¸ëäå, æîº ïà? Êåéáið çàòòàðäà ì½íäàé áåëãiëåóëåð, øàìàñû, çàòòû» ò½æûðûìûíà êiðåäi, êåéáiðiíiêi — æîº. Øå»áåð ½¹ûìûíû» ò½æûðûìû ¼çiíå êåñiíäiëåðäi» áåëãiëåóií êiðãiçáåéäi, àë áóûííû» ò½æûðûìûíà îíû» á¼ëøåêòåðií áåëãiëåó êiðåäi; àëàéäà á¼ëøåêòåðãå á¼ëiíãåí áóûíäàé øå»áåðäå êåñiíäiãå á¼ëiíåäi. Ñîíûìåí áiðãå, åãåð á¼ëiê — ò½òàñòû», àë ñ¾éið á½ðûø — òiê á½ðûøòû» àëäûíäà áîëñà, æ¸íå ñàóñຠ— òiði æàííû» á¼ëiãi áîëñà îíäà ñ¾éið á½ðûø òiê á½ðûøòàí æ¸íå ñàóñຠàäàìíàí á½ðûí äåï îéëàï ºàëó¹à áîëàäû. Àëàéäà, øàìàñû, á½ðûí ò½ðàòûí îñû ñûëàð:

áîëìàéäû, àë ¼ëi ñàóñຠòåê àòàóûíà áàéëàíûñòû ¹àíà ñàóñàº. Áiðàº, êåéáið äåíå á¼ëiêòåði ò½òàñ í¸ðñåìåí áiðãå òiðëiê åòåäi, îëàð ¼çäåðiíäå ôîðìàíû ½ñòàéòûí áàñòû á¼ëiêòåð, ÿ¹íè çàòòàðäû» ì¸íi, ìûñàëû, æ¾ðåê íåìåñå ìè (îëàðäû» ºàéñûñû ì½íäàé åêåíi á¸ðiáið). Àë àäàì, æûëºû æ¸íå áàðëûº ¼çãå äå æàëºûíû áåëãiëåéòií í¸ðñåëåð, áiðàº, æàëïû áåëãiëåó ðåòiíäåãi îë ì¸í åìåñ, áiðຠæàëïûëûº ðåòiíäå àëûí¹àí ìûíàíäàé ôîðìàìåí ìûíàíäàé ìàòåðèÿäàí º½ðàë¹àí áåëãiëi ò½òàñòûº. Àë îñû ñû ìàòåðèÿíû» æàëºûñû Ñîêðàò áîëàäû æ¸íå áàðëûº ¼çãå æà¹äàéëàðäà îñûëàé. Ñîíûìåí, á¼ëiêòåð ôîðìàäà äà (ôîðìà äåï ìåí çàò áîëìûñûíû» ì¸íiñií àéòàìûí), ôîðìàìåí ìàòåðèÿäàí ò½ðàòûí ò½òàñòûºòà äà æ¸íå ìàòåðèÿíû» ¼çiíäå äå áîëàäû. Áiðຠáåëãiëåóäi» á¼ëiêòåði ôîðìàíû» òåê á¼ëiãi ¹àíà, àë áåëãiëåó æàëïû¹à ºàòûñòû, ñåáåái, øå»áåðäi» áîëìûñû ìåí øå»áåð, æàííû» áîëìûñû ìåí æàí áið í¸ðñå. Àë º½ðàìäû ò½òàñòûºòàð ¾øií, ìûñàëû, ìûíà áið øå»áåð ¾øií æ¸íå îëàðäû» ¸ðáið æåêåñi ¾øií, ìûñàëû á½ë ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí æ¸íå àºûëìåí çåðäåëåíåòií øå»áåð áîëñûí (àºûëìåí çåðäåëåíåòií äåï ìåí ìûñàëû ìàòåìàòèêàëûº øå»áåðëåðäi àòàéìûí, ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí äåï. Ìûñàëû, æåç íåìåñå à¹àø øå»áåðëåðäi àòàéìûí) àíûºòàìà áîëìàéäû, áiðàº, îëàð îé íåìåñå ñåçiììåí ºàáûëäàó àðºûëû òàíûëàäû; àë åãåð îëàð òàíûìíû» íûñàíàñû áîëó¹à æàðàìñûç áîëñà, îëàðäû» áàð íåìåñå æîº åêåíi áåëãiñiç, áiðຠîëàð ¸ðºàøàíäà æàëïû áåëãiëåóäi» ê¼ìåãiìåí áåëãiëåíåäi æ¸íå òàíûëàäû. Ìàòåðèÿ ¼çi-¼çiíåí òàíûëìàéäû. Áiðàº, áið æà¹ûíàí ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí ìàòåðèÿ áàð, àë ¼çãå æà¹ûíàí àºûëìåí çåðäåëåíåòií, ìûñàëû, æåç, à¹àø íåìåñå ¸ðáið ºîç¹àëûñòà¹û ìàòåðèÿ, àë àºûëìåí çåðäåëåíåòií äåãåíiìiç òåê ñåçiììåí ¹àíà ºàáûëäàíáàéòûí í¸ðñåëåð, ìûñàëû, ìàòåìàòèêà íûñàíàëàðû. Ñîíûìåí, ò½òàñ ïåí á¼ëiê, àëäû»¹û æ¸íå êåéiíãi òóðàëû àéòûëäû. Àë åãåð áiðåó ñûçûº, øå»áåð æ¸íå òiði æàí íåìåñå îëàðäû» á¼ëiêòåði á½ðûí áîëà àëà ìà äåï ñ½ðàñà á½¹àí æàóàï áåðó î»àé åìåñ. Åãåð æàí æàíäû ðåòiíäå òiði æàí áîëñà, àë ¸ðáið òiði æàííû» æàíû îíû» ¼çi, øå»áåð øå»áåðäi» áîëìûñû. Òiê á½ðûø òiê á½ðûøòû» áîëìûñû áîëñà, îíäà êåéáið ò½òàñòûºòû îëàðäû êåéáið á¼ëiêòåðìåí ñàëûñòûð¹àíäà êåéiíãi í¸ðñå äåï ìîéûíäàó êåðåê, ìûñàëû áåëãiëåóäi» á¼ëiêòåðiìåí æ¸íå òiê á½ðûøòû» á¼ëiêòåðiìåí (¼éòêåíi, íàºòû æåç òiê á½ðûø ïåí åêi æåêå ñûçûºòà¹û òiê á½ðûø iñïåòòi º½ðàìûíà êiðåäi, àë êåéáiðåóiíå êiðìåéäi. Ôîðìà ìåí ìàòåðèÿíû ºîñàòûí í¸ðñå, ìûñàëû, ï½øûºòûº ïåí æåç øå»áåð, ¸ëãi ê¼ðñåòiëãåí º½ðàìäû á¼ëiêòåðiíå á¼ëiíåäi æ¸íå ìàòåðèÿ îëàðäû» á¼ëiãi; àë ìàòåðèÿ¹à ºîñûëìà¹àí í¸ðñå æ¸íå ìàòåðèÿñûç áàð í¸ðñå æ¸íå îíû» áåëãiëåói òåê ôîðìà¹à ºàòûñòû í¸ðñå åøºàøàíäà íå æàëïû, íå íàºòû ò¾ðäå æîéûëìàéäû; ìiíå, ñîíäûºòàí, ¸ëãi æî¹àðûäà àòàë¹àí çàòòàð ¾øií ìàòåðèÿ îëàðäû» áàñòàó ìåí á¼ëiãi áîëàäû, áiðຠîë ôîðìàíû» á¼ëiãi ìåí áàñòàó áîëìàéäû. Ƹíå ñîíäûºòàí áàëøûº ì¾ñií áàëøûººà, æåç øàð øàð¹à æ¸íå Êàëëèé åò ïåí ñ¾éåêêå àéíàëàäû, ñîë ñèÿºòû øå»áåð äå êåñiíäiëåðãå á¼ëiíåäi, ñåáåái îë ìàòåðèÿìåí áiðiêòiðiëãåí áið í¸ðñå; æàëïû øå»áåð äå, æàëºû øå»áåð äå áið àòïåí àòàëàäû, ñåáåái áàðëûº æåêå çàòòàð ¾øií æåêå àòàó æîº. Ñîíûìåí, á½ë òóðàëû ä½ðûñ àéòûëäû; ¸éòñå äå, á½ë ñàóàë¹à ºàéòà îðàëûï, á½äàí äà àíûº àéòàéûº. Áåëãiëåóäi» á¼ëiêòåði, á¸ði íåìåñå êåéáiðåói, îíû» àëäûí àëàäû. Àë òiê á½ðûøòû» áåëãiëåíóiíå iñòiê á½ðûøòû» áåëãiëåíói êiðìåéäi; êåðiñiíøå, iñòiê á½ðûøòû» áåëãiëåíói òiê á½ðûøòû» áåëãiëåíóií ¼çiíå êiðãiçåäi, ñåáåái iñòiê á½ðûøòû àíûºòàó ¾øií òiê á½ðûø ïàéäàëûíàäû, àòàï àéòºàíäà, iñòiê á½ðûø òiê á½ðûøòàí êåì. Øå»áåðìåí äå, æàðòû øå»áåðìåí äå ñîëàé: æàðòû øå»áåð øå»áåð àðºûëû àíûºòàëàäû æ¸íå ñàóñຠò½òàñ í¸ðñå àðºûëû, ñåáåái, ñàóñຠàäàìíû» áið á¼ëiãi. Ñîíäûºòàí ìàòåðèÿ ðåòiíäåãi á¼ëiêòåð æ¸íå ìàòåðèÿ¹à á¼ëiíåòií çàòòàð êåéiíãi áiðäå»åëåð, àë áåëãiëåóäi» á¼ëiãi ðåòiíäå æ¸íå àíûºòàìàäà ¸éãiëåíãåí ì¸íäåð ðåòiíäå áåðiëãåí á¼ëiêòåð àëäà æ¾ðåäi, íå á¸ði íåìåñå êåéáiðåói. Àë òiði æàíäàðäû» æàíû (æàíäû í¸ðñåíi» ì¸íiíi» º½ðàìû) áåëãiëåíóiíå ñàé ì¸í, áåëãiëi áið äåíåíi» ôîðìàñû æ¸íå áîëìûñûíû» ì¸íiñi (¼éòêåíi, îíäàé äåíåíi» êåç êåëãåí á¼ëiãií, åãåð î¹àí ä½ðûñ àíûºòàìà áåðñåê, ñåçiììåí ºàáûëäàóñûç áåéì¾ìêií îíû» ºûçìåòòåðií ê¼ðñåòïåé, àíûºòàó¹à áîëìàéäû), ñîíäûºòàí îíû» á¼ëiêòåði, íå, íåìåñå êåéáiði º½ðàìäû ò½òàñ í¸ðñå ðåòiíäåãi òiði æàííàí á½ðûí áîëàäû (æ¸íå ¸ðáið æåêå æà¹äàéäà ä¸ë ñîëàé áîëàäû); àë äåíå ìåí îíû» á¼ëiêòåði á½ë ì¸íãå ºàòûñòû êåéiíãi í¸ðñå æ¸íå ìàòåðèÿ ðåòiíäåãi îëàð¹à ì¸í åìåñ, º½ðàìäû ò½òàñòûº á¼ëiíåäi. Ìiíå, ñîíäûºòàí, º½ðàìäû ò½òàñòûº ¾øií ¸ëãi äåíåíi» á¼ëiêòåði êåéáiðiíäå á½ðûí, êåéáiðiíäå á½ðûí åìåñ: ñåáåái, îëàð á¼ëåê òiðëiê åòå àëìàéäû. Ðàñûíäà äà, ñàóñຠáàðëûº æà¹äàéäà òiði æàííû» ñàóñà¹û

îñûëàé áîï øûººàí åäi), îíäà áið í¸ðñåíi» áàðëûºòû» ¼ç¼çiíåí èäåÿñû äåï ìîéûíäàï, àë ¼çãåíi èäåÿ äåï ìîéûíäàìàó êåðåê; àëàéäà, ì½íäàé æà¹äàéäà á¸ði áið áîëàäû. Ñîíûìåí, àíûºòàìàëàð¹à ºàòûñòû ºèûíäûº áàð æ¸íå ºàé ñåáåïêå áàéëàíûñòû åêåíi àéòûëäû. Ñîíäûºòàí á¸ðií ôîðìà¹à òåëiï, ìàòåðèÿäàí áàñ òàðòó áîñ øàðóà; ¼éòêåíi, ìûíà áið ôîðìà ìûíà áið ìàòåðèÿäà áàð íåìåñå ìûíà áið çàòòàð ìûíàäàé àõóàëäà äåï àéòó¹à áîëàäû. Ƹíå ¸äåòòå êiøi Ñîêðàò4 æàñàéòûí òiði æàíäû æåç øå»áåðìåí ñàëûñòûðó ä½ðûñ åìåñ, îíäà æåçi æîº øå»áåð ñèÿºòû àäàì äà äåíå ì¾øåëåðiíåí àéûðûëó¹à òèiñ. Àëàéäà, ì½íäà ½ºñàñòûº æîº: ñåáåái, òiði æàí ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí í¸ðñå æ¸íå îíû ºîç¹àëûñòû åñòå ñàºòàìàé àíûºòàó¹à áîëìàéäû, ñîíäûºòàí, îíû» á¼ëiêòåðiíi» äå áåëãiëi æà¹äàéäà áîëàòûíûí åñòå ñàºòàó êåðåê. Ñåáåái, ºîë àäàìíû» á¼ëiãi ðåòiíäå áàðëûº æà¹äàéäà áîëìàéäû, àë òåê æ½ìûñ æàñàó¹à ºàáiëåòòi áîë¹àí êåçiíäå, äåìåê, ºîë òiði åìåñ áîë¹àíäà á¼ëiê áîëûï ñàíàëìàéäû. Åãåð ìàòåìàòèêàëûº íûñàíàëàðäû àëñàº, îíäà íåãå á¼ëiêòåðäi» àíûºòàìàñû ò½òàñòû» àíûºòàìàñûíà êiðìåéäi, ìûñàëû, æàðòû øå»áåðäiêi øå»áåðäi» àíûºòàìàñûíà? Îëàð ñåçiììåí ºàáûëäàéòûí á¼ëiêòåð åìåñ ºîé. °ëäå ì½íû» ìà»ûçû æîº ïà? Ñåáåái ñåçiììåí ºàáûëäàíáàéòûí í¸ðñåëåðäå äå ìàòåðèÿ áîëó¹à òèiñ; îäàí äà çîðû, çàò áîëìûñûíû» ì¸íiñi åìåñ æ¸íå ¼çi ¼çiíåí ôîðìà åìåñ? Áiðຠíàºòû áið í¸ñåíi» á¸ðiíäå äå ìàòåðèÿ áàð. Ìiíå, ñîíäûºòàí, æàëïû ðåòiíäåãi øå»áåðäå á½ë æàðòû øå»áåðëåð á¼ëiê áîëìàéäû, àë æåêå øå»áåðëåðäå áîëàäû, ñåáåái áiç á½ðûí àéòºàíûìûçäàé, ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí ìàòåðèÿ áîëàäû äà, àºûëìåí çåðäåëåíåòiíi äå áîëàäû. Àëàéäà, æàííû» áiðiíøi ì¸í åêåíi áåëãiëi, äåíå äåãåíiìiç ìàòåðèÿ, àë àäàì íåìåñå òiði æàí æàëïûëûº ðåòiíäåãi ñîëàðäû» ºîñûíäûñû; Ñîêðàò ïåí Êîðèñê åãåð îëàð ñîíûìåí áiðãå æàí ðåòiíäå ê¼ðiíñå, åêi ì¸íäi áîë¹àíû (¼éòêåíi, áiði îëàðäû æàí ðåòiíäå ïàéûìäàñà, ¼çãåñi º½ðàìäû ò½òàñòûº ðåòiíäå ïàéûìäàéäû); åãåð îëàð òóðàëû ìûíà áið æàí æ¸íå ìûíà áið äåíå äåï àéòûëñà, æàëºû í¸ðñåíi» æàëïû í¸ðñåìåí áiðäåé áîë¹àíû. Àë ìàòåðèÿäàí ¼çãå ì¸í áàð ìà, îíû êåéií ºàðàñòûðó êåðåê. Áiç ñîë ¾øií ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí ì¸íäåðäi ò¾ñiíãiìiç êåëåäi, îëàð òàáè¹àò òóðàëû iëiìãå, ÿ¹íè, åêiíøi ôèëîñîôèÿ¹à æàºûí áîëñà äà, ñåáåái òàáè¹àò òóðàëû ïàéûìêåéiíãi í¸ðñå); áiðຠìàòåðèàëäû åìåñ á½ðûø òåê á½ðûøòû áåëãiëåéòií á¼ëiêòåðãå ¹àíà ºàòûñòû êåéiíãi áîëàäû, áiðຠîë æàëºûëûºòà¹û á¼ëiêòåðäåí á½ðûí ò½ðàäû. Áiðຠá½ë ñàóàë¹à ºàðàïàéûì æàóàï áåðóãå áîëìàéäû. Åãåð æàí òiði æàííàí ¼çãå áîëñà, ÿ¹íè îíû» ¼çi åìåñ áîëñà, îíäà á½ë æà¹äàéäà äà áið á¼ëiêòåðäi» á½ðûí áîëàòûíûí, àë ¼çãåëåðäi» îëàé åìåñ åêåíií ìîéûíäàó êåðåê. Îí áiðiíøi òàðàó Åíäi ºàé á¼ëiêòåð ôîðìà¹à, ºàé á¼ëiêòå𠺽ðàìäû ò½òàñòûººà æàòàäû äåãåí ñ½ðຠòóûíäàéäû; ¼éòêåíi, åãåð á½ë àíûº áîëìàé ºàëñà, åøí¸ðñåãå äå àíûºòàìà áåðóãå áîëìàéäû, ñåáåái àíûºòàìà æàëïû ìåí ôîðìà¹à ºàòûñòû; åãåð ñîíäûºòàí ºàé á¼ëiêòåði ìàòåðèÿ¹à ºàòûñòû åêåíi àíûº áîëìàñà, îíäà çàòòû» áåëãiëåói äå àíûº áîëìàéäû. Ìiíå, ñîíäûºòàí, ò¾ði ¸ð áàñºà çàòòà ê¼ðiíåòií í¸ðñåëåð òóðàëû àéòñຠ(ìûñàëû, æåç, òàñ æ¸íå à¹àø øå»áåð òóðàëû), îíäà æåçäi» äå, òàñòû» äà øå»áåð ì¸íiíå ºàòûñòû åìåñ åêåíi àíûº, ¼éòêåíi øå»áåð îëàðäàí á¼ëiíåäi. Àë îñû á¼ëiíåòiíäiãi ê¼ðiíáåéòií æåðäå øå»áåðäi» á¸ði æåçäåí æàñàë¹àíäàé áîëàð åäi (ñîíäà äà æåçäi» ôîðìà¹à åøáið ºàòûñû æîº áîëàð åäi; áiðàº, ì½íäàé æà¹äàéäà ôîðìàäàí îéøà àëûñòàó ºèûí. Ìûñàëû, àäàìíû» ôîðìàñû îíû» åò ïåí ñ¾éåãiíäå íåìåñå áàñºà á¼ëiãiíäå ¸ðºàøàíäà ê¼ðiíåäi; äåìåê, îëàð ôîðìà ìåí àíûºòàìàíû» á¼ëiãi áîë¹àíû ìà? °éòñå äå, æîº, îëàð ìàòåðèÿ, áiðຠáiç îëàðäû ôîðìàäàí á¼ëå àëìàéìûç, ñåáåái, àäàìíû» ôîðìàñû ¼çãå í¸ðñåäå ê¼ðiíáåéäi. Áiðຠóàºûòû áåëãiñiç áîëñà äà, (îëàðäû) áiðií áiðiíåí àæûðàòó ì¾ìêií ñèÿºòû áîë¹àñûí, êåéáiðåóëåð îëàðäû ñûçûº ïåí ¾çiëìåñòiê àðºûëû àíûºòàó ä½ðûñ åìåñ äåï øå»áåð ìåí ¾øá½ðûøºà ºàòûñòû äà ê¾ì¸íäàíà áàñòàäû. Îëàðäû» îéûíøà1, á½ëàðäû» á¸ði òóðàëû àäàìíû» åò ïåí ñ¾éåãi, ì¾ñiííi» æåçi ìåí òàñû òóðàëû àéòºàíäàé ìà¹ûíàäà àéòó êåðåê æ¸íå îëàð á¸ðií ñàí¹à òiðåï æ¸íå ñûçûºòû» ì¸íi äåï åêiíi» ì¸íií àéòàäû. Ñîë ñèÿºòû, èäåÿíû ºàáûëäàéòûíäàðäû» äà áiði åêåíi ¼çi ¼çiíåí ñûçûº, ¼çãåñi ñûçûºòû» èäåÿñû äåï ñàíàéäû2: îëàðäû» îéûíøà, èäåÿ æ¸íå îíû» ¸éãiëåéòií í¸ðñåñi êåéáið æà¹äàéäà áið-áiðiíå òå», áiðàº, ñûçûººà ºàòûñòû á½ë îëàé åìåñ3. Îíäàé æà¹äàéäà èäåÿñû ¸ð áàñºà áîï ê¼ðiíåòií ê¼ï çàòòàðäû» èäåÿñû áið áîï øû¹àäû (ïèôàãîðøûëàðäà, ìûñàëû,

áið í¸ðñå ¼çãåãå ò¸í åìåñ æà¹äàéäà, àë åãåð ò¸í áîëñà áið í¸ðñå áîëàäû, àë ñóáñòðàò àäàì áið àõóàëäàí ¼òóäå (ñåáåái, ñîíäà áið í¸ðñå áîï øû¹àäû, ìûñàëû, “ຠò¾ñòi àäàì”), áiðàº, æî¹àðûäà ê¼ðñåòiëãåí æà¹äàéäà áið í¸ðñå ¼çãå í¸ðñåãå ºàòûñòû åìåñ: ¼éòêåíi, òåê ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåðãå ºàòûñòû åìåñ (áîëìàñà, åêi áið í¸ðñå êåðå¹àðëûººà ºàòûñòû áîëàð åäi: ¼éòêåíi, òåêòåí á¼ëiíåòií ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåð áið-áiðiíå ºàéøû êåëåäi). Àë åãåð òåê ºàòûñòû áîë¹àíäà äà, ñàóàë ñîë ê¾éiíäå ºàëàäû, åãåð ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåð áiðíåøåó áîëñà, ìûñàëû, º½ðëûºòà ò½ðàòûí, åêi àÿºòû, ºàóûðñûíñûç. Íåãå îëàð ê¼ï í¸ðñå åìåñ, áið í¸ðñåíi º½ðàéäû? Îíû» ñîë áið í¸ðñåäåí ò½ð¹àíäû¹ûíàí åìåñ áîëàð: îíäà áàðëûº í¸ðñåäåí áið í¸ðñå øû¹àð åäi. °éòñå äå, àíûºòàìàíû º½ðàéòûí í¸ðñåíi» á¸ði áið áîëó¹à òèiñ. Ñåáåái àíûºòàìà áåëãiëi ò½òàñòûºòà¹û ¸»ãiìå æ¸íå îë ì¸í òóðàëû, äåìåê, îë áið í¸ðñå òóðàëû ¸»ãiìå áîëó¹à òèiñ: ¼éòêåíi, áiçäi» àéòóûìûçøà, áåëãiëi áið í¸ðñå æ¸íå íàºòû ò½òàñòûº. Å» àëäûìåí æiêòåóãå íåãiçäåëãåí àíûºòàìàíû ºàðàñòûðó êåðåê. Ðàñûíäà äà, àíûºòàìà¹à áiðiíøi ðåòiíäå áåëãiëåíãåí òåêòåí æ¸íå ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåðäåí ¼çãå åø í¸ðñå êiðìåéäi. Àë ¼çãå òåêòåð îë áiðiíøi æ¸íå ñîíûìåí áiðãå òàðòûëàòûí ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåð, ìûñàëû, áiðiíøi òåê “òiði æàí”, î¹àí å» æàºûíû “òiði æàí åêi àÿºòû” æ¸íå ñîñûí òà¹û äà, “òiði æàí åêi àÿºòû, ºàóûðñûíñûç”; ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåð ê¼áåéãåíäå äå îñûëàé áîëàäû. Áiðàº, ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåð ê¼ï íåìåñå àç ñàí àðºûëû æ¸íå, äåìåê, àç ñàíäû ì¾øåëåð íåìåñå åêi àðºûëû áåëãiëåíå ìå, îíû» åø àéûðìàñû æîº; àë åãåð îë åêi ì¾øåäåí ò½ðñà, îíû» áiði ò¾ðëiê åðåêøåëiê, ¼çãåñi òåê; ìûñàëû, åãåð àíûºòàóøû “òiði æàí åêi àÿºòû”, îíäà “òiði æàí” òåê, àë ¼çãåñi ò¾ðëiê åðåêøåëiê. Åãåð òåê òåêòi» ò¾ði ðåòiíäåãi ò¾ðäåí òûñ òiðëiê åòïåñå íåìåñå òiðëiê åòñå äå, òåê ìàòåðèÿ ðåòiíäå ¹àíà (¼éòêåíi, äûáûñ, ìûñàëû, îë òåê æ¸íå ìàòåðèÿ, àë ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåð îäàí ¸»ãiìå á¼ëiãiíäåãi ò¾ðëå𠺽ðàéäû, îíäà àíûºòàìà ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåðäåí º½ðàë¹àí áåëãiëåó áîëàäû. Ñîíûìåí áiðãå, êåéiíãi æiêòåóäi ò¾ðëiê åðåêøåëiêòi» ò¾ðëiê åðåêøiëiãi àðºûëû æàñàó êåðåê, ìûñàëû, òiði æàííû» ò¾ðëiê åðåêøåëiãi àÿºòû áîëó, àÿ¹û áàð òiði æàííû» êåéiíãi åðåêøåëiãi îíû» àÿ¹û áàð åêåíiíå ò¸óåëäi áîëó¹à òèiñ. Ñîíäûºòàí àÿ¹û áàðëàðäû áiði ºàóûðñûíäû, áiði ºàóûðñûíñûç äåï á¼ëìåó êåðåê, áiðàº, îíû» áiðiíi» ñàóñ຺à á¼ëiíãåí äàóøû¹à òåê ºàíà ìàòåðèÿíû åìåñ, àíûºòàó¹à ê¼íåòií ì¸íäi äå áiëãåíi æ¼í æ¸íå ñûíû á¸ðiíåí äå ê¼ï ì¼ëøåðäå. Àë àíûºòàìàëàð¹à ºàòûñòû àíûºòàìàäà áàð í¸ðñåíi» ºàé ìà¹ûíàäà àíûºòàìàíû» á¼ëiãi áîëàòûíûí æ¸íå îíû» íåãå ái𠸻ãiìå åêåíií (¼éòêåíi îíû» íûñàíàñû áið áîë¹àíäûºòàí äåñåê, åãåð îíû» á¼ëiãi áîëñà, ºàëàé áið áîëàäû äåãåí ñàóàë òóûíäàéäû) ºàðàñòûðó êåðåê. Ñîíûìåí, çàò áîëìûñûíû» ì¸íiñi íå æ¸íå ºàé ìà¹ûíàäà îë ¼ç áåòiíøå òiðëiê åòåäi, á½ë òóðàëû æàëïû ñèïàòòàìà ðåòiíäå áàðëûº í¸ðñå ¾øií àéòûëäû, íåãå áið çàòòàðäû» áîëìûñû ì¸íiñiíi» áåëãiëåóiíå íåãå àíûºòàìàíû» á¼ëiêòåði êiðåòiíi àéòûëäû æ¸íå çàò ì¸íiíi» áåëãiëåóiíäå íåãå ìàòåðèàëäû á¼ëiêòåðäi» êiðìåéòiíi í½ñºàëäû: ¼éòêåíi îëàð àíûºòàëàòûí ì¸íãå åìåñ, º½ðàìäûíû» ì¸íiñiíå êiðåäi, àë îë ¾øií àíûºòàìà áàð äà æ¸íå æîº òà: åãåð îë ìàòåðèÿìåí ºîñûë¹àí ðåòiíäå àëûíñà, î¹àí àíûºòàìà æîº (ñåáåái ìàòåðèÿ àíûºòàóñûç í¸ðñå), àë åãåð áiðiíøi ì¸íãå ºàòûñòû áîëñà, îíäà àíûºòàìà áàð, ìûñàëû, àäàì ¾øií æàííû» àíûºòàìàñû5, ñåáåái ì¸í ¼çãåäå áîëàòûí ôîðìà; îäàí æ¸íå ìàòåðèÿäàí º½ðàìäû ì¸í º½ðàëàäû; ìûñàëû, îéûºòûº (ìûñàëû, ï½øûº ì½ðûí ìåí “îéûºòûº” ¸ëãi îéûºòûº ïåí ì½ðûííàí ò½ðàäû: îëàðäà “ì½ðûí” åêi ðåò ºàéòàëàíàäû. ²½ðàìäû ì¸íäå ìûñàëû ï½øûº ì½ðûíäà íåìåñå Êàëëèéäå ñîíûìåí áiðãå ìàòåðèÿäà áàð. Êåéáið æà¹äàéäà çàò áîëìûñûíû» ì¸íiñi æ¸íå çàòòû» ¼çi, òàçà ì¸íäåðäiêiíäåé áið áîëàäû; ìûñàëû, ºèñûºòûº æ¸íå ºèñûºòûºòû» áîëìûñû, åãåð ºèñûºòûº òàçà ì¸í áîëñà (òàçà äåï ìåí ¼çiíåí ¼çãå í¸ðñå, ÿ¹íè, ìàòåðèàëäûº ñóáñòðàòòà áîëìàéòûí í¸ðñåíi àéòàìûí, àë ìàòåðèÿ íåìåñå ìàòåðèÿìåí ºîñûë¹àí í¸ðñå ðåòiíäå áåðiëãåí í¸ðñåäå çàò ïåí îíû» áîëìûñûíû» ì¸íiñiíi» àðàñûíäà ñi»iñó áîëìàéäû. Åãåð áið í¸ðñå ñûðòòàí êåëñå äå ñîíäàé, ìûñàëû, Ñîêðàò æ¸íå áiëiìäàðëûº, ñåáåái îëàð ñûðòòàí òà»ûë¹àí áiðëiê. Îí åêiíøi òàðàó Åíäi áiç àíûºòàìà òóðàëû, å» àëäûìåí, îë æ¼íiíäå “Àíàëèòèêàäà” àéòûëìà¹àí ì¼ëøåðäå àéòàìûç. Ìåíi» ìåãçåï îòûð¹àíûì íåãå áiç àíûºòàìà àòà¹àí áåëãiëåó áið áîëàäû (ìûñàëû, àäàì ¾øií “åêi àÿºòû òiði æàí”, á½ë îíû» áåëãiñi áîëñûí. Åíäåøå, íåãå “òiði æàí” æ¸íå “åêi àÿºòû” ê¼ï åìåñ áið áîëàäû. Àë “àäàì” ìåí “àº ò¾ñòi” îë ê¼ï áîëàäû, åãåð

Åãåð ¼çiìåí ¼çi ðåòiíäåãi áåëãiëi áið àäàì áîëñà, îë íàºòû áið í¸ðñå æ¸íå æåêå òiðëiê åòåòií áîëó êåðåê, îíäà îíû» á¼ëiêòåði äå, ìûñàëû, “òiði æàí” æ¸íå “åêi àÿºòû” îë äà íàºòû áið í¸ðñå æ¸íå æåêå òiðëiê åòåòií áîëó êåðåê, äåìåê, “òiði æàí” äà ñîíäàé áîëó¹à òèiñ. Åíäåøå, åãåð òiði æàí äåãåíiìiç àòòà äà, àäàìäà äà áið áîëñà, ñåíi» ¼ç-¼çi»å òå» áîë¹àíû»äàé îíäà æåêå òiðëiê åòóøi çàòòàðäà¹û áið ºàëàé áið áîëàäû æ¸íå íåãå á½ë òiði æàí ¼ç¼çiíåí1 äå æåêåøåëåíå ñàëìàéäû? ´éòêåíi îë åêiàÿºòû¹à äà, ê¼ïàÿºòû¹à äà ò¸í áîëñà, îíäà êåðå¹àðëûº øû¹àäû, ñåáåái îë áið æ¸íå íàºòû áið í¸ðñå áîëñà äà¹û î¹àí ñîíûìåí áiðãå ºàéøûëûºòàð ò¸í áîëûï øû¹àäû. Åãåð ì½íäà ¸ëãi ò¸í áîëóøûëûº áîëìàñà, îíäà òiði æàí åêi àÿºòû æ¸íå º½ðëûºòà ò½ðàòûí äåï ºàëàé àéòó¹à áîëàäû. Áiðຠì¾ìêií ¸ëãi åêåói ºîñûëûï, æàºûíäàñûï íåìåñå àðàëàñûï êåòêåí øû¹àð? Àëàéäà, ì½íû» á¸ði åðñi. Áiðຠáiç òiði æàí ¸ð æà¹äàéäà ¸ð áàñºà äåéiê, îíäà ì¸íi òiði æàí áîëàòûí èäåÿëàð øåêñiç ê¼ï áîëûï øû¹àäû; ¼éòêåíi àäàì òiði æàí¹à ñûðòòàí êiðìåéäi. Ñîñûí ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi òiði æàíäàð-äà ê¼áåéiï êåòåäi, ñåáåái, ¸ðáið æåêå ò¾ðäå òiði æàí ì¸íãå àéíàëàäû (¼éòêåíi îë ¼çãå òóðàëû àéòïàéäû, áîëìàñà àäàìíû» º½ðàìûíäà îñû ¼çãå áàð áîëàð åäi, ÿ¹íè á½ë ¼çãå àäàì ¾øií òåê áîëàð åäi, ñîíàí ñî», àäàìäû º½ðàéòûí áàðëûº á¼ëiêòåð èäåÿ¹à àéíàëàäû æ¸íå îíû» áiðäå áiðåói äå áið í¸ðñåãå èäåÿ áîëûï, ¼çãå í¸ðñåãå èäåÿ áîëìàéäû, ñåáåái, á½ë ì¾ìêií åìåñ; äåìåê, òiði æàíäàðäû» iøiíäåãi áàð ¸ðáið òiði æàí ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi òiði æàí áîëàäû. Ñîíàí ñî», ¸ðáið ò¾ðäåãi á½ë òiði æàí íåäåí ò½ðàäû æ¸íå ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi òiði æàííàí îë ºàëàé øû¹àäû? Íåìåñå ì¸íi òiði áîëó áîëàòûí òiði æàí ¼ç ¼çi ðåòiíäåãi òiði æàííàí òûñ ºàëàé òiðëiê åòå àëàäû? Àë èäåÿëàðäû» ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí çàòòàð¹à ºàòûñûíà êåëñåê, ì½íäà äà ñîë ñèÿºòû, òiïòi, îäàí äà åðñi øåøiìäåð øû¹àäû. Äåìåê, ¸ëãiíi» á¸ði òåðiñ øûººàñûí á½ë çàòòàðäû» èäåÿëàðû êåéáiðåóëåð àéòºàí ìà¹ûíàñûíäà òiðëiê åòå àëìàéäû. Îí áåñiíøi òàðàó ²½ðàìäû ò½òàñòûº æ¸íå ½¹ûì ¸ð áàñºà ì¸íäåð áîë¹àíäûºòàí (´éòêåíi áiði — ìàòåðèÿ ìåí ºîñûë¹àí ½¹ûì, åêiíøiñi — æàëïûëûº ðåòiíäåãi ½¹ûì, ñîíäûºòàí áiðiíøi ìà¹ûíàäà¹û ì¸íäåð æîéûëó¹à æ¸íå ñîíûìåí ºàòàð, ïàéäà áîëó¹à) Ñîíäûºòàí, æàëïû í¸ðñå ðåòiíäå òiðëiê åòåòií åøáið í¸ðñå ì¸í åìåñ, æ¸íå æàëïû¹à áiðäåé àéòºàí í¸ðñåíi» áiðäå áiðåói ìûíà áið íàºòû çàòòû áåëãiëåìåéäi. ´çãå æà¹äàéäà “¾øiíøi àäàì” æ¸íå ¼çãå åðñi í¸ðñåëåð øû¹àäû. Ñîíûìåí áiðãå, îë ìûíà í¸ðñåäåí àíûº áîëàäû. ̸ííi» òîëûº æ¾çåãå àñºàí ì¸íäåðäåí ò½ðóû ì¾ìêií åìåñ, îñû æ¾çåãå àñºàí æà¹äàéäà åêi çàòòû º½ðà¹àí ä¸ë ñîë àõóàëûíäà áið çàòºà àéíàëà àëìàéäû, áiðàº, îë ì¾ìêiíäiêòåãi åêi çàò áîëñà, îíäà æ¾çåãå àñºàí ò¾ðiíäå áið çàò áîëàäû, (ìûñàëû, ºîñ ñûçûºòû» åêi æàðòûäàí áîëóû ì¾ìêií, áiðàº, ì¾ìêiíäiêòå áåðiëãåí, ñåáåái æ¾çåãå àñºàíäûº æiêòåéäi), ñîíäûºòàí, åãåð ì¸í áið áîëñà, îë îíäà áàð æ¸íå ìûíà ôîðìàäà¹û ì¸íäåðäåí áîëìàéäû. Á½ë òóðàëû Äåìîêðèò ä½ðûñ àéòºàí: åêi çàòòàí áið íåìåñå áið çàòòàí åêi ïàéäà áîëà àëìàéäû ñåáåái, ì¸íäåð äåï îë á¼ëiíáåéòií ê¼ëåìäåðäi àëàäû (àòîìäàð). Åãåð ñàíäû, áiðåóëåð àéòºàíäàé, æàëºûëûºòàðäû» ºîñûíäûñû äåï ñàíàñàº, îíäà á½ë ñàíäàð¹à äà êåëåäi, íå åêi äåãåíiìiç áiðëiêòåãi í¸ðñå åìåñ íåìåñå îíäà æ¾çåãå àñºàí ðåòiíäåãi æàëºûëûº æîº. Áiðຠόàí áàéëàíûñòû êåéáið ºèûíäûºòàð òóàäû. Åãåð áiðäå áið ì¸í æàëïû í¸ðñåäåí ò½ðà àëìàéòûí áîëñà, ñåáåái, æàëïû í¸ðñå ìûíà áið çàòòû åìåñ, áåëãiëi áið ñàïàëûº íàºòûëûºòû áåëãiëåéäi, àë ¼çãå æà¹ûíàí åøáið ì¸í òîëûº æ¾çåãå àñºàí ì¸ííåí ò½ðìàéäû, ¼éòêåíi, îíäàé æà¹äàéäà ¸ðáið ì¸í ºàðàïàéûì áîëàð åäi, äåìåê, áiðäå áið ì¸íãå ëîãèêàëûº ò½æûðûì áîëìàñ åäi. Àëàéäà, àíûºòàìà òåê ºàíà æ¸íå áàñòû ò¾ðäå ì¸íäåð ¾øií òiðëiê åòåòií åäi, àë åíäi îë ¾øií äå òiðëiê åòïåéòií áîï øû¹àäû. Äåìåê, åøòå»åíi» äå àíûºòàìàñû áîëìàéäû íåìåñå áåëãiëi ìà¹ûíàäà áîëàäû, àë áåëãiëi ìà¹ûíàäà — áîëìàéäû. Á½ë êåéiíãi ïàéûìäàóëàðûìûçäàí àíûº áîëàäû. Îí ò¼ðòiíøi òàðàó Á½ë àéòûë¹àííàí èäåÿëàð æåêåøå òiðëiê åòåòií ì¸íäåð æ¸íå ñîíûìåí áiðãå ò¾ðäi òåêòåí æ¸íå ò¾ðëiê åðåêøåëiêòåðäåí ò½ðàäû äåï ñàíàéòûíäàð ¾øií äå í¸òèæå øû¹àðó¹à áîëàäû. Åãåð èäåÿëàð áàð áîëñà, æ¸íå “òiði æàí” ½¹ûìû “àäàì¹à” äà, “àòºà” äà ò¸í áîëñà, îíäà îë ñàíû æà¹ûíàí íå áið, íå áàñºà áîëó¹à òèiñ (àíûºòàìàñû áîéûíøà, îë áið áîëó¹à òèiñ, ¼éòêåíi àíûºòàóøû àíà æ¸íå ìûíà æà¹äàéäà äà áið áåëãi áåðåäi.

àë åãåð òåê æåêå ò¾ðëiê åòñå, îíäà òiðëiê åðåêøåëiê òå ñîëàé). Åêiíøiäåí, òåê ïåí òiðëiê åðåêøåëiê áîëìûñû æ¼íiíåí ò¾ðäåí á½ðûí áîëàäû æ¸íå îë æîº áîë¹àíäà æîº áîëìàéäû. Ñîäàí ñî», åãåð èäåÿëàð èäåÿëàðäàí º½ðàëàòûí áîëñà (¼éòêåíi º½ðàìäû á¼ëiêòåð îíøà ê¾ðäåëi åìåñ), îíäà èäåÿíû» º½ðàìäû á¼ëiêòåði äå, ìûñàëû, “òiði æàí” æ¸íå “åêi àÿºòû” ê¼ï í¸ðñå òóðàëû àéòó¹à òèiñ. Àë ¼çãå æà¹äàéäà îëàðäû ºàëàé òàíó¹à áîëàäû? Îíäà òåê áið í¸ðñå òóðàëû ¹àíà àéòàòûí èäåÿ áîëàð åäi. Àëàéäà á½ëàé äåï îéëàìàéäû, êåðiñiíøå, ¸ðáið èäåÿ ¼çiíå ê¼ïòi òàðòàäû äåï ñàíàëàäû. Ñîíäûºòàí, æà»à àéòºàíûìûçäàé, 츻ãi çàòòàð¹à àíûºòàìà áåðó ì¾ìêií åìåñ, ¸ñiðåñå, îëàð æàëïû ò¾ðäå áîëñà, ìûñàëû, ʾí ìåí Àé ñèÿºòû. Ìûñàëû, ʾíãå àíûºòàìà áåðãåíäå îíû æîé¹àí ñî» Ê¾í á¸ði-áið áîëà áåðåòií í¸ðñåíi ºîñàäû, ìûñàëû, “æåðäi àéíàëàòûí”, íåìåñå, “ò¾íäå æîº áîëàòûí” (äåìåê, åãåð îë òîºòàñà, íåìåñå ¸ðäàéûì øiðiíiï ò½ðñà. Îíäà îíû» ʾí áîëìà¹àíû; àëàéäà á½ë åðñi; ¼éòêåíi ʾí áåëãiëi áið ì¸íäi áåëãiëåéäi), íåìåñå ¼çãåäå äå êåçäåñå àëàòûí í¸ðñåíi ºîñàäû). Åãåð, ìûñàëû, îñû ºàæåòòåði áàð òà¹û áið äåíå ïàéäà áîëñà, îë ìiíäåòòi ò¾ðäå ʾíãå àéíàëàð åäi. Äåìåê, áåëãiëåó ê¼ïêå áiðäåé; àëàéäà áiç Êëåîí ìåí Ñîêðàò ñèÿºòû, ê¾í-æàëºû äåï êåëiñòiê. Àë èäåÿëàðäû ìîéûíäàéòûíäàðäû» íåãå áiðäå-áiðåói áåëãiëi áið èäåÿíû» àíûºòàìàñûí ½ñûíáàéäû. ̽íäàé æà¹äàéäà áiçäi» àéòºàíûìûçäû» àºèºàòòûëû¹û àÿí áîëàð åäi. Îí àëòûíøû òàðàó °éòñå äå, ì¸í äåï ñàíàëàòûí í¸ðñåíi» òåê ºàíà ì¾ìêiíäiêòåð åêåíi àÿí: ìûñàëû, æàíóàðëàðäû» á¼ëiêòåði ñîíäàé (¼éòêåíi, îëàðäû» áiðäå áiðåói æåêå òiðëiê åòïåéäi, àë á¼ëiíãåí êåçäå îëàðäû» á¸ði ìàòåðèÿ ðåòiíäå òiðëiê åòåäi), ñîíûìåí áiðãå, æåð, îò æ¸íå àóà äà ñîíäàé: îëàðäû» áiðäå áiðåói áið åìåñ, àë ¸ðáiði iðiìøiêêå àéíàë¹àí ñ¾ò ñèÿºòû, îë òåê iðiìøiêêå àéíàë¹àíäà ¹àíà áåëãiëi áið áiðëiê øû¹àäû. Ƹíå æàíû áàð òiði æàíäàðäû» á¼ëiêòåði æ¸íå æàííû» á¼ëiêòåðiíi» ¼òå ½ºñàñ åêåíií ìîéûíäàó¹à áîëàð åäi, ñåáåái, îëàð øûíàéûëûºòà äà, ì¾ìêiíäiêòå äå òiðëiê åòåäi, ¼éòêåíi, áåëãiëi ê¾øòi» àðºàñûíäà îëàðäû» ì¾øåëåðiíäå ºîç¹àëûñòû» áàñòàóû áàð; ñîíäûºòàí, êåéáið òiði æàíäàð á¼ëiï æàðûë¹àí ê¾éäå äå òiðëiê åòåäi. °éòñå äå, á½ë á¼ëiêòåð ì¾ìêiíäiêòå áåéiì, àë ½¹ûì¹à ºàòûñòû îíû» æîéûëûï ïàéäà áîëóû ì¾ìêií åìåñ (ïàéäà áîëàòûí í¸ðñå ¾é áîëìûñû åìåñ, áiðຠìûíà íàºòû ¾éäi» áîëìûñû; êåðiñiíøå, ì½íäàé ì¸íäåð ïàéäà áîëó æ¸íå æîéûëó ïðîöåñiíå ò¸óåëäi åìåñ, — îëàðäû åøêiì òóäûðûï, ¼íäiðìåéòiíi ä¸ëåëäåíãåí. Àë ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí æàëºû ì¸íäåð ¾øií àíûºòàìàíû» äà, ä¸ëåëäi» äå áîëìàéòûíû, îëàðäû» ìàòåðèÿñû áàð æ¸íå îíû» òàáè¹àòû áàð áîëó¹à äà, æîº áîëó¹à äà áåéiì, ìiíå, î¹àí ºàòûñòû æåêå çàòòàðäû» æîéûëó¹à áåéiì áîëàòûíû ñîäàí. Åãåð åíäi ä¸ëåëäi» íûñàíàñû áîëûï ºàæåòòi çàòòàð ñàíàëñà, àë àíûºòàìà¹à ¹ûëûìè ñèïàò ò¸í áîëñà, æ¸íå ¹ûëûìíû» áiðäåé áiëiì æ¸íå áiëiì åìåñ áîëóû ì¾ìêií åìåñ áîëñà (áið á½ë æà¹äàéäà) îë ïiêiðãå àéíàëàäû. Ñîíäûºòàí ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí çàòòàð ¾øií àíûºòàìàñûíäà ä¸ëåëäi» äå áîëìàéòûíû àÿí. Ðàñûíäà äà, áiëiìi áàðëàð¹à ¼òêiíøi í¸ðñå îë ñåçiììåí ºàáûëäàóäû» íûñàíàñû áîëìàé ºàë¹àíäà ñåíiìñiç, æ¸íå ê¼êåéäå îë òóðàëû îéëàð ºàëñà äà, îëàð îíû» àíûºòàìàñû, íå ä¸ëåëi áîëà àëìàéäû. Ñîíäûºòàí, åãåð àíûºòàìà áåðóøi áåëãiëi áið æàëïû çàòºà àíûºòàìà áåðñå, îë îíû» ¸ðºàøàíäà æà øû¹àðûëóû ì¾ìêií åêåíií áiëóãå òèiñ, ñåáåái îíäàé àíûºòàìà áåðó ì¾ìêií åìåñ. Ñîë ñèÿºòû, ¸ðèíå, åøáið èäåÿíû» àíûºòàìàñûí áåðóãå áîëìàéäû, ñåáåái îñû áiëiìäi ìîéûíäàóøûëàðäû» àéòóûíøà, èäåÿëàð æàëïû í¸ðñå æ¸íå æåêåøå òiðëiê åòåäi. °ðáið áåëãiëåó ñ¼çäåí ò½ðó¹à òèiñ, áiðຠàíûºòàìà áåðóøi ñ¼çäi îéäàí øû¹àðìàéäû, (¼éòêåíi îëàð ò¾ñiíiêñiç áîëàð åäi), àë òàìûðû òåðå»ãå êåòêåí ñ¼çäåð áàðëûº ½ºñàñ çàòòàð¹à áiðäåé; äåìåê, á½ë ñ¼çäåð ¼çãå áið í¸ðñåãå äå êåëå áåðåäi, ìûñàëû, åãåð áiðåó ñà¹àí àíûºòàìà áåðãåíäå ñåíi àðûº æ¸íå àºò¾ñòi òiði æàí äåï àòàñà, íåìåñå òà¹û äà áið ¼çãå í¸ðñå äå áîëàòûí í¸ðñåíi ñà¹àí òiëåñå. Åãåð áiðåó ì½íû» á¸ðiíi» æåêåøå ò¾ðäå ê¼ïêå, àë áiðãå òåê ñà¹àí ºàòûñòû áîëóûíà åø êåäåðãi æîº äåï àéòñà, îíäà î¹àí ºàðñû áûëàé äåó êåðåê, áiðiíøiäåí, ì½íû» á¸ði åêi í¸ðñåãå ºàòûñòû, ìûñàëû, åêi àÿºòû òiði æàí òiði æàí¹à äà, åêi àÿºòû¹à äà (àë 츻ãi çàòòàð ¾øií á½ë òiïòi ºàæåòòiëiê, ¼éòêåíi, îëàð içäåðiíåí ïàéäà áîë¹àí ºîñûíäûäàí á½ðûí áîëàäû æ¸íå îíû» á¼ëiãií ºàðàéäû; îë àçäàé, îëàð òiïòi æåêåøå òiðëiê åòå àëàäû, ¼éòêåíi “àäàì” æåêå òiðëiê åòåäi ¹îé: ¼éòêåíi íå áiðäå-áið á¼ëiê ò½ðàºòû òiðëiê åòïåói êåðåê, áîëìàñà, àíàóû äà, ìûíàóû äà; åãåð áiðäå áiðåói æåêå ò¾ðëiê åòïåñå, îíäà ò¾ðäåí òûñ òåê áîëìàéäû;

äi: íåãå áið í¸ðñå ¼çãå í¸ðñåãå ò¸í? Ðàñûíäà äà, ìûíà áiëiìäàð àäàìíû» íåãå áiëiìäàð àäàì åêåíií ñ½ðàó äåãåíiìiç ¸ëãi àéòûë¹àíäû, “íåãå á½ë áiëiìäàð àäàì” äåãåíäi íåìåñå ¼çãå í¸ðñåíi àíûºòàó. Çàòòû» îë áàð áîë¹àíûíàí íå åêåíií àíûºòàó åø í¸ðñå àíûºòàìà¹àíìåí áiðäåé; ¼éòêåíi, “íå” æ¸íå “áàð” (ìûñàëû, Àéäû» ò½òûëóû), îë ñàóàë ºîþäàí á½ðûí áåëãiëi áîëó¹à òèiñ: àë áið í¸ðñåíi» îë ¼çi åêåíií ò¾ñiíäiðó ¾øií áàðëûº æà¹äàéäà äà áið ò¾ñiíäiðìå ìåí áið ñåáåï áàð, ìûñàëû, íåãå àäàì äåãåíiìiç àäàì, áiëiìäàð äåãåíiìiç áiëiìäàð; ¸éòñå äå, êåéáiðåóäi» ¸ðáið çàò ¼ç-¼çiíå ºàòûñòû æiêòåëìåéäi äåï àéòóû ì¾ìêií, äåìåê, îíû» áiðëiêòå áîë¹àíû. Áiðຠá½ë áàðëûº çàòòàð¹à áiðäåé æ¸íå àéòàòûíû àç. Àëàéäà, àäàì íåãå áåëãiëi òiði æàí äåï ñ½ðàó¹à áîëàäû. Ƹíå äå ì½íäà íåãå àäàì ðåòiíäåãi àäàì-àäàì äåï ñ½ðàìàéäû, íåãå áið í¸ðñå ¼çãå í¸ðñåãå ò¸í äåï ñ½ðàéäû (àë íåãå îíû» ò¸í åêåíi àíûº áîëó¹à òèiñ: ¼éòêåíi, îëàé áîëìà¹àíäà, îíäà íåñiíå ñ½ðàéñûç?). Ìûñàëû, íåãå ê¾í ê¾ðêiðåéäi? Îíû» ìà¹ûíàñû: íåãå á½ëòòà øó ïàéäà áîëàäû? ̽íäà ðàñûíäà äà íåãå áið í¸ðñå ¼çãå í¸ðñåãå ò¸í åêåíi içäåëiíåäi. Ƹíå íåãå ä¸ë ìûíà çàòòàð, ìûñàëû, êiðïiøòåð ìåí òàñòàð ¾éäi º½ðàéäû? Äåìåê, ì½íäà ñåáåï içäåëiíåäi. Àë ñåáåï, åãåð àíûºòàìàäàí øûºñàº, îë çàò áîëìûñûíû» ì¸íiñi; êåéáið çàòòàðäû» ñåáåái, îë ìàºñàò, ¾é ìåí ò¼ñåêòåé, àë ¼çãåñiíiêi áàñòàïºû ºîç¹àóøû: ¼éòêåíi, îë äà ñåáåï ºîé. ¸éòñå äå, ì½íäàé ñåáåïòi ¸»ãiìå ïàéäà áîëó ìåí æîéûëó òóðàëû áîë¹àíäà içäåéäi, àë áiðiíiøiñi — ¸»ãiìå òiðëiê òóðàëû áîë¹àíäà. Áið í¸ðñå ¼çãå òóðàëû àéòïà¹àíäà ¹àíà içäåëiíãåí í¸ðñå çåéiííåí òûñ ºàëàäû, ìûñàëû, íåãå àäàì áàð äåï ñ½ðà¹àíäà, ¼éòêåíi, ì½íäà òûñ æ½òà» àéòûëàäû, ìûíà í¸ðñåíi» ìûíàäàé äà ìûíàäàé åêåíi àæûðàòûëìàéäû. °éòñå äå, içäåóäåí á½ðûí æiêòåó êåðåê. Áîëìàñà, îë åøí¸ðñå içäåìåãåíìåí æ¸íå áið í¸ðñå içäåãåíìåí áiðäåé. Áîëìûñòû» áàð áîë¹àíû êåðåê æ¸íå îë ïàø åòiëóãå òèiñ, ñîíäûºòàí “íåãå ìàòåðèÿ ìûíà í¸ðñå” äåï ñºðàéäû. Ìûñàëû, íåãå ìûíà ìàòåðèàë ¾é? ´éòêåíi, îíäà ¾é áîëìûñûíû» ì¸íiñi ïàø åòiëãåí æ¸íå ñîë ñåáåïòåí äå àäàì äåãåíiìiç ìûíà í¸ðñå, îë ìûíàíäàé í¸ðñåñi áàð äåíå. Ìiíå ñ¼éòiï ìàòåðèÿ ¾øií ñåáåï içäåéäi, àë îë áåëãiëi íàºòûëûºòà¹û ôîðìà; àë á½ë ñåáåï — çàòòû» ì¸íiñi. Ñîíäûºòàí ºàðàïàéûì í¸ðñå ¾øií içäåó äå, îºûòó äà ì¾ìêií åìåñ; ºàðàïàéûì í¸ðñåíi» àíûºòàó ò¸ñiëi ¼çãåøå1. Àë åíäi áið í¸ðñåäåí ò½ðàòûí áiðëiêòi» áåéíåñi ðåòiíäåãi ò½òàñòûºòû àëñàº, áiðàº, ¾éiíäi ðåòiíäå åìåñ, áóûí ðåòiíäå, òiðëiê åòåäi, òiði æàííû» áið æ¸íå ¾çiëiññiç áîëóû çîðëûº íåìåñå êåçäåéñîº ºîñûëó àðºûëû åìåñ, òàáè¹è æîëìåí áîë¹àíäà, ¼çãå æà¹äàéäà îë åðñi í¸ðñå. Ñîíàí, áið òóðàëû ì¸í1 ðåòiíäå àéòûë¹àíäûºòàí æ¸íå áiðäi» ì¸íi áið áîë¹àíäûºòàí, áið ìåí ì¸ííi» çàòòàðäû» ì¸íi áîëìàéòûíû àíûº, ñîë ñèÿºòû á¼ëiê áîëìûñû äà íåìåñå áàñòàó äà îíäàé áîëà àëìàéäû. °éòñå äå, áið áåëãiñiçäi áåëãiëiãå êåëòiðó ¾øií áàñòàó äåãåííi» íå åêåíií áiëãiìiç êåëåäi. Ìiíå, ñîíäûºòàí áiç àòà¹àí í¸ðñåäåí áàñòàó, á¼ëiê æ¸íå ñåáåïïåí ñàëûñòûð¹àíäà áàðëûº ïåí áiðëiê, îëàðäàí ã¼ði ì¸íãå æàºûí; ¸éòñå äå, òiïòi, îëàðäà ì¸í åìåñ, åãåð áàðëûººà áiðäåé ¼çãå í¸ðñå îë äà ì¸í áîëìàñà, ñåáåái, ì¸í ¼çiíåí ¼çãå æ¸íå ¼çiíå ì¸í ðåòiíäå èåëiê åòåòií ¼çãå í¸ðñåãå ò¸í åìåñ. Ñîíûìåí ºàòàð, áið í¸ðñå áið óàºûòòà ê¼ï æåðäå áîëà àëìàéäû, àë æàëïû í¸ðñå áið óàºûòòà ê¼ï æåðäå áîëàäû; ñîíäûºòàí æàëïû í¸ðñåíi» æàëºû çàòòàðäàí òûñ, æåêå òiðëiê åòïåéòiíi ì¸ëiì áîëäû. Èäåÿëàðäû ì¸í äåï ñàíàï, îëàðäû æåêå òiðëiê åòåäi äåéòiíäåðäiêi áið æà¹ûíàí ä½ðûñ, àë áiðàº, èäåÿëàðäû ê¼ï í¸ðñåäåãi áið äåï ñàíà¹àíäà îëàðäûêi ä½ðûñ åìåñ2. Ñåáåái îëàð æàëºû æ¸íå ñåçiììåí ºàáûëäàéòûí ì¸íäåðäåí òûñ ¼çãåðìåéòií ì¸íäåðäi» ºàíäàé òåêòåí åêåíií ê¼ðñåòå àëìàéäû. Ìiíå, ñîíäûºòàí îëàð îëàðäû ¼çãåðìåëi í¸ðñåãå ½ºñàñ äåï ñåçiììåí ºàáûëäàéòûí çàòòàð¹à ¼çiíåí-¼çi äåãåí ñ¼çäi ºîñûï, ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi àäàìäû, ¼ç-¼çi ðåòiíäåãi æûëºûíû îéëàï øû¹àðàäû. Áiðàº, áiç åøºàøàí äà àñïàí äåíåëåðií ê¼ðìåñåê òå, ñî¹àí ºàðàìàñòàí ìåí îëàðäû áiç áiëåòiíäåðäåí òûñ 츻ãiëiê ì¸íäåð äåï ñàíàéìûí. Ìiíå, ñîíäûºòàí á½ë æà¹äàéäà äà áiç ºàíäàé 츻ãi ì¸íäåðäi» áàð åêåíií áiëìåñåê òå, å» êåìiíäå, ì½íäàé ì¸íäåðäi» òiðëiêòå áàð åêåíií ìîéûíäàó êåðåê. Ñîíûìåí, æàëïûëûº ðåòiíäå àéòûë¹àí í¸ðñåíi» ì¸í åìåñ åêåíi æ¸íå åøáið ì¸ííi» ì¸ííåí ò½ðìàéòûíû òóðàëû àíûº áîëäû. Îí æåòiíøi òàðàó ̸í äåï íåíi àéòàìûç æ¸íå îë ºàíäàé, á½ë òóðàëû ºàéòàäàí, áiðຠ¼çãå áàñòàó òà»äà¹àíäàé àéòàéûº: á¸ëêiì, áiçäi» àéòºàí í¸ðñåäåí ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûí ì¸íäåðäåí á¼ëåê ì¸í òóðàëû äà àíûºòûººà æåòåðìiç. Ìiíå, ñîíäûºòàí, ì¸ííi» áåëãiëi áàñòàó æ¸íå ñåáåï áîë¹àíäû¹ûíàí, òàëäàóäû îñû æàºòàí áàñòàéûº. Àë “íåãå” äåãåí í¸ðñåíi ¸ðäàéûì áûëàé içäåé-

Òà¹û áið àéºûí í¸ðñå, åãåð ì¸íäåð áåëãiëi áið ìà¹ûíàäà ñàí áîëàòûí áîëñà, òåê ñîë ìà¹ûíàäà äà4 ¹àíà, êåéáiðåóëåð àéòàòûíäàé áiðëåðäåí ¹àíà º½ðàëìàéäû. ´éòêåíi, — äåéäi îëàð, àíûºòàìàíû» ¼çi áåëãiëi áið ñàí: îë á¼ëiíáåéòií á¼ëiêòåðãå á¼ëiíåäi ¹îé, àë îë — ñàí (ì¸íäi áåëãiëåó (logoi) øåêñiç åìåñ ºîé). Åãåð ñàííàí ñîíû º½ðàéòûí í¸ðñåëåðäåí ºàíøàëûºòû îë àç áîëìàñûí áið í¸ðñå àëñà, íå ºîññà, îë îíäà òàï ñîë ñàí áîëìàéòûíû ñèÿºòû àíûºòàìà äà æ¸íå çàòòû» áîëó ì¸íi îëàðäû º½ðàéòûí áið í¸ðñå àëñà, íå ºîññà, îíäà á½ëàð äà òàï ñîë á½ðûí¹û áîëûï ºàëà àëìàéäû. Ñàíäà äà îíû áið í¸ðñå åòåòií áåëãi áîëó êåðåê; àë á½ë ôèëîñîôòàð ñàííû» íå àðºûëû áiðò½òàñ åêåíäiãií ê¼ðñåòå àëìàéäû, åãåð, ¸ðèíå, îë áiðò½òàñ áîëñà (îë ÿ áið ò½òàñ åìåñ, áið ¾éiíäi ñåêiëäi íåìåñå åãåð îë áið ò½òàñ áîëñà, îíäà ê¼ïòiêòi áiðëiê åòåòií íå åêåíäiãií ê¼ðñåòó ºàæåò). Ñîë ñèÿºòû àíûºòàìà äà áiðò½òàñ, áiðຠá½ë æ¼íiíäå äå îëàð áiðò½òàñ åòåòií í¸ðñåíi ê¼ðñåòå àëìàéäû. Àë îíû» ñåáåái ò¾ñiíiêòi, ¼éòêåíi áiðëiêòi» àíûºòàìàäà¹û íåãiçi äå ñàíäàðäà¹ûäàé æ¸íå îë àéòûë¹àí ìà¹ûíàäà áiðëiê, êåéáiðåóëåð àéòàòûíäàé, áiðåó íåìåñå í¾êòå åìåñ, æîº, ¸ðáið ì¸í — áåëãiëi áið iñêå àñºàíäûº æ¸íå ¼çiíäiê ¼çãåøåëiê (physis). Íàºòû ñàííû» ê¼áiðåê, íå àçûðຠáîëà àëìàéòûíûíäàé ì¸í äå ôîðìà ðåòiíäå áàñºàøà áîëà àëìàéäû, òåê ìàòåðèÿìåí àñòàñºàí ôîðìà áîëìàñà. Ñîíûìåí, ì¸ííi» ïàéäà áîëóû æ¸íå æîéûëóû, ºàíäàé ìà¹ûíàäà îë ì¾ìêií æ¸íå ºàíäàéäà ì¾ìêií åìåñ, á½ë ¸ði ì¸íäi ñàíìåí áàðà-áàð äåóøiëiê æ¼íiíäåãi îñû ò¾ñiíäiðìåëåðiìiçáåí øåêòåëåìiç. Ò¼ðòiíøi òàðàó Ìàòåðèàëäûº ì¸íãå êåëñåê, åãåð òiïòi áàðëû¹û äà áið íåìåñå áiðíåøå áàñòàóäàí øûºñà äà æ¸íå áàðëûº ïàéäà áîëàòûíäàðäû» áàñòàóû áîëàòûí ìàòåðèÿ áið ¹àíà áîë¹àí ê¾íäå äå ¸ðáið çàòòû» ¼çiíå ¹àíà ò¸í ìàòåðèÿñû áàð... Àë áið ìàòåðèÿ åêiíøiñiíi» ìàòåðèÿñû áîë¹àíäà áið í¸ðñåíi» áiðíåøå ìàòåðèÿñû áîëàäû... ¼éòêåíi áið í¸ðñå åêiíøiäåí åêi ò¾ðäå ïàéäà áîëàäû — ÿ îë áàñºàíû» äàìóûíû» æàë¹àñû íåìåñå ñîë áàñºà ¼çiíi» áàñòàóûíà àéíàëàäû. Åêiíøi æà¹ûíàí, ºîç¹àóøû ê¾øòåði ¸ð ò¾ðëi çàòòàð ïàéäà áîëàäû. Îëàé áîëñà, ñåáåïòåð òóðàëû ¸ð ò¾ðëi ìà¹ûíàäà àéòûëàòûí áîë¹àíäûºòàí îëàðäû içäåãåíäå îëàðäû» áàðëû¹ûí äà ºàìòè ê¼ðñåòêåí æ¼í... Àë ñåáåïòåðäi» å» æàºûíäàðûí ê¼ðñåòó êåðåê. ÌàòåÎäàí áàñºà, çåðòòåóäi» áàðûñûíäà àéºûí áîë¹àíäàé, áóûí òåê ñ¼éëåóäi» äûáûñòàðû æ¸íå îëàðäû» áiðiãói ¹àíà, ñîë ñèÿºòû ¾é äå — êiðïiøòåð ìåí îëàðäû» ºèûëûñóû ¹àíà åìåñ. Ƹíå á½ë ä½ðûñ, ¼éòêåíi, ºîñûëó æ¸íå àðàëàñó íå ¾øií îëàðäû» ºîñûëó íåìåñå àðàëàñó åêåíäiãiíå ò¸óåëäi åìåñ. Áàñºà æà¹äàéëàðäà äà îñûëàé; ìûñàëû, åãåð áið í¸ðñå ¼çiíi» îðíàëàñóûíà ºàðàé òàáàëäûðûº áîëñà, îíäà îíû» îðíàëàñó ºàëïû òàáàëäûðûººà ò¸óåëäi åìåñ, ºàéòà òàáàëäûðûº áîëó îíû» îðíàëàñó ºàëïûíà ò¸óåëäi. Òàï ñîë ñèÿºòû àäàì òiði ìຽëûº æ¸íå åêi àÿºòû ¹àíà åìåñ, åãåð îëàð ìàòåðèÿ áîëñà, îëàð¹à äà ºîñûìøà òà¹û áiðäå»å, àë îñû áiðäå»å ýëåìåíò åìåñ æ¸íå ýëåìåíòòåðäåí º½ðàëìàéäû, îë — ì¸í; îíû àëûï òàñòàñà, òåê ìàòåðèÿ æ¼íiíäå ¹àíà ñ¼ç áîëàð åäi. ß¹íè, åãåð îñû áiðäå»å çàòòû» áîëóûíû» ñåáåái æ¸íå ì¸íi áîëñà, îíäà ñîíû ¹àíà ì¸ííi» ¼çi äåï àòàó¹à áîëàð. (Á½ë ì¸í ÿ 츻ãi, ÿ ¼òïåéòií ¼òêiíøi, ÿ ïàéäà áîëìàé ïàéäà áîëàòûí áîëóû êåðåê. Áiðຠáàñºà áið æåðäå ôîðìàíû åøêiì æàñàìàéäû æ¸íå òóäûðìàéäû, òåê “òàï îñû” æàñàëàäû, ÿ¹íè ôîðìà ìåí ìàòåðèÿäàí º½ðàòûí áiðäå»å ïàéäà áîëàäû. Àë ¼òêiíøi çàòòàðäû» ì¸íi îëàðäàí á¼ëåê ¼ìið ñ¾ðå àëà ìà, á½ë ¸ëi òiïòi äå àéºûí åìåñ; òåê ºàëàé áîëñà äà êåéáið í¸ðñåëåðäå á½ë ì¾ìêií åìåñ, àòàï àéòºàíäà æåêåëiêòåí á¼ëåê ¼ìið ñ¾ðå àëìàéòûíäàðäû» á¸ði ¾øií á½ë àíûº, ìûñàëû, ¾é ìåí ûäûñ ¾øií. Ñîíäûºòàí äà, òàáè¹àòòàí òóìà¹àí îñûíäàé çàòòàðäû, òà¹û ñîëàð ñèÿºòûëàðäû ì¸íäåð äåóãå áîëìàéòûí áîëàð, ¼éòêåíi òåê ºàíà òàáè¹àòòû ¹àíà ¼òêiíøi çàòòàðäà ì¸í äåï ìîéûíäàó êåðåê áîëàð). Ñîíäûºòàí, çàòòû» ì¸íiíå àíûºòàìà áåðó ì¾ìêií áå, ¼éòêåíi àíûºòàìà äåãåí ê¼ï ñ¼çäiëiê ºîé, áiðàº, çàòòû» ºàíäàé åêåíäiãií ò¾ñiíäiðóãå áîëàäû äåï ø¾á¸ êåëòiðåòií Àíòèñôåííi» æ¸íå äå ñîíäàé ä¸ðåæåäåãi áiëiêòiëiãi ìàðäûìñûç àäàìäàðäû» àéòºàíûíäà äà áåëãiëi áið íåãiç áàð; ìûñàëû, ê¾ìiñ äåãåí íå í¸ðñå äåãåíãå àíûºòàìà áåðóãå áîëìàéäû, áiðàº, îë ºàëàéû ñèÿºòû äåóãå áîëàäû; ÿ¹íè áið í¸ðñåëåðãå, — ê¾ðäåëi ì¸íäåðãå, îëàð ñåçiììåí ºàáûëäàíàòûíäàð ìà íåìåñå òåê àºûëìåí ½¹ûíûëàòûíäàð ìà, î¹àí ò¸óåëñiç — àíûºòàìà äà, áåëãiëåìå äå áåðóãå áîëàäû; àë àë¹àøºû ýëåìåíòòåðãå áîëìàéäû, ¼éòêåíi àíûºòàìàëàðäà áið í¸ðñå æ¼íiíäå áið í¸ðñå ê¼ðñåòiëåäi æ¸íå áið á¼ëiãi ìàòåðèÿ ìàçì½íûíäà, åêiíøiñi ôîðìà ìàçì½íûíäà áîëó êåðåê.

Áiði-áiðiíå ºàðàìà-ºàðñû çàòòàðäû» ¼çàðà àéûðìàøàëûºòàðû áàð æ¸íå ºàðàìà-ºàðñûëûºòû» ¼çi áåëãiëi áið àéûðìàøûëûº. Áiçäi» ä½ðûñ æîðàìàëäàí øû¹ûï îòûð¹àíûìûç áà¹ûòûìûçäàí-ຠàéºûí. Áàðëûº ºàðàìà-ºàðñû í¸ðñåëåðäi» áið-áiðiíåí àéºûí àéûðìàøûëûºòàðû áàð ¹îé; îëàð ¸ð ò¾ðëi çàòòàð ¹àíà åìåñ, îëàð òåãiíåí äå ¸ð ò¾ðëi, àë áàñºàëàðû ºîñàðëàíûï áið êàòåãîðèÿ¹à êiðåäi, åíäåøå áið òåêêå æàòàäû, ÿ¹íè áið-áiðiìåí òåãi æà¹ûíàí áàðà-áàð. Àë ºàíäàé çàòòàð òåãi æà¹ûíàí áàðà-áàð íåìåñå ¸ð ò¾ðëi — á½ë òóðàëû áàñºà æåðäå ê¼ðñåòiëãåí. Ò¼ðòiíøi òàðàó ´çàðà àéûðìàøûëûºòàðû áàð çàòòàðäû» àéûðìàøûëûºòàðû ê¼áiðåê íåìåñå àçûðຠä¸ðåæåäå áîëàòûíäûºòàí îëàðäû» iøiíäå àñà àðòûº àéûðìàøûëûºòàðû äà áàð, îñû ñûíû ìåí ºàðàìà-ºàðñûëûº äåéìií. Îíû» å» ¾ëêåí àéûðìàøûëûº åêåíi îéäû» áà¹ûòûíàí äà ê¼ðiíiï ò½ð. Òåãi æà¹ûíàí àæûðàòûëàòûí çàòòàð áiði-áiðiíå ¼òïåéäi, áiðiáiðiíåí íå¹½ðëûì àëûñ æ¸íå áiði-áiðiìåí ñàëûñòûðó¹à êåëìåéäi; àë ò¾ð æà¹ûíàí àæûðàòûëàòûíäàðäà ïàéäà áîëó åêi øåòêi ºàðàìà-ºàðñûëûºòàðäàí øû¹àäû; áiðàº, øåòòåðäi» àðàñû ¼òå ¾ëêåí, ñîíäûºòàí ºàðàìà-ºàðñûëûºòàðäû» àðàñû äà ñîíäàé. Áiðàº, ðàñûíäà ¸ðáið òåêòåãi å» ¾ëêåí í¸ðñå — áið àÿºòàë¹àí í¸ðñå, ¼éòêåíi å» ¾ëêåííåí àñûï ò¾ñóãå áîëìàéäû, àë àÿºòàë¹àííû» àð æà¹ûíäà åøí¸ðñå (ñî¹àí æàòàòûí) æîº; àÿºòàë¹àí àéûðìàøûëûº øåãiíå æåòêåí (áàñºà í¸ðñåëåðäi àÿºòàë¹àí äåãåí äå îñû øåãiíå æåòêåíäi àéòàäû), àë ñû øåêòi» àð æà¹ûíäà áàñºà åøí¸ðñå æîº, ¼éòêåíi øåê çàòòàðäû» á¸ðiíäå äå øåêòi øåê æ¸íå ñîë çàòòû ò¾ãåë ºàìòèäû, ñîíäûºòàí äà áiòêåí øåêòi» ñûðòûíäà åøí¸ðñå æîº (ñî¹àí ºàòûñòû — ².°.) æ¸íå àÿºòàë¹àí í¸ðñåãå åíäi åøòå»åíi» êåðåãi æîº. Ñîíûìåí æà»à ¹àíà àéòûë¹àííàí ºàðàìà-ºàðñûëûºòàðäû» àÿºòàë¹àí àéûðìàøûëûº åêåíäiãi àéºûí; àë ºàðàìàºàðñûëûºòàð æ¼íiíäå ¸ð ò¾ðëi ìà¹ûíàëàðäà àéòûëàòûíäûºòàí îëàðäû» ¸ðºàéñûñûíäà äà îë ºàíäàé ìà¹ûíàäà ºàðàìàºàðñûëûº áîëñà, ñîíäàé ìà¹ûíàäà î¹àí àÿºòàë¹àíäûº ò¸í áîëàäû. Àë åãåð á½ë îñûëàé áîëàòûí áîëñà, îíäà ¸ðáið ºàðàìàºàðñûëûºòû» áiðåóäåí àðòûº ºàðàìà-ºàðñûëû¹û áîëìàéòûíû îë ¾ëêåí äå, êiøêåíòàé äà åìåñ áîëñà, îëà𠽺ñàñ äåï ºàðàëàäû. Áàñºà áið çàòòàð ò¾ðiíå ºàðàé áiðäåé áið ºàñèåòòåði (ìûñàëû, ຠò¾ñi) áiðåóiíäå ¸ëäåºàéäà ê¾øòi, àë åêiíøiñiíäå á¸ñå» áîëñà, îëà𠽺ñàñ äåï åñåïòåëåäi, ñåáåái îëàðäû» ôîðìàñû áiðäåé. Çàòòàðäû» àðàñûíäà áàðà-áàð ºàñèåòòåði îëàðäû» àéûðìàøûëûºòàðûíàí ¸ëäåºàéäà àðòûº æ¸íå æàëïû íåìåñå ê¼çãå ò¾ñåðëiê áîëñà, îëà𠽺ñàñ äåï åñåïòåëåäi; ìûñàëû, ºàëàéû ê¾ìiñêå ½ºñàñ, àë àëòûí îë ºûç¹ûëò-ñàðû áîë¹àñûí îòºà ½ºñàéäû. Àë á½äàí ¸ð ò¾ðëiëiê íåìåñå ¼çãåëiê æ¸íå ½ºñàñ åìåñ òóðàëû ¸ð ò¾ðëi ìà¹ûíàäà àéòûëàäû. Ƹíå “áàñºà” áið ìà¹ûíàäà “áàðà-áàðëûººà” ºàðàìà-ºàðñû ò½ðàäû, ñîíäûºòàí äà ¸ðáið çàò áàñºà êåç êåëãåí çàòºà ºàòûíàñûíäà îíûìåí ¸ði áið í¸ðñå, ¸ði áàñºà áîëûï åñåïòåëåäi; “Áàñºà” òóðàëû òà¹û áið ìà¹ûíàäà — åãåð îëàðäû» ìàòåðèÿñû äà áið åìåñ, àíûºòàìàñû äà áið åìåñ áîëñà àéòûëàäû, ñîíäûºòàí äà ñåí æ¸íå ñåíi» ê¼ðøi» ¸ð ò¾ðëiñi»äåð. Àë “áàñºàíû»” ¾øiíøi áið ìà¹ûíàñû ìàòåìàòèêàäà ºîëäàíûëàäû5. Ñîíûìåí, ¸ðáið çàò áàñºà ¸ðáið çàòºà ºàòûíàñûíäà îë ºàíøàëûºòû ì¼ëøåðäå áiðëiê æ¸íå áàðëûº ðåòiíäå ºàðàëñà, ñîíøàëûºòû äåðåæåäå îë “áàñºà” íåìåñå “áàðà-áàð” äåï áåëãiëåíåäi æ¸íå îë ìûíàíäàé ñåáåïòåí: “áàñºà” “áàðà-áàð¹à” ºàéøû êåëåòií ºàðàìà-ºàðñûëûº åìåñ, ñîíäûºòàí îë (“áàðà-áàð åìåñòåí” ¼çãåøå) áàðëûº åìåñ òóðàëû àéòïàéäû æ¸íå áiðëiê òàáè¹àòûíàí ÿ “áiðåó”, ÿ “áiðåó” åìåñ. “°ð ò¾ðëiëiê” íåìåñå “¼çãåëiê” æ¸íå “áàðà-áàðëûº” ìiíå, îñûíäàé æîëäàðìåí ºàðàìà-ºàðñû ºîéûëàäû, àë àéûðìàøûëûº — ¼çãåëiê åìåñ. “´çãåëiê” ïåí îíû» íåãå ºàòûíàñûíäà ¼çãå áîëûï ò½ð¹àí í¸ðñåíi òåê áåëãiëi áið ºàòûíàñòà ¹àíà ¼çãåëiê áîëóû òèiñ åìåñ (¼éòêåíi ¸ðáið áàðëûº ÿ ¼çãå, ÿ áàðà-áàð). Àéûðìàøûëûº áîëñà, îë áàñºà áiðäå»åäåí áåëãiëi áið í¸ðñåäå ¹àíà àéûðìàøûëûº, îëàé áîëñà îëàðäû áiðiêòiðåòií áið áàðà-áàðëûº áîëóû òèiñ, òåê ñîíû» øå»áåðiíäå ¹àíà îëàðäû» áið àéûðìàøûëûºòàðû áîëàäû6. Àë ì½íäàé áàðà-áàðëûº ÿ òåãiíåí, ÿ ò¾ðiíåí àæûðàòûëàäû: òåãi æà¹ûíàí îðòຠìàòåðèÿñû æîº æ¸íå áið-áiðiíåí ïàéäà áîëà àëìàéòûí í¸ðñåëåð àéûðìàøûëûºòà áîëàäû (ìûñàëû, ¸ð ò¾ðëi êàòåãîðèÿëàð¹à æàòàòûí í¸ðñåëåð îñûíäàé); ò¾ði æà¹ûíàí áið òåêêå æàòàòûí (àë òåê äåï ¼çàðà àéûðìàøûëûºòàðû áàð çàòòàð íåíi» àðºàñûíäà ì¸íi æà¹ûíàí áàðà-áàð äåï àòàëñà, ñîíû àéòàäû) í¸ðñåëåð ¼çàðà àéûðìàøûëûºòà áîëàäû.

ºàðñû ò½ð, ºàðàìà-ºàðñûëûºòàð ðåòiíäå åìåñ, (á½ë á½ðûí àéòûë¹àí) áið ºàòûñòûëûº ðåòiíäå, àòàï àéòºàíäà: îëàð ñîíøàëûºòû áið-áiðiíå ºàðñû ò½ð, ºàíøàëûºòû áiðåói ¼ëøåì, àë åêiíøiñi ¼ëøåíåòií. Îëàé áîëñà, “áið” äåãåííi» á¸ði ñàí åìåñ, ìûñàëû, åãåð “áið” á¼ëiíáåéòií3 í¸ðñå áîëñà. Ïàéäàëàíûëàòûí í¸ðñåãå îñûíäàé ºàòûíàñòû äåëiíåòií áiëiìãå êåëñåê, îíûìåí iñ áàñºàøà. Ðàñ, áiëiì — ¼ëøåì, àë æèíàëàòûí í¸ðñå — ¼ëøåíåòií áîëûï ê¼ðiíói ì¾ìêií áîë¹àíûìåí, ¸ði ¸ðáið áiëiì òàíûëàòûí í¸ðñåãå ºàòûñòû áîëñà äà òàíûëàòûí í¸ðñåíi» á¸ði áiðäåé áiëiìãå ºàòûñòû áîëà áåðìåéäi, ¼éòêåíi áåëãiëi áið ìà¹ûíàäà áiëiì òàíûëàòûí í¸ðñåìåí ¼ëøåíåäi. ʼï ñàíäû àçäûººà äà (àçäûººà ê¼ïòiê ºàðàìà-ºàðñû, àðòûº ê¼ï ñàíäûíû» êåìäiêòi ê¼ï ñàíäû¹à ºàðàìà-ºàðñû áîë¹àíû ñèÿºòû), áàðëûº ìà¹ûíàäà¹û áiðëiêêå äå ºàðàìà-ºàðñû åìåñ; áiðàº, áiðëiêêå îë, áiðiíøiäåí, á½ðûí äà àéòºàíäàé ¼çi á¼ëiíåòií, àë áiðëiê á¼ëiíáåéòií áîë¹àíäûºòàí; åêiíøiäåí, áiëiì òàíûëàòûíìåí ºàòûñòû áîë¹àíäûºòàí, åãåð áiðëiê — ¼ëøåì áîëñà, ê¼ï ñàíäû — ñàí. Æåòiíøi òàðàó ²àðàìà-ºàðñûëûºòàðäû» àðàëûº í¸ðñåñi áîëóû ì¾ìêií æ¸íå êåéáiðåóëåðiíäå øûíûíäà áîëàòûíäûºòàí îë àðàëûº ºàæåòòi ò¾ðäå ºàðàìà-ºàðñûëûºòàðäàí òóûíäàéäû. Íåíi» àðàëû¹û áîëàòûí áîëñà, áàðëûº àðàëûº ñîíû» òåãiíå æàòàäû. Àðàëûº äåï áiç, øûí ìà¹ûíàñûíäà ¼çãåðiñòåãi çàòòû» å» àëäûìåí íå í¸ðñåãå àéíàëàòûíûí (ìûñàëû, åãåð å» àç àðàäà ëèðàíû» øåòêi iøåãiíåí å» æî¹àðñûíà ¼òñå», îíäà å» àëäûìåí îðòàäà¹û àðàëûº äûáûñòàðäàí ¼òåñi», àë ò¾ñòåðäå — ຠò¾ñòåí ºàðà ò¾ñêå ¼òåòií áîëñà», ºàðàäàí ã¼ði àëäûìåí àëºûçûë, îäàí ñ½ð ò¾ñêå á½ðûíûðຠêåëåñi»; ºàë¹àíäàðûíû» á¸ðiíäå äå îñûëàé); àë áið òåêòåí åêiíøiãå ¼òó ì¾ìêií åìåñ, òåê êiðìå ò¾ðiíäå áîëìàñà, ìûñàë ò¾ñòåðäåí ñ½ëáà¹à1. Ñîíûìåí àðàëûº í¸ðñå íåíi» àðàëû¹û áîëñà, ñîíû» òåãiíå æàòóû êåðåê. Åêiíøi æà¹ûíàí, àðàëûºòà¹û í¸ðñå òîëû¹ûìåí áið-áiðiíå ºàðàìà-ºàðñû åêi æàºòû» îðòàñûíäà, ¼éòêåíi ñîëàðäû» îðòàñûíäà ¹àíà ¼çi ¼çäiãiíåí ¼çãåðiñ áîëà àëàäû (ñîíäûºòàí áiðiíå-áiði ºàðàìà-ºàðñû åìåñ çàòòàðäû» àðàñûíäà àðàëûº í¸ðñå áîëìàéäû, ¸éòïåñå áiðiíå-áiði ºàðàìà-ºàðñû åìåñ çàòòàðäà äà ¼çãåðiñòåð áîëà áåðåð åäi). Àë ºàðàìà-ºàðñû ò½ðóäû» iøiíäå ºàéøûëûºòà ¹àíà åøáið àðàëûº í¸ðñå áîëìàéäû øåêòåëåòií ¾çäiêñiçäiêòå2 áàñºàøà áîëìàñà), îíäà àçäûº áåëãiëi áið ê¼ïòiê áîëàäû. Åíäåøå áiðëiê, åãåð îë àçäûº áîëñà, áåëãiëi áið ê¼ïòiê áîëûï øû¹àäû; åãåð åêi ê¼ïòiê áîëàòûí áîëñà, á½ë îíäà ºàæåòòi ò¾ðäå ñîëàé. Áiðàº, ê¼ï ñàíäûíû áåëãiëi ìà¹ûíàäà “ê¼ïòiê” äåóãå áîëàòûí áîëñà äà, îë äåãåíìåí îäàí áið í¸ðñåñiìåí ¼çãåøå; ìûñàëû, ñó òóðàëû îë ê¼ï äåï àéòàäû, áiðຠîíû ê¼ï ñàíäû äåï àéòó¹à áîëìàéäû. Äåãåíìåí á¼ëiêòåðãå á¼ëiíå àëàòûí òóðàëû îë ê¼ï ñàíäû äåóãå áîëàäû: áið ê¼ïòiêòå æàëïû àë¹àíäà íåìåñå áiðäå»åìåí ñàëûñòûð¹àíäà àðòûºòûº áîëñà, (æ¸íå ñîë ñèÿºòû àçäûº, îë áåëãiëi áið æåòiñïåéòiíäiãi áàð ê¼ïòiê), àë áàñºà áið æà¹äàéäà îë òóðàëû ñàí ðåòiíäå àéòñà, òàï îñû æà¹äàéäà ¹àíà îë áiðëiêêå ºàðñû ò½ðàäû. Øûíûíäà, áiç áiðëiê æ¸íå ê¼ïòiê äåãåíäå åãåð äå áiðåó “áiðëiê æ¸íå áiðëiêòåð” íåìåñå “àº æ¸íå àºòàð” äåï, ñîíûñûìåí ¼ëøåíãåíäi ¸ði ¼ëøåíåòiíäi ¼ëøåììåí ñàëûñòûð¹àíû ñèÿºòû àéòàìûç. ʼï åñåëiê òóðàëû àéòºàíäà äà îñûëàé áîëûï øû¹àäû, àòàï àéòºàíäà: ¸ðáið ñàí — ê¼ïòiê, ¼éòêåíi áiðëåðäåí ò½ðàäû æ¸íå áiðìåí ¼ëøåíå àëàäû, ¸ði áiðëiêêå ºàðàìà-ºàðñû ò½ð¹àíäûºòàí, àçäûººà åìåñ. Îñû ìà¹ûíàäà åêi äå ê¼ïòiê, áiðຠæàëïû íåìåñå áiðäå»åãå ºàòûíàñûíäà àðòûºòû¹û áàð ê¼ïòiê åìåñ, å» áiðiíøi ê¼ïòiê ðåòiíäå. Æàëïû àéòºàíäà, åêi — ê¼ï ñàíäû, ¼éòêåíi åêi îë áið æåòiìñiçäiãi áàð áiðiíøi ê¼ïòiê (ñîíäûºòàí äà Àíàêñàãîð “áàðëûº çàòòàð ê¼ïòiãiíäå äå, àçäû¹ûíäà äà áiðãå áîë¹àí” äåï ä½ðûñ àéòïàäû; î¹àí “àç¹àíòàéëû¹ûíäà” äåãåííi» îðíûíà “àç ñàíäûëû¹ûíäà” äåó êåðåê åäi; àë àç ñàíäûëû¹ûíäà îëàð øåêñiç åìåñ); ì¸ñåëå ìûíàäà, êåéáiðåóëåð àéòàòûíäàé àçäûºòû “áið” º½ðàìàéäû, “åêi” º½ðàéäû. Îñûëàéøà áiðëiê ïåí ê¼ïòiê ñàíäûº ò¾ðäå áiði-áiðiíå ¼ëøåì æ¸íå ¼ëøåíåòií ðåòiíäå ºàðàìà-ºàðñû ò½ðàäû, àë îëàð áið-áiðiíå ºàòûñòûëû¹ûíäà ºàðàìà-ºàðñû ò½ð¹àíäà äà ¼çi ¼çäiãiíåí ºàòûñòûëûººà æàòïàéäû. Áàñºà áið æåðäå áiç ºàòûñòûëûº òóðàëû åêi ìà¹ûíàäà àéòûëàòûíûí àíûºòà¹àí åäiê: áiðiíøiäåí, ºàðàìà-ºàðñûëûº ìà¹ûíàñûíäà, åêiíøiäåí, áiëiìíi» òàíûëàòûí í¸ðñåãå ºàòûíàñû æ¸íå äå îñû ñûñûíû» ºàòûñòû äåï àòàëàòûí ñåáåái î¹àí áàñºà áiðäå»åíi» ºàòûíàñû áîë¹àíäûºòàí. “Áiðäi»” áàñºà áiðäå»åëåðäåí, ìûñàëû, åêiäåí êåì áîëóûíà åøí¸ðñå äå á¼ãåò åìåñ, ¼éòêåíi åãåð êåì áîëñà, á½ë îíû» àç áîëóû äåãåí åìåñ. Àë ê¼ï ñàíäûº ñàíäàðäû» òåãi ñèÿºòû: ñàí áiðìåí ¼ëøåíåòií ê¼ï ñàíäûëûº ºîé. “Áið” äå, ñàí äà áåëãiëi áið ò¾ðäå áið-áiðiíå ºàðàìà-

èäåÿñûíàí òûñ ºàðàñòûðó¹à áîëàäû, ¼éòêåíi òàï îñû èãiëiêòi» ò¾ïêi íåãiçi îë åìåñ. Ñîêðàòòû» içãiëiêòi ¹ûëûìäàðìåí òå»åñòiðói ä½ðûñ åìåñ. Îíû» îéûíøà, åøòå»å äå àðòûº áîëìàóû êåðåê. Àë îíû» içãiëiêòåðäi ¹ûëûìäàð¹à òå»åñòiðåóiíåí içãiëiê êåðåêñiç áîëûï ò½ð. Íåëiêòåí? Ñåáåái ¹ûëûìäàðäà ¹ûëûìíû» ì¸íi æ¼íiíäåãi áiëiì ñîë ¹ûëûìäû ìå»ãåðóìåí áiðäåé. ĸðiãåðëiê ¹ûëûìäû ìå»ãåðãåí àäàì ñ¼ç æîº, — ä¸ðiãåð; áàñºà ¹ûëûìäàðäà äà ñîëàé? Àë içãiëiêòåðäi» æ¼íi áàñºà: åãåð áiðåó ¸äiëåòòiëiêòi» íå åêåíií áiëñå, îíû áiðäåí ¸äiëåòòi äåï åñåïòåóãå áîëìàéäû; áàñºà içãiëiêòåðäi» æàéû îñûíäàé. ±ûëûì áîëìà¹àíäûºòàí içãiëiêòåð ¹ûëûì ðåòiíäå àðòûº. 2. Á½ë çàòòàðäû» æàéûí áiëãåñií èãiëiê æ¼íiíäå ºàé ìà¹ûíàäà ñ¼ç áîëûï îòûð¹àíûí àíûºòàó¹à òûðûñàéûº. Èãiëiêòåðäi» êåéáiðåói º½íäû áàñºàëàðû — ìàºòàóëû çàòòàðäû», ¾øiíøiëåði — ì¾ìêiíäiêòåðäi» ºàòàðûíà æàòàäû. ²½íäûëàð äåï ìåí º½äàéäàí òàðàéòûí å» ºàäiðëi èãiëiêòi àéòàìûí, ìûñàëû æàíäû, àºûëäû, á½ëàð áàñòàïºû àë¹àøºû ïðèíöèï äåóãå áîëàòûí í¸ðñåëåð. ²½íäû — á½ë ñûéëû îíäàé í¸ðñåëåðäi á¸ði äå º½ðìåòòåéäi. Içãiëiêòi» ¸ñåðiìåí àäàì àáûðîéëû áîëàäû, ñîíäûºòàí îë äà — º½íäûëûº; ñ¾éòiï àäàìíû» içãiëiêêå ò¸í ñ½ëóëûººà ºîëû æåòåäi. Ìàºòàóëû èãiëiê — á½ë äà içãiëiêòåð ºàòàðûíàí, íåãå äåñå»iç îëàð¹à ñàé êåëåòií ¸ðåêåòòåð ìàºòàíûø òó¹ûçàäû. Èãiëiêòåð — ì¾ìêiíäiêòåð — á½ëàð áèëiê, áàéëûº, ê¾ø, ñ½ëóëûº. Içãi àäàì îëàðäû æàºñûëûº æàéûíäà, ç½ëûì àäàì — ç½ëûìäûº æîëûíäà ïàéäàëàíàäû. Ñîíäûºòàí äà ì½íäàé èãiëiêòåð ì¾ìêiíäiêòåð äåï àòàëàäû. Îëàð øûíûíäà äà — èãiëiêòåð, îëàðäû æàìàí àäàì åìåñ æàºñû àäàì ïàéäàëàíàòûíûíà ºàðàï áiç îëàðäû» ¸ðºàéñûñûíû» äà èãiëiê åêåíiíå êó¸ áîëàìûç. Êåéäå îíäàé èãiëiêòåðäi» ïàéäà áîëóûíà êåçäåéñîºòûº ñåáåï áîëàäû: áàéëûººà äà, áèëiêêå äå, áið ñ¼çáåí ì¾ìêiíäåð ºàòàðûíà êiðåòií èãiëiêòåðãå àäàì êåçäåéñîº èå áîëàäû. Áàñºà èãiëiêòi» ñàºòàëóûíà íåìåñå ïàéäà áîëóûíà ñåáåï áîëàòûí èãiëiêòi» ò¼ðòiíøi ò¾ði áàð; ìûñàëû, ãèìíàñòèêà, äåíñàóëûºòû ñàºòàó¹à ê¼ìåêòåñåäi, òà¹û ñîë ñèÿºòû. Èãiëiêòi» áàñºà äà ò¾ðëåði áàð. Èãiëiêòåðäi» òèñiíåí, êåéáiðåói ºàøàíäà æ¸íå áàðûíøà òà»äàó¹à ò½ðàðëûº, áàñºàëàðû îëàé åìåñ: ìûñàëû, ¸äiëåòòiëiê ñèÿºòû içãiëiêòåð ¸ðºàøàíäà æ¸íå áàðûíøà òà»äàó¹à ò½ðàðëûº, àë ê¾ø, áàéëûº, áèëiê ñèÿºòûëàð — êåéäå æ¸íå ìåéëiíøå åìåñ. Ƹíå îïåðàöèÿ æàñàóäû ä¸ðiãåð, ºàé êåçäå æ¾çóãå øû¹óäû ðóëüäi ½ñòà¹àí àäàì áiëåäi. Ñîëàé ¸ðáið ê¸ñiïòå iñ ¾øií ºàé óàºûò òèiìäi åêåíií øåáåð áiëåäi: êåìåíi áàñºàðó ¾øií ºàé óàºûòòû» û»¹àéëû åêåíií ä¸ðiãåð àéòûï áåðå àëìàéäû, ñîë ñèÿºòû åìäåó ¾øií ºàé óàºûò û»¹àéëû åêåíií êåìå æ¾ðãiçóøi àéòûï áåðå àëìàéäû. ß¹íè á½ë ò½ð¹ûäàí äà óàºûò ½¹ûìû á¸ðiíå äå îðòຠäåï æàëïû èãiëiê æ¼íiíäå ¸»ãiìå åòóãå áîëìàéäû. Îñû ñèÿºòû ºàòûíàñ êàòåãîðèÿñûíà íåìåñå áàñºà äà êàòåãîðèÿëàð¹à ºàòûñòû èãiëiê áàðëûº ¹ûëûìäàð¹à äà îðòຠí¸ðñå, áiðຠáið äå áið ê¸ñiï, áið äå áið ¹ûëûì áiðäå»åíi» áàðëûº ¹ûëûìäàð ¾øií æ¸íå ºàøàí èãiëiê áîëûï òàáûëàòûíûí àéòûï áåðå àëìàéäû. Îëàé áîëñà, ñàÿñàòºà äà á¸ðiíå îðòຠèãiëiê æ¼íiíäå ñ¼ç ºîç¹àó åðêi áåðiëìåãåí. Ѽéòiï îë òåê ¼çiíå ºàòûñòû èãiëiê æ¼íiíäå æ¸íå å» áàñòû èãiëiê, áiçäi» áàñòû èãiëiãiìiç æ¼íiíäå ¹àíà ñ¼ç ºîç¹àé àëàäû. Áið í¸ðñåíi ò¾ñiíäiðãåíäå ê¼ìåñêi ìûñàëäàð¹à ñ¾éåíóäi» ºàæåòi æîº. Àéºûí åìåñ í¸ðñåíi áåëãiëi í¸ðñå àðºûëû, îéäà¹ûíû — ñåçiìäiêòi» ê¼ìåãiìåí ò¾ñiíäiðóãå òûðûñó êåðåê: ¼éòêåíi îë á¸ðiíåí äå àéºûí. Ìiíå ñîíäûºòàíäà èãiëiê æ¼íiíäå ¸»ãiìå áîë¹àíäà îíû» èäåÿñûí ñ¼ç åòiï ºàæåòi æîº: áiðຠòà êåéáiðåóëåð îéëàéòûí èãiëiê æ¼íiíäå ñ¼ç áîë¹àíäà èäåÿ¹à ñîºïàé ¼òó ì¾ìêií åìåñ: ì¸ñåëå ¼çäiãiíåí ¼ìið ñ¾ðåòií áàñòû èãiëiê æ¼íiíäå áîëûï îòûð ¹îé; ñîíäûºòàíäà, îëàðäû» ïiêiðiíøå, å» æî¹àð¹û èãiëiê — èäåÿ áîë¹àíû7. Á½ë ïiêiðäi» æàíû áîëóû ì¾ìêií, áiðຠá½ë àðàäà ñ¼ç áîëûï îòûð¹àí ñàÿñàò íåìåñå ê¸ñiï á½ë èãiëiêòi ºàðàñòûðûï îòûð¹àí æîº, áiçäi» èãiëiãiìiçäi ºàðàñòûðûï îòûð. Áið äå áið ¹ûëûì, áið äå áið ê¸ñiï èãiëiêòi ¼çäåðiíi» ìàºñàòû äåï ò½ðìà¹àñûí, ñàÿñàò òà á½ë ò½ð¹ûäàí åøòå»å äåìåéäi. Îñû¹àí ñ¸éêåñ èãiëiê èäåÿñû æ¼íiíäå äå îë ñ¼ç ºîç¹àìàéäû. Áiðåó-ìiðåó á½¹àí ºàðñû áîëûï, èãiëiê èäåÿñûí áàñòàïºû äåï òàíûï, îäàí ¸ðáið çàòºà ò¸í èãiëiê æ¼íiíäå ¸»ãiìå åòó êåðåê äåói ì¾ìêií. Áiðຠá½ëàé îéëàó äà ä½ðûñ åìåñ, ñåáåái áàñòàïºû çàòºà ñ¸éêåñ áîëóû êåðåê. Àéòàëûº, ¾øá½ðûøòû» á½ðûøòàðûíû» ºîñûíäûñû ºàðñû åêi òiê á½ðûøºà òå» åêåíií ä¸ëåëäåó ¾øií áàñòàïºû ðåòiíäå “æàí 츻ãiëiê” äåãåí ò½æûðûìäû àëó åðñi ¹îé. ̽íäàé áàñòàïºû çàòºà æàò, àë áàñòàïºû çàòºà ñ¸éêåñ æ¸íå î¹àí áàéëàíûñòû áîëóû øàðò. ¶øá½ðûøòû» á½ðûøòàðûíû» ºîñûíäûñû ºàðñû åêi òiê á½ðûøºà òå» åêåíií æàííû» 츻ãiëiê åêåíiíå ñ¾éåíáåé-ຠä¸ëåëäåóãå áîëàäû. Ñîë ñèÿºòû èãiëiêòi» ò¾ðëåðií èãiëiê

í¸ðñå åìåñ; îëàé áîëñà îë áiç ºàðàñòûðûï îòûð¹àí áàñòû èãiëiê åìåñ. 3. ̽íûìåí áiðãå èãiëiêòi» áàñºà äà ò¾ði áàð. Èãiëiê æàí¹à ºàòûñòû í¸ðñå áîëóû ì¾ìêií — içãiëiêòåð ìûñàëû, íåìåñå ò¸íãå ºàòûñòû áîëóû ì¾ìêií — äåíñàóëûº, ê¼ðiêòiê ñèÿºòû, áîëìàñà æàííàí äà, ò¸ííåí äå òûñ áîëóû ì¾ìêií — á½¹àí ìûñàë — áàéëûº, áèëiê, ºûçìåò æ¸íå ñîë ñèÿºòûëàð. Å» æî¹àð¹û èãiëiê — æàí¹à ºàòûñòû í¸ðñå. Îíû ¾ø ò¾ðãå á¼ëóãå áîëàäû: åñòiëiê, içãiëiê æ¸íå º½ìàðëûº. Áiç ì½íäà á¸ðiìiçäå ìîéûíäàéòûí æ¸íå áàðëûº èãiëiêòåðäi» ì½ðàòû áîëûï òàáûëàòûí í¸ðñåãå òàÿï ºàëäûº; ìåí áàºûò æ¼íiíäå àéòûï îòûðìûí. Áàºûò, äåéìiç áiç, àìàíäûº æ¸íå æàºñû ¼ìið ñ¾ðó. Ƹíå äå ºàíäàé ìàºñàò òà ê¾ðäåëi, åêi æàºòû: êåéáið çàòòàðäà ¸ðåêåò æ¸íå ïàéäàëàíó ìàºñàò áîëûï òàáûëàäû, ê¼çäi» ìàºñàòû — ê¼ðó æ¸íå ïàéäàëàíó æàé èåìäåíóãå ºàðà¹àíäà ìà»ûçäûðàº. ´éòêåíi ìàºñàòòû» ì¸íiñi — ïàéäàëàíóäà ¹îé. Åãåðäå àäàì ê¼ðãiñi êåëìåé, ê¼çií æ½ìûï æ¾ðñå î¹àí ê¼ðåòií ê¼çäi» äå ºàæåòi áîëìàñ åäi. Åñòó æ¼íiíäå äå ñîíû àéòó¹à áîëàäû. Ñîíûìåí ïàéäàëàíó ìåí èå áîëó ì¾ìêiíäiãiíäå ïàéäàëàíó ¸ðºàøàíäà ìà»ûçäû: ïàéäàëàíó æ¸íå ¸ðåêåò — ìàºñàò, àë èå áîëó ïàéäàëàíó ¾øií ¹àíà ºàæåò. Åíäi áiç áàðëûº ¹ûëûìäàð¹à8 äåí ºîÿð áîëñàº, ìûíàíû áàéºàð åäiê: ¾éäi (êåçêåëãåí ¾éäi) ò½ð¹ûçàòûí ¹ûëûì æîº, ñîë ñèÿºòû æàºñû ¾éäi ò½ð¹ûçàòûí äà (áàñºà) ¹ûëûì æîº, òåê ñ¸óëåò ¼íåði äåï àòàëàòûí áið ¹àíà ¹ûëûì áàð. Á½¹àí ºîñà º½ðëûñûøûíû» æàºñûëû¹û, îíû» íå iñòåñå äå æàºñû iñòåéòií ºàáiëåòiíäå. Áàñºàëàðäû» äà æàéû îñûíäàé. 4. Á½äàí êåéií áiç ¼çiìiçäi» æàíûìûç àðºûëû ¼ìið ñ¾ðåòiíiìiçãå íàçàð àóäàðàéûº. Áiðຠæàí äåãåíäå îéûìûç¹à içãiëiê êåëåäi: áið í¸ðñå æ¼íiíäå áiç á½ë æàííû» iñi íåìåñå á½ë îíû» içãiëiãiíi» iñi äåéìiç. Êåç êåëãåí içãiëiê, á½ðûí àéòºàíûìûçäàé, æ¾çåãå àñºàí í¸ðñåñií æàºñû åòåäi. Æàííû» áàñºà äà àòºàðàð ºûçìåòi áàð, äåãåíìåí îë áiçäi» ¼ìið ñ¾ðóiìiçäi» êåïiëi, îëàé áîëñà æàííû» içãiëiãiíi» àðºàñûíäà áiç æàºñû ¼ìið ñ¾ðå àëàìûç. Àë æàºñû æ¸íå æàéëû ¼ìið äåï áiç áàºûòòû ¼ìiðäi àéòàìûç. Ѽéòiï áàºûòòû ¼ìið æ¸íå áàºûò æàºñû ¼ìið ñ¾ðóäå åêåí, æàºñû ¼ìið ñ¾ðó ¼ç êåçåãiíäå — içãi ¼ìið ñ¾ðó. Ìàºñàò òà, áàºûò òà æ¸íå áàñòû èãiëiê òå ìiíå — îñûíäà. Á½¹àí ºîñà áàºûò áåëãiëi áið ïàéäàëàíóìåí, ÿ¹íè ¸ðåêåòïåí áàéëàíûñòû; èå áîëó ìåí ïàéäàëàíó ì¾ìêiíáàñºà (àæûðàòó ò¸ñiëäåði): èãiëiê ìàºñàò áîëó äà æ¸íå ìàºñàò áîëìàóû äà ì¾ìêií; àéòàëûº, äåíñàóëûº — ìàºñàò, àë äåíñàóëûº ¾øií iñòåëåòií í¸ðñå — ìàºñàò åìåñ. Áàñòû èãiëiê — ºàøàíäà — ìàºñàò; äåíñàóëûº îíû åìäåéòií º½ðàëäàð¹à ºàðà¹àíäà æî¹àðû, æàëïû ñîë í¸ðñå, îë ¾øií êåðåê í¸ðñåëåðãå ºàðà¹àíäà — æî¹àðû. Æåòiëãåí í¸ðñå — ñîë, îë áàð äà áiç åøòå»åíi êåðåê åòïåéìiç, æåòiëìåãåí í¸ðñå — ñîë, îë áàðäà áiçãå áiðäå»å æåòiñïåé ò½ðàäû. Ìûñàëû, ¸äiëåòòi ¸äåò-¹½ðûï áàð äà áiç ê¼ï í¸ðñåëåðäi êåðåê åòåìiç, àë áàºûò ºîíñà, áiç åøòå»åíi äå êåðåê åòïåéìiç. Êåìåëiíå êåëãåí ìàºñàò áiçäi ºûçûºòûðàòûí å» áàñòû èãiëiãiìiç. Ѿéòiï æåòiëãåí ìàºñàò — èãiëiê æ¸íå áàðëûº áàñºà èãiëiêòåðäi» ìàºñàòû áîëûï òàáûëàäû. Á½äàí êåéií áàñòû èãiëiêòi ºàëàé çåðòòåóãå áîëàäû? Îíû áàñºà èãiëiêòåðãå òiðêåó àðºûëû ìà? Áiðຠá½ë àºûë¹à ñèìàéäû. Áàñòû èãiëiê — æåòiëãåí ì½ðàò, àë æåòiëãåí ì½ðàò ¼çiíåí ¼çi áàºûòòàí áàñºà ò¾ê åìåñ. Áiðຠáàºûò èãiëiêòi» ê¼ïòåãåí ò¾ðëåðiíåí º½ðàëàäû. Åãåðäå áàñòû èãiëiêòi ºàðàñòûðà îòûðûï, ñåí îíû (áàñºà èãiëiêòåðäi») ºàòàðûíà ºîññà», îíäà îë ¼çiíåí ¼çi æî¹àðû áîëûï øû¹àäû, ñåáåái îë — áàñòû èãiëiê ºîé. Äåíñàóëûººà ºàæåò ä¸ði-ä¸ðìåê æ¸íå ñîíûìåí áiðãå äåíñàóëûºòû ñàëûñòûðûï ºàðà, ºàéñûñû ìà»ûçäû: äåíñàóëûº — ìà»ûçäû, ñ¾éòiï îë á¸ðiíåí äå æî¹àðû áîëñà, îíäà îë — ¼çiíåí äå æî¹àðû! Ƽíi êåëìåéäi. Áàñòû èãëiêòi ¸ðèíå á½ëàé ºàðàñòûðó¹à áîëìàéäû. Ñîíäà ºàéòiï? ̾ìêií ¼ç àëäûíà ¼ìið ñ¾ðåòií í¸ðñå ðåòiíäå? Á½ë äà æ¼íñiç áîëûï øû¹à ìà? ´éòêåíi áàºûò êåéáið èãiëiêòåðäåí º½ðàëàäû, ñîíäûºòàí æåêåëåãåí èãiëiêòåðäåí º½ðàë¹àí í¸ðñåíi îëàðäàí àðòûº äåï åñåïòåó àºûë¹à ñèìàéäû: áàºûò îëàðäàí á¼ëåê ¼ìið ñ¾ðåòií í¸ðñå åìåñ, îëàðìåí, áiðãå í¸ðñå. ̾ìêií áàñòû èãiëiêòi ºàðàñòûð¹àíäà îíû áàñºà í¸ðñåìåí ñàëûñòûðó êåðåê øû¹àð? Ìûñàëû ¸ðò¾ðëi èãiëiêòåðäåí º½ðàëàòûí áàºûòòû áàºûòòû» º½ðàìûíà êiðìåéòií èãiëiêòiêïåí ñàëûñòûðó àðºûëû áiç áàñòû èãiëiêòi ä½ðûñ àíûºòàé àëàðìûç? Áiðຠáiçäi ºûçûºòûðûï îòûð¹àí áàñòû èãiëiê áiðòåêòi ºàðàïàéûì í¸ðñå åìåñ. Åñòiëiê — îíûìåí æåêå àëûï ñàëûñòûð¹àíäà¹û ¸ðáið èãiëiêòåí æî¹àðû èãiëiê. Áiðຠá½ë æîëìåí áàñòû èãiëiêòi» ì¸í-æàéûí áiëå àëàð ìà åêåíáiç. Áiç ì½íäà æåòiëãåí èãiëiêòi ñ¼ç åòiï îòûðìûç ¹îé, àë åñòiëiê — åãåð îíû» ¼çií àëûï ºàðàñà», ¸ëi êåìåëiíå æåòêåí

íå åêåíií àøûï àëó êåðåê áîëàäû. Æàëïû àë¹àíäà, içãiëiê å» æàºñû ê¾éäi áiëäiðåäi. °ðèíå,ì½íäàé æàëïûëàìà ñ¼çäåð æåòêiëiêñiç, içãiëiêòi òîëû¹ûðຠàíûºòàó¹à òóðà êåëåäi. 5. Å» àëäûìåí içãiëiêòi» ê¼çi — æàí òóðàëû àéòó êåðåê, æàííû» íå åêåíi æ¼íiíäå åìåñ (á½ë æ¼íiíäå ¸»ãiìå áàñºà) îíû» á¼ëøåêòåðãå ºàëàé á¼ëiíåòiíi òóðàëû. Áiçäi» îéûìûçøà, æàí åêi æ຺à á¼ëiíåäi — àºûë èåñiíå æ¸íå àºûëäàí àäà æ຺à. Àºûë¹à èå æà¹ûíà àºûëäûëûº, ê¼ðåãåíäiê, äàíàëûº, ¾éðåòó ºàáiëåòi, åñ æ¸íå ñîë ñèÿºòû ºàáiëåòòåð ò¸í; àºûëäàí àäà æà¹ûíà içãiëiêòåð äåï àòàëàòûíäàð: ºàíà¹àò, ¸äiëäiê, åðëiê æ¸íå áàñºà ½íàìäû ìiíåç-º½ëûº ò¾ðëåði æàòàäû. Øûíäû¹ûíäà, á½ëàð ¾øií áiçäi º½ïòàéäû, àë æàííû» àºûëäû æà¹ûíà æàòàòûí ºàñèåòòåð ¾øií åøêiìäi ºîñòàìàéäû: àäàìäû àºûëû, åñòiëiãi ò.ñ.ñ. ºàñèåòi ¾øií æàºñû ê¼ðìåéäi. Áiðຠæàííû» àºûëäàí àäà æà¹ûí äà åãåð îë æàííû» àºûëäû æà¹ûíà ñ¸éêåñ áîëñà æ¸íå î¹àí ºûçìåò åòñå ¹àíà º½ïòàéäû. Ìîðàëüäûº içãiëiêêå æåòiñïåó äå æ¸íå ûñûðàïøûëûº òà æàðàñïàéäû. Æåòiñïåóäi» äå, ûñûðàïøûëûºòû» äà çèÿíäû åêåíií ñåçiì àðºûëû ºàáûëäàíàòûí çàòòàð ê¼ðñåòåäi (àéºûí åìåñ í¸ðñå æ¼íiíäå ñ¼ç áîë¹àíäà àéºûí í¸ðñåíi êó¸ åòó êåðåê áîëàäû). Àéòºàíûìûçäû» ä½ðûñòû¹ûíà ìûñàë ðåòiíäå ãèìíàñòèêàëûº æàòòû¹óëàðäû àëó¹à áîëàäû: îëàð ê¼áåéiï êåòñå, ê¾øiìiç êåìèäi, àçàéñà äà ñîëàé. Ñóñûí ìåí òàìຠæ¼íiíäå ñîíû àéòó¹à áîëàäû: îëàð ê¼ï áîëñà äà, àç áîëñà äà ñàóëûººà çèÿí, àë îëàð øàìà¹à ñàé êåëñå ê¾ø òå, ñàóëûº òà ñàºòàëàäû. ²àíà¹àò, åðëiê æ¸íå áàñºà içãiëiêòåð æ¼íiíäå äå îñûíû àéòó¹à áîëàäû: àäàì åøòå»åäåí ºîðûºïàéòûí åðæ¾ðåê áîëñà, îë º½äàéëàðäàí äà ºîðûºïàéäû, — îë åð åìåñ, åñàëà»; àë åãåð îë á¸ðiíåí äå ºîðûºñà, îíäà îë — ºîðºàº. Åð àäàì äåï ñîíäûºòàí á¸ðiíåí ºîðºàòûí äà, åøòå»åäåí ºîðûºïàéòûí äà àäàìäû àéòà àëìàéìûç. Içãiëiêòi» á½çûëóû äà, àðòóû äà áið í¸ðñåãå áàéëàíûñòû: íå áîëñà ñîäàí ºîðºó äà æ¸íå åøòå»åäåí ºîðûºïàó äà æàºñû åìåñ. Åðëiê — ºàóiïòi» àëäûíäà åðëiê, ºîðºûíûø æ¼íäi áîëñà, åðëiê àðòàäû: åðëiêòi àðòòûðàòûí äà, º½ðòàòûí äà áið í¸ðñå: êåéáið ºàóiïòåðäi» ¸ñåðiìåí àäàì áàòûë äà, ºîðºàº òà áîëàäû. Áàñºà içãiëiêòåð æ¼íiíäå äå îñûíû àéòó¹à áîëàäû. 6. ̽íûìåí ºîñà içãiëiêêå ºàé¹û ìåí ë¸ççàò òà ¸ñåð åòåäi: ë¸ççàò ¾øií áiç æà¹ûìñûç ºûëûºòàð¹à áàðàìûç, ºàé¹û áiçäi æàºñû ºûëûºòàð¹à äà áàñòûðìàéäû. ²àé¹û øåêïåé, äiãiíäå ïàéäàëàíóäû, ÿ¹íè iñ-ºèìûëäû ì½ðàò ò½òàìûç. Içãiëiê æàíäà áîë¹àíìåí æàí ¾øií ¸ðåêåò òå, içãiëiêòi ºîëäàíóäà ìà»ûçäû, æàííû» ìàºñàòû îñû ¸ðåêåò ïåí ïàéäàëàíó. Áàºûò äåãåí içãiëiêêå ñàé ¼ìið ñ¾ðó. Ñîíûìåí, áàºûò — å» áàñòû içãiëiê áîë¹àñûí æ¸íå îë — ì½ðàò áîë¹àñûí, ì½ðàò ¸ðåêåò àðºûëû æ¾çåãå àñàòûí áîë¹àñûí, içãiëiêòi ¼ìið ñ¾ðå îòûðûï, áiç áàºûòòû æ¸íå áàñòû èãiëiêêå èå áîëà àëàìûç. Áàºûò — áàñòû èãiëiê æ¸íå ì½ðàò äåäiê. Îíäà îë ñ¸áèäi» åìåñ, æàñû æåòêåí åðåñåê àäàìíû» ñûáà¹àñû. Ƹíå ºûñºà ìåðçiìãå åìåñ, òîëûº ìåðçiìãå; òîëûº ìåðçiì — á½ë áið àäàìíû» ¼ìiði. Àäàìäû áàºûòòû äåï ¼ìiðiíi» ñî»ûíäà àéòàòûíû îðûíäû, ¼éòêåíi áàºûòòû áîëó ¾øií ò½òàñ ¼ìið êåðåê æ¸íå àäàì êåìåëiíå êåëói êåðåê. Áàºûòòû» iñ-ºèìûëäà åêåíií ìûíàäàí äà ê¼ðóãå áîëàäû: áiç ½éºûäà¹û àäàìäû áàºûòòû äåï åñåïòåóãå êåëiñïåéìiç, ì¾ìêií îë á¾êië ¼ìiðií ½éºûìåí ¼òêiçåð — ¸ðèíå îë ¼ìið ñ¾ðåäi, áiðຠiçãiëiêêå ñàé ¼ìið ñ¾ðìåéäi òiïòi içãiëiêêå ñàé ¼ìið ñ¾ðåì äåï ¸ðåêåòòåíáåéäi. Á½äàí êåéiíãi àéòàð ñ¼çäi» ¸ëãi àéòºàíûìûç¹à òiêåëåé ºàòûíàñû æîº, áiðຠî¹àí æàò äåï òå àéòó¹à áîëìàéäû. Æàííû» áið á¼ëøåãi àðºûëû áiç ºîðåêòåíåìiç æ¸íå îíû ºîðåêòåíäiðãiø äåï àòàéìûç. Æàííû» îíäàé á¼ëøåãi áàð äåï îéëàó ê¼»iëãå ºîíàäû. Òàñòàð, áiçäi» áiëåòiíiìiçäåé, ºîðåêòåíáåéäi, ¼éòêåíi ºîðåêòåíó ºàáiëåòi òåê òiði æàíäàð¹à ò¸í. Àë åãåð á½ë — òiði æàíäàðäû» ºàñèåòi áîëñà, îíäà îíû» ñåáåái òiði æàí (äóøà). ²îðåêòåíó ºàáiëåòiíi» ñåáåái ðåòiíäå æàííû» ïàéûìäàó, áîëìàñà, àøóëàíó, áîëìàñà º½ìàðëàíó á¼ëøåãi åìåñ, áàñºà á¼ëøåãi áîëóû ì¾ìêií, îíû ºîðåêòåíäiðóøi äåï àòàó îðûíäû ñèÿºòû. Ìûíàäàé ñ½ðຠòóóû ì¾ìêií. Æàííû» îñû á¼ëøåãiíå äå içãiëiê ò¸í áå? Åãåð î¹àí äà içãiëiê ò¸í áîëñà, îíäà æàí ñîë àðºûëû ¸ðåêåò æàñàó¹à òèiñ; ¼éòêåíi æåòiëãåí içãiëiêòi» æ¾çåãå àñóû — áàºûò. Æàííû» îñû á¼ëøåãiíå içãiëiê ò¸í áå ¸ëäå æîº ïà — á½ë á¼ëåê ì¸ñåëå. Åãåð î¹àí içãiëiê ò¸í áîëñà, îíäà îë æ¾çåãå àñïàéäû. Ûíòà áîëìà¹àí æåðäå ¸ðåêåò òå áîëìàéäû, àë á½ë á¼ëøåêòå, øàìàñû, ûíòà áîëìàñà êåðåê, îë îòºà ½ºñàéäû: îòºà íå ñàëñà» äà îë á¸ðií º½ðòàäû, àë åøòå»å ñàëìàñà», îò ¼ç òàìà¹ûí ¼çi òàáó¹à òûðûñàäû. Æàííû» á½ë á¼ëøåãi äå ¼çií ñîëàé òàíûòàäû: î¹àí òàìຠáåðñå» ºîðåêòåíåäi, áåðìåñå» ¼çi içäåï òàáó¹à òûðûñàäû. Òàìàºòàíáà¹àí í¸ðñåíi» ¸ðåêåòi äå áîëìàéäû. Åíäåøå, æàííû» á½ë á¼ëøåãi áàºûòºà æåòóãå ñåïòiãií òèãiçáåéäi. Içãiëiêòi» æ¾çåãå àñóû áàºûòºà æåòêiçåòií áîëñà, îíäà îíû»

ê¾éäi» æàìàí áîëóû — ñåçiìäåð, ºîç¹àëûñûíû» ê¼ïòiãiíå äå, àçäû¹ûíà äà áåéiìäiëiêòi áiëäiðåäi. Içãiëiê — á½ë ñåçiì ºîç¹àëûñòàðûíû» ºàº îðòàñû áîë¹àíäûºòàí, ñåçiìäåð ºîç¹àëûñû — á½ë áiðäå ¼êiíiø, áiðäå ðèçàøûëûº òó¹ûçàäû. Içãiëiê ñ¾éòiï ¼êiíiø ïåí äå æ¸íå ðèçàøûëûºïåí äå ¾éëåñåäi åêåí. Áàñºà äà ñåçiì º½áûëûñòàðû áàð, îëàð àç áîëñà äà, ê¼ï áîëñà äà á¸ðiáið î»äû áîëìàéäû. Ìûñàë ¾øií á½çûºòûºòû àëàéûº: á½çûë¹àí äåï ê¼ï ¸éåëäi àëäà¹àí àäàìäû åìåñ, ñîíäàé ñåçiìãå áåðiëãåí, ñîíäàé æîë¹à ò¾ñêåí àäàìäû àéòàìûç. Á½ë í¸ïñiãå áåðiëãåíäiê áîëàäû. 9. Á½äàí êåéií òå» îðòà¹à ºàðñû ò½ð¹àí í¸ðñå: ñåçiì ºîç¹àëûñûíû» ê¼ïòiãi ìåí àçäû¹û æ¼íiíäå ñ¼ç ºîç¹àó êåðåê. Áið æà¹äàéäà òå» îðòà¹à ê¼ïòiê, áàñºà æà¹äàéäà — àçäûº ºàðñû ò½ðàäû. Ìûñàëû, áàòûðëûºòû» ºàðñûëû¹û ê¼çñiç åðëiê åìåñ, ºîðºàºòûº, ÿ¹íè êåìøiëiê. Åêiíøi æà¹ûíàí, áåéáàñòàºòûº ïåí ðàºàòºà ºûçûºïàóäû» àðàñû áîëûï òàáûëàòûí ºàíà¹àòºà, òåãi, ñåçiìñiçäiê, ÿ¹íè, àçäûº åìåñ, áåéáàñòàºòûº, ÿ¹íè ê¼ïòiê ºàðñû ò½ðàäû. Êåéäå îðòà¹à î äà, á½ äà, ê¼ïòiê òå, àçäûº òà ºàéøû êåëåäi, ¼éòêåíi îðòà ê¼ïòiêêå ºàðà¹àíäà àç, àë àçäûººà ºàðà¹àíäà ê¼ï. Øàøïàëàð, ìûñàëû, ìûðçàëàðäû ñàðà», àë ñàðà»äàð ìûðçàëàðäû øàøïàëàð äåéäi. Ñîë ñèÿºòû åðåí åðæ¾ðåêòåð ìåí à¹àòòûººà ñàëûíàòûíäàð áàòûë àäàìäàðäû ºîðºàº, àë ºîðºàºòàð áàòûë àäàìäàðäû à¹àòòûëûººà ñàëûíàòûíäàð æ¸íå íຽðûñòàð äåéäi. Áiçäi» îðòà¹à áiðäå ê¼ïòiêòi, áiðäå æåòiñïåóøiëiêòi ºàðñû ºîþûìûçäû», øàìàñû, åêi ñåáåái áàð. Áið æà¹äàéäà çàòòû» îðòàäàí ºàøûº íåìåñå î¹àí æàºûí áîëóû åñêåðiëåäi. Ìûñàëû, ìûðçàëûºòàí øàøïàëûº ºàøûº ïà, ¸ëäå ñàðà»äûº ºàøûº ïà? °ðèíå, ñàðà»äûº îäàí ºàøû¹ûðàº; îðòàäàí ºàøûº ò½ð¹àí í¸ðñå, ñ¼ç æîº, î¹àí ºàðàìà-ºàðñû. Ѿéòiï, çàòòû» ¼çi á½ë àðàäà æåòiñïåóøiëiêòi» îðòà¹à ºàéøû åêåíií ê¼ðñåòiï ò½ð. Áàñºà æà¹äàéäà á½ë ì¸ñåëåãå áàñºàøà ºàðàéäû: ìûñàëû, òàáè¹àòºà íå ò¸í áîëñà, ñîë îðòà¹à ºàéøû áîëàäû. Áiçãå, àéòàëûº, ðåòòiëiêòåí ã¼ði áåéáàñòàºòûº (ðàñïóùåííîñòü) ò¸í. Áiç ¸äåòòå ¼çiìiçãå ò¸í ¾éðåíiøiêòi í¸ðñåãå ¸óåñïiç, àë áiçãå ò¸í í¸ðñå (îðòà¹à) ºàéøû êåëåäi; áiç ðåòòiëiêòåí ã¼ði áåéáàñòàºòûººà ê¼áiðåê ñàëûíàìûç; äåìåê (á½ë àðàäà) ê¼ïòiê îðòà¹à ê¼áiðåê ºàéøû êåëåäi, ¼éòêåíi áåéáàñòàºòûº ºàíà¹àòòàí àñûï ò¾ñóäåí. íåìåñå ë¸ççàòòû» ä¸ìií òàòïàé àäàì içãiëiêêå äå, êåñåëäiêêå èå áîëà àëìàéäû ñîíûìåí, ºàé¹û ìåí ë¸ççàòòû» içãiëiêêå ºàòûñû áàð. Àºèºàòòû òóðà ìà¹ûíàñûíäà ºàðàñòûð¹àíäà (á½ë îðûíäû, ¸ðèíå), ìîðàëüäûº içãiëiê äåãåí ñ¼çäi» ò¼ðêiíi ìûíàäà: ìiíåç äåãåí ñ¼ç, ¸äåò (îáû÷àé) äåãåí ñ¼çäåí øûººàí; ñîíäûºòàí ìîðàëüäû içãiëiê äåãåíäå ¸äåò (ïðèâû÷êà) äåãåí ñ¼ç îé¹à êåëåäi. Îñûäàí — ຠæàííû» àºûëäàí òûñ á¼ëiãiíi» áið äå áið içãiëiãi òàáè¹àò ñûéû åìåñòiãi ê¼ðiíåäi: òàáè¹è í¸ðñå ¸äåòòi» ûºïàëûìåí ¼çãåðå ºîéìàéäû. Àéòàëûº, òàñ, áîëìàñà æàëïû ñàëìàºòû í¸ðñå òàáè¹àòûíàí ò¼ìåí º½ëàéäû. Îëàðäû ºàíøà æî¹àðû ëàºòûðñຠòà îëàð á¸ðiáið æåðãå º½ëàéäû. Áàñºà æà¹äàéäà äà iñòi» æàéû îñûëàé. 7. Içãiëiê äåãåíãå àíûºòàìà áåðó ¾øií áiç æàíäà íå áàðûí áiëóiìiç êåðåê. Àë îíäà ñåçiìäåð ºîç¹àëûñû, áåéiìäiëiêòåð æ¸íå ê¾éëåð áàð. Içãiëiê ñîíäûºòàí îñû ¾øåóiíi» áiði áîëóû êåðåê. Ñåçiìäåð ºîç¹àëûñû á½ë — àøó, ¾ðåé, æåê ê¼ðó, æàðàòó, ºûç¹àíûø, àÿóøûëûº æ¸íå áàñºàëàð, á½ëàð ¸äåòòå ðåíiø íåìåñå ðèçàøûëûº òó¹ûçàäû. Áåéiìäiëiêòåð — á½ëàð áiçäi» ñåçiìäåðiìiçäi ºîçäûðàäû, ÿ¹íè á½ëàðäû» ñàëäàðûíàí áiç àøóëàíàìûç, ðåíæèìiç, àÿéìûç, ò.ñ.ñ. ʾéëåð (ñîñòîÿíèå) — á½ëàðäû» ¸ñåðiìåí áiç ñåçiì ºîç¹àëûñòàðûíà æàºñû íåìåñå æàìàí ºàðàéìûç. Ûçàºîðëûº ê¾éií àëàéûº: áiç ºàòòû àøóëàíñàº, îíäà áiç ûçàºîðëûºòû æàìàí æà¹ûíàí ê¼ðñåòåìiç. Àë åãåð àøóëàíàòûí æåðäå àøóëàíáàñà», á½ë æà¹äàéäà äà áiçäi» ûçàºîðëûº òóðàëû ïiêiðiìiç æàºñû áîëìàéäû. Á½ë àðàäà òå» îðòàíû ½ñòàó — áið æà¹ûíàí ê¾éiï — ïiñïåó, åêiíøi æà¹ûíàí — òûì ñàëºûíºàíäû äà áîëìàó; àøó — ûçà¹à áiç îñûëàé ºàðàñàº, áiçäi» ê¼»ië ê¾éiìiç î»äû áîëàäû. Áàñºà í¸ðñåëåð æ¼íiíäå äå îñûíû àéòó¹à áîëàäû. Øûíûíäà äà, àøó ¾ñòiíäå ¼çií ½ñòàé áiëó æ¸íå ñàëìàºòûëûº àøó ìåí ñàëºûíºàíäûëûºòû» îðòàñû;9 ìàºòàíøàºòûº ïåí ºóëûºòû» äà àðà-ºàòûíàñû îñûíäàé: ¼çi»äå æîºïåí áàð í¸ðñåäåé ìàºòàíó — ìàºòàíøàºòûº, ¼çi»äå áàðäû æîº í¸ðñåäåé êåìiòó — ºóëûº; åêåóiíi» îðòàñû — øûíøûëäûº. 8. Áàñºàëàðäû» äà æàéû îñûíäàé. Áiçäi» ê¼»ië ê¾éiìiçãå áàéëàíûñòû áiç ñåçiì ºîç¹àëûñûíà æàºñû íåìåñå æàìàí ºàðàéìûç; îëàð¹à æàºñû ºàðàó îëàðäû» ê¼áiíå äå, àçûíà äà íå캽ðàéëûëûºòû» áåëãiñi. ʼ»ië ê¾éiìiçäi» æàºñû áîëóû ºàðàìà-ºàðñû ñåçiìäåð ºîç¹àëûñûíû» òå» îðòàñûí òàáà áiëãåíiìiçäi ໹àðòàäû æ¸íå á½ë ¾øií áiçãå ðèçà áîëàäû; ê¼»ië

àéòàëûº, ¼ñiìäiêòåð ìåí æàíóàðëàð ¼çäåði òåêòåñ í¸ðñåëåðäi òó¹ûçàäû. Îëàð áið áàñòàóäàí ïàéäà áîëàäû: à¹àø, ìûñàëû, ½ðûºòàí ïàéäà áîëàäû. Áið áàñòàóäàí ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåëåð ¼çäåðií òåãiíå ñàé ê¼ðñåòåäi: áàñòàóëàð ºàíäàé áîëñà, îëàðäàí ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåëåð äå ñîíäàé. ̽íû áiç ãåîìåòðèÿäàí æàºñû áiëåìiç. ̽íäà äà áåëãiëi áið áàñòàóëàð áîë¹àíäûºòàí îëàðäàí ïàéäà áîëàòûí í¸ðñåëåð äå ñîë áàñòàóëàð ñèÿºòû; ìûñàëû, åãåð ¾øá½ðûøòû» ºîñûíäûñû åêi òiê á½ðûøºà òå» á½ðûøòàðû áîëñà, îíäà ò¼ðòá½ðûøòû» — ò¼ðò òiê á½ðûøºà òå» á½ðûøòàðû áîëàäû, æ¸íå ¾øá½ðûø ¼çãåðñå, îíûìåí áiðãå ò¼ðòá½ðûø òà ¼çãåðåäi, ¼éòêåíi îë (¾øá½ðûøºà) ñàé êåëåäi, êåðiñiíøå, åãåð äå ò¼ðòá½ðûøòû» á½ðûøòàðû ò¼ðò òiêá½ðûøºà òå» áîëìàñà, îíäà ¾øá½ðûøòà äà îíû» á½ðûøòàðû åêi òiêá½ðûøºà òå» áîëìàñ åäi. 11. Àäàì æ¼íiíäå äå îñûíû àéòó¹à áîëàäû. Àäàì äà áåëãiëi áið áàñòàóëàðäàí îë íå á½ë ì¸íäåðäi òó¹ûçà àëàòûí áîë¹àíäûºòàí, ñîë áàñòàóëàðäàí îë ¼çi æàñà¹àí ¸ðåêåòòåðäi òó¹ûçà àëàäû. Îëàð áàñºàøà ºàëàé ïàéäà áîëàð åäi? ²àíäàé äà æàíäû áîëìàñà æàíñûç í¸ðñåëåð æ¼íiíäå áiç ¸ðåêåò æàñàéäû äåï àéòà àëìàéìûç; á½ëàé äåï òåê àäàì æ¼íiíäå àéòà àëàìûç. Àäàìíû» ºîëûíàí iñ êåëåòií ê¾ø åêåíi — ò¾ñiíiêòi. Àë ºàðåêåòòåð ¼çãåðåäi, áiç åøºàøàíäà áið ºàðåêåòòi ºàéòàëàìàéìûç. ²àðåêåòòåðäi» ¼çiíi» ò¾ïêi ñåáåái áàð, îëàé áîëñà, ºàðåêåòòåð ¼çãåðãåí êåçäå îëàðäû» ò¾ïêi ñåáåïòåði äå ¼çãåðåäi. ̽íû æî¹àðûäà¹û ãåîìåòðèÿäàí êåëòiðãåí ìûñàëûìûç ä¸ëåëäåéäi. Æàºñû iñòi» äå, æàìàí iñòi» äå áàñû á½ë — íèåò, åðiê, ò.á.; äåìåê, á½ëàð äà ¼çãåðåäi. Áiç ¼ç iñòåðiìiçäi ¼ç åðêiìiçáåí ¼çãåðòåìiç, îëàé áîëñà iñòi» áàñòàóû, ÿ¹íè íèåò òå, åðiê òå ¼çäiãiíåí ¼çãåðåäi. Á½äàí æàºñû áîëó äà, æàìàí áîëó äà ¼çiìiçãå áàéëàíûñòû åêåíi ò¾ñiíiêòi. ̾ìêií áiðåó àéòàð: “åãåð äå ¸äië æ¸íå içãi áîëó ¼çiìå ¹àíà áàéëàíûñòû áîëñà, îíäà ºàëàñàì, ìåí á¸ðiíåí äå içãi áîëà àëàì”, — äåï. Áiðຠá½ë, ¸ðèíå, ì¾ìêií åìåñ. Íåãå? ´éòêåíi, òiïòi äåíåëåðãå ºàòûñòû í¸ðñåëåðäå äå á½¹àí ºîë æåòïåéäi: ¼ç äåíåñií ê¾òêåí àäàìíû» ºàé-ºàéñûñûíäà äà äåíå äåðåó ¸äåìi áîëà ºàëìàéäû. ʾòiììåí áiðãå äåíå òàáè¹àòûíàí ¸äåìi æ¸íå ìûºòû áîëóû êåðåê. ʾòiì äåíåíi æàºñàðòàäû, áiðàº å» æàºñû äåíå åòå àëìàéäû. Æàí æ¼íiíäå äå ñîëàé áîëàð äåï áîëæàì æàñàó¹à áîëàäû. Å» içãi àäàì áîëó¹à ½ìòûë¹àí àäàì òàáè¹àòû á½¹àí ñåïòiãií òèãiçáåñå, îíäàé áîëà àëìàéäû, áiðຠëàéûºòû àäàì áîëà àëàäû. Ѽéòiï, áiç içãiëiêòi» ì¸í-æàéûí ºàðàñòûðäûº. Îë, øàìàñû, ºàðàìà-ºàðñû º½ìàðëûºòàðäû» àðàñûíäà¹û áið îðòà. Ìiíåç-º½ëºû æà¹ûíàí áàñºàëàð¹à ½íà¹ûñû êåëãåí àäàìíû» iñ-ºèìûëûíäà òå» îðòàíû ½ñòàí¹ûñû êåëåòiíi òåãií åìåñ. Ñîíäûºòàí äà ëàéûºòû àäàì áîëó î»àé åìåñ, ¼éòêåíi ºàé iñòå äå àñûï êåòïåó ºèûí. Ìûñàëû, ¸ðêiì øå»áåðäi ñûçà àëàäû, àë îíû» ºàº îðòàñûí òàáó î»àé åìåñ. Îñû ñèÿºòû àøóëàíó íåìåñå êåðiñiíøå, àøóëàíàð æåðäå íå캽ðàéëûëûººà ñàëûíó î»àé, åêåóiíi» îðòàñûíàí øû¹ó — ºèûí. Æàëïû ñåçiì ºîç¹àëûñûíàí áàéºàéòûíûìûç îðòàäàí àñûï êåòó î»àé, àë ê¼ïøiëiê ºàëàéòûí îðòàíû ½ñòàíó ºèûí. Îñûäàí äà içãiëiê ñèðåê êåçäåñåäi. Içãiëiê æ¼íiíäå îñûëàé ñ¼ç áîë¹àñûí æåðäå åíäi î¹àí ºàëàé æåòóãå áîëàòûíûí îéëàñòûð¹àí æ¼í áîëàð åäi. Ñîêðàòòû» îéûíøà, æàºñû áîëó äà, æàìàí áîëó äà áiçäi» åðêiìiçäå åìåñ10. “Åø òå áið àäàì”, — äåéäi Ñîêðàò, ¸äiëåòòi íåìåñå ¸äiëåòñiç áîë¹ûñû êåëå ìå äåãåí ñ½ðàººà ¸äiëåòñiçäiêòi àòàìàéäû. Áàòûëäûº ïåí ºîðºàºòûº, æàëïû êåç êåëãåí içãiëiê æ¼íiíäå îñûíû àéòó¹à áîëàäû; åãåð àäàì æàìàíäûº æàñàñà, ì½íû îë ¼ç åðêiìåí æàñàìà¹àíû. Îëàé áîëñà, æàºñûëûºòû äà àäàì ¼ç åðêiìåí æàñàìàéòûí áîëûï øû¹àäû. Á½ë ïiêiðìåí êåëiñóãå áîëìàéäû. Øûíûíäà äà îíäà çà» øû¹àðóøû íåëiêòåí æàìàí ºûëûºòàð¹à òûéûì ñàëûï, æàºñû ºûëûºòàð¹à æîë àøó¹à òûðûñàäû? Íåãå îë æàìàí ºûëûºòàðäû æàñà¹àíû ¾øií, àë æàºñû ºûëûºòàðäû æàñàìà¹àíû ¾øií æàçà òà¹àéûíäàéäû? ²îëäàí êåëìåéòií í¸ðñåíi çà»äàñòûðó àºûë¹à ñûéìàñ åäi. Æîº, ñið¸, ëàéûºòû áîëó äà, æàìàí áîëó äà ¼çiìiçãå áàéëàíûñòû. Ìàºòàó íåìåñå äàòòàó ì¾ìêiíäiãi äå á½¹àí êó¸ áîëà àëàäû. Øûíûíäà äà içãiëiê ¾øií ìàºòàéäû, àë ¸äåïñiçäiê ¾øií àéûïòàéäû, áiðຠàìàëñûçäàí áîë¹àí ºûëûºòàð ¾øií ìàºòàìàéäû äà, ½ðûñïàéäû; äåìåê, ëàéûºòû iñòåð äå, ëàéûºñûç iñòåð äå áiçäi» ºîëûìûçäà. Áiçäi» ¼ç iñòåðiìiç ¾øií æàóàïòû åìåñ åêåíäiãiìiçäi ä¸ëåëäåó ¾øií ìûíàäàé ìûñàë êåëòiðåéiê: åãåð áiç àóðó íåìåñå àæàðñûç áîëñàº, íåãå á½ë ¾øií åøêiì áiçäi êií¸ëàìàéäû? Îëàé åìåñ; åãåðäå àóûð¹àíû íåìåñå ¼ç äåíåëåðiíi» íàøàð ê¾éäå áîë¹àíû ¾øií àäàìäàðäû» ¼çäåði êií¸ëi áîëñà, áiç îëàðäû àéûïòàéìûç. Áiç á½ë àðàäà äà åðiêòiëiêòi åñêåðåìiç. Ñîíûìåí, áiç ¼ç åðêiìiçáåí æàºñû äà, æàìàí äà áîëà àëàäû åêåíáiç. 10. Ò¼ìåíäåãi æ¸éò ïiêiðìiçäi» ä½ðûñòû¹ûí àøà ò¾ñåäi. Òàáè¹è í¸ðñåëåðäi» á¸ði ¼çi ñèÿºòû í¸ðñåíi òó¹ûçà àëàäû;

íåãå ½ìòûëñà, ñîíû ºàëàéäû; äåìåê, ½ñòàìñûçäàð æà¹ûìñûç ºûëûºòû ºàëàóûìåí iñòåéäi. Áiðຠ¼ç åðêiìåí åøêiì äå ç½ëûìäûº åêåíií áiëå ò½ðà ç½ëûìäûº æàñàìàéäû; ½ñòàìñûç àäàì, ºàëàñà, ç½ëûìäûºòû» íå åêåíií áiëå ò½ðà ç½ëûìäûº æàñàéäû. Åíäåøå, îë åðiêñiç ¸ðåêåò æàñàéäû, îíäà ºàëàó äåãåí åðiêñiç iñòåëåòií í¸ðñå áîë¹àíû ¹îé. ̽íäàé ò½æûðûììåí áiðຠ½ñòàìñûçäûº æ¸íå ½ñòàìäûëûº ½¹ûìûíû» ì¸íi æîéûëàäû. ´éòêåíi ½ñòàìñûç àäàì åðiêñiç ¸ðåêåò æàñàñà, îíäà îíû á½ë ¾øií àéûïòàó îðûíñûç; áiðຠîíû á¸ðiáið êií¸ëàéäû, äåìåê, îíû» ¸ðåêåòi åðiêòi, àë ºàëàó äà åðiêòi æ¾çåãå àñàäû. Êåéáið ä¸ëåëäåð áiðiíå áiði ºàéøû êåëiï îòûð¹àíäûºòàí åðiêòiëiê (äîáðîâîëüíîñòü) ½¹ûìûíû» áàñûí àøûï àëó êåðåê. 14. Å» àëäûìåí, ñ¼ç æîº, çîðëûº æ¸íå ì¸æá¾ð åòó æ¼íiíäå àéòó êåðåê. Çîðëûº æàíñûç í¸ðñåëåðäi äå ºàìòóû ì¾ìêií. Øûíûíäà, êåç êåëãåí æàíñûç çàòòû» ¼çiíå ò¸í îðíû áîëàäû: îò æî¹àðûäà, æåð ò¼ìåíäå. ̽íäà äà ¸ðèíå, çîðëûº îðûí àëóû ì¾ìêií, ñîë ñåáåïòåí òàñ æî¹àðû ºàðàé, àë îò ò¼ìåí ºàðàé ºîç¹àëóû ì¾ìêií. Æàíóàð¹à äà çîðëûº æàñàó¹à áîëàäû, àéòàëûº, òiêå øàóûï êåëå æàòºàí àòòû òîºòàòûï, áàñºà æ຺à á½ðûï æiáåðóãå áîëàäû. Áið í¸ðñåíi» òàáè¹àòûíà æ¸íå àäàìíû» ºàëàóûíà ºàðñû ñûðòºû ê¾øòi» ¸ñåðiìåí iñòåëãåí í¸ðñåíi áiç çîðëûºïåí iñòåëãåí äåï åñåïòåéìiç. Êåðiñiíøå, iøêi ñåáåïòåðãå ñàé iñòåëãåí í¸ðñå æ¼íiíäå áiç çîðëûº äåé àëìàéìûç. Áàñºàøà áîëñà ½ñòàìñûç àäàì ºàðñû áîëûï ¼çií î»áà¹àí äåãåíãå êåëiñïåéäi: ¼çiíi» æàìàíäûº æàñà¹àíûí îë º½ìàðëûºòû» ñàëäàðûíàí iñòåäiì äåói ì¾ìêií. 15. Ñîíûìåí çîðëûººà ìûíàäàé àíûºòàìà áåðóãå áîëàäû: çîðëûºïåí iñòåëãåí í¸ðñåíi» ñåáåái òûñ æàòûð; êåðiñiíøå, ¸ðåêåòòi» ñåáåái çàòòû» ¼çiíäå áîëñà, îíäà ì½íû çîðëûº äåï òàíó¹à áîëìàéäû. Åíäiãi êåçåêòå ì¸æá¾ð åòó æ¸íå øàðàñûçäûº æ¼íiíäå àéòó êåðåê. Êåç êåëãåí í¸ðñå æ¼íiíäå áiç øàðàñûçäûºòàí äåï àéòà àëìàéìûç. Åãåð áiç áiðäå»åíi í¸ïñi ¾øií ½éûìäàñòûðñàº, îíäà îíû øàðàñûç æàñàëäû äåóãå áîëìàéäû. ͸ïñiíi» ñàëäàðûíàí áiðåó ¼çiíi» äîñûíû» ¸éåëií àéíàëäûðñà, îíäà ì½íû øàðàñûçäûºòàí äåó åðñi áîëàð åäi. Ñåáåái ì¸æá¾ð åòó äå êåç êåëãåí í¸ðñåäåí åìåñ, òåê ñûðòºû ¸ñåðäåí ì¾ìêií áîëàäû; ìûñàëû, áiðåó êåéáið æà¹äàéëàð¹à áàéëàíûñòû ìà»ûçäû í¸ðñåíi º½òºàðûï ºàëó ¾øií çèÿí øåãåäi; àéòàëûº, ìåí àñû¹ûñ äàëà¹à áàðó¹à ì¸æá¾ð áîëäûì, ¸éòïåñå îíäà á¸ði 12. Içãi áîëó ¼çiìiçãå áàéëàíûñòû åêåíií áiëãåííåí êåéií, åíäi åðiêòi ¸ðåêåò äåãåííi» íå åêåíi æ¼íiíäå àéòó êåðåê. Á½ë — åðêiíäiëiê — æ¸íå îë içãiëiê ¾øií øåøóøi ð¼ë àòºàðàäû. Øûí ì¸íiñiíäå åðêiíäi äåï áiç ¼ç åðêiìiçáåí iñòåéòií í¸ðñåíi àéòàìûç. Á½ë æ¼íiíäå àíû¹ûðຠàéòºàí æ¼í. Íåíi» ûºïàëûìåí áiç îë íå á½ë ºàðåêåòòi æàñàñàº, ñîíû ûíòà äåéìiç. Ûíòàíû» ¾ø ò¾ði áîëàäû: º½ìàðëûº (ñòðàñòíîå æåëàíèå), ºàðºûí (ïîðûâ), ºàëàó (õîòåíèå). °óåëi º½ìàðëûºòàí òóàòûí ºàðåêåòòi ºàðàñòûðàéûº. Åðiêòi ìå îë? Åðiêòi í¸ðñåãå ½ºñàìàéäû. Íåãå æ¸íå íåëiêòåí? Ñåáåái åðiêñiç ºàðåêåòòi áiç ¼ç åðêiìiçáåí æàñàìàéìûç, àë åðiêñiç æàñàëàòûí ºàðåêåòòi» á¸ði ¼êiíäiðåäi. Àë º½ìàðëûºïåí æàñà¹àí ºàðåêåò àäàìäû ðàºàòºà á¼ëåéäi. Îëàé áîëñà, º½ìàðëûºòàí òó¹àí ºàðåêåò åðiêñiç áîëà àëìàéäû, åðiêòi áîëó¹à òèiñ. Á½¹àí ºàðñû äàó àéòàð ä¸ëåë áàð — îë “½ñòàìñûçäûº” (“íåâîçäåðæíîñòü”). Øûíûíäà äà ºàðåêåòòi» ç½ëûìäûº åêåíi áåëãiëi áîëñà, åøêiì äå ç½ëûìäûº æàñàìàñ åäi; ½ñòàìñûç àäàì ç½ëûìäûºòû ç½ëûìäûº åêåíií áiëå ò½ðà iñòåéäi æ¸íå ûíòàìåí iñòåéäi. Äåìåê, îë ì½íû ¼ç åðêiìåí åìåñ ì¸æá¾ðëiêòåí iñòåéäi. Á½¹àí äà ºàðñû ä¸ëåë êåëòiðóãå áîëàäû: ûíòàëû ºàðåêåò ì¸æá¾ðëiêòåí iñòåëìåéäi, ¼éòêåíi º½ìàðëûº ðèçà ºûëàäû, àë ðèçàøûëûº áàð æåðäå ê¾øòåó æîº. μñòàìñûç àäàìíû» ºàðåêåòi åðiêòi áîëàòûíûí òà¹û áið æîëìåí ä¸ëåëäåóãå áîëàäû: æ¼íñiçäåð (íåïðàâûå) ¼çäåðiíi» æ¼íñiç iñòåðií åðiêòi ò¾ðäå iñòåéäi, ½ñòàìñûçäàðäiêi äå ä½ðûñ åìåñ, äåìåê, ½ñòàìñûç äà åðiêòi ò¾ðäå ½ñòàìñûçäûººà áàðàäû. 13. Á½¹àí ºàðñû òà¹û åðiêñiçäiê æ¼íiíäå ä¸ëåë òàáó¹à áîëàäû. Øûíûíäà äà, ½ñòàìäû àäàì ¼ç åðêiìåí ½ñòàìäû: îíû» îñû åðiêòi ºàðåêåòòåði ¾øií îíû ìàºòàéäû. Áiðຠåãåðäå º½ìàðëûºïåí iñòåëãåí iñ åðêiíäiêïåí iñòåëãåí áîëñà, îíäà ºàëàóûíà ºàðñû iñòåëãåí í¸ðñå åðiêòi áîëìàéäû. μñòàìäû àäàì ºàëàóûíà ºàðñû ¸ðåêåò æàñàéäû, îëàé áîëñà ½ñòàìäû àäàìíû» ½ñòàìäûëû¹û åðiêñiç áîëàòûí ñèÿºòû. Áiðຠá½ë øûíäûººà ñàé êåëìåéäi. Äåìåê, º½ìàðëûºïåí iñòåëãåí iñ òå åðiêñiç iñòåëãåí áîëàäû. ²àðºûíìåí iñòåëãåí iñòåð æ¼íiíäå äå îñûíû àéòó¹à áîëàäû: º½ìàðëûº æ¼íiíäåãi êåëòiðãåí ä¸ëåëäåð á½ëàð¹à äà ºàòûñòû, ¼éòêåíi àøó-ûçà¹à ½ñòàìäû äà, ½ñòàìñûç äà ñàëûíàäû. Áiçãå ûíòàíû» òà¹û áið ò¾ðií, ÿ¹íè ºàëàóäû ºàðàñòûðó ºàëûï ò½ð. Åðiêòi ìå ºàëàó? Áiçãå àéòàð: ½ñòàìñûç àäàìäàð

Åãåð òàë¹àì àòàë¹àí æàí¹à ò¸í í¸ðñåëåðäi» ºàé-ºàéñûñûíà äà ñ¸éêåñ êåëìåñå, îíäà òàë¹àì êåéáiðåóëåðiíi» ½øòàñóûìåí áàéëàíûñòû áîë¹àíû. Æî¹àðûäà àéòºàíûìûçäàé, òàë¹àì ìàºñàòïåí åìåñ, ìàºñàòºà àïàðàòûí èãiëiêòåðìåí áàéëàíûñòû æ¸íå îë áiçäi» ºîëûìûç æåòåòií, àíàíû íå ìûíàíû òàëäàó êåðåê ïå äåï òàëàñó¹à ò½ðàòûí í¸ðñåëåðãå ºàòûñòû. Á½äàí ìûíàäàé ò½æûðûì¹à êåëóãå áîëàäû: ¸óåëi àäàì îéëàíûï — òîë¹àíàäû æ¸íå áið øåøiìãå êåëåäi, ñîñûí òà»äàóûíà ñàé ¸ðåêåò æàñàó¹à òûðûñàäû æ¸íå îë òàë¹àìûíà ñàé ¸ðåêåò æàñàéäû. Ѿéòiï, åãåð òàë¹àì îéëàíóìåí, øåøiì ºàáûëäàóìåí áàéëàíûñòû ûíòà áîëñà, îíäà åðiêòi ìåí òàë¹àì òå» åìåñ. Øûíûíäà äà, ê¼ï í¸ðñåëåðäi áiç îéëàíûï æàòïàé æ¸íå øåøiì ºàáûëäàìàé-ຠiñòåé áåðåìiç, ìûñàëû, îòûðàìûç, ò½ðàìûç, áàñºà í¸ðñåëåðäi äå îéëàíáàé iñòåéìiç, àë òàë¹àììåí iñòåëåòií í¸ðñå îéëàíóäû êåðåê åòåäi. Äåìåê, åðiêòi òàë¹àì¹à ñ¸éêåñ êåëìåéäi. Êåðiñiíøå, òàë¹àì ¸ðºàøàí äà åðiêòi: øåøiì ºàáûëäàï òàë¹àì æàñà¹àñûí áiç åðêií ¸ðåêåò æàñàéìûç. Êåéáið æà¹äàéëàðäà çà»ãåðëåðäi» ¼çäåði åðiêòiíi ¸äåéi iñòåãåí iñòåí àæûðàòàäû æ¸íå åðêií iñòåëãåí í¸ðñåãå, òàë¹àì¹à ñàé iñòåëãåí í¸ðñåäåí ã¼ði àç æàçà ºîëäàíàäû. Òàë¹àì ¸ðåêåò æàñàëàòûí æåðäå æ¸íå iñòi àòºàðó íåìåñå àòºàðìàó, ìûíà æîëìåí íå áàñºà æîëìåí àòºàðó, iñòi» ñåáåáií àíûºòàó ¼çiìiçäi» ºîëûìûçäà áîë¹àí æåðäå îðûí àëàäû. Ñåáåïòi áiðæàºòû ò¾ñiíóãå áîëìàéäû. Ãåîìåòðèÿäà íåëiêòåí ò¼ðòá½ðûøòû» á½ðûøòàðû ò¼ðò òiêá½ðûøºà òå» áîëàäû äåãåí ñ½ð຺à: ñåáåái ½øá½ðûøòû» äà á½ðûøòàðû åêi òiêá½ðûøºà òå» êåëåäi äåï æàóàï áåðåäi. ̽íäàé æà¹äàéäà áiç ñåáåïòi áåëãiëåíãåí áàñòàìàäàí içäåéìiç? Áiðຠòàë¹àì¹à ñàé iñòåëåòií iñòå iñòi» æàéû áàñºàøà (ì½íäà àëäûí-àëà áåëãiëåíãåí áàñòàìà æîº); ì½íäà ñåí íåãå ñîëàé iñòåäi»? — äåãåí ñ½ð຺à: áàñºàøà iñòåóãå áîëìàäû äåãåí íåìåñå á½ëàé iñòåó òèiìäi áîëäû — äåãåí æàóàï áåðiëåäi. ²àëûïòàñºàí æà¹äàéëàð¹à áàéëàíûñòû àäàì å» òèiìäi í¸ðñåíi òà»äàéäû. Ìiíå, ñîíäûºòàí äà ì½íäàé æà¹äàéëàðäà ºàëàé iñòåó êåðåê åêåíií òàëºûëàó¹à áîëàäû, àë ¹ûëûìäàðäà ì½íû» ºàæåòi æîº. Àðõèêë äåãåí åñiìäi ºàëàé æàçó êåðåê åêåíií åøêiì òàëäàï æàòïàéäû, ñåáåái Àðõèêë åñiìií ºàëàé æàçó êåðåê åêåíií ê¼ðñåòåòií ºàëûïòàñºàí åðåæå áàð. ̽íäàé æåðäå ºàòåëiê îéëàñòûðóäà åìåñ, æàçóäû» ¼çiíäå áîëóû ì¾ìêií. Îéëàñòûð¹àíäà ºàòåëiê áîëìà¹àñûí, ì½íäà øåøiì º½ðûï êåòåòií åäi. Ñîíûìåí, ì¸æá¾ð åòó îñûíäàé æà¹äàéëàðäà æàñàëàäû. 16. Åãåðäå åø òå áið ºàðºûíäà åðiêòiëiê áîëìàñà, îíäà îë, øàìàñû, àðàì íèåòòå áîë¹àíû. Åðiêñiçäiê (íåâîëüíîå) — á½ë øàðàñûçäàí, çîðëûºïåí æ¸íå, ¾øiíøiäåí àðàì íèåòñiç iñòåëåòií í¸ðñå. (´ìiðäå) êåçäåñåòií æ¸éòòåð á½¹àí ìûñàë áîëà àëàäû. Áiðåó áiðåóäi àáàéñûçäà ½ðñà, ¼ëòiðñå íåìåñå î¹àí òà¹û áiðäå»å æàñàñà, áiç ì½íû îë åðiêñiç iñòåãåí äåéìiç, (ñ¾éòiï) åðiêòiíi ¸äåéi iñòåëäi äåï åñåïòåéìiç. Ìûñàëû, áið ¸éåë áiðåóãå ñ¾éiñïåíøiëiê ñóûí iøêiçåäi æ¸íå ¸ëãi àäàì á½ë ñóñûííàí ºàéòûñ áîëàäû. °éåë àðåîïàãòû» àëäûíà æàóàïºà òàðòûëàäû, áiðຠì½íû àðàì íèåòïåí iñòåìåãåí äåï àºòàëàäû: ñ¾éãåíäiêòåí iøêiçäi, áiðàº, ºàòåëåñòi. Êiñi ¼ëiìií àìàëñûçäàí áîë¹àí äåï øåøåäi, ¼éòêåíi ¸éåë ñ¾éiñïåíøiëiê ñóñûíûí êiñiíi ¼ëòiðó ¾øií áåðãåí æîº. ̽íäà, ê¼ðiï ò½ðìûç, åðiêòiëiê ºàñàºàíàëûºïåí áiðäåé áîëûï ò½ð. 17. Åíäi åðêií òàë¹àì äåãåííi» íå åêåíií òàëäàó ºàëäû: ûíòà ìà á½ë ¸ëäå áàñºà ìà. Ûíòàëûº òiði æ¸íäiêòåðãå äå ò¸í, áiðຠîëàð åðêií òàë¹àì æàñàé àëìàéäû; ¼éòêåíi òàë¹àì îéëàóäû êåðåê åòåäi, àë îéëàó ºàáiëåòiíå òåê àäàì ¹àíà èå. Ñîë ñåáåïòi òàë¹àì ûíòà áîëà àëìàéäû. Îíäà ì¾ìêií, îë ºàëàó áîëàð? Á½ë äà åìåñ ïå? ´éòêåíi ºîë æåòïåñ í¸ðñåëåðäi äå ºàëàó¹à áîëàäû: áiç, ìûñàëû, 츻ãi ¼ìið ñ¾ðóäi ºàëàðìûç, áiðຠì½íû òà»äàó¹à áîëìàéäû. Òà¹û äà òàë¹àì ìàºñàòòû» ¼çiíå åìåñ, ìàºñàòºà æåòêiçåòií í¸ðñåãå áà¹ûòòàë¹àí: àéòàëûº, åøêiì äåíñàóëûºòû òà»äàìàéäû, áiðຠäåíñàóëûººà ïàéäàëû í¸ðñåíi òà»äàéäû: ñåðóåíäåó, æ¾ãiðó ºàëàó áîëñà, îë ìàºñàòòû» ¼çiíå áà¹ûòòàëàäû: áiç ñàó áîë¹ûìûç êåëåäi. Ìiíå á½äàí äà áiç ºàëàó ìåí òàë¹àìíû» ñ¸éêåñ êåëìåéòiíií ໹àðàìûç. Òàë¹àì, øàìàñû, îñû ñ¼çäi» òóðà ìà¹ûíàñûíà ñàé êåëåäi: áiç áàñºàíû» îðíûíà îñûíû òà»äàéìûç, ìûñàëû, æàìàííû» îðíûíà æàºñûíû: ñ¾éòiï òàë¹àì ò½ñûíäà áiç ¸ðºàøàí äà æàìàííàí æàºñûíû àðòûº ê¼ðñåê, îñû æà¹äàéäà òàë¹àì æ¼íiíäå ñ¼ç åòóãå áîëàäû. Åãåð, ñ¾éòiï, ûíòàíû» ºàé ò¾ðií äå òàë¹àì äåï åñåïòåóãå áîëìàñà, îíäà òàë¹àìíû» ê¼çi îéëàíóäà áîëàð? Á½ëàé äà åìåñ ïå? ´éòêåíi áiç ê¼ï í¸ðñå æ¼íiíäå îéëàíûï, áið ïiêiðãå êåëåìiç ¹îé, áiðຠîéëàí¹àíäà áiç òàë¹àì æàñàéìûç áà? Æîº — äåóãå áîëàäû. Áiç, àéòàëûº Èíäèÿäà íå áîëûï æàòºàíû æ¼íiíäå îéëàíàìûç, áiðຠåøòå»åíi òà»äàìàéìûç? Îëàé áîëñà, òàë¹àì — îéëàíóäà åìåñ11.

ñî¹àí æåòêiçåäi. Içãiëiêòåí æî¹àðû ò½ð¹àí åøòå»å æîº á¸ði äå ñîë ¾øií æàðàë¹àí; àë¹àøºû áàñòàó äà ìàºñàòºà æåòêiçåòií º½ðàëäàð äà içãiëiê ¾øií. Ìàºñàò ñîë àë¹àøºû áàñòàìàíû áiëäiðåäi æ¸íå ñîë ¾øií áàñºà çàòòàð äà ¼ìið ñ¾ðåäi. Ñîëàé áîëóû äà êåðåê. Áið ñ¼çáåí, å» æî¹àð¹û ñåáåï áîëûï òàáûëàòûí içãiëiêòå äå iñòi» æàéû (¹ûëûìäà¹ûäàé): îë äà ìàºñàòºà æåòêiçåòií çàòòàð¹à åìåñ, ñîë ìàºñàòòû» ¼çiíå ½ìòûëàäû. 19. Içãiëiêòi» ìàºñàòû — ¸ñåìäiê æ¸íå îë ¸ñåìäiêòi» º½ðàìäàñ á¼ëiêòåðiíåí ã¼ði îíû» ¼çiíå º½ìàð. Ѽç æîº, ñûëàðäû» äà içãiëiêêå ºàòûñû áàð. Êåñêiíäåìå ñàëàñûíäà æàºñû ñóðåòøi áîëó¹à áîëàäû, áiðຠîë å» ¾çäiêòåðãå åëiêòåìåñå, ½ºñàìàñà, îíû åøêiì ìàºòàé ºîéìàéäû. Ѿéòiï içãiëiêòi» áàñòû øàðòû — àëäûíà ½ëû ìàºñàòòàð ºîþ. Á½ë àðàäà áiçãå ºàðñû ïiêið àéòûëóû ì¾ìêií: á½ðûí áiç èå áîë¹àííàí ã¼ði ñî¹àí ½ìòûë¹àí ¸ðåêåò æàºñû äåãåíáiç, åíäi êåëiï içãiëiêòi» æàºñû æà¹û ðåòiíäå ¸ðåêåòòåí òóàòûí í¸ðñåäåí ã¼ði ¸ðåêåòòi êåðåê åòïåéòií í¸ðñåíi àòàï îòûðìûç. Ñîëàéû ñîëàé, áiðຠºàçið äå áiç ¸ðåêåòòi èå áîëóäàí àðòûº äåï åñåïòåéìiç12. Øûíûíäà äà ëàéûºòû àäàìäû îíû» iñiíå ºàðàï áà¹àëàéäû, ¸éòïåñå îíû» àëäûíà ºàíäàé ìàºñàò ºîé¹àíûí áiëå àëìàéìûç. Åãåð áiç àäàìíû» àðû ìåí ¸ñåìäiêêå º½ìàðëû¹ûí ñåçñåê, îíû iñiíå ºàðàìàé-ຠiçãi æàíäàðäû» ºàòàðûíà ºîñàð åäiê. Êåéáið ñåçiì èiðiìäåðií òiçáåêòåï ê¼ðñåòêåí ñî», áiç åíäi ºàíäàé ñåçiìäåð æ¼íiíäå ¸»ãiìå áîëûï îòûð¹àíûíà òîºòàëàéûº. 20. Åãåðäå åðëiê ¼çiíå äåãåí íûº ñåíiììåí æ¸íå ºîðºûíûøïåí ñàáàºòàñ áîëñà, îíäà îíû» ºàíäàé ºîðºûíûø ïåí æ¸íå ºàíäàé ñåíiìäiëiêïåí ¾íäåñ åêåíäiãií àíûºòàó êåðåê. Àéòàëûº, àäàì ä¾íèå-ì¾ëêiíåí àéûðûëûï ºàëàì-àó äåï ºîðºàäû. Á½ë îíû» ºîðºàºòû¹û ìà? Áîëìàñà, ì¾ëäåì á½ëàé åìåñ ïå? Áiðåó àóðóäàí ºîðºàäû, àë åêiíøiñi øàìàëûäàí ºîðºà ºîéìàéäû. Á½äàí àë¹àøºû àäàì — ºîðºàº òà, åêiíøiñi áàòûë äåãåí ïiêið òóìàéäû. Îëàé áîëñà, åðëiê äåãåí ì½íäàé ºîðºûíûø ïåí áàòûëäûºòà ò½ð¹àí æîº. ʾðêið ìåí íàéçà¹àéäàí, áîëìàñà òà¹û áàñºà ºîðºûíûøòû ¹àëàìàòòàðäàí ºîðûºïàéòûí æàíäàðäû åð åêåí äåï ìàºòàó îðûíñûç. ̽íäàé àäàì áàòûë åìåñ, àºûëñûç åñóàñ íåìå. Ñîíûìåí åðëiê àäàì¹à ëàéûº ºîðºûíûø ïåí áàòûëäûºòà áàéºàëàäû. ʼïøiëiê íåìåñå áàðøà æ½ðò ºîðºàòûí í¸ðñåëåðäi» àëäûíäà ¼çií ¼çi ½ñòàé àëàòûí àäàì åð äåï åñåïòåëåäi. ºàáûëäàóäû» äà ºàæåòi æîº. ²àëàé iñòåó êåðåêòiãi áåëãiëi áîëìà¹àí æåðäå ºàòåëiê îðûí àëóû ì¾ìêií. Åêi ò¾ðëi ºàòåëiêòåð îðûí àëóû ì¾ìêií iñ-ºèìûëäà æ¸íå ºàðåêåòòå ºàëûïòàñºàí åðåæåëåð æîº. Iñ-ºèìûëäàð ìåí ºàðåêåòòåðäåãi ºàòåëiêòåð içãiëiêêå ûíòàëû áîëóäà¹û ºàòåëiêòåðãå ½ºñàñ. Içãiëiê æàñà¹ûìûç êåëãåíäå, áiç òóà áiòêåí áåéiìäiëiêòi» ¸ñåðiìåí ºàòåëiêòåðãå ½ðûíàìûç: á½ë ºàòåëiêòåð êåìäiêòåí äå, ê¼ïòiêòåí äå áîëàäû. Àíà¹àí äà, ìûíà¹àí äà áiçäi ðàºàòòûëûº æ¸íå áåéíåòºîðëûº èòåðìåëåéäi. Ðàºàò ¾øií áiç ëàéûºñûç ºûëûºòàð¹à áàðàìûç, àë áåéíåòòåí ºàøûï æàºñûäàí àéðûëàìûç. 18. Á½¹àí ºîñà çåðäå ñåçiìãå ½ºñàìàéäû. Àéòàëûº, ê¼ðó ºàáiëåòi òåê ê¼ðó, åñòó ºàáiëåòi òåê åñòó ì¾ìêiíäiãií ¸ïåðåäi; á½ëàðäû» ê¼ìåãiìåí áàñºà åøòå»å äå iñòåé àëìàéìûç. Áiç åñòó ºàáiëåòi àðºûëû åñòó êåðåê ïå, ¸ëäå ê¼ðó êåðåê ïå äåãåí ì¸ñåëåíi òàëäàï æàòïàéìûç. Çåðäåíi» æàéû áàñºà: îë áið í¸ðñåìåí øåêòåëìåé, áàñºà í¸ðñåíi äå iñòåé àëàäû, ñîíäûºòàí îíû òàëäàó êåðåê áîëàäû. Èãiëiêòåðäi òà»äàó áàðûñûíäà îðûí àëàòûí ºàòåëiê òå ìàºñàòºà åìåñ (äåíñàóëûºòû», ìûñàëû, èãiëiê åêåíäiãiìåí åøêiì òàëàñïàéäû), ìàºñàòºà æåòêiçåòií í¸ðñåëåðãå ºàòûñòû. Ìûñàëû, ìûíàíû æåó íåìåñå æåìåó äåíñàóëûººà ïàéäàëû ìà æîº ïà äåñåê, á½ë æà¹äàéäà ºàòåëåñóäi» ñåáåái ðàºàòòûëûººà íåìåñå íàðàçûëûººà áàéëàíûñòû, åêiíøiñiíåí áiç ºàøàìûç, àë áiðiíøiñiíå ½ìòûëàìûç. ²àòåëiê íåäå æ¸íå ºàëàé ïàéäà áîëàòûíûí ò¾ñiíãåííåí êåéií içãiëiê íåãå áà¹ûòòàë¹àí äåãåí ñ½ðຠòóàäû: ìàºñàòºà ìà ¸ëäå ìàºñàòºà æåòêiçåòií í¸ðñåãå ìå? Æàºñûëûººà ìà (ïðåêðàñíîå), ¸ëäå æàºñûëûººà æåòêiçåòií í¸ðñåãå ìå? ±ûëûìäà¹û iñòi» æàéû ºàíäàé? ²½ðûëûñ ¹ûëûìûíû» iñi ìàºñàòòû æàºñû ºîþäà ìà íåìåñå ìàºñàòºà æåòêiçåòií í¸ðñåíi ê¼ðå áiëóäå ìå? Áiðຠåãåðäå ìàºñàò æàºñû ºîéûë¹àí áîëñà, — ìûñàëû, æàºñû ¾é ò½ð¹ûçó, — îíäà î¹àí ºàæåòòi í¸ðñåíi òàáàòûí æ¸íå ¾éäi ò½ð¹ûçàòûí º½ðûëûñøû. Áàñºà ¹ûëûìäàðäà äà iñòi» æàéû îñûëàé. Á½ë àéòºàíûìûçäû» içãiëiêêå äå ºàòûñû áàð. Îíû» äà ìiíäåòi — ìàºñàòºà æåòêiçåòií í¸ðñå åìåñ, ìàºñàòòû ä½ðûñ ºîÿ áiëó; áiðຠî¹àí æåòóäi» øàðòòàðûí æàñàéòûí æ¸íå î¹àí ºàæåòòi í¸ðñåëåðäi òàáàòûí içãi àäàì, áàñºà åøêiì äå åìåñ. Içãiëiêòi» iñi — ìàºñàòòû ºîÿ áiëó äåï îéëàó àºûë¹à ñèÿäû. Å» æî¹àð¹û áàñòàìà¹à èå çàò ¼çi ìàºñàòòû áåëãiëåéäi æ¸íå

íûñòû åðëiê ê¼ðñåòêåí àäàìäû åìåñ, åðëiêòi èãiëiê äåï òàíûï, áàñºà êiñiëåð áîëñûí, áîëìàñûí åðëiê ê¼ðñåòå àëàòûí àäàìäû àòàóûìûç êåðåê. °ðèíå, åðëiê ûñòûº ñåçiìñiç æ¸íå íèåòñiç áîëìàéäû: òåê á½ë íèåò àºûëäàí òóûï, æàºñûëûººà áà¹ûòòàëóû êåðåê. Êiì içãiëiê æîëûíäà ñàíàëû ò¾ðäå ºàóiï-ºàòåðãå áàñ òiãåòií áîëñà, ñîë íà¹ûç åð àäàì. ̸ñåëå àäàìíû» ºàóiïºàòåðäåí ºîðûºïàóûíäà åìåñ. Åøòå»åäåí ºîðûºïàéòûí àäàì åð åìåñ, îíäà áiç òàñòû íåìåñå áàñºà äà æàíñûç í¸ðñåëåðäi åð äåï òàíûð åäiê; æîº, åð àäàì äà, ñ¼ç æîº, ºîðºàäû. Áiðຠºîðºûíûøûí æå»å àëàäû. Òà¹û áið æàéòòû àéòà êåòåéiê. °»ãiìå ºàíäàé ìà áîëìàñûí ºîðºûíûø æ¸íå ºàóiï-ºàòåðëåð æ¼íiíäå áîëûï îòûð¹àí æîº, ¼ìiðãå ºàòûñòû ºàóiï-ºàòåðëåð æ¼íiíäå áîëûï îòûð. Òà¹û äà: åðëiê êåç êåëãåí óàºûòòà áîëà áåðìåéäi, òåê ºàóiï-ºàòåð ò¼íiï ºàë¹àí ñ¸òòå áîé ê¼ðñåòåäi. Åãåð àäàì îí æûëäàí êåéií êåçäåñåòií ºàóiï-ºàòåðäåí ºîðûºïàñà, á½ë îíû» åðëiãií áiëäiðìåéäi. ´éòêåíi êåéäå àäàìäàð ºàóiï-ºàòåð àëûñòà áîëñà åð áîëûï ê¼ðiíiï, ºàóiï-ºàòåð òàÿíûï êåëãåíäå ºîðûººàííàí æàí òàïñûðûï æàòàäû. Åðëiê æ¸íå åð àäàì æ¼íiíäåãi ì¸ñåëå îñûëàé òàìàìäàëàäû. 21. Åñòiëiê (áëàãîðàçóìèå) íåìåñå ºàíà¹àò áåéáàñòàºòûº ïåí ðàºàòºà íå캽ðàéëû ºàðàóøûëûºòû» òå» îðòàñû. Øûíûíäà äà, àºûëäûëûº æ¸íå æàëïû êåç êåëãåí içãiëiê — á½ë å» òèiìäi àõóàë (íàèëó÷øåå ñîñòîÿíèå), àë òèiìäi àõóàë — òèiìäiëiêêå æåòó, àë å» îçûº í¸ðñå — ìîëøûëûº ïåí òàïøûëûºòû» àðàñû; ¼éòêåíi ìîëøûëûº ¾øií äå, òàïøûëûº ¾øií äå êií¸ òà¹ó¹à áîëàäû; ñîíäûºòàí òèiìäi í¸ðñå òå» îðòà áîëñà, îíäà åñòiëiê áåéáàñòàºòûº ïåí ñåçiìñiçäiêòi» (áåñ÷óâñòâèå) îðòàñû áîëóû êåðåê. Ñîíûìåí, îë îëàðäû» òå» îðòàñû. Åñòiëiêòi» ðàºàòºà äà æ¸íå ¼êiíiøêå äå ºàòûñû áàð, áiðຠáàðëû¹ûíà áiðäåé åìåñ. Åãåð ¸ëäåêiì êåñêiíäåìåíi, ì¾ñiíäi òàìàøàëàé îòûðûï ðàõàòºà á¼ëåíñå, á½äàí îíû á½çûë¹àí äåï òàíó¹à áîëìàéäû. Åñòiï òû»äàóäàí æ¸íå èiñ ñåçóäåí ðàõàòºà êåíåëó æ¼íiíäå äå îñûíû àéòó¹à áîëàäû, àºûëäûëûº ò¾éñiíóäåí íåìåñå ä¸ì òàòóäàí àëûíàð ðàõàòºà ºàòûñòû. Á½ëàðäàí åø òå áið ðàõàò àëà àëìàéòûí àäàìäû åñòi äåï åñåïòåó ºèûí (îíäàé àäàìäà ñåçiì æîº). Åñòi àäàì ðàõàòòàíàäû, áiðຠî¹àí áàñºàíû» á¸ðiíå åëåìåé, øàìàäàí òûñ áåðiëìåéäi æ¸íå îë æàºñûëûºòû åñòåí øû¹àðìàéäû. Êiìäå êiì ºîðºûíûøòàí, áîëìàñà ñî¹àí ½ºñàñ áàñºà ñåáåïòåí ðàõàòòàí áàñ òàðòñà, îíäàé àäàìäû åñòi äåï àòàó¹à áîëìàéäû. °ðò¾ðëi ñåáåïòåðãå áàéëàíûñòû àäàìíû» áàòûëäû¹û áàéºàëàäû. Åíäi àäàìíû» ºàé ìà¹ûíàäà åð åêåíäiãiíå òîºòàëàéûº. Áið àäàì, ìûñàëû, ñî¹ûñòà áàñûíàí êåøêåí ò¸æiðèáåñiíå ñ¾éåíiï åðëiê ê¼ðñåòå àëàäû: àäàì ìûíà æåðäå, ìûíà êåçäå íåìåñå ìûíàäàé æà¹äàéäà ºîðºûíûøòû åøòå»å áîëìàéòûíûí áiëåäi. ̽íû áiëãåí æ¸íå á½¹àí áàéëàíûñòû æàóäàí ºîðûºïàéòûí àäàì åð åìåñ, ¼éòêåíi á½ëàé áîëìàñà îë ¼çií ¼çi ½ñòàé àëìàñ åäi. Ñîíäûºòàí ò¸æiðèáåñi àðºàñûíäà åðëiê æàñàéòûí àäàìäû åð äåï àòàó æ¼íñiç. Ñîêðàòòû» åðëiêòi áiëiììåí áàéëàíûñòûðóû ä½ðûñ åìåñ13. Äà¹äû¹à ñàé ò¸æiðèáå æèíà¹àíäà áiëiì ¹ûëûì¹à àéíàëàäû. Àë ò¸æiðèáå àðºàñûíäà åðëiê æàñàéòûíäàðäû åð äåï àòàìàéìûç äåäiê. Îëàé áîëñà åðëiê — ¹ûëûì åìåñ. Êåéáið àäàìäàð ¼çäåðiíi» ò¸æiðèáåñiçäiãiíåí åðëiê æàñàéäû, iñòi» íåìåí òûíàðûí ò¸æiðèáåñiíåí áiëìåéòií àäàì åøòå»åäåí ºîðûºïàéäû. Á½ëàðäû äà åð äåï àòàó¹à áîëìàéäû. Êåéáiðåóëåð, ìûñàëû ¹àøûº áîë¹àíäàð íåìåñå øàáûò æåòåãiíäåãiëåð ñåçiìäåð ¸ñåðiìåí åð áîëûï ê¼ðiíåäi, åð áîëó¹à òûðûñàäû. Áiðຠá½ëàðäû äà åðëåð ºàòàðûíà æàòºûçà àëìàéìûç. ´éòêåíi îëàðäû º½ìàðëû¹ûíàí àéûðñàº, îëàð áàòûë áîëóäàí ºàëàð åäi. Åð àäàì ¸ðºàøàíäà åð áîëûï ºàëóû òèiñ. Õàéóàíäàðäû» ìûñàëû, øîøºàëàðäû» ºàòòû ñû¹à ºàðñûëûº æàñàóûí åøêiì åðëiê äåï åñåïòåìåéäi. Ñîë ñèÿºòû ñåçiì æåòåãiíå åðiï åðëiê ê¼ðñåòêåí àäàìäû áàòûë äåï åñåïòåóãå áîëìàéäû. Åðëiêòi» òà¹û áið ò¾ði àçàìàòòûº åðëiê áîëûï òàáûëàäû: ê¼ïøiëiêòi» àëäûíäà ºîðºàº áîëûï ê¼ðiíóãå ½ÿëûï àäàìäàð åðëiê ê¼ðñåòåäi. ̽íû» áið ìûñàëû Ãîìåðäi» Ãåêòîðäû áûëàé ñ¼éëåòói: “Àë¹àøºû Ïîëèäàìàñ ìà¹àí êií¸ àðòàäû”14. Ñîíäûºòàí Ãåêòîð îíûìåí ê¾ðåñóãå áåë áàéëàéäû. Áiðຠì½íû äà åðëiê äåï åñåïòåó îðûíñûç. Àäàìäû åðëiêêå èòåðìåëåãåí ñåáåï æîéûëñà, îë àäàì åðëiê æàñàóäàí áàñ òàðòàäû; øûíûíäà äà, ½ÿë¹àííàí åðëiêêå áàð¹àí àäàì ½ÿëóäû» ðåòi êåëìåñå, áàòûëäû¹ûíàí àéûðûëàäû. Áîëàøàºòà¹û æàºñûëûºòàí ¾ìiòêåð àäàì äà åðëiêòi» ¾ëãiñií ê¼ðñåòói ì¾ìêií. Áiðຠîíû äà åðëåð ºàòàðûíà ºîñà àëìàéìûç. °ðò¾ðëi æà¹äàéëàð¹à áàéëàíûñòû åðëiê òàíûòºàí àäàìäàðäû åð äåï ìîéûíäàóäû» äà æ¼íi æîº. Ñîíûìåí, àòàë¹àí àäàìäàðäû» åøºàéñûñû äà åð äåï òàíó¹à ëàéûº åìåñ. Îíäà áiç åðëiê äåãåííi» íå åêåíií æ¸íå êiìäi åð äåï òàíó¹à áîëàòûíûí ºàðàñòûðóûìûç êåðåê. Øûí ì¸íiñiíäå åð, áàòûë äåï áiç æî¹àðûäà àòàë¹àí æà¹äàéëàð¹à áàéëà-

æàòïàéäû, îíû ¼ç æ¼íiìåí ïàéäàëàíà áiëó — åðëiê. Åñòiëiê áàñºà äà, içãiëiêòåð æ¼íiíäå îñûíû àéòó¹à áîëàäû. 25. Êå»ïåéiëäiëiêòi (áëàãîðîäñòâî) — ìåíìåíäiê ïåí ºàðàïàéûìäûëûºòû» (ïðèíèæåííîñòü) àðàñûíàí içäåó êåðåê. °»ãiìå àð ìåí àðñûçäûº æ¼íiíäå. Á½¹àí áà¹à áåðåòií òîáûð åìåñ, ëàéûºòû æàíäàð. Ñûëàð êiìíi» êiì åêåíií àéûðàäû, àë êå»ïåéië àäàì ¼çií ëàéûºòû äåï òàíû¹àí àäàìäàðäû» áà¹àëà¹àíûí ºàëàéäû. Êå»ïåéiëäiëiê àð-½ÿòòû á¸ðiíåí äå æî¹àðû ºîÿ áiëóäåí ê¼ðiíåäi15. Ìåíìåíäåð ºàòàðûíà ¼çäåðií àñà æî¹àðû áà¹àëàï, áàñºàëàðäû» ê¼»iëií ¼çäåðiíå àóäàð¹ûñû êåëåòií ½ñຠæ¸íå òàð àäàìäàð æàòàäû. Àë áiðåóëåð ¼çäåðiíi» áà¹àñûí êåìiòiï êiøiðåéòå áåðåäi. Îëàðäû» îðòàñûíäà¹û àäàì ¼çií øàìàäàí òûñ êåìiòïåóãå æ¸íå øàìàäàí òûñ áèiêòåòïåóãå äå òûðûñàäû. Îë ¼ç îðíûí áiëåäi. 26. Êå»äiê (øèðîòà) — øàøïàøûëäûº ïåí ½ñàºøûëäûºòû» àðàñû. Êå»äiêòi» î»äû æà¹û — ðåòi êåëãåíäå òàðûëìàó. Êåðåê åìåñ æåðäå áàðûí àÿìàéòûí àäàì — øàøïà; (øàøïà àäàì ºîëàéñûç êåçäå äå ¼çiíi» áàéëû¹ûí ê¼ðñåòïåê áîëàäû). μñàºøûë àäàì ì¾ëäåì îëàé iñòåìåéäi: îíû» iñi åñåï-ºèñàïºà òîëû, àðòûº øû¹ûí øû¹àðóäàí ºàøàäû. Êå»äiêòi» ¼çi àòûíàí ê¼ðiíiï ò½ð¹àíäàé, — åøí¸ðñåãå òàðûëìàóäà. Êå»äiêòi» ò¾ði ê¼ï. Ìûñàëû, áiðåó æ¼íiíäå àéòûï æàòàäû: “îë åðåêøå êå»äiê òàíûòòû” — äåï. Áàñºà æà¹äàéëàðäà òóðà ìà¹ûíàñûíäà áîëìàñà äà àäàìíû» ìûðçàëû¹ûíà ºàðàï êå»äiê ½¹ûìûí ºîëäàíàäû. 27. Íàðàçûëûº (íåãîäîâàíèå) — ºûç¹àíûø ïåí òàáàëàóøûëûºòû» àðàñû. Îë ñåçiì äå, á½ë ñåçiì äå îðûíñûç, àë íàðàçû àäàìäû ºîñòàó¹à áîëàäû. Èãiëiêêå ëàéûºñûç àäàìíû» èå áîëóû íàðàçûëûº òó¹ûçàäû; íàðàçû àäàì îñû¹àí ðèçà áîëìàéäû. Îíû ºèíàéòûí òà¹û áið í¸ðñå — àäàìíû» æàçûºñûç æàïà øåãói. ²ûç¹àíøຠàäàì ¼çií áàñºàøà ½ñòàéäû. Îë áiðåóäi» æ¼íäi íå æ¼íñiç æàºñû ò½ðìûñ êåøêåíiíå iøòàðëûºïåí ºàðàéäû. Òàáàëàó¹à ¸óåñ àäàì áiðåóäi» æ¼íäi — æ¼íñiç ºûðñûººà òàï áîë¹àíûíà ºóàíàäû. Íàðàçû àäàì á½¹àí ½ºñàìàéäû, îë ºûç¹àíøàºòûº ïåí ê¼ðå àëìàóøûëûº àðàñûíàí îðûí àëàäû. 28. ´ç àáûðîéûí ñåçiíó — áiðáåòêåéëiê ïåí æàðàìñàºòûºòû» àðàñûíäà¹û ñåçiì. Îë àäàìäàðäû» ºàðûì-ºàòûíàñûíäà ê¼ðiíåäi. Áiðáåòêåé àäàì êiììåí áîëñà äà ºàòûíàñ æàñàï òiëäåñå àëìàéäû. Îíû» æàéû àòûíàí ê¼ðiíiï ò½ð: Àäàìíàí áàñºà ìຽëûºòû áiç åñòi äåï åñåïòåìåéìiç, ¼éòêåíi îíäà æàºñû ìåí æàìàíäû àéûðàòûí åñ æîº. ²àíäàé äà áîëìàñûí içãiëiêòi» áåòêå ½ñòà¹àí ìàºñàòû — èãiëiê. Ñîíûìåí, åñòiëiê ä¸ì òàòóäàí æ¸íå èiñ ñåçóäåí ïàéäà áîëàòûí ðàõàòºà ºàòûñòû åêåí. 22. Êåëåñi áið ñ¼ç áîëàòûí í¸ðñå — áàéñàëäûëûº (óðàâíîâåøåííîñòü), îíû» ì¸íi æ¸íå ºàëàé ê¼ðiíåòiíi. Áàéñàëäûëûº — êå»øiëäiê ïåí ñàáûðëûºòû» àðàñû; içãiëiê àòàóëûíû» ¼çi òå» îðòàíû òàáà áiëóãå áàéëàíûñòû. Òå» îðòà äåãåíäi áàñºàøà äà áiëäiðóãå áîëàäû: å» ä½ðûñû — òå» îðòà, àë içãiëiê — å» òèiìäi æà¹äàé áîëñà, îíäà içãiëiê òå òå» îðòàíû áiëäiðåäi. ̽íû ò¾ñiíó ¾øií îðòàíû» ¸ðáið æà¹ûí ºàðàñòûðñຠáîë¹àíû. Øûíûíäà äà, àøóëàíøຠäåï ¸ðí¸ðñåãå áîëà ê¾éiï ïiñåòií, ¼çií ¼çi ½ñòàé àëìàéòûí àäàìäû àéòàìûç. °ðèíå, îíäàé àäàì àéûïòàó¹à ò½ðàðëûº, ñåáåái êåç êåëãåí í¸ðñåãå æ¸íå êåç êåëãåí àäàì¹à ðåíæóãå áîëìàéäû. Áiðàº, áàñºà æàºòàí åø í¸ðñåãå ì¸í áåðìåé æ¾ðå áåðó äå ä½ðûñ åìåñ, ì½íäàé àäàìäû ñåçiìñiç äåï êií¸ëàó¹à áîëàäû. Ñîíûìåí, àøóëàíøຠàäàì äà, òûì ½ñòàìäû àäàì äà áiçãå æàºïàéòûí áîëñà, îíäà áàéñàëäû äåï åêåóiíi» àðàñûíäà¹û àäàìäû ìàºòàó¹à áîëàäû…. Áàéñàëäûëûº ¸ð í¸ðñåíi» áàéûáûí áàéºàï, ñàáûð ñàºòàé áiëåòií æàí¹à ò¸í ºàñèåò. 23. Æîìàðòòûº — ûñûðàïøûëäûº ïåí ñàðà»äûºòû» àðàñûí ໹àðòàäû. Á½ë ñåçiìäåð èiðiìi àºøà ìåí áàéëûººà ºàòûñòû. Ûñûðàïøûë äåï ºîëûíäà¹ûñûí ºàëàé áîëñà ñîëàé î»äû — ñîëäû øàøà áåðåòií àäàìäû, àë ñàðà» äåï, êåðiñiíøå, ºàæåò áîëñà äà, ºàíøà áîëñà äà, ºàøàí áîëñà äà øû¹ûíäàí¹ûñû êåëìåéòií àäàìäû àéòàäû. Åêåóiíå äå êií¸ àðòó¹à áîëàäû: áiðåóiíå — øåêòåí àñºàíû ¾øií, åêiíøiñiíå — æåòïåé æàòºàíû ¾øií. Æîìàðò àäàì á½ë åêi øåêòi» àðàñûíàí òàáûëàäû. Êiì îë? Îë áàéëû¹ûí ºàéäà áîëñà äà, ºàíøà áîëñà äà æ¸íå ºàøàí áîëñà äà æ¼íiìåí ïàéäàëàíà àëàäû. 24. Ñàðà»äûºòû» äà, áûëàéøà àéòºàíäà áiðíåøå ò¾ði áàð: áiç áiðåóëåðäi — ºûòûìûð, áàñºàëàðäû — ½ñàºøûë, ïàéäàê¾íåì, óຠäåï àéûïòàï æàòàìûç. Á½ëàðäû» á¸ði äå ñàðà»äàð ºàòàðûíà æàòàäû. Øûíûíäà äà, ç½ëûìäûº — æàíæàºòû, àë içãiëiê — áið æàºòû: àéòàëûº, ñàóëûº — ºàðàïàéûì, àë àóðóäû» ò¾ði ê¼ï. Ñàðà»äàðäû» ºàé ò¾ðií äå àºøàíû æ½ìñàóûíà ºàðàï ñèïàòòàó¹à áîëàäû. Àºøàíû æèíàï, ê¼áåéòóãå òûðûñó æîìàðòòûºòû» áåëãiñi ìå? Æîº ïà, ¸ëäå? Á½ë áàñºà içãiëiêòåðãå ò¸í ºàñèåò åìåñ. ²àðóäû æàñàó åðëiêêå

½ºñàìàéäû: áàðûí áàð, æî¹ûí æîº äåéäi, áiëìåñå áiëìåéòiíií æàñûðìàéäû. Ѽç áîë¹àí ºàñèåòòåðäi» içãiëiêêå æàòàð — æàòïàñû æ¼íiíäå ì¸ñåëå áàñºà16. Àíû¹û — îëàð ºàðàìà-ºàéøû æàºòàðäû» ºàº îðòàñû æ¸íå îñûíû áiëåòií àäàìäàðäû ìàºòàó¹à ò½ðàäû. 33. Åíäi ¸äiëäiêòi» ì¸í-æàéû æ¼íiíäå áiðåð ñ¼ç. Àëäûìåí ¸äiëäiêòi» íå åêåíi òóðàëû. °äiëäiêòi» åêi ò¾ði áàð. Áiðåói — ç໹à ñ¸éêåñ êåëó: ç໹à ñ¸éêåñ êåëåòií í¸ðñåíi ¸äiëåòòi äåéäi. Çà» àäàìäû áàòûë æ¸íå åñòi áîëó¹à æ¸íå içãiëiêòåðãå ñàé ¸ðåêåò æàñàó¹à øàºûðàäû. Ñîíäûºòàí äà æ½ðòøûëûº ¸äiëäiêòi içãiëiêòi» æåòiëãåí ò¾ði äåï àòàéäû. Åãåð ¸äiëäiê çà» òàëàáû áîëñà, àë çà» içãiëiêòåðãå íåãiçäåëñå, îíäà ç໹à ñ¸éêåñ ¸ðåêåò æàñàéòûí ¸äië àäàì — àáûðîéëû àäàì: ñîíäûºòàí ¸äië æ¸íå ¸äiëäiê — içãiëiêòi» æî¹àðû ò¾ði17. °äiëäiêòi» áið ò¾ði îñû¹àí ñàÿäû. Àë áiçäi» àíûºòàï îòûð¹àí ¸äiëäiãiìiç áàñºà. Àäàìíû» ¼çiíå ¼çi àäàë áîëóû æ¼íiíäå: åñòi, åð, ½ñòàìäû àäàì ñîíäàé áîëûï êåëåäi. Ç໹à ñ¸éêåñ êåëåòií ¸äiëäiêòåí áàñºà ¸äiëäiê — á½ë áàñºà àäàì¹à ¸äiëäiêïåí ºàðàó18. Áàñºà¹à áàéëàíûñòû ¸äië áîëó — òå»äiêòi» áåëãiñi. Øûíûíäà äà, ¸äiëåòñiçäiê — òå»ñiçäiê: åãåð àäàìäàð ¼ç ºàìûí ¹àíà îéëàï, ¼çiìå ¹àíà áîëñûí äåãåí íèåòòå áîëñà — á½ë òå»ñiçäiêêå àëûï êåëåäi, ñ¼ç æîº, á½ë æà¹äàéäà ¸äiëåòñiçäiê îðûí àëàäû. Ñîíûìåí, åãåð ¸äiëåòñiçäiê òå»ñiçäiêòi ໹àðòñà, îíäà ¸äiëäiê ïåí ¸äiëåòòiëiê ìiíäåòòåðäi» òå»äiãií áiëäiðåäi. Ñîíäûºòàí ¸äiëäiê — æåòiñïåóøiëiê ïåí àðòûºøûëûºòû», àç áåí ê¼ïòi» àðàñû: ¸äiëåòñiç ¼çiíi» ¸äiëåòñiçäiãi àðºàñûíäà ê¼ïêå èå áîëàäû, àë ¸äiëåòñiçäiêêå äóøàð áîë¹àí àäàì, êåðiñiíøå, àçäû ºàíà¹àò ò½òàäû. Îëàðäû» îðòàñû — ¸äiëäiê, àë òå» îðòà áîë¹àñûí îë — òå»äiêòi áiëäiðåäi. Îëàé áîëñà, ê¼ï ïåí àçäû» àðàñûíäà¹û òå»äiê — ¸äiëåòòi, àë ¸äië àäàì òå»äiêêå ½ìòûëàòûí àäàì. Áàñºà àäàì¹à òå» áîëó ¸äiëåòòi æ¸íå îíäàé ¸äiëåòòi ¸äië äåï åñåïòåó ä½ðûñ… °äiëäiê æ¸íå ¸äiëåòòiëiê áiðåóãå æ¸íå áið í¸ðñåãå áàéëàíûñòû áîëàäû. Åãåð ¸äiëäiê òå»äiêòi» ê¼ðiíiñi áîëñà, òåïå-òå»äiê òå ¸äiëäiê äåï ñàíàëóû òèiñ. Òåïå-òå»äiê ò¼ðò ì¾øåíi» iøiíäåãi å» àçû: À ìåí Â-íû» ºàòûíàñû ºàíäàé áîëñà, à ìåí Ä-íi» ºàòûíàñû äà ñîíäàé. Êiìíi» ì¾ëêi ê¼ï áîëñà, îíû» ¾ëêåí ¾ëåñ ºîñóû, àë ì¾ëêi àçäû» àç ¾ëåñ ºîñóû îðûíäû, ñîë ñèÿºòû ê¼ï å»áåê åòêåí àäàì ê¼ï, àë àç å»áåê åòêåí àç àëóû áiðáåòêåé (ñâîåíðàâíûé) àäàì — ¼çiíå ¼çi ½íàéòûí, ¼çiíå ¼çi ðèçà àäàì. Àë æàðàìñຠàäàì á¸ðiìåí äå, ¸ðêåçäå äå ºàðûì-ºàòûíàñ æàñàó¹à ¸çið. Áiðáåòêåéëiê òå, æàðàìñàºòûº òà æàºñû åìåñ. ´çií ¼çi áà¹àëàé áiëåòií àäàìäû º½ïòàó¹à áîëàäû; îë êåç êåëãåí àäàììåí ºàëàé áîëñà ñîëàé ºàðûìºàòûíàñ æàñàìàéäû, ëàéûºòûëàð¹à ¹àíà ê¼»ië á¼ëåäi æ¸íå ëàéûºòû àäàìäàðäàí áîéûí àóëຠñàëìàéäû. 29. Êiøiïåéiëäiëiê — ½ÿòñûçäûº ïåí ½ÿëøàºòûºòû» àðàñû. Îë àäàìíû» iñi ìåí ñ¼çiíåí áàéºàëàäû. μÿòñûç àäàì êåç êåëãåí æà¹äàéäà ºàëàé áîëñà ñîëàé ñ¼éëåï, ºàëàé áîëñà ñîëàé ¸ðåêåò æàñàéäû. (Îë åøí¸ðñåäåí ºûñûëìàéäû). μÿëøຠàäàì, êåðiñiíøå, êiìíi» àëäûíäà áîëñà äà íå áîëñà ñîíû àéòûï, íå áîëñà ñîë ¸ðåêåò æàñàóäàí ñàºòàíàäû (á¸ðiíåí äå ºûñûëàòûí àäàì, ¸äåòòå, iñêå æîº àäàì).Êiøiïåéiëäiëiê æ¸íå êiøiïåéië àäàì á½ë åêåóiíi» àðàñûí ໹àðòàäû; êiøiïåéië ½ÿòñûç àäàìäàé íå áîëñà ñîíû àéòïàéäû, ñîíûìåí á¸ðií ½ÿëøຠàäàìäàé íå áîëñà ñîäàí ºàóiïòåíå áåðìåéäi, àéòàòûí æåðäå àéòûï, iñòåéòií æåðäå îéëàíáàé iñòåé àëàäû. 30. °çië-îñïàºòû ò¾ñiíå áiëó (÷óâñòâî þìîðà) — ñàéºûìàçàºòûº ïåí ò½ðïàéûëûºòû» àðàñû. Îíû» ê¸ñiái — ìàçຠºûëó. Ñàéºûìàçຠêiì áîëñà ñîíû êåëåêå ºûëó¹à ¸çið, àë ò½ðïàéû àäàì ¼çiíi» äå, áàñºàíû» äà ¾ñòiíåí ê¾ëóãå ºàðñû. °çië-îñïàºòû ò¾ñiíå áiëåòií àäàì êåç êåëãåííi» ¾ñòiíåí íå áîëñà ñîíû ñûëòàó åòiï, ê¾ëå áåðìåéäi, ñîíûìåí áiðãå òà¹ûëûººà äà ñàëûíáàéäû. °çië-îñïàºòû ò¾ñiíåòií àäàì ðåòi êåëñå îðûíäû ¸çiëäåé áiëåäi æ¸íå áàñºàíû» ¸çiëií äå ê¼òåðåäi. 31. Äîñ ê¼»ië (äðóæåëþáèå) — æà¹ûìïàçäûº ïåí ä½øïàíäûºòû» àðàñû. Îë àäàìíû» iñi ìåí ñ¼çiíäå ê¼ðiíåäi. Æà¹ûìïàç áîëó¹à òèiñòi æ¸íå áàð í¸ðñåíi ìîë åòiï ê¼ðñåòóãå òûðûññà, ê¼ðå àëìàéòûí ä½øïàí áàðäû æîº åòiï ê¼ðñåòóãå ½ìòûëàäû. Á½ëàðäû» åêåóií äå º½ïòàó¹à áîëìàéäû. Äîñ ê¼»iëäi àäàì îëàðäû» àðàñûíäà¹û ºàëûïòà; îë áàð í¸ðñåíi àñûðûï ê¼ðñåòïåéäi æ¸íå æ¼íñiç ìàºòàó¹à äà áàðìàéäû, ñîíûìåí áiðãå áàñºàíû êåìiòïåóãå äå òûðûñàäû, îéûíäà¹ûäàí áàñºàíû àéòïàéäû. 32. Øûíøûëäûº (ïðàâäèâîñòü) — åêiæ¾çäiëiê ïåí ìàºòàíøàºòûºòû» àðàñû, îë àäàìíû» ñ¼çiíåí ê¼ðiíåäi. Ìàºòàíøàºòûº áàðûí ê¼ï åòiï, áiëìåãåíií áiëåòiíäåé ºûëûï ê¼ðñåòóãå òûðûñàäû; åêiæ¾çäi áîëñà, êåðiñiíøå, áàðûí êåì åòiï, áiëãåíií æàñûðó¹à òûðûñàäû. Øûíøûë àäàì á½ëàð¹à

ëiêïåí ñàëûñòûðó¹à áîëàäû. Áiç ñ¼ç åòiï îòûð¹àí ¸äiëåòòiëiê òå»äiêêå íåãiçäåëãåí àçàìàòòûº ¸äiëåòòiëiê (àçàìàòòàðäû» ì¾ääåñi áið æ¸íå îëàð òå»äiêêå ½ìòûëàäû, îëàðäû» àéûðìàøûëû¹û ç໹à áàéëàíûñòû); ¸êå ìåí áàëàíû», ºûçìåòøi ìåí ºîæàéûííû» àðàñûíäà¹û ºàòûíàñòà, ì½íäàé ¸äiëåòòiëiêêå ½ºñàñ åøòå»å æîº. Ìåíi» àÿ¹ûì ìåí ºîëûìíû» áàñºà äà ì¾øåëåðiìíi» ìà¹àí ºàòûíàñûíäà äà æî¹àð¹ûäà¹û ¸äiëåòòiêêå ½ºñàñ åøòå»å æîº. Áàëàíû» ¸êåãå ºàòûíàñûíäà îñû ò½ð¹ûäàí ºàðàó êåðåê. Åðåñåê àäàìäàðäû» ºàòàðûíà ºîñûëûï ¸êåñiíåí á¼ëåêòåíãåíøå áàëà ¸êåíi» áið á¼ëiãi ¹àíà. Åñåéãåíäå ¹àíà áàëà ¸êåñiíå òå» áîëà àëàäû. Àçàìàòòàðäû» æàéû äà îñûíäàé. Îñû ñåáåïòåí äå ºûçìåòøiíi» ºîæàéûíûíà ºàðûì-ºàòûíàñûíäà äà ¸äiëåòòiëiêòi» íûøàíû æîº. ²ûçìåòøi — ºîæàéûííû» ìåíøiãiíäåãi í¸ðñå. ιàí ºàòûñòû ¸äiëåòòiëiê — á½ë îíû» ¾é iøiíäåãi æà¹äàéûíà áàéëàíûñòû “¾éäåãi ¸äiëåòòiëiê”. Áiçäi» ñ¼ç åòiï îòûð¹àíûìûç — àçàìàòòûº ¸äiëåòòiëiê. Àçàìàòòûº ¸äiëåòòiëiê òå»äiêêå æ¸íå ½ºñàñòûººà íåãiçäåëåäi19. Ìåìëåêåòòiê ¸äiëåòòiëiêêå ½ºñàñ ¸äiëåòòiëiê åð ìåí ¸éåëäi» ºàðûì-ºàòûíàñû. °éåëi åðiíåí ò¼ìåí, áiðຠî¹àí æàºûí æ¸íå îíûìåí ¼çií ê¼ï æà¹äàéäà òå» ½ñòàó¹à òûðûñàäû. Îëàðäû» ºàðûì-ºàòûíàñû àçàìàòòàðäû» àðàñûíäà¹û ºàðûìºàòûíàñºà ½ºñàéäû. Åð ìåí ¸éåëäi» ºàðûì-ºàòûíàñûíäà¹û ¸äiëåòòiëiêòi àçàìàòòûº ¸äiëåòòiëiêêå æàòºûçó¹à áîëàäû. Ñîíûìåí ¸äiëåòòiëiê ìåìëåêåò iøiíäåãi àäàìäàðäû» ºàðûìºàòûíàñûíà ò¸í áîë¹àñûí ¸äiëåòòiëiêòi» æ¸íå ¸äië àäàìíû» àçàìàòòûº ¸äiëåòòiëiêêå òiêåëåé ºàòûñû áàð. °äiëåòòiëiê òàáè¹è æ¸íå çà»ìåí áåêiòiëãåí áîëóû ì¾ìêií. Áiðຠá½äàí òàáè¹è ¸äiëåòòiëiêòå åøºàíäàé ¼çãåðiñ áîëìàóû ì¾ìêií äåãåí ïiêið òóìàéäû. Òàáè¹àò º½áûëûñòàðûíäà äà ¼çãåðiñòåð áîëûï ò½ðàäû. Åãåð äå áiç á¸ðiìiç ¼íå áîéû áiðäå- »åíi ñîë ºîëìåí ëàºòûðó¹à ìàøûºòàíñàº, îíäà åêi ºîëûìûç äà î» ºîëûìûçäàé áîëàð åäi. Áiðຠòàáè¹àòûíäà ñîë ºîë — ñîë ºîë äà, î» ºîëûìûç î¹àí ºàðà¹àíäà åïòiðåê æ¸íå ê¾øòiðåê, òiïòi á¸ðií ñîë ºîëìåí iñòåï ¾éðåíñåê òå. Çàòòàð ¼çãåðiñêå ½øûðà¹àíìåí òàáè¹àòûíà ò¸í ºàñèåòií ñàºòàéäû. ʼïòåãåí æà¹äàéëàðäà ñîë ºîëäû» ñîë ºîë, î» ºîëäû» î» ºîë áîëûï ºàëóû îëàðäû» òàáè¹àòûíà áàéëàíûñòû. Òàáè¹àòûíàí ¸äië í¸ðñåíi» æàéû äà ñîëàé áîëûï ºàëàäû. Åãåð äå áiçäi» ¸ñåðiìiçáåí îíäà ¼çãåðiñ áîëñà, á½äàí òàáè¹àòûíàí ¸äiëåòòi åøòå»å áîëìàéäû äåãåí ò½æûðûì òóìàéäû. ʼïòåãåí æà¹äàéäà ¸äiëåòòi áîëûï êåëåòií í¸ðñå øàìàñû äà çà»äû… Ïëàòîí “Ìåìëåêåòòå” îñû ¸äiëåòòi òåïå-òå»äiêòi ºîëäàíàäû. Äèºàí àñòûº ¼íäiðåäi, º½ðûëûñøû ¾é ò½ð¹ûçàäû, òiãiíøi êèiì, åòiêøi åòiê æàñàéäû; äèºàí ñîíûìåí áiðãå º½ðûëûñøû¹à àñòûº, àë º½ðûëûñøû î¹àí ¾é áåðåäi, áàñºàëàð äà ¼çäåði æàñà¹àí á½éûìäàðäû áàñºàëàðäà¹û á½éûìäàð¹à àóûñòûðûï îëàðìåí ¼çàðà îñûíäàé ºàòûíàñòàð¹à åíåäi. Ïðîïîðöèÿíû» (òå»äiêòi») ì¸íiñi îñûíäà: äèºàí º½ðûëûñøû¹à ºàëàé ºàðàñà, º½ðûëûñøû äà î¹àí ñîëàé ºàðàéäû. Ñîë ñèÿºòû åòiêøi ìåí òiãiíøiíi» æ¸íå áàñºàëàðäû» àðàñûíäà¹û ºàòûíàñ îñû áà¹ûòòà º½ðûëàäû; ºî¹àìäûº ¼ìið òîº åòåðiíäå îñû ºàòûíàñòàð¹à íåãiçäåëåäi. Ñîíûìåí ¸äiëåòòiëiê òåïå-òå»äiê äåãåí ò½æûðûì æàñàó¹à áîëàäû. ²î¹àìäûº ¼ìiðäi» ì½ðàòû ¸äiëåòòiëiê áîëñà, ¸äiëåòòiëiê — òåïå-òå»äiêòå áîëûï øû¹àäû. ²½ðûëûñøûíû» å»áåãi åòiêøiíi» å»áåãiíå ºàðà¹àíäà ê¾ðäåëi ¸ði º½íäû áîë¹àíäûºòàí æ¸íå åòiêøiãå º½ðûëûñøûìåí àéûðáàñ æàñàó¹à áîëìàéòûíäûºòàí åòiêêå ¾éäi àéûðáàñòàó¹à áîëìàéäû ¹îé, ñîíäûºòàí îðòຠàéûðáàñ º½ðàë ðåòiíäå ê¾ìiñ àºøà ºîëäàíûëàòûí áîëäû: ê¾ìiñ àºøà¹à á¸ðií ñàòûï àëó¹à áîëàäû; ¸ðêiì ¼ç á½éûìûíû» áà¹àñûí ºîÿäû, ñ¾éòiï àºøà¹à ¸ðò¾ðëi çàòòàðäû ñàòûï àëó¹à áîëàäû. Ѿéòiï ìåìëåêåòòiê àéûðáàñ iñi æîë¹à ºîéûëäû. Ñîíûìåí ¸äiëäiê àòàë¹àí æ¸éòòåðäi òå»åñòiðå îòûðûï, áåëãiëi áið æà¹äàéäû ðåòòåó áîëûï øû¹àäû. °äiëäiêòi» òà¹û áið æà¹û ñûéëàñòûº (âçàèìîïðèòåðïåâàíèå). Áiðຠïèôàãîðåéëiêòåðäi» ò¾ñiíiãiíäåãiäåé åìåñ. Îëàðäû» îéûíøà, áàñºà¹à æàñà¹àíû»äû ¼çi» äå áàñòàí êåøið, — á½ë ¸äiëåòòiëiê áîëàäû. Áiðຠì½íäàé àíûºòàìàíû á¸ðiíå áiðäåé ºîëäàíó¹à áîëìàéäû. ²ûçìåòøi ìåí ºîæàéûí ¾øií ¸äiëäiê áiðäåé áîëìàéäû: åãåð ºûçìåòøi ºîæàéûíûíà ºîë ê¼òåðñå, î¹àí áið ñûìåí æàóàï áåðó ¸äiëäiê áîëìàéäû, ê¼ï ñû áåðó êåðåê, ºîæàéûí åðiêòi àäàì, àë ºûçûìåòøi — º½ë. Åðiêòi ìåí º½ëäû» æà¹äàéûí åñêåðó êåðåê. Åðiêòiíi» åðiêòiãå ºàòûíàñû äà òå» áîëóû òèiñ. Åãåð áiðåó áàñºà áiðåóäi» ê¼çií à¹ûçûï æiáåðñå î¹àí òàï, ñîëàé æàóàï áåðó, ÿ¹íè îíû» äà ê¼çií à¹ûçûï æiáåðó æåòêiëiêñiç; îíû» æàçàñû àóûðëàó áîëóû êåðåê. ´éòêåíi îë ¼çi áàñòàï ¸äiëåòñiçäiê æàñàäû. °äiëåòòiëiêòi» ¸ðò¾ðëi ìà¹ûíàñû áîë¹àíäûºòàí áiç ºàíäàé ¸äiëåòòiëiêòi ºàðàñòûðûï îòûð¹àíûìûçäû àíûºòàï àëó êåðåê. ²ûçìåòøi ìåí ºîæàéûííû» íåìåñå ¸êå ìåí áàëàíû» ºàðûì-ºàòûíàñûíäà äà ¸äiëåòòiëiêêå îðûí áàð. Á½ë æåðäåãi ¸äiëåòòiëiêòi ìåìëåêåò àçàìàòòàðûíû» àðàñûíäà¹û ¸äiëåòòi-

æ½ìñàéäû, áiðຠì½íäàé òàáè¹è áiëìåñòiê ¸äiëåòòiêòi á½ç¹àí áîëûï òàáûëìàéäû, ¼éòêåíi áàëàëàðäû» iñi áiëìåñòiêòi» ñàëäàðû, àë á½ë ¾øií îëàð êií¸ëi åìåñ. Àë ¸äiëåòñiçäiêêå ºàëàé ò¼çóãå áîëàäû? Àäàì ¼ç åðêiìåí ¸äiëåòñiçäiêêå ê¼íå àëà ìà? Æîº ïà? Øûíûíäà äà áiç ¼ç åðêiìiçáåí ¸äiëåòòi æ¸íå ¸äiëåòñiç ¸ðåêåòòåðäi æàñàï æàòàìûç, áiðຠáiðåóäi» ¸äiëåòñiçäiãiíå åðêiìiçáåí ò¼çå àëìàéìûç. Áiç òiïòi æàçà òàðòóäàí äà ºàøàìûç, ¼çiíåí ¼çi ò¾ñiíiêòi áiç ¼ç åðêiìiçáåí ¸äiëåòñiçäiêêå ê¼íå àëìàéìûç. ´ç åðêiìåí åøêiì ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò òiëåìåéäi, àë ¸äiëåòñiçäiêêå ê¼íó äåãåí ºèÿíàò òiëåóìåí áiðäåé. Òå» ¾ëåñêå èå áîëó åðêi áîëñà äà áiðåóëåðäi» áàñºà¹à î» ¾ëåñií áåðåòií êåçäåði áîëàäû. Á½ë îëàðäû» ¼ç åðêiìåí ¸äiëåòñiçäiêêå æîë áåðãåíi ìå? Æîº ¼çiíå àç ¾ëåñòi ñ½ðàï àë¹àíäàð åñåñiíå º½ðìåòêå, ìàºòàó¹à, àò຺à èå áîëàäû, àë áåðãåíiíi» åñåñií ºàéòàð¹àí àäàì ¸äiëåòñiçäiêêå òàï áîë¹àí àäàì åìåñ. Ƹíå: àç ¾ëåñêå èå áîë¹àíäàð, ñ¾éòiï ¸äiëåòñiçäiêòi áàñòàí êåøêåíäåð ì½íûñûí ìàºòàí åòåäi: “Ìåí ¼ç ¾ëåñiìäi àëàð åäiì, áiðຠîëàé åòïåé ¾ëåñiìäi ¾ëêåí êiñiãå íåìåñå äîñûìà áåðäiì” — äåï êåóäåñií êåðåäi. Áiðຠ¸äiëåòñiçäiêêå äóøàð áîë¹àíäàð ì½íûñûí ìàºòàí åòïåéäi. Îëàé áîëñà àëäû»¹ûëàðäû» ¾ëåñiíåí àéûð¹àíûí àáûðîé ê¼ðói îëàðäû» ¸äiëñiçäiêêå äóøàð áîëìà¹àíûí ê¼ðñåòåäi. Á½ë ñèÿºòû æåëåóëåðãå ½ñòàìñûçäûºòû» æåëåóií ºàðñû ºîþ¹à áîëàäû. μñòàìñûç àäàì ç½ëûìäû¹ûìåí ¼çiíå ¼çi åðiêòi ò¾ðäå çèÿí êåëòiðåäi; ñàíàëû ò¾ðäå ¼çiíå ¼çi çèÿí êåëòiðå îòûðûï, îë ¼çiíåí ¼çi ¸äiëåòñiçäiê øåãåäi. ̽íäàé æåëåóìåí äå êåëiñó ºèûí. ´éòêåíi åøêiì äå ¸äiëåòñiçäiêêå ò¼çãiñi êåëìåéäi. μñòàìñûç àäàì ½ñòàìñûçäûººà øûí ê¼»iëìåí ñàëûíàäû, îëàé áîëñà ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñà¹àí áîëàäû. Ѿéòiï îë æàìàíäûºòû ¼çiíå ¼çi òiëåï àëàäû. Äåìåê, ½ñòàìñûç äà ¸äiëåòñiçäiêòi ¼ç åðêiìåí ºàëàìàéäû. Àë ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñàó ¸äiëåòñiçäiêêå æàòà ìà? — äåãåí ñ½ðຠòóóû ì¾ìêií. Åãåð ½ñòàìñûçäûº ò½ð¹ûñûíàí ºàðàñòûðñàº, ¸ðèíå ¸äiëåòñiçäiê. Ìûíà áið æà¹äàéäà àäàì ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñàóû ì¾ìêií: çà»äà ê¼ðñåòiëãåí iñòåð ¸äiëåòòi áîëñà, îíäà îëàðäû îðûíäàìà¹àí àäàì ¸äiëåòñiç áîëàäû. ľíèå-ì¾ëiê æèíàó, ¼ç ñàóëû¹ûí ê¾òó ò.á. çà»¹à ºàéøû êåëìåéäi, ì½íäàé òàëàïòû îðûíäàìà¹àí àäàì áàñºà¹à åìåñ ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñà¹àí áîëûï øû¹àäû. Áiðຠá½ë ïiêið îðûíäû áîëà ºîÿð ìà åêåí, ì½íäàé æà¹äàéäà àäàì ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñàóû ì¾ìêií åìåñ. Øûíûíäà äà, áið òàáè¹àòûíàí ¸äië áîëñà êåðåê. ´çiìiç ¸äiëåòòi äåï òàóûï òàíû¹àí í¸ðñå øûíûíäà äà ñîëàé áîëûï øûºñà, áiç ì½íû çà» æ¾çiíäåãi ¸äiëåòòiëiê äåï åñåïòåéìiç. Òàáè¹àòûíàí ¸äiëåòòi í¸ðñå çà» æ¾çiíäåãi ¸äiëåòòi í¸ðñåäåí æî¹àðû, áiðຠáiçäi ºûçûºòûðûï ò½ð¹àí àçàìàòòûº ¸äiëåòòiëiê áîëñà, îë òàáè¹àòûíàí åìåñ çà» æ¾çiíäåãi ¸äiëåòòiëiê. ̾ìêií, ¸äiëåòñiçäiê æ¸íå ¸äiëåòñiçäiêïåí iñòåëãåí iñ áàðàáàð áîëûï ê¼ðiíói ì¾ìêií, áiðຠøûíäû¹ûíäà á½ëàé åìåñ. °äiëåòñiçäiê çà»ìåí àíûºòàëàäû; ìûñàëû ñàºòàó¹à àë¹àí í¸ðñåíi ºàéòàðìàó ¸äiëåòñiçäiê äåï ñàíàëàäû. °äiëåòñiçäiêïåí æàñàë¹àí iñ — á½ë òåðiñ ¸ðåêåò. Ñîë ñèÿºòû ¸äiëåòòiëiê òå ¸äiëåòòi æàñàë¹àí iñïåí áàðàáàð åìåñ: ¸äiëåòòiëiê òå çà»ìåí àíûºòàëàäû, àë ¸äiëåòòi iñòåëãåí í¸ðñå î» áîëûï òàáûëàäû. °äiëåòòiëiê ºàíäàé æà¹äàéäà áîëàäû, ºàíäàé æà¹äàéäà áîëìàéäû? Æàëïû àéòºàíäà, àäàì ¼ç åðêiìåí êiìãå, ºàíäàé æîëìåí æ¸íå íå ¾øií ¸ðåêåò æàñàéòûíûí áiëiï iñòåñå, ì½íäàé æà¹äàéäà ¸äiëåòñiçäiê æ¾çåãå àñàäû. Ñîë ñèÿºòû ¸äiëåòñiç äåï áiç êiìãå, ºàíäàé æîëìåí æ¸íå íå ¾øií (ºèÿíàò) æàñàéòûíûí áiëiï ¸ðåêåò æàñà¹àí àäàìäû àéòàìûç. Åãåð äå êiìäå êiì êiì ¾øií æ¸íå íå ¾øií åêåíií àéûðìàé ºèÿíàò æàñàñà, îíû ¸äiëåòòiëiêòi á½ç¹àí àäàì åìåñ, áàºûòñûç àäàì äåéìiç. Æàóûí ¼ëòiðåì äåï àáàéñûçäà ¸êåñií ¼ëòiðãåí àäàìíû» iñi ¸äiëåòñiç, áiðຠîë ¸äiëåòòiëiêòi á½ç¹àí àäàì åìåñ, áàºûòñûç àäàì. Åãåð äå áiðåó áiëìåñòiêòåí ¸äiëåòñiç iñ iñòåñå, îíû ¸äiëåòòiëiêòi á½ç¹àí äåï åñåïòåóãå áîëìàéäû. Îëàé áîëñà, áiç åíäi áiëìåñòiêòi» íå åêåíií àíûºòàï ê¼ðåéiê. Áiëìåñòiê áið iñòi» ñåáåái áîëñà æ¸íå îíû àäàì åðêiìåí òûñ iñòåñå, îíäà îíû ¸äiëåòòiêòi á½ç¹àí àäàì äåï åñåïòåó ä½ðûñ åìåñ; àë åíäi áiëìåãåíi ¾øií àäàìíû» ¼çi êií¸ëi áîëñà æ¸íå îë ñîë áiëìåñòiãiíåí áiðåóãå ºèÿíàò æàñàñà, îíäà îíû çà»äû ò¾ðäå ¸äiëåòñiç äåï òàíó¹à áîëàäû. Ìàñê¾íåìäåðäi àëàéûº. Ìàñ ê¾éiíäå ç½ëûìäûº æàñà¹àí àäàì — ¸äiëåòòiêòi á½ç¹àí àäàì, ñåáåái îëàð ¼çäåðiíi» áiëìåãåíiíå ¼çäåði êií¸ëi. ´éòêåíi îëàð ¸êåñií ½ð¹àíûí áiëìåéòiíäåé ä¸ðåæåãå æåòêåíøå àðຠiøïåóiíå áîëàòûí åäi ¹îé. Ñîë ñèÿºòû áàñºà æà¹äàéëàðäà áiëìåñòiêòåí òåðiñ ¸ðåêåò æàñà¹àí àäàìäàðäû ¸äiëåòòiëiêòi á½ç¹àíäàð äåï åñåïòåéìiç, åãåð îë áiëìåñòiãiíå ¼çäåði êií¸ëi áîëñà. Åãåð äå îëàð áiëìåñòiãiíå ¼çäåði êií¸ëi áîëìàé æ¸íå îëàðäû» á½çûºòû¹û áiëìåñòiêòåí áîëñà, îëàðäû ¸äiëåòòiëiêòi á½ç¹àí äåï åñåïòåìåéìiç. Îíäàé áiëìåñòiêòi òàáè¹è áiëìåñòiê äåï àòàó¹à áîëàäû. Áàëàëàð, ìûñàëû, áiëìåñòiêòåí àòà-àíàñûíà ºîë

Àëäûìåí æàííû» ºàíäàé á¼ëøåãiíäå àºûë áàðûí àíûºòàó êåðåê. Æî¹àðûäà áiç æàëïûëàìà ò¾ðäå æàííû» àºûëäû æà¹û æ¸íå àºûë¹à æ¾ãiíáåéòií æà¹û áàð åêåíií àéòòûº. Æàííû» àºûëäû æà¹û åêi êå»åñåòií (ñîâåùàòåëüíàÿ) æ¸íå òàíèòûí (ïîçíàâàòåëüíàÿ) — ñàëà¹à á¼ëiíåäi. Îëàðäû» áiðiíåí áiðiíi» àéûðìàøûëû¹ûí íåãå áà¹ûòòàë¹àíûíà ºàðàï àéûðó¹à áîëàäû. Áiç ò¾ñòi, ä¸ìäi, äûáûñòû, èiñòi ºàëàé àæûðàòñàº, îëàðäû ºàáûëäàéòûí ñåçiìäåðäi äå ñîëàé àæûðàòàìûç: äûáûñòû åñòó, ä¸ìäi òàòó, ò¾ñòi ê¼ðó àðºûëû áiëåìiç. Áàñºàëàð æ¼íiíäå äå îñûëàé ïàéûìäàó êåðåê: æàí¹à ºàòûñòû çàòòàð ¸ðò¾ðëi áîëàòûíû ñèÿºòû îëàðäû ºàáûëäàéòûí æàííû» á¼ëøåêòåði äå ¸ðò¾ðëi. Îéëàéòûí í¸ðñå ìåí ñåçåòií í¸ðñå áiðäåé åìåñ, áiðຠåêåóií äå æàí àðºûëû òàíèìûç; äåìåê æàííû» îéëàéòûí í¸ðñåëåðãå äå, ñåçåòií í¸ðñåëåðãå ºàòûñòû á¼ëøåãi áiðäåé åìåñ. Æàííû» êå»åñåòií, òàëäàéòûí æà¹û ñåçiìäiê çàòòàð¹à, æàëïû æàðàëûï, æî¹àëàòûí, ºîç¹àëûñòà áîëàòûí çàòòàð¹à áà¹ûòòàë¹àí. Øûíûíäà äà, áiç ¼çiìiç æàñàé àëàòûí çàòòàð æ¼íiíäå — îëàðäû æàñàó êåðåê ïå, æîº ïà — àºûëäàñàìûç. Á½ëàð — ¼íå áîéû ¼çãåðiï îòûðàòûí ñåçiìäiê çàòòàð. Ñîíäûºòàí, æàííû» òà»äàéòûí (iðiêòåéòií) æà¹û ñåçiìäiê çàòòàðìåí àéíàëûñàäû äåãåí ò½æûðûì æàñàó¹à áîëàäû21. Áiç åíäi àºèºàò æ¼íiíäåãi ì¸ñåëåãå êåëiï òiðåëäiê, Àºèºàò ¼çií áiëiì, åñòiëiê, ïàðàñàò, äàíàëûº, áîëæàì àðºûëû ïàø åòåäi. Àë á½ëàð íåãå áà¹ûòòàë¹àí? Áiëiì ä¸ëåëäåìå æ¸íå ïàéûìäàó àðºûëû òàíûëàòûí çàòòàðäû» áåéíåñi; åñòiëiê (ðàçóìíîñòü) iñ-ºèìûë àðºûëû ïàéäà áîëàòûí æ¸íå îëàðäû æàñàó íåìåñå æàñàìàó áiçäåðãå áàéëàíûñòû áîëûï êåëåòií çàòòàð¹à ºàòûñòû. Çàòòàðäû æàñàó àðºûëû áiç çàòòàð ä¾íèåñií º½ðàìûç îðûíäàó àðºûëû ¸ðåêåò ºûëàìûç, á½ëàðäû» ì¸íi áið åìåñ22. Æàñàó ¾ñòiíäå iñòåóìåí áiðãå áàñºà äà ìàºñàò ê¼çäåëåäi. ²½ðûëûñ ¼íåðií àëûï ºàðàéûº. Îë ¾éëåðäi æàñàó¹à áà¹ûòòàë¹àí, àë îíû» ìàºñàòû ¾éäi ò½ð¹ûçó ¹àíà åìåñ, ¸çið áîë¹àí ¾é. μñòàëûºòû» äà, áàñºà ¼íåðëåðäi» äå æàéû îñûíäàé. Îðûíäàó êåçiíäå iñ-ºèìûëäàí áàñºà ìàºñàò ê¼çäåëìåéäi. Êèôàðàäà îéíà¹àíäà¹û ìàºñàò áið ìóçûêàëûº øû¹àðìàíû îðûíäàó. Åñòiëiê ñîíäàé ¸ðåêåò ïåí îðûíäàó¹à áà¹ûòòàë¹àí, àë øåáåðëiê — iñòi» áiòóiìåí æàñàëàòûí çàòòàðäàí ê¼ðiíåäi; ¼íåðòàïºûøòûºòû» îðûíäàëàð iñòåðäåí ã¼ði æàñàëàòûí iñòåðäåí ê¼ðiíåòiíi òåãií åìåñ. Åñòiëiêòi» ì¸íi áiëiìíåí ã¼ði içãiëiêòåí ê¼ðiíåäi. Åñòi àäàìäàðäû ìàºòàéäû ¹îé, àë ìàºòàó¹à ò½ðàðëûº í¸ðñå — àäàì áið ìåçåò òå ê¼ïêå äå, àç¹à äà èå áîëûï, ¼ç åðêiìåí æ¸íå åðiêñiç ¸ðåêåò æàñàóû ì¾ìêií åìåñ. Áiðຠ¸äiëåòñiçäiê æàñà¹àí àäàì îñû ºûëû¹û àðºàñûíäà ê¼ïêå èå áîëàäû, àë ¸äiëåòñiçäiêêå ½øûðà¹àí àäàì ì½íû» ñàëäàðûíàí àç¹à èå áîëàäû. Ñîíäûºòàí, àäàì ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñàñà ñîë àäàì áið ìåçåòòå àç¹à äà, ê¼ïêå äå èå áîë¹àí áîëàäû. Äåìåê, àäàìíû» ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñàóû ì¾ìêií åìåñ. Òà¹û áið æ¸éò. °äiëåòñiçäiê æàñà¹àí àäàì ì½íû ¼ç åðêiìåí iñòåéäi, àë ¸äiëåòñiçäiêêå ½øûðà¹àí àäàì àìàëñûç ò¼çåäi; åãåð àäàìíû» ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñàóû ì¾ìêií áîëñà, îíäà îë áið ìåçåòòå åðiêòi äå, åðiêñiç äå ¸ðåêåò æàñà¹àí áîëàäû. Áiðຠá½ë ì¾ìêií åìåñ. Á½äàí äà áiç àäàìíû» ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñàé àëìàéòûíäû¹ûí ê¼ðåìiç. Åíäi ¸ðáið ¸äiëåòñiç ¸ðåêåòêå òàëäàó æàñàï ê¼ðåéiê. Àäàìäàð êåïiëçàòòû ºàéòàðìàñà, àç¹ûíäûººà ñàëûíñà, ½ðëûº æàñàñà, ò.á. æàðàìñûç iñòåð iñòåñå ¸äiëåòñiç äåï òàíûëàäû. Áiðຠåøêiì äå åøºàøàí äà ¼çií ¼çi êåïiëçàòòàí àéûðìàéäû, ¼ç ¸éåëiìåí îéíàñ æàñàìàéäû æ¸íå ¼ç çàòûí ¼çi ½ðëàìàéäû. Ñîíäûºòàí ¸äiëåòñiçäiê îñûíäàé ºûëûºòû áîëàòûí áîëñà, îíäà åøêiì äå ¼çiíå ¼çi ºèÿíàò æàñà¹àí áîëûï øûºïàéäû. Åãåð äå á½ë àðàäà äà ¸äiëåòñiçäiê áîëñà, îë àçàìàòòûº ¸äiëåòñiçäiê åìåñ, “¾é iøiíäåãi ¸äiëåòñiçäiê”. °ðò¾ðëi á¼ëøåêêå á¼ëiíãåí æàííû» æàºñû æà¹û äà, æàìàí æà¹û äà áîëàäû; åãåð æàíûìûçäà ¸äiëåòñiçäiê áîëñà îë æàííû» áið á¼ëøåêòåðiíi» áàñºà á¼ëøåêòåðiíå æàñà¹àí ºèÿíàòû. Êåéäå àäàì äà ¼çiíå ¼çi æàºñûëûº òà, æàìàíäûº òà æàñàéäû. Áiðຠáiçäi» ºàðàñòûðûï îòûð¹àíûìûç ì½íäàé åìåñ, àçàìàòòûº ¸äiëåòñiçäiê. Àë åíäi ìûíàëàðäû» ºàéñûñûí ¸äiëåòñiç äåï òàíó¹à áîëàäû: ¸äiëåòñiçäiêïåí áið í¸ðñåãå èå áîë¹àí êiñiíi ìå ¸ëäå æàðûñòàðäà¹ûäàé áiðåóãå ¸äiëåòñiç æå»iñ àëûï áåðãåí êiñiíi ìå? ²àçûäàí æ¾ëäåíi àë¹àíäû äà æ¸íå æ¾ëäåíi î¹àí áåðãåíäi äå êií¸ëàó¹à áîëìàéäû, òiïòi æ¾ëäåíi áåðó æ¼íñiç áîëñà äà; æ¼íñiç æ¾ëäå òà¹àéûíäà¹àí ºàçû, ¸ðèíå, ¸äiëåòñiç. 34.Içãiëiêòåð æ¼íiíäå îëàðäû» ì¸íi ê¼ðiíiñòåði íåãå áà¹ûòòàë¹àíû æ¼íiíäå ¸»ãiìå åòòiê. Îëàð æ¼íiíäåãi ïiêiðiìiç ä½ðûñ áîëàäû, åãåð áiç àºûë¹à æ¾ãiíå áiëñåê20. Àºûë¹à æ¾ãiíiï ¸ðåêåò æàñàó ñàóëûººà ïàéäàëû º½ðàëäàðäû ïàéäàëàíà îòûðûï ñàóëûºòû ò¾çåóìåí áiðäåé. Á½ë æåðäå áiðຠñàíàëûëûº æîº. Ìà¹àí àéòóû ì¾ìêií: ñàóëûºòû ò¾çåó ¾øií ºàíäàé º½ðàëäàð êåðåê. Ñîë ñèÿºòû àºûë¹à æ¾ãiíó äåãåí íå åêåíií àøûï àëó êåðåê.

Òàïºûðëûºòû» (íàõîä÷èâîñòü) æàéû äà îñû¹àí ½ºñàñ. Òàïºûðëûº æ¸íå òàïºûð àäàì åñòiëiêêå æ¸íå åñòi àäàì¹à áàðàáàð åìåñ, äåéò¾ð¹àíìåí åñòi àäàì òàïºûð áîëûï êåëåäi, ñ¼éòiï òàïºûðëûº åñòiëiêêå ñåïòiãií òèãiçåäi. Áiðຠåñóàñ òà òàïºûð áîëóû ì¾ìêií. Àéòàëûº Ìåíòîð, øàìàñû, òàïºûð àäàì áîë¹àí ñèÿºòû, áiðຠåñòi áîëìà¹àí. Åñòiãå æ¸íå åñòiëiêêå æàºñûëûººà ½ìòûëó, æàºñûëûºòû òà»äàó æ¸íå æàºñûëûº æàñàó ò¸í. Òàïºûðëûº æ¸íå òàïºûð àäàì îé¹à àë¹àí iñòi ºàíäàé º½ðàëäàð àðºûëû àòºàðó¹à áîëàòûíûí áiëåäi æ¸íå ñîíäàé º½ðàëäàðäû òàáà àëàäû. Òàïºûðëûº, ìiíå, îñûäàí ê¼ðiíåäi. Íåëiêòåí áiç ¸äåò-¹½ðûïòàð, áûëàéøà àéòºàíäà, ñàÿñàò æ¼íiíäå ¸»ãiìå ºîç¹àé îòûðûï, äàíàëûººà òîºòàëäûº äåãåí ñ½ðຠòóóû ì¾ìêií. Áiðiíøiäåí, øàìàñû äàíàëûºòû ñ¼ç ºûëó ¸äåò-¹½ðûïòàð æ¼íiíäåãi ì¸ñåëåãå æàò åìåñ, ¼éòêåíi äàíàëûº òà — içãiëiê. Ñîíûìåí áiðãå çåðòòåó ¾ñòiíäå ºàðàñòûðûëûï îòûð¹àí çàòºà ºàòûñòû í¸ðñåëåðäi» á¸ðií ºàìòó ôèëîñîôºà ò¸í ºàñèåò. Áiç æàíäà íå áàð åêåíií ñ¼ç ºûëûï îòûðìûç, æàíäà äàíàëûº òà áàð. Äåìåê, äàíàëûº òóðàëû àéòºàíûìûç áiçäi ºûçûºòûð¹àí çàòºà æàò åìåñ. Òàïºûðëûºòû» åñòiëiêêå ºàòûíàñû æ¼íiíäå òà¹û íå àéòó¹à áîëàäû? °ð àäàì¹à, ìåíi» îéûìøà, òóìûñûíàí içãiëiê ò¸í. °ð àäàìäà áàòûëäûººà æ¸íå ä½ðûñòûººà ½ìòûëûñ áîëàäû æ¸íå ¸ðáið içãiëiêòåí äå ñîíäàé ½ìòûëûñòû ê¾òóãå áîëàäû. Ñîíûìåí ºàòàð ¸äåòêå àéíàë¹àí áîëìàñà àäàìíû» ºàëàóûíàí òóàòûí içãiëiêòåð áîëàäû. Àºûë¹à ºîíûìäû içãiëiêòåð ìàºòàó¹à ò½ðàðëûº. Òàáè¹è içãiëiêòåð îéëàíûï æàòóäû êåðåê ºûëìàéäû; áiðຠàºûë¹à ºîíûìäû içãiëiêòå𠺽íäûðຠáîëûï êåëåäi. Àäàì¹à òóìûñûíàí ò¸í içãiëiêêå áåéiìäiëiê àºûë¹à ºîíûìäû içãiëiêòi» ºàëûïòàñóûíà ñåïòiãií òèãiçåäi, áiðຠ¼çäiãiíåí içãiëiêêå àéíàëà ºîéìàéäû. Åêiíøi æàºòàí, îéëàíûï iñòåó æ¸íå åðêií òà»äàó, òàáè¹è áåéiìäiëiê áîëìàñà, øûí ì¸íiñiíäåãi içãiëiêòi» ä¸ðåæåñiíå æåòå àëìàéäû. Ñîíäûºòàí Ñîêðàòòû» èãiëiêòi àºûë-îéäû» æåìiñi äåï åñåïòåói ä½ðûñ åìåñ: îíû» îéûíøà, içãiëiêòi» íå åêåíií áiëìåéòií, á½ë æ¼íiíäå îéëàíûï-òîë¹àíáà¹àí àäàìíû» áàòûë äà ¸äië ¸ðåêåòåðiíåí ïàéäà øàìàëû. Îñûäàí êåëiï Ñîêðàò içãiëiêòi îéëàíóäû» ñàëäàðû äåï ò¾ñiíäiðåäi, ì½íûìåí êåëiñóãå áîëìàéäû23. ²àçiðãiëåð äå içãiëiêòi ä½ðûñ îéëàíóäàí òó¹àí ºàáiëåò äåï áiëåäi. Á½ë äà ä½ðûñ åìåñ. ´éòêåíi àäàì òàë¹àìñûç äà æ¸íå ¸ñåìäiêòi» íå åêåíií áiëìåé-àº, îéëàíáàñòàí ¸äië ¸ðåêåò içãiëiê. ²àé áiëiìíi» äå æî¹àð¹û ñàïàñû áîëàäû, áiðຠåñòiëiêòi» æî¹àð¹û ñàïàñû æîº, ¼éòêåíi åñòiëiêòi» ¼çi, øàìàñû ñîë æî¹àð¹û ñàïàëûºòû áiëäiðåäi. Ïàðàñàò (óì) îéìåí øîëûíàòûí æ¸íå áàð çàòòàðäû» áàñòàóëàðûíà áà¹ûòòàë¹àí. Øûíûíäà äà áiëiì ä¸ëåëäåóãå áîëàòûí çàòòàðìåí àéíàëûñàäû, áàñòàìàëàð áîëñà îëàð ä¸ëåëäåóãå ê¼íáåéäi. Ñîíäûºòàí áàñòàóëàðìåí áiëiì åìåñ, àºûë àéíàëûñàäû. Äàíàëûº áiëiì ìåí ïàðàñàòòàí º½ðàëàäû. ´éòêåíi äàíàëûº áàñòàóëàð¹à äà æ¸íå áàñòàóëàðäàí òóàòûí, áiëiì àéíàëûñàòûí í¸ðñåëåðãå äå ê¼»ië á¼ëåäi. Ñîë ñåáåïòi äàíàëûº áàñòàóëàð àðºûëû ïàðàñàòïåí, áàñòàóëàðäàí òóàòûí, òàíûëàòûí çàòòàð àðºûëû áiëiììåí äå òû¹ûç áàéëàíûñòû (åêåóiíåí äå í¸ð àëûï îòûðàäû). Áîëæàì áîëñà (ïðåäïîëîæåíèå) — á½ë iñòi» ì¸íi ñîëàé ìà äåï á¸ðiíå äå ê¾äiêïåí ºàðàéòûí ºàáiëåò. Åñòiëiê ïåí äàíàëûºòû» ì¸íi áið ìå? °ëäå æîº ïà? ´éòêåíi äàíàëûº ¼çãåðìåéòií æ¸íå ä¸ëåëäåíãåí í¸ðñåãå, àë åñòiëiê ¼çãåðìåëi çàòòàð¹à áà¹ûòòàë¹àí ¹îé. Àéòàëûº, ò¾çó, ºèñûº äåãåí ñèÿºòû í¸ðñåëåð ¼çãåðìåéäi, ¸ðºàøàíäà ñîë ê¾éiíäå ºàëàäû. Àë ïàéäàëû çàòòàð ¼çãåðìåé ò½ðìàéäû: ºàçið ïàéäà¹à àññà, åðòå» îëàé áîëìàéäû, áiðåóãå êåðåê, áàñºà¹à — æîº, áið æåðäå êåðåê áîëñà, åêiíøi æåðäå — êåðåãi áîëìàéäû, áið ò¾ðäå ïàéäàëû áîëñà, åêiíøi ò¾ðäå — îëàé åìåñ. Ïàéäàëû çàòòàð¹à ê¼áiðåê ê¼»ië á¼ëåòií äàíàëûº åìåñ, åñòiëiê. Äåìåê, äàíàëûº ïåí åñòiëiêòi» ì¸íi áið åìåñ. Äàíàëûº içãiëiêòåð ºàòàðûíà æàòà ìà, æîº ïà? Îíû» içãiëiê åêåíäiãií åñòiëiêêå ºàðàï àíûºòàó¹à áîëàäû. Øûíûíäà äà, æî¹àðûäà àéòºàíûìûçäàé, åñòiëiê æàííû» àºûëäû æà¹ûíû» áið á¼ëøåãi; åñòiëiê äàíàëûºòàí ò¼ìåí, ¼éòêåíi îë ¼òïåëi çàòòàð¹à áà¹ûòòàë¹àí; äàíàëûº áîëñà, îë 츻ãiëiê æ¸íå º½äàéøûë çàòòàðìåí áàéëàíûñòû, åñòiëiê àäàì¹à ïàéäàëû çàòòàðìåí áàéëàíûñòû. Åãåð äå ò¼ìåíãi ä¸ðåæåäåãi í¸ðñå içãiëiê áîëñà îíäà , ñ¼ç æîº æî¹àð¹û ä¸ðåæåäåãi äå içãiëiê áîë¹àíû; ñîíäûºòàí, äàíàëûº — içãiëiê áîëûï òàáûëàäû. Àë çåðåêòiê (ñîîáðàçèòåëüíîñòü) äåãåí íå æ¸íå íåãå îë áà¹ûòòàë¹àí? Çåðåêòiê òå, åñòiëiê ñèÿºòû, iñ-ºèìûëäàí ê¼ðiíåäi. Çåðåê àäàì äåï øåøiì ºàáûëäàé àëàòûí æ¸íå îíû» í¸òèæåñií ê¼ðå áiëåòií àäàìäû àéòó¹à áîëàäû. Áiðຠîíû» ïiêiði êiøiãiðiì, ½ñຠí¸ðñåëåðãå ºàòûñòû. Çåðåêòiê æ¸íå çåðåê àäàì — á½ë åñòiëiêòi» æ¸íå åñòi àäàìíû» áið ñû»àðû, á½ëàðñûç îë áîëìàéäû. Çåðåê àäàìäû åñòi àäàìíàí á¼ëiï àëó¹à áîëìàéäû.

Åêiíøi êiòàï (Â) 1. Á½äàí êåéií ò¸ðòiïòiëiêòi» (ïîðÿäî÷íîñòü) ì¸í-æàéûí, ºàëàé ê¼ðiíåòiíií æ¸íå íåãå áà¹ûòòàë¹àíûí ºàðàñòûðó êåðåê. Ò¸ðòiïòiëiê æ¸íå ò¸ðòiïòi àäàì — èå áîëó¹à º½ºû áîëà ò½ðñà äà àçäû ºàíà¹àò ò½òàòûí àäàì. ´ìiðäå çà» øû¹àðóøûíû» ¼çi ä¸ë àíûºòàï áåðå àëìàéòûí òåê æàëïû, æîáàñûí áà¹äàðëàéòûí çàòòàð áîëàäû. Á½ë æà¹äàéäà ¼çiíå òèåñiëi í¸ðñåäåí äå áàñ òàðòûï, áàñºàëàð¹à æîë áåðåòií, ñ¾éòiï áàðäû ºàíà¹àò åòåòií àäàì íà¹ûç ò¸ðòiïòi àäàì. Á½äàí, ¸ðèíå, á½ë àäàì ¼ç º½ºû¹ûí ïàéäàëàíáàé ¼ç ì¾ääåñiíå í½ºñàí êåëòiðäi äåãåí ïiêið òóìàéäû. Îë ¼çiíi» òàáè¹è æ¸íå çà»äû º½ºûºòàðûíàí áàñ òàðòûï îòûð¹àí æîº, îë òåê çà»äû ìîéûíäàï, çà» øû¹àðóøû àíûºòàé àëìà¹àí º½ºû¹ûíàí áàñ òàðòûï îòûð. 2. Ñàíàëûëûº òà æ¸íå ñàíàëû äà, ò¸ðòiïòiëiê ñèÿºòû, ¸äiëåòòi, áiðຠçà» æ¾çiíäå òóðà àíûºòàëìà¹àí í¸ðñåëåðãå ºàòûñòû. Ñàíàëû äåï çà» øû¹àðóøûíû» íåíi åñêåðìåãåíií æ¸íå åñêåðiëìåãåí í¸ðñåíi» ñîíûìåí áiðãå îðûíäû åêåíií ò¾ñiíå áiëåòií àäàìäû àéòàìûç. Ñàíàëûëûº ò¸ðòiïòiëiêñiç ì¾ìêií áîëìàéäû. Ñàíàëû áàñºàíû ¼çiíøå ½¹ûíà áiëåòií àäàì, àë ò¸ðòiïòi — ñîë ïiêiðãå ñàé ¼ìið ñ¾ðåòií àäàì. 3. Àºûëäûëûº (ðàññóäèòåëüíîñòü) åñòiëiêòi» áið ò¾ði æ¸íå îë íåãå ¾éið áîëûï, íåäåí àóëຠæ¾ðó êåðåêòiãií áiëóäåí ê¼ðñåòåäi. Åñòiëiê îñûëàðäû àéûðà áiëóãå áà¹ûòòàëñà, àºûëäûëûº àäàìíû» æàºñû æ¸íå òèiìäi í¸ðñåãå ½ìòûëûï, ñî¹àí æåòóiíi» æîëäàðûí àíûºòàó¹à áà¹ûòòàëàäû. Ñîíäûºòàí áið í¸ðñå áiðåóäi» îéëà¹àíûíäàé áîëûï æàòñà, á½¹àí àºûëäûëûºòû» ºàòûñû æîº; àë çåðäåíi» ê¼ìåãiíñiç áiðåóäi» îéëà¹àíû áîëûï æàòñà, îíäàé àäàìäû áiç àºûëäû äåìåéìiç, æîëû áîë¹ûø äåéìiç. Àºûë-ïàðàñàòòû» á½ë ñ¸òòiëiêêå ºàòûñû æîº. Àäàìäàðìåí ºàðûì-ºàòûíàñòà ¼çi»äi îëàðìåí òå» ñàíàó ¸äiëåò ïå? (àéòàëûº, êåç êåëãåí àäàììåí ñ¼éëåñêåíäå îíû ¼çi»äåé ê¼ðó ä½ðûñ ïà?) °ëäå æîº ïà? Á½ëàéøà ¼çií òåê æà¹ûìïàç áåí æàðàìñຠ½ñòàéäû ¹îé. Ñîíûìåí áiðãå àäàììåí ºàðûì-ºàòûíàñòà îíû» ¼çiíäiê îðíûí, åðåêøåëiãií åñêåðó ¸äiëåòòi àäàì¹à ò¸í. °äiëåòñiçäiê æàñàó — á½ë áiðåóãå áiðåóäi» ¼ç åðêiìåí ºàëàé æ¸íå íå ¾øií åêåíií áiëå ò½ðà ºèÿíàò æàñàóû; åãåðäå á½ë ºèÿíàò æ¸íå ¸äiëåòñiçäiê æàºñû í¸ðñåëåðãå æ¸íå æàºñû àäàì¹à áà¹ûòòàë¹àí áîëñà, îíäà ì½íäàé ¸äiëåòñiç ¸ðåêåò æàñàéòûí àäàì íåíi» ä½ðûñ æ¸íå íåíi» á½ðûñ åêåíií áiëói êåðåê. ̽íû áiëó åñòi àäàì¹à æ¸íå åñòiëiêêå ò¸í. Øûæàñàóû ì¾ìêií æ¸íå îíû» ¸ðåêåòi îéëàíûï iñòåëãåí ¸ðåêåòêå ñàé áîëóû ì¾ìêií. Áiðຠîíû» iñi ìàºòàó¹à ò½ðàðëûº äåóãå áîëìàéäû. Áiçäi» àíûºòàìà — “ñàíàëû ò¾ðäå æàºñûëûººà ½ìòûëûñ” — îðûíäû; ì½íäàé ½ìòûëûñ — içãiëiêòi» íûøàíû æ¸íå îë º½ïòàó¹à ëàéûº. Áiðåó-ìiðåóäå, ì¾ìêií, åñòiëiê içãiëiêêå æàòà ìà äåãåí ñ½ðຠòóóû ì¾ìêií. Øûíûíäà äà îë — içãiëiê: ¸äiëåòòiëiêòi, åðëiêòi ò.á. áiç ½íàìäû ¸ðåêåò äåï åñåïòåï ìàäàºòàéìûç; îíäà åñòiëiê òå ìàäàºòàó¹à ò½ðàðëûº ºàñèåò, îë äà àäàìäû åðëiê ñèÿºòû ¸ðåêåòòåðãå áàñòàéäû. Æàëïû åñòiëiê ºàíäàé øåøiìãå êåëñå äå, åðëiê îíû àòºàðó¹à ¸çið. Ñîíäûºòàí àºûë¹à ñàé ¸ðåêåòòåð ¾øií åðëiêòi º½ïòàï æàòñàº, îíäà àºûëäûëûº òà º½ïòàó¹à ò½ðàðëûº æ¸íå içãiëiêòi» ºàòàðûíà æàòàäû. Åñòiëiêòi» iñêå àñóû æàéûíäà ìûñàë ðåòiíäå ºîë¼íåð ìåí º½ðûëûñ ñàëàñûí ñ¼ç åòåéiê. ²½ðûëûñòû åêi àäàì æ¾çåãå àñûðàäû: áiðåói — ñ¸óëåòøi (àðõèòåêòîð), åêiíøiñi — ¾éäi ò½ð¹ûçàòûí àäàì, îíû» ê¼ìåêøiñi. Áiðຠ¾éäi» æîñïàðûí æàñà¹àí ñ¸óëåòøi äå ¾éäi æàñàóøû äåï åñåïòåëåäi. Áàñºà äà æàñàìïàç iñòåð æ¼íiíäå îñûíû àéòó¹à áîëàäû. Îëàðäû äà æåòåêøi æ¸íå ê¼ìåêøi æ¾çåãå àñûðàäû. Ñîíûìåí, æåòåêøi áið iñòi îéëàñòûðàäû, àë ê¼ìåêøi îíû æ¾çåãå àñûðàäû. Àéòºàíûìûçäû» åñòiëiêêå äå ºàòûñû áàð; îë äà — àòºàðóøû ¸ðåêåò. Áàðëûº içãiëiêòåðäi àòºàðóøû ¸ðåêåòòåð äåï òàíó¹à áîëàäû, àë åñòiëiê — îëàðäû» iøiíäåãi æåòåêøi, ñ¸óëåòøi: îë ºàëàé øåøñå, iñ ñîëàé æ¾çåãå àñàäû. Òà¹û áið ì¸ñåëåãå òîºòàëà êåòåéiê: åñòiëiê àäàì æàíûíäà¹û ºàáiëåòòåðäi» á¸ðií áèëåé ìå? Á¸ðií áèëåéäi äåó àðòû¹ûðຠáîëàð. Îë, ìûñàëû äàíàëûºòû áèëåé àëìàéäû. ̾ìêií, àéòàð: àºûëäûëûº áàðëû¹û ¾øií ºàì æåï æàòàäû, îë á¸ðiíi» ºîæàéûíû — äåï24. Îíû øûíûíäà äà ¾é áàñºàðóøûñûíà òå»åóãå áîëàäû. Øûíûíäà äà îë — á¸ðiíi» ºîæàéûíû æ¸íå á¸ðií áàñºàðàäû, áiðຠîë á¸ðiíå áèëiê æ¾ðãiçáåéäi, òåê ¾é èåñiíi» ºîëûí áîñàòûï, î¹àí ¾éäåãi ½ñàº-ò¾éåêêå ê¼»ië á¼ëìåé, áàð ê¾ø-æiãåðií, óàºûòûí ºî¹àìäûº ìà»ûçû çîð iñòåðãå æ½ìñàóûíà ì¾ìêiíäiê áåðåäi. Ñîë ñèÿºòû åñòiëiê òå äàíàëûºòû» ºûçìåòøiñi ðåòiíäå î¹àí ¼ç iñiìåí àéíàëûñó¹à æà¹äàé òó¹ûçàäû.

º½ðàòûí æ¸íå àäàìäàðäû áàñºàðàòûí ºàáiëåò æîº. Àóðó äåíåãå êåç êåëãåí æàºñû í¸ðñå åì áîëà áåðìåéäi, àóðóûíàí æàçûë¹ûñû êåëãåí àäàì êåðåê í¸ðñåíi ì¼ëøåðiìåí ïàéäàëàíà áiëói êåðåê. Ñîë ñèÿºòû æàíû æàðàìñûç àäàì áiðäå»åíi á¾ëäiðiï ºîéìàñ ¾øií ¼ç åðêiìåí áàéëûºòàí äà, áèëiêòåí äå, ê¾ø æ½ìñàóäàí äà áàñ òàðòºàíû àáçàë áîëìàñ ïà åäi? ʼ»iëäi» ¼çi º½áûëìàëû áîëûï êåëåäi ¹îé. Àóðó äåíåãå òûíûøòûº ïåí ê¼»iëäi» õîøòû¹û ºàíäàé ºàæåò áîëñà, æàíû ñàó åìåñ àäàì¹à äà ñîíäàé ¼ìið ñàëòûí ½ñòàíó êåðåê. Ìûíàíäàé ñàóàë¹à äà æàóàï áåðó ºèûí: åãåðäå áið óàºûòòà ¸ði áàòûë, ¸ði ¸äië ¸ðåêåò æàñàó ºèûí áîë¹àí æà¹äàéäà ºàëàé ¸ðåêåò æàñàó¹à áîëàäû? Á½ðûí äà àòàï ê¼ðñåòêåíiìiçäåé, òóà áiòêåí içãiëiêòåðäå òåê æàºñûëûººà ½ìòûëûñ áàð, áiðຠîíû» àºûëäû íåãiçi æîº. Òàë¹àì æàñàéòûí àäàì àºûë¹à ñ¾éåíiï æàñàéäû. Îíäàé àäàìäà ñîíäûºòàí òàë¹àì äà æ¸íå àºûë¹à íåãiçäåëãåí içãiëiê òå áàð. Içãiëiê içãiëiêêå ºàðñû êåëìåéäi, ¼éòêåíi îë àºûë¹à æ¾ãiíåäi æ¸íå ñîíû» ¸ìiðií îðûíäàéäû. Àºûë áîëñà òèiìäiíi òà»äàéäû. Àºûëäàí òûñ içãiëiê ¸ðåêåòòåð áîëìàéäû, æ¸íå åñòiëiê òå içãiëiêòåðñiç áîëìàéäû: îëàð áiðëåñiï ºûçìåò åòåäi. Ìûíà ì¸ñåëåíi äå øåøó î»àé¹à ñîºïàéäû: içãiëiêòåðäi» æàéû áàñºà ñûðòºû íå ò¸íãå ºàòûñòû èãiëiêòåð ñèÿºòû áîëûï êåëå ìå? Á½ë èãiëiêòåð — øåêòåí àñûï êåòñå çèÿíäû áîëàäû. Ìûñàëû, øåêòåí àñºàí áàéëûº àäàìäû ¼ðê¼êðåêòiêêå æ¸íå ìåíìåíäiêêå áàñòàéäû. Áàñºà èãiëiêòåð äå — áèëiê, º½ðìåò, ¸äåìiëiê æ¸íå àòຠ— øåêòåí àññà, àäàìäû á½çàäû. Ñîë ñèÿºòû àäàìäà ¸äiëåòòiëiê æ¸íå åðëiê àñûï æàòñà ºàéòåäi? Á½ëàðäû» äà çèÿíû áîëà ìà? Æîº. Áiðຠiçãi àäàì ê¼ïøiëiêòi» º½ðìåòiíå á¼ëåíåäi, àë øàìàäàí òûñ º½ðìåòòåó äå àäàì¹à êåði ¸ñåð åòói ì¾ìêií: içãiëiêòi» àðòà ò¾ñói äå àäàìäû á½çàäû. °ëäå îëàé åìåñ ïå? Içãiëiêòi» ºûçìåòi ñàí ò¾ðëi, îëàðäû» å» áàñòûñû èãiëiêòåðäi ä½ðûñ æ¸íå îðûíäû ïàéäàëàíà áiëó. Åãåð äå ¾ëêåí áèëiêêå æ¸íå º½ðìåòêå èå áîë¹àí àäàì îëàðäû ä½ðûñ ïàéäàëàíà àëìàñà, àáûðîéëû äåãåí àòà¹ûíàí àéðûëàäû. ²½ðìåò òå, áèëiê òå ëàéûºòû àäàìäû á½çà àëìàéäû, îëàé áîëñà içãiëiê òå îíû á½çà àëìàéäû. Æàëïû àë¹àíäà, æî¹àðûäà ê¼ðñåòiëãåíäåé, içãiëiêòåð òå» îðòàíû ½ñòàíàäû æ¸íå içãiëiê àðòà ò¾ñêåí ñàéûí òå» îðòà¹à æàºûíäàé ò¾ñåäi. Ñîíäûºòàí içãiëiêòi» ê¼áåþiíåí àäàì æàìàí áîëìàéäû, êåðiñiíøå, æàºñûëû¹û àðòà áåðåäi. Òå» îðòàíû íûíäà, àºûë¹à ñûèìàéòûí í¸ðñå ñèÿºòû: ¸äiëåòñiçäiêêå æîë áåðãåí àäàìíàí áiç º½íäû èãiëiêòi — åñòiëiêòi ê¾òåìiç. Íåìåñå á½ðûñòûºòà åøºàíäàé åñòiëiê æîº ïà åêåí? Øûíûíäà äà ºàòåëåñêåí àäàì ¼çi ¾øií íåíi» æàºñû, àë íåíi» æàìàí åêåíií áiëìåéäi, ñîíäûºòàí ºàòåëåñåäi. Åñòiëiêòi» ì½íäàé í¸ðñåëåðìåí iñi æîº. Á½ë àðàäà ä¸ðiãåðëiê ¹ûëûìäà¹û æà¹äàé åñêå ò¾ñåäi: áiç á¸ðiìiç íåíi» åìäiê ºàñèåòi áàð, íåíi» ñàóëûººà, ïàéäàëû åêåíií áiëåìiç, òîìàð ä¸ðiíi» (÷åìåðèöà), iø æ¾ðãiçåòií ä¸ðiíi», òiëiêòi» (íàäðåç), ê¾éäiðóäi» ñàóëûººà ºàëàé ¸ñåð åòåòií áiëåìiç, áiðຠáiç ä¸ðiãåðëiê ¹ûëûìäû ìå»- ãåðìåãåñií, íàºòû æà¹äàéäà íåíi æ¸íå ºàëàé ïàéäàëàíó êåðåêòiãií áiëìåéìiç. °äiëåòñiç àäàì äà ñîëàé: îë ¾ñòåìäiêòi», áèëiêòi» ïàéäàëû åêåíäiãií áiëåäi, áiðຠºàøàí, ºàíäàé æà¹äàéäà ïàéäàëû, î¹àí á½ëàðäû» ºàíäàé ºàòûíàñû áàðûí áiëìåéäi. Àë ì½íû áiëó — åñòiëiêòi» áåëãiñi, äåìåê, ¸äiëåòñiçäiêòå åñòiëiêòi» íûøàíû æîº. °äiëåòñiç àäàì òà»äà¹àí æ¸íå ä½ðûñ ºîëäàíà áiëåòií çàòòàð — ïàéäàëû, áiðຠîë ¾øií åìåñ, ¼çäiãiíåí ïàéäàëû: áàéëûº òà, áèëiê òå æåêå àëûï ºàðàñòûð¹àíäà ïàéäàëû, áiðຠ¸ëãi àäàì ¾øií èãi áîëìàóû ì¾ìêií, ¼éòêåíi ìîëøûëûººà æ¸íå áèëiêêå èå áîëûï àëûï, áèëiêòi ïàéäàëàíóäû áiëìåãåñií àäàì ¼çiíå äå, áàñºà¹à äà çèÿí òèãiçói ì¾ìêií. Ìûíà æ¸éò òà àäàìäû îéëàíäûðàäû: æàìàí àäàì¹à ºèÿíàò æàñàó¹à áîëà ìà? °ëäå æîº ïà? ´éòêåíi ¸äiëåòñiçäiê áiðåóãå çèÿí êåëòiðó áîëñà, àë çèÿíäûº áiðåóäi èãiëiãiíåí àéûðó, îíäà ¸äiëåòñiçäiê æàìàí àäàì¹à çèÿí òèãiçáåéäi: æàìàí àäàìíû» èãiëiê äåï òàíèòûí í¸ðñåñi î¹àí èãiëiê áîëûï òàáûëìàéäû. Áàéëûº ïåí áèëiê æàìàí àäàì¹à çèÿí áîëàäû, ñåáåái îë îëàðäû ä½ðûñ ïàéäàëàíà áiëìåéäi. Ñîíûìåí áàéëûº ïåí áèëiê àðàì íèåòòi àäàì¹à çèÿí áîëñà, îíäà îíû á½ëàðäàí àéûð¹àí æà¹äàéäà á½ë î¹àí ¸äiëåòñiçäiê æàñà¹àí áîëûï åñåïòåëìåéäi. ʼïøiëiêêå ì½íäàé ïàéûìäàó ò¾ñiíiêñiç áîëóû ì¾ìêií; ¼éòêåíi á¸ði äå áèëiêòi äå, ê¾øòi äi, áàéëûºòû äà ïàéäàëàíà áiëåìiç äåï îéëàéäû. Áiðຠíèçàìíàí (çàêîíîäàòåëüñòâî) áàéºàéòûíûìûçäàé, á½ë ºàòå ïiêið. Çà» øû¹àðóøû áàðëûº àäàì¹à áèëiê º½ðó¹à æîë áåðìåéäi: áèëiê áàñûíäà áîë¹ûñû êåëåòií àäàìäàðäû» äàéûíäû¹û, æàñ åðåêøåëiãi ëàóàçûì¹à ñ¸éêåñ áîëóû êåðåê, êåç êåëãåí àäàìíû» ºîëûíàí áàñøû áîëó êåëìåéäi. Åãåð äå êiìäå-êiì áèëiê áàñûíäà áîëìà¹àíûíà íåìåñå á½¹àí ì¾ìêiíäiê áåðìåãåíiíå íàðàçûëûº áiëäiðñå, î¹àí àéòó¹à áîëàäû: ñåíi» ò½ëà áîéû»äà áèëiê

æàìàííû» æàìàí åêåíií àéûðà áiëóãå ê¼ìåêòåñåòií áiëiì áàð ìà? Øàìàñû, æîº øû¹àð, ¼éòêåíi áiçäåãi å» æàºñû æ¸íå å» ìûºòû í¸ðñåíi ÿ¹íè áiëiìäi áàñºà í¸ðñåíi» æå»iï øû¹óû ì¾ìêií åìåñ ºîé. Ѿéòiï, Ñîêðàòòû» ïiêiðiíi» ºàòåëiãiíi» òà¹û áið ä¸ëåëi — ½ñòàìñûçäà íàºòû áiëiì æîºòû¹û. Áiëiì áîëìà¹àíìåí, ì¾ìêií, îíäà ïiêið áîëàð? Àë åãåð ½ñòàìñûçäû» ïiêiði áîëñà, îíäà îíû êií¸ëàó ä½ðûñ åìåñ. Ñåáåái åãåð îë ¼çií áiëìåñòiêòåí ä½ðûñ ½ñòàé àëìàñà, îíäà îíû» º½ìàðëûººà ñàëûíûï æiáåðãåí ºàòåëiãií êåøiðóãå áîëàäû. ´çiìiç êåøiðãåí àäàìäàðäû áiç êií¸ëàé àëìàéìûç, îëàé áîëñà, ïiêiðãå ¹àíà àðºà ñ¾éåãåí ½ñòàìñûç àäàì êií¸ëi åìåñ. Áiðຠîíû áiç êií¸ëàï æàòàìûç. Îñûíäàé ïàéûìäàóëàð áiçäi òû¹ûðûººà òiðåéäi: ½ñòàìñûç àäàìäà áiëiì æîº äåãåí ä¸ëåë àºûë¹à ñûèìàéäû; ñîë ñèÿºòû îíäà ïiêið æîº äåãåí ä¸ëåë äå ê¼»iëãå ºîíáàéäû. Ìûíàíäàé ñ½ðຠòà òóóû ì¾ìêií: åñòi àäàì ñàáûðëû áîëûï êåëåäi; áiðຠîë áiðäå»åãå ¼òå º½øòàð áîëà àëà ìà? Åãåð îë ñàáûðëû áîëñà, îíäà îíû ê¾øòi º½øòàðëûº áèëåéäi; åøòå»åãå ºûçûºïàéòûí àäàìäû ñàáûðëû äåï ºàëàé àéòàìûç. Ñîíûìåí áiðãå º½øòàðëûººà ñàëûíàòûí àäàìäû àºûëäû äåó ºèûí, ¼éòêåíi àºûëäû àäàì ¼çií ¼çi ½ñòàé áiëåäi3. Êåéáið æà¹äàéëàðäà ½ñòàìñûç àäàìäû ºîëäàï, àë ñàáûðëûíû» ºûëû¹ûíà êií¸ ºîÿòûí æà¹äàé äà áîëàòûíûí åñêåðó êåðåê. Àéòàëûº, áiðåóäi» ïiêiði ä½ðûñ åìåñ, ¼éòêåíi î¹àí æàºñû í¸ðñåëåð æàìàí áîï ê¼ðiíåäi, àë îíû» íèåòi ò¾çó. Àºûë àäàìíû» ¸ðåêåò æàñàóûíà òûéûì ñàëàäû, áiðຠîë ºàëàóûíà iëåñiï äåãåíií iñòåéäi; øûäàìñûç àäàìíàí ì½íû ê¾òóãå áîëàäû. Ƹíå îíû» ºûëû¹û ¼òå ¸äåìi áîëóû ì¾ìêií, ¼éòêåíi îë ºàëàóûìåí iñòåäi ¹îé; àºûë áîëñà îíû» ì½íäàé ¸ðåêåòiíå êåäåðãi áîëàð åäi. ̽íäàé àäàìíû» ½ñòàìñûçäû¹ûí åøêiì àéûïòàìàñ åäi, ¼éòêåíi îíû» iñi î»äû áîëûï øûºòû. Òà¹û äà ºèñûíñûç æàé¹à òàï áîëäûº. Ìûíàíäàé æîðàìàë æàñàï ê¼ðåéiê: àäàìíû» îéû — ºàòå, î¹àí êåðåìåò çàòòàð æàºñû áîëûï ê¼ðiíáåéäi, áiðຠºàëàóû îíû êåðåìåò çàòòàð¹à º½ìàð ºûëàäû; ñàáûðëû àäàì áiðäå»åíi ºàòòû ºàëàéäû, áiðຠàºûë¹à æ¾ãiíiï ¸ðåêåò æàñàóäàí áàñ òàðòàäû. Ѿéòiï æàºñû í¸ðñåëåð æ¼íiíäå òåðiñ ïiêiðäå áîë¹àí àäàì iñòåãiñi êåëãåí iñií àòºàðìàéäû, àë îíû» áàñ òàðòºàí iñi — æàðàìäû åäi, ñîíäûºòàí äà î¹àí ê¼»iëi àóäû. Iñòåóãå òèiñòi æàºñû iñòåí áàñ òàðòºàí àäàìäû êií¸ëàó îðûíäû. ʼðiï îòûð¹àíûìûçäàé, êåéäå ½ñòàìäûëûºòû» äà çèÿíû áîëàäû. Áiðຠì½íäàé ò½æûðûì äà îðûíñûç. º½ìàðëûºòàðäû» ä¸ðìåíñiçäiãi ìåí øåêòåí àñóûíû» àðàñû äåï àíûºòàó¹à áîëàäû. 4. Åíäi áiç æà»à òàºûðûïºà îéûñûï, ½ñòàìäûëûº ïåí ½ñòàìñûçäûºòû» ì¸í-æàéûíà òîºòàëàéûº. Içãiëiê ðåòiíäå äå, êåìiñòiê ðåòiíäå äå á½ë ºûëûºòàð ¸äåòòåãiäåé åìåñ; îëàð æ¼íiíäåãi ¸»ãiìå äå ¸äåòòåãiäåé áîëìàéäû. Á½ë içãiëiê áàñºà içãiëiêòåðãå ½ºñàìàéäû. Áàñºà içãiëiêòåð àºûëìåí áiðãå áið ìàºñàòºà æ½ìûë¹àí1, àë á½ë æà¹äàéäà àºûë ìåí ñåçiìíi» áà¹ûòòàðû ¸ðò¾ðëi áîëûï øû¹àäû. Æàí ä¾íèåìiçäå áiçäi æàìàí æà¹ûíàí ê¼ðñåòåòií ¾ø ºàñèåò áàð: ¸äåïñiçäiê (ïîðî÷íîñòü), ½ñòàìñûçäûº (íåâîçäåðæàíîñòü), õàéóàíäûº (çâåðñòâî). °äåïñiçäiêòi» æ¸íå içãiëiêòi» íå åêåíi æî¹àðûäà àéòûëäû. Åíäi æ¾ãåíñiçäiê æ¸íå õàéóàíäûº æ¼íiíäå ñ¼ç ºîç¹àéûº. 5. Õàéóàíäûº — á½ë á½çûºòûºòû» àñºûí¹àí ò¾ði. Áàðûï ò½ð¹àí æåêñ½ðûíäû ê¼ðãåíäå, áiç îíû àäàì åìåñ, õàéóàí äåéìiç. Á½ë áiçäi» õàéóàíäûº äåãåí êåìiñòiê áîëàäû äåï åñåïòåãåíiìiç. Õàéóàíäûººà ºàðñû ò½ð¹àí içãiëiêòi» àòû æîº: îë àäàìøûëûºòàí äà æî¹àðû, º½äàé¹à ò¸í ºàñèåò. Àë º½äàé¹à ò¸í içãiëiê áîëìàéäû: º½äàé ºàíäàé içãiëiêòåí äå áèiê æ¸íå îíû» º½äiðåòi içãiëiêïåí àíûºòàëìàéäû, ¸éòïåñå içãiëiê º½äàéäàí æî¹àðû áîëûï øû¹àð åäi. Ñîíäûºòàí äà õàéóàíäûººà ºàðñû ò½ð¹àí içãiëiêòi» àòû áîëìàéäû. Á½ë êåñàïàòºà ºàðñû ò½ð¹àí içãiëiê àäàì¹à åìåñ, º½äàé¹à ò¸í. Õàéóàíäûº àäàì¹à êåëiñïåéòiíi ñèÿºòû î¹àí ºàðñû ò½ð¹àí içãiëiê òå àäàìíàí ã¼ði º½äàé¹à æàðàñàäû. 6. Ñàáûðëûëûº ïåí ½ñòàìñûçäûº æ¼íiíäåãi ¸»ãiìåíi òàíûëìà¹àí çàòòàðäàí æ¸íå áåëãiëi äåï åñåïòåãåí í¸ðñåãå ºàéøû êåëåòií ä¸ëåëäåðäåí áàñòàï ê¼ðåéiê; êåéií ºèûíäûºòàð ìåí ºàéøûëûºòàð¹à òîëû îñû ä¸ëåëäåðãå ñ¾éåíå îòûðûï ñàáûðëûëûº ïåí ½ñòàìñûçäûºòû ºàðàñòûðàìûç, ì¾ìêiíäiãiíøå îëàð æ¼íiíäå ä½ðûñ ìà¹ë½ìàòòàð àëàìûç. Àºèºàòºà æåòóäi» æå»ië æîëû îñû. Ñîêðàò ½ñòàìñûçäûºòû æà øû¹àðàäû; îíû» îéûíøà, ç½ëûìäûºòû» æàéûí áiëãåí àäàì ç½ëûìäûººà áàðìàéäû2. μñòàìñûç äà ç½ëûìäûºòû» íå åêåíií áiëåäi, áiðຠº½ìàðëûººà ñàëûíûï ¼çií ¼çi ½ñòàé àëìàéäû. μñòàìñûçäûº áîëìàéäû äåãåí Ñîêðàòòû» ïiêiðiìåí êåëiñóãå áîëìàéäû. μñòàìñûçäûºòû» ¼ìiðäå îðûí àëàòûíûí áiç ò¸æiðèáåäåí áiëåìiç. μñòàìñûç àäàìäàð áîëàäû æ¸íå îëàð ºûëûºòàðûíû» òåðiñòiãií áiëåäi, áiðຠáiëå ò½ðà iñòåéäi. Åãåð äå ½ñòàìñûçäûº áîëàòûí áîëñà, îíäà ìûíàíäàé ñ½ðຠòóàäû: ½ñòàìñûç àäàìäà

åêåíií áiëìåéäi, ñ¾éòiï ºàòåëåñåäi. Îíû» æàëïû áiëiìi áàð, áiðຠíàºòû áiëiìi æîº. Äåìåê, òà¹û äà ½ñòàìñûç àäàìíû» — áiëiìi áîëà ò½ðñà äà — ºàòåëåñói ì¾ìêií äåãåí ïiêiðãå êåëåìiç. Ìàñ àäàìäàð, àéòàëûº, àéûººàíäà ñàó ê¾éiíäåãiäåé ºàëûïºà êåëåäi. Îëàðäû» àºûëû äà, áiëiìi äå åøºàéäà êåòêåí æîº, áiðຠìàñòûºòû» ñàëäàðûíàí ½ìûò áîëäû; á½ë àäàìäàð àéûººàííàí êåéií á½ðûí¹û ºàëïûíà êåëäi. μñòàìñûç àäàì äà ìàñ àäàì ñèÿºòû: º½ìàðëûº îíû» àºûëûí áèëåï àëäû, êåéií º½ìàðëû¹û òàðà¹àí êåçäå îë á½ðûí¹û ºàëïûíà êåëåäi. μñòàìñûç àäàì æ¼íiíäåãi òà¹û áið îé áiçäi ºèíàóû ì¾ìêií: êåéäå ½ñòàìñûç àäàì ºîëäàó òàóûï, ñàáûðëû àäàì, êåðiñiíøå, àéûïòàëûï æàòàäû. Á½ëàé áîëóû ì¾ìêií åìåñ. Øûíûíäà äà, ñàáûðëû àäàì äà, ½ñòàìñûç äà, ¼ç ºàëàóûíøà øåøiì ºàáûëäàéäû, íåíi» ä½ðûñ, íåíi» á½ðûñ åêåíií áiëåäi. μñòàìñûç àäàì áiëãåíiíå ê¼íáåéäi, àë ñàáûðëû àäàì iñòi» æàéûí áàéûïïåí îéëàï º½ìàðëûºòû» æåòåãiíäå êåòïåéäi. μñòàìäû äåï áiç ¸êåñií ½ð¹ûñû êåëiï æ¸íå ¸êåñií ½ðó ½ÿò äåï åñåïòåìåéòií, áiðຠ¼çií ¼çi ½ñòàï, ¸êåñií ½ðìà¹àí àäàìäû àéòïàéìûç ¹îé. Åãåðäå ì½íäàé æà¹äàéëàðäà ½ñòàìäûëûº íåìåñå ½ñòàìñûçäûº æ¼íiíäå ¸»ãiìå áîëìàñà, îíäà, øàìàñû, ½ñòàìñûçäûº åøºàøàí äà ºîëäàó òàïïàéäû, àë ½ñòàìäûëûº àéûïòàëìàéäû4. μñòàìñûçäûº æàðàòûëûñòàí æ¸íå àóûð¹àíäûºòàí äà áîëóû ì¾ìêií. Ìûñàëû, êåéáið àäàìäàð øàøûí æ½ëûï, òûðíà¹ûí òiñòåóäi ¸äåòêå àéíàëäûð¹àí. Åãåð àäàì ì½íäàé ¸äåòií òèÿ áiëñå, îë ¾øií îíû ìàºòàìàéäû, àë åãåð îë á½ë ¸äåòií ºîéìàñà, á½ë ¾øií îíû ½ðñà ºîéìàéäû. Àë æàðàòûëûñûíàí ½ñòàìñûç áîëóäû» ìûñàëû: ñîòòà áiðåóäi ¸êåñií ½ðäû äåï àéûïòàï æàòàäû, îë áîëñà, “¸êåì äå êåçiíäå ¼ç ¸êåñií ½ð¹àí” — äåï, àºòàëìຠáîëàäû; ñîò áàëàñûí àºòàéäû, ¼éòêåíi ñîò îíû» ºûëìûñûí æàðàòûëûñûíàí äåï òàáàäû. ´ç ¸êåñií ½ðó òóðàëû îéûíàí ºàéòºàíû ¾øií áàëàíû ìàºòàóäû» ºàæåòi æîº. Áiç ºàçið ½ñòàìñûçäûºòû» íåìåñå ñàáûðëûºòû» ì½íäàé ò¾ðií åìåñ, áàñºà ò¾ðií, àòàï àéòºàíäà, ñîë ¾øií áiçäi ìàºòàï æ¸íå äàòòàï æàòàòûí ò¾ðií ºàðàñòûðûï îòûðìûç. Èãiëiêòåðäi» ñûðòºû: ìûñàëû, áàéëûº, áèëiê, º½ðìåò, äîñòàð, àòຠ— æ¸íå iøêi, ¼çiìiçãå ò¸í ò¾ðëåði áîëàäû. Ñûëàðäû» ºàòàðûíà ñåçiì (îñÿçàíèå) æ¸íå ä¸ì ò.á. ñåçiìäiê ðèçàøûëûºòàð æàòàäû. (Á½ë æà¹ûíàí ¼çií ¼çi òåæåé àëìàéòûíäàð æàëïû ½ñòàìñûçäàð áîëûï êåëåäi). Áiç ê¼»ië á¼ëiï îòûð¹àí ½ñòàìñûçäûº ñûëàð¹à æàòàäû. μñòàìñûçäûº æ¸íå ½ñòàìñûç àäàì á¸ðiíåí äå áàéºàëà ìà åêåí, ìûñàëû, îíû» àºøà¹à, º½ðìåòêå, àøó-ûçà¹à, àòàºä໺ºà ºàòûíàñûíäà? Íຠîñûíäàé í¸ðñåëåðãå ºàòûñòû ½ñòàìñûçäûº áàéºàëàäû ¹îé ¸ëäå ½ñòàìñûçäûº áåëãiëi áið í¸ðñåëåðäåí ¹àíà ê¼ðiíå ìå ? Á½ë äà î»àé ì¸ñåëå åìåñ. ²èûí áîë¹àíìåí äå á½ë ì¸ñåëåëåðäi øåøó êåðåê. Áiðiíøi ñ½ðຠ— áiëiì æ¼íiíäå. Áiëiìäi àäàìíû» áiëiìiíåí àéûðûëûï ºàëóû íåìåñå ¼çãåðiï øû¹óû — àºûë¹à ñûéìàéäû. Ïiêið æ¼íiíäå äå îñû ä¸ëåëäi êåëòiðóãå áîëàäû, á½ë àðàäà ïiêið ìåí áiëiìíi» àðàñûíäà àéûðìàøûëûº æîº; åãåð äå ïiêiðäi» åðåêøåëiãi îíû» ò½ðàºòûëû¹û ìåí áåðiêòiãiíäå áîëñà, îíäà ïiêiðãå àðºà ñ¾éåéòií àäàìäàð á¸ði äå îëàðäû» îéëà¹àíûíäàé äåãåí îéäà áîëàäû, ïiêiðäi» áiëiìíåí åø òå áið àéûðìàøûëû¹û æîº. Ýôåñòåí øûººàí Ãåðàêëèòòi» çàòòàð æ¼íiíäåãi ïiêiði òàï ñîíäàé áîëäû. Áiëiìäi íåìåñå ïiêiði áàð àäàìíû» æà¹ûìñûç iñ iñòåói òà»ñûº åìåñ. °»ãiìå ìûíàäà: áiëiìíi» åêi ò¾ði áàð. Áiëóãå áîëàäû (áiçäåð àéòàìûç: àäàì áiëåäi îíû» áiëiìi áàð — äåï), ñîíûìåí áiðãå áiëiï ¸ðåêåò æàñàó¹à áîëàäû. Ìûñàëû, ½ñòàìñûç àäàì æàºñûíû» íå åêåíií áiëåäi, áiðຠîñû áiëiìiíå ñàé ¸ðåêåò æàñàìàéäû. Åãåð îë áiëiìiíå ñàé ¸ðåêåò æàñàìàñà, îíäà îë áiëå ò½ðà æàðàìñûç ¸ðåêåò æàñàóû ì¾ìêií, ì½íäà ò½ð¹àí åðëiê æîº. Á½ë æà¹äàéäû ½éºûäà¹û àäàìíû» ¸ðåêåòiìåí ñàëûñòûðó¹à áîëàäû: îë áiëñå äå ½éºûäà ¸ðò¾ðëi æàðàìñûç ºûëûºòàð æàñàóû ì¾ìêií, ¼éòêåíi ½éºûäà áiëiì î¹àí ûºïàë åòïåéäi. μñòàìñûç àäàì äà, ½éºûäà¹û àäàìäàé, áiëiì àðºûëû ¸ðåêåò æàñàìàéäû. Á½ë ºèûíäûºòû» æàéû îñûíäàé. ѽðຠòóàäû: ì½íäàé æà¹äàéäà ½ñòàìñûç àäàì áiëiìíåí áàñ òàðòà ìà, ¸ëäå îíû ¼çãåðòå ìå? Åêåói äå ê¾ì¸í òó¹ûçàäû. “Àíàëèòèêàëàðäà” ê¼ðñåòêåíiìiçäåé, ñèëëîãèçìíi» åêi ò¾ðëi àë¹û øàðòû áàð: áiðåói — æàëïû, åêiíøiñi î¹àí áà¹ûíûøòû æ¸íå æàëºû (÷àñòíàÿ). Ìûñàëû, ìåí ñàíäûðàºòàï (ãîðÿ÷êà) àóûð¹àí êåç êåëãåí àäàìäû æàçà àëàìûí; ìiíå ìûíà àäàì ñàíäûðàºòàï àóûð¹àí, äåìåê ìåí îíû æàçà àëàìûí. Æàëïû áiëiìäi ºàëàé ïàéäàëàíóäû ìåí ì¾ìêií, áiëåðìií, àë íàºòû áiëiìäi ïàéäàëàíóäû áiëìåéìií. Îñûäàí êåëiï áiëiìäi àäàì äà ºàòåëåñói ì¾ìêií äåãåí ïiêið òóàäû: ìåí ñàíäûðàºòàï àóûð¹àí àäàìäû æàçà àëàìûí, àë ìûíà àäàì ñàíäûðàºòàï àóûðà ìà, æîº ïà — áiëìåéìií. μñòàìñûç àäàì — áiëå ò½ðñà äà îñûëàé ºàòåëåñói ì¾ìêií. μñòàìñûç àäàì ºàíäàé çàòòû» çèÿíäû æ¸íå æàðàìñûç åêåíií áiëåäi, áiðຠîë æåêåëåãåí çàòòàðäû» çèÿíäû

ðåíæóií òåæåé áiëãåí àäàì øûäàìäû. μñòàìñûçäûº ïåí ¸ëñiçäiê (ðàññëàáëåííîñòü) áið åìåñ. °ëñiçäiê — áàñºàëàð øûäàéòûí ºèûíäûºòàð¹à ò¼çå àëìàó. μñòàìñûç º½ìàðëûºòû» àëäûíäà ¼çií ½ñòàé àëìàéòûí, ¸ëñiçäiê òàíûòûï, í¸ïñiãå æîë áåðåòií àäàì. Ñîíûìåí áiðãå ½ÿòñûç äåï àòàëàòûíäàð áîëàäû, ½ÿòñûç áåí ½ñòàìñûç áiðäåé ìå? Æîº ïà? μÿòñûç àäàì ¼çiíå ½íà¹àí æ¸íå òèiìäi í¸ðñåíi iñòåéäi æ¸íå åø òå áið àºûë çà»äûëû¹û î¹àí òèûì ñàëà àëìàéäû. μñòàìñûç àäàì ºàëà¹àíûí iñòåóãå òèûì ñàëàòûí àºûë¹à æ¾ãiíå àëàäû. ²àéñûñûí ò¾çåòó æå»ië — ½ÿòñûçäû ìà ¸ëäå ½ñòàìñûçäû ìà? Áið ºàðà¹àíäà, ½ñòàìñûçäû ò¾çåòó ºèûí ñèÿºòû: ½ÿòñûç àäàì åìäåóãå ê¼íåäi; îíäà àºûë îÿíñà áîëäû, îë íåíi» æàìàí åêåíií áiëiï ç½ëûìäûººà áàðìàñ åäi; ½ñòàìñûç äà àºûë çà»äûëû¹û áàð, áiðຠîë á¸ðiáið ¼çií ¼çi ½ñòàé àëìàé ç½ëûìäûººà ñàëûíàäû; ì½íäàé àäàìäû æ¼íãå ñàëó ºèûí ñèÿºòû. Áiðàº, åêiíøi æà¹ûíàí, êiìíi» æà¹äàéû àóûð? Áiðåóiíäå æàºñû åøòå»å äå æîº, åêiíøiñiíäå æàìàí ºûëûºòàðìåí áiðãå æàºñûëûºòû» íûøàíû áàð. Øàìàñû, àë¹àøºûíû» æà¹äàéû ºèûíûðàº, ¼éòêåíi îíäà å» º½íäû í¸ðñå ê¾éñiç æà¹äàéäà. μñòàìñûçäà¹û æàºñû í¸ðñå — àºûë çà»äûëû¹ûíû» áîëóû. μÿòñûçäà îë æîº. Ƹíå äå: àºûë çà»äûëû¹û (çàêîí ðàçóìà) — ¸ð àäàìíû» ò¾ïêi ºàçû¹û (ïåðâîîñíîâà). μñòàìñûçäà àºûë çà»äûëû¹û æàºñû äå»ãåéäå, àë ½ÿòñûçäà — îë æîºòû» ºàñû. Ñîíäûºòàí ½ÿòñûç àäàì — æ¾ãåíñiçäåí äå æàìàí. Îíû õàéóàí¹à òå»åóãå áîëàäû. Àäàì áîéûíäà¹û êåëå»ñiç ºàñèåòòi áiç îñûëàé àòà¹àíáûç: õàéóàíäûº — àç¹ûíäûºòû» áið ò¾ði. Àäàì áîéûíäà¹û äåéòiíiìiç, õàéóàíäà ò¾ïêi ºàçûº æîº. Ò¾ïêi ºàçûº àºûë-åñòi» áîëóû5. Êiì æàìàíäûºòû ê¼áiðåê æàñàéäû:àðûñòàí áà ¸ëäå Äèîíèñèé ìå, Êëåàðõ ïà ¸ëäå áàñºà áið á½çàºû ìà? °ðèíå, ñûëàð. Åãåðäå ò¾ïêi ºàçûº íàøàð áîëñà, îíäà ç½ëûìäûººà æîë àøûëàäû; õàéóàíäà åøºàíäàé àºûë æîº. Á½çûë¹àí àäàìäà ò¾ïêi ºàçûº íàøàð: àºûë-åñi áîëà ò½ðà æàìàíäûº æàñàéäû, àºûë î¹àí æîë àøàäû. Ñîíäûºòàí ½ÿòñûç ñîëàé iñòåó êåðåê äåï îéëàéäû. Äåìåê, ½ñòàìñûç àäàì ½ÿòñûç àäàì¹à ºàðà¹àíäà æàºñû. μñòàìñûçäûºòûº åêi ò¾ði áîëàäû: áiðåói îéëàíáàñòàí, àÿº àñòûíàí ½ñòàìñûçäûººà ñàëûíó. Ìûñàëû, ¸äåìi ¸éåëäi ê¼ðãåíäå áiç áiðäåí ñåçiì º½øà¹ûíà åíiï, æàðàñïàéòûí í¸ðñåíi iñòåóãå ¸çiðìiç. Åêiíøi ò¾ði — àóðó ò¸ðiçäi: òåðiñòiãií Òà¹û áið ì¸ñåëåãå íàçàð àóäàðàëûº: ½ñòàìñûçäûº òà¹û íåëåðäåí ê¼ðiíåäi? ²½ðìåòêå ºûçû¹óäà àäàì ½ñòàìäû áîëà àëìàéäû. ̽íäàé àäàìäû º½ïòàó¹à áîëàäû, ¼éòêåíi îë ¼ç àáûðîéûí áèiê ½ñòà¹ûñû êåëåäi. Æàëïû àë¹àíäà, ì½íäàé æ¸éòòàðäà äà áiç ½ñòàìñûçäûºòû ¸»ãiìå åòiï æàòàìûç: º½ðìåòêå, àòàº-ä໺ºà ½ìòûëóäà ½ñòàìñûçäûº, àøó-ûçà äà ½ñòàìñûçäûº äåï. Áiðຠæàëïû ½ñòàìñûçäûº æ¼íiíäå áiç àäàìíû» íåãå ½ñòàìñûç áîëûï êåëåòiíií àøûï æàòïàéìûç, îíñûç äà á¸ði àíûº äåï åñåïòåéìiç: ¸äåòòå àäàì ò¸í º½ìàðëû¹ûíà ½ñòàìñûç áîëàäû. Òà¹û áið æ¸éò: åãåðäå áiðåóäi ½ñòàìñûç äåï êií¸ëàéòûí áîëñàº, îíäà ½ñòàìñûçäûººà èòåðìåëåãåí çàòòàðäû äà æàðàòïàóûìûç êåðåê. Àäàì º½ðìåò, àòàº, áèëiê, àºøà ò.á. í¸ðñåëåðãå ½ñòàìñûçäûº òàíûòñà, îíäà áiç á½ë í¸ðñåëåðäi æàìàíäàé àëìàéìûç. Áiçäi» êií¸ òà¹àòûíûìûç — ñåçiìäiê ðàõàòòàð. Ìiíå, ñîíäûºòàí äà á½ëàð¹à øåêòåí òûñ ºûçû¹àòûí àäàìäàðäû ½ñòàìñûç äåï àéûïòàéìûç. μñòàìñûçäûºòàðäû» iøiíäå áiçãå, ¸ñiðåñå, æàºïàéòûíû — àøóëàíøàºòûº. Êiì ê¼áiðåê àéûïòàó¹à ëàéûº: àøó¹à áåðiëãåí àäàì áà ¸ëäå ñåçiìäiê º½ìàðëûºòàð¹à ñàëûí¹àí àäàì áà? — äåãåí ñ½ðຠòóàäû. Àøó¹à áåðiëåòií àäàì ¸ðºàøàíäà ºûçìåò åòóãå äàéûí ò½ð¹àí ºûçìåòøiãå (ìàëàé¹à) ½ºñàéäû. ²îæàéûííû» “àëûï áåð” äåãåí ¸ìiðií åñòiãåí áîéäà íåíi ñ½ðàï ò½ð¹àíûí åñòiìåñòåí, àëûï áåðóãå àñû¹àäû, êåéäå, ñ¾éòiï, ºàòåëåñiï æàòàäû: êiòàïòû àëûï áåðóäi» îðíûíà õàò æàçàòûí ºàëàìäû àëûï áåðåäi. Ñîë ñèÿºòû àøóëàíøຠàäàì äà, “æ¸áiðëåäi” äåãåí ñ¼çäi åñòiñiìåí-ຠiñòi» áàéûáûíà áàðìàé, ¼ø àëó¹à ½ìòûëàäû; àøóëàíóäû» æ¼íi æîº áîëàð äåï îéëàìàéäû. ̽íäàé àøó ºûñºàí àäàìäû ºàòòû êií¸ëàóäû» ðåòi æîº. Àë í¸ïñiãå ñàëûíóäû àéûïòàó îðûíäû. Á½ë ½ñòàìäûëûºòû» àëäû»¹ûäàí àéûðìàøûëû¹û — àäàì àäàì áîë¹àñûí í¸ïñiº½ìàðëûººà ñàëûíóäû» åðñi åêåíäiãií áiëåäi, áiðຠáiëå ò½ðà í¸ïñiãå ñàëûíàäû. °ðèíå îíû» êií¸ñi àøóëàí¹àí àäàìíû» êií¸ñûíàí àóûð. Àøó¹à áåðiëó — ðåíiø, ¼éòêåíi àøó áàð æåðäå ðåíiø òå áîëàäû. Êåðiñiíøå, í¸ïñiº½ìàðëûº ðàõàòòàíóìåí áàéëàíûñòû, ñîíäûºòàí äà îë åðñiëåó ê¼ðiíåäi. ²½ìàðëûººà ñàëûíó àñºàºòûºòàí äà (çàíîñ÷èâîñòü) áîëàäû. μñòàìäûëûº ïåí øûäàìäûºòû» ìà¹ûíàñû áið ìå? μñòàìäûëûº º½ìàðëûºïåí áàéëàíûñòû, ½ñòàìäû àäàì º½ìàðëû¹ûí æå»å àëàäû, àë øûäàìäûëûº ðåíiøêå ºàòûñòû,

¸ðåêåòi î»äû áîëñà, îíäà îë ½ñòàìñûç áîëìà¹àíû. Îíû» åñåñiíå ½ñòàìñûç àäàì òàïºûð áîëûï øû¹óû ì¾ìêií. Øûíûíäà äà, æî¹àðûäà áiç åñòi àäàì ìåí òàïºûð àäàìíû» àéûðìàøûëû¹ûí ê¼ðñåòòiê: åêåói äå áiðäåé í¸ðñåëåðìåí àéíàëûññà äà, áiðåói iñòåëóãå òèiñòi í¸ðñåíi iñòåñå, åêiíøiñi ì½íû ìiíäåòòi ò¾ðäå iñòåìåói ì¾ìêií. Òàïºûð àäàìíû» ½ñòàìñûçäûº òàíûòóû iñòåëóãå òèiñòi í¸ðñåíi iñòåìåóiíäå; åñòi àäàìíû» ½ñòàìñûç áîëóû ì¾ìêií åìåñ. 7. Åíäi ðàõàò (íàñëàæäåíèå) íåìåñå ë¸ççàò (óäîâîëüñòâèå) ì¸ñåëåñiíå ê¼øåéiê ¼éòêåíi ò¾ïêi òàºûðûáûìûç áàºûò æ¼íiíäå áîëûï îòûð ¹îé. Áàºûò ê¼ïøiëiêòi» ïiêiðiíøå, ðàõàòºà êåíåëó æàºñû ò½ðìûñ êåøó. Êåéáiðåóëåð ðàõàòòû ñûíàï, èãiëiêòåðäi» ºàòàðûíà æàòºûçáàéäû, ñûëàðäû» ºàòàðûíà äåííi» ñàóëû¹ûí (áåçáîëåçíåííîñòü) æàòºûçàäû. Áiðຠá½ë äà ðàõàòºà æàºûíäàó. Ðàõàò æ¼íiíäå ¸»ãiìå ºîç¹àó, ñ¼éòiï áàºûò æàéëû ì¸ñåëåíi» áàñûí àøó ¾øií êåðåê… Ðàõàò æ¼íiíäå ñ¼ç åòiï îòûð¹àíûìûçäû» òà¹û áið ñåáåái ðàõàòñûç áàºûò áîëìàéäû. Àëäûìåí ðàõàòòû èãiëiêòåð ºàòàðûíà ºîñó¹à ºàðñû æàºòàðäû» ä¸ëåëäåðií êåëòiðåéiê. Áiðiíøiäåí, äåéäi îëàð, ðàõàò äåãåíiìiç ºàëûïòàñó (ñòàíîâëåíèå), ºàëûïòàñó áîëñà, îë — ¸ëi æåòiëìåãåí í¸ðñå, èãiëiêòå æåòiëìåãåí í¸ðñåãå îðûí æîº; åêiíøiäåí, îëàðäû» ïiêiðiíøå, ë¸ççàòòû» æà¹ûìñûç ò¾ðëåði äå áîëàäû, èãiëiêòi» àéíàëàñûíäà æà¹ûìñûç í¸ðñå áîëìàéäû; òà¹û áið ä¸ëåë — ë¸ççàòòû» èãiëiêêå æàòïàéòûíû îë — á¸ðiíå äå: æàºñû¹à äà, æàìàí¹à äà, ໹à äà, ìàë¹à äà — ò¸í; èãiëiêòi» æàìàí¹à ºàòûñû æîº æ¸íå îë áàðëû¹ûíà îðòຠåìåñ. Á½¹àí ºîñà, ðàõàò èãiëiêòåé å» ¾çäiê í¸ðñå áîëûï åñåïòåëìåéäi. Àºûðûíäà, ðàõàò î»äû ¸ðåêåò æàñàó¹à êåäåðãi áîëàäû, àë æàºñû¹à êåñåë áîë¹àí í¸ðñå èãiëiêêå æàòïàéäû. Àëäûìåí áiðiíøi ä¸ëåëãå òîºòàëàð áîëñàº, îíû» øûíäûºòàí àëøຠæàòºàíûí àòàï ¼òåìiç. Øûíûíäà äà, êåç êåëãåí ðàõàò ºàëûïòàñó åìåñ. Ìûñàëû, ïàéûìäàóäàí òó¹àí ðàõàò, ñîë ñèÿºòû åñòóìåí, ê¼ðóìåí, èiñêåóìåí êåëåòií ðàõàò òà ºàëûïòàñó æîº, ¼éòêåíi îë æåòiñïåé æàòºàí í¸ðñåíi», àéòàëûº, iøiï, æåóäå — îðíûí òîëòûðó åìåñ. ̽íäàé æà¹äàéëàðäà ðàõàò àçøûëûºòàí íåìåñå ìîëøûëûºòàí òóàäû, ì½íäà æåòiñïåé æàòºàí í¸ðñå òîëûºòûðûëûï, ê¼áåéiï êåòêåí í¸ðñå àçàéòûëàäû; ñîíäûºòàí äà îë ºàëûïòàñó áîëûï ê¼ðiíåäi. Àçøûëûº òà, ìîëøûëûº òà ¼êiíiø òó¹ûçàäû; äåìåê, ¼êiíiø ì½íäà ºàëûïòàñóäàí ÿ¹íè ðàõàòòàí á½ðûí ïàéäà áiëå ò½ðà ¸ðåêåò æàñàéìûç. Àë¹àøºû ½ñòàìñûçäûº ¾øií àäàìäû àéûïòàó ºèûí; îíäàé ½ñòàìñûçäûººà ¸äåòòå ëàéûºòû, äàðûíäû, ºûçó æàíäû àäàìäàð ñàëûíàäû. μñòàìñûçäûºòû» åêiíøi ò¾ði — ñàëºûí ºàíäû àäàì¹à ò¸í, îë àéûïòàó¹à ò½ðàðëûº. Åãåð àäàì ¼çií àëäûí àëà äàéûíäàñà, ìûñàëû, ¸äåìi ¸éåëäi ê¼ðãåíäå ¼çiìäi ¼çiì ½ñòàé áiëóiì êåðåê äåï îéëàñà, îë ñåçiì æåòåãiíäå êåòïåéäi, ½ÿëàòûí iñ iñòåìåéäi. Àë á½ëàé iñòåóãå áîëìàéòûíûí áiëå ò½ðà í¸ïñiº½ìàðëûººà, ¸ëñiçäiêêå æîë áåðãåí àäàì ½ÿòºà ½øûðàéäû. μÿòû áàð àäàì ì½íäàé ¸ëñiçäiêêå ñàëûíáàéäû. Åñòi àäàì ñàáûðëû áîëûï êåëå ìå? — äåãåí ñ½ðàºòû á½ðûí äà ºîé¹àíáûç. ιàí åíäi æàóàï áåðåéiê. Åñòi àäàì, ¸ðèíå, ¼çií ¼çi ½ñòàéäû. μñòàìäû äåï áiç àºûë¹à æ¾ãiíiï, áîéûí áèëåãåí º½ìàðëûºòàðäû áàñà àëàòûí àäàìäû ¹àíà åìåñ, ñîíûìåí áiðãå, º½ìàðëûºòàí àäà, º½ìàðëûººà òàï áîëñà äà, î¹àí áåðiëå áåðìåéòií àäàìäû àéòàìûç. Åñòi àäàìäà æàìàí º½ìàðëûºòàð áîëìàéäû, òåê îëàð æ¼íiíäåãi ä½ðûñ ò¾ñiíiê áàð; ½ñòàìäû àäàìäà æàìàí º½ìàðëûºòàð áîëóû ì¾ìêií, áiðຠîëàðäû» æàéûí áiëãåíäiêòåí, îë àºûë¹à æå»äiðiï ¼çií ¼çi ½ñòàé àëàäû. Á½äàí ½ñòàìäû àäàì åñòi äåãåí ïiêið òóìàéäû. Åñòi àäàì øåêñiç º½ìàðëûººà ñàëûíáàéäû, àë ½ñòàìäû àäàì º½ìàð áîë¹àíìåí, º½ìàðëû¹ûí æå»å àëàäû. μÿòñûç àäàì ½ñòàìñûç áà ¸ëäå ½ñòàìñûç àäàì ½ÿòñûç áà? Áîëìàñà îëàðäû» àðàñûíäà ò¸óåëäiëiê æîº ïà? μñòàìñûç àäàìäà àºûë-åñ º½ìàðëûºïåí ê¾ðåñåäi; ½ÿòñûçäû» àºûëû æàìàí ºûëûºòàðìåí êåëiñåäi, îëàð¹à òûéûì ñàëìàéäû. Äåìåê, ½ÿòñûç áåí ½ñòàìñûç àäàì áið áiðiíå ½ºñàìàéäû. μÿòñûç ½ñòàìñûçäàí áåòåð æàìàí. Æàðàòûëûñûíàí áîé¹à ñi»ãåí í¸ðñåíi ¸äåòêå àéíàë¹àí í¸ðñåíi ò¾çåòóäåí ºèûí; áiðàº, ¸äåòêå àéíàë¹àí í¸ðñå äå òàáè¹è ê¾éãå åíãåíäiêòåí, ò¾çåòóãå ê¼íå ºîéìàéäû. ƾãåíñiç àäàì æàðàòûëûñûíàí æàìàíäûººà áåéiì, ñîíäûºòàí îíû» îéû äà àðàì; ½ñòàìñûç îíäàé åìåñ. μñòàìñûç àäàì ¸äåòiíå ñàé, àë ½ÿòñûç — æàðàòûëûñûíàí æàìàí áîëûï êåëåäi. μÿòñûçäû ò¾çåòó ºèûí: äà¹äûíû äà¹äû û¹ûñòûðà àëàäû, àë æàðàòûëûñòû åøòå»å äå ¼çãåðòå àëìàéäû. μÿòñûç àäàì äà á¸ðií áiëiï ò¾ñiíåòií áîëñà, åñòi àäàì, ñ¼ç æîº, ¸ð í¸ðñåíi» áàéûáûí áiëåäi; á½äàí åñòi àäàìíû» äà ¼çií ¼çi ½ñòàé àëìàéòûí êåçi áîëà ìà? — äåãåí ºèûí ñ½ðຠòóàäû. Á½ðûí¹û àéòºàíûìûç áîéûíøà, åñòi àäàì ½ñòàìñûç áîëìàéäû. Åñòi àäàì ä½ðûñ îéëàï ºàíà ºîéìàéäû, ñîë øåøiìiíå ñàé ä½ðûñ ¸ðåêåò æàñàéäû. Åãåð äå åñòi àäàìíû»

̽íäà¹û æà¹äàé ¹ûëûìäà¹ûäàé, àéòàëûº, ãðàììàòèêàäà¹ûäàé åìåñ, ¼çãåøå. Åãåðäå Ëàìïð ãðàììàòèêàíû» áiëãiði áîëñà, îíäà îë ãðàììàòèê ðåòiíäå ¼çiíi» ãðàììàòèêàëûº ¼íåðiíå ñàé, ãðàììàòèêàíû ìå»ãåðãåí êåç êåëãåí àäàìäà áàð ºàñèåòòàðãå èå: ¼éòêåíi åêi ò¾ðëi — áiðåói Ëàìïð¹à, åêiíøiñi Èë¹à ò¸í ãðàììàòèêà æîº. Áiðຠðàõàòºà êåëãåíäå, iñòi» æàéû áàñºàøà: ìàñê¾íåìäiêòåí òóàòûí ðàõàò ïåí ºîñûë¹àíäà (ñîâîêóïëåíèå) ïàéäà áîëàòûí ðàõàò áiðäåé åìåñ. Á½ë æîëìåí áiç ò¾ði æà¹ûíàí ðàõàòòàðäû» áiðäåé åìåñòiãií ໹àðàìûç. Ðàõàòòû èãiëiê äåï òàíûìàó¹à ñåáåï áîë¹àí òà¹û áið ä¸- ëåë — êåéáið ðàõàòòàðäû» æà¹ûìñûç áîëûï êåëåòiíi. ̽íäàé ä¸ëåë æ¸íå ì½íäàé áà¹à òåê ðàõàòòàð¹à ¹àíà åìåñ, ñîíûìåí áiðãå òàáè¹àòºà äà, ¹ûëûì¹à äà ºàòûñòû. Òàáè¹àòòà äà æà¹ûìñûç (íèçìåííûé) í¸ðñåëåð æåòåäi, ìûñàëû, º½ðòòàð, ºî»ûçäàð ò.á., áiðຠá½äàí òàáè¹àòòû» ¼çi æà¹ûìñûç ä¾íèåëåðäi» ºàòàðûíà æàòàäû äåãåí ïiêið òóìàéäû. Îñû ñèÿºòû æà¹ûìñûç ¹ûëûìäàð äà áîëàäû, ìûñàëû, ê¸ñiïêåðëiê, áiðຠîñû¹àí ñ¾éåíiï ¹ûëûì äà æà¹ûìñûç í¸ðñå äåóãå áîëìàéäû. ±ûëûì äà, òàáè¹àò òà, øûí ì¸íiñiíäå — èãiëiê. Ѹóëåòøiíi» ºàíäàé åêåíií áiëó ¾øií, îë iñòåé àëìà¹àí, áîëìàñà, íàøàð iñòåãåí æ½ìûñûíàí ã¼ði æàºñû iñòåðiíå íàçàð àóäàðó êåðåê; ñîë ñèÿºòû òàáè¹àò, ¹ûëûì ò.á. æ¼íiíäå äå îëàðäû» æà¹ûìñûç æàºòàðûíàí ã¼ði æàºñû æàºòàðûíà ºàðàï áà¹àëàó êåðåê. Ñîë ñèÿºòû æà¹ûìñûç æàºòàðûíà ºàðàìàñòàí ðàõàò òà — èãiëiê. Òiði æàíäàðäû» òàáè¹àòû ¸ðò¾ðëi — æàºñû äà, æàìàí äà áîëûï êåëåòiíi: ñèÿºòû, ìûñàëû, àäàì äà — æàºñû, àë à» äà, àéòàëûº, ºàñºûð äà — æàìàí, æûëºûíû» òàáè¹àòû — áið á¼ëåê, àäàìíû» òàáè¹àòû — áið á¼ëåê ò.ò., ðàõàò — á½ë æàñàíäûëûºòàí òàáè¹èëûººà àóûñó áîë¹àíäûºòàí, ìûíàäàé åðåêøåëiê îðûí àëûï îòûð: æà¹ûìñûç òàáè¹àòòàí æà¹ûìñûç ðàõàò òóàäû. Øûíûíäà äà, æûëºû¹à äà æ¸íå àäàì¹à äà ò¸í ºàñèåòòåð áiðäåé áîëìà¹àíäûºòàí, îëàðäû» òàáè¹àòû äà ¸ðò¾ðëi, ñî¹àí îðàé ðàºàò òà áiðäåé åìåñ. Ðàõàòòû, ºàðàñòûðûëûï îòûð¹àí ïiêið ºàëïûíà êåëòiðó, àòàï àéòºàíäà, òàáè¹àòòû ºàëïûíà êåëòiðó äåï áiëåäi. Ñîíäûºòàí äà æà¹ûìñûç òàáè¹àòòû ºàëïûíà êåëòiðó æà¹ûìñûç äà, æà¹ûìäû òàáè¹àòòû ºàëïûíà êåëòiðó äå æà¹ûìäû. Ðàõàòòû» ¼çií æà¹ûìäû í¸ðñå äåï åñåïòåìåéòiíäåðäi» æàéû, íåêòàðäû» íå åêåíií áiëìåéòiíäåðäi» æàéûíäàé: á½ëàðäû» îéûíøà, º½äàéëàð øàðàï iøåäi æ¸íå îëàð iøêåí øàðàïòàí æàºñû øàðàï áîëìàéäû. Á½ë áiëìåñòiêòåí áîëûï ò½ð. Áiðàº, ñ¼ç æîº, ¼êiíiø ê¼ðóìåí, åñòóìåí, èiñêåóìåí òiêåëåé áàéëàíûñòû åìåñ: ê¼ðóäåí íå èiñòåí ðàºàò òàáàòûí åøêiì äå á½¹àí äåéií ¼êiíiøòi áàñòàí êåøêåí æîº. Ñîíûìåí ºàëûïòàñó áîëûï òàáûëìàéòûíäà ðàõàò áîëóû ì¾ìêií. Åãåð äå ðàõàò, îëàðäû» ïiêiðiíøå, ºàëûïòàñó áîë¹àíäûºòàí æàðàìñûç áîëñà, îíäà ºàëûïòàñó áîëûï òàáûëìàéòûí ðàõàò òà áîë¹àíäûºòàí, ðàõàò èãiëiê áîëóû ì¾ìêií. Àéòà êåòó êåðåê, åø òå áið ðàõàò ºàëûïòàñó åìåñ, òiïòi, iøiï-æåóìåí áàéëàíûñòû ðàõàò ñåçiìi äå ºàëûïòàñó åìåñ æ¸íå ì½íäàé ðàõàòòàðäû ºàëûïòàñó äåï åñåïòåéòiíäåð ºàòåëåñåäi. Îëàðäû» ïiêiðiíøå, àäàì òàìຠiøêåíäå äå ðàõàòòàíàäû, ñîíäûºòàíäà ðàõàò — ºàëûïòàñó. Áiðຠá½ë îëàé åìåñ. Àäàì æàíûíäà à¹çà¹à æåòiñïåéòií í¸ðñåíi ºàáûëäà¹àíäà ðàõàòºà á¼ëåéòií á¼ëøåê áàð. Æàííû» á½ë á¼ëøåãi ºûçìåò àòºàðàäû æ¸íå ºîç¹àëàäû6: îíû» ¸ðåêåòi æ¸íå ºîç¹àëûñû àäàìäû ðàõàòºà á¼ëåéäi… Æàíûìûçäû» áið á¼ëøåãi àðºûëû áiç ðàõàòòàíàìûç æ¸íå á½ë á¼ëøåê ò½òûíó êåçiíäå ¸ðåêåò æàñàéäû. Ñîíäûºòàí åøòå áið ðàõàò ºàëûïòàñó¹à æàòïàéäû. Êåéáiðåóëåð ðàõàòòû, ñåçiì àðºûëû ºàáûëäàíàòûí òàáè¹è æà¹äàéäû» ºàëïûíà êåëói (âîññòàíîâëåíèå) äåï åñåïòåéäi. Á½¹àí äà äàó àéòó¹à áîëàäû: òàáè¹è æà¹äàéäû ºàëïûíà êåëòiðìåéòiíäåð äå ðàõàòºà á¼ëåíåäi. ´éòêåíi òàáè¹è æà¹äàéäû ºàëïûíà êåëòiðó — òàáè¹è êåìiñòiêòi» îðíûí òîëòûðó. Åøòå- »åíi êåðåê åòïåé äå, ðàõàòºà êåíåëóãå áîëàäû äåéìiç áiç. Áiðäå»å æåòiñïåñå, ¼êiíåìiç, àë áiçäi» îéûìûçøà, ¼êiíáåéàº, ¼êiíiøêå äåéií äå ðàõàò àëó¹à áîëàäû. Äåìåê, ðàõàò æåòiñïåé æàòºàí í¸ðñåíi» îðíûí òîëòûðó åìåñ. Ñîíûìåí, ðàõàò — ºàëûïòàñó äåï åñåïòåëãåíäiêòåí èãiëiêòåðäi» ºàòàðûíà ºîñûëìàñà, àë øûíäû¹ûíäà, ðàõàò åøºàíäàé ºàëûïòàñó áîëìà¹àíäûºòàí îíû èãiëiê ðåòiíäå òàíóûìûç¹à áîëàäû. Áàñºàëàðäû» ïiêiðiíøå, êåç êåëãåí ðàõàò èãiëiê åìåñ. Á½ë àðàäà áûëàé äåï ½é¹àðó¹à áîëàäû. °ðáið êàòåãîðèÿäà, áiçäi» îéûìûçøà, ìåéëi ì¸í, ºàòûíàñ, ñàí, óàºûò ò.á. áîëñûí, ¸»ãiìå èãiëiê æ¼íiíäå áîë¹àíäûºòàí ìûíàó àíûº áîëàäû: áàðëûº èãiëiê òå ðàõàòºà á¼ëåéäi, àë èãiëiê áàðëûº êàòåãîðèÿëàðäà áåéíåëåíåäi, ñîíäûºòàí ðàõàò òà — èãiëiê áîëûï òàáûëàäû. Ñîíûìåí, êàòåãîðèÿëàðäà èãiëiê òå, ðàõàò òà ê¼ðiíiñ òàáàòûí áîë¹àíäûºòàí, àë ðàõàò — èãiëiêòåí àëûíàòûí ðàõàò áîëñà, îíäà ðàõàòòû» ºàíäàé ò¾ði äå èãiëiê áîë¹àíû7. Á½äàí ðàõàòòû» ¸ðò¾ðëi áîëûï êåëåòiíií äå ໹àðàìûç. Ñîë ñèÿºòû ðàõàòòû áåéíåëåéòií êàòåãîðèÿëàð äà ¸ðò¾ðëi ¹îé.

øå»áåðií ¼ðåòiíäåð, èiññó æàñàéòûíäàð ðàõàò ¸êåëåäi ¹îé. Áàñºà ¹ûëûìäàðäà ðàõàò ìàºñàò åìåñ, äåãåíìåí, îëàðìåí äå ðàõàò áàéëàíûñòû æ¸íå îëàðìåí àéíàëûñó ðàõàòñûç áîëìàéäû. Äåìåê, ¹ûëûì äà ðàõàò ¸êåëåäi. Ðàõàò — å» æî¹àð¹û èãiëiê åìåñ äåãåí äå ïiêið áàð. Á½ë ò½ð¹ûäàí içãiëiêòåðäi» æåêåëåãåí ò¾ðëåðiíi» á¸ðií äå æà øû¹àðó¹à áîëàäû. Åðëiê òå å» æî¹àð¹û èãiëiê åìåñ á½¹àí ñ¾éåíiï, ì¾ìêií, ì½íû äà èãiëiê äåï åñåïòåó ºàòå øû¹àð? ̽íû» æ¼íi áàð ìà? Áàñºà èãiëiêòåð æ¼íiíäå äå îñûíû àéòó¹à áîëàäû. Ðàõàòòû» å» æî¹àð¹û èãiëiê åìåñ åêåíiíå áîëà, îíû» èãiëiê åêåíií æà øû¹àðó¹à áîëìàéäû. Içãiëiêòåðäi òàëäàó ¾ñòiíäå ìûíàäàé äà ºèûíäûººà êåçäåñóãå áîëàäû: ñåçiìäåðäi àºûë áèëåéòiíi áåëãiëi (ìûñàëû, ñàáûðëû àäàìäàðäà) æ¸íå; ñåçiìäåð äå, ºàðàìà-ºàðñû áà¹ûòòàðäà ¸ðåêåò æàñàé îòûðûï, àºûëäû ¼çäåðiíå áà¹ûíäûðàäû (ìûñàëû, ½ñòàìñûç àäàìäàðäà); ñîíäûºòàí åãåð äå æàííû» àºûëñûç æà¹û ä½ðûñ áà¹ûòòà¹û àºûëäû áèëåï êåòñå, áîëìàñà, òåðiñ áà¹ûòòà¹û àºûë içãiëiêòi áîéûíà æèíà¹àí ä½ðûñ áà¹ûòòà¹û ñåçiìäåðäi ¼çiíå áà¹ûíäàðñà, ìûíàäàé æà¹äàé îðûí àëóû ì¾ìêií: içãiëiêòi ç½ëûìäûº ìàºñàòûíäà ïàéäàëàíó¹à áîëàäû9. ²èñûíû æîº í¸ðñå. Á½ë ïiêið æ¼íiíäå ìûíàíû àéòó¹à áîëàäû. Içãiëiê ä½ðûñ áà¹ûòòà¹û àºûë ìåí ñåçiì èiðiìäåði òàáûñºàíäà, àë ñåçiì èiðiìäåði àºûëìåí êåëiñêåíäå ¹àíà ïàéäà áîëàäû. Á½ë æà¹äàéäà àºûë ìåí ñåçiìäåð ¼çàðà ¾éëåñåäi, àºûë ¸ðºàøàíäà ñåçiìäåðãå ä½ðûñ áà¹ûò ñiëòåéäi, àë ñûëàð àºûëäû» ¸ìiðií ûºûëàñïåí îðûíäàéäû. Åãåð äå àºûë òåðiñ áà¹ûòòà, àë ñåçiìäåð ä½ðûñ áà¹ûòòà ºèìûëäàñà, îíäà içãiëiê æ¾çåãå àñïàéäû. Içãiëiê òåê àºûëäàí åìåñ, ñîíûìåí áiðãå ñåçiìäåðäåí, ä¸ëiðåãi — åêåóiíi» ¾íäåñóiíåí ïàéäà áîëàäû. Îñû¹àí ñ¾éåíiï, áiç içãiëiêòi ç½ëûìäûº æîëûíäà ïàéäàëàíó¹à áîëìàéäû äåãåí ò½æûðûì æàñàéìûç. Æàëïû àë¹àíäà içãiëiêòi» äåì áåðóøiñi, êåéáiðåóëåðäi» ïiêiðiíå ºàðñû, àºûë åìåñ, ñåçiì èiðiìäåði (äâèæåíèÿ ÷óâñòâ). Àëäûìåí æàºñûëûººà äåãåí îéëàï ïiøiëìåãåí ½ìòûëûñ áîëóû êåðåê — øûíûíäà äà, ñîëàé áîëàäû — ñîäàí êåéií àºûë iñêå êiðiñiï, ¼ç øåøiìií àéòàäû. ̽íäàé æà¹äàéäû áàëàëàðäàí æ¸íå òiëñiç æàíóàðëàðäàí áàéºàó¹à áîëàäû: îëàðäà ¸óåëi àºûëäû» ºàòûñóûíñûç æàºñûëûººà äåãåí ñåçiì ½ìòûëûñòàðû ïàéäà áîëàäû, ñîäàí ñî» àºûë îëàðìåí êåëiñå îòûðûï, èãi iñòåðäi àòºàðó¹à ñåïòiãií òèãiçåäi. òóûíäàéòûí ò¾ñiíiê. Áàðëûº ðàõàòòàðäû æàñàíäû äåï åñåïòåï, ñîë ñåáåïòi, îëàðäû èãiëiê ðåòiíäå òàíûìàéòûí àäàìäàð äà îñû ê¼çºàðàñòà: îëàð òåê ò¸í ðàõàòûí áiëåäi, îëàðäû» îéûíøà, á½ë àäàì¹à ëàéûºñûç, ñîíäûºòàí ðàõàò èãiëiê åìåñ… Ðàõàòòû èãiëiê äåï òàíûìàóäû» òà¹û áið ñåáåái — áàðëûº çàòòàð¹à ò¸í æ¸íå á¸ðiíå îðòຠí¸ðñå èãiëiê áîëìàéäû äåãåí ä¸ëåë, áiðຠì½íäàé ïiêið ìàºòàí ñ¾éãiø àäàì¹à ò¸í. Ìàºòàí ñ¾éãiø ¼çi ¹àíà àºèºàòºà èå áîë¹ûñû, ñ¾éòiï, áàñºàëàðäàí æî¹àðû ò½ð¹ûñû êåëåäi. Äåìåê, ðàõàòòà èãiëiê áîëóû ¾øií ñîíäàé áîëóû êåðåê. ̾ìêií, ðàõàòºà àäàìäàðäû» á¸ði æåòêiñi êåëãåñií äå, îë èãiëiê áîëàòûí áîëàð? ´éòêåíi áàðëû¹ûíû» äà èãiëiêêå ½ìòûëóû òàáè¹è í¸ðñå ¹îé. Åãåð äå á¸ði äå ðàõàòºà º½ìàð áîëñà, îíäà ðàºàòòû» äà èãiëiê áîë¹àíû. Ðàõàòòû èãiëiê äåï òàíû¹ûñû êåëìåéòiíäåðäi» òà¹û áið æåëåói: ðàõàò — iñêå á¼ãåò áîëàäû. Ðàõàòòû á¼ãåò (êåäåðãi, òîñºàóûë) äåï åñåïòåó, øàìàñû, çåðòòåó ò¸ñiëiíi» ä½ðûñ åìåñòiãiíåí. Øûíûíäà äà, àòºàðûëàð æ½ìûñòàí àë¹àí ðàõàò æ½ìûñºà á¼ãåò áîëìàéäû; åãåð äå ðàõàòòû» ê¼çi áàñºà í¸ðñå áîëñà, îíäà îë á¼ãåò áîëóû ì¾ìêií. Ìûñàëû, ìàñê¾íåìäiêêå ñàëûíó æ½ìûñºà á¼ãåò áîëàòûíû ñ¼çñiç. Áiðຠá½ë ò½ð¹ûäàí ¹ûëûì äà ¹ûëûììåí àéíàëûñó¹à êåñåëií òèãiçói ì¾ìêií, ñåáåái áið óàºûòòà åêi ¹ûëûììåí ºàòàð àéíàëûñó¹à áîëìàéäû. Áiðຠ¹ûëûì àäàìäû ðàõàòºà á¼ëåñå — á½ë èãiëiê åìåñ ïå? Îë ¹ûëûì¹à çèÿí òèãiçå ìå? Iñêå áåðiëó øûí ì¸íiñiíäå, àäàìäû á½ðûí¹ûäàí áåòåð ûíòàìåí iñòåóãå èòåðìåëåéäi: ëàéûºòû àäàìäû içãiëiê iñòåð iñòåóãå æ¸íå îëàðäû ðàõàòòàíà iñòåóãå ì¸æá¾ð åòñå, îíäà iñ ¾ñòiíäå îíû» ûíòàñû àðòà ò¾ñåäi. Ƹíå äå iñòi ðàõàòòàíà iñòåéòií àäàì — ëàéûºòû àäàì, àë åãåð àäàì æàºñû iñòi ºàëàé áîëñà ñîëàé ðåíiøïåí àòºàðñà, îëëàéûºñûç àäàì. ´éòêåíi ì¸æá¾ðëiêïåí àòºàðûë¹àí iñ ðåíiø òó¹ûçàäû, àë àäàì ¼ç iñií ðåíiøïåí, ì¸æá¾ðëiêòåí àòºàðñà, îë ëàéûºñûç àäàì. Içãi iñòåðäi ºèíàëìàé íåìåñå ðàõàòòàíáàé iñòåó ì¾ìêií åìåñ. Îðòà æîë æîº. Íåãå? ´éòêåíi içãiëiê ñåçiì ºîç¹àëûñûíäà áiëiíåäi, àë ñåçiì ºîç¹àëûñû ðåíiøïåí æ¸íå ðàõàòïåí áàéëàíûñòû, åêåóiíi» àðàñûíäà åøºàíäàé ñåçiì ºîç¹àëûñû æîº. Æàºñû iñòi ðåíæóìåí àòºàð¹àí àäàì — ëàéûºñûç àäàì, ñîíäûºòàí içãiëiê ðåíiø ñåçiìií åìåñ, ðàõàò ñåçiìií òó¹ûçóû êåðåê. Ñîíûìåí ðàõàò iñêå á¼ãåò åìåñ, êåðiñiíøå ò¾ðòêi áîëàäû. Ìûíàíäàé äà ä¸ëåë êåëòiðiëåäi: åøáið ¹ûëûì ðàõàò ¸êåëìåéäi8. Á½ë äà ä½ðûñ åìåñ. ´éòêåíi àñïàçøûëàð, ã¾ë

ñûíäà ºîëäàíûëìàéäû. Æîëû áîëóäû» ¸ðò¾ðëi ìà¹ûíàñû áàð: æîëû áîë¹àí àäàì äåï, áiç îíû» åñåïòåóiíå ºàéøû, æàºñû í¸ðñå iñòåãåí àäàìäû æ¸íå ê¾òêåíäåé àçàï øåãóäi» îðíûíà ïàéäà òàïºàí àäàìäû àéòà àëàìûç. Ñîíûìåí, ê¾òïåãåí èãiëiêêå òàï áîëóäû æ¸íå ê¾òêåí êåñàïàòòàí àìàí ºàëóäû ñ¸òòiëiê äåï åñåïòåãåí æ¼í. Æàºñû í¸ðñåíi ºîë¹à ò¾ñiðó — áàºûòòû ñ¸òòiëiê, êåñåëäåðäåí º½òûëó á½ë äà ñ¸òòiëiê. Êåçäåéñîº ñ¸òòiëiê, ñîíûìåí îéëàìàé ¸ðåêåò æàñàéòûí òàáè¹àò. Îéëàíáàñòàí æàºñû í¸ðñåëåðãå ½ìòûëó æ¸íå îëàð¹à ºîë æåòêiçó — ñ¸òòiëiê. Á½¹àí òàáè¹àòòû» ºàòûñû áàð: æàðàòûëûñòàí àäàì æàíûíäà æàºñûëûººà ½ìòûëó íèåòi áàð. Îñûíäàé àäàìíàí “ñåí íåãå îñû iñòi áàñòàäû», ºàëàé á½¹àí êiðiñòi»?” äåï ñ½ðàñà, îë: “Áiëìåéìií, ìà¹àí îñû iñiì ½íàéäû, áàñºàëàð ñèÿºòû, ìåí äå îñûäàí áið ºóàò àëàìûí”,— äåï, æàóàï áåðåð åäi. ̽íäàé ê¾ø-æiãåð àäàìäû ðóõòàíäûðàäû. Êåçäåéñîº ñ¸òòiëiêòi ä¸ë áåéíåëåéòií ½¹ûì æîº, áiðຠáiç îíû ê¼áiíå ñåáåï ðåòiíäå ºàðàñòûðàìûç. Ñåáåï, áiðຠñ¸òòiëiê ½¹ûìûíà ºàéøû êåëåäi, ¼éòêåíi ñåáåï æ¸íå îë ñåáåï áîë¹àí í¸ðñå — ¸ð ò¾ðëi çàòòàð10. Åãåð äå èãiëiêêå æåòóãå òûðûñïà¹àí ñ¸òòå, àéòàëûº, áið êåñåëäåí º½òûëó¹à òûðûñºàíäà íåìåñå, êåðiñiíøå, ê¾òïåãåí æåðäåí èãiëiêêå èå áîë¹àíäà — á½ë êåçäåéñîº ñ¸òòiëiêòi ñåáåï äåï àòàéäû. ̽íäàé ñ¸òòiëiê ¸ðò¾ðëi æà¹äàéëàðäû» òî¹ûñóûíàí áîëàäû; á½ë ä¸ë ìà¹ûíàñûíäà¹û ñ¸òòiëiê åìåñ, ñûðòòàí ºîñûë¹àí í¸ðñå. Ñîíäûºòàí á½ë äà êåçäåéñîº ñ¸òòiëiê áîëà ò½ðñà äà, áàºûò îíûìåí åìåñ, áàñºà ñ¸òòiëiêïåí, àòàï àéòºàíäà, àäàì áîéûíäà¹û èãiëiêòåðãå iøòåé ½ìòûëûñòàí òóàòûí ñ¸òòiëiêïåí áàéëàíûñòû ñèÿºòû. Áàºûò ñûðòºû èãiëiêòåðñiç ì¾ìêií áîëìà¹àñûí æ¸íå ñûëàð, êåçäåéñîº ñ¸òòiëiêòåðìåí áàéëàíûñòû áîë¹àíäûºòàí, ì½íäàé ñ¸òòiëiêòi áàºûòòû» ñåðiãi äåï òàíó¹à áîëàäû. Êåçäåéñîº ñ¸òòiëiê æ¼íiíäå àéòàðûìûç îñû. 9. Áiç îñû êåçãå äåéií ¸ðáið ñ¸òòiëiêòi æåêå-æåêå òàëäàï ê¼ðäiê, åíäi ñîë îéëàðûìûçäû áiðiêòiðiï, áið æ¾éåãå êåëòiðåéiê. Içãi àäàìäû ñèïàòòàéòûí æàºñû ñ¼ç áàð — ìîðàëüäûº ñ½ëóëûº (íðàâñòâåííàÿ êðàñîòà)11. Á½ë — àäàìãåðøiëiãi æî¹àðû ëàéûºòû àäàì äåãåí ñ¼ç. Ìîðàëüäûº ñ½ëóëûº äåãåíäå, îéûìûç¹à ¸äië, áàòûë, åñòi, ÿ¹íè áàðëûº æà¹ûíàí äà æåòiëãåí àäàì êåëåäi. Êåéáið çàòòàðäû áiç ¸äåìiëåð ºàòàðûíà, àë áàñºàëàðäû — æàºñû í¸ðñåëåð äåï á¼ëåìiç. °äåìiëåð äåï içãiëiê àòàóëû Åãåðäå æàºñûëûººà ûíòàëûº àºûëäàí áàñòàëñà, îíäàé æà¹äàé áàñºàøà ¼ðáèäi: ñåçiìäåð àºûë¹à åðìåé, òiïòi, ºàðñûëûº áiëäiðåòií êåçäåði áîëàäû. Ñîíäûºòàí àºûëäàí ã¼ði ä½ðûñ áà¹ûòòàë¹àí ñåçiìäåð ºîç¹àëûñû içãiëiêòi» áàñòàóû áîëûï òàáûëàäû. 8. ̽íûìåí áiðãå á½äàí êåéií ¸»ãiìå áàºûò ò¼»iðåãiíäå áîë¹àí ñî», êåçäåéñîº êåçäåñåòií ñ¸òòiëiêòåð (óäà÷è) æ¼íiíäå àéòà êåòóiìiç êåðåê. ʼïøiëiêòi» ïiêiðiíøå, áàºûòòû ¼ìið — á½ë ñ¸òòi ¼ìið; ì¾ìêií, á½ëàé îéëàó ä½ðûñ òà øû¹àð, ¼éòêåíi êåçäåéñîº ñ¸òòiëiêòåð àðºûëû êåëåòií ñûðòºû èãiëiêòåð áîëìàñà, ¼ìið áàºûòòû áîëìàñ åäi. Ñîíäûºòàí ñ¸òòiëiê æ¼íiíäå, æîëû áîë¹ûø èãi æ¼íiíäå æ¸íå îë ºàëàé, íåäåí ñîíäàé áîëàòûíû æ¼íiíäå àéòó êåðåê. Åøêiì äå ñ¸òòiëiêòi òàáè¹àòºà òå»åìåéäi. Òàáè¹àò ¸ð êåçäå áið í¸ðñåíi ºàéòàëàï áåðåäi, àë êåçäåéñîº í¸ðñå ºàëàé áîëñà, ñîëàé ðåòñiç ïàéäà áîëàäû, ñîíäûºòàí äà ì½íû êåçäåéñîº äåï àòàéäû. Àºûë¹à ñàëûï ä½ðûñ îéëà¹àí æåðäå, êåçäåéñîºòûº ñèðåê áîëàäû; êåçäåéñîºòûº êå» îðûí àëàòûí æåðäå àºûëäû» àðàëàñóû àç áîëàäû. ̾ìêií, êåçäåéñîº ñ¸òòiëiê º½äàéäû» áåðãåí ñûéû øû¹àð? °ëäå á½ëàé îéëàóäû» ðåòi æîº ïà? Øûíûíäà äà, áiçäi» îéûìûçøà, ì½íäàé æà¹äàéëàð¹à º½äàéäû» ºàòûñû áàð: îë iñiíå ºàðàé içãiëiêòi äå, ç½ëûìäûºòû äà á¼ëiï áåðåäi. Áiðຠêåçäåéñîºòûº æ¸íå êåçäåéñîº ïàéäà áîëàäû. Åãåð áiç º½äàé êåçäåéñîº á¼ëiï áåðåäi äåñåê, îíäà îíû ¸äiëåòñiç ºàçû äåï åñåïòåãåí áîëàìûç. Á½ë º½äàé¹à æàðàñïàéäû. Äåãåíìåí, àòàë¹àí í¸ðñåëåðäåí áàñºà ¼íåðiíå êåçäåéñîºòûºòû ºàòûñòûðó¹à áîëìàéäû. Ñîíûìåí áiðãå àºûëäû», åñåïòåóäi», ¹ûëûìíû», øàìàñû êåçäåéñîºòûººà ºàòûñû æîº. Åêiíøi æà¹ûíàí, º½äàéäû» ºàìºîðëû¹ûí, ðàºûìøûëû¹ûí ñ¸òòi êåçäåéñîºòûº äåï åñåïòåó îðûíñûç, íåãå äåñå»iç êåçäåéñîº ñ¸òòiëiê àðàì íèåòòi àäàìäàðäû» äà ¾ëåñiíå òèåäi. Àë îíäàé àäàìäàðäû» ºàìûí æîºòàó º½äàé¹à æàðàñïàéäû. Ѹòòiëiêêå æàºûí ò½ð¹àí í¸ðñå ñîíûìåí òàáè¹àò áîëûï òàáûëàäû. Ѹòòiëiê æ¸íå êåçäåéñîºòûº áiçãå áà¹ûíáàéòûí æ¸íå áiçäi» ºîëûìûçäàí êåëìåéòií í¸ðñå. Ñîíäûºòàí äà àäàìäû áàòûëäû¹û ¾øií æîëû áîë¹ûø äåï àòàìàéäû, ¼éòêåíi ì½íäàé èãiëiêòåðãå áiç èå áîëà àëàìûç íå èå áîëà àëìàéìûç. Ò¼ìåíäåãi í¸ðñåëåðãå áàéëàíûñòû, ñ¸òòiëiê æ¼íiíäå ¸»ãiìå åòóãå áîëàäû: òåêòi àäàìäàðäû æ¸íå æàëïû ¼çäåðiíå ò¸óåëñiç èãiëiêòåðãå èå áîëàòûí àäàìäàðäû æîëû áîë¹ûø äåï àòàó¹à áîëàäû. Áiðຠì½íäà äà êåçäåéñîº ñ¸òòiëiê òîëûº ìà¹ûíà-

áîëà àëàìûí áà?” äåãåí äå ñ½ðຠòóóû ì¾ìêií. “Ñîëàé äåï îéëàó ¸äåò áîëûï êåòêåí. Áiðຠîëàé åìåñ... ̽íäàé í¸ðñåëåðäi áiëó áiðäåí îëàðäû æ¾çåãå àñûðó¹à ì¾ìêiíäiê áåðìåéäi (áàºûò äåãåííi» iñ-ºèìûë åêåíií åñêå ñàëà êåòåéiê), òåê áiëiìäi ìå»ãåðóãå ì¾ìêiíäiê áåðåäi. Áàºûò îíû» íåëåðäåí ò½ðàòûíûí áiëóäå åìåñ, îíû æ¾çåãå àñûðà áiëóäå. ƾçåãå àñûðó, ºîëäàíó æ¸íå ¸ðåêåò æàñàó (áàºûò æ¼íiíäåãi) êiìíi» iñi åìåñ, ¼éòêåíi åø áið ¹ûëûì áiëiìäi æ¾çåãå àñûðó æ¼íiíäå àéòïàéäû, òåê áiëiìäi ìå»ãåðó æîëûí ê¼ðñåòåäi. 11. Áàðëûº àéòûë¹àíäàð¹à ºîñà äîñòûº æ¼íiíäå — îíû» íå åêåíi, ºàëàé ê¼ðiíåòiíi æ¼íiíäå àéòïàñà áîëìàéäû. Áiç äîñòûºòû» àäàì ¼ìiðií áàðëûº æà¹äàéäà äà ò½òàñ ºàìòèòûíûí æ¸íå îíû» èãiëiê åêåíií áiëåìiç, ñîíäûºòàí îíû» áàºûòºà òiêåëåé ºàòûñû áàð äåï îéëàó¹à áîëàäû. Á½ë ì¸ñåëåíi» çåðòòåóãå ºèûí æ¸íå ê¾ðäåëi æàºòàðûíàí áàñòàéûº. ʼïøiëiê, ¸äåòòå, äîñòûº áiðiíå-áiði ½ºñàñ àäàìäàðäû» àðàñûíäà áîëàäû äåï îéëàéäû. “μçຠ½çàºòû» ºàñûíà áàðûï ºîíàäû”, “Òå»äi òå»ãå º½äàé ºîñàäû”13 — äåéäi. Áið èò ¼íå áîéû áið òàñòû» ¾ñòiíäå ½éûºòàéäû åêåí. Ýìïåäîêëäàí: ìûíà èò íåãå ¼íå áîéû îñû òàñòû» ¾ñòiíäå ½éûºòàéäû?”, — äåï ñ½ðàéäû. Ñîíäà Ýìïåäîêë: “èò îñû òàñºà ½ºñàéäû”,— äåï æàóàï áåðåäi, ÿ¹íè òàñòû» èòêå æàéëû îðûí áîëóûíû» ñåáåái — ½ºñàñòûº. Áàñºàëàðäû» îéûíøà, äîñòûº, êåðiñiíøå, — ºàðàìàºàðñûëûºòàðäû» áiðiíå áiðiíi» òàðòûëóû. “²½ð¹àºøûëûºòà æåðãå æàóûí æàºñû”,— äåãåí ñ¼ç áàð. ²àðàìà-ºàðñûëàð — äåï îéëàéäû îëàð, ºàðàìà-ºàðñû í¸ðñåëåðìåí äîñ áîëóäû ºàëàéäû, àë ½ºñàñòà𠽺ñàñòàðìåí äîñ áîë¹àíäû ºàæåò åòïåéäi. Äîñ áîëó ºèûí áà ¸ëäå î»àé ìà? Ñåíiìãå áiðäåí êiðåòií æà¹ûìïàçäàð — äîñ áîëûï ê¼ðiíãåíiìåí, øûí ì¸íiñiíäå, äîñ åìåñ. Æàºñû àäàì æàìàí àäàììåí äîñ áîëà àëà ìà? Äîñòûººà áåðiëãåíäiê æ¸íå ñåíiìäiëiê êåðåê, æàìàíäà á½ëàð áîëìàéäû. Òà¹û áið ñ½ðàº: æàìàí æàìàí¹à äîñ áîëà ìà? Àëäûìåí áiçäi» ºàíäàé äîñòûºòû ºàðàñòûðûï îòûð¹àíûìûçäû àíûºòàï àëó êåðåê14. ²½äàéìåí äå æ¸íå æàíñûç çàòòàðìåí äå äîñ áîëó¹à áîëàäû äåï îéëàéòûíäàð áàð. °ðèíå, á½ë ä½ðûñ åìåñ. Áiçäi» îéûìûçøà, äîñòûº î¹àí ñ¾éiñïåíøiëiêïåí æàóàï áåðåòií æåðäå áîëàäû, àë º½äàéìåí äîñ áîëó ì¾ìêií åìåñ, ¼éòêåíi îäàí ñ¾éiñïåíøiëiêïåí æàóàï áåðóäi ìåí içãi ¸ðåêåòòåðäi, àë æàºñû í¸ðñåëåð äåï áèëiêòi, áàéëûºòû, àòàºòû, íàìûñòû ò.á. àéòàìûç. Êiìäå-êiì æàºñûíû æàºñû äåï, ¸äåìiíi ñîë ê¾éiíäå ¸äåìi äåï ºàáûëäàéòûí áîëñà, îíäàé àäàìíû» àäàìãåðøiëiãi æî¹àðû. Àë æàºñûíû æàìàí äåï, ïàéäàëûíû ïàéäàñûç äåï ½¹ûíàòûí àäàì ìîðàëüäûº æà¹ûíàí äà ò¼ìåí ä¸ðåæåäå. Åãåðäå áiðåóãå áàéëûº ïåí áèëiê æàºïàñà æ¸íå îë á½ëàðäû êåðåê åòïåñå, îë ¼çiíå çèÿíäû åìåñ í¸ðñåëåðãå èå áîëóäû ºàëàéäû. Êåéáið èãiëiêòåðãå èå áîëóäàí ºàóiïòåíåòií àäàìäû æàºñû àäàì äåï àéòó ºèûí. Æàºñû àäàì æàºñûíû æàºñû äåï áiëåäi æ¸íå îíû áàéëûº, áèëiê ñèÿºòû í¸ðñåëåð á¾ëäiðå àëìàéäû. 10. Içãiëiêêå ñàé êåëåòií, æàºñû ¸ðåêåòòåð æ¼íiíäå àéòûï ¼òòiê. Áiç îëàðäû æàºñû îéëàñòûðûë¹àí äåï áà¹àëàäûº12. Áiðຠæåòiê áiëìåéòií àäàì á½ë àðàäà: æàºñû îéëàñòûðûë¹àí äåãåí íå? — äåï ñ½ðàóû ì¾ìêií. Æàºñû îéëàñòûðûï ¸ðåêåò æàñà¹àíäà, æàííû» àºûëäàí òûñ æà¹û (âåðà — ÷àñòü äóøè) îíû» àºûëäû æà¹ûíû» ºèìûëûíà á¼ãåò áîëìàéäû ñîíäà áiçäi» iñiìiç îéëà¹àíûìûçäàé áîëàäû. Áiçäi» æàíûìûçäà æî¹àð¹û äà, ò¼ìåíãi äå áàð æ¸íå ò¼ìåíãi ¸ðºàøàí äà æî¹àð¹û¹à ºûçìåò åòåäi, á½ë æàííû», äåíåìåí, ºàòûíàñûí åñêå ò¾ñiðåäi: äåíå æàí ¾øií ¼ìið ñ¾ðåäi, äåííi» ñàóëû¹û äåíåíi» æàí¹à á¼ãåò áîëìàé, êåðiñiíøå, î¹àí ê¼ìåêòåñiï, îíû» ¼ç iñií ä½ðûñ àòºàðóûíà ºîë ½øûí áåðóiíå áàéëàíûñòû (ò¼ìåíãi æî¹àð¹û ¾øií ¼ìið ñ¾ðåäi, æî¹àð¹û¹à ºûçìåò åòåäi). Ñîíäûºòàí ñåçiì ºîç¹àëûñû àºûë¹à á¼ãåò áîëìàé, áiðiãiï ºèìûëäàñà, iñòi» ñ¸òi ò¾ñåäi. Á½¹àí ºàðñû ñ½ðຠòóàäû “Æàºñû, áiðຠºàíäàé æà¹äàéäà ñåçiì ºîç¹àëûñû á¼ãåò áîëìàéäû? ̽íäàé æà¹äàé ºàøàí áîëàäû? Ìåí ì½íäàéäû áiëìåéìií”, — äåð áiðåóëåð. ̽íäàé ñ½ð຺à æàóàï áåðó î»àé åìåñ. Êåéäå ä¸ðiãåð îñûíäàé æà¹äàé¹à òàï áîëàäû: îë ñàíäûðàºòàí àóûð¹àí àäàì¹à iøóãå ò½íáà (íàñòîéêà) áåðñå, îäàí: “Ñàíäûðàºòû ºàëàé òàíó¹à áîëàäû?”– äåï ñ½ðàéäû. ĸðiãåð: “Àóðó àäàìíû» ñàð¹àé¹àíûíà ºàðàï”, — äåï æàóàï áåðåäi. “Àäàìíû» ñàð¹àé¹àíûí ºàëàé áiëóãå áîëàäû?” — äåãåí äå ñ½ðຠòóóû ì¾ìêií. ĸðiãåð äå: “åãåð ñåí ¼çi» ì½íû ñåçáåñå», ìåí ñà¹àí îíû ò¾ñiíäiðiï áåðå àëìàéìûí”, — äåï, æàóàï áåðóäåí áàñºà àìàë ºàëìàéäû. ̽íäàé æàëïû ïàéûìäàóäû, áàñºà æà¹äàéëàðäà äà, áàñºà çàòòàð¹à äà ºîëäàíó¹à áîëàäû. Îë (àºûë¹à á¼ãåò áîëìàéòûí) ñåçiì ºîç¹àëûñûí òàíûï áiëóäå äå ê¾øií ñàºòàéäû, ÿ¹íè àäàì ¼çi áàæàéëàï áàéºàóû êåðåê. “̽íû» á¸ðií áiëñåì, ìåí áàºûòòû

áåëãiëåð áàð. Áiç àéòàìûç ¹îé, ìûñàëû, ïûøຠåìäåéäi, ä¸ðiãåð åìäåéäi, ¹ûëûì åìäåéäi äåï, áiðຠá½ë ñ¼çäåðäi» ì¸íi áið åìåñ: ïûøຠæ¼íiíäå îíû åìäåó êåçiíäå ïàéäàëàíó¹à áîëàäû äåï, àäàì æ¼íiíäå åìäåéòií ñîë áîë¹àí ñî», ¹ûëûì æ¼íiíäå — îë iñòi» ñåáåái æ¸íå áàñòàóû áîë¹àñûí ¸»ãiìå áîëàäû. Ñîë ñèÿºòû íåãiçiíäå èãiëiê æàòºàí içãi àäàìäàðäû» äîñòû¹û æ¸íå ë¸ççàò ïåí ïàéäà ¾øií äîñòàñàòûí àäàìäàðäû» äîñòû¹û áið åìåñ. Äîñòûºòû» á½ë ò¾ðëåði áiðäåé áîëìà¹àíìåí æàé îìîíèìäåð (ìà¹ûíàñû á¼ëåê áîë¹àíìåí ò¾ði áið í¸ðñåëåð) åìåñ, êåéáið ìà¹ûíàäà îëàð áið íåãiçãå ºàòûñòû æ¸íå áið íåãiçäåí ¼ðáèäi. Øûíûíäà äà, áiðåó àéòñà: àäàìäû ë¸ççàò ¾øií æàºñû ê¼ðåòií àäàì á½ë àäàì¹à äîñ åìåñ, ¼éòêåíi ì½íäà äîñòûºòû» íåãiçi èãiëiê åìåñ — äåï, îíäà îë äîñòûºòû» àòàë¹àí áàðëûº ò¾ðëåðií ºàìòèòûí içãi àäàìäàðäû» äîñòû¹ûí íåãiçãå àëûï îòûð. Øûíûíäà äà, îë àäàìíû» äîñòû¹û ì½íäàé äîñòûº åìåñ, æà¹ûìäûíû æ¸íå ïàéäàíû ê¼çäåéòií äîñòûº. Içãi àäàì içãi àäàì¹à äîñ áîëà àëà ìà? μºñàñ ¼çiíå ½ºñàñòû êåðåê åòïåéäi, äåéäi. Á½ë ä¸ëåë ïàéäàíû ê¼çäåéòií äîñòûººà ºàòûñòû: åãåðäå àäàìäàð áiðiíå-áiði êåðåê áîë¹àí ñî» äîñòàññà, îíäà îëàðäû» äîñòû¹ûíû» íåãiçiíäå ïàéäà ê¼çäåó ì¾ääåñi æàòûð. Áiç æî¹àðûäà íåãiçiíäå ë¸ççàò, ïàéäà ê¼çäåó æàòºàí äîñòûºòû» íåãiçiíäå içãiëiê æàòºàí äîñòûºòàí àéûðìàøûëû¹ûí ê¼ðñåòêåíáiç. Æàºñû, ëàéûºòû àäàì içãi àäàì¹à øûí ì¸íiñiíäå äîñ æ¸íå á½ë äîñòûº äîñòûºòû» áàñºà ò¾ðëåðiíåí ê¾øòiðåê: ¼éòêåíi á½ë äîñòûºòû» iøiíå á¸ði êiðåäi: èãiëiê òå, æàðàòó äà, ïàéäàëû áîëó äà. Áiðຠiçãi àäàì æàìàí àäàì¹à äîñ áîëà ìà?. Æàìàí àäàìíû» æà¹ûìäû æåði áîëñà, ì¾ìêií. Àë æàìàí àäàìäàð áiðiìåí áiði äîñ áîëà àëà ìà? — Åêåóiíå äå ïàéäàëû í¸ðñåíi» áîëóûíà îðàé. Îëàðäû äîñòàñòûðàòûí í¸ðñå ïàéäà, æàìàí àäàìäàðäû» äà îðòຠì¾ääå ê¼çäåóiíå åøòå»å á¼ãåò áîëà àëìàéäû. Ñîíûìåí å» áåðiê, ñåíiìäi æ¸íå içãi äîñòûº — á½ë íåãiçiíäå içãiëiê ïåí èãiëiê æàòºàí ëàéûºòû, æàºñû àäàìäàðäû» áiðiíå áiðiíi» ñ¾éiñïåíøiëiãi. Îíäàé äîñòûºòû» íåãiçiíäå æàòºàí içãiëiê ¼çãåðìåéäi, äåìåê, ì½íäàé äîñòûº òà ¼çãåðìåéäi. Ïàéäà (âûãîäà) åøºàøàí äà áið ê¾éäå ò½ðìàéäû, ñîíäûºòàíäà ïàéäà ê¼çäåãåí äîñòûº òà ò½ðàºñûç áîëàäû. Íåãiçiíäå ë¸ççàò æàòºàí äîñòûº æ¼íiíäå äå îñûíû àéòó¹à áîëàäû. ¶çäiê àäàìäàðäû» äîñòû¹û içãiëiêêå, ê¼ïøiëiêòi» äîñòû¹û — ïàéäà¹à íåãiçäåëãåí áîëûï êåëåäi, ä¼ðåêi æ¸íå ê¾òóãå áîëìàéäû. Áiðåóäåí îë “Çåâñïåí äîñ åêåí” äåãåíäi åñòó åðñi ¹îé. Ñîë ñèÿºòû æàíñûç çàòòàð äà ñ¾éiñïåíøiëiêïåí æàóàï áåðå àëìàéäû. °ðèíå, æàíñûç í¸ðñåëåðãå ñ¾éiñïåíøiëiê áîëóû ì¾ìêií, ìûñàëû, øàðàïºà ò.á. í¸ðñåëåðãå. Ѽéòiï, áiçäi» ºàðàñòûðûï îòûð¹àíûìûç º½äàéìåí íåìåñå æàíñûç í¸ðñåëåðiìåí àðàäà¹û äîñòûº åìåñ, æàíäû í¸ðñåëåðäi» æ¸íå äîñòûººà äîñòûºïåí æàóàï áåðå àëàòûí í¸ðñåëåðäi» àðàñûíäà¹û äîñòûº ñåçiìi. Åíäi ¼çiíå ñ¾éiñïåíøiëiê òó¹ûçàòûí çàò ºàíäàé äåãåí ñ½ð຺à êåëñåê, îë — èãiëiê äåï æàóàï áåðåð åäiê. ´çiíå ñ¾éiñïåíøiëiêòi òó¹ûçàòûí çàò ¼çií ñ¾þäi êåðåê åòåòií çàò åìåñ; ñîë ñèÿºòû ñ¾éiêòi í¸ðñå (æåëàííîå) êåðåê åòåòií í¸ðñå (æåëàííîå) êåðåê åòåòií í¸ðñå åìåñ (æåëàòåëüíîå) ñ¾éiêòi í¸ðñå — á½ë èãiëiêòi» òàï ¼çi, êåðåê í¸ðñå — îñû àäàì¹à æàºñû í¸ðñå. Ñîë ñèÿºòû ñ¾éiñïåíøiëiê òó¹ûçàòûí çàò — ¼çäiãiíåí èãiëiê, àë ¼çií ñ¾þäi êåðåê åòåòií çàò îñû àäàì ¾øií èãiëiê; ñîíäûºòàí ¼çiíå ñ¾éiñïåíøiëiêòi êåðåê åòåòií çàò ¸ðºàøàí äà ñ¾éiñïåíøiëiê òó¹ûçàòûí çàò áîëóû ì¾ìêií, àë ñ¾éiñïåíøiëiêòi òó¹ûçàòûí çàò ¼çiíå ñ¾éiñïåíøiëiêòi êåðåê åòåòií çàòïåí òå» åìåñ. Æî¹àðûäà ºîéûë¹àí: æàºñû àäàì æàìàíìåí äîñ áîëà àëà ìà? — äåãåí ñ½ðຠîñû¹àí êåëiï ñàÿäû. Øûíûíäà äà, á½ë àäàì¹à — èåñiíå ½íà¹àí èãiëiê êåéáið æàºòàðûìåí èãiëiê àòàóëûìåí áàéëàíûñòû; ñîë ñèÿºòû ¼çií ñ¾þäi òàëàï åòåòií çàò ¼çiíå ñ¾éiñïåíøiëiê òó¹ûçàòûí çàòïåí áàéëàíûñòû. Æàºñû àäàìäàðäû» äîñòû¹û — îëàðäû» áiðiíå áiðiíi» ñ¾éiñïåíøiëiãi. Îëàð ¼çäåðiíå ñ¾éiñïåíøiëiê òó¹ûçàòûí áîë¹àíäûºòàí, áiðiíáiði ñ¾éåäi, àë îëàð æàºñû áîë¹àíäûºòàí, ¼çäåðiíå ñ¾éiñïåíøiëiê òó¹ûçàäû. Îíäà ºàëàé, æàºñû àäàì æàìàí àäàìíû» äîñû áîëìàé ìà? Äåãåíìåí, áîëàäû. Èãiëiêêå áàñòàéòûí í¸ðñå ïàéäà æ¸íå æà¹ûìäûëûº (ïðèÿòíîñòü), æàìàí æà¹ûìäû áîëñà äîñ áîëà àëàäû; ïàéäàëû áîëñà äà, äîñ áîëóû ì¾ìêií. Áiðຠì½íäàé äîñòûº ¼çiíå ñ¾éiñïåíøiëiê òó¹ûçàòûí í¸ðñåãå íåãiçäåëìåãåí. ´çiíå ñ¾éiñïåíøiëiê òó¹ûçàòûí í¸ðñåíi áiç èãiëiê äåï àòàäûº, àë æàìàí ¼çiíå ñ¾éiñïåíøiëiê òó¹ûçà àëìàéäû... Içãi àäàìäàðäû» àðàñûíäà¹û øûíàéû äîñòûºòàí äîñòûºòû» áàñºà ò¾ðëåði äå òóûíäàéäû: ë¸ççàò ¸êåëåòií äîñòûº, ïàéäà ê¼çäåéòií äîñòûº. ˸ççàò ¸ïåðãåíi ¾øií æàºñû ê¼ðåòií àäàìíû» äîñòû¹û íåãiçiíäå èãiëiê æàòºàí äîñòûºòàé åìåñ; ïàéäà ¾øií äîñ áîëàòûí àäàìíû» äîñòû¹û äà ñîíäàé. Íåãiçiíäå èãiëiê, ë¸ççàò, ïàéäà æàòºàí äîñòûºòû» ò¾ðëåði ¼çàðà áiðäåé åìåñ, áiðຠáið-áiðiíå æàò òà åìåñ, îëàð¹à îðòàº

áîëó¹à òûðûñàäû, ñ¼éòiï, ¼çiíäå æîº içãiëiêêå èå áîëàì äåï ¾ìiòòåíåäi. μºñàñòû¹û æîº àäàìäàðäû» äîñòû¹ûíû» íåãiçiíäå ïàéäàê¾íåìäiê æàòûð. Åâðèïèäòi»: “²½ð¹àºøûëûºòà æåð, æàóûíäû æàºñû ê¼ðåäi” äåói îñûíû ໹àðòàäû: á½ë ºàðàìàºàðñû º½áûëûñòàðäû» àðàñûíäà¹û äîñòûº ïàéäàíû ê¼çäåéäi. Å» ºàðàìà-ºàðñû º½áûëûñòàð — îò ïåí ñóäû — àëàéûº: îëàð äà áiðií áiði êåðåê åòåäi. Ûë¹àë áîëìàñà, äåéäi, îò ¼øåäi, ñåáåái îò æå»å àëàòûí ì¼ëøåðäåãi ñó îòºà ºîðåê áîëàäû. Ûë¹àë ê¼áåéiï êåòñå, îíäà îë îòòû æå»iï, ¼øiðåäi, àë åãåð îíû» ì¼ëøåði áåëãiëi áið øàìàäà áîëñà, îíäà ûë¹àë îòòû ê¾øåéòåäi. Ñîíûìåí, áiðiíå áiði òûì ºàðàìà-ºàéøû êåëåòií º½áûëûñòàðäû» àðàñûíäà äà äîñòûº áîëóû ì¾ìêií, òåê á½ë äîñòûº ïàéäà¹à íåãiçäåëåäi. Òå»äiêêå íå òå»ñiçäiêêå íåãiçäåëãåí äîñòûº ºàòûíàñòàð æî¹àðûäà àòàë¹àí äîñòûºòû» ò¾ðëåðiíå ñàé êåëåäi. Äîñòûºòû» áàðëûº ò¾ðëåðiíäå äå ºàðûì ºàòûíàñòàðäû» àéûðìàøûëû¹û êåçäåñåäi: äîñòàð áiðií-áiði ¼çiíøå æàºñû ê¼ðåäi, ºîëäàéäû, áiðiíå áiði ê¼ìåêòåñåäi, áiðiíå áiði ñîíäàé æàºñûëûºòàð æàñàéäû. Åãåð áiðåói äîñòûººà ûíòàëû áîëûï, åêiíøiñi î¹àí íå캽ðàéëû áîëñà, îíäà ñûíû àéûïòàéäû, êiíàëàéäû. Äîñòàðäû» àðàñûíäà¹û áiðåóiíi» áiðåóiíå íå캽ðàéëû ºàðàóû îëàðäû» îðòຠì¾ääåãå ºàòûíàñûíàí àíûº ê¼ðiíåäi, ìûñàëû, îëàðäû» äîñòû¹û ïàéäàíû, ë¸ççàòòû, içãiëiêòi ê¼çäåãåí æà¹äàéäà. Åãåð äå ñåí ìà¹àí ìåíåí äå ã¼ði ê¼áiðåê æàºñûëûº æàñàñà», ñ¼ç æîº, ñåíi ê¼áiðåê æàºñû ê¼ðåäi. Åãåð äå áiçäi» äîñòû¹ûìûç îðòຠì¾ääåíi ê¼çäåìåñå, îíäà ºàéøûëûº ê¼áiðåê áîëàäû. ̽íäàé æà¹äàéäà äîñòàðäû» áiðåóiíi» íå캽ðàéëûëû¹û ê¼ï áàéºàëìàéäû. Ìûñàë ¾øií, åãåð äîñòàðäû» áiðåói ë¸ççàòºà êåíåëòiï, åêiíøiñi ïàéäà êåëòiðñå, îíäà îëàðäû» àðàñûíäà òàëàñ òóóû ì¾ìêií: ê¼áiðåê ïàéäà êåëòiðãåí àäàì òèãiçãåí ïàéäàñû ¾øií ëàéûºòû ë¸ççàò àëà àëìàäûì äåï, àë ê¼áiðåê ë¸ççàòºà êåíåëòêåí àäàì àë¹àí ïàéäàì å»áåãiìåí àºòàìàäû äåï ¼êïåëói ì¾ìêií. Äîñòûºòû» ì½íäàé ò¾ðëåðiíäå àéûðìàøûëûºòàð (ðàñõîæäåíèå) ê¼áiðåê áîëàäû. Äîñòàð òå» áîëìà¹àí æà¹äàéäà, ìûñàëû, áiðåói áàé, åêiíøiñi êåäåé áîëñà, áàéëû¹û ìîë àäàìäàð ¼çäåði áàñºàëàðäû ñ¾éìåñå äå áîëàäû, êåðiñiíøå, êåäåé àäàìäàð îëàðäû ê¼áiðåê æàºñû ê¼ðói êåðåê äåï îéëàéäû. Áiðຠñ¾éiêòi áîë¹àííàí ã¼ði, ¼çi» ñ¾éãåíi» æàºñû: ñ¾þ äåãåí ðàõàò ïåí èãiëiê ¸êåëåòií ¸ðåêåò, àë áiðåóãå ñ¾éiêòi áîëó á½ë àäàìäà ¸ðåêåò æàñàó¹à ½ìòûëûñ òó¹ûçáàéäû. Òà¹û äà: òàíûë¹àííàí ã¼ði ¼çi» òàíûºàòàðäà¹û (çàóðÿäíûé) àäàìäàðäû» äîñòû¹û ë¸ççàòºà ò¸óåëäi áîëàäû. Æàìàí äîñòàð¹à òàï áîë¹àíäà, àäàìäàð íàðàçû áîëûï, òà»äàíûï æàòàäû. Áiðຠîëàðäû» æà¹äàéûíäà åðñi åøòå»å æîº. Åãåðäå îëàð ë¸ççàò içäåï, ïàéäà ê¼çäåï áiðiìåí áiði äîñ áîëñà, îíäà ë¸ççàò ïåí ïàéäà æî¹àëñà, îëàðäû» äîñòû¹û äà áiòåäi. Êåéäå áûëàé áîëàäû: äîñòûº æàë¹àñà áåðåäi, áiðຠäîñòàðäû» áiðåói åêiíøiñiíå ºèÿíàò æàñàñà, á½ë íàðàçûëûº òó¹ûçàäû. ̽íäà ê¾òïåãåíäåé åøòå»å æîº: ñåíi» îéûìåí äîñòû¹û» içãiëiêêå íåãiçäåëãåí æîº æ¸íå îíû» ¼çií æàºñû ½ñòàìàóû ò໺àëàðëûº í¸ðñå åìåñ. ̽íäàé æà¹äàéäà íàðàçûëûº áiëäiðó ä½ðûñ åìåñ. Îëàð ë¸ççàò içäåï áiðiìåí áiði äîñ áîëäû, åíäi êåëiï äîñòû¹ûíû» içãi áîëóûí ºàëàéäû, á½ë ì¾ìêií åìåñ. ˸ççàò ïåí ïàéäàíû ê¼çäåãåí äîñòûº içãiëiêïåí áàéëàíûñòû åìåñ. ˸ççàò ºóûï äîñòàñûï, îëàð äîñòû¹ûíàí içãiëiêêå ½ºñàñ ºàñèåòòåðäi içäåéäi, á½ë ä½ðûñ åìåñ: ë¸ççàò ïåí ïàéäà ê¼çäåëãåí æåðäå içãiëiê áîëìàéäû; êåðiñiíøå, içãiëiê áàð ¼íåðäå ë¸ççàò òà, ïàéäà äà îðûí àëàäû. Æàºñû¹à å» æàºñûìåí äîñ áîëó ½íàéäû, ¸ðèíå, òiïòi, æàìàíäàð äà áiðií-áiði æàºñû ê¼ðåäi, ì½íäàéëàð æ¼íiíäå Åâðèïèä àéòºàí åêåí: “Æàìàí æàìàíìåí ¹àíà òië òàáûñàäû”15,— äåï, øûíûíäà äà, içãiëiê ë¸ççàòòû» ñî»ûíà åðìåéäi, ë¸ççàò içãiëiêòi» ñî»ûíà åðåäi. Æàºñû àäàìäàðäû» äîñòû¹ûíàí äà ë¸ççàò îðûí àëà ìà, æîº ïà? Îðûí àëìàéäû äåï åñåïòåó — îðûíñûç. Åãåðäå îëàðäà áiðiíå áiði ûíòûº åòåòií ñåçiì áîëìàñà, îíäà îëàð ¼çàðà ºàðûì-ºàòûíàñ æàñàìàé, áàñºà îëàð¹à ½íàéòûí àäàìäàðìåí ºàðûì-ºàòûíàñ æàñàó¹à òóðà êåëåäi. ´éòêåíi äîñòûº ¾øií àäàìäàðäû» áiðiíå áiðiíi» ½íàóûíàí àðòûº åøòå»å æîº. Æàºñû äîñòàð¹à áiðiìåí áiðiíi» ¾éëåñói ºàæåò åìåñ äåï îéëàó ä½ðûñ åìåñ. Áiðຠàäàìäàð áiðií áiði ½íàòñà ¹àíà ¾éëåñåäi. Äåìåê, ½íàé áiëó ºàáiëåòi, ¸ñiðåñå, içãi àäàìäàð¹à ò¸í áîëóû êåðåê. Áiç äîñòûºòû ¾ø ò¾ðãå á¼ëiï ºàðàñòûðäûº æ¸íå áiç ºàëà¹àí ñ½ðຠìûíàó áîëäû: îëàðäà äîñòûº òå»äiêêå íåãiçäåëäi ìå, ¸ëäå òå»ñiçäiêêå íåãiçäåëäi ìå? Á½¹àí ºàçið æàóàï áåðåð áîëñàº, àéòàð åäiê: äîñòûº åêåóiíå äå íåãiçäåëåäi. μºñàñòûººà íåãiçäåëãåí äîñòûº — ëàéûºòû àäàìäàðäû» øûíàéû äîñòû¹û. μºñàñòûººà íåãiçäåëìåãåí äîñòûºòû» àðòûíäà ïàéäà ê¼çäåó ò½ð. Êåäåé áàéìåí äîñ áîëó¹à º½ìàð, ¼éòêåí î¹àí áàéäà áàð áàéëûº æåòiñïåéäi. Ñîë ñåáåïòi äå æàìàí içãi, àäàììåí äîñ

ºàíøà ò¾ði áîëñà, äîñòûºòû» äà ñîíøà ò¾ði áàð. °äiëåòòiëiê øåò åëäi» àäàìûíû» àäàì¹à, º½ëäû» ºîæàéûí¹à, àçàìàòòû» àçàìàòºà, áàëàíû» ¸êåñiíå, ¸éåëäi» ê¾éåóiíå ºàòûíàñòàðûíäà îðûí àëñà, ºàðûì-ºàòûíàñòû» ºàíäàé ò¾ði áîëñà, äîñòûºòû» äà ñîíøà ò¾ði áàð. Åíäi ¸»ãiìåíi ºîðûòûíäûëàé êåëå, àäàìíû» ¼çiìåí ¼çi äîñ áîëàòûí æàéûíà òîºòàëàéûº. Æî¹àðûäà ºûñºàøà àéòûï ¼òêåíiìiçäåé, äîñòûº îë áà¹ûòòàë¹àí èãiëiêòi» æåêåëåãåí ò¾ðiíåí áàéºàëàäû; àë ì½íäàé èãiëiêòåðäi áiç å» àëäûìåí ¼çäåðiìiçãå òiëåð åäiê: áiç ¼çiìiçãå òiëåéìiç, ¼çiìiçãå ¼çiìiç ê¼áiðåê ê¼»ië á¼ëåìiç, ¼çiìiçáåí ¼çiìiç á¸ðiíåí äå ê¼áiðåê ¼ìið ñ¾ðãiìiç êåëåäi. Ñîíäûºòàí åãåð äîñòûº èãiëiêòi» æåêåëåãåí ò¾ðiíåí ê¼ðiíåòií áîëñà, îíäà áiç á½ë èãiëiêòåðäi ¼çiìiçãå òiëåð åäiê. Á½äàí áiç àäàìíû» êåéäå ¼çiíå ¼çi ¸äiëåòñiç áîëàòûíû ñèÿºòû, àäàìíû» ¼çiìåí ¼çi äîñ áîëàòûí æàéû äà áîëàäû. Ƹáiðøi ìåí æ¸áiðëåíóøi — ¸ðò¾ðëi àäàì áîë¹àíäûºòàí, àë àäàì áiðåó áîë¹àñûí, àäàìíû» ¼çiíå ¼çi ¸äiëåòñiç áîëóû ì¾ìêií åìåñ ñèÿºòû áîëûï ê¼ðiíåäi. Àëàéäà ì½íäàé æà¹äàéäà áîëàäû: æàëïûëûº º½ðàìûíà êiðåòií ¸ð àëóàí á¼ëøåêòåðäi ºàðà¹àíäà, áiçäi» ê¼çiìiç æåòòi: îëàðäû» àðàñûíäà êåëiñïåóøiëiê áîëàäû, ñ¼éòiï ¼çiíå ¼çi ¸äiëåòñiçäiê òå áîëàäû. Îñû¹àí îðàé, øàìàñû, ¼çiìåí ¼çi äîñ áîëó äà áîëàäû. Åãåð äå áiçäi» äîñûìûç áîëñà, áiç îíûìåí äîñòû¹ûìûçäû ïàø åòå îòûðûï: “Îíûìåí áiçäi» æàíûìûç áið” äåï ìàºòàíàìûç. Àë æàí ¸ðò¾ðëi á¼ëøåêòåí ò½ðàòûíäûºòàí, çåðäå ìîë ñåçiì áiðiìåí áiði êåëiñêåí ñ¸òòå (ñ¼éòiï, îëàð áið í¸ðñåãå àéíàëûñàäû) æà»à¹û àéòºàí “áið æàí” áîëàäû. Îíäàé ¼çiìåí ¼çi äîñ áîëó (¼çiíå ¼çi òå» áîëó) içãi àäàìäàð¹à ò¸í: òåê îíû» æàíûíäà ¸ðò¾ðëi á¼ëøåêòåð áiðiíå áiði ºàðñû ò½ðìàéäû. Æàìàí åøºàøàí äà ¼çiíå ¼çi äîñ áîëìàéäû, îë ¸ðäàéûì ¼çiìåí ¼çi æàóëàñóìåí áîëàäû. μñòàìñûç àäàì, ðàõàò içäåï, áiðäå»å á¾ëäiðiï ºîéñà, îñû ºûëû¹û ¾øií, îë ¼çií ¼çi æåï ºàðàëàéäû. Æàìàí àäàì äà æiáåðãåí ºàòåëiêòåði ¾øií ¼çií ñîëàé ñåçiíåäi, áiðຠ¼çiìåí ¼çi æàóëàñóûí ºîéìàéäû. Òå»äiêêå íåãiçäåëãåí äîñòûº òà áîëàäû. Ìûñàëû, æîëäàñòàðäû» äîñòû¹ûíû» íåãiçiíäå îëàðäû» èãiëiêòåðiíi» (äîñòàòîê) ñàí æà¹ûíàí äà, º½íäûëû¹û æà¹ûíàí äà òå»äiãi æàòûð. Æîëäàñòàð òå» áîë¹àí æåðäå îëàðäû» ä¾íèå ì¾ëêi äå ºàé æà¹ûíàí äà áiðäåé. Òå»ñiçäiêêå íåãiçäåëãåí äîñòûººà áîëà ìåí ¸êåíi», áà¹ûíûøòû ìåí áàñòûºòû», æàºñû ìåí íàøàðäû», ¸éåë ìåí åðäi» äîñòû¹û ìûñàë áîëà àëàäû. Òå»ñiçäiêêå ¹àíû» î»äû, ¼éòêåíi òàíûì (îáúåêòi áîëó) æàíñûç çàòòàð¹à á½éûð¹àí, àë òàíó æ¸íå ñ¾þ àäàìíû» iñi. Òà¹û äà: ºàéûðûìäû áîëó ºàéûðûìñûç áîëóäàí æàºñû. Ѿéåòií àäàì ñ¾éãåíäiêòåí ºàéûðûìäû áîëûï êåëåäi, àë ñ¾éiêòiãå ºàéûðûìäû áîëûï ºàæåòi æîº, ¼éòêåíi îíû ñ¾éåäi. Äåãåíìåí, àäàìäàð àò຺½ìàðëûºòû» ñàëäàðûíàí ¼çäåði ñ¾éãåííåí ã¼ði ¼çäåði áàñºàëàð¹à ñ¾éiêòi áîëóäû ºàëàéäû; îëàðäû» îéûíøà ñ¾éiêòi áîëó àðòûºøûëûºòû ໹àðòàäû: ñ¾éiêòi ¸ðºàøàíäà ðàõàòòà äà, içãiëiêòå äå àðòûºøûëûºïåí ïàéäàëàíàäû, àë àò຺½ìàð àäàìäàð àðòûºøûëûººà æåòêiñi êåëåäi. Àðòûºøûëû¹ûí ñåçåòií àäàìäàð ¼çäåðií áàñºàíû ñ¾þãå ìiíäåòòiìiç äåï åñåïòåìåéäi, ¼çäåðií áàñºàëàðäû» ñ¾þi òèiñ äåï îéëàéäû. Òà¹û äà: åãåð äå ñ¾éåòiíäåðäi» æà¹äàéû ò¼ìåí áîëñà, ñ¾éiêòiëåð ¼çäåði ñ¾þãå òèiñòi åìåñ, áàñºàëàðäû» ñ¾éiñïåíøiëiãií ºàáûëäàóûìûç êåðåê äåï îéëàéäû. Êiìäå-êiìãå àºøà, ë¸ççàò, içãiëiêòåð æåòiñïåé æàòñà, îë á½ëàðäû èåìäåíãåíãå ºûçû¹àäû, îäàí î¹àí äà áiðäå»å àóûñàð äåï îíû æàºñû ê¼ðåäi. Áiðåóãå æàíû àøû¹àííàí, æàºñûëûº æàñà¹ûñû êåëãåíäiêòåí áîëàòûí äîñòûº òà áîëàäû. Á½ëàé ïàéäà áîë¹àí äîñòûºòà, æî¹àðûäà àòàë¹àí áåëãiëåðäi» á¸ði áiðäåé áîëà áåðìåéäi: êåéäå áiç áiðåóãå æàºñûëûº òiëåéìiç, áiðຠáàñºàìåí ºàðûì-ºàòûíàñ æàñàéìûç. Á½ë ñåçiìäåðäi äîñòûºòû» áåëãiñi äåï ºàðàó¹à áîëà ìà ¸ëäå á½ë içãiëiêêå íåãiçäåëãåí øûíàéû äîñòûººà ò¸í ºàñèåò ïå? Á½ë ä¸ë îñûíäàé äîñòûººà ò¸í ºàñèåò: æàºñû àäàìäà ½íàìäû äà, ïàéäàëû äà, içãiëiê òå áîëàäû; áiçäi» îäàí áàñºà åøêiììåí äå áiðãå ò½ð¹ûìûç êåëìåñ åäi æ¸íå æàºñûëûºòû áiç òåê î¹àí òiëåð åäiê. Àäàìíû» ¼çiìåí ¼çi äîñ áîëûï, ¼çií ¼çi ñ¾þi ì¾ìêií áå — á½ë æ¼íiíäåãi ¸»ãiìå êåéiíiðåê. Áiç ¼çiìiçãå ¼çiìiç á¸ðií äå òiëåéìiç: ¼çiìiçãå ¼çiìiç ºàòûñºàíûìûçäû (á½ë ñ¼çñiç áîëàòûí í¸ðñå), æàºñû ò½ðìûñ øåãóäi, ñàó áîëóäû, æàºñûëûºòû ò.ò. ´çiìiç æ¼íiíäå ê¼áiðåê ºàì æåéìiç, º½ëàï ºàëñàº, áîëìàñà áàñºà äà êåñåëäåðãå òàï áîëñຠ¼çiìiçäi ê¼áiðåê àòàéìûç. Îñû ò½ð¹ûäàí àë¹àíäà, á¸ëêiì àäàìíû» ¼çiìåí ¼çi äîñ áîëóû ðåàëüäûº. Øûíûíäà äà, æàí àøó, æàºñûëûº òiëåó ò.á. æ¼íiíäå ¸»ãiìå áîëñà, áiç á½ëàðäû íå ¼çiìåí ¼çi áîëàòûí äîñòûººà, íå øûíàéû äîñòûººà ºàòûñòû äåï îéëàéìûç. Åêi æà¹äàéäà äà á½ëàðäû» á¸ði îðûí àëàäû, ì½íäà áiðãå ò½ðìûñ øåãó, ñàóëûº, áàºûò òiëåó ò.á.. Áûëàé äåï òå àéòó¹à áîëàòûí ñèÿºòû: ¸äiëåòòi (ºàòûíàñòàð) áàð æåðäå äîñòûº òà áàð. Ñîíäûºòàí äà ¸äiëåòòiêòi»

ïðàêòèêàëûº ¸ðåêåòòåði ¾øií áèëiêêå æåòóäi àðìàíäàñà, îëàðäû ûíòûìàºòàñ äåï åñåïòåóãå áîëà ìà? Ñîëàé áîëà ºîÿð ìà åêåí? Åãåð äå ìåí ¼çiì áèëiê º½ð¹ûì êåëñå æ¸íå îë äà ìåíi» º½ð¹àíûìäû ºîëäàñà, îíäà áiç ûíòûìàºòàñïûç. Ûíòûìàºòàñòûºòû» ïðàêòèêàëûº ¸ðåêåòòå àäàìäàð áið í¸ðñåãå ì¾ääåëi áîë¹àíäà îðûí àëàäû. Ïðàêòèêàëûº áàñøû ºûëûï òà¹àéûíäàó¹à ºàòûñòû. 13. ´çiìiç àéòºàíûìûçäàé, àäàìíû» ¼çiìåí ¼çi äîñòàñóû ì¾ìêií áîë¹àíäûºòàí, ìûíàäàé ñ½ðຠòóàäû: æàºñû, ëàéûºòû àäàì ¼çií æàºñû ê¼ðå ìå, æîº ïà? ´çií ¼çi ñ¾éåòií àäàì ¼çiíå ïàéäàëû äåãåííi» á¸ðií iñòåéäi. Äåìåê, ¼çií ¼çi ñ¾éåòií, á¸ðií ¼çi ¾øií iñòåéòií àäàìäû æàºñû äåï àéòó ºèûí. Ëàéûºòû àäàì îëàé åòïåéäi, îíû» içãiëiãi ¼ç iñií áàñºà ¾øií iñòåéäi, äåìåê, ¼çií ñ¾éãiø àäàì åìåñ. Áiðຠòà á¸ði äå èãiëiêòåðäi ºàëàéäû, á¸ði äå ¼çäåðiíå ê¼áiðåê èãiëiêòåð êåðåê äåï îéëàéäû. Iñ áàéëûº ïåí áèëiêêå áàðûï òiðåëãåíäå, á½ë, ñið¸, áàéºàëàäû: ëàéûºòû àäàì èãiëiêòåðäi êåðåê åòiï ò½ðñà äà, áàñºà àäàì ¾øií îëàðäàí áàñ òàðòàäû, áàñºà îëàðäû îðûíäû æ¸íå ä½ðûñ ïàéäàëàíà àëàäû äåï åñåïòåéäi. Áàñºàëàð íå áiëìåñòiêòåí (îíäàé çàòòàðäû ä½ðûñ ïàéäàëàíà àëìàñïûç äåï îéëàìàéäû), íå áèëiêêå º½ìàðëûºòàí îëàé iñòåìåéäi. Á½ëàðäû» ºàé-ºàéñûñû äà ëàéûºòû àäàì¹à ûºïàë åòå àëìàéäû. ̽íäàé içãiëiêòåðãå áàéëàíûñòû æàºñû àäàìäû ¼çií ¼çi ñ¾éåòií àäàì äåï àéòà àëìàéñû». Àë ¸»ãiìå ¸ñåìäiê æ¼íiíäå áîëñà, á½ë æåðäå æàºñû àäàì áàñºà¹à åñåñií æiáåðìåéäi; ïàéäà ìåí ðàõàòòàí îë áàñ òàðòà àëàäû. °ñåìäiêòi òà»äàó äà îë ¼çií ¼çi ñ¾éåäi, àë ïàéäà ìåí ë¸ççàò ò½ð¹ûñûíàí ¼ç ºàìûí ¹àíà îéëàéòûí — îë åìåñ, æàìàí àäàì. 14. Ëàéûºòû àäàì ¼çií ¹àíà ê¼áiðåê ñ¾éå ìå, æîº ïà? Êåéáið æà¹äàéëàðäà, ÿ, îë ¼çií ê¼áiðåê ñ¾éåäi, êåéáið æà¹äàéëàðäà îëàé åòïåéäi. Æàºñû àäàì ïàéäà ò¾ñiðåòií èãiëiêòåðäåí äîñû ¾øií áàñ òàðòàäû. °äåìiëiêòåðäi îë ê¼ï èãiëiêòåðäåí æî¹àðû ºîÿäû, áàñºàëàðûíàí áàñ òàðòºàíäà ¸äåìiëiêêå èå áîëó ¾øií áàñ òàðòàäû. Ѽéòiï, îë êåéáið æà¹äàéëàðäà áàñºàíû ¼çiíåí æàºñû ê¼ðåäi, êåéáið æà¹äàéëàðäà ¼çií áàñºàäàí æàºñû ê¼ðåäi. Áið ñ¼çáåí, ëàéûºòû àäàì ïàéäàê¾íåì åìåñ, îíû» º½ìàðòàòûíû ñ½ëóëûº, ¸ñåìäiê, içãiëiê. Æàºñû àäàìíû» ¼çií ¼çi ñûéëàóûíäà àéûï æîº, ¼éòêåíi îë — øûíûíäà äà æàºñû àäàì. Æàìàí àäàì ¼ç ºàìûí ¹àíà îéëàéäû, ¼çií ¹àíà ñ¾éåäi, ¼çiíäå æàºñû ê¼ðåðëiêòåé åøòå»å áîëìàñà äà, îë ¼çií ñ¾éåäi, ¼éòêåíi á½ë — îíû» ¼çi. ´çií ¼çi ñ¾éåòií àäàì, ¸ðèíå, îñûíäàé æàìàí àäàì. íåãiçäåëãåí ì½íäàé äîñòûº òåïå-òå»äiêòi (ïðîïîðöèîíàëüíîñòü) êåðåê ºûëàäû. Àéòàëûº, ì¾ëiêòi á¼ëãåíäå åøêiì äå æàºñû¹à äà æàìàí¹à äà áiðäåé á¼ëiï áåðìåéäi, ¸ðºàøàíäà àðòûºøûëû¹û áàñûì àäàì¹à ê¼áiðåê á¼ëåäi. Ѽéòiï, òåïåòå»äiêêå ºîë æåòåäi: àç á¼ëiñêå èå áîë¹àí æàìàí ê¼ï á¼ëãåíãå èå áîë¹àí æàºñûìåí òå»äåñåäi. 12. Äîñòûºòû» àòàï ¼òiëãåí áàðëûº ò¾ðëåðiíi» iøiíäå òóûñºàíäàðäû» àðàñûíäà¹û, àòàï àéòºàíäà, ¸êå ìåí áàëàíû» àðàñûíäà¹û äîñòûºòà ñ¾éiñïåíøiëiê ê¼áiðåê êåçäåñåäi. Áiðຠíåëiêòåí ¸êåñi áàëàñûí áàëàñû ¸êåñií ñ¾éãåííåí ê¼áiðåê æàºñû ê¼ðåäi? ̾ìêií, ¸êåñi áàëàñûíà ê¼áiðåê ºàìºîðëûº æàñà¹àñûí øû¹àð. Àë áàëàñû îñû ºàìºîðëû¹û ¾øií ê¼áiðåê ºàðûçäàð. ̽íäà iñ ïðàêòèêàëûº iñêåðëiêòå îðûí îéíàéòûí æà¹äàéäà ½ºñàéäû. Ìåíi» àéòûï ò½ð¹àíûì — ìàºñàò ïåí ¸ðåêåòòi» ñ¸éêåñ êåëåòií æ¸íå ¸ðåêåòòåí áàñºà ìàºñàò áîëìàéòûí ñ¸ò. Ñûðíàéøûíû», ìûñàëû, ìàºñàòû ìåí iñi ñ¸éêåñ êåëåäi (ñûðíàéäà îéíàó îë ¾øií — ¸ði ìàºñàò, ¸ði ¸ðåêåò); àë º½ðûëûñ ¼íåðiíäå ìàºñàò ïåí ¸ðåêåò ñàé êåëìåéäi, ¼éòêåíi ì½íäà ¸ðåêåòòåí áàñºà æåêå ìàºñàò ê¼çäåëåäi. Äîñòûº òà — ¸ðåêåò æ¸íå îë äà ¸ðåêåòòåí, ÿ¹íè ìàõàááàòòàí áàñºà ìàºñàò æîº. Á½ë ò½ð¹ûäàí ¸êå ¸ðºàøàíäà áàëàäàí ê¼áiðåê ¸ðåêåò æàñàéäû, ñåáåái áàëà — îíû» ò¾ëåãi (ñîçäàíèå). Áàñºà æà¹äàéëàðäà äà áàéºàéòûíûìûç îñû: ¼çäåði æàñà¹àí í¸ðñåãå á¸ði äå ¼ç ê¼çiìåí ºàðàéäû. °êå áàëàñûí ¼çiì æàñà¹àí ò¾ëåãiì äåï æàºñû ê¼ðåäi. °ðèíå, ¸êå áàëàñûí áàëàñûíàí àðòûº æàºñû ê¼ðåäi. Åíäi äîñòûºòû» äîñòûº áîëäû äåï ê¼ðiíåòií ò¾ðëåðií ºàðàñòûðó êåðåê. Ìûñàëû, áiðåóäi» áiðåóãå î» íèåò áiëäiðóií (ðàñïîëîæåííîñòü) äîñòûº äåï àòàéòûíäàð êåçäåñåäi. Øàìàñû, á½ë ¸ëi äîñòûº åìåñ. ʼï í¸ðñåãå áiç ê¼»ië á¼ëåìiç, îñûäàí áiç îëàðìåí äîñ áîë¹àíûìûç áà? Æîº øû¹àð. Åãåð äå áiðåó ïåðñèÿëûº Äàðèéãå ðàºûì åòñå, àë îíäàé áîë¹àí øû¹àð, îñûäàí îíû Äàðèéìåí äîñ áîëäû äåó ºàòå. Áiðຠ꼻ië á¼ëó, íèåò áiëäiðó äîñòûºòû» àë¹àøºû íûøàíû áîëóû ì¾ìêií.... Íèåò áiëäiðó — ìîðàëüäûº ºàñèåò æ¸íå îë ìîðàëüäûº áàñòàó¹à áà¹ûòòàë¹àí.... Ûíòûìàºòàñòûºòû» (åäèíîäóøèå) åãåð îíû ¼ç ìà¹ûíàñûíäà ò¾ñiíåð áîëñàº, äîñòûººà æàºûí. Àéòàëûº, áiðåóäå Ýìïåäîêëäåãiäåé ½¹ûìäàð áàð æ¸íå îë Ýìïåäîêë ½ñûí¹àí ýëåìåíòòåðäi ìîéûíäàéäû. Îñûäàí îë àäàì Ýìïåäîêëìåí ûíòûìàºòàñ äåï àéòó¹à áîëà ìà? Øûíäû¹ûíäà, ûíòûìàºòàñòûºòû» æ¼íi áàñºà. Å» àëäûìåí îë àºûë-îéäà åìåñ,

òàíûï áiëãiñi êåëñå, — àë, ¼çií òàíó äîñòû» ê¼ìåãiíñiç ì¾ìêií åìåñ, — îíäà æåòiñêåí àäàì äà ¼çií ¼çi òàíó ¾øií äîñòûºòû ºàæåò åòåäi. Á¸ðiíå èå, æåòiñêåí àäàìíû» ºàìºîðøû áîëóû — òàáè¹è í¸ðñå. Ñîíäà îë êiìãå ºàìºîðëûº æàñàéäû? Êiììåí îë áiðãå ò½ðàäû? Îë æàë¹ûç ¼ìið ñ¾ðìåéäi. Áiðiãiï ¼ìið ñ¾ðó ºàæåòòiê ¸ði àäàì¹à ½íàéäû. Á½ë äà äîñòàðñûç áîëìàéäû. Äåìåê, æåòiñêåí àäàì äà äîñòûºòû êåðåê åòåäi. 16. Äîñòû» ê¼ï áîë¹àíû æàºñû ìà ¸ëäå àç áîë¹àíû æàºñû ìà? Æàëïû àéòºàíäà, ê¼ï òå åìåñ, àç äà åìåñ áîë¹àíû æàºñû. Åãåðäå äîñòàð ê¼ï áîëñà, îëàðäû» ¸ðáiðåóiíå äå ê¼»ië á¼ëiï æàòó ºèûí. Áàñºà æà¹äàéëàðäà äà áiçäi» ¸ëñiç òàáè¹àòûìûç àëûñòà¹û í¸ðñåëåðãå ºîëûìûçäû æåòêiçáåéäi. Òûì ºàøûºòà¹û í¸ðñåíi áiç ê¼ðå àëìàéìûç. Åñòó, áàñºà ñåçiì ì¾øåëåði æ¼íiíäå äå îñûíû àéòó¹à áîëàäû. Åãåð äå òàáè¹àòûíû» ¸ëñiçäiãiíåí àäàìíû» ñ¾éiñïåíøiëiê ºàáiëåòi æåòêiëiêñiç áîëñà, îíäàé àäàì áiðåóãå äîñ áîëà àëìàéäû. Ѽç æ¾çiíäåãi äîñòûºòû äîñòûº ºàáûëäàìàéäû, òà¹û äà: äîñòàð ê¼ï áîëñà, ¼êiíiø ê¼ï áîëàäû. Äîñòàðäû» ê¼ïòiãiíåí åðòå ìå, êåø ïå, îëàðäû» áiðåói êåñåëãå òàï áîëàäû æ¸íå á½ë æà¹äàéäà ¼êiíó áîëàäû. Åêiíøiäåí, äîñòû» òûì àç áîë¹àíû äà æàºñû åìåñ, ¸ðò¾ðëi æà¹äàéëàð¹à ºàðàé, áið-åêi äîñïåí øåêòåëóãå áîëàäû. 17. Äîñû»ìåí ºàëàé ºàðûì-ºàòûíàñ æàñàóû» êåðåê? Á½ë àðàäà êåç-êåëãåí äîñòûº æ¼íiíäå ¸»ãiìå áîëûï ò½ð¹àí æîº, ¸»ãiìå äîñòàðäû» áiðií áiði êií¸ëàóû æ¼íiíäå. Áàðëûº æà¹äàéäà áiðäåé êií¸ òà¹ûëìàéäû. °êåíi» áàëàñûìåí äîñòû¹û, ìûñàëû, êií¸ òà¹ó¹à êåëìåéäi. Àë “ìåí ñà¹àí ºàëàé ºàðàñàì, ñåí äå ìà¹àí ñîëàé ºàðà”, “ìåí — ñà¹àí, ñåí — ìà¹àí” äåãåí ïè¹ûëäà äîñ áîëàòûíäàð, ¸ðèíå, áiðií áiði æèi êií¸ëàï æàòàäû. Äîñòàð áiðiíå áiði ñàé êåëìåñå, îíäà äîñòûºòà¹û òå»äiê áîëìàéäû. °êåíi» áàëàñûìåí äîñòû¹û, ¸éåëäi» åðiìåí, ºûçìåòøiíi» ºîæàéûíûìåí æ¸íå æàëïû ò¼ìåíãi ä¸ðåæåäåãiíi» æî¹àð¹û ä¸ðåæåäåãiìåí äîñòû¹û òå»ñiçäiêêå íåãiçäåëãåí. Äîñòûºòû» á½ë ò¾ðëåðiíäå êiíàëàó êåçäåñïåéäi, òåê äîñòàð òå» ä¸ðåæåäå áîë¹àíäà ðåíiø, êiíàëàó áîëóû ì¾ìêií. Ñîíäûºòàí áiç äîñòàð òå» æà¹äàéäà áîë¹àíäà, îëàð áiðiìåí áiði ºàëàé ºàðûì-ºàòûíàñ æàñàóû êåðåê äåãåí ì¸ñåëåíi ºàðàñòûðóûìûç ºàæåò. ÀÐÈÑÒÎÒÅËÜ. Áîëüøàÿ ýòèêà.Ñî÷èíåíèÿ â ÷åòûðåõ òîìàõ. Ò.4. Ì.: “Ìûñëü”, 1984, ñ. 295-374. 15. Æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàð¹à ºîñûìøà ðåòiíäå ìàñàéðàï, ¼íå áîéû ¼çiíå ¼çi ðèçà àäàìäàð æ¼íiíäå àéòó¹à áîëàäû. Îíäàé àäàìäàð¹à äîñòûº êåðåê ïå? °ëäå îë òåê ¼çiìåí-¼çi áîëóäû ºàëàé ìà? Àºûíäàðäû» äà îíäàé àäàìäàð æ¼íiíäå àéòºàíû áàð: Á¸ði îéäà¹ûäàé áîëñà, äîñòû ºàéòåì? ²½äàéäû» ¼çi ìåíi ºîëäàï ò½ð åìåñ ïå?16 Îñû ñåáåïòi ìûíà ñ½ðຠîðûíäû: áàðëûº èãiëiêòåðãå èå áîë¹àí, ¼çiíå ¼çi ðèçà àäàì äîñòûºòû êåðåê åòå ìå? ̾ìêií, òàï îñûíäàé æà¹äàéäà àäàì äîñòûººà 콺òàæ áîëàòûí áîëàð? Øûíûíäà äà, êiìãå îë ºàìºîðëûº æàñàï, êiììåí áiðãå ò½ðóû êåðåê? Îíû» æàë¹ûç ¼ìið ñ¾ðìåéòiíi àíûº. Åãåð î¹àí îñûíäàé í¸ðñåëåð ºàæåò áîëñà æ¸íå îëàð¹à äîñòûºñûç ºîë æåòïåñå, îíäà îñûíäàé æåòiñêåí àäàì äîñòûºòû êåðåê åòåäi. Îíäàé àäàìíû» ºîëûíäà á¸ði áàð, º½äàéìåí òå»åó îðûíñûç. Åãåð äå º½äàéäà á¸ði áîëûï, º½äàé¹à åøòå»å êåðåê áîëìàñà, á½äàí áiçãå äå åøòå»åíi» êåðåãi æîº äåãåí ñ¼ç øûºïàéäû. ²½äàé æ¼íiíäåãi ìûíàäàé ïiêiðãå äåí ºîéñàº: º½äàéäà á¸ði áàð, º½äàé á¸ðiíå ðèçà, ñîíäà îë íåìåí àéíàëûñàäû? μéûºòàï æàòà ìà? Îë ¸ðí¸ðñåíi ºûçûºòàéäû, äåéäi ¸ëãi ïiêið, ¼éòêåíi á½ë ñ½ëóëûºòû ½íàòàòûí º½äàé¹à æàðàñàäû. Ñîíäà îë íåíi ºûçûºòàéäû? Åãåðäå îë ¼çiíåí á¼ëåê, ¼çiíå ½ºñàìàéòûí í¸ðñåíi ºûçûºòàñà, îíäà îë ¼çiíåí àðòûº í¸ðñåíi ºûçûºòà¹àí áîëàäû. Áiðຠº½äàéäàí àðòûº åøòå»å æîº, îíäà îë ¼çií ¼çi ºûçûºòà¹àí áîëàäû. ̽íû» ºèñûíû æîº. ´éòêåíi ¼çií ¼çi ºûçûºòàéòûí àäàìäû áiç àºûëñûç äåï åñåïòåéìiç. ²½äàé æ¼íiíäåãi ¸»ãiìåíi ºîÿ ò½ðàéûº17; áiçäi ºûçûºòûð¹àí ì¸ñåëå — á¸ðiíå äå ðèçà àäàì äîñòûºòû êåðåê åòå ìå? — äåãåí ì¸ñåëå. “Äîñ” äåãåí ½¹ûìäû òåðå»iðåê òàëäàñàº, áiç ê¼ðåìiç: äîñ — á½ë “åêiíøi ìåí”. °»ãiìå ¼òå æàºûí äîñ æ¼íiíäå áîëñà. “Á½ë åêiíøi Ãåðàêë” äåãåí ìàºàë áàð: äîñ, øûíûíäà äà — “åêiíøi ìåí”18. ´çií ¼çi òàíó — äàíàëàð àéòûï êåòêåíäåé, å» ºèûí, ñîíûìåí áiðãå, å» àáûðîéëû iñ (¼çií ¼çi òàíó àáûðîé ¹îé)19; áiðຠ¼ç ê¾øiìiçáåí áiç ¼çiìiçäi ¼çiìiç, ê¼ðå àëìàéìûç. Áàñºàëàðäû ¸ðò¾ðëi ºûëûºòàðû ¾øií êií¸ëàï, áiç ¼çiìiçäi» ñîíäàé ºûëûºòàðûìûçäû åëåìåéìiç. Áiç ¼çiìiçäi êåøiðóãå ¸ðºàøàíäà ¸çiðìiç. Ñîíäûºòàí ¼ç áåòiìiçäi ê¼ðó ¾øií, àéíà¹à ºàðàéòûíûìûç ñèÿºòû, ¼çiìiçäi ¼çiìiç òàíó ¾øií, áiç äîñûìûç¹à ºàðàéìûç. ´éêåíi äîñ — á½ë åêiíøi ìåí ¹îé. Åãåðäå àäàì ¼çií ¼çi

ºàòûñû áàð àäàì. Áàñºà òiði ìàºë½ºòàð¹à ºàðàñàº, îëàð á½éðûºòû ò¾ñiíå àëìàéäû, áiðຠñåçiìíi» ºèìûëäàðûíà áà¹ûíàäû. 14. Äåãåíìåí, ¾é æàíóàðëàðûíû» êåëòiðåòií ïàéäàñû º½ëäàðäû» êåëòiðåòií ïàéäàñûíàí ñîíøàëûºòû êåì åìåñ; åêåó äå ¼çäåðiíå ò¸í ê¾øòåðií ºîëäàíóûìåí áiçäi» ç¸ðóëiêòåðiìiçäi ¼òåéäi. Òàáè¹àò åðiêòi àäàìäàðäû» äåíå áiòiìi º½ëäàðäû» äåíå áiòiìiíåí ¼çãåøå áîë¹àíûí ºàëàéäû: ñûëàðûíäà äåíåëåði ñîì, ºàæåòòi äåíå ê¾øiìåí àòºàðûëàòûí iñòåðãå áåéiì; åðiêòi àäàìäàð ¼çäåðií òiê ½ñòàéäû, îíäàé iñòåðäi àòºàðó¹à áåéiìñiç, îíû» åñåñiíå îëàð ñàÿñè ¼ìiðãå ºàáiëåòòi, àë á½ë ñî¹ûñ æ¸íå áåéáiò êåçå»äåðäåãi iñòåðãå á¼ëiíåäi. °éòñåäå, êåéäå êåðiñiíøå äå áîëàäû: áiðåóëåði åðiêòiëåðãå ò¸í äåíåãå ¹àíà, àë åêiíøiëåði æàí¹à ¹àíà èå. 15. Íåäå áîëñà ìûíàäàé í¸ðñå àíûº: åãå𠺽äàéëàð ñóðåòòåðiíäå äåíå áiòiìi æà¹ûíàí àäàìäàðäàí ºàíøàëûºòû ¼çãåøå áîë¹àíûíäàé, àäàìäàð äà áið-áiðiíåí òåê äåíå áiòiìi æà¹ûíàí ñîíøàëûºòû ¼çãåøå áîëàòûí áîëñà, äåíå áiòiìiíåí ¸ëñiçäåóëåðäi º½ë áîëó¹à ëàéûº äåï á¸ði äå ìîéûíäàð åäi. Åãåð îñû ºà¹èäà àäàìäàðäû äåíå áiòiìi æà¹ûíàí æiêòåóäå ¸äiëåòòi áîëàòûí áîëñà, îíäà îëàðäû ïñèõèêàëûº òàáè¹àòû æà¹ûí äà îñûëàé æiêòåó îäàí äà ã¼ði ¸äiëåòòiðåê, òåê ïñèõèêàëûº ñ½ëóëûº äåíå ñ½ëóëû¹ûíäàé áiðäåí ê¼çãå ò¾ñå áåðìåéäi. Íåäå áîëñà àíûº í¸ðñå — òàáè¹àòûíàí áið àäàìäàð åðiêòi, åêiíøiëåði — º½ëäàð, àë á½ë ñûëàðûíà º½ë áîëó ¸ði ïàéäàëû, ¸ði ¸äiëåòòi. 16. Á½¹àí êåðiñiíøå àéòàòûíäàðäû» äà ê¼çºàðàñû áåëãiëi áið ºàòûíàñòà ä½ðûñ åêåíií ໹àðó ºèûí åìåñ. Øûíûíäà, “º½ëäûº” æ¸íå “º½ë” äåãåí ñ¼çäåð åêi ò¾ðëi ìà¹ûíàäà ºîëäàíûëàäû: º½ë ìåí º½ëøûëûº çà» áîéûíøà áîëàòûíû äà áàð; çà» — áåëãiëi áið êåëiñiì, îë áîéûíøà ñî¹ûñòà ºîë¹à ò¾ñêåí í¸ðñå îíû ºîë¹à ò¾ñiðãåííi» ìåíøiãi äåï åñåïòåëåäi. Á½ë º½ºûºòû ê¼ï àäàìäàð, øåøåíäåð àéòàòûí áið ìà¹ûíà¹à æàòºûçûï, çà»ñûçäûº äåï ºàðàéäû: ¾ëêåí ºàðà ê¾øòi» èåñi çîðëûºïåí ºîëûíà ò¾ñêåíäi ¼çiíi» º½ëû äåï ºàðàï, áà¹ûíûøòû åòñå, îë áið ñ½ìäûº áîë¹àí áîëàð åäi. Áiðåóëåð îñû áàñºàëàðû î¹àí ºàðñû ê¼çºàðàñòàðäû ½ñòàíàäû æ¸íå îëàðäû» iøiíäå äàíàëàð äà áàð. 17. °ðºàéñûñû ¼ç ïiêiðiíå ¼çiíøå ä¸ëåëäåð êåëòiðiï æàòàòûí îñûíäàé ê¼çºàðàñòàðäû» ñàí àëóàíäû¹ûíû» ñåáåái — ¼çiíäå äå áåëãiëi áið ºàðóëàðû áîë¹àíäûºòàí æàºñûëûºòû» áà¹ûí¹àíäà ¹àíà áåëãiëi áið æ½ìûñ æ¼íiíäå ¸»ãiìå áîëóû ì¾ìêií. 9. Áiðíåøå ¼çàðà ¾çäiêñiç áàéëàíûñòà¹û íåìåñå àæûðà¹àí á¼ëiêòåðäåí ò½òàñ áið á¾òiíäiêòi º½ðàéòûíäàðäû» á¸ðiíäå ¾ñòåìäiê åòåòií æ¸íå áà¹ûíûøòûëûº áàñòàóëàð áiëiíiï ò½ðàäû. Á½ë òàáè¹àòòû» æàëïû çà»û, î¹àí áàðëûº æàíäû ìàºë½ºòàð áà¹ûíàäû. Ðàñ, æàíñûç í¸ðñåëåðäå äå, ìûñàëû, ìóçûêàëûº ¾íäåñòiêòå äå áèëiêòi» ïðèíöèïií ໹àðó¹à áîëàäû; Áiðຠá½ë ì¸ñåëå àðíàéû çåðòòåóäi ºàæåò åòåäi. 10. Òiði ìàºë½º å» àëäûìåí æàí ìåí ò¸ííåí ò½ðàäû; îëàðäû» áiðåói òàáè¹àòûíàí ¾ñòåìäiêòi» áàñòàóû, åêiíøiñi áà¹ûíûøòûëûºòû» áàñòàóû. °ðèíå, çàòòû» òàáè¹àòû æ¼íiíäå àéòºàíäà îíû» á½çûë¹àí ºàëïûíäà åìåñ, òàáè¹è ºàëïûíäà ºàðàó ºàæåò. Ñîíäûºòàí ì½íäàé òàëäàó¹à æ¸íäiê æ¸íå æàíäûº áàñòàóëàðû å» æàºñû àäàìäû àëûï ºàðàó êåðåê; Îñûíäàé ìûñàëäàí áiçäi» àéòºàíûìûç àéºûí ê¼ðiíåäi. Á½çûë¹àí íåìåñå á½çûëó¹à áåéiì àäàìäàðäà îëàðäû» äåíñàóëû¹ûíû» íàøàðëû¹ûíàí æ¸íå òàáè¹àòºà æàò ºàëïûíà ñàé æàí¹à ò¸í ¾ñòåìäiê åòåòií áîëûï ê¼ðiíói ì¾ìêií. 11. Áiçäi» àéòóûìûçøà, ¸ðáið òiði ìàºë½ºòà ¾ñòåìäiê ¸ði ñàÿñè áèëiêòi ê¼ðóãå áîëàäû. Æàí ò¸íãå áèëåóøiäåé, àë çåðäå ½ìòûëûñòàðûìûç¹à ìåìëåêåòòiê ò½ë¹àäàé ¾ñòåìäiê åòåäi. ß¹íè, ò¸í ¾øií æàí¹à, àë æàííû» ¸ðò¾ðëi ñåçiìäåðãå ½ðûí¹ûø á¼ëiãiíå çåðäå ìåí ïàéûìäûº ýëåìåíòêå áà¹ûíóäû ºàíøàëûºòû òàáè¹è ¸ði ïàéäàëû åêåíäiãi, àë, êåðiñiíøå, îëàðäû» òåïå-òå» íåìåñå êåði ºàòûíàñòà áîëóû ºàíøàëûºòû çèÿí åêåíäiãi îñûäàí àéºûí. 12. Á½ë åðåæå àäàì¹à äà, ºàë¹àí òiði ìàºë½ºòàð¹à äà òîëû¹ûíàí ºàòûñòû. Ìûñàëû, ¾é õàéóàíàòòàðû òàáè¹àòûíàí æàáàéûëàðäàí æî¹àðûðàº, ¾é õàéóàíàòòàðûíà àäàì¹à áà¹ûíûøòûëûºòà áîëó àðòû¹ûðàº: ñîíûìåí îëàð ¼ç èãiëiêòåðiíå æåòå àëàäû (soterias). Åðêåê òå ¸éåëãå ºàòûíàñûíäà ñîíäàé: áiðiíøiñi òàáè¹àòûíàí æî¹àðû, àë åêiíøiñi — ò¼ìåí, ñîäàí áiðiíøiñi áèëåéäi, åêiíøiñi — áà¹ûíûøòûëûºòà. Ñîë ïðèíöèï á¾êië àäàìçàòòà ¾ñòåìäiê º½ðóû òèiñ. 13. ...Àòºàðàòûí ºûçìåòi äåíå ê¾øií ºîëäàíó æ¸íå îëàðäû» áåðåòií å» æàºñû í¸ðñåñi ñîë áîëàòûí àäàìäàð òàáè¹àòûíàí — º½ëäàð; îëàð¹à á½ðûí ê¼ðñåòiëãåí ìàºë½ºòàðäàé áið áèëiêòi» ºîë àñòûíäà áîëó — å» æàºñû ¾ëåñ. ²½ë òàáè¹àòûíàí áàñºàíû» ìåíøiãi áîëó¹à òèiñòi àäàì, àë ïàéûìû æîº, áiðຠá½éðûºòû ò¾ñiíóãå æåòåòiíäåé ä¸ðåæåäå ïàéûì¹à

¼ìið æîëûíäà, àë á½ëàð å»áåê åòïåé-àº, îë æ¼íiíäå ºàì æåìåé-ຠ¾é õàéóàíàòòàðûíû» åòií ºîðåê åòåäi, ¼éòêåíi ìàëäàðûíà æàéûëûì içäåóìåí îëàð ¾íåìi òàáûíäàðûíû» ñî»ûíäà áið îðûííàí åêiíøi îðûíäàð¹à àóûñûï æ¾ðåäi; îëàðäà ¾íåìi òiði æåðäi ¼»äåó ñèÿºòû. Áàñºà áiðåóëåði ñàÿñàòøûëûºïåí òiðøiëiê åòåäi, ¸ð ºàéñûñû — ¸ðò¾ðëi à»øûëûºòû» ò¾ðiìåí, ìûñàëû, áiðåóëåðãå à»øûëûº òîíàóøûëûºïåí áiðäåé, åêiíøiëåði, ê¼ë, ¼çåí, òå»içäåðäi» æà¹àëàóëàðûíäà¹ûëàð¹à, áàëûº ò.á. àóëàóìåí àéíàëûñûï, ¾øiíøiëåði º½ñòàð ìåí æàáàéû õàéóàíàòòàð¹à à»øûëûº åòåäi. Äåãåíìåí, àäàìäàðäû» áàñûì ê¼ïøiëiãi åãiíøiëiêïåí àéíàëûñûï ì¸äåíè äàºûëäàðìåí ê¾í ê¼ðåäi. 5. Òàáè¹àòòû» áåðåòiíiíå åøí¸ðñå ºîñïàé-ຠàéûðáàñ ïåí ñàóäà¹à êiðãiçáåñòåí òiêåëåé ñîíûìåí æ½ìûñ iñòåéòiíäåð äå îñûíäàé ¼ìið êåøóäå — ê¼øïåëi ò½ðìûñ, åãiíøiëiê, áàëûº àóëàó, à»øûëûº. Êåéáiðåóëåði ¼çi ¼çäåðiíå æåòêiëiêòi áîëó ¾øií îñû ¼ìið æîëäàðûí áàéëàíûñòûðûï, áiðiíäå æåòiñïåéòiíäi åêiíøiëåðiíåí àëûï ¼ìið êåøóäå, ìûñàëû, êåéáiðåóëåði ê¼øïåíäiëiêòi áàñºûíøûëûºïåí, áàñºàëàðû åãiíøiëiêïåí, à»øûëûºïåí ½øòàñòûðàäû, ñîë ñèÿºòû áàñºàëàðû äà. Ǹðóëiê íåíi òàëàï åòñå, àäàìäàð ñîíû» æîëûìåí ¼ìið êåøåäi. 6. Á¸ðiíå äå ïàéäà áîë¹àí êåçäå òàáè¹àò ºàíäàé ìåíøiê áåðñå, äàìóûí òîëûº àÿºòà¹àííàí êåéií äå, ñîíäàé ìåíøiêòi òàðòó åòåäi. Êåéáið æ¸íäiêòåð ½ðïàºòàðûí ä¾íèåãå êåëòiðãåí êåçäåí îëàð ¼ç áåòiíøå òiðøiëiê åòå àëàòûí áîë¹àí¹à äåéií, ºîðåêïåí ºàìòàìàñûç åòåäi… 7. Áûëàéûíøà äà àíûº ¸ði ê¾íäåëiêòi áàºûëàóëàðäàí äà áåëãiëi áîëàòûíäàé ¼ñiìäiêòåð òiði æ¸íäiêòåð ¾øií, àë æàíóàðëàð àäàì ¾øií; ¾é æàíóàðëàðû àäàì¹à ¾é ºûçìåòiíå äå, ºîðåê áîëó ¾øií äå, àë æàáàéû õàéóàíàòòàð, áàðëû¹û áîëìàñà äà, ê¼ïøiëiãi — ºîðåê ¾øií æ¸íå òà¹û 콺òàæäûºòàð ¾øií, êèiìãå ºàæåò ìàòåðèàë, ò.á. çàòòàð àëó ¾øií. Åãåð òàáè¹àò àÿºòàëìà¹àí ¸ði áîñºà åøí¸ðñå æàñàìàéäû äåó ä½ðûñ áîëñà, îíäà æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàðäû» á¸ðií äå îë àäàì ¾øií æàñàéäû. 8. Ñîíäûºòàí ñî¹ûñ ¼íåðií äå áåëãiëi ä¸ðåæåäå ìåíøiêêå èå áîëóäû» òàáè¹è º½ðàëäàðûíû» áiði äåï ºàðàó¹à áîëàäû, à»øûëûº ¼íåði ñî¹ûñ ¼íåðiíi» áið á¼ëiãi ¹îé: æàáàéû à»äàð¹à ¹àíà åìåñ, òàáè¹àòûíàí áà¹ûíó¹à æàðàë¹àí, áiðຠáà¹ûí¹ûñû êåëìåéòií àäàìäàð¹à äà ñàóûò æàñàó ºàæåò; ì½íäàé ñî¹ûñ òàáè¹àòûíàí ¸äiëåòòi. III. 1. Áiç åíäi á½ðûí ºàáûëäàí¹àí ¸äiñòi ½ñòàíà îòûðûï, ìåíøiê äåãåíiìiç æàëïû àë¹àíäà íå í¸ðñå æ¸íå ä¾íèå-ì¾ëiê æèíàó ¼íåði íåäåí ò½ðàäû äåãåí ì¸ñåëåíi ºàðàñòûðàìûç, ¼éòêåíi º½ë äà ìåíøiêòi» áið á¼ëiãi ¹îé. Å» àëäûìåí ìûíàíäàé ñ½ðຠòóóû ì¾ìêií: ä¾íèå-ì¾ëiê æèíàó ¼íåði ¾é øàðóàøûëû¹û òóðàëû ¹ûëûììåí áið í¸ðñå ìå, íåìåñå á½ë ¼íåð ñîë ¹ûëûìíû» áið á¼ëiãi ìå, íåìåñå ñî¹àí ºûçìåò åòå ìå, àë åãåð îñûëàé áîëñà, îë ¼íåðäi» ¾é øàðóàøûëû¹û òóðàëû ¹ûëûì¹à ºàòûíàñû òîºûìà iëãåêòi æàñàé áiëóäi» òîºó ¼íåðiíå íåìåñå ºîëà ºîðûòà áiëóäi» ì¾ñiíäåó ¼íåðiíå ºàòûíàñûíäàé ìà? ̸ñåëå îñû ñû øåáåðëiêòåðäi» îëàðìåí áàéëàíûñòû ¼íåðëåðãå ºàòûíàñòàðûíû» áiðäåé åìåñòiãiíäå, ¼éòêåíi áiðiíøiñi ºàðó áåðåäi, åêiíøiñi ìàòåðèàë (ìàòåðèàë äåï áið æ½ìûñòû àÿºòàó¹à ºàæåòòi ñóáñòðàòòû àéòàìûí, ìûñàëû, òîºûìàøû¹à — æ¾í, ì¾ñiíøiãå — ºîëà). 2. ľíèå-ì¾ëiê æèíàó ¼íåðiíi» ¾é øàðóàøûëû¹û ¹ûëûìûìåí áiðäåé åìåñòiãi àéºûí: áiðiíäå ºàðó¹à èå áîëó, åêiíøiñiíäå ñîíû ïàéäàëàíó; ¾éäåãi áàð í¸ðñåëåðäi ïàéäàëàíà áiëóäåí áàñºà ¾é øàðóàøûëû¹ûíà íå æàòóøû åäi? Áiðàº, ì¸ñåëå ä¾íèå-ì¾ëiê æèíàó ¼íåði ¾é øàðóàøûëû¹û ¹ûëûìûíû» á¼ëiãi ìå, æîº, ¼ç àëäûíà á¼ëåê, ¼çãåøå áiëiì ñàëàñû ìà äåãåí ì¸ñåëå, åãåð ñîë ¼íåðäi áiëåòiíäåð ì¾ëiêòiê æåòiñïåãåíäiê ïåí æàëïû ìåíøiê äåãåííi» øû¹ó ê¼çií äå çåðòòåé àëàäû äåñåê, á½ë ºèûíøûëûºòàð òó¹ûçàäû. “Ìåíøiê” ïåí “áàéëûº” ½¹ûìäàðûíäà ñàí-àëóàí ò¾ðëåð áàð. Áiðiíøiäåí, åãiíøiëiê ¾é øàðóàøûëû¹û ¹ûëûìûíû» á¼ëiãi ìå ¸ëäå ¼ç àëäûíà áiëiìíi» ñàëàñû ìà? Îñû ñ½ðàºòû ºîðåêòiê í¸ðñåëåðäi òàáó ºàìû æ¼íiíäå äå ºîþ¹à áîëàäû. 3. ²îðåê áîëàòûí í¸ðñåëåðäi» ò¾ðëåði ê¼ï áîë¹àíäûºòàí, õàéóàíàòòàð ìåí àäàìäàðäû» äà ¼ìið ñ¾ðó æîëäàðû äà ê¼ï; ºîðåêòiê í¸ðñåëåðäi òàáóäû» æîëäàðûíà ºàðàé õàéóàíàòòàðäû» áið ò¾ðëåði òàáûíäàï, åêiíøiëåði æåêå-æåêå, ¼éòêåíi îëàðäû» áið ò¾ðëåði åò ºîðåêòi, åêiíøi ø¼ï ºîðåêòi, ¾øiíøi á¸ðií äå ºîðåê åòå àëàäû. Òàáè¹àò æ¸íäiêòåðäi» òiðøiëiê æîëûí ºîðåãií òàáó¹à íå¹½ðëûì î»òàéëû åòiï àíûºòà¹àí; áàðëûº æàíóàð¹à áið ¹àíà ºîðåêòiê ò¾ð ºîëàéëû åìåñ, áiðåóiíå áið í¸ðñå, åêiíøiëåðiíå áàñºà áið í¸ðñå å» ºîëàéëû ºîðåê. Ñîíäûºòàí äà ø¼ï ºîðåêòiëåðäi» òiðøiëiê æîëû åò ºîðåêòiëåðäåí ¼çãåøå. 4. Àäàìäàðäà äà ñîëàé. Îëàðäû» äà ¼ìið ñ¾ðó æîëäàðû ¸ðò¾ðëi. Îëàðäû» iøiíäåãi å» æàëºàóëàðû ê¼øïåíäiëåðäi»

èåñiìåí ºàðûì-ºàòûíàñòà áîëàäû; ºîë ¼íåðøi ¸ëäåºàéäà àëûñûðàº, îíû» å»áåãi º½ëäû» å»áåãiíåí ºàíøàëûºòû æî¹àðû áîëñà, îë äà ñîíøàëûºòû ä¸ðåæåäå èãiëiêòiëiãiíåí º½ëäàí æî¹àðû ò½ðóû êåðåê ïå? Ò¼ìåíãi ä¸ðåæåäåãi ¼íåðiìåí àéíàëûñàòûí ºîë¼íåðøi áið øåêòåëãåí º½ëøûëûº ºàëïûíäà ò½ð; º½ëäû» º½ëäû¹û îíû» òàáè¹àòûíàí, àë åòiêøi, áàñºà äà ºàíäàé áîëìàñûí ºîë¼íåðøi òàáè¹àòûíàí îëàé åìåñ. 11. ²½ë èåñi º½ë¹à ºàæåòòi èãiëiêêå äåãåí ½ìòûëûñ áåðó êåðåê, áiðàº, º½ëäû èãiëiêêå ¾éðåòó º½ë èåñiíi» ìiíäåòiíå êiðìåéäi. ²½ëìåí òiïòi ñ¼éëåñóäi» ºàæåòi æîº, î¹àí òåê á½éðûº áåðó êåðåê äåéòiíäåðäiêi ä½ðûñ åìåñ. Æîº, º½ëäàð¹à áàëàëàðäàí äà àðòûº ¼ñèåò ºàæåò. Äåãåíìåí, áiç á½ë ì¸ñåëåëåðãå æåòêiëiêòi øîëó æàñàäûº; ê¾éåóiíi» ¸éåëiíå, ¸êåñiíi» áàëàëàðûíà ºàòûíàñû æ¼íiíäå, îëàð¹à òèiñòi èãiëiêòi ºàñèåòòåð æ¼íiíäå, ºàíäàé æà¹äàéëàðäà èãiëiêêå ½ìòûëó, àë ºàíäàé äà æàìàíäûºòàí ºàøó òóðàëû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñòàð æ¼íiíäå àéòºàíäà òîºòàëàìûç. 12. °ðáið îòáàñû ìåìëåêåòòi» á¼ëiãi, àë ê¼ðñåòiëãåí àäàìäàðäû» áàðëû¹û äà îòáàñûíû» á¼ëiêòåði æ¸íå äå æåêå á¼ëiêòåðäi» èãiëiêòåði á¾òiííi» èãiëiêòåðiíå ñ¸éêåñ áîëó êåðåê áîë¹àíäûºòàí, áàëàëàð ìåí ¸éåëäåðäi ò¸ðáèåëåó iñiíäå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ñ¸éêåñ ºàòûíàñºà êåëòiðó êåðåê; àë åãåð ëàéûºòû º½ðûëûì¹à ½ìòûëàòûí ìåìëåêåòêå á½ë íå캽ðàéäû í¸ðñå áîëìàñà, îíäà ñî¹àí ëàéûºòû áàëàëàð ìåí ëàéûºòû ¸éåëäåð äå áîëó ºàæåò. ̽íûìåí åñåïòåñóãå òóðà êåëåäi, ¼éòêåíi ¸éåëäåð åðiêòi æ½ðòøûëûºòû» æàðòûñûí º½ðàéäû, àë áàëàëàðäàí êåéií ñàÿñè ¼ìiðäi» áåëñåíäiëåði ¼ñiï øû¹àäû. Á½ë ï¸ííi» ò¾ïêi ºà¹èäàëàðûí áiç àíûºòàäûº, ºàë¹àíäàðû æ¼íiíäå ¸»ãiìå ¼ç êåçåãiíäå àéòûëàäû. Ñîíäûºòàí, áiç ºàçiðãi îé òîë¹àóëàðûìûç àÿºòàëäû äåï åñåïòåï, æà- »à áið áàñòàìà¹à ê¼øåìiç. Å» àëäûìåí å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì æ¼íiíäå ¼ç æîáàëàðûí ½ñûí¹àí æàçóøûëàðäû» ê¼çºàðàñòàðûí òàëäàï ê¼ðåìiç. åðåñåê àäàìíû» áàëà¹à áèëåóøiëiãi òiïòi áàñºàøà ê¼ðiíåäi ¹îé. Îñûëàðäû» á¸ðiíäå äå æàííû» ¸ðò¾ðëi á¼ëiêòåði áàð, áiðຠîëàðäû» áîëóû ¸ðò¾ðëi. Ìûñàëû, º½ë¹à øåøiì ºàáûëäàó ºàáiëåòi àëà»ñûç ò¸í åìåñ, ¸éåëãå îë ò¸í, áiðຠ¸ðåêåòòiëiãi æîº, áàëà¹à äà ò¸í, áiðຠæåòêiëiêòi äàìûìà¹àí. 7. Àäàìãåðøiëiê èãiëiêòåðìåí äå æà¹äàé îñûíäàé: îëàð á½ë æàíäàðäû» á¸ðiíäå äå áàð äåï îéëàó êåðåê, áiðຠáiðäåé åìåñ, ¸ðºàéñûñûíû» òà¹àéûíäûëû¹ûíà ñ¸éêåñ. Ñîíäûºòàí áàñòûº îë ºàñèåòòåðãå òîëû¹ûìåí èå áîëóû êåðåê (øûíûíäà, øû¹àðìà øû¹àðìàøû¹à æ¸é ¹àíà òèiñòi, àë áîëó¹à òèiñòiíi» îéäà¹û æîñïàðû — øû¹àðìàøûíû» ¼çi), àë ºàë¹àíäàðûíû» ¸ð ºàéñûñû æàëïû ìiíäåòòi îðûíäàóäà¹û îíû» ¼çiíå òèiñòi ¾ëåñiíå ñàé ñîë èãiëiêêå èå áîëóû êåðåê. 8. Åíäåøå àòàë¹àíäàðäû» ¸ð ºàéñûñûíû» ¼çiíäiê ¼çãåøå içãiëiãi áàð æ¸íå äå ¸éåë ìåí åðêåêòå áið, ÿ¹íè áiðäåé èíàáàòòûëûº åìåñ, Ñîêðàò îéëà¹àíäàé, áiðäåé ºàæûðëûëûº ïåí ¸äiëåòòiëiê åìåñ, êåðiñiíøå, áàñòûºòà áið ºàæûðëûëûº, îíû» ìàëàéûíäà åêiíøi áið ºàæûðëûëûº; áàñºà èãiëiêòåðìåí äå îñûëàé. Á½ë ì¸ñåëåíi á½äàí äà ã¼ði ò¸ïòiøòåé òàëäàñຠàíûº ê¼ðiíåäi. Æàëïû ê¼çºàðàñòû» ò½ð¹ûñûíàí æàííû» æàéäàðëû¹û íåìåñå iñ-¸ðåêåòòåðäi» ä½ðûñ º½ðûë¹àíäû¹û ò.ñ.ñ. ¼çi ¼çäiãiíåí èãiëiê äåéòiíäåð àäàñàäû. Ãîðãèé ñèÿºòû áåëãiëi áið òîïòàðäû» èãiëiêòåðií òiçiï ê¼ðñåòåòiíäåðäiêi ¸ëäåºàéäà ä½ðûñûðàº. Ìûñàëû, àºûí àéòºàí “¾íäåìåóëiê ¸éåëãå ñ¸í áåðåäi” äåãåíi áàðëûº ¸éåëäåðãå áiðäåé ä½ðûñ êåëåäi, àë åðêåêêå îë ä½ðûñ êåëìåéäi. 9. Áàëà äàìóûíû» àÿºòàëìà¹àíäû¹ûí åñêåðå îòûðûï, îíû» ¼çiíäiê èãiëiãi æ¼íiíäå àéòó¹à òiïòi áîëìàéäû, îíû» êåéiíãi äàìóû ò½ð¹ûñûíàí æ¸íå î¹àí áàñøûëûº åòåòií åðåñåê àäàì¹à ºàòûñòû ¹àíà àéòó¹à áîëàäû. ²½ëäàðäû» èåñiíå ºàòûíàñûíäà¹û èãiëiãi æ¼íiíäå äå òàï îñû ìà¹ûíàäà àéòó¹à áîëàäû. Áiç ê¾íäåëiêòi 콺òàæäûºòàð ¾øií º½ëäûº ïàéäàëû åêåíií ä¸ëåëäåäiê. Á½äàí îë èãiëiêòåðìåí ò¼ìåíãi ä¸ðåæåäå èå áîëó¹à òèiñ äåãåí ºîðûòûíäû øû¹àäû, áiðຠ¼çiíäiê ûðºûìåí åíæàðëû¹û îíû» àòºàðàòûí æ½ìûñòàðûíà í½ºñàí êåëòiðìåéòií ä¸ðåæåäå áîëóû òèiñ. 10. Áiçäi» ºà¹èäàìûç ºîë¼íåðøiëåðãå äå ºàòûñòû ìà, æîº ïà, îëàð äà èãiëiêêå èå áîëó¹à òèiñòi ìå, îëàðäû» ¼çiíäiê ûðûºòûëû¹û êåéäå îëàðäû» æ½ìûñûíà í½ºñàí êåëòiðåäi ¹îé äåãåí ñ½ðຠòà òóóû ì¾ìêií. °ëäå á½ëàð¹à áàéëàíûñòû àñà ¼çãåøå º½áûëûñïåí êåçiãåìiç áå? ²½ë ¾íåìi ¼çiíi»

åøºàíäàé í½ñºàìàëàð áåðiëìåãåí. Ìåíi» àéòûï îòûð¹àíûì Ñîêðàòòû» ìûíàíäàé îéû: ºàíäàé äà áîëìàñûí, ìåìëåêåòêå å» æàºñûñû ì¾ìêií áîë¹àíûíøà, áiðëiêòå áîëó; îñû àë¹ûøàðòòû Ñîêðàò ¼ç ºîðûòûíäûñûíû» àë¹ûøàðòû åòåäi. 4. Ìåìëåêåòòi» áiðëiãi ¾íåìi ê¾øåéå áåðñå, îíû» ìåìëåêåò áîëóäàí ºàëóû àíûº. Ìåìëåêåò ¼çiíi» òàáè¹àòûíàí áåëãiëi áið ê¼ïòiê ºîé. Åãåð îë áiðëiêêå ½ìòûëà áåðñå, ìåìëåêåòòåí îòáàñû º½ðûëûï, àë îòáàñûíàí áið-ຠàäàì ºàëìàé ìà: îòáàñû ìåìëåêåòêå ºàðà¹àíäà, àë áið àäàì îòáàñû¹à ºàðà¹àíäà ì½íûìåí ¸ðêiì-ຠêåëiñåäi, áiðëiêòiðåê? Îñûíû, åãåð áiðåó iñòåé àë¹àí ê¾ííi» ¼çiíäå, îíû iñòåóäi» êåðåãi æîº, ¼éòêåíi îíäà îë ìåìëåêåòòi æîÿäû. Ìåìëåêåòêå ê¼ïòåãåí æåêå àäàìäàð ¹àíà êiðìåéäi, îëàð, îíû» ¾ñòiíå, áið-áiðiíåí ñàïàñû (eidei) æà¹ûíàí äà ¸ðò¾ðëi áîëàäû, ìåìëåêåòòi º½ðàòûí ýëåìåíòòåð áiðäåé áîëà àëìàéäû ¹îé. Ìåìëåêåò ¸ñêåðè îäຠåìåñ: ¸ñêåðè îäàºòà ì¾øåëåðiíi» ñàíû ìà»ûçäûðàº, òiïòi ñàïà æà¹ûíàí îëàðäû» áiðäåé áîëóû ì¸íäi åìåñ; ̽íäàé îäàºòàð ê¼ìåê áåðó ¾øií º½ðûëàäû æ¸íå áåçáåííi» ê¼áiðåê òîëòûðûë¹àí æà¹ûíà îéûñàòûíû ñèÿºòû òàðàçûíû åñêå ò¾ñiðåäi. 5. Ìåìëåêåò îñû ñèÿºòû òàéïàëûº îäàºòàí äà ¼çãåøå, ¼éòêåíi òàéïàëûº îäàºòà îíû» ì¾øåëåði ºàíøàëûºòû ê¼ï áîëñà äà, æåêå àóûëäàð¹à á¼ëiíáåéäi, ìûñàëû, àðêàäèéëûºòàðøà ò½ðàäû. Áiðëiê ºàíäàé í¸ðñåëåðäåí º½ðàëñà, ñîëàðäû» ñàïàëûº àéûðìàøûëûºòàðû áîëàäû. Ñîíäûºòàí, á½ðûí “Ýòèêàäà” àéòûë¹àíäàé, áiðií áiði òîëûñòûðó ½ñòàíûìû ìåìëåêåòòåðäi º½òºàðàòûí í¸ðñå; á½ë ½ñòàíûì åðiêòiëåð ìåí òå»äåðäi» àðà ºàòûíàñûíäà áîëóû êåðåê, ¼éòêåíi îëàð á¸ði áið ìåçåòòå åìåñ, íå áið æûëäàï, íå áàñºàøà áið ò¸ðòiïïåí, íå òiïòi ìåðçiìäåñiï áèëiê º½ðà àëàäû. ̽íäàéäà, åíäåøå, á¸ði äå áàñºàðàäû, åãåð, ìûñàëû, åòiêøiëåð ìåí à¹àø ½ñòàëàðû ¼çiíi» ¼íåðëåðií àéûðáàñòàï, ¸ðáið ºîë¼íåðøi ¼ìið áîéû ÿ åòiêøi, ÿ à¹àø ½ñòàñû áîëûï ºàëà áåðìåñå äåñåê. 6. Áiðàº, ¼éòêåíi…1 îñûíäàé ò¸ðòiï ìåìëåêåòòiê ºàðûìºàòûíàñºà äà æåòiëãåí áîë¹àíäûºòàí, æ¸íå äå ì¾ìêií áîë¹àíøà, áåëãiëi áið êiñiëåð áàñºàðàòûí áîëñà æàºñû áîëàð åäi. Áiðຠáàðëûº æà¹äàéëàðäà ò¾ãåëiìåí ì½íû iñêå àñûðó ì¾ìêií áîëà ºîéìàñ: áið æà¹ûíàí á¸ði äå òàáè¹àòûíàí òå», åêiíøi æà¹ûíàí, æ¸íå äå ¸äiëåòòiëiê òàëàï åòåäi — áàñºàðóäà, îë æàºñû áîëñûí, æàìàí áîëñûí, — á¸ðiíi» äå ºàòûñºàíû æ¼í. ̽íäàé ò¸ðòiïêå ìûíàíäàé æà¹äàé¹à ½ºñàñ: òå» àäàì Åêiíøi êiòàï (Â) I.1. Àäàìäàð¹à ¼ç ½ìòûëûñòàðûíà òîëûº ñàé ¼ìið ñ¾ðóãå ì¾ìêiíäiê áåðåòií àäàìäàð ºàðûì-ºàòûíàñòàðûíû» å» æåòiëãåí ôîðìàñûí çåðòòåóäi ¼çiìiçãå ìiíäåò åòiï ºîé¹àíäûºòàí, áið æà¹ûíàí, êåéáið ìåìëåêåòòåðäi» iñêå àñûðûï îòûð¹àí, ÿ¹íè ¼ìiðäå áàð, ¸ði æàéëû äåï ìîéûíäàëûï æ¾ðãåí æ¸íå äå, åêiíøi æà¹ûíàí, êåçiíäå êåéáið æàçóøûëàð æîáàëà¹àí ¸ði ò¸óið ñèÿºòû áîëûï ê¼ðiíåòií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû äà áàæàéëàï ê¼ðó êåðåê. Ñîë àðºûëû îëàðäà íåíi» ä½ðûñ æ¸íå ïàéäàëû åêåíií àøûï, ñîíûìåí áiðãå áiçäi» ºàçiðãi ¼ìið ñ¾ðiï îòûð¹àíäàðäàí ¼çãåøå áîëàòûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû içäåóiìiçäi» ìàºñàòû ºàëàé äà áîëñà áið äàíàñûíûï ºàëó¹à äåãåí ïè¹ûëäàí åìåñ, ¼ìið ñ¾ðiï îòûð¹àí º½ðûëûìäàðäû» ¼ç ìiíäåòiíå ñàé êåëìåóiíåí åêåíií ä¸ëåëäåó. 2. Îñû îé òîë¹àóûìûçäû» áàñòàó íåãiçi áîëà àëàòûí ½ñòàíûìäû àíûºòàóäàí áàñòàó êåðåê, àòàï àéòºàíäà: áàðëûº àçàìàòòàð ÿ ìåìëåêåòêå ºàòûñòû áàðëûº iñòåðãå ºàòûñóû, ÿ åøáiðiíå ºàòûñïàó, ÿ êåéáið iñòåðãå ºàòûñûï, êåéáiðåóëåðiíå ºàòûñïàóû ìiíäåòòi; àçàìàòòàðäû» ìåìëåêåòòi» åøáið iñiíå ºàòûñïàóû ì¾ìêií åìåñ åêåíäiãi áiðäåí àíûº, ¼éòêåíi ìåìëåêåòòi» ¼çi áåëãiëi áið ºàðûì-ºàòûíàñ, îëàé áîëñà, áàðëû¹û äà áiðiãiï, áåëãiëi áið îðûí¹à èå áîëóû êåðåê; áið ìåìëåêåòòi» àëàòûí îðíû áåëãiëi áið áiðëiê ºîé, àë àçàìàòòàð áið ìåìëåêåòòi» ºàóûìäàñòàðû (koinonoi). Áiðຠàçàìàòòàð ìåìëåêåòòiê ¼ìiðãå ºàíøàëûºòû ê¼ëåìäå ºàòûñóû êåðåê? Ƹíå å» æàºñû º½ðûëûì¹à ½ìòûëàòûí ìåìëåêåòêå íå æàºñû: àçàìàòòàð ì¾ìêií áîë¹àíøà áàðëû¹ûí äà îðòàºòàñûï èåëåíãåíi ìå íåìåñå áið í¸ðñåãå ¹àíà îðòàºòàñûï, áàñºàñûíà îðòàºòàñïàé ìà? Ïëàòîííû» “ìåìëåêåòiíäåãi” Ñîêðàòòû» áàëàëàðäû», ¸éåëäåðäi», ì¾ëiêòi» îðòຠáîëóû êåðåê äåéòiíií äå ê¼ç àëäûìûç¹à iñêå àñºàí åêåí äåï åëåñòåòóiìiçãå äå áîëàäû ¹îé. ²àé ò¸ðòiï àðòû¹ûðàº: ºàçiðãi ¼ìiðäå áàðû ìà, ¸ëäå “ìåìëåêåòòå” ê¼ðñåòiëãåí áå? 3. °éåëäåðäi» îðòàºòû¹ûíà êåëñåê, á½ë òåîðèÿ ¸ðò¾ðëi ºèûíäûºòàð¹à êåçiãåäi, îíû» ¾ñòiíå ñîë çà»äû ºîð¹àó¹à Ñîêðàòòû» êåëòiðåòií íåãiçi îíû» îé æåëiñiíåí òóûíäàìàéäû. Îíû» ¾ñòiíå, îíû» ñ¼çäåðiíäå àéòûë¹àí ìåìëåêåòòi» ºàæåòòi ò¾ïêi ìàºñàòûìåí á½ë ºîðûòûíäûíû ¾éëåñòiðó ì¾ìêií åìåñ. Àë îíû» àéòºàíûí ºàëàé àíû¹ûðຠò¾ñiíó êåðåê, îë æ¼íiíäå

îðûí æîº åêåíi àÿí ¹îé, ¼éòêåíi ñåíäå òåê ñåí ¹àíà æ½ìñàéòûí åøí¸ðñå æ 8. Áiç ºàðàñòûð¹àí çà»øû¹àðóøûëûº içãiëiêòi äå, ¸ði àäàì¹à äåãåí ñ¾éiñïåíøiëêêå íåãiçäåëãåí áîëûï ê¼ðiíói ì¾ìêií. Îíûìåí òàíûñûï øûººàí àäàì ì½íäàé çà»äûëûºòà æ½ðòòû» á¸ðiíäå òà»äàíó¹à ëàéûº, á¸ðiíå äåãåí ñ¾éiñïåíøiëiê ïàéäà áîëàäû äåï îéëàï ºàëûï, î¹àí ºóàíà æàðìàñóû äà ì¾ìêií, ¸ñiðåñå, áiðåó ºàçiðãi ìåìëåêåòòåðäå òó¹àí æàìàíäûºòàðäû ì¾ëiêêå îðòàºòûºòû» æîºòû¹ûíàí äåï ¸øêåðåëåé áàñòàñà: ìåíi» àéòàéûí äåãåíiì ºàðûçäàðäû ¼òåòêiçó ïðîöåññòåði, æàë¹àí êó¸ëiê åòêåíi ¾øií àéûïòàó ñîò iñòåði, áàéëàðäû» àëäûíäà æàðàìñàºòàíó. 9. Áiðຠá½ëàðäû» á¸ði ì¾ëiêêå îðòàºòûºòû» æîºòû¹ûíàí åìåñ, àäàìäàðäû» àäàìãåðøiëiêòåí àç¹ûíäàóøûëû¹ûíàí, ¼éòêåíi áið í¸ðñåëåðäi îðòຠèåìäåíiï, áiðãå ïàéäàëàíóøûëàð æåêå ìåíøiãi áàðëàðäàí ã¼ði áið-áiðiìåí ê¼áiðåê ½ðñûñàòûíûí ê¼ðåìiç; äåãåíìåí, áið í¸ðñåíi áiðãå èåëåíóäåí áið-áiðiìåí ñîòºà æ¾ãiíóøiëåð æåêå èåëåíóøiëåð ὺàðàñûíàí ¸ëäåºàéäà àçûðàº. Îíû» ¾ñòiíå, åãåð ìåíøiê îðòຠáîë¹àíäà ºàíäàé æà¹ûìñûç í¸ðñåëåð æî¹àëàäû äåãåíäi ¹àíà åìåñ, ºàíäàé æà¹ûìäû ºàñèåòòåð æîéûëûï êåòåòiíií äå ê¼ðñåòó êåðåê, áiçäi» ê¼çºàðàñûìûç áîéûíøà ¼ìið ñ¾ðóäi» ¼çi ì¾ìêií áîëìàé ºàëàäû. Ñîêðàòòû» æîáàñûíû» ò¾áiðëi ºàòåëiãi îíû» íåãiçãi àë¹ûøàðòûíäà. ̸ñåëå îòáàñûíû» äà, ìåìëåêåòòi» äå àáñîëþòòiê (øàðòñûç) áiðëiãi åìåñ, îòíîñèòåëüäiê (ñàëûñòûðìàëû øàðòòû) áiðëiãií òàëàï åòó êåðåêòiãiíäå. Åãåð áiðëiê øàìàäàí àñûï êåòñå, îíäà ìåìëåêåòòi» ¼çi æîéûëàäû. Åãåð æî¹àëûï êåòïåãåí ê¾íäå äå ¼çiíi» æî¹àëó æîëûíäà å» æàìàí ìåìëåêåòêå àéíàëàäû, åãåð äå ìûñàëû, ñèìôîíèÿíû óíèñîíìåí íåìåñå ðèòìäi áið ¹àíà òàêòûìåí àóûñòûð¹àí ñèÿºòû. 10. Á½ºàðàíû ò¸ðáèåëåó àðºûëû áiðiêòiðóãå æ¸íå ºàóûìäàñòûðó¹à ½ìòûëó, á½ðûí äà àéòûë¹àíäàé, ºàæåò. Á½ºàðàíû ò¸ðáèåëåó àðºûëû ìåìëåêåò æàºñû ºàëûïºà êåëåäi äåóøiëåð îíû èíàáàòòû ºûëûºòàðäû, ôèëîñîôèÿ ìåí çà»äàðäû êiðãiçó àðºûëû åìåñ, Ëàêåäåìîí ìåí Êðèòòå ì¾ëiê ºàòûíàñòàðûí ñèññèòèÿëàðäû åíãiçó àðºûëû øåøêåí çà»ãåð ñèÿºòû åìåñ, Ñîêðàòòû» ½ñûí¹àí æîëäàðû àðºûëû øåøåì äåñå, ºàòòû ºàòåëåñåäi. Åãåð ì½íäàé ò¸ðòiï òàìàøà áîëñà, ñîíøàëûºòû ½çຠóàºûò iøiíäå, ê¼ïòåãåí æûëäàð áîéû àäàìäàð¹à áåëãiñiç áîëûï ºàëìà¹àí áîëàð åäi. Áàðëûº í¸ðñåëåð äåðëiê àëäàºàøàí îéëàï òàáûë¹àí ¹îé, áiðຠîëàðäû» áiðåóëåði ¼ìiðäå æàðàñòûº òàáà àëìàäû, åêiíøiëåði, áåëãiëi áîëñà äà, ºîëäàíóäû òàïºàí æîº. ëåðäå áið-áiðiìåí êåëiñå àëìàéòûí, ñîë ¾øií ¾íåìi ½ðûññûï æ¾ðåòií áið òîï àäàìäàð¹à ê¼ç ñàëàéûºøû. Ìàëàéëàðäû» iøiíäå äå ¼çiìiçãå òiêåëåé ºûçìåò åòåòiíäåðìåí áiç ê¼áiðåê ½ðûññàìûç. Îðòຠìåíøiê îñû ñèÿºòû ºèûíøûëûºòàð òó¹ûçàäû. 4. ²àçiðãi îðíû¹ûï îòûð¹àí ¾ðäiñ, çà»ìåí ðåòòåëãåí ìåíøiêòi ïàéäàëàíó æîëûíû» ê¼ïòåãåí àðòûºøûëûºòàðû áàð: îë îðòຠìåíøiêòi» äå, æåêå ìåíøiêòåíóäi» äå æàºñû æàºòàðûí áiðiêòiðåäi. Ìåíøiê òåê áåëãiëi áið ä¸ðåæåäå ¹àíà îðòຠáîëó êåðåê, àë æàëïû æåêå áîë¹àíû ºàæåò. Ìåíøiêêå ºàìºîðëûº á¼ëiíãåí êåçäå àäàìäàð àðàñûíäà íàðàçûëûºòàð äà æî¹àëàäû. °ðêiì ¼çiíå òèiñòiãå åðåêøå 콺èÿò ºàòûíàñ æàñàéòûí áîë¹àíäûºòàí, ºàéòà îäàí êåëåòií ïàéäà ê¼ï; ìåíøiêòi ïàéäàëàíóäà¹û ºàéûðûìäûëûº “äîñòàðäà á¸ði îðòດ äåéòií ì¸òåë áîéûíøà áîëàäû. 5. ²àçiðãi óàºûòòà êåéáið, ¸ñiðåñå æàºñû ½éûìäàñòûðûë¹àí ìåìëåêåòòåðäå, îñû ºàòûíàñòàðäû ì¾ìêií åòåòií ò¸ðòiïòåðäi» àë¹àøºû áàñòàìàëàðû áàð, êåéáiðåóëåðiíäå îë áiðøàìà iñêå àñºàí, êåéáiðåóëåðiíäå áiðøàìà iñêå àñûðó¹à áîëàð åäi: æåêå ìåíøiãi áîëà îòûðûï, àäàì êåéäå îíû äîñòàðûíà, êåéäå îðòຠïàéäàëàíó¹à áåðåäi. Ìûñàëû, Ëàêåäåìîíäà ¸ðêiì áàñºàëàðäû» º½ëäàðûí ¼çiíiêiíäåé ïàéäàëàíàäû, àòòàðû ìåí èòòåði æ¼íiíäå äå ñîëàé, àë 콺òàæäûº òóñà — àçûº-ò¾ëiêòåðäi ìåìëåêåòòi» åãiñ äàëàëàðûíàí àëàäû. Îëàé áîëñà, ìåíøiêòi» æåêå, àë ïàéäàëàíóäû» îðòຠáîë¹àíû æàºñû åêåíi àÿí. Á½¹àí àçàìàòòàðäû äàÿðëàó çà» øû¹àðóøûíû» iñi. 6. Áàñºàíû áûëàé ºîé¹àíäà áið í¸ðñåíi» ñåíiêi åêåíäiãií ò¾ñiíóäå ºàíøàëûºòû ë¸ççàò áàðûí ñ¼çáåí æåòêiçó ºèûí, ¸ðêiìãå ò¸í ¼çiíå äåãåí ñ¾éiñïåíøiëiê êåçäåéñîº åìåñ, áiçãå îíû òàáè¹àò áåðãåí ¹îé. °ðèíå, ýãîèçìäi äàòòàóøûëûº ¸äië, áiðຠýãîèçì äåãåí òåê ¼çiíå ñ¾éiñïåíäiê åìåñ, ¼çiíå òûì ¸ñiðå ñ¾éiñïåíøiëiê; ïàéäຽìàðëûº òà ñîëàé; åêåói äå ¸ðáið àäàìäà áàð. Åêiíøi æà¹ûíàí äîñòàð¹à, òàíûñòàð¹à, æîëäàñòàð¹à ºûçìåò ê¼ðñåòiï, ê¼ìåê áåðãåíäå ºàíäàé ë¸ççàò! 7. Á½ë, áiðàº, æåêå ìåíøiê áàð æà¹äàéäà ¹àíà ì¾ìêií. Êåðiñiíøå, ìåìëåêåòòå á¸ðií òûì áiðäåé åòêiñi êåëåòiíäåð äå ì½íäàé áîëìàéäû, ì½íäàéäà ºàéòà iñ æ¾çiíäå åêi ò¾ðëi æàºñûëûºòû» ê¼ðiíóiíi» ì¾ìêiíäiêòåði æîéûëàäû: ¸éåë æûíûñûíà äåãåí ½ñòàìäûëûº (öåëîìóäðèå) (áàñºàíû» ¸éåëiíåí ½ñòàìäûëûºïåí áàñ òàðòó äåãåí æàºñû åìåñ ïå?) Ƹíå ¼ç ìåíøiãiíå ºàòûñòû ì¸ðòòiê; ì¾ëiê îðòຠáîë¹àíäà ì¸ðòiêêå

õèÿ¹à æàºûí, î¹àí æàºûíäû¹û ëàóàçûì îðûíäàðûíû» ê¼áiñiíå àóºàòòû àäàìäàðäû, àë å» áàñòû îðûíäàð¹à å» æî¹àð¹û ì¾ëiê öåíçiñi áàðëàðäû ºîþ¹à ½ìòûëàòûíäû¹ûíàí ê¼ðiíåäi. 12. Êå»åñòi òîëûºòûðóäû äà îë îëèãàðõèÿëûº æîëìåí îðíàòàäû: ñàéëàóäà á¸ði ìiíäåòòi ò¾ðäå ºàòûñàäû, áiðຠòåê ì¾ëiêòiê öåíçi áàðëàðäû» áiðiíøi òîáûíàí ¹àíà ñàéëàéäû, ñîíàí ñî» òàï îñû æîëìåí åêiíøiñiíåí, îäàí ¸ði — ¾øiíøiñiíåí; ¸éòñå äå, ñàéëàóäà ¾øiíøi æ¸íå ò¼ðòiíøi òîïòàðäàí á¸ði ºàòûñóû ìiíäåòòi åìåñ, àë ò¼ðòiíøi òîïòàí ñàéëàðäà áiðiíøi æ¸íå åêiíøi òîïòû» àäàìäàðû ¹àíà ìiíäåòòi ò¾ðäå ºàòûñóû òèiñ. Ñîäàí ñî», — äåéäi îë, — ñàéëàí¹àíäàðäû» iøiíå ¸ð òîïòàí ñàí æà¹ûíàí òå» åòiï òà¹àéûíäàëóû òèiñ. Ñàéëàóäû» ì½íäàé ò¸ðòiáiíåí ì¾ëiêòiê å» æî¹àð¹û öåíçi áàðëàð, ¸ði å» æàºñûëàðû ê¼ïøiëiãií º½ðàéäû, ¼éòêåíi õàëûºòû» iøiíåí êåéáiðåóëåð, îëàðäû ê¾øòåï ìiíäåòòåìåñå, ºàòûñïàéòûí áîëàäû. 13. ̽íäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» äåìîêðàòèÿ ìåí ìîíàðõèÿ áàñòàóëàðûí ½øòàñòûðó áîëà àëìàéòûíû æî¹àðûäà àéòûë¹àííàí àíûº æ¸íå êåéií áiç îñûíäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû çåðòòåóãå æåòêåíäå îäàí äà àéºûíäàëà ò¾ñåäi. Ëàóàçûì îðûíäàðûíà àëäûí àëà iðiêòåëãåí êàíäèäàòòàðäàí ñàéëàéòûí áîë¹àíäà ºàóiïòi àõóàë ïàéäà áîëàäû: åãåð àäàìäàðäû» áåëãiëi áið òîáû, òiïòi ê¼ï áîëìàé-ຠºîéñûí, àëäûí àëà ¼çàðà êåëiñiï àë¹ûñû êåëñå, îíäà ñàéëàóëàð ¾íåìi ñîëàðäû» ºàëàóûíøà ¼òåòií áîëàäû. “Çà»äàðäà” ñóðåòòåëãåí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì îñûíäàé. IV. 1. Áið æà¹ûíàí æåêå àäàìäàðäû», åêiíøi æà¹ûíàí ôèëîñîôòàð ìåí ìåìëåêåòòiê ò½ë¹àëàðäû» ½ñûí¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» æîáàëàðû áàð. Á½ë æîáàëàðäû» á¸ði äå àéòûë¹àí åêi æîáàäàí ã¼ði ¼ìiðäå áàð, ºàçiðãi ìåìëåêåòòiê ¼ìiðäi» íåãiçiíäå æàòºàí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð¹à æàºûíûðàº. °éåëäåð ìåí áàëàëàðäû» îðòàºòû¹û, íåìåñå ¸éåëäåð ñèññèòèÿñû9 ñèÿºòû æà»àëûºòàðäû åøêiì äå êiðãiçãåí æîº, êåðiñiíøå, á½ë æîáàëàð ê¼áiíåñå ¼ìiðäi» òàëàïòàðûíàí òóûíäàéäû. “Êåéáiðåóëåðãå å» æàºñû ò¸ðòiïòi, ìåíøiêêå áàéëàíûñòû ºàòûíàñòàðäà îðíàòó ºàæåò áîëûï ê¼ðiíåäi, ¼éòêåíi”, — äåéäi îëàð, “àäàìäàð àðàñûíäà¹û ¸ðò¾ðëi êåðiñòåð îñûíäàé iñòåðäå ê¼áiðåê áîëûï æàòàäû. Ñîíäûºòàí Õàëêåäîíäûº Ôàëåé áiðiíøi áîëûï àçàìàòòàðäû» æåðãå ìåíøiãi áiðäåé áîëñûí äåãåí ½ñûíûñ æàñàäû”. 2. Îíû» îéûíøà, ì½íû “Çà»äàð” øû¹àðìàñûíäà Ïëàòîííû» àéòóûíøà, ìåíøiêòi» ê¼áåþi áåëãiëi áið øåêêå äåéií òiíäåðiíi» àðºàóû áàñºà æ¾ííåí æàñàëàòûíû ñèÿºòû áàñºàðóøû ìåí áàñºàðûëàòûííû» àðà ºàòûíàñû äà ñîíäàé áîëó êåðåê äåéäi. Åãåð îë ìåíøiêòi» ê¼ëåìií áåñ åñåãå äåéií ½ë¹àéòóäû ì¾ìêií äåï åñåïòåéòií áîëñà, áåëãiëi áið øåêêå äåéií îíû íåãå æåðãå äå ºîëäàíáàñºà?… 9. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò½òàñûìåí àë¹àíäà äåìîêðàòèÿ äà åìåñ, îëèãàðõèÿ äà åìåñ, åêåóiíi» îðòàñûíäà¹û ïîëèòèÿ äåï àòàëàòûí º½ðûëûì; îíäà òîëûº º½ºûºòûëàð — àóûð ºàðóëûëàð. Åãåð çà»ãåð îíû ìåìëåêåòòåðãå áàñºà ò¾ðëåðìåí ñàëûñòûð¹àíäà îðíàòó¹à å» æàðàìäûñû äåñå, îíäà á½ë ä½ðûñ ñèÿºòû; áiðຠá½ðûí ñèïàòòà¹àí ò¾ðäåí êåéií îíû å» æàºñûñû äåñå, îíäà ì½íäà îë ºàòåëåñåäi; ì¾ìêií á½äàí äà ê¼ði àðèñòîêðàòòûº ñèïàòòà¹û ëàêåäåìîíäûº íåìåñå îäàí äà áàñºà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ¸ðêiì-ຠàðòû¹ûðຠìàºòàð. 10. Êåéáiðåóëåðäi» îéûíøà, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» á¸ðiíi» àðàëàñºàí ò¾ði å» æàºñûñû. Áiðåóëåðäi» ïiêiðiíøå á½ë îëèãàðõèÿ, ìîíàðõèÿ æ¸íå äåìîêðàòèÿíû» ºîñûíäûñû, ñîíäûºòàí äà á½ëàð Ëàêåäåìîíäûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ìàºòàéäû: Ëàêåäåìîíäà¹û ïàòøàëûº áèëiê — ìîíàðõèÿ, ãåðîíòòàðäû» áèëiãi — îëèãàðõèÿ, ýôîðëàðäû» áèëiãi — äåìîêðàòèÿ, ¼éòêåíi ñûëàð õàëûº àðàñûíàí ñàéëàíàäû; áàñºà áiðåóëåðäi» ïiêiðiíøå, ýôîðëàðäû» áèëiãi — òèðàííèÿ, äåìîêðàòèÿíû» áàñòàóëàðûí îëàð ñèññèòèÿëàðäàí æ¸íå ê¾íäåëiêòi ¼ìiðäi» ºàìäàðûíàí ê¼ðåäi. 11. “Çà»äàðäà” å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì äåìîêðàòèÿ ìåí òèðàííèÿíû» áiðiãói äåëiíåäi. Áiðຠá½ë ñûëàðäû êiì äå áîëñà ºàíäàé äà áið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíå æàòºûçà ºîÿð ìà åêåí, àë åãåð æàòºûçàòûí áîëñà, å» íàøàðûíà ºîñàð åäi. Ñîíûìåí, áiðíåøå ò¾ðëåðií ºîñó òóðàëû àéòàòûíäàðäiêi ä½ðûñ, ¼éòêåíi ê¼ïòåãåí ò¾ðëåðäi áiðiêòiðåòií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì øûíûíäà å» æàºñûñû. Îäàí ¸ði á½ë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà ìîíàðõèÿëûº áàñòàóäàí åøí¸ðñå æîº åêåí, îíäà îëèãàðõèÿëûº ïåí äåìîêðàòèÿëûº áàñòàóëàð áàð, ¸ði îëèãàðõèÿëûººà ºàðàé îéûñû»- ºûðà¹àí. Á½ë ëàóàçûì îðûíäàðûíà òà¹àéûíäàó ò¸ñiëiíäå àíûº ê¼ðiíåäi: àëäûí àëà iðiêòåëiï àëûí¹àí àäàìäàðìåí æåðåáå áîéûíøà òà¹àéûíäàó îíû åêi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûììåí äå ñàáàºòàñòûðàäû, àë õàëûº æèíàëûñûíäà òåê ì¾ëiêòiê ¾ëêåí öåíçiñi áàðëàð ¹àíà ºàòûñûï, ëàóàçûì îðûíäàðûíà òà¹àéûíäàóìåí, æàëïû ìåìëåêåò iñiíå îñûëàðäû» ¹àíà ºàòûñûï, áàñºàëàðûíû» îäàí û¹ûñòûðûëóû — á½ëàðäû» á¸ði îëèãàð-

Îñû áàÿíäà¹àíäàðûìûçäû» íåãiçiíäå ¼çiíi» ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì òóðàëû æîáàñûíäà Ôàëåéäi» íåíi ä½ðûñ, àë íåíi òåðiñ àéòºàíû æ¼íiíäå ¸ðêiì-ຠ¼çi àæûðàòà àëàäû. V. 1.Ìèëåòòå11 òó¹àí Åâðèôîíòòû» ½ëû Ãèïïîäàì, (ïîëèñòåðãå á¼ëóäi àë¹àø òàïºàí æ¸íå Ïèðåéäi æîñïàðëà¹àí; æàëïû ¼ìiðäå àò຺½ìàðëû¹ûíàí òûì ¸ñiðå øîëæà»äû¹ûìåí åñòå ºàë¹àí, ñîäàí (êåéáiðåóëåðãå ¼çiíi» ºàëû» øàøûìåí ¸ði àñûë á½éûìäàðûìåí ¾íåìi ¸óðå áîëûï, ºûñòà äà, æàçäà äà ºàðàïàéûì ¸ði æûëû êèiìiìåí ê¼çãå ò¾ñiï æ¸íå äå ¼çií çàòòàð òàáè¹àòûíû» áiëãiði ðåòiíäå ê¼ðñåòóãå òûðûñûï æ¾ðãåí) ìåìëåêåòòiê ºûçìåòïåí àéíàëûñïà¹àíäàðäàí áiðiíøi áîëûï å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñ òóðàëû ê¼çºàðàñûí áàÿíäàó¹à òûðûñòû. 2. ¶ø á¼ëiêòåí: áiðiíøiñií — ºîë ¼íåðøiëåð, åêiíøiñií — æåð ¼»äåóøiëåð, ¾øiíøiñií — ºàðó ½ñòàï ìåìëåêåòòi ºîð¹àóøûëàðäàí ò½ðàòûí õàëºû îí ìû»äàé ìåìëåêåòòi» æîáàñûí æàñà¹àí. Ìåìëåêåòòi» æåði äå ¾ø á¼ëiêêå: êèåëi, ºî¹àìäûº æ¸íå æåêåãå á¼ëiíåäi. Êèåëi äåéòií æåðäåí àëûíàòûí ò¾ñiì äiíè øàðàëàðäû iñêå àñûðó¹à; ºî¹àìäûº æåðäåí ò¾ñêåí ò¾ñiì ìåìëåêåòòi ºîð¹àóøûëàðäû» ê¾í ê¼ðó 콺òàæäû¹ûíà; ¾øiíøiñi æåð ¼»äåóøiëåðäi» æåêå èåìäåíóiíå àðíàë¹àí. Îíû» îéûíøà ¾ø ò¾ðëi, ¼éòêåíi ñîò iñòåði äå ¾ø ò¾ðëi ºûëìûñòàðäàí ºîç¹àëàäû (æ¸áiðëåó, çèÿí êåëòiðó, ¼ëòiðó). 3. Îë îðòàëûº áið ñîò îðíûí äà º½ðóäû îéëàñòûð¹àí, îíäà áàñºà ñîòòàðäà àðûç áåðóøiëåðäi» ä½ðûñ øåøiëìåãåí iñòåð ºàðàëóû êåðåê; îë ñîòòà ñàéëàíûï ºîéûëàòûí áið òîï ºàðèÿëàð áîëóû êåðåê. Îíû» ïiêiðiíøå, ñîòòû» øåøiìäåð òàñ ñàëó æîëûìåí åìåñ, ¸ð ñîòºà áið òàºòàé áåðiëiï, åãåð ñîò ìiíäåòòi ò¾ðäå àéûïòàéòûí áîëñà, ¸ðºàéñûñû ¼ç òàºòàéûíà ºàíäàé æàçà áåðiëói êåðåê äåãåí îéûí æàçàäû, àë åãåð àºòàéòûí øåøiì áîëñà, òàºòàéëàð¹à åøí¸ðñå æàçûëìàéäû; àë áiðøàìà æàçà íåìåñå áiðøàìà àºòàó øåøiìi áîëñà, îíäà àíûºòàìà æàçûëàäû. ²àçiðãi çà»äàð, îíû» àéòóûíøà, ä½ðûñ åìåñ, ÿ àéûïòàéòûí, ÿ àºòàéòûí øåøiìäåð ºàáûëäàé îòûðûï, ñîòòàð áåðãåí àíòûí á½çó¹à ì¸æá¾ð. 4. Îäàí áàñºà, îë ìåìëåêåòêå ïàéäàëû áið í¸ðñåëåð îéëàï òàïºàíäàð¹à ºàòûñòû áið çà» ½ñûíäû: îëàð¹à º½ðìåò ê¼ðñåòiëó êåðåê; ñîíûìåí ºàòàð ¸êåëåði ìåìëåêåòòi ºîð¹àóäà ºàçà òàïºàí áàëàëàð ºàçûíàíû» åñåáiíåí ò¸ðáèåëåíói êåðåê, ¼éòêåíi áàñºà åëäåðäå îíäàé æîº áîë¹àíäûºòàí. Á½ë ñèÿºòû çà» ºàçiðäå Àôèíàäà äà, áàñºà ìåìëåêåòòåðäå äå áàð. Áàðëûº ëàóàçûì ñàíû ìåí ñàïàñû æà¹ûíàí êåìøiëiê ê¼ðìåéòiíäåé áîëóû êåðåê. 10. Á½ë æ¼íiíäå îë àíûº í½ñºàóëàð áåðãåí æîº; î¹àí ºîñà ì¾ëiêòi ºàíøàëûºòû ì¼ëøåðäå èåìäåíó ïàéäàëû áîëàòûíûí äà íàçàðäàí òûñ ºàëäûðó¹à áîëìàéäû. ̾ìêií, ê¼ðøi ê¾øòi ìåìëåêåòòåðãå àðòûº áàéëûº òàáàì äåï øàïºûíøûëûº æàñà¹àíäà, ñî¹ûñòà æî¹àëàòûíûíàí, îäàí òàáàòûíû àñà àëìàéòûí áîëñà, îíû» øåãi îñûìåí àíûºòàëàòûí áîëàð. Àòàðíåé ºàìàëûí ºîðøàó¹à àëìàºøû áîë¹àí Àâñòîôðàäàòºà Åâáóë î¹àí ºàìàëäû ºàíøà óàºûòòà àëà àëàòûíûí ¸ði ñîíäà ºàíøà í¸ðñå æî¹àëàòûíûí åñåïòåï àëûï, ñîäàí êåéií ºîðøàóäû òûþ¹à îäàí ê¼ði àçûðຠºàðæû ¾øií êåëiñóäi ½ñûí¹àí. Àâòîôðàäàò á½ë æ¼íiíäå îéëàí¹àííàí êåéií, ºàìàëäû ºîðøàóäàí áàñ òàðòºàí. 11. Ñîíûìåí, ì¾ëiê òå»äiãi àçàìàòòàðäû» àðàñûíäà àðàçäûº ºîçäûðìàóäà áiðøàìà ïàéäàëû äà áîëàð, áiðຠæàëïû àë¹àíäà, îíû» îðàñàí ¾ëêåí ì¸íi æîº. Äàðûíäû àäàìäàð îíû ¼çäåðiíå ëàéûº ê¼ðìåé àøó-ûçàñûí áiëäiðiï æ¾ðói ì¾ìêií; ñîíäûºòàí äà îëàð ¸ðò¾ðëi íàðàçûëûºòàðäû» áàñûíäà æ¾ðåäi. Îíû» ¾ñòiíå, àäàìäàðäû» ¸ñiðå º½ìàðëûºòàðû òîéûìñûç: ¸óåëi åêi æîë æåòêiëiêòi, êåéií îë ¾éðåíøiêòi áîëûï êåòêåíäå, ºàøàí äà ê¼áiðåê êåðåê, ñ¼éòiï øåêñiç æàë¹àñà áåðåäi. ̸ñåëå àäàìäàðäû» º½ìàðëûºòàðûíäà òàáè¹àòûíàí øåê æîº, àäàìäàðäû» ê¼ïøiëiãiíi» ¼ìiði ñîëàðäû ¼òåóäi» æîëûíäà ¼òåäi. 12. Îñûíû» á¸ðiíäå äå íåãiçãi í¸ðñå ìåíøiêòi òå»åñòiðó åìåñ, òàáè¹àòûíàí içãiëiêòi àäàìäàð àðòûº í¸ðñåíi ºàëàìàéòûí, àë içãiëiêñiçäåðäi» î¹àí ì¾ìêiíäiêòåði áîëìàéòûíäàé åòiï º½ðóäà; àë á½ë îñû ñûëàðäû ò¼ìåíãi æà¹äàé¹à ºîéûï, áiðຠæ¸áiðëåìåãåíäå iñêå àñàäû. Îíû» ¾ñòiíå Ôàëåé ì¾ëiê òå»äiãií ä½ðûñ îðíàëàñòûð¹àí æîº: îë òåê æåðãå ìåíøiêòi òå»åñòiðäi, áiðຠáàéëûº º½ëäàðäû äà, òàáûíäàðäû äà, àºøàíû äà, ¸ðò¾ðëi òà¹û äà áàñºà çàòòàðäû èåìäåíóäå ¹îé. ß¹íè îñûíû» á¸ðiíå äå ÿ òå»äiêòi, ÿ áàñºà áið îðòàøà ¼ëøåìäi îðíàòó ºàæåò, á½ðûí¹ûøà ºàëäûðó¹à áîëìàéäû. 13. Ôàëåéäi» çà»äàðû áîéûíøà ºîë¼íåðøiëåðäi» á¸ði äå ìåìëåêåòòi» º½ëäàðû áîëó¹à òèiñ áîëóûíàí îíû» øà¹ûí ¹àíà ìåìëåêåò º½ðóäû îéëàñòûð¹àíû àíûº; åíäåøå îëàð àçàìàòòàðäû» ºàðàñûíà êiðìåéäi. Ìåìëåêåòòiê º½ëäàð îíäà ºî¹àìäûº æ½ìûñòàðäû àòºàðóû òèiñ, á½ë Ýïèäàìíäà ºàçiðäå áàð, ì½íäàéäû áið êåçäå Àôèíàäà Äèîôàíò òà åíãiçáåê áîë¹àí.

ìåìëåêåò ìåíøiãiíäåãi æåðëåðäi äå ¼»äåéòií áîëñà, îíäà, áiðiíøiäåí, æåêå àäàìíû» ¼íäiðåòií ¼íiìi åêi îòáàñûíà äà æåòåòiíäåé ì¼ëøåðäå åìåñ, àçûðຠáîëàäû, àë, åêiíøiäåí, ñîë æåêå æåð ¼»äåóøi íåëiêòåí ¼ç æåðiìåí ºî¹àìäûº æåðäåí á¼ëiíãåí æåðäåí ¼íiìäi ¼çi äå àëûï, ñàðáàçäàðäû äà ºàìòàìàñûç åòïåñêå? Îñûíû» á¸ðiíäå øàòàñó ê¼ï. 8. Ñîòòà øà¹ûìäàðäû ºàðàóäû» ò¸ðòiái æ¼íiíäå äå æà¹äàé îñûíäàé. Á½ë çà» áîéûíøà ¾êiìäå òàðàóëàð áîëóû êåðåê, àë àéûïòàó ºàðàïàéûì; îëàé áîëñà, ñîò äåëäàëøû¹à àéíàëàäû. ̽íäàé ò¸ðòiï àðàëûº ñîòòà, òiïòi àðàëûº ñîòòàð áiðíåøåó áîë¹àíäà äà iñêå àñà àëàäû, ¼éòêåíi îëàð ¾êiì æ¼íiíäå ¼çàðà êåëiñiï àëóû ì¾ìêií. Áiðຠñîòòà ì½íäàé ò¸ðòiïêå îðûí æîº; êåðiñiíøå çà» øû¹àðóøûëàðäû» ê¼ïøiëiãi ñîòòàð áið-áiðiíå ¼ç øåøiìäåðií õàáàðëàï ºîéìàó¹à ºàæåò øàðàëàðäû òàáó¹à òûðûñàäû. 10. Ìåìëåêåòêå ïàéäà êåëòiðóãå îéëàï òàáûë¹àí æà»à í¸ðñåëåð ¾øií, º½ðìåò ê¼ðñåòó òóðàëû çà»äû ºàáûëäàó æ¼íiíå êåëñåê, îíäàé çà»äû ºàáûëäàó ºàóiïñiç åìåñ. ̽íäàé ½ñûíûñòàð òåê ñûðò ºàðà¹àíäà ¹àíà ¸äåìi, àë øûíäû¹ûíäà æàëà æàáàòûí àñòûðòûí õàòòàðäû ê¼áåéòói, àë êåéäå æà¹äàé¹à ºàðàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» iðãåñií øàéºàéòûí ä¸ðåæåãå äåéií æåòói ì¾ìêií. Êåéáiðåóëåð, ìûñàëû, æà»à áið ½ñûíûë¹àí çà» á½ðûí¹û çà»íàí æàºñûðຠáîë¹àí ê¾ííi» ¼çiíäå12, åëäi» çà»äàðûí àëìàñòûðó ïàéäàëû ìà, æîº ïà äåãåí ì¸ñåëåäå òîëºóøûëûº ê¼ðñåòåäi. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû àëìàñòûðó æàëïû ïàéäàëû åìåñ áîë¹àíäûºòàí ì½íäàé ½ñûíûñïåí êåëiñå ñàëó î»àé åìåñ; êåéáiðåóëåð æàëïû¹à áiðäåé èãiëiê ¾øií äåãåí æåëåóìåí çà»äàðäû ¼çãåðòiï, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû àóûñòûðóäû ½ñûíóû ì¾ìêií ¹îé. 11. Á½ë òóðàëû ñ¼ç ºîç¹à¹àííàí êåéií îë æ¼íiíäå òà¹û áið ò¾ñiíiêòåìåëåð àéòºàí æ¼í áîëàð. ̸ñåëåíi øåøóäå ºèûíäûºòàð áàð åêåíi ðàñ. ´çãåðiñòåð åíãiçãåí æàºñû áîëûï ê¼ðiíói ì¾ìêií. Ðàñûíäà, îë áiëiìíi» áàñºà ñàëàëàðûíäà ïàéäàëû, ìûñàëû, ìåäèöèíàäà á½ðûí¹û¹à ºàðà¹àíäà áiëiìíi» ºîðëàíûï, iëãåðiëåói, ãèìíàñòèêàäà, æàëïû àë¹àíäà áàðëûº ¼íåðëåð ìåí ¹ûëûìäàðäà. Ñàÿñàòòû äà îñûëàð¹à ºîñó êåðåê, ÿ¹íè ì½íäà äà æà¹äàé ñîíäàé. ´ìiðäi» ¼çi ñîíû ê¼ðñåòåäi äåï îéëàó¹à áîëàäû: åðòåäåãi çà»äàð òûì ºàðàïàéûì, ºàçiðãi âàðâàðëàðäû» çà»äàðû iñïåòòåñ. 12. Àë¹àøºû ºàóûìäàñòûºòàð çàìàíûíäà ãðåêòåð ¾íåìi ºàðó àñûíûï æ¾ðãåí, áið-áiðiíåí ¸éåëäåðií ñàòûï àë¹àí åêåí. èåëåðií õàëûº ñàéëàó êåðåê, ÿ¹íè æà»à¹û àéòûë¹àí ìåìëåêåòòi» ¾ø òîáû äà î¹àí ºàòûñóû òèiñ. Ñàéëàí¹àí ëàóàçûì èåëåði ìåìëåêåòòiê iñòåðäi, æ¸íå äå æàò æåðëiêòåðìåí ¸ði æåòiì áàëàëàð¹à ºàìºîðëûº iñòåðiìåí àéíàëûñó¹à ìiíäåòòi. Ãèïïîäàìíû» æîáàëà¹àí º½ðûëûìûíû» ê¼çãå ò¾ñåð ê¼ëåìäi æàºòàðû îñûëàð. 5. Å» àëäûìåí àçàìàòòàðäû ¾ø á¼ëiêêå á¼ëóäi» ¼çi ò½éûººà òiðåéäi: ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à á¸ði äå ºàòûñàäû: ºîë¼íåðøiëåð äå, æåð ¼»äåóøiëåð äå, ñàðáàçäàð äà. Àë æåð ¼»äåóøiëåðäi» ºàðóëàíó¹à º½ºû¹û æîº, ºîë¼íåðøiëåðäå æåð äå, ºàðó äà æîº, åíäåøå îëàð ºàðó ½ñòàó¹à º½ºûºòûëàðäû» º½ëûíà àéíàëàäû. Îëàð¹à, îëàé áîëñà, áàðëûº º½ðìåòòåëó º½ºûºòàðûíà èå áîëó ì¾ìêií åìåñ, áiðàº, ñòðàòåãòåðäi äå, ò¸ðòiï ñàºøûëàðûí äà, æàëïû àë¹àíäà, áàðëûº æî¹àð¹û ëàóàçûì èåëåðií äå ºàðó ½ñòàï æ¾ðóãå º½ºûºòàðû áàðëàðäàí òà¹àéûíäàó ºàæåò ºîé. Àë ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à ºàòûñïàéòûíäàð ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à äîñòûº ºàòûíàñòà áîëà àëà ìà? 6. Áiðàº, áàñºà æà¹ûíàí ºàðà¹àíäà, ºàðó ½ñòàó¹à º½ºûºòûëàð àéòûë¹àí åêi á¼ëiêêå æàòàòûíäàðäàí ê¾øòiðåê áîëó¹à òèiñ. ²àðó ½ñòà¹àíäàð ñàí æà¹ûíàí àçûðຠáîëñà, á½ë î»àé åìåñ. Åãåð îëàð ê¾øòiðåê áîëñà, ºàë¹àí àçàìàòòàð¹à ìåìëåêåòòiê áàñºàðó iñiíå àðàëàñóäû» ¸ði ëàóàçûì èåëåðií ñàéëàó¹à äàóûñ áåðó º½ºû¹ûíû» íå ºàæåòi áîëàð åäi? Îäàí ¸ði, ìåìëåêåò ¾øií æåð ¼»äåóøiëåð ºàé æà¹ûíàí ïàéäàëû? ²îë ¼íåðøiëåðãå ¼ìið ñ¾ðó ºàæåò, ¼éòêåíi ¸ðáið ìåìëåêåò îëàð¹à 콺òàæ æ¸íå áàñºà ìåìëåêåòòåðäåãiäåé îëàð ¼ç ¼íåðiíi» ò¾ñiìiíå ê¾í ê¼ðå àëàäû. Æåð ¼»äåóøiëåð ºàðó ½ñòàó¹à º½ºûºòûëàðäû àñûðàó¹à àçûºïåí ºàìòàìàñûç åòåòií áîëñà, ìåìëåêåòòi» çà»äû íåãiçiíäå ìåìëåêåòòi» áið á¼ëiãi áîëà àëàð åäi; àë Ãèïïîäàìíû» ½ñûíûñû áîéûíøà æåð ¼»äåóøiëåð æåðäi æåêå ìåíøiê ðåòiíäå èåìäåíiï, ¼çi ¾øií ½ºñàòàäû. 7. Îíû» ¾ñòiíå, åãåð ìåìëåêåòòi ºîð¹àóøûëàð ¼çäåðií àñûðàó¹à ºàæåòòi ò¾ñiì àëûíàòûí æåð á¼ëiãií ¼çäåði ¼»äåéòií áîëñà, îíäà ñàðáàçäàðäû» æåð ¼»äåóøiëåðäåí çà» øû¹àðóøûíû» ºàëà¹àíûíäàé àéûðìàøûëû¹û áîëìàéäû. Åãåð îë æåðäi áàñºà áiðåóëåð ¼»äåï, ½ºñàòàòûí áàñºà áið æåð ¼»äåóøiëåðäåí äå, ñàðáàçäàðäàí äà ¼çãåøå áið àäàìäàð áîëñà, îíäà ìåìëåêåòòå õàëûºòû» æà»à, ò¼ðòiíøi, ìåìëåêåòòi» åøáið iñiíå ºàòûñïàéòûí, àçàìàòòûºòàí òûñ, á¼ëiãi ïàéäà áîëàäû. Åãåð æåêå ìåíøiê æåði áàðëàð ¼ç æåðií ¼»äåóìåí áiðãå

åêåí. Ñîíäûºòàí äà æåðãå ìåíøiê àç¹àíòàé ¹àíà òîïòû» ºîëûíäà áîëó¹à äåéií æåòêåí. Á½ë æ¼íiíäåãi çà» åðåæåëåðiíäå äå êåìøiëiê áàð: çà» øû¹àðóøû ìåíøiêòi ñàòûï æ¸íå ñàòûï àëóäû æàðàìñûç í¸ðñå äåï ä½ðûñ iñòåãåí, áiðຠîë ìåíøiêòi ñûé¹à òàðòó¹à æ¸íå ìèðàñ åòóãå ð½ºñàò áåðãåí, àë ì½íû» ¸êåëåòií í¸òèæåëåði îíû ñàòºàíäà¹ûìåí áiðäåé áîëûï øûººàí. 11. °éåëäåð áàðëûº æåðäi» áåñòåí åêiñiíå æàºûí á¼ëiãií èåìäåíåäi, ¼éòêåíi áiðòàëàé ì½ðàãåð ºûçäàð15 áàð, î¹àí ºîñà ºûçäàð¹à ìîë æàñàó áåðåäi. ²ûçäàð¹à òiïòi æàñàó áåðiëìåéòií íåìåñå áîëìàøû ¹àíà áåðiëåòií ò¸ðòiï îðíàòñà, ä½ðûñ áîëàð åäi16… ²àçið ¸êåñi ì½ðàãåð ºûçûí ºàëà¹àí àäàìûíà ê¾éåóãå áåðå àëàäû. Åãåð îë ì½ðà ºàëäûðìàé ºàéòûñ áîëûï êåòñå, àðòûíäà ºàë¹àí ì½ðàãåð êiìãå ºàëàñà, ñî¹àí æàñàó áåðå àëàäû. Îñûëàðäû» ñàëäàðûíàí ìû» áåñ æ¾ç àòòû ¸ñêåðäi, îòûç ìû» àóûð ºàðóìåí ºàðóëàí¹àí ñàðáàçäàðäû àñûðàé àëàòûí ìåìëåêåòòå ìû»¹à æåòïåéòií ¹àíà ¸ñêåð áîëäû. 12. Îñûíäàé ôàêòiëåð Ëàêåäåìîíäà¹û ò¸ðòiïòåð ¼òå íàøàð áîë¹àíäû¹ûí ê¼ðñåòåäi. Àäàìíû» àçäû¹ûíàí æàóäû» áið ¹àíà ñûñûíà øûäàé àëìàé ìåìëåêåò æî¹àëäû17. Àë¹àøºû ïàòøàëàðäû» êåçiíäå àçàìàòòû¹û æîºòàð¹à äà àçàìàòòûº áåðiëãåí äåéäi, ñîíäûºòàí ½ç຺à ñîçûë¹àí ñî¹ûñòàð¹à ºàðàìàñòàí åëäå õàëûº àç áîëìà¹àí, ñïàðòèàòòàðäà äà áið êåçäå îí ìû»¹à äåéií õàëºû áîë¹àí; òàï ñîëàé áîëäû ìà, ¸ëäå áîëìàäû ìà, áiðຠìåíøiêòi áiðøàìà òå»øiëiêòå îðíàòó åëäå õàëûºòû» æåòêiëiêòi áîëóûí ºàìòàìàñûç åòå àëàäû. 13. Áàëà òóó æàéûíäà¹û çà» øàðàëàðûíû» äà ìàºñàòû — åëäå àäàì àçàþûíà ºàðñû ò½ðó; Çà» øû¹àðóøû ñïàðòèàòòàðäû» íå¹½ðëûì ê¼ï áîëóûí ê¼çäåï, àçàìàòòàðäû ê¼ï áàëàëû áîëó¹à ûíòàëàíäûðàäû. Îëàðäà òiïòi ¾ø ½ëäû» ¸êåñií ¸ñêåðè ìiíäåòòåí, àë ò¼ðò ½ëäû» ¸êåñií ºàíäàé äà áîëìàñûí ìiíäåòòåðäåí áîñàòó òóðàëû çà» áàð. Ñîëàé áîëà ò½ðñà äà áîëûï îòûð¹àí æåðãå ìåíøiêòi áîëó ò¸ðòiái ìiíäåòòi ò¾ðäå êåäåéëåðäi» ñàíûí ê¼áåéòåäi. 14. Ýôîðèÿìåí äå æà¹äàé íàøàð. ̽íäàé áèëiê îëàðäà áàñºàðóäû» ¼òå ìà»ûçäû ñàëàëàðûìåí àéíàëûñàäû; îë àçàìàòòàðäû» áàðëûº òîïòàðûíàí òîëûºòûðûëûï îòûðàäû, ÿ¹íè ¼êiìåòòi» º½ðàìûíà ¼òå êåäåé àäàìäàð ¼òå æèi ºîñûëûï æàòàäû, îëàðäû êåäåé áîë¹àíäûºòàí ñàòûï àëó î»àé¹à ò¾ñåäi, á½ðûí îíäàé ñàòûï àëó áîëûï ò½ð¹àí, æàºûíäà äà àíäðîñ iñiíäå, êåéáið ýôîðëàð àºøà¹à ºûçû¹ûï, ¼ç ¸ëäåðiíå ºàðàé áiðຠ¸éåëäåðãå îíû òàðàòïàäû: Ëàêåäåìîíäà ¸éåëäåð áåòiìåí êåòiï, àñòà-ò¼êòiê ¼ìið êåøóäå. 6. ̽íäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà áàéëûºòû» ì¸íi çîð áîëó¹à òèiñ, ¸ñiðåñå åðêåêòåðäi ¸éåëäåð áèëåéòií áîëñà, îñûíäàé æà¹äàé ê¼áiíåñå æàóãåðøiëiêïåí àéíàëûñàòûí æàóûíãåð òàéïàëàðäû» ¼ìiðiíäå êåçäåñåäi, òåê êåëüòòåðìåí òà¹û áàñºà êåéáiðåóëåðiíäå áàñºàøà, á½ëàðäà åðêåêòåðìåí ò½ðó àðòûºøûëûººà èå. Àðåñ ïåí Àôðîäèòàíû ºîñºàí áiðiíøi ìèôîëîã ä½ðûñ ê¼ðñåòêåí ñèÿºòû: àéòûë¹àí òàéïàëàðäû» á¸ði äå ÿ ¸éåëäåðìåí, ÿ åðêåêòåðìåí ñ¾éiñïåíøiëiê ºàòûíàñºà áåéiì. 7. Ëàêåäåìîíèÿëûºòàðäà äà ñîíäàé áîëäû, îëàðäû» ãåãåìîíèÿëûº êåçiíäå ê¼ï í¸ðñåëåð ¸éåëäåðäi» ºàðàóûíäà áîëäû. Øûíûíäà àéûðìàøûëûº íåäå: ¸éåëäåð áàñºàðà ìà íåìåñå ëàóàçûì èåëåðií ¸éåëäåð áàñºàðà ìà? Îíû» í¸òèæåñi áiðåó. ʾíäåëiêòi ¼ìiðäåãi ¼æåòòiêòi» åøáið ïàéäàñû æîº, òåê ñî¹ûñ æà¹äàéûíäà áîëìàñà, àë ëàêåäåìîíäûº ¸éåëäåð ì½íäà äà ê¼ï çèÿí êåëòiðäi; á½ë ôèâàíäûºòàðäû» øàïºûíøûëûº êåçiíäå ¸ñiðåñå ê¼ðiíäi: ì½íäà äà ¸éåëäåð, áàñºà ìåìëåêåòòåðäåãiäåé åø ïàéäà êåëòiðãåí æîº, ºàéòà æàóëàðäàí äà æàìàí àáäûðàóøûëûº òó¹ûçäû. 8. Àë¹àøºûäà ëàêåäåìîí ¸éåëäåðiíi» åðêií ¼ìiðiíå áåëãiëi áið íåãiç áîë¹àí, ¼éòêåíi åðêåêòåð ½çຠóàºûò åëäåí àëûñòà æîðûºòàðäà æ¾ðãåí, àðãîñòûºòàðìåí, îäàí êåéií àðêàäèéëûºòàðìåí æ¸íå ìåññåíäûºòàðìåí14 ñî¹ûñòû. Áåéáiò óàºûò êåëãåííåí êåéií åðêåêòåð æîðûºòû» ºàòàë òiðøiëiãiíäå øû»äàë¹àí áîëûï øûºòû (ì½íäàé ¼ìiðäi» æàºñû æàºòàðû äà ê¼ï). Àë Ëèêóðã, à»ûçäû» àéòóûíøà, ¼ç çà»äàðûí ¸éåëäåðãå ºàòûñòû åòóãå ¸ðåêåò æàñà¹àíäà ¸éåëäåð æà¹ûíàí ºàòòû ºàðñûëûººà êåçiãiï, îë àÿºñûç ºàë¹àí. 9. Æî¹àðûäà ê¼ðñåòiëãåí, iñ æ¾çiíäå áîë¹àí êåìøiëiêòåðäi» ñåáåïòåði îñûëàð. Áiç êiìäiêi ä½ðûñ, àë êiìäiêi ä½ðûñ åìåñ äåãåíäi åìåñ, íå í¸ðñå ä½ðûñ, àë íå í¸ðñå ä½ðûñ åìåñ äåãåíäi çåðòòåï îòûðìûç. °éåëäåðäi» ºàëûïòàí òûñ àëàòûí îðíû, á½ðûí äà àéòºàíäàé, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à áið û»¹àéñûç í¸ðñå ¸êåëiï ºàíà ºîéìàéäû, áåëãiëi áið ä¸ðåæåäå ïàéäàºîðëûºòû» äàìóûíà äà ¸ñåð åòåäi. 10. Îñûíäàé ò½æûðûìíàí êåéií êåéáiðåóëåð ìåíøiêòi» äå òàðàëóûíäà àëøàºòûºòû» áàð åêåíiíå í½ñºàï, ñûí àéòóû ì¾ìêií: àçàìàòòàðäû» áið òîáûíû» ìåíøiêòåði ¼òå ¾ëêåí ì¼ëøåðäå, àë áàñºà òîáûíäà òûì ìàðäûìñûç áîëûï øûººàí

îðíûíäà¹ûëàðäû ýôîðëàð áàºûëàéäû äåï ºàðñû ä¸ëåë àéòó¹à äà áîëàäû. Áiðàº, îñû æà¹äàéäû» ¼çi ýôîðèÿ¹à òûì ¾ëêåí àðòûºøûëûºòàð áåðåäi, îíû» ¾ñòiíå áàºûëàóäû æ¾ðãiçóäi» ºàçiðãi æîëû áiçäi» ïiêiðiìiçøå áàñºàøà áîëóû êåðåê. Îíû» ¾ñòiíå ãåðîíòòàðäû ñàéëàóäà îëàðäû» ºàñèåòi æà¹ûíàí áàëàíû» îéûíû ñèÿºòû; ñîíäàé îðûí¹à ñàéëàíàòûíäàðäû» ¼çäåði ñî¹àí òiëåê áiëäiðiï, ¸ðåêåò æàñàï æ¾ðói äå ä½ðûñ åìåñ, îíäàé îðûíäàð¹à ëàéûº àäàì ¼çi òiëåñií, òiëåìåñií ñî¹àí îòûðóû òèiñ. 19. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à áàéëàíûñòû îñû æà¹ûíàí äà æ¸íå áàñºà iñòåðäå äå çà» øû¹àðóøûíû» ê¼çäåãåíi: îë àäàìäàðäà àò຺½ìàðëûºòû îÿòûï, ñîíû ãåðîíòòàðäû ñàéëàó iñiíäå ïàéäàëàí¹ûñû êåëãåí. Îñûíäàé º½ìàðëûº áîëìàé, åøêiì äå î¹àí ¼ç áåòiíøå ½ìòûëìàéäû ¹îé. Áiðàº, ñàíàëû ò¾ðäå iñòåëiíåòií ºûëìûñòàðäû» ê¼ïøiëiãi äå îñûíäàé àò຺½ìàðëûº ïåí ïàéäຽìàðëûºòàí øû¹àäû. 20. Ïàòøàëûº áèëiêòi» ìåìëåêåòòå áîë¹àíû æàºñû ìà, æàìàí áà, îë æ¼íiíäå áàñºà áið æåðäå18 ¸»ãiìå áîëàäû. Äåãåíìåí, ïàòøàëûº Ëàêåäîìîííû» ¸ðáið ïàòøàñûí îíû» ¼ìið ñ¾ðó ºàëïûíà áà¹à áåðå îòûðûï ºîéñà ¹àíà æàºñû áîëàäû19. Çà» øû¹àðóøûíû» ¼çi äå ïàòøàëàðäû æåòiëãåí àäàì åòóãå ¾ìiò àðòïà¹àíû äà àéºûí; ºàëàé áîëñà äà, îë ïàòøàëàðäû» æåòêiëiêòi ä¸ðåæåäåãi içãiëiêòi ò½ë¹àëàð åêåíäiãiíå îíû» ¼çi äå ñåíáåéäi. Ñîíäûºòàí äà, îëàðìåí áiðãå í¼êåð ðåòiíäå îëàðäû» æåêå ¼çiíi» æàóëàðûí äà æiáåðiï îòûð¹àí, ¸ði ïàòøàëàðäû» àðàñûíäà¹û àðàçäûºòû ìåìëåêåòòi ñàºòàóäû» æîëû äåï åñåïòåãåí. 21. Ñèññèòèÿëàðäû îðíàòºàíäà¹û ôèäèòèÿ äåï àòàëàòûí çà» øàðòòàðûí äà ä½ðûñ äåï åñåïòåóãå áîëìàéäû. Êðèòòåãiäåé ñèÿºòû îëàðäû º½ðûï, iñêå àñûðûï îòûðó¹à ºàðæûíû ìåìëåêåòòi» áåðãåíi ä½ðûñ áîëàð åäi. Ëàêåäåìîíäûºòàðäà, áiðàº, ¸ðêiì îë ¾øií ¼çi æàðíà ò¼ëåï îòûðó¹à ìiíäåòòi, àë êåéáiðåóëåð êåäåéëiãiíå áàéëàíûñòû îíäàé øû¹ûíäû ê¼òåðóãå øàìàñû æåòïåéäi, ÿ¹íè çà» øû¹àðóøûíû» ê¼çäåãåíiíåí êåðiñiíøå áîëûï øûººàí. Ñûíû» ìàºñàòûíøà ñèññèòèÿ èíñòèòóòû äåìîêðàòèÿëûº ñèïàòòà áîëñà äåãåí, áiðຠáîëûï îòûð¹àí çà» åðåæåëåðiíäå îë äåìîêðàòèÿëûºòàí òûì àëûñ áîëûï øûººàí. Êåäåéëåðãå ñèññèòèÿëàð¹à ºàòûñó î»àé åìåñ, àë ºàëûïòàñºàí ä¸ñò¾ðëåð áîéûíøà î¹àí ºàòûñó àçàìàòòûººà æàòóäû» áåëãiñi áîëûï ºàáûëäàí¹àí, ¼éòêåíi îíäàé æàðíàëàðäû ê¼òåðå àëìàéòûí àäàì àçàìàòòûººà òèiñòi º½ºûºòàðäû ïàéäàëàíà àëìàéäû. ìåìëåêåòòi º½ðòòû. Ýôîðëàðäû» áèëiãi çîð, òèðàííû» áèëiãiíå ½ºñàñ áîë¹àíäûºòàí ïàòøàëàðäû» ¼çäåði äå äåìàãîãèÿëûº àìàëäàð¹à ½ðûíó¹à ì¸æá¾ð áîë¹àí ¸ði îäàí äà ìåìëåêåòêå ¾ëêåí çèÿí êåëäi: àðèñòîêðàòèÿäàí äåìîêðàòèÿ øû¹à áàñòàäû. 15. °ðèíå, ì½íäàé ¼êiìåòòiê îðãàí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ò½ðàºòûëûº áåðåäi, ¼éòêåíi õàëûº áèëiêêå ºîëû æåòiï îòûð¹àíäûºòàí òûíûøòûº ñàºòàéäû; ì½íäàé æà¹äàé êåçäåéñîº ºàëûïòàñòû ìà, æîº ïà, áiðຠîë ïàéäàëû áîëûï øûºòû, ½çຠ¼ìið ñ¾ðãiñi êåëåòií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñºà õàëûºòû» áàðëûº òîïòàðûíû» áîëûï îòûð¹àí ò¸ðòiïòi ñàºòàó¹à ì¾ääåëi áîë¹àíû ìàºñàò ºîé. Ïàòøàëàð îíû ¼çäåðiíå ê¼ðñåòiëåòií ºîøåìåò ¾øií, æî¹àð¹û òîïòû» (kaloi kagthoi) àäàìäàðû ãåðóñèÿ (á½ë îðûí¹à ñàéëàó ¼çiíi» içãiëiãiíå ê¼ðñåòiëãåí º½ðìåò) ¾øií, õàëûº ýôîðèÿ æ¸íå îëàðäû» áàðëûº òîïòàðäàí º½ðàëàòûíû ¾øií. 16. Áiðຠîñû îðûí¹à ñàéëàóäû áàðëûº àçàìàòòàðäàí æ¸íå ºàçiðäåãi òûì áàëàíû» îéûíûíäàé åòïåé ¼òêiçó êåðåê åäi. Îíû» ¾ñòiíå, ýôîðëàð ¼çäåði ê¼áiíåñå êåçäåéñîº àäàìäàð áîëà ò½ðûï å» ìà»ûçäû ñîò iñòåði áîéûíøà øåøiì ºàáûëäàéäû; ñîíäûºòàí, îëàð¹à ¼ç ¾êiìäåðií ºàëàé ºàëàñà, ñîëàé ºàáûëäàìàé, çà» ¸ðïiíå øåéií ºàòà» ½ñòàíûï ºàáûëäàñà ä½ðûñ áîëàð åäi. Ýôîðëàðäû» æàëïû ¼ìið ñ¾ðó ºàëïû ìåìëåêåòòi» ðóõûíà ñàé êåëìåéäi: áàñºàëàð¹à òûì ºàòà» ò¸ðòiï ½ñòàíó êåðåê áîëûï ò½ð¹àíäà, îëàð òûì åðêiíñiï ¼ìið êåøåäi, åíäåøå îëàð, ñîë ò¸ðòiïòi ½ñòàíó¹à øûäàìàé, ç໹à êåðà¹àð, ¸ði º½ïèÿ ñåçiìäiê º½ìàðëûºòàð¹à áåðiëiï æ¾ðåäi. 17. Ãåðîíòòàðäû» áèëiãi äå î»äû åìåñ. Åãåð îëàð æàºñû ò¸ðáèå àë¹àíûíû» àðºàñûíäà å» æåòiëãåí àäàìäàð¹à ò¸í ºàñèåòòåðãå èå áîëàòûí áîëñà, îëàðäû» ìåìëåêåòêå ïàéäàëû åêåíií ¸ðêiì-ຠìîéûíäàéäû. Òiïòi åãåð îëàðäû» ¼ìið áîéû å» ìà»ûçäû ì¸ñåëåëåðäi øåøåòiíäåð áîëàòûíûíû» ä½ðûñòû¹ûíà ê¾ì¸í òóàòûí áîëñà äà, ò¸íäå äå, àºûëäà äà ºàðòàþ äåãåí áàð ¹îé. Áiðàº, åãåð ãåðîíòòàðäû» àë¹àí ò¸ðáèåñiíi» æåòiëãåíäiãiíå ñîòòû» ¼çi ñåíiìñiçäiê ê¼ðñåòåòií áîëñà, îëàðäû æåòiê àäàìäàð äåï ºàáûëäàìàñà, îíäà ãåðóñèÿ ìåìëåêåòêå ºàóiïñiç åìåñ. 18. Îñûíäàé îðûíäàðäà îòûð¹àíäàð ïàðà àëó¹à ¸ði ìåìëåêåòòiê iñòåðäi æàðàìñàºòûºòû» º½ðáàíû åòóãå äå áåéiìäiëiãi áîëàäû åêåí. Ñîíäûºòàíäà, îëàðäà áàºûëàóäàí òûñ ºàëìà¹àíû æàºñû, àë ºàçið æà¹äàé òàï îñûëàé. Ðàñ, áàðëûº ëàóàçûì

èëîòòàð, êåðiñiíøå, æèi ê¼òåðiëiï æàòàäû. Êðèòòiêòåðäi» àðàëäàí òûñ æåðëåði æîº, òåê æàºûíäà øåò æ½ðòòûº ñî¹ûñ îëàðäû äà øàðïûäû, ñîíäà ¸ñiðåñå îëàðäû» çà»äàðûíû» íàøàðëû¹û áiðäåí ê¼çãå ò¾ñòi. Êðèòòiê ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì æ¼íiíäå îñû àéòºàíûìûç æåòêiëiêòi äåï åñåïòåéiê. VIII. 1. Êàðôàãåíäiêòåð, æ½ðòòû» îéëàóûíøà, å» æàºñû, áàñºàëàðäàí ê¼ï æà¹ûíàí ¼çãåøå, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ïàéäàëàíûï îòûð; êåéáið á¼ëiêòåðiíäå îë ëàêåäåìîíäûº º½ðûëûì¹à ½ºñàñ. Æàëïû àë¹àíäà îñû êðèòòi» ëàêåäåìîíäûº, êàðôàãåíäiê ¾ø ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì áåëãiëi ä¸ðåæåäå áiðáiðiíå æàºûí æ¸íå áàñºàëàðäàí ¸ëäåºàéäà ¼çãåøå. Øûíûíäà, êàðôàãåíäiêòåðäå ìåìëåêåòòiê ¼ìiðäi» ê¼ï æàºòàðû òàìàøà ½éûìäàñòûðûë¹àí. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¾éëåñiìäiëiãiíi» áið ä¸ëåëi áîëàòûí í¸ðñå áîëûï îòûð¹àí ò¸ðòiïòi õàëûºòû» ¼çi ºîëäàï îòûð æ¸íå îíäà àéòó¹à ò½ðàðëûºòàé åøáið á¾ëiê òå, òèðàííèÿ äà áîë¹àí åìåñ. 2. Ëàêåäåìîíäûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñïåí ½ºñàñòû¹û ìûíàäà: ëàêåäåìîíäûº ôèäèòèÿëàð ñèÿºòû Êàðôàãåíäå æîëäàñòûº ñèññèòèÿëàð áàð: ýôîðëàð¹à æ¾ç ò¼ðòòi» ëàóàçûì îðíû ñ¸éêåñ êåëåäi (æ¾ç ò¼ðòòi» ýôîðëàðäàí æà¹ûìäûðຠàéûðìàñû: ýôîðëàð êåç êåëãåí àäàìíàí áîëàòûí áîëñà, æ¾ç ò¼ðò òåêòi àäàìäàðäàí ¹àíà ñàéëàíàäû); ïàòøàëàð ìåí ãåðóñèÿ ëàêåäåìîíäûº ïàòøàëàðìåí ãåðîíòòàð¹à ñ¸éêåñ, òåê àðòûºøûëû¹û — Êàðôàãåíäå ïàòøàëàð òåê áið ¹àíà ðóäàí åìåñ ¸ði êåç-êåëãåí ðóäàí åìåñ, áiðຠê¼ðíåêòi ðóäàí… Ñîíäàéëàðäû» iøiíåí, áiðຠæàñ æà¹ûíàí åìåñ. Øûíûíäà, ãåðîíòòàð íàøàð àäàìäàð áîëñà, íåãiçãi æ½ìûñ îðûíäàðûí èåëåíiï àëûï, ¾ëêåí çèÿí êåëòiðói ì¾ìêií, àë Ëàêåäåìîí ìåìëåêåòiíäå øûíûíäà çèÿí êåëòiðåäi äå. 3. Åøáið ìiíñiç º½ðûëûìíàí àóûòºóøûëûº æà¹ûíàí á½ë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à àéòó¹à áîëàòûí áàñòû ìií æî¹àðûäà àéòûë¹àí ¾ø ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à äà ò¸í. ʼçäåëãåí í¸ðñå áîéûíøà å» æàºñûëàðäû» áèëiãiíå (aristokratias) æ¸íå ïîëèòèÿ¹à ºûçìåò åòóãå òèiñòi í¸ðñå äå áiðøàìà äåìîêðàòèÿ¹à, áiðøàìà îëèãàðõèÿ¹à îéûñàòûí ýëåìåíòòåð áàð. Ïàòøàëàð ãåðîíòòàðìåí áiðãå ¼çàðà ûðçàøûëûºòà áîëñà, õàëûº æèíàëûñûíû» øåøóiíå iñòåðäi ºîþûíà äà, ºîéìàóûíà äà º½ºûëû; åãåð ûðçàøûëûº áîëìàñà, øåøóøi äàóûñ õàëûº æèíàëûñûíäà. Ïàòøàëàð ìåí ãåðîíòòàð îíû» øåøóiíå áið iñòåðäi ºîé¹àíäà õàëûº æèíàëûñûí áèëiêòi» ºàóëûëàðûí òû»äàï ºàíà ºîéìàéäû, îëàðäû òàëºûëàéäû æ¸íå ¸ðêiìíi» êåòiï æàòàäû. Áiðຠàë¹àøºûëàðäû» ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à êåëòiðåòií ïàéäàñûí áiç á½ë æåðäå ê¼ðìåéìiç: àëäû»¹ûäà ýôîðëàð õàëûºòû» áàðëûº òîïòàðûíàí ñàéëàíàäû, àë õàëûº ñîë àðºûëû æî¹àð¹û áèëiêêå ºàòûñà àë¹àííàí áîëûï îòûð¹àí ìåìëåêåòòiê ò¸ðòiïòi ñàºòàóäû ºàëàéäû; ì½íäà êîñìäàðäû áàðëûº õàëûºòàí åìåñ, áåëãiëi áið ðóëàðäàí ¹àíà ñàéëàéäû. Àë ãåðîíòàðäû — á½ðûí êîñì áîë¹àíäàðäàí. 6. Îëàð òóðàëû Ëàêåäåìîíäà¹û ãåðîíòòàð æ¼íiíäå àéòºàíäàé: îëàðäû» æàóàïêåðñiçäiãi æ¸íå àóûñïàéòûíäû¹û îëàðäû» á½¹àí ëàéûºòûëû¹ûìåí ñàëûñòûð¹àíäà òûì æî¹àðû º½ðìåò, àë îëàðäû» æàçûë¹àí çà»äàðäû» íåãiçiíäå åìåñ, ¼ç ûºòèÿðûìåí áèëåói ìåìëåêåòêå ºàóiïñiç åìåñ. Áàñºàðó¹à ºàòûñó ì¾ìêiíäiãiíåí àéûðûë¹àí õàëûºòû» òûíûøòû¹û îíäàé ò¸ðòiïòi» ä½ðûñ åêåíäiãiíi» åøáið ä¸ëåëi áîëà àëìàéäû. Êîñìäàðäû, ýôîðëàðäàí ¼çãåøå, — åøáið ñàòûï àëó¹à áîëìàéäû, ¼éòêåíi îëàð àðàëäà, ¼çäåðií ñàòûï àëà àëàòûíäàðäàí àëûñ ò½ðàäû22. Æà¹äàéäà¹û ºàòåíi æ¼íäåóãå êðèòòåðäi» ºîëäàí¹àí º½ðàëû ºèñûíñûç, ïîëèòèÿëûº åìåñ, äèíàñòèÿëûº º½ðûëûì¹à æàðàìäû. 7. Òàï êîñìäàð¹à îëàðäû» æîëäàñòàðû æ¸íå æåêå àäàìäàð áiðiãiï ºàðñû øû¹ûï, ºóûï æiáåðiï æàòàäû. Êîñìäàð¹à äà ¼ç ìiíäåòií àòºàðó¹à îäàí áàñ òàðòó¹à ð½ºñàò áåðiëåäi. Îñûëàðäû» á¸ði äå àäàìäàðäû» àéíûìàëû ûºòèÿðûìåí åìåñ, çà»íû» íåãiçiíäå àòºàðûëûï æàòñà, æàºñû áîëàð åäi. Å» ºàé¹ûëûñû — ò¸ðòiïòi òîëû¹ûíàí ò¸ðiê åòó ì¾ìêiíäiãi. ̽íû ¼çiíå æàñàëàéûí äåï æàòºàí ñîòºà ìîéûíñ½í¹ûñû êåëìåãåí å» ûºïàëäû àäàìäàð ½éûìäàñòûðûï æ¾ðåäi. Îñûäàí êðèòòiê º½ðûëûìäà ïîëèòèÿäàí áið í¸ðñå áàð, áiðຠîë ïîëèòèÿ åìåñ, äèíàñòèÿ¹à æàºûíûðàº. ̽íäà àºñ¾éåêòåð õàëûºòû, ¼ç äîñòàðûí ¼ç æà¹ûíà åëiêòiðiï àëûï, àíàðõèÿ, àðàçäûº, ¼çàðà ºûðºûñóäû òó¹ûçûï æàòàäû. 8. Á½ë ºàëûïòû» ìåìëåêåòòiêòi» óàºûòøà òîºòàï, áîæûðà¹àíûíàí íå àéûðìàñû áàð? ̽íäàéäà ìåìëåêåòòiê ºàðûì-ºàòûíàñ á½çûëìàé ìà? Ìåìëåêåò îñûíäàé ºàëûïòà ò½ð¹àíäà î¹àí ñûðòòàí áîëàòûí, îíû ºàëà¹àí ¸ði æåòêiëiêòi ºóàòû áàð áàñºà ìåìëåêåò òàðàïûíàí øàïºûíøûëûº ºàóïi òóàäû. Áiðàº, æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàé, á½ë º½ðûëûì îíäàé ºàóiïòåí òåê ¼çiíi» ãåîãðàôèÿëûº æà¹äàéûíû» àðºàñûíäà ñàºòàëûï îòûð; øåò æ½ðòòûºòàðäû ºóûï æiáåðó øàðàëàðûíû» í¸òèæåëåðiíå îíû» øàë¹àéäà ò½ð¹àíäû¹û äà ¸êåëiï îòûð23. Ñîíäûºòàí äà êðèòòiêòåðäå ïåðèåêòåð òûíûøòûºòà, àë

ê¼çäåói áîéûíøà áàðëûº ºûçìåò îðûíäàðûíà òåê òåêòi ò½ºûìäàðäàí øûººàíäàðäàí æ¸íå àóºàòòû òîïòàðäàí — ïåíòàêîñèîìåäèìäåðäåí, çåâãèòòåðäåí æ¸íå ¾øiíøi áið ñàëò àòòûëàð äåãåíäåðäåí — ñàéëàíóû òèiñ åäi; ò¼ðòiíøi — ôåòòåð äåï àòàëàòûí òîïºà åøáið ºûçìåò îðûíäàðûíà æîë æîº åäi24… 8. …Õàðîíäòû» çà»äàðûíäà æàë¹àí êó¸ãåðëiê ¾øií ñîò àðºûëû ºóäàëàó æ¼íiíäåãi áîëìàñà, ¼çãåøå åøòå»å æîº, (àë îë îñû ¾øií çà» àëäûíäà¹û æàóàïêåðøiëiêòi áiðiíøi áîëûï êiðãiçãåí). μ¹ûìäàðäû ñ¼çáåí æåòêiçóäi» ä¸ëäiãi æà¹ûíàí Õàðîíäòû» çà»äàðû ºàçiðãi çà»ãåðëåð iøiíäå äå åðåêøå îðûí àëàäû. Ôàëåéäå ìåíøiêòi òå»äåñòiðó çà»û ¼çãåøå. Ïëàòîíäà ¸éåëäåð, áàëàëàð, ì¾ëiêòi» îðòàºòû¹û, ¸éåëäåðäi» ñèññèòèÿñû æ¸íå iøiìäiêêå º½ìàðëûº, ä¸ëiðåê àéòñàº, æèíàëûñòàðäà ò¼ðà¹àëûºòû òåê iøïåãåí àäàìäàð æ¾ðãiçói, îäàí ¸ði ¸ñêåðè æàòòû¹óëàð æ¼íiíäå, ÿ¹íè æàòòû¹óøûëàðäû» åêi ºîëû äà æàðàìäû áîëó¹à òèiñ äåãåí òóðàëû çà»äàð… ´ìiðäå áàð íåìåñå òåê æîáàëàð æ¾çiíäå ¹àíà ºàë¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð òóðàëû áiçäi» îé-ò¾éiíäåðiìiç îñûëàð. äà áîëñà ºàòûñïàé-àº, ¼ìið áîéû æåêå àäàì ðåòiíäå ¼òêåí; îëàðäû» àéòºàíäàðûíäà¹û ò¸óið äåóãå òàòûðëûºòàðû ò¾ãåëãå äåðëiê æî¹àðûäà åñêåðiëäi. Êåéáiðåóëåði, êåðiñiíiøå, çà» øû¹àðóøûëàð åäi; áiðåóëåði ¼ç ìåìëåêåòòåðiíå, áàñºà áiðåóëåði — áàñºàëàð¹à, îíû» ¾ñòiíå îëàð ìåìëåêåò iñòåðiíäå äå òiêåëåé ºàòûñòû. Îëàðäû» iøiíäå êåéáiðåóëåði òåê çà» øû¹àðóøûëàð áîëäû äà, àë òà¹û áiðåóëåði, ìûñàëû, Ëèêóðã ïåí Ñîëîí, ¸ði ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû æàñàóøûëàð åäi; îëàð çà»äàðäû äà, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû äà æàñàäû. 2. Ëàêåäåìîíäûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì æ¼íiíäå æî¹àðûäà àéòûëäû. Ñîëîíäû êåéáiðåóëåð òàìàøà çà» øû¹àðóøû äåï åñåïòåéäi: îë îëèãàðõèÿíû» øåãiíå æåòêåí ôîðìàñûí æîéäû, æ¸é õàëûºòû» º½ëäû¹ûí º½ðòòû æ¸íå áàáàëàðûìûçäû» äåìîêðàòèÿñûí îðíàòûï, îíäà ¸ðò¾ðëi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» ýëåìåíòòåðií ñ¸òòi ½øòàñòûðà áiëäi; àðåîïàãîëèãàðõèÿ ýëåìåíòi, ñàéëàó àðºûëû ºûçìåò îðûíäà¹ûëàðäû àóûñòûðûï îòûðó àðèñòîêðàòèÿëûº ýëåìåíò, àë õàëûºòûº ñîò — äåìîêðàòèÿíû» ýëåìåíòi. Áiðàº, Ñîëîí á½ðûííàí áîëûï êåëãåí àðåîïàã ïåí ºûçìåò îðûíäàðûíà ñàéëàóäû ñàºòàï ºàë¹àí áîëóû êåðåê, àë äåìîêðàòèÿíû õàëûºòûº ñîòòû êiðãiçó àðºûëû îë åíãiçäi, îíäà á¸ði äå ñîò áîëà àëàäû. 3. Êåéáiðåóëåð Ñîëîíäû îñû ì¾øåëåði æðåáèé áîéûíøà òà¹àéûíäàëàòûí áèëiêòi» á¸ðií èåìäåíåòií ñîòòû êiðãiçó àðºûëû ìåìëåêåòòi» áàñºà ýëåìåíòòåðií æî¹àëòó¹à æåòêiçäi äåï æàç¹ûðàäû. Õàëûºòûº ñîò ê¾øåéãåííåí ñî», æ¸é õàëûºòû» àëäûíäà òèðàííäàð¹à áîëàòûíäàé æàðàìñàºòàíó áàñòàëäû, ñ¼éòiï ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ºàçiðãi äåìîêðàòèÿ¹à àéíàëäû. Ýôèàëüò Ïåðèêëìåí áiðãå àðåîïàãòû» ìà»ûçûí àçàéòòû; Ïåðèêë ñîò iñiíå ºàòûñºàíû ¾øií àºû ò¼ëåóäi åíãiçäi, ñ¼éòiï îñû æîëìåí äåìàãîãòàð äåìîêðàòèÿíû ºàçiðãi æà¹äàé¹à äåéií ¼ðiñòåòå áåðäi. 4. ̽íû» á¸ði Ñîëîííû» ê¼çäåãåíiíäåé åìåñ, æà¹äàéëàðäû» åðiêòåí òûñ ºàëûïòàñóûíàí áîë¹àí áîëó êåðåê. Ïàðñûëàðìåí ñî¹ûñ êåçiíäå æ¸é õàëûº òå»içäåãi ãåãåìîíèÿíû» ñåáåïêåði áîë¹àííàí òûì ìàñàéûï êåòiï, àäàë àäàìäàðäû» ºàðñûëû¹ûíà ºàðàìàñòàí, ¼çäåðiíå íàøàð áàñøûëàðäû ñàéëàï àëäû ¹îé. Àë Ñîëîí áîëñà æ¸é õàëûººà å» ºàæåòòi ¹àíà áèëiêòi — ºûçìåò îðûíäàðûíà àäàìäàðäû ñàéëàóäû ¸ði îëàðäàí åñåï áåðóäi ºàáûëäàóäû ¹àíà áåðãåí áîëóû êåðåê (åãåð îë îñûíäàé º½ºûºòàð¹à èå áîëìàñà, º½ëäûº æà¹äàéûíäà áîëûï, ìåìëåêåòêå æàóëûº ñåçiìäå áîëàð åäi); áiðàº, Ñîëîííû»

æ¼íäåóäi ºàæåò åòåòií åøáið êåìiñòiãi æîº ì¸íiñiíäå àíûºòàìà áåðó: ¸éòïåñå, àçàìàòòûº º½ºûºòàðûíàí àéûðûë¹àí æ¸íå ¸ðò¾ðëi åëäåí àëàñòàë¹àíäàð òóðàëû äà ñ½ðàºòàð ºîéûï, îëàð¹à æàóàïòàð áåðó êåðåê áîëàð åäi. Àçàìàòòû» øàðòñûç ½¹ûìûí ñîò iñi ìåí áèëiêêå ºàòûñó àðºûëû àíûºòàó æàºñû. Êåéáið ºûçìåòòåð óàºûòøà áîëàäû: îëàðäû áið àäàì åêiíøi ðåò òiïòi àòºàðìàóû ì¾ìêií, íåìåñå åêiíøi ðåò áåëãiëi áið óàºûò ¼êòåííåí êåéií; áàñºàëàðûíäà óàºûòòàí øåêòåó æîº — á½¹àí ñîò iñiíå àðàëàñó ìåí õàëûº æèíàëûñûíà ºàòûñó æàòàäû. 5. °éòñå äå áiðåóëåð ñîòòàð ìåí õàëûº æèíàëûñûíà ºàòûñóøûëàð åøáið ºûçìåò îðíûíäà îòûð¹àí æîº, îëàé áîëñà îëàð ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à ºàòûñïàéäû äåói äå ì¾ìêií, áiðàº, åêiíøi æà¹ûíàí, å» ìà»ûçäû øåøiìäåðäi ºàáûëäàéòûíäàðäà åøºàíäàé áèëiê æîº äåó ê¾ëêiëi í¸ðñå áîë¹àí áîëàð åäi. Áiðຠì½íû» åø ìà»ûçû æîº, ¼éòêåíi ñ¼ç òåê àòàó òóðàëû ¹àíà áîëûï ò½ð. Iñ æ¾çiíäå ñîòòàð ìåí õàëûº æèíàëûñûíà ºàòûñàòûíäàð¹à îðòຠàòàó æîº; á½ë ºûçìåòòåð àíûºòàìàñûçຠºàëà áåðñií, òåê ½¹ûìäàð àæûðàòûëñà áîë¹àíû. Áiç àçàìàòòàð äåï ñîò iñòåði ìåí õàëûº æèíàëûñûíà ºàòûñóøûëàðäû àòàéìûç. Øàìàìåí, àçàìàò äåãåí ½¹ûìíû» îñûíäàé àíûºòàìàñû àçàìàò äåï àòàëàòûíäàðäû» á¸ðiíå òóðà êåëåäi. 6. Ìàçì½íäàðûíäà ò¾ðëiê àéûðìàøûëûºòàðû áàð, ñîíäûºòàí äà áiðåóëåði áiðiíøi, áàñºàñû — åêiíøi, ¾øiíøiñi — êåëåñi áîëûï êåëåòií çàòòàðäà îðòຠáåëãiëåði ÿ òiïòi áîëìàéòûíûí, íåìåñå æåòêiëiêñiç ä¸ðåæåäå áîëàòûíûí íàçàðäàí òûñ ºàëäûðìàó êåðåê. Àë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð — ò¾ðëiê àéûðìàøûëûºòàð, æ¸íå äå îëàðäû» êåéáiðåóëåði îñû àòàó¹à àçûðàº, àë áàñºàëàðû ê¼áiðåê ñ¸éêåñ êåëåäi. ²àòå áàñòàóëàð¹à íåãiçäåëãåí, ä½ðûñòûºòàí íå¹½ðëûì àëøàºòà¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð îíäàé êåìøiëiêñiç º½ðûëûìäàðäàí ¸ëäåºàéäà ò¼ìåí ò½ð ¹îé (àëøàºòà¹àí äåãåíäåð äåï íåíi ò¾ñiíåòiìiíiçäi êåéií àíûºòàéìûç). Îëàé áîëñà, àçàìàò òà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ñàé ìûíàíäàé íåìåñå àíàíäàé áîëà áåðåäi. Æî¹àðûäà àéòûë¹àí àçàìàò ê¼áiíåñå äåìîêðàòèÿëûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ñ¸éêåñ êåëåäi; áàñºà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð¹à á½ë àíûºòàìà òóðà êåëói ì¾ìêií, áiðຠìiíäåòòi ò¾ðäå åìåñ. 7. Êåéáið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäà äåìîñ æîº, õàëûº æèíàëûñûí øàºûðó äà, ò¼òåíøå áið æà¹äàéëàðäà áîëìàñà, ä¸ñò¾ðãå àéíàëìà¹àí, àë ñîò ¼êiëäiêòåði ¸ðò¾ðëi ºûçìåòêåðëåðãå á¼ëiíãåí; ìûñàëû, Ëàêåäåìîíäà ¸ðò¾ðëi àçàìàòòûº ¶øiíøi êiòàï (Ã) I.1. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ðëåðií æ¸íå îëàð¹à ò¸í ºàñèåòòåðií çåðòòåóøiãå àëäûìåí æàëïû ìåìëåêåò òóðàëû, ÿ¹íè ìåìëåêåò äåãåíiìiç ¼çi ¼çäiãiíäå íå í¸ðñå äåãåí ì¸ñåëåíi òàëäàï, ºàðàñòûðó ìiíäåò. ²àçiðãi êåçäå á½ë òóðàëû ïiêið òàëàñòàðû áàð. Áiðåóëåði áåëãiëi áið ¸ðåêåòòåðäi ìåìëåêåò iñòåði äåñå, åêiíøi áiðåóëåði: æîº, ìåìëåêåò åìåñ, îëèãàðõèÿ, íåìåñå òèðàíí äåéäi. Iñ æ¾çiíäå ìåìëåêåòòiê ò½ë¹à ìåí çà» øû¹àðóøûíû» áàðëûº ºûçìåòi òåê ìåìëåêåòêå (polis) áà¹ûòòàë¹àí, àë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì (politeia) ìåìëåêåò ò½ð¹ûíäàðûí áåëãiëi áið ò¾ðäå ½éûìäàñòûðó. 2. Ìåìëåêåò ¸ðò¾ðëi á¼ëiêòåðäåí ò½ðàòûí ºàíäàé äà áîëìàñûí á¾òiíäiêòåð ñèÿºòû º½ðàìäû í¸ðñå áîë¹àíäûºòàí, àëäûìåí àçàìàò (polites) äåãåíäi àíûºòàó êåðåê, ¼éòêåíi ìåìëåêåò äåãåíiìiç áàðëûº àçàìàòòàð ¹îé. Ñîíûìåí, êiìäi àçàìàò äåï àòàóûìûç êåðåê, ÿ¹íè àçàìàò äåãåíiìiç êiì? Àçàìàò äåãåí ½¹ûìäû àíûºòàóäà ê¼áiíåñå ïiêiðëåð ñàí àëóàí åêåíäiãiíå êåçiãåìiç ¹îé: áið àäàìäû àçàìàò äåï òàíó¹à á¸ði áiðäåé ìîéûíñ½íà áåðìåéäi; äåìîêðàòèÿäà àçàìàò áîë¹àí îëèãàðõèÿäà ê¼áiíåñå àçàìàò åìåñ. 3. Àçàìàò äåãåí àòàºòû áið åðåêøå æà¹äàéäà, ìûñàëû, àçàìàòòàð ºàòàðûíà àëûí¹àíäàðäû á½ë æåðäå íàçàðäàí òûñ ºàëäûðó êåðåê1. Àçàìàò áîëó î¹àí ºîñà áåëãiëi áið æåðäå ò½ð¹àíäû¹ûíàí åìåñ: àçàìàòòàðìåí áiðãå ìåòåêòåð äå2, º½ëäàð äà ò½ðàäû ¹îé, ñîë ñèÿºòû ñîòºà æ¾ãiíóøi òàëàïêåð ìåí æàóàïêåð áîëó¹à º½ºû¹û áàðëàð äà àçàìàò åìåñ, ¼éòêåíi îíäàé º½ºûºïåí êåëiñiëãåí øàðòòàð áîéûíøà øåò æ½ðòòûºòàð äà ïàéäàëàíàäû. Àë ìåòåêòåð áîëñà, ê¼ï æåðëåðäå îëàð¹à îíäàé º½ºûº òîëû¹ûíàí áåðiëìåãåí, áiðຠ¼çäåðiíå ïðîñòàòòû3 òà»äàï àëóëàðû êåðåê; îëàé áîëñà, îëàð ì½íäàé ºàòûíàñòà æåòêiëiêòi ä¸ðåæåäå áîëà àëìàéäû. 4. ʸìåëåòêå òîëìà¹àí, ñîíäûºòàí àçàìàòòàð òiçiìiíå4 êiðãiçiëìåãåí áàëàëàð æ¼íiíäå äå, àçàìàòòûº ìiíäåòòåðií îðûíäàóäàí áîñàòûë¹àí ºàðòòàð òóðàëû äà àçàìàò äåï øàðòñûç åìåñ, òåê øàðòòû ìà¹ûíàäà ¹àíà àéòó¹à òóðà êåëåäi; àë¹àøºûëàðûíà “ìiíäåòòåðäåí áîñ” àçàìàòòàð, àë åêiíøiëåði æ¼íiíäå “æàñ øåãiíåí àñºàí” æ¸íå ñîë ñèÿºòû áiðäå»å äåï áåëãiëåíãåí ä½ðûñ (îëàé äà, á½ëàé äà áåëãiëåñåê òå, îéûìûç àíûº). Àë áiçäi» àëäûìûç¹à ºîéûï îòûð¹àí ìiíäåòiìiç àçàìàò ½¹ûìûíà á½ë ñ¼çäi» åøáið øàðòñûç ìà¹ûíàñûíäà, ÿ¹íè

ìåí îë àçàìàò åìåñ, ¼éòêåíi º½ºûëû åìåñ äåãåí æàë¹àí äåãåíìåí òå». Áiðຠêåéáiðåóëåð ºûçìåòiíäå º½ºûñûç-ຠîòûð¹àíûí ê¼ðåìiç, ñîíäà äà áîëñà, îëàðäû ºûçìåòêåðëåð äåï àòàéìûç, î¹àí º½ºûñû áîëìàñà äà. Àçàìàò äåãåííi» ½¹ûìûí áiç ºûçìåò îðûíäàðûíà ºàòûíàñûíà ºàðàé àíûºòà¹àíäûºòàí, àòàï àéòºàíäà, ºûçìåò îðíûíà îòûðà àëàòûíäû àçàìàò äåãåíäiêòåí îíäàé îðûíäà îòûð¹àíäàðäû áiçãå àçàìàòòàð äåó êåðåê áîëàð, àë îëàð î¹àí º½ºûëû ìà, º½ºûñûç áà, îë æî¹àðûäà àéòûë¹àí äàóëû ñ½ðàººà ºàòûñòû êåéáiðåóëåð ºàíäàé ¸ðåêåòòåðäi ìåìëåêåòòi» ¸ðåêåòi, àë ºàíäàéûí áîëìàéäû äåãåíäi øåøóäå ºèûíäûº ê¼ðåäi. Ìûñàëû, îëèãàðõèÿäàí íåìåñå òèðàííèÿäàí äåìîêðàòèÿ¹à ¼òêåíäå êåéáiðåóëåð: ìiíäåòòåðäi ¼çiíå ìåìëåêåò åìåñ, òèðàíí àë¹àí, ñîë ñèÿºòû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñòû» êåéáið ò¾ðëåði îðòຠì¾ääåëåð ¾øií åìåñ, òåê çîðëûºòû» í¸òèæåñiíäå ¼ìið ñ¾ðåäi äåï ê¼ïòåãåí ìiíäåòòåðäi ìîéûíäà¹ûñû êåëìåéäi. 11. Êåéáiðåóëåði îñûíäàé äåìîêðàòèÿëûº ò¸ñiëìåí áàñºàðûëñà äà äåìîêðàòèÿëûº ¼êiìåòòåí øû¹àòûí iñ-¸ðåêåòòåðäi, ñîë ñèÿºòû îëèãàðõèÿëûº æ¸íå òèðàííäûº ìåìëåêåòòåðäi» ¼êiìåòòåðiíåí òóûíäàéòûí ¸ðåêåòòåðäi äå ìåìëåêåòòiê ¸ðåêåò äåï òàíó êåðåê. Áiçäi» ºîé¹àí ì¸ñåëåìiç ìûíàíäàé øåøói ºèûí ñ½ðàºïåí áàéëàíûñòû áîëóû êåðåê: ºàíäàé àõóàëäàðäà ìåìëåêåò ñîë ìåìëåêåò ðåòiíäå íåìåñå ñîë ìåìëåêåò åìåñ, áàñºà ìåìëåêåòêå àéíàëäû äåï åñåïòåó êåðåê? Å» ¾ñòiðò ê¼çºàðàñ áîéûíøà, á½ë òåððèòîðèÿ æ¸íå õàëûº æ¼íiíäåãi ì¸ñåëå, òåððèòîðèÿ ìåí õàëûº áið-áiðiíåí àæûðàï, áiðåóëåði áið òåððèòîðèÿäà, åêiíøiëåði åêiíøi áið òåððèòîðèÿäà ò½ðñà äåãåíäi äå åëåñòåòóãå áîëàäû ¹îé. Áiðຠá½ë ºèûíäûº áiðøàìà ºàðàïàéûì (“ìåìëåêåò” äåãåí ñ¼ç ¸ðò¾ðëi ìà¹ûíàäà ºîëäàíûëàòûí áîë¹àíäûºòàí, ì¸ñåëåíi çåðòòåó î»àé í¸ðñåãå àéíàëàäû). 12. Ñîë ñèÿºòû, åãåð äå àäàìäàð áið òåððèòîðèÿäà ò½ðûï æàòñà, ºàé êåçäå áið ìåìëåêåò ¼ìið ñ¾ðiï îòûð äåï àéòó¹à áîëàäû? °ðèíå, ì¸ñåëå ºàáûð¹àäà åìåñ, á¾êië Ïåëîïîííåñòi ºàáûð¹àìåí ºîðøàï ºîþ¹à áîëàð åäi. Âàâèëîí æ¸íå ìåìëåêåòòiê ºàóûìíàí ã¼ði òàéïàëûº îêðóãêå æàºûí êåç êåëãåí ºàëà îñû ò¸ðiçäåñ: æ½ðòòû» ¸»ãiìåñiíøå, Âàâèëîíäû áàñûï àë¹àíííàí êåéií, ¾ø ê¾í ¼òêåíäå äå, ºàëà ò½ð¹ûíäàðûíû» áiðàçû îë æ¼íiíäå åøí¸ðñå áiëìåãåí. Áiðຠá½ë ì¸ñåëåíi ºàðàñòûðóäû áàñºà áið êåçãå ºàëäûð¹àí ïàéäàëû (ìåìëåêåòòiê ò½ë¹à, ìåìëåêåòòi» ê¼ëåìiíi» ºàíäàé áîëó êåðåêòiãi æ¸íå iñòåðäi ýôîðëàðäû» áiði àòºàðàäû. ²ûëìûñòûº iñòåðäi-ãåðîíòòàð, áàñºà áið iñòåðäi òà¹û äà áàñºà ºûçìåòøiëåð îðûíäàéäû. Êàðôàãåíäå äå ¸ðò¾ðëi ñîò iñòåðií ¸ðò¾ðëi ºûçìåòêåðëåð àòºàðàäû. 8. Îëàé áîëñà, áiçäi» àçàìàò òóðàëû ½¹ûì¹à àíûºòàìàìûç æ¼íäåóäi ºàæåò åòåäi: áàñºà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäà õàëûº æèíàëûñûíà ºàòûñóøû ìåí ñîò ºûçìåòiíi» ñèïàòû áåëãiñiç áiðåóëåð åìåñ, áåëãiëi áið ¼êiëåòòiê æ¾êòåëãåí ºûçìåòêåðëåð áîëàäû: îëàðäû» iøiíäå ÿ á¸ðiíå äå, íåìåñå êåéáiðåóëåðiíå ¹àíà êå»åñòi» ì¾øåëåði áîëó¹à, áàðëûº, íåìåñå òåê êåéáið ñîò iñòåðií ºàðàó¹à ¼êiëåòòiê áåðiëåäi. Á½äàí àçàìàò äåãåííi» êiì åêåíi àéºûí. Çà» øû¹àðó æ¸íå ñîò áèëiêòåðiíå ºàòûñû áàðäû áiç ñîë ìåìëåêåòòi» àçàìàòû äåï àéòóûìûç¹à áîëàäû. Ìåìëåêåò äåï òå áiç îñûíäàé ¼çi ¼çäiãiíåí ¼ìið ñ¾ðóãå æàëïû àë¹àíäà æåòêiëiêòi àçàìàòòàðäû» áiðëiãií àòàéìûç. 9. Ïðàêòèêà æ¾çiíäå àòà-àíàëàðû — ¸êåñi æ¸íå øåøåñi — àçàìàò áîë¹àíäàðäû àçàìàò äåï åñåïòåéäi, åêåóiíi» áiðåói ¹àíà åìåñ. Á½ë æ¼íiíäå áàñºàëàð òiïòi îäàí äà ¸ði êåòiï, àçàìàòòû» àòàëàðû åêiíøi, ¾øiíøi, òiïòi àð¹û áàáàëàðûíà äåéií àçàìàò áîë¹àíûí òàëàï åòåäi. Áiðàº, ì½íäàéäà ºàæåòòi ìåìëåêåòòiê ìàºñàòòàð ò½ð¹ûñûíàí ¾øiíøi, ò¼ðòiíøi ½ðïàºòà¹û àòàëàðäû» àçàìàòòûº æà¹äàéûí àíûºòàóäà ºèûíäûºòàð òóûíäàéäû. Ðàñ, ëåîíòèÿëûº Ãîðãèé îñûíäàé ºèûíäûºòà æ¸íå ¸ði ìûñºûëäû ò¾ðäå “êåëiëåð îíû æàñàéòûí øåáåðëåð òóûíäûñû áîëàòûíû ñèÿºòû Ëàðèñàíû» àçàìàòòàðû äà äåìèóðãòûº (æàðàòóøûíû») òóûíäûñû” äåãåíi áàð (ì¸ñåëå ñûëàðäû» êåéáiðåóëåð ëàðèñàëàðäû æàñàóøûëàð5 åäi). ̽íû» ì¸íiñi æ¸é ¹àíà í¸ðñå: æî¹àðûäà áåðiëãåí àíûºòàìà áîéûíøà, Ëàðèñàíû» àçàìàòòàðû ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à ºàòûñºàí áîëñà, îëàð àçàìàòòàð åäi, ¼éòêåíi ìåìëåêåòòi» å» àë¹àøºû ò½ð¹ûíäàðû ìåí º½ðóøûëàðûíà äà îëàðäû» àòà-àíàëàðû àçàìàò áîë¹àí áîëóû êåðåê äåãåí òàëàïòû ºîþ ì¾ìêií åìåñ ºîé. 10. Á½ë òàëàï ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà áîë¹àí ¼çãåðiñòåðäå àçàìàòòûº àë¹àíäàð áîë¹àí êåçäå äå ºèûíäûºòàð òó¹ûçàäû, ìûñàëû, Àôèíàëàðäà òèðàííäàðäû ºóûï æiáåðãåííåí Êëèñôåí îñûíäàé áîëäû, — îë ôèëäàð¹à ê¼ïòåãåí øåò æ½ðòòûºòàð ìåí º½ë-ìåòåêòåðäi6 æàçûï êiðãiçäi. ̽íäàé àçàìàòòàð òóðàëû ïiêið òàëàñûí òó¹ûçàòûí ñ½ðຠá½ëàðäû» ºàéñûñû àçàìàò äåãåí åìåñ, îëà𠺽ºû¹ûíà ñàé ìà, ñàé åìåñ ïå äåãåí, áiðຠîíäà åêiíøi áið ºèûíøûëûº òóàäû, àòàï àéòºàíäà: åãåð àçàìàò áîëó¹à º½ºûëû åìåñ àçàìàò äåï àòàë¹àí-

ºàòûíàñòàðûí ñàºòàó, àë îë ºàòûíàñ — ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì. Ñîíäûºòàí àçàìàòòûº èãiëiê òå ñîíû» ûºïàëûíäà áîëàäû. Àë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áiðíåøå ò¾ðëåði áîëàòûíäûºòàí iñiíå áàéëàíûñòû èãiëiêïåí æåòiëãåí èãiëiê åêåói áið ¹àíà áîëà àëìàéäû, àë áiç áiðåóäi æàºñû àäàì äåï ò½òàñ áið èãiëiê ¾øií ¹àíà àéòàìûç. Á½äàí àíûº áîëàòûíû: ¸ðáið àçàìàò æåòiëãåí èãiëiêêå èå áîëìàé-ຠ¼ç iñiíå æåòiëãåí áîëà àëàäû. 3. ̽íäàé ºîðûòûíäû¹à áàñºà äà æîëìåí, ÿ¹íè å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì òóðàëû ì¸ñåëåíi çåðòòåóäåí øû¹à îòûðûï òà êåëóãå áîëàäû. Åãåð òåê ºàíà ¼ç iñiíå ìû¹ûì àäàìäàðäàí ò½ðàòûí ìåìëåêåòòi ºèÿëè ò¾ðäå åëåñòåòå àëàòûí áîëñàº, îíäà ¸ðêiì ¼çiíå òèiñòi æ½ìûñòû æàºñû àòºàðóû îíû» àçàìàòòûº içãiëiãiíå áàéëàíûñòû. Áiðàº, áàðëûº àçàìàòòàðäû» áiðäåé áîëóû ì¾ìêií åìåñ áîëàòûíäûºòàí àçàìàòòû» èãiëiãi ìåí æàºñû àäàìíû» èãiëiãi áið í¸ðñå áîëà àëìàéäû; iñêåð àçàìàòòû» èãiëiãi ¸ðáið àçàìàòòà áîëó¹à òèiñ, ¼éòêåíi òåê ñîíäà ¹àíà å» æàºñû ìåìëåêåò áîëà àëàäû, áiðàº, åãåð æàðàìäû ìåìëåêåòòå áàðëûº àçàìàòòàð äà æàºñû àäàì áîëó êåðåê äåï æîðàìàëäàìàñàº, æàºñû àäàìíû» içãiëiãi á¸ðiíäå áiðäåé áîëà àëìàéäû. 4. Ìåìëåêåòòåãi ýëåìåíòòåð áiðäåé åìåñ; ¸ðáið àäàìíû» ò¸í ìåí æàííàí, àë æàí çåðäå ìåí º½ìàðëûºòàðäàí íåìåñå æàí½ÿ åði ìåí ¸éåëiíåí, àë ìåíøiê ºîæàñû ìåí º½ëäàí ò½ðàòûíû ñèÿºòû ìåìëåêåò òå îñûëàðäû» á¸ðií äå ¼ç áîéûíäà ½ñòàï, òà¹û äà áàñºà áiðäåé åìåñ ýëåìåíòòåðäi ºàìòèäû. Îñûäàí ìiíäåòòi ò¾ðäå øû¹àòûí ò¾éií: áàðëûº àçàìàòòàðäû» içãiëiãi áiðåó ¹àíà áîëà àëìàéäû… 5. Ñîíûìåí, àéòûë¹àíäàðäàí æàºñû àäàì ìåí iñêåð àçàìàòòû» içãiëiêòåði áið í¸ðñå åìåñ åêåíäiãi àíûº. Áiðàº, áiðåóäå îëàð áið í¸ðñå áîëà àëà ìà? Iñêåð ¸ìiðøi æàºñû äà, ïàðàñàòòû äà áîëó êåðåê äåéìiç ¹îé, àë ìåìëåêåòòiê ºàéðàòêåð ïàðàñàòòû êåéáiðåóëåðäi» àéòóûíøà, ¸ìiðøiíi ò¸ðáèåñiíi» ¼çi î áàñòàí áàñºàøà áîëó êåðåê äåéäi, àë îë iñ æ¾çiíäå äå ñîëàé áîëûï æàòàäû; ïàòøàíû» ½ëäàðû àòºà ìiíiï æ¾ðó æ¸íå ¸ñêåðè ¼íåðëåðiíå ¾éðåòiëåäi æ¸íå äå Åâðèïèäòiê ¸ìiðøiíi ò¸ðáèåëåó òóðàëû àéòºàíûíäàé: “í¸çiêòiê åìåñ êåðåãi ìåìëåêåòêå æàðàéòûí”. 6. Åãåð äå æàºñû àäàì ìåí ¸ìiðøiíi» içãiëiãi áiðäåé áîëñà, àë áà¹ûíóøû äà àçàìàò, îëàé áîëñà àäàìíû» içãiëiãi ìåí àçàìàòòû» içãiëiãi àëà»ñûç òå»äåñ áîëà àëìàéäû, áiðຠîíäàé òå»äåñòiê òåê áåëãiëi áið àçàìàòòàðäà ¹àíà áîëà àëàäû, ¼éòêåíi îíäà áið òàéïà ìà, ¸ëäå áiðíåøå òàéïàëàðäû» áîë¹àíû ä½ðûñ ïà äåãåí ñ½ðàºòàðäû äà íàçàðäàí òûñ ºàëäûðìàó êåðåê). 13. Ìûñàë¹à, áið òåððèòîðèÿíû àäàìäàðäû» áiðåóëåði ¼ëiï, åêiíøiëåði æà»àäàí òóûï, ½ðïàºòàð àóûñûï æàòñà äà, òàï ñîë á½ðûí¹û ò½ð¹ûíäàð áîëûï ºàëà áåðñå, îë ìåìëåêåòòi òàï ñîë á½ðûí¹û ìåìëåêåò äåï åñåïòåóãå áîëà ìà? ̽íäà äà ¼çåíäåð ìåí á½ëàºòàðäà¹ûäàé áîëûï æàòà ìà? ¶íåìi áåëãiëi áið ñó ê¼ëåìi êåòiï, åêiíøiñiìåí àóûñûï æàòñà äà áiç îëàðäû áið àòàóìåí àòàé áåðåìiç ¹îé. °ëäå îñûíäàé æà¹äàéäàí ò½ð¹ûíäàðäû ñîë ò½ð¹ûíäàð äåï, ìåìëåêåòòi áàñºà äåéìiç áå? Åãåð ìåìëåêåòòi áåëãiëi áið ºàðûì-ºàòûíàñ äåñåê àë îë øûíûíäà àçàìàòòàðäû» ñàÿñè ºàðûì-ºàòûíàñòàðû, îíäà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðií ¼çãåðòiï, á½ðûí¹ûäàí ¼çãåøå áîëñà, îíû äà, ¸ðèíå, òàï ñîë áið ìåìëåêåò äåï ºàðàó¹à áîëìàéäû: áiç õîðëàðäû äà àæûðàòàìûç ¹îé — êîìåäèÿ õîðû, òðàãåäèÿ õîðû, àë ê¼áiíåñå åêåóiíi» äå º½ðàìûíäà¹ûëàð áið àäàìäàð. 14. Òàï îñû ñèÿºòû, åãåð ò¾ði ìåí ñèïàòû ¼çãåðñå, ºàíäàé äà áîëìàñûí ºàðûì-ºàòûíàñòû æ¸íå º½ðàìàëàðäû áàñºà äåï àòàéìûç… Ñîíäûºòàí, ìåìëåêåòòi» ¼çiíi» ¼çiíå òå»äiãi àëäûìåí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à áàéëàíûñòû áîëó êåðåê. Ìåìëåêåòêå áàñºà àòàó áåðó íåìåñå á½ðûí¹ûñûí ºàëäûðó, îíû» ò½ð¹ûíäàðû ñîë á½ðûí¹ûëàð ìà, íå áàñºàëàð ìà, î¹àí ò¸óåëñiç àíûºòàëóû òèiñ. Àë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ¼çãåðãåí æà¹äàéäà ìiíäåòòåðäi îðûíäàìàó ¸äiëåòòiëiê ïå, ¸ëäå îðûíäà¹àí ä½ðûñ ïà, — á½ë áàñºà áið ì¸ñåëå. II. 1. Æà»à ¹àíà áàÿíäàë¹àí í¸ðñåëåðäåí êåéií ìûíàíäàé ñ½ðàºòû ºàðàñòûðó ºàæåò: æàºñû àäàìíû» içãiëiãi ìåí iñêåð àäàìíû» içãiëiãi áiðäåé í¸ðñå ìå ¸ëäå áàñºàøà áîëà ìà? Åãåð ì½íäàé ì¸ñåëåíi çåðòòåó êåðåê áîëñà, àëäûìåí àçàìàòòû» içãiëiãiíi» æàëïû áåëãiëåðií àíûºòàó ºàæåò. Æåêå òå»içøiíi» êåìåíi» áàñºà ýêèïàæûíà ºàòûíàñû ºàíäàé áîëñà, àçàìàòòû» äà ìåìëåêåòêå ºàòûíàñû ñîíäàé. Áiðຠêåìåäåãi òå»içøiëåðäi» àëàòûí îðíû ¸ðò¾ðëi: áiðåóëåði åñêåê åñåäi, åêiíøiñi ðóëüäi áàñºàðàäû, ¾øiíøi ðóëüøiíi» ê¼ìåêøiñi, ò¼ðòiíøi òà¹û áið àòàóëàðìåí àòàëàäû, äåãåíìåí ¸ðºàéñûñûíû» ¼çiíå ¹àíà ò¸í içãiëiãiíå ñàé àíûºòàìà áîë¹àíûìåí, áåëãiëi áið æàëïû àíûºòàìà á¸ðiíå äå áiðäåé òóðà êåëåäi; àìàí-åñåí æ¾çó — á¸ðiíi» äå áiðãå ¸ði ºàéñûñûíû» æåêå àë¹àíäà¹û ìàºñàòû ¹îé. 2. Àçàìàòòàð¹à äà ºàòûíàñ òàï îñûíäàé: á¸ði äå áiðäåé áîëìà¹àíìåí á¸ðiíi» äå ìiíäåòi — ¼çäåðiíi» º½ð¹àí ºàðûì-

áîëó¹à òèiñ, ÿ¹íè àçàìàòòû» içãiëiãi ¼çi ñèÿºòû åðiêòiëåðãå áèëiê æ¾ðãiçå àëóäà äà æ¸íå ¼çi äå áèëiêòi» ºîë àñòûíäà áîëà áiëóiíäå. Æàºñû àäàìíû» içãiëiãiíäå äå ñîë åêåói áîëóû êåðåê. Åêåói äå åðiêòi áîë¹àíìåí áàñòûº ïåí î¹àí áà¹ûíóøûíû» ½ñòàìäûëûºòàðû ìåí ¸äiëåòòiëiêòåði ¸ð ò¾ðëi áîëàòûí áîëñà, îíäà æàºñû àäàìíû» äà içãiëiãi îëàðäiêiìåí áiðäåé åìåñ, ìûñàëû, ¸äiëåòòiëiãi; áiðຠá½ë ñû ¸éåë ìåí åðêåêòi» ºàæûðëû¹û ìåí òàáàíäûëû¹û ñèÿºòû àäàì áèëåóøi ìå, íå áà¹ûíóøû ìà, ñî¹àí ºàðàé á¼ëiíåäi: åãåð åðêåêòi» áàòûëäû¹û ºàæûðëû ¸éåëäi» áàòûëäû¹ûíäàé áîëñà, îë ºîðºàº áîëûï, àë ¸éåëäi» ½ñòàìäûëû¹û åðêåêòi» ½ñòàìäûëû¹ûíäàé áîëñà, îë ìûëæû» ñèÿºòû ê¼ðiíåð åäi; øàðóàøûëûºòû áàñºàðà áiëó äå åðêåê ïåí ¸éåëäåí ¸ðò¾ðëi ê¼ðiíåäi; åðêåêòå — òàáó, ¸éåëäå — ñàºòàó. 11. Ñàëºûí ºàíäû åñåïïåí iñ àòºàðó ¸ìiðøiíi» áàñºàëàðäàí æàë¹ûç ¼çãåøå içãiëiãi: ºàë¹àí içãiëiêòåð ¸ìiðøiãå äå, áà¹ûíóøû¹à äà ò¸í îðòຠiçãiëiêòåði áîëó êåðåê; áà¹ûíóøûäàí á½ë ºàñèåòòi içãiëiê ðåòiíäå òàëàï åòóãå áîëìàéäû, áiðຠä½ðûñ ïàéûìäàé áiëóäi òàëàï åòñå áîëàäû — á½ë áið ôëåéòà æàñàéòûí øåáåð ñèÿºòû, àë ¸ìiðøi îíû» æàñà¹àí ôëåéòàñûíäà îéíàóøû. Ñîíûìåí, æàºñû àäàì ìåí æàðàìäû àçàìàòòûº içãiëiêòåði áiðäåé ìå, íåìåñå ¸ðò¾ðëi ìå, ¸ði ºàé æà¹ûíàí áiðäåé, ºàé æà¹ûíàí ¸ðò¾ðëi åêåíäiãi îñû àéòûë¹àíäàðäàí àéºûí. III.1. Àçàìàò äåãåííi» ½¹ûìûí àíûºòàóäà òà¹û áið ºèûíäûº ºàëûï ò½ð: àçàìàò äåï ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à ºàòûñó¹à áîëàòûíäàðäû ¹àíà ìà, ¸ëäå ºîë¼íåðøiëåðäi äå åñåïòåóãå áîëà ìà? Åãåð äå àçàìàòòàð äåï ìåìëåêåòòiê ºûçìåòêå ºàòûñòûðûëìàéòûíäàðäû äà ºîñàòûí áîëñàº, îíäà áàñºàðóøûíû» içãiëiãi áàðëûº àçàìàòòàð¹à ò¸í áîëà àëìàéäû, ¼éòêåíi àéòºàí ìà¹ûíàäà á½ë äà àçàìàò. Àë åãåð ì½íäàéëàðäû» åøºàéñûñû àçàìàò áîëìàñà, îíäà îëàðäû» ¸ð ºàéñûñûí àäàìäàðäû» ºàé òîáûíà æàòºûçó¹à áîëàð åäi. °ðèíå, îë ìåòåê òå, øåò åëäiê òå åìåñ. °ëäå áiç á½ë ºàëûïòàñºàí æà¹äàéäà åøºàíäàé ºèñûíñûçäûº æîº äåï ìîéûíäàéìûç áà, ¼éòêåíi º½ëäàðäû äà, åðêiíäiêêå æiáåðiëãåíäåðäi äå ê¼ðñåòiëãåíäåðãå åøáið ºîñïàéäû. 2. Îëàðñûç ìåìëåêåò òå áîëìàéäû äåéòií àäàìäàðäû» á¸ðií äå àçàìàòòûººà ºîñà áåðóãå áîëìàéòûíû ¸äiëåòòi, ¼éòêåíi áàëàëàðäû» àçàìàòòû¹û åðåñåêòåðäiêiíäåé åìåñ; ñûëàð òîëûº ìà¹ûíàñûíäà àçàìàòòàð, àë áiðiíøiëåð — ¸ìiðøi ìåí àçàìàòòû» içãiëiãi áiðäåé åìåñ. Îñû í¸ðñåãå áàéëàíûñòû ßñîí7 “ìåí òèðàíí åìåñ êåçiìäå àøû¹àìûí” äåãåíäi àéòºàí áîëó êåðåê, ì½íûìåí îë ìåí æ¸é àäàì áîëà àëìàéìûí äåãåíäi áiëäiðãåíi. 7. Áèëåóãå äå, áà¹ûíó¹à äà ºàáiëåòòiëiê ìàºòàó¹à æàðàìäû ºàñèåò, åíäåøå ¼òå æàºñû áèëåé äå, áà¹ûíà äà áiëóøiëiê àçàìàòòû» içãiëiãi áîëóû êåðåê. Ñîíûìåí, åãåð áiç æàºñû ò½ë¹àíû» içãiëiãi — áèëåóãå ºàáiëåò, àë àçàìàòòû» içãiëiãi — îë äà, á½ë äà äåñåê, îíäà á½ë åêi ò¾ðëi içãiëiêòåð òå» í¸ðñåëåð äåï ìàºòàó¹à áîëìàñ. Áiðຠiñ æ¾çiíäå îëàð åêåói ¸ð ò¾ðëi áîëàòûíäûºòàí æ¸íå äå ¸ìiðøi ìåí áà¹ûíóøû ¸ð ò¾ðëi í¸ðñåëåðãå ¾éðåíåòiíäiêòåí, àë àçàìàòòû» iñòåó êåðåêòiãi îë äà, á½ë äà, ÿ¹íè îë î¹àí äà, á½¹àí äà ºàòûñòû áîëó êåðåê áîëñà…8 ̽íû áiç ìûíàäàí äà ê¼ðåìiç. 8. ²îæàñûíû» (èåñiíi») áèëiãi áàð, ì½íû áiç å» áiðiíøi ºàæåòòiëiêòåãi æ½ìûñòàðäà¹û áèëiê äåï ò¾ñiíåìiç: áàñºàðóøû¹à îëàðäû àòºàðà àëóäû» ºàæåòòiãi æîº, îë îëàðìåí òåê ïàéäàëàíó êåðåê; ¸éòïåñå æà¹äàé º½ëäûºòà¹ûäàé áîëàð åäi; ìåíi» àéòàéûí äåãåíiì, åðiêòi àäàìíû» ìàëàéäû» æ½ìûñûí àòºàð¹àíû. Áiçäi» àéòóûìûçøà, ê¼ï ò¾ðëi æ½ìûñòàð¹à ñàé º½ëäû» äà ñîíäàé ò¾ðëåði áîëàäû. Îëàðäû» áið á¼ëiãií ºîë¼íåðøiëåð àòàºàðàäû, àòàï àéòºàíäà ¼çäåðiíi» àòàóû äà ñîíû ê¼ðñåòåòiíäåé, “ºîëûìåí ê¾í ê¼ðåòiíäåð”9; Îëàðäû» ºàòàðûíà ìàñòåðëåð äå æàòàäû. Ñîíäûºòàí äà êåéáið ìåìëåêåòòåðäå åðòå çàìàíäàðäà äåìîêðàòèÿ øåãiíå æåòêåí ò¾ði îðíà¹àí¹à äåéií ºîë¼íåðøiëåð ìåìëåêåòòiê ºûçìåò îðûíäàðûíà æiáåðiëìåãåí. 9. Ñîíûìåí, òåê áið ç¸ðóëiê æà¹äàéûíäà ¼çi ¾øií àòºàð¹àíäà áîëìàñà, æàºñû àäàì äà, æàºñû ìåìëåêåòòiê ò½ë¹à äà, æàºñû àçàìàò òà òåê áà¹ûíó¹à æàðàë¹àí àäàìäàðäû» æ½ìûñûí iñòåóãå ¾éðåòiëìåó êåðåê; òåê îñûíäàé æà¹äàéäà ¹àíà áiðåñå ºîæàñû, áiðåñå º½ëû áîëó¹à òóðà êåëìåñ åäi. Áiðàº, ¼çi ñèÿºòû àäàìäàð¹à äà, ÿ¹íè åðiêòiëåðãå äå ºàòûñòû æ¾ðãiçiëåòií áèëiêòi» ò¾ði áàð. Á½ë áèëiêòi áiç ìåìëåêåòòiê äåï àòàéìûç; ¸ìiðøi ¼çi äå áà¹ûíà áiëóäi» ìåêòåáiíåí ¼òiï áàðûï ê¼ðñåòóãå ¾éðåíó êåðåê; ìûñàëû, ãèïïàðõ áîëó ¾øií, àòòû ¸ñêåðäå ºûçìåò åòó êåðåê, ñòðàòåã áîëó ¾øií, ¸ñêåð ºàòàðûíäà, ëîõàã, òàê ñèàðõ áîëó êåðåê10. Ñîíäûºòàí äà, àëäûìåí áà¹ûíó¹à ¾éðåíáåé ò½ðûï æàºñû á½éðûº áåðóøi äå áîëó ì¾ìêií åìåñ äåãåí ¼òå ä½ðûñ. 10. Á½ëàðäû» á¸ðiíäåãi içãiëiêòåð ¸ð ò¾ðëi; áiðຠíà¹ûç àçàìàò áà¹ûíà áiëóãå äå, áèëiê æ¾ðãiçå áiëóãå äå ºàáiëåòòi

áið ºà»¹ûðìà ñèÿºòû åäiì”11 äåï Ãîìåð àéòºàíäàé àçàìàòòûº º½ºûºòàðû ò¾ãåë åìåñ àäàì12 ìåòåê ñèÿºòû. ̽íäàé ºàòûíàñòàð ê¾»ãiðòòåíãåí æåðäå ìåìëåêåòòi ìåêåíäåéòiíäåðäi àäàñòûðó ¾øií æàñàëàäû. Ñîíûìåí, æàºñû àäàì ìåí æàðàìäû àçàìàòòàð¹à ò¸í içãiëiêòåð ¸ðò¾ðëi ìå, ¸ëäå áiðäåé ìå, äåãåí á½ë àéòûë¹àíäàðäàí àíûº: áið ìåìëåêåòòå æàºñû àäàì ìåí æàðàìäû àçàìàò ½¹ûìäàðû ñi»iñiï êåòåäi, åêiíøiñiíäå — àæûðà¹àí; òiïòi àëäû»¹ûñûíäà äà êåç-êåëãåí æàºñû àäàì ¸ði àçàìàò åìåñ, àë àçàìàò, îë — ìåìëåêåòòiê ¼ìiðãå áåëãiëi áið ºàòûíàñòà ò½ð¹àí àäàì, ìåìëåêåòòiê iñòåðãå æåêå áàñû, íåìåñå áàñºàëàðìåí áiðãå ºàìºîðëûº æàñàé àëó¹à òèiñ ¸ði æàñàéòûí àäàì. IV. 1. Àéòûë¹àí ò¾ñiíäiðìåëåðäåí êåéií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ði áiðåó íåìåñå áiðíåøåó äåï ºàðàó êåðåê ïå, àë îëàð áiðíåøåó áîëñà, îíäà îëàð ºàíäàé, ºàíøà æ¸íå àéûðìàøûëûºòàðû íåäå äåãåíäi ºàðàñòûðó ºàæåò. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì (politeia) — æàëïû ìåìëåêåòòiê ºûçìåò îðûíäàðûí, ¸ñiðåñå å» àëäûìåí æî¹àð¹û áèëiêòi ½éûìäàñòûðó ñàëàñûíäà¹û ò¸ðòiï: æî¹àð¹û áèëiê áàðëûº æåðäå ìåìëåêåòòiê áàñºàðó ò¸ðòiáiìåí (politeyma) áàéëàíûñòû, àë îñû ñû — ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì. Ìåíi» àéòûï îòûð¹àíûì, ìûñàëû, äåìîêðàòèÿëûº ìåìëåêåòòå æî¹àð¹û áèëiê õàëûºòû» ºîëûíäà; îëèãàðõèÿëàðäà, êåðiñiíøå, áið àçøûëûºòû» ºîëûíäà; ñîíäûºòàí äà îëàðäà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì äà ¸ðò¾ðëi äåéìiç. Îñû ò½ð¹ûäà ºàë¹àíäàðû æ¼íiíäå äå ñ¼ç ºîç¹àéìûç. 2. Å» àëäûìåí ñ½ðຠºîþ êåðåê: ìåìëåêåò ºàíäàé ìàºñàò ¾øií ïàéäà áîëäû æ¸íå àäàìäàðäû» ºî¹àìäûº ¼ìiðií áàñºàðàòûí áèëiêòi» ºàíøà ò¾ðëåði áàð? Áiç îé ò¾éiíäåóëåðiìiçäi» áàñûíäà-ຠ¾é øàðóàøûëû¹û æ¸íå îòáàñûíû» áèëiãi æ¼íiíäå ò¾ñiíäiðìåëåðiìiçäå àäàì òàáè¹àòûíàí ñàÿñè ìຽëûº, ñîíû» í¸òèæåñiíäå òiïòi ¼çàðà ê¼ìåêòi ºàæåò åòïåéòií àäàìäàðäû» ¼çäåði äå îë æ¼íiíäå ¼çäåðiíå åñåï áåðìåé-ຠáiðãå ìåêåíäåï ò½ðó¹à ½ìòûëàäû. 3. Äåãåíìåí, î¹àí àäàìäàðäû îðòຠïàéäà òóðàëû ñàíà äà èòåðìåëåéäi, ¼éòêåíi ¸ð ºàéñûñûíû» ¾ëåñiíå òàìàøà ¼ìiðãå (dzen kalos) ºàòûñó äà òèåäi. Á½ë àäàìäàðäû» ½éûìäàñºàí áiðëiãiíi» äå, ¸ð ºàéñûñûíû» æåêå áàñûíû» äà ìàºñàòû. Àäàìäàð ¼ìið ¾øií äå áiðiãiï ìåìëåêåòòiê ºàòûíàñòû áåêiòåäi: êåéáið àóûðòïàëûºòàðäû áûëàé ºîé¹àíäà, ¼ìið ¼çi ¼çäiãiíäå äå òàìàøà í¸ðñå ¹îé. Àäàìäàðäû» ê¼ïøiëiãi ê¼ïòåãåí øàðòòû ìà¹ûíàäà: îëàð æåòiëìåãåí àçàìàòòàð. Åðòå êåçäå êåéáiðåóëåðäå º½ëäàð ìåí øåòæ½ðòòûºòàð ºîë¼íåðøi áîë¹àí, ê¼áiíåñå ºàçiðäå äå ñîëàé. Áiðàº, å» æàºñû ìåìëåêåò ºîë¼íåðøiãå àçàìàòòûº º½ºûº áåðìåéäi. Åãåð îë äà àçàìàò áîëñà, îíäà æî¹àðûäà àéòûë¹àí àçàìàòòûº içãiëiê áàðëû¹ûíà, òiïòi åðiêòi òó¹àíäàð¹à äà áiðäåé êåëå áåðìåéäi, áiðຠòiêåëåé ¼ìiðãå ºàæåòòi àçûº-ò¾ëiêòi ¼íäiðóäåí º½òºàðûë¹àíäàð¹à ¹àíà òóðà êåëåäi. Êiì îñûíäàé í¸ðñåëåðäi áið àäàì ¾øií ¼íäiðñå, îë — º½ë, æàëïû ºî¹àì¹à ¼íäiðñå — ºîë¼íåðøiëåð ìåí ê¾íäiê æ½ìûñøûëàð. Îñûäàí îëàð æ¼íiíäå ì¸ñåëå ºàíäàé áîëàòûíû àíûº, á½ðûí¹û àéòºàíäàðûìûç àéºûíäûº áåðåäi. Àòàï àéòºàíäà, áiðíåøå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð áîë¹àíäûºòàí àçàìàòòûºòû» äà áiðíåøå ò¾ðëåði áîëàäû, ê¼áiíåñå áà¹ûíûøòû àçàìàòòû», æ¸íå ñîíûìåí, áið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà ºîë ¼íåðøiëåð ìåí ê¾íäiê æ½ìûñêåðëåðäi àçàìàò äåóãå áîëñà, áàñºàñûíäà îë ì¾ìêií åìåñ, ìûñàëû, àðèñòîêðàòèÿëûº äåï àòàëàòûí äà º½ðìåòòi ºûçìåòòåð içãiëiêòiëiãi ìåí ì¸ðòåáåñiíå ºàðàé áåðiëåòiíäiêòåí; ºîë ¼íåðøi ìåí ê¾íäiê æ½ìûñòà æ¾ðåòiíäåðäi» ¼ìiðiíäå içãiëiêêå æàòòû¹ó äåãåí ì¾ìêií åìåñ ºîé. 4. Îëèãàðõèÿëàðäà ê¾íäiê æ½ìûñòà¹ûëàð¹à àçàìàò áîëó ì¾ìêií åìåñ, ñîíäà ºûçìåò îðíûíà îòûðó¹à ¾ëêåí ì¾ëiê öåíçi êåðåê), àë ºîë¼íåðøiëåðãå áîëàäû, ¼éòêåíi ê¼ï ºîë ¼íåðøiëåð ¼ç ê¸ñiáiíåí áàéûï àëàäû. Ôèâîäà çà» áîë¹àí: êiìäå êiì îí æûëäûº ìåðçiìäå ðûíîêòiê ñàóäàñûíàí áàñ òàðòïà¹àí áîëñà, îë ìåìëåêåòòiê ºûçìåòêå îòûðà àëìàéäû. Êåðiñiíøå, ê¼ïòåãåí ìåìëåêåòòåðäå çà» øåò æ½ðòòûºòàðäû äà àçàìàòòàð ºàòàðûíà ºîñàäû; ìûñàëû, êåéáið äåìîêðàòèÿëàðäà òåê øåøåñi ¹àíà àçàìàò áîëñà, îë äà àçàìàò äåï åñåïòåëiíåäi. Òàï îñûíäàé ò¸ðòiï ê¼ï ìåìëåêåòòåðäå íåêåñiç òó¹àíäàð¹à äà òàðàòûëàäû. 5. Ñîíäà äà áîëñà, íåêåäåí òó¹àí àçàìàòòàðäû» æåòiñïåóiíåí îñûíäàé àäàìäàðäû äà àçàìàò åòñå äå (ìåìëåêåòòåð îíäàé øàðà¹à àäàìäàðäû» æåòiñïåãåíiíåí áàðàäû), õàëûºòû» ê¼áåþiíå áàéëàíûñòû ¸óåëi º½ë ìåí ê¾»íåí òó¹àíäàðäû, îäàí êåéií òåê øåøåñi àçàìàò áîë¹àíäàðäû äà øû¹àðàäû, àºûðñûíäà ¸êåñi äå, øåøåñi äå àçàìàò áîë¹àíäàð ¹àíà àçàìàòòûºòà ºàëàäû. 6. Àçàìàòòûºòû» áiðíåøå ò¾ðëåði áîëàòûíû àéòûë¹àíäàðäàí àíûº áîëäû; àçàìàòòûº º½ºûºòàð æèíà¹àíûíà ò¾ãåë èå àäàì àëäûìåí àçàìàò òàíûëàòûíû äà á½äàí àíûº; “áèøàðà

V. 1. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ìåìëåêåòòiê áàñºàðóäû» ò¸ðòiáií áiëäiðåäi, àë ñûñû ìåìëåêåòòåãi æî¹àð¹û áèëiêïåí áåéíåëåíåäi, àë æî¹àð¹û áèëiê íå áið àäàìíû», íå áið àç¹àíòàé òîïòû», íå ê¼ïøiëiêòi» ºîëûíäà áîëàäû. Àë áið àäàì, íåìåñå àç¹àíòàé òîï, íåìåñå ê¼ïøiëiê áîëñûí îðòຠèãiëiêòi ê¼çäåé îòûðûï áèëiê æ¾ðãiçñå, ìåìëåêåòòi» îíäàé º½ðûëûì ò¾ðëåði ä½ðûñ, àë åãåð áið àäàìíû», íåìåñå àç¹àíòàé òîïòû», íåìåñå ê¼ïøiëiêòi» ïàéäàñûí ê¼çäåéòií áîëñà, îëàðû — àóûòºóøûëûº. Åêiíi» áiðií ìîéûíäàó ºàæåò ºîé: ÿ ìåìëåêåòòiê ºàðûì-ºàòûíàñºà ºàòûñóøûëàð àçàìàòòàð åìåñ íåìåñå îëàðäû» á¸ði äå îðòຠïàéäà¹à ºàòûñòû áîëóû òèiñ. 2. Îðòຠïàéäàíû ê¼çäåéòií ìîíàðõèÿëûº áàñºàðóäû áiç ïàòøàëûº áèëiê äåéìiç; áiðåóäåí ê¼ï àç¹àíòàé òîïòû» ñîíäàé áèëiãií àðèñòîêðàòèÿ äåéìiç (ÿ å» æàºñûëàð áèëåéòiíäiêòåí, ÿ ìåìëåêåòòi» å» áèiê èãiëiãií æ¸íå ñî¹àí êiðåòiíäåðäi ê¼çäåãåíäiêòåí); àë îðòຠïàéäà ¾øií ê¼ïøiëiê áàñºàðàòûí áîëñà, îíäà áiç áàðëûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» ò¾ðëåðiíå îðòຠáåëãiíi ºîëäàíûï, — ïîëèòèÿ äåéìiç15. 3. ̽íäàé ëîãèêàëûº æiêòåó ä½ðûñ áîëûï øûºòû: áið àäàì íåìåñå áiðàç àäàìäàð¹à içãiëiêòi» á¸ðiíäå æåòiëó æà¹ûíàí ¾çäiê ê¼ðiíói ì¾ìêií, áiðຠáàðëûº içãiëiêòåðäå ê¼ïøiëiêêå æåòiëãåí ä¸ðåæåãå æåòó ºèûí, òåê ¸ñêåðè åðëiêòå î»àéûðàº, ¼éòêåíi îñû ñûñû õàëûº ὺàðàñûíäà êåçäåñåäi. Ñîíäûºòàí äà ñîíäàé ïîëèòèÿäà æî¹àð¹û áèëiê ¼çäåði ºàðóëàíàòûí ñàðáàçäàðäû» ºîëûíà æèíàºòàëàäû. 4. Æî¹àðûäà ê¼ðñåòiëãåí º½ðûëûìäàðäàí àóûòºóëûºòàð ìûíàëàð: ïàòøàëûº áèëiêòåí — òèðàííèÿ, àðèñòîêðàòèÿäàí — îëèãàðõèÿ, ïîëèòèÿäàí — äåìîêðàòèÿ. Òèðàííèÿ òåê áàñºàðóøûíû» ïàéäàñûí ê¼çäåéòií ìîíàðõèÿëûº áèëiê; îëèãàðõèÿ ä¸óëåòòi òîïòû» ì¾ääåñií ñàºòàéäû; äåìîêðàòèÿ — òåê æàðëûëàðäû» ì¾ääåñií ê¼çäåéäi; á½ëàðäû» åøºàéñûñû îðòຠïàéäàíû àë¹à òàðòïàéäû. Áiðàº, îñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» ¸ð ºàéñûñûíû» íå í¸ðñå åêåíäiãií áiðàç ûæäà¹àòòûëûºïåí ñèïàòòàó ¼òå ºàæåò. ̽íäàé çåðòòåó áiðøàìà ºèûíäûºòàðìåí áàéëàíûñòû: ïðàêòèêàëûº ïàéäàíû» (pros to prattein) ò½ð¹ûñûíàí ¹àíà åìåñ, ¹ûëûìè ò½ð¹ûäàí äà çåðòòåóøi ¸ðáið ï¸íäi áàÿíäàóäà åø í¸ðñåíi äå íàçàðäàí òûñ ºàëäûðûï íåìåñå àéíàëûï ¼òiï êåòïåói òèiñ; îíû» ìiíäåòi — ¸ðáið ì¸ñåëåäå àºèºàòòû àøó. 5. Òèðàííèÿ ñàÿñè ºàðûì-ºàòûíàñòàðäà¹û äåñïîòòûº ìîíàðõèÿ äåäiê; îëèãàðõèÿ — ìåìëåêåòòiê áàñºàðóäà æî¹àð¹û àçàïòàð¹à äà ¼ìiðãå äåãåí º½øòàðëûºòàí ò¼çåäi, ¼éòêåíi îíäà ¼çi ¼çäiãiíåí òàáè¹è ðàõàòòûëûº áàð. 4. Áèëiêòi» ò¾ðëåðií àæûðàòó ºèûí åìåñ; îëàð òóðàëû áiç ýêñîòåðèÿëûº øû¹àðìàëàðûìûçäà îé ò¾çåãåíáiç13. ²îæàñûíû» º½ë¹à áèëiãi áið í¸ðñåíi» òóûñûíàí º½ë¹à äà, òóûñûíàí áèëåóøiãå äå ïàéäàëû áîë¹àíûìåí, íåãiçiíäå ºîæàñûíû» ïàéäàñûí ê¼çäåéäi, º½ë ¾øií îë êiðìå ìà¹ûíàñûíäà ¹àíà ïàéäàëû (åãåð º½ë ¼ëñå, ¸ðèíå, ºîæàñûíû» º½ë¹à ¾ñòåìäiãi äå òîºòàéäû). 5. Áàëàëàð¹à, ¸éåëãå æ¸íå ¾éãå ¾é øàðóàøûëû¹ûíäà¹û áèëiê äåï àòàëàòûí áèëiêòi» ê¼çäåéòiíi ÿ ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» èãiëiãi, íåìåñå åêi æà¹ûíû» äà èãiëiãi, áiðຠøûí ì¸íiíäå ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» èãiëiãi, îíû áiç ¼íåðäi» áàñºà ò¾ðëåðiíäå äå, ìûñàëû, ìåäèöèíà ìåí ãèìíàñòèêàäà, á½ëàð îñû ¼íåðäi» èåëåðiíi» èãiëiãiíå äå ºûçìåò åòói ì¾ìêií. Ïåäîòðèáêå14 êåéäå ãèìíàñòèêàëûº æàòòû¹óëàð¹à ¼çiíi» äå ºàòûñóûíà åø í¸ðñå äå êåäåðãi áîëìàéäû ¹îé, ñîë ñèÿºòû êåìå ðóëií áàñºàðóøû äà êåéäå òå»içøiëåðäi» áiðåói áîëûï æ¾ðåäi… 6. Ìåìëåêåòòiê ºûçìåòòåð æ¼íiíäå äå — àçàìàòòàðäû» òå» º½ºûºòû¹û ¸ði òå»äiãi îðíà¹àí æåðäå — áàñºàðóû êåçåêòåñiï æ¾ðãiçóãå òàëïûíóøûëûº øû¹àäû. Á½ë òàëïûíûñ ¸óåëäå òàáè¹è íåãiçäåí òóäû; ìåìëåêåòòiê ìiíäåòòåðäi êåçåêòåñiï àòºàðó ºàæåò áîëäû, ñîäàí ¸ðêiì-ຠ¼çi áèëiê áàñûíäà áîë¹àíäà áàñºàëàðäû» ïàéäàñûí ºàëàé ê¼çäåãåí áîëñà, åíäi ñîë îðûíäà îòûð¹àí äà îíû» ïàéäàñûí ñîëàé ê¼çäåóií ºàëàéòûí. ²àçiðãi êåçäå ºî¹àìäûº iñòåð ìåí áèëiêòå ïàéäà ¾øií áîë¹àíäàð ¼çiíi» íàóºàñòû¹ûíà ºàðàìàñòàí, ¾íåìi áið äåíñàóëû¹û ñîäàí àðòûï êåòåòiíäåé, ñî¹àí ºîë æåòêiçóãå ½ìòûëàäû; ¼éòêåíi ñîëàé áîëñà, îíäà äà ºûçìåò îðûíäàðûí îñûëàé ê¼êñåð åäi. 7. Ñîíûìåí, òåê îðòຠïàéäàíû ºàòà» ¸äiëåòòiëiêêå ñàé ê¼çäåéòií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð æàðàìäû; òåê áàñºàðóøûëàðäû» èãiëiãií ê¼çäåéòiíäåðiíi» á¸ði äå ºàòå, ÿ¹íè ä½ðûñòûºòàí àóûòºóøûëûº: îëàð ¾ñòåìäiê áàñòàóëàðûíà º½ðûë¹àí, àë ìåìëåêåò — åðiêòi àäàìäàðäû» ºàðûìºàòûíàñû. Á½ë àíûºòàë¹àííàí êåéií, åíäi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû, îëàðäû» ñàíû ìåí áåëãiëåði ºàíäàé, ¸ñiðåñå àëäûìåí ä½ðûñòàðûí ºàðàñòûðó ºàæåò, ¼éòêåíi òåê ä½ðûñòûºòû» àíûºòàìàñûíàí îëàðäàí àóûòºóøûëûºòû» ºàíäàé áîëàòûíû äà àéºûí áîëàäû.

¼êiìåò ñîëàé øåøñå, îíäà “Èÿ, ¸äiëåòòi” äåð áiðåóëåð. Îíäà, áiðàº, øåãiíå æåòêåí ¸äiëåòñiçäiê äåãåíiìiç íå áîëàäû? Åãåð ê¼ïøiëiê á¸ðií ¼ç ºîëûíà àëûï, àçøûëûºòû» ä¸óëåòií ¼çàðà á¼ëå áàñòàñà, îëàð ìåìëåêåòòi º½ðòàäû, àë æàºñûëûº ¼çiíäå æàºñûëû¹û áàð í¸ðñåíi æîéìàéäû ¹îé, ¸äiëåòòiëiê òå ìåìëåêåòòi á½çàòûí í¸ðñå åìåñ. 13. Íå ñåáåïòi? Òû¹ûç ºàðûì-ºàòûíàñòàðäû» áîëìà¹àíäû¹ûíàí åìåñ. Îñûíäàé ºàðûì-ºàòûíàñòà îëàð áiðiêêåí ê¾ííi» ¼çiíäå îëàð áiðiêêåí ê¾éiíäå ¸ðêiì ¼ç ¾éiíå ¼ç àëäûíà áið ìåìëåêåò ðåòiíäå ºàðàï, ºîð¹àíûñ îäà¹ûíäà áîëàòûíäàé, áiðáiðií òåê áiðåóäåí æ¸áið ê¼ðãåíäå ¹àíà ºîð¹à¹àí áîëàð åäi, ÿ¹íè ì½íäà äà ò¸ïòiøòåï ºàðàñຠìåìëåêåò áîëìàñ åäi, ¼éòêåíi îñûíäàé áiðiêêåííåí êåéiíäå îëàð áið-áiðiíå á½ðûí á¼ëåê ò½ð¹àí êåçäåãiäåé ºàòûíàñ æàñàéäû. Îëàé áîëñà, ìåìëåêåò áið ìåêåíæàéëûº áiðëiê åìåñ, îë áið-áiðiíå æ¸áið æàñàóäû òûþ ¾øií äå íåìåñå ñàóäà ºàòûíàñòàðûíû» û»¹àéëû¹û ¾øií äå º½ðûëìàéäû. °ðèíå, ìåìëåêåò áàð æåðäå îñû àéòûë¹àí ºàòûíàñòàðäû» á¸ði äå áîëó êåðåê, áiðàº, ñîëàðäû» á¸ði äå áàð æà¹äàéäà äà ìåìëåêåò áîëà áåðìåéäi: îë îòáàñûëàð ìåí ðóëàðäû» èãiëiêòi ¼ìið (ey dzen) ¾øií æåòiëãåí æ¸íå ¼çiíåí ¼çi òîëûñºàí ¼ìið ñ¾ðó ìàºñàòûíäà ºàðûì-ºàòûíàñòàð òó¹àí êåçäå ïàéäà áîëàäû. 14. ̽íäàé ºàðûì-ºàòûíàñ, áiðຠàäàìäàð áið æåðäi ìåêåíäåãåíäå æ¸íå ¼çàðà ýïèãàìèÿäà áîëñà iñêå àñàäû. Ñîë ñåáåïòi ìåìëåêåòòåðäå ðóëûº îäàºòàð ìåí ôðàòðèéëåð æ¸íå îðòຠ¼ìið ¾øií º½ðáàí øàëóøûëûº æ¸íå îéûí-ñàóûºòàð ïàéäà áîëäû. Îñûíû» á¸ði ¼çàðà äîñòûººà íåãiçäåëãåí, ¼éòêåíi òåê ºàíà äîñòûº îðòຠ¼ìiðäi» ºàæåòòi øàðòû. Ñîíûìåí ìåìëåêåòòi» ìàºñàòû — èãiëiêòi ¼ìið, æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàðäû» á¸ði îñû ìàºñàò ¾øií æàñàëàäû. Ìåìëåêåòòi» ¼çi ðóëàð ìåí ìåêåíäåðäi» æåòiëãåí ¼çi ¼çiíå áà¹ûøòàë¹àí ¼ìiðãå æåòó ¾øií áîëàòûí ºàðûì-ºàòûíàñòàðû, àë îë, òà¹û äà àéòàìûç, áàºûòòû ¸ði òàìàøà ¼ìið. Ñîíäûºòàí, ìåìëåêåòòiê ºàðûì-ºàòûíàñ — ñîëàé îéëàó ºàæåò — áiðãå ¼ìið ñ¾ðó ¾øií åìåñ, òàìàøà ºûçìåò ¾øií áîëàäû. 15. Ñîíäûºòàí äà êiìäå-êiì îñûíäàé ºàðûì-ºàòûíàñòàð¹à íå¹½ðëûì ê¼ï ¾ëåñ ºîñûï æ¾ðñå, ¼çiìåí òå», òiïòi åðiêòi æ¸íå àºñ¾éåêòiê æà¹ûíàí àñûï ò½ðñà äà, æ¸íå äå îäàí ¸ëäåºàéäà áàé áîëñà äà ìåìëåêåòòiê içãiëiêòiëiê æà¹ûíàí îíûìåí òå»äåñå àëìàéòûíäàð¹à ºàðà¹àíäà ìåìëåêåòòiê ¼ìiðãå ê¼áiðåê ºàòûñóû òèiñ. ñàóäà àéûðáàñû ìåí ºûçìåò ê¼ðñåòó ¾øií º½ðûëìàéäû; ¸éòïåñå, ýòðóñêàëàð ìåí êàðôàãåíäiêòåð, æ¸íå äå áàñºà äà ñàóäà êåëiñiìäåðií æàñàï áiðiêêåí õàëûºòàð áið ìåìëåêåòòi» àçàìàòòàðû äåï ñàíàë¹àí áîëàð åäi. 11. Ðàñ, îëàðäà òîâàðëàðäû êiðãiçó, øû¹àðó æ¼íiíäå êåëiñiìäåði, ¼çàðà ò¾ñiíiñïåóøiëiêòåðäi ðåòòåéòií áiòiìäåði æ¸íå ¸ñêåðè îäàººà ºàòûñòû ºàóëûëàðû áàð. Áiðàº, îñûëàðäû» á¸ðií iñêå àñûðó¹à îëàðäà îðòຠºûçìåòøiëåði æîº, îëàð ¸ð ºàéñûñûíäà ¸ð ò¾ðëi; ¸ð æàºòàðûíû» åøºàéñûñû äà áàñºàëàð ºàíäàé áîëóû, êåëiñiìãå êiðåòiíäåðäi» áiðåóiíi» áið æàðàìñûç í¸ðñå iñòåï ºîéìàóû æ¼íiíäå åøºàíäàé ºàì æåìåéäi; îëàð òåê áiðiíå áiði áið çèÿí êåëòiðìåó æà¹ûíà ¹àíà ê¼»ië á¼ëåäi. Ìåìëåêåòòåðäå içãiëiêòiëiê ïåí àç¹ûíäûºòû ºàäà¹àëàï îòûðàòûíäàð içãi çà»äûëûºòû» ñàºøûëàðû; àçàìàòòàðäû» içãiëiêòiãiíå áàéëàíûñòû ºàìºîðëûºòû» ºàæåòòiãiíäå ñ¼ç æ¾çiíäåãi ¹àíà åìåñ, íà¹ûç øûí ìåìëåêåòòi» òàáè¹àòû ê¼ðiíåäi. °éòïåñå, ìåìëåêåòòiê ºàðûì-ºàòûíàñ áàñºà, àëûñòà¹ûëàðìåí áîëàòûí îäàºòàðäàí àéûðìàñû òåê áið êå»iñòiêòå îðíàëàñºàíäû¹ûìåí ¹àíà àæûðàòûëàòûí æ¸é áið ê¸äiìãi îä຺à àéíàëàäû. Çà» äà îíû æ¸é áið êåëiñiìãå, íåìåñå ñîôèñò Ëèêîôðîí àéòºàíäàé, æåêå º½ºûºòû» êåïiëäiãiíå àéíàëàäû; àçàìàòòàðäû ºàéûðûìäû æ¸íå ¸äiëåòòi åòóãå îëàðäà ä¸ðìåí æîº. 12. Iñòi» îñûëàé åêåíi àíûº. Åãåð áiðåó ¸ðò¾ðëi æåðëåðäi æàºûíäàòûï æiáåðñå, ñîíû» í¸òèæåñiíäå, ìûñàëû, Ìåãàð ìåí Êîðèíôòi» ºàëà äóàëäàðû áið-áiðiíå òèiï ò½ðñà äà, îëàðäàí áið ìåìëåêåò º½ðàëìàñ åäi; îëàðäû» àðàñûíäà ìåìëåêåò àðàëûº ºàòûíàñòàðäû» áið ò¾ði áîë¹àíûìåí ýïèãàìèÿëûº16 ºàòûíàñòàð îðíàòûëñà äà áîëìàñ åäi; áiðøàìà æàºûí áiðຠá¼ëåê æåðëåðäå ò½ðàòûí àäàìäàð àéûðáàñ ºàòûíàñòàðäû áið-áiðiíå æ¸áiðëåìåó æ¼íiíäå çà»äàð øû¹àð¹àí ê¾íäå äå îíäà áið ìåìëåêåò òóà ºîéìàñ åäi. Åãåð, ìûñàëû, áiðåó — à¹àø ½ñòàñû, åêiíøi — äèºàí, ¾øiíøi — åòiêøi, ò¼ðòiíøi òà¹û áiðåó áîëûï æ¸íå îëàðäû» ñàíû òiïòi îí ìû»¹à æåòñå äå îëàðäû» ºàòûíàñòàðû ñàóäà ìåí ¸ñêåðè îäàººà ¹àíà æàðàð åäi. VI. 1. Çåðòòåóäå æî¹àð¹û áèëiêòi» êiìíi» ºîëûíäà áîëóû êåðåêòiãií àéºûíäàó î»àé åìåñ: õàëûº ὺàðàñûíà ìà ¸ëäå áàéëàð¹à ìà, ¸ëäå içãiëiêòåðãå ìå, ¸ëäå á¸ðiíi» iøiíäåãi å» æàºñû¹à ìà, ¸ëäå òèðàíí¹à ìà? ̽íû» á¸ði øåøói ºèûí ò¾éiíäåð. Íåëiêòåí? Åãåð êåäåéëåð ê¼ïòiãiíå ñ¾éåíiï, áàéëàðäû» ä¸óëåòií ¼çàðà òàðàòà áàñòàñà, îë ¸äië åìåñ ïå? Æî¹àð¹û

äà ê¼ïøiëiê ñàçäûº (ìóçûêàëûº) æ¸íå àºûíäûº øû¹àðìàëàð æ¼íiíäå äå æàºñûðຠïàéûìäàð: áiðåóëåði áið æà¹ûíàí, åêiíøiëåði åêiíøi æà¹ûíàí, àë á¸ði ºîñûëûï ò½òàñ øû¹àðìà òóðàëû17 ïàéûìäàéäû. 5. Içãiëiêòi àäàìäàðäû ὺàðàíû» ¸ðáið æåêå ì¾øåñiíåí, ñ½ëóëàðäû ñ½ëó åìåñòåðäåí íåìåñå ñóðåòøiíi» ñàë¹àí ñóðåòií — òàáè¹àò ê¼ðiíåñòåðiíåí ºàëàé àæûðàòó¹à áîëñà, ñîëàé àæûðàòó¹à áîëàäû äåéäi: îëàðäà áàñºàëàðäà ¸ð æåðãå øàøûðàï êåòêåí í¸ðñåëåð æèíàºòàë¹àí, áið á¾òiíäi º½ðà¹àí; àë ñîë áiðiêêåí í¸ðñåíi îíû» º½ðàìà á¼ëøåêòåðiíå á¼ëiï æiáåðãåíäå, áið àäàìäà ê¼ç, åêiíøi àäàìäà áàñºà áið ì¾øå ñóðåòòå ñàëûí¹àííàí ¸äåìiëåó ê¼ðiíói ì¾ìêií. Áiðàº, êåç-êåëãåí õàëûºòà, íåìåñå õàëûº ὺàðàñûí içãiëiêòi ìåí ê¼ïøiëiêòi» àðàñûíäà îñûíäàé ºàòûíàñòû ºîëäàíó¹à áîëà ìà, æîº ïà, àíûº åìåñ, Çåâñïåí àíò åòåéií, êåéáiðåóëåðiíå á½ë ì¾ìêií åìåñ-àó (îñû ïàéûìäàóäû õàéóàíàòòàð¹à äà ºîëäàíó¹à áîëàð åäi; øûíûíäà, êåéáið õàëûºòàðäû» õàéóàíàòòàðäàí ºàíäàé àéûðìàøûëû¹û áàð?). Äåãåíìåí, áåëãiëi áið òîïºà áàéëàíûñòû àéòûë¹àíäû àºèºàò äåóãå åøí¸ðñå êåäåðãi áîëìàéäû. 6. Á½ðûíûðຠàéòûë¹àí ºèûíäûºòû æ¸íå ñîíûìåí áàéëàíûñòû òà¹û áið ºèûíäûºòû îñû æîëìåí øåøóãå áîëàð åäi: åðiêòi áîëûï òó¹àí àçàìàòòàð ὺàðàñû, ÿ¹íè áàéëû¹û äà æîº æ¸íå àéðûºøà içãiëiêòåðìåí äå ê¼çãå ò¾ñïåéòiíäåð íåíi» ¾ñòiíåí æî¹àð¹û áèëiêêå èå áîëó¹à òèiñ? Îíäàéëàðäû æî¹àð¹û ºûçìåò îðûíäàðûíà îòûð¹ûçó ºàóiïñiç åìåñ: ¸äiëåòòiëê ñåçiìäåði æîº ¸ði ïàéûìäàó ºàáiëåòòåði æåòêiëiêñiç îëàð áiðäå ¸äiëåòñiç, áiðäå ºàòåëiêòåð æàñàï îòûðàð åäi. Åêiíøi æà¹ûíàí îëàðäû áèëiêêå ºàòûñóäàí øåòòåòó äå ºàóiïòi áîëàð åäi: ìåìëåêåòòå ¼òå ê¼ï àäàìäàð ñàÿñè º½ºûºòàðûíàí àæûðà¹àí êåçäå, îíäà æàðëûëàð äà òûì ê¼áåéiï êåòêåí êåçäå, îíäàé ìåìëåêåòòå æàóëûº ïè¹ûëäû¹û àäàìäàð òîëûï êåòåäi. Ñîíäûºòàí, îëàð¹à êå»åñøiëäiê æ¸íå ºàçûëûº ¾êiìåòòå ºàòûñó¹à ì¾ìêiíäiê áåðóãå áîëàäû. 7. Ñîíäûºòàí Ñîëîí æ¸íå áàñºà çà» øû¹àðóøûëàð îëàð¹à ºûçìåò îðûíäàðûíà ñàéëàó¹à ºàòûñó æ¸íå îëàðäû» æ½ìûñû òóðàëû åñåáií ºàáûëäàó¹à ºàòûñó º½ºûºòàðûí áåðãåí, áiðຠºûçìåò îðûíäàðûíà æîëàòïà¹àí; áið ò½òàñòûººà áiðiêêåíäå îëàðäà ïàéûìäàóøûëûº áiðøàìà æåòêiëiêòi; àë ò¸óiðëåðìåí àðàëàñûï ìåìëåêåòêå ïàéäà êåëòiðåäi… Iñòåðäi òàëºûëàóäà æåêå àäàì æåòiëãåíäiêòåí àëøàº. 8. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñòû îñûëàé ½éûìäàñòûðó ºèûíäûº êåëòiðói ìûíàíäàé ñåáåïòåðäåí: åìäåëóäi» í¸òèæåñi Ñîíûìåí, àéòºàíäàðûìûçäàí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì òóðàëû ïiêið òàëàñòûðûï æ¾ðãåíäåðäi» ä¸ëåëäåìåëåðiíäå áiðøàìà ¹àíà àºèºàòòûº áàð. ̽íäàé çà» ¸äiëåòòi äåï ñàíàëà àëìàéòûíäû¹û îñûäàí àéºûí. 2. Îíû» ¾ñòiíå òèðàííû» áàðëûº ¸ðåêåòòåðií äå ¸äiëåòòi äåï ìîéûíäàó¹à òóðà êåëåð åäi: ñåáåái îíû» ¼ç àðòûºøûëû¹ûíà ñ¾éåíiï iñòåéòiíäåði çîðëûº ºîé, îë äà ê¼ïøiëiêòi» áàéëàð¹à æàñà¹àíûíäàé. Îíäà ì¾ìêií áàéëàðäàí ò½ðàòûí àçøûëûºòû» áèëåãåíi ¸äiëåòòi øû¹àð? Áiðàº, åãåð îëàðäà æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàé òàï ñîíäàé ¸ðåêåòòåð æàñàï, ÿ¹íè ὺàðàíû» ì¾ëêií ½ðëàï, òàðòûï àëûï æàòñà, îë ¸äiëåòòiëiê áîëà ìà? Îäàí î¹àí ºàðàìà-ºàðñû ñîíäàé ¸ðåêåòòåð äå ¸äiëåòòi. ̽íäàé ñèïàòòà¹û iñòåð äå ¸äiëåòñiçäiê åêåíi àéºûí. 3. Îëàé áîëñà, áèëåéòií æ¸íå á¸ðiíi» áàñûíäà ò½ðàòûí içãiëêòi àäàìäàð áîëó êåðåê øû¹àð? Îíäàé æà¹äàéäà ºàë¹àíäàðûíû» á¸ði äå ìåìëåêåòòiê îðûíäàðûíà îòûðó¹à ºàñèåòi æîº äåï òàíûëûï, ñàÿñè º½ºûºòàðûíàí àéðûëàäû. Ìåìëåêåòòiê ºûçìåò îðíûíäà îòûðó ¸ðêiìíi» º½ðìåòòi º½ºû¹û äåï åñåïòåéìiç ¹îé, àë åãåð îë îðûíäàðäà áåëãiëi áiðåóëåð ¹àíà ëàéûºòû äåï òàáûëñà, îíäà ºàë¹àíäàðû á½ë º½ðìåòòåí àéðûëàäû. Îíàí äà áèëiê (¾êiìåò) áið-ຠºîëäà, ÿ¹íè å» iñêåð ºîëäà áîë¹àíû æàºñû áîëàð? Áiðຠîíäà ê¼ïøiëiê ñàÿñè º½ºûºòàðûíàí àéðûëûï, íå¹½ðëûì îëèãàðõèÿ¹à æàºûíäàéìûç. ̾ìêií, òiïòi áiðåóëåð: æî¹àð¹û ¼êiëåòòi (áèëiêòi) çà» åìåñ, ò¾ðëi º½ìàðëûºòàðäû» æåòåãiíäå êåòå àëàòûí àäàìäàðäû» ñèïàòûìåí áàéëàíûñòûðó æàìàí äåð. Áiðàº, åãåð îë çà»äàð îëèãàðõèÿëûº íåìåñå äåìîêðàòèÿëûº áîëñà, æî¹àðûäà àéòûë¹àí ºèûíäûºòàðäû øåøóäå îëàðäàí ºàíäàé ïàéäà? ²àéòàäàí ñîë á½ðûí¹û¹à îðàëàìûç. 4. ²àë¹àí ì¸ñåëåëåð æ¼íiíäå ¸»ãiìå áàñºà æåðäå áîëàäû. Ò¸óið àäàìäàðäàí ò½ðàòûí àçøûëûºòàí äà ã¼ði æî¹àð¹û ¾êiìåòòi» ê¼ïøiëiêòi» ºîëûíäà áîë¹àíû º½ïòàðëûëûº í¸ðñå äåéòií ºà¹èäà ì¸ñåëåíi» ºàíà¹àòòàíàðëûº øåøiìi äåóãå áîëàòûí æ¸íå ¼çií àºòàðëûºòàé ñèïàòû, òiïòi àºèºàòû äà áàð ñèÿºòû. °ðºàéñûñû æåêå àë¹àíäà ëàéûºòû åìåñ àäàìäàð áiðiêêåíäå, ñ¾éòiï ê¼ïøiëiêòi º½ð¹àíäà, îë ¸ðºàéñûñûí æåêå àë¹àíäà¹ûäàí æàºñûðຠáîëûï øû¹óû ì¾ìêií áîëàð?.. ʼïøiëiêêå êiðåòií ¸ðáið àäàìäà içãiëiêòi» äå, ïàéûìäûëûºòû» äà áåëãiëi áið ¾ëåñi áàð áîëàð, àë îëàð áiðiêêåíäå á¸ði áið àäàì ñèÿºòàíûï, ê¼ïòåãåí ºîëäàðû, àÿºòàðû, ò¾ñiíiêòåði, ìiíåçäåði ¸ði ò¾ñiíói äå ñîëàé ê¼áåéåòií áîëàð. Ñîíäûºòàí

íû» º½çûðûíäà. Õàëûº æèíàëûñûíäà, êå»åñòå æ¸íå ñîòòà ì¾ëiêòiê öåíçi ò¼ìåí ¸ði áàðëûº æàñòà¹û àäàìäàð ºàòûñàäû. ²àçûíà ìå»ãåðóøi, ñòðàòåã æ¸íå æàëïû æî¹àð¹û ºûçìåò îðûíäàðûíäà ì¾ëiêòiê öåíçi æî¹àðû àäàìäàð æ¾ðåäi. 12. Ñû ºèûíäûºòû äà îñûëàé î»àé øåøóãå áîëàð åäi æ¸íå á½ë ä½ðûñ òà áîëàð. Áèëiê áîëûï åñåïòåëiíåòií ñîòòû» ì¾øåñi, êå»åñòi» ì¾øåñi, õàëûº æèíàëûñûíû» ì¾øåñi åìåñ ºîé, áèëiê, îë — ñîò, êå»åñ æ¸íå õàëûº æèíàëûñû; àòàë¹àí ì¾øåëåðäi» ¸ðºàéñûñû ìåêåìåëåðäi» º½ðàìäû á¼ëiãi (º½ðàìäû á¼ëiêòåði äåï ìåí êå»åñòi», õàëûº æèíàëûñûíû» æ¸íå ñîòòû» ì¾øåëåðií àéòàìûí), ÿ¹íè õàëûº ὺàðàñû å» ìà»ûçäû iñòåðäå æî¹àð¹û áèëiêòi òîëûº º½ºû¹ûíäà ¼ç ºîëûíäà ½ñòàï îòûð: õàëûº æèíàëûñû äà, êå»åñ òå, æ¸íå ñîò òà ê¼ï ì¾øåëåðäåí ò½ðàäû, ¸ði îëàðäû» á¸ðiíi» ì¾ëiêòiê öåíçií ºîññà, æî¹àð¹û ìåìëåêåòòiê ºûçìåò îðûíäàðûíäà îòûð¹àíäàðäû ò¾ãåë àë¹àíäà äà, ¸ðºàéñûñûí æåêå àë¹àíäà äà ì¾ëiêòiê öåíçiñiíåí ¸ëäåºàéäà àñûï ò¾ñåäi. 13. Á½ë iñ îñûëàé øåøiëåäi. Å» áiðiíøi ê¼ðñåòiëãåí ºèûíäûºòàí áåëãiëi áið àéºûíäûºïåí ìûíàíäàé ºîðûòûíäû øû¹àäû: ä½ðûñ æàñàë¹àí çà»äàð æ¾éåñi æî¹àð¹û áèëiê áîëó¹à òèiñòi, àë ºûçìåò îðíûíäà¹û àäàìäàð — áiðåó, íå áiðíåøåó áîëñûí — çà»äàð ä¸ë æàóàïòàð áåðå àëìàéòûí êåçå»äåðäå øåøóøi ìà»ûç¹à èå áîëóû êåðåê, ¼éòêåíi áàðëûº æåêå æà¹äàéëàð ¾øií íàºòû ½ñòàíûìäàð áåðó æàëïû î»àé åìåñ. Àë ä½ðûñ çà»äàð ºàíäàé ñèïàòòà áîëó êåðåê — ì½íäà ¸çið àéºûí áið í¸ðñå àéòó¹à áîëìàéäû, ì½íäà á½ðûí ê¼ðñåòiëãåí ºèûíäûº ¸ëi ñàºòàëûï îòûð, àòàï àéòºàíäà: ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» ò¾ðëåði ñèÿºòû, çà»äàð äà æàºñû äà, æàìàí äà áîëà áåðåäi, ¸äiëåòòiëiêêå íåãiçäåëåäi, íåìåñå íåãiçäåëìåéäi. Áið ¹àíà í¸ðñå àéºûí: çà»äàð áåëãiëi áið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ðiìåí ñ¸éêåñòåëãåí áîëóû êåðåê. Îëàé áîëñà, ä½ðûñ ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ñ¸éêåñ êåëåòií çà»äàð ¸äiëåòòi áîëàäû, àë ä½ðûñ ò¾ðëåðiíåí àóûòºû¹àí ò¾ðëåðiíå ñ¸éêåñ êåëåòií çà»äàð ¸äiëåòñiç áîëàäû. VII. 1. Åãåð áàðëûº ¹ûëûìäàð ìåí ¼íåðëåðäi» ò¾ïêi ìàºñàòû èãiëiê áîëñà, îíäà å» áèiê èãiëiê — ñàÿñàòòû» íåãiçãi ìàºñàòû. °äiëåòòiëiê, ÿ¹íè æàëïû îðòຠïàéäà¹à ºûçìåò åòåòií í¸ðñå, ìåìëåêåòòiê èãiëiê áîëûï ñàíàëàäû. Æàëïû òàðà¹àí ò¾ñiíiêòåð áîéûíøà ¸äiëåòòiëiê — áåëãiëi áið òå»äiê; á½ë ò½æûðûì áåëãiëi ä¸ðåæåäå ýòèêàëûº ì¸ñåëåëåð òàëºûëà¹àíäà¹û ôèëîñîôèÿëûº ïàéûìäàóëàðìåí ñ¸éêåñ æ¼íiíäå ä½ðûñ ºîðòûíäûíû ¼çi åìäåóìåí àéíàëûñûï, àóðóäàí àéûºòûð¹àíäàð, ÿ¹íè ò¸óiïòåð, ¹àíà àéòà àëàäû… ì½íû ºàë¹àí ¼íåðëåð ìåí ò¸æiðèáå íåãiçäåëãåí ¸ðáið iñ æ¼íiíäå äå àéòó¹à áîëàäû. Ò¸óiïêå äå òåê ò¸óiïòåðãå ¹àíà åñåï áåðóãå òèiñòi áîë¹àíû ñèÿºòû, ºàë¹àíäàð¹à äà ¼çiìåí ìàìàíäàñ àäàìäàð¹à åñåï áåðãåíi ºàæåò: Ò¸óiï äåï åìäåóøi äå (demioyrgos), ìåäèöèíàíû æî¹àð¹û áiëiì ò½ð¹ûñûíàí (arkhitektonikos) çåðòòåéòiíäåð äå åñåïòåëåäi, ¾øiíøiäåí, ìåäèöèíàëûº áiëiìäi æà»à ¹àíà àë¹àíäàð (àäàìäàðäû» îñûíäàé òîïòàðû, æàëïû àë¹àíäà, ¼íåðäi» áàðëûº ñàëàëàðûíäà äà áàð), æ¸íå áiç áiëãiðëåðìåí ºàòàð îë òóðàëû ìàìàí ðåòiíäå àéòó¹à îñûíäàé àäàìäàðäû» äà º½ºû¹û áàð äåéìiç. 9. °ðò¾ðëi ñàéëàóëàðäà äà îñûíäàé ò¸ðòiï îðíàòó¹à áîëàð. Iñòi áiëåòiíäåð ¹àíà ä½ðûñ ñàéëàé àëàäû, ìûñàëû, æåð ¼ëøåóäi áiëåòiíäåð — æåð ¼ëøåóøiíi, àë êåìå àéäàóäû áiëåòiíäåð — êåìå àéäàóøûíû, — åãåð êåéáið æ½ìûñòàð ìåí ºîë¼íåðøiëiêêå êiñi ñàéëà¹àíäà ñîë iñòi êåéáið áiëìåéòiíäåðäå äå ºàòûññà, îëàð áiëãiðëåðäåí ã¼ði àçøûëûº áîëàäû. Îñû ò½ð¹ûäàí àë¹àíäà õàëûº ὺàðàñûíà ºûçìåò îðûíäàðûíà êiñi ñàéëà¹àíäà äà, îëàðäû» æ½ìûñû òóðàëû åñåáií ºàáûëäàóäà äà øåøóøi äàóûñ áåðóãå áîëìàñ åäi. 10. °éòêåíìåíäå, àéòºàííû» á¸ði áiðäåé ä½ðûñ áîëìàóû äà ì¾ìêií æ¸íå á½ðûí àéòûë¹àí åñêåðòóãå ñàé, åãåð õàëûº ὺàðàñû åðiêòi òó¹àíäàð¹à ò¸í ºàñèåòòåðäåí àëà»ñûç º½ðàëàºàí áîëìàñà, îíäà ¸ðêiì æåêå àë¹àíäà íàøàð ò¼ðåøi, àë á¸ðií áiðãå àë¹àíäà ò¸óiðäå áîëìàéäû íåìåñå å» áîëìàñà å» íàøàð ò¼ðåøi äå áîëìàéäû. Êåéáið iñòåðäå òåê øåáåð ¹àíà å» æàºñû ò¼ðåøi áîëìàéäû, àë åãåð iñòi æàºñû ê¼ðãåíäåð ¹àíà åìåñ, áàñºà êiñiëåð äå áiëåòií áîëñà; ìûñàëû, ¾éäi ñàë¹àí ¹àíà åìåñ, îíàí äà ã¼ði ñîíû ïàéäàëàíóøû æàºñû áiëåäi, ÿ¹íè ¾éäi» èåñi; Ñîë ñèÿºòû ðóëüäi êåìå àéäàóøû æàºñû áiëåäi, ðóëüäi æàñà¹àí øåáåð åìåñ, àë ñòîë ì¸çiðií àñïàçøûäàí ã¼ði ºîíຠæàºñû áiëåäi. ²ûñºàñû, á½ë ºèûíøûëûºòû áiç æî¹àðûäà àéòûë¹àí ò¾ðäå øåøå àëàòûí áîëàìûç. 11. Áiðຠá½ë ºèûíäûºòàí êåéií åêiíøiñi ò½ð. Å» ìà- »ûçäû ì¸ñåëåëåðäå ºàðàïàéûì àäàìäàð ò¸óið êiñiëåðäåí ã¼ði øåøóøi ìà»ûç¹à èå åêåíäiãi ºèñûíñûç ê¼ðiíåòií ñèÿºòû; ëàóàçûìäû ºûçìåòòåãiëåðäi» åñåáií ºàáûëäàó æ¸íå îëàðäû ñàéëàó — ¼òå ìà»ûçäû iñ ºîé. Êåéáið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäà, á½ðûí äà àéòºàíäàé á½ë õàëûºòû» åðêiíå áåðiëãåí, ¼éòêåíi îñû ñèÿºòû iñòåðäå æî¹àð¹û áèëiê õàëûº æèíàëûñû-

øà¹ûíäàó òîïºà æî¹àð¹û áèëiê ºîé¹àí òîáûð¹à ºàðà¹àíäà àðòûºòàó òèiñòi áîë¹àí áîëàð åäi. 12. Îñûëàðäû» á¸ðiíåí áèëiêêå ºîë ñîçó¹à íåãiç äåï åñåïòåëiï æ¾ðåòií, ñîë àðºûëû áàñºàëàð áiçãå áà¹ûíó¹à òèiñ äåï ê¼ðñåòiëåòií áåëãiëåðäi» åøºàéñûñûíû» ä½ðûñ åìåñòiãi àéºûí ñèÿºòû ¼çiíi» içãiëiêòiëiãiíå ñiëòåï, íåìåñå áàéëû¹ûíà ñ¾éåíiï ìåìëåêåòòåãi æî¹àð¹û áèëiêòi ¼çiíå òàëàï åòåòiíäåðãå ºàðñû õàëûº ὺàðàñû áåëãiëi ä¸ðåæåäå ¸äiëåòòi ºàðñû ä¸ëåë àéòà àëàð åäi: êåéáið æà¹äàéëàðäà õàëûº ὺàðàñûíû» içãiëiêòiëiê æà¹ûíàí àçøûëûºòàí ã¼ði æî¹àð¹û áîëûï øû¹óûíà æ¸íå îëàðäàí ã¼ði æåêå-æåêå àë¹àíäà åìåñ, á¸ðií ºîñà àë¹àíäà ä¸óëåòòiðåê òå áîëà àëàòûíûíà åø í¸ðñå êåäåðãi áîëà àëìàéäû. 13. Êåéáiðåóëåðäi» çåðòòåï, áiðຠñî¹àí ä½ðûñ æàóàï òàáà àëìàé æ¾ðãåí ºèûíäû¹ûíà (àòàï àéòºàíäà: ä½ðûñ çà»äàðäû ½ñûí¹ûñû êåëåòií çà» øû¹àðóøû îëàðäû èãi æàºñûëàðìåí ¾éëåñòiðãåíi ä½ðûñ ïà, ¸ëäå ê¼ïøiëiêïåí áå) æî¹àðû äà àéòûë¹àíäàðäà¹û ò¸ñiëìåí æàóàï áåðóãå áîëàäû18. Á½ë æåðäå ä½ðûñ äåï áiç òåïå-òå»äiê äåãåí ìà¹ûíàäà ò¾ñiíóiìiç êåðåê, àë ì½íäàé òåïå-òå» ä½ðûñòûºòû» ê¼çäåéòiíi ò½òàñ ìåìëåêåòòi» ïàéäàñû æ¸íå àçàìàòòàðäû» îðòຠèãiëiãi. Æàëïû ìà¹ûíàäà àçàìàò äåï áèëåóãå äå, áà¹ûíó¹à äà ºàòûñòû àäàìäàðäû àéòàìûç: ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¸ðáið ò¾ðiíäå àçàìàòòûºòû» ì¸íi ¼çãåðåäi. Å» ò¸óið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà àçàìàò äåï içãiëiêòi» òàëàïòàðûíà ñàé áà¹ûíà äà, áèëåé äå áiëåòií æ¸íå ñîíû ºàëàéòûí àäàì áîëûï øû¹àäû. VIII. 1. Åãåð áið êiñi, íåìåñå áiðåóäåí ê¼áiðåê áiðíåøå, áiðຠê¼ïòiãi ìåìëåêåòòi òîëòûðàòûíäàé åìåñ, êiñiëåð içãiëiêòi áîë¹àíäû¹û ñîíäàé, ºàë¹àíäàðäû» á¸ðiíi» içãiëiêòåði ìåí ñàÿñè ºàáiëåòòåði îëàðìåí ñàëûñòûðó¹à êåëìåñå, îíäàé áið íåìåñå áiðíåøå àäàìäàðäû ìåìëåêåòòi» º½ðàìäû á¼ëiãi äåï ºàðàó¹à áîëìàéäû: îëàð¹à áàñºàëàðìåí áiðäåé º½ºûºòàð áåðñå, îë ¸äiëåòòiëiêêå ºàéøû êåëåð åäi, ¼éòêåíi îëàð áàñºàëàðìåí içãiëiêòåði æ¸íå ñàÿñè ºàáiëåòòåði æà¹ûíàí ñîíøàëûºòû òå» åìåñ ºîé. Îíäàé àäàì áàñºàëàðäû» ºàñûíäà º½äàé ñèÿºòû áîëàð åäi. 2. Á½äàí ê¼ðiíåòiíi, çà» øû¹àðóäà äà øû¹ó òåãi æà¹ûíàí äà, ºàáiëåòòåði æà¹ûíàí äà òå»äåði åñêåðó êåðåê, àë îíäàé àäàìäàð¹à òiïòi çà»äàðäû» äà êåðåãi æîº, ¼éòêåíi îëàðäû» ¼çi — çà». Îëàð¹à çà» øû¹àðàìûí äåóøiëåð äå ê¾ëêiëi æà¹äàéäà áîëàð åäi. Îëàð, Àíòèñôåííi» ñ¼çäåði áîéûíøà, õàéóàíàòòàðäû» æèíàëûñûíäà ºîÿíäàð ñ¼ç ñ¼éëåï, áàðëû¹ûíà òå» á¸ði äå iëåñåäi. Ñîë ºàòàðäà àçøûëûººà ºàðà¹àíäà ê¼ïøiëiêòi» äå ºîë ñîçóû ¸äiëåòòi, ¼éòêåíi ê¼ïøiëiê ò¾ãåë àë¹àíäà àçøûëûºïåí ñàëûñòûð¹àíäà ê¾øòiðåê òå, áàéûðຠòà, æàºñûðຠòà. Ñîíûìåí, åãåðäå îñû ýëåìåíòòåðäi» á¸ði äå, ìåíi» àéòûï îòûð¹àíûì — æàºñû äà, áàé äà, òåêòi äå — ìåìëåêåòòå áàð áîëûï, îëàðìåí ºàòàð ºàë¹àí àçàìàòòàð ὺàðàñû áîëñà, ìåìëåêåòòåãi áèëiê êiìäåðäi» ºîëûíäà áîëó êåðåê æ¼íiíäå òàëàñ òóàð ìà åäi; ¸ëäå òóìàñ ïà åäi? 9. °ðèíå, ìåìëåêåòòå êiì áèëiê æ¾ðãiçó êåðåê äåãåíäi æî¹àðûäà ê¼ðñåòiëãåí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiìåí ñ¸éêåñòåíäiðiëói êåðåê, ¼éòêåíi îë ò¾ðëåð æî¹àð¹û áèëiêòi» ñèïàòûìåí ¼çãåøåëåíåäi: ìûñàëû, áið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðiíäå ñîë áàéëàðäû» ºîëûíäà, áàñºàñûíäà — iñêåðëåðäi» ºîëûíäà øî¹ûðëàí¹àí æ¸íå îñû ñèÿºòû ¸ðáið áàñºà º½ðûëûìäàðäà. Áiðຠáiç ñîë àéòûë¹àíäàðäû» á¸ði äå áið ìåçãiëäå áàð áîë¹àí æà¹äàéäà ºàëàé øåøiëó êåðåê åêåíäiãií ºàðàñòûðóûìûç êåðåê. 10. Åãåð äå, içãiëiêòi àäàìäàð ñàí æà¹ûíàí òûì àç áîëñà, îíäà íåíi áàñøûëûººà àëó êåðåê? Îëàðäû» àëäûíäà¹û ìiíäåòòåðäi åñêåðå îòûðûï îëàðäû» àçäû¹ûìåí åñåïòåñó ºàæåò ïå, àòàï àéòºàíäà: ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à îëàðäû» ì¾ìêiíäiãi æåòå ìå, ¸ëäå îëàðäû» ñàíû ìåìëåêåò º½ðó¹à æåòêiëiêòi áîëó êåðåê ïå? Ìåìëåêåòòåãi º½ðìåòêå ºîë ñîçàòûí áàðëûº àäàìäàð¹à ºàòûñòû æà»à áið ºèûíäûº òóàäû: áàéëû¹ûíà ¹àíà èåê àðòûï áèëiêêå ºîë ñîçàòûíäàð äà, òåêòiëiãiíå ¹àíà ñ¾éåíiï áèëiêêå ½ìòûëàòûíäàð äà åøái𠺽ºûººà iñ æ¾çiíäå ñ¾éåíå àëìàóû ì¾ìêií. Åãåð áið ¹àíà àäàìíû» áàéëû¹û áàñºàëàðäû» áàéëû¹ûíàí àñûï ò½ðñà, òàï ñîë º½ºûººà ñ¾éåíiï îë áið ¼çi ºàë¹àíäàðäû» á¸ðiíå áèëiê æ¾ðãiçó êåðåê áîëàð åäi; òàï ñîë ñèÿºòû òåêòiëiãi æà¹ûíàí á¸ðiíåí äå àðòûº áið ¹àíà àäàì áîëñà, åðiêòi áîëûï òó¹àíäàðäû» ¾ñòiíåí îë äà ¼ç áèëiãií æ¾ðãiçó êåðåê áîëàð åäi. 11. Àðèñòîêðàòèÿëûº ìåìëåêåòòåðäå äå içãiëiêòiëiê æà¹ûíàí äà òàï ñîëàé áîëàð åäi; åãåð içãiëiêòiëiê æà¹ûíàí ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à áåëñåíäi ºàòûñûï æ¾ðãåíäåðäi» á¸ðiíåí áið àäàì àñûï ò½ðñà, æî¹àð¹û áèëiê ñî¹àí òèiñòi áîë¹àí áîëàð åäi. Òàï îñûëàé åãåð äå àçøûëûºòàí ºàøàí äà ê¾øòiðåê. Ñîíäûºòàí äà ñîë ê¾øiíå ñàé áèëiêêå èå áîëó¹à òèiñòi õàëûº ὺàðàñûíû» iøiíåí áiðåó, íåìåñå îäàí ê¼áiðåê, áiðຠºàë¹àí ὺàðàäàí ¸ëäåºàéäà àçûðຠòîï, ê¾øi æà¹ûíàí á¸ðiáið ºàë¹àíäàðûíàí àðòûï ò½ðñà, îíäà ñîë áið àäàì¹à íåìåñå

ê¾øií ñàºòàéòûí çà»äàð áîëóû êåðåê. Åãåð áið í¸ðñå æ¼íiíäå çà» òiïòi øåøå àëìàéòûí íåìåñå æàºñû øåøå àëìàéòûí áîëñà, îíäà êiì áèëiê æ¾ðãiçói êåðåê, å» æàºñû ò½ë¹à ìà, ¸ëäå á¸ði äå ìå? Ðàñ, ºàçiðäå áiðãå æèíàëûï, ñîò º½ðûï, êå»åñiï æàòàäû æ¸íå øåøiì ºàáûëäàï æàòàäû, áiðຠá½ë ñîòòàðäû» á¸ði äå æåêå ì¸ñåëåëåðãå áàéëàíûñòû. Åãåð ¸ðêiìäi îºøàó àëûï ºàðàñà, ì¾ìêií, îíäà îë íàøàð áîëûï øû¹àð, áiðຠìåìëåêåò ê¼ï àäàìäàðäàí ò½ðàäû ¹îé, æ¸íå æåêå àäàìíû» îºøàó àñ iøóiíåí äóìàíäà ºîñûëûï ä¸ì òàòóäû» ò¸óið åêåíäiãi ñèÿºòû òîáûð äà ê¼ï í¸ðñå òóðàëû æåêå àäàìíàí ã¼ði ºàíäàé æåêå àäàì áîëñà äà æàºñûðຠîéëàñòûðàäû. 6. Îíû» ¾ñòiíå, ὺàðà òåç á½çûëà ºîéìàéäû: ¾ëêåí àóìàºòû ñóäû» òåç ëàéëàíà ºîéìàéòûíû ñèÿºòû, ὺàðà äà øàìàëû áið àçøûëûº òîïòàí ê¼ði êåìiðåê á½çûëàäû. Æåêå àäàìäû àøó íåìåñå áàñºà ñåçiì áèëåï àë¹àí êåçiíäå îíû» øåøiìi, ñ¼ç æîº, æàðàìñûç; àë ὺàðàäà îñûíäàé áîëó ¾øií îíäà¹û àäàìäàðäû» á¸ðií áiðäåí àøó ºûñó, ñ¼éòiï, ºàòå iñòåðãå áàðó òåç áîëà ºîÿòûí í¸ðñå åìåñ. Á½ºàðà äåï çà»¹à ºàéøû iñòåðãå áàðà áåðìåéòií, áàðñà äà, çà»íû» áið êåìøiëiêòåði ºèûíäûº òó¹ûç¹àíäà ¹àíà áîëàòûí, åðiêòi áîëûï òó¹àíäàðäû ò¾ñiíó êåðåê. Åãåð ê¼ï àäàìäàðäû» ¼çiíäå á½ë î»àé áîëìàñà, îíäà áiðíåøå ¹àíà á½çûëó¹à áàðà ºîéìàéòûí æàºñû ò½ë¹àëàð ìåí àçàìàòòàð áîëñà øå: áiðåói ¹àíà ìà, ¸ëäå áiðíåøå æàºñûëàð ìà? Îñû ñûñû ä½ðûñ åêåíi àéºûí åìåñ ïå? Áiðຠîñû áiðíåøåó ¼çàðà àðàçäûººà áàðàäû, àë áiðåói îºøàó ò½ðàäû. Á½ë ºàðñû ïiêiðãå òåê îë áiðíåøå ¸ëãi îºøàó ò½ð¹àíäàé òàìàøà ºàñèåòòåðãå èå äåóäi ¹àíà ºàðñû ºîþ¹à áîëàäû. 7. Á¸ði áiðäåé ò¸óið áiðíåøå àäàìíû» áàñºàðóûí àðèñòîêðàòèÿ äåï, àë áið àäàìíû» áàñºàðóûí — ïàòøàëûº áèëiê äåï àòàñàº, îíäà ïàòøàëûº áèëiê ºàðóëû ê¾øòåðãå ñ¾éåíå ìå, ¸ëäå ñ¾éåíáåé ìå, î¹àí ºàðàìàñòàí ñîíäàé ò¸óiðëåðäi áàñºàðó¹à òàðòó¹à ì¾ìêií áîëñà, ìåìëåêåò ¾øií ïàòøàëûº áèëiêòåí àðèñòîêðàòèÿ æàºñûðຠáîëàð åäi. ̾ìêií, åðòå êåçäåðäå àäàìäàðäû ïàòøàëàðäû» áèëåói ¸ñiðåñå, ìåìëåêåòòåðäå õàëûº ñàíû àç êåçäå, àäàìãåðøiëiãi æà¹ûíàí ¾çäiê ò½ðàòûí àäàìäàðäû òàáó ºèûí áîë¹àíäûºòàí øû¹àð. Îäàí áàñºà, ïàòøàëàðäû ¸óåëäå åëiíå àéðûºøà æàñà¹àí èãiëiêòi iñòåði ¾øií ºîÿòûí áîë¹àí, àë îëàð å» ò¸óið àäàìäàð åäi. Àë æàðàìäû àäàìäàð ê¼áåéi»êiðåãåí êåçäå áið àäàìíû» áèëiãiíäå áîëóäàí áàñ òàðòûï, áàñºà áið áèëåóäi» æàëïû ò¾ðií içäåï, ïîëèòèÿíû îðíàòºàí. ïàòøàëûº áèëiê òå áið íåìåñå áiðíåøå ìåìëåêåòòåðäi ïàòøàíû» ¾é øàðóàñûíäàé áèëåói. Íà¹ûç ºàòà» ä¸ëäiêïåí àéòñàº, ïàòøàëûº áèëiêòi» ºàðàñòûðó¹à ëàéûº åêi-ຠò¾ði áàð: îñû ñû àéòûë¹àí ò¾ð æ¸íå Ëàêåäåìîíäà¹û ïàòøàëûº áèëiê; ºàë¹àí ¾ø ò¾ðëåði ê¼áiíåñå îñû ê¼ðñåòiëãåí åêåóiíi» àðàëûº ò¾ðëåði: îëàðäû» ¼êiëäiêòåði áið æà¹ûíàí, á¸ðií òîëûº ºàìòèòûí ïàòøàëûº áèëiêòåí àç, åêiíøi æà¹ûíàí, Ëàêåäåìîí ïàòøàëàðûíû» áèëiãiíåí àñûï ò¾ñåäi. Îëàé áîëñà, øûí ì¸íiíäå çåðòòåóãå æàòàòûíû ìûíàíäàé åêi ì¸ñåëå: áiðåói — ìåìëåêåòòåðãå ¼ìiðëiê áið ñòðàòåã áîëó òèiìäi ìå, æîº ïà, æ¸íå îë áåëãiëi áið ðóäàí øûººàí áàñøû, ¸ëäå ñàéëàí¹àí áîëó êåðåê ïå; åêiíøiñi — áið àäàìíû» ¼ìið áîéû åøáið øåêòåëìåãåí á¸ðiíi» èåñi áîë¹àíû òèiìäi ìå, æîº ïà? 3. ´ìiðëiê ñòðàòåãèÿíû çåðòòåó ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ì¸ñåëåñiíåí ê¼ði çà» øû¹àðó ºûçìåò ñàëàñûíà ºàòûñòûðàº, ¼éòêåíi á½ë ñòðàòåãèÿ áàðëûº º½ðûëûìäàðäà äà îðûí àëóû ì¾ìêií, åíäåøå ïàòøàëûº áèëiêòi» áiðiíøi ê¼ðiíó ò¾ðií ºàðàñòûðìàéìûç. Îíû» åêiíøi ê¼ðiíó áåëãiñií àëñàº, îë øûíûíäà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áið ò¾ði, ñîíäûºòàí äà îíû çåðòòåï, îíäà¹û øåøói ºèûí ò¾éiíäåðäi ºàðàñòûðó ºàæåò. Áiçäi» içäåíóëåðiìiçäi» ò¾ïêi áàñòàóû ìûíàíäàé ì¸ñåëåíi òàëºûëàó: ºàíäàé áèëiêòi» ºîë àñòûíäà áîë¹àí æàºñû — æàºñû ò½ë¹àíû» áà, ¸ëäå æàºñû çà»äàðäû» áà? 4. Ïàòøàíû» áèëiãiíäå áîë¹àí æàºñû äåï øåøåòiíäåð çà»äàðäû» òûì æàëïû æà¹äàéëàðäû ºàìòèòûí åðåæåëåð åêåíäiãi æåêå í¸ðñåëåðäi åñêåðå àëìàéòûíäû¹û òóðàëû ä¸ëåëäåìåëåðãå ñiëòåìå æàñàï, ñîíäûºòàí ºàíäàé äà áîëìàñûí áið æàñàíäû ½ñòàíûìäàðäà¹ûäàé, àëäûí àëà áåêiòiëãåí øåêòåðäåí øû¹à àëìàó ºèñûíñûç áîëàð åäi äåéäi, ìûñàëû Åãèïåòòåãi åìøiãå ò¼ðò ê¾ííåí êåéií àóûòºó¹à22 ð½ºñàò áåðiëãåíi ñèÿºòû. Åãåð îë á½ðûí äà ñîëàé iñòåãåí áîëñà, îíûñû òåê ò¸óåêåë áîë¹àí. Îëàé áîëñà, ¸ðáið æåêå í¸ðñåäå çà»íû» ¸ðïiíå äåéií ½ñòàíàòûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì òàï ñîë ñåáåïòåí å» æàºñûñû åìåñ. Áiðຠ¸ìiðøiëåð æàëïû åðåæåëåðäi áàñøûëûººà àëó¹à ìiíäåòòi, æ¸íå º½ìàðëûºòàð¹à æàò í¸ðñå, òàáè¹àòûíàí ñîëàðäû» æåòåãiíäå êåòåòií í¸ðñåäåí æàºñûðàº. Çà»äàðäà îëàð æîº, àë ¸ðáið àäàì æàíûíäà îëàð ñ¼çñiç áàð. 5. Áiðàº, ì¾ìêií, áiðåóëåð: îíû» åñåñiíå æàºñû ò½ë¹à ¸ðáið íàºòû æà¹äàéäû æàºñû ò¾ñiíå îòûðûï, ä½ðûñ øåøåäi, äåð. Íå äå áîëñà, î¹àí çà» øû¹àðóøû áîëó êåðåê æ¸íå îëàðäû á½ç¹àíäà ¹àíà ê¾øií æîÿòûí, áàðëûº áàñºà æà¹äàéëàðäà

áàñºàðóäû» áàñûíà ¼êiëåòòiãi áàð áið àäàì ºîéûëàäû. Îñû ñèÿºòû áèëiê òåê ¼êiëåòòiãi øåêòåëãåí23 ò¾ðäå Ýïèäàìíà ìåí Îïóíòòà áàð. 2. Åíäi áiç á¸ðií ºàìòèòûí ïàòøàëûº áèëiê äåï àòàëàòûí, ÿ¹íè áàðëûº øåøiìäåðäi òåê ¼ç ûºòèÿðûìåí ¹àíà ºàáûëäàéòûí ïàòøà òóðàëû îéëàñòûðàìûç. Êåéáiðåóëåðãå ìåìëåêåò áiðäåéëåðäåí ò½ðàòûí æà¹äàéäà áið àäàìíû» áàðëûº àçàìàòòàðäû» ¾ñòiíåí òîëûº áèëiêòi æ¾ðãiçó òàáè¹èëûººà æàò áîëûï ê¼ðiíåäi: òàáè¹àòûíàí áiðäåéëåðãå òàáè¹àòûíàí áiðäåé º½ºûºòàð ìåí º½ðìåò áîëó¹à òèiñòi. Åãåð æàðàòûëûñûíàí ¸ðò¾ðëi àäàìäàð¹à áiðäåé òà¹àìäàðäû äà, áiðäåé êèiìäåðäi äå ò½òûíó ºàíäàé çèÿí áîëñà, îíäà º½ðìåòêå º½ºûº æ¼íiíäå äå æà¹äàé ñîíäàé; òå»äåðäi» àðàñûíäà¹û òå»ñiçäiê òå ñîíäàé çèÿí. 3. Ñîíäûºòàí äà ¸äiëåòòiëiê ñàé áàðëûº òå» àäàìäàð ºàíøàëûºòû áà¹ûíàòûí áîëñà, ñîíøàëûºòû äà áèëåói êåðåê ¸ði ¸ðêiì êåçåãi áîéûíøà áiðäå áèëåï, áiðäå áà¹ûíûï æ¾ðói êåðåê. ̽íäà áiç çà»ìåí êåçiãiï îòûðìûç, ¼éòêåíi ò¸ðòiï, îë — çà». Ñîíäûºòàí äà àçàìàòòàðäû» áiðåói ¹àíà áèëåãåííåí ã¼ði çà»íû» áèëåãåíi æàºñû. Åãåðäå áiðíåøå àäàìíû» áèëåãåíi æàºñû äåï øåøiëñå, îëàðäû òàï îñû íåãiçäå çà»íû» ñàºøûñû æ¸íå ºûçìåòøiñi åòiï òà¹àéûíäàó ºàæåò. Áåëãiëi áið ºûçìåò îðûíäàðû ìiíäåòi ò¾ðäå áîëó êåðåê áîëñà, îíäà, — äåéäi êåéáiðåóëåð, æàïïàé òå»äiê æà¹äàéûíäà îëàðäû áið-ຠºîë¹à øî¹ûðëàíó ¸äiëåòñiçäiê áîëàð åäi. 4. Àë çà» áàðëûº æåêå êåçäåéñîº ñ¸òòåðäi àëäûí àëà åñêåðå àëìàéäû äåéòií åñêåðòóãå, àäàì äà îíäàéäû» á¸ðií àëäûí àëà åñêåðå àëìàéäû äåï æàóàï áåðãåí ä½ðûñ. ²àëàé áîëñà äà, ºûçìåò îðûíäà¹ûëàðäû ºàæåòòi ìà¹ûíàäà ò¸ðáèåëåãåí çà» îëàð¹à îíäà åñêåðiëìåãåí iñòåð æ¼íiíäå å» ¸äiëåòòi ò½ð¹ûäàí øåøiìäåð ºàáûëäàï áàñºàðó¹à ì¾ìêiíäiê áåðåäi. Åãåð ò¸æiðèáå áàð ½ñòàíûìäàðäû æåòiëäiðåòiíäiãií ê¼ðñåòå, çà» ¼çiíå ò¾çåòóëåð åíäiðóãå äå æîë ºàëäûðàäû. Ñîíûìåí, çà»íû» ¾ñòåìiäiãií òàëàï åòóøiëå𠺽äiðåò ïåí çåðäåíi» áèëiãií òàëàï åòåòiíäåé, àë àäàìíû» ¾ñòåìäiãií òàëàï åòóøiëåð á½¹àí áið õàéóàíàòòûº áàñòàó åíãiçåäi, ¼éòêåíi º½ìàðëûº õàéóàíàòòûº í¸ðñå æ¸íå ¸ìiðøiëåð ºàíøà æàºñû àäàì áîëñà äà àøó îëàðäû äà àºèºàòòû» æîëûíàí àäàñòûðàäû; êåðiñiíøå, çà» — æ¾ãåíñiç º½ìàðëûºòàðäàí àðûë¹àí çåðäå24. 5. ´íåðëåð ñàëàñûíàí êåëòiðiëåòií: àëäûí àëà åðåæå áîéûíøà åìäåó íàøàð, îíàíäà áiëiêòi ò¸óiïêå ìîéûíñ½í¹àí 8. Àë àäàìãåðøiëiêòåí àóûòºûï, àç¹ûíäàï ºî¹àì¹à òèiñòi èãiëiêòåð åñåáiíåí îëàð áàé áàñòà¹àí êåçäå ïîëèòèÿäàí òàáè¹è æîëìåí îëèãàðõèÿëàð øûºòû, àäàìäàð áàéëûºòû º½ðìåòòåé áàñòàäû ¹îé. Îëèàãðõèÿëàðäàí ¸óåëäå òèðàííèÿëàð, îäàí êåéií òèðàííèÿëàðäàí äåìîêðàòèÿ øûºòû: ¸ìiðøiëåðäi» áàþ¹à äåãåí ïàñûº º½ìàðëûºòàðû áèëåóøiëåðäi» ºàòàðûí àçàéòó¹à èòåðìåëåéäi, í¸òèæåñiíäå õàëûº ὺàðàñû ê¾øåéiï, òèðàííèÿíû ê¾éðåòiï, äåìîêðàòèÿíû îðíàòàäû. Àë ìåìëåêåòòåð õàëûº ñàíû àðòûï, iðiëåíãåíäiêòåí åíäi äåìîêðàòèÿäàí áàñºà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ïàéäà áîëà ºîþû î»àé åìåñ. 9. Åãåð áiðåó ìåìëåêåòòåð ¾øií áàñºàðóäû» å» æàºñûñû ïàòøàëûº áèëåó äåñå, îíäà ïàòøàíû» áàëàëàðûìåí ºàëàé áîëàäû äåãåí ñ½ðຠòóàäû. Ñîíäà îíû» ½ðïà¹û ïàòøàëûº åòói êåðåê ïå? Åãåð îëàðäû» àðàñûíäà æàðàìñûçäàð áîëñà, — àë îíäàéëàð áîë¹àí, — îíäà á½ë º½ðó¹à ¸êåëåäi. ̽íäàéäà ïàòøà, ºîëûíäà òîëûº áèëiê áîë¹àíäûºòàí, îíäàé áàëàëàð¹à áèëiêòi áåðìåñií. Áiðàº, á½ë iñòå î¹àí ñåíó ºèûí, ¼éòêåíi îë àäàì òàáè¹àòûíàí äà æî¹àðû ò½ðàòûí àäàìãåðøiëiêòi ºàæåò åòåäi. 10. ²àðóëû ñàºøûëàð òóðàëû ì¸ñåëåíi øåøóäå äå ºèûíäûº òóàäû: áèëiêêå ºîéûë¹àíäàð áà¹ûí¹ûñû êåëìåéòiíäåðäi ìîéûíäàòó ¾øií ¼ç º½çûðûíäà¹û ¸ñêåðè ê¾øi áîëó êåðåê ïå, ¸éòïåñå îë ¼ç ìiíäåòòåðií ºàëàé àòºàðà àëàäû? Òiïòi îë çà» áîéûíøà òîëûº áèëiêêå èå áîëûï ¸ði çà»¹à ºàðñû åø í¸ðñå iñòåìåñå äå, çà»äû ºîð¹àó ¾øií îíû» ºîëûíäà ñ¼çñiç áåëãiëi áið ê¾ø áîëó êåðåê. Ðàñ, çà»äû íåãiçäå ºîéûë¹àí ïàòøà¹à áàéëàíûñòû á½ë ì¸ñåëå òåç äå, ºèûíøûëûºñûç-ຠøåøiëå àëàäû. ̽íäàé ïàòøà¹à ºàðóëû ê¾ø áîëó êåðåê, æ¸íå îíû» ê¼ëåìi ïàòøàíû ¸ðáið æåêå, íåìåñå áiðíåøå àäàìäàðäàí ê¾øòiðåê, áiðຠàçàìàòòàð ὺàðàñûí ò¾ãåë àë¹àíäà ¸ëñiçäåó åòåòií áîëó êåðåê. Áåëãiëi áið àñèìíåòòi íåìåñå òèðàííäû áèëiêêå ºîé¹àíäà åðòåäåãiëåð òàï îñûíäàé ñàºøûëàðäû òà¹àéûíäà¹àí. Äèîíèñèé ¼çiíå ñàºøûëàðäû òàëàï åòêåíäå, ñèðàêóçäûºòàð¹à áiðåó òàï îñû ì¼ëøåðäå ºîþ¹à êå»åñ áåðãåí. ÕI. 1. Á½¹àí äåéiíãi áàÿíäàóëàðûìûç åíäi áàðëûº ¸ðåêåòåðiíäå òåê ¼ç ûðºûíà ¹àíà ñ¾éåíåòií ïàòøà òóðàëû îéëàñòûðó¹à àëûï êåëäi; Îñûíäàé ïàòøà æ¼íiíäå áiçãå ¼ç ïiêiðëåðiìiçäi àë¹à òàðòó ºàæåò. Ç໹à íåãiçäåëãåí ìîíàðõèÿ äåï àòàëàòûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû», á½ðûí äà àéòºàíäàé, ¼çãåøå ò¾ði åìåñ; ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» êåç êåëãåí ò¾ðëåðiíäå äå, ìûñàëû, äåìîêðàòèÿ ìåí àðèñòîêðàòèÿäà ¼ìiðëiê ñòðàòåãèÿ áîëóû ì¾ìêií æ¸íå ê¼ïòåãåí ìåìëåêåòòåðäå iøêi

Ò¼ðòiíøi êiòàï (Ä) I.1. Áåëãiëi áið ñàëàíû» áið á¼ëiãiìåí øåêòåëìåé, îíû ò¾ãåë ºàìòèòûí ¼íåð ìåí ¹ûëûìäàðäà ìàçì½íûíà ñîë ñàëàíû» ¼çäiãiíå íå¹½ðëûì æàºñû ñ¸éêåñ êåëåòií í¸ðñåëåðäi ºàðàñòûðàòûí áið á¼ëiì áîëàäû. Ìûñàëû, ãèìíàñòèêà ¼íåði ãèìíàñòèêàëûº æàòòû¹óëàðäû» ºàíäàé ò¾ðëåði êiìäåðãå ïàéäàëû, ºàíäàé æàòòû¹óëàð å» ò¸óiðëåði äåï ºàðàëóû êåðåê (òàáè¹àòûíàí äåíå áiòiìi òàìàøà ¸ði å» æàºñû ê¾òiìäå áîëûï æ¾ðãåí àäàìäàð¹à å» æàºñû æàòòû¹óëàðäû» ¾éëåñ êåëåòiíi àíûº), ºàíäàé æàòòû¹óëàð àäàìäàðäû» ê¼ïøiëiãiíå ä½ðûñ êåëåäi (ãèìíàñòèêà ¼íåði á½ë ì¸ñåëåìåí äå ñàíàñóû ºàæåò); àºûðñûíäà êåéáiðåóëåð ñàéûñ ¼íåðiíäå ò¸æiðèáåëiëiê ïåí áiëiìãå îíøà ½ìòûëìàñà äà, ïåäîòðèá ïåí ãèìíàñòèêàëûº æàòòû¹óëàðäû áàñºàðóøûñû îíäàéëàðäà àç äå»ãåéäå áîëñà äà îíäàé ¼íåðäi äàìûòó¹à ûºïàë åòói òèiñ. 2. Îñû ìåäèöèíà, êåìå æàñàó, êèiì òiãó æ¸íå òà¹û áàñºà ¸ðáið ¼íåð æ¼íiíäå äå àéòûëóû òèiñ. Îñûäàí ñîëàð ñèÿºòû ¹ûëûìäàðäû» áiðåóiíi» àéíàëûñàòûí ñàëàñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» å» æàºñû ò¾ðií çåðòòåó åêåíäiãi àíûº ê¼ðiíåäi: îë ºàíäàé ò¾ð, îíû» íåãiçi áåëãiëåði ºàíäàé, ñûðòºû êåäåðãiëåð áîëìàé ò½ð¹àíäà áiçäi» å» ºàëàéòûíûìûç ñîë áîëó ¾øií ºàíäàé æà¹äàéëàð ºàæåò; æ¸íå äå, êiìãå ºàíäàé ò¾ð û»¹àéëû (ê¼ïòåãåí ìåìëåêåòòåðãå å» ò¸óið ò¾ðãå æåòó ì¾ìêií äå áîëà ºîéìàñ, ñîíäûºòàí, æàºñû çà» øû¹àðóøû ìåí ìåìëåêåòòiê ò½ë¹à ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» å» ò¸óið ò¾ðií äå, íàºòû æà¹äàéëàð¹à ñàé êåëåòií ñàëûñòûðìàëû ò¸óið ò¾ðäi äå íàçàðäàí òûñ ºàëäûðìàó êåðåê); àºûðñûíäà, ñàÿñàò áåëãiëi áið àë¹ûøàðòòàð¹à íåãiçäåëãåí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¾øiíøi áið ò¾ðiìåí äå ñàíàñóû êåðåê. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» îñûíäàé ò¾ðií äå òåîðèÿëûº òàëäàó¹à äà ºàæåòòi äå»ãåéäå áîëó êåðåê: ¸óåëi îë ºàëàé ïàéäà áîëà àëäû æ¸íå ºàíäàé ò¾ðäå ì¾ìêií áîë¹àíøà ½çຠóàºûò ¼çií ñàºòàé àëàð åäi. Ìåíi» àéòàéûí äåï îòûð¹àíûì ìûíàíäàé æà¹äàé: ìûñàëû, áåëãiëi áið ìåìëåêåòòi» î¹àí æåòêiëiêòi º½ðàëäàðû áîëìàé-ຠìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» å» ò¸óið ò¾ðií äå, ¼çiíå ì¾ìêií áîëàòûí ¼ìiðäå áàð ò¾ðëåðäi» áiðåóií äå åìåñ, å» ò¼ìåíãi ä¸ðåæåäåãi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ïàéäàëàíàòûíäû¹û. 3. Á½ëàðäû» á¸ðiíåí áàñºà áàðëûº ìåìëåêåòòåðãå äå íå¹½ðëûì ñàé êåëåòií, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ði òóðàëû õàëûº ὺàðàñû ºûçìåò îðûíäàðûíà ä¸óëåòòi àäàìäàðäû» iøiíåí ëàéûºòûëàðûíà æ¾êòåéäi. 12. ß, ò½òàñ áið ðó, ÿ áàðëû¹ûíû» iøiíäå áiðåói ¼çiíi» içãiëiêòiëiãiìåí áàñºàëàðäû» áàðëû¹ûíû» içãiëiêòiëiãií áiðãå ºîñºàíäà äà îëàðäàí àðòûï ò½ðñà, îíäà ñîë ðó ïàòøàëûº ðó áîëó¹à, àë îíû» iøiíäåãi áiðåói òîëûº áèëiêòåãi ìîíàðõ áîëó¹à º½ºûºòû: á½ë, á½ðûí àéòºàíäàé, àðèñòîêðàòèÿëûº, îëèãàðõèÿëûº, òiïòi äåìîêðàòèÿëûº òà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû íåãiçäåéòiíäåðäi» ñ¾éåíåòií º½ºûºòûº áàñòàóû ñèÿºòû ¼ç áàñòàóûíà ñàé áîëàäû; îëàðäû» á¸ði äå áið àðòûºøûëûºòû» º½ºû¹ûí ìîéûíäàéäû ¹îé, áiðຠêåç êåëãåí àðòûºøûëûºòû» åìåñ, æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàé, àðòûºøûëûºòàðäû». 13. Îíäàé ê¼ðíåêòi àäàìäû ¼ëòiðó, íåìåñå åëäåí àëàñòàó, íåìåñå îñòðàêèçìãå äóøàð åòó, ñîë ñèÿºòû àç äà áîëñà áà¹ûíûøòû åòó êåøiðiìñiç í¸ðñå áîëàð åäi, á¼ëiê á¾òiííåí æî¹àðû áîëà àëìàéäû ¹îé, àë áiç àéòûï îòûð¹àí ºàòûíàñòà àéòûë¹àíäàé àðòûºøûëû¹û áàð àäàìíû» ¼çi á¾òiíäiê. Îëàé áîëñà, îíäàé àäàì¹à òåê áà¹ûíûï æ¸íå åøáið øåêòåóñiç òîëûº áèëiêòi» èåñi äåï òàíó ¹àíà ºàëàäû. Ïàòøàëûº áèëiê, îíû» ºàíäàé ê¼ðiíó áåéíåëåði áàð, ìåìëåêåòêå ïàéäàëû ìà, æîº ïà, áîëñà, êiìãå ¸ði ºàíäàé ºàòûíàñòà äåãåí ì¸ñåëåëåð æ¼íiíäåãi áiçäi» ïiêiðëåðiìiç îñûëàð. ÕII. 1. Áiçäi» ä½ðûñ äåï áà¹àëàéòûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» ¾ø ò¾ðiíi» iøiíäåãi å» ò¸óiði — áàñºàðóäû» å» ò¸óið àäàìäàðäû» ºîëûíà øî¹ûðëàí¹àíû. Àë á½ë æàëïû ὺàðàíû» iøiíäåãi áiðåói, íåìåñå ò½òàñ áið ðóû, íåìåñå á¾êië õàëûº ὺàðàñû içãiëiêòiëiêòåí àðòûº ò½ðñà, ¸ði å» ëàéûºòû ¼ìið ¾øií áiðåóëåði ¸ìið åòå àëàòûí, áàñºàëàðû áà¹ûíà àëàòûí áîë¹àí êåçäå ì¾ìêií æà¹äàé. Á½ðûí¹û îé òîë¹àóëàðûìûçäà å» æàºñû ìåìëåêåòòå ò½ë¹àíû» içãiëiêòiëiãi ìåí àçàìàòòû» içãiëiêòiëiãi áið í¸ðñå áîëó¹à òèiñ äåï ê¼ðñåòòiê. Á½äàí iñêåð àäàìíû» ºàíäàé æîëìåí æ¸íå º½ðàëäàðìåí äàìóûíà æà¹äàé æàñàó¹à áîëàòûí áîëñà, òàï ñîëàðäû» ê¼ìåãiìåí ìåìëåêåòòi äå ìåéëi îë àðèñòîêðàòèÿëûº ïà, ìîíàðõèÿëûº ïà, î¹àí ò¸óåëñiç ºàëûïòàñòûðó¹à áîëàòûíû àíûº. 2. Áið ¹àíà ò¸ðáèå, áåëãiëi áið äà¹äûëàð ìåìëåêåòòiê ò½ë¹àíû äà, ïàòøàíû äà æåòiëäiðóãå ¸ñiðå åòå àëàäû. Îñûíû àíûºòàï àë¹àííàí êåéií åíäi áiç å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì, îë ºàíäàé æîëìåí ïàéäà áîëàäû ¸ði ¼ìið ñ¾ðåäi äåãåí ì¸ñåëå òóðàëû àéòó¹à ¸ðåêåò æàñàï ê¼ðåéiê.

ñàíàñó ºàæåò, îëàðäû» ñàíû äà åñòå áîë¹àíû æ¼í, ¼éòêåíi áåëãiëi áið çà»äàð áàðëûº îëèãàðõèÿëàð¹à äà, áàðëûº äåìîêðàòèÿëàð¹à äà ïàéäàëû áîëà áåðåäi äåï æîðàìàëäàó ºàòå, ñåáåái äåìîêðàòèÿíû» äà, îëèãàðõèÿíû» äà ¸ð ºàéñûñûíäà áið ¹àíà ò¾ð áàð åìåñ ºîé. II. 1. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåði æ¼íiíäå á½ðûí¹û îéëàñòûðóëàðûìûçäà îëàðäû áûëàé á¼ëãåí åäiê: ä½ðûñ ò¾ðëåð ¾øåó — ïàòøàëûº áèëiê, àðèñòîêðàòèÿ, ïîëèòèÿ — îëàðäàí ¾ø àóûòºóøû ò¾ð — ïàòøàëûº áèëiêòåí — òèðàííèÿ, àðèñòîêðàòèÿäàí — îëèãàðõèÿ, ïîëèòèÿäàí — äåìîêðàòèÿ. Àðèñòîêðàòèÿ ìåí ïàòøàëûº áèëiê òóðàëû æî¹àðûäà àéòûëäû (àðèñòîêðàòèÿ ìåí ïàòøàëûº áèëiê ¼çäåðiíi» iñêå àñóû ¾øií içãiëiêòiëiêòi æ¸íå äå ºîëàéëû ñûðòºû æà¹äàéëàðäû ºàæåò åòåòií áîë¹àíäûºòàí, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» å» æàºñû ò¾ðií ºàðàñòûðó, àðèñòîêðàòèÿ ìåí ïàòøàëûº áèëiêòi æ¸íå ñîë àòàóëàðäû» ò¾ïêi ì¸íi òóðàëû îéëàñòûðóìåí áàðà-áàð). Ñîíûìåí ºàòàð, á½ðûí¹û îéëàðûìûçäà àðèñòîêðàòèÿíû» ïàòøàëûº áèëiêòåí àéûðìàøûëûºòàðû æ¸íå ºàíäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ïàòøàëûº áèëiê äåé àëàìûç äåãåíäi äå àíûºòà¹àíáûç. Îëàé áîëñà, ïîëèòèÿ äåãåí æàëïû àòàóìåí áåëãiëåíiï æ¾ðãåí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðií, ¸ði ºàë¹àíäàðûí, ÿ¹íè îëèãàðõèÿíû, äåìîêðàòèÿíû òàëºûëàó ºàëûï ò½ð. 2. Ľðûñ ò¾ðëåðäåí àóûòºû¹àíäàðäàí ºàéñûñû å» æàìàíû æ¸íå ºàéñûñû ä½ðûñòûººà å» æàºûíû åêåíäiãi àíûº. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» å» àë¹àøºû æ¸íå º½äàéëûëûº ò¾ðiíåí àóûòºû¹àíû, ¸ðèíå, å» íàøàðû áîëûï øû¹àäû. Ïàòøàëûº áèëiê, ¸ðèíå, åãåð îë áîñ ñ¼ç áîëûï øûºïàñà, åãåð øûíàéû áîëûï îòûðñà, áèëåóøiíi» àéðûºøà áèiê içãiëiêòi ì¸ðòåáåñiíå íåãiçäåëåäi. Îëàé áîëñà, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» å» íàøàð ò¾ði ðåòiíäå òèðàííèÿ, ñîíäûºòàí îíû» ò¾ïêi òàáè¹àòûíàí á¸ðiíåí ã¼ði àëûñ ò½ð. ιàí òiêåëåé æàºûí îëèãàðõèÿ ò½ð (àðèñòîêðàòèÿ îëèãàðõèÿäàí òiïòi áàñºà í¸ðñå); àóûòºû¹àí ò¾ðëåðäi» iøiíäåãi ò¾ïêi ì¸íãå å» æóû¹û — äåìîêðàòèÿ. 3. Ìàçì½íû òàï áiç àéòºàíäàé áîëìàñà äà, ñî¹àí æóûº îéäû á½ðûí¹ûëàðäû» áiði àéòºàí áîëàòûí3; îíû» ïiêiðiíøå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áàðëûº ò¾ðëåðií ¼ç åðåêøåëiãiíäåãi ¾ëãi áîëàòûíäàé äå»ãåéäå ºàðàñà, iøiíäåãi å» íàøàðû äåìîêðàòèÿ áîëàð åäi, àë ñîë ò¾ðëåðäi ¼ìiðäåãi á½çûë¹àí ê¾éiíäå àëûï ºàðàñà, iøiíäåãi å» ò¸óiði äåìîêðàòèÿ áîëûï øû¹àäû. äà ½¹ûì áîëóû òèiñ. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì òóðàëû ê¼çºàðàñòàðûí áàÿíäà¹àí çåðòòåóøiëåð ê¼ï í¸ðñåëåð æ¼íiíäå òàìàøà îéëàñòûðà àëñà äà, ñîë îéëàðäû ïðàêòèêàäà iñêå àñûðóäà àäàñóøûëûºòàð¹à æèi ½øûðàéäû. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» å» æàºñû ò¾ðií ¹àíà åìåñ, áàð æà¹äàéëàðäà áîëóû ì¾ìêií ¸ði áàðëûº ìåìëåêåòòåðäå îðíû¹óû å» î»àé ò¾ðií äå ºàðàñòûðó ºàæåò ºîé. Àë ºàçið áið çåðòòåóøiëåð ¼çiíi» îðûíäàëóû ¾øií áiðàç ñûðòºû æà¹äàéëàðäû ºàæåò åòåòií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñòû» å» áèiê ò¾ðií ê¼ðñåòåäi, áàñºàëàðû îðûíäàëóû æå»iëiðåê ò¾ðëåðãå ê¼»ië àóäàðàäû æ¸íå äå ¼ìið ñ¾ðiï îòûð¹àí ò¾ðëåðäi òåðiñêå øû¹àðûï, ëàêåäåìîíäûº íåìåñå áàñºà ái𠺽ðûëûìäû º½ïòàéäû1. 4. Àë áàð æà¹äàéëàðäà æå»iëiðåê ºàáûëäàíàòûí ¸ði î»òàéëû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû åíãiçóãå òûðûñó êåðåê: áið í¸ðñåíi ºàéòàäàí îºûï ¾éðåíãåííåí, êåéäå îíû æà»àäàí áàñòà¹àí î»äûðຠáîëàòûíû ñèÿºòû, áàð ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû æàºñàðòó êåéäå ái𠺽ðûëûìäû æà»àäàí îðíàòóäàí ºèûíäû¹û êåì áîëìàéäû. Ñîíäûºòàí ìåìëåêåòòiê ºàéðàòêåð äå, æà»à àéòûë¹àí áàñºà í¸ðñåëåðìåí ºàòàð, áàð ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðií æåòiëäiðóãå ê¼ìåêòåñå áiëói êåðåê. Åãåð î¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíi» ºàíøà åêåíäiãi áåëãiñiç áîëñà, îíäà á½ë ì¾ìêií åìåñ. ²àçiðãi êåçäå êåéáiðåóëåð äåìîêðàòèÿíû» äà, îëèãàðõèÿíû» äà áið-áið ò¾ðëåði ¹àíà áàð äåï îéëàéäû. Àë iñ æ¾çiíäå îëàé åìåñ. 5. Åíäåøå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíi» àéûðìàøûëûºòàðûí, îëàðäû» ñàíûí æ¸íå îëàðäû» ½øòàñºàíäàðûíû» äà ñàíûí åñòå ½ñòà¹àí æ¼í. Ñîíäàé ñàºòûºïåí å» æàºñû çà»äàð¹à æ¸íå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíi» ¸ð ºàéñûñûíà òóðà êåëåòií çà»äàð¹à äà ê¼»ië àóäàðó êåðåê. Çà»äàðäû íàºòû áàð ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ñàé åòiï øû¹àðó, — îë ñîëàé øû¹àðûëûï æàòàäû äà, — ºàæåò, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû çà»äàð¹à ñ¸éêåñòåóãå êåëìåéäi. Øûíûíäà, ìåìëåêåòòåðäå ºûçìåò îðûíäàðûíà ºàòûñòû ò¸ðòiï, îëàðäû á¼ëó æîëû, æî¹àð¹û áèëiêòi» ñèïàòû, ºàíäàé äà áîëìàñûí ñàÿñè ºàðûì-ºàòûíàñòû» ìàºñàòû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì åðåêøåëiãiíå ò¸óåëäi. Áiðຠáàð ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ñèïàòû çà»äàðäû àæûðàòó ºàæåò. °ìiðøiëåð çà»äàðäû» íåãiçiíäå áàñºàðóû òèiñ æ¸íå ñîë çà»äàðäû á½çóøûëàðäû ºàäà¹àëàóû êåðåê2. 6. Ñîíûìåí, çà» øû¹àðó iñiíäå äå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¸ðáið ò¾ðëåðiíi» ¼çiíäiê àéûðìàøûëûºòàðûìåí

äû áiç àðèñòîêðàòèÿ æ¼íiíäå àéòºàíäà ê¼ðñåòêåíáiç, îëàðäû ìåìëåêåòêå êiðåòií á¼ëiêòåði äåãåíáiç. Îíäà áiç ìåìëåêåò áîëó ¾øií ºàíäàé ºàæåòòi á¼ëiêòåð á¸ðiíäå äå áîëó êåðåêòiãií àéòºàíáûç. Îëàðäû» iøiíäå áàñºàðó¹à ÿ á¸ði, ÿ àçûðàº, ÿ ê¼áiðåê á¼ëiêòåði ºàòûñàäû äåéiê. 3. Ñîíûìåí, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áið-áiðiíåí ñèïàòû ¼çãåøå áiðíåøå ò¾ðëåðiíi» áîëóû î¹àí êiðåòií á¼ëiêòåðäi» áið-áiðiíåí ñîíäàé ¼çãåøåëiêòåðiíå áàéëàíûñòû åêåíäiãiíåí áîëìàé ºîéìàéòûí í¸ðñå. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ºûçìåò îðûíäàðû ñàëàñûíäà¹û ò¸ðòiï; îíäà áàðëûº á¼ëiêòåð ¼ç ºàñèåòòåðiíå ñàé íåìåñå æàëïû áið ê¼çºàðàñïåí òå»äiêòi ºàìòàìàñûç åòåòií áið åðåæå áîéûíøà îðíûí òàáàäû (ìåíi» àéòàéûí äåãåíiì, ìûñàëû, ÿ æàðëûëàðäû, ÿ ä¸óëåòòiëåðäi, ÿ áàñºà áiðåóëåðäi òå»äåñòiðåòií åðåæå. Ñîíûìåí, ìåìëåêåòòi» º½ðàìäû á¼ëiêòåðiíå ò¸í ì¸ðòåáåëåði ìåí ¼çãåøå àéûðìàøûëûºòàðûíà áàéëàíûñòû áàñºàðó æîëäàðûíû» ñàíû ºàíøà áîëñà, ìiíäåòòi ò¾ðäå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» äà ñàíû ñîíøàëûºòû áîëàäû. 4. Áiðຠìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» áàñòû ò¾ðëåði íåãiçiíäå åêåó áîëàòûí áîëó êåðåê: äåìîêðàòèÿ æ¸íå îëèãàðõèÿ. Á½ë æåëäi» äå íåãiçãi åêi áà¹ûòòàðûíà — ñîëò¾ñòiê ïåí î»ò¾ñòiêêå á¼ëãåí ñèÿºòû. Àë ºàë¹àíäàðûíû» á¸ðií ñîëàðäû» àóûòºóøûëû¹û äåï ºàðàéäû. Àðèñòîêðàòèÿíû îëèãàðõèÿíû» áið ò¾ði äåï ºàðàéäû ¹îé, àë ïîëèòèÿ äåï àòàëàòûíäû — äåìîêðàòèÿ äåéäi, æåëäåðäi» äå áàòûñòàí áîëàòûíûí ñîëò¾ñòiêêå, àë øû¹ûñòàí áîëàòûíûí — î»ò¾ñòiêêå æàòºûçàòûíû ñèÿºòû. Êåéáiðåóëåðäi» àéòóûíøà ¾íäåñòiê òå îñûíäàé: îíäà äà åêi ò¾ð áàð — äîðèéëiê ¾íäåñòiê æ¸íå ôðèãèÿ ¾íäåñòiãi. 5. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ðëåði æ¼íiíäå äå ¸øåéiíäå àéòûë¹àí ïiêiðäi ½ñòàíàäû. Áiðຠìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» òàìàøà áið íåìåñå åêi ¹àíà ò¾ði áàð, ºàë¹àí ò¾ðëåðiíi» á¸ði äå å» æàºñûñûíàí àóûòºû¹àíäàð, æàºñû ¾éëåñêåí ¾íäåñòiêòåí áàñºà ¾íäåñòiêòåðäi» àóûòºû¹àíû ñèÿºòû äåï áiçäi» ½ñûíûï æ¾ðãåíiìiç å» ä½ðûñû äà, ¸ði æàºñûñû äà. Áiç äåñïîòèçì ò¸í áîëàòûí îëèãàðõèÿëûº áàñºàðó ò¾ðëåðií áið øèðûººàí ºàòºûë ¾íìåí òå»åóãå, àë äåìîêðàòèÿëûºòàðäû, áîñà»äàðäû — ¸ëñiðåãåí ¾íìåí òå»åóãå áåéiìáiç. 6. Äåìîêðàòèÿíû êåéáiðåóëåð ºàçiðãi êåçäå àéòàòûíûíäàé õàëûº ὺàðàñû æî¹àð¹û áèëiêòi ºîëûíà àëàòûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ði äåï àíûºòàó¹à áîëìàéäû, ñåáåái îëèãàðõèÿ4. Àë áiç ¼ç òàðàïûìûçäàí àóûòºû¹àí ò¾ðëåðäi» á¸ði äå æàëïû ä½ðûñ åìåñ, îëèãàðõèÿíû» áið ò¾ði åêiíøiñiíåí ò¸óiðiðåê äåóãå áîëìàéäû, áiðຠáiðåóiíi» æàìàíäû¹û åêiíøiñiíåí êåìiðåê äåóãå áîëàð. Áiðຠá½ëàðäû òàëäàóäû áiç ºîÿ ò½ðàìûç. Áiçäi» ìiíäåòiìiç áið-áiðiíåí àéûðìàøûëûºòàðû áàð ò¾ðëåðäi» ñàíûí àíûºòàó, ¼éòêåíi äåìîêðàòèÿ äà, îëèãàðõèÿ äà ¼ç iøiíäå áiðíåøå iøêi ò¾ðëåðiíå á¼ëiíåäi ¹îé. Îäàí êåéií áiç ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» å» ò¸óiðiíåí êåéiíãi ºàéñûñû å» æàëïû ¸ði ºàáûëäàó¹à æàðàìäûðàº, ñîíûìåí ºàòàð àðèñòîêðàòèÿëûº áàñºàðóäû» æàºñû ¾éëåñêåí æ¸íå ìåìëåêåò á¼ëiêòåðiíi» ê¼ïøiëiãiíå òóðà êåëåòií áið ò¾ði áîëñà, îíû äà çåðòòåï ê¼ðåìiç. 5. Îäàí ¸ði áiç ºàë¹àí ò¾ðëåðäi» ºàéñûñû êiìäåðãå æàðàìäû åêåíäiãií ºàðàñòûðàìûç, ¼éòêåíi áiðåóëåðãå îëèãàðõèÿäàí ê¼ði äåìîêðàòèÿ ä½ðûñûðàº, àë áàñºàëàð¹à êåðiñiíøå áîëûï øû¹óû ò¾ñiíiêòi í¸ðñå. Îäàí ñîëàðäû îðíàòóäû ºàëàéòûí, ÿ¹íè äåìîêðàòèÿìåí ìåí îëèãàðõèÿíû» æåêå ò¾ðëåðií, îëàðäû ºàëàé iñêå àñûðóû êåðåê äåãåí ì¸ñåëåíi òàëºûëàó êåðåê. Àºûðñûíäà, ñîë ì¸ñåëåëåðäi» á¸ðií ì¾ìêií áîë¹àíûíøà áàÿíäà¹àííàí êåéií, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¸ðºàéñûñûíû» ê¾éðåói æ¸íå º½òºàðûëóû òóðàëû æàëïû ò¾ðäå æ¸íå æåêå åðåêøå ò¾ðëåðiíäå ºàðàñòûðûï, îëàðäû» ê¼áiíåñå ºàíäàé ñåáåïòåðãå ò¸óåëäi åêåíäiãií òàëäàó êåðåê. III. 1. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ðëåðiíi» áiðíåøåó áîëóû ¸ðáið ìåìëåêåòòi º½ðàéòûí á¼ëiêòåðäi» ê¼ïòiãiíåí. Å» àëäûìåí áiçäi» ê¼ðåòiíiìiç áàðëûº ìåìëåêåòòåð îòáàñûëàðäàí ò½ðàäû, ñîíàí ñî» îñû îòáàñûëàðäû» òîáûíàí áiðåóëåði, ¸ðèíå, ä¸óëåòòi áîëàäû, áàñºàëàðû — æàðëû, ¾øiíøiëåði îðòàøà ä¸óëåòòi; ä¸óëåòòiëåð ìåí æàðëûëàðäû» iøiíäå áiðiíøiëåðiíäå ºàðó áàð, åêiíøiëåðiíäå ºàðó æîº. Ƹé õàëûº æåð ¼»äåóøiëåðäåí, ñàóäàãåðëåðäåí, ºîë¼íåðøiëåðäåí º½ðàëàäû; ì¸ðòåáåëiëåð äå áàéëûº äå»ãåéi ìåí îëàð¹à òèiñòi ìåíøiêòi» ê¼ëåìi áîéûíøà àéðûºøàëàíàäû, ìûñàëû, áàé åìåñ àäàì¹à æûëºû ½ñòàó ºèûí áîëàð åäi. 2. Ñîíäûºòàí äà åðòå êåçäåðäå ê¾øi àòòû ¸ñêåðäåí º½ðàëàòûí ìåìëåêåòòåðäå îëèãàðõèÿëûº º½ðûëûì áîë¹àí; àòòû ¸ñêåðäi» ê¾øiìåí îëàð ê¼ðøiëåðiìåí ñî¹ûñ æ¾ðãiçãåí. Ýðåòðèÿ ìåí Õàëêèäà äà, æ¸íå äå Ìàãíåñèÿ ìåí Ìåàíäðäà, òà¹û áàñºà Êiøi Àçèÿ ìåìëåêåòòåðiíäå îñûëàé áîë¹àí. Áàéëûººà áàéëàíûñòû àéûðìàøûëûºòàð¹à øû¹ó òåãi, içãiëiêòiëiãi, ñîë ñèÿºòû òà¹û áið àðòûºøûëûºòàðû ºîñûëàäû; îëàð-

îñûëàðäû» áiðåói ¼òå ê¼ï øî¹ûðëàí¹àí, ìûñàëû, Òàðàíòà ìåí Âèçàíòèÿäà áàëûº àóëàóøûëàð, Àôèíàäà — ¸ñêåðè òå»içøiëåð, Ýãèíà ìåí Õèîñòà — ñàóäà êåìåëåðiíi» òå»içøiëåði, Òåíåäîñòà — òàñûìàëäàóøûëàð. Õàëûºòû» àéòûë¹àí á¼ëiêòåðiíå óàºûòøà æàëäàíûï å»áåê åòåòiíäåð äå æàòàäû, á½ëàðäû» ê¾í ê¼ðiñi ò¼ìåí áîë¹àíäûºòàí áîñ óàºûòòàðû áîëìàéäû. Îëàðäàí áàñºà ¸êå-øåøåñiíi» áiðåói àçàìàò áîëìà¹àíäàðäàí òó¹àí åðiêòiëåð õàëûº ὺàðàñûíû» òà¹û áið òîïòàðû. Èãi æàºñûëàð ¼ç ºàòàðûíäà áàéëû¹ûíà, øûººàí òåãiíå, içãiëiêòiëiãiíå, áiëiìiíå, ò.á. áåëãiëåðiíå ºàðàé ¼çãåøåëåíåäi. 2. Äåìîêðàòèÿíû» áiðiíøi áið ò¾ðiíå ò¸í àéûðìàøûëû¹û — òå»äiê. ̽íäàé äåìîêðàòèÿëûº íåãiçãi çà»û áîéûíøà òå»äiê äåãåíiìiç áàéëàðäû» äà, êåäåéëåðäi» äå åøáið í¸ðñåäå àðòûºøûëûºòàðûíû» áîëìàóû. Æî¹àð¹û áèëiê òå åøºàéñûñûíû» ºîëûíäà øî¹ûðëàíáà¹àí, á¸ði äå òå». Åãåð êåéáiðåóëåðäi» ò¾ñiíóiíøå, åðêiíäiê ïåí òå»äiê äåìîêðàòèÿíû» å» ìà»ûçäû áåëãiëåði áîëàòûí áîëñà, îíäà îë å» àëäûìåí á¸ðiíi» äå ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à ìiíäåòòi ò¾ðäå ºàòûñóû àðºûëû iñêå àñºàí áîëàð åäi. Àë äåìîêðàòèÿäà õàëûº ê¼ïøiëiê æ¸íå ê¼ïøiëiêòi» ºàóëûëàðû øåøóøi ìà»ûç¹à èå áîë¹àíäûºòàí, îñû òåêòåñ ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì äåìîêðàòèÿëûº äåï åñåïòåëåäi. Ñîíûìåí, á½ë äåìîêðàòèÿíû» áið ò¾ði. 3. Îíû» áàñºà áið ò¾ði — ºûçìåò îðíûíà îòûðó ê¼ï áîëìàñà äà áåëãiëi áið ì¾ëiê öåíçiíå ò¸óåëäi. Îíäàé öåíçiãå èå àäàì ºûçìåò îðíûíà îòûðó º½ºû¹ûíà èå áîëàäû, îë öåíçiäåí àéðûë¹àíäàð ñîë º½ºûºòàí àéðûëàäû. Äåìîêðàòèÿíû» ¾øiíøi áið ò¾ði — òóìàñûíàí ñ¼çñiç àçàìàò áîëûï åñåïòåëåòiíäåð (åðiêòi àçàìàòòàðäàí òó¹àíäàð — ².°) ºûçìåò îðûíäàðûíà îòûðó¹à º½ºûëû, áiðຠáèëiê òåê çà» àðºûëû. Äåìîêðàòèÿíû» ò¼ðòiíøi ò¾ði — ºàíäàé äà áîëìàñûí àçàìàò ºûçìåò îðíûíà îòûðó¹à º½ºûëû, áèëiê æà¹û äà òåê çà» àðºûëû. Äåìîêðàòèÿíû» áåñiíøi ò¾ðiíäå áàðëûº øàðòòàðû æî¹àðûäà¹ûäàé, òåê æî¹àð¹û áèëiê çà»äà åìåñ, æ¸é õàëûºòà. 4. Á½ë øåøóøi ìà»ûç¹à çà» èå åìåñ, õàëûº æèíàëûñûíû» ºàóëûñûíäà áîë¹àíäà îðûí àëàäû. Á½ë äåìàãîãòàð àðºûëû iñêå àñàäû. Øåøóøi ìà»ûç¹à òåê çà» èå áîëàòûí äåìîêðàòèÿëûº ìåìëåêåòòåðäå äåìàãîãòàð¹à îðûí æîº, îëàðäà áiðiíøi îðûíäà å» æàºñû àçàìàòòàð ò½ðàäû; áiðàº, æî¹àð¹û áèëiê ç໹à íåãiçäåëìåãåí æåðëåðäå äåìàãîãòàð ïàéäà áîëàäû. Îëàðäà õàëûº æàë¹ûç ¼çi áèëiêòå, ê¼ïòåí º½ðàë¹àí áið áið àäàìäàð àòºàðà ìà, îë á¸ðiáið: ê¼ï æà¹äàéäà ¸ñêåðè ºûçìåòïåí äå, æåð ¼»äåóìåí äå áið àäàìäàð àéíàëûñàäû ¹îé. 14. Ñîíäûºòàí, îë åêåóií äå ìåìëåêåòòi» ºàæåòòi á¼ëiêòåði äåñåê, îíäà ¸ñêåðèëåðäi äå îíû» ºàæåòòi á¼ëiãi äåï ìîéûíäàó êåðåê. Æåòiíøi á¼ëiêêå ìåìëåêåòêå ì¾ëêiìåí ºûçìåò åòåòiíäåð êiðåäi, ÿ¹íè ä¸óëåòòiëåð. Ñåãiçiíøi á¼ëiêòi õàëûººà ºûçìåò åòóøiëåð, ÿ¹íè ìåìëåêåòòiê ºûçìåò îðûíäà¹ûëà𠺽ðàéäû (ºûçìåò àòºàðóøûëàðñûç ìåìëåêåòòi» ¼ìið ñ¾ðóií åëåñòåòó ì¾ìêií åìåñ); ¶çäiêñiç íåìåñå êåçåêòåñiï ìåìëåêåòòiê ºûçìåòòåðäi, ìiíäåòòåðäi àòºàðà àëàòûí àäàìäàð áîëó êåðåê. Æà»à ¹àíà àéòûë¹àí ç໹à áàéëàíûñòû ì¸ñåëåëåðäå êå»åñiï æ¸íå ñîò iñòåðií æ¾ðãiçåòiíäåð ºàëûï îòûð. Ìåìëåêåòòå çà»äûº êå»åñ æ¸íå ñîò áèëiêòåði äå æàðàñûìäû ¸ði çà»äû ò¾ðäå åíói êåðåê áîë¹àíäûºòàí, îë áèëiê æ¾êòåëãåíäåðäå ñàÿñè ºûçìåòêå ëàéûºòû içãiëiêòåð áîëóû òèiñ. 15. ʼï àäàìäàðäû» ïiêiðiíøå, ºàë¹àí ôóíêöèÿëàðäû» á¸ði äå áið àäàìäàð¹à òèiñòi áîëà àëàäû, ìûñàëû, ¸ðêiì-ຠ¸ði æàóûíãåð, ¸ði æåð ¼»äåóøi, ¸ði ºîë¼íåðøi, îëàð¹à ºîñà òà¹û êå»åñòi» ì¾øåñi æ¸íå ñîò áîëà àëàäû; îë àäàìäàðäû» á¸ði äå içãiëiêòi ºàëàéòûíäûºòàí, ºûçìåò îðûíäàðûíû» ê¼ïøiëiãiíäå îòûðà àëàäû. Áiðຠáið àäàì áið ìåçåòòå ¸ði áàé ¸ði êåäåé áîëà àëìàéäû; ñîíäûºòàí äà ä¸óëåòòiëåð ìåí æàðëûëàð ìåìëåêåòòi» ìà»ûçäû á¼ëiêòåði äåï ìîéûíäàëàäû. Àë îëàðäû» áiðåó ê¼áiíåñå iñ æ¾çiíäå ê¼ïøiëiê æà¹û, àë åêiíøiñi àçøûëûº æà¹û áîëûï îòûðàòûíäûºòàí, ºàé æà¹ûíû» áàñûì åêåíäiãiíå ºàðàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ði îðíàòûëàäû. Ñîíäûºòàí äà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» åêi ¹àíà ò¾ði — äåìîêðàòèÿ ìåí îëèãàðõèÿ — áàð ñèÿºòû ê¼ðiíåäi. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áiðíåøå ò¾ðëåði æ¸íå íå ñåáåïòi áàð åêåíäiãi æ¼íiíäå á½ðûí àéòûëäû. Åíäi äåìîêðàòèÿëûº ïåí îëèãàðõèÿëûº áiðíåøå ò¾ðëåðiíi» áàð åêåíäiãi òóðàëû ñ¼ç ºîç¹àéìûç. IV. 1. Á½ë á½ðûí¹û îéëàñòûðóëàðûìûçäàí äà àíûº, ¼éòêåíi æ¸é õàëûºòû» äà, èãi æàºñû (çíàòíûå) äåï àòàëàòûíäàðäû» äà ò¾ðëåði áàð ¹îé. Ìûñàëû, æ¸é õàëûºòû» áið ò¾ði — æåð ¼»äåóøiëåð, åêiíøiëåði — ºîë¼íåðøiëåð, òà¹û áàñºàñû — ñàóäàãåðëåð ñàòûï àëûï ñàòàòûíäàð, ò¼ðòiíøiñi — òå»içøiëåð, àë á½ëàðäû» áiðåóëåði ¸ñêåðè òå»içøi, åêiíøiëåði — ñàóäà êåìåëåðiíäå, áàñºàëàðû — òàñûìàëäàóìåí, ò¼ðòiíøiñi — áàëûº àóëàóìåí àéíàëûñàäû. Êåéáið æåðëåðäå

îðûíäàðûíà æîëàòûëìàéäû; îëàð¹à òåê ì¾ëiê öåíçiñiíå èå áîë¹àíäàð ¹àíà º½ºûëû. Îëèãàðõèÿíû» áàñºà áið ò¾ði — ºûçìåò îðûíäàðûíà ì½íäà äà ¾ëêåí ì¾ëiê öåíçiñi ¹àíà ºîë æåòêiçåäi, áiðຠîëàð îíäàé îðûíäàðäû êîîïòàöèÿ (êiðãiçó) æîëûìåí òîëûºòûðàäû. Åãåð îëàð îñûíäàé àäàìäàðäàí òà»äàëàòûí áîëñà, îíäà ì½íäàé º½ðûëûìäà àðèñòîêðàòèÿíû» íûøàíû áàð áîëó êåðåê; åãåð äå áið øåêòåóëi òîïòàí ¹àíà áîëñà, îíäà îë îëèãàðõèÿëûº, îëèãàðõèÿíû» ¾øiíøi ò¾ðiíäå ¸êåñiíi» ºûçìåò îðíûíà ½ëû îòûðàäû. Ò¼ðòiíøi ò¾ði — æà»à ¹àíà àéòûë¹àí øàðò áîëàäû æ¸íå áèëiêòi çà» àðºûëû åìåñ, ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàð ¼ç ºàëàóûíøà àòºàðàäû, Îëèãàðõèÿíû» á½ë ò¾ði ìîíàðõèÿëûº º½ðûëûìäà¹û òèðàííèÿìåí áiðäåé, àë äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûìäà — áiçäi» øåêòåí øûººàí ò¾ði äåãåíiìiçáåí áiðäåé. ̽íäàé ñèïàòòà¹û îëèãàðõèÿíû äèíàñòèÿ äåï àòàéäû4. 2. Îëèãàðõèÿ ìåí äåìîêðàòèÿ ò¾ðëåðiíi» ñàíû îñûíäàé. Ìûíà í¸ðñå åñòå áîëó êåðåê: ê¼ïòåãåí æåðëåðäå ñîëàðäà¹û çà» áîéûíøà ìåìëåêåò äåìîêðàòèÿëûº åìåñ, áiðຠîëàðäà¹û ñàºòàëûï ¸ëi ¾ñòåì áîëûï îòûð¹àí ¸äåò-¹½ðûïòàð ìåí ¼ìiðëiê ¾ðäiñòåðäi» ê¾øiìåí îëàð äåìîêðàòèÿëûº æà¹äàéäà; òàï ñîë ñèÿºòû áàñºà áið ìåìëåêåòòåðäå êåðiñiíøå º½áûëûñòû ê¼ðóãå áîëàäû, — çà»äàð áîéûíøà îëàðäà¹û º½ðûëûì äåìîêðàòèÿëûº, àë ¾ñòåì áîëûï îòûð¹àí ¾ðäiñ ïåí ¸äåò-¹½ðûï áîéûíøà îíû îëèãàðõèÿ¹à æàºûí äåóãå áîëàäû. ̽íäàé æà¹äàé ê¼áiíåñå ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåí êåéií áîëàäû, ¼éòêåíi æà»à º½ðûëûì¹à áiðäåí ê¼øå àëìàéäû, ñîíäûºòàí ¸óåëi áið-áiðiíå åðåêøåëiãií áîëìàøû åñêåðó áîëàäû, ñîíäûºòàí á½ðûí¹û çà»äàð ê¾øi ñàºòàëàäû, àë áèëiê ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñ æàñà¹àíäàðäà áîëàäû. 3. Äåìîêðàòèÿ ìåí îëèãàðõèÿíû» ºàíøà ò¾ðëåði áàð åêåíäiãi åíäi àéºûí. Áàñºàðó¹à ÿ áàðëûº õàëûºòû» àéòûë¹àí á¼ëiêòåðiíi» ºàòûñàòûíû, ÿ áið á¼ëiêòåðiíi» ºàòûñûï, åêiíøiëåðiíi» îäàí û¹ûñòûðûëàòûíû ñ¼çñiç áîëàòûí í¸ðñå ¹îé. Ìåìëåêåòòi áàñºàðóäû» áàñûíäà æåð ¼»äåóøiëåð ìåí îðòà ä¸óëåòòiëåð áîë¹àíäà, ìåìëåêåò çà»äàð àðºûëû áàñºàðûëàäû. Îëàð ¾íåìi å»áåêòåíiï æ¾ðåòiíäiêòåí, áîñ óàºûòòàðû àç, ñîíäûºòàí çà»äû á¸ðiíåí æî¹àðû ºîéûï, õàëûº æèíàëûñûíà ºàæåò æà¹äàéäà ¹àíà æèíàëûï îòûðàäû. ²àë¹àí àçàìàòòàð ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à òåê çà»ìåí áåêiòiëãåí ì¾ëiêòiê öåíçãå èå áîë¹àííàí êåéií ºàòûñà àëàäû: êiì äå áîëñà, îñû ì¾ëiêòiê öåíçiíi àë¹àííàí êåéií ¹àíà, ìåìëåêåòòi æàë¹ûç: æî¹àð¹û áèëiê ¸ðêiìãå æåêå àë¹àíäà åìåñ, ê¼ïêå, á¸ðií ºîñà àë¹àíäà òèiñòi. Àë ê¼ï áèëiêòiëiê — èãiëiê åìåñ äåãåíäå Ãîìåð ê¼ï áèëiêòiëiê äåï ºàíäàé ò¾ðií àéòºàíû — áiç æà»à ¹àíà àéòºàíäû ìà, ¸ëäå áèëiê áiðíåøå êiñiëåðäi» æ¸íå îëàðäû» ¸ðºàéñûñû æåêå-æåêå ºîëäàíàòûí áèëiãií àéòòû ìà, — îë àíûº åìåñ. 5. Îñû æà¹äàéäà æ¸é õàëûº ìîíàðõ áîëûï, ìîíàðõøà áèëåóãå ½ìòûëàäû (¼éòêåíi ì½íäàéäà îíû çà» áèëåìåéäi) æ¸íå äåñïîòºà àéíàëàäû (ñîíäûºòàí äà æàðàìñàºòàð îíäà º½ðìåòêå èå), æ¸íå á½ë äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûì ìîíàðõèÿ ò¾ðëåðiíi» iøiíäå òèðàííèÿíû åñêå ò¾ñiðåäi; ñîíäûºòàí îëàðäû» ñèïàòòàðû äà áiðäåé, øåòêå øûººàí äåìîêðàòèÿ ìåí òèðàííèÿ å» ò¸óið àçàìàòòàðìåí äåñïîòèÿëûº ñèïàòòà ºàòûíàñ æàñàéäû; ì½íäàé äåìîêðàòèÿíû» ºàóëûëàðûíû» ìà»ûçû òèðàííèÿíû» òàïñûðìàëàðûìåí áiðäåé. Äåìàãîãòàð ìåí æàðàìñàºòàð áið í¸ðñå, íåìåñå ¼çàðà ½ºñàñ; åêåóiíi» äå ûºïàë åòó ê¾øi çîð — òèðàííäàðäà — æàðàìñàºòàðäû», ñèïàòòàë¹àí äåìîêðàòèÿäà — äåìàãîãòàðäû». 6. Îëàðäû» àéûáû — øåøóøi ìà»ûç¹à çà»äàð åìåñ, äåìàãîãòàðäû» ûºïàëûìåí õàëûºòû» ºàáûëäàéòûí ºàóëûëàðû èå. Ñîíû» í¸òèæåñiíäå, õàëûº äåìàãîãòàðäû» ûºïàëûíäà áîë¹àíäûºòàí áèëiê ¸ði õàëûºòû» ºîëûíäà øî¹ûðëàí¹àí êåçäå äåìàãîãòàð àñà ºóàòòû ê¾øêå èå áîëàäû. Îíû» ¾ñòiíå, îëàð ºûçìåò îðíûíäà¹û êiñiëåðãå àéûï òà¹ûï, îëàðäû õàëûº ñîòòàóû êåðåê äåéäi, àë îë (õàëûº — ².°) ñîë àéûïòàóëàðìåí ¸óåéiëåíiï àëàäû äà, ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàðäû» ì¸íií æà øû¹àðàäû. 7. ̽íäàé äåìîêðàòèÿ¹à îë òiïòi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì åìåñ äåï àñà íåãiçäi ìií òà¹ó¹à áîëàð åäi. Çà»íû» áèëiãi æîº æåðäå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð äà æîº. Çà» áàðëû¹ûíà áèëiê æ¾ðãiçó êåðåê; ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàð ìåí õàëûº æèíàëûñûíà òåê æåêå ì¸ñåëåëåðäi òàëºûëàó º½ºû¹ûí áåðó êåðåê. Ñîíûìåí, åãåð äåìîêðàòèÿ ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áið ò¾ði áîëñà, îíäà á¸ði äå õàëûº æèíàëûñûíû» ºàóëûëàðûìåí áàñºàðûëàòûí æà¹äàéäû ¼ç ìà¹ûíàñûíäà¹û äåìîêðàòèÿ äåï ìîéûíäàó¹à áîëìàéäû, ¼éòêåíi åøáið ºàóëû æàëïû ìà¹ûíà¹à èå áîëà àëìàéäû. Äåìîêðàòèÿíû» æåêå ò¾ðëåði îñûëàé æiêòåëói òèiñ. V. 1. Îëèãàðõèÿíû» áiðiíøi ò¾ðiíi» ¼çãåøå áåëãiñi ìûíàíäàé: ºûçìåò îðíûíà îòûðó ¾øií ¼òå ¾ëêåí ì¾ëiê öåíçiíi» ºàæåò áîëóû æàðëûëàð ¸ëäåºàéäà ê¼ï áîëñà äà, ºûçìåò

ëàðäà äà àçàìàòòàðäû» ê¼ïøiëiãi áàðëûº æà¹ûíàí æåòiëãåí àäàìäàðäàí ò½ðàäû äåñåäi. Æàëïû àë¹àíäà, å» æàºñû àäàìäàðìåí åìåñ, íàøàð àäàìäàðìåí áàñºàðûëàòûí ìåìëåêåòòi æàºñû ½éûìäàñòûðûë¹àí äåó, æàºñû çà»äàðû æîº ìåìëåêåòòi æàºñû àäàìäàðäû» áàñºàðóû ò¸ðiçäi ì¾ìêií åìåñ ñèÿºòû; èãiëiêòi çà»äûëûº äåãåí òåê æàºñû çà»äàð áàð äåãåíäiê åìåñ, åãåð îëàð¹à á¸ðiáið åøêiì áà¹ûíáàéòûí áîëñà. Ñîíäûºòàí, èãiëiêòi çà»äûëûºòû» áið ò¾ði äåï áàð çà»äàð¹à áà¹ûíó äåï ò¾ñiíãåí ä½ðûñ øû¹àð, åêiíøiñi — ½ñòàíûï æ¾ðãåí çà»äà ¼òå æàºñû æàñàë¹àí äåó (æàìàí æàñàë¹àí çà»äàð¹à äà áà¹ûíó¹à áîëàäû ¹îé). ̽íäà åêi ò¾ðëi ì¾ìêií æà¹äàé áàð: ìåìëåêåò ¼ç æà¹äàéûíà ñàé å» æàºñû çà»äàðäû ½ñòàíóû, íåìåñå æàëïû àë¹àíäà å» æàºñû çà»äàðäû ½ñòàíóû ì¾ìêií. 4. Àðèñòîêðàòèÿëûº º½ðûëûìíû» ì¸íi, ñið¸, å» º½ðìåòòi º½ºûºòàð içãiëiêòiëiêêå ºàðàé á¼ëiíåòií áîëó êåðåê, àðèñòîêðàòèÿíû» íåãiçi içãiëiêòiëiê, îëèãàðõèÿíû» — áàéëûº, äåìîêðàòèÿíû» — åðêiíäiê ºîé. Àë å» æî¹àð¹û ê¾øi áàð øåøiì — îë ê¼ïøiëiêòi» ºîëäà¹àí øåøiìi åêåíäiãi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíi» á¸ðiíå ò¸í, ìåìëåêåòòiê áàñºàðó¹à ºàòûñóøûëàðäû» ê¼ïøiëiãi íå øåøñå, ñîë îëèãàðõèÿäà äà, àðèñòîêðàòèÿäà äà, äåìîêðàòèÿäà äà çà»äûº ê¾øêå èå áîëàäû ¹îé. Ñîíûìåí, ìåìëåêåòòåðäi» ê¼ïøiëiãiíäå ä¸óëåòòiëåð ìåí æàðëûëàðäû, áàéëàð ìåí åðiêòiëåðäi àðàëàñòûðàòûíäûºòàí, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìû ïîëèòèÿ äåï ìàºòàíûøïåí ê¼ðñåòóãå òûðûñàäû, ¼éòêåíi ê¼ïøiëiêòi» äåðëiê ê¼çºàðàñòàðû áîéûíøà ä¸óëåòòiëåð áàðëûº æà¹ûíàí äà æåòiëãåí àäàìäàð áîëûï ê¼ðiíåäi ¹îé. 5. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà ¾ø ò¾ðëi áàñòàó — åðêiíäiê, áàéëûº, içãiëiêòiëiê — òå» ìà»ûçäûëûººà ½ìòûëàòûí áîë¹àíäûºòàí (ò¼ðòiíøiñi — àñûëòåêòiëiê — ñû åêåóiìåí ºàáàòòàñûï æ¾ðåäi, àñûëòåêòiëiê — åðòåäåí êåëå æàòºàí åðëiê ïåí áàéëûº ºîé), ïîëèòèÿ äåï åêi áàñòàóäû — ä¸óëåòòiëåð ìåí æàðëûëàðäû — áiðiêòiðåòií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû, àë ¾ø áàñòàóäû ½øòàñòûðàòûíäû — å» àºèºàò æ¸íå å» áiðiíøi ò¾ðií ºîñïà¹àíäà, áàñºà ò¾ðëåðäi» á¸ðiíåí ã¼ði îíû àðèñòîêðàòèÿ äåï àòà¹àí æ¼í. Ìîíàðõèÿ, äåìîêðàòèÿ æ¸íå îëèãàðõèÿäàí äà áàñºà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåði áàð äåäiê, îëàðäû» ì¸íií, àðèñòîêðàòèÿíû» ò¾ðëåðiíi» áið-áiðiíåí àéûðìàøûëûºòàðûí ê¼ðñåòòiê; ïîëèòèÿ ìåí àðèñòîêðàòèÿíû» áið-áiðiíåí àëûñ åìåñ åêåíäiãi àéºûí. 11. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» á½ë ò¾ði ºàë¹àí åêåóiíåí ¼çãåøå æ¸íå àðèñòîêðàòèÿëûº äåï àòàëàäû. ´éòêåíi, àçàìàòòàðäû» içãiëiêòiëiãiíå àéðûºøà òàëàï ºîÿ áåðìåéòií ìåìëåêåòòåðäå äå àäàëäû¹ûìåí æàºñû àò຺à èå áîëûï æ¾ðåòiíäåð áîëàäû. Áàéëûºïåí äå, içãiëiêòiëiêïåí äå, õàëûºïåí äå ñàíàñàòûí æåðäåãi, ìûñàëû, Êàðôàãåíäå, àðèñòîêðàòèÿëûº º½ðûëûì, îñû ê¼ðñåòiëãåíäåðäåí åêi í¸ðñå, àòàï àéòºàíäà, içãiëiêòiëiê ïåí õàëûº, åñêåðiëåòií æåðäå, — ìûñàëû, Ëàêåäåìîí ìåìëåêåòiíäå, — äåìîêðàòèÿëûº ïåí àçàìàòòàðäû» içãiëiêòiëiãi åêi ò¾ðäi» ºîñûëóû ïàéäà áîëàäû. ´çiíi» àë¹àøºû ¸ði å» æåòiëãåí ò¾ðiíåí áàñºà àðèñòîêðàòèÿëûº º½ðûëûì òà¹û åêi á¼ëåêøåëåðãå á¼ëiíåäi; ¾øiíøi áîëûï ïîëèòèÿ äåï àòàëàòûííû» îëèãàðõèÿ¹à ºàðàé îéûñòà¹àí ò¾ðëåði êiðåäi. VI.1. Áiçãå åíäi ïîëèòèÿ äåï àòàëàòûí ìåí òèðàííèÿ æ¼íiíäå àéòó ºàëûï ò½ð. Æà»à ¹àíà àéòûë¹àí àðèñòîêðàòèÿíû» ò¾ðëåði ñèÿºòû àóûòºû¹àí áîëìàñà äà áiç ïîëèòèÿíû îñû¹àí ºîñòûº. Øûíäûºòû àéòñàº, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» á¸ði äå ñîëàðäû» iøiíäåãi å» ä½ðûñûíàí6 àóûòºóøûëûºòàð, áiðຠîíû ¸íøåéiíäå àðèñòîêðàòèÿëûº ò¾ðëåðäi» ºàòàðûíà æàòºûçàäû; îéëàñòûðóûìûçäû» áàñûíäà-ຠàéòºàíäàé, îíûìåí æ¸íå àðèñòîêðàòèÿìåí ñàëûñòûð¹àíäà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áàðëûº ò¾ðëåði àóûòºóøûëûººà æàòàäû. Òèðàííèÿíû å» ñî»ûíäà åñêå àëó àºûë¹à ñèûìäû, ¼éòêåíi îë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì òóðàëû áiçäi» æàëïû ò¾ñiíiêòåðiìiçãå á¸ðiíåí äå ã¼ði ñ¸éêåñ êåëìåéäi. μñûíûï îòûð¹àí æ¾éåëåóiìiçäi íåãiçäåãåííåí êåéií, åíäi áiç ïîëèòèÿíû» íå åêåíäiãiíå òîºòàóûìûç êåðåê. 2. Îëèãàðõèÿ ìåí äåìîêðàòèÿíû» àíûºòàë¹àííàí êåéií îíû» òàáè¹àòû (ñóùíîñòü) àéºûíûðຠáîëàäû. ²àðàïàéûì ò¾ðäå àéòºàíäà, ïîëèòèÿ îëèãàðõèÿ ìåí äåìîêðàòèÿíû ½øòàñòûðó ñèÿºòû. Äåìîêðàòèÿ¹à ºàðàé îéûñàòûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ðëåði ¸íøåéiíäå ïîëèòèÿ äåï àòàëàäû, àë îëèãàðõèÿ¹à ºàðàé îéûñàòûíäàðû ¸íøåéiíäå àðèñòîêðàòèÿ äåï àòàëàäû, ñåáåái ì¾ëiêòiê ¾ëêåí ä¸óëåòòi àäàìäàð ê¼áiíåñå áiëiìäi äå, ò¸óið òåêòåí øûººàíäàð áîëûï æ¾ðåäi. Îíû» ¾ñòiíå, º½ºûº á½çóøûëàðäû» à»ñàéòûí í¸ðñåëåði ä¸óëåòòi àäàìäàðäà áàð, åíäåøå îñûíû» ¼çi îëàðäà èãi æàºñûëûººà ñàé àòàºòû áåêiòåäi. 3. Àðèñòîêðàòèÿëûº º½ðûëûì ìåìëåêåòòå å» ò¸óið àçàìàòòàð¹à àðòûºøûëûº áåðóãå ½ìòûëàòûíäûºòàí, îëèãàðõèÿ-

áîëñà, içãiëiêòi iñêå àñûðó¹à êåäåðãi æàñàëûíáàéòûí ¼ìið ðàºàò ¼ìið áîëàäû, àë içãiëiê, îë — îðòà ºàëûï äåñåê, îíäà å» æàºñû ¼ìið, îë — îðòà ¼ìið, ÿ¹íè ¸ðêiìíi» ºîëû æåòåòií ¼ìið. 3. Îñûíäàé ¼ëøåìäi içãiëiêêå äå, ¸ði ìåìëåêåòòi» æ¸íå îíû» º½ðûëûñûíû» æàðàìñûçäû¹ûíà äà ºîëäàíó êåðåê, ìåìëåêåòòi» º½ðûëûñû — îíû» ¼ìiði ¹îé. °ðáið ìåìëåêåòòå ¾ø á¼ëiê áàð: ¼òå ä¸óëåòòiëåð, å» æàðëûëàð æ¸íå ¾øiíøiëåð, ñîëàðäû» àðàëûº ºàëïûíäà ò½ð¹àíäàð. Êå» òàðàë¹àí ïiêið áîéûíøà, îðòàøàëûº ïåí º½ìàðëûºòû» øåêòåëãåíäiãi å» æàºñû ºàëûï áîë¹àíäûºòàí, îðòàøà ä¸óëåòòiëiê å» æàºñû èãiëiê. 4. Îñûíäàé èãiëiê áàðäà çåðäåíi» ä¸ëåëäåðiíå áàñ èþ î»àéûðàº; êåðiñiíøå òûì àðòûº òàìàøà, òûì àðòûº ê¾øòi, òûì àðòûº àñûë òåêòi, òûì àðòûº ä¸óëåòòiëåðãå, íåìåñå òûì êåäåéãå, òûì ä¸ðìåíñiçãå, ºî¹àìäûº îðíû ìåí òûì ò¼ìåíäåòiëãåí àäàì¹à ñîë ä¸ëåëäåðãå áàñ èþ ºèûíûðàº. Áiðiíøi òèïòåãi àäàìäàð ê¼áiíåñå àðñûç î»áà¹àíäàð áîëûï øû¹àäû. Åêiíøi òèïòåãi àäàìäàðäû» äà áiðòàëàéû ç½ëûìäàð ìåí ½ñຠî»áà¹àíäàð áîëûï øû¹àäû. ²ûëìûñòàðäû» áiðàçû àðñûçäûºòàí, áiðàçû àðàìäûºòàí áîëàäû. Îíû» ¾ñòiíå îñû åêi òèïòåãi àäàìäàð äà ¾êiìåòòåí àóëàºòàíáàéäû, ºàéòà ñî¹àí àéðûºøà ½ìòûëûï æ¾ðåäi, àë åêåói äå ìåìëåêåòêå çèÿí êåëòiðåäi. 5. Áiðiíøi òèïòåãi àäàìäàð áàéëûºòû», ê¾øòi», äîñòûº áàéëàíûñòàðäû» ê¼ïòiãiíi» ò.á. ûºïàëûí ê¾øåéòåòií í¸ðñåëåðäi» òûì àðòûºòû¹ûíàí áà¹ûí¹ûñû êåëìåéäi æ¸íå áà¹ûíà äà áiëìåéäi. Ƹíå á½ë ¾éiíäå-àº, áàëà êåçiíåí áàéºàëàäû: àðòûº ìîëøûëûººà ¾éiíåí ¾éðåíãåí îëàð ìåêòåïòå äå áà¹ûíó¹à ¸äåòòåíáåãåíäiãií ê¼ðñåòåäi. Åêiíøi òèïòåãi àäàìäàðäû» ºûëûºòàðû îëàðäû» òûì æàðëûëû¹ûíàí, ºîðëûºòàí òóûíäàéäû. Ñîíûìåí, áiðåóëåð áèëåóãå ºàáiëåòñiç æ¸íå º½ë èåëåðiíi» º½ëäàð¹à ¾ñòåìäiãiíåí ê¼ðiíåòií áèëiêêå ¹àíà áà¹ûíó¹à ¸äåòòåíãåí; åêiíøiëåð åøºàíäàé áèëiêêå áà¹ûíó¹à ºàáiëåòòåði æîº, îëàð òåê º½ë èåëåíóøiëåðäi» º½ëäàð¹à ¾ñòåìäiê åòåòiíiíäåé áèëåóãå ¸äåòòåíãåí. 6. Á½ë ñîíäà º½ëäàð ìåí º½ë èåëåíóøiëåðäåí ¹àíà ò½ðàòûí ìåìëåêåò áîëûï øû¹àäû, îíäà áiðåóëåðiíi» æàíû ê¼ðå àëìàóøûëûººà, åêiíøiëåðiíi» æàíû — ìåíìåíäiêêå òîëû. Àë ì½íäàé ñåçiìäåð ñàÿñè àðàºàòûíàñòàðäà áîëó¹à òèiñ äîñòûº ñåçiìäåðiíåí òûì àëûñ, àë ñàÿñè ºàðûì-ºàòûíàñòàðäû» íåãiçiíäå äîñòûº áàñòàìà áîëó¹à òèiñ. Àéòûë¹àí àäàìäàð ¼ç ºàðñûëàñòàðûìåí áiðãå áið æîëìåí æ¾ðãiñi äå êåëìåéäi. ìûçäà ºàðàï, îíû» ¼çiíäiê ìà¹ûíàñû íåäå, îíû» ìåìëåêåòêå ïàéäàëû æ¸íå çèÿíäû æàºòàðû áàð ìà æ¸íå äå êiìäi ¸ði ºàëàé ïàòøà äåóiìiç êåðåê åêåíäiãi òóðàëû àéòºàíáûç. 2. Çåðòòåóøiëåðiìiçäi» ïàòøà áèëiãiíå àðíàë¹àí á¼ëiãiíäå áiç òèðàííèÿíû» åêi ò¾ði æ¼íiíäå àéòºàíáûç, ¼éòêåíi îëàðäû» êåéáið áåëãiëåði ïàòøà áèëiãiíi» áåëãiëåðiìåí áiðäåé æ¸íå îë äà, á½ë äà çà» íåãiçiíäå îðíûººàí (êåéáið âàðâàðëûº òàéïàëàðäà ¼çiíøå áèëåóøiëåðäi (ñàìîäåðæàâöû) — ìîíàðõòàðäû ñàéëàéäû, åðòå êåçäåðäå ýëëèíäåðäå äå ýñèìíåò9 äåï àòàëàòûí îñû ñèÿºòû ìîíàðõòàð ñàéëàí¹àí). Òèðàííèÿíû» àéòûëûï îòûð¹àí åêi ò¾ðiíi» ¼çãåøåëiêòåði áàð (ïàòøà áèëiãiíåí — ².°): áið æà¹ûíàí, åêåói äå ç໹à íåãiçäåëãåí æ¸íå ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» ºîëäàóûíàí òó¹àí ìîíàðõèÿëûº º½ðûëûìíû» ò¾ðëåði åäi; åêiíøi æà¹ûíàí, äåñïîòèÿëûº æîëìåí ¸ìiðøiíi» ûðºûìåí ¹àíà áèëåíåòií áîë¹àíäûºòàí Òèðàííèÿíû» ò¾ðëåði åäi. 3. Òèðàííèÿ ¾øiíøi ò¾ði, øûí ìà¹ûíàñûíäà¹û òèðàííèÿ åøáið øåêòåëìåãåí ìîíàðõèÿ¹à ñ¸éêåñ êåëåäi. ̽íäàé ìîíàðõèÿ, ¸ðèíå, òå» ¸ði å» æàºñûëàðäû» ¾ñòiíåí, ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» åìåñ, òåê ¼ç ïàéäàñû ¾øií æ¾ðãiçiëåòií æàóàïêåðøiëiêòåí ìàºð½ì áèëiê òèðàííèÿ áîëûï øû¹àäû. Ñîíäûºòàí, ì½íäàé òèðàííèÿ ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» ºàëàóûíà ºàðñû ïàéäà áîëàäû: åðiêòi àäàìäàðäû» åøºàéñûñû ¼ç åðêiìåí á½ë ñèÿºòû áèëiêêå ê¼íáåñ åäi. Ñîíûìåí, òèðàííèÿ ò¾ðëåði æ¸íå ê¼ðñåòiëãåí ñåáåïòåð áîéûíøà îëàðäû» ºàíäàé áîëàòûíûí ê¼ðñåòòiê. IÕ.1. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ºàéñûñû å» ò¸óiði? Ìåìëåêåòòåð ìåí àäàìäàðäû» ê¼ïøiëiãi ¾øií ¼ìið ºàðàïàéûì àäàìíû» içãiëiêòiëiãiíåí æî¹àðû içãiëiêòiëiêêå ºàòûññûç, òàáè¹è ºàáiëåòòåð ìåí æà¹äàéëàðäû» ñ¸òòi ¾éëåñóií ºàæåò åòåòií ò¸ðáèåãå ºàòûññûç, ê¼ïøiëiêòi» ºîëû æåòå àëàòûí ò½ðìûñòûº ºàëûïºà ºîëàéëû, ñîíäûºòàí äà îëàðäû» òiëåéòií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìûíà ºàòûññûç, ìåìëåêåòòåðäi» ê¼ïøiëiãiíi» ºàáûëäàóûíà áîëàòûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ºàòûññûç ºàëàé º½ðûëóû ì¾ìêií? 2. Æî¹àðûäà àéòûë¹àí àðèñòîêðàòèÿ äåï àòàëàòûíäàð ò¾ðëåðiíi» ê¼ïøiëiãi ìåìëåêåòòåðäi» ê¼ïøiëiãiíäå áiðøàìà æàðàìñûç, áiðøàìà ïîëèòèÿ äåï àòàëàòûíäàð¹à æàºûíäàéäû (ñîë ñåáåïòi á½ë ò¾ðëåðäi áið ò¾ð äåï ºàðàó êåðåê). ²îéûë¹àí ì¸ñåëåëåð æ¼íiíäåãi ïàéûìäàóëàð ò¾ïêi áið ºà¹èäàëàð¹à ñ¾éåíåäi. Áiçäi» “Ýòèêàäà” àéòºàíûìûç ä½ðûñ

áîë¹àíäûºòàí, îëàð îëèãàðõèÿäàí ½çà¹ûðຠ¼ìið ñ¾ðåäi (îëàðäà îðòàøàëà𠺽ðìåòòi º½ºûºòàð¹à îëèãàðõèÿ¹à ºàðà¹àíäà ê¼áiðåê èå). Áiðຠîðòàøàëàðäû» àçäû¹ûíàí æàðëûëàð ¼çiíi» ê¼ïòiãiìåí áàñûì øûºñà, ìåìëåêåò ºàòåðëi æà¹äàé¹à êèëiãåäi æ¸íå º½ðó æîëûíà ò¾ñåäi. 10. Àéòûë¹àí ºà¹èäàìûç¹à ä¸ëåë ðåòiíäå å» æàºñû çà» øû¹àðóøûëàðäû» îðòàøà ä¸óëåòòi àçàìàòòàðäàí øûººàíäû¹ûí êåëòiðåóãå áîëàäû: îëàðäàí Ñîëîí (á½ë îíû» ¼ëå»äåðiíåí ê¼ðiíiï ò½ð), Ëèêóðã (îë ïàòøà áîëìà¹àí), Õàðîíä æ¸íå ºàë¹àíäàðûíû» ê¼ïøiëiãi äåðëiê îðòàøàëàðäàí øûººàíäàð. Íåëiêòåí ê¼ïøiëiê æà¹äàéäà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ÿ äåìîêðàòèÿëûº, ÿ îëèãàðõèÿëûº áîëàòûíû åíäi àéºûí. Ìåìëåêåòòåðäå îðòàøàëàð ê¼áiíåñå ¾ëêåí îðûí àëìàéòûíäûºòàí åêi øåò æàºòà¹ûëàðäû» — iði ìåíøiêòiëåð íåìåñå æ¸é õàëûº, ºàéñûñû ê¾øi æà¹ûíàí áàñûì áîëñà, îðòàøà ä¸óëåòòåí àëûñòàï, ìåìëåêåòòiê ò¸ðòiïòi ¼ç æà¹ûíà òàðòàäû, ñîíû» àðºàñûíäà ÿ äåìîêðàòèÿ, ÿ îëèãàðõèÿ ïàéäà áîëàäû. 11. Îíû» ¾ñòiíå æ¸é õàëûº ïåí ä¸óëåòòiëåðäi» àðàñûíäà àðàçäûº æ¸íå òàðòûñ ïàéäà áîëàòûíäûºòàí îëàðäû» ºàéñûñû æå»ñå, ñîë ¾ñòåìäiê àëàäû äà, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ñîëàð àíûºòàéäû, òà¹û äà æàëïû¹à áiðäåé ¸ði òå»äiêêå º½ðûë¹àí ò¸ðòiï áîëìàéäû. Ñîíû» í¸òèæåñiíäå ºàé æà¹ûíû» æå»ãåíiíå ºàðàé ÿ äåìîêðàòèÿ, ÿ îëèãàðõèÿ ïàéäà áîëûï æàòàäû. Ãðåêèÿäà å» áàñûì áîë¹àí ñîë åêi ìåìëåêåò12 áàñºà ìåìëåêåòòåðäå ¸ðºàéñûñû ¼çiíi» ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìûíà ñàé áiðåói äåìîêðàòèÿíû, åêiíøiñi îëèãàðõèÿíû îðíàòûï îòûðäû æ¸íå äå ñîë åêi ìåìëåêåòêå áiðäåé îðòຠì¾ääåíi åìåñ, ¸ðºàéñûñû ¼ç ì¾ääåñií ¹àíà ê¾éiòòåäi. 12. Îñû àéòûë¹àí ñåáåïòåðäåí îðòàøà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ÿ òiïòi êåçäåñïåéäi, ÿ ¼òå ñèðåê, êåéáið åëäåðäå ¹àíà. Á½ðûí¹û áàñøû áîëûï êåëãåíäåðäåí ¼çãåøå áið ¹àíà ºàéðàòêåð îñûíäàé º½ðûëûìäû åíäiðóãå ñåíiì áiëäiðåäi. Æàëïû àë¹àíäà ìåìëåêåòòåðäå ÿ ¾ñòåìäiê åòó, ÿ áà¹ûíûøòû æà¹äàéäà ê¼íiï òiðøiëiê åòó, àë òå»äiêòi ºàëà¹àí æîº. Àéòûë¹àíäàðäàí å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ºàíäàé æ¸íå ºàé ñåáåïòåðäåí åêåíäiãi àíûºòàëàäû. 13. Å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì àíûºòàë¹àííàí êåéií, ºàë¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» — äåìîêðàòèÿëûº ïà, îëèãàðõèÿëûº ïà — (îëàðäû» áiðíåøå ò¾ðëåði áàðëû¹ûí àéòºàíáûç) ºàéñûñûíû» å» æàºñû áiðiíøi, ºàéñû åêiíøi æ¸íå ñîë ñèÿºòû ¸ði ºàðàé ºàéñûñû ºàíøàëûºòû ò¸óiðëåó, 7. Ìåìëåêåò îíäà¹ûëàðäû» òå» æ¸íå áiðäåé áîëóûíà ½ìòûëàäû, àë îë ê¼áiíåñå îðòàøà àäàìäàð¹à ò¸í. Ñîíûìåí, åãåð ìåìëåêåòòi» òàáè¹è º½ðàìûíàí, áiçäi» ò¾ñiíóiìiçøå øû¹àòûí áîëñàº, îíäà ìiíäåòòi ò¾ðäå îðòàøà àäàìäàðäàí ò½ðàòûí ìåìëåêåò å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì äåãåí ºîðûòûíäû òóàäû. Îñûíäàé àçàìàòòàð ê¼áiíåñå ìåìëåêåòòå àìàíñàó ºàëûï îòûðàäû. Îëàð êåäåéëåð ñèÿºòû áàñºàíû» ì¾ëêiíå ½ìòûëìàéäû, àë áàñºàëàð, êåäåéëåðäi», áàéäû» ì¾ëêiíå ½ìòûëàòûíûíäàé á½ëàðäû» äà ì¾ëêiíå ½ìòûëà áåðìåéäi. Á½ëàð äà áàñºàëàð¹à, áàñºàëàð äà á½ëàð¹à æàìàíäûº îéëàìàéòûíäûºòàí, îëàðäû» ¼ìiði ºàóiï-ºàòåðñiç ¼òiï æàòàäû. Ñîíäûºòàí Ôîêèëèä òàìàøà òiëåê àéòºàí: “Îðòàøàëàðäà èãiëiê ê¼ï, ìåìëåêåòòå îðòàøà áîë¹ûì êåëåäi”10. 8. Ñîíûìåí, å» æàºñû ìåìëåêåòòiê ºàðûì-ºàòûíàñ, — îë îðòàøàëàð àðºûëû áîëàòûí ºàðûì-ºàòûíàñ, àë îðòàøàëàðû ê¼ïøiëiê áîë¹àí ìåìëåêåòòå å» æàºñû º½ðûëûñ áàð äåéìiç, ÿ¹íè îðòàøàëàð åêi øåòêi æàºòàðäû áiðãå àë¹àíäà äà îëàðäàí ê¾øòi áîëñà, îë òiïòi å» áîëìàñà, îëàð ¸ðºàéñûñûíàí æåêå àë¹àíäà áàñûì áîëñà äà, îë — å» æàºñûñû. Ñîë åêi æàºòû» ¸ð êåçäå áiðåóiìåí ºîñûëûï îëàð òåïå-òå»äiêòi ½ñòàéäû, ÿ¹íè áið æà¹ûíû» áàñûìäûº àëûï êåòóiíå êåäåðãi áîëàäû. Ñîíäûºòàí, ìåìëåêåò ¾øií îíû» àçàìàòòàðûíû» îðòàøà, áiðຠæåòêiëiêòi ìåíøiãiíi» áîëóû ¼òå ¾ëêåí áàºûòû; àë êåéáiðåóëåðäi» ìåíøiãi àñà ê¼ï áîëûï, áàñºàëàðäà åøí¸ðñå áîëìàñà ºàðàìà-ºàðñû øåòêå øûººàíäàðäû» ûºïàëûìåí äåìîêðàòèÿíû» øåòêå øûººàí ò¾ði, íåìåñå òàçà îëèãàðõèÿ, íåìåñå òèðàííèÿ ïàéäà áîëàäû. Òèðàííèÿ àñà øåòêå øûººàí äåìîêðàòèÿäàí äà, îëèãàðõèÿäàí äà, ¸ëäåºàéäà ñèðåê áîëàòûí æà¹äàéäà — ìåìëåêåòòi» îðòàøà ò¾ðëåðiíåí æ¸íå ñîëàð¹à æàºûíäàðûíàí äà11 øû¹àäû ¹îé. Á½¹àí áiç ìåìëåêåòòiê ò¼»- êåðiñòåð òóðàëû àéòºàí êåçäå òîºòàëàìûç. 9. Îëàé áîëñà, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» îðòàøà ò¾ði îíû» å» æàºñûñû, ñåáåái òåê ñîë ¹àíà iøêi àðàçäûºòàð¹à àïàðìàéäû; îðòàøà àçàìàòòàð ê¼ïøiëiê áîë¹àíäà àçàìàòòàðäû» iøiíäå òîïòàð¹à æiêòåëó ìåí àëàóûçäûºòàð àç áîëàäû. Iði ìåìëåêåòòåð äå òàï îñû ñåáåïòåí — îðòàøà àçàìàòòàð ê¼ïøiëiê áîëñà, àðàçäûºòàð¹à àç ½øûðàéäû. Øà¹ûí ìåìëåêåòòåðäå õàëûº åêi æ຺à î»àéûðຠá¼ëiíåäi, îëàðäû» àðàñûíäà îðòàøàëàð¹à îðûí ºàëìàéäû æ¸íå áàðëû¹û äåðëiê ÿ áàé, ÿ êåäåé áîëûï øû¹àäû. Äåìîêðàòèÿëàð îëèãàðõèÿ¹à ºàðà¹àíäà ºàóiï-ºàòåðãå àçûðຠ½øûðàéäû; îðòàøà àçàìàòòàð ê¼ïøiëiê

çà»äàðäû æàñàéòûí áîëñà, îë îðòàøàëàðäû åñòå ½ñòàóû êåðåê; àë åãåð äåìîêðàòèÿëûº çà»äàð øû¹àðàòûí áîëñà, îíäà îðòàøàëàðäû ñî¹àí áåéiìäåó êåðåê. 4. Õàëûºòû» º½ðàìûíäà îðòàøàëàð åêi øåòêiëåðäåí äå, íåìåñå ñîëàðäû» áiðåóiíåí áàñûì áîëûï îòûð¹àí æåðäå, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò½ðàºòûëûººà ñåíiì àðòà àëàäû: áàéëàð êåäåéëåðìåí îäàºòàñûï îðòàøàëàð¹à øàáóûë æàñàéäû äåï ºàóiïòåíóãå áîëìàéäû: åøºàøàí äà îëàðäû» åøºàéñûñû áiðáiðiíi» º½ëû áîëó¹à êåëiñïåéäi; åãåð îëàð åêiíøi æà¹ûí äà ºàíà¹àòòàíäûðà àëàòûí áið æà¹äàé º½ð¹ûñû êåëñå, îëàð¹à îðòàøà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíàí ò¸óið åøí¸ðñå òàáûëìàéäû. Êåçåêïåí áèëåóãå áið-áiðiíå ñåíáåéòiíäiêòåí îëàð êåëiñïåéäi. Àë áàðëûº æåðäå àðàäà æ¾ðiï êåëiñòiðóøiëåð ¾ëêåí ñåíiìãå èå, àë àéòûï îòûð¹àí æà¹äàéäà îñûíäàé êåëiñòiðóøiëåð, îë — îðòàøàëàð. Ƹíå äå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì íå¹½ðëûì æàºñû àðàëàñºàí áîëñà, ñîë ¹½ðëûì îë ò½ðàºòû áîëàäû. 5. ʼïòåãåí çà» øû¹àðóøûëàðäû», ñîíû» iøiíäå àðèñòîêðàòèÿëûº º½ðûëûìäû îðíàòóäû ê¼çäåãåíäåðäi» äå ñ¸òñiçäiêêå ½øûðàéòûí ñåáåái îëàðäû» ä¸óëåòòiëåðãå òûì ê¼ï àðòûºøûëûºòàð áåðåòiíiíåí ¹àíà åìåñ, æ¸é õàëûºòû àéíàëûï ¼òóãå òûðûñàòûíûíäà, óàºûò ¼òêåí òåðiñ ò¾ñiíiëãåí èãiëiêòåí íà¹ûç øûí ç½ëûìäûº øû¹à áåðåäi ¹îé, æ¸íå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû æ¸é õàëûºòû» åìåñ, áàéëàðäû» òîéûìñûçäû¹û º½ðòàäû. 6. Õàëûºòû» ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à äåãåí ñåíiìií òó¹ûçó¹à áà¹ûòòàë¹àí º½ëûºòàðäû» áåñ ò¾ði áàð. Îëàð õàëûº æèíàëûñû, ºûçìåò îðûíäàðû, ñîò iñòåði, ¸ñêåð æ¸íå ãèìíàñòèêàëûº æàòòû¹óëàð ñàëàëàðûíà ºàòûñòû. Õàëûº æèíàëûñûíà áàéëàíûñòû îíäà î¹àí ºàòûñó¹à æ½ðòòû» á¸ðiíå º½ºûº áåðiëåäi, àë áàéëàð¹à î¹àí ºàòûñóäàí æàëòàð¹àíû ¾øií àéûïï½ë ñàëûíàäû; ÿ îíû òåê áàéëàð ò¼ëåói êåðåê, íåìåñå îëàð¹à àéûïï½ë àðòû¹ûðຠñàëûíàäû. ²ûçìåò îðíûíäà¹ûëàðäû àóûñòûðó iñiíäå ì¾ëiêòiê öåíçi áàðëàð îë ºûçìåòòåðäåí æàëòàðó¹à º½ºû¹û æîº, æàðëûëàð áîëñà, ñîë º½ºûººà òåê èå. Ñîò iñiíäåãi ìiíäåòòåðiíåí æàëòàð¹àíû ¾øií ä¸óëåòòiëåðãå àéûïï½ë ñàëûíàäû äà, êåäåéëåð àéûïï½ëäàí áîñàòûë¹àí, íåìåñå Õàðîíäòû» çà»äàðûíäà¹ûäàé — áàéëàð¹à ¾ëêåí àéûïï½ë ñàëûíàäû, êåäåéëåðãå — àç¹àíòàé. 7. Êåéáið ìåìëåêåòòåðäå àçàìàòòàðäû» òiçiìiíå êiðãåíäåðäi» áàðëû¹û äà õàëûº æèíàëûñû ìåí ñîò iñòåðiíå13 ºàòûñó¹à º½ºûëû, àë åãåð àçàìàòòûº òiçiìãå æàçûë¹àííàí êåéií ºàéñûñû íàøàðëàó äåï îðíàëàñòûðó ºèûí¹à ò¾ñïåéäi. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¸óið ò¾ði — îë å» æåòiëãåí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à å» æàºûíû, àë å» íàøàðû — îðòàøàäàí íå¹½ðëûì àëûñòà¹àíû. Áàñºà áið íåìåñå áiðíåøå àë¹û øàðòòàð¹à ò¸óåëäi åòå îòûðûï áiðåóäi» îñû ì¸ñåëåíi òàëºûëàóû ì¾ìêií åìåñ. Ìåíi» “áið àë¹û øàðòòàð¹à ò¸óåëäi” äåéòiíiì ê¼ï æà¹äàéäà êåéáið ìåìëåêåòòåðäi» ò¸óiðiðåê ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» îðíûíà áàñºà, íàøàðûðàº, áiðຠ¼çiíå ïàéäàëû º½ðûëûìäû îðíàòóûíà åøí¸ðñå êåäåðãi áîëìàéäû. Õ. 1. ²àðàë¹àí ì¸ñåëåëåðìåí òiêåëåé áàéëàíûñòû ìûíà ì¸ñåëåíi äå çåðòòåó êåðåê: ºàíäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì êiìäåðãå ºîëàéëû æ¸íå îíû» ñèïàòû ºàíäàé? °óåëi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» áàðëûº ò¾ðëåði ¾øií æàëïû áið åðåæåíi àíûºòàó ºàæåò: áåëãiëi áið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» æàºòàñòàðû ¼çäåðiíi» ºàðñûëàñòàðûíàí ê¾øòiðåê áîëóû òèiñ. ²àíäàé äà áîëìàñûí ìåìëåêåò ¼çiíi» ñàïàñû æ¸íå ñàíû æà¹ûíàí ºàðàñòûðûëóû êåðåê. Ñàïà äåï åðêiíäiêòi, áàéëûºòû, áiëiìäiëiêòi, òåêòiëiêòi ò¾ñiíåìií, àë ñàí äåï ὺàðàíû» ñàí æà¹ûíàí áàñûì áîëóûí àéòàìûí. 2. Ìåìëåêåòòi º½ðàéòûí á¼ëiêòåðäi» áiðåói ñàïà æà¹ûíàí, áàñºàñû ñàí æà¹ûíàí áàñûì áîëóû ì¾ìêií. Ìûñàëû, òåêñiçäåð ñàí æà¹ûíàí òåêòiëåðäåí íåìåñå æàðëûëàð ñàí æà¹ûíàí áàéëàðäàí áàñûì áîëóû ì¾ìêií, áiðຠì½íäàé ñàíäûº àðòûºøûëûº òåêòiëåð ìåí áàéëàðäû» àðòûºøûëû¹ûíàí æî¹àðû áîëìàóû òèiñ. Ñîíäûºòàí îñû åêi ò¾ðëi àðòûºøûëûºòàðäû òå»äåñòiðóãå òóðà êåëåäi. Æàðëûëàðäû» ñàíäûº àðòûºøûëû¹û îñû òåïå-òå»äiêòåí àñûï êåòêåí æåðäå äåìîêðàòèÿíû» òóóû òàáè¹è í¸ðñå, àòàï àéòºàíäà, æ¸é õàëûºòû» áåëãiëi áið ò¾ði áàñûì áîëóûíà áàéëàíûñòû äåìîêðàòèÿíû» äà áåëãiëi áið ò¾ði îðíàéäû: ìûñàëû, åãåð æåð ¼»äåóøiëåð ὺàðàñû áàñûì áîëñà, äåìîêðàòèÿíû» áiðiíøi ò¾ði ïàéäà áîëàäû, àë ºîë¼íåðøiëåð ìåí æàëäàìàëûëàð áàñûì áîë¹àí æåðäå äåìîêðàòèÿ ò¾ðëåðiíi» øåòêå øûººàí ò¾ði º½ðûëàäû. Îñû æîëìåí áàñºà äà àðàëûº ò¾ðëåð äå ïàéäà áîëàäû. 3. ĸóëåòòiëåð ìåí èãi æàºñûëàðäû» ñàïàëûº ñàëìà¹û îëàðäû» ñàíäûº æåòiìñiçäiãiíåí àñûï æàòºàí æåðäå, îëèãàðõèÿëûº º½ðûëûì ïàéäà áîëàäû, àòàï àéòºàíäà, îíû» æåêå ò¾ðëåði, îíäà äà îëèãàðõèÿ¹à ê¼»iëi îéûñºàí òîïòàðäû» áàñûìäûëû¹ûíà ñ¸éêåñ. Çà» øû¹àðóøû áåëãiëi áið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû æàñà¹àíäà ¼ç æà¹ûíà îðòàøà ä¸óëåòòi àçàìàòòàðäû òàðòûï îòûðóû òèiñ: åãåð îë îëèãàðõèÿ¹à ñàé

äåð äå òîëûº º½ºûºòû àçàìàòòàð äåï ñàíàëàäû. Ìûñàëû, ìàëàÿëûºòàðäà òåê ñîíäàé àäàìäàð òîëûº º½ºûºòû àçàìàòòàð áîë¹àí æ¸íå îë ºûçìåò îðûíäàðûíà ¸ñêåðè áîðûøûí ¼òåï øûººàíäàðäàí ¹àíà ñàéëà¹àí. Ãðåêèÿäà ìîíàðõèÿëûº º½ðûëûìäû æîé¹àííàí êåéií, ñî¹ûñòû» (àë¹àøºû êåçiíäå) òîëûº º½ºûºòû àçàìàòòàð ðåòiíäå àë¹àøºû êåçäå æàóûíãåðëåð ìîéûíäàë¹àí, àòàï àéòºàíäà, ¸óåëi — àòòû ¸ñêåðëåð; îíû» ñåáåái ñîë ñî¹ûñòà àòòû ¸ñêåðëåð ê¾øòi áàñûìäûºòû ºàìòàìàñûç åòòi, àë àóûð ºàðóëû æàÿó ¸ñêåð æàºñû ½éûìäàñòûðûëìà¹àíäûºòàí ïàéäàñûç áîëäû: æàÿó ¸ñêåðäi ½éûìäàñòûðó æ¸íå îíû» òàêòèêàñûíû» åðåæåëåði æà¹ûíàí åðòåäåãiëåðäå ò¸æiðèáå ¸ëi æîº åäi, ñîíäûºòàí äà ºàðóëû ê¾øòåðäi» íåãiçãi ºóàòûí îëàð àòòû ¸ñêåðäåí ê¼ðäi. Ñîíäûºòàí åðòåäåãiëåð áiçäi» ºàçið ïîëèòèÿ äåéòiíiìiçäi äåìîêðàòèÿ äåï àòà¹àí. 11. Øûí ì¸íiíäå àðõàèêàëûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåði îëèãàðõèÿëûº æ¸íå ìîíàðõèÿëûº åäi. Àäàìäàðäû» àçäû¹ûíàí îðòà äå»ãåéäåãi àçàìàòòàð îëàðäà ê¼ï áîëà àëìàäû; ñàíû àç æ¸íå ½éûìäàñïà¹àíäûºòàí îëàð áà¹ûíûøòûëûº ¼ìiðãå áåéiì áîëäû. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñòû» áiðíåøå ò¾ðëåðiíi» áîëó ñåáåïòåðií åíäi áiç áiëåìiç; áiç ê¼ðñåòêåíäåðäåí áàñºà äà ò¾ðëåðiíi» íåëiêòåí áàð åêåíií äå áiëåìiç (äåìîêðàòèÿ äà, áàñºà ò¾ðëåð äå áiðåó ¹àíà åìåñ ºîé); Îëàðäû» àéûðìàøûëûºòàðû ºàíäàé æ¸íå îëàðäû ºàíäàé ñåáåïòåðìåí ò¾ñiíäiðóãå áîëàòûíûí áiëåìiç. Îíû» ¾ñòiíå, æàëïû ê¼çºàðàñ ò½ð¹ûñûíàí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ºàíäàé ò¾ði å» æàºñûñû æ¸íå ºàë¹àíäàðûíû» ºàíäàé ò¾ði ºàíäàé ìåìëåêåòòåðãå òóðà êåëåòiíií äå áiëåìiç. II. 1. Ìåìëåêåòòi» ò¾ïêi ºàæåòòi áàñòàóûí àíûºòà¹àííàí êåéií, åíäi áiç ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¸ðáið ò¾ðiíi» íåãiçií º½ðàéòûí æåêå á¼ëiêòåðãå æàëïû ¸ði òèÿíàºòû ä¸ðåæåäå ê¼»ië àóäàðàéûº. ²àíäàé äà áîëìàñûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà îñûíäàé íåãiçãi á¼ëiêòåð ¾øåó; ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¸ðáið ò¾ðiíå êåëåòií ïàéäàíû ê¼ðñåòóäå çà» øû¹àðóøû ñîëàðìåí ñàíàñó¹à òèiñòi. Ñîë á¼ëiêòåðäi» æàºñû ºàëûïòà áîëóûíàí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» òàìàøà ºàëïû òiêåëåé ò¸óåëäi; ñîë á¼ëiêòåðäi» ¸ðºàéñûñûíû» ºàëàé º½ðûë¹àíûíàí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíi» àéûðìàøûëûºòàðû äà òóûíäàéäû. Ñîë ¾ø á¼ëiêòåð ìûíàëàð: áiðiíøiñi — ìåìëåêåò iñòåðií ºàðàéòûí çà»äûº êå»åñ îðãàíû, åêiíøiñi — ñîë ìiíäåòòåðií îðûíäàóäàí æàëòàðàòûí áîëñà, îíäàéëàð¹à ¾ëêåí àéûïï½ë ñàëûíàäû. Á½ëàé åòiëóäi» ìàºñàòû, áiðiíøiäåí, àéûïï½ë ò¼ëåó ºàóïiíåí àçàìàòòûº òiçiìãå æàçûëóäàí áàñ òàðòòûðó; åêiíøi æà¹ûíàí, åãåð îëàð àçàìàòòûº òiçiìãå æàçûëìàñà, îíäà ñîò iñòåðiíå æ¸íå õàëûº æèíàëûñûíà ºàòûñó º½ºû¹ûíàí àéûðûëàäû. ²àðó ½ñòàíó º½ºû¹û ìåí ãèìíàñòèêàëûº æàòòû¹óëàð¹à ºàòûñó º½ºû¹û æ¼íiíäåãi çà»äàðäà äà ñîíäàé ïè¹ûëäàðäû ê¼çäåéäi: æàðëûëàð¹à ºàðó ñàòûï àëìàó¹à ð½ºñàò åòiëåäi, àë áàéëàð ºàðó ñàòûï àëìàñà, îëàð¹à àéûïï½ë ñàëûíàäû. Ãèìíàñòèêàëûº æàòòû¹óëàð¹à ºàòûñïà¹àíû ¾øií æàðëûëàð¹à åøºàíäàé àéûïï½ë ñàëûíáàéäû, àë áàéëàð àéûïï½ë ò¼ëåéäi — áàéëàð î¹àí çîðëûºïåí ºàòûñòûðûëàäû, êåäåéëåðãå ºàòûñïà¹àíû ¾øií åøáið æàçà ºîëäàíûëìàéäû. Îñûíû» á¸ði çà» îðíàòó ñàëàñûíäà¹û îëèãàðõèÿëûº º½éòûðºûëàð. 8. Äåìîêðàòèÿëàðäà á½ë º½éòûðºûëàð¹à áàñºàëàðû ºàðñû ºîéûëàäû: õàëûº æèíàëûñû ìåí ñîò iñòåðiíå ºàòûñºàíû ¾øií æàðëûëàð¹à ò¼ëåì ò¼ëåíåäi, ä¸óëåòòiëåðãå åøºàíäàé àéûïï½ë ñàëûíáàéäû. Îñûíû åãåð ä½ðûñ ½øòàñòûðóäû áiðåó ê¼çäåñå, îñû åêi åðåæåíi áiðiêòiðóãå áîëàð åäi: áiðåóëåðiíå ºàòûñºàíû ¾øií ò¼ëåì ò¼ëåï, åêiíøiëåðiíå ºàòûñïà¹àíû ¾øií àéûïï½ë ñàëñà, òåê ñîíäà ¹àíà á¸ði äå ìåìëåêåòòiê áàñºàðó¹à ºàòûñºàí áîëàð åäi; ¸éòïåñå áàñºàðó iñi òåê áið æà¹ûíû» ¹àíà ºîëûíäà áîëàäû. Àëàéäà, ìåìëåêåòòi áàñºàðó òåê ºàíà ºàðóäû ¼ç ºàðæûñûíà ñàòûï àëà àëàòûíäàðäà áîëó¹à òèiñ; ì¾ëiêòiê öåíçi æàéûíäà — îíû» ºàíøà áîëàòûíûíà ñàíäûº ¼ëøåì ºîþ ì¾ìêií åìåñ, áiðຠiñòi æ¾ðãiçãåíäå îíû» íå¹½ðëûì æî¹àðû áîëóûíà ¸ði ìåìëåêåòòi áàñºàðó¹à º½ºû¹û áàðëàðäû» ñàí æà¹ûíàí îíäàé º½ºûºòàí àéðûë¹àíäàðäàí ê¼ï áîëóûí åñêåðãåí æ¼í. 9. Êåäåéëå𠺽ðìåòòi º½ºûºòàðû áîëìà¹àí ê¾ííi» ¼çiíäå, åãåð îëàð æ¸áiðëåíiï æ¸íå ¼çiíå òèiñòi í¸ðñåëåðiíåí àéðûëìàé æàòñà, òûíûøòûº ñàºòàéäû. Áiðຠì½íû îñûëàé ½éûìäàñòûðó î»àé åìåñ, ¼éòêåíi ¸íøåéiíäå áèëiêòi» áàñûíäà ò½ð¹àíäàð îíäàéäû ñåçåòiíäåé í¸çiê áîëà áåðìåéäi. Ƹíå ¸íøåéiíäå ñî¹ûñ æà¹äàéûíäà êåäåéëåðãå îíäàé æà¹äàéëàð æàñàëìàñà, îëàð ñåëºîñ áîëàäû, îëàð¹à áåëãiëi ºàìºîðëûº æàñàëûíûï æ¾ðåòií áîëñà, îëàð øàéºàñòàð¹à áàðó¹à äàéûí áîëûï æ¾ðåäi. 10. Êåéáið ìåìëåêåòòåðäå àóûð ºàðóëû ¸ñêåðäå ºûçìåò åòiï æ¾ðãåíäåð ¹àíà åìåñ, ñîë ºûçìåò ìåðçiìií àÿºòàï ¼òåãåí-

ºîðûòûíäûëàðûí ½ñûíàäû. Á½ë æîë ºàçiðãi êåçäå áiçäi» ïiêiðiìiçøå, äèíàñòèÿëûº îëèãàðõèÿ ìåí òèðàííèÿëûº ìîíàðõèÿ¹à æàºûí øåòêå øûººàí äåìîêðàòèÿëàðäà ºîëäàíûëàäû. Îñû àéòûë¹àí æîëäàðäû» á¸ði äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûì¹à ò¸í. 6. Åãåð áàðëûº çà»äûº êå»åñ áèëiãi êåéáið êiñiëåðäi» ºîëûíäà ¹àíà æèíàºòàë¹àí áîëñà, îíäà á½ë îëèãàðõèÿëûº º½ðûëûì¹à ò¸í áåëãi. ̽íäà äà áiðíåøå æîëäàð áàð. Åãåð îñûíäàé áiðíåøå àäàìäû ñàéëàó ¾øií ºàæåòòi ì¾ëiê öåíçi òûì æî¹àðû áîëìàñà, ñîíû» àðºàñûíäà îë ºûçìåòêå ñàéëàíó¹à àçàìàòòàðäû» ê¼ïøiëiãi æàòàòûí áîëñà, åãåð çà»íû» òàëàáûí åøáið á½çáàé, îíû» òûéûì ñàë¹àí í¸ðñåëåðiíå áàðìàé, åãåð öåíçi áàðëàð çà»äûº êå»åñêå æiáåðiëåòií áîëñà, îíäà ì½íäàé îëèãàðõèÿ, æ½ìñàºòû¹ûíà ñàé, ïîëèòèÿ¹à æàºûíäàéäû. Àë çà»äûº êå»åñêå ºàòûñó¹à á¸ðiíi» åìåñ, êåéáiðåóëåðäi» ¹àíà º½ºû¹û áîëàòûí áîëñà, áiðຠîëàð áiðiíøiäåãiäåé çà»íû» íåãiçiíäå áàñºàðûëàòûí áîëñà, îíäà á½ë øûí ¼ç ìà¹ûíàñûíäà¹û îëèãàðõèÿ. Åãåð äå çà»äûº êå»åñòi áèëåóøiëåð ñîë êå»åñêå æà»à ì¾øåëåðäi ñàéëàó àðºûëû åìåñ, ¼ç îðòàñûíàí òàðòó àðºûëû òîëûºòûðûëûï æ¸íå äå îë êå»åñòå ½ëû ¸êåñiíi» îðíûí áàñûï îòûðàòûí áîëñà, åãåð îëàð çà»íàí æî¹àðû ò½ðàòûí áîëñà, îíäà á½ë òåêòåñ º½ðûëûìäû øåêòåí øûººàí îëèãàðõèÿ äåï òàíó ºàæåò. 7. Åãåð çà»äûº êå»åñ áèëiãi êåéáið iñòåð áîéûíøà, ìûñàëû, ñî¹ûñ, áåéáiòøiëiê, ºûçìåòêåðëåðäi» åñåáií ºàáûëäàó ì¸ñåëåðiíäå á¸ðiíå äå òèiñòi áîëûï, áàñºà iñòåðäå — ºûçìåòêåðëåðäi» º½çûðûíäà áîëñà, àë ºûçìåò îðûíäàðû æåðåáå æîëûìåí åìåñ, ñàéëàó àðºûëû òîëûºòûðûëàòûí áîëñà, îíäà á½ë — àðèñòîêðàòèÿëûº º½ðûëûì. Àë åãåð êåéáið iñòåðãå ºûçìåòêåðëåð ñàéëàó àðºûëû òà¹àéûíäàëàòûí áîëñà, àë áàñºàëàðûíà æåðåáå àðºûëû (îñû ñûñûíäà ÿ òiêåëåé æåðåáå, íåìåñå àëäûí àëà iðiêòåëãåí êàíäèäàòòàðäû» æåðåáåñiìåí) íåìåñå ºûçìåòêåðëåðäi àóûñòûðóäà ñàéëàó ìåí æåðåáå áiðãå ºîëäàíûëñà, îíäà ¼ç ìà¹ûíàñûíäà¹û áiðøàìà àðèñòîêðàòèÿíû, áiðøàìà ïîëèòèÿíû ê¼ðåìiç. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» ò¾ðiíå ºàðàé, çà»äûº êå»åñ áèëiãi îñûëàé á¼ëiíåäi äå æ¸íå ¸ð ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà ñî¹àí ñ¸éêåñ áàñºàðûëàäû. 8. Äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûì¹à, îíû» ºàçiðãi êåçäåãi ½¹ûìûíà ñàé, (ìåíi» àéòûï îòûð¹àíûì — Æî¹àð¹û õàëûº áèëiãi çà»íàí äà æî¹àðû ò½ðàòûíû) çà»äûº êå»åñ áèëiãií æåòiëäiðó ºûçìåò îðûíäàðû (ºàíäàé ºûçìåò îðûíäàðû áîëó êåðåê, îëàð íåìåí àéíàëûñó êåðåê, îëàðäà¹û àäàìäàðäû àóûñòûðó ò¸ðòiái ºàíäàé áîëó êåðåê), ¾øiíøiñi — ñîò îðãàíäàðû. Çà»äûº êå»åñ ñî¹ûñ æ¸íå áåéáiòøiëiê, îäàºòàðäû º½ðó æ¸íå æîþ, çà»äàð òóðàëû, ¼ëiì æàçàñû, åëäåí àëàñòàó, ì¾ëiêòi ò¸ðêiëåó, ºûçìåò îðûíäàðûíà ñàéëàó æ¸íå îëàðäû» åñåï áåðói òóðàëû ì¸ñåëåëåðäi øåøóãå º½ºûëû. 2. Îñû iñòåðäi øåøó ÿ àçàìàòòàðäû» áàðëû¹ûíà æ¾êòåëói, íåìåñå îëàðäû» áið á¼ëiãiíå (ìûñàëû, áåëãiëi áið ºûçìåò îðíûíäà¹û áið íåìåñå áiðíåøå êiñiãå), íåìåñå êåéáið iñòåðäi øåøó àçàìàòòàðäû» ò¾ãåë º½ðàìûíà, áàñºà áið iñòåðäi øåøóäi îëàðäû» áið á¼ëiãiíå òàïñûðó¹à áîëàäû. Áàðëûº iñòåðäi áàðëûº àçàìàòòàðäû» øåøói äåìîêðàòèÿëûº áàñòàó, ¼éòêåíi äåìîêðàòèÿ ñîíäàé òå»äiêêå ½ìòûëàäû. 3. Åãåð áàðëû¹û øåøåòií áîëñà, îíû iñêå àñûðó áiðíåøå æîëäàðìåí áîëóû ì¾ìêií. Ñîëàðäû» áiðåóií øåøó áàðëûº àçàìàòòàð¹à òîëûº º½ðàìûíäà åìåñ, îëàðäû» àðàñûíäà áåëãiëi áið êåçåêòåñó áîëóû; ìèëåòòiê Òåëåêëäû»14 ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìû äà îñûíäàé. Áàñºà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäà äà ºûçìåò îðûíäà¹ûëàð æèíàëûï, êå»åñiï îòûðàäû, ºûçìåò îðûíäàðû ôèëäàðäû» á¸ðiíi» ¼êiëäåði êåçåêòåñiï àòºàðàäû, òiïòi àçàìàòòûº ºàóûìíû» ôèëäàðäàí äà ½ñຠá¼ëiêòåði äå ºàòûñàäû. Àçàìàòòàð òîëûº º½ðàìûíäà êå»åñóãå òåê çà»äàð æ¸íå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì òóðàëû ì¸ñåëåëåð áîéûíøà æ¸íå äå ºûçìåò îðíûíäà¹ûíû» òàïñûðìàëàðûí òû»äàó¹à æèíàëàäû. 4. Áàñºà áið æîë — áàðëû¹û áiðãå êå»åñåäi, áiðຠºûçìåò îðûíäàðûíà ñàéëàó¹à, çà» øû¹àðó, ñî¹ûñ, áåéáiòøiëiê æ¸íå åñåï áåðó ì¸ñåëåëåði áîéûíøà æèíàëàäû, áàñºà æà¹äàéëàðäà ¸ðáið áàñºàðó ñàëàñû áîéûíøà ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàð áàð, îëàð àçàìàòòàðäû» iøiíåí ñàéëàó íåìåñå æåðåáå àðºûëû òà¹àéûíäàëàäû. ¶øiíøi æîë: àçàìàòòàð ºûçìåò îðûíäàðûíà àäàìäàð ñàéëàó¹à æ¸íå åñåï áåðóäi ºàáûëäàó¹à, ¸ði ñî¹ûñ æ¸íå îäàºòà𠺽ðó ì¸ñåëåëåði áîéûíøà êå»åñóãå æèíàëàäû. ²àë¹àí æ½ìûñòàðäû ì¾ìêiíäiãi áîë¹àíøà ñàéëàó àðºûëû òà¹àéûíäàë¹àí ºûçìåòêåðëåð áàñºàðàäû, á½ë ñàéëàó ¸ñiðåñå àòºàðàòûí ºûçìåòi àðíàóëû áiëiìäi ºàæåò åòåòií áîë¹àíäà ºîëäàíûëàäû. 5. Ò¼ðòiíøi æîë: áàðëûº ìåìëåêåòòiê iñòåð æ¼íiíäå áàðëûº àçàìàòòàð ò¾ãåë æàëïû æèíàëûñòà êå»åñåäi; ºûçìåòêåðëåð åøáið ì¸ñåëåäåí øû¹àðà àëìàéäû, îëàð òåê àë¹àøºû

îðûíäàðû ºàíøà áîëó êåðåê, îë îðûíäà¹ûëàð íåìåí àéíàëûñóû êåðåê æ¸íå îëàðäû» ¼êiëåòòiãiíi» ìåðçiìi ºàíøà áîëóû òèiñ (áið ìåìëåêåòòåðäå ºûçìåòêåðëåðäi àëòû àé¹à, åêiíøiëåðiíäå îíàí äà ºûñºà, ¾øiíøiëåðiíäå áið æûë¹à, àë ò¼ðòiíøiëåðiíäå — îíàí äà ½çຠìåðçiìãå ñàéëàéäû ¹îé), ºûçìåò îðíûíà ¼ìið áîéû ìà, ¸ëäå áiðøàìà ½çຠóàºûòºà ìà, íåìåñå îë äà, á½ë äà åìåñ ïå, áið àäàìäà áið ºûçìåò îðíûíà áið-ຠðåò ïå, ¸ëäå áiðíåøå ðåò ïå, ò.á.? 2. ²ûçìåò îðûíäàðûí ½éûìäàñòûðó ì¸ñåëåñií äå òàëºûëàó ºàæåò: êiìäåðäåí êiìäåð æ¸íå ºàëàé ºûçìåò îðûíäà¹ûëàð àóûñòûðûëûï îòûðóû êåðåê. ²àíäàé ºûçìåòòåð ºàíäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ïàéäàëû åêåíiíåí øû¹à îòûðûï, îñûíäàé ¸ðò¾ðëi ì¸ñåëåëåðäi øåøóäi» ¸ðò¾ðëi æîëäàðûí òåîðèÿ æ¾çiíäå øåøiï, ñîíàí ñî», îëàðäû ïðàêòèêà¹à ºîëäàíó ºàæåò. Íå í¸ðñåíi ºûçìåò íåìåñå ºûçìåò îðíû äåóiìiç êåðåê äåãåí àíûºòàìà áåðó äå îï-î»àé åìåñ. Ìåìëåêåòòiê ºàðûì-ºàòûíàñºà ê¼ïòåãåí áàñøûëàð ºàæåò; ñàéëàó íå æåðåáå àðºûëû òà¹àéûíäàë¹àíäàðäû» á¸ðií äå ºûçìåòêåð äåï ñàíàó¹à áîëìàéäû; ìûñàëû, àëäûìåí àáûçäàð (æðåöû) (îëàðäû ìåìëåêåòòiê ºûçìåòêåðäåí áàñºà áiðäå»å äåï áiëãåí ä½ðûñ), ñîë ñèÿºòû õîðåãòåð17 ìåí æàðøûëàð, åëøiëåð äå ñàéëàíûï ºîéûëàäû. 3. Ìåìëåêåòòiê òàïñûðìàëàð áåëãiëi íàºòû iñòi ê¼çäåéäi äå, ÿ áàðëûº àçàìàòòàð¹à (ìûñàëû, ñòðàòåã æîðûººà øû¹àòûíäàðäû» á¸ðií áàñºàðàäû), íåìåñå îëàðäû» áið á¼ëiãiíå (ìûñàëû, ãèíåêîíîìà¹à íåìåñå ãåäåíîì¹à áåðiëåòií òàïñûðìàëàð18) ºàòûñòû áîëàäû. Áàñºà áið òàïñûðìàëàð ìåìëåêåòòiê øàðóàøûëûººà ºàòûñòû (ìûñàëû, ñèòîìåòðëåð19 ê¼áiíåñå ñàéëàó àðºûëû ºîéûëàäû), àë êåéáið òàïñûðìàëàð ê¼ìåêøi ð¼ë àòºàðàäû, îëàðäû îðûíäàó¹à ºàðæû áàð áîëñà, º½ëäàðäû ïàéëàíàäû. ²ûçìåòòåãi àäàì äåï áåëãiëi áið iñòåðäi» àóìà¹ûíäà çà»äûº êå»åñòiê, øåøóøi æ¸íå òàïñûðìà áåðó º½ºûºòàðû, ¸ñiðåñå îñû ñûñû áåðiëãåí êiñiëåðäi àéòó êåðåê, ¼éòêåíi “áèëiê” ½¹ûìûìåí îñû òàïñûðìà áåðó äåãåí ò¾ñiíiêïåí áàéëàíûñòû. Áiðຠîñûíäàé àéûðìàøûëûºòàðäû æiêòåï æàòóäû» åøáið ïðàêòèêàëûº ìà»ûçû æîº, iñ æ¾çiíäå ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàð áið-áiðiìåí îëàð¹à ºûçìåòêåð àòà¹û áåðiëãåí áå, æîº ïà äåï, äàóëàñûï æàòïàéäû; îë, áiðàº, áåëãiëi áið ïðàêòèêàëûº ì¸íãå èå. 4. Ìåìëåêåòòi» ¼ìið ñ¾ðói ¾øií ºàíäàé æ¸íå ºàíøà ºûçìåò îðûíäàðû ºàæåò? Æàºñû ½éûìäàñòûðûë¹àí ìåìëåêåòêå ìàºñàòûíäà îëèãàðõèÿëàðäà ñîò øåøiìäåðiíå ºàòûñòû ºîëäàíûëàòûí æîëäû ºîëäàíñà, æàºñû áîëàð åäi. Àòàï àéòñàº: îëàðäà ñîò áîëó ìiíäåòiíåí æàëòàðàòûíäàðäû, ¸ñiðåñå åãåð îëàðäû» ñîò áîë¹àíûí ºàëàéòûí áîëñà, ñîë iñêå àéûïï½ë ñàëó àðºûëû ê¼íäiðåäi, àë äåìîêðàòèÿëàðäà ñîë ¾øií æàðëûëàð¹à àºû ò¼ëåéäi. Õàëûº æèíàëûñòàðû æ¼íiíäå äå îñûëàé iñòåóãå áîëàð åäi. Ñîíäà æ¸é õàëûº èãi æàºñûëàðìåí, àë èãi æàºñûëàð õàëûºïåí êå»åñå îòûðûï, iñòåðäi æàºñû òàëºûëàð åäi. Òàëºûëàóëàðäà àçàìàòòàðäû» áàðëûº á¼ëiêòåðiíi» ñàéëàóìåí áå, æåðåáå àðºûëû ìà, á¸ðiíi» äå áåëãiëi òåïå-òå»äiêòå ºàòûñºàíû ïàéäàëû. Àë æ¸é õàëûºòû» ñàíû ñàÿñè ºûçìåòêå äàéûíäû¹û áàðëàðäàí ¸ëäåºàéäà àñûï êåòêåí æà¹äàéäà, ñàÿñè iñêå ºàòûñºàíû ¾øií àºû ò¼ëåó á¸ðiíå åìåñ, èãi æàºñûëàðäû» ñàíûíà òå» á¼ëiãiíå ¹àíà ò¼ëåñå, íåìåñå àðòûº ñàííû» ì¼ëøåðiíäåãi æàðëûëàðäû æåðåáå àðºûëû ñàÿñè iñêå ºàòûñóøûëàðûí àçàéòó¹à áîëàð åäi. 9. Îëèãàðõèÿëàðäà ñàéëàó àðºûëû æ¸é õàëûºòû» iøiíåí òîëûºòûðûï îòûðó êåðåê íåìåñå êåéáið åëäåðäå áîëûï îòûð¹àí ïðîáóëäàð æ¸íå íîìîôèëàêòàð15 äåï àòàëàòûí ºûçìåò îðûíäàðûí àøûï, òåê ñîëàðäû» àëäûí àëà æàñà¹àí ò½æûðûìäàðûí, æàñàë¹àí iñòåðäi òàëºûëàó êåðåê. Îñûíäàé ò¸ðòiïêå õàëûºòû» çà»äûº êå»åñ áèëiãiíäå ¼çiíäiê ¾ëåñi áîëàäû æ¸íå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áåëãiëi áið á¼ëiãií àëûï òàñòàó¹à ì¾ìêiíäiãi áîëìàéäû; Õàëûºòû» ºàóëûëàðû îíäà ïðîáóëäàð ìåí íîìîôèëèêòàðäû» øåøiìäåðiìåí ¾éëåñiìäå áîëàäû, íåìåñå êiðãiçåéií äåï æàòºàí çà» æîáàëàðûíà ºàéøû êåëìåéòií áîëàäû. Áàðëû¹ûíà êå»åñ áåðó äàóñûí, àë ºûçìåòòåãiëåðãå øåøóøi äàóûñ áåðóãå äå áîëàäû. 10. Æàëïû ïîëèòèÿëàðäà16 îðíûººàí áið ¸äåòêå ºàðñû æ¾ðói êåðåê: õàëûº ὺàðàñûíà êiðãiçiëiï æàòºàí çà»äàð æîáàñûí ºàáûëäàìàé òàñòàó¹à º½ºûº áåðiï, áiðຠ¼ç áåòiíøå æîáàëàð ½ñûíó¹à º½ºûº áåðìåãåí ä½ðûñ, — ºàáûëäàíáàé ºàë¹àí æîáà ºûçìåòêåðëåðãå ºàéòûï áåðiëói êåðåê. Ïîëèòèÿëàðäà êåðiñiíøå çà» æîáàëàðûí ºàéòàðó º½ºû¹û àç¹àíòàé òîï àäàìäàðûíà áåðiëãåí, áiðຠîëàð ¼çäåði æîáà ½ñûíó¹à º½ºû¹û æîº; ñûñû å» ê¼ï àäàìäàð ºàòûñºàí æèíàëûñòû» ¾ëåñiíäå. Ìåìëåêåòòåãi å» áàñòû çà»äûº êå»åñ áèëiãi æ¼íiíäåãi áiçäi» ò½æûðûìäàðûìûç îñûíäàé. ÕII.1. ²ûçìåò îðûíäàðûí á¼ëó ì¸ñåëåñi àëäû»¹û àéòûë¹àíäàðìåí òiêåëåé áàéëàíûñòû. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» îñû á¼ëiãi æ¼íiíäå äå ¸ðò¾ðëi ñ½ðàºòàð ºîþ¹à áîëàäû: ºûçìåò

æà¹äàéëàðûí áàºûëàó¹à ¼ç àëäûíà áàñºà ºûçìåòêåð ºàæåò áîëà ìà? 7. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¼çãåøåëiêòåðiìåí äå ñàíàñó ºàæåò; î¹àí áàéëàíûñòû ìûíàíäàé ñ½ðຠòóàäû: ¸ðáið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà ºûçìåòòåðäi» ñèïàòûíäà ¼çãåøåëiêòåð áîëà ìà, æîº ïà? Ìûñàëû, äåìîêðàòèÿäà, îëèãàðõèÿäà, àðèñòîêðàòèÿäà æ¸íå ìîíàðõèÿäà áåëãiëi áið ºûçìåò îëàðäû òå» æ¸íå æà¹äàéëàðû áiðäåé àäàìäàð ìà, ¸ëäå áið ìåìëåêåòòåðäå — áið äå»ãåéäåãi, åêiíøiñiíäå åêiíøi áið äå»ãåéäåãi àäàìäàð îòûðà ìà (ìûñàëû, àðèñòîêðàòèÿäà — ºûçìåò îðûíäàðûíäà áiëiìäi àäàìäàð, îëèãàðõèÿëàðäà — áàéëàð, äåìîêðàòèÿëàðäà — åðiêòiëåð), î¹àí ºàðàìàñòàí áàñòû äåï åñåïòåëå ìå? °ëäå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» åðåêøåëiãiíå ºàðàé êåéáið ºûçìåòòåð äå ¸ðò¾ðëi áîëà áåðå ìå, áiðຠáið æà¹äàéëàðäà îëàðäû» áiðäåé áîë¹àíû ïàéäàëû ìà, åêiíøi áið æà¹äàéëàðäà êåéáið ºûçìåòòåðäi» ºàìòèòûí iñòåð àóºûìûí êåéäå êå»åéòiï, êåéäå òàðûëòûï îòûðó æ¼í áîë¹àíäûºòàí îëàðäû» ¸ðò¾ðëi áîë¹àíû ïàéäàëû ìà? 8. Êåéáið ºûçìåòòåð ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» áåëãiëi áið ò¾ðëåðiíå ¹àíà ò¸í. Ìûñàëû, ïðîáóëäàð ºûçìåòi äåìîêðàòèÿ¹à ò¸í åìåñ, àë êå»åñ — äåìîêðàòèÿëûº ìåêåìå, áiðຠõàëûº æèíàëûñû ì¸ñåëåëåðäi ºàðàó¹à òûì ê¼ï óàºûò êåòiðìåñ ¾øií îíû» ºàðàóûíà ò¾ñåòií æîáàëàðäû àëäûí àëà ºàðàó ìiíäåòi áîëûï åñåïòåëåòií áið ìåêåìå áîëó êåðåê ºîé. Åãåð á½ë ºûçìåòòåí ñàíû àç ¹àíà àäàìäàð àéíàëûññà, îíäà á½ë îëèãàðõèÿíû» áåëãiñi. Áiðຠïðîáóëäàðäà àç¹àíòàé àäàìäàðäû» áîëóû ñîë æ½ìûñòû» ñèïàòûíà áàéëàíûñòû; îñûäàí á½ë ºûçìåòòi» ñèïàòû îëèãàðõèÿíû» åðåêøåëiêòåðiìåí áàéëàíûñòû åêåíäiãi ê¼ðiíåäi. Àë ïðîáóëäàð äà, êå»åñ òå áîëàòûí áîëñà, îë æåðäå ïðîáóëäàð êå»åñòi» ì¾øåëåðiíåí æî¹àðû ò½ðàäû, ñåáåái êå»åñòi» ì¾øåñi äåìîêðàòèÿ¹à, ïðîáóë — îëèãàðõèÿ¹à ñàé. 9. Õàëûº æèíàëûñû áàðëûº ì¸ñåëåëåðìåí àéíàëûñàòûí äåìîêðàòèÿëàðäà êå»åñòi» ì¸íi êåòåäi; ì½íäàé æà¹äàé õàëûº æèíàëûñûíà ºàòûñºàíû ¾øií ¾ëêåí àºû ò¼ëåíãåí êåçäå áîëàäû; ì½íäàéäà áîñ óàºûòû áîë¹àíäûºòàí îë æèíàëûñòû æèi ¼òêiçiï, áàðëûº iñòåð áîéûíøà ¼çäåði øåøiì ºàáûëäàéäû. Ïåäåíîìäàð, ãèíåêîíîìäàð æ¸íå áàñºà îñû ñèÿºòû iñòåðìåí àéíàëûñàòûí ºûçìåòêåðëåð; á½ëàðäû» á¸ði äå äåìîêðàòèÿ¹à åìåñ, àðèñòîêðàòèÿ¹à ò¸í í¸ðñåëåð. Ãèíåêîíîìäàð, ìûñàëû, æàðëûëàðäû» ¸éåëäåðiíå ¾éäåí øû¹ó¹à òûéûì ñàëà àëàð ºàíäàé ºûçìåòòåð ºàæåò åìåñ, áiðຠïàéäàëû? Êåç êåëãåí ìåìëåêåòòåð ¾øií îñû ì¸ñåëåëåðäi øåøó ¼òå ìà»ûçäû, ¸ñiðåñå øà¹ûí ìåìëåêåòòåð ¾øií. Àë ¾ëêåí ìåìëåêåòòåðãå êåëñåê, îëàðäà áåëãiëi ºûçìåò îðíûíà áåëãiëi áið iñòåð ñ¸éêåñ êåëåòií åòiï ò¸ðòiï îðíàòó ºàæåò; àçàìàòòàðûíû» ê¼ï áîëóû îëàðäà áið ºûçìåò îðíûíà áið àäàì ½çຠóàºûò ¼òêåííåí êåéií ¹àíà ºàéòàäàí îòûðà àëàòûí, àë êåéáið ºûçìåòòåðãå áið àäàì áiðຠðåò îòûðà àëàòûí åòóãå ì¾ìêiíäiê áåðåäi; áið àäàì áið iñòi» ¹àíà ºàìûìåí æ¾ðñå, îíäàé iñòåð ê¼ï àäàì àòºàð¹àííàí ã¼ði æàºñûðຠiñòåëiíåäi. 5. Øà¹ûí ìåìëåêåòòåðäå àçàìàòòàðäû» àç¹àíòàé ¹àíà á¼ëiãiíi» ºîëûíäà ê¼ïòåãåí ºûçìåòòåðäi øî¹ûðëàíäûðó¹à ì¸æá¾ð áîëàäû: Àäàìäàðäû» àçäû¹ûíàí ê¼ï àäàìäàðäû» ºûçìåò îðíûíäà áîëóû ì¾ìêií åìåñ, àë îëàðäû àóûñòûðàòûíäàðäû ºàéäàí òàáàäû. Ðàñ, êiøêåíòàé ìåìëåêåòòåðäå äå êåéäå, ¾ëêåí ìåìëåêåòòåðäåãiäåé, ºûçìåòòåð ìåí çà»äàð ºàæåò áîëàäû; àéûðìàøûëû¹û ñîë, êiøêåíòàé ìåìëåòòåðäå áið ºûçìåòòåðäi áåëãiëi áið àäàìäàð¹à æ¾êòåóãå òóðà êåëåäi, àë ¾ëêåí ìåìëåêåòòåðäå áið àäàìäàð îë ºûçìåòêå òåê áiðøàìà ½çà¹ûðຠóàºûòòàí êåéií ¹àíà îòûð¹ûçûëàäû. Ñîíäûºòàí äà øà¹ûí ìåìëåêåòòåðäå áið àäàìäàð¹à áið-áiðiíå êåäåðãi áîëìàéòûí ê¼ïòåãåí òàïñûðìà áåðóãå åøí¸ðñå äå òîñºàóûë áîëìàéäû; õàëûºòû» àç áîë¹àí æà¹äàéëàðûíäà ºûçìåòòåðäi» àìàëñûçäàí àéíàëûï ò½ðàòûí áið øàì ñèÿºòû í¸ðñå áîëóû ºàæåòòi. 6. Ñîíûìåí, åãåð áiç êåç êåëãåí ìåìëåêåòòå ºàíøà ºûçìåò îðûíäàðû ìiíäåòòi ò¾ðäå áîëóû êåðåê æ¸íå àéðûºøà ºàæåòòi áîëìàñà äà ºàíäàé ºûçìåòòåðäi» áîë¹àíû ä½ðûñ äåãåíäi ê¼ðñåòå àëñàº, ¸ðêiì-ຠîñûíû áiëãåí øàºòà ºàíäàé ºûçìåò îðûíäàðûí áiðiêòiðiï áið ºûçìåòêå àéíàëäûðó¹à áîëàòûíûí ¼çi-ຠáiëå àëàäû. Ìûíàíäàé í¸ðñå äå åñòå áîëóû êåðåê: æåðãiëiêòi æà¹äàéëàð¹à ñ¸éêåñ ê¼ï ºûçìåòòåð ºàíäàé iñòåðäi» ºàìûí ºàìòóû êåðåê æ¸íå æî¹àð¹û ºûçìåò áàðëûº æåðëåðäå ºàíäàé iñòåðãå ºàìºîðëûº æàñàóû êåðåê åêåíií øåøóãå òóðà êåëåäi; ìûñàëû, ºàëàëûº áàçàðäà¹û ò¸ðòiï áàºûëàó¹à áið àãðîíîìäû, àë åêiíøi áið áàçàð¹à òà¹û áiðåóií òà¹àéûíäàó êåðåê ïå, ¸ëäå á¾êië ºàëà¹à áið-ຠàäàìäû ºîþ¹à áîëà ìà? Òà¹û áið ñ½ðàº: ºûçìåò îðûíäàðûí iñòi» ñèïàòûíà ºàðàé ìà, ¸ëäå àäàìäàðìåí ¾éëåñòiðó àðºûëû áîëó êåðåê ïå? Ìåíi» àéòàéûí äåãåíiì, ìûñàëû, æàëïû æà¹äàé áið ¹àíà ºûçìåòêåðäi» áàºûëà¹àíû ä½ðûñ ïà, ¸ëäå áàëàëàð ìåí ¸éåëäåðäi»

ëàó àðºûëû, åêiíøi áið ºûçìåòòåð æåðåáå àðºûëû òà¹àéûíäàë¹àíäà. Àë åãåð òà¹àéûíäàó¹à áàðëûº àçàìàòòàð ºàòûñïàéòûí áîëñà, — áàðëû¹ûíû» iøiíåí íåìåñå êåéáiðåóëåðiíåí, æåðåáå áîéûíøà, íåìåñå ñàéëàóìåí, íåìåñå åêåóií äå ½øòàñòûðà, íåìåñå áåëãiëi áið ºûçìåòòåð áàðëûº àçàìàòòàðäû» iøiíåí, àë áàñºà áiðåóëåði — êåéáiðåóëåðiíåí, ñàéëàó æîëûìåí íåìåñå æåðåáåìåí, íåìåñå åêåóií äå ½øòàñòûðà, ÿ¹íè áið ºûçìåòòåð ñàéëàó æîëûìåí, áàñºàëàðû — æåðåáåìåí áîëñà, îíäà á½ë æîë ïîëèòèÿëûº º½ðûëûì¹à ñ¸éêåñ êåëåäi. Åãåð ºûçìåòòåðãå áàðëû¹ûíû» iøiíåí òà¹àéûíäàó¹à êåéáiðåóëåð ¹àíà ºàòûíàñàòûí áîëñà æ¸íå òà¹àéûíäàóäû» ¼çi ñàéëàóìåí, íåìåñå æåðåáåìåí áîëñà, íåìåñå åêåóií äå ½øòàñòûðñà — áiðåóëåðií — æåðåáåìåí, áàñºàëàðûí ñàéëàóìåí áîëñà, îíäà á½ë æîë îëèãàðõèÿëûº áîëàäû. °ñiðåñå áàðëûº ºûçìåòòåðãå áið ìåçåòòå ñàéëàó æ¸íå æåðåáå æîëäàðûìåí æ¾ðãiçñå, ñîë íà¹ûç îëèãàðõèÿëûº áîëàäû. 13. Áið ºûçìåò îðûíäàðûíà áàðëûº àçàìàòòàðäû» iøiíåí, áàñºàëàðûíà — êåéáiðåóëåðäi» iøiíåí òà¹àéûíäàó àðèñòîêðàòèÿíû» íûøàíû áàð ïîëèòèÿ¹à ñàé êåëåäi. ²ûçìåò îðûíäàðûíà êåéáiðåóëåð êåéáiðåóëåðäi» àðàñûíàí æåðåáå àðºûëû ìà, ñàéëàóìåí áå, á¸ðiáið (æåðåáå ñàéëàóäàí ã¼ði ñèðåê ºîëäàíûëûï æ¾ðñå äå) íåìåñå êåéáiðåóëåð êåéáiðåóëåðäåí åêi æîëìåí äå òà¹àéûíäàëñà á½ë îëèãàðõèÿëûº æîë áîëàäû. 13. Åãåð ºûçìåòòåðãå áàðëû¹ûíû» iøiíåí íåìåñå êåéáiðåóëåðiíi» iøiíåí òà¹àéûíäàó¹à êåéáiðåóëåð ¹àíà, íåìåñå áàðëû¹û äà ºàòûñàòûí áîëñà, æ¸íå äå òà¹àéûíäàó ñàéëàó æîëûìåí áîëàòûí áîëñà, îíäà á½ë àðèñòîêðàòèÿëûº º½ðûëûì¹à ñ¸éêåñ êåëåäi… ²ûçìåòòåãi àäàìíû» ¸ðåêåòiíi» àÿñû äåãåíãå ìåí, ìûñàëû, ìåìëåêåòòiê ò¾ñiìäåð ìåí ¸ñêåðè ñàºøûëûºòû äà êiðãiçåìií… ÕIII.1. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¾ø á¼ëiãiíi» áiði — ñîò áèëiãi æ¼íiíäå àéòó ºàëûï ò½ð. Îíû» º½ðûëó æîëäàðûí äà áiçäi» çåðòòåóiìiçäi» ò¾ïêi ºà¹èäàëàðûíàí øû¹àðà îòûðûï àíûºòàó êåðåê. Ñîòòàðäû» àéûðìàøûëûºòàðû ¾ø ºàòûíàñòà ê¼ðiíåäi: ñîòòàðäû êiìäåðäåí, ñîòòàó º½çûðûíà íå í¸ðñåëåð êiðåäi, ñîòòàð ºàíäàé ò¾ðäå òà¹àéûíäàëàäû; áàñºàøà àéòºàíäà, ñîòòàð êiìäåð, ÿ¹íè îëàð áàðëûº àçàìàòòàðäû» iøiíåí òà¹àéûíäàëà ìà, íåìåñå êåéáiðåóëåðäi» ¹àíà iøiíåí áå; ñîòòàó¹à íå í¸ðñåëåð æàòàäû — áàñºàøà, ñîòòàðäû» ºàíäàé æåêå ò¾ðëåði áàð; ñîòòàð ºàëàé òà¹àéûíäàëàäû — æåðåáåìåí áå ¸ëäå ñàéëàó àðºûëû ìà. åäi? Ãèíåêîíîìèÿ îëèãàðõèÿ¹à äà ò¸í åìåñ: îëèãàðõòàðäû» ¸éåëäåði ñ¸í-ñàëòàíàòòà ¼ìið êåøåäi ¹îé. Àéòºàí åñêåðòóëåðäi æåòêiëiêòi äåï îéëàéìûí. 10. Åíäi ºûçìåò îðûíäà¹ûëàðäû àóûñòûðóäû» æîëäàðû æ¼íiíäåãi ì¸ñåëåíi òàëºûëàó ºàæåò. Îñû æîëäàðäû» àéûðìàøûëûºòàðû ¾ø æîëäà ê¼ðiíåäi, ñîëàðäû ½øòàñòûðóäàí îëàðäû» ê¼ïòåãåí ò¾ðëåði øû¹àäû. Áiðiíøiäåí, êiì ºûçìåò îðûíäàðûíà òà¹àéûíäàéäû; åêiíøiäåí, îëàð êiìäåðìåí àóûñòûðûëàäû; ¾øiíøiäåí, ñîë àóûñòûðó ºàëàé ¼òåäi. Îñû¹àí ñàé ¾ø ò¾ðëåðäi» òàðìàºòàðû øû¹àäû: ºûçìåòòåðãå ÿ áàðëûº àçàìàòòàð, ÿ îëàðäû» êåéáiðåóëåði ¹àíà, ÿ áàðëû¹ûíû» iøiíåí áiðåóëåðäi, ÿ êåéáiðåóëåðiíi» iøiíåí, ìûñàëû, ì¾ëiê öåíçi áàðëàðäàí, íåìåñå òåêòiëåðäåí íåìåñå içãiëiêòiëiãiìåí ê¼ðiíiï æ¾ðåòiíäåðäåí, íåìåñå òà¹û áið îñû ñèÿºòû ºàñèåòòåðiìåí ¼çãåøåëåíåòiíäåðäåí, ìûñàëû, Ìåãàðäà — àëàñòàëóäàí ºàéòûï îðàë¹àíäàð ìåí äåìîêðàòèÿ¹à ºàðñû ê¾ðåñêåíäåðäåí ºûçìåòòåðãå òà¹àéûíäàëàäû. Ƹíå äå ÿ ñàéëàó àðºûëû íåìåñå æåðåáå àðºûëû. 11. ´ç êåçåãiíäå á½ë æîëäàðäû åêåóäåí ºîñó¹à áîëàäû. Ìåíi» àéòàéûí äåãåíiì: áið ºûçìåòòåðãå òà¹àéûíäàó¹à á¸ði áàñºàëàðûíà — êåéáiðåóëåð ¹àíà, áið ºûçìåòòåðãå á¸ðiíi» iøiíåí, áàñºà áiðåóëåðiíå — êåéáiðåóëåðäi» iøiíåí, áiðåóëåði — ñàéëàóìåí, åêiíøiëåði — æåðåáå àðºûëû òà¹àéûíäàëàäû. Îñû ºîñàðëàí¹àíäàðäû» ¸ð ºàéñûñûíäà ò¼ðò ò¾ðëi æîëäàð áîëóû ì¾ìêií. ß, áàðëûº ºûçìåòòåðãå áàðëû¹ûíû» iøiíåí ñàéëàó àðºûëû. ß áàðëû¹û áàðëû¹ûíàí æåðåáå áîéûíøà æ¸íå äå ÿ áàðëû¹ûíû» iøiíåí, ÿ õàëûºòû» áið á¼ëiãiíåí, ìûñàëû, ôèëäàðäàí, äåìäàðäàí, ôðàòðèéëåðäåí, ºàøàí ñîë ºûçìåòòi àòºàðóäàí áàðëûº àçàìàòòàð ¼òiï áîë¹àíøà…20 ß ¾íåìi á¸ðiíåí, ÿ áið æà¹äàéäà á½ëàé, åêiíøi áið æà¹äàéäà áàñºàøà. Åêiíøi æà¹ûíàí, åãåð êåéáið àçàìàòòàð ¹àíà òà¹àéûíäàéòûí áîëñà, îíäà ÿ á¸ðiíi» iøiíåí ñàéëàó àðºûëû, ÿ á¸ðiíi» iøiíåí æåðåáå àðºûëû, ÿ êåéáiðåóëåðiíåí ñàéëàó àðºûëû, ÿ êåéáiðåóëåðiíåí æåðåáå àðºûëû, ÿ áið æà¹äàéäà á½ëàé, åêiíøi áið æà¹äàéäà áàñºàøà æîëäàðìåí, ÿ¹íè ÿ ñàéëàó àðºûëû, ÿ æåðåáå àðºûëû. Ñîíûìåí, åãåð åêåóäåí ºîñûë¹àíäàðäàí åñåïòåìåãåíäå21 îí åêi æîë áîëûï øû¹àäû. 12. Àéòûë¹àí æîëäàðäû» iøiíäå åêåói äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûì¹à òóðà êåëåäi — îëàð áàðëûº àçàìàòòàð áàðëûº àçàìàòòàðäû» iøiíåí22… ñàéëàó àðºûëû, íåìåñå æåðåáå áîéûíøà íåìåñå åêåóií äå ½øòàñòûð¹àíäà, ÿ¹íè áið ºûçìåòòåð ñàé-

ºàðàéäû, àë îëàð äà ÿ ñàéëàó, ÿ æåðåáå àðºûëû òà¹àéûíäàëàäû. 4. Áiçäi» áiëóiìiçøå ñîòòàðäû º½ðóäû» æîëäàðû îñûíäàé, îäàí áàñºà îëàðäû» åêåóäåí ºîñàðëàí¹àíäàðû äà áàð. Îíû» ¾ñòiíå, îë ºîñàðëàí¹àíäà åêi ½äàéëûº ñèïàòòà áîëóû ì¾ìêií; ìåíi» àéòàéûí äåãåíiì, ìûñàëû, áið ñîòòû» º½ðàìûíäà áiðåóëåði áàðëû¹ûíû» iøiíåí, åêiíøiëåði — êåéáiðåóëåðiíi» iøiíåí, ¾øiíøiëåði — á¸ðiíåí æ¸íå êåéáiðåóëåðiíåí, æ¸íå äå áiðåóëåði — æåðåáåìåí, áàñºàëàðû ñàéëàó àðºûëû áîëóû ì¾ìêií. Ñîíûìåí, ñîòòàðäû º½ðóäû» ºàíøà æîëäàðû áîëóû ì¾ìêií åêåíäiãi æàéûíäà àéòûëäû. Îëàðäû» iøiíäå áiðiíøi îðûíäà àéòûë¹àí ñîòòàð äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûì¹à ò¸í; îëàðäà ñîò áîëûï æ¾ðãåíäåð àçàìàòòàðäû» áàðëûº îðòàëàðûíàí øûººàíäàð æ¸íå îëàð áàðëûº iñòåðäi ºàðàéäû. Åêiíøi îðûíäà àòàë¹àí ñîòòàð îëèãàðõèÿëûº º½ðûëûì¹à ò¸í; á½ëàðäà áàðëûº iñòåðäi àçàìàòòàðäû» êåéáiðåóëåði ¹àíà ºàðàéäû. Àðèñòîêðàòèÿëûº æ¸íå ïîëèòèÿ¹à ò¸í ñîòòàð äåï ¾øiíøi îðûíäà àéòûë¹àíäàðäû àéòàìûç; á½ëàðäà áið iñòåðäi àçàìàòòàðäû» áàðëû¹ûíû» îðòàñûíàí, åêiíøiëåðií îëàðäû» áið á¼ëiãiíåí òà¹àéûíäàë¹àíäàð æ¾ðãiçåäi. Å» àëäûìåí ñîòòû» ºàíøà ò¾ðëåðiíi» áàð åêåíäiãií àíûºòàï àëàéûº. Îëàð — ñåãiç: áiðåói — ºûçìåòêåðëåðäi» åñåï áåðóií ºàáûëäàó ¾øií; áàñºàñû — ìåìëåêåòêå çèÿí êåëòiðãåíäåðäi» ¾ñòiíåí; áiðåói — ìåìëåêåòòiê ºûëìûñòàð¹à ºàòûñòû; ò¼ðòiíøiñi — ºûçìåòêåðëåð ìåí æåêå àäàìäàð àðàñûíäà¹û àéûïï½ë¹à ºàòûñòû äàóëàðäû øåøó ¾øií; áåñiíøiñi — æåêå àäàìäàð àðàñûíäà¹û iði ñàóäà êåëiñiìäåðiíå áàéëàíûñòû; îäàí áàñºà êiñi ¼ëòiðóãå áàéëàíûñòû iñòåð æ¸íå æàòæ½ðòòûºòàð¹à áàéëàíûñòû iñòåðäi ºàðàó ¾øií. 2. Ñîòòû» ºûçìåòií àòºàðàòûí àäàì áiðåó ìå ¸ëäå áiðíåøåó ìå, î¹àí ò¸óåëñiç êiñi ¼ëòiðóãå ºàòûñòû ñîòòàð ¼ç êåçåãiíäå áiðíåøå ò¾ðëåðãå á¼ëiíåäi: ¸äåéi àëäûí-àëà îéëàñòûðûë¹àí ¼ëòiðó, áàéºàóñûçäà ¼ëòiðó, ºûëìûñûí ¼çi ìîéûíäàï, áiðຠî¹àí º½ºû¹û áîë¹àíäû¹ûí æàðèÿ åòêåíäåðãå; àºûðûíäà, ò¼ðòiíøi — åëäåí àëàñòàëûï, ºàéòûï êåëãåíäå êiñi ¼ëòiðãåíäiãi ¾øií, — á½ë Àôèíàäà “Ôðåàòòîäà¹û23 ñîò” äåï àòàëàäû. Îñû ñûñû òiïòi ¾ëêåí ìåìëåêåòòåðäå äå ¼òå ñèðåê áîëàäû. Æàòæ½ðòòûºòàð¹à áàéëàíûñòû ñîò îëàðäû» ¼çàðà ºàòûíàñòàðûíà æ¸íå îëàðäû» ºàëà ò½ð¹ûíäàðûìåí ºàòûíàñòàðûíäà áîëàòûí iñòåðäi ºàðàéäû. Àºûðûíäà, á½ëàðäàí áàñºà ½ñຠñàóäà êåëiñiìäåðiíå áàéëàíûñòû iñòåðäi ºàðàéòûí ñîòòàð. 3. Êiñi ¼ëòiðóãå áàéëàíûñòû iñòåð ìåí æàòæ½ðòòûºòàð¹à áàéëàíûñòû ñîòòàðäû áiç ºàðàñòûðìàéìûç, òåê ìåìëåêåòòiê ºûëìûñòàðäû ºàðàéòûí ñîòòàð æ¼íiíäå àéòó ºàæåò. Îñûíäàé ñîòòàðäû» íàøàð ½éûìäàñºàíäû¹û åë àðàñûíäà¹û æàíæàëäàðäû, òiïòi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû æîþ¹à äåéií ¸êåëåäi. Îñû ñîòòàðäà ñîòòûº ºûçìåò áàðëûº iñòåð áîéûíøà ÿ áàðëûº àçàìàòòàð ìiíäåòòi ò¾ðäå áîëóû êåðåê æ¸íå äå ñîòòàð ÿ ñàéëàó, ÿ æåðåáå áîéûíøà òà¹àéûíäàëó¹à òèiñ; íåìåñå áàðëûº àçàìàòòàð áàðëûº iñòåðäå äå ñîò áîëûï, áiðຠîë ñîòòàðäû» áið á¼ëiãi ñàéëàó, åêiíøi á¼ëiãi æåðåáå àðºûëû òà¹àéûíäàëó êåðåê; íåìåñå àºûðûíäà, iñòåðäi» áið ò¾ðëåði ¾øií ñîòòàð æåðåáå àðºûëû, åêiíøiëåðiíå — ñàéëàó àðºûëû òà¹àéûíäàëàäû. Ñîíûìåí, îëàð ò¼ðò æîëìåí º½ðûëàäû, àë åãåð ñîòòàð êåéáiðåóëåðäi» ¹àíà îðòàñûíàí áîëàòûí áîëñà, îíäà äà îñûíäàé ò¼ðò æîë áîëàäû, æ¸íå äå áåëãiëi êåçåêïåí àòºàðàòûí áîëñà. ̽íäà äà ñîòòàð êåéáiðåóëåðäi» iøiíåí áàðëûº iñòi» ò¾ðëåði áîéûíøà, ÿ ñàéëàó àðºûëû, ÿ æåðåáå áîéûíøà, íåìåñå áið æà¹äàéäà æåðåáåìåí, åêiíøiñiíäå — ñàéëàó àðºûëû, íåìåñå êåéáið iñòåðäi áàðëûº ñîòòàð áiðãå

òàð ìåí æiê àðàëûº æàíæàëäàð íåäåí áàñòàëàòûíûí áiëó êåðåê. Ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòi äàéûíäàéòûí àäàìäàðäû» ê¼»ië ê¾éiíå êåëñåê, îíäà îíû» ê¼ïøiëiãiíäå áîëàòûí ñåáåái áiç á½ðûí äà àéòºàí í¸ðñå äåï áiëó ºàæåò. Àòàï àéòºàíäà, áiðåóëåð æàíæàëäû áàñòàóäà òå» º½ºûºòûëûººà ½ìòûëàäû, îëàðäû» îéûíøà, îë º½ºûºòàðäû òûì àðòûº àë¹àíäàðìåí òå» áîëñà äà, îëàðäàí ìàºð½ì ºàë¹àí; áàñºàëàðû, êåðiñiíøå, òå»ñiçäiêêå æ¸íå ¾ñòåìäiêêå ½ìòûëàäû, îëàðäû» îéûíøà, îëàð áàñºàëàðìåí òå» åìåñ, òiïòi àðòûº áîëà îòûðûï, åøºàíäàé àðòûºøûëûºòàð¹à èå åìåñ, îëàðìåí òå» º½ºûºòàð¹à, òiïòi áàñºàëàðäàí êåì º½ºûºòàð¹à äóøàð áîëûï îòûðìûç äåï îéëàï, àðàçäûºòàðäû áàñòàï æ¾ðåäi. 2. ʼðñåòiëãåí òàëàïòàð áið æà¹äàéëàðäà ¸äiëåòòi, åêiíøi áið æà¹äàéëàðäà ¸äiëåòñiç: ¼éòêåíi àðàçäûºòàðäû º½ºûºòàðû êåìäåð äå áàñºàëàðìåí òå» º½ºûºòû áîë¹ûñû êåëiï, º½ºûºòàðû òå»äåð äå ñîë º½ºûºòàðûí àðòòûðûï àëó ¾øií áàñòàé áåðåäi ¹îé. ʼòåðiëiñòi áàñòàóøûëàðäû» ºàíäàé ê¼»ië-ê¾éäå áîëàòûíûí áiëó ¾øií ê¼ðñåòiëãåí í¸ðñåëåð æåòêiëiêòi. Æàíæàëäàðäû» íå ¾øií øû¹àòûíû — ïàéäà ìåí º½ðìåòòåð æ¸íå îëàð¹à ºàðàìà-ºàðñû í¸ðñåëåð; ìåìëåêåòòåðäå àçàìàòòûº º½ºûºòàðäàí àéðëûï ºàëó ºàóïiíåí äå, ñàëûí¹àí àéûïï½ëäû ò¼ëåãiñi êåëìåãåíäiêòåí äå — ¼çi ¾øií áå, äîñòàðû ¾øií áå, á¸ðiáið — òóûï æàòàäû. 3. Àéòûë¹àí ê¼»ië-ê¾éëåðãå æ¸íå ñîëàðäàí øû¹àòûí òàëàïòàð¹à àëûï êåëåòií æàí ºîç¹àëûñòàðûíû» ñåáåïòåðií ñàíàï ê¼ðñåê, îëàðäû æåòåó äåóãå áîëàð; áiðຠîäàí äà ê¼áåéòóãå áîëàäû. Îëàðäû» åêåói æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàðìåí áiðäåé, áiðຠîëàðäû» ¸ðåêåòiíi» ê¼ðiíói áiðäåé åìåñ. Ïàéäà ìåí º½ðìåòòi èåìäåíóãå ½ìòûëó àäàìäàðäû» ¼çàðà æûíûí êåëòiðåòiíiíi» ñåáåái îëàðäû» ñîë èãiëiêòåðäi, á½ðûí äà àéòºàíäàé, ¼çäåðiíå àë¹ûñû êåëãåíäiãiíåí åìåñ, ñîë èãiëiêòåðìåí áiðåóëåð ¸äiëåòòi, åêiíøiëåð ¸äiëåòñiç ¸ëäåºàéäà ê¼ï äå»ãåéäå ïàéäàëàíûï îòûð¹àíäàðûí ê¼ðiï æ¾ðãåíäiêòåí. Àðàçäûºòàðäû» òà¹û áið ñåáåïòåði îçáûðëûº, ºîðºûíûø, àñòàìøûëûº, ºîðëûº, ¼êòåìäiê; åêiíøi æà¹ûíàí — òiìiñêiëiê, ìåíñiíáåóøiëiê, ò¼ìåíñiòó, ìiíåçäåðäi» ºàéøûëûºòàðû. 4. ̽íäà iøêi àðàçäûºòàðäû òó¹ûçó¹à îçáûðëûºòàð ìåí ïàéäàºîðëûºòû» ºàíäàé îðûí àëàòûíû àíûº áîëàð; åãåð áèëiêòåãiëåð îçáûðëûº ïåí ïàéäàê¾íåìäiê ê¼ðñåòiï æàòñà, õàëûºòà îëàð¹à æàóëûº ºàòûíàñ ê¼ðñåòå áàñòàéäû, ñîë ì¼ëøåðëåðiíi» áiðäåéëiãií àéòàìûí, àë àáûðîé æà¹ûíàí òå»äiê äåï òå» òå»äåñòiêòi (ñîîòíîøåíèå) ò¾ñiíåìií. Ìûñàëû, ñàí æà¹ûíàí ¾ø åêiäåí, åêi áiðäåí áiðäåé ñàí¹à ê¼ï, àë òå»äåñòiêòå — ò¼ðò ò¼ðò åêiäåí, åêi áiðäåí áiðäåé ì¼ëøåðäå ê¼ï, ¼éòêåíi — åêi äå ò¼ðòòi» æàðòûñû, áið äå åêiíi» æàðòûñû. Øûí ìà¹ûíàñûíäà íà¹ûç ¸äiëåòòiëiê îë òå»äiêòå áîëàäû äåãåíìåí êåëiñå îòûðûï, àäàìäàð ìûíà í¸ðñåäå êåëiñå àëìàéäû: áiðåóëåð ñàëûñòûðìàëû ìà¹ûíàäà òå» áîëàòûí áîëñà, îíäà îëàð æàëïû (øàðòñûç) òå» áîëóûìûç êåðåê äåï îéëàéäû. Áàñºàëàðû ñàëûñòûðìàëû áið òå»ñiçäiêïåí êåëiñå îòûðûï áàðëûº í¸ðñåäå äå ¼ç ïàéäàñûíà òå»ñiç áîëóûìûç êåðåê äåï îéëàéäû. 8. Îñûäàí ê¼áiíåñå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» åêi ò¾ði øû¹àäû — äåìîêðàòèÿ æ¸íå îëèãàðõèÿ: òåêòiëiê ïåí içãiëiê ê¼ï àäàìäàð¹à ò¸í åìåñ, àë îëàð¹à ºàðàìà-ºàðñû ºàñèåòòåð ê¼ïøiëiêêå ò¸í; òåêòi ìåí åð ìiíåçäiëåðäåí åø æåðäå æ¾ç àäàì äà òàáà àëìàéñû», àë æàðëûëàð áàðëûº æåðëåðäå. Òå»äiêòi» áåëãiëi áið ò¾ðií æ¸é ñàºòàï îòûðó¹à ½ìòûëó æàëïû àë¹àíäà — ºàòåëiê. ιàí ä¸ëåë — ñîäàí êåéiíãi íå áîëàòûíû: îñû ñèÿºòû òå»äiêòåðãå º½ðûë¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíi» åøºàéñûñû áåðiê áîëûï ºàëìàéäû. Áiðiíøi áàñòàóëàðû ºàòå áîë¹àííàí êåéií îíû» í¸òèæåñi äå æàºñû áîëà àëìàéòûíû àíûº. Ñîíäûºòàí äà áið æà¹äàéëàðäà ñàíäûº òå»äiêòi, áàñºàñûíäà — àáûðîéëûº òå»äiêòi ½ñòàí¹àí æ¼í. 9. ²àëàé áîëñà äà, äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûì îëèãàðõèÿëûººà ºàðà¹àíäà ¸ëäåºàéäà ºàóiïñiçäåó æ¸íå iøêi àðàçäûºòàðäû ñèðåãiðåê òó¹ûçàäû. Îëèãàðõèÿëàðäà á¾ëiíøiëiêòi» åêi ò¾ðiíi» ½ðû¹û áàð: ¼çàðà àëàóûçäûºòàð ìåí õàëûºïåí æàíæàë¹à ½øûðàó; äåìîêðàòèÿëàðäà — òåê îëèãàðõèÿìåí; õàëûº ¼çiíå ¼çi ºàðñû — ì½íû ºàäàï àéòó êåðåê — á¾ëiêêå øûºïàéäû. Îíû» ¾ñòiíå, îðòàøàëàðäû» ¾ñòåìäiãiíå º½ðûë¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì äåìîêðàòèÿ¹à îëèãàðõèÿäàí ã¼ði æàºûí, àë îë àéòûë¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» iøiíäåãi å» ºàóiïñiçi. II.1. Íàðàçûëûºòàð ìåí ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåðäi» øû¹àð ê¼çäåðií çåðòòåóäi ìàºñàò åòêåíäiêòåí áiçãå å» àëäûìåí æàëïû àë¹àíäà ò¾ïêi ñåáåïòåði òóðàëû ì¸ñåëåíi çåðòòåó êåðåê. Îíäàé áiðiíøi ñåáåïòåðäi» ¾øåóií àòàó¹à áîëàäû: îëàðäû» ¸ðºàéñûñûí ¼ç ¼çäiãiíäå àëûï, íåãiçãi áåëãiëåðií ñèïàòòàó êåðåê. Áiðiíøiäåí, á¾ëiê øû¹àð¹àí àäàìäàðäû» ê¼»ië-ê¾éií áiëó êåðåê; åêiíøiäåí, íå ¾øií; ¾øiíøiäåí, æàëïû ñàÿñè àðàçäûº-

¼ñêåíäå ñîë ì¾øåëåð äå áið-áiðiìåí ¾éëåñiìäi áîëûï, áåëãiëi áið ïðîïîðöèÿíû» ñàºòàëóû ºàæåò åêåíäiãi áåëãiëi. Îëàé áîëìà¹àí ê¾íäå, ìûñàëû, åãåð àÿº ò¼ðò øû¹àíàº, àë ºàë¹àí ì¾øåëåð åêi ñ¾éåì áîëñà4, îë ¼ëåäi… Ñîë ñèÿºòû ìåìëåêåòòi» äå ¼çiíi» á¼ëiêòåði áàð; îëàðäû» iøiíäå êåéáiðåóëåði áàéºàóñûç ¼ñiï êåòåäi, ìûñàëû, äåìîêðàòèÿ ìåí ïîëèòèÿëàðäà æàðëûëàð ὺàðàñû. 8. Êåéäå á½ë áið êåçäåéñîº îºè¹àäàí äà áîëàäû. Ìûñàëû, Òàðàíòòà Ïåðñèÿ ñî¹ûñòàðûíàí êåéií ÿíèòòàðìåí ê¾ðåñòå ê¼ïòåãåí èãi æàºñûëàðäû» æå»iëiñ òàóûï, ºàçà òàáóûíàí ïîëèòèÿäàí äåìîêðàòèÿ ïàéäà áîëäû. Àðãîñòûºòàðäû» Êëåîìåí Ëàêîíäûºïåí “Æåòiíøi ê¾ííi»”5 øàéºàñûíäà æå»iëiñ òàáóûíàí êåéií àçàìàòòàðäû» ºàòàðûíà áiðàç ïåðëåêòåðäi ºàáûëäàó¹à òóðà êåëäi. Àôèíà äà º½ðëûºòà¹û ñ¸òñiç ½ðûñòàðäàí êåéií èãi æàºñûëàðäû» ñàíû àçàéûï ºàëäû, ¼éòêåíi Ëàêîí ñî¹ûñû êåçiíäå ¸ñêåðäå òiçiì áîéûíøà6 ¹àíà ºûçìåò åòåòií. Äåìîêðàòèÿëàðäà ä¸óëåòòiëåðäi» ñàíû ê¼áåéãåí êåçäå íåìåñå æàëïû ì¾ëiê ä¸óëåòi ¼ñêåí êåçäå äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûì îëèãàðõèÿ¹à æ¸íå äèíàñòèÿëûº º½ðûëûì¹à àóûñàäû. 9. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì àðàçäûºñûç-ຠáið òiìiñêi ¸ðåêåòòåðäi» í¸òèæåñiíäå äå ¼çãåðåäi. Ãåðåÿäà îñûëàé áîëäû, îíäà ºûçìåò îðûíäàðûíà ñàéëàó àðºûëû òà¹àéûíäàóäû æåðåáå àðºûëû òà¹àéûíäàóìåí àóûñòûðûï, ñåáåái ñàéëàí¹àíäàð æûìûñºû ¸ðåêåòòåðãå áàð¹àí. À»¹àëäûºïåí ñîë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à æàóëûº ºàòûíàñòà¹û àäàìäû æî¹àð¹û ºûçìåò îðûíäàðûíà ñàéëà¹àíäà äà ñîëàé áîëàäû. Ìûñàëû, Îðåÿäà îëèãàðõèÿ º½ëàòûë¹àí, ñåáåái ºûçìåò îðûíäàðûíà îòûð¹àíäàðäû» iøiíäå Ãåðàêëåîäîð äà êiðiï àë¹àí, àë îë îëèãàðõèÿíû ïîëèòèÿ¹à æ¸íå äåìîêðàòèÿ¹à àóûñòûðäû7. Áîëìàøû í¸ðñåëåðãå ñåëºîñ ºàðàóäàí äà áîëàäû; øûíûíäà ê¼ï æà¹äàéäà áið ½ñຠí¸ðñåëåðãå íå캽ðàéäû ºàðàó çà»ìåí îðíûºòûðûë¹àí ò¸ðòiïòåðäå áàéºàóñûç ¾ëêåí ¼çãåðiñòåðãå àëûï êåëåäi; ìûñàëû, Àìáðàêèÿäà ºûçìåò îðíûíà îòûðó¹à º½ºûº áåðåòií ì¾ëiê öåíçi øà¹ûí åäi, àºûðñûíäà ºûçìåòêå öåíçiñiç-ຠîòûðà áåðåòií áîëäû, ñåáåái øà¹ûí öåíç áåí îíû» æîºòû¹ûíû» àéûðìàñû æîºòû» ºàñû åäi. 10. Ìåìëåêåòòå ¸ðò¾ðëi òàéïàëàðäû» áîëóû, îëàð ¾éëåñiï êåòêåíøå, iøêi iðiòêiëåðäi» ñåáåái áîëà àëàäû: ìåìëåêåò êåçäåéñîº àäàìäàðäû» òîïòàðûíàí º½ðûëà ñàëìàéäû ¹îé, ñîíäûºòàí îíû» º½ðûëóû ¾øií áåëãiëi áið óàºûò êåðåê. ºàòûíàñ îäàí ¸ði îëàð¹à ñîíäàé ì¾ìêiíäiê áåðiï îòûð¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ½ëàñàäû; ïàéäຽìàð êåéäå æåêå àäàìäàðäû» ä¾íèå-ì¾ëêiíå, àë êåéäå ìåìëåêåòòiê ì¾ëiêêå äå ñ½ºòàíàäû. ²½ðìåòòi» ºàíäàé ìà»ûçäû åêåíi áåëãiëi, ñîäàí îíû» äà iøêi àðàçäûºòàð¹à åòåòií ûºïàëû äà ò¾ñiíiêòi. Îíäàé º½ðìåòêå áàñºàëàðäû» á¼ëåíiï æ¾ðãåíií, àë ¼çäåðiíi» îäàí º½ð àëàºàí åêåíií ê¼ðiï àäàìäàð íàðàçû áîëàäû. ̽íäà¹û ¸äiëåòñiçäiêòi» ì¸íi — áið àäàìäàð¹à º½ðìåò ê¼ðñåòiëåäi, åêiíøiëåð îäàí ìàºð½ì, æ¸íå äå îë àäàìäàðäû» àáûðîéû ëàéûºòûëû¹ûíà ñàé êåëiï æàòïàéäû; åãåðäå º½ðìåò ñî¹àí ëàéûºòû àäàì¹à ê¼ðñåòiëñå, îë ¸äiëåòòiëiê áîë¹àí áîëàð åäi. Àðòûºøûëûº òà iøêi àðàçäûºòàð¹à ¸êåëåäi, ¸ñiðåñå, åãåð áið íåìåñå áiðíåøå êiñiíi» ºóàòòûëû¹û (ûºïàëû) ìåìëåêåòòi» æ¸íå ¾êiìåòòi» ì¾ìêiíäiêòåði ìåí ñèïàòûíàí àñûï ò¾ñiï, ºàéøû êåëiï æàòñà. ̽íäàé æà¹äàéëàðäà ¸íøåéiíäå ìîíàðõèÿëûº íåìåñå äèíàñòèÿëûº áàñºàðó ïàéäà áîëàäû. 5. Ñîíäûºòàí äà êåéáið ìåìëåêåòòåðäå, ìûñàëû, Àðãîñ ïåí Àôèíàäà îñòðàêèçìäi ºîëäàí¹àí, àë áiðຠìåìëåêåòòå áàñºàëàðäû» á¸ðiíåí ñîíøàëûºòû àñòàì àäàìäàð ïàéäà áîëìàóûíà àëäûí àëà øàðàëàð æàñàï, áàºûëà¹àí æ¼í áîëàð åäi, ¼éòêåíi îíäàéëàð ïàéäà áîë¹àííàí êåéií, àõóàëäû àéûºòûðó ¸ëäåºàéäà àóûð¹à ò¾ñåäi. ²îðºûíûøòû» iøêi àðàçäûººà ûºïàëû ìûíàäà: áið æà¹ûíàí áiðåóëåðãå æ¸áið ê¼ðñåòêåíäåð ñîë ¾øií æàçà¹à ½øûðàóäàí ºîðºàäû, åêiíøiäåí, ñîíäàé æ¸áiðäi» ºàóïi ò¼íiï ò½ð¹àíäàð ñîíû» àëäûí àëó¹à òûðûñàäû. Ìûñàëû, Ðîäîñòà ¼çäåðiíå ºàðñû ñîò iñòåði áàñòàë¹àí êåçäå, èãi æàºñûëàð äåìîêðàòèÿ¹à ºàðñû áiðiãiï òîïòàñòû3. 6. Ìåíñiíáåó äå àðàçäûºòàð ìåí àøó-ûçàëàð òó¹ûçàäû; á½ë, ìûñàëû, õàëûºòû» ê¼ïøiëiãi ¼ç ê¾øií ñåçiï îòûðñà äà, áàñºàðó¹à ºàòûñòûðûëìàéòûí îëèãàðõèÿäà áîëûï ò½ðàäû. Äåìîêðàòèÿëàðäà àíàðõèÿëûº êåéáið áåé-áåðåêåòñiçäiêòåð ä¸óëåòòiëåðäi» ìåíñiíáåó ñåçiìií ºîçäûðà ò¾ñåäi. Îñûäàí ìûñàëû Ôèâàäà Ýíîôèòòåðäå øàéºàñòàí êåéií ìåìëåêåòòiê ò¸ðòiï á½çûë¹àíäû. Ìåãàðëàðäà äà òàï îñûëàé ò¸ðòiïñiçäiê ïåí àíàðõèÿ ìå»äåãåííåí êåéií äåìîêðàòòàð æå»iëiï, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ðåòiíäå æîéûëäû; îñûíäàé æà¹äàéëàð Ñèðàêóçäàðäà, Ãåëîííû» òèðàííèÿñûíû» ºàðñà»ûíäà, Ðîäîñòà äà äåìîêðàòèÿíû º½ëàòóäû» àëäûíäà áîëäû. 7. Ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåð øåêòåí òûñ àñòàìøûëûºòàí äà áîëûï æàòàäû. Äåíåíi» ì¾øåëåðiíi» áàð åêåíäiãi, îë

áîë¹àíäà àéðûºøà ì¸íãå èå áîëàäû. Ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñ îíäà ìà»ûçäû ºûçìåò îðûíäàðûíäà îòûð¹àí åêi æàñ æiãiòòi» ìàõàááàò iñòåðiíå áàéëàíûñòû àðàëàðûíäà òó¹àí àðàçäûºòàí áîëäû. Îëàðäû» áiðåói áið æ຺à êåòêåíäå åêiíøiñi, îíû» æîëäàñû, îíû» ¹àøû¹ûí ¼çiìåí åëiêòiðiï ¸êåòiïòi; îäàí êåéií àë¹àøºûñû, åêiíøiãå ðåíæiï, îíû» ¸éåëií ¼çiìåí ñîíäàé áàéëàíûñºà ê¼íäiðiïòi. Îäàí ñî» îëàðäû» ¸ðºàéñûñû áèëåóøi òîïòû ¼ç æà¹ûíà òàðòûï, áið-áiðiíå æàó åêi òîïòàð¹à æàðäû. 2. Ñîíäûºòàí äà á½ë ñèÿºòû º½áûëûñòàðäû äåð êåçiíäå à»äàï, îëàðäû óøûºòûðìàó¹à òûðûñó êåðåê, îë ¾øií æàóëàñóøû áàñºàðóøûëàð ìåí ûºïàëäû àäàìäàðäû êåëiñòiðóãå òûðûñºàí æ¼í. ²àòåëiê æàóëûºòû» å» áàñòàëó êåçå»iíäå, êåéiíãiëåðiíi» á¸ði äå ñî¹àí ò¸óåëäi. Æàëïû àë¹àíäà èãi æàºñûëàðäû» àðàñûíäà¹û æàíæàëäàðäû» çàðäàáûí á¾êië ìåìëåêåòêå òàòó¹à òóðà êåëåäi, ìûñàëû, Ãåñòèåÿäà ïåðñèÿ ñî¹ûñòàðûíàí êåéií ¸êåñiíåí ºàë¹àí ì½ðà¹à åêi áàóûðëàð òàëàñûï ñîòòàñºàí. Îëàðäû» êåäåéëåói åêiíøiñií ¸êåñiíi» ì¾ëiêòåðií æ¸íå òàïºàí ê¼ìáåñií òû¹ûï ºîéäû äåï àéûïòàï, ¼ç æà¹ûíà êåäåéëåðäi òàðòºàí. Àë åêiíøiñi, îäàí ã¼ði ä¸óëåòòiðåãi ¼ç æà¹ûíà ä¸óëåòòiëåðäi òàðòºàí. Äåëüôûäà ái𠺽äàëûººà ò¾ñó ¾ëêåí æàíæàëäû» ñåáåái áîëäû, àë îë êåéií iøêi àðàçäûºòàð¹à ¸êåëäi. ²àëû»äû¹ûíû» ¾éiíå áàðà æàòûï ê¾éåó æiãiò æîëäà ¼çiíå æàºñûëûº áîëìàéòûíûí áiëäiðåòií áið áåëãiëåðäi ê¼ðiïòi. Îñûäàí êåéií îë íåêåëåñóäåí áàñ òàðòºàí; ºàëû»äûºòû» æ¸áiðëåíãåí òóûñºàíäàðû ê¾éåó á¸ëåäåí àðûëóäû» º½ðáàíäû¹ûí æàñàï æàòºàíäà êåéáið êèåëi çàòòàðäû îíû» í¸ðñåëåðiíå ºîñûï æiáåðiï, êèåëi í¸ðñåëåðäi ºîðëàóøû äåï àéûïòàï ¼ëòiðãåí. Ìèòèëåíàäà ¸êåñiíi» ì½ðàãåð ºûçäàðû ¾øií áàñòàë¹àí òàëàñ ¾ëêåí ç½ëûìäûºòàð¹à æ¸íå Ìèòèëåíà ìåí Àôèíàíû» àðàñûíäà¹û ñî¹ûñºà ¸êåëäi, ñîë ñî¹ûñ êåçiíäå Ïàõåò îë ºàëàíû áàñûï àëäû. Òèìîôàí ºàéòûñ áîë¹àíäà åêi ºûçû ºàë¹àí; Äåêñàíäð ¼çiíi» ½ëäàðûíà ñîë ºûçäàð¹à º½äà ò¾ñiï, áiðຠîëàð áàñ òàðòºàí; Äåêñàíäð æàíæàë øû¹àðûï, àôèíàëûºòàðäû ¼ç æà¹ûíà òàðòòû, ¼éòêåíi îë Àôèíàíû» ïðîêñåíi10 åäi. 4. Òàï ñîë ñèÿºòû ôîêèäàëûºòàðäà Ìíàñîííû» ¸êåñi Ìèàñåé ìåí Îíîìàðõòû» ¸êåñi Åâôèêðàòòû» àðàñûíäà ì½ðàãåð-ºûç ¾øií æàíæàë òó¹àíäà îë ôîêèäàëûºòàð ¾øií ²àñèåòòi ñî¹ûñòû» áàñòàóû áîëûï åäi. Ýïèäàìíàäà ¾éëåíó òîéûíà áàéëàíûñòû ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñ áîëäû: áiðåó ºûçûí áið æàñ æiãiòïåí àòàñòûðûï ºîé¹àí åêåí; àë æiãiòòi» ¸êåñi Ñîíäûºòàí, ìåìëåêåòòi º½ðóäà á¼òåíäåðäi ºàáûëäà¹àíäàð, íåìåñå êåéiíiðåê ºàáûëäà¹àíäàð ê¼áiíåñå iøêi àëàóûçäûºòàð¹à äóøàð áîëäû. Ìûñàëû, àõåéëiêòåð òðåçåíäiêòåðìåí ºîñûëûï, Ñèáàðèñòi º½ð¹àííàí êåéií, ñàí æà¹ûíàí ê¼áåéiï êåòiï, òðåçåíòòiêòåðäi ºóûï æiáåðãåí, îñû ºûëìûñ êåéií á¸ðiáið Ñèáàðèñòi» ò½ð¹ûíäàðûíà àóûð ê¾í¸ áîëûï æàáûñòû. Ôóðèÿäà ñèáàðèñòåð ñîë ºàëàíû ¼çäåðiìåí áiðãå îðíàòºàíäàðìåí æàóëàñºàíäà — åë áiçäiêi äåãåíãå ñ¾éåíiï, ¼çäåðiíå àðòûºøûëûºòàðäû òàëàï åòòi. Âèçàíòèÿäà áàñºà æàºòàí êåëãåí ò½ð¹ûíäàð ½éûìäàñòû, ¸øêåðëåíãåíäåðäi øàéºàñòàí êåéií ºóûï øûºòû8. 11. Àíòèññàíû» ò½ð¹ûíäàðû Õèîñòàí ºóûë¹àíäàðäû ºàáûëäàï, êåéií, øàéºàñòàí êåéií, îëàðäû ¼çäåði ºóûï æiáåðäi, àë Çàíêëàíû» ò½ð¹ûíäàðû ñàìîñòûºòàðäû ïàíàëàòûï, êåéií ñàìîñòûºòàðìåí ¼çäåði ºóûëäû. Åâêñèíñê Ïîíòûíäà¹û Àïîëëîíèéäå æà»à ò½ð¹ûíäàðäû ºàáûëäà¹àííàí êåéií iøêi òîëºóëàð áîë¹àí. Ñèðàêóçäàðäà òèðàííäû9 º½ëàòûï, æàòæ½ðòòûºòàð ìåí æàëäàìàëûëàð àçàìàòòûº º½ºûºòàð àë¹àííàí êåéií, iøêi á¾ëiêòåð øû¹ûï, iñ ºàðóëû ºàºòû¹ûñòàð¹à äåéií áàð¹àí. Àìôèïîëüäåãi àçàìàòòàðäû» ê¼ïøiëiãi Õàëêèäàäàí êåëiï îðíû¹ûï, àçàìàòòûº àë¹àíäàðìåí ºàëàäàí ºóûëûï æiáåðiëãåí. 12. Êåéäå ìåìëåêåòòåðäå æåðãiëiêòi æà¹äàéäû» åðåêøåëiêòåðiíå áàéëàíûñòû iøêi àðàçäûºòàð áîëûï ò½ðàäû, ìûñàëû, òåððèòîðèÿ áið ìåìëåêåò º½ðó¹à û»¹àéñûç áîëñà, Êëàçîìåíäå õèòòû» ò½ð¹ûíäàðû àðàëäû» ò½ð¹ûíäàðûìåí àðàçäàñûï æ¾ðãåí; Êîëîôîííû» ò½ð¹ûíäàðû ìåí Íîòèéäi» ò½ð¹ûíäàðûìåí äå ñîëàé áîë¹àí. Àôèíàíû» ò½ð¹ûíäàðû äà áiðäåé åìåñ: Ïèðåéäi» ò½ð¹ûíäàðûíû» ê¼»ië-ê¾éi äåìîêðàòèÿëûº ñèïàòòà, ºàëàíû» ò½ð¹ûíäàðû îëàé åìåñ. °ðò¾ðëi ¼çãåøåëiêòåð äå àëàóûçäûº òó¹ûçà áåðåäi. Îñûíäàé àëàóûçäûºòà ì¾ìêií, á¸ðiíåí äå ã¼ði ê¼áiðåê içãiëiê ïåí àç¹ûíäûºòû» àéûðìàøûëûºòàðûíàí òóûíäàéòûí øû¹àð, îäàí êåéií áàéëûº ïåí êåäåéëiêòi», îäàí êåéií áåëãiëi ä¸ðåæåäåãi ìà»ûçäû ñåáåïòåð ò½ðàòûí áîëàð, ñîíû» iøiíäå îñûäàí ñ¸ë á½ðûí àéòûë¹àíäàð äà. III.1. Ñîíûìåí, iøêi àðàçäûºòàð ½ñàº-ò¾éåêòåðäi» ñåáåáiíåí åìåñ, ½ñàº-ò¾éåêòåðäåí øû¹àäû; àðàçäûºòàð ºàøàíäà ìà»ûçäû iñòåðãå áàéëàíûñòû ñûëòàóëàðäàí ê¼òåðiëåäi. Åðòå êåçäåðäå Ñèðàêóçäàðäà áîë¹àíäàé ½ñຠêåëiñïåóøiëiêòåð ¸ñiðåñå æî¹àðû áèëiêòå îòûð¹àíäàðäû» àðàñûíäà ïàéäà

êåéäå òiêåëåé ¸óåë áàñòàí, íåìåñå áiðøàìà óàºûò ¼òêåííåí êåéií ì¸æá¾ð åòó æîëûìåí ºîëäàíàäû. Àëäàó äà åêi ò¾ðäå áîëàäû. Êåéäå õàëûºòû àëäàï, îíû» êåëiñiìiìåí ò¼»êåðiñ æàñàéäû, îäàí êåéií áåëãiëi áið óàºûò ¼òêåííåí êåéií áèëiêòi õàëûºòû» åðêiíå ºàðñû çîðëûºïåí áàñûï àëàäû. Ìûñàëû, Ò¼ðòæ¾çäi» ¾ñòåìäiãi êåçiíäå õàëûºòû ïàòøà12 ëàêåäåìîíäûºòàðìåí ñî¹ûñ ¾øií ºàðæû áåðåäi äåï àëäàï, êåéií îë ¸øêåðëåíiï ºàë¹àííàí ñî» áèëiêòi ºîëäàðûíäà ñàºòàó¹à òûðûñºàí. Êåéäå õàëûººà èëàíäûðó æîëûìåí ûºïàë æàñàï, áèëiêêå êåëiï àëûï, ñîäàí êåéií òà¹û äà èëàíäûðó àðºûëû îíû» êåëiñiìiìåí áàñºàðàäû. Ñîíûìåí, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áàðëûº ò¾ðëåðiíäå îñûíäàé ñåáåïòåð æàëïû ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåðäi òó¹ûçàäû. IV.1. Åíäi áiç ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ¸ðáið ò¾ðiíäå áiçäi» æiêòåóiìiçãå ñ¸éêåñ ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåð ºàíäàé ñèïàòòà áîëàäû äåãåí ì¸ñåëåíi ºàðàóûìûç êåðåê. Äåìîêðàòèÿëàðäà ò¼»êåðiñòåð ê¼áiíåñå äåìàãîãòàðäû» æ¾ãåíñiçäiãiíåí áîëàäû, îëàð, áið æà¹ûíàí, æåêå iñòåðäå ä¸óëåòòiëåðãå æàë¹àí æàëàëàð æàáó àðºûëû îñû ñûëàðäû áåðiê òîïòàñó¹à ì¸æá¾ðëåéäi (îðòຠºîðºûíûø å» ç½ëûì æàóëàðäû äà áiðiêòiðåäi ¹îé), àë åêiíøi æà¹ûíàí õàëûº ὺàðàñûí îëàð¹à ¼øiêòiðåäi. Á½ë ñ¼çäi» ä½ðûñòû¹ûí ê¼ïòåãåí ìûñàëäàðìåí ä¸ëåëäåóãå áîëàð åäi. 2. Ìûñàëû, Êîñòà îíäà ê¼ïòåãåí î»áà¹àí äåìàãîãòàð ïàéäà áîëûï, èãi æàºñûëàð áåðiê òîïºà áiðiêêåíäå äåìîêðàòèÿ º½ëàäû. Ðîäîñòà äà ñîëàé áîëäû: äåìàãîãòàð ºàðæû iñòåðií áàñºàðóäû ¼ç ºîëäàðûíà àëûï, ìåìëåêåòòi» òðèåàðõòàð¹à13 ò¼ëåóãå òèiñ ºàðûçäàðûí ò¼ëåóãå êåäåðãi æàñàäû; ñûëàð ¼çäåðiíå ºàðñû ñîò òåðãåóëåðiíåí êåéií áiðiãiï, äåìîêðàòèÿíû æîéäû. Äåìîêðàòèÿ Ãåðàêëåÿäà äà14 æîéûë¹àí åäi; îñû êîëîíèÿíû îðíàòºàííàí êåéií äåìàãîãòàðìåí ºóäàëàíûï êåëãåí èãi æàºñûëàð àëàñòàëûíûï êåòêåí, ½éûìäàñûï àë¹àííàí êåéií îëàð ºàéòûï êåëiï, äåìîêðàòèÿíû æîéäû. 3. Ìåãàðëàðäà äà äåìîêðàòèÿ îñûíäàé æîëìåí æîéûë¹àí: ì¾ëiêòåðií ò¸ðêiëåó ì¾ìêií áîëó ¾øií äåìàãîãòàð ê¼ïòåãåí èãi æàºñûëàðäû ºóûï æiáåðãåí, ºóûë¹àíäàð ê¼ï áîëûï øûººàí, ºàéòûï êåëiï äåìîêðàòòàðìåí áîë¹àí øàéºàñòà îëàð æå»iï, îëèãàðõèÿíû îðíàòºàí. Êèìäå äå äåìîêðàòèÿ êåçiíäå îñûëàé áîëûï, Ôðàñèìàõ15 îíû æîéäû. Òàï îñûíäàé äåðëiê æà¹äàéëàðäà, iñòi æàºûí ò½ð¹ûäàí ºàðàñàº, áàñºà æåðëåðäå äå ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåð îñûëàé ¼òêåí. Äåìàãîãòàð áiðåñå ºûçìåò îðíûíà îòûð¹àííàí êåéií ºûçäû» ¸êåñiíå àéûïï½ë ñàëûïòû, àë á½ë îë ¾øií æ¸áiðëåíiï, àçàìàòòàðäû» º½ðàìûíà êiðìåéòií àäàìäàðäû ¼ç æà¹ûíà òàðòûïòû. 5. Ìåìëåêåòòi» áið á¼ëiãi, îë áið ìåêåìå áîëà ìà, õàëûºòû» áið á¼ëiãi áîëà ìà, á¸ðiáið, áið ä໺ºà, àéðûºøà ìà»ûç¹à èå áîëñà, ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåðäi» îëèãàðõèÿ, äåìîêðàòèÿ, ïîëèòèÿ æà¹ûíà ºàðàé ¼çãåðói ñî¹àí áàéëàíûñòû. Ìûñàëû, Ïåðñèÿ ñî¹ûñòàðû êåçiíäå ä໺ºà èå áîë¹àí àðåîïàã ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à áiðøàìà ºàòà» ò¾ð áåðãåí áîëóû êåðåê; åêiíøi æà¹ûíàí, êåìå ºûçìåòiíäåãi ºàðàëàð Ñàëàìèíäåãi æå»iñòi» æ¸íå ñîíàí êåéiíãi Àôèíäûºòàðäû» òå»içäåãi ¾ñòåìäiãiíi» ñåáåïøiñi áîë¹àíäûºòàí äåìîêðàòèÿíû» íû¹àþûíà ûºïàë åòòi. Ñîë ñèÿºòû Àðãîñòà Ëàêåäåìîí¹à ºàðñû Ìàíòèíåé øàéºàñûíäà ä໺ºà á¼ëåíãåí èãi æàºñûëàð äåìîêðàòèÿíû æîþ¹à òûðûñºàí. 6. Ñèðàêóçäàðäà æ¸é õàëûº àôèíäûºòàðìåí ñî¹ûñòà æå»iñòi ºàìòàìàñûç åòiï, ïîëèòèÿíû äåìîêðàòèÿ¹à àóûñòûðäû. Õàëêèäà äà æ¸é õàëûº èãi æàºñûëàðìåí áið òèðàíí Ôîêñòû11 º½ëàòºàííàí êåéií áèëiêòi áàñûï àëäû. Ñîë ñèÿºòû Àìáðàêèÿäà æ¸é õàëûº á¾ëiêøiëåðìåí áiðiãiï òèðàíí Ïåðèàíäàðäû ºóûï æiáåðãåííåí êåéií áèëiêòi ¼ç ºîëûíà àëûï àëäû. 7. Ìåìëåêåòòi» ºóàòûí àðòòûðó¹à ñåáåï áîë¹àíäàð — æåêå àäàìäàð, ºûçìåòêåðëåð, ôèëäàð íåìåñå õàëûºòû» áið á¼ëiãi áîëñûí á¸ði äå ¾íåìi àðàçäûºòàð òóäûðàòûíûí åñòå ½ñòàó êåðåê. Æàíæàëäàðäû ÿ áàñºàëàðäû» á¼ëåíãåí àðòûº º½ðìåòií ºûç¹àíûï, ê¼ðå àëìàéòûíäàð, ÿ ºîëû æåòêåí àðòûº ºûçìåòiíå áàñºàëàðìåí áiðäåé æà¹äàéû ¼çiíå ëàéûº åìåñ äåéòiíäåð áàñòàéäû ¹îé. Ìåìëåêåòòi» ºàðàìà-ºàðñû á¼ëiêòåði, ìûñàëû, áàéëàð ìåí æ¸é õàëûº ñàí æà¹ûíàí òå» ò¾ñiï, àë îðòàøà àçàìàòòàð æîº, íåìåñå æîºòû» ºàñû áîë¹àí æà¹äàéäà äà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ¼çãåðåäi. Åãåð äå ê¼ðñåòiëãåí á¼ëiêòåðäi» áiðåói àñà ¾ëêåí áàñûìäûººà æåòñå, îíäà åêiíøi æà¹û îíûìåí ê¾ðåñêå ò¾ñó ¾øií ò¸óåêåëäiêêå áàðìàéäû. Içãiëiêòiëiãiìåí ê¼çãå ò¾ñåòií àäàìäàðäû» ¸íøåéiíäå àðàçäûºòàð¹à áàðà áåðìåéòiíií îñûäàí äà ò¾ñiíóãå áîëàäû: ê¼ïøiëiêïåí ñàëûñòûð¹àíäà îëàð òûì àç. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíäåãi iøêi àëàóûçäûºòàð ìåí ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåðäi» æàëïû ñåáåïòåði ìåí ñûëòàóëàðû îñûíäàé. 8. Ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåð ÿ ê¾ø ºîëäàíûï çîðëûº æàñàóìåí, ÿ àëäàó àðºûëû iñêå àñûï æàòàäû, ê¾ø ºîëäàíóäû

æ¼í øû¹àð. Ìiíå, äåìîêðàòèÿëàðäà ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåð ºàíäàé ñåáåïòåðäåí áîëàòûíû îñûíäàé. V.1. Îëèãàðõèÿëàðäû» ê¾éðåóiíå àïàðàòûí ê¼áiíåñå ê¼çãå ò¾ñåòií åêi ñûëòàó áàð; áiðiíøiñi — îëèãàðõòàðäû» õàëûº ὺàðàñûíà ºûñûì ê¼ðñåòói; ì½íäàéäà êåç êåëãåí õàëûºòû» ºîð¹àíûøû áîëûï øû¹à àëàäû, ¸ñiðåñå, ñîíäàé ê¼ñåì îëèãàðõòàðäû» iøiíåí øûººàí áiðåó áîëñà, ìûñàëû, Íàêñîñòà êåéií òèðàíí¹à àéíàë¹àí Ëèãäàìèä îñûíäàé ê¼ñåì áîëûï øûºòû. 2. Áið-áiðiìåí êåëiñïåóøiëiê òå21 àðàçäûºòàð¹à ñûëòàó áîëàäû. Ìàññàëèÿäà, Èñòðàäà, Ãåðàêëåÿäà, òà¹û áàñºà ìåìëåêåòòåðäå áîë¹àíäàé, êåéäå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ê¾éðåóií ä¸óëåòòiëåðäi» ¼çäåði òó¹ûçàäû, åãåð, ìûñàëû, îëàð ºûçìåò îðûíäàðûíäà áîëìàñà æ¸íå îë ìåìëåêåòòå º½ðìåòòi º½ºûºòàð¹à òåê àç ¹àíà áiðåóëåð èå áîëñà. ̽íäà ºûçìåò îðûíäàðûíà æîëû êåñiëãåí àäàìäàð òîëºóëàð òó¹ûçà áåðäi, îë òîëºóëàð ¸óåëi à¹à áóûíäà¹ûëàð, îíàí êåéií iíiëåði äå ºûçìåò îðûíäàðûíà îòûðó¹à º½ºûº àë¹àí¹à äåéií òîºòàìàäû (¼éòêåíi êåéáið æåðëåðäå ¸êåñi ìåí ½ëû, àë áàñºà áið æåðëåðäå à¹àéûíäû åêi êiñi áið ìåçåòòå ºûçìåò îðíûíäà áîëó¹à áîëìàéòûí åäi). Àºûðûíäà Ìàññàëèÿäà îëèãàðõèÿëûº º½ðûëûì ïîëèòèÿ¹à æàºûíäàäû, Èñòðàäà îëèãàðõèÿëûº º½ðûëûì äåìîêðàòèÿ¹à àéíàëäû, àë Ãåðàêëåÿäà áèëiê àç¹àíòàé áið òîïòû» ºîëûíàí àëòû æ¾ç àçàìàòòû» ºîëûíà ê¼øòi. Êíèäòå äå èãi æàºñûëàðäû» àç¹àíòàé á¼ëiãi ¹àíà áèëiêòå áîëûï, àðàëàðûíäà ¾ëêåí àðàçäûº òó¹àí, ¼éòêåíi ì½íäà äà ¸êåñi ºûçìåò îðíûíäà ¸êåñi, ÿ à¹àñû áîëñà, ºàë¹àíäàðû áèëiêêå æîëàòûëìà¹àí. Îñû ëà»äû æ¸é õàëûº ïàéäàëàíûï, èãi æàºñûëàðäàí áàñøû ñàéëàï àëûï, îëàð¹à øàáóûë æàñàï, æå»iñêå æåòêåí, ¼çàðà àëàóûçäûº ¾íåìi ¸ëñiðåòåäi ¹îé. Òàï îñû ñèÿºòû Ýðèôðàëàðäà22 Áàñèëèäòåð îëèãàðõèÿñû êåçiíäå áèëåóøiëåð ìåìëåêåò iñií ¼òå æàºñû æ¾ðãiçiï îòûðñà äà àç¹àíòàé òîïòû» áèëåóiíå íàðàçû áîë¹àí õàëûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ¼çãåðòòi. Îëèãàðõèÿëàð äåìàãîãòàðäû» àò຺½ìàðëû¹ûíàí äà ¼çi ¼çäiãiíåí øàéºàëûñòàð¹à ½øûðàéòûíû áîëàäû. Äåìàãîãèÿ ì½íäàéäà åêi ñèïàòòà áîëàäû. Îíäàéëàð êåéäå îëèãàðõòàðäû» ¼ç iøiíåí äå øû¹àäû, îëàð òiïòi ê¼ï áîëìàñà äà, îëàðäàí äà òàáûëàäû; ìûñàëû, Àôèíàëàðäà Îòûçäû» iøiíäå ñîëàð¹à, íåìåñå Ò¼ðòæ¾ç Ôðèíèõòåðãå æà¹ûìïàçäàí¹àí Õàðèêë äåìàãîã áîëûï øûºòû. Êåéäå îëèãàðõòàðäû» ¼çäåði ºàðàëàðäû» àëäûíäà äåìàãîãèÿìåí õàëûººà æà¹ûíó ¾øií èãi æàºñûëàð¹à ºûñûì ê¼ðñåòå áàñòàéäû äà, íåìåñå îëàðäû» ì¾ëêií á¼ëóäi, íåìåñå îëàðäû» òàáûñòàðûí ìåìëåêåòòiê iñòåðãå æ½ìñàòûï16 íåìåñå îëàðäû» ì¾ëêií ò¸ðêiëåóãå ì¾ìêiíäiê àëó ¾øií æàëà æàóûï, îëàðäû ê¼òåðiëiñêå ì¸æá¾ð åòåäi. 4. Åðòåäåãiëåðäå äåìàãîã ¸ði ¸ñêåðè ºîëáàñøû äà áîë¹àí êåçäå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì òèðàííèÿ¹à àóûñûï æ¾ðãåí; åðòåäåãi òèðàííäàðäû» ê¼ïøiëiãi äåìàãîãòàðäàí øûººàí äåñåê, æà»ñຠáîëà ºîéìàñ. Åðòå êåçäå îñûíäàé æà¹äàé íåëiêòåí ê¼ï áîëûï, àë ºàçiðãi êåçäå áîëà ºîéìàéòûíûíû» ñåáåái ìûíàäà áîëó êåðåê: åðòå êåçäåðäå äåìàãîãòàð ê¼áiíåñå ¸ñêåðè ºîëáàñøûëàðäàí øû¹àòûí (ºûçûë ñ¼çäi» øåáåðëåði áîëìà¹àí), ºàçið åíäi øåøåíäiê ¼íåð ã¾ëäåíiï ò½ð¹àí êåçäå äåìàãîãòàð ºûçûë ñ¼çäi àéòà àëàòûíäàðäàí øû¹àäû, áiðຠá½ëàð ¸ñêåðè iñòå ò¸æiðèáåñiç áîë¹àíäûºòàí òèðàíí áîëó¹à ½ìòûëà ºîéìàéäû, àë åãåð ñîë ñèÿºòû áiðäå»å áîëà ºàëñà, ½ç຺à áàðìàéäû. 5. Á½ðûí¹û êåçäåðäå òèðàííèÿíû» ºàçiðãi êåçáåí ñàëûñòûð¹àíäà æèiðåê ïàéäà áîëûï æ¾ðãåíiíi» ñåáåái êåéáið êiñiëåðäi» ºîëûíäà ê¼ïòåãåí ¼êiëåòòiêòåð øî¹ûðëàíàòûí áîë¹àí; ìûñàëû, Ìèëåòòå òèðàííèÿ ïðèòàíèÿäàí øûºòû (ïðèòàí ê¼ïòåãåí ìà»ûçäû iñòåðìåí àéíàëûñàòûí)17, æ¸íå äå ºàëàëàð äà øà¹ûí áîëàòûí, æ¸é õàëûº äàëàëàðäà ò½ðûï, òûíáàé å»áåê åòóäåí ºîëû áîñàìà¹àí, ñîíäûºòàí, ñ¼éòiï õàëûºòû» ºîð¹àóøûëàðû18, (ïðåäñòàòåëè) ¸ñêåðè òàëàíòòàðû áàð áîëñà, òèðàííèÿ¹à ½ìòûë¹àí. Áiðຠîñû¹àí îëàðäû» á¸ðiíi» ºîëäàðûíû» æåòå áåðãåí ñåáåái îëàð õàëûºòû» ñåíiìiíå ¼çi áàéëàðäû æåê ê¼ðóøiëåð äåï ê¼ðñåòóiíå áàéëàíûñòû èå åäi. Ïèñèñòðàò Àôèíàäà, ìûñàëû, ïåäèàêòàðìåí æàíæàëäàñûï, òèðàíí áîëûï àëäû; Ìåãàðëàðäà Ôåàãåí ä¸óëåòòiëåðäi» ìàëäàðûí æàéûëûìäà æ¾ðãåíi ¾øií ¼ëòiðiï; Äèîíèñèé — Äàôíåéäi æ¸íå áàñºà áàéëàðäû àéûïòàï, æàóëàñºàííàí êåéií, õàëûº î¹àí ñåíiï ºàë¹àí19. 6. °êåëiê äåìîêðàòèÿäàí ºàçiðãi äåìîêðàòèÿ¹à ¼òó äå êåçäåñåäi20. ²ûçìåò îðûíäàðûíà åøáið ì¾ëiê öåíçiñiç-ຠñàéëàó æîëûìåí òà¹àéûíäàëàòûí, àë ñàéëàó¹à õàëûº (àçàìàòòàð) ò¾ãåë ºàòûñà àëàòûí æåðëåðäå äåìàãîãòàð, ºûçìåò îðûíäàðûí ¼ç ºîëäàðûíà àëûï àëó ¾øií õàëûºòû» òiïòi çà»äàðäàí äà æî¹àðû áîëóûíà ºîë æåòêiçåäi. Á½ë æàìàíäûºòàí º½òûëóäû», íåìåñå àéû¹óäû» æîëû — ºûçìåò îðûíäàðûíà ñàéëàóäà äàóûñ æàïïàé áàñ-áàñòàí åìåñ, ôèëäàðäà æåêå-æåêå ¼òêåíi

²àðàìà-ºàðñû øàðàëàð ¼çiíå ºàðàìà-ºàðñû ¸ðåêåòòåðäi äå òó¹ûçàäû, àë ê¾éðåòó îë ñàºòàó¹à ºàðàìà-ºàðñû. Áàñòàóëàð æàºñû ½øòàñòûðûë¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà îëàðäû º½ºûº á½çóëàðäàí ºîð¹àó êåðåê, æ¸íå äå, ¸ñiðåñå ½ñຠí¸ðñåëåðãå àñà ê¼»ië àóäàð¹àí æ¼í. 2. Ìåìëåêåòòiê ¼ìiðãå º½ºûºòàðäû á½çóëàð áiðòiíäåï, áàéºàóñûç åíåäi, ò½òàñ áið ä¸óëåòòi» àç-àçäàï æ½ìñàé áåðãåííåí æî¹àëûï êåòåòiíi ñèÿºòû, æ½ìñàóäû» áàéºàóñûçäû¹û áiðäåí æ½ìñàëìàéäû ¹îé; ñ¼éòiï îë ïàéûìäû àäàñòûðàäû, ê¸äiìãi ñîôèñòåðäi» îéëàñòûðóëàðû ñèÿºòû: ¸ðáið æåêå á¼ëiãi êiøêåíòàé áîëñà, îíäà á¾òií äå êiøêåíòàé. Àë á½ë áiðøàìà ñîëàé, áiðøàìà îëàé åìåñ: á¾òiíäiê ò½òàñûìåí àë¹àíäà êiøêåíòàé åìåñ, îë òåê êiøêåíòàé á¼ëiêòåðäåí ò½ðàäû. Ñîíäûºòàí, å» àëäûìåí ñîíäàé áàñòàóëàðäàí ñàºòàíóû êåðåê, ñîíàí ñî» ºàëû» ὺàðàíû àëäàó¹à àðíàë¹àí ñîôèçìäåðãå ñåíáåó êåðåê: îëàð ôàêòûëàðäû» ¼çiìåí ¸øêåðëåíåäi. Àë ºàíäàé ñîôèçìäåðäi áiç ñàÿñè äåéìiç, á½ë òóðàëû áiç á½ðûí àéòºàíáûç. 3. Îëàðäàí áàñºà åñòå áîëàòûí í¸ðñå — àðèñòîêðàòèÿëàð ¹àíà åìåñ, îëèãàðõèÿëàð äà ¼çi ¼çäiãiíåí ìûºòû áîë¹àíäûºòàí åìåñ, òåê ºûçìåò îðûíäà¹ûëàð òîëûº º½ºûºòûëàð¹à ºàòûñû æîºòàð¹à ¹àíà åìåñ, òîëûº º½ºûºòûëàð¹à ºàòûñòûëàð¹à äà æàºñû ºàòûíàñ æàñà¹àíäûºòàí: áiðiíøiëåðãå ºûñûì æàñàìàéäû, àë ìåìëåêåòòiê áàñºàðó¹à ºàáiëåòòiëåði òîëûº º½ºûºòûëàðäû» º½ðàìûíà êiðãiçiï îòûðàäû, àò຺½ìàðëàðäû àáûðîé æà¹ûíàí, àë õàëûº ὺàðàñûí ìàòåðèàëäûº ì¾ääåñiíå í½ºñàí êåëòiðìåéäi; ¼çàðà æ¸íå òîëûº º½ºûºòûëàð¹à æàòàòûí àäàìäàðìåí ºàòûíàñòàðûíäà äåìîêðàòèÿëûº ñèïàòòà, ¼éòêåíi äåìîêðàòòàðäû» õàëûº ὺàðàñû ¾øií òàëàï åòiï æ¾ðåòií òå» º½ºûºòà¹ûëàð35 àðàñûíäà¹û òå»äiê òåê çà»äû í¸ðñå ¹àíà åìåñ, ïàéäàëû äà. 4. Ñîíäûºòàí, åãåð òîëûº º½ºûºòûëàð ê¼ï áîëñà, êåéáið äåìîêðàòèÿëûº çà»äûëûºòàð ¾ëêåí ïàéäà êåëòiðåäi, ìûñàëû, ºûçìåò îðíûíà æàðòû æûë¹à ¹àíà ñàéëàó, îíû» ìàºñàòû áàðëûº òå» º½ºûºòûëàð ºûçìåò îðíûíà îòûðûï øû¹ó ¾øií, ¼éòêåíi òå» º½ºûºòûëàð ì½íäà äåìîñ åñåïòi ¹îé, ñîë ñåáåïòi îëàðäû» àðàñûíàí äåìàãîãòàð øû¹ûï æàòàäû æ¸íå äå îëèãàðõèÿëàð ìåí äåìîêðàòèÿëàð äèíàñòèÿëûººà ñèðåê ¼òåäi: áèëiêòå áiðøàìà ºûñºà óàºûò áîë¹àíäà ½çຠóàºûò áîë¹àí¹à ºàðà¹àíäà æàìàíäûº æàñàó î»àé åìåñ, àòàï àéòºàíäà, îñû ñû æà¹äàé îëèãàðõèÿëàð ìåí äåìîêðàòèÿëàðäà òèðàííèÿ æàºñûëàðäû» áàþûíà ¸êåëåäi. Ìûñàëû, Ëàêåäåìîíäà ìåíøiê àç¹àíà àäàìäàðäû» ºîëûíäà øî¹ûðëàí¹àí, ñî¹àí ñàé èãi æàºñûëàð ºàëà¹àíûí iñòåóãå ¸ði êiìäåðìåí æåêæàòòàñó¹à ì¾ìêiíäiãi ìîëûðàº. Ñîíäûºòàí äà äåìîêðàòèÿäà äà, ä½ðûñ ½éûìäàñòûðûë¹àí àðèñòîêðàòèÿäà äà33 áîëà àëìàéòûí Äèîíèñèéäi» áið ¾éëåíóiíåí Ëîêðëàðäû» ìåìëåêåòi ìåðò áîëäû. Àðèñòîêðàòèÿëàð, áiðàº, áiðòå-áiðòå ¸ëñiðåï áàðûï ¼çãåðåäi. Áàðëûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäà äà ½ñຠ¼çãåðiñòåðäi» ¼çi äå ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåðãå àïàðàòûíû æ¼íiíäå àéòºàíáûç; ìåìëåêåòòiê áàñºàðóäà áîëìàøû í¸ðñå ñèÿºòûëàð¹à ì¸í áåðìåñå, îäàí äà ã¼ði ìà»ûçäû í¸ðñåëåð äå ºîç¹àëûñºà êåëiï, á¾êië ìåìëåêåòòiê ò¸ðòiï á½çûëà áàñòàéäû. 8. Òàï îñûíäàé ¼çãåðiñ Ôóðèÿíû» ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìûíäà áîëäû. Îíäà ñòðàòåãòi» ºûçìåò îðíûíà ºàéòàäàí òåê áåñ æûëäàí êåéií ¹àíà êåëóiíå ð½ºñàò áåðåòií çà» áîë¹àí; æàñòàðäû» iøiíåí êåéáið õàëûº ºîëäàï æ¾ðãåí, áèëiêòåãiëåðäi æåê ê¼ðåòií æàóûíãåðëiê ê¼»ië-ê¾éäåãiëåði å» àëäûìåí îñû çà»äû àëûï òàñòàó¹à òûðûñòû, îëàð¹à áið àäàìäàð ¾çäiêñiç ñòðàòåãòi» îðíûíäà îòûðà áåðó ºàæåò åäi: õàëûº ¼çäåðií ¾íåìi ñàéëàï îòûðàòûíûí îëàð àëäûí-àëà ê¼ðäi. Ñîë çà»íû» îðûíäàëóûí ºàäà¹àëàó¹à òèiñòi ºûçìåò îðûíäàðûíäà¹û àäàìäàð (îëàð ñèìáóëäàð34 äåï àòàëàòûí) ¸óåëi ºàðñûëàñó¹à ¸ðåêåòòåãåí, áiðຠòåê îñû çà»äû ¼çãåðòiï, áàñºàëàðûíà òèìåéòií áîëàð äåï ñåíiï, àºûðûíäà ê¼íãåí. Êåéiíiðåê, ºàë¹àí ¼çãåðiñòåðãå ºàðñû ò½ð¹àíûìåí îëàðäû» ºîëûíàí åøí¸ðñå êåëìåãåí, ñ¼éòiï ñîë æà»àëûºòàðäû åíãiçãåíäåðäi» ïàéäàñûíà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ¼çãåðiï äèíàñòèÿëûº æ¾éåãå àóûñºàí. 9. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» áàðëûº ò¾ðëåði åãåð îëàð¹à ºàðàìà-ºàðñû º½ðûëûìäà¹û ìåìëåêåò æàºûí æåðäå, íåìåñå, àëûñ òà áîëñà, ¼òå ºóàòòû ìåìëåêåò áîëñà, ÿ iøêi, ÿ ñûðòºû ñåáåïòåðäåí ê¾éðåéäi. ̽íû áiç Àôèíàëàðäû» æ¸íå Ëàêåäåìîííû» ãåãåìîíäûºòàðûíàí ê¼ðåìiç. Àôèíàëûºòàð áàðëûº æåðëåðäå îëèãàðõèÿëûº, ëàêåäåìîíäûºòàð — äåìîêðàòèÿëûº áàñºàðóëàðäû æîéäû. Åíäi ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåð ìåí ¼çàðà àðàçäûºòàðäû òóäûðàòûí ñåáåïòåð òóðàëû á¸ði äåðëiê àéòûëäû. VII.1. Îñûäàí êåéií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à æàëïû æ¸íå îíû» ¸ðáið ò¾ðëåðiíå ò½ðàºòûëûº áåðå àëàòûí º½òºàðó øàðàëàðû æ¼íiíäå àéòó ºàæåò. Å» àëäûìåí, åãåð áiçãå ìåìëåêåòòi º½ðòó¹à ¸êåëåòií ñåáåïòåð áåëãiëi áîëñà, îíäà áiç ñîë àðºûëû îëàðäû ñàºòàé àëàòûí ñåáåïòåðäi äå áiëå àëàìûç.

áåðãåííåí ã¼ði æàºñû (àäàìäàð á½çûëàäû ¸ði êåç-êåëãåí àäàì òàáûñûí ëàéûºòû ò¾ðäå àëûï æ¾ðå áåðå àëìàéäû). Àë åãåð á½ë ì¾ìêií áîëìàñà, áåðiëãåí ¾ëêåí ìàíñàïòû áiðäåí àëûï òàñòàìàé, áiðòå-áiðòå àçàéòºàí ä½ðûñ. 8. Á¸ðiíåí äå æàºñûñû, åøêiìíi» äå äîñòàðûíû» ê¼ïòiãiìåí áå, íåìåñå ìàòåðèàëäûº ì¾ëiêòåðiìåí áå øàìàäàí òûñ àñûï êåòïåóií çà»äàð àðºûëû ðåòòåï ºîé¹àí ä½ðûñ. °éòïåñå, îíäàé àäàìäàðäû ìåìëåêåòòåí àëàñòà¹àí æàºñû. Êåéáiðåóëåð ìåìëåêåòêå ¼çiíi» ¼ìið ñ¾ðó ò¾ðiìåí æà»à í¸ðñåëåð êiðãiçiï æàòàòûí áîë¹àíäûºòàí, ìåìëåêåòòå ñîíäàé í¸ðñåëåðäi ºàäà¹àëàï îòûðàòûí ºûçìåò îðíûí àøºàí æ¼í, ¸ðèíå, îë ¼ìið ò¾çóäi» ò¾ði ìåìëåêåòêå çèÿí êåëòiðìåñ ¾øií; îë çèÿíäûº ¸ð º½ðûëûìíû» åðåêøåëiãiíå ñàé — äåìîêðàòèÿ¹à äåìîêðàòèÿ ðåòiíäå, îëèãàðõèÿ¹à — îëèãàðõèÿøà, òà¹û áàñºà ìåìëåêåò º½ðûëûìäàðûíà ¼çäiãiíøå. Ñîë ñåáåïòåðäåí àçàìàòòàðäû» áåëãiëi áið á¼ëiãi òûì àñòàì ¼ìið ñ¾ðóiíå æîë áåðìåéòií êåðåê; á½íû åìäåóäi» áið æîëû — õàëûºòû» ºàðàìà-ºàðñû á¼ëiãiíåí ìåìëåêåòòiê iñòåð ìåí ºûçìåò îðûíäàðûíà àäàìäàð òàðòûï îòûðó êåðåê (ºàðàìà-ºàðñû æàºòàðû äåï ìåí èãi æàºñûëàð (epiceis) ìåí õàëûº ὺàðàñûí, ä¸óëåòòiëåð ìåí æàðëûëàðäû àéòàìûí); æ¸íå äå ä¸óëåòòiëåð ìåí æàðëûëàðäû æàºûíäàñòûðó¹à íåìåñå îðòà ä¸óëåòòi àçàìàòòàðäû ê¾øåéòóãå òûðûñó êåðåê, ñûñû òå»ñiçäiêòåí òóûíäàéòûí iøêi àðàçäûºòàðäû òîºòàòàäû. 9. Áàðëûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäà äà ì½íû çà»äàð æ¸íå áàñºà äà ò¸ðòiïòåðìåí ½éûìäàñòûðó¹à áîëàäû — ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàð ñîë îðíûí ïàéäàëàíûï áàéûï êåòóãå ì¾ìêiíäiãi áîëìàóû êåðåê. Îñû æà¹ûí ¸ñiðåñå îëèãàðõèÿëûº ìåìëåêåòòåðäå àéðûºøà ûæäà¹àòòûºïåí ºàäà¹àëàó ºàæåò. Ìåìëåêåòòi áàñºàðóäàí û¹ûñòûðûë¹àí ὺàðà î¹àí àñà ºûíæûëà ºîéìàéäû, êåðiñiíøå, åãåð î¹àí ¼ç øàðóàñûìåí àëà»ñûç àéíàëûñó¹à ì¾ìêiíäiê áåðñå, áiðຠåãåð îë áàñºàðóøûëàð ºî¹àìäûº áàéëûºòû òàëàí-òàðàæ¹à ñàëûï æàòûð äåï îéëàéòûí áîëñà, îíäà ¼çiíäå åøái𠺽ðìåòòiëiê òå æ¸íå ïàéäà äà æîº åêåíi îíû» íàðàçûëû¹ûí òó¹ûçàäû. 10. Åãåð îñû ì¸ñåëåíi áiðåó øåøêiñi êåëñå, òåê ìûíàíäàé æîëìåí äåìîêðàòèÿ ìåí àðèñòîêðàòèÿíû ½øòàñòûðó¹à áîëàð åäi, èãi æàºñûëàð¹à äà, õàëûº ὺàðàñûíà äà ¸ðºàéñûñû íåíi ºàëàéäû, ñîíûñûíà èå áîëà àëàòûí áîëñà. Áið æà¹ûíàí á¸ðií äå áàñºàðó¹à ºàòûñòûðó — äåìîêðàòèÿíû» åðåæåñi, ºûçìåò îðûíäàðûíà èãi æàºñûëàðäû — àðèñòîêðàòèÿíû» òóóûíà àïàðàäû, æ¸íå äå åêåóiíäå äå òèðàííèÿ¹à å» ûºïàëäû àäàìäàð, ÿ¹íè äåìîêðàòèÿëàðäà — äåìàãîãòàð, îëèãàðõèÿëàðäà — äèíàñòàð36, íåìåñå å» ìà»ûçäû ºûçìåò îðíûíäà ¸ði ½çຠóàºûò îòûð¹àíäàð ½ìòûëàäû. 5. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ñàºòàëóûíà îíû» ê¾éðåóëåðäi» áàñòàëóûíàí íå¹½ðëûì àëûñ ò½ð¹àíäû¹û ¹àíà åìåñ, îíû» ñîíäàé ê¾éðåóäi» òàï òàáàëäûðû¹ûíäà ò½ð¹àíäû¹û äà êåéäå ñåáåïøi áîëàäû, îíäàé ºàóiï ºîðºûíûø òó¹ûçûï, áîëûï îòûð¹àí º½ðûëûìäû ñàºòàó¹à æ½ìûëäûðàäû. Ñîíäûºòàí, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ñàºòàóäû» ºàìûí æåóøiëåð àçàìàòòàð¹à ñîíäàé ºàóiïòåíóøiëiêòi ½ìûòó¹à ¸ñåð åòó ºàæåò, ñåáåái îëàð ìåìëåêåòòi ºîð¹àé îòûðûï, îíû á½çáàóû äà êåðåê. Èãi æàºñûëàðäû» àðàñûíäà¹û á¸ñåêåëåñòiê ïåí àðàçäûºòàðäû äåð êåçiíäå ê¼ðå áiëiï, çà»äàðäà åñêåðiëãåí º½ðàëäàðäû ïàéäàëàíó êåðåê. Îíäàé á¸ñåêåëåñòiêòåí àëûñ àäàìäàð æ¼íiíäå äå ñîíäàé ºàòûíàñ áîëó êåðåê, îëàðäû îíäàéäàí ñàºòàó ºàæåò. ´íiï êåëå æàòºàí æàìàíäûºòû áàñòàïºû êåçiíäå òàíó — êåç êåëãåí àäàìíû» åìåñ, ò¸æiðèáåëi ìåìëåêåòòiê ºàéðàòêåðäi» iñi. 6. ̾ëiêòiê öåíçiãå áàéëàíûñòû îëèãàðõèÿëàð ìåí äåìîêðàòèÿëàðäà áîëàòûí ¼çãåðiñòåðäi» àëäûí àëó ¾øií, àòàï àéòºàíäà, öåíç á½ðûí¹ûøà ºàëûï, àë åëäå àºøà ìîëàé¹àí áîëñà, ìûíàíäàé í¸ðñåíi áàñøûëûººà àëó ïàéäàëû: æà»àäàí áåêiòiëãåí öåíçiíi» ñóììàñûí á½ðûí¹ûíû» ñóììàñûìåí ñàëûñòûðûï, ì¾ëiêòi áà¹àëàó æûë ñàéûí æ¾ðãiçiëåòií åëäåðäå îñûíû äà æûë ñàéûí æ¾ðãiçãåí æ¼í; ¾ëêåíiðåê ìåìëåêåòòåðäå îñûíû ÿ åêi æûëäàí ñî» ¾øiíøiãå ºàðà¹àí, ÿ ò¼ðò æûëäàí êåéií áåñiíøiãå ºàðà¹àíäà ¼òêiçãåí ä½ðûñ. Àë åãåð ñû ì¾ëiêòi áà¹àëàóäàí êåéií õàëûºòû» ä¸óëåòi ¼ñiï íåìåñå àçàé¹àí áîëñà, ñîë ¼ñó, íå àçàþûíû» äå»ãåéiíå ñ¸éêåñ ì¾ëiêòiê öåíç òóðàëû æà»à çà» ºàáûëäàó êåðåê. 7. Åãåð îëèãàðõèÿëàð ìåí ïîëèòèÿëàðäà ì½íû iñòåìåñå, áið æà¹äàéëàðäà îëèãàðõèÿ äèíàñòèÿ¹à, àë ïîëèòèÿ îëèãàðõèÿ¹à àéíàëûï êåòói ì¾ìêií, áàñºà áið æà¹äàéäà ïîëèòèÿäàí äåìîêðàòèÿ, àë îëèãàðõèÿäàí — ïîëèòèÿ, íåìåñå äåìîêðàòèÿ ïàéäà áîëóû ì¾ìêií. Äåìîêðàòèÿäà äà, îëèãàðõèÿäà äà, ìîíàðõèÿäà37 äà æ¸íå ºàíäàé äà áîëìàñûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà åøêiìäi äå øàìàäàí òûì áèiê ê¼òåðiï ìàäàºòàìàó ºàæåò, á½ë á¸ðiíäå äå æàëïû øàðòºà àéíàë¹àíû æ¼í; êåðiñiíøå, áåðiëåòií º½ðìåòòåð ¾ëêåí áîëìàé-àº, áiðຠ½çຠóàºûòºà áåðiëåòiíi ¼òå ¾ëêåí º½ðìåòïåí àðòûºøûëûºòàðäû àç óàºûòºà

îðíûíû» ºîÿòûí ìiíäåòòåðií îðûíäàó¹à ºàæåòòi ¾ëêåí ºàáiëåò; ¾øiíøiäåí, ¸ðáið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìûíû» òàáè¹àòûíà ñ¸éêåñ içãiëiêòiëiê ïåí ¸äiëåòòiëiê. Áàðëûº º½ðûëûìäàðäà çà»äûëûº äåãåí ¸ðò¾ðëi áîëàòûí áîëñà, îíäà îëàðäà ¸äiëåòòiëiê òå ¸ðò¾ðëi ò¾ñiíiëåäi ¹îé. Ñîäàí êåëiï áið ºèûíäûº òóàäû: åãåð áið àäàìäà ñîë ºàñèåòòåðäi» á¸ði áiðäåé áîëìàñà, îíäà ºûçìåò îðíûíà àäàì òà»äàó ºàíäàé ò¾ðäå áîëìàº? Ìûñàëû, áiðåóäå ºîëáàñøûëûººà êåðåê ºàáiëåòòåð áàð áîëûï, áiðຠàç¹ûí æ¸íå ñîë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû æàºòûðìàéòûí áîëñà øå? Áàñºà áiðåó ¸äiëåòòi äå, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à áåðiëãåí, áiðຠºîëáàñøûëûººà ºàáiëåòi æîº, îíäà ºàëàé òà»äàó æ¾ðãiçóãå áîëàäû. 15. ̽íäà äà áið åêi ò¾ðëi ê¼çºàðàñòàðìåí ñàíàñó¹à òóðà êåëåð: áàðëûº àäàìäàð ºàíäàé ºàñèåòòåðìåí ê¼áiðåê æ¸íå ºàíäàé ºàñèåòòåðiìåí àçûðຠê¼çãå ò¾ñåäi. Ñîíäûºòàí äà ¸ñêåðè áàñøûëûº ì¸ñåëåñiíäå içãiëiêòiëiêêå ºàðà¹àíäà ¸ñêåðè ò¸æiðèáåãå ê¼áiðåê ì¸í áåðãåí ä½ðûñ ñèÿºòû: ¸ñêåðè iñòåðãå ºàáiëåò içãiëiêòiëiêêå ºàðà¹àíäà ñèðåê êåçäåñåäi. Àë ºàçûíà ºàðæûñûí ñàºòàó æ¸íå æ½ìñàó ì¸ñåëåëåðiíäå êåðiñiíøå æàñàó êåðåê: ì½íäà ê¼ïøiëiêêå ò¸í içãiëiêòiëiêòåí ¸ëäåºàéäà æî¹àðû içãiëiêòiëiê ºàæåò, àë ì½íäà ºàæåò áîëàòûí áiëiìäåð — á¸ðiíå äå áåëãiëi. Áiðຠìûíàíäàé ñ½ðຠòóóû ì¾ìêií: åãåð iñêå ºàæåò ºàáiëåò ïåí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à áåðiëãåíäiê áàð áîëñà, îíäà içãiëiêòiëiêòi» íå ºàæåòòiãi áàð? Îñû åêi ºàñèåòòi» ¼çi-ຠïàéäà êåëòiðåäi ¹îé. Áiðຠîñû åêi ºàñèåòòå áàð àäàì òîºòàóäû áiëìåéòií áiðåó áîëûï øûºñà øå? Áiëiìi áàð ¸ði ¼çií æàºñû ê¼ðåòií àäàì áîë¹àí ê¾íäå äå ¼çií ½ñòàé áiëó áîëìà¹àíû ñèÿºòû êåéáiðåóëåðãå ºî¹àìäûº iñêå ºàòûñòû äà ¼çií ñîëàé ½ñòàé àëìàóûíà åø í¸ðñå êåäåðãi áîëìàéäû ¹îé. 16. Æàëïû àë¹àíäà, áiçäi» àéòóûìûçøà çà»äàðäà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à íå í¸ðñå ïàéäàëû áîëñà, ñîë îíû ñàºòàó¹à äà ºûçìåò åòåäi; òà¹û äà, ¾íåìi ºàéòàëàï æ¾ðãåí åðåæå — ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ñàºòàó¹à ì¾ääåëi á¼ëiê îíû ºàëàìàéòûíäàðäàí ¾íåìi ê¾øòiðåê áîëóû êåðåê. Ľðûñ ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíàí àóûòºû¹àí ìåìëåêåòòåðäå ê¼áiíåñå ê¼»ië àóäàðûëìàéòûí, áiðຠ¾íåìi åñòå áîëàòûí í¸ðñå — àòàï àéòºàíäà îðòà äå»ãåéäåãi àçàìàòòàð: äåìîêðàòèÿ¹à ò¸í äåï åñåïòåëiíåòií ê¼ï í¸ðñåëåð äåìîêðàòèÿíû ¸ëñiðåòåäi, àë îëèãàðõèÿ¹à ò¸í äåï åñåïòåëåòií í¸ðñåëåð îëèãàðõèÿíû ¸ëñiðåòåäi. 17. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû áiðäåí-áið ìàºòàíûø äåï åñåïòåéòiíäåð îíû òûì ¸ñiðå áà¹àëàéäû... åðåæåñi; àë á½ë åêåói òåê ºûçìåò îðíûíäà áàþ ì¾ìêií áîëìàéòûí æà¹äàéäà ¹àíà ½øòàñà àëàäû. Øûíûíäà åãåð áèëiêòå áîëó áåëãiëi áið ïàéäà êåëòiðìåéòií áîëñà, æàðëûëàð îíäàé áèëiêêå áàðó¹à ºûçûºïàéäû, îíäà îëàð ¼çäåðiíi» æåêå iñòåðiìåí àéíàëûñóäû àðòûº ê¼ðåäi; àë ä¸óëåòòiëåð ºûçìåò îðûíäàðûíà îòûðà àëàäû, ¼éòêåíi îëàð¹à ºî¹àìäûº ºàðæûíû èåìäåíiï àëóäû» ºàæåòi æîº. Æàðëûëàð¹à ñîë àðºûëû ¼ç iñòåðiìåí àÿíáàé àéíàëûñûï, òû»¹ûëûºòû áîëñà, ä¸óëåòòi áîëûï øû¹ó¹à ì¾ìêiíäiê áåðiëåäi äå, àë ä¸óëåòòiëåð êåç êåëãåí áiðåóãå áà¹ûíûøòû áîëó ì¾ìêiíäiãiíåí º½òûëàäû. 11. ²î¹àìäûº ºàðæûíû åøêiì ½ðëàé àëìàó ¾øií îíäàé ñîìàíû áåðóäå áàðëûº àçàìàòòàð ºàòûñó êåðåê æ¸íå ê¼øiðìåëåð ôðàòðèÿëàðäà, ëîêòàðäà ôèëäåðäå38 ñàºòàëó êåðåê; ºûçìåòií ïàéäàê¾íåìäiêòåí àóëàº, òàçà àòºàðóûìåí ê¼çãå ò¾ñêåíäåðãå çà»ìåí àíûºòàë¹àí º½ðìåòòåð ê¼ðñåòiëói òèiñ. Äåìîêðàòèÿëàðäà ä¸óëåòòi àäàìäàðäû ºûñï຺à àëìàé, îëàðäû» òàáûñòàðûí ¸ðò¾ðëi iñòåðãå æ½ìñàó¹à ì¸æá¾ðëåìåãåí æ¼í (êåéáið ìåìëåêåòòåðäå îñûíû æàñûðûí ò¾ðäå iñòåéäi). Àë ê¼ï øû¹ûíäû ºàæåò åòåòií, áiðຠîíøà ïàéäàñû æîº í¸ðñåëåðãå, ìûñàëû õîð ½éûìäàñòûðó¹à, ôàêåëüäiê æàðûñòàð ñèÿºòû ¼çäåði ûºûëàñ áiëäiðãåíäåðäi òîºòàòó¹à òûðûñó êåðåê. 12. Îëèãàðõèÿëàðäà êåäåéëåðãå ºàìºîðëûºòàð æàñàëûíûï, îëàðäû àºûñû ò¸óið ºûçìåòòåðãå òàðòûï, àë ä¸óëåòòiëåðäi» iøiíäå áiðåó îëàð¹à îçáûðëûº ê¼ðñåòñå, îíû» ¼ç òå»äåñòåðiíi» iøiíäå æàñà¹àí ñîíäàé ºûëûºòàðû ¾øií àëàòûí æàçàñûíàí äà àðòûº æàçà áåðiï îòûð¹àí ä½ðûñ. Òà¹û äà, ì¾ëiê ñûé¹à òàðòó àðºûëû åìåñ, òåê òóûñòûº ì½ðàãåðëiê º½ºû¹û áîéûíøà æ¸íå äå áið àäàì áiðíåøå ì½ðà åìåñ, òåê áið ì½ðà àëó ò¸ðòiái áîéûíøà ¼òåói êåðåê. Îñûíäàé æîëìåí ì¾ëiêòiê òå»äiêòi ñàºòàó¹à áîëàð åäi æ¸íå æàðëûëàðäû» ê¼ïøiëiãiíi» àóºàòòûëûººà ºîëû æåòåð åäi. 13. Äåìîêðàòèÿäà äà, îëèãàðõèÿäà äà æ¸íå áàñºà äà ò¾ðëåðäå ñàÿñè º½ºûºòàðû áàñºàëàðäàí êåìiðåêòåðäi òå» ä¸ðåæåäå, òiïòi àðòû¹ûðຠä¸ðåæåäå (äåìîêðàòèÿäà á½ë ä¸óëåòòiëåð äå, àë îëèãàðõèÿäà — æàðëûëàð) ºàòûñòûðûï îòûðó ïàéäàëû. Áiðàº å» æî¹àð¹û ºûçìåò îðûíäàðûíà åìåñ, îëàðäû ÿ òåê ºàíà, íåìåñå ê¼ïøiëiãiíäå òîëûº º½ºûºòûëàð¹à áåðiï îòûðó êåðåê. 14. Å» æî¹àð¹û ºûçìåò îðûíäàðûíà îòûðó¹à òèiñòiëåðäå ¾ø íåãiçãi ºàñèåòòåð áîëóû òèiñ; áiðiíøiäåí, ñîë áîëûï îòûð¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à áåðiëãåíäiãi, îäàí êåéií ºûçìåò

ìåìëåêåòòi» çà»äàðû äåìîêðàòèÿëûº áîëñà, äåìîêðàòèÿëûº, îëàð îëèãàðõèÿëûº áîëñà — îëèãàðõèÿëûº ðóõòà; åãåð áið àäàì ò¸ðòiïøië áîëìàñà, á¾êië ìåìëåêåò ò¸ðòiïøië åìåñ ºîé39. 21. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ðóõûíäà ò¸ðáèåëåóäi» ìiíäåòi ÿ îëèãàðõòàðäû», ÿ äåìîêðàòòàðäû» û»¹àéûìåí ¸ðåêåò åòó åìåñ, áiðiíøiëåðiíå îëèãàðõèÿíû, åêiíøiëåðiíå äåìîêðàòèÿíû äåìåï îòûðó¹à ì¾ìêiíäiê áåðóäå. Àë ºàçið îëèãàðõèÿëàðäà áèëåóøiëåðäi» áàëàëàðû áåòiìåí æiáåðiëãåí, àë æàðëûëàðäû» áàëàëàðû ºèûíäûººà øûíûººàí. Øûäàìäû áîëûï ¼ñåäi, ìåìëåêåòòiê ¼ìiðäå æà»àëûºòàðäû» áîëóûíà ½ìòûëàäû æ¸íå îíû iñêå àñûðó¹à ºàáiëåòòi. 22. Äåìîêðàòèÿëàðäà íåìåñå íåãiçiíäå äåìîêðàòèÿ äåï åñåïòåëiíäåðiíäå ºàçiðãi êåçäå äåìîêðàòèÿíû ¼çiíå ïàéäàëû ò¸ðòiïòåðãå ºàðàìà-ºàðñû ò¸ðòiïòåð îðíûººàí, îíû» ñåáåái îëàðäà åðêiíäiê äåãåííi» íå åêåíií íàøàð ò¾ñiíåäi. Øûíäû¹ûíäà ¸íøåéiíäå äåìîêðàòèÿíû» åêi áåëãiìåí àíûºòàéäû: æî¹àð¹û áèëiê ê¼ïøiëiêòi» ºîëûíà øî¹ûðëàí¹àí æ¸íå åðêiíäiê. Îëàðäû» îéûíøà ¸äiëåòòiëiê òå»äiêïåí áàðà-áàð; àë òå»äiê áîëñà — õàëûº ὺàðàñû øåøiìäåðiíi» ê¾øiíi» áîëóû äåï ò¾ñiíiëåäi; åðêiíäiê áîëñà, ¸ðêiìãå íå ºàëàñà äà, ñîíû iñòåóiíå ì¾ìêiíäiêòi» áîëóû. Îñû ñèÿºòû äåìîêðàòèÿëàðäà ¸ðêiì ¼çiíi» òiëåãiíå ñàé íåìåñå, Åâðèïèä àéòºàíäàé “æ¾ðåãiíi» òàëïûíûñûìåí” æ¾ðiï æàòàäû. Áiðàº, á½ë íàøàð: ìåìëåêåòòiê º½ðûëûììåí ¾éëåñåòií ¼ìiðäi º½ëäûº äåï ºàðàìàé, º½òºàðàòûí í¸ðñå äåï ò¾ñiíó êåðåê ºîé. Ìåìëåêåòòi» º½ðûëûìäàðäû» ¼çãåðiï æ¸íå æî¹àëûï æàòóûíû» ñåáåïòåði äå, æ¸íå îëàðäû ñàºòàï, ½çຠóàºûò ¼ìið ñ¾ðóiíi» æîëäàðû äà îñûëàð. VIII. 1. Ìîíàðõèÿëûº º½ðûëûìíû» ºàíäàé ñåáåïòåðäåí ê¾éðåéòiíäiãi ìåí îíû ñàºòàó¹à ºàíäàé º½ðàëäàðäû» ºûçìåò åòåòiíií ºàðàñòûðó ºàëûï îòûð. Ïàòøàëûº áèëiê ïåí òèðàííèÿäà áîëàòûí í¸ðñåëåð ðåñïóáëèêàëûº º½ðûëûìäàðìåí áîëàòûíäàðìåí òîëûº ½ºñàñ äåðëiêòåé. Ìîíàðõèÿ àðèñòîêðàòèÿ¹à æàºûí äà, àë òèðàííèÿ øåòêå øûººàí îëèãàðõèÿ ìåí äåìîêðàòèÿíû ½øòàñòûðàäû ¹îé. Ñîíäûºòàí äà òèðàííèÿ ºîë àñòûíäà¹ûëàð ¾øií å» çèÿíäû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì, ¼éòêåíi îë åêi æàìàí í¸ðñåíi» ºîñûíäûñû æ¸íå îë àéòûë¹àí åêi º½ðûëûìíû» äà ºàòåëiêòåði ìåí àóûòºóøûëûºòàðûí ½øòàñòûðàäû. 2. Ìîíàðõèÿëûº ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» åêi ò¾ðiíi» ¸ðºàéñûñû áiðiíå áiði ºàðàìà-ºàðñû ¸ði áiðií áiði òåðiñêå 18. Äåìîêðàòèÿ äà, îëèãàðõèÿ äà ä½ðûñ ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíàí àóûòºû¹àíäûºòàðû áàð áîëñà äà, áiðøàìà æàðàìäû º½ðûëûì áîëà àëàäû. Áiðຠáiðåó ñîë åêåóiíi» áiðåóií ê¾øåéòóìåí àéíàëûñà áàñòàñà, îë å» àëäûìåí îíû á¾ëäiðåäi, àë àºûðûíäà îíû æà øû¹àðàäû. Ñîíäûºòàí çà» øû¹àðóøû æ¸íå ñàÿñè ºàéðàòêåð äåìîêðàòèÿíû ºàíäàé äåìîêðàòèÿëûº ò¸ðòiïòåð ñàºòàé àëàòûíûíàí, ºàíäàéëàðû îíû» æî¹àëóûíà ¸êåëåòiíií, àë ºàíäàé îëèãàðõèÿëûº ò¸ðòiïòåð îíû ºîð¹àéòûíû, ºàíäàéëàðû æî¹àëòàòûíûí æàºñû áiëói êåðåê. Îë åêåóiíi» äå ¼ìið ñ¾ðói æ¸íå ñàºòàëóû ä¸óëåòòi àäàìäàðñûç ¸ði õàëûº ὺàðàñûíñûç ì¾ìêií åìåñ ºîé; áiðຠîëàðäà ì¾ëiêòiê òå»äiê îðíàòûëàòûí áîëñà, îíäà ìiíäåòòi ò¾ðäå áàñºà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ïàéäà áîë¹àí áîëàð åäi. Ñîíûìåí, êiìäå êiì ¼òå ºàòàë çà»äàðìåí ä¸óëåòòiëåðäi íåìåñå õàëûº ὺàðàñûí æî¹àëòó¹à äåéií ¸êåëåòií áîëñà, îíäà îë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû æîÿäû. 19. Äåìîêðàòèÿëàðäà äà, îëèãàðõèÿëàðäà äà îñûíäàé ºàòåëiêòåðäi æàñàé áåðåäi. Çà»íû» íåãiçiíäå åìåñ, á¸ði äå òåê õàëûº ὺàðàñûíû» åðêiìåí øåøiëåòií æåðäå îñû ºàòåëiêòåðãå áàñòàóøûëàð — äåìàãîãòàð. Îëàðäû» ä¸óëåòòiëåðãå ºàðñû ê¾ðåñi ºî¹àìíû» ¾íåìi åêi æàðûëóûíà ñåáåï áîëûï æàòàäû. Äåìàãîãòàð¹à ºàéòà ¾íåìi ä¸óëåòòiëåðäi» ïàéäàñûíà ºàðàé ñ¼éëåó êåðåê åäi, àë îëèãàðõèÿëàðäà îëèãàðõòàð ¾íåìi õàëûº ὺàðàñûíû» ºàìûí æåï ò¾ñiíói êåðåê åäi. Àíò áåðãåí êåçäåðiíäå îëèãàðõòàð ºàçiðãi ìà¹ûíàñûíà ºàðàìàºàðñû ìà¹ûíàäà ó¸äåëåð áåðãåíi ä½ðûñ áîëàð åäi. ²àçiðãi êåçäå êåéáið îëèãàðõèÿëàðäà ìûíàíäàé àíò áåðåäi: “Ƹé õàëûººà ìåí æàóëûº ê¼»ië ê¾éäå áîëàìûí æ¸íå îëàð¹à ºàðñû å» æàìàí í¸ðñåëåðäi îéëàñòûðûï æ¾ðåòií áîëàìûí”; øûíäû¹ûíäà á½¹àí ºàðàìà-ºàðñû ê¼çºàðàñòàðäû ½ñòàí¹àí æ¼í áîëàð åäi æ¸íå ñîíû ê¼ðñåòå æ¾ðiï, îëèãàðõòàð ¼çäåðiíi» àíò áåðiï àéòºàí ó¸äåëåðiíäå: “ìåí æ¸é õàëûºòû æ¸áiðëåìåéòií áîëàìûí” äåï ê¼ðñåòó êåðåê åäi. 20. Ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ñàºòàó¹à ûºïàëûí òèãiçåòií í¸ðñåëåðäi» iøiíäåãi, áiðàº å» ìà»ûçäûñû — áiðàº, ì½íû ê¼áiíåñå åñêåðìåéäi, — áîëûï îòûð¹àí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ðóõûíäà ò¸ðáèå æ¾ðãiçó. Ìåìëåêåòòiê áàñºàðó¹à ºàòûñóøûëàðäû» á¸ði äå áið àóûçäàí ºîëäàï ºàáûëäà¹àí å» ïàéäàëû çà»äàðäû» ¼çi äå, åãåð õàëûº ὺàðàñû ñîë º½ðûëûì¹à áåðiëãåí ðóõòà ò¸ðáèåëåíáåãåí æ¸íå ñîíû» ò¸ðòiïòåðiíå ¾éðåòiëìåãåí áîëñà, åøºàíäàé ïàéäà ¸êåëìåéäi, àòàï àéòºàíäà, åãåð

áîëñà, áiðíåøå ðåò àéòºàíûìûçäàé, ¼ç ïàéäàñûíà ñàé êåëìåñå, ºî¹àìäûº ì¾ääåëåðãå åøáið ê¼»ië àóäàðìàéäû. Òèðàííû» ìàºñàòû ¼çiíå æà¹ûìäû í¸ðñå, ïàòøàíû» ìàºñàòû — òàìàøà í¸ðñå. Ñîíäûºòàíäà òèðàíí ¼ç àðòûºøûëû¹ûí ä¸óëåòií ìîëûºòûðóäàí ê¼ðåäi; àë ïàòøà àáûðîéûí àðòòûðóäû ê¼çäåéäi. Ïàòøàíû» ñàºøûëàðû àçàìàòòàðäàí, àë òèðàííû» ñàºøûëàðû æàëäàìàëûëàðäàí ò½ðàäû. 7. Îñûäàí àéºûí áîëàòûíû — òèðàííèÿ ¼çiíäå äåìîêðàòèÿíû» äà, îëèãàðõèÿíû» äà æàìàí æàºòàðûí øî¹ûðëàíäûðàäû. Îëèãàðõèÿäàí — ò¾ïêi ìàºñàòû áàþ åêåíäiãií (¸ðèíå, òåê ñîíäà ¹àíà ¼çi»äi ºîð¹àéòûíäàðäû ½ñòàï, øàëºûï ¼ìið ñ¾ðå àëàñû»); ¸ði õàëûº ὺàðàñûíà åøáið ñåíiìíi» áîëìàóû ( ñîíäûºòàí äà, òèðàííäàð àçàìàòòàðäû» ºîëûíäà¹û ºàðóëàðäû æèíàï àëàäû, àë ºàðà õàëûºòû ºûñïàºòà ½ñòàï, îëàðäû ºàëàäàí øû¹àðûï, ¸ð ò¾ðëi æåðëåðãå ìåêåíäåòó îëèãàðõèÿ¹à äà, òèðàííèÿ¹à äà ò¸í í¸ðñå. Äåìîêðàòèÿäàí — èãi æàºñûëàðìåí ê¾ðåñòi àøûº òà, æàñûðûí äà îëàðäû º½ðòó¹à ½ìòûëó, îëàðäû ºàðñûëàñòàð ðåòiíäå àëàñòàï, ºóûï æiáåðó, ¼ç ¾ñòåìäiãiíå òîñºàóûë äåï áiëóäi ºàáûëäàéäû. Øûíûíäà, îëàðäàí ¸ð ò¾ðëi á¾ëiêòåð øû¹àäû, ¼éòêåíi áiðåóëåð ¼çäåði áèëåãiñi êåëåäi, åêiíøiëåði º½ëäûºòà áîë¹ûñû êåëìåéäi. Ïåðèàíäðäû» Ôðàñèáóë¹à áåðãåí êå»åñií òåê îñûìåí ò¾ñiíäiðóãå áîëàäû: ÿ¹íè åãiñòåãi å» áèiê ìàñàºòàðäû æ½ëûï òàñòàï îòûðó, ÿ¹íè å» ê¼ðíåêòi àäàìäàðäû àëàñòàï îòûðó. 8. Á½íäà àéòûë¹àíäàé, ìîíàðõèÿëàðäà¹û ìåìëåêåòòiê ò¼»- êåðiñòåðäi» ñåáåïòåði ðåñïóáëèêàëàðäà¹ûäàé åêåíäiãií ìîéûíäàó ºàæåò; æ¸áiðëåðäåí, ºîðºûíûøòàí, æåê ê¼ðóøiëiêòåðäåí ê¼ïòåãåí ºîëàñòûíäà¹ûëàð ìîíàðõèÿ¹à ºàðñû ê¼òåðiëåäi, ¸ñiðåñå îçáûðëûºòàí ê¼ðåòií ºîðëûºòàðäàí æ¸íå êåéäå ¼çäåðiíå òèiñòi ìåíøiêòåí àéûð¹àíû ¾øií. Ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåðäi» ìàºñàòòàðû äà îíäà äà, ì½íäà äà òèðàííèÿ ìåí ìîíàðõèÿäà, áiðäåé: ¾ëêåí áàéëûº òà, ¾ëêåí º½ðìåò òå ìîíàðõòà, àë îëàð¹à æ½ðòòû» á¸ði äå ½ìòûëàäû. 9. Øàáóûëäàð êåéäå ¸ìiðøiíi» æåêå áàñûíà, àë êåéäå îíû» áèëiãiíå áîëûï æàòàäû. Òèðàííû» îçáûðëû¹ûíà ºàðñû áîë¹àí øàáóûë îíû» æåêå áàñûíà áîëàäû, àë îçáûðëûºòû» ê¼ðiíó ò¾ðëåði ê¼ï áîë¹àíäûºòàí, îëàðäû» ¸ðºàéñûñû àäàìäàðäà ûçà òó¹ûçàòûíäûºòàí, àøó êåðíåãåí àäàìäàðäû» ê¼ïøiëiãi àò຺½ìàðëûºòàí åìåñ, êåê àëó ¾øií øàáóûëäàð¹à áàðàäû. Ìûñàëû, Ïèñèñòðàäèäòåðãå øàáóûë Ãàðìîäèéäi» ºàðûíäàñû ºîðëàí¹àíûí, àë Ãàðìîäèéäi» ¼çi æ¸áiðëåíãåíøû¹àðàòûí áàñòàóëàð¹à îéûñàäû. Ïàòøàëûº áèëiê èíàáàòòû àäàìäàðäû õàëûº ὺàðàñûíàí ºîð¹àó ¾øií ïàéäà áîëäû. Ïàòøà èíàáàòòû àäàìäàðäàí îíû» æåêå áàñû içãiëiêòiëiãiíi» àðòûºòû¹ûíàí æ¸íå ñî¹àí ñàé iñòåðiíå íåìåñå îíû» ðóûíû» àðòûºòû¹ûíà ºàðàé ºîéûëàäû. Òèðàíí áîëñà, õàëûºòû» àðàñûíàí, àòàï àéòºàíäà õàëûº ὺàðàñûíû» iøiíåí, èãi æàºñûëàð¹à ºàðñû, õàëûº ὺàðàñû á½ëàðäàí åøáið ¸äiëåòñiçäiêêå äóøàð áîëìàóû ¾øií ºîéûëàäû. 3. κè¹àëàð îñûíû àéºûí ê¼ðñåòiï îòûð. Òèðàííäàðäû» ê¼ïøiëiãi èãi æàºñûëàðäû ºàðàëàï, õàëûº ὺàðàñûíû» ñåíiìiíå èå áîë¹àí äåìàãîãòàðäàí øûºòû ¹îé. Ìåìëåêåòòåð ½ë¹àé¹àííàí êåéií òèðàííèÿëàð îñûíäàé æîëìåí ïàéäà áîëäû. Áàñºà áið òèðàííèÿëàð áàáàëàðäû» ¼ñèåòòåðií á½çûï, äåñïîòèÿëûº áàñºàðó¹à ½ìòûë¹àí ïàòøàëàðäû» áèëiãiíåí øûºòû. ¶øiíøi áið òèðàííèÿëàð å» æî¹àð¹û ºûçìåò îðûíäàðûíà ñàéëàí¹àíäàðäû» áàñøûëû¹ûìåí (åðòå çàìàíäàðäà õàëûº àçàìàòòûº òà, äiíè ð¸ñiìäåðäi àòºàðàòûí äà ºûçìåòòåðãå ½çຠóàºûòºà ñàéëàí¹àí) ïàéäà áîëäû. Àºûðûíäà, êåéáið òèðàííèÿëàð îëèãàðõèÿëàðäà áið êiñi áàñòû ºûçìåòòåðãå æî¹àð¹û ¸ìiðøi áîëûï ñàéëàí¹àíäà øûºòû. 4. Îñûíäàé æà¹äàéëàðäû» á¸ðiíäå äå áiðåóëåðãå ì½íäàé áèëiêêå ºîë æåòêiçóãå ïàòøàëûº áèëiêòi» áåðåòií ê¾øi íåìåñå îëàðäû» àñà º½ðìåòòi æà¹äàéû îï-î»àé æîë àøàäû. Ìûñàëû, Àðãîñòà Ôèäîí æ¸íå áàñºàëàð ïàòøàëûº áèëiêòi» íåãiçiíäå, àë èîíèÿëûº òèðàííäàð æ¸íå Ôàëàðèä — º½ðìåòòi æà¹äàéûíû» àðºàñûíäà ºîë æåòêiçåäi; Ëåîíòèíäåðäåãi Ïàíåòèé, Êîðèíôòåãi Êèïñåë, Àôèíàëàðäà¹û Ïèñèñòðàò, Ñèðàêóçäàðäà¹û Äèîíèñèé æ¸íå òà¹û áàñºàëàð — îñû ñèÿºòû äåìàãîãèÿíû» àðºàñûíäà40. 5. Á½ðûí äà àéòºàíäàé ïàòøàëûº áèëiê àðèñòîêðàòèÿëûº ñèÿºòû íåãiçãå º½ðûë¹àí: ÿ¹íè, ïàòøàíû» ¼çiíi» àáûðîéûíà, îíû» æåêå áàñûíû» íåìåñå ðóûíû» içãiëiãiíå, iñòåãåí æàºñûëûºòàðûíà íåìåñå ñîëàðäû» áàðëû¹ûíà æ¸íå îíû» ºóàòòûëû¹ûíà. Øûíûíäà, á¸ði äå àáûðîé¹à ìåìëåêåòòåðãå íåìåñå ïàòøàëàð¹à áið æàºñûëûº iñòåï íåìåñå iñòåóãå æà¹äàéû áîëóû àðºûëû èå áîë¹àí; áiðåóëåði ñî¹ûñ êåçiíäå ìåìëåêåòòi î¹àí ò¼íãåí º½ëøûëûºòàí º½òºàð¹àí, ìûñàëû, Êîäð, áàñºàëàðû áið ò¸óåëäiëiêòåí áîñàòºàí, ìûñàëû, Êèð ñèÿºòû, ¾øiíøiëåði ìåìëåêåòòi» íåãiçií ºàëà¹àí íåìåñå ìåìëåêåò ¾øií æåð òàïºàí, ìûñàëû, ëàêåäåìîíäûº, ìàêåäîíäûº, ìîëîññòûº ïàòøàëàð41. 6. Ïàòøà ìåíøiãi áàðëàðäû» åøáið æ¸áið ê¼ðìåóií, àë õàëûºòû» åøáið ºîðëûº ê¼ðìåóií ºàäà¹àëàó êåðåê. Àë òèðàíí

øûºòû. Êåéáiðåóëåð îñûíäàé¹à áiðíåøå ñåáåïòåðäåí — æåê ê¼ðóøiëiêòåí, ä¾íèåºîðëûºòàí, ìûñàëû Ìèòðèäàò Àðèîáàðçîí¹à49 ºàðñû. ʼáiíåñå îñûíäàé ñåáåïòåðäåí òàáè¹àòûíàí áàòûëäûº äàðû¹àí àäàìäàð, ¸ñiðåñå åãåð îíäàéëàð ìîíàðõòàðäà ¾ëêåí ¸ñêåðè ºûçìåòòåðäå áîëñà, ¼éòêåíi áàòûðëûº ê¾øïåí ºîñûë¹àíäà áàòûë ¸ðåêåòòåðãå áàñòàéäû ¹îé, îëàé áîëñà ñîíäàé êiñiëåð ºàñòàíäûºòàðäû ½éûìäàñòûðàäû. 16. ²àñòàíäûºòàðäû ä໺º½ìàðëûºòàí æàñàéòûíäàðäû» î¹àí íåãiç áîëà àëàòûí ñûëòàóëàðû ñèïàòû æà¹ûíàí æî¹àðûäà ê¼ðñåòiëãåíäåðãå ºàðàìà-ºàðñû êåëåäi. Åãåð êåéáiðåóëåð òèðàííäàð¹à ºàñòàíäûº æàñà¹àíäà ¾ëêåí áàéëûº ïåí º½ðìåòêå á¼ëåíóäi ê¼çäåéòií áîëñà (àë á½ë òèðàííäàð¹à ò¸í) ¸ðáið ä໺º½ìàðëûºïåí ºàñòàíäûº æàñàóøû ºàóiï-ºàòåðãå ñîëàð ¾øií áàðìàéäû; á½ëàð ìîíàðõòàðäû º½ðòºàíäà åë, õàëûº ¾øií æàíºèÿðëûº æàñà¹àíäàé áîëûï, áàñºàëàð¹à àòຠïåí àòû áåëãiëi áîëóäû ºàëàéäû, ñîíäûºòàí ìîíàðõòû» áèëiãiíå åìåñ, ä໺ºà ºûçû¹àäû. 17. Áiðàº, îñûíäàé ñåáåïòåðìåí ºàñòàíäûººà áàðàòûíäàðäû» ñàíû îíøà ê¼ï åìåñ. ´éòêåíi æîðàìàë áîéûíøà ºàñòàíäûººà áàðóøû iñi à áàñïà¹àí ê¾íäå ¼çií º½òºàðó¹à åøáið ºàì æàñàìàóû êåðåê ºîé. Á½ë ñèÿºòû Äèîííû» ½ñòàí¹àí ê¼çºàðàñûíäà ò½ðó êåðåê, àë îíäàé ê¼çºàðàñòà ò½ðó î»àé åìåñ: îë øà¹ûí ¹àíà òîïïåí Äèîííèñèéãå ñî¹ûñ àøòû æ¸íå îë òóðàëû: åãåð áið áîëìàøû ¹àíà òàáûñºà ºîë æåòñå äå, ìåí ¾øií ñîë iñêå ºàòûñºàíäû¹ûìíû» ¼çi æåòiï æàòûð; àë åãåð æà¹à¹à ò¾ñå ñàëûñûìåí ºàçà òàïñàì, îíäàé ¼ëiì ìåí ¾øií òàìàøà áîë¹àí áîëàð åäi äåãåí. 18. Áàñºà äà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ðëåði ñèÿºòû òèðàííèÿ äà î¹àí æàó º½ðûëûìäû ìåìëåêåò ê¾øòiðåê áîëûï øûºñà, ñûðòºû ñåáåïòåðäi» ñàëäàðûíàí äà ê¾éðåéäi. ²àðàìàºàðñû ½ìòûëûñòàð áîëàòûíäûºòàí îíû iñêå àñûðóäû òiëåóäå êåìøiëiê áîëìàéäû: ì¾ìêiíäiãi áàð áîëñà, îíäàé òiëåêòi îðûíäàó¹à á¸ði äå òûðûñàäû. Áið-áiðiíå æàó ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð — äåìîêðàòèÿ ìåí òèðàííèÿ, Ãåñèîäòû» ºûøòàí ûäûñ ê¾éäiðóøiëåð áið-áiðiíå æàó äåãåíiíå ½ºñàéäû (øåêòåí øûººàí äåìîêðàòèÿ äà òèðàííèÿíû» áið ò¾ði ¹îé); åêiíøi æà¹ûíàí òèðàííèÿ¹à ìîíàðõèÿ äà, àðèñòîêðàòèÿ äà æàó, ¼éòêåíi åêåóiíi» ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìû î¹àí ºàðàìà-ºàðñû (ñîíäûºòàí äà ëàêåäåìîíäûºòàð ìåí ñèðàêóçäûºòàð ìåìëåêåòòiê ò¸ðòiïòi» òàìàøà êåçiíäå ê¼ïòåãåí òèðàííèÿëàðäû º½ðòòû). 19 Îäàí áàñºà òèðàííèÿíû» îïàò áîëóû îíû» ¼çiíäå, ¼éòêåíi î¹àí ºàòûñòû àäàìäàðäû» ¼ç àðàñûíäà òóàòûí íåí áîëäû (Ãàðìîäèé ºàðûíäàñû ¾øií, àë Àðèñòîãèòîí — Ãàðìîäèé ¾øií êåê àëäû). Àìáðàêèÿäà¹û òèðàíí Ïåðèàíäð¹à ºàðñû ºàñòàíäûº — îë ¼çiíi» æiãiòiíå äóìàí ¾ñòiíäå àÿ¹û» ¸çið àóûðëà¹àí æîº ïà äåï ìàçຠåòiï, ºîðëà¹àíûíàí áàñòàëûï åäi. 10. Ïàâñàíèé Àòòàëäû» æ¸íå îíû» àäàìäàðû ¼çií ºîðëà¹àíäà ºîð¹àìà¹àíû ¾øií Ôèëèïï Ìàêåäîíñêèéäi ¼ëòiðäi42. Äåðäà43 Êiøi Àìèíòàíû ¼çiíi» æàñ êåçiíäå æûíûñòûº ºàòûíàñòà áîëäûì äåï ìàºòàí¹àíû ¾øií ¼ëòiðãåí. Òàðòòûðûë¹àí ºûçìåòøi Êèïðëiê Åâàãîðäû44 îíû» ½ëûíû» ¸éåëií åëiêòiðiï ¸êåòêåíi ¾øií ¼ëòiðãåí. 11. Ìîíàðõòàðäû» àäàìäàðäû îñûëàé ºîðëàéòûíäû¹ûíàí ê¼ïòåãåí ºàñòàíäûºòàð øû¹àäû. Êðàòåéäi» Àðõåëàé¹à45 øàáóûëû äà îñû ñåáåïòåí... 13. ¶ëêåí ºûçìåò îðíûíäà áîë¹àíäàðäû» ¸ði ïàòøà äèíàñòèÿñûíà æàòàòûíäàðäû» iøiíäå ê¼ïòåãåí êiñiëåð ¼çäåðií æ¸áiðëåï, íå ºîðëà¹àíäàðäû» æàçàñûí áåðiï íåìåñå æàçàëàó¹à ¸ðåêåò æàñà¹àí... 14. Îñû ñèÿºòû ñåáåïòåð ê¼ïòåãåí ¸ìiðøiëåðäi ¼ëòiðóãå, îëàð¹à ºàðñû ºàñòàíäûºòàð¹à ¸êåëäi. Ñîíûìåí áiðãå ºîðºûíûø òà, ¼éòêåíi ðåñïóáëèêàëàðäà äà, ìîíàðõèÿëàðäà äà îë ñîíäàé øàáóûëäàðäû» ñåáåïòåðiíi» áiði áîëûï åñåïòåëiíåäi. Ìûñàëû, Àðòàïàí Êñåðêñòi» òûéûì ñàë¹àíûíà ºàðàìàñòàí Äàðèéäi46 äàð¹à àñºàí æ¸íå ñîíû áiðåó õàáàðëàï ºîþû ì¾ìêií åêåíäiãiíåí ºîðºûï, Êñåðêñòi» ¼çiíå ºàðñû ºàñòàíäûº ½éûìäàñòûð¹àí. Áàñºà áið ºàñòàíäûºòàð æèðåíó ñåçiìiíåí áîëäû... Êiøi Äèîíèñèéãå Äèîíäà ºàñòàíäûºòû æèðåíó ñåçiìiíåí æàñàäû: îë àçàìàòòàðäû» Äèîíèñèéäåí æèðåíåòiíií ê¼ðiï æ¾ðäi, àë Äèîíèñèé ¾íåìi ìàñ áîëûï æ¾ðåäi åêåí. 15. °ìiðøiíi» êåéáið äîñòàðû äà ñîë æèðåíó ñåçiìiíåí î¹àí ºàñòàíäûº æàñàéäû. °ìiðøiíi» ñåíiìiíå êiðiï àë¹àí îëàð îíû æåê ê¼ðå îòûðûï, ¼çäåðiíi» îíäàé ïè¹ûëû º½ïèÿ ºàëàòûíûíà ñåíåäi. Îñû ñåçiìíi» æåòåãiíäåãi êåéáið áèëiê òiçãiíií ¼ç ºîëäàðûíà áåëãiëi áið æîëìåí àëó¹à æà¹äàéûìûç áàð äåï îéëàéòûíäàð äà ºàñòàíäûº æàñàéäû. ´ç ê¾øòåðiíå ñåíiï, îíäàéëàð ºàñòàíäûººà îï-î»àé áàðàäû. Ìûñàëû, ¸ñêåðè ºîëáàñøûëàðäû» ìîíàðõòàð¹à ºàñòàíäû¹û ¼ç ê¾øiíå ñåíóäåí. Ìûñàëû, Êèð Àñòèàãòû»47 ¼ìið êåøó ñàëòûí æ¸íå ¸ñêåðè ê¾øií ìåíñiíáåãåííåí ñî¹àí áàðäû: ¸ñêåðè ê¾ø ¸ëñiðåãåí åäi, àë Àñòèàãòû» ¼çi àñòà-ò¼ê ¼ìiðãå áåëøåñiíåí áàòòû. Ôðàêèÿëûº Ñåâîð ¸ñêåðè ºîëáàñøû åäi, îë Àìàäîêêà48 ºàðñû

êå»åéòóãå ½ìòûëóûíàí, òèðàííäûº æîëìåí áèëåãiñi êåëãåíäiêòåí. Áiçäi» êåçiìiçäå ïàòøàëûº áèëiê ¼ç ì¸íiíäå ïàéäà áîëìàéäû, àë åãåð òóà ºàëñà, îë æåêå áèëiê, òèðàííèÿ ò¾ðiíäå. Ïàòøàëûº áèëiê áið æà¹ûíàí îíû õàëûºòû» ¼ç åðêiìåí ìîéûíäàóûíà áàéëàíûñòû, åêiíøi æà¹ûíàí, æàëïû iñòåð áîéûíøà å» æî¹àð¹û áèëiê îðíû. Àë ºàçið òå» àäàìäàð ê¼ï, àë îëàðäû» åøºàéñûñû äà áàñºàëàðäàí ñîíøàëûºòû îíäàé áèëiêòi» äå»ãåéiíå æåòåòiíäåé àñûï ò½ð¹àíäàð êåçäåñïåéäi. Ñîíäûºòàí åøêiì ¼ç åðêiìåí îíäàé áèëiêêå ò¼çáåéäi; 23. Áèëiê ì½ðàãåðëiê æîëìåí ¼òåòií ïàòøàëûºòàðäà ê¼ðñåòiëãåí ñåáåïòåðäåí áàñºà îíû» ê¾éðåóiíå ¸ñåð åòåòií òà¹û áið ñåáåï, ïàòøàëûº áåäåëäåí áàñºà òèðàííäàðäà¹ûäàé áèëiêòi ê¾øïåí ½ñòàéòûí åøí¸ðñå æîº áîëñà äà, îëàð àñòàìøûëûº æàñàéäû. Îíäàéäà îëàðäû» ê¾éðåói ¼òå òåç áîëàäû, îíû» ïàòøà áîëóûí æ½ðò ºàëàìàñà, îë áîëìàéäû; òèðàíí îíû ºàëàìàñà äà òèðàíí áîëûï ºàëà áåðåäi. IÕ. 1. Îëàðäû» ñàºòàëóû ºàðàìà-ºàðñû àìàëäàðìåí iñêå àñà àëàäû, ñîíû» iøiíäå ïàòøàëûº áèëiêòi» ñàºòàëóû îíû ¸ðò¾ðëi æîëäàðìåí øåêòåó àðºûëû áîëàäû. Øûíûíäà, ïàòøàëûº áèëiê ºàíøàëûºòû ä¸ðåæåäå ¼êiëåòòiëiêòåði àçàéòûëñà, ¸ðèíå, ñîíøàëûºòû ä¸ðåæåäå îë á½ëæûìàé ò½ðà àëàäû: ïàòøàëàðäà äåñïîòòûº àç áîëàäû, îéëàó ¾ðäiñòåði ºîëàñòûíäà¹ûëàð¹à æàºûíäàéäû, àë ºîëàñòûíäà¹ûëàðäà îíû» æà¹äàéûíà ºûç¹àíûø àçäàó áîëàäû. Ñîíäûºòàí äà Ìîëîññòàðäà ïàòøàëûº áèëiê ½çຠñàºòàëäû, Ëàêåäåìîíäûºòàðäà äà ñîíäàé áîëäû, ¼éòêåíi îëàðäà î áàñòàí ïàòøàëûººà åêi àäàì îòûð¹ûçûë¹àí æ¸íå äå Ôåîïîìï50 ¸ðò¾ðëi øàðàëàðìåí ïàòøàëûº áèëiêòi øåêòåäi, ñîíû» iøiíäå ýôîðëàðäû» ºûçìåò îðíûí àøòû; ïàòøàëûº áèëiêòi áiðøàìà ¸ëñiðåòiï, îë ºàéòà îíû» ¼ìiðií ½çàðòòû, ÿ¹íè áåëãiëi áið ìà¹ûíàäà îë îíû» ì¸íií àçàéòºàí æîº, ºàéòà îíû àñºàºòàòòû. Áiðåóëåðäi» àéòóû áîéûíøà, îë ¸éåëiíi» “½ëäàðû»à ¼çi» ¸êå»íåí àë¹àí ïàòøàëûº áèëiêòi ¸ëäåºàéäà êåìiòiï áåðiï æàòºàíû»à ½ÿëìàéñû» áà?”— äåãåíiíå îë: “òiïòi äå ½ÿò åìåñ, ¼éòêåíi ìåí îíû» ¼ìiðií ½çàðòûï áåðiï îòûðìûí” — äåïòi-ìûñ. 2. Òèðàííèÿ áið-áiðiíå òiêåëåé ºàðàìà-ºàðñû åêi æîëìåí ¼çií ñàºòàó¹à òûðûñàäû. Îíû» áiðåói — ä¸ñò¾ðëi æîë æ¸íå òèðàííäàðäû» ê¼ïøiëiãi ñîíû áàñøûëûººà àëàäû. Á½ë æîëäû, æ½ðòòû» àéòóûíøà, íåãiçi á¼ëiêòåðiíäå Êîðèíôòiê Ïåðèàíäð51 êiðãiçãåí. Ïåðñèÿëûºòàðäû» áèëåó æîëäàðûíäà îñû ñèÿºòû í¸ðñåëåðäi ê¼ðóãå áîëàäû. Òèðàííèÿíû» ñàºòààðàçäûºòàí, Ãåëîííû» òèðàííèÿñû ìåí æàºûí óàºûòòà¹û Äèîíèñèéäi» òèðàííèÿñû îñû ñèÿºòû áîëäû. Ãåëîííû» òèðàííèÿñû º½ëàóûíà Ãèåðîííû» áàóûðû Ôðàñèáó äåìàãîãèÿëûº æîëäàðìåí Ãåëîííû» ½ëûí åëiêòiðiï, ¸ð ò¾ðëi ðàõàòòàíóøûëûºòàð¹à ¾éið åòòi. Îíû» ìàºñàòû — ¼çi áèëåó åäi; î¹àí æàºûí àäàìäàð òèðàííèÿíû» òîëûº ê¾éðåóií áîëäûðìàé, Ôðàñèáóëäû» ¼çií æàçàëàó ¾øií òîïòàñºàí êåçäå îëàðäû» æàºòàñòàðû ñîíû ïàéäàëàíûï, á¸ðií äå ºóûï æiáåðäi. Äèîíèñèéäi îíû» áàæàñû Äèîí, õàëûºòû ¼ç æà¹ûíà ºàðàòûï àëûï, ºóûï æiáåðäi. Ñîäàí êåéií ¼çi äå ºàçà òàïòû. 20. Òèðàííèÿ¹à ºàñòàíäûººà æåòåëåéòií åêi ò¾ðëi ïåéiëäi» ¼øïåíäiëiê (íåíàâèñòü) ïåí æèðåíó (ïðåçðåíèå) àë¹àøºûñûí òèðàííäàðäû» àæûðàìàñ ñåðiãi äåï òàíó¹à áîëàäû. Áiðຠæèðåíó ñåçiìi äå ê¼ï æà¹äàéäà òèðàííäàðäû» º½ëàóûíû» ñåáåái áîëûï æ¾ðåäi. ιàí ä¸ëåë: ¾ñòåìäiêêå êåëãåí òèðàííäàðäû» ê¼ïøiëiãi ¼ç áèëiãií ñàºòàé àëäû, áiðຠîëàðäû» ìèðàñºîðëàðûíû» á¸ði äåðëiê áèëiêêå îòûðà ñàëûñûìåí-ຠîäàí àéûðûëûï ºàëàäû. ²ûçûº ïåí ðàõàò ºó¹àí îëàðäû» ¼ìiði æèiðêåíiø ñåçiì òó¹ûçûï, ºàñòàíäûº æàñàó¹à ê¼ïòåãåí ñûëòàóëàðäû àë¹à òàðòàäû. 21. ´øïåíäiëiêòi» º½ðàìäû á¼ëiêòåðiíi» á¸ði àøó äåï åñåïòåó êåðåê, ¼éòêåíi îë äà ñîíäàé ¸ðåêåòòåðäi» ñåáåái áîëûï ò½ðàäû. ʼáiíåñå àøó òiïòi ¼øïåíäiëiêòåí äå ê¾øòi ºîç¹àóøû ê¾øêå àéíàëàäû ¸ði ºàñòàíäûººà àøó ¾ñòiíäå áàòûëäàó êiðiñåäi, íåìåñå àôôåêòiëåðäi» áiði áîë¹àíäûºòàí, ïàéûìäàó ¾íñiç ºàëàäû. Àøóäû ê¼áiíåñå òèðàííäàðäû» îçáûðëû¹û òó¹ûçàäû. Ïèñèñòðàäèòòåðäi» æ¸íå äå áàñºà ê¼ïòåãåí òèðàííäàðäû» ê¾éðåóiíå îñû àëûï êåëäi. Îíû» åñåñiíå ¼øïåíäiëiê ïàéûìäà¹ûøòàó: àøó ºàé¹ûðó ñåçiìiìåí àñòàñàäû ¹îé, àë îíäàé æà¹äàéäà ïàéûìäàï æàòó î»àé åìåñ; êåðiñiíøå, æàóëûºòà ºàé¹ûðó ñåçiìi æîº. ²îðûòûíäûëàé êåëå, áiç àéòºàíäàé, îëèãàðõèÿíû» òàçà, àÿºòàë¹àí ò¾ði ìåí øåêòåí øûººàí äåìîêðàòèÿíû» ê¾éðåóiíå ¸êåëåòií ñåáåïòåð òèðàííèÿíû» º½ëàóûíà äà ûºïàë åòåäi, ¼éòêåíi á½ë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð äà ¼çäiãiíäå òèðàííèÿëàð, òåê ê¼ï àäàìäàð¹à á¼ëiíãåí. 22. Ïàòøàëûº º½ðûëûì ñûðòºû ñåáåïòåðäåí àç ê¾éðåéäi, ñîíäûºòàí äà îëàð ½çຠ¼ìið ñ¾ðåäi, áiðຠîíû» ê¾éðåóiíi» ñåáåïòåði îíû» ¼çiíäå. Îíû» ê¾éðåói åêi ò¾ðëi æîëìåí áîëàäû: áiðiíøiäåí, ïàòøàíû» îòáàñû ì¾øåëåðiíi» àðàñûíäà¹û æàíæàëäàí; åêiíøiäåí, ïàòøà çà»¹à ºàðñû ¼ç áèëiãií

¾íåìi ñî¹ûñ æ¾ðãiçóãå º½ìàð, ¼éòêåíi ñî¹ûñ êåçiíäå ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» áîñ óàºûòû äà áîëìàéäû æ¸íå îíäàé êåçäå îëàð¹à ê¼ñåì êåðåê. Ïàòøà áèëiãií äîñòàðû ºîëäàéäû, àë òèðàíí åøáið äîñºà ñåíáåéäi, ¼éòêåíi á¸ðiíi» òiëåï îòûð¹àíûí ñîëàð iñêå àñûðóû ì¾ìêií. 6. Øåêòåí øûººàí äåìîêðàòèÿíû» åðåêøå áåëãiëåðiíi» á¸ði äå òèðàííèÿ¹à äà ò¸í: ê¾éåóëåðiíi» iñòåðií æàðèÿ åòiï æ¾ðói ¾øií, ¾é iøiíäåãi øàðóàäà ¸éåëäåðäi» ¾ñòåìäiãi, îñû ñåáåïòåí º½ëäàðäû» äà áåòiìåí êåòói; º½ëäàð ìåí ¸éåëäåð òèðàííèÿ¹à ºàðñû æàìàíäûº îéëàìàéäû, ºàéòà îëàð¹à ºûñûì áîëìà¹àí ñî», îëàð òèðàííèÿ¹à äà, äåìî-êðàòèÿ¹à äà æàºñû ïè¹ûë ê¼ðñåòåäi, ¼éòêåíi äåìîñ òà ¼çiíøå áið ìîíàðõ áîë¹ûñû êåëåäi. Ñîíäûºòàí äà îíäà äà, ì½íäà äà æà¹ûìïàçäà𠺽ðìåòòi. Äåìîêðàòèÿëàðäà — äåìàãîã (äåìàãîã õàëûººà æà¹ûìïàçäàíàäû), àë òèðàííäàðäà — ñîíû» àëäûíäà áàñ èþøiëåð. Ñîíû» í¸òèæåñiíäå òèðàííèÿ áàðëûº íàøàð í¸ðñåëåðäi æàºñû ê¼ðåäi; òèðàííäàð îëàð¹à æà¹ûìïàçäàí¹àíäà ºóàíàäû ¹îé, àë îíû åøáið åðiêòi çåðäåëi àäàì æàñàìàéäû. ´ç àáûðîéûí ñûéëàéòûí àäàìäàð æàºñû ê¼ðói ì¾ìêií, áiðຠåø óàºûòòà æà¹ûìïàçäàíáàéäû. Íàøàð àäàìäàð áàðëûº æàìàí í¸ðñåãå äàéûí. 7. Òèðàííèÿíû» ºàñèåòi åøáið áèiê í¸ðñåíi, åðêií í¸ðñåíi ñ¾éå àëìàéäû. Îíäàé ºàñèåòòåð òåê ¼çiíäå ¹àíà áîëóû òèiñ äåï îéëàéäû, àë åãåð áèiê ñåçiìäåðãå èå, åðêiíäiêêêå áàñ èåòií àäàì øû¹à ºàëñà, îíäà îë îñû ºàñèåòiìåí òèðàííèÿ¹à ¹àíà ò¸í äåéòií í¸ðñåäåí îíû æ½ðäàé åòåäi, îíäà îíû» àðòûºøûëû¹û ìåí ¾ñòåìäiãiíi» ì¸íií æîÿäû. Ñîíäûºòàí òèðàííäûºòû» ¾ñòåìäiãií æîÿ àëàòûí ì½íäàé àäàìäàðäû òèðàííäàð æåê ê¼ðåäi. Òèðàííäàð¹à ò¸í áið í¸ðñå — îëàð ºîí຺à òåê æàò æ½ðòòûºòàðäû øàºûðàäû äà, ê¼áiíå ñîëàðìåí ê¼»ië ê¼òåðåäi, àë æåðãiëiêòi àçàìàòòàð îë ¾øií — æàóëàð, àë àë¹àøºûëàð îëàðäû» ºàðñûëàñòàðû áîëûï øûºïàéäû. Îñûíäàé íàøà𠺽ðàëäàðìåí îëàð áèëiãií ñàºòàéäû. 8. Îñû àéòûë¹àíäàðäû» á¸ðií áið ¾ø òàðì຺à á¼ëóãå áîëàäû. ĸëiðåê àéòºàíäà òèðàíí ¾ø ò¾ðëi ìàºñàòºà ½ìòûëàäû: áiðiíøiäåí, ºîë àñòûíäà¹ûëàðäà ûíæûºòûºòû» áîëóûíà ½ìòûëàäû, ¼éòêåíi ûíæûºòàð åøáið á¾ëiêòåðãå áàðìàéäû; åêiíøiäåí, îëàðäà áið-áiðiíå ñåíáåñòiêòi ºîçäûðó¹à òûðûñàäû, áið-áiðiíå ñåíåòií àäàìäàð ¹àíà òèðàííèÿíû º½ëàòà àëàäû; ñîíäûºòàí äà òèðàííäàð àäàë àäàìäàðäû» æàóû, îëàðäû îë ºàóiïòi äåï åñåïòåéäi, æ¸íå îëàðäû» äåñïîòèÿ¹à ëóûíà, áiçäi» á½ðûí äà àéòºàí, áið æîë áàð. Îíäàé æîëäû» áiðåói ìûíàíäàé: ê¼çãå ò¾ñiï æ¾ðåòií ê¼ðíåêòiëåó àäàìäàðäû “ºûðºó”, åðêií îéëàéòûíäû¹ûìåí åðåêøåëåíiï æ¾ðåòiíäåðäi æîëûíàí òàéäûðó, ñèññèòèÿëàð¹à, æîëäàñòûºòàð¹à, ò¸ðáèåëåóëåðãå æ¸íå ñîë ñèÿºòûëàð¹à ð½ºñàò áåðìåó, æàëïû àäàìäàðäû» ¼çäåðiíå äåãåí ñåíiìäiëiãií æ¸íå ¼çàðà ñåíiìií àðòòûðàòûí í¸ðñåëåðäåí ñàºòàíó, ¸ðò¾ðëi ìåêòåïòåð àøó¹à, æàëïû àäàìäàðäû» æèíàëûï, áið-áiðiìåí æàºûí òàíûñûï æ¾ðóiíå òîñºàóûëäàð æàñàó ò.ò. Òèðàííèÿäà æàëïû àäàìäàðäû» áið-áiðiìåí îíøà òàíûñ áîëìà¹àíû æàºñû, îíäà îëàðäû» àðàñûíäà áið-áiðiíå ñåíiì àðòàäû. 3. ²àëàäà ò½ðàòûíäàðäû» ê¼ç àëäûìûçäà áîëóû ¾øií åñiêòåði àëäûíäà óàºûò ¼òêiçiï æ¾ðãåíi ä½ðûñ, ñîíäà ¾éëåðiíäå îëàðäû» íåìåí àéíàëûñàòûíûí æàñûðà àëìàéäû; ¸ði ¾íåìi º½ëäûº æà¹äàéûíäà áîëà æ¾ðiï, îëàð ñî¹àí ¾éðåíøiêòi í¸ðñåäåé ºàðàé áàñòàéäû, ê¼íáiñòiêêå ¾éðåíåäi. Òà¹û äà îñû ñèÿºòû ïåðñèÿëûºòàðäà, áàñºà äà âàðâàðëàðäà ºîëäàíûëàòûí øàðàëàð òèðàííèÿ¹à ºîëàéëû (îëàðäû» ìàºñàòòàðû áiðäåé ¹îé). ιàí ºîñûìøà, ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» ¸ðºàéñûñû íå îéëàéäû, íå àéòûï æ¾ðåäi, — îë äà òèðàíí ¾øií º½ïèÿ ê¾éiíäå ºàëìàó êåðåê, ñîë ¾øií òû»øûëàð, ê¼ðiï êåëóøiëåðäi ½ñòàó êåðåê, Ñèðàêóçäàðäà áîë¹àíäàé, îëàðäà Ãèåôîí ¾íåìi ºàé æåðäå àäàìäàð æèíàëàòûí áîëñà, äîñòûº êåçäåñóëåð áîëñà, ñîíû» á¸ðiíå òû»øûëàðûí æiáåðiï îòûð¹àí. Ñîíäàé àäàìäàðäàí ñàºòàíûï, ºîë àñòûíäà¹ûëàð ¼çàðà åðêií îé á¼ëiñóäåí òàðòûíûï, åðêií îé àéòó ¸äåòi æî¹àëà áàñòàéäû. 4. Àäàìäàð àðàñûíäà ¼çàðà æàóëûºòû ºîçäûðó ºàæåò, äîñòàðäû äîñòàðûìåí ½ðûñòûðûï, æ¸é õàëûºòû èãi æàºñûëàð¹à ¼øiêòiðiï, áàéëàðäû ¼çàðà àðàçäàñòûðó òèiìäi. Òèðàíí ñîíûìåí áiðãå ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû ê¾éçåëòóäi ê¼çäåéäi, áið æà¹ûíàí, ¼ç ñàºøûëàðûíà êåðåê ºàðæûíû òàáó ¾øií, åêiíøiäåí, ê¾í ê¼ðóäi» àóûð òàóºûìåòiìåí æ¾ðiï ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» ¼çiíå ºàðñû ½éûìäàñó¹à ì½ðøàñû æåòïåóëåði ¾øií. ιàí ìûñàë áîëàòûí í¸ðñåëåð — åãèïåòòåãi ïèðàìèäàëàð, Êèïñåëèäòåðãå àðíàó, Ïèñèñòðàäòàðäû» Îëèìïèîíäû ñàëóû, àë Ñàìîñòà Ïîëèêðàòòû» º½ðûëûñòàðû52. Îñû ñèÿºòû ¸ðåêåòòåðäi» á¸ði äå áið ¹àíà í¸ðñåíi ê¼çäåéäi: ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» áîñ óàºûòûíû» áîëìàóû æ¸íå êåäåéëiãi. 5. Á½¹àí àëûì ò¼ëåó äå æàòàäû, ìûñàëû, Ñèðàêóçäàðäà Äèîíñèéäi»53 ¾ñòåìäiê åòêåí áåñ æûëäû» iøiíäå ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» áàðëûº ìåíøiãi ñîë àëûì ò¼ëåóãå êåòiïòi. Òèðàíí

æ½ðòºà àéºûí áîëàòûí åòó êåðåê; æàëïû îë ºî¹àìäûº ºàðæûíû» ºàçûíàøûñû ¸ði ñàºøûñû áîëûï æ¾ðó êåðåê, î¹àí òåê æåêå àäàìäàðäû» ºàðæûñû äåï ºàðàìàó êåðåê. 13. ιàí ¼çií ïà» ò¾ðäå åìåñ, ì໹àç ò¾ðäå ½ñòàó êåðåê, æàëïû êåçäåñêåíäåð îäàí ºîðûºïàé, ºàéòà ñûéëàóû ºàæåò. Àë ¼çiíå æèðåíó ñåçiìi áîëûï ò½ð¹àíäà îëàðäû» áîëóû î»àé åìåñ. Òèðàíí¹à áàñºà içãiëiêòåð æ¼íiíäå ºàì æåìåñå äå, ¸ñêåðè àéáûíäûëû¹û áîëóûíà ºàì æåãåíi ä½ðûñ æ¸íå ºîë àñòûíäà¹ûëàð¹à ñîíäàé ¸ñåð ºàëäûðûï æ¾ðãåíi ºàæåò. Òèðàííû» ¼çi ¹àíà åìåñ, î¹àí æàºûí àäàìäàð äà ºîë àñòûíäà¹ûëàðäû» ºàéñûñûíà áîëñà äà ¼êòåì ºàòûíàñ æàñàìàóû òèiñ, æàñ æiãiòòåðãå äå, ºûçäàð¹à äà ñ½ºòàíóøûëûº áîëìàó êåðåê. ´çiíå æàºûí ¸éåëäåðãå äå, áàñºà ¸éåëäåðãå äå ºàòûíàñûíäà îçáûðëûº òàíûòïàóû òèiñ, ¼éòêåíi ñîíäàé ¸éåëäåðäi» àñºàºòû¹û ìåí îçáûðëû¹ûíàí ê¼ïòåãåí òèðàííèÿëàð æî¹àëäû. 14. Ò¸í º½ìàðëû¹û æà¹ûíàí ºàçiðãi òèðàííäàðäû» êåéáiðåóëåðiíäåé áîëìà¹àí æ¼í, àë îíäàéëàð î¹àí òà»åðòå»íåí áàñòàï áåðiëå áàñòàéäû, òà¹û äà ðàõàòºà áåðiëóëåði áiðíåøå ê¾íäåðãå ñîçûëûï êåòåäi, îíû» ¾ñòiíå îë iñòåðií æ½ðòòû» ê¼çiíøå ¼çäåðií áið áàºûòòû ¸ði ðàõàòòû ¼ìið ñ¾ðiï æ¾ðãåí àäàìäàð êåéïiíäå ê¼ðñåòiï, ìàºòàíûï æ¾ðåäi. Æîº, òèðàíí îíäàéëàðäàí áîéûí àóëຠ½ñòà¹àíû êåðåê, å» áîëìàñà îíäàéëàðäû æ½ðòºà ê¼ðñåòóäåí ºàøºàíû æ¼í. ²àñòàíäûºòàð¹à ñàó àäàìíàí ã¼ði ìàñ àäàì, îÿó åìåñ, ½éºûäà¹û î»àéûðຠ½øûðàéäû ¹îé. 15. Áið ñ¼çáåí àéòºàíäà, òèðàíí æî¹àðûäà ñèïàòòàë¹àíäàé åìåñ, êåðiñiíøå ¸ðåêåò åòói êåðåê. Îë ìåìëåêåòòi º½ðóäû æ¸íå ñ¸óëåòòåíäiðóäi òèðàíí ñèÿºòû åìåñ, ºàìºîðøû ñèÿºòû æ¾ðãiçói êåðåê. °ñiðåñå äiíè ð¸ñiìäåðãå áàéëàíûñòû í¸ðñåëåðäi» á¸ðiíäå äå îë àñà ûºûëàñòûëûº òàíûòûï æ¾ðãåíi ä½ðûñ: ºîë àñòûíäà¹ûëàð òèðàííäû º½äàéøûë, äií ð¸ñiìäåðiíå ûºûëàñòû äåï ºàðàéòûí áîëñà, îëàð îíû» òàðàïûíàí çà»ñûç í¸ðñåëåð ê¾òå ºîéìàéäû æ¸íå î¹àí äåãåí ºàñòàíäûºòàð äà ñèðåãiðåê áîëàäû, ¼éòêåíi îíäà º½äàéëàð òèðàííû» æà¹ûíäà ¹îé. Áiðຠñîíû» á¸ðiíäå äå òèðàíí àºûìàºòûººà äåéií æåòïåói êåðåê. 16. Áið àðòûºøûëûºòàðûìåí ê¼çãå ò¾ñiï æ¾ðãåí àäàìäàðäû òèðàíí àéðûºøà º½ðìåòêå á¼ëåãåíi ä½ðûñ, îíäà îëàð¹à åðiêòi àçàìàòòàðäàí îäàí àðòûº º½ðìåò ê¼ðåìií äåãåí îé êåëìåéäi æ¸íå äå îíäàé º½ðìåòòåðäi òèðàíí ¼çi ê¼ðñåòiï, æàçàëàóäû áàñºà ºûçìåòêåðëåðãå æ¸íå ñîòºà òàïñûð¹àíû ä½ðûñ. ò¼çáåéòiíäiãiíåí ¹àíà åìåñ, ¼éòêåíi îíäàé àäàìäàð áàñºàëàðäû» ñåíiìiíå èå ¸ði åøêiìãå äå æàëà æàáóäàí àóëàº, ¾øiíøiäåí, àäàìäàðäû ñàÿñè æiãåðäåí àäà åòó: îíäàé æiãåðñiç òèðàííèÿíû º½ëàòó¹à åøêiìíi» áàòûëäû¹û æåòïåéäi. 9. ʼðñåòiëãåí ¾ø ìàºñàòºà òèðàííäàðäû» áàðëûº îéëàðû áà¹ûòòàë¹àí. Îëàðäû ìûíàíäàé àë¹ûøàðòòàð¹à ò¾éiíäåóãå áîëàð åäi: àäàìäàð áiðiíå áiði ñåíáåñå: ¸ðåêåò åòå àëìàñà; åçäiê ñåçiìäåðãå áîé àëäûðñà. Ìiíå, òèðàííèÿíû ñàºòàó¹à ºûçìåò åòåòií ò¸ñiëäåðäi» áiði îñû. Òèðàííèÿíû ñàºòàóäû» áið æîëû îñû åêåí. 10. Åêiíøi áið æîëû áiðiíøiäåãi øàðàëàð¹à ºàðàìà-ºàðñû äåðëiê øàðàëàðäû» ºàìûí æåó. Îíû ò¾ñiíó ¾øií, ïàòøà áèëiãiíi» ê¾éðåóiíå àïàðàòûí í¸ðñåëåð æ¼íiíäå àéòûë¹àíäàð¹à ñ¾éåíóãå áîëàäû. Ïàòøàëûº áèëiêòi ê¾éðåóãå àëûï áàðàòûí iñòåðäi» áiði — îíû» òèðàííèÿ íå¹½ðëûì ½ºñàòó áîëàòûíû ñèÿºòû, òèðàííèÿíû ê¾éðåóäåí º½òºàðà àëàòûí í¸ðñåëåðäi» áiði — îíû íå¹½ðëûì ïàòøàëûº áèëiêêå ½ºñàòó, áiðຠñîíûìåí ºàòàð òèðàííèÿíû ºîëäàéòûíäàðäû ¹àíà åìåñ, ºàëàìàéòûíäàðäû äà áà¹ûíäû-ðàòûí ê¾øòi ñàºòàó êåðåê. Áà¹ûíäûðàòûí ê¾øñiç òèðàííèÿ º½ëàéäû. ʾø îíû» íåãiçiíäå æàòó êåðåê, àë áàñºà æàºòàðäû» á¸ðiíäå äå ïàòøàíû» ºûçìåòií àòºàðó êåðåê íåìåñå àòºàð¹àí ñèÿºòû áîëûï ê¼ðiíói êåðåê. 11. Å» àëäûìåí îë ºî¹àìäûº èãiëiê æ¼íiíäå ºàì æåó êåðåê, õàëûº ὺàðàñûíû» íàðàçûëû¹ûí òó¹ûçàòûí í¸ðñåëåðãå àºøà æ½ìñàìàó êåðåê, ¸ñiðåñå, ὺàðàíû» òàðøûëûºòà æ¾ðiï, òûíáàé å»áåêòåíãåíiíi» æåìiñi ãåòåðàëàð¹à, æàò æ½ðòòûºòàð¹à ò.á. øàøó ñèÿºòû. ƽìñàë¹àí ºàðæû æ¼íiíäå åñåï áåðiï îòûðóäû êåéáið òèðàííäàð54 àòºàðûï æ¾ð. Îñûíäàé øàðàëàð àðºûëû òèðàííäàð òèðàíí ñèÿºòû åìåñ, ¾é øàðóàøûëû¹ûí áàñºàðóøû¹à ½ºñàéäû. 12. Äåãåíìåí, òèðàííäàð¹à ìåìëåêåòòåí òûñ æåðëåðäå áîëûï æ¾ðóãå òóðà êåëåäi; îëàð¹à áiðiíøiñi55 æèíàë¹àí àñûë í¸ðñåëåðií ºàëäûðûï êåòêåííåí ê¼ði ïàéäàëûðàº, ¸éòïåñå îíû ñû æà¹äàéäà îíû» ñàºøûëàðûíû» ¼çäåði îíû» áèëiãiíå ½ìòûëóû ì¾ìêií. Îíäàé ñàºøûëàð àçàìàòòàð¹à ºàðà¹àíäà äà òèðàííäàð¹à îíû» åëäå æîº êåçiíäå ºàéòà ºàóiïòiðåê, ¼éòêåíi àçàìàòòàð òèðàíí¹à åðiï æ¾ðåäi, àë ñàºøûëàð ºàëàäà ºàëàäû. Òèðàíí¹à ñîñûí æèíàëàòûí àëûìäàð ìåí æàðíàëàð ìåìëåêåòòiê øàðóàøûëûºòû ºîëäàó¹à æ¸íå äå ñî¹ûñ áîëà ºàëñà, îíû» 콺òàæäûºòàðûíà æ½ìñàó¹à êåðåê åêåíäiãi

íèÿ¹à äà àóûñàäû ¹îé, ìûñàëû, Ñèêèîíäà¹û òèðàííèÿ Ìèðîêòàí Êëèñôåííi» òèðàííèÿñûíà ¼òòi, ÿ áîëìàñà — äåìîêðàòèÿ¹à, ìûñàëû, Õàëêèäàäà¹û Àíòèëåîíòòû» òèðàííèÿñû íåìåñå äåìîêðàòèÿ¹à, ìûñàëû, Ñèðàêóçäà¹û Ãåëîí îòáàñûíû» òèðàííèÿñû íåìåñå àðèñòîêðàòèÿ¹à, ìûñàëû, Ëàêåäåìîíäà¹û Õàðèëàéäû» òèðàííèÿñû, Êàðôàãåíäå äå ñîëàé áîëäû. 4. Ñîë ñèÿºòû îëèãàðõèÿ äà òèðàííèÿ¹à àóûñà àëàäû, á½ë ê¼áiíåñå åðòåäåãi Ñèöèëèÿäà¹û îëèãàðõèÿëàðäà áîë¹àí, îíäà Ëåîíòèíäåãi îëèãàðõèÿ Ïàíåòèéäi» òèðàííèÿñûíà, Ãåëàäà¹û îëèãàðõèÿ Êëåàíäðäû» òèðàííèÿñûíà, Ðåãèÿäà¹ûñû — Àíàêñàëèéäû» òèðàííèÿñûíà ¼òêåí; áàñºà ê¼ï ºàëàëàðäà ñîëàé áîë¹àí. Îëèãàðõèÿ¹à ¼òóäi áèëiê áàñûíäà ò½ð¹àíäàðäû» ïàéäຽìàðëû¹ûìåí ¹àíà ò¾ñiíäiðó òåðiñ, àë ì¾ëiê áàéëû¹û æà¹ûíàí áàñºàëàðäàí àñà áàñûì àäàìäàð ìåìëåêåòòåðäå åøòå»åñi æîº æàðëûëàðäû» îëàðìåí òå» º½ºûºòû áîëóûí ¸äiëåòñiçäiê äåï åñåïòåéòiíäiêòåí áîëàòûíûí åñêåðìåéäi; ê¼ïòåãåí îëèãàðõèÿëàðäà àçàìàòòàð¹à ïàéäàëû iñòåðìåí àéíàëûñó¹à æ¸é òûéûì ñàëûíûï ºàíà ºîéìàéäû, îëàð¹à òiïòi çà»ìåí òûéûì ñàëûí¹àí, àë äåìîêðàòèÿëûº Êàðôàãåíäå àçàìàòòàð ïàéäà êåëòiðåòií iñòåðìåí àéíàëûñàäû æ¸íå îñû êåçãå äåéií îíäà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ¼çãåðãåí æîº. 5. Îëèãàðõèÿëûº ìåìëåêåò åêi ìåìëåêåòòåí — áàéëàðäû» æ¸íå êåäåéëåðäi» äåãåí ïiêið äå àºûë¹à ñûéìàéäû. Á½ë íåãå îíäà àçàìàòòàðäû» á¸ði áiðäåé ìåíøiêòi èåìäåíáåéòií Ëàêåäåìîíäà íåìåñå áàñºà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäà áîëìàéäû, òåê îëèãàðõèÿëàðäà áîëàäû... æåòi æûë òèðàíí áîëûï, ñåãiçiíøi æûëû ºàéòûñ áîëäû; Ãèåðîí îí æûë áàñºàðäû; Ôðàñèáóë áið àé áàñºàð¹àííàí êåéií ºóûï æiáåðiëäi59. Áiðຠòèðàííèÿëàðäû» ê¼ïøiëiê á¼ëiãi ºûñºà ìåðçiìäi áîëäû. Îñûìåí áiç ðåñïóáëèêàëûº òà, ìîíàðõèÿëûº òà º½ðûëûìäàðäû» ê¾éðåó ñåáåïòåði ìåí îëàðäû ñàºòàóäû» àìàëäàðû æ¼íiíäå á¸ðií äå äåðëiê àéòòûº. Õ. 1. “Ìåìëåêåòòå” Ñîêðàò ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåð60 æ¼íiíäå àéòºàí, áiðຠîéëàðû àºûë¹à ºîíûìäû åìåñ. Å» ò¸óið æ¸íå áiðiíøi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà¹û ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåð æ¼íiíäå îë àðíàéû îé ò¾çåãåí æîº. Îëàðäû» íåãiçãi ñåáåái ðåòiíäå îë ä¾íèåäå ¼çãåðìåéòií åø í¸ðñå æîº, áåëãiëi áið óàºûòòàí êåéií á¸ði äå ¼çãåðåäi äåãåí æàëïû í¸ðñåíi àéòòû... òàáè¹àò, — äåéäi, — îë áåëãiëi áið óàºûòòàðäà ò¾êêå æàðàìñûç åøáið ì¸äåíèåòòåíäiðó ê¼íáåéòií àäàìäàðäû òó¹ûçàäû. ̾ìêií ì½íäà îë àëà»ñûç æàë¹àí í¸ðñåíi àéòïà¹àí øû¹àð, øûíûíäà äà ñîíäàé åøáið ò¸ðáèå äàðûìàéòûí àäàìäàð áîëàòûí øû¹àð. Áiðàº, îñû í¸ðñå îíû» å» ò¸óið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì äåï îòûð¹àíûíû» íåãå àéðûºøà ñåáåái áîëà àëàäû, íåãå áàðëûº ¼çãåðåòií í¸ðñåëåðäi», áàñºà äà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» äà ñåáåái åìåñ? 2. Áàðëûº ¼çãåðåòií í¸ðñåëåðäi» ñåáåái óàºûò áîëàòûí áîëñà, îíäà ñîë áåëãiëi óàºûòòà á¸ði äå, ñîíû» iøiíäå áið ìåçåòòå òóìà¹àí í¸ðñåëåð äå, ¼çãåðóãå òèiñ åìåñ ïå, òiïòi ¼çãåðóäåí áið ê¾í á½ðûí òó¹àí í¸ðñå äå? Îäàí áàñºà, ñîë ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ìiíäåòòi ò¾ðäå ëàêîíäûº º½ðûëûììåí àóûñó êåðåê ïå? ²àíøàìà ðåò ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð ¼çäåðiíi» º½ðûëûìäàðìåí åìåñ ºàðàìà ºàðñû º½ðûëûìäàðìåí àóûñûï æàòàäû. Áàñºà ìåìëåêåòòiê ò¼»êåðiñòåð æ¼íiíäå äå ñîíû àéòó¹à áîëàäû. Ëàêîíäûº º½ðûëûì, — äåéäi îë, — îëèãàðõèÿ¹à, îëèãàðõèÿ äåìîêðàòèÿ¹à, äåìîêðàòèÿ òèðàííèÿ¹à àóûñàäû. Áiðàº, êåðiñiíøå ò¸ðòiïïåí äå ¼çãåðiï æàòàäû, ìûñàëû, äåìîêðàòèÿ — îëèãàðõèÿ¹à, ìîíàðõèÿ¹à àóûñóäàí ã¼ði, ê¼áiðåê àóûñàäû. 3. Òèðàííèÿ ¼çãåðiñòðåãå ½øûðàé ìà, ¸ëäå ½øûðàìàé ìà, àë ½øûðàñà ºàíäàé ñåáåïòåðäåí æ¸íå ºàíäàé ò¾ðëåðãå àóûñàäû, — á½ë æ¼íiíäå Ñîêðàò åøí¸ðñå àéòïàéäû. Á½ë ì¸ñåëåíi ¾íñiç ºàëäûðóäû» ñåáåái — îë òóðàëû àéºûíäûº æîº åäi. Îíû» îéûíøà, òèðàííèÿ å» ò¸óið äå áiðiíøi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûììåí àóûñó¹à òèiñ, òåê ñîíäà ¹àíà ¾çäiêñiçäiê ïåí àéíàëó áîë¹àí áîëàð åäi. Áiðຠòèðàííèÿ êåéäå òèðàí-

øû¹àðìàóûìûç êåðåê, ¼éòêåíi ñîëàðäû» ºîñûíäûëàðûíàí äåìîêðàòèÿíû» ò¾ðëåði º½ðàëàäû, îë åë ò¾ðëåði áiðíåøåó æ¸íå ¸ðò¾ðëi. Äåìîêðàòèÿíû» ê¼ï ò¾ðëiëiãií åêi ñåáåïïåí ò¾ñiíäiðóãå áîëàäû; áiðiíøiñi òóðàëû á½ðûí àéòºàíáûç, ÿ¹íè õàëûºòû» ¼çi ¸ð ò¾ðëi (õàëûº ὺàðàñûíû» º½ðàìûíà, áiðiíøiäåí, æåð ¼»äåóøiëåð, åêiíøi æà¹ûíàí ºîë¼íåðøiëåð ìåí æàëäàìàëûëàð êiðåäi; åãåð äå áiðiíøiñiíå åêiíøiñií, àë ¾øiíøiñiíå àë¹àøºû åêåóií ºîññà îëàðäû» àðàñûíäà¹û àéûðìàøûëûº áiðåóiíi» æàºñû, àë åêiíøiñiíi» íàøàð áîëóûíäà åìåñ, îëàðäû» áiðäåé áîëìàéòûíûíäà). 5. Åêiíøi ñåáåï áiçäi» ºàçiðãi àéòûï îòûð¹àíûìûç. Àòàï àéòºàíäà, äåìîêðàòèÿíû ¼çãåøå åòåòií áåëãiëåð æ¸íå î¹àí ¸ñiðåñå ò¸í åñåïòåëåòií í¸ðñåëåð áåëãiëi áið ò¾ðäå ½øòàñºàíäà äåìîêðàòèÿíû» ¼çãåðóiíå ¸êåëäi: áið æà¹äàéäà äåìîêðàòèÿ¹à î¹àí ò¸í äåï åñåïòåëåòií ¼çãåøåëiêòåði àçûðຠåíåäi, åêiíøiñiíäå — ê¼áiðåê, àë ¾øiíøiñiíäå á¸ði äå êiðåäi. Åãåð äå áiðåó äåìîêðàòèÿíû» æà»à áið ò¾ðií iñ æ¾çiíäå îðíàòûï, íåìåñå äåìîêðàòèÿ¹à êåéáið ò¾çåòóëåð åíãiçãiñi êåëñå, îñûíäàé îíû» ¼çãåøåëiêòåðäi» ¸ð ºàéñûñûí äà áiëó êåðåê. Áåëãiëi áið ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû æàñàóøûëàð ñîë º½ðûëûìíû» áàñòàóûíà ñàé îëàðäû» ¸ð ºàéñûñûíà ò¸í ¼çãåøåëiêòåðäi áiðiêòiðãiñi êåëåäi ¹îé, áiðຠì½íäàéäà á½ðûí äà ìåìëåêåòòåðäi» ê¾éðåói æ¸íå ñàºòàëóû òóðàëû îé òàðºàòºàíäà àéòºàíûìûçäàé îëàð ºàòåëåñåäi. Åíäi áiç ¸ðò¾ðëi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäàí íå í¸ðñå ºàæåò áîëàäû æ¸íå îëàðäû» ñèïàòòàðû ìåí ìàºñàòòàðû æ¼íiíäå àéòàìûç. 6. Äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûìíû» íåãiçãi áàñòàóû — åðêiíäiê. Æàëïû ê¼ïêå òàðàëûï êåòêåí ïiêið áîéûíøà òåê îñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäà æ½ðòòû» á¸ði äå åðêiíäiêòi ïàéäàëàíà àëàäû, ¼éòêåíi, æ½ðòòû» àéòóûíøà, ºàíäàé äà áîëñûí äåìîêðàòèÿ ñî¹àí ½ìòûëàäû1. Àë åðêiíäiêòi» øàðòòàðûíû» áiði — êåçåêïåí áà¹ûíó æ¸íå áàñºàðó. Øûíûíäà, äåìîêðàòèÿëûº º½ºûºòû» íåãiçãi áàñòàóû òå»äiê — içãiëiêòiëiê íåãiçiíäå åìåñ, ñàíäûº íåãiçäå iñêå àñûðûëàäû; åãåð ¸äiëåòòiëiê îñûíäàé áîëàòûí áîëñà, îíäà æî¹àð¹û áèëiê, ¸ðèíå, õàëûº ὺàðàñûíà òèåñiëi, ÿ¹íè ê¼ïøiëiêòi» øåøiìi ¸ði àºûð¹û ¸ði ¸äiëåòòi äåï åñåïòåëóãå òèiñ. Áàðëûº àçàìàòòàð, äåëiíåäi, òå» º½ºûºòàðäû ïàéäàëàíóû êåðåê, ñîíäûºòàí äà äåìîêðàòèÿëàðäà áèëiê íåãiçiíäå ä¸óëåòòiëåðäå åìåñ, æàðëûëàðäà; ¼éòêåíi îëàð ê¼ïøiëiê ºîé, àë å» æî¹àð¹û ê¾øi áàð øåøiì — ê¼ïøiëiêòi» øåøiìi. Àëòûíøû êiòàï (Z) I.1. Æî¹àðûäà áiç ìåìëåêåòòåãi, ÿ¹íè êå»åñóøi áèëiêòi» ¸ðò¾ðëi ò¾ðëåðiíi», ìåìëåêåòòiê ºûçìåò îðûíäàðûí º½ðóäû» æ¸íå ñîò iñi ºîéûëóûíû» ºàéñûñû ºàíäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàð¹à ñàé êåëåòiíi òóðàëû àéòòûº; ñîíûìåí ºàòàð, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíi» ê¾éðåói æ¸íå ñàºòàëóûíû» ºàéñûñû ºàíäàé ñåáåïòåðãå ò¸óåëäi åêåíií äå ºàðàñòûðäûº. Äåìîêðàòèÿíû» äà æ¸íå áàñºà äà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» áiðíåøå ò¾ðëåði áîëàòûíäûºòàí á½ðûí íàçàðûìûçäàí òûñ áîëûï êåëãåí ñîëàðäû» ¸ð ºàéñûñûíà ò¸í å» ïàéäàëû ò¾ð ºàéñûñû äåãåí ì¸ñåëåíi ºàðàñòûðûï, àíûºòà¹àí äà áiçäi» ìàºñàòûìûç¹à òóðà êåëåäi. 2. Æî¹àðûäà àòàë¹àí ½ñòàíûìäàðäû º½ðó æîëäàðûíû» áîëóû ì¾ìêií ¸ðò¾ðëi ºîñûëóëàðûí äà çåðòòåóãå òèiñòiìiç: îëàðäû» ºîñûëóëàðûìåí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» ¸ðò¾ðëi ò¾ðëåðiíi» áóäàíäàñóû æàñàëàäû, ñîíû» àðºàñûíäà îëèãàðõèÿíû» íûøàíû áàð àðèñòîêðàòèÿ æ¸íå äåìîêðàòèÿíû» áåëãiñi áàð ïîëèòèÿ áîëûï øû¹àäû. ²àðàëó¹à òèiñòi, áiðຠîñû¹àí äåéií ¸ëi ºàðàëìà¹àí ºîñûëó äåãåíäi ìåí ìûñàëû, áûëàé ò¾ñiíåìií: åãåð êå»åñóøi îðãàí æ¸íå ºûçìåò îðûíäàðûíà àäàì ñàéëàó îëèãàðõèÿäà¹ûøà ñîò ìåêåìåëåði àðèñòîêðàòèÿäà¹ûäàé áîëñà; íåìåñå åãåð îñû ñûëàðû ìåí êå»åñóøi îðãàí îëèãàðõèÿäà¹ûøà, àë ºûçìåò îðûíäàðûíà àäàìäàð ñàéëàó àðèñòîêðàòèÿäà¹ûøà áîëñà íåìåñå ìåìëåêåò º½ðûëûì ò¾ðiíå ñàé åìåñ áàñºàøà òà¹û äà áið æîëäàðìåí ºîñûëûñòàð áîëûï æàòñà. 3. ²àíäàé ìåìëåêåòêå äåìîêðàòèÿ, ñîë ñèÿºòû åë-æ½ðòòû» ºàíäàéûíà îëèãàðõèÿ ¸ði áàñºà äà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåðiíi» ºàéñûñû ºàíäàé ìåìëåêåòòåðãå ïàéäàëû áîëà àëàòûíû æ¼íiíäå á½äàí á½ðûí àéòòûº. Ñîíûìåí áiðãå ìåìëåêåòòåðãå ºàíäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» å» æàºñûñû ¹àíà åìåñ, îñû æ¸íå áàñºà äà ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ò¾ðëåðií iñ æ¾çiíäå ºàëàé îðíàòó êåðåê åêåíäiãi äå àíûº áîëó¹à òèiñ. Ìiíå îñû æ¼íiíäå åíäi ¸»ãiìå ºîç¹àéìûç. Îíû àëäûìåí äåìîêðàòèÿíû ºàðàñòûðóäàí áàñòàéûº. Îíûìåí áiðãå î¹àí ºàðàìà-ºàðñû, êåéáiðåóëåðäi» îëèãàðõèÿ äåï àòàéòûí º½ðûëûìû äà àíûºòàëàäû. 4. Îñû ñèÿºòû çåðòòåóëåðäå áiç äåìîêðàòèÿíû» ¼çãåøå áåëãiëåðií æ¸íå äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûìíû» àæûðàìàñ òèiñòi í¸ðñåëåði äåï ìîéûíäàéòûíäàðäû» áàðëû¹ûí äà åñòåí

îëèãàðõèÿ ¼çiíi» òåêòiëiãiìåí, áàéëû¹ûìåí, áiëiìäiëiãiìåí ñèïàòòàëñà, îíäà äåìîêðàòèÿíû» áåëãiëåði áîëûï îëàð¹à ºàðàìà-ºàðñû í¸ðñåëåð, ÿ¹íè òåêñiçäiê, êåäåéëiê æ¸íå ä¼ðåêiëiê åñåïòåëiíó êåðåê. 10. ²ûçìåò îðûíäàðû æ¼íiíäå, îëàðäû» åøºàéñûñû ¼ìiðëiê áîëìàó êåðåê, àë åãåð îëàðäû» áiðåói ñîíäàé ¼ìiðëiê áîëûï ºàë¹àí áîëñà, îíû îë ì¸íiíåí àéûðó ºàæåò æ¸íå îíû åíäi ñàéëàóìåí åìåñ, æåðåáå àðºûëû îòûð¹ûçó êåðåê. Îñûëàð äåìîêðàòèÿíû» å» æàëïû áåëãiëåði. Äåìîêðàòèÿëûº ò½ð¹ûäàí ¸äiëåòòiëiê áàðëûº àäàìäàðäû» ¾ëåñi áiðäåé áîëó êåðåê äåï ò¾ñiíiëåòií áîë¹àíäûºòàí íåãiçiíäå äåìîêðàòèÿëûº äåï òàíûëàòûí º½ðûëûì øû¹àäû, ñ¼éòiï äåìîêðàòèÿëûº ìåìëåêåò ïàéäà áîëàäû. Òå»äiêòi» ìà¹ûíàñû áîéûíøà æàðëûëàð áàðëûº æà¹ûíàí äà ä¸óëåòòiëåðäåí áèëiê æà¹ûíàí àðòûï ò½ðìàó êåðåê ºîé, æî¹àð¹û áèëiê á¸ðiíå áiðäåé á¼ëiíãåí áîëóû êåðåê. Îëàðäû» îéûíøà ìåìëåêåòòå îñû æîëìåí òå»äiê ïåí åðêiíäiê îðíàéäû. 11. Áiðຠá½ë æåðäå ñ½ðຠòóàäû: ì½íäàé òå»äiêêå ºàëàé æåòóãå áîëàäû? Áåñ æ¾ç àäàìíû» ì¾ëiê öåíçiñií ìû»íû» àðàñûíà á¼ëiï, ìû»íû» º½ºû¹ûí áåñ æ¾çäiêiìåí áiðäåé áîëäûðó æîëûìåí áå? °ëäå òå»äiêòi á½ë æîëìåí îðíàòïàé, áiðຠòàï ñîëàé á¼ëiï, áåñ æ¾çäåí äå, ìû»íàí äà áiðäåé àëûï, ñîëàð¹à ºûçìåòêåðëåðäi æ¸íå ñîòòàðäû ñàéëàóäû òàïñûðó àðºûëû ìà? Äåìîêðàòèÿëûº ¸äiëåòòiëiêòi» ò½ð¹ûñûíàí ì½íäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì å» ¸äiëåòòi áîëà ìà íåìåñå õàëûº ὺàðàñûìåí ¹àíà åñåïòåñåòií ìåìëåêåòòiê º½ðûëûñ ¸äië áîëà ìà? Äåìîêðàòèÿíû æàºòàéòûíäàð ì¸ñåëå ê¼ïøiëiêïåí øåøiëãåíäå ¸äiëåòòi áîëàäû äåñå, îëèãàðõèÿíû æàºòàóøûëàð ì¸ñåëåíi å» ä¸óëåòòiëåð øåøñå ¸äiëåòòi áîëàäû äåéäi, îëàðäû» îéûíøà ì¸ñåëåíi øåøêåíäå ìåíøiêòi» ê¼ëåìiíå ºàðàï øåøó êåðåê äåï îéëàéäû. 12. Áiðຠì½íû» åêåóiíäå äå òå»ñiçäiê ïåí ¸äiëåòñiçäiê áàð; åãåð àçøûëûºòû» øåøiìií ìîéûíäàñàº, îíäà òèðàííèÿ áîëàäû (ä¸óëåòòiëåðäi» iøiíäå áiðåóäi» ä¸óëåòi á¸ðiíåí äå ê¼ï áîëñà, îíäà îëèãàðõèÿëûº ¸äiëåòòiëiê áîéûíøà áið àäàì ¹àíà áèëåó êåðåê); åãåð ñàí æà¹ûíàí ê¼ïøiëiêòi» øåøiìií ìîéûíäàñàº, îíäà ¸äiëåòòiëiê àçøûëûº áîëàòûí áàéëàðäû» ì¾ëêií êîíôèñêàöèÿëà¹àíäà òà¹û äà á½çûëàäû, îíû á½ðûí àéòºàíáûç. Ñîíûìåí, åêi æà¹ûíû» äà ê¼çºàðàñû ò½ð¹ûñûíàí ìîéûíäàëà àëàòûí òå»äiêêå æåòó ¾øií åêi æà¹ûíû» äà ¸äiëåòòiëiê òóðàëû ê¼çºàðàñòàðûíàí îíû içäåóiìiç êåðåê. 7. Äåìîêðàòèÿíû æàºòàóøûëàðäû» á¸ðiíi» àéòóûíøà, îíû» áið áåëãiñi — åðêiíäiê. Åêiíøi áàñòàìàñû — ¸ðêiì ºàëàé ºàëàñà, ñîëàé ¼ìið ñ¾ðó; á½ë åðåêøåëiê åðêiíäiêòi» í¸òèæåñi, äåëiíåäi, àë º½ëäûºòû» í¸òèæåñi — ºàëà¹àíû»øà ¼ìið ñ¾ðóãå ì¾ìêiíäiêòi» æîºòû¹û. ß¹íè á½ë äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûìíû» åêiíøi àéûðìàøûëûº áåëãiñi. Îñûäàí åøºàíäàé áà¹ûíóøûëûºòà áîëìàó¹à ½ìòûëóøûëûº øû¹àäû, å» æàºñûñû — åøêiìãå, àë îë ì¾ìêií áîëìàñà, å» áîëìàñà êåçåêïåí2. Îñû ò½ð¹ûäàí àëûï ºàðàñà îñû ½ìòûëûñ òå» º½ºûºòûººà íåãiçäåëãåí åðêiíäiêòi» áàñòàìàñûíà òóðà êåëåäi. 8. Îñû àéòûë¹àí íåãiçãi ºà¹èäàëàðäàí æ¸íå îñûíäàé áàñòàìàäàí øû¹à îòûðûï, áiç äåìîêðàòèÿëûº äåï ìûíàíäàé ò¸ðòiïòåðäi ìîéûíäàóûìûç êåðåê: áàðëûº ºûçìåò îðûíäàðûíà àçàìàòòàðäû» áàðëû¹ûíàí òà¹àéûíäàëàäû; áàðëû¹û, ¸ðêiìäi æåêå àë¹àíäà, áàðëû¹ûí áàñºàðàäû, ¸ðêiì ¼ç êåçåãi êåëãåíäå áàðëû¹ûí áàñºàðàäû; ºûçìåò îðûíäàðûíà æåðåáå àðºûëû íåìåñå á¸ði îòûðàäû, àéðûºøà ò¸æiðèáå ìåí áiëiìäåðäi ºàæåò åòåòiíäåðiíåí áàñºàëàðû. ²ûçìåò îðíûíà îòûðó ¾øií åøºàíäàé ì¾ëiê öåíçiñi ºîéûëìàéäû, íåìåñå àñà ò¼ìåí öåíç ºîéûëàäû. Åøêiì áið ºûçìåò îðíûíà åêi ðåò îòûðìàéäû. Òåê ¸ñêåðè ºûçìåò îðûíäàðûíàí áàñºàëàðûíà áàðëûº ºûçìåò îðûíäàðû íåìåñå á½ë ì¾ìêií áîëàòûí æà¹äàéäà ºûñºà ìåðçiìäi; ñîò áèëiãi áàðëû¹ûíà äà òèiñòi, ñîòòàð áàðëûº àçàìàòòàðäàí ñàéëàíàäû, ñîò iñií áàðëûº ì¸ñåëåëåðäåí, áîëìàñà å» ìà»ûçäûëàðû áîéûíøà æ¾ðãiçåäi, ìûñàëû: ºûçìåòêåðëåðäi» åñåáiíå áàéëàíûñòû, ñàÿñè ì¸ñåëåëåð áîéûíøà, æ¸íå êåëiñiìäåð áîéûíøà. Õàëûº æèíàëàñû áàðëûº iñòåðäå æî¹àð¹û áèëiêòi iñêå àñûðàäû; åøáið ºûçìåò îðíûíû» åøáið iñòå, íåìåñå ¼òå øåêòåëãåí iñòåðäi» øå»áåðiíäå ¹àíà ì½íäàé æî¹àð¹û áèëiãi æîº íåìåñå å» áàñòû ì¸ñåëåëåðäå æî¹àð¹û áèëiê êå»åñòå áîëàäû. 9. Êå»åñ — áàðëûº àçàìàòòàð¹à ºûçìåò àºû ò¼ëåé àëìàéòûí æåðäå ¼êiìåòòi» å» äåìîêðàòèÿëûº ìåêåìåñi; áàñºàøà áîë¹àí ê¾íäå á½ë ìåêåìå ì¸íií æîÿäû, ¼éòêåíi õàëûº3 ºûçìåò àºû àëà îòûðûï, áàðëûº ì¸ñåëåëåðäi» øåøóií ¼ç ºîëûíà àëàäû (á½ë æ¼íiíäå îñûíû» àëäûíäà¹û ïàéûìäàóäà àéòºàíáûç). Äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûñòû» òà¹û áið åðåêøåëiãi — á¸ði äå ºûçìåò àºû àëàäû: õàëûº æèíàëûñû, ñîò, ºûçìåò îðíûíäà iñòåéòiíäåð, íåìåñå å» áîëìà¹àíäà ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàð, ñîò, êå»åñ, ê¸äiìãi õàëûº æèíàëûñû íåìåñå ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàðäàí áiðãå òàìàºòàíó¹à òèiñòiëåð. Ƹíå åãåð

¼éòêåíi òåê ¼ç iñiìåí àéíàëûñó¹à êåñåëií òèãiçáåñå æ¸íå îëàð¹à òèiñòi í¸ðñåëåðií àëûï ºîéûï æàòïàñà áîë¹àíû, ì½íäàé æà¹äàéäà îëàðäû» áiðåóëåði áàéèäû, áàñºàëàðû æîºøûëûº ê¼ðìåéäi. Àë åãåð äå áèëiêêå áåëãiëi áið ûºûëàñû áàð áîëñà, îíäàé ½ìòûëûñòû ñàéëàóà ºàòûñó¹à º½ºû¹û ìåí áèiëiêòi» åñåï áåðóií ºàáûëäàóìåí ºàíà¹àòòàíäûðûëàäû. Åãåð êåéáið äåìîêðàòèÿëûº ìåìëåêåòòåðäå, ìûñàëû, Ìàíòèíåÿäà, îëàðäû» iøiíåí êåéáið ñàéëàóøûëàð ¹àíà ºûçìåò îðûíäàðûí ñàéëàó¹à êåçåêïåí ºàòûñûï, àë ê¼ïøiëiê ºàòûñïà¹àí ê¾ííi» ¼çiíäå äå, ¸ðò¾ðëi òàëºûëàóëàð¹à ºàòûñó äà ê¼ïøiëiêòi ºàíà¹àòòàíäûðà àëàäû (áið êåçäå Ìàíòèíåÿäà áîë¹àí º½ðûëûìäû äà äåìîêðàòèÿíû» áið ò¾ði äåï ìîéûíäàó êåðåê). 3. Æî¹àðûäà àéòûë¹àí äåìîêðàòèÿ ¾øií ¸ði ¾éðåíøiêòi, ¸ði ïàéäàëû ò¸ðòiï ìûíàó: ºûçìåò îðûíäàðûíà ñàéëàóäà îëàðäàí åñåï àëóäà, áàðëûº õàëûº ºàòûñàäû, áiðຠæî¹àð¹û ºûçìåò îðûíäàðûíà îòûðàòûíäàð ñàéëàíàäû ¸ði ì¾ëiê öåíçiíi» íåãiçiíäå, îíû» ¾ñòiíå ºûçìåò îðíû æî¹àðûëà¹àí ñàéûí öåíç äå ê¼áåéå áåðåäi íåìåñå åøáið ºûçìåò îðíûíà öåíç áîëìàéäû, ñàéëàó ¾øií òåê àäàìíû» ºàáiëåòi åñêåðiëåäi. Îñûëàé º½ðûë¹àí ìåìëåêåòòå áàñºàðó æàºñû áîëàäû, ñåáåái õàëûº ὺàðàñûíäà içãiëiêòiëåðãå ê¼ðå àëìàóøûëûº ñåçiìi áîëìàéòûíäûºòàí ñîëàðäû» åðêiìåí áàñºàðó ºûçìåòiíå ñîíäàé àäàìäàð ñàéëàíàòûí áîëàäû. Içãiëiêòiëåð äå, òåêòiëåð äå îñûíäàé ò¸ðòiïêå ûðçà áîëàäû, ñåáåái ¼çiíåí ò¼ìåíäåð îëàð¹à áèëiê æàñàìàéäû, àë îëàð ºûçìåòi áàñºàëàðäû» áàºûëàóûíäà áîëàòûíäûºòàí ¸äiëåòòi áàñºàðó¹à òûðûñàòûí áîëàäû. 4. Îéû»à êåëãåíäi iñòåóãå ì¾ìêiíäiãi» áîëìàé, áàñºàëàðäû» áàºûëàóûíäà áîëóû» — ïàéäàëû í¸ðñå: ¸ðêiìãå ºàëà¹àíûí iñòåé áåðóãå ì¾ìêiíäiê áåðó ¸ðêiìäåãi áàð æàìàí ºàñèåòòåðäåí ñàºòàíäûðà àëìàéäû. Îñûëàéøà ìåìëåêåòòåãi å» ïàéäàëû í¸ðñå ìiíäåòòi ò¾ðäå iñêå àñàäû, — å» içãiëiêòiëåð áàñºàðàäû äà, îëàð áàñºàëàðäàí ã¼ði ºàòåëiêòåðãå àçûðຠ½øûðàéäû, àë õàëûº ὺàðàñû åøáið êåìiñòiê ê¼ðìåéäi. Äåìîêðàòèÿíû» îñû ò¾ðiíi» å» æàºñû åêåíäiãi ñîë — îíäà õàëûºòà áåëãiëi áið ºàñèåò áîëàäû. 5. Õàëûºòû æåð ¼»äåóøiëåðãå àéíàëäûðó ¾øií åðòå êåçäåðäå ê¼ïòåãåí ìåìëåêåòòåðäå áîë¹àí êåéáið çà»äàð, ñ¼çñiç, ¼òå ïàéäàëû áîë¹àí áîëàð åäi: áåëãiëi áið øàìàäàí àðòûº æåð èåëåíóãå æ¸íå ºàëàäàí íåìåñå àêðîïîëüäåí áåëãiëi áið ºàøûºòûºòàí æàºûíûðຠàëó¹à òûéûì ñàëûí¹àí. Åðòåðåêòå Øûíûíäà îëàð àçàìàòòàðäû» ê¼ïøiëiãiìåí ºàáûëäàí¹àí ºàóëûíû» øåøóøi ê¾øi áîëó êåðåê äåéäi. 13. Ñîëàé-ຠáîëñûí, æàëïû ê¼çºàðàñ ñîëàé áîëìàñà äà. Ìåìëåêåò åêi á¼ëiêòåí áàéëàð ìåí êåäåéëåðäåí ò½ðàòûí áîë¹àíäûºòàí, åãåð îëàðäû» äà, á½ëàðäû» äà øåøiìäåði áiðäåé áîëûï øûºñà íåìåñå åêi æà¹ûíû» äà ê¼ïøiëiãiíi» øåøiìi áiðäåé áîëûï øûºñà, îíäà ñîë øåøiì àíûºòàóøû áîëàäû. Åãåð äå î¹àí ºàðàìà-ºàðñû ºàóëû ºàáûëäàí¹àí áîëñà, îíäà ì¾ëiêòiê öåíçi æî¹àðûëàðäû» äà ê¼ïøiëiãiíi» øåøiìi øåøóøi ìà»ûç¹à èå áîëóû êåðåê. Ìûñàëû, áiðiíøiëåð (áàéëàð) îí àäàì, àë åêiíøiëåð — æèûðìà àäàì äåéiê; áið ºàóëûíû áàéëàðäû» àëòàóû ºàáûëäàñà, åêiíøi ºàóëûíû — êåäåéëåðäåí îí áåñ àäàì ºàáûëäàñà; êåäåéëåðãå áàéëàðäû» ò¼ðòåói ºîñûëñà, àë áàéëàð¹à êåäåéëåðäi» áåñåói ºîñûëñà; åñåïòåï øû¹àð¹àííàí êåéií ì¾ëiêòiê öåíçiíi» ñàëìà¹û æà¹ûíàí ºàé æà¹û àðòûº áîëûï øûºñà, ñîëàðäû» ºàóëûñû øåøóøi ìà»ûç¹à èå áîëóû êåðåê. 14. Àë åãåð åêi æà¹ûíûêi äå òå» áîëûï øûºñà, îíäà ì½íäàé ºèûíøûëûºòû ê¸äóiëãi õàëûº æèíàëûñû ìåí ñîòòàðäà áîëàòûí åêi æàºòû» äàóûñòàðûíû» áiðäåé áîëûï øû¹óûíäà¹û ºèûíøûëûºòàðäàé ºàðàó êåðåê. Îíäà iñòi ÿ æåðåáåìåí íåìåñå áàñºà áið æîëìåí øåøó êåðåê. Òå»äiê ïåí ¸äiëåòòiëiê æ¼íiíäå àºèºàòòû òàáó àñà ºèûí áîë¹àíìåí îë áåëãiëi áið àðòûºøûëûºòàðû áàð àäàìäàðäû ¼çi»ìåí êåëiñóãå ê¼íäiðóäåí ã¼ði æå»iëiðåê: ¸ëñiçäåð ºàøàíäà òå»äiê ïåí ¸äiëåòòiëiêêå ½ìòûëàäû ¹îé, àë ê¾øòiëåð îë æ¼íiíäå òiïòi ºàì æåìåéäi. II.1. Äåìîêðàòèÿíû» ò¼ðò ò¾ðiíi» iøiíäåãi å» áiðiíøiñi æàºñû, îíû á½äàí á½ðûí¹û ïàéûìäàóëàðäà àéòºàíáûç. Îíû» ¾ñòiíå îë äåìîêðàòèÿíû» å» åðòå øûººàí ò¾ði. Iñ æ¾çiíäå åãiíøiëiêïåí àéíàëûñàòûí õàëûº å» æàºñûñû; ñîíäûºòàí äà äåìîêðàòèÿíû åãiíøiëiêïåí íåìåñå ìàë øàðóàøûëû¹ûìåí àéíàëûñàòûí æ½ðòòàðäà îðíàòó ì¾ìêií áîëàäû. ´òå ¾ëêåí ìåíøiãi áîëìàéäû äà, àäàìäàð îíäàé åëäå õàëûº æèíàëûñòàðûí æèi ¼òêiçiï ò½ðó¹à óàºûòû áîëìàéäû. ´çiíå ºàæåòòiíi» á¸ði îëàðäà áîë¹àí ñî»7, îëàð ¼ç iñiìåí áîëûï, áàñºàëàðäû» æ½ìûñûíà ºàì æåìåéäi8, îëàð¹à áàñºàðó ºûçìåòi ¾ëêåí ìàòåðèàëäûº ïàéäà êåëòiðìåéòií æåðäå ñàÿñàò ïåí áàñºàðóäàí ã¼ði å»áåêïåí àéíàëûñºàí ñ¾éiêòiðåê. Àäàìäàðäû» ê¼ïøiëiãi º½ðìåòòåí ã¼ði òàáûñºà ê¼áiðåê ½ìòûëàäû ¹îé. 2. ιàí ä¸ëåë: åðòå êåçäåðäå îëàð òèðàííèÿ¹à ò¼çãåí, àë ºàçiðãi êåçäå îëèãàðõèÿëàð¹à äà øûäàìäûëûº ê¼ðñåòiï îòûð,

ñ¾ðói î»àé åìåñ (ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäàðäû» îñû æ¸íå áàñºà ò¾ðëåðiíi» ê¾éðåóiíå ¸êåëåòií í¸ðñåëåð òóðàëû á½¹àí äåéií á¸ði äåðëiê àéòûëäû). ̽íäàé äåìîêðàòèÿíû îðíàòûï, õàëûººà ê¾ø áåðó ¾øií îíû» áàñûíäà ò½ð¹àíäàð ¸íøåéiíäå àçàìàòòàð ºàòàðûíà íå¹½ðëûì ê¼áiðåê àäàìäàð òàðòó¹à ½ìòûëàäû, àë îë ¾øií çà»äû òó¹àíäàð¹à ¹àíà åìåñ, çà»ñûç òó¹àíäàð¹à äà æ¸íå äå ÿ ¸êåñiíi», ÿ øåøåñiíi» àçàìàòòû¹û áàðëàð¹à äà àçàìàòòûº º½ºûº áåðåäi. 10. Äåìàãîãòàð ¸íøåéiíäå îñûëàé åòåäi. Àë iñ æ¾çiíäå ì½íäàé àäàìäàðäû àçàìàòòàð ºàòàðûíà òàðòóäû õàëûº ὺàðàñû òåêòiëåð ìåí îðòàøàëàðäû» ñàíûíàí òå» áîë¹àí¹à äåéií ¹àíà iñêå àñûðó êåðåê. Îäàí ¸ði òàðòà áåðñå, îëàð ñàí æà¹ûíàí ê¼ïøiëiê áîëûï àë¹àí ñî», ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à ê¼ïòåãåí ò¸ðòiïñiçäiêòåð åíãiçåäi; îíñûç äà îñûíäàé äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûì¹à çîð¹à øûäàï æ¾ðãåí èãi æàºñûëàð ûçàëàíàäû, àë á½ë ìûñàëû Êèðåíäå iøêi á¾ëiêòåðäi òó¹ûçäû5. Àç ¹àíà áið æàìàíäûººà ê¼»ië àóäàðìàó¹à áîëàäû, áiðຠåãåð îë ½ë¹àéûï áàðà æàòñà, îë áiðäåí ê¼çãå ò¾ñåäi. 11. ̽íäàé äåìîêðàòèÿ¹à Àôèíàëàðäà Êëèñôåííi» æ¸íå Êèðåíäåãi äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûìäû îðíàòóøûëàðäû» äåìîêðàòèÿíû ê¾øåéòó ¾øií ºîëäà¹àí ½ñòàíûìäàðû ïàéäàëû. Æà»à ôèëäàð ìåí ôðàòðèÿëàð åíãiçó, ¸ði îëàðäû» ñàíûí ê¼áåéòó ºàæåò; åêiíøi æà¹ûíàí, ¸ðò¾ðëi æåêå êèåëi í¸ðñåëåðäi àçàéòûï, æàëïû îðòຠêèåëi í¸ðñå îðíûºòûðûï, ¸ði áåëãiëi áið ºóëûºïåí àçàìàòòàðäû» îºøàó áiðëiêòåðiíi» ûäûðàï àðàëàñûï êåòóiíå àïàðàòûí æîëäàðäû òàïºàí æ¼í. 12. Ñîíûìåí ºàòàð òèðàííäàðäû» ºîëäàíàòûí øàðàëàðûíû» áiðàçû äåìîêðàòèÿ¹à äà ò¸í áîëó êåðåê. Ìåíi» àéòûï îòûð¹àíûì º½ëäàðäû» (á½ë áåëãiëi ä¸ðåæåäå ïàéäàëû áîëó¹à òèiñ), ¸éåëäåðäi», áàëàëàðäû» åðêií ¼ìið ñ¾ðói, ¸ðêiìãå ºàëàé ¼ìið êåøóiíå áåðiëãåí åðêiíäiê. Îñûëàðäû» á¸ði ì½íäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû áåêiòóãå ûºïàë åòåäi, ¼éòêåíi ê¼ïøiëiêêå àºûëäû» òàëàïòàðûíàí ã¼ði ò¸ðòiï ñàºòàìàé ¼ìið êåøó ñ¾éiêòiðåê. III.1. Îñûíäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû îðíàòºûñû êåëåòiíäåðãå æ¸íå ñîíäàé íåãiçãi ìiíäåò — ñîíû îðíàòó æ¸íå ¸ñiðåñå îíû ñàºòàó¹à áà¹ûòòàë¹àí øàðàëàð ºàáûëäàó. ²àíäàé äà áîëìàñûí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à áið, åêi, ¾ø ê¾í ñàºòàëûï ò½ðó ºèûí åìåñ ºîé. Ñîíäûºòàí, áiçäi» á½ðûí¹û ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ê¾éðåóãå íåìåñå ñàºòàó¹à ¸ñåð åòåòií í¸ðñåëåð òóðàëû îéëàðûìûç¹à ñ¾éåíå îòûðûï, ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ê¼ïòåãåí ìåìëåêåòòåðäå ¸ðêiìãå àë¹àøºû êåñiëãåí æåðäi ñàòó¹à çà»ìåí òûéûì ñàëûí¹àí åêåí. Îêñèë4 øû¹àð¹àí äåëiíåòií áið çà» áîéûíøà äà ¸ðêiìãå ¼çiíå òèiñòi æåðiíi» áåëãiëi áið á¼ëiãií êåïiëäiêêå áåðóãå áîëìàéòûí. 6. ²àçiðäå äå àôèòåéëiêòåðäi» îñû ìàºñàòºà î»òàéëû çà»ûí ºîëäàíñà, áiðàç îçáûðëûºòàð¹à æîë áåðìåóãå áîëàð åäi: îëàðäà õàëºû áiðøàìà ê¼ï, àë æåðëåði òàïøûëàó áîëñà äà, á¸ði äå æåð ¼»äåóìåí àéíàëûñàäû; æåðãå ìåíøiêòi îëàð ò¾ãåë áà¹àëàìàé, îíû á¼ëãåíäå êåäåéëåðäi» äå ¾ëåñi çà»äû öåíçäåí àñûï ò½ð¹àí. 7. Æåð ¼»äåóøi õàëûºòàí êåéiíãi å» æàºñû õàëûº áàºòàøûëàð, æàëïû ìàë áà¹óøûëàðäàí ò½ðàòûí. Á½ë ñûñû æåð ¼»äåóøiëåðãå å» æàºûíäàðû; ¼ìið ñ¾ðó æîëûíà ñàé ì½íäàé àäàìäàð ¸ñêåðè iñêå äå î»òàéëû êåëåäi: î»òàéëû áîëàòûíû äåíåëåði øûíûººàí, àøûº àñïàí àñòûíäà ½çຠæ¾ðå áåðåòiíäiãiíåí. Äåìîêðàòèÿíû» áàñºà ò¾ðëåðiíi» íåãiçií º½ðàéòûí, ê¼áiíå ºîë ¼íåðøiëåð, ñàóäàìåí àéíàëûñàòûíäàð, æàëäàìàëû æ½ìûñ iñòåéòiíäåðäåí ò½ðàòûí õàëûº ὺàðàñû æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàðäàí íàøàð, ¼ìið ñ¾ðó æîëäàðû äà ò¼ìåí, içãiëiêïåí åøáið æàíàñïàéäû. Îíû» ¾ñòiíå îñû ñèÿºòû àäàìäàð ¾íåìi ºàëàäà æ¸íå àëà»äà æ¾ðåòiíäiêòåí õàëûº æèíàëûñûí îï-î»àé ¼òêiçå àëàäû. Æåð ¼»äåóøiëåð, êåðiñiíøå, ìåìëåêåòòi» áàðëûº æåðëåðiíäå áûòûð໺û áîëàòûíäûºòàí áið-áiðiìåí ñèðåê æîëû¹àäû æ¸íå îíäàé æîëû¹óëàðäû ºàæåò åòïåéäi äå. 8. Ìåìëåêåò æåðiíi» îðíàëàñó åðåêøåëiãiíå ñàé åãiñòiêêå æûðòûëàòûí æåðëåð ºàëàäàí àëûñ áîëàòûí áîëñà, æàðàìäû äåìîêðàòèÿíû äà, ïîëèòèÿíû äà î»àé ½éûìäàñòûðó¹à áîëàäû. Õàëûº ὺàðàñû ì½íäàéäà äàëàëàðäû ìåêåíäåéäi. ̽íû» í¸òèæåñiíäå ºàëàäà¹û òîáûðëàð áàð áîëñà äà, äàëàäà¹û õàëûº ὺàðàñûíñûç îñûíäàé äåìîêðàòèÿíû»11 õàëûº æèíàëûñûíäà ê¼ïøiëiêòi º½ðàé àëìàéäû. Ñîíûìåí áiç å» áiðiíøi ¸ði å» ò¸óið äåìîêðàòèÿíû ºàëàé º½ðó òóðàëû àéòòûº; äåìîêðàòèÿíû» áàñºà ò¾ðëåðií äå ºàëàé º½ðó êåðåê åêåíäiãi äå àíûº: å» æàºñû äåìîêðàòèÿäà áiðòiíäåï àóûòºè áåðó êåðåê, áiðຠºàøàíäà áîëìàñûí åë-æ½ðòòû» å» íàøàð á¼ëiêòåðií áàñºàðó¹à ºàòûñóäàí àóëàºòàòà áåðó ºàæåò. 9. Àë øåêòåí øûººàí äåìîêðàòèÿ¹à êåëñåê, îíäà ìåìëåêåòòiê áàñºàðó¹à áàðëû¹û ºàòûñàòûíäûºòàí î¹àí êåç êåëãåí ìåìëåêåò ò¼çå áåðå àëìàéäû, æ¸íå åãåð îë çà»äàðìåí æ¸íå àçàìàòòàðäû» º½ºûºòàðìåí áåêiòiëãåí áîëìàñà, ½çຠ¼ìið

îäàí êåéií ºàéòà-ºàéòà ñî¹àí 콺òàæ áîëûï îòûðàäû, îëàé áîëñà, æàðëûëàð¹à îíäàé ê¼ìåê ê¼ðñåòó ò¾ái òåñiê á¼øêåãå ½ºñàéäû. Õàëûºòû» øûí äîñû îíû» ì¾ëiêòiê æà¹äàéûíû» òûì ò¼ìåí áîëìàóûíà àïàðàòûí øàðàëàð æ¼íiíäå îéëàóû êåðåê, îëàé áîëìàñà äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûìíû» ¼çi åø í¸ðñåãå æàðàìñûç áîëûï ºàëàäû. ß¹íè àçàìàòòàðäû» õàëæà¹äàéûíû» ò¸óið áîëóûí ò½ðàºòû åòåòií º½ðàëäàðäû içäåñòiðó êåðåê. Á½¹àí ä¸óëåòòiëåð äå ûºûëàñòû áîë¹àíäûºòàí, æèíàë¹àí ò¾ñiìíi» àðòû¹ûí æàðëûëàð¹à á¼ëiï áåðãåí, ¸ñiðåñå, åãåð îë ¼ç ¾ëåñiíå àç äà (áîëñà) æåð ñàòûï àëà àëàòûí áîëñà, îë ì¾ìêií áîëìàñà ñàóäà íåìåñå æåð ¼»äåóìåí àéíàëûñàòûíäàé åòêåí ä½ðûñ. Àë áàðëûº æàðëûëàð¹à áåðó ì¾ìêií áîëìàñà, îíäà ôèëäàð¹à, íåìåñå àçàìàòòàðäû» áàñºà áið á¼ëiêòåðiíå êåçåêïåí òàðàòûï ò½ðóäû ½éûìäàñòûðó êåðåê. Ñîíûìåí ºàòàð ä¸óëåòòi àäàìäàð ºàæåòòi õàëûº æèíàëûñòàðûí æ¸íå ñîò îòûðûñòàðûí ½éûìäàñòûðó¹à àºøàëàé æàðíàìàëàð áåðiï ò½ðóëàðû êåðåê; æ¸íå äå îëàðäû ïàéäàñûç ëèòóðãèÿëàðäàí áîñàòºàí æ¼í. 5. Îñû ñèÿºòû øàðàëàðìåí êàðôàãåíäiêòåð õàëûºòû ¼çiíå ºàðàòûï àëäû; æ¸é õàëûºòû øà¹ûí ºàëàëàð¹à ¾íåìi ê¼øiðiï îòûðûï îëàðäû» áàéóûíà ñåïòiãií òèãiçiï îòûðäû. Àë åãåð ä¸óëåòòiëåð, åãåð îëàðäà àºûëìåí æàíàøûðëûº áîëñà, æàðëûëàðäû ¼çàðà á¼ëiï àëûï, îëàðäû º½ðàëäàðìåí ºàìòàìàñûç åòiï, ¸ðò¾ðëi æ½ìûñòàð¹à æiáåðiï îòûðñà ä½ðûñ áîëàð åäi. Òàðàíòàëûºòàð¹à åëiêòåñå äå æàìàí áîëìàñ åäi: æàðëûëàðäû» ïàéäàëàíóû ¾øií îðòຠìåíøiê îðíàòûï, îëàð á½ëàðäû ¼çäåðiíå ºàðàòûï àëäû; ºûçìåò îðûíäàðû îëàðäà åêi ò¾ðëi: áiðåóëåði ñàéëàó àðºûëû, åêiíøiëåði æåðåáå æîëûìåí. Æåðåáå — õàëûºòû» ºûçìåò îðûíäàðûíà ºîëû æåòói ¾øií, ñàéëàó — ìåìëåêåòòi áàñºàðó iñi æàºñû áîëó ¾øií. Áið ºûçìåò îðíûíà äà áið á¼ëiãií ñàéëàóìåí, åêiíøi á¼ëiãií æåðåáå àðºûëû òà¹àéûíäàó¹à áîëàäû. Ñîíûìåí, äåìîêðàòèÿëûº áàñºàðóäû ºàëàé ¾éëåñòiðóãå áîëàòûíû æ¼íiíäå àéòûëäû. IV.1. Æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàðäû» íåãiçiíäå îëèãàðõèÿëûº º½ðûëûìäû ºàëàé º½ðó êåðåê åêåíäiãi äå àíûº äåóãå æàºûí. Àòàï àéòºàíäà, îëèãàðõèÿëûº º½ðûëûìíû» ¸ðáið ò¾ðiíi» ýëåìåíòòåðií äåìîêðàòèÿëûº º½ðûëûì ýëåìåíòòåðiíå ºàðàìàºàðñû ýëåìåíòòåðäåí º½ðó êåðåê, æ¸íå äå îë ò¾ð äåìîêðàòèÿ î¹àí ºàðàìà-ºàðñû ò¾ðiíå ñ¸éêåñ áîëûï ò½ðó êåðåê. Îëèãàðõèÿíû» å» æ½ìñຠæ¸íå ò¸ðòiï áîéûíøà å» áiðiíøi ò¾ði ïîëèòèÿ äåï àòàëàòûí¹à æàºûí æ¸íå äå ì¾ëiê öåíçi åêi º½òºàðó ¾øií ºàóiïñiçäiêòi ºàìòàìàñûç åòåòií, îíû á½çàòûí í¸ðñåëåðäåí ºàøûºòàòûï æàçûë¹àí äà, æàçûëìà¹àí äà çà»- äàðäû îðíûºòûðó¹à ½ìòûëó êåðåê6 æ¸íå äå äåìîêðàòèÿëûº íåìåñå îëèãðàõèÿëûº äåï ìåìëåêåòêå àéºûí äåìîêðàòèÿëûº æ¸íå îëèãàðõèÿëûº ïiøií áåðåòií øàðàíû åìåñ, òåê î¹àí ½çຠ¼ìið ñ¾ðóäi ºàìòàìàñûç åòåòií øàðàëàðäû åñåïòåó ºàæåò. 2. ²àçiðãi äåìàãîãòàð õàëûººà æà¹ûìïàçäàíàòûí äåï ì¾ëiêòåðäi ò¸ðêiëåó ¾øií ê¼ï ñîò iñòåðiíå áàðûï æàòàäû. Ñîíäûºòàí ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ñàºòàóäû» ºàìûí æåóøiëåð îñû¹àí ºàðñû ñîòòàë¹àíäàðäû» ì¾ëêií ìåìëåêåòòiê íåìåñå ºî¹àìäûº ìåíøiêêå àéíàëäûðìàé, ºàñèåòòi ìåíøiêêå àéíàëäûðàòûí çà»äàð øû¹àðó àðºûëû ¸ðåêåò åòói êåðåê. ²ûëìûñ æàñàóøûëàð îäàí áàòûëûðຠáîëà àëìàéäû (¼éòêåíi á¸ðiáið æàçàëàíàäû ¹îé), àë òîáûð ¼çiíå îäàí åøáið ïàéäà êåëìåéòiíäiêòåí àéûïòàéòûí ¾êiìäåð ºàáûëäàó¹à òûì ûíòàëû áîëà áåðìåéäi. Îäàí áàñºà îíäàé ìåìëåêåòòiê iñòåðäi áîñòàí áîñ, åøáið íåãiçñiç ºîçäûðà áåðóãå ºàðñû ºàòà» æàçàëàéòûí ò¸ðòiï îðíàòûï, àçàéòó¹à òûðûñó êåðåê: ì½íäàé iñòåð ê¼áiíåñå õàëûº àðàñûíàí åìåñ, òåêòiëåðäi» iøiíåí øûººàíäàð¹à ºàðñû ºîç¹àëûï æàòàäû. Áàðëûº àçàìàòòàð äà áàñºàðóäû» îñû ò¾ðiíå òiëåóëåñ åòóãå êåðåê æà¹äàéëàðäû iñêå àñûðûï îòûð¹àí æ¼í; àë åãåð á½¹àí ºîë æåòêiçó ì¾ìêií áîëìàñà, å» áîëìàñà iñòi æî¹àð¹û áèëiêòiëåðãå æàó ðåòiíäå ºàðàìàéòûíäàé åòiï ½éûìäàñòûðó¹à òûðûñó êåðåê. 3. Øåêòåí øûººàí äåìîêðàòèÿëàðäà õàëûº ¸íøåéiíäå ê¼ï áîëàòûí áîë¹àíäûºòàí õàëûº æèíàëûñûí ºàòûñóøûëàð¹à àºû ò¼ëåìåé ½éûìäàñòûðó ¸ëäåºàéäà ºèûí¹à ò¾ñåäi, àë ìåìëåêåòòi» îë ¾øií êiðiñ ê¼çäåði áîëìà¹àí æåðëåðäå ì½íäàé ò¸ðòiï òåêòiëåðãå æàóëûº ñèïàòòà áîëàäû: ì½íäàé æà¹äàé ò¾ñiìäåðäi òåê òûì æî¹àðû ñàëûº ñàëó, ò¸ðêiëåó, ¸äiëåòñiç ñîòòàð àðºûëû òàáó¹à áîëàð åäi ¹îé, àë á½ëàðäû» á¸ði òàëàé äåìîêðàòèÿëàðäû º½ëàòòû. Ñîíûìåí, êiðiñ ê¼çäåði æîº æåðëåðäå õàëûº æèíàëûñûí ¼òå ñèðåê øàºûðûï, ñîò iñòåðiíå ê¼ï ñîòòàðäû ºàòûñòûðûï, àç ê¾ííi» iøiíäå ¼òêiçiï ò½ðó êåðåê. ̽íû» àðòûºøûëû¹û áàéëàð ê¼ï øû¹ûííàí ºîðºà ºîéìàéäû, àë ä¸óëåòòiëåð åìåñ, æàðëûëàð ñîòºà ºàòûñºàíû ¾øií àºû àëàòûí áîëàäû. ̽íäàéäà ñîò iñòåði äå æàºñûðຠæ¾ðåòií áîëàäû; ä¸óëåòòiëåð ¼ç iñòåðiíåí ½çຠê¾íäåð áîéû ºîë ¾çiï ºàëìàéäû, àç ê¾íäåðãå ºàòûñó¹à ûºûëàñòû äà áîëàäû. 4. Êiðiñ ê¼çäåði áàð æåðëåðäå, ºàçiðãi äåìàãîãòàðäàé, àðòûº êiðiñòi á¼ëiï òàðàòóäàí ñàºòàí¹àí æ¼í; õàëûº îíû àëàäû äà,

Á½ëàð¹à ºàðñû åìäi àòòû æ¸íå àóûð ºàðóëû æàÿó ¸ñêåðäi áåëãiëi áið øàìàäà æå»ië ºàðóëàí¹àí æàÿó ¸ñêåðìåí ºîñà àëàòûí òàëàíòòû ºîëáàñøûëàðäàí òàáó¹à áîëàäû. Ñûëàðäû» àðºàñûíäà iøêi á¾ëiêòåðäi» êåçiíäå õàëûº ὺàðàñû ä¸óëåòòiëåðäi æå»iï øû¹àäû; æå»ië ºàðóëàíûï àëûï îë àòòû ¸ñêåð ìåí àóûð ºàðóëàí¹àíäàðäû îï-î»àé æå»å àëàäû. 5. Îëàé áîëñà, æå»ië ºàðóëàí¹àí ¸ñêå𠺽ð¹àí7 îëèãàðõèÿ øûí ì¸íiíäå îíû ¼çiíå ºàðñû º½ðàäû; æàñ æiãiòòåðäi îëèãàðõòàð êiøi æ¸íå à¹à òîïºà á¼ëiï, êiøi æàñòà¹û ½ëäàðûí æå»ië ºàðóëàí¹àí ¸ñêåðëåðãå ò¸í æàòòû¹óëàðäàí ¼òêiçiï àëûï, à¹à æàñòà¹û êåçiíäå ¸ñêåðè iñòå øûíûºòûð¹àíû ä½ðûñ. Ìåìëåêåòòiê áàñºàðó¹à îëèãàðõòàð õàëûº ὺàðàñûíû» iøiíåí áåëãiëi ì¾ëiê öåíçií àë¹àíäàðäàí íåìåñå Ôèâàëàðäà¹ûäàé áåëãiëi áið óàºûòòà åøºàíäàé ºîë¼íåðëiê æ½ìûñòàðìåí àéíàëûñïà¹àíäàðäàí íåìåñå Ìàññàëèÿäà¹û ñèÿºòû òîëûº º½ºûºòûëàðäû» äà, îëàð¹à æàòïàéòûíäàðäû» äà àðàñûíàí ëàéûºòû êiñiëåðäåí òà»äàó àðºûëû òàðòûï îòûðóû ºàæåò. 6. Áèëåóøi àçàìàòòàðäû» ºîëûíäà ºàëà áåðóãå òèiñòi å» ìà»ûçäû ºûçìåòòåðìåí ëèòóðãèÿëàðäû ºîñó êåðåê, ñîíäà ¹àíà æ¸é õàëûº îë îðûíäàð ¾øií ºûìáàò àºû îòûð¹àíäàð¹à ºûçûºïàé, îíäàé ìiíäåòòåðäåí î»àéûðຠáàñ òàðòûï æ¾ðó ¾øií. ²ûçìåò îðûíäàðûíà îòûð¹àíäà𠺽ðáàíäûºòàð êåëòiðiï æ¸íå áið ºî¹àìäûº ¹èìàðàò ò½ð¹ûçóäû áàñòàï æ¾ðñå äå æàºñû áîëàð åäi: ̽íäàéäà õàëûº ºîíàºàñûëàð¹à ºàòûñà îòûðûï æ¸íå ºàëà ñ¸íäi ¹èìàðàòòàð ìåí òîëûñà ò¾ñêåíií ê¼ðå æ¾ðå ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì¹à æàò ê¼»iëäå áîëìàñ åäi, ¸ði òåêòiëåðäi» ¼çäåði ¾øií äå îëàð áið åñêåðòêiø áîëûï ºàëàð åäi. ²àçiðãi îëèãàðõòàð, áiðàº, îë ñèÿºòû åøí¸ðñå æàñàìàéäû, á¸ðií äå êåðiñiíøå iñòåéäi: îëàð ¼ç ¾ñòåìäiãiíåí ºàíøà ïàéäà ê¼çäåñå, ñîíøàëûºòû º½ðìåòòi äå içäåéäi. Ñîíäûºòàí äà ºàçiðãi îëèãàðõèÿëàð¹à åðãåæåéëi äåìîêðàòèÿ äåãåí àòàó ¼òå ä¼ï êåëåäi. Îñûìåí äåìîêðàòèÿëàð ìåí îëèãàðõèÿëàð ºàëàé º½ðûëóû êåðåê åêåíäiãi àíûºòàëäû. V.1. Æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàðäàí êåéií òiêåëåé ºûçìåò îðûíäàðûíà (archas) ºàòûñòûëàðäû» á¸ðií äå ä½ðûñ àíûºòàó êåðåê; ºàæåòòi ºûçìåò îðûíäàðûíñûç ìåìëåêåò ¼ìið ñ¾ðå àëìàéäû, àë èãiëiêòi ò¸ðòiïòi æ¸íå içãiëiêêå ëàéûº ºûçìåòòåðñiç ìåìëåêåò æàºñû áàñºàðûëìàéäû. Îäàí áàñºà æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàé øà¹ûí ìåìëåêåòòåðäå ºûçìåò îðûíäàðû àçäàó, àë ¾ëêåí ìåìëåêåòòåðäå ê¼áiðåê áîëó êåðåê. Ñîíûìåí áiðãå, ò¾ðëi — ò¼ìåíäåó æ¸íå æî¹àðûëàó. Ò¼ìåíäåó öåíç àçàìàòòàð¹à ê¸äiìãi ìåìëåêåòòiê ºûçìåòòåðãå, àë æî¹àðûëàóû — å» ìà»ûçäû ºûçìåò îðûíäàðûíà æîë àøàäû. Áåêiòiëãåí ì¾ëiêòiê öåíçi áàð ¸ðêiì-ຠáàðëûº àçàìàòòûº º½ºûºòàðäû ïàéäàëàíñûí æ¸íå äå öåíçiãå ñàé õàëûº àðàñûíàí òîëûº º½ºûºòû àçàìàòòàðäû» º½ðàìûíà òàðòûë¹àí àäàìäàðäû» ñàíû ñûëàðìåí áiðãå àçàìàòòûº º½ºû¹û æîºòàðäàí ¸ëäåºàéäà àñûï ò½ðóû êåðåê. Áiðຠòîëûº º½ºûºòû àçàìàòòàð ºàòàðûíà ºàøàíäà áîëñûí õàëûºòû» å» ò¸óið òîïòàðûíàí òàðòó ºàæåò. 2. Îñû òåêòåñ º½ðûëûìäû îëèãàðõèÿíû» êåëåñi áið ò¾ðiíå îíû» åðåêøåëiãií íå¹½ðëûì àéºûíûðຠåòiï îðíàòó êåðåê. Îíû» åñåñiíå øåêòåí øûººàí äåìîêðàòèÿ¹à ñ¸éêåñ êåëåòií îëèãàðõèÿëûº º½ðûëûì äà íå¹½ðëûì ¼çãåðìåëi ¸ði òèðàííèÿëûº ñèïàòòà; îë ºàíøàëûºòû íàøàð áîëñà, ñîë ¹½ðëûì ºóàòòû ñàºòàé àëàòûí øàðàëàðäû ºàæåò åòåäi. Òàáè¹àòûíàí ñàó äåíåëåð æ¸íå æ¾çóãå æàºñû æàáäûºòàë¹àí ¸ði æàºñû ýêèïàæû áàð êåìåëåð ê¼ïòåãåí àïàò æà¹äàéëàð¹à ½øûðàñà äà, îëàðäàí îïàò áîëìàé, àìàí øû¹àòûíû, àë íàóºàñòû äåíå æ¸íå íàøàð æàáäûºòàë¹àí ¸ði ýêèïàæû íàøàð êåìåëåð áîëìàøû ºîëàéñûçäûºòàðäû ê¼òåðå àëìàéòûíû ñèÿºòû, å» íàøàð ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ò¾ðëåði äå å» ìûºòû ºîð¹àíó øàðàëàðûíà ç¸ðó. 3. Äåìîêðàòèÿëàð ¾øií îíû º½òºàðàòûí í¸ðñå — õàëûºòû» ê¼ïòiãi (ñîíäà ¹àíà îë ¸ðêiìíi» içãiëiêòiëiãiíå íåãiçäåëãåí º½ºûººà ºàðñû ºîéûëàäû); îëèãàðõèÿ ñîíäûºòàí ¼çií ñàºòàó ¾øií àëäûíäà¹û¹à ºàðàìà-ºàðñû º½ðàëäû, àòàï àéòºàíäà, æàºñû ò¸ðòiïòi îðíàòóäàí içäåó êåðåê. Õàëûº ὺàðàñû ¸íøåéiíäå ò¼ðò á¼ëiêòåí — æåð ¼»äåóøiëåðäåí, ºîë¼íåðøiëåðäåí, ñàóäàãåðëåðäåí, æàëäàìàëû æ½ìûñ iñòåéòiíäåðäåí ò½ðàòûíäûºòàí, àë ñî¹ûñ ¾øií ºàðóëû ê¾øòåðäi» ò¼ðò ò¾ði — àòòû ¸ñêåð, àóûð ºàðóëû æàÿó ¸ñêåð, æå»ië ºàðóëû æàÿó ¸ñêåð, ôëîò æàðàìäû áîëàòûíäûºòàí, àòºà ìiíiï æ¾ðóãå ºîëàéëû æåðëåðäå ºóàòòû îëèãàðõèÿ º½ðó¹à ºîëàéëû æà¹äàéëàð áàð: ò½ð¹ûíäàðäû ºàóiïòåðäåí º½òºàðà àëàòûí ¸ñêåðäi» îñû ò¾ði ¹îé, àë àòòàðäû òåê iði ìåíøiêòiëåð ¹àíà ½ñòàé àëàäû; ò½ðàòûí æåðëåði àóûð ºàðóëû æàÿó ¸ñêå𠺽ðó¹à î»òàéëû áîëñà, îëèãàðõèÿíû» åêiíøi ò¾ðií º½ðó ºîëàéëû: àóûð ºàðóëû æàÿó ¸ñêåðäå ºûçìåò åòó æàðëûëàðäàí ã¼ði ä¸óëåòòiëåðãå òóðà êåëåäi; æå»ië ºàðóëû æàÿó ¸ñêåð ìåí ôëîò ò¾ãåëiìåí äåìîêðàòèÿ¹à ñàé êåëåäi. 4. ²àçiðãi êåçäå îñû ñûëàð áàñûì áîë¹àí æåðëåðäå iøêi á¾ëiêòåð òó¹àí êåçäå îëèãàðõòàð ê¼áiíåñå æå»iëiñ òàáàäû.

áîëñà, îäàí åøáið ïàéäà äà áîëìàñ åäi, àë ¸äië ñîòñûç ìåìëåêåòòiê ºàðûì-ºàòûíàñ áîëìàéòûí áîëñà, îíäà øåøiìi îðûíäàëìàéòûí ñîòòû» äà ì¸íi ºàëìàéäû. 6. Ñîíäûºòàí á½ë ºûçìåòòi áið àäàì¹à åìåñ, ¸ð ò¾ðëi ñîò ïàëàòàëàðûíàí áiðíåøå àäàìäàð¹à æ¾êòåãåí ä½ðûñ áîëàð åäi, ñîë ñèÿºòû ìåìëåêåòêå ºàðûçäàðëàðäàí òèåñiëiíi ¼íäiðiï àëóäû äà áiðíåøå àäàìäàðäû» àòºàð¹àíû æ¼í. Îñû ñûíû áàñºà ºûçìåòòåãiëåðãå äå æ¾êòåóãå áîëàð åäi. Ñîíû» iøiíäå ºûçìåòêå æà»à êiðiñiï æàòºàíäàð á½ðûí¹ûëàðäû», ÿ¹íè ºûçìåòòiê ¼êiëåòòiãií òàïñûð¹àíäàðäû» ñîòòû» ¾êiìäåðií îðûíäàóûíà, àë ºûçìåò îðíûíäà îòûð¹àíäàðäû» ¾êiìií áàñºà ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàð, ìûñàëû àãðîíîìäàðäû» ¾êiìií àñòèíîìäàð, àë áiðiíøiëåðäi» ¾êiìií áàñºàëàðû îðûíäàóûíà áîëàð åäi. Æàçàíû iñêå àñûðàòûíäàð¹à äåãåí ¼øïåíäiëiê àçûðຠáîë¹àí ñàéûí ¾êiìäåðäi» îðûíäàëóû äà æå»iëäåé ò¾ñåäi ¹îé. Åãåð äå ¾êiìäi äå, îíû îðûíäàó äà áið àäàì¹à æ¾êòåëñå, î¹àí äåãåí ¼øïåíäiëiê åêi åñå áîëàäû. Àë áið àäàì áàðëû¹ûí äà ¸ði øåøiï, ¸ði îðûíäàéòûí áîëñà…9 îíäà îë áàðëû¹ûìåí äå æàóëûº ºàòûíàñºà ò¾ñåäi. 7. ʼï æåðëåðäå ñîò ¾êiìií îðûíäàóøûëàð¹à ò½òºûíäà¹ûëàðäû ê¾çåòóøiëåð äå ºîñûëàäû, ìûñàëû Àôèíàëàðäà¹û Îí áið… Ñîíäûºòàí á½ë ºûçìåò îðíûí äà á¼ëiï àëûï, îë æ¼íiíäå áið û»¹àéëû æîë òàáó êåðåê. Á½ë ºûçìåòòi» ºàæåòòiãi àëäûíäà ê¼ðñåòiëãåííåí åøáið êåì åìåñ; áiðຠîäàí æ¼íi ò¾çó àäàìäàðäû» ê¼áiíå ºàøàòûíû äà áîëàäû; îíû íàøàð àäàìäàð¹à æ¾êòåó ºàóiïñiç åìåñ, ¼éòêåíi áàñºàíû ê¾çåòïåê ò¾ãië îëàðäû» ¼çií äå ºàäà¹àëàó êåðåê. Îñû¹àí îðàé îë ºûçìåòêå áið ¹àíà àäàìäû, ¸ði ¾íåìi áið àäàìäû ¹àíà ºîéìàé, áiðຠæàñòàðäàí, ýôåáòåðäi»10 òîáû áàðëàðäàí, ãàðíèçîíäà ºûçìåò åòåòiíäåðäåí íåìåñå ºûçìåò îðíûíäà¹û ¸ð ò¾ðëi êiñiëåð êåçåêïåí àòºàðàòûí åòói ºàæåò. 8. Æî¹àðûäà àòàë¹àí ºûçìåòòåðäi å» ºàæåòòiëåði äåï åñåïòåï, áiðiíøi îðûí¹à ºîþ êåðåê. Îëàðäàí êåéií òàï ñîëàðäàé ºàæåòòi, áiðຠæî¹àð¹û äå»ãåéäåãi ºûçìåòòåð ò½ðàäû, ¼éòêåíi îëàðäû îðûíäàó ¾ëêåí ò¸æiðèáå ìåí ñåíiìäiëiêòi ºàæåò åòåäi. ̽íäàé ºûçìåòòåðäi» ñàíàòûíà ìåìëåêåòòi ñàºòàóäû ê¼çäåéòiíäåði æ¸íå ¸ñêåðè ºàæåòòiëiêòåð ¾øií àøûëàòûíäàðû æàòàäû. Áåéáiò òå, ñî¹ûñòû» äà êåçäåðiíäå ºàëàíû» ºàºïàñû ìåí ºîð¹àíäàðûí ñàºòàï, àçàìàòòàðäû ¸ñêåðè á¼ëiêòåðãå á¼ëiï æ¾ðåòií àäàìäàð áîëóû êåðåê. 9. Áið ìåìëåêåòòåðäå îñûíäàé ìiíäåòòåðäi» á¸ðií àòºàðó¹à ê¼ïòåãåí ºûçìåò îðûíäàðûí áàñºàëàðûíäà àçûðàº, êiøêåíòàé ºàíäàé ºûçìåòòåð áið ºûçìåòêå áiðiãói, àë ºàéñûëàðû á¼ëåê áîëóû êåðåê åêåíäiãií äå àíûºòàó êåðåê. 2. ²àæåòòi ºàìºîðëûºòàðäû» iøiíäå ºàëàëûº àëà»äû ºàäà¹àëàï îòûðó áiðiíøi îðûíäà; îë ¾øií ¸ðò¾ðëi ñàóäà êåëiñiìäåðiíi» ºàëàé ¼òiï æàòºàíûí, æàëïû á¸ðiíi» äå èãiëiêòi içåòòiëiêïåí áîëûï æàòºàíûíà æàóàï áåðåòií áèëiê îðíû áîëóû êåðåê, ¼éòêåíi áàðëûº ìåìëåêåòòåðãå àäàìäàðäû» ¼çäåði ¼çäiãiíåí ¼ìið êåøó ¾øií áiðiãåòií àçàìàòòûº ºàóûìäàñòûºòû ñàºòàó¹à ¼çàðà ºàæåòòi ç¸ðóëiêòåðií ¼òåï îòûðàòûí ñàòûï àëó æ¸íå ñàòó iñòåðiìåí äå àéíàëûñó¹à òóðà êåëåäi ¹îé. 3. Åêiíøiñi ºàëàäà¹û ºî¹àìäûº æ¸íå æåêå ¹èìàðàòòàðäû ê¾òiï ½ñòàó¹à æàñàëàòûí ºàìºîðëûº; á½ë àëäû»¹ûìåí òû¹ûç áàéëàíûñòà; îëàðäû óàºûòûëû æ¼íäåóëåðäåí ¼òêiçiï îòûðó, æåêå èåìäåíóøiëiêòåðäi» øåêàðàëàðû ä¸ë àíûºòàëûï îòûðûëóû ºàæåò. ʼáiíåñå îñûíäàé ºûçìåò îðíûí àñòèíîìèÿ äåéäi. Á½ë ºûçìåòòi» ºàìòèòûí iñòåði áiðíåøå ñàëàëàð¹à á¼ëiíåäi, õàëºû ê¼ï ºàëàëàðäà îëàðäû» ¸ð ºàéñûñûíà ºûçìåòêåðëåð òà¹àéûíäàëàäû, ìûñàëû, ºàëà ºàìàëûíà, ñó ê¼çäåðiíå, òå»iç àéëàºòàðûíà ºàìºîðëûº æàñàóøûëàð. 4. Òà¹û áið ºàæåòòi æ¸íå àëäû»¹û¹à ½ºñàñ áèëiêòi» ò¾ði — îë äà ñîë ñèÿºòû í¸ðñåìåí àéíàëûñàäû, áiðຠîíû» àÿñû — ìåìëåêåòòi» òåððèòîðèÿñû, ÿ¹íè ºàëàäàí òûñºû æåðëåði; á½ë ºàæåòòi àòºàðóøûëàðäû àãðîíîìäàð, áàñºàëàðû ãèëîðëàð äåï àòàéäû. ʼðñåòiëãåí ¾ø í¸ðñåãå ºàòûñòû ºàìºîðëûºòàð îñûëàð. Êåëåñi ºûçìåò — ìåìëåêåòòiê ò¾ñiìäåð àëó; îëàð¹à ºàðàï, îëàðäû áàñºàðóäû» æåêå ñàëàëàðûíà òàðàòûï îòûðàòûíäû àïîäåêòåð8 íåìåñå ºàçûíàøûëàð äåéäi. Îäàí ¸ði æåêå êåëiñiì-øàðòòàð ìåí ñîò øåøiìäåðiíi» ê¼øiðìåëåðií ñàºòàï îòûðàòûíäàð; ¸ð ò¾ðëi æàçáà øà¹ûìäàð äà ñîëàð¹à òàáûñ åòiëåäi, ñîò iñòåðiíi» áàñòàïºû êåçå»i äå ñîëàðäû» ºîëûíäà áîëàäû. Êåéáið æåðëåðäå á½ë ºûçìåòòi åêiãå á¼ëåäi, áàñºàëàðûíäà îíû áið ºûçìåòêåð àòºàðàäû. Á½ë ºûçìåò “ãèåðîìíåìîíäàð”, “ýïèñòàòòàð”, “ìíåìîíäàð” äåï àòàëàäû. 5. Îäàí ¸ði àñà ºàæåòòi, áiðຠ¼òå àóûð áèëiê: îíû îðûíäàóøûëàð ¼ëiì æàçàñûíà êåñiëãåí ñîò ¾êiìií iñêå àñûðàäû, ìåìëåêåòêå ºàðûçäàðëàðäàí îíû ¼íäiðiï àëàäû, ºàìàóäà¹ûëàðäû ê¾çåòåäi. Á½ë ¼òå ºèûí ºûçìåò, ¼éòêåíi ¼çiíå àäàìäàðäû» ¼øïåíäiëiãií òó¹ûçàäû; ñîíäûºòàí îíû îðûíäàó ¾ëêåí ïàéäàìåí áàéëàíûñòû áîëìàéòûí æåðäå î¹àí åøêiì äå êåëiñïåéäi æ¸íå çà» áîéûíøà îðûíäàé áåðìåéäi. Á½ë ºûçìåòòi» êåðåêòiãi ¸äië ñîòòû» ¾êiìäåði îðûíäàëìàéòûí

ºàëà àëà»û, ºàëàíû» ¼çi, òå»iç ãàâàíüäåði, ìåìëåêåò òåððèòîðèÿñû æ¸íå ñîò, êåëiñiì-øàðòòàðäû áåêiòó, ñîò øåøiìäåðií îðûíäàó, ºàìàóäà¹ûëàðäû ê¾çåòó, åñåïòåðäi ºàáûëäàó æ¸íå òåêñåðó, ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàðäû ºàäà¹àëàó, àºûðûíäà, ìåìëåêåò iñòåðiíå ºàòûñòû îòûðûñòàð. 13. Àçàìàòòàðûíû» áîñ óàºûòòàðû áàð, òîºøûëûº æà¹äàéûíäà¹û ¸ði æàðàìäû ìiíåç-º½ëûººà ºàìºîðëûº æàñàéòûí ìåìëåêåòòåðäå ãèíåêîíîìèÿ, íîìîôèëàêèÿ, ïåäîíîìèÿ, ãèìíàñèàðõèÿ äåï àòàëàòûí àéðûºøà ºûçìåòòåð áîëàäû; îäàí áàñºà ãèìíèÿëûº æ¸íå äèîíèñòiê æàðûñòàð¹à14 æ¸íå ìåìëåêåòòå áîëàòûí òà¹û ñîë ñèÿºòû ºî¹àìäûº ê¼»ië ê¼òåðó øàðàëàðûíà ºàìºîðëûº. Îñû ºûçìåòòåðäi» êåéáiðåóëåði äåìîêðàòèÿ¹à ¸ñòå ò¸í åìåñ; ìûñàëû ãèíåêîíîìèÿ æ¸íå ïåäîíîìèÿ. Æàðëûëàð¹à º½ëäàðû áîëìà¹àíäûºòàí ºûçìåòøi ðåòiíäå áàëàëàðûí äà ¸éåëäåðií äå ïàéäàëàíó¹à òóðà êåëåäi ¹îé. Êåéáiðåóëåðäi» ñûéëàéòûí å» æî¹àð¹û ¼êiëåòòiêòåði áàð ¾ø ºûçìåò îðûíäàðûíû», àòàï àéòºàíäà: íîìîôèëàêòàðäû», ïðîáóëäàðäû» æ¸íå êå»åñ ì¾øåëåðiíi» iøiíäå íîìîôèëàêòàð — àðèñòîêðàòèÿíû», ïðîáóëäàð — îëèãàðõèÿíû», êå»åñ — äåìîêðàòèÿíû» îðíàòºàí í¸ðñåëåði. ²ûçìåò îðûíäàðû æ¼íiíäå æàëïû àë¹àíäà àéòàðûìûç îñû. ìåìëåêåòòåðäå á¸ðiíå áiðåóií ¹àíà º½ðàäû. Îëàðäà îòûðàòûíäàðäû ñòðàòåãòåð ìåí ïîëåìàðõòàð äåéäi. Îíû» ¾ñòiíå, åãåð ìåìëåêåòòå àòòû ¸ñêåð íåìåñå æå»ië ºàðóëàí¹àíäàð æ¸íå àòºûøòàð íåìåñå ôëîò áàð áîëñà, îëàðäû» ¸ðºàéñûñûíà êåéäå åðåêøå ºûçìåò îðûíäàðû º½ðûëàäû. Îëàðäû íàâàðõèÿ, ãèïïàðõèÿ, òàêñèàðõèÿ äåï, àë îëàð¹à áà¹ûíûøòû ºûçìåò îðûíäàðûí ñîëàð¹à ñ¸éêåñ òðèåðàðõèÿ, ëîãàõèÿ, ôèëàðõèÿ11 äåéäi äå, ¸ði ºàðàé á¼ëiíó ò¸ðòiáiíå ºàðàé. Á½ëàðäû» á¸ði ¼ç ºàðàóûíäà ¸ñêåðè iñòåðií ºàìòèòûí áið ºûçìåò îðíû. 10. Ñîíûìåí, á½ë ºûçìåò òóðàëû îñûëàðäû àéòó êåðåê. Á¸ðiíi» åìåñ, êåéáið ºûçìåò îðíûíäà¹ûëàðäû» ºîëûíàí ê¼ïòåãåí ìåìëåêåòòiê ºàðæû ñîìàñû ¼òåòií áîë¹àíäûºòàí åñåïòåðäi ºàáûëäàï, òåêñåðó ìiíäåòií àòºàðàòûí òà¹û áið ºûçìåò îðíû áîë¹àíû æ¼í. ̽íäàé ºûçìåòêåðëåð åâôèíäåð, ëîãèñòåð, ýêñåòàñòàð, ñèíåãîðëàð12 äåï àòàëàäû. Îñû ºûçìåòòåðäi» á¸ðiíi» ¾ñòiíäå áàðëûº iñòåðäå å» æî¹àð¹û ¼êiëåòòiãi áàð áèëiê ò½ðàäû: îë ºàáûëäàí¹àí øåøiìäåðäi îðûíäàéäû, çà» æîáàëàðûí æî¹àð¹û áèëiê ½ñûíàäû, õàëûº ºîëûíäà áîë¹àí æåðëåðäå õàëûº æèíàëûñûíäà ò¼ðà¹àëûº åòåäi, ìåìëåêåòòå áàñòû îðûí àëàòûíäàðäû øàºûðàòûí áið ºûçìåò îðíû áîëó êåðåê ºîé. Êåéáið æåðëåðäi á½ë áèëiê ïðîáóëäàð äåï àòàëàäû, ñåáåái îëàð àë¹àøºû øåøiìäåðäi äàéûíäàéäû; äåìîêðàòèÿëàðäà ê¼áiíåñå êå»åñïåí äàéûíäàëàäû. Ñîíûìåí, ñàÿñè ºûçìåòòåðäi» àÿñûíäà¹û ºûçìåòòåð îñûëàð. 11. ²àìºîðëûºòû» òà¹û áið ò¾ði äiíè ð¸ñiìäåðãå áàéëàíûñòû. Á½¹àí æðåöòåð (àáûçäàð), êèåëi í¸ðñåëåðãå ºàòûñòûëàðäû» á¸ðiíi» ºàìºîðøûëàðû — êèåëi ºûçìåò îðûíäàðû, ¹èìàðàòòàðû, òîç¹àíäàðûí ºàëïûíà êåëòiðó, äiíè ð¸ñiìäåðäi ºîëäàï îòûðó¹à êåðåêòi í¸ðñåëåð ò.á. æàòàäû. Êåéáið æåðëåðäå, ìûñàëû øà¹ûí ìåìëåêåòòåðäå îñûëàðäû» á¸ðiíå ºàìºîðëûº åòó áið ¹àíà ºûçìåòêåðãå, áàñºà áið æåðëåðäå æðåöòåðäåí á¼ëåê ê¼ïòåãåí ºûçìåòêåðëåðãå ãèåðîïåÿëàð¹à, íàîôèëàêòàð¹à13, ºàñèåòòi ñîìàëàðäû» ºàçûíàøûñûíà æ¾êòåëåäi; îäàí êåéií ìåìëåêåò òàðàïûíàí æàñàëàòûí º½ðáàíäûºòàðäû iñêå àñûðàòûí ºûçìåòêåðëåð áîëàäû, îë ºûçìåòòåð çà» áîéûíøà æðåöòåðãå æ¾êòåëìåãåí, áiðຠîíû» ì¸íi ¾ëêåí. ̽íäàé ºûçìåòêåðëåðäi áið æåðëåðäå àðõîíòòàð, áàñºàëàðû — ïàòøàëàð, ¾øiíøiëåði ïðèòàíäàð äåï àòàéäû. 12. Ñîíûìåí, ºàæåòòi ºàìºîðëûºòàð æàëïû àë¹àíäà ìûíàíäàé ñàëàëàðäû ºàìòèäû: äiíè, ¸ñêåðè, êiðiñ ïåí øû¹ûñ,

èãiëiêòåðäi èåìäåíóäå ºàíà¹àòøûëäûºòû, ñûðòºû èãiëiêòåðäi ºàæåòòåí àðòûº æèíàï, iøêi èãiëiêòåðäåí êåíäå ºàë¹àíäàðäàí ã¼ði ¸ëäåºàéäà ê¼áiðåê áîéûíà ñûéäûð¹àí àäàìäàð¹à ¾éiðiëåòiíäiãi ê¼»ië àóäàðó¹à ò½ðàðëûº æàé. 4. Òåîðèÿëûº îéëàñòûðóëàð äà îñûíäàé ò½æûðûìäàð¹à àëûï êåëåäi. Ñûðòºû èãiëiêòåðäi» ºàíäàé äà áîëìàñûí º½ðàë ðåòiíäå — àë ºàíäàé äà áîëìàñûí º½ðàë áåëãiëi áið ìàºñàò ¾øií æàðàìäû, áåëãiëi áið øåãi áàð; îëàðäû» øàìàäàí òûñ àðòûº áîëóû îíû èåìäåíóøiãå çèÿí êåëòiðåäi, íåìåñå åøºàíäàé ïàéäà ¸êåëìåéäi, ðóõàíè èãiëiêòi» ºàíäàéû áîëìàñûí, åãåð îëàð òàìàøà ¹àíà åìåñ, ïàéäàëû äà äåï ºàðàó¹à áîëàòûí áîëñà, — íå¹½ðëûì ìîë áîëñà, ñîë¹½ðëûì ïàéäàëû. ²àëàé áîëñà äà, áiðiíåí åêiíøiñiíi» àðòûºøûëû¹ûí àíûºòàó ¾øií ñàëûñòûð¹àí åêi çàòòû» æî¹àðû æåòiëãåíäiãi îëàðäû» ¸ð ºàéñûñûí æåêå àëûï çåðòòåãåíäåãi àéûðìàøûëû¹ûíà òiêåëåé ºàòûíàñòà åêåíäiãi àíûº äåé àëàìûç. Ñîíûìåí, åãåð æàí ¼ç ¼çäiãiíåí äå, áiçãå, àäàìäàð¹à, ºàòûíàñûíäà äà ìåíøiê ïåí ò¸ííåí ê¼ði áà¹àëûðຠáîëàòûí áîëñà, îíäà îëàðäû» å» æåòiëãåí ºàëûïòàðû äà ñîíäàé ºàòûíàñòà. ̽íû» á¸ði äå æàí ¾øií æàºñû, æàí ñîëàð ¾øií åìåñ. 5. Ñîíûìåí, êåëiñåéiê, ¸ðêiìäå îíû» içãiëiêòiëiãi ìåí çåðäåëiãi ¸ði ñîëàð¹à ñàé ºûçìåòi ºàíøàëûºòû áàð áîëñà, îëàð¹à òèåñiëi áàºûò òà ñîíøàëûºòû. ιàí êåïië áîëà àëàòûí ñûðòºû áið èãiëiêòåði àðºûëû åìåñ, ¼çi ¼çäiãiíåí æ¸íå ¼ç òàáè¹àòûíà ò¸í ºàñèåòòåðiíåí áàºûòòû äà, ë¸ççàòòû äà áîëàòûí º½äàé ¹àíà. Áàºûòòû» áið ñ¸òòi æåòiñòiêòåðäåí àéûðìàøûëû¹û äà îñûíäà: ðóõàíè åìåñ, ñûðòºû èãiëiêòåð áiçäi» ºîëûìûç¹à áið êåçäåéñîº áàºûòòû ñ¸òòiëiêòi» àðºàñûíäà êåëåäi, áiðຠáàºûòòû ñ¸òòiëiêòåí åøêiì äå ¸äiëåòòi æ¸íå ½ñòàìäû áîëà àëìàéäû. Îñûëàðäû» ñàëäàðûíàí å» æàºñû ìåìëåêåò — îë å» áàºûòòû äà ìàìûðàæàé ìåìëåêåò, àë òàìàøà iñ-¸ðåêåò æàñàìàé ìàìûðàæàé äà áîëó ì¾ìêií åìåñ; içãiëiêòi æ¸íå çåðäåñiç àäàì äà, ìåìëåêåò òå òàìàøà iñ-¸ðåêåò æàñàé àëìàéäû. ²àæûðëûëûº, ¸äiëåòòiëiê æ¸íå çåðäå æåêå àäàìäàðäà ºàíäàé ìà¹ûíàäà æ¸íå ò¾ðãå èå æ¸íå ñîëàð¹à ºàòûñòûëû¹ûíà ñàé àäàì ¸äië, çåðäåëi æ¸íå ½ñòàìäû äåï àòàëàäû. 6. Æî¹àðûäà àéòûë¹àí îéëàð îñû çåðòòåóiìiçäi» àë¹û ñ¼çi áîëñûí äåéiê. Îëàð¹à ºàòûñòû ì¸ñåëåëåðäi ò¸ïòiøòåï ïàéûìäàó ì¾ìêií áîëìàñà äà, á½ë áàñºà áið ï¸ííi» ìiíäåòi — îëàð¹à ñîºïàé êåòóãå äå áîëìàéäû. °çiðãå áåðiê àéºûíäàë¹àí Æåòiíøi êiòàï (Í) I.1. Å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì æ¼íiíäå ºàæåòòi çåðòòåóäi ½ñûíóäû îéëà¹àí àäàì å» àëäûìåí ºàíäàé ¼ìiðäi àäàìäàðäû» å» æàðàìäû åêåíií ä¸ë àíûºòàï àëóû òèiñ. Åãåð îë àíûº áîëìàé ºàëñà, îíäà ºàíäàé ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû å» æàºñû äåï ìîéûíäàó¹à áîëàòûíû äà áåëãiñiç áîëûï ºàëàäû. Å» æàºñû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìäû ïàéäàëàíóøûëàð ºîðøà¹àí æà¹äàéëàðäû» àÿñûíäà ñîëàðäû» ûºïàëûìåí, åãåð êåçäåéñîº áið í¸ðñåëåð êåäåðãi áîëìàñà, áàºûòòû ¼ìið êåøó êåðåê åêåíäiãi àíûº ºîé. Ñîíäûºòàí äà å» àëäûìåí ¼ìið ñ¾ðóäi» ºàíäàé æîëû, æàëïû àéòºàíäà, íå¹½ðëûì æàðàìäû åêåíi æ¼íiíäå áið îðòຠò½æûðûì¹à êåëiï àëó êåðåê, òåê ñîäàí êåéií ¹àíà îíäàé æîë áàðëûº àäàìäàð¹à æ¸íå ¸ðáið æåêå àäàìäàð¹à áiðäåé ìå, ¸ëäå ¸ðò¾ðëi ìå äåãåí ì¸ñåëåíi øåøóãå áîëàäû. 2. Ýêñîòåðèÿëûº å»áåêòåðiìiçäå å» æàºñû ¼ìið òóðàëû æåòêiëiêòi äå»ãåéäå òîëûº àéòòûº äåï åñåïòåé îòûðûï, áiç åíäi ñîëàðäû ïàéäàëàíàìûç. Øûíûíäà, ñîëàðäà ê¼ðñåòiëãåí òàðàòóëàð¹à íåãiçäåëå îòûðûï, èãiëiêòi» ¾ø ò¾ðiíi» áàð åêåíiíå êiì áîëñà äà ê¾ì¸íäàíà ºîÿð ìà åêåí, îëàð: ñûðòºû, ò¸íäiê æ¸íå ðóõàíè; áàºûòòû àäàìäàðäà îñû ¾øåói äå áîëóû êåðåê. Å» àç äå»ãåéäåãi ºàæûðû, ½ñòàìäûëû¹û, ¸äiëåòòiëiãi, ïàéûìäûëû¹û æîºòû, øûáûííû» ûçû»ûíàí ºîðºàòûíäû, àøòû¹û ìåí ø¼ëií ºàíäûðó ¾øií åøáið, å» ñ½ìäûº º½ðàëäàðäû ºîëäàíóäàí òàéìàéòûíäû, áið àÿº àñ ¾øií äîñòàðûí ñàòó¹à äàÿðëàðäû, ïàéûìñûçäû¹û ìåí àäàñó¹à áåéiìäiãi í¸ðåñòåíi» íåìåñå àºûë-åñiíåí àäàñºàí¹à ½ºñàéòûíäû åøêiì äå áàºûòòû äåé àëìàéäû ¹îé. 3. Áiðຠîñû àéòûë¹àíäàð æ¼íiíäå òîëûº äåðëiê îðòຠïiêiðäi ê¼ï àäàìäàð ½ñòàí¹àíûìåí ñîë èãiëiêòåðäi» ì¼ëøåði ìåí îëàðäû» ñàëûñòûðìàëû º½íäûëû¹û õàºûíäà ïiêiðëåð ºûì-ºóûò. Àë àäàìäàð áîëìàøû ¹àíà içãiëiêòiëiêòi ¼ç áîéûíà ºàíà¹àò ò½òñà, áàéëûººà, ìåíøiêêå, ºóàòòûëûººà, ä໺ºà òà¹û ñîë ñèÿºòûëàð¹à ½ìòûëûñòàðûíäà åøáið øåêòi áiëìåéäi. Iñòi» ì¸íiíå á½ë æåðäå áiç æ¸é ôàêòëàðìåí î»àé ê¼ç æåòêiçóãå áîëàòûíûí ê¼ðñåòå àëàìûç; içãiëiêòåðãå ºîë æåòêiçó ñûðòºû èãiëiêòåð àðºûëû åìåñ, êåðiñiíøå, içãiëiêòåð àðºûëû ñûðòºû èãiëiêòåðãå ºîë æåòåòiíi æ¸íå ñàºòàëàòûíû ¼ìiðäåãi áàºûò — îë ¸ðò¾ðëi ë¸ççàòòàíóäà ìà, içãiëiêòå ìå, ¸ëäå åêåóiíäå äå ìå, î¹àí ò¸óåëñiç æàºñû ìiíåç-º½ëûºòû, çåðäåíi, ñûðòºû

òàëàñòûðàòûíäàð¹à (áiðåóëåði åðiêòi àäàìíû» ¼ìiði ìåìëåêåò ºàéðàòêåðiíi» ¼ìiðiíåí ¸ëäåºàéäà ¼çãåøå ¸ði àðòûº äåé îòûðûï ºàíäàé äà áîëìàñûí ìåìëåêåòòiê ºûçìåòòåí áàñ òàðòûï æ¾ðåäi, áàñºàëàðû îñû ºûçìåòòi àðòûº ñàíàéäû, ¼éòêåíi îëàðøà åøí¸ðñåìåí àéíàëûñïàéòûí àäàì ìàìûðàæàé áîëà àëìàéäû, ñåáåái òåê èãiëiêòåðãå áà¹ûòòàë¹àí ¸ðåêåò ºàíà áàºûòïåí áàðà-áàð äåéäi) áiç îëàð¹à äà, á½ëàð¹à äà ¸ðºàéñûñû áið í¸ðñå äå ä½ðûñ, àë åêiíøi æà¹ûíàí ä½ðûñ åìåñ äåóiìiç êåðåê. Áiðåóëåðiíi» åðiêòi àäàìíû» ¼ìiðiíåí ¸ìiðøiíi» àðòûº äåéòiíi ä½ðûñ: º½ëìåí, îë º½ë áîë¹àíäûºòàí, iñ àòºàðóäà, ñîë ñèÿºòû ê¾íäåëiêòi ò½ðìûñºà ºàòûñòû á½éûðóëàðäà áèiê ì¸íäi ¸ði òàìàøà åø í¸ðñå æîº. 2. Áiðຠºàíäàé äà áîëìàñûí áèëiêòi» á¸ðií äåñïîòèÿëûº áèëiê äåó äå ä½ðûñ åìåñ. Áiçäi» îéëàñòûðóëàðûìûçäû» áàñûíäà æåòêiëiêòi ä¸ðåæåäå àéòºàíûìûçäàé åðiêòiëåðãå áèëiê º½ðó ìåí º½ëäàð¹à ¾ñòåì áîëóäû» àéûðìàøûëû¹û òàáè¹àòûíàí åðiêòi æàí ìåí òàáè¹àòûíàí º½ëäû» àéûðìàøûëû¹ûíàí ìà»ûçû åøáið êåì åìåñ ºîé. Åêiíøi æà¹ûíàí, áàºûòòû» ¼çi ¸ðåêåòêå, àë ¸äiëåòòi ¸ði ½ñòàìäû àäàìäàðäû» ¸ðåêåòòåðiíi» ò¾ïêi ìàºñàòòàðûíäà àñà òàìàøà í¸ðñåëåð áîëàòûíäûºòàí ¸ðåêåòñiçäiêòi òûì ä¸ðiïòåï, îíû ¸ðåêåòêå ºàðñû ºîþäû» äà íåãiçi æîº. 3. Îñûíäàé ò¾ñiíiêòåìåëåðäåí êåéií êåéáiðåóëåð áèëiê ê¼ïòåãåí òàìàøà iñòåðäi àòºàðó¹à æîë àøàòûí5 áîë¹àíäûºòàí á¸ðiíi» ¾ñòiíåí æî¹àð¹û áèëiêêå èå áîëó å» áèiê èãiëiê, ñîíäûºòàí áèëiê ºîëûíàí êåëåòií àäàì îíû åøêiìãå áåðóãå òèiñ åìåñ, ºàéòà îíû áàñºàëàðäàí òàðòûï àëó¹à, òiïòi ¸êåñi áàëàñûíàí, áàëàëàðû ¸êåñiíåí, á¸ði äå áiði áiðiíåí òàðòûï àëûï æàòºàíûìåí äå åñåïòåìåé-ຠ½ìòûëóû êåðåê äåãåí îé¹à ºàðàé îéûñòàóû äà ¹àæàï åìåñ. Å» áèiê èãiëiê á¸ðiíåí äå àðòûº, àë ìàìûðàæàé ¼ìiðäi» ¼çi îñû å» áèiê èãiëiê ºîé. 4. Åãåð äå òîíàóøûëàð ìåí çîðëûºøûëàð ¼ìiðäåãi å» àðòûº í¸ðñåëåðãå, ÿ¹íè å» áèiê içãiëiêêå, èå áîëàòûí áîëñà, á½ë ïiêið, ¸ðèíå, ¸äiëåòòiëiêòi áiëäiðåð åäi, áiðຠîëàé áîëóû ì¾ìêií áîëìà¹àíäûºòàí ê¼ðñåòiëãåí æîðàìàë äà æàë¹àí. Áàñºàëàðäàí ¼çãåøåëiãi åðêåêòi» ¸éåëäåí, ¸êåñiíi» áàëàñûíàí, ¸ìiðøiíi» º½ëäàí ¼çãåøåëiãiíåí äå ò¼ìåí áîëûï ò½ð¹àí àäàìíû» iñòåðií òàìàøà äåï àéòó¹à áîëìàéäû ¹îé. Içãiëiêòi» çà»äàðûíàí àòòà¹àí àäàì ¼çi ¸êåëãåí æàìàíäûºòû êåéií æ¼íäåóãå øàìàñû æåòïåéäi, ¼éòêåíi îë îíû» æîëûíàí øû¹ûï êåòêåí. Áið-áiðiíå áàðà-áàð àäàìäàðäû» àðàñûíäà¹û ºàëàéøà ¼çi-¼çäiãiíåí çà»ñûç í¸ðñå ìåìëåêåò ºàéðàòêåðiíi» íåìåñå çà» øû¹àðóøûíû» ìiíäåòi áîëûï øû¹àð åäi? ²½ºûºïåí ¾ñòåì áîëó ¹àíà åìåñ, º½ºûººà êåðà¹àð ¾ñòåì áîëó äà çà»äû áîëà àëìàéäû, àë áà¹ûíäûðó º½ºûººà êåðà¹àð äà áîëà áåðåäi. 8. Áiëiìíi» áàñºà ñàëàëàðûíàí áiç á½¹àí ½ºñàñ åøí¸ðñå òàáà àëìàéìûç. Åìøi äå, êåìå àéäàóøû äà áiðåói — àóðóëàðäû, åêiíøiñi — æîëàóøûëàðäû èëàíäûðó íåìåñå ê¾øïåí ê¼íäiðóäi ê¼çäåìåéäi. Áiðຠàäàìäàðäû» ê¼ïøiëiãi ñàÿñàòòû» ìiíäåòi äåñïîòèÿëûº áèëåó äåï îéëàéòûí áîëó êåðåê æ¸íå ¼çäåði ¾øií ¸äiëåòòi äå, ïàéäàëû äà äåï åñåïòåìåéòií ¸ðåêåòòåðäi áàñºà àäàìäàð¹à iñòåóãå áîëàäû äåóãå ½ÿëìàéäû; ¼çäåðiíäå îëàð ¸äiëåòòi áèëiêêå ½ìòûëàäû, àë ºàë¹àíäàð¹à êåëãåíäå ¸äiëåòòiëiê æ¼íiíäå îëàð åøáið ºàì æåìåéäi. 9. Áiðàº, åãåð äå áiðåóëåðãå òàáè¹àòûíàí äåñïîòèÿëûº áà¹ûíûøòûëûºòû áîëó, åêiíøiëiêòåðãå îíäàé áèëiêòå áîëó òàáè¹àòûíàí ò¸í áîëìàñà, îíäà æ½ðòòû» á¸ðiíi» ¾ñòiíåí äåñïîòèÿëûº áèëiê æ¾ðãiçóãå ½ìòûëó ìà¹ûíàñûç, îíäàé áèëiêêå òåê òàáè¹àòûíàí áåéiìäåðäi» ¾ñòiíåí îðíàòó¹à ½ìòûë¹àí æ¼í. Áið äóìàí ¼òêiçó íåìåñå º½ðáàíäûºòàð êåëòiðó ¾øií à»øûëûºòû àäàìäàð¹à åìåñ, åòi æåóãå æàðàìäû æàáàéû à»äàð¹à æàñàó êåðåê ºîé. Åãåð ñàÿñè º½ðûëûìû ñî¹ûñºà æ¸íå æàóëàðäû æå»óãå áà¹ûøòàëìà¹àí ìåìëåêåò áîëà àëàòûí áîëñà, àë îíû» á¸ði áîëìàóû äà ì¾ìêií ¹îé, îíäà àëà»ñûç îºøàó ò½ð¹àí ìåìëåêåò òå, åãåð îíû» º½ðûëûìû äàóñûç å» æàðàìäû áîëñà, áàºûòòû áîëà àëàð åäi. 10. Îëàé áîëñà, ñî¹ûñ iñòåðiíå äåãåí ºàìºîðëûºòû òàìàøà, áiðàº å» æî¹àð¹û ¸ði áàñòû ìàºñàò åìåñ, òåê ñîíäàé ìàºñàòºà æåòóäi» º½ðàëû äåï ºàðàó êåðåê. Çà» øû¹àðóøû ìåìëåêåòòi, àäàìäàðäû» áåëãiëi áið òåãií, æàëïû içãiëiêòi ¼ìiðiìåí ðàõàòòàíûï æ¾ðãåí àäàìäàðäû» ºàíäàé äà áîëìàñûí ºàðûìºàòûíàñûí æ¸íå áîëóû ì¾ìêií áàºûòûí ê¼ðóãå ½ìòûëóû êåðåê. °ðèíå, îðíàòûï æàòºàí çà»äàð á¸ði áiðäåé áîëà àëìàéäû. Ƹíå åãåð ê¼ðøiëåð áàð áîëñà, îëàð¹à ºàíäàé øàðàëàðäû, ¸ði îëàðäû ºàéñûñûíà ºàëàé ºîëäàíó êåðåê åêåíäiãií àëäûí àëà ê¼ðå áiëó çà» øû¹àðóøûíû» ìiíäåòi. Á½ë òóðàëû ì¸ñåëå òèiñòi ä¸ðåæåäå êåéiíiðåê, áiç å» æàðàìäû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûì ºàíäàé ìàºñàòòàðäû ê¼çäåó êåðåê åêåíäiãií çåðòòåãåíäå ñàðàïòàéìûç. III.1. Içãiëiêòiëiêïåí áàéëàíûñòû ¼ìiðäåí àðòûº åø í¸ðñå æîº äåï, òåê îíû ºîëäàíóäû» æîëäàðû æ¼íiíäå ïiêið