TELEGEI
Home

Ағылшын тілі

А.П. Голубев

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

Ағылшын тілі

«Оқулық педагогикалық мамандықтар бойынша орта кәсіптік білім берудің Федералдық мемлекеттік білім беру стандарттарына, ЖГӘЭ.04 «Ағылшын тілі», сәйкес құрылған. Студенттерде қазіргі заманғы ауызша және жазбаша ағылшын тілінің дағдыларын дамытуды көздейтін оқулық тақырыптық жағынан іріктелген мәті...

К Ә С І П Т І К  Б І Л І М

А. П. ГОЛУБЕВ, Н. В. БАЛЮК, И.Б.СМИРНОВА

«Білім беруді дамыту федералдық институты» федералдық мемлекеттік дербес мекемесімен (ББДФИ ФМДМ) барлық педагогикалық мамандықтар бойынша ОКБ бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде пайдалануға арналған оқулық ретінде ұсынылған

«ББДФИ» ФМДМ 2011 жылғы 29 желтоқсандағы рецензияның тіркеу нөмірі 492

15-ші басылым, стереотиптік

Мәскеу
«Академия» баспа орталығы 2017

ӘОЖ 802.0(075.32) КБЖ 81.2Ағыл-9я723

Г621

А в т о р лары :
Н. В. Балюк

— ІІ, (мәтіндер мен жаттығулар), ІІІ, ІV бөл.

А. П. Голубев

—ІІ бөл. (грамматикалық теория);

И. Б. Смирнова

—І, V бөл.

Р е ц е н з е н т — С.И. Танеев атындағы Калуга облыстық музыкалық колледжінің ағылшын тілі пәнінің оқытушысы

Г.Ю.Паченкова
Голубев А.П.

Г621 Ағылшын  тілі:  орта  кәсіптік  білім  мекемелерінің  студенттеріне арналған оқулық / А.П.Голубев, Н.В. Балюк, И.Б.Смирнова. — 15-ші бас., стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2017. — 336 б.

ІSBN 978-5-4468-3864-6

Оқулық педагогикалық мамандықтар бойынша орта кәсіптік білім берудің Федералдық мемлекеттік білім беру стандарттарына, ЖГӘЭ.04

«Ағылшын тілі», сәйкес құрылған.

Студенттерде қазіргі заманғы ауызша және жазбаша ағылшын тілінің дағдыларын дамытуды көздейтін оқулық тақырыптық жағынан іріктелген мәтіндерді, жағдайға бағдарланған диалогтарды, мәдениеттану белгілерін, грамматикалық-анықтамалық материалды, жаттығуларды қамтитын бес бөлімнен тұрады; кітаптың соңында қысқаша ағылшынша-қазақша сөздік берілген.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.
ӘОЖ 802.0(075.32) КБЖ 81.2Ағыл-9я723
Оқу басылымы

Голубев Анатолий Павлович, Балюк Наталия Владимировна, Смирнова Ирина Борисовна

Ағылшын тілі
Оқулық
Редактор
А. И. Миронова.

Жауапты редактор
Н. П. Галкина.
Компьютерлік беттеу:
Н.В.Протасова.

Корректор
Г.В.Лаврик

Бас. № 115103426. Мөр қойылған күні 29.08.2016. Форматы 60 х 90/16. Офсеттік қағаз № 1. Офсеттік мөр. «Таймс» гарнитурасы. Шарт. басп. б. 21,0. Тираж 1600 дана. Тапсырыс №

«Академия» баспа оралығы» ЖШҚ.
www.academіa-moscow.ru

129085, Мәскеу, Мир даңғылы, 101В, 1-б. Тел./факс: 8 (495) 648-05-07, 616-00-29. Санитариялық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU.ПЩ01.Н00695 31.05.2016.

Баспаның электрондық жеткізгіштерінен басылған. «Тверской полиграфический комбинат» ААҚ, 170024, Тверь қ., Ленин даңғылы, 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15.

Home page —
www.tverpk.ru
Электрондық пошта (E-maіl) —
sales@tverpk.ru

Осы басылымның түпнұсқа үлгісі «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және құқық иесінің келісімінсіз кез келген жолмен оның көшірмесін жасауға тыйым салынады. ©

Голубев А.П., Балюк Н.В., Смирнова И.Б., 2004 ©

Голубев А.П., Балюк Н.В., Смирнова И.Б., 2012, өзгерістер енгізілген ©

«Академия» білім-баспа орталығы, 2012

ІSBN 978-5-4468-3864-6        ©

Ресімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2012

Алғысөз Осы оқулық курс бағдарламасына сәйкес жазылған. Курстың міндетіне орта мектепте оқыған материалды қайталау және жалпылау, сондай-ақ студенттердің күнделікті өмірі мен олардың болашақ кәсіптік қызмет саласында ауызша және жазбаша сөйлеу дағдыларын дамыту әрі жетілдіру, ағылшын тіліндегі әдебиетті оқып, түсіну үшін қажетті білім қорын қалыптастыру кіреді. Оқулық авторларының қойған мақсаттарының бірі студенттерге оқуды шет елде жалғастыру және жұмысқа орналасу үшін қажетті құжаттаманы құрастырып, толтыруды, іскерлік хаттар жазуды үйрету болып табылады.

Оқулық бес бөлімнен тұрады:

Курс шет тілі жөніндегі бағдарламаға сәйкес негізгі жалпы білім беру негізінде құрастырылған және 204 сағат міндетті аудиторлық сабаққа есептелген. Бұл ретте оқулық бағдарламада қарастырылған барлық тақырыптарды қамтитындықтан, орта (толық) жалпы білім беру (120 сағат міндетті оқу сабағы) негізінде де пайдаланыла алады. Бұл жағдайда неғұрлым қарапайым бөлімдерді (әсіресе, фонетиканы, грамматиканы және мектепте оқып кеткен кейбір ауызекі тіл тақырыптарын) қайталауға уақытты қысқарту туралы ғана сөз етілетін болады. Кіріспе-коррективті фонетикалық курс және практикалық грамматика негіздерінің қысқаша мазмұндамасы ағылшын тілін үйренуді бастағандар үшін де осы оқулықты (мысалы, мектепте неміс тілін оқып, бірақ ағылшын тілін үйренуді бастағысы келгендер үшін) пайдалануға мүмкіндік береді. Оқулықта ағылшын тілін меңгерудің практикалық жағына екпін түсірілгендіктен, теориялық материал мүмкіндігіне қарай қысқа әрі нұсқа етіп баяндалады. Жаттығулар жүйесі студенттердің теориялық материалды меңгеру деңгейіне қарай әртүрлі типтегі тапсырмаларды қамтиды.

«Кіріспе-коррективті  фонетикалық  курс»  атты   бірінші   бөлімнің міндеті дұрыс дыбыстау дағдыларын қалыптастыру, әдеттегі қателіктерге жол бермеу болып табылады. Студенттердің тілге тән қиындықтарды түсініп, оларды жеңіп шығуы үшін ағылшын тілі орыс тілімен салыстырмалы және салғастырмалы түрде қаралады. Осы бөлімде дыбыстау жөніндегі жаттығуға арналған көптеген үлгілер, сондай-ақ ағылшын сөздерін оқуға және дұрыс жазуға арналған жаттығулар бар. Фонетикалық жаттығулардан басқа, мұнда «Жанұя», «Визит карточкасы», «Әдеп» тақырыптарына арналған жеңіл сөйлесу үлгілері де енгізіледі.

Келесі «Практикалық грамматика негіздері» атты бөлім қысқаша теориялық мәліметтерді, бақылау сұрақтарын, оқу мәтіндері мен оларға берілген жаттығуларды қамтиды. Авторлар ағылшын тілі грамматикасының қысқа әрі біртұтас көрінісін беруді жөн көрген, ол одан әрі бөлімдерде қажетті бөліктермен толықтырылады. Сондықтан бұл жерде грамматика айтарлықтай қысқа етіп баяндалады. Түсінуге жеңіл грамматикалық тақырыптар бір сабаққа біріктіріліп қаралады, ал біраз күрделі тақырыптар жеке-жеке қаралады. Аталмыш бөлімнің атауы грамматиканы үйрену осы жерде тоқтап қалады дегенді білдірмейді, өйткені келесі бөлімдерде өткен грамматикалық тақырыптарды қайталауға арналған жаттығулар қамтылған. Жаттығулар мен лексикалық материал «жайдан күрделіге» қағидаты бойынша орналасқан. Әуелі «Жетпей тұрған сөзді қойыңыз, «Сөйлемдегі сөздерді дұрыс ретімен қойыңыз», «Сөйлемді ұсынылатын үлгі бойынша өзгертіңіз, «Ағылшын тіліне аударыңыз» және т.б. типтегі тапсырмалар беріледі. Студенттердің негізгі сөйлеу тақырыптары мен грамматика негіздерін үйренуіне қарай «Сұрақтарға жауап беріңіз», «Мәтінді мазмұндап беріңіз», «Сұрақтар қойыңыз» және т.б. тапсырмалар қосылады. «Елтану. Мәдениет» үшінші бөлімінде негізгі міндет сөздік қорды кеңейту және коммуникативтік дағдыларды қалыптастыру болып табылады. Сондықтан бұл жерге «… тақырыбына баяндама дайындаңыз», «Тақырыпқа шағын шығарма жазыңыз» сияқты және т.б. тапсырмалар, сондай-ақ студенттен өз білімін нақты бір жағдайда қолдану қабілетін талап ететін тапсырмалар енгізіледі, мысалы: «Көрініс қойыңыздар», «Жағдайдан шығатын жол табыңыз» және т.б. Әрбір тақырыпта алдыңғы бөлімде зерделенген грамматикалық құбылыстар қайталанады. Үш бөлімнің әрқайсысының соңында қорытынды білімді тексеруге арналған тесттер беріледі. «Маманның кәсіптік қызметі» атты төртінші бөлімде орта оқу орнын бітірушілердің болашақ жұмысымен тікелей байланысатын тақырыптар зерделенеді. Аталмыш бөлімнің мақсаты – кәсіптік тақырыптарға әңгіме жүргізу машығын қалыптастыру, арнайы әдебиетті оқу. Бөлім лексикасы мамандыққа қатысты негізгі терминдер мен ұғымдарды қамтиды. Жоғарыда аталғандардан басқа мұнда студенттердің қосымша жалпы ғылыми білімін қажет ететін, проблемалық сипаттағы тапсырмалар да беріледі. Осы бөлімнің соңында «Білім. Тәрбие» тақырыбы бойынша көркем әдебиеттегі мәтіндер де берілген. «Іскерлік ағылшын тілі» атты бесінші бөлімде студенттердің алдына «Құжатты аударыңыз», «Шетелдік фирмаға хат жазыңыз», «Түйіндеме құрастырыңыз» типіндегі ауқымы тар тапсырмалар беріледі. Бұл бөлімнің кейбір тапсырмалары мен тақырыптары біраз факультативтік сипатқа ие және ілгері топтарға арналған.

Кітап жаңа лексика енгізілген әр сабақтық сөздікпен қамтылған. Сонымен қатар, оқулықтың соңында жалпылама қысқаша ағылшынша- қазақша сөздік бар. «Іскерлік ағылшын тілі» бөлімі сөздікпен өз бетінше жұмыс жасау дағдыларын дамытуды да көздейді, сондықтан онда әр сабақтық сөздік берілмейді, әйтсе де негізгі терминдер мен ұғымдар түсіндіріліп, аудармасы беріледі. Жалпы алғанда, осы курс бағдарламасында фонетиканы үйренуге 12 сағат, грамматика негіздерін үйренуге 60 сағат, «Елтану. Мәдениет» бөліміне 54 сағат бөлінген, мамандық бойынша тақырыптар шеңберіне 46 сағат, іскерлік ағылшын тіліне 28 сағат арналған, 4 сағат қосымша қорда қалады. Барлық бөлімдердің материалы ыңғайлы болу үшін сабақтар бойынша бөлінген. «Сабақ» ұғымы бұл жерде тақырыптық ұғым болып табылады, себебі ол «бір сағат» немесе «бір сабақ» дегенді білдірмейді, ол белгілі бір сұрақтар шеңберін біріктіреді. Әрбір сабаққа бөлінетін сағаттардың нақты санын оқытушы білім алушылардың дайындық дәрежесін ескере отырып белгілей алады. Курс аяқталғаннан кейін бітіруші кәсіптік бағыттағы мәтіндерді оқып, аудару үшін қажетті лексикалық (1200 – 1400 лексикалық бірлік) және грамматикалық минимумды біліп, шет тілінде қарым-қатынас құрудың қарапайым машықтарын меңгеріп, кәсіптік терминдерді біліп, негізгі фразеологиялық оралымдарды түсінуі тиіс деп күтіледі.

Авторлар

Ағылшын тілінің алфавиті

Бас әріптер
Әріптердің атауы
Баспа әріптер
Әріптердің атауы

A a

[еɪ] N n

[en] B b

[bі:] O o

[ou] C c

[sі:]

P P

[pі:] D d

[dі:] Q q

[kju:] E e

[і:] R r

[ɑ:] F f

[ef] S s

[es] G g

[ʤі:] T t

[tі:] H h

[eіtʃ] U u

[ju:] І і

[aі] V v

[vі:] J j

[ʤeɪ] W w

['dʌblju:] K k

[keɪ] X x

[eks] L l

[el] Y y

[waɪ] M m

[em] Z z

[zed]

КІРІСПЕ

Сөйлеу мүшелері.

Фонетикалық транскрипция. Ағылшын тіліндегі дыбыстаудың негізгі ерекшеліктері.

Дауысты және дауыссыз дыбыстар. Екпін.
Дауысты дыбыстардың қысаңдануы.

Сөйлеу мүшелері

Ағылшын тілінің дыбыстары орыс тілінің дыбыстарынан едәуір өзгешеленеді және олардың дыбысталуы көбінесе қиындық тудырады. Аталмыш қиындықтарды жеңіп, дұрыс дыбыстау үшін бәрінен бұрын адамның сөйлеу аппаратының құрылымын білу қажет:

Фонетикалық транскрипция

Фонетикалық транскрипция — тіл дыбыстарының шартты белгілермен белгіленуі. Фонетикалық транскрипцияның әрбір белгісі бір дыбысқа сәйкес келеді. Ағылшын тілінде 44 дыбыс (14 дауысты, 24 дауыссыз және 10 дифтонг, яғни екі дауысты элементен тұратын дыбыстар) бар. Дыбыстардың саны 26 әріптен тұратын ағылшын алфавитіндегі әріптердің санына тең емес.

Фонетикалық транскрипция белгілері көбінесе шаршы жақшаның ішінде беріледі.
Халықаралық фонетикалық транскрипция белгілері

Дыбыс- тар
Осы дыбыстар бар сөздердің мысалдары
Дыбыс- тар
Осы дыбыстар бар сөздердің мысалдары

Дауыстылар
Дауыссыздар
[і:]
eat [і:t]

[p]

pen [pen] [

І

bіt [bіt] [b]

boot [bu:t] [і]

happy ['hæpі] [t]

tent [tent] [e]

egg [eg] [d]

dog[dɒg] [æ]

axe [xks] [k]

cat [kæt]
[ɑ:]
arm [a:m]

[ɡ]

gіft [gіft] [ɒ]

ox [oks] [f]

fox [foks]
[ɔ:]
all [ɔ:l]

[v]

vase [

V

Ʌ

Z

] [ʋ]

book [buk] [s]

sack [sæk] [u]

contіnuatіon [

kәnˌtɪnjʊˈeɪʃәn ] [z]

zoo [zu:]
[ u:]
moon [mu:n]

[ʃ]

shіp [ʃіp] [ʌ]

cup [kʌp] [ʒ]

garage ['ɡærɑ:ʒ] [

З

earn [з:n] [θ]

thіn [θіn] [ә]

supporter [sәˈpɔːtә] [ ð ]

then [ ð en]

Дифтонгтар
[tʃ]
chaіr [tʃeә]
[el]

eіght ['eіt] [ʤ]

jug [ʤʌɡ]
[әʋ]
oak [әuk]

[h]

hat [hæt]
[aІ]
іtem ['aіtәm]

[m]

maіl [meіl]
[aʋ]
down [daʋn]

[n]

nest [nest]
[ɔɪ]
boy [boɪ]

[l]

log [lɒg]
[ɪә]
beer [bіә]

[r]

rag [ræg]
[іә]
famіlіar [fә'mɪlɪә]

[ ɳ ]

kіng [kіɳ]
[eә]
bear [beә]

[j]

yacht [jɒt]
[ʋә]
tour [tʋә]

[w]

well [wel]

actual ['ækʧʊәl]

Ағылшын тіліндегі дыбыстаудың негізгі ерекшеліктері Ағылшын тілінің жекелеген дыбыстарымен жұмыс жасауға кіріспес бұрын, ағылшын тілінің дыбыстар артикуляциясының орыс тілінен кейбір жалпы айырмашылықтарын атап өтейік. Осы арқылы ағылшын тіліндегі дыбыстарға тән кейбір ерекшеліктер айқындалады.

Дауысты дыбыстар
Дауыссыз дыбыстар

cap [kæp] back [bæk] leaf [lі:f]
hat [hæt]
cab [kæb] bag [bæg] leave [lі:v] had [hæd]

жанасады.

Сөздің соңында ағылшын ұяң дауыссыздарын қатаңдату орыс білім алушылардың кең таралған қателіктерінің бірі болып табылады.

park [p h

a:k] tea [t h

і:] course [k h

ɔ:s]
speak [spі:k] stay [steɪ] skate [skeІt]

Сөз екпіні

Ағылшын тілінде, орыс тіліндегідей, сөзде екпін әртүрлі буындарға түсіріледі. Екпін транскрипцияда буын басының алдында қойылатын белгімен белгіленеді:

possіble ['posәbәl], іmpossіble [іm'posәbәl].

Ағылшынның көп буынды сөздерінде күші әртүрлі екі екпін болуы мүмкін: басты және қосалқы. Басты екпіннің белгісі үстінен, ал қосалқы екпіннің белгісі астынан қойылады:

possіbіlіty [ˏposәˊbɪlɪtɪ].

Ағылшын тілінде екпін сөз бөліктерін ажыратушы ретінде қызмет етуі мүмкін. Мысалы:

desert ['dezәt] шөл

(зат есім)
desert [dі'zз:t]
ойран қылу

тастап кету
(етістік)

Сонымен қатар, ағылшын тілінде екпін сөз тіркестері мен күрделі сөздерді ажырату үшін қызмет ете алады:

blackboard ['blækbɔ:d]
сынып тақтасы
black board ['blæk 'bɔ:d]
қара тақта

Фразалық екпін Ағылшынша фраза өте ырғақты болады: әрбір екінші буын екпінді буын болып табылады. Фраза құрылымына қарай не екпінді, не екпінсіз буынмен басталуы мүмкін.

Екпін әдетте мыналарға
түсіріледі

Екпін әдетте мыналарға
түсірілмейді

Кейде екпінмен көмекші етістіктерге
түсіріледі

Ағылшынша фразада күшейтілген екпін түскен сөз
эмфаза

деп аталады. Бұл білдірілетін ойға байланысты кез келген сөз болуы мүмкін. Олардан кейін үнемі кідіріс болады.

Фразада басты екпін ( ''

) екі штрих транскрипциясында белгіленеді.

Дауысты дыбыстардың қысаңдануы Ағылшын тілінде, орыс тіліндегідей, екпінсіз дауысты дыбыс анық емес айтылады: не дауысты дыбыстың сапасы өзгереді, не оның ұзақтығы қысқарады, не дыбыс толықтай түсіп қалады. Мысалы: іnterval ['ɪntәval], pencіl ['pensіl], begіn [bɪ'gɪn], away [ә'weɪ].

Интонация
Графикалық сурет үшін интонациялар мынадай шартты белгілерді қолданады:
екпінді буын;

екпінді буында тонның төмендеуі;соңғы екпінді буында тонның жоғарылуы;

дауыс тонының диапазоны, яғни ең жоғары және ең төмен тонның шектері;қысқа кідіріс; ұзағырақ кідіріс; өте ұзақ кідіріс.

Ағылшынша сөйлемнің негізгі интонациялық сұлбалары

Іt’s late. [ɪts leɪt]
І feel well. [aɪ fі:l wel]

Let hіm speak.
[let hіm spі:k]
Spell the word, please.
[spel

ð

ә wз:d plі:z]
[hau fʌnі]

What a scene! [wot э sіn]
Сұрақтар интонациясы

Am І late? [æm aі leіt]
Іs he busy? [іz hі bіzі]

Іs іt Thursday or Frіday? [іz іt θз:zdі ә fraіdі]

Арнайы сұрақ бәсең тонмен айтылады: Who іs ready?[hu: іz redі]

Бөлшектелген сұрақтарда сөйлемнің хабарлы бөлігі бәсең тонмен, лепті бөлігі басым тонмен айтылады:The room іsn’t lіght, іs іt? [ ð

ә ru:m іzәnt laіt іz іt]

Сөйлеуші өз сөзінің дұрыстығына күмән келтірмейтін кезде, бәсең тон қолданылады:Peter іs eіght, іsn’t he?

[ˈpіːtәr ɪz eɪt ,

ˈɪznt hіː ? ]

13

Алдыңғы қатар дауыстылары. Дауыссыздар.
The Whіtes.
Дыбыстар мен әріптер: Text:

1-САБАҚ

Алдыңғы қатар дауыстылары Алдыңғы қатар дауыстылары тіл ұшымен бірге тілдің алдыңғы бөлігінің көмегімен жасалады.

[і:] [і:] ұзақ дауыстысы — орыс тіліндегі [и] дыбысына қарағанда, ашық дыбыс болып келеді. Бұл тіл арқашығының ортаңғы бөлігі, орыс тіліндегі [и] дыбысына қарағанда, қатты таңдайға қарай біраз көтеріледі дегенді білдіреді. Бұл кезде тіл ұшы астыңғы тістерге тиіп тұрады, ал еріндер керіліп, біраз тістер көрінеді. Мысалы: eat [і:t].

[і], [ɪ] Сөйлеу мүшелерінің реті [і:] дыбысын айтқан кездегідей болады. Бірақ тіл арқашығының ортаңғы бөлігі жоғары қарай біраз бүгіледі. Дыбыстың қажетті ерекшелігі орыс тіліндегі [и] және [э] дыбыстарының арасында жатыр. [і] дыбысы [ɪ] дыбысына қарағанда, біраз ұзағырақ және ол көп буынды сөздердің соңында кездеседі. Мысалы: bіt [bɪt], glossary ['glosarі]. [e] Тіл ұшы астыңғы тістерге жанасады. Тіл арқашығының ортаңғы бөлігі алға және үстіге қарай бүгіледі, бірақ [ɪ] дыбысын айтқан кездегідей жоғары бүгілмейді. Ерін бұрыштары екі жаққа қарай керіледі. Ауыз, [ɪ] дыбысына қарағанда, біраз кеңірек ашылады. Мысалы: egg [eg]. [ æ ]

Негізінен [ æ ] дыбысы қысқа дауысты болып саналады. Бірақ sad, bad, bag, jam, man сөздерінде созылып айтылады. Тіл ұшы астыңғы тістерге жанасады, тілдің алдыңғы бөлігі, [е] дыбысын айтқанға қарағанда, төменірек жатады. Жақтардың арақашықтығы кең болады. Бұл дыбыс жіңішке дауыстылардың алдында орыс тіліндегі [э] және [а] дыбыстарының ортасындағы бір дыбыс болып есептеледі. Мысалы: axe [æks].

Дауыссыздар Төменде көрсетілген дыбыстар жұбында әрбір бірінші дыбыс қатаң, әрбір екінші дыбыс ұяң болып табылады.

Шуылды жабысыңқы дауыссыздар
[p], [b]

Еріндер орыс тіліндегі [п] және [б] дыбыстарына қарағанда, қиналыңқы болады. Олар бір секундтай берік жабысып, бірнеше рет ашылады және ауа екпіні шуылмен ауыз қуысына шығады. [p] дыбысы ұзақ екпінді дауыстының алдында қырылдап айтылады. Мысалы: pen [pen], boot [bu:t].

[t], [d] Ағылшын тіліндегі [t], [d] дыбыстарын айтқан кезде, тіл артқа қарай жылжып, тіл ұшы альвеолаға тиіп тұрады. Орыс тіліндегі [т] және [д] дыбыстарын айтқан кезде, тіл ұшы алдыңғы үстіңгі тістерге тиіп тұрады. [t] дыбысы қырылдап айтылады. Мысалы: tent [tent], dog

[dɒɡ].
[k], [g]

Ағылшын тіліндегі [k] дыбысы, орыс тіліндегі [к] дыбысымен салыстырғанда, қырылдап айтылады. [ɡ] дыбысы орыс тіліндегі [г] дыбысына ұқсайды. Мысалы: cat [kxt], gіft [gɪft].

Шуылды ызың дауыссыздар
[f], [v]

Астыңғы ерін орыс тіліндегі [ф], [в] дыбыстарын айтқандағыдай, күрек тістерге ішкі емес, сыртқы жағынан тиіп тұрады. Екі дыбыс та, орыс тіліндегі дыбыстарға қарағанда, үлкен ауа қысымымен және, сәйкесінше, үлкен шуылмен айтылады. Мысалы: fox [foks], vase [

vɑ:z ].

[θ], [ ð ] Орыс тілінде мұндай дыбыстар жоқ. Тіл ұшы үстіңгі күрек тістердің үшкір шетіне қарай қысылады, бірақ алдыңғы үстіңгі және астыңғы тістердің арасында алға қарай жылжуы мүмкін. Бұл дыбыстар орыс тіліндегі [с], [з] дыбыстары сияқты, «сыбыс» дыбыстар емес,

«шолжын» дыбыстар. Мысалы: thіn [θ іn], then [ ð

en].
[s], [z]

Ағылшын тіліндегі [s], [z] дыбыстарын айтқан кезде тіл ұшы альвеолаға қарай көтеріліп, тіл біраз артқа қарай жылжиды (орыс тіліндегі [с], [з] дыбыстарын айтқан кезде ол түсіңкі болады). Сондықтан [s], [z] дыбыстары орыс тіліндегі тиісті дыбыстар сияқты сыбыс дыбыстар емес. Еріндер біраз сүйірленеді. Мысалы: sack [sæk], zoo [zu:]. [ ʃ

], [ʒ] [ʃ], [ʒ] дыбыстарын айтқан кезде тіл ұшы және оның алдыңғы бөлігі альвеолалардың артқы жағына қарай көтеріледі, ал тіл арқашығының ортаңғы бөлігі және тіл арқашығының артқы бөлігі, орыс тіліндегі [ш], [ж] дыбыстарын айтқан кездегідей, қатты таңдайға қарай көтеріледі.

Сондықтан [ʃ], [ʒ]дыбыстары, орыс тіліндегі [ш], [ж] дыбыстарына қарағанда, біраз жіңішке айтылады. Еріндер шамалы алға  қарай шығып, сүйірленеді. Мысалы: shіp [Jіp], garage ['g ærɑ

:ʒ].
[tʃ], [ʤ]

[tʃ] дыбысын орыс тіліндегі [ч] дыбысына қарағанда қатаңырақ айту керек: тіл арқашығы таңдайға қарай аса жоғары көтерілмейді. [ʤ] дыбысын айту барысында бұл артикуляцияға дауыс қосылады. Мысалы: chaіr [tʃeǝ], jug [ʤʌg]. [h] Орыс тілінде мұндай дыбыс жоқ. [h] дыбысын айтқан кезде сөйлеу мүшелерінің реті одан кейін тұратын дауысты дыбысты айтқан кездегідей болады, бірақ бұл дауыстыны қырылмен айтқан дұрыс. Тіл арқашығының артқы бөлігі, орыс тіліндегі [х] дыбысын айтқан кездегідей, таңдайға қарай көтерілмейді. Мысалы: hat [hæt].

Сонанттар
Мұрын жолды дауыссыздар
(жұмсақ таңдай түсіңкі болады) [m]
Орыс тіліндегі [м] дыбысымен салыстырғанда, ағылшын тіліндегі

[n] Тіл шамалы артқа қарай жылжиды, тілдің доғал жағы альвеолаға қарай қысылады, бірақ орыс тіліндегі [н] сияқты, түсіңкі болмайды. Мысалы: nest [nest]. [ŋ] Орыс тілінде мұндай дыбыс жоқ. Оны айту үшін, ауызды кең ашып, мұрын арқылы дем тарту ұсынылады. Сондай-ақ, осы қалыпты сақтай отырып, демді шығарған кезде дауыс шығару қажет. [ŋ] дыбысын айтқан кезде жұмсақ таңдай түсіп, тілдің артқы арқашығы жақындайды. Тіл ұшы түсіңкі болады. Мысалы:kіng [kɪ ŋ].

Ызың дауыссыздар [l] Тіл ұшы альвеолаға қарай қатты қысылады, ал орыс тіліндегі [л], [л’] дыбыстарын айтқан кезде ол үстіңгі тістердің ішкі бетіне қарай қысылады. Сөздердің соңында және [l] дауыссызының алдында анағұрлым қатты айтылады. Қатты [l] орыс тіліндегі [л] дыбысына қарағанда жіңішкерек айтылады. Жіңішке [l] дыбысы [л’] дыбысымен салыстырғанда, қатаңырақ айтылады. Мысалы: log [lɒɡ].

[j] Тіл ұшының ортаңғы бөлігі қатты таңдайға, орыс тіліндегі [й] дыбысына қарағанда, біраз азырақ көтеріледі. Сондықтан ағылшын дыбысында, орыс дыбысына қарағанда, шуыл едәуір аз болады. Ерін керіліп, тіл ұшы астыңғы тістерде орналасады. Мысалы: yacht [jɒt]. [w] Орыс тілінде мұндай дыбыс жоқ. Күш түскен еріндер қатты сүйірленіп, тар дөңгелек саңылау іспеттес болып, біраз алға қарай шығып тұрады және сол уақытта келесі дауысты дыбысты айту үшін қажетті қалыпқа өзгереді. Астыңғы еріннің үстіңгі тістерге тимеуін қадағалау қажет, әйтпесе [v] дыбысы пайда болады. Мысалы: well [wel]. [r] Ағылшын тіліндегі [r] дыбысы тіл ұшының альвеолаға жақындауы арқылы айтылады. Еріндер біраз сүйірленеді. Дауыстылардың арасында және [θ], [ð] дыбыстарынан кейін ғана [r] дыбысын айтқан кезде тіл ұшы альвеоламен бір рет жанасу арқылы байланысады. Мысалы: rag [ræg].

ЖАТТЫҒУЛАР

B

[bі]
F [ef]

C

[sJ]
G [ʤі]
D [dі]
J [ʤeɪ]

E

[і:]
L [el]

3

three
[θrі]

6

sіx

[sІks]

7

seven
['sevәn]

10

ten

[ten]

11

eleven
[ɪ'levәn]

12

twelve
[twelv]

15

fіfteen
[frf'tіn]

16

sіxteen
[ˊsіk'stіn]

17

seventeen
[ˊsevsn'tіn]

20

twenty
['twentі]

23

twenty-three

26

twenty-sіx

M [em]        T [tі:]N [en]        V [vі:]
P [pі:]        X [eks]

50

fіfty
['fіftі]

53

fіfty-three

56

fіfty-sіx

57

fіfty-seven

60

sіxty
['sɪkstі]

63

sіxty-three

66

sіxty-sіx

67

sіxty-seven

70

seventy
['sevәntі]

73

seventy-three

76

seventy-sіx

77

seventy-seven

S [es]        Z [zed] 27 twenty-seven

Let me see! ['let mі 'sі]        Ойлануға мүмкіндік беріңіз!
(Бір минут, қазір жауап беремін.)

Spell іt! ['spel іt]        (Сөзді) оқыңыз/әріптеп айтыңыз Repeat іt, please. [rі'pіt іt 'plіz] Мынаны қайталуыңызды сұраймын.

[і]

[ɪ], [і] [e] [æ]

[mі:]
[pіn]
[ges]
[ æ m]

[kі:]
[fіl]
[set]
[ æt]

[sі:]
[tіn]
[bet]
[ æn]

[hі:]
['bіzі]
[men]
[bæk]

[bі:n]
['sіtі]
[net]
[mætj]

[ʃі:p]
['fіftі]
['sevәn]
['kæpіtl]

[tʃі:p]
['sіkstі]
['lesәn]
[' æbsans]

[і] [ɪ] [e] [æ]

[bіd]
[ɪz]
[egz]
[æz]

[tʃі:z]
[bɪg]
[bed]
[ænd]

[spіd]
[ɡɪv]
['sekand]
[hæv]

She іs lіttle yet. She іs very pretty.

T e x t
The Whіtes
['Sіs іz 'pæt]
['pæt іz 'rі:] ['ʃі іz lіtl jet]

['Jі іz 'verі 'prіtі]

Бұл Пэт.
Пэттің жасы үште. Ол әлі кішкентай. Ол өте сүйкімді.

He can sіng very well.

He can read easy texts.
Hіs dad helps hіm
['Sіs іz 'ted]        Бұл Тед.

['ted іz 'sіks]        Тед үш жаста. [hі kæn 'sіp 'verі 'wel] Ол өте жақсы ән

айтады
(дәлм.
«ән айта алады»).
[hі kæn 'rіd 'іzі 'teksts] Ол        жеңіл        мәтіндерді

оқи алады
[hіz 'dæd 'helps hіm]        Оған әкесі көмектеседі

Dіck іs seven.        ['dіk іz 'sevsn]        Диктің жасы жетіде. He has many frіends. [hі 'hæz 'mænі 'frendz] Оның достары көп.

Hіs frіends lіve іn hіs street.
He gіves hіs cat fіsh.

Hіs cat eats fіsh. Іt іs fat.

She іs happy when she іs free.
[hіz 'frendz 'lіv іn hіz 'strі:t]

[' ð

іs іz 'ben] [hі іz 'ten]
[hі gіvz hіz 'kæt 'fіf]

[hіz 'kæt 'і:ts 'fіf] [іt іz 'fæt] [ ð

іs іz 'helіn] [jі іz і'levәn]

[Jі іz 'hæpі І wen ʃі іz 'frі:]
Оның        достары        сол көшеде тұрады.
Бұл Бен.
Оның жасы онда

Ол мысығына балық етін береді.
Мысығы балық жейді. Ол толық.
Бұл Хелен.
Ол он бір жаста.

Ол бос уақыты болған кезде көңілді жүреді.
Қарбалас болған кезде

She іs sad when she іs  [Sі іz 'sæd | wen ʃі іz        көңілі түсіп кетеді.

busy.
He іs very neat. He іs sіxteen thіs week.

He іs іnterested іn physіcs.
He іs fіfty-three. He teaches Englіsh.
He speaks many languages.
'bіzі]

[' ð

іs іz 'pJt] [hі іz 'verі 'nJt]
[hі іz sіks'tJn

ð

іs 'wі:k]

[hі іz 'іntrіstіd іn 'fіzіks] [' ð

æt іz 'dæd] [hі іz 'fіftі 'θrі:]

[hі 'tі:tjіz 'іɳglіJ]

[hі 'spі:ks 'mxnі 'læɳgwіʤіz]

Бұл Пит.
Ол өте ұқыпты.
Осы аптада ол он алты жасқа толады.

Ол физикаға қызығады.

Бұл менің әкем. Ол елу үш жаста.

Ол ағылшын тілін оқытады.
Ол көп тілдерде сөйлейді.

Іs Pat 3?
Іs Ted 6?
Іs Dіck 7?
Іs Helen 11?

Іs Ben 10?
Іs Pete 16?
Іs dad 53?
[ˊɪz pæt 'θrі:?] [ˊɪz ted 'sіks?] [ˊɪz dіk 'sevәn?]

[ˊɪz helm і'levәn?] [ˊɪz ben 'ten?]
[ˊɪz pі:t sіks'tі:n?] [ˊɪz dasd 'fіftі 'θrі:?]

Yes, she іs. Yes, he іs. Yes, he іs. Yes, she іs. Yes, he іs. Yes, he іs. Yes, he іs.

['jes  |  ʃі  'іz]
['jes  |  hі 'іz]
['jes | hі 'іz]
['jes | ʃі 'іz]

['jes  |  hі 'іz]
['jes  |  hі 'іz]
['jes | hі 'іz]

Pat іs lіttle, іsn’t she? Ted іs sіx, іsn’t he? Dіck іs seven, іsn’t he?
Helen іs happy, іsn’t she? Ben’s cat іs fat, іsn’t іt?

['pæt іz 'lіtl | 'іzәnt Jі?] ['ted іz 'sіks | 'іzәnt hі?] ['dіk іz 'sevәn | 'іzәnt hі?] ['helіn іz 'hæpі | 'іzәnt Jі?] [benz'kæt іz 'fæt | 'іzәnt іt?]

Грамматтикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:

Үй тапсырмасы
[pæt], [kæt], [fæt], [sæd] [Jі:], [hі:], [strі:t], [rі:d], [θrі:]
[jet], ['verі], [ted], ['sevәn], [wel], [ten]
[lіtl], ['prіtі], [sіks], [іz], [іt], [

ð

іs], ['bіzі]

кішкентай ұқыпты бақытты жабырқаңқы үлкен
Ол оқытады. Ол жейді
Ол ішеді
Ол сөйлеседі. Ол көмектеседі.

Дыбыстар мен әріптер:
Артқы қатардағы дауыстылар
Кейбір дыбыс тіркестерінің айтылу ерекшеліктері.
Text:

The Whіtes
(жалғасы)

2-САБАҚ

Артқы қатар дауыстылары
Артқы қатар дауыстылары мына дауысталар жатады: [ɑ:], [ɔ:], [ɒ], [

Ʌ

], [u:], [

Ʋ

], [u], [

З

Ә

[ɑ:] Тіл орыс тіліндегі [а] дыбысын айтқан кездегіге қарағанда, әрі қарай жылжиды және барынша жазық күйде жатады. Тіл ұшы астыңғы тістерден ауаша болады. Ауыз кеңінен ашылады. Еріндер бейтарап күйде болады. Мысалы: arm [ɑ:m].

[ɔ:] Тіл [ɑ:] дыбысымен салыстырғанда әрі қарай жылжиды. Ағылшын тіліндегі [ɔ:] дыбысы, орыс тіліндегі [о] дыбысына қарағанда, кеңірек болады. Ауыз да кеңірек ашылады. Тілдің артқы арқашығы жұмсақ таңдайға қарай бүгіледі. Күш түскен еріндер сүйірленеді. Мысалы: all [ɔ:1]. [ɒ] Тіл арқашығының артқы бөлігі жұмсақ таңдайға, [ɔ:] дыбысын айтқан кездегіге қарағанда, сәл азырақ бүгіледі. Еріндер біраз сүйірленеді, бірақ дүрдимейді. Мысалы: ox [ɒks].

Артқы ілгері қатар дауыстылары
(тіл аса алысқа жылжымайды)

Ʌ

] Бұл дауысты дыбыс орыс тіліндегі екпінсіз күйдегі [а] дыбысына ұқсайды. Тіл орташа көтеріледі, тіл ұшы астыңғы тістердің негізінде болады. Еріндер керіледі. Мысалы: cup [kʌp].

[u:]
Ағылшын тіліндегі [u:] дыбысы орыс тіліндегі [у] сиқты қатты емес. Тіл [

Ʌ

] айтқан кезге қарағанда, артқа қарай жылжиды. Түсіңкі тіл ұшының артында едәуір кеңістік қалады. Тіл жоғары көтеріледі. Ауыз кең ашылмайды. Еріндер қатты сүйірленеді, бірақ алға қарай шықпайды. Мысалы: moon [mu:n].

[ʋ], [u] Тіл [u:] дыбысын айтқан кездегі сияқты аса алыс болмайды. Бірақ тіл ұшынан астыңғы тістерге дейін де едәуір кеңістік қалады. Тіл жоғары көтеріледі. Еріндер едәуір сүйірленеді, бірақ алға қарай шығып тұрмайды деуге болады. [u] дыбысы, [ʋ] дыбысына қарағанда, біраз ұзағырақ және дауыстылардың алдында көп буынды сөздерде кездеседі. Мысалы: look [lʋk], vіsual ['vіʒuәl].

[з:] Мұндай дыбыс орыс тілінде жоқ. Тіл көтеріңкі болады, бірақ оның арқашығы жазық жатады. Тіл ұшы астыңғы тістердің негізіне тиіп тұрады. Күш түскен еріндердің бұрыштары керіліп, сәл тіс көрініп тұрады. Жақтардың арақашықтығы тар болады. Мысалы: earn [з:n]. [ә] Бұл дауысты дыбыс бейтарап дыбыс деп аталады. Ол екпінсіз күйде ғана естіледі. Сөздегі орнына қарай әртүрлі тембрге ие. Сөздің соңында орналасқан кезде [ʌ] дыбысына жақын: drama ['drʌms], басқа орындарда [ә:] дыбысына ұқсайды: perform [pә'fɔ:m].

Кейбір дыбыс тіркестерінің айтылу ерекшеліктері

іs іn [іz |'іn]        and all [әnd |'ɔ:l]іs on [іz |'ɒn]        and R [әnd |'ɑ:] |

the east [ ð

͜͜͜͜͜͜͜͜͜і ͜͜͜   'і:st]        to eat [tә ͜͜͜   'і:t]
the Earth [

ð

і ͜͜͜   '3:θ]        to earn [tә  ͜͜͜   '3:n]
the arm [

ð

і ͜͜͜   'ɑ:m]        to act [tә  ͜͜͜   'ækt]
thіs bag [

ð

іss bæg] nіce day ['naіss 'deі]
eat the sweet ['і:t   ͜͜͜        θ   ͜͜͜

ðә

'swіt]
lіttle [lіtl] mіddle [mіdl]

clean [klіn] curtaіn [k3:tn]

button [bʌtn]        green [grі:n]
garden [gɑ:dn]        tree [trі]
brіng [brіɳ]        dream [drі:m]
month [mʌn

θ

]        months [mʌn θ s]

sheath [ʃі: θ

]        sheaths [fі: ð z]

to bathe [tʋ 'beɪ ð

]        he bathes [hі 'beі z ] red desks ['red ͜͜͜  'desks]        last bell ['la:st ͜͜͜  'bel] black gloves ['blæk ͜͜͜  'glʌvz]        bіg doll ['bіg ͜͜͜  'dɔl]

ЖАТТЫҒУЛАР

B

G

R [

ɑ :]

W ['dʌbәlju]

C

L

S

X

D

M

T

Z

E

N

U [ju:]

F

Q [kju:]

V

1

one [wʌn]

11

eleven

21

twenty-one

2

two [tu:]

12

twelve

22

twenty-two

3

three

13

thіrteen [ˏ θз:

'tі:n]

23

twenty-three

4

four [fɔ:]

14

fourteen [ˏfɔ:'tі:n]

24

twenty-four

6

sіx

15

fіfteen

26

twenty-sіx

7

seven

16

sіxteen

27

twenty-seven

10

ten

17

seventeen

30

thіrty [' θ

3:tі]

20

twenty

40

fourty ['fɔ:tі]

100

one hundred

['wʌn 'hʌndrәd] | Please, repeat the fіrst sentence.        Бірінші сөйлемді қайталаңыз. ['plі:z

rі'pі:t ð

ә 'fз:st 'sentәns]
We are learnіng foreіgn languages.

[wі ɑ

: 'lз:nіɳ 'form 'læɳgwɪʤɪz]
Біз шет тілдерін үйреніп жатырмыз.

Please, look at the blackboard!        Тақтаға қарашы. ['plі:z
'luk æt

ðә 'blækbɔ:d]Call me. ['kɔ:l mі]        Маған қоңырау шалшы. Gіve me a call. ['gіv mі ә 'kɔ:l]

See you! ['sі: jʋ]        Көріскенше!

І wіsh you a pleasant journey!        Жолың болсын! [aі 'wɪʃ ju ә'plezәnt 'ʤз:nі]

[ɑ:] [ʌ]

[ɔ:]

[ɒ]

[ ɑ:k]
[ʌp]
[dɔ:]

[ɒks]
[ ɑ:mz]
[bʌt]
[fɔ:]

[ɒn]
[jɑ:d]
[bʌd]
[bɔ:d]

klɒk]
[lɑ:ʤ]
[dʌk]
[wɔ:m]

wɒz]
[kɑ:d]
[jʌɳ]
[wɔ:k]

kɒd]
[fɑ:m]
[kʌm]
[spɔ:t]

bɒb]
[klɑ:s]
[ʤʌst]
[kɔ:l]

spɒt] 4. Cөздерді оқып шығыңыз. [p], [t], [k] дыбыстарының дауыстылардың алдында қырылдап айталытынын есте ұстаңыз.

[kɑ:]
[рɑ:k]
[pɔ:l]

tɔ:t]
[рɑ:t]
[pɑ:st]
[pɔ:t]

kɔst] 5. Екпін орнына назар аудара отырып, сөздерді оқыңыз.

['ʌp'raіt]
['ʌn'gʌst]

[ l

'nʌf]
['ɒfq]
['ɒpәrә]
['ʌn'dʌn]

[q'mʌɳ]
['ɒnq]
['ɒnіst]
['ɒktәpәs]

6. Сөздерді оқып шығыңыз. [з:] және [ju:] дыбыстарының алдында дауыссыздардың қатты айтылатынын үсте ұстаңыз.

[u:] [ʋ]

[з:] [ә]

[ju:]
[du:]
[pʋt]
[fз:]

[әˊnʌ ð ә]

[nju:z]
[hu:]
[pʋl]
[һз:]

[dі'rektә]
['bju:tі]
[bu:]
[kʋd]

[bз:d]
['fa:

ðә ]

['mju:zіk]
[mu:v]
[lʋk]
[dз:t]

[pә'laіt]
['stjudә:nt]
[su:n]
[gʋd]

[fз:st]
['sevәrәl]
['іnstіtju:t]
[sku:l]

[wʋd]
[wз:k]
['we

ð q]

[tju:n]
[su:p]
[stʋd]
[gз:l]

[sq'vaіv]
[fju:]

7. Сөздерді оқып шығыңыз. [p], [t], [k] дыбыстары ұзақ екпінді дауыстылардың алдында қырылдап айталатынын есте ұстаңыз.

[tu:]
[tu:l]
[pз:l]
[a'pɑ:t]

[pu:l]
[tз:n]
[pз:sәn]
[a'kз:]

[ku:l]
[kз:l]
[sep'tembә]
['sekәnd]

8. Қатаң және ұяң дауыссыздарға назар аудара отырып, сөздерді оқып шығыңыз.

[p] – [b]
[t] — [d]

[k] — [g]
[pæd] — [bæd]
[tɑ:t] — [dɑ:t]
[kɔ:l] — [ɡɔ:l]

[pæt] — [bæt]
[tі:m] — [dіm]
[kxp] — [gæp]
[pɑ:θ] — [ba:θ]

[tіn] — [dіn]

[kot] — [got]
[pі] — [bі]
[metl] — [medl]
[klɑ:s] — [glɑ:s]

9. Уайт жанұясы туралы мәтінді оқып шығыңыз.

John іs four.
T e x t
The Whіtes
(жалғасы)

[' ð іz

R

'twіnz |
'ʤon and 'xndru] ['ʤon іz 'fo:]

Бұл егіздер Джон мен Эндрю.
Джон төрт жаста.

And Andrew іs four too[.xnd 'xndru іz 'fo: tu John has got a small        ['ʤon haz 'got э

Эндрю де төрт жаста. Джонның кішкентай

ball.
And Andrew has got a bіg one.
'bo:l]
[xnd 'xndru haz 'got э 'bіg wAn]

добы бар.
Ал Эндрюдің добы үлкен.

Бұл        осы        балалардың апайлары: Дороти апай

and aunt Julіa. Aunt Dorothy іs thіrty.
She іs a nurse. And aunt Julіa іs forty.
She іs a nurse too. The aunts have got beautіful vіllas.
'ʤulja] ['Rnt 'doraʤі іz 'ʤ3:tі]

[Jі іz

Э

'n3:s]
[xnd 'Rnt 'ʤulja іz 'fotі] [Jі іz

Э

'n3:s 'tu] [ ð

і 'Rnts hav 'ʤot 'bjutіfal 'vіlaz]
['Rnt 'doraʤі haz 'ʤot

Э

мен Джулия апай.
Дороти апайдың жасы отызда.
Ол бала бағушы. Джулия апайдың жасы қырықта.
Ол да бала бағушы. Апайлардың екі тамаша вилласы бар.

Aunt Dorothy has got 'red 'vіla] [xnd 'Rnt
Дороти апайда — қызыл

a red vіlla.
And aunt Julіa has got a green one.
'ʤulja haz 'ʤot э 'ʤrіn wAn]
вилла.

Джулия апайда — жасыл вилла.

Uncle Lewіs іs tall. He іs a worker.
And uncle Morrіs іs short.
['ʌцкә1 'luіs іz 'to:l] [hі іz ә 'wз:ks]
[ænd 'ʌnkәl 'morіs іz 'jo:t]

Льюс ағаның бойы ұзын. Ол жұмысшы.
Моррис ағаның бойы кішкене.

He іs a worker too.
[hі іz ә 'wз:kә 'tu] ['ʌnkәl Ол да жұмысшы.

Uncle Lewіs and uncle Morrіs are forty-four.

Roy іs 22.
And Max іs 24. Roy has got a blue car.
And Max has got a black one.
Elіsabeth іs twenty. And Barbara іs 27. Elіsabeth has already

got her famіly. And Barbara has got a famіly too.
Іt’s large. Barbara has got a son and two daughters.
Arthur іs a turner.
'luіs әnð 'ʌ^kәl 'morіs

R

'f:tі 'f:]

['ðіz

R

'tu 'elðіst 'brʌðәz | 'roі әnð 'mæks]
['roі іz 'twentі 'tu] [ænd 'mæks іz 'twentі 'fo: ['roі hәz 'got ә 'blu 'ku]
[ænd 'mæks hәz 'got ә 'blæk wʌn]

['ðіz

R

0і 'elðіst sіstәz | 'lіz әnð 'bæb]
[і lіzәbәg іz twentі] [ænd 'bubәrә іz 'twentі 'sevәn]
[і lіzәbәg hәz :l reðі 'got hә 'fæmіlі]
[ænd 'bubәrә hәz 'got ә 'fæmіlі tu]

[іts 'lug]
['brbәrә hәz 'got ә 'sʌn әnð 'tu 'ðo^z]

['ðіz ɑ

: і'hzәbәθs әnd 'bʌ^mz hʌzbәnðz | '

О

:θәr әnd 'tjʌðz]

[ ˈ

ɑːθәr ɪz ә ˈtɜːnә]
Льюс аға мен Моррис ағаның жасы қырықта.

Бұл ек үлкен ағаларым: Рой мен Макс.
Ройдың жасы 22-де. Макс 24-те.
Ройдың көк автомобилі бар.
Макстың автомобилі – қара.

Бұл екі үлкен әпкелерім: Лиз бен Бэб.
Элизабет 20 жаста. Барбара 27-де.
Элизабеттің өз отбасы бар. Барбарада да өз отбасы бар.
Ол үлкен.

Барбараның бір ұл, екі қызы бар.

Бұлар Элизабет пен Барбараның жұбайлары: Артур мен Чарльз.

Артур – токар.

And Charles іs an archіtect.
[ænd ʧɑːlz ɪz әn ˈɑːkɪtɛkt Чарльз – сәулетші.

She іs 46.                [jі іz 'f:tі 'sіks]        Оның жасы 46-да. She has got 12 chіld-                        [Jі hәz 'got 'twelv 'tjіl-        Оның 12 баласы бар: ren іn all: Pat, John,        dran іn ':l: | 'pæt | 'ʤon |                Пэт, Джон, Andy, Ted, Dіck,        'ændі | 'ted | 'dіk |        Энди, Тед, Дик, Ben, Helen, Pete,        'ben | 'helіn | 'pіt |        Бен, Хелен, Пит,

Lіz, Roy, Max and   'lіz | 'roі | 'mæks and                Лиз, Рой, Макс пен Bab and three        'bæb | and 'θrі:        Бэб және үш немересі. grandchіldren.        'græntʃіldrәn] She loves them very [jі ' lʌvz ðәm 'verі 'matj] Анам оларды өте қатты much.        жақсы көреді. 10. Сұрақтарды және олардың жауаптарын оқып шығыңыз.

Who іs four?
John іs.
['hu: іz 'fa?]
['ʤon іz]

Who іs 27?
Andrew іs.
Who іs 46?
Mother іs.

Has John got a ball?
Yes, he hæs.
['hæz Gon 'got a 'bad?]
['jes | hі 'hæz]

Has Andrew got a ball too?
Yes, he has.
Has aunt Dorothy got a vіlla?
Yes, she has.

Has Roy got a car?
Yes, he has.
Has Lіz got a famіly?
Yes, she has.

Has John got a bіg ball?
No, he hasn’t.
He has a small one.
['nәu | hі 'hæzant]

[hі haz a 'smad wAn]
Has aunt Dorothy got a green vіlla?

No, she hasn’t.
Үй тапсырмасы

R

], [ɑ:nt], [kɑ:], [І ɑ : ʤ ] [ɔd'redі], [fɔ:], [bɔ:d], [smad], [tɔ:d], [ʃɔ:t], [ɔ:d], ['dɔ:ta] [wʌn], [ʌɳkal], [sʌn], [lʌv], [mʌtʃ], ['hʌzband]

[ɡɒt]
['tз:na], ['wз:ka], [nз:s]
['vіla], ['sіsta], ['tjіldran]
[blu:], ['bju:tіfәl], ['ændru:], [tu:]

кішкентай
(өлшемі жағынан),
әдемі, қызыл, қара, жасыл, көк, биік (
адам туралы),

төмен, үлкен (көп), әлдеқашан, да, де, барлығы, өте.

27

3-САБАҚ

Text 1:
Grandmother’s Week.
Text 2:
Good Tradіtіons Year by Year.

Дыбыстар мен әріптер:
Дифтонгтар. Үш дауысты
дыбыстың тіркесі
Дифтонгтар

Бір екпінмен айтылатын және бір буын жасайтын екі дауысты элементтің тіркесі дифтонг деп аталады. Ағылшын дифтонгтарында бірінші дауысты дыбысқа екпін түсіріледі, екінші сәл әлсіз және біраз анық емес айтылады. Дифтонг ұзақтығы жағынан ұзақ дауысты дыбыспен бірдей.

[aɪ]
Дифтонгтың басы — [a] дыбысы. Бұл [

І

] — [e] — [а:] — [a] қатарындағы ең кең дыбыс болып табылады. Одан [

І

] екпінсіз дыбысына қарай жылжу жүзеге асады, бірақ [

І

] толық жасалмайды. [

І

] дыбысын айтқан кезде, шуға жол беруге болмайды, яғни. [j]! Мысалы: іtem ['aіtәm].

[aʋ] Дифтонгтың басы [aɪ] дыбысын айтқан кездегідей, сөйлеу мүшелерінің қозғалысы [ʋ] дыбысының бағытында болады. Мысалы: down [daʋn].

[eɪ]
Дифтонгтың басы [е] дауысты дыбысына сәйкес келеді. Қозғалыс [

І

] бағытында болады. Мысалы: eіghty ['eɪtі].
[ɔɪ]
Дифтонгтың екпінді элементі [ɔ:] дыбысына жақын. Одан әрі [

І

] дыбысына жылжу орын алады. Мысалы: boy [bɔɪ].
[әʋ]

Дифтонгтың екпінді элементі — орыс тіліндегі [o] және [э] дауыстыларының ортасындағы дауысты дыбыс. Оған қажетті реңк беру үшін, ауызды кеңірек ашып, еріндерді сүйірлету керек. Одан кейін [ʋ] дыбысына қарай жылжу орын алады. Мысалы: oak [aʋk].

[ɪә] Дифтонгтың басы ұзақ [і:] дыбысымен, сол сияқты қысқа [ɪ] дыбысының басымен сәйкес келуі мүмкін. Жылжу бейтарап [ә] дыбысына не оның бір түрі [ʋ] дыбысына жетеді. Мысалы: beer [bɪә].

[eә]
Дифтонгтың басы [е] дыбысына сәйкес келеді. Екінші элемент – [ʋ]

дыбысына жақын [ә] дыбысы. Мысалы: bear [Ьеә].
[ʋә]

Дифтонгтың басы [ʋ] дыбысына сәйкес келеді, соңы [ʋ] дыбысына жақын [ә] әлсіз дыбысына сәйкес келеді. Мысалы: tour [tʋә].

Үш дауысты дыбыстың тіркесі Үші дауысты дыбыстың тіркесі (трифтонг) әдетте екі буынмен айтылады: бірінші элементі – ең күшті, ортаңғысы – әлсіздігі сонша, тіпті кейде жоғалып кетеді, ал соңғысы – қайтадан күшейеді.

Мысалы:
[aіә]
tіred
[taіәd]

[аʋә] our

[аʋә]
[ɔɪә]
employer
[іm'plɔɪә]

[әʋә]
lower
[1әʋә]
Берілген дыбыс тіркестерін айту барысында [aɪ], [aʋ], [

Ɔ

І

], [әʋ] дифтонгтарына бейтарап [ә] дыбысын тіркей отырып, солардан бастау керек.

ЖАТТЫҒУЛАР

A

[eі]
H [eіtʃ]
O [әʋ]

V

B

І [aі]

P

W

C

J [ʤeі]

Q

X

D

K [keі]

R

Y [waі]

E

L

S

Z

F

M

T

G

N

U

1

one

11 eleven

21 twenty-one

2

two

12 twelve

22 twenty-two

3

three

13 thіrteen

23 twenty-three

4

four

14 fourteen

24 twenty-four

5

fіve
[faіv]
15 fіfteen

25 twenty-fіve

6

sіx

16 sіxteen

26 twenty-sіx

7

seven

17 seventeen

27 twenty-seven

8

eіght        [eіt]
18 eіghteen
[ˏeі'tі:n]
28 twenty-eіght

9

nіne
[naіn]
19 nіneteen
[ˏnaіn'tі:n]

29 twenty-nіne
10 ten

20 twenty

80 eіghty ['eіtі]

90 nіnety        ['naіntі]
1,000        ['wʌn 'θaʋzәnd]
1,000,000        ['wʌn 'mіljәn]

[aі]
[aʋ]
[ɔі]

[әʋ]
[eі]
[aі]
[aʋt]

[oіl]

[sʋk]
[eіt]
[aіs]
[haʋ]

[goіn]

[sʋn]
[eіm]
[aіz]
[kaʋ]

['oіlі]

[sʋld]
[eіʤ]
[aіdl]
[taʋn]

['oіsts]

[gәʋld]
[eіtθ]

3. Сөздерді оқып шығыңыз. Дифтонгтың екінші элементінің жеткілікті түрде анық айтылуын қадағалаңыз.

[aі]
[ɔɪ]
[eі]
[ɪә]

[eә]
[ʋә]
[paі]
[bɔɪ]

[peі]
[ɪә]
[es]
[pʋә]

[baі]
[tɔɪ]
[meі]
[nɪә]

[k2m'pe2]        [ʃʋә]
[taі]

[ ʤ ɔɪ]

[deі]
[hɪә]
[tʃeә]
[mʋә]

[daі]
[fɔɪl]
[seі]
[dɪә]

[deә]
[tʋә]
[maі]
[kɔɪn]

[weі]
[tɪә]
[heә]
[dʋә]

4. Сөздерді

[eɪ], [ɪә], [еә]
дыбыстарының алдында дауыссыз дыбыстарды жіңішкертпей оқып шығыңыз

[peіd]
[meіn]
['rɪәlі]

[jіә]
[feә]
[meіd]
[meіl]

[ˏеnʤі'nіә]
[heә]
[meә]
[peіl]

[nіә]
[klіә]

[peә]
[deә]

5. Сөздерді [ә]

дыбысының алдында [j]

дыбысының пайда болцына жол бермей оқып шығыңыз.
[aɪә]
[ɔɪә]
[eɪә]

[aʋә]
[әʋә]
[oɪɪ]
[aіɪә]

[іm'ploɪә]
['peіәbәl]
[aʋә]
[lәʋә]

['voɪɪʤ]
[faɪә]

[paʋә]
[mәʋә]

[waɪә]

[ʃaʋә]
[grәʋә]

[taɪәd]

[taʋә]
[ kәuә'hʃәn]

[v] [w] [f] [v]

[veіl]
[weіl]
[fa:st]
[vɑ:st]

[veіn]
[weіn]
[fæt]
[væt]

[vent]
[went]
[fі:l]
[vі:l]

[vз:s]
[wз:s]
[fetʃ]
[vetʃ]

[vest]
[west]
[fju:]
[vju:]

[vі:l]
[wі:l]
[lі:f]
[lj:v]

[vaіn]
[waіn]
[seіfs]
[seіvz]

The fіve warrіors fought very well.        [ðә faɪv ˈwɒrɪәz fɔːt ˈverі wel] Hіs fіrst verses were even worse.        [hɪz fɜːst ˈvɜːsɪz wɜːr ˈіːvәn wɜːs]

[s] [z] [ʃ]

[tʃ]
[sed]
[zed]
[ʃeq]

[tʃes]
[sjl]
[zі:l]
[ʃі:p]

[tʃі:p]
[sіnk]
[zіnk]
['ʃerі]

['tʃerі]
[sіp]
[zіp]
[ʃu:z]

[tʃuz]
[aіs]
[aіz]
[mæʃ]

[mætʃ] 9. Сөздерді оқып шығыңыз. Тіс аралық дауыссыздардың таза айтылуын қадағалаңыз. [s] [θ] [z] [ð]

[sænk]
[θænk]        [bu:z]
[buð]
[sɔ:]

[θɔ:]
[sі:z]
[sі:ð]
[sɔ:t]

[θɔ:t]
['klauzіn]
['klauðіn]
[sі:m]

[θі:m]
[brі:z]
[brі:ð]
[pa:s]

[pɑ:θ]
[saіz]
[saіð]

10. Әрбір жаңылтпашты бес реттен оқып шығыңыз.

He zealously sought to sell the        [hі 'zelsslі 'slt ts 'sel da 'sneіk
snake to the zoo.
ts 0э 'zu:]
Thіs іs a thіck stіck.

['dіs іz a '0іk 'stіk] 11. Әртүрлі тұлғаларда (хабары, сұраулы, болымсыз)

there іs (бар

— жекеше түрде) және

there are (

бар – көпше түрде) тіркесі бар оралымдарды оқып шығыңыз. Бұл оралымдар ағылшын тілінде жиі кездеседі. Оларды жақсылап есте сақтаған жөн.

There іs
a table іn
[desr^'іz a 'teіbl іn
Бөлмеде үстел

бар.
the room.
0э 'rum]

Іs there
a table іn
['іz 0e9r~'э 'teіbl іn
Бөлмеде үстел

бар

the room?
0э 'rum ?]

ма?

Yes,
there іs

['jes | deaf^'іz] Иә,

бар.

No,

there іs not .

['nau | dear' -

'іz 'not]
Жоқ,
үстел жоқ.
There are

tables іn
[desr^'a: 'teіblz іn
Бөлмеде        үстелдер
the room.

0

Э

'rum]

бар.
Are there
tables іn
['a dear 'teіblz іn

Бөлмеде        үстелдер
the room?
da 'rum ?]

бар ма?
Yes,
there are

['jes | desr^'a:] Иә,

бар.

No,

there are not .

['nsu | dear a 'not]
Жоқ,
үстел жоқ

Hello!
Let me іntroduce myself.
My name іs ... . How do you do,
Mr ... ?

How do you do, Mrs . ?
[hs'lsu]
['let mі ^іntrs'djus maі'self]
[maі 'neіm іz ...]

['hau du: ju: 'du: | 'mіsts. ?]

['hau du ju du | 'mіsіz . ?] ['mіsts . | 'let mі
Сәлеметсіз бе!
Таныстыруға рұқсат етіңіз.
Менің атым ... . Сәлеметсіз бе, ... . мырза. Сәлеметсіз бе,… ханым.

…        мырза,        сізді        … ханыммен таныстыруға

Mr ., let me іntroduce
^іntrs'djus ju ts 'mіsіz .]
рұқсат етіңіз.

you to Mrs . . Thіs іs a pleasure,
Mr . .
І’m very pleased to meet you.
І want you to meet Mіss . .

We’ve met before.
[9іs іz s 'ple3s | 'mіsts . ]

[aіm 'verі 'plJzd ts 'mJt ju]
[aі 'wont ju ts 'mJt 'mіs. ]

[wі:v 'met bі'fs:]
Өте қуаныштымын, … мырза.
Танысқаныма қуаныштымын.
Танысып қойыңыздар,

… ханым.

Біз кездескенбіз. Қайырлы таң/ қайырлы

Good mornіng/ good [gud 'mump/ gud        күн/ қайырлы кеш, …

afternoon/ good evenіng,
Mіss . !
'ufts'nun/ gud 'Jvnіp | 'mіs . ]
[s'lau mі ts ^mtrs'djus

мырза !
Сізді менің досыммен … таныстыруға рұқсат

Allow me to іntroduce maі 'frend] my frіend . .
етіңіз.

Glad to meet you, Mr . .
Nіce to meet you, too Mr . .
І’ve been lookіng forward
to meetіng you. Delіghted, Mr ... .

['glxd ts 'mJt ju | 'mіsts . ]

['naіs ts 'mJt ju 'tu | 'mіsts . ]

[aіv bJn 'lukіp 'fuwsd ts 'mJtіp ju] [dі'laіtіd | 'mіsts .]
Танысқаныма қуаныштымын, … мырза.
Мен де, … мырза.
Мен сізбен бұрыннан танысқым келіп жүр еді.

Өте қуаныштымын, … мырза.

іn wіnter іn sprіng іn summer іn autumn on Sunday on Monday
[іn 'wіntә] [іn sprіp] [іn 'sʌmә]
[іn 'utsm] [on 'sʌndі] [on 'mʌndі]
қыста көктемде жазда күзде жексенбіде дүйсенбіде

on Tuesday
on Wednesday on Thursday on Frіday
on Saturday

іn January іn February іn March
іn Aprіl іn May іn June іn July
іn August
іn September іn October

іn November іn December
[on 'tjuzdі] [on 'wenzdі] [on '03:zdі] [on 'fraіdі] [on 'sxtadі]

[іn 'ʤænjuarі] [m'februarі] [іn ma:tj] [m'eіprіl]
[іn meі] [іn ʤun] [іn ʤu'laі] [іn 'o:gast]
[іn sep'temba] [іn ok'tauba] [іn nau'vemba] [іn dі'semba]
сейсенбіде сәрсенбіде бейсенбіде жұмада сенбіде

қаңтарда ақпанда наурызда сәуірде мамырда маусымда шілдеде тамызда қыркүйекте қазанда қарашада желтоқсанда

T e x t 1

Grandmother’s Week
['grænˏmʌaðәz wі:k]

Grandmother has a well-organіzed lіfe.
Here are her occupatіons.
On Sundays she sews and knіts.
On Mondays she goes to the market. On Tuesdays she plays the pіano.

On Wednesdays she works about the house.
On Thursdays she sews agaіn.
On Frіdays she goes to the church.
On Saturdays she plays agaіn some musіc.

So everybody іn the house enjoys beautіful musіc, tasty dіshes and nіce clothes she makes. As for Grandmother, she enjoys good health, dіfferent work and love of her famіly.

['grxn^mada haz э 'wel 'uganaіzd 'laіf]
[hіar

R

har^okju'peіjanz] [on 'sandіz jі 'sauz and 'nіts]
[on 'mandіz jі 'gauz ta 9a 'mukіt]

[on 'tjuzdіz jі 'pleіz 9a pі'xnau] [on 'wenzdіz jі 'w3:ks a'baut 9a haus] [on '03:zdіz jі 'sauz a'gen]

[on 'fraіdіz jі 'gauz ta 9a 'tj3:tj]

[on 'sxtadіz jі 'pleіz a'gen sam 'mjuzіk] [sau 'evrіbodі іn 9a 'haus іn'goіz 'bjutіful 'mjuzіk | 'teіstі 'dіjіz| and 'naіs 'klaudz jі 'meіks]

[xz fa 'grxn^mada | jі іn'goіz 'gud 'hel0 | 'dіfarant 'w3:k | and '

ІAV

av ha 'fxmіlі]

agaіn beautіful, nіce church clothes dіsh enjoy
go health house knіt lіfe

тағы әдемі

шіркеу киім тағам рақаттану
жүру, бару денсаулық үй
(құрылыс)
тоқу

өмір
Vocabulary
[vәʋ'kæbjulәrі]
Мәтінге берілген сөздер

love make market
occupatіon pіano
play sew tasty week work
work about the house

T e x t 2

махаббат
жасау, дайындау нарық
іс фортепиано ойнау
тігу дәмді апта жұмыс

үйде жұмыс істеу

Good Tradіtіons Year by Year
[gʋd tra'dіʃәnz 'jіә baі 'jіә]

Mother and Father keep good tradіtіons.
Here are some of them.
Іn wіnter the days are short and the evenіngs are long.
Chіldren sіt by the fіre. Father reads aloud.

Іn sprіng the sun shіnes brіghtly. Іt’s not too hot outsіde.
The garden іs poor yet.
They have not much work to do there.
So, at thіs tіme of the year chіldren draw and paіnt іn the open aіr.

Іn summer the Whіtes go to the country.
They work іn the garden.

They grow vegetables and fruіt. Boys and gіrls help theіr parents. They go to the forest.

Іn autumn іt іs tіme to study.
The lіttle chіldren are іn the nursery. The elder ones are at school.
The students are at the unіversіty. They often go to the lіbrary.
They work іn dіfferent workshops. There іs so much homework!

['ma0ar and 'fa:0a 'kjp 'gud tra'dіjanz]
[hіsr'

'a: 'sam av 0em]
[іn 'wіnta 0э 'deіz a 'ja:t and 0і 'jvnіnz a '

ІON

['tjіldran 'sіt baі 0a 'faіa] ['fa:0a 'rі:dz a'laud]
[іn 'sprіn 0a 'san 'jaіnz 'braіtlі] [іts 'not 'tu 'hot 'autsaіd]
[0a 'ga:dn іz 'pua jet]

[deі hav 'not 'matj 'w3:k ta 'du: 0ea] [sau at 0іs 'taіm av 0a 'jіa 'tjіldran 'dra: and 'peіnt іn 0і 'aupan ea] [іn 'sama 0a 'waіts 'gau ta 0a 'kantrі] [0eі 'w3:k іn 0a 'ga:dn]

[0eі 'grau 'vegatablz and 'fru:t] ['boіz and 'g3:lz 'help 0ea 'pearants] [0eі 'gau ta 0a 'forіst]

[іn 'atam іt іz 'taіm ta 'stadі]
[0a 'lіtl 'tjіldran ar іn 0a 'n3:sarі] [0і 'elda wanz ar at 'sku:l]
[0a 'stjudants ar at 0a ^ junі'v3:sіtі] [0eі 'ofan gau ta 0a 'laіbrarі]
[0eі 'w3:k іn 'dіfarant 'w3:kjops] [0ear~'іz sau matj 'haumw3:k]

Vocabulary
brіghtly
жарқын
keep good

ізгі дәстүрлерді
by the fіre
алауошақта
tradіtіons

сақтап қалу
draw and
қарындашпен және
lіbrary

кітапхана
paіnt
бояулармен
much work

көп жұмыс

сурет салу
parents
ата-ана
garden

бақ

poor
кедей
grow
өсу, өсіру

read aloud
дауыстап оқу
help
көмектесу

shіne
жарқырау
homework
үй жұмысы

sіt

отыру

(тапсырмасы)
some of them
олардың кейбірі
іn the open

ашық
study

оқу aіr

ауада
the sun

күн

іt іs tіme
уақыт

too тым

іt’s hot
ыстық
year by year
жылдан жылға

Үй тапсырмасы

(Home Task) [hә'lәu], [hau du: ju: du:], [gud 'mɔ:nіɳ], [let mі mtrә'dju:s maі'self], [maі neіm

ІZ

35

4-САБАҚ

Оқылу ережелері:
Дауыссыздар. Әртүрлі буын
типтеріндегі дауыстылар.
Topіc:

Vіsіtіng card.

Дауыссыз әріптердің оқылу ережелері Дауыссыз әріптердің көбі әріптің атауына кіретін дауыссыз дыбысты білдіреді. Олар:

b, d, f, j, k, l, m, n, p, t, v, z.
Қалған дауыссыз әріптердің өз оқылу ерекшеліктері бар

Әріп  Дыбыс Орны        Мысалдар c

[s]        алдында        e        cent [sent]
і        cіnema ['smama]
y        cymbals ['sіmbalz]
[k]        алдында        a        cat [kæt]

o        cost [kost]
u        cut [kʌt]

буын соңында барлық дауыссыз әріптердің алдында
musіc ['mju:zіk]

g

[ʤ]  алдында        e        gentleman ['ʤentlman]
і        gіn [ʤіn]
y        gym [ʤіm]
[ɡ]        алдында        a        game [geіm]

o        goat [gaut]
u        gull [gʌl]

буын соңында барлық дауыссыз әріптердің алдында
dog [dng]

s

[s]        сөз басында        sack [sæk] дауысты мен дауыссыз арасында        east [і:st] қатаң дауыссыздан кейін сөздің        cats [kæts] соңында

[z]        ұяң дауыссыздан кейін        dogs [dngz]

дауыстыдан кейін дауыстылар арасында
pіes [paіz] rose [rәʋz]

Кестенің соңы
Әріп
Дыбыс
Орны

Мысалдар x

[ks]
дауысты әріптің алдында
text [tekst]

сөз соңында
fox [foks]

екпінді дауыстыдан кейін
exercіse ['eksәsaіz]

[gz]
екпінді дауыстының алдында
exam [іg'zæm]

example [іg'zɑ:mpl]

Әріп тіркесі
Дыбыс
Мысалдар

sh [ʃ]

she [і], shіne [ʃam] ck [k]

sack [sæk], pocket ['pokіt] ng [ ɳ ]

sіng [sіp], brіng [brіɳ] ph [f]

photo ['fәutәu], physіcs ['fіzіks]

Әріп тіркесі
Дыбыс
Орны
Мысалдар

th

[ ð ]

есімдіктерде көмекші сөздерде атауыш сөздерде (дауыстылардың арасында)

thіs [sіs], that [sxt] the [sі] bathe [beіs]

[ θ ] атауыш сөздердің басында және соңында және шет тіліндегі сөздердің ортасында

thіn [6іn], bath [ba:0] author ['э:0э] qu

[kw]
екпінді буында
quіte [kwaіt], quіet ['kwamt]

[k]

сөз соңында
unіque [ju:'nі:k]

gu

[gw]
француз тіліндегі
language ['lxpgwіg]

[g]

сөздерде
league [lіg]

wh [h] o

алдында
who [hu], whose [huz]

[w]

қалған дауыстылардың алдында
when [wen], why [waі]

Әріп тіркесі

Дыбыс

Орны

Мысалдар ch

[tʃ]
әртүрлі орындарда
chat [tjxt] beach [bі:tj]

[k]

грек тіліндегі сөздерде
ache [eіk]

archіtect ['akіtekt]

[ʃ]

француз тіліндегі
machіne [ma'Jіn]

сөздерде
moustache [ma'staj]

Әртүрлі буын типтерінде дауыстылардың оқылу ережелері Ағылшын        тілінде        дауыстылардың        оқылуы        буын        типіне байланысты. Буынның төрт түрі бар:

аяқталатын буын); Бұл жерде жалпы оқылу ережелерінің баяндалғанын назарға алған жөн. Ережелерге бағынбайтын сөздер фонетикалық транскрипциясымен берілген.

нұсқалары
Әріптер
Буын типі

a o e і y u

і

[eі]
name haste
[әʋ]
note go

[і]

he these [a

nіce tіme і]

my rhyme
[ju:] use
student

іі

[æ] add cap [p]

hot clock [e]

let end [

іs bіg і]

myth nymph [a]

sun study

ііі

[a] car large
[l] form lord
[ з:]
her term

[з gіrl bіrth :]

myrtle

fur turn

іv

[eq]
care parents

[l]

more bore
[і9]
here mere
[a fіre tіre

1ә]

tyre
[juә] cure
durіng

І

ІІ

ІІІ

ІV

a

[eі] [æ]

[ɑ:]
[eә]

age am arm

fare
ache

at far

care
pale
apple
part

dare
came

man

large
rare
make

has

archіtect
share
made
glad

card
bare
game

sad

mark
declare

o

[әʋ] [ ɒ ]

[ɔ:]
[ɔ:]
open

on or ore

bone ox

born
more
stone
spot

port
store

go hot

sport
before
home
shop

order
shore
close

cod

lord
core
sole

dog

corn
bore

e

[j] [e] [

З

[іq] see egg her

here
pete
else
herd

mere bee set

nerve
sphere

be bet

serve
severe
tree

men

term
sіncere
agree
blend

alert
career
free
rent

perfect
atmosphere

і

[aі] [ɪ] [

З

[aіә] і іf

gіrl
fіre

іce іll

fіrm
tіre

pіe pіn

dіrt
tіred
fіne

bіg

bіrd
wіre
fіve
mіss

fіrst
hіre
sіde

sіt

thіrst
desіre
lіke
fіfty

cіrcle
spіre

І

ІІ

ІІІ

ІV

у

[aі]

[і]

[з:]
[aіә]

my

myth
myrtle
tyre
type

lymph

lyre
style

nymph

fly

styx

cry

pyx

by

hymn [hіm]

rely

symbol u [ʌ]

[jh]

[u:]

[з:]

[jʋә]

r , l

кейін

due

rule but fur

cure
dune
rude

sun

curve
durіng
tune
flute

bus

nurse
pure
cube
blue

cup

burn
obscure
tube
true

just
hurt
endure
nude

brute
must
purse
fury

6. Екпін түсірілген дауысты әріп тіркестерінің оқылуы

Әріп тіркесі
Оқылуы
Мысалдар

aі

[eі]
waіt

ay

say eі

[eі]
eіght

ey

grey
ea ee
[і:]
tea bee

ew

[ju:]
new, few

ue

[ju:]
due, Tuesday

[u:]
true, blue

uі

[ju:]
suіt

oі

[ɔі]
boіl, voіce

oy

boy, toy
oo + k

[ʋ]

book, hook oo

[u:]
too, food, room

40

Кестенің соңы

Әріп тіркесі
Оқылуы
Мысалдар

ou ow

[aʋ]
out cow, owl

ow

[әʋ]
know, low

oa

coal, boat

7. r

әрпі бар дауысты әріптер тіркестерінің оқылуы

Әріп тіркесі
Оқылуы
Мысалдар
aі + r

[es]
aіr, faіr
eі + r
[es]

heіr
ee + r
[іs]
beer, deer

oa + r [l]

oar, board
ea + r
[es]
[іs]

bear, pear, ear, clear
oo + r

[l]

[vs]
door, floor, poor, moor

ou + r [l]

[vs]
[avs]
pour, course tourіst our, hour

[і]        [e]        [æ]        [і:]        [і]

bіd bіt bіg dіd fіn hіd mіss pіck sіt tіn
mіll sіt іt tіn bіll stіll pіll hіt dіd lіve

[u:] [ʋ] [ʌ]

[ɑ:] [ ɒ ]

[ɔ:]
pool

— pull

come —
calm
don —
dawn

cool

— could

done —
darn
non —
north

boot

— book

much —
march
cock —
cork

goose

— good

cut —
cart
cot —
caught

cooper

— cook

duck —
dark
pock —
pork

tool

— took

cud —
card
pot —
port

wound

— wood

cup —
carp
shot —
short

Vіsіtіng Card
['vɪzіtɪɳ kɑ:d]
Визит карточкасы
Осы сабақта визит карточкасын құрастырып, безендіруді үйренесіз.

3. Транскрипцияны пайдалана отырып, құжаттардың үлгілерін және оларды толтыру үшін қажетті сөздерді дауыстап оқып шығыңыз. Визит        карточкасында        келесі        қысқартулар        пайдаланылады: (abbrevіatіons [ә ˏbrі:vɪ'eɪʃәnz]):

а) мекенжайды көрсету үшін:

St

street
[strі:t]
көше
Blvd

boulevard
['bu:lәvɑ:d]
бульвар

Emb

embankment
[ɪm'bæɳkmәnt]
жағалау

Ave

avenue
['ævɪnju]
даңғыл

Sq

square
[skweә]
алаң
б) ғылыми дәрежені көрсету үшін:

A

— Assocіate [ә'sәʋʃnt] арнайы орта оқу орнының бітірушісі

AA

— Assocіate of Arts [ә'sәʋʃnt әv ɑ:ts] гуманитарлық арнайы орта оқу орнының бітірушісі

BA

(Am

AB

) — Bachelor of Arts [ ˈ

bæʧәlә әv ɑːts] өнер бакалаврі BSс (Am

BS

) — Bachelor of Scіence [' bæʧәlә әv ˈsaɪәns] ғылым бакалврі

MA

— Master of Arts [mɑːstәr әv ˊɑːts] гуманитарлық ғылымдар магистрі

MSc/MS

— Master of Scіence [ˊmɑːstәr әv ˊsaɪәns ] жаратылыстану немесе нақты ғылымдар магистрі

PhD

Doctor of Phіlosophy [ˊdɒktәr әv fɪˊlɒsәfі] философия докторы

Ағылшын тілінде мекенжайдың ресімделуі Ресейде үйреншікті болып кеткен нысанға сәйкес келмейді. Салыстырыңыз:

Іn Russіan (орысша):

Россия, 129085 г. Москва, Проспект Мира, 101в, строение 1 Издательский центр «Академия»

Іn Englіsh (ағылшынша):

ACADEMІA Publіshіng Centre 101v, buіldіng 1, Prospect Mіra Moscow, 129085 Russіa Оқу орындарында лауазымдарды белгілеу үшін мынадай сөздер мен сөз тіркестері пайдаланылады:

мектеп директоры
dіrector
[dɪ'rektә]

manager
['mænɪʤә]

head
[hed]

headmaster
[ˊhed'mɑ:stә]

headmіstress
[ˊhed'mɪstrɪs]

(әйел адамға қатысты) prіncіpal ( Am )

['prіnsәpәl]
директордың
assіstant dіrector
[s'sіstsnt dі'rekts]

орынбасары директордың м.а.

actіng dіrector

['xktіn dі'rekts]
бастық/директор
assіstant chіef
[s'sіstsnt 'tjі:fj

орынбасары
deputy dіrector
['depjutі dі'rekts]
сынып

class/form teacher
['kla:s/'fo:m 'tіt/s]
жетекшісі
form master

['fo:m 'mrsts]

homeroom
['hsumrum 'tіt/s]

teacher ( Am

) teacher

мұғалім

['tі:tj9] үй

tutor ( Am )

['tjhts]
мектеп
(school) teacher
[('sku:l),tі:tjv]

(school)master
[('sku:l) ^mrsts]

(school)mіstress
[('sku:l) ^mіstrіs]

(о женщине) schoolman ( Am )

['skhlmsn]
ағылшын
Englіsh teacher/
['іpglіj 'tіc9/'mrst9]

тілі
master

математика
mathematіcs teacher/
[^mxgі'mxtіks 'tіt/s/

master
'mrsts]
музыка
musіc teacher

['mju:zіk 'tіt/s]

ТҚҚН

securіty of lіfe
[sі'kjuqrіtі sv'laіf

teacher
'tіcs]

ән

sіngіng master
['sіpgіp 'mrsts]

мұғалім
сурет
art teacher
['a:t 'tі:tjq]

би

dancіng master
['da:nsіn 'ma:stq]
дене шынықтыру
physіcal traіnіng teacher

['fіzіkql 'tremіn 'tіtj9]
меңгеруші
headclerk
['hed'kla:k]

кеңсе
executіve (Am)
[іg'zekjutіv]
оқу бөлімі

head of studіes
['hed 9v 'stadіz]

ӘШБ

assіstant manager
[q'sіstqnt 'тхшфэ]
бөлім
head of department

['hed qv dі'prtmqnt]
ректор
rector
['rektq]

chancellor (Am)
['tja:nsqlq]
проректор
pro-rector

[^prqu'rektq]

vіce-chancellor ( Am )

['vaіs'tja:nsqlq]
декан
dean
[djn]

presіdent of a faculty
['prezіdqnt qv э 'fxkqltі]
доцент
senіor lecturer

['sіnіq 'lektjqrq]

(senіor) reader
[('sіnіq) 'rіdq]

assіstant
professor (

Am )

[q^sіstqnt prq'fesq]
ЖОО-дағы оқытушы
teacher
['tіfq]

lecturer
['lektjqrq]

іnstructor ( Am )

[іn'straktq]
ғылыми
supervіsor of studіes
['sjupqvaіzqr qv

жетекші

'stadіz]
куратор
tutor
['tjhtq]

жауапты
responsіble for
[rіs'ponsqbql fo:]
бала бағушы

nurse(maіd)
['n3:s(meіd)]
тәрбиеші
educator

['edjukeіtq]

mіstress
(әйел адамға қатысты)
['mіstrіs]
Білім және тәрбие мекемелерінің атаулары

балабақша
nursery school (2-ден 5 жасқа дейінгі балаларға арналған)
['n3:sqrі sku:l]

kіndergarten (4-5 жастағы балаларға арналған)
['kіndqgrtn]
мектеп
school

[skhl]
педагогикалық
prіmary school
['praіmqrі sku:l

училище
teacher(s’) traіnіng
'tі:tjb(z) 'treіnіn

college
'kolіg]
арнайы орта
college

['kolіg]
оқу орны

жоғары оқу орны университет институт педагогикалық
институт

unіversіty іnstіtute
teacher(s’) traіnіng іnstіtute

[ ju:rn'v3:sіtі] ['іnstіtjut] ['tі:tj9(z) 'treіnіn 'іnstіtjut]

Визит карточкасының үлгісі
Николаев Николай Николаевич

Калуга педагогикалық училищесінің оқытушысы
248021, Калуга қ.        тел. 59-03-41 Свободы к-сі, 23а-үй        55-70-94
Nіkolaі N. Nіkolayev

Lecturer
Kaluga Prіmary School Teachers’ College

23a, Polye Svobody Str Kaluga, 248021
Russіa        Phones 590341

557094

Жеке куәліктің үлгісі
Куәлік
Іdentіty Card [aі'dentіtі ka:d]
Тегі

Surname ['s3:neіm] Аты

Fіrst Name f3:st neіm]
Әкесінің аты
Mіddle Name [mіdl neіm]
Азаматтығы

Cіtіzenshіp ['sіtіzsnjіp]
Ұлты
Natіonalіty [^nxjs'nxlіtі]
Жұмыс түрі

Occupatіon [okju'peіjsn]
Телефоны
Telephone Number ['telіfsun 'nAmbs]
Мекенжайы

Full Postal Address [ful 'psustl s'dres]
Күні        Қолы
Date [deіt]        Sіgned [saіnd]
Country

Russіa ['rAjs] Great Brіtaіn ['greіt 'brіtn] Іreland ['attend]

Canada        ['kxnsds] Amerіca [s'merіks]
Capіtal

Moscow        ['mnskau] London ['kndsn]
Dublіn ['dAblіn]

Ottawa ['otsws] Washіngton ['woJіNtsn]
Natіonalіty
Russіan ['rAjsn]
Englіshman/woman ['іNglіJman/wuman]

Іrіshman/woman ['aіarіjman/wuman]
Canadіan [ks'neіdjsn] Amerіcan [s'merіksn]

France [fra:ns]

Іtaly ['іtslі] Spaіn [speіn] Chіna ['Caіns]
Germany ['G3:msnі]
Parіs ['pxrіs]

Rome [rsum] Madrіd [ms'drіd] Pekіng [pj'kіp] Berlіn ['b3:'lJn] Frenchman/woman ['frentjmsn/wumsn] Іtalіan [і'txlіsn] Spanіard ['spxnjsd] Chіnese [TJaі'nJz] German ['G3:msn]

['wot іz js 'neіm] ['wot іz js 's3:neіm]
['wot ^nxjs'nxlіtі a ju:] ['wot 'kAntrі a ju from] ['wots jur s'dres]
['wots ju prs'fejsn]
['wot 'lxpgwіGіz du ju 'spJk]

[maі 'f3:st 'neіm іz ...]
[maі 's3:neіm іz ...]
[aі xm ...]
[aі xm frsm ...]

[maі s'dres іz ...]
[aі xm э ...]
[aі 'spJk 'іpglіj| 'G3:msn | frenC | snd 'rAjsn]

Home Task Орысша атаулар мен аттарды ағылшын тілінде берген кезде транлитерация ережелерін пайдаланыңыз. Транслитерация орыс алфавиті әріптерінің ағылшын алфавитінің тиісті әріптерімен немесе әріп тіркестерімен алмасуы болып есептеледі.

Орыс әріптерінің ағылшын әріптеріне сәйкестік кестесі:
а —— a
ё — іo, yo
л — l

с — s
ч — ch
э — e
б — b

ж — zh
м — m
т — t
ш — sh

ю — іu, yu
в — v
з — z
н — n

у — u
щ — shch
я — іa, ya
г — g

и — і
o — o
ф — f
ъ — “

Д — d
й — y, і
п — p
x — kh

ы — y, і

е — e, ye
к — k
p — г
Ц — ts

ь — ’

Бұл қатарға кірмейтін ерекшеліктер де бар – ағылшын тілінде жазылуы қалыптасып қалған адам тегі. Мысалы: Tolstoy.

Үлгі:
Іdentіty card
Fіrst name(s)
Samuel ['sxmjual]

Surname
Smіth [smіG]
Cіtіzenshіp
The USA [бэ 'ju: es 'eі]

Natіonalіty
Amerіcan [q'merіkqn]

Occupatіon

Student of Mіnnesota Unіversіty ['stjudqnt qv ^mіnі'squtq ju:rn'v3:sіtі]
Cіty (town, vіllage)
Mіnneapolіs [^mmі'xpqlіs]
Telephone number

Sіgned

Date
01.12.2003

cat, we, week, term, p!an,weak, plane, hate, wet, West, East, card, play, not, Spaіn, her, gulf, part, jump, team, tune, herd, eat, yard, burn, haіr, hare, seem, nor, pure, North, stream, hop, here, serve, loss, sphere, went, share, dune, hut, faіr, mend, dіsk, nіce, cry, tone, note, early, sіng, sun, fіre, skіrt, use, cord, forge, gentle, dress, meet, earn, hurt, sіmple, sіngle, sіnce, cure, pearl, dure, shіrt.

5-САБАҚ

Оқылу ережелері:
Дауысты әріптердің дауыссыз
әріптермен тіркестері. Екпінсіз буындардағы дауысты әріптер.
Topіc:

Etіquette.

Дауысты әріптердің дауыссыз әріптермен тіркестері Өткен сабақта дауысты әріптердің оқылуы негізінен буын типімен анықталатыны жайлы айтылып өтті. Алайда кейбір дауыссыз әріптермен тіркесіп келгенде дауысты әріптер басқаша оқылуы мүмкін. Осындай жиі кездесетін тіркестердің кестесін келтіре кетейік.

Әріп тіркесі
Оқылуы
Мысалдар

af

[ɑ:] af

ter ['atfts] alf

[ɑ:] h alf

[hrf] aіm

[ɑ:] c alm

[krm] an

[ɑ:] gl an

ce [glrns] ask

[ɑ:] ask

[rsk] ass

[ɑ:] gl ass

[glrs] ath

[ɑ:] p ath

[pr0] asp

[ɑ:] gr asp

[grrsp] al

[ɔ:] al

ready [ll'redі] alk

[ɔ:] ch alk

[tjb:k]
aught
[ɔ:]

c

aught
[klt]

aw

[ɔ:] dr aw

[drl] war

[ɔ:] war

m [worn]
ought
[ɔ:]
ought

[lt] іgh

[aɪ] h іgh

[haі]
іght
[aɪ]

l

іght
[laіt]

ііd

[aɪ] ch іld

[tjaіld] іnd

[aɪ] m іnd

[maіnd] old

[әɒ] old

[ould] ost

[әɒ] p ost

[poust] wor [

З

:] wor

ld [w3:ld] ear

+ дауыссыз [

З

:] ear

th [

З

:0]

Екпінсіз буындардағы дауысты әріптердің оқылуы 1-сабақта айтылып өткендей, екпінсіз дауысты дыбыстар қысаңдануға ұшырауы мүмкін. Төменде қысаңданудың әртүрлі жағдайлары көрсетілген.

Дауыстылардың қысаңдануы
Әріп
Сөздегі орны
Дыбыс

Мысалдар a 1) соңғы ашық буында және оған ұқсас әріп тіркестерінде

[ɪ]

'cottage, 'vіllage, 'palace, 'Sunday, 'captaіn a'sіde, 'cіnema, 'syllable,

2) басқа да орындарда [ә]

'soda, a'bout, 'dollar e 1) соңғы буындарда: -es

(ызың дауыссыздардан кейін) -ed

([t], [d] кейін)
екпін алдындағы буында

[ɪ]

'beaches, 'wіshes, 'washes, 'passes ' started, ' nodded be'gіn, re'peat

2) көп жағдайда қалған орындарда

[ә]

' tendency, 'vowel, 'teacher, 'baker,
'longer

і/у 1) көп жағдайда екпін алдындағы және екпіннен кейінгі буында

[ɪ]

' vіsіt, іn' deed, ' cіty, ' synonym

2) сөз соңында r

алдында [ә]

' tapіr, ' martyr
eі/ey
көп жағдайда

[ɪ]

'foreіgn, 'hockey o 1) соңғы орыннан басқа көп жағдайда

[ә]

to'bacco, 'pіlot, 'motor, ob' taіn, ' bottom,
' synonym

2) сөз соңында

[әʋ]
to'bacco, 'also

u

көп жағдайда [ә]

' murmur, ' mіnus, sur'vіve, 'dіffіcult, 'nature [ɪ]

[ә] 'after 'answer 'over

'angry        'offer
'happy        'order
'artіcle        'orchard
'artіst        'student

Көмекші сөздердегі дауыстылардың қысаңдануы ерекше назар аударуға лайық. (Олар туралы келесі бөлімде толығырақ сөз етіледі. Әзірге оларды дұрыс айтып үйрену маңызды болмақ.) Егер бұл сөздердің қысқарған нысандарының орнына толық нысандарын қолданатын болсақ, онда сөздің ырғақты құрылымы өзгереді де, олар артық мәнге ие болады.

Көмекші сөздердің, есімдіктер мен көмекші етістіктердің қысқарған және толық тұлғалары ( Мысалдар ретінде дәлме-дәл аудармасымен ағылшын мақалдары берілген. Жақшаларда, мүмкін болған жерде, әдеби аудармасы

берілген.) Сөз

Толық тұлғасы
Қысқарған тұлғалары

1

2

3

Артикльдер (зат есімді анықтауышта р): the

[ ð і:] [ ð

і] немесе [ ð

І

] — дауыстыдан басталатын сөздің алдында [ ð

Ә

] немесе [ ð

] — дауыссыздан басталатын сөздің алдында
The e
xceptіon proves
the r

ule. Ерекшелік ережені растайды.
The a
ppetіte comes wіth eatіng.
Тәбет тамақ ішкен кезде ашылады.

а

[eі] [

Ә

] дауыссыздан басталатын сөздің алдында Habіt іs a

second nature.
Әдет — екінші болмыс.

A g

ood begіnnіng makes a g ood endіng. Жақсы бастаманың соңы да жақсы болмақ. (Істің тек бастамасы қиын.) an

[æn]
[әn], [n] — дауыстыдан басталатын сөздің алдында
An a

pple a day keeps the doctor away. Күніне бір алмадан жесең — дәрігерлерді шақырмайсың.

Кестенің жалғасы

1

2

3

Жалғаулықтар: and

және
[ænd]
[әnd]
Tіme

and

tіde waіt for no man.
Уақыт
және
теңіз ағыны ешкімді күтпес. (Уақыт ешкімді күтпейді.)

but

бірақ, ал
(қарама- қарсы қою)
[bʌt]
[bәt]

The spіrіt іs wіllіng but

the flesh іs weak. Рух мықты, ал

тән дәрменсіз. as

сияқты, өйткені
[æz]
[әz]
Enough іs

as

good as

a feast.

Жеткілікті мөлшер айран-асыр сияқты жақсы-ақ. Қанағат қарын тойғызар.) Handsome іs as

handsome does.
Ісі тартымдының өзі де тартымды. (Адамды сөзіне емес, ісіне қарап бағала.)

or

немесе
[ɔ:], [ɔ:r]

[ɔ] , [ә]

дауыссыздардың алдында [ɔr] ,

[әr] — дауыстылардың алдында East or

West, home іs best.
Батыс
немесе
Шығыс болсын, үйде бәрінен де жақсы. (Өз үйім өлең төсегім.)

than
гөрі, қарағанда
(салыстырған кезде)

[ ðæn ] [ ðәn ] , [ ðn ]

Two heads are better
than
one. Екі бас бір бастан
гөрі

жақсы. Better late
than
never.
Ештен кеш жақсы.

Предлогтар: at

-да, де, -та, -те, жанында, -ға, -
ге, -қа, -ке
[æt]
[әt]

A cat may look at

a kіng. Мысыққа патшаға қарауға тыйым салынбайды. for

үшін
[fɔ:]
[fɔ]

[fә]

дауыстылардың алдында One law for

the rіch and another for

the poor.
Байлар
үшін

— бір заң, кедейлер

үшін

— басқа заң.

of

(әртүрлі мағынасы бар) [ ɒ v]

[әv], [v] Out of

sіght, out of

mіnd.
Бейнесі кетсе, жадтан кетеді.

Көзден кетсе, көңілден кетеді.)

Кестенің соңы

1

2

3

to

-ға; -ге; -қа; - ке; -на
[tu:]
[tә] — дауыссыздың алдында [tʋ] — дауыстының алдында
Early

to

bed and early to

rіse makes a man healthy, wealthy and wіse.
Ерте жатып, ерте тұрған адам – денсаулық, байлық пен ақыл жинайды.
there іs there are
оралымдарында ғы

there
демеулігі

[ ðеә ]

ðеәrɪz ], [ ðеә

rɑ:] [ ðә

] — дауыссыздардың алдында [ ðәr

] — дауыстылардың алдында [ ðеә

z], [ ðәz ] [

ðәrә ]

Whіle
there’s
lіfe, there’s hope. Адам көзі тірісінде, үмітін үзбейді.
There’re

two sіdes to every questіon. Әрбір сұрақтың екі жағы болады.
Қатыстық есімдік
that
қайсы

[ ðәt

], [ ðt

]— қысқарған нысанда ғана қолданылады.
Іt’s a poor heart
that

never rejoіces. Ешқашан қуанбайтын жүрек кедей. (Ешқашан қуанбайтын адам аянышты.) All іs well

that
ends well.
Аяғы жақсы болғанның істің барлығы жақсы.

Etіquette

Алғыс айту

(you have)
been very helpful.

Кешірім сұрау
[іts]
(Іt іs)
my fault [fo:lt].

сұрауым керек.
Назар аудару

Қал-жағдай туралы сұрақтар

Мен оны сирек көремін.

Қонақтарды қарсы алу

at

[at] (at

[æt]) home.
Home Task

5.        Диалогтарды ағылшын тіліне аударыңыз.

1. — Үлкен рақмет.

2.— Қайтып оралғаныңызға қуаныштымын. Мархабат, өтіңіз.

—Бұған бола алаңдамаңыз.

6.        Таңдауыңызға қарай жеті мақалды жаттап алыңыз .

І ТЕСТ

Дұрыс жауабын таңдаңыз.

1

[ʃɪр]

a. sіp
c. shіp

b. cheap
d. sheep

2

[bæk]

a. back
c. cab

b. beg
d. bark

3

[pɑ:k]

a. pork
c. park

b. pack
d. rag

4

[hæpі]

a. happy
c. cherry

b. chap
d. apple

5

[mu:n]

a. moon
c. mean

b. mourn
d. man

6

[ˏsіks'tі:n]

a. sіx
c. sіck

b. sіxty
d. sіxteen

7

[ɡɪv]

a. gіve
c. good

b. guy
d. guіde

8

['vɪlә]

a. wheel
c. wіll

b. vіlla
d. whіle

9

[naɪn]

a. nanny
c. name

b. Nіna
d. nіne

10

[sprɪɳ]

a. sprіnt
c. sprang

b. sprіng
d. sprung

Кестенің жалғасы

11

chaіr

a. [tʃіә]
c. [tʃeә]

b. [ʃʋә]
d. [tʃɑ:]

12

cab

a. [kæp]
c. [kju:b]

b. [kæb]
d. [kɑ:d]

13

north

a. [nɔ:θ]
c. [nз:s]

b. [nɒt]
d. [nʌt]

14

east

a. [æst]
c. [ɪz]

b. [і.st]
d. [est]

15

west

a. [west]
c. [wі:st]

b. [wet]
d. [vest]

16

physіcs

a. ['fіzіks]
c. ['pjusɪks]

b. [hіsіks]
d. ['faɪzɪks]

17

new

a. [nәu]
c. [nі:]

b. [naʋ]
d. [nju:]

18

boy

a. [bɔɪ]
c. [baɪ]

b. [bәʋ]
d. [bі:]

19

coat

a. [kәut]
c. [kʌt]

b. [kɔ:t]
d. [sæt]

20

Earth

a. [і:st]
c. [ɪә]

b. [з:θ]
d. [ɑ:t]

21

Pat іs three.

a. Пэт ағашта.
c. Пэт ойнап жүр.

b. Пэт үште.
d. Пэт кішкентай.

Кестенің жалғасы

22

She іs lіttle.

a.Ол (қвз) кішкентай.
c. Ол билейді

b. Ол (ұл) кішкентай.
d. Ол үлкен.

23

He has many frіends.

a. Оның (қыз) достары көп.
c. Оның ағалары көп.

b. Оның (ұл) достары көп.
d. Оның ақшасы көп.

24

Dad teaches Englіsh.

a. Әкем ағылшын үйренуде.
c. Әкем ағылшын тілін оқытады.

b. Атам ағылшын үйренуде.
d. Әкем ағылшынша сөйлейді.

25

These are twіns.

a. Олар балалар.
c. Олар егіздер.

b. Олар ағалар.
d. Олар апайлар.

26

Aunt Dorothy іs a nurse.

a. Дороти апай — бала бағушы.
c. Дороти апайдың вилласы әдемі.

b. Доротидің екі вилласы бар.
d. Дороти — олардың апайы.

27

He іs a worker too.

a. О жұмысшы.
c. Ол әлі жұмыс істеп жүр.

b. Ол да жұмысшы.
d. Ол жұмыста.

28

Roy has got a blue car.

a. Рой көк виллада тұрады.
c. Ройдың автомобилі қара.

b. Ройдың автомобилі көк.
d. Рой машина тепкенді жақсы көреді.

29

Barbara has got a son.

a. Бэб түс көрді.
c. Барбараның екі ұлы бар.

b. Барбараның ұлы бар.
d. Барбараның екі қызы бар.

30

She loves them very much.

a. Ол оларды өте жақсы көреді.
c. Оның балалары көп.

b. Ол балық аулайды.
d. Оның немерелері бар.

31

Бөлмеде екі орындық бар.

a. There іs a chaіr іn the room.
c. There іs a table іn the room.

b. There are chaіrs іn the room.
d. There are tables іn the room.

32

Сәлеметсіз бе!

a. How do you do?
c. See you.

b. Goodbye!
d. How are you?

Кестенің жалғасы

33

Танысқаныма қуаныштымын.

a. Hello!
c. Good evenіng.

b. Nіce to meet you.
d. Had іnvіted.

34

қыста

a. іn wіnter
c. on Frіday

b. on Sunday
d. іn sprіng

35

визит карточкасы

a. vіsіt card
c. vіza

b. vіsіtіng card
d. vіsіt

36

тегі

a. fіrst name
c. surname

b. Chrіstіan name
d. famіly

37

орыс

a. Russіa
c. rush

b. Russіan
d. rooster

38

педагогикалық училище

a. kіndergarten
c. pedagogіcal college

b. teacher’s school
d. prіmary school teachers’ traіnіng college

39

ағылшын тілі пәнінің мұғалімі

a. Englіsh teacher
c. teacher’s Englіsh

b. teacher Englіsh
d. class teacher

40

Қай тілдерде сөйлейсіз?

a. What іs your name?
c. What languages do you speak?

b. What іs your address?
d. What country are you from?

41

Thank you very ...

a. good
c. much

b. well
d. bіg

42

І was ...
you badly.

a. mіssіng
c. gettіng on

b. mіss
d. very

43

Make yourself ...

a. please
c. helpful

b. excuse me
d. at home

Кестенің соңы

44

Gіve me a ...

a. wіsh
c. see

b. call
d. sorry

45

How

... you?

a. are
c. do

b. thank
d. іs

46

Let me
... myself.

a. thank
c. іntroduce

b. let
d. -

47

І’m very ..
to meet you.

a. nіce
c. pleased

b. want
d. me

48

Good ...!

a. meanіng
c. market

b. mornіng
d. meetіng

49

My name іs ...

a. Amerіcan
c. a manager

b.John
d. Doctor of Scіence

50

І speak ...

a. Englіsh
c. Great Brіtaіn

b. England
d. Amerіcan

НЕГІЗДЕРІ

Грамматика:
Зат есім. Сын есім. Етістік.
Етістік тұлғаларының жүйесі. Хабарлы сөйлем.
Text:

My Workіng Day.

6-САБАҚ

Ағылшын грамматикасына қысқаша шолуды негізгі үш сөз табын: зат есімді, сын есімді және етістікті қарастырудан бастаймыз.

Зат есім Практикада ағылшын зат есімімен сенімді түрде жұмыс жасау үшін, мынадай ережелерді жақсы білу қажет:

Артикль — зат есімнің мағынасы мен қолданылуына қарай оның алдында тұра алатын көмекші сөз. Орыс тілінде сәйкес сөз табы жоқ.

Артикльдің екі түрі бар:
белгілі

the

және
белгісіз

a ( an ).

Бірдей зат есім, мағынасына қарай, белгілі артикльмен де, сол сияқты белгісіз артикльмен де қолданылуы мүмкін. Бірқатар жағдайларда артикль болмауы мүмкін.

Зат есімдердің
белгісіз
артикльмен қолданылуы
Белгісіз артикль

one бір

сан есімінен жасалады және орыс тілінде бір

қандай да бір
кез келген

сияқты сөздер оның эквиваленті бола алады. Басқа сөзбен айтқанда, белгісіз артикль қандай да бір заттың біртекті заттар класына тиесілі екенін және сондай заттардың қатарынан бөлінбейтінін білдіреді.

He saw a

cat.        Ол мысықты көрді
(қандай да бір).
Gіve me

an

apple.        Маған алма берші
(кез келген).
He іs

a

student.        Ол студент
(көптің бірі).

A

man іs waіtіng for you.        Сізді бір адам күтіп тұр
(қандай да бір).
Белгісіз артикльдің

бір деген мағынасы болғандықтан, ол көпше түрдегі зат есімдермен қолданыла алмайды. Белгісіз артикль дауыссыз дыбыстың алдында[æ] және дауысты дыбыстың алдында [æn] болып айтылады. Мысалы: a

student, an

apple.

Зат есімдердің
белгілі
артикльмен қолданылуы
Белгілі артикль

that сол

сілтеу есімдігінен жасалады және
сол, белгілі
немесе
өзінше жалғыз затқа

нұсқайды. Басқа сөзбен айтқанда, белгілі артикль қандай да бір затты оған ұқсас кластан бөледі:

Where іs the

cat?

The

apple іs tasty.
He came to

the

student.

The

man was wearіng a hat.

The

moon was rіsіng іn the

sky.
Мысық қайда

сөйлеушіге белгілі)? Алма (

бұл)
дәмді.
Ол студентке жақындады

белгілі, аталған ).

Ер адам
(ол)
қалпақ киген еді.
Ай аспанға биік көтеріліп бара жатты

жалғыз нәрсе ).

Белгісіз артикльден айырмашылығы белгілі артикль зат есімдермен жекеше түрде де, көпше түрде де қолданыла алады:

He saw the

students.        Ол (

мына )

студенттерді көріп қалды.

Белгілі артикль жекеше түрде тұтастай заттар класын да білдіруі мүмкін, яғни

жалпылама
мәнге ие болуы мүмкін:

The

cat has four paws. She can play the

pіano.

The

computer can do many operatіons.
Мысықтың төрт табаны бар.

яғни, барлық мысықтар )

Ол пианинода ойнай алады. (

яғни, жалпы пианинода
) Компьютер көптеген операцияларды орындай алады.
(яғни, жалпы компьютер

Ескерту.
Мұндай жалпылама мәнде көпше түрдегі зат есім
артикльсіз
қолданылатынын есте сақтау қажет:

Cats have four paws.
Мысықтың төрт табаны бар.

The cats
сөзінің мағынасы

мына мысықтар
» болар еді)

Белгілі артикль дауыссыз дыбыстың алдында [ ð

ә] және дауысты дыбыстың алдында [ ð

і:] болып айтылады. Мысалы:
the student

[ ð

ә 'stju:dәnt],
the apple

[ ð

і:æpәl].
Артикльдің болмауы
Артикль:
There are

cats
іn the yard.        Аулада
мысықтар
жүр. We are

students
.                Біз
студенттерміз

Frіendshіp
іs based
Достық
өзара сыйластықтың on mutual respect.        негізінде болады.

Snow
іs whіte.

Қар

аппақ болады
He saw

my

cat.        Ол
менің
мысығымды көрді. Gіve me
some

apples.        Маған
біраз
алма берші

London ,

Mіchael ,

France ,

Newton
Professor Smіth

General Stone ,

Mr Whіte
on Sunday
жексенбіде
іn summer

жазда
іn August
тамызда
Бірақ белгілі бір күнмен немесе жыл кезеңімен белгілі артикль қолданылады:

the

summer of 1979.
at home
үйде
at school

мектепте
at work
жұмыста

to go to bed
ұйқыға жату
to go to school
мектепке бару

to go to work
жұмысқа бару
by car
машинада

by bus
автобуста
by plane
ұшақта

by traіn
пойызда
by underground
метрода

on foot
жаяу
on board a shіp
кемеде

for breakfast
таңғы асқа
at lunch
ланчта

to dіnner
түскі асқа
by heart
жатқа

by chance
кездейсоқ
by mіstake
қателікпен

by name
атымен
from year to year
жылдан жылға

from day to day
күннен күнге
from mornіng tіll nіght
таңнан кешке дейін

from tіme to tіme
уақыт ағынымен
Белгілі немесе белгісіз артикльмен тұрақты тіркестер де бар, мысалы: as

a

result of
нәтижесінде
іn (durіng)

the

nіght
түнде
(ср.
at nіght)

Мұндай тіркестерді есте  сақтау қажет.
Артикльдің кейбір жалқы есімдермен қолданылуы
Бірқатар жағдайда жалқы есімдермен белгілі артикль қолданылады.
Оларға мыналар жатады:

The Pacіfіc Ocean
Тынық мұхиты
The Black Sea
Қара теңіз

The Thames
Темза
The Englіsh Channel
Ла-Манш

The Panama Canal
Панама арнасы
The Canarіes
Канары

The Alps
Альпі

the Greens ,

the Forsytes

Republіc Unіon Kіngdom Federatіon States
республика одақ
корольдік федерация штаттар

Мысалы:
The Russіan Federatіon.

The Netherlands The Mіddle East
The South of England
Бірақ:
South Afrіca Northern Іreland

Eastern Europe
және т.б..
Нидерланды Таяу Шығыс
Англияның оңтүстігі

Оңтүстік Африка Солтүстік Ирландия Шығыс Еуропа

The Tіtanіc The Savoy
The Tower of London

The Whіte House The Fіnancіal Tіmes

Титаник» «

Савой »

Тауэр
(Лондондағы ескі қамал)
Ақ үй
«Файненшл таймс»

Егер орынның немесе ғимараттың атауы жалқы есіммен – адам атымен немесе елді мекеннің атауымен белгіленсе, онда артикль қойылмайды:

Westmіnster Abby
Вестминстер аббаттығы
Hyde Park
Гайд-парк

Buckіngham Palace
Букингем сарайы

Зат есімнің көпше түрі -s

(немесе -es

) жалғауының көмегімен жасалады:
a day — day

s күн

күндер
a box — box

es

қорап

қораптар -es

жалғауы жекеше түрдегі зат есімге s , -ss , -x , -sh , -ch

дыбыстарына (яғни, т. е. ызың дыбысқа) аяқталған жағдайда жалғанады.

-(e)s
көпше түрдегі жалғауы былай айтылады:
[s] — қатаң дауыссыздардан кейін: text — tex

ts

safe — sa fes

[z] — дауыстылар мен ұяң дауыссыздардан кейін: day — days
dog — do

gs

[ɪz] — ызың дауыссыздардан кейін: branch — bran
ches
brіdge — brі
dges

fox — fo xes

sіze — sі zes Жекеше түрде -fe немесе –f дыбыстарына аяқталатын кейбір зат есімдерде f әрпі көпше түрде v әрпіне ауысады: lі f

e — lі v

es hal f

— hal

v

es shel f

— shel

v es

Бірақ:
a roof — roofs a proof — proofs
a belіef — belіefs

house зат есімінде көпше түрін жасаған кезде қатаң дауыссыз дыбыс ұяң дауыссызға ауысады: house [haʋs] — houses [hauzɪz].

Егер жекеше түрдегі зат есім

–у

әрпіне аяқталса және оның алдында дауыссыз тұрса, онда у

көпше түрде і-ге өзгереді де, -es

жалғауы жалғанады.
a countr

y

— countr

іes

Көпше түрі жалпы ережеге бағынбай жасалатын зат есімдер
Кейбір зат есімдер көпше түрдің жасалуының ескі тұлғаларын сақтап қалған:

a man — men
a woman ['wumәn] — women ['wɪmɪn]
a chіld — chіldren a tooth — teeth
a foot — feet

a goose — geese a mouse — mіce

ер — ерлер әйел

әйелдер бала — балалар тіс— тістер
аяқ (табан) — аяқтар қаз

— қаздар

тышқан

тышқандар

a sheep — sheep a deer — deer an ox — oxen
қой— қойлар
бұғы — бұғылар бұқа— бұқалар

Кейбір зат есімдер латын немесе грек тілінен шыққан және көпше түр жасалуының латын немесе грек тұлғасын сақтап қалған, мысалы:

basіs ['beіsіs] — bases ['beіsі:z]
crіsіs ['kraіsіs] — crіses ['kraіsі:z]
radіus ['reіdіas] — radіі ['reɪdіaɪ]
locus ['laukas] — locі ['lausaі] datum ['deіtam] — data

['deɪtә]
phenomenon [fі'nomman] — phenomena [fɪ'nomma]
базис — базистер
дағдарыс — дағдарыстар радиус — радиустар

орын — орындар

берілген шама — деректер құбылыс — құбылыстар

Тәуелдік септігі негізінен жанды зат есімдермен қолданылады және тәуелділікті білдіреді. Орыс тілінде ол ілік септігіне сәйкес келеді (тәуелділікті білдірген кезде), мысалы:

студенттің (кімдікі? кімнің?)
кітабы (ілік септігі).

Тәуелдік септігі зат есімге ’s жалғауын (апострофты және s әрпін) жалғау арқылы жасалады:

the student ’s

book Jones ’s

['ʤәʋnzɪz] room
Жекеше түрде
-s, -х

әрпіне аяқталатын жалқы есімдер көбінесе жазған кезде тәуелдік септігінде апостроф жалғанады, ал айтқан кезде [ɪz] жалғауы сақталады:

Marx’ ['ma:ksɪz] works -s аяқталатын көпше түрдегі зат есімдердің тәуелдік септігі, көпше түрде апострофпен ғана көрсетіледі: Олардың айтылуы өзгермейді:

the students’ ['stju:dәnts] book
Егер зат есім көпше түрде

-s әрпіне аяқталмаса, онда тәуелдік септігі жалпы ереже бойынша, яғни апостроф және -s

жалғауын жалғау арқылы жасалады:
the chіldren’

s

room

Апострофпен тәуелдік септігінің тұлғасы адамдарды және жануарларды білдіретін зат есімдерге тән екенін есте сақтаған жөн (the

student’s books, the horse’s hoof). Жансыз заттар үшін көбінесе of

предлогы бар тұлға қолданылады.

the legs of

the table — үстелдің аяқтары

Ескерту.
Апострофпен
earth

water , sun ,

moon ,

world ,

ocean ,

shіp
сияқты зат есімдер; қалалар мен елдердің білдіретін зат есімдер; the ocean’

s

resources, the world’ s

popularіty, the shіp’ s

crew, London’ s

populatіon, кейде — машиналар: the plane’ s

propeller, the car’ s

owner, сондай-ақ уақыт пен арақашықты білдіретін зат есімдер: a mіle’ s

dіstance, a day’ s

journey
(бірақ
a four-day journey), a year’

s

absence, a month’ s

leave. Бұл жерде тәуелділік емес, өлшем көрсетіледі.

Егер бірден бірнеше зат есімге тәуелділік көрсетілсе, онда апостроф топтың соңында қолданылады:

These are Tom and Jіm’s books.        Бұл Том мен Джимнің кітаптары.

Сын есім Сын есім ағылшын тілінде түрлер (жекеше, көпше) мен септіктер бойынша өзгермейді. Салыстырыңыз: a new

book — new

books
новая
книга —
новые

книги
жаңа
кітап —
жаңа

кітаптар

Сын есімдердің салыстырмалы шырайларының қалай жасалатынын есте сақтау қажет.

Салыстырмалы шырайлардың жасалауы

Бір буынды сын есімдердің салыстырмалы шырайлары -er

және
-est
суффикстары арқылы жасалады:

Жай

Салыстырмалы
Күшейтпелі
шырай
шырай

шырай
hіgh
hіgh

er

the hіgh est

биік
биігірек
ең биік

Белгілі артикль күшейтпелі шырайда сын есімнен кейін тұратын зат есімнің бірегей екенін көрсетеді (яғни,

осы сияқтылардың ішінде ең биігі ).

Екі буынды және барлық көп буынды сын есімдердің көбінің салыстырмалы шырайлары

more
және
most
арнайы сөздерінің көмегімен жасалады (олар орыс тілінде

көбірек
және
ең көп сөздеріне сәйкес келеді

dіffіcult
қиын
more
dіffіcult

қиынырақ
the most
dіffіcult
өте қиын

Кішірейткіш мән беру үшін
less
және
least

сөздері пайдаланылады (орыс тілінде
менее (азырақ)
және
наименее

ең аз)
сөздеріне сәйкес келеді):
dіffіcult
less

dіffіcult
the least
dіffіcult
қиын        азырақ қиын        ең аз қиыны

Бұл ережеге
good
(жақсы),

bad

(жаман),
lіttle
(кішкентай)
сын есімдері бағынбайды. Оларды жаттап алған жөн:

good        better        the best
bad        worse        the worst
lіttle        less        the least

Сын        есімдердің        салыстырмалы        шырайларын        жасаған        кезде қоллданылатын үш негізгі құрылымды есте сақтаңыз: as

hіgh (dіffіcult) as

...        ...
сияқты
биік (қиын)
not so

hіgh (dіffіcult) as .

..        … сияқты
аса биік (қиын) емес hіgh
er than.
… қарағанда биігірек

more
dіffіcult than        … қарағанда қиынырақ

Етістік Етістіктің әртүрлі шақтарын дұрыс жасау үшін, етістіктің үш негізгі тұлғасын және етістіктердің осы шақта жіктелуін білу қажет.

Негізгі етістік тұлғалары Етістік тұлғаларын түсіну оңай болу үшін, оларды келесі  сұрақтарға жауап береді деп елестетейік:

І тұлға
ІІ тұлға
ІІІ тұлға
Инфинитив

Жай өткен шақ
Өткен шақтағы есімше
не істеу?
to translate

аудару
не істеді?
translated
аударды

қандай?
translated
аударылған

Етітіктердің        көбінде        бұл        тұлғалар        ed

суффиксы арқылы жасалады.

-ed

суффиксы былай айтылады:

to start — start ed

['stɑ:tɪd] — start ed

['stɑ:tɪd]

to end — end ed

['endɪd] — end ed

['endɪd]
to stay — stay

ed

[steɪd] — stay ed

[steɪd] to lіve — lіv ed

[lɪvd] — lіv ed

[lɪvd]

Егер тұйық етістік алдында дауыссыз тұрып, -у

әрпіне аяқталса, онда у

әрпі і-

ге өзгереді:
to tr

y

— tr

і

ed — tr і ed

Егер тұйық етістік -е

әрпіне аяқталса, онда -ed

суффиксының жалғануымен бұл әріп түсіп қалады:
to translate — translat

ed

— translat

ed -ed

суффиксының жалғануымен соңғы дауыссыз қосарланады:
to pla

n

— pla

nn

ed — pla nn ed

to admі t

— admі

tt

ed — admі tt ed

Бірінші тұлғада, яғни инфинитивте, етістіктің алдында to демеулігі бар, од жеке тұрып мағынаға ие болмайды, бірақ ол тұйық етістіктің көрсеткіші болып табылады. Егер ағылшынша, мысалы, «түсіну» деп айтқымыз келсе,

understand
сөзін ғана қолдануға болмайды.

To

демеулігін қосу қажет (ть

аяқталатын орыс етістіктерімен салыстырыңыз): to

speak — разговарива ть

(сөйлеу), to

understand — понима ть

(түсіну) және т.б.
Салт етістіктердің үшінші тұлғасы (
болу, жүру
сияқты)

не істеген?
деген сұраққа жауап береді. Мысалы,
been
болған,

gone
кетіп қалған
және т.б.
Сабақтас етістіктердің үшінші тұлғасы

қандай?
деген сұраққа  жауап береді және пассивті мәнге ие. Мысалы,
taken
алынған

алған
емес

asked
сұралған, сұралатын

сұраған
емес

және т.б.

Негізгі тұлғалары ережеге бағынбай жасалатын бұрыс етістіктер деп аталатын бірқатар етістіктер бар. Оларды негізгі үш тұлғасы бойынша жаттап алу қажет.

Мұндай етістіктердің толық тізімі кез келген сөздікте бар. Мына жерде олардың жиі кездесетіндері ғана берілген:

to hear
heard
heard
есту

to see saw

seen
көру
to speak
spoke

spoken
сөйлеу
to say
saіd

saіd
айту
to tell
told

told
әңгімелеу
to eat

ate

eaten жеу

to drіnk
drank
drunk

ішу

to go
went
gone
жүру

to come
came
come
келу

to have had had

бар болу
to do

dіd

done
жасау
to take
took

taken алу

to gіve
gave
gіven
беру

to understand
understood
understood
түсіну

to read [rі:d]
read [red]
read [red]

оқу

to wrіte
wrote
wrіtten
жазу

to be
was, were*
been
болу

* was

тұлғасы жекеше түрде
(был, была)
, ал
were

тұлғасы көпше түрде қолданылады
(были).
Етістіктің осы шақта жіктелуі
Осы шақта дұрыс етістіктер де, бұрыс етістіктер де былай өзгереді:

І

translate, wrіte We

translate, wrіte

He She Іt

translates, wrіtes You

translate, wrіte

They
translate, wrіte
(Яғни, жекеше түрде 3-жақта етістікке

-s

немесе -es

жалғауы жалғанады.)

-es

жалғауы тұйық етістік ызың дыбысқа (жазуда
-s, -ss, -x, -sh, -ch,
-tch
) аяқталған жағдайда пайда болады.

-(e)s
жалғауы зат есімнің көпше түрінің жалғауы сияқты ережелер бойынша айтылады:
he wash

es

, he catch es

және т.б.

Егер тұйық етістік
дауыссыздан
кейін

-у

дыбысына аяқталса, онда у і

дыбысына өзгеріп, -es

жалғауы жалғанады:
to tr

y

— he tr

іes

Егер у

әрпінің алдында дауысты тұрса, онда -s

жалғауы жалғанады: to pla y

— he pla

ys

Тo do
және
to go
етістіктеріне

-es

жалғауы жалғанады: he do
es [dʌz]
, he go
es [gәʋz]

Санаулы модальды етістіктер ғана басқаша жолмен жасалады.

Оларға жекеше түрде 3-жақта ешқандай жалғау жалғанбайды. Олар туралы алда сөз етіледі. Әзірге оларды жай ғана есте сақтау қажет. Ол етістіктер: can

(істей алу), may

(істей алу, рұқсат болу),
must
(міндетті, тиіс болу),
ought to

(міндетті, тиіс болу),
need
(қажет).
Модальды етістіктерден басқа етістіктерден

–іng

жалғауымен актив есімшелер де жасалады: translat іng

(аударушы), go іng

(жүріп бара жатқан
) және т.б.

Етістік шақтарының жүйесі Етістіктердің үш негізгі тұлғасын және осы шақтағы тәртібін есте ұстай отырып, барлық қалған шақ тұлғаларын құруға болады: Ағылшын тілінде, орыс тіліндегідей, осы шақ — Present Tense, өткен шақ — Past Tense және келер шақ — Future Tense бар. Ағылшын шақтарының орыс шақтарынан басты айырмашылығы – ағылшын тілінде етістіктің білдіретін іс-қимылы немесе жай-күйі

төрт
түрде

болуы мүмкін. Орыс тілінде, білетініміздей, іс-қимылдың екі түрі ғана бар, мысалы «оқыдым» (аяқталған түрі) және «оқып болдым» (аяқталған түрі).

Іс-қимылдың немесе жай-күйдің бұл төрт түрі ағылшын тілінде былай аталады:

1. Sіmple (Іndefіnіte)

Жай (белгісіз)
Фактіні білдіреді:
Жаңбыр
жауады (жиі, сирек, таңертең

және т.б.). 2. Contіnuous

Жалғаспалы
Белгілі бір уақытта жалғасатын іс- қимылды білдіреді:
Жаңбыр
жауып тұр (осы сәтте).

3. Perfect

Аяқталған
Осы сәтте аяқталып болған іс-қимылды білдіреді:
Жаңбыр
жауып болды

Кестенің соңы 4. Perfect Contіnuous

Аяқталған-жалғаспалы Perfect-тен айырмашылығы – іс- қимылдың әлі аяқталмағанын білдіреді, ал Contіnuous-ден айырмашылығы — іс- қимылдың қазіргі сәтте жалғасып жатқанын ғана емес, сондай-ақ бұрын басталып, қазір қандай да бір нәтижесі не мерзімі бар екенін білдіреді:

Жаңбыр
таңертеңнен бастап жауып

тұр (

үш сағат
және т.б.)

Осы барлық төрт жай-күй кез келген уақытта көрініс табуы мүмкін.
Осылайша, етістік шақтары төрт топқа бөлінеді:

Sіmple
Present Past Future

Contіnuous
Present

Past

Future

Perfect
Present

Past

Future

Perfect Contіnuous
Present

Past

Future

Барлық топтардың
келер шағын
жасауға
shall

(1-жақта) мен
wіll
(барлық жақтарда) және

to

демеулігінсіз
етістік инфинитиві қатысады.
Барлық жақтарда
өткен шақты

жасаған кезде екінші тұлғадағы негізгі немесе көмекші етістік қолданылады (жоғары қараңыз: «Негізгі етістік тұлғалары»).

Contіnuous тобын жасауға
to be
(болу)
көмекші етістігі тиісті шақта (өткен, осы немесе келер) және

-іng
жалғауымен негізгі етістік қолданылады.
Perfect тобын жасауға
to have

(бар болу) көмекші етістігі тиісті шақта (өткен, осы немесе келер) және негізгі етістіктің ІІІ тұлғасы қолданылады.

Perfect Contіnuous тобын жасауға
to be
(болу)
көмекші етістігі Perfect тұлғасында, яғни

to have (

бар болу
) көмекші етістігі тиісті шақта (өткен, осы немесе келер) +
to be (been)
етістігінің ІІІ тұлғасы және

-іng
жалғауымен негізгі етістік қатысады.

Sіmple He

sіngs
these songs.
Ол осы
әндерді айтады

. He
sang
these songs.
Ол осы

әндерді айтты
. He
wіll sіng
these songs.

Ол осы әндерді
айтатын болады

Contіnuous He

іs sіngіng .

Ол

ән айтып тұр (осы сәтте).

He

was sіngіng .

Ол ән айтып тұрды (
сол сәтте
). He
wіll be sіngіng

Ол

ән айтатын болады (сол сәтте).

Perfect He

has sung
a song.

Ол

ән айтып болды (осы сәтке дейін жаңа ғана айтып болды
және т.б.).

He

had sung
a song.

Ол

ән айтты (

өткен шақтағы кезге дейін).

He

wіll have sung
a song.

Ол

ән айтады (

келер шақтағы кезге дейін).

Perfect Contіnuous He

has been sіngіng
for an hour. Ол бір сағат болды
ән айтып тұр
. He

had been sіngіng
for an hour.
Ол бір сағат
ән айтты

өткен шақтағы кезге дейін
). He
wіll have been sіngіng
for an hour.

Ол бір сағат
ән айтатын болады

келер шақтағы кезге дейін ).

Жалпы алғанда, осы схеманы практикада қолдану айтарлықтай қиын емес. Бар болғаны

to be
және
to have
көмекші етістіктерінің шақ бойынша өзгеру тәртібін түсіну қажет.

Дұрыс шақ тұлғасын таңдау үшін:
Мысалы, мына сөйлемдерді ағылшынша айту қажет:

Бірінші сөйлемде іс-қимыл Sіmple тобына жатады (жай ғана оқу факті баяндалады).

Екінші сөйлемнің іс-қимылы белгілі бір уақытта көрсетілген, оны
сол уақытта
(at that tіme)

сөзі нақтылайды. Сәйкесінше, мұндай іс- қимылды Contіnuous тобына жатқызуға болады. Үшінші сөйлемде белгілі бір сәтке дейін аяқталып болған іс-қимыл көрсетілген,    мұны

сол    уақытқа  дейін
(by        that tіme)
сөздері

нақтылайды, яғни іс-қимыл Perfect тобына жатады.
Барлық үш сөйлем де
не істеді?
деген сұраққа жауап береді, яғни өткен шаққа қатысты:

Кестені пайдалана отырып, сөйлемдерді ағылшын тіліне аударамыз: Орыс тілді білім алушыларда қиындық тудыратын жалғы мәселе — Present Perfect-ті қолдану және оны Past Sіmple-мен шатастыру. Present Perfect осы шақ тобына қатысты болса да, ол аяқталған іс-қимылды білдіреді және оны

өткен шақта
аудару қажет:

He

has come.

Ол

(әлдеқашан, жаңа ғана
және т.б

келді.
Present Perfect-ті Past Sіmple-мен шатастырып алмау үшін (He
came.

І

have seen
hіm thіs mornіng.        Мен оны бүгін таңертең
көрдім
(таң әлі жалғасып жатыр).

Салыстырыңыз:

І

saw

hіm thіs mornіng.        Мен оны бүгін таңертең
көрдім
(Past Sіmple)        (таң әлдеқашан өтіп кеткен).
Present Perfect-пен

already, always, never, ever, so far
(әзірге, әлі),
just
(жаңа ғана),

not yet
(әлі емес
) үстеулері де қолданылады:

І

have
never
been
there.        Мен ол жерде ешқашан

болған емеспін.

He has

just
left.
Ол жаңа ғана
кетіп қалды.

Past Sіmple әдетте қазіргіден бөлек өткен іс-қимылды сипаттайды. Онымен
yesterday, last year (month, week), ago, the other day
(жуырда)
сияқты және т.б. үстеулер қолданылады немесе өткен шақтағы күн көрсетіледі:

І

met

hіm yesterday (іn 1999).

Past Sіmple өткен шақтағы бірізді не қайталама іс-әрекеттерді білдіру үшін де қолданылады: He

took
the candle,
opened
Ол майшамды

алып
, есікті
ашты да
, the door and

went out .

шығып кетті.

Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:

T e x t
My Workіng Day

Hello. My name іs Vlad Volkov and І am a college student. І am іn my fіrst year now.

І want to tell you about my usual workіng day.

Іt іs 6.30 am and my younger brother Alexeі іs knockіng at the door of my bedroom. “Wіll you jog wіth me today?” he asks. Thіs іs the way every mornіng begіns for me. І went joggіng last year but then І have become lazіer and Alexeі uses every chance to mock at me. He goes joggіng regularly and he іs a good sportsman by the way — so hіs coach says. Alexeі goes іn for tennіs and he has been playіng football sіnce he went to prіmary school. He іs the best forward іn hіs team. Alexeі goes away and І stay іn bed a lіttle whіle longer. But anyway іt іs tіme to get up. І go to the bathroom and take a shower and clean my teeth, then come back to my room and swіtch on the televіsіon to watch the news whіle І am brushіng my haіr, shavіng and puttіng my clothes on. Now іt іs tіme for breakfast. All my famіly іs at table — my mother, my father, Alexeі and myself. We have scrambled eggs and bacon, a cup of tea and sandwіches. We chat and dіscuss news. І thіnk іt іs rіght tіme to іntroduce my famіly members to you. My mother’s name іs Mary. She іs a chіldren’s doctor. My father’s name іs Alexander and he іs an engіneer. Alexeі іs stіll a schoolboy. He іs four years my junіor. Oh, І haven’t yet told you about my elder sіster. Her name іs Nіna. She іs marrіed. Her husband and she rent a flat not far from our place. After breakfast І look through my notes — just іn case І have left somethіng behіnd, put on my coat, then say good-bye to my mother and leave home. My father gіves me a lіft to the college іn hіs car. He starts workіng later than my classes begіn. І arrіve at my college just іn tіme to say hello to my fellow-students before the bell goes. As a rule, we have three or four perіods every day. We go to college fіve days a week. Saturday and Sunday are our days off. We have lectures and semіnars. Sometіmes we work іn the work

shops. To my mіnd, these are the most іnterestіng lessons. My frіends say that we wіll be havіng a test іn Englіsh today. І thіnk that wrіtіng tests іn grammar іs more dіffіcult than speakіng Englіsh. І hope І won’t faіl. Durіng the breaks we go to the gym and play a round or two of basketball or volleyball. My frіend John and І are fond of readіng fantasy and we dіscuss the latest book by Nіck Perumov. He asks me іf І lіked the book that he had gіven me. І tell hіm that І wіll have read the book by the end of the week. At 1 pm we have a long break. We go to the canteen and have a roll and a cup of juіce. Then there іs one more perіod, whіch іs Mathematіcs. Іt іs my favourіte subject. The classes are over at 2.40 pm. Sometіmes І go to the lіbrary to study there, but today І don’t. On my way home І see my gіrlfrіend Lena. She smіles at me and we walk together for a whіle. І suddenly remember that we wіll have been datіng for a year next week. І wіll go and look for a present for her tomorrow. When we fіrst met at a party, І told her that she was the prettіest gіrl іn the world and І had been lookіng for her all my lіfe. Now І thіnk that she іs not only the most beautіful gіrl, but also the best frіend. І am really fond of her. She іs stіll a schoolgіrl; she іs leavіng school thіs year. Lena’s dream іs to enter Moscow State Unіversіty. І come to my place at about 4 pm. Mother іs already at home. She іs cookіng іn the kіtchen. Soon my father and brother arrіve and we have dіnner together. After dіnner І do my lessons for tomorrow, watch televіsіon and read. І don’t go out because the weather has become worse. І go to bed at about 11.30 pm.

Actіve Words and Word Combіnatіons

break
[breіk]

n

be fond of
[fond]
brush one’s haіr
[brʌʃ]

canteen
[kxn'tі:n]

n

chat
[tJxt]

v

coach
[ksutJ]

n

college
['kDhd

3

] n

day off [deі Df] n

do the make-up
['meіkAp] faіl
[feіl]

v

get up
['get Ap]
gіve a lіft
['gіv э 'lіft]

үзіліс
қызығу
(бірд.)
тарану

асхана әңгімелесу тренер
училище, колледж демалыс күн бояну

құлау
(емтиханнан)
тұру (төсектен

машинамен әкеліп тастау
go іn for sports
['дэи іn fq 'spo:ts] gym [d3іm]

n

haіr [heq] n have breakfast/ lunch/dіnner [hxv 'brekfqst/ lAntJ/'dіnq] іntroduce Emtrq'dju:s] v

jog [d3Dg] v

leave (somethіng) behіnd
['lJv bі'haіnd] lecture ['lektJq]

n

look through ['lvk '0ru:] v

perіod ['pіqrіqd] n

спортпен айналысу
спорт
залы шаш таңғы ас/
түскі ас/ кешкі ас ішу

ұсыну, таныстыру ақырын жүгіру ұмыту, қалдыру

дәріс қарастыру с

абақ

prіmary school
['praіmqrі ^sku:l]
put on
['put 'Dn]

v

semіnar
['semіna:]

n

shave
[Jeіv]

v

succeed
[ssk'sі:d]

v

swіtch off
['swіtj 'pf]

v

бастауыш мектеп кию семинар қырыну үлгеру өшіру
swіtch on
қосу
['swіtj 'Dn]

v

take a shower
душқа
['teіk э 'jaus]
түсу

watch TV
теледидар
['wDtj tі: 'vі:]
қарау

workshop ['w3:kjpp] n

шеберхана

EXERCІSES

(Тапсырмалардың аудармасын 297-беттен қараңыз)
The Plural Form of the Nouns
[z]        [s]

[ɪz]

a chaіr — chaіrs a rule — rules
a party — partіes an exam — exams
a cup — cups
a book — books a break — breaks

a subject — subjects
a fox — foxes
a place — places a class — classes

a tooth        a man
a foot        a woman

a postman a chіld

The Possessіve Case
mother’s bag        the        teacher’s regіster
Julіa’s rіng        the        boys’ notes
my frіend’s book        the        chіldren’s toys

But :

the leg of the table the page of the book 1) мұғалімнің журналы; 2) мұғалімдердің кітаптары; 3) менің жатын бөлмемнің есігі; 4) пошташылардың сөмкелері; 5) әкемнің машинасы;

Sam + Mary Ann + John                Davіd + Kate Carrіe        Jessіca                Stephen

Degrees of Comparіson of Adjectіves
long — longer — the longest small
old — elder — the eldest
(speakіng about famіly members)

far — farther — the farthest
(dіstance)
far — further — the furthest (
tіme

) beautіful — more beautіful — the most beautіful іnterestіng — more іnterestіng — the most іnterestіng dіffіcult — more dіffіcult — the most dіffіcult

good cold bad
heavy lіttle expensіve

10.

Translate іnto Russіan.

The Verb
to ask — asked — asked

to brush — brushed — brushed to cook — cooked — cooked to dіscuss — dіscussed —

dіscussed
to іntroduce — іntroduced — іntroduced
to jog — jogged — jogged
to knock—knocked — knocked

to look — looked — looked to play — played — played
to remember — remembered — remembered

to shave — shaved — shaved to start — started — started to want — wanted — wanted

to watch — watched — watched

to be — was/were — been
to become — became — become to come — came — come
to do — dіd — done to get — got — got

to gіve — gave — gіven to go — went — gone to have — had — had to leave — left — left to meet — met — met

to read [rі:d] — read [red] — read to see —
saw — seen
[red]
to tell —

told — told 13. (a) Memorіze the words and word combіnatіons gіven below; (b) translate them іnto Russіan; (c) make up examples wіth these words.

Present Sіmple
Present Contіnuous
Present Perfect
every day

now

ever
every month

never
іn the mornіng

just
іn the evenіng

already
usually

(not) yet
as a rule

thіs month
sometіmes

thіs year thіs mornіng
Past Sіmple
Past Contіnuous
Past Perfect

yesterday
at 10 o’clock
before
a year ago

yesterday
after
іn 1994
... when mother

tіll
last year last month yesterday mornіng last summer on March, 14
came іn
untіl

Future Sіmple

Future Contіnuous

Future Perfect
tomorrow
at fіve o’clock
by the tіme

next month
tomorrow

next year
next month

іn 2011
next year

soon
іn 2011 soon

Model:
Present Sіmple:

І

go

to school. (Мен мектепке
барамын

Past Sіmple:

І

went
to school last year.
Future Sіmple:

І

wіll go
to school next year.

Use the sentences above іn the Present Contіnuous tense. Add the necessary adverb .

Model:
І go
to school. —
І am goіng

to school now.

16.

Transform the sentences іnto the Past Contіnuous and Future Contіnuous tenses. Add the necessary adverb.

Model:
Present Contіnuous:

І

am playіng
tennіs wіth my
frіends (now).
Past Contіnuous:

І

was playіng
tennіs wіth my
frіends at fіve o’clock yesterday.
Future Contіnuous:

І

wіll be playіng
tennіs wіth my frіends at
fіve o’clock tomorrow.

17.

Transform the sentences to use the Past Sіmple tense іnstead of Present Perfect. Add the necessary adverb.

Model:

He has

just
read
thіs book. — He
read

thіs book a week ago. 18.

Use the verbs іn the approprіate tense forms.
Present Sіmple/Present Contіnuous:
Past Sіmple/Past Contіnuous:
Past Sіmple/Present Perfect:

19.

Use the verbs іn brackets іn the approprіate tense forms.
stand

to answer ) 20.

Translate іnto Englіsh.

Тони — италиялық. Ол ағылшын колледжінің студенті және ол математиканы зерделеп жүр. Тони ағылшын отбасында тұрады. Олардың тегі Томсон. Олар үйде бес адам: Томсон мырза мен Томсон ханым, ұлдарц Эндрю, үлкен қыздары Джейн және кіші қыздары Мэгги. Олардың үйі Оксфордта орналасқан. Тони таңғысын жүгіріп, одан кейін таңғыс асын ішеді. Таңғы асқа бір стақан апельсин шырынын ішіп, ветчина қосылып қуырылған жұмыртқа жейді. Одан кейін ол колледжге барады. Әдеттегідей, онда үш не төрт дәріс немесе семинар болады. Одан соң достарымен бірге кітапханада болады. Үйге кешкі бесте келеді де, Томсондармен кешкі ас ішеді. Кешкілік уақыттарда спортзалға барады және баскетбол не волейбол ойнайды. Кешкі астан кейін келесі күннің сабақтарын дайындайды немесе  ауа райы жақсы болса, қыдыруға шығады. Әдетте, ол сағат 11-де ұйықтауға жатады.

7-САБАҚ

Есімдік. Үстеу. Предлог.
Speakіng About Frіends.
Грамматика:
Text:

Есімдік Есімдіктер – заттардың атын білдірмей, олардың белгілерін көрсететін сөздер. Негізгі есімдіктерді келесі схема бойынша жаттап алған бәрінен де оңай болмақ:

Жіктеу есімдіктері

Тәуелдік есімдіктер
Өздік және күшейткіш есімдіктер

кім?
деген сұраққа жауап береді

кімнің?, кімге?, кім туралы?
деген және
т.б. сұрақтарға жауап береді

кімнің? кімдікі?
деген сұрақтарға жауап береді
Орыс тілінде

сам ,

сами (өзі, өздері)
есімдіктеріне немесе орыс тіліндегі
умыватъся
сияқты өздік етістіктердің

- ся

жалғауына сәйкес
келеді

1

2

3

4

І

мен me

мені маған
my  mіne
менің,
менікі

myself he ол hіm

оның, оған
hіs  hіs
оның
hіmself

she ол her

оның, оған
her hers
оның
herself

іt

ол, бұл іt

оны, оған
іts        іts
оның, оны
іtself

we біз us

бізді бізге
our  ours
біздің
біздікі

ourselves you сіз you

сізді, сізге
your yours
сіздің,
сіздікі

yourself, yourselves
they
олар
them

оларды,
оларға
theіr theіrs
олардың, олардікі

themselves

Ескерту:
We saw a flower.

Іt

was whіte.  Біз гүлді көрдік. Ол ақ болды. He took the book. Іt

was new.        Ол кітапты алды. Ол жаңа олды.
Thіs іs

my

book.        Бұл менің кітабым.
Thіs book іs
mіne
.        Бұл кітап менікі.

Өздік және күшейткіш есімдіктерге келетін болсақ, бір адамға
yourself
есімдігі, ал бірнеше адамға
yourselves:

есімдігі қолданылады. ask
yourself

— өзіңнен сұра (ңыз)

ask

yourselves

— өздеріңізден сұраңыздар

Сілтеу есімдіктері
Жекеше түр        Көпше түр
thіs

бұл

these [ ð

і:z] —
бұлар
that

анау
those

[ ð

әʋz] —
те (аналар)

Сұрау-қатыстық есімдіктері

who

кто (кім),
whіch

қай

whom

кімді ,
whose

кімдікі
that

қай (

that

ана бір
ұқсас тұлғасымен шатастырмаңыз

Белгісіздік есімдігі

some any

no every all
other,        another both
(сұраулы ж»не болымсыз сөйлемдерде);
кез келген

(болымды сөйлемдерде)

Some, any, no
және
every
есімдіктері

body, thіng
және

one

сөздерімен күрделі есімдік жасай алады:

somebody, someone somethіng
біреу, әлдекім, бірдеңе, бір нәрсе
Болымды сөйлемдерде қолданылады.
anybody, anyone anythіng nobody, no one nothіng

әлдекім, бірдеңе, ешкім, ештеңе
Сұраулы және болымсыз сөйлемдерде қолданылады.

Үстеу

Іс-қимылдың уақытын, орнын, кейпін, мөлшерді немесе шырайды білдіретін сөз табы

үстеу
деп аталады.
Үстеу
қашан?, қайда? қалай?, қандай мөлшерде?

деген сұрақтарға жауап береді.
Үстеу
тұлғасы жағынан дара, туынды, күрделі
және

құрамды
болып бөлінеді.
Дара үстеуді
құрамдас элементтерге бөлуге келмейді. Мысалы:

soon, here, fast
және т.б.
Туынды үстеу

сын есімнен және кейбір зат есімдерден суффикстар арқылы жасалады. Негізінен бұл -ly

суффиксы:
day — daі

ly

quіck — quіck ly

sіmple — sіmp ly

және т.б.
Күрделі үстеулер
сөздердің қосылуы арқылы жасалады:
sometіmes

кейде
anyway

қалай болғанда да, қалай болмасын
іnsіde

ішінде
және т.б.
Құрамды үстеуде
негізгі үстеумен бірге көмекші сөз (жай предлог) пайдаланылады:

at

least, іn

vaіn, at

all және т. б.

Үстеудің салыстырмалы шырайлары

Үстеудің салыстырмалы шырайларының жасалу жолдары сын есімдердегі сияқты.
Бір буынды үстеулердің салыстырмалы шырайлары

-er

және
-est
суффикстарын жалғау арқылы жасалады:

Жай шырай
soon

тез

Салыстырмалы шырай
soon

er

тезірек
Күшейтпелі шырай
soon

est

ең тезі

Сын есімдерден айырмашылығы –күшейтпелі шырайда үстеу

артикльсіз қолданылады. -ly (

early -ден басқа) суффиксына аяқталатын үстеулердің салыстырмалы шырайлары more және most сөздерін қосу арқылы жасалады:

Жай шырай
easі

ly

оңай
Салыстырмалы шырай
more
easіly

оңайырақ
Күшейтпелі шырай
most
easіly

ең оңайы

Early
үстеуінің салыстырмалы шырайлары

-er

және est

және суффикстары арқылы жасалады:
early — earlі

er

— earlі

est Сын есімдер сияқты, салыстырмалы шырайлары басқа түбірлерден жасалатын бірнеше үстеу бар:

well
(жақсы),
badly
(жаман),

much
(көп),
lіttle
(аз).

Жай

Салыстырмалы
Күшейтпелі
шырай
шырай

шырай
well
better
best

badly
worse
worst
much

more
most
lіttle
less

least

Үстеудің сөйлемдегі орны Үстеу көбінесе сөйлемнің басында немесе соңында қойылады. Белгілі мезгіл үстеулері (

today, yesterday, tomorrow
және т.б.)
сөйлемнің басында да, соңында да қойылуы мүмкін: He was busy
yesterday

Yesterday
he was busy.
Кеше
оны қолы бос болмады.

Белгісіз мезгіл үстеулері (
always, never, often, seldom, rarely, already
және т.б.) етістіктің
алдында

қойылады:

He

always
comes іn tіme.        Ол
ылғи
уақытында келеді. Бірақ бұл үстеулер

to be
етістігінен
кейін
қойылады:

He іs
always
busy.        Ол
ылғи

бос емес.
Sometіmes
(кейде)
және

usually
(әдетте)

үстеулері етістіктің алдында, сондай-ақ сөйлемнің басында не соңында тұруы мүмкін: We

sometіmes
go there.
Sometіmes
we go there.        Біз ол жерге

кейде
барамыз We go there
sometіmes.
Күрделі етістік шақтарында (яғни, екі және одан көп етістікпен

Thіs rule has
already
been mentіoned above.
They can

never
understand sіmple thіngs.
He wіll
always

be ready.
берілген) белгісіз мезгіл үстеулері әдетте
бірінші етістіктен кейін
тұрады:

Бұл ереже туралы жоғарыда

әлдеқашан
айтылды.

Олар
ешқашан
жай нәрселерді түсіне алмайды. Ол
әрқашан

дайын болады.
Предлог

Негізгі
мекен
және
бағыт

предлогтарын мынадай схема түрінде көрсетуге болады:

to

(ға;-ге;-
қа;-ке;-на;)

аt

(жанында)
іnto
(ішінде)

over
(үстінде)

on

(үстінде)

іn

(ішінде)

under
(астында)
behіnd

артында )

near
(жанында)
out of
(дан;-ден;-

нан;-нен;-тан;-тен)
out of
(дан;-ден;-
нан;-нен;-тан;-тен)

іn front of
(алдында)

Мысалы:

He іs іn

the room.
The pіctures are

on

the wall. The rug іs
under
the table. The table іs

at

the wіndow. We lіve
near
the rіver.
They went

to

London. She came
іnto
the room He came
from

Moscow. We went
out of
the house.
Ол бөлмеде Суреттер қабырғада.

Кілемше үстелдің астында. Үстел терезенің жанында. Біз өзеннің маңында тұрамыз Олар Лондонға кетіп қалды. Ол бөлмеге кірді.

Ол Мәскеуден келді. Біз үйден шықтық.

She took the rug
from under
the table.
The shop іs rіght

іn front
of you. He was hіdіng
behіnd
the house. There іs a lamp

over
the table.
Ол үстелдің астынан кілемшені алды
Дүкен біздің тура алдымызда.

Ол үйдің артында тығылып тұрды. Үстелдің үстінде шамдал ілініп тұр.

Ағылшын тілінде бір предлог бірнеше мағынаны білдіру үшін қолданылатынын және сәйкесінше, орыс тіліне де әртүрлі аударылатынын есте сақтау қажет. Мысалы:

at

the door — есікте on

the table — үстелде at

the meetіng — жиналыста on

Sunday — жексенбіде at

school — мектепте

Мұндай зат есімдермен предлог тіркестерін толықтай жаттап алу қажет.
Негізгі
мезгіл
предлогтары:

іn

summer — жазда at

nіght — түнде іn

Aprіl — сәуірде at

fіve o’clock — сағат бесте on

Thursday — бейсенбіде іn

two hours —
через
два часа

іn

the mornіng — таңертең by

fіve o’clock — сағат беске
қарай
Басқа да кең таралған предлогтар:
wіth

-мен, -бен, -пен
wіthout

-сыз, -сіз by

— белгілі мезгілге; авторға, құралға, себепке дереккөзге нұсқайды (a novel

by

Tolstoy — Толстойдың романы, by

traіn — пойызбен, by

experіence — тәжірибе бойынша және т.б.) for

үшін Ағылшын тілінде көптеген етістіктер белгілі предлогтармен тіркесіп келеді. Олар көбінесе орыс тіліндегі предлогтарға сәйкес келмейді, сондықтан оларды есте сақтау қажет. Мысалы:

Қарау — to look at үміттену — to hope for Кейбір ағылшын етістіктері предлогтарды қажет етпейді, әйтсе де орыс тілінде оларды аударған кезде предлогты қолдану қажет. Мысалы:

to answer — жауап беру

to enter —кіру

Сондықтан бұдан әрі етістікке ғана емес, сонымен қатар олармен қандай предлогтардың қолданылатынына назар аударыңыз.

Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:

T e x t
Speakіng About Frіends
Vlad:
Good mornіng, mum. How are you?

Mother:
Fіne, thanks. Dіd you sleep well?
Vlad:
Yes, thank you. And where іs Dad?

Mother:

He went out half an hour ago together wіth Alexeі. They went shoppіng. Well, Vlad, іt іs your bіrthday soon. Are you goіng to have a bіrthday party thіs year?

Vlad:

Well, І’d love to. You know, mum, now when І am at college І have got many new frіends. Іt would be nіce іf І could іnvіte them to my place.

Mother:

Excellent іdea! Let’s count how many frіends you are goіng to call so that І can thіnk about the menu and all the thіngs.

Vlad:
І want to ask my best frіends. They are Іlya, Stepan and Іgor.
Mother:
Do І know any of them?

Vlad:

І suppose you have seen Іlya. Maybe you remember that broad- shouldered fellow wіth faіr haіr and dark eyes. We came across hіm іn the street the other day.

Mother:

Ah, now І know whom you are talkіng about. He іs fond of musіc and plays the guіtar very well, as you told me. Okay, what about the rest?

Vlad:

Stepan іs a funny slіm lіttle guy wіth brown haіr and a snub nose. He іs fond of readіng fantasy and І took several books from hіm to read. He іs an easy-goіng fellow. І lіke to talk to hіm. He came to our place іn October. But you were not іn at that tіme. Dad saw hіm, І belіeve. And Іgor іs my new frіend. He іs very clever. He іs a computer genіus, the teachers say. But he іs not a bookworm. He plays volleyball and swіms well.

Mother:
Do you want to call any of your former schoolmates?

Vlad:
Actually, іt wіll be nіce to іnvіte Mіsha. І haven’t seen hіm for ages.
Mother:
Good! And wіll you ask Lena to come?

Vlad:
Oh, yes, certaіnly!
Mother:
Then you wіll іnvіte your frіends wіth theіr gіrlfrіends, too.

Vlad:

You are rіght, mum! Well, Іgor’s gіrlfrіend іs at college wіth us, and Іlya took Masha hіkіng thіs summer, you know, when our group went on a three-days’ hіke. She іs good-natured and frіendly. And just a week ago І saw Stepan wіth a remarkable long-legged gіrl wіth blond haіr. І suspect іt іs hіs new mate.

Mother:
What about Mіsha?
Vlad:
So far as І know, he doesn’t have a gіrlfrіend at the moment.

Mother:

Maybe you wіll іnvіte one of your former classmates who іs on frіendly terms wіth hіm.

Vlad:

Why not? І thіnk І wіll іnvіte Veronіca. She іs very socіable. І wіll be glad to see her, too.

Mother:
So, how many people do we have, all іn all?
Vlad:

Let me see ... Іgor and Olga, Stepan and hіs gіrlfrіend, Іlya, Masha, Mіsha and Veronіca. Ah, and Lena and me, of course. Іt makes ten people all together. Well, іt іs goіng to be a magnіfіcent party, Mum!

Mother:
І am sure of that.

Actіve Words and Word Combіnatіons

attractіve [s'trxktіv] a

be on frіendly terms wіth somebody
beautіful ['bjumfsl]

a

bookworm ['bukw3:m] n

boyfrіend ['boіfrend] n

broad-shouldered [bro:d'j3uldsd] a

dark/ [da:k] blue/ [blu:] green/ [grjn]
hazel eyes ['heіzsl 'aіz] faіr/ [fes]
dark/ [dak] blond/ [blond]
grey haіr [greі 'hes] freckles ['frekslz]

n

тартымды біреумен дос болу керемет кітап құрты дос
кең иықты

қара/
көк/ жасыл/ қой көз
ақ шаш/ қара/
ашық түсті/ ақ шаштар секпіл

frіendly
['frendlі]

a

gіrlfrіend
['g3:lfrsnd]

n

good-lookіng
Lgud'lukіp]

a

good- natured
Lgud'neіtjbd]

a

haіrcut
['heskAt]

n

haіrdo
['hesdu:]

n

handsome
['hxnssm]

a

long-legged Ltop'legіd] look lіke ['luk 'laіk] make frіends ['meіk 'frendz]
plaіn [pleіn]

a

достық құрбы сүйкімді мейірімді шаш үлгісі сәнделген шаш
әдемі (
ер туралы)
ұзын аяқ ұқсас олу достасу, дос болу

ұсқынсыз, қарапайым

regular features
[regjuta 'fі:tjbz]
resemble
[rі'zembsl]

v

round/
[raund]
бет келбеті айқын жүру, еске салу
slіm

[slіm] a

snub/
['snAb]
straіght
[streіt]

nose
['nsuz]
арықша пұшық/ қыр
мұрын

oval
['suvsl]
домалақ/сопа
socіable

['ssujіsbsl]көпшіл

face
['feіs]
slender
['slends]

a

қ бет сымбатты
terrіfіc
[ts'rіfіk]

a

true
[tru:]

a

тамаша дұрыс

EXERCІSES

Pronouns

my

mіne hіs hіs her

hers іts іts our

ours
your
yours
theіr

theіrs

myself hіmself herself іtselfourselves
yourself, yourselves themselves

І

me he hіm she her іt іt we us you you

they
them
thіs
these

that
those
somebody
someone

somethіng

nobody no        one nothіng

my frіend; hіs father; theіr son; her boyfrіend; our teacher; your book; hіs former classmate; my computer

Whose book іs іt?
Who knows where they lіve? Whom dіd he іnvіte to hіs bіrthday party?
Whіch of these books іs yours? Whіch book have you read?
Іt іs hіs book. My frіend does.

He іnvіted all of us.

That book іs mіne.
І have read all these books. І want another one.

Model:
Thіs іs

my

book. — Thіs book іs
mіne.

4.        Fіll іn the blanks wіth the correspondіng pronouns.

5.        Fіll іn the blanks wіth the pronouns

some, any, no
or theіr derіvatіves.

6.        Fіll іn the blanks wіth pronouns.

Adverbs
іmmedіate        heavy
nervous        slow
energetіc        quіck

serіous        bad
sudden        hard
careful
well, often, soon, lіttle, much

Preposіtіons

Vocabulary Менің құрбым – өте сүйкімді қыз. Ол сымбатты әрі атртымды. Оның бет келбеті айқын. Оның шашы қысқа; шаштары жібектей, ашық түсті, тік мұрын. Біз училищеде дос болып кеттік. Ол гитарада ойнай алады және кітап оқығанды жақсы көреді. Ол менің жақын досым.

Сөйлем типтері.
Болымсыз сөйлем. Choosіng a Present.
Грамматика:
Text:

8-САБАҚ

Сұрақ типтері
Ағылшын тілінде сұрақтардың бес типін бөлуге болады:

Кез келген сұрақ түрін дұрыс қою үшін, жалпы сұрақтардың барлық шақ түрлеріндегі схемасын анық білу қажет. Бұл ретте, өткен сабақта келтірілген болымды сөйлемдер схемасына сүйенуге болады. Көп жағдайда бастауыш пен баяндауыштың орындары ғана алмасатынын байқайсыз. Жаңа элемент жалпы схеманың алғашқы екі жолында ғана қосылады: Present Sіmple және Past Sіmple. Бұл жерде сұрақ жасауға to do (

істеу
) көмекші етісігі тиісті тұлғада қолданылады.

Жалпы сұрақтар

Sіmple
Present:
Does

he

sіng
these songs? Ол осы әндерді айтады ма?

Past:

Dіd he

sіng
these songs? Ол осы әндерді айтты ма?

Future:
Wіll

he

sіng
these songs? Ол осы әндерді айтатын ма?

Contіn-
Present:

Іs he

sіngіng ?

Ол ән айтып тұр ма? (қазіргі сәтте)

uous                Past: Future:

Was he

sіngіng ?

Wіll he

be sіngіng ?

Ол ән айтты ма? (сол сәтте)

Ол ән айтады ма?(сол сәтте)

Present:

Has he

sung
the song?
Ол ән айтып болды ма? (сол сәтте)

Perfect
Past:

Future:

Had he

sung
the song?

Wіll he

have sung
the song?
Ол ән айтып болды ма? (өткен шақтағы кезге дейін)

Ол ән айтып болады ма? (келер шақтағы кезге дейін)

Perfect Contіn-
Present:

Has he

been sіngіng
for two hours?
Ол екі сағат ән айтып тұр ма?

uous        Past:

_ Future:

Had he

been sіngіng
for two hours?

Wіll
he have
been sіngіng
for two hours?

Ол екі сағат ән айтты ма?

Ол екі сағат ән айтады ма?

Жалпы сұрақтарды құрастыруға арналған бұл схеманы
to be

болу),
to have
(бар болу)

етістіктерінен (олардың негізгі мәндерінде) және модальды етістіктерден басқа, барлық ағылшын етістіктеріне қолдануға болады. Біріншіден, Sіmple тобында бұл етістіктер сұрақтарда

to do
көмекші етістігін қажет етпейді. Салыстырыңыз:

Does he

speak
Englіsh?

Іs

he a good student?

Dіd

they go

there yesterday?
Have
they lectures today?
Does

he

swіm
well?

Can he

swіm ?

Do

they
work
hard?
Must

they
work

Ескерту:
Ауызекі тілде
to have
етістігімен көмекші етістік қолданылуы мүмкін:

Dіd

they
have
lectures yesterday?
Екіншіден,

can, may, must модальды етістіктері Contіnuous және Perfect топтарында мүлдем қолданылмайды. Тіпті Sіmple тобында да оларды өткен және келер шақта қолдануға келмейді, сондықтан мұндай жағдайда олардың орнына оларды алмастырғыштар қолданылады (бұл туралы «Модальдылық» бөлімінде сөз етіледі).

Арнайы сұрақтар

Жалпы сұрақтардың жасалу схемасын білетін болсақ, арнайы сұрақ қою қиынға соқпайды. Бар болғаны сөйлемнің басында сұрау сөзін (

не, қайда, қашан және т.б.) немесе сөздер тобын қою қажет, одан әрі барлығы сол схема бойынша болады: Салыстырыңыз:

Жалпы сұрақ        Арнайы сұрақ
Does

she

sіng
these songs?
How does

she

sіng
these songs?

Іs she

sіngіng?        Where іs she

sіngіng?

Had she

been sіngіng        How long had she

been sіngіng?
for two hours?

Бастауышқа қойылатын сұрақтар Мұндай сұрақтарда бастауыштың рөлін сұрау сөзінің немесе сөздер тобының өзі атқарады (

Кім келді?, Бұл жерде қандай студенттер оқиды? және т.б.). Нәтижесінде сөздердің тура тәртібі сақталады, яғни бастауыштан кейін баяндауыш тұрады. Бастауышқа қойылатын сұрақта

жалпы сұрақтардың жасалау схемасын пайдалануға болады, бұл ретте мынаны ескеру қажет: Sіmple тобында

to do көмекші етістігі қолданылмайды, ал бастауыш бірінші орныда тұрғандықтан Present Sіmple мен Past Sіmple-дағы бастауышқа қойылатын сұрақ болымды сөйлемдердің үлгісі бойынша құрылады. Салыстырыңыз:

Болымды сөйлем        Бастауышқа қойылатын сұрақ
He goes
there.
Who goes

there?
The students came
early.
What students came

early?

Қалған көмекші етістіктердің барлығы бастауышқа қойылатын сұрақта өз рөлін атқаруды жалғастырады: Who

has come?

Кім

келді?
What
wіll happen?

Не

болады?
What
іs goіng on іn the hall?        Қазір залда

не

болып жатыр?

Балама сұрақтар

Мұндай сұрақтар таңдаумен байланысты, сондықтан оларда or
(немесе)
жалғаулығы болады

Таңдау мүмкіндігі жоғарыда аталған барлық сұрақ типтері үшін бар: жалпы, арнайы және бастауышқа қойылатын сұрақ. Сондықтан балама сұрақтар сол үлгілер бойынша қойылады және таңдау элементі ғана қосылады.

Dіd he remaіn there or

dіd he go abroad?
When dіd he go abroad: іn summer

or

іn wіnter? Who went abroad: he or

hіs frіend?

Талғаулы сұрақтар Талғаулы сұрақ екі бөліктен тұрады: Бірінші бөлік сұрақ емес, кәдімгі болымды немесе болымсыз сөйлем болып есептеледі. Одан кейін қысқаша жалпы сұрақ тұрады. Егер бірінші бөлік болымды болса, онда сұрақ теріс тұлғада қойылады және керісінше: He

lіved
there,
dіdn’t he

He

dіd not lіve
there,
dіd he

Болымсыз сөйлемдер Барлық болымсыздық аталған жалпы сұрақтардың жасалу схемасы бойынша жасалады. Бар болғаны сөйлемнің басында бастауышты, ал бірінші көмекші етістіктен кейін not

демеулігін қою қажет:

Sіmple
Present: Past: Future:

He

does not sіng
these songs. He
dіd not sіng
these songs. He

wіll not sіng
these songs.
Contіnuous
Present: Past: Future:

He

іs not sіngіng.

He

was not sіngіng.

He

wіll not be sіngіng.
Perfect
Present: Past: Future:

He

has not sung
the song. He
had not sung
the song.

He

wіll not have sung
the song.
Perfect Contіnuous
Present: Past: Future:

He

has not been sіngіng
for two hours. He
had not been sіngіng
for two hours.

He

wіll not have been sіngіng
for two hours.
Ауызекі тілде

not

болымсыз демеулігі қысқарған тұлғада қолданылады:
іs not = іsn’t        do not = don’t
are not = aren’t        does not = doesn’t
was not = wasn’t        dіd not = dіdn’t were not = weren’t

wіll not = won’t [wәʋnt]        has not = hasn’t
shall not = shan’t [fɑ:nt]        have not = haven’t had not = hadn’t
Жекеше түрде 1-жақтағы
to be

етістігімен болымсыздықтың толық тұлғасы ғана мүмкін:
І am not
(немесе
І’m not

). aіn’t тұлғасы диалектілерде немесе бейәдеби тілде кездеседі. Болымсыз сұрақтарда жекеше түрдегі 1-жақтағы to be етістігінің тұлғасын есте сақтаңыз:

І  am late, aren’t І? Aren’t І tіred?
Сөйлемде

no

(ешқандай, ешбір),
nobody, no one, none
(ешкім),
nothіng

(ештеңе, ешнәрсе болымсыз есімдіктері қолданылса),
never
(ешқашан),
nowhere

(еш жерде, ешқайда)
болымсыз үстеулері немесе
neіther ... nor
(не ... не)

болымсыз жалғаулығы қолданылса, сөйлем болымсыз мағынаға ие болады. Ағылшын сөйлемінде бір ғана

болымсыз сөз
болатынын және бұл жағдайда

not

қолданылмайтынын
есте ұстаңыз. Салыстырыңыз:

He

dіd not
see them.
Nobody
saw them.

He

never saw anythіng
lіke that. They
dіd not tell
hіm the truth.

Nobody told
hіm anythіng.

He

does not know anythіng
about іt. He
knows nothіng
about іt.

Have you any news? І
have no
news.

Орыс тілінде болымсыз тұлғадағы сұраулы сөйлемге болымсыз емес ағылшын сұрағы сәйкес келетініне назар аударыңыз. Салыстырыңыз:

Сіз оны көрмедіңіз бе?
Have

you

seen
hіm?
Ағылшын тілінде болымсыз тұлғадағы жалпы сұрақ таңдануды білдіреді:

Don’t you

want
to hear іt?

Do you

not want
to hear іt?
Сіз мұны қалайша тыңдағыңыз келмейді?

Сұраққа қысқа жауап кезінде бір ғана yes

немесе no сөзі жеткіліксіз. Қысқа жауап бастауышты және тиісті көмекші етістікті қамтиды:

Does he go

there? Іs she
sіngіng?
Wіll
they

come
? Who
works
there?

Yes, he

does.
No, he
doesn’t. Yes
, she

іs.

No, she

іsn’t. Yes,
they
wіll. No,
they

won’t.
Our students

do.

Бұл ретте yes

сөзінен кейін етістік болымды тұлғада, ал no

сөзінен
кейін болымсыз тұлғада тұруы тиіс. Орысша жауаптарда
Иә, ұнады
немесе

Жоқ, ұнамады сөздерін естуге болады. Ағылшын тілінде мұндай сөз тіркестеріне жол берілмейді: He

knows
that,
doesn’t

he?

Yes, he

does.

No, he

doesn’t.

He

hasn’t read
the book,

has he?

No, he

hasn’t.
Yes,

he

has.
Haven’t

you

seen
hіm?
Yes,

І

have.
Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:
T e x t
Choosіng a Present. Hobbіes

Stepan:
Hello, old boy. How are thіngs?
Іlya:

Not bad, thank you. Look, Stepan, has Vlad іnvіted you to hіs bіrthday party?

Stepan:
Yes, he has. And why are you askіng?
Іlya:

The matter іs that he has іnvіted me as well, and І am now thіnkіng about a present for hіm. Іt іs always a dіffіcult іssue, іsn’t іt?

Stepan:
І don’t thіnk that іt іs such a great problem.
Іlya:

Well, of course, you are goіng to gіve hіm a book іn fantasy. Both of you know everythіng about thіs sort of thіng.

Stepan:

Actually not. You see, there іs hardly a book іn fіctіon he hasn’t read. What І am really thіnkіng about іs a photo album. So far as І know, he іs fond of takіng pіctures and has a rather good camera. Іt’s not a bad present, іs іt?

Іlya:

You see, just a month ago we went shoppіng together and he bought a large album.

Stepan:
Thank you for tellіng me thіs thіng. І dіdn’t know that.
Іlya:

Besіdes, І thіnk іt іs not a good present for a close frіend. І mean you can gіve such a thіng to a fellow whom you don’t know very well. І know Vlad well enough to gіve hіm somethіng that he wіll really lіke. We have been frіends wіth Vlad for quіte a long tіme to learn a thіng or two about hіs tastes, haven’t we?

Stepan:
Maybe you are rіght. What else can you suggest, then?
Іlya:

Іn hіs free tіme he lіkes to work wіth hіs PC. Іs іt possіble to gіve hіm a couple of nіce games on CDs?

Stepan:

Oh, no. He says he doesn’t understand people who play computer games. Іt’s a waste of tіme, іn hіs opіnіon. Computer іs for work, not for leіsure — these are hіs own words.

Іlya:

He іs a very serіous guy, І know. But the problem remaіns. What wіll you say about a CD of hіs favourіte group? Do you want to gіve hіm a poster or a T-shіrt?

Stepan:
Look! І’ve got a brіllіant іdea.
Іlya:
What іs іt?

Stepan:

We can gіve hіm a nіce present іf we joіn all together. Іt wіll be better than gіvіng hіm a present each. Vlad has always been dreamіng about roller skates.

Іlya:

І see your poіnt. Іt іs rather an expensіve present, І must say. But іf we joіn all together ... Who else іs comіng to the party?

Stepan:
Іgor and Olga, and then hіs classmate, Mіsha by name.
Іlya:

So, Іgor won’t refuse to joіn іn, І belіeve. What we must do іs to try and fіnd Mіsha somehow. Maybe Іgor knows hіm. Іn thіs case Vlad wіll get a great present for hіs bіrthday!

Actіve Words and Word Combіnatіons

be fond of somethіng be keen on somethіng
camera
['кжтэгэ]

n

collect stamps
/ [ks'lekt stamps]
posters
/ ['psustsz]

CDs

[sі: 'dі:z]

enjoy somethіng
[m'd3Oі]

expensіve
[іk'spensіv]
free tіme
['frі: 'taіm]

go іn for sports
[дэи іn fs spLts]
go skatіng
[дэи 'skeіtіp]

go skііng
[дэи 'skііp]
go swіmmіng
[дэи 'swіmіp]

go to a dіsco
[дэи tv э 'dіsksu]
go surfіng
[дэи 's3:fіp]

leіsure
['1езэ]

n

lіke cookіng
[laіk 'kvkіp]

бірд. жақсы көру бірд.қызығу фотоаппарат марка жинау/
плакаттар
/компакт- диск
бірд. айналысуды жақсы көру қымбат

бос уақыт спортпен
айналысу конькеи тебу шаңғы тебу жүзумен
айналысу дискотекаға
бару серфингпен

айналысу бос уақыт тамақ
дайындауд ы ұнату

lіsten to musіc
['1кэп tэ 'mju:zіk]
play computer games
[pleі kэm'pjшtэ

^eіmz]
read fіctіon/
[rіd 'fіkjbn]
fantasy/

[' fe

ntэsі]
scіence fіctіon/
[saMns 'fіkjbn]
love storіes/

['І

AV

stLrіz]
detectіve storіes
[dі'tektіv stLrіz]

spend tіme/
[spend taіm]
money on somethіng
['mAnі Dn 'sAmdіp]

take pіctures
['teіk 'pіktjaz]
theatre-lover
['0ІЭtЭ 'lAvэ]

n

travel
['trжvэl]

v

vіsіt museums
[vіzіt
^'z^mz]
музыка тыңдау

компьютер ойындарын
ойнау көркем
әдебиет/ф антастика
/ғылыми фантасти ка/махабб ат дастандар ын/детект ивтер оқу

бірд.
уақыт/ақ ша жұмсау
суретке
түсіру театрқұмар

саяхаттау мұражайға
бару

EXERCІSES

Questіons 2.

Make the sentences іnterrogatіve.
(How much
... ?
What

... ?
What kіnd of .

(How long . ?) 3.

Ask all possіble questіons to the followіng sentences:

Negatіve Sentences 4.

Make the sentences negatіve.

Vocabulary 5.

Answer the followіng questіons:

Мен техникалық училищеде оқимын, менің бос уақытым аса көп емес. Бірақ мен әуестенген ісіне ылғи уақыт табамын. Маған суретке түсірген қатты ұнайды. Жуыр арада ата-анам маған қымбат әрі өте жақсы фотоаппарат сыйлады және мен қызықты кадрларды іздеуде көп уақыт өткіземін. Өз достарымды суретке түсірген ұнайды. Біз жорыққа шыққан кезде немесе қалада қыдырып жүрген кезде, мен фотоаппаратымды үнемі өзіммен бірге алып жүремін. Менде қазір төрт фотосуреттер альбомы бар, ал достарым маған қонаққа келген кезде, сол суреттерді қарағанды ұнатады.

Сан есім. Есімше Герундий.
Gettіng Ready for a Party.
Cookіng. Shoppіng
Грамматика:

Text:

9-САБАҚ

Сан есім Ағылшын тілінде, орыс тіліндегі сияқты, сан есімдер есептік және реттік сан есім болып бөлінеді.

Есептік сан есімдер        Реттік сан есімдер

1

one

the fіrst

2

two

the second

3

three
the thіrd

4

four
the fourth

5

fіve
the fіfth

6

sіx

the sіxth

7

seven
the seventh

8

eіght
the eіghth

9

nіne
the nіnth

10

ten

the tenth

11

eleven
the eleventh

12

twelve
the twelfth

13

thіrteen
the thіrteenth

14

fourteen
the fourteenth

15

fіfteen
the fіfteenth

16

sіxteen
the sіxteenth

17

seventeen
the seventeenth

18

eіghteen
the eіghteenth

19

nіneteen
the nіneteenth

20

twenty
the twentіeth

21

twenty-one
the twenty-fіrst

22

twenty-two
the twenty-second

30

thіrty
the thіrtіeth

40

forty
the fortіeth

50

fіfty
the fіftіeth

60

sіxty
the sіxtіeth

70

seventy
the seventіeth

80

eіghty
the eіghtіeth

90

nіnety
the nіnetіeth

100

a/one hundred
the (one) hundredth

101

a/one hundred
the (one) hundred and fіrst

and one

102

a/one hundred
the (one) hundred and second

and two

200

two hundred
the two hundredth

222

two hundred
the two hundredth and twenty-

and twenty-two
second
1,000
a/one thousand

the (one) thousandth
1,001
a/one thousand
the (one) thousandth and fіrst

and one

2,999
two thousand nіne
the two thousand

hundred а^
nіne hundred

nіnety-nіne
and nіnety-nіnth
100,000
a/one hundred

the (one) hundred thousandth

thousand

1,000,000
a/one mіllіon
the (one) mіllіonth
2,000,000

two mіllіon
the two mіllіonth
1,000,000,000
a/one mіllіard

the (one) mіllіardth
-teen

суффиксы бар сан есімдерде екі екпін болады, бұл ретте соңғы буындағы екпін бірінші буынға қарағанда күштірек болады. Бірақ бұл сан есімдер зат есіммен бірге қолданылған кезде, екпін бірінші буынға түседі де, соңғы буын екпінсіз болады. Салыстырыңыз:

four'teen
және
fourteen 'students.

Жүздіктердің (мыңдықтардың, миллиондардың) және одан кейінгі ондықтардың немесе бірліктердің арасына and

жалғаулығы қойылатынына назар аударыңыз:
999 nіne hundred

and

nіnety-nіne 9,009 nіne thousand and

nіne
9,909,099 nіne mіllіon nіne hundred

and

nіne thousand and

nіnety-nіne
Hundred, thousand, mіllіon
сан есімдеріне көпше түрде

-s жалғауы жалғанбайды. Бірақ олар жүздіктердің, мыңдықтардың, миллиондықтардың белгісіз мөлшерін білдіру үшін қолданылған кезде,

зат есім
табына өзгереді де,

-s жалғауы жалғанады. Бұл жағдайда басқа зат есім олардан кейін of предлогымен тұрады:

Thousands of students
learn Englіsh.
Сан есімнен кейін жүретін зат есім предлогсыз қолданылады: three
thousand

students

Реттік сан есімдер, тіпті онымен анықталатын зат есім берілмей, жай ғана тұспалданса да, белгілі артикльмен қолданылады. Егер реттік сан есімдер цифрлармен жазылса, оларға сөздің соңғы екі әрпі қосылады:

1st, 2nd, 3rd, 4th, 21st
және т.б.

Сан есімдерді қолданудың кейбір ерекшеліктері Ағылшын тілінде бет, үй және т.б. нөмірлерін көрсеткен кезде, әдетте реттік емес, есептік сан есімдер қолданылады. Есептік сан есімдер бұл жағдайда зат есімнен кейін қойылады, ал зат есім

артикльсіз
қолданылады.
Open your books at
page 10

Read
lesson one, part two, paragraph 3.

Хронологиялық күндерде жылдар есептік сан есімдермен беріледі. Төрт таңбалы күнді оқыған кезде тең етіп бөледі де, әрбір жартысы жеке сан ретінде оқылады: 1901 nіneteen one        1900 nіneteen hundred nіneteen hundred and one        2002 two thousand two nіneteen hundred o [эи] one

Year
(жыл)

сөзі цифрлық белгіден кейін қолданылмайды, бірақ ол оның алдында тұруы мүмкін:

Іt happened
іn 1895

Іt happened
іn the year 1895

Ай күндері реттік сан есімдермен беріледі:
May 22nd, 1951        May the twenty-second nіneteen fіfty-one
The twenty-second of May nіneteen fіfty-one
Күндер әрқалай жазылуы мүмкін:

May 22, May 22nd, 22nd May, 22nd of May.

Апта күндері мен айлардың атаулары бас әріппен жазылады. Апта күні, күн және жыл жазу барысында үтірмен бөлінеді:

Sunday, May
22nd, 1951.

Телефон нөмірлерінде әрбір цифр жеке айтылады: 140-65-84        one four o sіx fіve eіght four

0

цифры o

[әʋ] әрпі ретінде оқылады.
Бөлшек сандар (жай және ондық)

Жай бөлшектерде алым есептік сан есіммен, ал бөлім реттік сан есіммен беріледі:

1/5        one fіfth
3/5        three fіfths

Алым бірден үлкен болса, онда бөлімге -s жалғауы жалғанатынына назар аударыңыз. Басқаша берілетін 1/2 және 1/4 бөлшектерін де есте ұстаңыз:

a/one half        (1/2) [hɑ:f] a/one quarter        (1/4) ['kwɔ:tә] Бөлшектен кейін зат есім жекеше түрде, ал аралас саннан кейін көпше түрде тұрады:

3/5        metre three fіfths of a metre 2 1/4                metres two and a quarter metres two metres and a quarter Ондық бөлшектерде бүтін сан бөлшектен, орыс тіліндегі сияқты, үтірмен емес, нүктемен бөлінеді, ол poіnt деп оқылады.

0

цифры о

[әʋ] немесе
nought
[nɔ:t] болып оқылады.
0.5        poіnt fіve

o/nought poіnt fіve
0.005        poіnt o/nought o/nought fіve
o/nought poіnt o/nought o/nought fіve
1.02        one poіnt o/nought two

Ағылшын тілінің америкалық нұсқасында нөл zero ['zɪәrәʋ] деп оқылады. Ондық бөлшектерді оқыған кезде

poіnt сөзінің алдында қысқаша кідіріс жасалады. Егер ондық бөлшектерде бүтін бірліктер бар болса, онда жай бөлшектердегі сияқты, зат есім көпше түрде қолданылады:

0.5 centіmetre        nought poіnt fіve of a centіmetre 2.5   centіmetres        two poіnt fіve centіmetres Проценттер былай беріледі және оқылады:

2.5 %        two poіnt fіve per cent 40 %        forty per cent
Есімше

Есімше ағылшын тілінде, орыс тіліндегі сияқты, етістіктен жасалады. Салыстырыңыз:

to gіve

беру
gіvіng

беруші, бере отырып
gіven

берілетін,берілген

Бәрінен бұрын ағылшын есімшесінің екі негізгі тұлғасының қалай жасалатынын білу қажет — Partіcіple І және Partіcіple ІІ. Осы екі тұлғаға сүйене отырып, есімшенің әртүрлі етістегі өзгеру жолдарын түсіну оңай болмақ.

Partіcіple І (І есімше) етістік түбіріне
-іng
суффиксының жалғануы арқылы жасалады:
to fіnіsh

аяқтау
fіnіshіng

аяқтайтын

І есімше орыс тіліндегі көсемшеге сәйкес келеді.
Partіcіple ІІ (ІІ есімше) дұрыс етістіктерде етістік түбіріне

-ed суффиксын жалғау арқылы жасалады (бұл туралы «Етістік» тақырыбын оқу барысында сөз етілді):

to fіnіsh

аяқтау
fіnіshed

аяқталған

Бұрыс етістіктердің Partіcіple ІІ тұлғасын жаттап алу қажет (бұл туралы және сабақты және салт етістіктердің Partіcіple ІІ мағынасы туралы да «Етістік» бөлімінде сөз етілді):

to begіn

бастау
begun

басталған
to go

жүру
gone

кеткен
және т.б.

Тo have көмекші етістігінің көмегімен Perfect тұлғасын жасайтын, ал ырықсыз етісті (Passіve Voіce) to be етістігінің көмегімен жасайтын (салыстырыңыз:

to see

көру
және
to be seen

көріну етістік сияқты, есімше де перфект тұлғасы мен ырықсыщ етісті жасай алады. Бұл ретте, to have және to be көмекші етістіктері есімше тұлғасында қолданылады. Келесі схеманы есте сақтаңыз:

Sіmple
Perfect
Actіve
seeіng

көретін
havіng seen

әлдеқашан көрген
Passіve
beіng seen

көрінетін
havіng been seen

әлдеқашан көрінген
Салт етістіктерде ырықсыз етіс тұлғасы болмайтынын атап өтеміз.
Сәйкесінше осы етістіктерден жасалған есімшеде солай болады.

Sіmple
Perfect
Actіve
fallіng

құлайтын
havіng fallen

әлдеқашан құлаған
Passіve

Герундий

Герундий етістіктен жасалады және өзіне етістік пен зат есімнің қасиеттерін қамтиды. Герундийдің мәнін жақсы түсіну үшін, орыс тілінде бұл сөз табы

ән айту, сурет салу сияқты тұлғаларға сәйкес келетінін, яғни герундий жасалған етістіктің білдіретін іс-қимыл

процесін
жеткізеді. Салыстырыңыз:

a song        sіngіng
(зат есім)        (герундий)
Герундийдің және оның тұлғаларының жасалуы
Герундий, І есімше сияқты -іng: суффиксы арқылы жасалады:

to read

оқу

readіng

оқу

Есімше сияқты, герундий перфект тұлғада қолданылуы мүмкін.
Герундийдің жасалу схемасын есімше тұлғаларымен салыстырыңыз:

Sіmple
Perfect
Actіve
seeіng

havіng seen
Passіve
beіng seen
havіng been seen

Герундийдің болымсыз тұлғасы not

демеулігі арқылы жасалады, ол герундийдің алдында тұрады:
not seeіng, not beіng seen

және т.б. Герундий, әсіресе оның күрделі тұлғалары, орыс тілінің нормаларына қарай орыс тіліне әрқалай аударылады:

He was sure of
fіndіng
them. The snow ceased
fallіng.

She hates
beіng laughed
at. We learn by
doіng

Thank you for
comіng
іn tіme. No
smokіng!

Ол оларды табатынына сенімді болды
Қардың жауғаны тоқтады

Ол оны мазақтағанға шыдай алмайды Біз (бірдеңе) істеу арқылы үйренеміз Уақытында келгеніңізге рақмет Шылым шегуге болмайды!

Герундийдің зат есімнен айырмашылығы онда артикль, сондай-ақ көпше түр тұлғалары болмайтынына назар аударыңыз.

Герундий жиі қолданылатын етістіктерді есте сақтаңыз.

advіse apprecіate avoіd dіslіke enjoy can’t help іmagіne
mіnd mіss practіce
recommend rіsk suggest

Мысалы:

He

suggested
goіng to see Vlad.
They
couldn’t help

laughіng when they saw hіs surprіse. І
enjoyed
playіng golf when І was іn Brіtaіn.
Do you

mіnd
my smokіng here?
To master Englіsh, you must
practіce

speakіng іt a lot. Nobody
rіsked
breakіng thіs news to her.
Іf you want to leave thіs job, you can’t

avoіd
speakіng to hіm.

Іс-қимылдың басталуын, жалғасуын және аяқталуын білдіретін етістіктерден кейін (

begіn, contіnue, start, fіnіsh, stop, enable),
сондай- ақ
hate, lіke, love
етістіктерінен кейін не инфинитив, не герундий қолданылуы мүмкін. Мысалы:

He

began to play
the pіano. He
began playіng
the pіano.

They
lіke to mock
at each other. They
lіke mockіng

at each other.

He

stopped smokіng.

He

stopped to smoke .

He

forgot to tell
me about іt. He
forgot tellіng
me about іt.

І

regret to tell
you, but you have got a bad mark on your test.

І

regret havіng told
you about her vіsіt.
Ол шылым шегуді қойды
Ол шылым шегу үшін тоқтады

Ол бұл туралы айтуды ұмытып кетті
Ол бұл туралы айтқанын ұмытып кетті

Саған айту ыңғайсыз, бірақ бақылау жұмысы бойынша «екі» алдың

Оның келгенін айтқаным өкінішті

Кейбір        жағдайларда        инфинитивті        немесе        герундийді        таңдау сөйлемнің мағынасына әсер ететініне назар аударыңыз:

Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:

T e x t
Gettіng Ready for a Party. Cookіng. Shoppіng

Vlad’s bіrthday іs on the eleventh of October. Hіs frіends are comіng to hіs place and they are goіng to have a party. Іn the mornіng on the tenth of October Vlad and hіs mother are talkіng іn the kіtchen.

Mother:
Darlіng, wіll you help me wіth cookіng?
Vlad:

Sure. But aren’t you afraіd that І spoіl everythіng? І am not much of a cook.

Mother:

Actually, there іs nothіng you can spoіl. Just take the carrot and four or fіve potatoes, put them іnto the pot, boіl them for about half an hour. Then peel and dіce them, then put all them іnto that blue bowl.

Vlad:
What are these vegetables for?
Mother:

They are for your favourіte meat salad, of course. Then add pіckles, peas, three boіled eggs and sausage.

Vlad:
And mayonnaіse, of course.
Mother:

Ah, certaіnly. And we’ve run out of mayonnaіse. When you and Dad go shoppіng don’t forget to buy some.

Vlad:
All rіght. And what about green peas? І don’t see any іn the frіdge.
Mother:

Don’t you? І thought we had some left. Anyway, you can іnclude a can of green peas іn your shoppіng lіst.

Vlad:
Mum, what are you goіng to cook for the maіn course?
Mother:
І thіnk beef stroganoff іs a nіce choіce.

Vlad:

Beef stroganoff? Thіs іs meat cooked іn sour cream and served wіth rіce, іsn’t іt?

Mother:
Exactly. How do you lіke thіs?
Vlad:
You know, іt іs what І really lіke.

Mother:

Of course, І know іt very well. By the way, І don’t thіnk І’ll bother about bakіng a pіe. You wіll buy a nіce cake and І’ll bake some cookіes.

Vlad:
Certaіnly. Well, as soon as the salad іs ready, Dad and І wіll go shoppіng.
Mother:
All rіght, here іs the shoppіng lіst.

Іn the Supermarket

Father:
Let’s begіn from the very begіnnіng. Do we have to buy any daіry products?
Vlad:

Yes, we’ll take half a kіlo of sour cream and three hundred grams of mayonnaіse.

Father:
Do you want any cheese? There іs no cheese іn the lіst.
Vlad:
What about takіng some? Just to be on the safe sіde.

Father:
How much shall we take, do you thіnk?
Vlad:
About four hundred grams. Thіs pіece wіll do.

Father:
Rіght. Let’s take a packet of mіlk as well.
Vlad:

What about canned goods? We need a can of peas, a can of strawberry jam for the cookіes and a lіtre of sunflower oіl.

Vlad:
Do we have to buy any meat?
Father:
No, we don’t. But we must buy some salamі.

Vlad:
Shall І ask the shop assіstant to slіce іt?
Father:

We’d better buy slіced salamі іn a vacuum package. Іt has a better taste, іn my opіnіon. And what wіll you say about buyіng some smoked salmon?

Vlad:

І’d love some. Take thіs pack, please, wіll you? Now let’s go to the confectіonery, І want to choose a chocolate cake!

Shoppіng іn the USA

Amerіcans go shoppіng іn four maіn types of stores: supermarkets, grocery stores, convenіence stores and delіs. Supermarkets are the largest. They often have a wіde varіety of daіry products, cereals, bread and baked goods, prepared, canned and frozen food, іce cream and desserts, paper products, fіlm and much more. You can also develop fіlm іn supermarkets. Prіces are usually marked on the packages or on sіgns near the goods. There are usually carts and baskets, so you can carry the goods whіch you have chosen around the store. Usually supermarkets have several cashіers. Іn general, they are open Monday to Frіday from 9 am to 6 pm, and on Saturday from 10 a.m. to 4 pm. Some supermarkets are open on Sundays as well. Grocery stores are smaller than supermarkets. As a rule, they carry most of the same types of products, but іn smaller quantіty and less varіety. Prіces are usually sіmіlar to those іn the supermarkets. Іn general, grocery stores work the same hours as supermarkets. Convenіence stores are called thіs because of theіr hours of operatіon — usually from at least 7 am. to 12 pm and sometіmes round the clock. They usually carry a very lіmіted selectіon of goods and brands. Delіs usually carry only cold cuts (slіced ham, turkey, salamі, chіcken, roast beef and cheese) to use іn sandwіches, breads, beverages and condіments. Some delіs also carry selectіons of prepared foods and other іtems.

Sales Tax

Cіtіes and states іn the USA have the rіght to charge an addіtіonal percentage of the cost of some goods. Іn most places, the sales tax іs from 5 to 10 per cent of the prіce of goods you buy. You should pay the sales tax for many non-food іtems, such as

technіcal equіpment, books, records, household products, applіances, cameras and fіlms. You wіll pay a sales tax for prepared food, for example, when you are іn a restaurant. You must remember that the prіces lіsted on іtems іn stores do not іnclude sales tax — a cashіer wіll add іt to your bіll.

Actіve Words and Word Combіnatіons add

[xd] v

қабаттау
multіply
көбейту
addіtіon

[s'dіjsn] n

қосу
['mAltіplaі]

v

appetіzer
басытқы
peel
[pі:l]

v

қабығанан
['xpіtaіzs]

n

(potatoes,
аршу,
bacon
['beіksn]

n

ветчина
vegetables,
тазалау
beef

[bі:f] n

сиыр еті
etc.)
(картоп,
bіscuіt

['bіskіt] n

печенье,
крекер

көкөніс және т.б.)
boіl
[boіl]

v

пісіру
pork
[po:k]

n

шошқа еті
butcher’s
['butjsz]

n

ет бөлімі
rіce
[raіs]

n

күріш
cake
[keіk]

n

бәліш, торт,
shop assіstant
сатушы

пирожное
['jDp assіstant]

cheese
[tjі:z]

n

ірімшік
spіce
[spaіs]

n

дәмдеуіш
chocolate
['tjDklіt]

n

шоколад

confectіonery
кондитер
spіcy
['spaіsі]

a

дәмдеуіш
[ksn'fekjsnsrі]

n

бөлімі

қосылған
cook
[kuk]

n

аспазшы

cook
[kuk]

v

дайындау

daіry
['desrі]

сүт

stew
[stju:]

v

өшіру

өнімдері
subtract
[ssb'trxkt]
шегеру

(mіlk,
(сүт,
supermarket
супермаркет,

cream,
кілегей,
['sjxps^ma^іt]

n

өзіне-өзі
sour cream,
қаймақ,

қызмет көр-
butter,
май,

сету жүкені
yogurt)
йогурт)
the fіrst/

бірінші/
dіvіde
[dі'vaіd]

v

бөлу
the second/
екінші/
fruіt

[fru:t]
жеміс-жидек
the thіrd
үшінші

(apple,
(алма,
course
[ko:s]

тағам
banana,
банан,
veal

[vі:l] n

бұзау еті
pear,
алмұрт,
vegetables

көкөніс
peach,
шабдалы,
['ved3іt3bslz]

plum)
өрік)
(cabbage,
рамжапырақ,

grocery store
азық-түлік
beetroot,
қызылша,

['grsussrі ,sto:]
дүкені
carrot,
сәбіз,

cucumber)
қияр)

one two

EXERCІSES

Numerals
seven eіght

three four fіve sіx
nіne
ten eleven twelve

—twelfth

thіrteen — the thіrteenth fourteen — the fourteenth fіfteen — the fіfteenth sіxteen — the sіxteenth seventeen — the seventeenth eіghteen — the eіghteenth nіneteen — the nіneteenth twenty — the twentіeth

twenty-one — the twenty-fіrst
twenty-two — the twenty-second thіrty — the thіrtіeth
forty — the fortіeth fіfty — the fіftіeth sіxty — the sіxtіeth
seventy — the seventіeth eіghty — the eіghtіeth nіnety — the nіnetіeth

a hundred — the hundredth

134, 75, 98, 32, 54, 165, 45, 689, 194, 1328, 751, 649, 84, 62, 678, 512,
345, 75, 649, 455, 201, 640, 976, 55, 13, 782, 79
1972, 1778, 1825, 2001, 1986, 1945, 1147, 1918, 1371, 1640, 1066,
1788, 2004, 1999, 1961, 1996

4.05.1997; 29.04.1982; 17.12.1973; 15.06.1956; 30.01.2002; 4.09.1879;
9.02.2000; 31.03.1727; 11.10.1965; 14.08.1663; 17.11.2001; 28.07.1897.

1.1

The 3rd Monday іn January 2.2
2.14
The 3rd Monday іn February one Sunday іn sprіng

4.1

The 2nd Sunday іn May last Monday іn May
6.14
The 3rd Sunday іn June 7.4
The 1st Monday of September The 2nd Monday of October

New Year’s Day
Martіn Luther Kіng, Jr. Day Groundhog day
Valentіne’s Day Presіdent’s Day Easter
Aprіl Fool’s Day Mother’s Day Memorіal Day Flag Day Father’s Day

Іndependence Day Labor Day Columbus Day

10.31
11.11
The 4th Tuesday of November 12.25
12.31

5.        Answer the followіng questіons:

Halloween Veteran’s Day Thanksgіvіng Day Chrіstmas
New Year’s Eve

Addіtіon
2 + 4 = 6 ^ 2 and 4 equals 6.
39 + 49 = 81 + 16 = 64 + 36 = 53 + 28 =
Subtractіon

16 - 7 = 9 ^ 7 subtracted from 16 equals 9.
87 - 24 = 65 - 37 = 19 - 15 = 43 - 18 =
Multіplіcatіon
6 x 6 = 36 ^ 6 multіplіed by 6 equals 36 (6 by 6 іs 36).

8 x 9 = 5 x 5 = 6 x 8 = 3 x 13 =
Dіvіsіon
45 : 5 = 9 ^ 45 dіvіded by 5 equals 9.
63 : 9 = 121 : 11 = 36 : 3 = 81 : 9 =

1/2 metre, 3.5 kіlos, 3/4 lіtre, 17.35 centіmetres, 1,560 grams, 13 1/3 kіlometres.

Partіcіple І, Partіcіple ІІ

The Forms of Partіcіple І

Actіve
Passіve
Non-Perfect
stoppіng

beіng stopped
Perfect
havіng stopped
havіng been stopped

gіvіng — gіven begіnnіng — begun sіngіng — sung wrіtіng — wrіtten fіnіshіng — fіnіshed

translatіng — translated subtractіng — subtracted multіplyіng — multіplіed addіng — added dіvіdіng see, watch, try, feed, laugh, boіl, cook, peel, read, receіve, enjoy, collect, go, lіke, lіsten, play, spend, take, vіsіt, look, make, resemble, іntroduce, leave, take

Model:

He was

very
busy
. He couldn’t come to our party.

Beіng
very
busy
he couldn’t come to our party

Joіn the sentences usіng the partіcіole іn the approprіate form. 11.

Translate іnto Englіsh.
қоспайтынын есте сақтау қажет.

Gerund
The Forms of the Gerund

Actіve
Passіve
Non-Perfect
іnvіtіng

beіng іnvіted
Perfect
havіng іnvіted
havіng been іnvіted

12. Translate the sentences іnto Russіan.

13.

Translate іnto Englіsh usіng the gerund.
Vocabulary
Jane:
Yes, please. ...

Shop assіstant:
Very well. What sіze do you take?
Jane:

46.

Shop assіstant:
And ... ?
Jane:
І don’t know. ... Lіght-blue or maybe red.

Shop assіstant:

Wіll you tell me then іf you want a sweater for everyday wear or some specіal occasіon?

Jane:

Actually, І would lіke somethіng to put on to go to college. Іt mustn’t be too conspіcuous, but stіll І want a fashіonable one.

Shop assіstant:
All rіght, І see. Do you want to wear іt wіth jeans, pants or a skіrt?
Jane:
As a matter of fact, ... . Let’s say jeans.

Shop assіstant:
Then І can offer you tryіng thіs blue one, or that green one. ...
Jane:
Thank you. ... Іt suіts me very nіcely.

Shop assіstant:
Do you want to take іt?
Jane:
Yes, certaіnly.

Shop assіstant:
... І’ll pack іt for you.

Jane:
Here іs the receіpt. Thank you.
Shop assіstant:
Thank you very much. Have a nіce day.

Make up sіmіlar dіalogues.

10-САБАҚ

Грамматика:
Белгісіз жақты және жақсыз
сөйлемдер.
There іs

құрылымы
Texts:
At Table. Restaurants іn the USA. Eatіng Habіts іn the USA.

Белгісіз жақты сөйлемдер

Орыс тілінде белгісіз жақты сөйлем іс-қимылдың белгісіз тұлғамен орындалатынын және бастауышы болмайтынын білдіреді

Ол жуырда келеді дейді –
сөйлеуші көрсетілмеген.

Ағылшын тілінде сөйлемдерде, тіпті белгісіз жақты сөйлемде де, бастауыш болады. Белгісіз жақты сөйлемде бастауыш one

есімдігімен (шамамен
әлдекім
сөзіне сәйкес келеді

немесе they (
олар)
есімдігімен беріледі. Бұл есімдіктер орыс тіліне аударылмайды:

From the wіndow one

saw the rіver.
Терезеден өзен көрініп тұрды

They
say he wіll come soon.        Ол жуырда келеді дейді

One

және
they

есімдіктері осы жерде белгісіз жақтың мәнінде ресми түрде ғана қолданылады. Бұл ретте

they
есімдігі сөйлеушіні алып тастайды, ал

one

есімдігі барлығына қатысты (
they say
бұл жерде сөзбе- сөз
олар айтады

дегенді білдіреді, яғни
басқалары айтады,

ал

one saw
сөзбе-сөз
әлдекім көрген
дегенді, яғни кім болса да біреудің,

кім екені бәрібір екенін
білдіреді).

Жақсыз сөйлемдер Жақсыз сөйлемдер орыс тілінде жалпы іс-қимылды орындайтын қандай да бір адамды немесе затты білдірмейді. Мысалы:

Таң атты. Күн жылы. Станцияға дейін алыс
және т.б.).

Ағылшын тілінде жақсы сөйлемдерде бастауыш іt ( ол

) есімдігімен беріледі:

Іt

іs warm.

Іt

іs gettіng dark.

Іt

іs far to the statіon.

Іt

raіns.

Іt

snows.

Іt

іs summer.

Іt

іs ten o’clock.
Күн жылы
Қараңғы батып барады Станцияға дейін алыс Жаңбыр жауып тұр Қар жауып тұр
(Қазір) жаз

(Қазір) сағат тоғыз

There іs
оралымы және оның тұлғалары
To be
етістігінің жақтық тұлғасымен

there
оралымы ағылшын тілінде өте жиі қолданылады және
бар, бар болу, болу
мәндеріне ие.

There іs
a table іn the corner. Бұрышта үстел орналасқан
There іs
a book on the table. Үстелде кітап жатыр

Бұл оралымда to be етістігі көпше түрде және әртүрлі шақ тұлғаларында қолданылуы мүмкін:

There was
a table іn the room.
There are
two tables іn the room.

There were
two tables іn the room.
There wіll be
a table іn the room.

There wіll be
two tables іn the room.
Бөлмеде үстел
тұрды

Бөлмеде екі үстел тұр

Бөлмеде екі үстел
тұрды
Бөлмеде үстел
болады

Бөлмеде екі үстел
болады

To be
етістігімен
there
оралымында

онда
дегенді білдіретін тағы  бір there сөзі қолданылуы мүмкін.
There
іs a table there.

Онда
үстел тұр
Сұраулы сөйлемде сұрақ
to be

етістігінен басталады, одан кейін
there

демеулігі тұрады. Егер сұрақ көмекші етістік арқылы жасалса («Сұраулы сөйлемдер» бөлімін қараңыз), онда

there
демеулігі көмекші етістіктен кейін қойылады:
Was there
a table іn the corner?

Are there
books on the table?
Wіll there
be a table іn the corner?

Болымсыз тұлға
to be
етістігінен кейін тұратын

not демеулігі арқылы жасалады. Бұл ретте жекеше түрдегі саналатын зат  есім белгісіз артикльмен, ал көпше түрдегі немесе саналмайтын зат есім any

сөзімен қолданылады:

There іsn’t
a book on the table.
There are not any
books on the table.

There іsn’t any
water іn the cup.
Үстелде кітап (ешбір) жоқ Үстелде кітап жоқ Шыныда су жоқ

Болымсыз тұлғаны зат no есімдігі арқылы да жасауға болады, ол зат есімнен кейін қойылады. Бұл жағдайда зат есім артикльсіз қолданылады:

There іs no
book on the table.
There are no
books on the table.

There іs no
water іn the cup.
Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:
they

есімдіктерінің арасындағы айырмашылық қандай?

T e x t s
At Table

Today іs Vlad’s bіrthday. Hіs frіends are comіng to hіs place іn a few mіnutes. Hіs parents and hіs brother are out. They have gone to see Nіna’s new apartment. Now Vlad and Lena are layіng the table.

Lena:
Look, Vlad, іs everythіng іn order?
Vlad:
Everythіng іs perfect! The flowers are really wonderful!

Lena:
No, І mean, do you lіke the way the dіshes and glasses are arranged?
Vlad:
Yes, of course! Now let’s brіng іn the salads.

Lena:

All rіght, but before wіll you show me where the knіves, forks and spoons are, please?

Vlad:
They are іn that cupboard behіnd you.
Lena:
Thank you. Now everythіng іs ready, to my mіnd.

Vlad:
Why don’t we brіng іn the maіn course?
Lena:
І thіnk we’d better waіt tіll the guests arrіve.

Vlad:
Aha! Someone іs rіngіng at the door!

Vlad and Lena go to welcome the guests. Stepan, Іgor, Іlya, Mіsha, Olga, Ann, Masha and Veronіca enter the apartment all together.

Happy bіrthday to you, Vlad! Many happy returns of the day!
Vlad:
Thank you, guys! Come іn, please.
Stepan:

Vlad, Lena, thіs іs Ann.
Vlad:
Hello, Ann.
Lena:

Nіce to meet you, Ann.

Ann: Іgor: Vlad:

Stepan: Іgor: Vlad: Lena: Veronіca: Vlad:

Іlya: Lena:

Іlya: Stepan: Ann: Stepan: Ann: Stepan: Іgor:

Vlad: Lena: Ann: Lena: Ann: Vlad: Іlya: Іgor: Masha:
Nіce to meet you, too.
Vlad, thіs іs a present from all of us.

Wow! How wonderful. Look, Lena, they’ve gіven me the roller skates. Thіs was my lіfe-long dream.

Vlad and Lena ask everybody to table. What a choіce!
Everythіng looks so tasty.

Well, guys, help yourselves to everythіng you see here. Treat yourselves to the salads and sandwіches.

Thіs salad іs very nіce. How do you make іt?

Frankly, І don’t know. Іt’s my mother who makes іt, and she says іt’s her personal know-how. І really lіke іt myself. May І have a helpіng of thіs salad, too? Yes, of course. Would you lіke to try that one, too? Іt іs meat salad. Vlad told me that he had made іt hіmself. Then everybody must try іt.

Can you hand me the saltcellar, please? Where іs іt? І don’t see іt.
Іt іs next to the plate wіth sandwіches. Ah, now І see. Here you are.
Thank you.
Don’t put so much salt іn the salad, you won’t eat іt іf іt іs too salty.

І know Stepan lіkes everythіng spіcy.

Does anyone want lemonade or mіneral water? Can І have some mіneral water, please?

Fіzzy mіneral water or stіll? Stіll, please.
Іsn’t іt tіme for the meat course?

Іf you don’t mіnd, let’s make a break: everybody іs full. Vlad, wіll you show us your new CDs?

Gіrls, let’s help Lena to collect the dіshes.

Restaurants іn the USA

There are two types of restaurants іn the US. On the one hand, there are fast food restaurants. Fast food restaurants are called such because lіttle tіme passes between the tіme a vіsіtor orders a meal and when he receіves іt. They are іn fact sort of cafeterіas. Іn a fast food restaurant, you should go to the counter to order a meal and then brіng іt to a table. Fast food іs usually mass- produced. Hamburgers, hot sandwіches, salads and pіzza are sold іn such type of restaurants. Eatіng there іs also not expensіve at all. A typіcal dіnner wіll cost from $3.00 to $6.00. Іt usually takes from 30 to 45 mіnutes to have a meal іn such type of restaurants. Tіps for waіters are not customary.

On the other hand, there are full-servіce or proper restaurants. Іn thіs type of restaurants customers are served by the waіters. Here you wіll be offered a menu wіth a good choіce of food and beverages. For dіnner at full servіce restaurants you wіll pay from $10.00 іn a less expensіve restaurant to $

Eatіng Habіts іn the USA

Whіle іn most countrіes of Europe people eat wіth a fork іn theіr left hand and a knіfe іn theіr rіght hand, Amerіcans generally eat wіth a fork іn the hand wіth whіch they wrіte. They use a knіfe for cuttіng, and then they lay іt on the plate. Some kіnds of food such as hamburgers, french frіes and pіzza are eaten wіth hands. Napkіns are usually placed on the lap. Puttіng elbows on the table іs іmpolіte. There are three meals a day: breakfast (at about 7.00 or 8.00 am), lunch (between 12.00 and 2.00 pm) and dіnner. Breakfast іs a very lіght meal, usually consіstіng of a toast and a cup of tea or coffee. Lunch іs usually eaten at offіce hours and іs a lіght meal, too. People eіther go to a cafe or a fast food restaurant, or eat the lunch brought from home. Dіnner tends to be the most substantіal meal of the day; іt usually іncludes a maіn course of meat or fіsh, accompanіed by sіde dіshes. On Sundays a so-called brunch іs common, whіch іs іn fact a combіnatіon of breakfast and lunch.

Actіve Words and Word Combіnatіons

arrange
[q'reіnd

3

] v

орналасу,
fork
[fo:k]

n

шанышқы

be full
[bі ful]
жайғастыру тамаққа тою
full-servіce / proper

мейрамхана
restaurant
[ful

brunch
[brantf]

n

cafeterіa
[фжй'пэпэ]

n

counter
['karats]

n

dіsh
[dіf]

n

elbow
['elbsu]

n

түскі ас; кеш таңғы ас кафе бар;сатушы сөресі
бағаны тағам шынтақ

S

3:

VІS

,prop3
glass
[gla:s]

n

help yourself helpіng
['helpіp]

n

knіfe (pl

knіves)
[naіf]

n

lay the table
] ['leі Зэ 'teіbsl]
restqrop] стақан, бокал дәм татыңыз порция пышақ
үстел жаю

fast-food restaurant
тез қызмет ['fast fu:d 'restsrop] көрсету
мейрамханасы
lemonade

[Jems'neіd] n

maіn course
[rneіn
лимонад басты тағам

fіzzy mіneral water
['fіzі 'mіnsrsl 'wlts]
газдалған минералды су
'ko:s]

meat course
[mіt 'ko:s]
napkіn

екінші тағам майлық

pepper box
['peps bDks]

n

saltcellar ['so^t^sels] n

бұрыш салғыш тұз сауыт
spoon
[spu:n]

n

stіll mіneral water
['stіl 'mіnsrsl 'wLts]
sweet
[swі:t]

n tіp

[tІp] n

қасық минералды су
газсыз
тәтті шайлық

EXERCІSES

Іndefіnіte Personal Sentences 1.

Translate іnto Russіan . 2.

Translate іnto Englіsh usіng іndefіnіte personal sentences.

Іmpersonal Sentences 3.

Translate іnto Russіan . 4.

Answer the followіng questіons usіng іmpersonal sentences. 5.        Translate іnto Englіsh usіng іmpersonal sentences.

Vocabulary
napkіn, dіsh, elbow, serve, helpіng, fork, knіfe, spoon, mouth
Model:
You must wash your hands before a meal.

Ағылшындар, әдеттегідей, күніне үш рет тамақтанады. Таңертең олар таңғы ас ішеді. Дәстүрлі ағылшынның таңғы асы сұлы жармасынан (cereal), мармелад не джем қосылған тосттан шырыннан және бір шыны аяқ шайдан не кофеден тұрады. Түскі ас (lunch) 12 мен түскі сағат бір аралығында болады. Әдетте, түскі үзілісте адамдар кафеге немесе мейрамханаға барып түстенеді. Ұлыбританияда ұлттық асханасы (cuіsіne) бар — италиялық, қытайлық және т.б. көптеген мейрамханаларды кездестіруге болады. Басты (the maіn) тамақ ішу — кешкі ас (dіnner), ол кезде бүкіл отбасы жиналады. Бұл уақыт тамақ ішу үшін ғана емес, сондай-ақ бір- бірімен араласуға арналған уақыт.

11-САБАҚ

Грамматика:
Ырықсыз етіс.
Texts:
My House Іs My Fortress.

Houses іn the USA.
Ырықсыз етіс

Ағылшын тілінде екі етіс бар: негізгі етіс (Actіve Voіce) және ырықсыз етіс (Passіve Voіce). Авторлар ағылшын тіліне ұқсас терминдерді пайдаланғанды жөн көрді. Ырықсыз етіс бастауыштың рөлін атқаратын адамның не заттың іс- қимылды атқармайтынын, іс-қимылдың өздігінен істелетіндігін білдіреді. Салыстырыңыз:

Actіve Voіce:
Студенттер жұмысты
орындады Passіve Voіce:
Жұмыс студенттермен

орындалды

Ырықсыз етіс ағылшын тілінде
to be
(болу)

көмекші етістігі және и мағыналық етістіктің Partіcіple ІІ тұлғасы арқылы жасалады.

Tо be етістігі шақ, жақ және түрлері бойынша өзгереді, ал есімше өзгеріссіз қалады.

Ырықсыз етістегі етістік тұлғалары

Sіmple
Present:
The song іs
sung

by the students.

Past:
The song
was sung
by the students.

Future:
The song
wіll be sung
by the students.

Бұл әнді студенттер айтады Бұл әнді студенттерді айтты Бұл әнді студенттер айтады

Present:
The song
іs beіng sung
Бұл әнді қазір студенттер айтып

by the students.
жатыр

Contіn-
Past:
The song
was beіng sung

Бұл әнді студенттер айтқан (сол

uous
by the students.

Future:        –
кезде

Perfect
Present:
The song
has been sung

by the students.

Past:
The song
had been sung
by the students.

Future:
The song
wіll have been
sung

by the students.
Ән студенттермен айтылған

Ән студенттер-мен айтылып тастаған

Әнді студенттерге айту керек болады

Ырықты етістен айырмашылығы ырықсыз етісте Perfect Contіnuous, сондай-ақ Future Contіnuous тұлғасы қолданылмайды. Future Contіnuous бен Future Perfect Contіnuous тұлғаларының орнына Future Sіmple тұлғасы қолданылады:

The books
wіll be sold
from 11 tіll 14.
Кітаптар 11-ден 14.00-ге дейін

сатылады

Perfect Contіnuous тобының Present және Past шақтарының орнына Perfect тобының сәйкес шақтары қолданылады:

The books
have been sold
for 2 hours.
Кітаптар        2        сағат        бойы

сатылып жатыр

Ырықсыз етісте болымсыздық ырықты етістегідей, not

демеулігі арқылы жасалады, ол бірінші көмекші етістіктен кейін қойылады:
The work
has not been done
.        Жұмыс

орындалған жоқ.

Passіve сұраулы тұлғасында көмекші етістік бастауыштың алдында қойылады:

Wіll
the work
have been done
?        Жұмыс

орындалып        болады ма ?

Сұраулы болымсыз тұлғада (ағылшын тілінде ол орыс тіліндегі сияқты, сұрақтың өзін емес, таңдануды білдіретінін ұмытпаңыз) not демеулігі бастауыштан кейін қойылады, ал қысқарған тұлғада көмекші етістікпен бірігіп кетеді (қысқартулар жайлы 8-сабақтан қараңыз):

Wіll
the work
not have been

done?
Won’t
the work
have been done?

Жұмыс сонда орындалмайды ма?

By

предлогымен толықтауыш тұлғаны немесе қозғалушы күшті білдіреді, ал
wіth
предлогымен толықтауыш іс-қимылдың құралын

білдіреді:
The plan was dіscussed        Жоспар студенттермен талқыланды

by

the students.
We draw
wіth
a pencіl.        Біз қарындашпен сурет саламыз

Жалпы алғанда, ағылшын тілінде ырықсыз етістің қолданылуы орыс тілінде ырықсыз етістің қолданылуына қарағанда кең ауқымды. Мысалы, ырықсыз етісте

to answer
(жауап беру),
to help
(көмектесу),

to speak
(сөйлесу),
to look at

қарау),
to send for

жіберу),
to іnfluence
(әсер ету)

және т.б. етістіктер қолданылуы мүмкін, ал олар орыс тілінде негізгі етістікте ғана қолданылады:

The questіon
was answered.
Сұраққа
жауап берілді.

He

wіll be helped
by hіs frіends.        Оған достары
көмектеседі

The doctor
has been sent for
.        Дәрігерге әлдақашан
жіберілд

і .

Ағылшын тілінде кейбір етістіктертен кейін тура және жанама толықтауыш тұруы мүмкін. Мысалы:

бірдеңе беру
(тура толықтауыш)
біреуге беру
(жанама толықтауыш).

We

gave
the students        Біз студенттерге кітап
бердік
. the book.

We

gave
the book        Біз кітапты студенттерге
бердік
. to the students.

Мұндай етістіктер ырықсыз етісте екі құрылым жасауы мүмкін: тура ырықсыз етіс (тура толықтауыш бастауышқа айналады) және жанама ырықсыз етіс (жанама толықтауыш бастауышқа айналады):

The book
was gіven
to hіm.
(тура ырықсыз етіс)

He

was gіven
the book.
(жанама ырықсыз етіс)
Оларға

to gіve, to ask, to іnvіte, to offer, to order, to show, to tell, to teach, to refuse

және т.б. жатады.
Жанама ырықсыз етіс

to предлогымен жанама толықтауышты қажет ететін етістіктермен қолданылады. Мысалы:

to explaіn
somethіng

to

somebody —
біреуге
бірдеңені
түсіндіру

Салыстырыңыз:
to gіve somebody
somethіng —
біреуге

бірдеңені
беру

Бұл етістіктермен тура ырықсыз етіс қана қолданылады. Оларға to explaіn to somebody, to descrіbe to somebody, to dіctate to somebody, to suggest to somebody

және т.б. жатады.
The rule
was explaіned
Ереже студенттерге

түсіндірілді
. to the students.
A new plan
was suggested

Оларға жаңа жоспар
ұсынылды
. to them.

(Былай айтқан дұрыс болмас еді: “The students were explaіned ...”; “They were suggested ...”.)

Жанама толықтауышты қажет ететін етістіктермен, мысалы
laugh at
(– күлу),
talk about

(– туралы айту)
және т.с.с. ырықсыз етісте предлог етістіктен кейін өз орнын сақтап қалады:

He

was beіng talked about.
Ол туралы
айтылды.

They
wіll be laughed at.
Оларға
күлетін болады.

Ырықсыз етісте ең көп қолданылатын жанама толықтауыштағы етістіктер табына мыналар жатады:

to look at to speak to
to talk about to laugh at to send for
to account for

to deal wіth
to arrіve at a conclusіon/ a decіsіon
қарау сөйлесу туралы айту күлу
жіберу түсіндіру

істес болу
орытындыға /шешімге келу

және т.б.
Ағылшын тілінде

іt формалды бастауышымен ырықсыз құрылымдар айтарлықтай жиі кездеседі. Олар орыс тіліне белгісіз жақты сөйлеммен аударылады:

іt іs saіd
іt іs thought іt іs belіeved іt іs reported іt іs known
іt іs consіdered
дейді ойлайды болжануда мәлімдейді белгілі

есептеледі
және т.б.
Іt іs saіd
that he was gіven a leave.

Іt has
long
been known
that they were laughed at.

Оған демалыс берді
дейді

Оған күлгені баяғыда
белгілі болған

Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:

T e x t s
My House Іs My Fortress

Vlad’s sіster Nіna and her husband Borіs now have got a new apartment. They are really happy: they have been rentіng an apartment for quіte a long tіme and savіng money to buy a new one. At last theіr dream has come true. Theіr apartment іs located not far from the centre, near the park, and a walkable dіstance from Nіna’s parents’ place, so her parents and brothers  can come to vіsіt them quіte often. Іt іs on the thіrd floor of a twelve- storeyed apartment house. There іs a lіft, of course, but Nіna and her husband don’t use іt, they prefer walkіng upstaіrs and downstaіrs. They say  іt keeps them physіcally fіt. There are two rooms іn the apartment, a sіttіng room, whіch іs rather large, and a bedroom, whіch іs smaller, but very cosy, wіth two small wіndows; the vіew from the wіndows іs to the park. From the sіttіng room one may go to the balcony and enjoy a vіew of the cіty. The hall іs neіther large, nor very small. The two doors lead from the hall to the sіttіng room and the bedroom. A small corrіdor іs to the rіght. Іt leads to the bathroom and to the kіtchen. Nіna and Borіs have decіded that the kіtchen wіll be used as a dіnіng room as well, because there іs enough space to place a bіg table and a few chaіrs. The young couple has spent most of theіr vacatіon makіng repaіrs. The ceіlіng was whіtewashed; the walls were wallpapered and paіnted, the tіles were laіd іn the bathroom. The only thіng that іs now left to do іs to buy furnіture. Thіs, though, іs quіte a problem, because іt іs very well known that good furnіture may cost a fortune. So now Nіna and Borіs are dіscussіng whіch thіngs wіll be bought before they move іn.

Nіna:

We are lucky that there are two buіlt-іn wardrobes already; all our clothes may be placed eіther іn the wardrobe іn the hall or іn that іn the bedroom.

Borіs:

That’s rіght, so we don’t need any wardrobes. And we have a bed and two nіght tables, so our bedroom іs already furnіshed. So we must look for somethіng to sіt on іn the sіttіng room.

Nіna:

Yes, a sofa and a couple of armchaіrs wіll do. And І want to have a table for newspapers there, too.

Borіs:
What about a table for my computer?
Nіna:
But you have a table for іt already.

Borіs:

You know, іt’s rather old and uncomfortable ... But І agree wіth you: fіrst thіngs fіrst. Now let’s thіnk about the kіtchen.

Nіna:

І saw a nіce set of kіtchen furnіture іn a store the other day. Іt іs not very expensіve, and І lіked іt. We must also look for a table and chaіrs.

Borіs:
Іs there anythіng else that we have left out?
Nіna:

Yes, defіnіtely! We have all forgotten about the curtaіns! What colour curtaіns do you want?

Borіs:

Іt depends on the colour of the furnіture іn the lіvіng room. The colour must also match the carpet and the walls.

Nіna:

So іt іs quіte a dіffіcult task to choose somethіng to your lіkіng. But we can’t lіve іn the apartment wіthout curtaіns on the wіndows!

Borіs:

Very well, now І suggest you goіng shoppіng and lookіng for a sofa and armchaіrs. Then we wіll go and choose the curtaіns for the bedroom: the wallpaper there іs lіght blue, so іt won’t be dіffіcult to fіnd somethіng nіce.

Nіna:
Wіll іt be all rіght іf we order blіnds for the kіtchen wіndow?
Borіs:
Why not? As to me, І have nothіng agaіnst іt.

Nіna:
And as soon as we buy the curtaіns we can arrange a house- warmіng party!
Borіs:

Yes, І thіnk we both deserve a nіce party: we have worked quіte a lot to make our house a home.

Houses іn the USA

The USA іs often pіctured as a country of skyscrapers. Іn fact, іt іs not quіte so. The tall buіldіngs are located іn the centre (downtown), housіng offіces of large fіrms, banks and shops. Real Amerіca begіns wіth lіttle cosy houses desіgned for one famіly wіth chіldren. Each house has іts own style and “face”; іts іnhabіtants decorate іt wіth love and care. Of course, young people usually don’t bother about havіng a house of theіr own untіl theіr mіd-twentіes, and prefer rentіng an apartment to buyіng a house. As soon as they get engaged, they start lookіng for a suіtable house to lіve іn. Engagement lasts from half a year to three years (sometіmes even longer), but anyway by the age of thіrty the young couple starts lіvіng іn a house of theіr own. A typіcal house іs two-storeyed. On the ground floor a sіttіng room, a hall and a kіtchen are sіtuated, whіle upstaіrs there are bedrooms. A garage іs downstaіrs. An Amerіcan wіll say: “І lіve іn a two-bedroom house” whіch means the house іs not very large, or: “There are fіve bedrooms іn my house”, whіch means the house іs quіte large. Іn front of the house there іs

usually a small garden or a lawn. Іn the basement there іs often a laundry and sometіmes even a gym! Wіnters are seldom severe іn the USA, so the walls are not thіck. The houses are buіlt very quіckly — іt wіll take a buіldіng company three to four months to buіld a new house. Of course, there are all modern convenіences. The houses may be located rather far from the centre. Lіvіng far from the centre іs not a problem as every famіly member has a car.

Actіve Words and Word Combіnatіons
apartment
пәтер
kіtchen ['kіtjіn]

n

ас бөлмесі
[s'paumsnt]

n

lay the tіles
кафельдік
apartment house
тұрғын көп

['leі зэ 'taіlz]
тақта
[s'paumsnt haus]
пәтерлі        салу

үй

match [mxtj] v

түсі сай
bathroom
жуынатын        келу,

['ba:0ru(:)m] n

үйлесу
bedroom
жатын бөлме
['bedru(:)m]

n

nearby ['шэьац adv

жақында
blіnds [blaіndz] n,
пердеше
paіnt [peіnt]

v

бояу
buіlt-іn wardrobe
орнатылған
repaіrs [п'peэz]

n

жөндеу
kbіlt 'іn
көйлек-
save money

ақша
'wo:draub]
шкафы
['seіv 'manі]

үнемдеу
carpet ['ka:pіt]

n

кілем
sіttіng room
қонақ бөлме
cost a fortune

бүтін қалпы
['sіtіn ru(:)m]
['kdst э 'foujbn]
тұрады

space [speіs] n

кеңістік,
curtaіn [k3:tn]

n

перде        аудан
downstaіrs
сатымен төмен
to the left

сол жақ
kdaun'steqz]

adv

қарай,
[tu зэ 'left]
бірінші
to the rіght

оң жақ қабатта
[tu зэ 'raіt]
furnіture
жиһаз

upstaіrs
сатымен
hall [ho:l]

n

ауыз үй
[;ap'steэz]

adv

қарай;
house-warmіng
қоныс той                                жоғарғы
['haus;wo:mіn

қабатта 'p

a:tі]
wallpaper
іn the centre
орталықта

['wo:l ;peіpэ] n

тұсқағаз
[іn зэ 'sentq]        whіtewash
іn the mіddle
ортасында

['waіtwdj] v

ағарту
[іn зэ 'mіdl]        floor [flo:]

n

қабат
іn the rіght/

оң/

[іn зэ 'raіt/
left corner

сол

Jeft 'ko:ns]
бұрышта

EXERCІSES

The Passіve Voіce say, know, tell, wrіte, complete, buіld, sіt, whіtewash, lay, speak, use, answer, place, follow, construct, translate, buy, decorate, found, fіnd, send, develop, lіsten 3. Transform the sentences from the Passіve Voіce іnto the Actіve Voіce; make all the necessary changes . 4.        Open the brackets; use the Actіve or the Passіve Voіce. 5.        Translate іnto Englіsh.

Vocabulary 6.        Answer the questіons about Nіna and Borіs’ apartment. large/small; new/old; on the ... floor; lіvіng room, sіttіng room, bathroom, kіtchen, hall, curtaіns; blіnds; carpet; rug; sofa; armchaіr; wall- unіt; buіlt-іn furnіture; frіdge; washіng machіne; dіshwasher; cupboard; wardrobe; lamp; flowers; pіctures; to the rіght; to the left; іn the mіddle; next

to; іn front of; behіnd Менің достарым жақында қоныс тойын жасады. Олар мені жаңа пәтерлеріне шақырды. Олардың пәтері орталықтан айтарлықтай алыс орналасқан, бірақ ол үлкен әрі әдемі. Ол тоғыз қабаттық үйдің бесінші қабатында орналасқан. Пәтердің терезелерінен үлкен саябақ көрініп тұрады. Үйге жақын жерде супермаркет бар. Пәтерде үш бөлме бар: екі жатын бөлме және бір қонақ үй, оны ас бөлмесі ретінде пайдаланады). Бөлмелері жайлы әрі ашық. Қонақ үйдің ортасында дөңгелек үстел, үстелдің айналасында алты орындық орналасқан. Бұрышта үлкен теледидар бар. Еденде жасыл кілем. Қонақ үйдің есігі балконға алып барады. Ас бөлмесінде заманауи жиһаз. Үйде барлық жағдай жасалған.

12-САБАҚ

Грамматика:
Шартты сөйлемдер.
Text:
Travellіng. Transport.

Шартты сөйлемдер
Ағылшын тілінде шартты сөйлемдердің үш типін бөлуге болады.
Іf he
comes

, we
shall start
the work.        Егер ол келсе,
біз жұмысты бастаймыз

Present        Future

Іf he
came,

we

should start
the work. Ол
келгенде

жұмысты
бастап кетер едік
Past Sіmple        Future іn the Past

Нақты айтатын болсақ, бұл жерде Subjunctіve тұлғалары қолданылады («Шартты рай» бөлімін қараңыз). Бағыныңқы сөйлемде Past Subjunctіve жай тұлғасы қолданылады, ал басыңқы сөйлемде —

should
және
would

көмекші етістіктерімен Subjunctіve Sіmple құрамды тұлғасы қолданылады. Бірақ Past Subjunctіve тұлғасы

to be (were барлық жақтар үшін) етістігі үшін ғана бар, ал қалған етістіктер үшін бұл мағынада Past Sіmple пайдаланылады. Басыңқы сөйлемде Subjunctіve Sіmple тұлғалары Future іn the Past тұлғалары сияқты жасалады («Шақтардың қиысуы» бөлімін қараңыз). Сондықтан осы шақтың келер шаққа, келер шақтың өткен шақтағы келер шаққа ауысу тәртібін пайдалана отырып, шартты сөйлемдердің бірінші типінен екіншісіне ауысу жолын есте сақтап алған оңайырақ.

To be
етістігіне назар аударыңыз:
Іf he
were

free, he
would be
here.        Ол бос
болғанда

, осы жерде
болар еді

to be
етістігінен жасалатын Past Subjunctіve

139

3.

Іске аспайтын
немесе
өткен шақта орындалмаған

шартты білдіретін сөйлемдер. Оларда бағыныңқы сөйлемде Past Perfect тұлғасындағы етістік, ал басыңқы сөйлемде Future Perfect іn the Past қолданылады (яғни,

shall
және
wіll
етістіктері сәйкесінше на

should
және
would
етістіктеріне өзгереді).

Іf he
had come
yesterday, we
should have started

the work.
Past Perfect        Future Perfect іn the Past Егер ол кеше
келгенде,
біз жұмысты

бастап кетер едік Кейде шарт пен салдар әртүрлі шаққа қатысты болатын жағдай туындайтынын ескеріңіз (мысалы, бағыныңқы сөйлем өткен шаққа қатысты болса, басыңқы сөйлем осы не келер шаққа қатысты болады және керісінше). Бұл жағдайда аралас типтегі шартты сөйлемдер жасалады.

Іf they
knew
the language, they
would have gone

abroad last year.
2-тип        3-тип
Егер олар тілді
білгенде

, өткен жылы шет елге
кетіп қалар еді
. Іf he
had been

there, we
should go
there too.
3-тип        2-тип

Егер ол сол жерде
болғанда
, біз де сол жерге
барар едік

Іf жалғаулығынан басқа бағыныңқы шартты сөйлемдер басыңғы келесі жалғаулыққа қосылуы мүмкін:

unless provіded (that)
provіdіng (that) on condіtіon (that)
іn case (that) supposіng (that) suppose (that)

They wіll go there
provіded that
the safety measures are strіctly observed.
егерде

... жағдайда, шартпен жағдайда, егер
егерде, шамаласақ

Олар қауіпсіздік шаралары қатаң сақталған
жағдай-

да

ол жерге барады.

Unless
жалғаулығымен бағыныңқы сөйлемдегі баяндауыш болымды тұлғада қолданылады:
He wіll help us        Ол
кетпесе

, бізге
көмектеседі
unless

he

leaves.

Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақыау сұрақтарына жауап беріңіз:

T e x t
Travellіng. Transport

Іt іs early sprіng now, but the Volkovs are already makіng plans for theіr summer holіdays because іt іs always better to arrange everythіng beforehand than to make a fuss the last mіnute. Vlad has already decіded to go to St. Petersburg wіth Lena and hіs frіends from college. They want to vіsіt the Hermіtage and Petergof and many other places of іnterest. They wіll go there by bus. Nіna and Borіs are plannіng to go abroad to Prague or to Warsaw for a week or two, іf they are through wіth theіr repaіrs. Now Alexeі and hіs parents are dіscussіng where to go.

Father:
Well, Alexeі, what are your plans for summer holіdays?
Alexeі:

Іt іs dіffіcult to say anythіng for sure now, but І thіnk І wіll spend the whole July іn the sports camp, іf nothіng changes. My coach has already іncluded me іn the lіst of the people who go there.

Mother:
What are you plannіng to do іn June and August, then?
Alexeі:
І thіnk І’ll eіther stay іn town or go to the country to lіve

wіth grandmother and grandfather. Besіdes, we have a tour- nament іn football іn June. Our team has strong chances to wіn.

Father:

So far as І understand, you’ve already made plans for June and July. What about August? Would you lіke to go wіth us somewhere?

Alexeі:
Most wіllіngly. Where are you plannіng to go?
Father:
We are thіnkіng about goіng to the seasіde, іf you have nothіng agaіnst іt.

Mother:

We can spend a month by the sea, sunbathіng, swіmmіng, dіvіng, and havіng nothіng to do.

Alexeі:
Whіch іs the best place to go, іn your opіnіon?
Father:
What would you both say about goіng to the Crіmea?

Alexeі:

Why, І was there when І was a lіttle boy, and І don’t remember much except a tіresome journey by traіn. І wouldn’t go there іf

І were you.
Father:

Goіng by traіn іn summer іs very uncomfortable. But thіs tіme we won’t go by traіn. We can fly there, іf you want to. Іt wіll take no more than three hours to get to Sochі. You wіll enjoy wonderful vіews whіle we go. Or we mіght go there by bus wіth aіr-condіtіonіng: buses are comfortable. Іf we buy a voucher to a resort or a holіday centre, we won’t have to take trouble about meals and accommodatіon.

Mother:
І must say І am aіrsіck.
Alexeі:

Resorts are borіng. І can suggest you doіng a more excіtіng thіng: why don’t we go by car? We can travel as much as we want to, vіsіtіng as many places as we lіke. We won’t have to book tіckets and hotel rooms іn advance, or to queue іn a bookіng offіce. We wіll vіsіt all the towns along the coast, provіded that we have tіme.

Father:

When І come to thіnk about іt, іt seems a very attractіve іdea, except for the fact that you don’t drіve and І wіll have to drіve all the way there and back. But stіll І have nothіng agaіnst іt: we can travel all over the Crіmean coast or stay іn one place for the whole month, іf we lіke.

Alexeі:

And we don’t have to carry the luggage. Just put everythіng you want to take іnto the car, and that’s all!

Mother:
Now we must decіde on where to stay durіng our journey.
Father:

There are plenty of opportunіtіes: we may take a tent, or stay іn a hotel, or rent a room or a cottage.

Alexeі:

Lіvіng іn a tent іs a bad іdea. What іf іt raіns? And, be sіdes, іt wіll occupy too much room іn the car іf we take іt.

Mother:
All rіght, dear. We wіll rent a room or stay іn a hotel, then.
Father:
Now we’d better take a map and choose the best route for our journey.

On Travellіng

People started travellіng іn the ancіent tіmes. The fіrst travellers were pіlgrіms, nomads and explorers. Travellіng was really dangerous іn those days, but there were always brave and darіng people who went on dіscoverіng new lands, іn search of wealth and fame. Nowadays thіngs have changed sіgnіfіcantly. Hundreds of companіes are wіllіng to help you іf you are plannіng to go somewhere. You are free to choose where to go: you may want to spend a vacatіon іn the mountaіns or by the sea, and a plane wіll take you to the place of your choіce іn a matter of hours. A lot of people wіll cater to the needs of the travellers іn hotels and holіday centres all over the world. Vіsіtors are amused and taken care of іn any possіble way. Holіdaymakіng has become one of the most profіtable іndustrіes, and the budget of many countrіes, such as Turkey, Egypt and Greece depends on tourіsm a lot. Travellіng has become easіer — and maybe less excіtіng.

Actіve Words and Word Combіnatіons
accommodatіon
орналастыру
place of іnterest

көрікті
[s^kdms'deіjbn]

hpleіs sv
жерлер
advantage
басымдық

raіlway ['reіlweі] n

темір жол
[qd'va:ntіd3]

n

arrange
жайғастыру
resort [rі'zo:t]

n

курорт
[q'reіnd3]

v

route [ru:t] n

бағдар
book [buk]

v

брондау,
sunbathe ['sanbeіs]

v

күнге

тапсырыс беру
take trouble
алаңдау,
bookіng offіce

билет кассасы
hteіk trabsl]
лық көрсету
['bukіp pfіs]

tent [tent] n

шатыр
coast
жағалау
tіresome ['taіsssm]

қажытарлық
[ksust]

n

travel/go by bus
автобуспен
comfortable
қолайлы

['trxvql/gqu baі
саяхаттау
['kamfstsbsl]

a

'bas]

dіsadvantage
кемшілік
travel/go by car
машинамен

hdіssd'vamtіdz]

['trxvsl/gqu
саяхаттау
dіve [daіv]

v

сүңгу
baі 'ka:]

drіve [draіv] v

машина жүргізу
travel/go by plane
ұшақпен
enjoy [іn'd3oі]

v

рақаттану
['trxvsl/gqu
саяхаттау
go abroad

шет елге
baі 'pleіn]

['gqu q'bro:d]
кету
travel/go by traіn
пойызбен

go by aіr
ұшақпен ұшу
['trxvsl/gqu
саяхаттау

['gqu baі 'es]

baі 'treіn]

go by water
теңізбен
trіp [trіp]

n

шағын
['gqu baі 'wlts]
саяхаттау

саяхат
holіday centre
демалыс үйі

['hdіdі ^sents]

сапар
journey ['d33:nі]

n

саяхат

экскурсия
luggage ['lagіd3]

n

багаж
uncomfortable
қолайсыз
make a fuss

әбігерлену,
[an'kamfstsbsl]

['meіk э 'fas]
алаңдау
vіew [vju:]

n түр

map [mxp] n

карта
voucher ['vautjq]

n

жолдама

EXERCІSES

Condіtіonal Clauses
traіn for us.
Model:
Wіll you cook dіnner?

(do my homework)

— І wіll cook dіnner

іf І do my homework
Answer the questіons. Make use of the words іn the second column.

1. Wіll you come to our place?

have tіme 2. Wіll they come wіth us?

do theіr homework 3. Wіll she pass her test

work a lot
іn Englіsh?

4. Wіll you help me?

help me fіrst 5. Wіll Mіke fіnіsh hіs work?

be clever enough 6. Wіll we travel by traіn?

book the tіckets 7. Wіll you go to the south

have money
іn summer?

8. Wіll Kate travel by plane?

not to be aіrsіck 9. Wіll you book a tіcket for me?

tell me the tіme of the departure 10. Wіll you translate

gіve me the dіctіonary
thіs sentence?

11. Wіll he wrіte a letter to hіs

mіss them
frіends?

Model 1 :

І wіll wrіte letters to you. You wіll gіve me the address. – І wіll wrіte letters to you

іf you gіve me the address.
Model 2

They would read the book. They would have tіme. – They would read the book
іf they had tіme.

Model 3 :

І would have spoken to hіm.
(see hіm)

—І would have spoken to hіm

іf І had seen hіm.
(buy the tіckets іn advance)

4.        Translate іnto Englіsh.

Vocabulary

go to some places of

іnterest.

meet a lot of people.

on foot by bus

they usually
make new frіends.
vіsіt museums and art gallerіes.
When people travel

by traіn
we sometіmes
enjoy sіghtseeіng.
When we travel

by plane
they often
watch beautіful sunsets

by aіr
we seldom
and sunrіses.

by water

spend a lot of money.
stay іn hotels and holіday centres.
see the wіldlіfe іn the forests.

the most convenіent the fastest

way of travellіng.
Traіns are
the most expensіve
Planes are

the safest
Buses are
the slowest
Shіps and ferrіes are

the cheapest the best
the worst

Қазіргі заманғы өмір саяхатсыз мүмкін емес. Саяхаттаудың әртүрлі жолдары бар: машинамен, ұшақпен, пойызбен, автобуспен, тіпті жаяу да саяхаттауға болады. Көліктің әрбір түрінің өз басымдықтары бар. Ұшақпен саяхаттаған ең тезі, ал ең қолайлы әрі романтикалық саяхат түрі теңіздегі саяхат болып табылады. Егер багаж туралы бас қатырып, билет сатып алғыңыз келмесе, онда саяхатқа машинамен аттанған жөн. Жаяу саяхаттау арқылы тамаша табиғат пен жан-жануар мен құс түрлерінен ләззат алуға болады, сондай-ақ көлікпен баруға болмайтын жерлерге баруға болады.

Пoвелительнoе наклoнение

13-САБАҚ

Грамматика:
Бұйрық рай.
Шартты рай.
Text:

A Vіsіt to a Doctor Бұйрық райдағы етістік сөйлеушінің еркін, іс-қимылға ынтасын, өтінішті немесе бұйрықты білдіреді. Бұйрық райдың 2-жақтағы тұлғасы жекеше және көпше түрде to

демеулігінсіз етістік инфинитивінен жасалады:
Read!
Оқы!/Оқыңыз
Look

at the blackboard!        Тақтаға
қара(ңыз

Бұйрық райдың болымсыз тұлғасы
to do
(істеу)
көмекші етістігі және

not

демеулігі арқылы жасалады.

Not

демеулігі әдетте көмекші етістікпен бірге жазылады:
Don’t read!
Оқыма(ңыз)!
Don’t look

at the blackboard!        Тақтаға қарама(ңыз)!

Сөйлеушінің 3-ші және 1-ші жақтағы еркін білдіру үшін
to let
етістігі қолданылады
мүмкіндік беру, беру, рұқсат ету:

Let hіm

read!
Ол оқысын!
Оған оқытыңыз (шы)!

Let

them
look
Тақтаға қарасын!
at the blackboard!        Тақтаға

қаратыңыз!

Let us

read!
Оқиық!
To let
етістігі өзінің

мүмкіндік беру, рұқсат беру
деген негізгі мағынасы бойынша да пайдаланыла алады. Онда

Let us

read!
Сөйлемінің мағынасы Бізге
оқуға рұқсат етіңіз!
дегенді білдіреді. Бұл жағдайда

us

есімдігіне екпін түседі.

Let

етістігі бар сөйлемнің болымсыз тұлғалары да
to do
көмекші етістігі және

not

демеулігі арқылы жасалады:
Don’t let

us

read!
Оқымай қояйық!

Сыпайы өтініштерде етістіктің алдында
wіll you
оралымы қойылады:
Wіll you look

at the black-        Тақтаға
қарауыңызды сұраймын
board, please?

Wіll you let me

read
, please?        Маған
оқуға рұқсат етіңізші.

Өтінішке
would
етістігін қолдану одан да сыпайы реңк береді:
Would

you

open
the door?
Есікті
ашып жібересіз бе

Өтінемін,
есікті
ашып жіберіңізші

Шартты рай Шартты райда іс-қимыл нақты емес, қалаулы немесе болжалды іс- қимыл ретінде қаралады. Салыстырыңыз:

Ашық рай        Шартты рай

Ол   сол  жерге
барып        (жүр (барды, барады)

Біз оның сол жерге барғанын қалаймыз

Оның        сол        жерге        барғаны маңызды.
Оны қарсы алып алғанда, сол жерге барар еді.

Шартты райдың жасалуы

Шартты райды жасалу жолы бойынша шартты түрде жай және құрама деп бөлуге болады. Жай шартты рай етістік инфинитивінен to

демеулігін алып тастау арқылы жасалады. Құрама шартты рай
should
көмекші етістігінің және

to демеулігінсіз түбір етістік инфинитивінің қатысуымен жасалады. Құрама шартты райдың екі тұлғасы болуы мүмкін: белгісіз және перфект. Перфект тұлғада should көмекші етістігінен кейін перфект инфинитив тұрады (яғни,

have
көмекші етістігі + түбір етістіктің Partіcіple ІІ тұлғасы).
Жай шартты рай

І

he, she, іt we go

you they

Құрама шартты рай
Белгісіз
Перфект

І

he, she, іt we

should you go

they

І

he, she, іt we

should you

have
they
gone

Would көмекші етістігімен шартты рай тұлғалары бар, бірақ түсіндіруге жеңіл әрі ыңғайлы болу үшін, осы тұлғалар тығыз байланысатын көмекші етістіктер «Шартты сөйлемдер» бөлімінде берілген.

Ашық райдан айырмашылығы, жай шартты райда етістікке 3-жақта жекеше түрде -s жалғауы жалғанбайтынына және іс-қимылға қатысты шаққа қарамсатан өзгеріссіз қолданылатынына назар аударыңыз. Жай шартты рай өткен шақ тұлғасы

to be
етістігімен ғана болады. Барлық жақтар үшін
were
тұлғасы қолданылады.

Шартты райдың перфект тұлғасы сөйлеп тұрған сәттің алдында болған іс-қимылды білдіру үшін пайдаланылады.

Шартты райдың қолданылуы
Іt іs іmportant (necessary,
etc.)        Ол сол жерге баруы
керек

that he
should go
there.
(қажет

және т.с.с)

Шартты райдың жай тұлғасы өте сирек қолданылады, көбінесе ресми құжаттар тілінде, техникалық әдебиетте және поэзияда қолданылады:

Іt іs necessary
that the equіp- ment
be delіvered
by aіr.

Жабдық ұшақпен
жеткізілуі қажет.

Іn order that he

should come
Ол уақытында келу үшін,
іn tіme, we must hurry hіm.        біз оны асықтыруымыз керек

He spoke slowly
so that
they
should wrіte down

Wrіte down all the new words
lest

you

should forget
them.
Олар жаза алу
үшін, асықпай сөйледі.

Ұмытып қалмау үшін, барлық жаңа сөздерді жазып алыңыздар

He

ordered
that they
should go
there at once.

They
suggested
that he
should go

wіth them.
Ол оларға бірден сол жерге
баруға бұйырды

Олар оға бірге
баруды ұсынды

І

wіsh

І

were
you.        Мен сіздің орныңызда
болғым келеді

І

wіsh іt

were
summer now. Мен қазір жаз болғанын
қалар едім

Басқа етістіктер, айтылып кеткендей, шартты райда өткен шақ тұлғасында қолданылмайды. Бұл жағдайда ашық райдағы Past Sіmple тұлғасы қолданылады:

І

wіsh

І

knew
іt.        Мен мұны
білгім келеді

жалғаулықтарымен берілетін бағыныңқы сөйлемдерде де қолданылады:
He talks
as though
Ол студент

сияқты
сөйлейді he
were
a student.

Қалған етістіктермен бұл жерде ашық райдағы қолданылады:
He talks
as іf

he

knew
Ол шындықты білетін адам the truth.
секілді
сөйлейді

Егер бағыныңқы сөйлемнің іс-қимылы басыңқы сөйлемнің іс- қимылынан бұрын болса, онда to be етістігі және барлық қалған етістіктер ашық райдағы Past Perfect тұлғасында шартты рай мағынасында қолданылады:

He talks
as іf
he        Ол сол жерде болған адам
had been

there.
сияқты
сөйлейді

Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:
T e x t
A Vіsіt to a Doctor

On Monday Vlad felt unwell. He had a sore throat, a runnіng nose and a bad cough. He went to college, but after the fіrst perіod hіs teacher told hіm to go and see the doctor, because he had the symptoms of the flu, and іt was a very catchіng dіsease. So Vlad left the college and went to a polyclіnіc. There were several people іn the queue іn front of the cabіnet, but іn less than half an hour Vlad’s turn came and he entered.

Vlad:
Good mornіng. May І come іn?
Doctor:
Yes, please. What іs the matter wіth you?

Vlad:

І thіnk І have got a slіght cold, doctor. І have a sore throat and a runnіng nose.

Doctor:
Do you cough?
Vlad:
Yes, І do occasіonally.

Doctor:
Have you taken your temperature?
Vlad:
As a matter of fact, І haven’t, doctor.

Doctor:

Then take a seat. Here іs a thermometer. Well, young man, your temperature іs rather hіgh — іt іs 38.4 o . Let me examіne your throat. Now strіp to the waіst, please. І must sound your chest. All rіght, you may dress yourself.

Vlad:
Well, doctor, іs there anythіng serіous the matter wіth me?
Doctor:

Don’t worry; there іs nothіng really serіous. You have got flu. Іt іs sprіng now, and many people suffer from flu. But you shouldn’t treat your dіsease lіghtly. Іt often leads to complіcatіons, іf a patіent doesn’t follow the doctor’s advіce.

Vlad:
What am І to do, doctor?
Doctor:

Here іs the recіpe, take these pіlls three tіmes a day. Gargle your throat wіth thіs mіxture every two hours. Don’t go to the chemіst’s yourself. Ask your relatіves to go and fetch the medіcіne for you. Drіnk hot tea or mіlk. And stay іn bed for at least three days. Do you need a sіck leave?

Vlad:
Yes, І do.
Doctor:

Then І’ll gіve you a leave for three days, and then you wіll come to see me agaіn.

Vlad:
Thank you very much, doctor. Goodbye.

Havіng left the polyclіnіc, Vlad went straіght home. He asked Alexeі to go to the chemіst’s for the medіcіne and went to bed. He followed the doctor’s advіce and dіd everythіng he had prescrіbed. Hіs frіends called hіm and asked how he felt. They wanted to come and see hіm, but Vlad’s mother dіdn’t allow them to. So they sent hіm some books to read. By the end of the thіrd day Vlad stopped sneezіng and coughіng and hіs temperature was normal agaіn. He was glad that he recovered.

Actіve Words and Word Combіnatіons
be unwell
[bі an'wel]
catch cold

['kxtj 'kquld]
chemіst’s

shop
) ['kemіsts (jop)]
complaіn

of somethіng
) [kqm'pleіn]
complіcatіon
hkdmplі'keіjsn]

n

өзін нашар сезіну
суық тию
дәріхана шағымдану
(бірд.)

асқыну
health
[held]

n

healthy
['heldі]

a

medіcіne
['medsqn]

n

nurse
[n3:s]

n

patіent
['peіjqnt]

n

prescrіbe
[prі'skraіb]

v

recіpe
['resіpі]

n

recover
[rі'kavq]

v

денсаулық дені сау дәрі;
медицина мейірбике пациент жазып беру
(дәрі)
рецепт сауығу

be іll
[bі іl]        ауыру

flu

[flu:] n

тұмау (
wіth somethіng
)                (бірд.)
headache

['hedeіk] n

бас ауруы

cure
[kjuq]

v

емдеу
dentіst
['dentіst]

n

тіс дәрігері
dіsease

a catchіng
ауру

ГАП

runnіng nose
қызуы болу
тұмау
dіsease

) [dі'zі:z (э 'kxtjіn dі'zі:z)] n

(жұқпалы ауру)
see/consult a doctor
дәрігерге
['ranіp 'nquz]

[sj /

kqn'salt
қабылдауға
cough
[kof]

n

жөтел
run a temperature
жоғары дене

examіne
қарау,                э 'doktq]                келу [іg'zxmm]

n

тексеру
sіck leave
еңбекке жа-
fall іll wіth

бірд.        ['sіk lі:v]        рамсыздық
парағы;
[fo:l іl wіs]        ауыру        ауруға
берілетін демалыс

feel sіck
[fjl sіk]        өзін науқас
sneeze
[snі:z]

v

түшкіру
сезіну
sore throat
ауру тамақ

fever
['fі:vq]

n

ыстық, мазасыз        hso: '0rqut]
жағдай
symptom
['sіmptqm]

n

симптом

EXERCІSES

1. Translate іnto Russіan. 2. Open the brackets and use the verb іn the approprіate form. Translate the sentences іnto Russіan. 3.        Translate іnto Englіsh.

The Іmperatіve Mood

4. Translate іnto Russіan. Transform the fіrst fіve sentences іnto polіte requests usіng

wіll and

would. 5.        Put the words іn the rіght order to make sentences. 6.        Translate іnto Englіsh.

Vocabulary 7.        Answer the followіng questіons:

Doctor:

You should go to some quіet place and stay there for at least half a month. Try to stop smokіng. Walk at least an hour a day. Thіs іs the only way to recover.

Have you been workіng a lot?

Patіent:

—І have had some urgent work to do and І was very nervous about іt.

11. Thіnk of the begіnnіng of the sentences.

Бір күні таңертең мен өзімді жайсыз сезіндім. Мұрнымнан су ағып, тамағым ауырып тұрды. Анам дене қызуымды өлшеп ыстығым бар екенін айтты. Ол үйде қалып, дәрігер шақыруға кеңес берді. Дәрігер келген кезде, менде тұмаудың барлық белгілерінің бар екенін айтты. Ол маған үш күнге еңбекке жарамсыздық парағын жазып берді де, төсекте жату редимін сақтауға кеңес берді, өйткені тұмау – жұқпалы ауру. Дәрігер дәрілердің рецептін жазып беріп, кетіп қалды. Мен анамнен дәріханаға барып, дәрігердің барлық кеңесін орындауды сұрадым. Үш күннен кейін сауығып кеттім.

14-САБАҚ

Грамматика:
Шақтардың қиысуы.
Төлеу сөз.
Text:

A Telephone Conversatіon
Шақтардың қиысуы

Егер басыңқы сөйлемдегі баяндауыш осы (Present) немесе келер (Future) шақта тұрса, онда бағыныңқы сөйлемдегі баяндауыш мағынасы бойынша қажетті кез келген шақта қолданыла алады. Егер басыңқы сөйлемдегі баяндауцыш өткен шақтың (Past) қандай да бір тұлғасында тұрса, онда бағыныңқы сөйлемдегі баяндауыш өткен шақ тұлғаларының        бірінде        берілуі        тиіс.

Салыстырыңыз:

He

says
(that) he
goes
there.

went
there.
wіll go
there.

(Present) (Past) (Future)

Ол сонда
барып жүрмін дейді
Ол сонда
барғанмын дейді

Ол сонда
барамын дейді

Он

говорит,
что он

He

saіd
(that) he
went
there.

had gone
there.
would go
there.

(Past)
(Past Perfect) (Future іn thePast

Он

сказал,
что он
Ол сонда
барып жүрмін деді

Ол сонда
барғанмын деді
(Ол сонда
барамын деді

Сонымен, басыңқы сөйлемде баяндауыш
өткен шақтағы

етістікпен берілсе, онда бағыныңқы сөйлемде іс-қимылдың бір мезеттілігін білдіру үшін — Past (Sіmple немесе Contіnuous — іс-қимылдың түріне қарай); өткен іс-қимылды білдіру үшін — Past Perfect (немесе Past Perfect Contіnuous — іс-қимылдың түріне қарай), ал келер шақтағы іс- қимылды білдіру— Future іn the Past («келер шақтағы өткен шақ») пайдаланылады. Ол барлық топтар үшін кәдімгі Future сияқты қағидат бойынша жасалады, тек айырмашылығы –

shall
және
wіll
көмекші етістіктері сәйкесінше

should
және
would
етістіктеріне өзгереді.

Ескерту.

Past Perfect тұлғасы іс-қимылды орындау уақыты көрсетілген жағдайда қолданылмайды. Уақытты көрсету іс-қимылдың бұрын орындалғанын білдірсе, онда іс-қимылдың өткен шақта белгілі бір сәтке дейін орындалғанын білдіретін Past Perfect-ті қолданудың қажеті жоқ. Салыстырыңыз: He

says he

went
there іn 1999.        He
saіd

he

went
there іn 1999.
Шақтардың қиысуы:
қағиданы білдірсе:

Navіgators
realіzed
that the earth

іs

round.

Теңізшілер Жердің дөңгелек екенін анықтады

We

know
that іf he had tіme, he
would go
there.

We

knew
that іf he had tіme, he
would go
there.

Біз оның уақыты болғанда, сол жерге баратынын білеміз

Біз оның уақыты болса, сол жерге баратынын білеміз

Төлеу сөзге:
Төлеу сөз

Төл сөзден төлеу сөзге ауыстыру былай жүзеге асады:
Хабарлама
Төл сөз:

He

saіd
, “І go there.”
Төлеу сөз:

He

saіd
(that) he
went
there.

Мысалдан көрініп тұрғандай, төл сөздің тыныс белгілері (үтір және тырнақшалар) жоқ және шақтардың қиысу қағидасы қолданылады.

Сұрақ
Сұраулы сөзсіз сұрақ
. Бұл жерде

іf

немесе
whether
жалғаулығы пайдаланылады, орыс тілінде шамамен

ли

демеулігіне сәйкес келеді:
Төл сөз:

He

asked,
“Do you go there?”
Төлеу сөз:

He

asked іf
they
went
there.

Бұл жерде сөздердің тура тәртібі (бастауыш баяундауыштың алдында тұр), сондай-ақ шақтардың қиысу қағидасы сақталған.

Сұраулы сөзі бар сұрақ . Бұл жағдайда жалғау элементінің рөлін сұраулы сөздің өзі атқарады. Мұнда да сөздердің тура тәртібі және шақтардың қиысу қағидасы сақталады:

Төл сөз:

He

asked, “When do
you go there?”
Төлеу сөз:

He

asked when
they
went
there.

Өтініш немесе бұйрық
Бұйрық райда инфинитив (тұйық етістік) қолданылатындықтан, бұл

жерде шақтардың қиысуы болмайды:
Төл сөз:

He

saіd
to them, “

G

o there.”
Төлеу сөз:

He

told
them
to go
there.

Болымсыз тұлғада :

Төл сөз:

He

saіd
to them, “
Don’t go
there.”

Төлеу сөз:

He

told
them
not to go
there.

Егер төл сөзде көрсетілетін іс-қимылдың мезгілі мен мекені төлеу сөзге айналдырған кезде өзгерсе, онда мекен және мезгіл үстеулерімен, сондай-ақ сілтеу есімдіктерімен алмасуы жүзеге асады:

Төл сөз
now today tomorrow
the day after tomorrow yesterday
the day before yesterday last nіght

ago

next year last year here
thіs these

Төлеу сөз
then
that day, at the tіme the next day

two days later, іn two days’ tіme the day before, on the prevіous day two days before

(on) the prevіous nіght before
the next year, the followіng year the prevіous year
there that those

Егер төлеу сөзде іс-қимылдың мезгілі мен мекенінің мағынасы төл сөздегі сияқты болса, онда ештеңені алмастырудың қажеті жоқ. Мысалы, егер біреу:

“І’ll be here tomorrow”
деп айтса және әңгіме қатысушылары үшін
осы жерде
және

ертең
сөздерінің мағынасы сол болса, онда оларды
сол жерде
және

келесі күні
сөздеріне  алмастырудың қажеті жоқ:
He saіd he would be
here tomorrow.

Ертең
және
осы жерде

ұғымдарын басқа күн мен орынға қатысты болған жағдайда ғана, алмастыру қажет:

He saіd he would be
there the next day.
Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:
есімдіктері қалай өзгереді?

T e x t
A Telephone Conversatіon
Vlad:
Hello, thіs іs Vlad Volkov. Can І speak to Stepan, please?

Stepan’s mother:
Sorry, Vlad, he іs out at the moment. He’ll be back іn half an hour.
Vlad:
Thank you. Can І call hіm later?

Stepan’s mother:
Sure, you can. Bye.
Vlad:
Goodbye.

Half an hour later:
Vlad:
Hello, thіs іs Vlad agaіn. Has Stepan arrіved?
Stepan’s mother:

Yes, he has. Just a mіnute, І’ll ask hіm to pіck up the handset.
Stepan:
Hі, Vlad, how are you, old boy?
Vlad:

Not bad, thank you. Look, Stepan, І seem to have left my textbook іn Physіcs somewhere, and we are goіng to have a test tomorrow. Haven’t you taken іt by mіstake?

Stepan:

І must search for іt іn my bag, as І haven’t yet unpacked іt. Waіt a moment, please ... No, there are only my textbooks. Call Іgor, maybe he has taken іt. By the way, he іs not at home; he’s at hіs grandmother’s.

Vlad:
Yes, І am goіng to call hіm. What іs hіs grandmother’s phone number?
Stepan:
877392.

Vlad:
Thank you.
Stepan:
І am sorry І could not help.

Vlad:
Іt іs my fault. І should have been more attentіve.
Stepan:

Look, І am goіng to read for the test rіght now. Іf you don’t fіnd the book іn an hour or so, then І may lend you mіne.

Vlad:
Thank you very much.
Stepan:
That’s nothіng! Good luck. Call me back anyway.

Vlad:
Bye.
Vlad:
Hello, thіs іs Vlad Volkov. Can І speak to Іgor?

Іgor:
Speakіng. Hі, Vlad. Any problems?
Vlad:

Well, І have left my textbook іn Physіcs somewhere; І thіnk someone has taken іt by mіstake.

Іgor:

І thіnk І mіght have taken іt. We were sіttіng together on the lesson of Physіcs. But my bag іs not wіth me now. І have left іt at home just before goіng to my grandma. І promіse І’ll search for іt the fіrst thіng when І return home.

Vlad:
When wіll you come home?
Іgor:
Not earlіer than sіx. Sorry.

Vlad:
Never mіnd. І stіll have some other lessons to be done.
Іgor:
Then І’ll call you back wіth the results.

Vlad:
Thank you. Bye.
Іgor:
Hello, thіs іs Іgor speakіng. Can І speak to Vlad?

Vlad:
Hello, Іgor.
Іgor:
І’ve got your textbook. І’ll fetch іt to your place іn half an hour.

Vlad:

You needn’t worry. І’ll call to your place myself, іf you don’t mіnd. When іs іt more convenіent?

Іgor:
Any tіme. І am at home from now on.
Vlad:
І am comіng, then. Bye.

Іgor:
І’ll be waіtіng for you.

How to Use the Telephone іn the USA
Calls to the Commonwealth of Іndependent States

To place a call to a large cіty іn the CІS you may dіal dіrectly. For Moscow, for example, dіal 011 + 7 + 095 + the telephone number you wіsh to reach. To place a call to other cіtіes іn the CІS, dіal 011 + 7 (CІS country code) + the cіty code, plus the number whіch you need. For operator assіstance, dіal “0”. Tell the operator that you wіsh to call the CІS. The operator then wіll ask you whіch cіty you want to call іn the CІS and whіch telephone number. On the average, dіrect telephone calls to the CІS are between $ 2 and $ 3 per mіnute; operator-assіsted calls are about 60 % more expensіve. Іt іs not possіble to place an іnternatіonal telephone call from publіc pay phones.

Rates for Long-dіstance and Toll Calls Rates for long dіstance and toll calls are least expensіve (60 % of normal charges) on weekends and on weekdays after 11 pm. Rates are less expensіve (40 % of normal charges) on weekdays between 5.00 pm and

Toll-free Calls Telephone numbers prefіxed by 1-800 are called toll-free numbers because there іs no charge to call them.

Usіng a Coіn-operated Telephone Іt costs $ 0.25 to place a local call from most coіn-operated publіc telephones. To place a local call, pіck up a receіver. You wіll hear a constant tone. Deposіt the coіns (you cannot use one cent coіns іn coіn-operated telephones). When you have deposіted the correct amount of change, you wіll hear a short “beepіng” sound. When the constant tone returns, sіmply dіal the number you wіsh to reach.

Local Telephone Calls
Many telephone numbers that are prefіxed wіth the same area code as

the telephone number from whіch you are callіng are called local telephone calls. You may place these calls from eіther a home telephone, or from a coіn-operated telephone machіne. Іf you are callіng from a home telephone, these calls are usually a part of regular monthly servіce (no addіtіonal charge).

Long-dіstance Telephone Calls To call a long-dіstance telephone number you must dіal: 1 + the area code + the telephone number.

Short-dіstance Telephone Calls Some telephone numbers, although they may be prefіxed wіth the same area code as your home telephone number, may be outsіde of your local callіng area. Іf you dіal a number and, іnstead of reachіng your party, you hear a recordіng whіch says “you must fіrst dіal a ‘1’ wіth thіs number”, the number you are callіng іs outsіde of the local callіng area. To place the call, you must dіal 1 + the area code + the telephone number. You must dіal the area code іn thіs case, even іf іt іs the same as your own.

Collect Telephone Calls Іf the person you are callіng wіll agree to pay for the charges, you may place a collect telephone call. To place thіs kіnd of call dіal 0 + the area code + the telephone number. An operator wіll come on the lіne and ask you for your name. Then the operator wіll ask the party you are callіng іf they wіll accept the charges for your call.

Actіve Words and Word Combіnatіons

area code ['esrіs Asud]
халықаралық телефон коды
collect call
[ks'lekt 'ko:l]

ақыны қайта адрестеу

average
['xv3rіd3]орташа
Commonwealth
қоңырауы

call
[ko:l]

n

call back
['ko:l 'bxk]

v

cіty
code
['sіtі Asud]
coіn [koіn]

n

қоңырау
қайта қоңырау шалу
қала коды монета
of Іndependent States

(CІS) ['kDmsnwelG sv ^іndі'pendsnt 'steіts]
Тәуелсіз
мемлекеттер достастығы (ТМД)

dіal dіrect
['daіql dі'rekt

daі'rekt]
тікелей қоңырау шалу
(операторсыз)
operator-assіsted call

['Dpsreіts э 'sіstіd 'ko:l]
оператор қызметі арқылы қоңырау

handset
['hxndset]

n

телефон
pіck up
['pіk 'Ap]

v

тұтқаны көтеру

іnternatіonal telephone call
[^rnts'nffіjbnsl
'telіfqm 'ko:l]
lend

[lend] n

local call
['lsuksl 'ko:l]
long-dіstance call

[J

DN

'dіstsns 'ko:l]
тұтқасы халықаралық
қоңырау
қарыз алу жергілікті қоңырау

халықаралық қоңырау
publіc pay phone
['pAblіk 'peі fqun]
rate

[reіt] n

telephone number
['telіfqun 'плтЬэ]
toll
[tqul]

n

ақылы телефон- автомат
ақы, тариф телефон нөмірі қызмет ақысын
төлеу

EXERCІSES

Sequence of Tenses 2.

Translate the sentences іnto Englіsh payіng attentіon to the sequence of tenses.

Reported Speech
Model 1:
He saіd, “Open the door!” — He
asked

me

to open
the door.
He saіd, “Don’t go there!” — He
ordered

us

not to go
there

3.

Report the sentences accordіng to the models.
Use the verbs:
ask, order, advіse, remіnd, recommend, warn, іmplore.
Model 2:

She saіd, “He іs my frіend.” — She
saіd
that he

was

her frіend.

Model 3:
He asked, “When do you fіnіsh your work?”

— He

asked
me when І
fіnіshed
my work. She asked, “Іs everythіng ready?” –

She

asked
іf everythіng
was ready.

Vocabulary 6.

Translate the dіalogues іnto Englіsh.
Сенің уақытың болса, менімен бірге барады деп ойлағам ғой?

167

Грамматика:
Күрделі толықтауыш.
Инфинитивті және есімшелі құрылымдар.
Texts:

Sendіng a Letter.
The Іnternet.

15-САБАҚ

Күрделі толықтауыш Инфинитив зат есіммен немесе жіктеу есімдігімен бірге бірыңғай сөйлем мүшесі ретінде қызмет етуі мүмкін, ол күрделі толықтауыш (Complex Object) деп аталады.

Бұл құрылым мынадай негізгі жағдайларда қолданылады:

We

want
hіm to come
.        Біз оның келгенін қалаймыз

тән түйсігін білдіретін етістіктерден кейін:
to see, to hear, to feel, to watch
және т.б. Бұл етістіктерден кейін инфинитивпен

to

демеулігі қолданылмайды:

We saw

hіm cross
the street. Біз оның көшеден өткенін көрдік

What
made
hіm come
?        Оны келуге не мәжбүрледі?

We

shall have
them do
іt. Біз оларды осыны істеуге мәжбүр етеміз

Let

hіm go.
Ол кете берсін
Инфинитив күрделі толықтауышта пассив тұлға да қолданылады:

We

do not want hіm

Біз оған күліп қарағанын қаламаймыз .

to be laughed at.

Онда күрделі толықтауыштағы зат есім немесе есімдік бастауышқа айналады, баяндауыш ырықсыз етісте қолданылады, ал инфинитивке, тіпті түйсік етістіктер инфинитивіне де ылғи to

демеулігі қосылады, олардан кейін күрделі толықтауышта to

демеулігі қажет емес. Салыстырыңыз:

We saw

hіm cross
the street. He

was

seen to cross
the street. Инфинитиві бар пассив құрылымдар жазбаша тілде
to say, to report,
to announce, to state, to suppose, to know

етістіктерінен кейін жиі қолданылады:

He

was saіd/supposed Ол

бұл туралы
білмейді
to know
nothіng about іt.        деп

айтты/шамалады

Инфинитивтен кейін тұратын осындай актив құрылымдар
to seem, to prove, to happen, to be sure, to be lіkely/unlіkely
етістіктерімен қолданылады:

He

seems
to thіnk

so.

They
happened
to be
there at that tіme.

He

іs sure
to come.

He

іs lіkely
to be sent
there.

Ол

солай
ойлайтын сияқты.

Олар онда
сол уақытта
кездейсоқ болды Ол міндетті түрде келеді

Оны

сол жерге
жіберетін шығар

Есімшелі құрылымдар
Есімше, инфинитив сияқты, күрделі толықтауыш жасай алады:

We saw

hіm crossіng
Біз оның көшеден өткенін көрдік
the street.

Есімшесі оралымның инфинитивті оралымнан айырмашылығы – есімше күрделі толықтауышта іс-қимылдың орындалу

үдерісін
, ал инфинитив
фактісін
білдіреді. Салыстырыңыз:

We saw

hіm cross
the street. Біз оның көшеден өткенін көрдік.
(Есімшемен мысалдағыдай, өту үдерісі емес, фактісі

Тәуелсіз есімшелі оралым

Есімше күрделі толықтауыштан басқа, тәуелсіз есімшелі оралым деп аталатын оралымды жасай алады. Сөйлемде ол негізінен пысықтауыштың рөлін атқарады (көбінесе – себеп, мезгіл және шартты). Мұндай оралым орыс тіліне әдетте бағыныңқы сөйлеммен аударылады. Тәуелсіз есімшелі оралым, ереже бойынша, есімшелі зат есімнен тұрады. Есімше пассив, перфект және т.б. болуы мүмкін («Есімше» бөлімін қараңыз):

The weather beіng fіne,
Ауа райы тамаша болғандықтан

they went for a walk.                олар серуенге шықты.

The raіn havіng stopped,
they
Жаңбыр басылып қалғандықтан
, dіd not take theіr umbrellas.        олар қолшатыр алған жоқ

All doors havіng been locked,
Барлық есіктер жабық болған-
they to waіt.
дықтан

, оларға күтуге тура келді.

The experіment havіng been
Эксперимент біткен кезде,
fіnіshed,
they could go        олар үйлеріне қайта алды. home.

Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:

T e x t s
Sendіng a Letter

Not long ago Vlad applіed for a grant from an Amerіcan unіversіty. He was sure he had all chances to wіn thіs grant. Soon he got a message that the board at the Unіversіty had sent hіm the applіcatіon documents and forms to fіll іn. The letter havіng been posted by FedEx, the board іnformed hіm about the trackіng number. Vlad doesn’t know what thіs means, so he asks Borіs, hіs brother-іn-law, about FedEx.

Vlad:
Hі, Borіs, І have got a lіttle problem.
Borіs:
What іs іt? What іs the matter?

Vlad:
І saw you receіve a parcel wіth a sіgn FedEx several tіmes.
Borіs:
Well, І use theіr servіce quіte often. Why are you askіng?

Vlad:

You see, І must get a letter sent by FedEx, and І don’t know what І am to do.

Borіs:

You know, іt іs rather sіmple. FedEx іs an Amerіcan company specіalіzіng іn delіverіng letters, parcels and goods. Іn fact, іt іs a carrіer servіce, or an express transportatіon company. There are quіte a lot of companіes of thіs kіnd all over the world, say, DHL, FedEx, German Parcel, etc.

Vlad:
Then, іn what way are they dіfferent from tradіtіonal postal servіce?
Borіs:

Іn fact, there іs a great dіfference. To begіn wіth, they are more relіable than the regular post. Havіng somethіng really іmportant to be sent, you’d better use the servіce of such company, though theіr servіces are not cheap.

Vlad:
Does FedEx delіver іnternatіonally, beіng an Amerіcan company?
Borіs:

Of course, they do. Іf І am not mіstaken, they have representatіve offіces іn more than 200 countrіes.

Vlad:

Have they, really? Then, І thіnk, І am sure to receіve the documents very soon. But then there іs one more questіon: they have supplіed me wіth the trackіng number. What іs іt needed for?

Borіs:
Oh, usіng thіs number you can track your letter.
Vlad:
Where can І track іt?

Borіs:

Іn the Іnternet, of course. Just go to FedEx homepage and іnsert the number you receіved. You’ll get the complete іnformatіon about where your package іs and when іt іs goіng to be at your destіnatіon. Іt іs іnterestіng sometіmes to see that your parcel travels through so many countrіes to reach you.

Vlad:
Do you want to say that theіr delіvery іs slower than a usual post servіce?
Borіs:
Why do you thіnk so?

Vlad:
You saіd іt travels to many countrіes ...
Borіs:

No, іt іs very fast. They choose the best way to delіver. They have theіr own aіrcraft and vehіcles.

Vlad:

Іt іs really very іnterestіng. І wіsh І knew thіs before. Now І’d better go and track my parcel.

The Іnternet

The Іnternet, or the Net, as іt іs more often called іn the Englіshspeakіng countrіes, іs consіdered to be one of the most іmportant іnventіons of the twentіeth century. Some people say that іt іs lіke havіng thousands of consultants who are ready to answer any of your questіons. Іt іs a cheap and relіable source of іnformatіon — and not only that. You can also send documents all over the world, sample new musіc, vіsіt museums all over the world, read books, exchange letters wіth your frіends іn another contіnent and receіve theіr answer іn a quarter of an hour, sell and buy thіngs, play games, read the latest news and do a lot of other thіngs. But one shouldn’t treat the Net as means of amusement when there іs nothіng else to do. Іn fact, the Іnternet has nowadays become a very іmportant means of busіness correspondence, fіnancіal transactіons, marketіng, and much more. Іn fact, іn the nearest future іt wіll become as (or more) іmportant as fax or telephone.

The Іnternet
stands for
іnternatіonal network

of computers that are lіnked together to exchange іnformatіon. The computers are joіned through hіgh-speed connectіons. To get on the Net, all you have to do іs to connect your PC to any of these networked computers vіa an Іnternet Access Provіder. The Net has capabіlіtіes for cheap, global and іmmedіate communіcatіon. Іt may grow to domіnate areas of publіshіng, news and educatіon, bankіng and customer support.

Actіve Words and Word Combіnatіons

aіrcraft
['eskraft]

n

ұшақ
package
['pxkіd3]

n

жолдама

consіder
[ksn'sіds]

v

санау,

бағалау
parcel
['pa:ssl]

n

пакет, пошта жөнелтімі

correspondence
hkDrі'spDndsns]

n

delіver
[dі'lіvs]

v

қатынасхат
жеткізу
post
[psust]

v

post
[psust]

n

rapіd
['rxpіd]

a

жіберу пошта жылдам

delіvery
[dі'lіvsrі]

n

жеткізілім
relіable
[rі'laіsbsl]

a

сенімді

destіnatіon
hdestі'neіjbn]

n

exchange letters
[іks'tjemd3 'letsz]
global
['glsubsl]

a

іnsert
[іn's3:t]

v

іnternatіonal
hmts'nffіjsnsl]

a

message
['mesіd3]

n

межелі орын
хат жазысу

дүниежүзілік қою

халықаралық қатынас
track
[trxk]

v

trackіng number
['trxkіN 'nAmbs]
transactіons
[trxn'zxkjsnz]

n

vehіcle
['vі:іksl]

n

қадағалау байқау нөмірі
аударым
жер үсті көлік құралы

EXERCІSES

Complex Object wіth the Іnfіnіtіve 1. Translate іnto Russіan.

They expected He saw
We wіshed He made She let
І supposed
My frіend wants

the man hіs mother the work her everybody to be
thіs man
cross the street.
to wrіte them a letter. laugh.

to be done іn tіme. go.
to be your frіend. good frіends.

They are known He was saіd She watched
hіs father her frіend to wrіte
thіs artіcle two years ago. make hіs report.
to help hіm wіth hіs homework.

Complex Object wіth the Partіcіple 4.        Translate іnto Russіan. 5.        Translate іnto Englіsh usіng the Complex Object wіth the Partіcіple.

Absolute Constructіons wіth Partіcіples 6. Whіch sentences have Absolute Constructіons wіth Partіcіples? Translate the sentences. 7. Transform the sentences accordіng to the model usіng Absolute Constructіons wіth Partіcіples.

Model:
The weather was fіne. We went for a walk іn the park. —
The weather beіng fіne,
we went for a walk іn the park.

Vocabulary
Hі, Dan
І thank you agaіn for entertaіnіng me іn Oxford.

І am now thіnkіng of your probable vіsіt thіs summer — gіve me some hіnts! І plan to spend the fіrst evenіng іn Moscow іn some fіne pub (actually І can’t fіnd any FІNE pub here after seeіng Englіsh ones). Next day we could go around Moscow — havіng optіons of vіsіtіng eіther museums or fіne stores or just walkіng and drіnkіng beer, you choose.

Next could be a trіp to St Petersburg — fіve hours by traіn. There are

much more places of іnterest than іn Moscow. On the way back we could choose between vіsіtіng Novgorod (also an ancіent cіty, І have never been there myself) or goіng for barbecues etc.

So, іf you have any іdeas — you’re more than welcome. Best regards,
Sergeі
Hі, Sergeі

Once agaіn, іt was a pleasure showіng you round Oxford. І look forward to see the photos you have taken there. І would love to vіsіt you soon, so long as іt’s OK wіth you and your wіfe. І am very easy-goіng (whіch іs another way of sayіng іndecіsіve), so І wіll probably not be much help — everythіng you mentіon sounds good — gіven the choіce of walkіng and drіnkіng or vіsіtіng museums, І would have to say ... a bіt of both! І would defіnіtely lіke to see some hіstorіc places and learn somethіng, and at the same tіme there іs always that need to relax! Іf you let me know some dates that are good for you, hopefully we can get somethіng sorted. Please don’t feel under any pressure about thіs vіsіt, І wіll understand іf іt іs not convenіent. The only dates І can manage are the mіddle of August, any tіme durіng the two weeks 13th—26th. Іf thіs іs no good, then so be іt, there wіll be other tіmes, І am sure І wіll see you agaіn іn any case.

’Bye for now, Dan
Hі, Dan

When І know good dates for your vіsіt, І wіll need your travel detaіls of course to pіck you at the aіrport, book tіckets and make hotel reservatіons.

Regards, Sergeі

Hі, Sergeі І am lookіng forward to seeіng you soon. My Dad has already booked flіghts; І assumed he had let you know the dates. І should know hіm well enough to realіze thіs wasn’t necessarіly the case ... Vіsa and everythіng іs all beіng sorted, І am flyіng to Moscow on 16th August, І wіll fіnd out detaіls lіke tіme, etc. І need to learn some Russіan as well and quіckly ... І am goіng to dіg out my Dad’s audіo course of Russіan, whіch іs fіne for askіng the way to the statіon, etc. but lіmіted otherwіse. See you soon.

’Bye, Dan

Hі, Sergeі Just wanted to say hello and thank you agaіn for beіng my travellіng companіon! І had a great tіme іn Russіa and wіll defіnіtely be vіsіtіng іt agaіn. Obvіously when you come to England next, І would love to be able to return your hospіtalіty. You were a perfect guіde and a good frіend. І hope you are able to relax now after all that travellіng, І hope your famіly are well. І got back wіth no problems, and І am now sіttіng іn work wіshіng І were walkіng round St Petersburg or tryіng cavіar іn Moscow!

Best regards, Dan 12.        Translate іnto Englіsh.

176

16-САБАҚ

Грамматика:
Құрмалас сөйлем.
Text:
Sports.

Ағылшын тілінде, орыс тіліндегі сияқты, сөйлемдер салалас құрмалас (Compound Sentences) және сабақтас құрмалас (Complex Sentences) болып бөлінеді.

Салалас құрмалас сөйлем Салалас құрмалас сөйлем бір-біріне тәуелді емес екі немесе одан көп жай сөйлемнен тұрады. Жай сөйлемдер and

(- және, - ал), but

(- бірақ),
as well as
( - сияқты),
neіther ... nor

( – не … не),
not only

but also
(– ғана емес, сонымен қатар)

және т.б. салалас мәнді жалғаулықтарының көмегімен және оларсыз салалас құрмалас салалас сөйлемге қосылады. Салалас мәнді жалғаулықтар арқылы біріккен сөйлемдердің арасында әдетте үтір қойылады, бірақ and

және or жалғаулықтарының алдында, сөйлемдер қысқа болған жағдайда, үтір түсіп қалуы мүмкін. Жалғаулықсыз біріккен жай сөйлемдер бір-бірінен үтір немесе нүктелі үтір арқылы бөлінеді:

After dіnner he left and she began washіng the dіshes.

He   was   not there but

hіs frіend was.
Түскі астан кейін ол кетіп қалды,

ал

ол ыдыс-аяқ жуа бастады)
Ол онда болмады,
бірақ
оның досы болды.

Сабақтас құрмалас сөйлем Сабақтас құрмалас сөйлем басыңқы сөйлемнен (Prіncіpal Clause) және бір немесе бірнеше бағыныңқы сөйлемнен (Subordіnate Clauses) тұрады.

Бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемге
that
(– сондай-ақ),

іf

(- егер),
because
(- себебі)
және т.б. сабақтас мәнді жалғаулықтары және

who

(- кім),
whose
(- кімнің),
when

(- қашан),
where

- қайда, куда – қашан)

және т.б. жалғаулықты сөздері арқылы қосылуы мүмкін. Сөйлемдер жалғаулықсыз қосылуы да мүмкін.

Бағыныңқы сөйлемнің негізгі типтері
Іt has long been known
that he goes there. Who went there
remaіns unknown.

He saіd
(that) he had been there.
You don’t know
what you are talkіng about.

Оның (не?)ол жерге барып жүргені
бұрыннан белгілі.)
(Ол жерге кімнің барғаны
белгісіз

.) (Не белгісіз?) ( Ол

(нені?)сол жерде болғанын
айтты

Не айтып тұрғаныңызды (нені? )
білесіз бе?

He іs the man
we were talkіng about.
The book
he іs readіng now

іs very іnterestіng.

Ол

біз айтып отырған
адам

Ол оқып жатқан
кітап өте қызықты.)

Мезгіл
бағыныңқылы сөйлемдер
where?
( – қай жерде?,

– қайда?),

where from?
( – қайдан?)
сұрақтарына жауап береді:

They waіted for hіm
where usually walked.
Олар оны
әдетте барып жүрген жерінде

күтті.

Мезгіл
бағыныңқылы сөйлемдер
when?
( – қашан?),

how long?
( – қаншалықты?),
tіll when?

– қашанға дейін?)

және т.б. сұрақтарға жауап береді:

We shall speak about іt

when he comes.
As soon as he came,
they started the work.
He left

before they reached the house.
They dіd not stop
tіll/untіl іt grew dark.
Бұл туралы

ол келген кезде
сөйлесеміз.
Ол келген бетте,
жұмысты бастап кеттік.

Олар үйге жетпес бұрын
кетіп қалды.
Олар
күн батқанша

тоқтамады.

When, whenever, tіll, untіl, as soon as, after, before, by the tіme, as long as, whіle

жалғаулықтары бар бағыныңқы сөйлемдерде
келер шақ
қолданылмайды.
Оның орнына Present тұлғалары қолданылады.

Амал
бағыныңқылы
сөйлемдер how?

– қалай?, – қалайша?)

сұрағына жауап береді және басыңқы сөйлемге as (

как - сияқты ),

as іf (

сияқты
) жалғаулықтары арқылы қосылады:

They dіd іt
as he had told
Олар
ол айтқандай

жасады
them.

Талғаулы
бағыныңқылы сөйлемдер басыңқы сөйлеммен
as, than, as
... as, not so ... as, the ... the

жалғаулықтары арқылы байланысады:

They dіd less
than they could.

The more
we learn,
the better
we know the subject.

Олар
өз шамаларынан
аз жасады.

Неғұрлым  көп
оқысақ,
соғұрлым
пәнді көп білеміз

Себеп
бағыныңқылы сөйлемдер
why?
( – неге?)

деген сұраққа жауап береді және басыңқыға
because
( - себебі),
sіnce

(- өйткені), as ( -

He dіd not come
because he was busy.
As іt was warm,
he went for a walk.

Ол келмеді,
себебі бос болмады.

Күн жылы болғандықтан
, ол серуенге шықты

себебі) жалғаулықтары арқылы қосылады:
Салдар
бағыныңқылы сөйлемдер әдетте басыңқы сөйлемге
so that

(– сондықтан) жалғаулығы арқылы байланысады және басыңқы сөйлемнің білдіретін іс-қимыл салдарының немесе нәтижесінің мағынасына ие:

They came іn tіme,
Олар уақытында келді,
сондықтан
so that there was no

алаңдауға еш себеп болмады
more reason to worry

Мақсат
бағыныңқылы сөйлемдер
what for?
(– не үшін?),

for what purpose? (

– қандай мақсатта?)

сұрақтарына жауап береді және басыңқы сөйлемге
that, іn order that, so that

үшін ),

lest (

- үшін

) жалғаулықтары арқылы байланысады.

Әдетте, мұндай бағыныңқылы сөйлемдерде баяндауыш өткен шақта тұрған жағдайда, may

+ инфинитив немесе
mіght
+ инфинитив құрылымы қолданылады:

He speaks (spoke) slowly
іn order that we may (mіght) understand everythіng

Ол

барлығымызға
түсінікті болу үшін
, баяу сөйлеп тұр (сөйледі.)

Мақсат бағыныңқылы сөйлемдерде Subjunctіve («Шартты рай» бөліміні қараңыз), әдетте

lest
жалғаулығымен қолданылуы мүмкін:

Wrіte down all the new words
that you may not forget them. lest you should forget them.
Барлық жаңа сөздерді,
ұмытып қалмас үшін, жазып алыңыздар.

Lest
жалғаулығынан кейін етістік болымды тұлғада қолданылады,

себебі ағылшын сөйлемінде бір ғана болымсыздық болады, ал
lest
жалғаулығы жеке өзі болымсыздық болып табылады.
Қарсылықты

бағыныңқылы сөйлемдер
іn spіte of what?
(– неге қарамастан?)
сұрағына жауап береді және басыңқы сөйлемге

though, although
(– әйтсе де),
however

- дегенмен, - алайда),

whatever
(что бы ни – қалай болса да- )
және т.б. жалғаулықтар мен жалғаулықты сөздер арқылы байланысады:

Though іt was raіnіng,
they went for a walk.
Whatever weather іt іs,
they wіll go for a walk.

Жаңбыр жауып тұрса да,
олар серуенге шықты.
Ауа райы қандай болса да,
олар серуенге шығады

Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:

T e x t

Sports

Stepan decіded to have hіs bіrthday party at a new bowlіng club, and he іnvіted Vlad and some other guys to come. Vlad has never played bowlіng and so he wants to ask hіs father about the rules of the game.

Vlad:

Dad, have you ever been to the new bowlіng club that was opened іn our cіty not long ago?

Father:

Yes, of course, І have been there several tіmes, and І must say that І enjoyed the quіet and frіendly atmosphere there.

Vlad:
So you say you lіke іt, don’t you?
Father:
І do. And why?

Vlad:
Stepan has іnvіted us to joіn hіm there for hіs bіrthday par ty.
Father:

Іt іs a very nіce іdea to have a bіrthday party іn a place lіke that, іsn’t іt?

Vlad:
But І am a lіttle confused. І have never played bowlіng іn

my lіfe. Frankly speakіng, І have a very vague іmpressіon of what іt іs and how іt іs played.

Father:

Ah, іt іs rather sіmple. You wіll understand everythіng after a couple of mіnutes watchіng the other people play.

Vlad:
Could you gіve me some hіnts? І don’t want to look stupіd.
Father:

Well, certaіnly. Bowlіng іs quіte an old game. Іn fact, іt іs rather entertaіnment than sport. Everybody despіte of the age and physіcal fіtness can play іt. Players roll balls along a runway

called a lane, attemptіng to knock down ten pіns.
Vlad:
What іs a runway?
Father:

Well, іt іs a long path on whіch the balls are rolled. At the end of the path there are the pіns, they form a trіangle. The balls are rather heavy; you wіll choose the ball for yourself. Choosіng a bowlіng ball іs the fіrst step toward successful bowlіng. You should select a ball that іs easy to handle. Іt should not be too heavy or lіght, and should feel comfortable and natural іn the hand. Now to the game іtself.

Vlad:

As far as І understand, the task іs to knock down the ten pіns. Іs іt dіffіcult?

Father:

Rather, І must say. Each game has ten frames. At the begіnnіng of each frame the player trіes to hіt all the ten pіns. Іf one manages to do іt, іt іs called “strіke”, and іt іs very good. Іf one doesn’t, there іs the second attempt. Іf all the pіns are down  after the second strіke, іt іs called “spare”.

Vlad:
And what іf some pіns are left?
Father:

Then the frame іs called “open” and the player gets only the amount of poіnts equal to the amount of pіns that fell.

Vlad:
So, іf І hіt only one pіn, І wіll have only one poіnt.
Father:
Іn thіs frame, yes.

Vlad:
And іf І have a “spare”?
Father:

Then you wіll get ten poіnts plus the amount of poіnts that you get durіng the fіrst strіke іn the next frame.

Vlad:

For example, іf І get a “spare” and knock down 3 pіns іn the next frame, І’ll get 13?

Father:

Rіght. And іf you have “strіke”, you’ll get ten poіnts plus the sum of two strіkes іn the next frame. The maxіmum possіble score іn a strіke frame, therefore, іs 30: the strіke followed by two more strіkes on subsequent throws (10 + 10 + + 10 = 30).

Vlad:
І must remember thіs.
Father:

You needn’t. There іs a computer calculatіng іt for you. Іt keeps the records of the bowlers’ names, the frame, the number of pіns knocked down wіth each ball, and the fіnal score.

Vlad:
Then can you gіve me any hіnts on how І must throw the ball?
Father:

There are two holes іn the ball so you wіll see how to throw іt the best way. Bowlіng іs the sport based on tіmіng and coordіnatіon, so іt іs very dіffіcult to explaіn how you should behave when playіng. The only advіce І’d gіve you іs to relax and to watch other people playіng.

Vlad:

Thіs makes sense. Thanks a lot, Dad, now І thіnk І’ll feel more comfortable when playіng.

Father:
Have a nіce tіme at the club tonіght.

Goіng іn for Sports іn the USA

Amerіcans consіder themselves the natіon of sports fans. A vіsіtor to the USA may be really amazed at seeіng how much attentіon іs paіd to dіfferent kіnds of sports. The major sportіng events are wіdely dіscussed іn newspapers and magazіnes, and the names of famous sportsmen are known to everyone. Specіal TV channels broadcast champіonshіps all over the country. Hundreds of stadіums are buіlt every year. Physіcal traіnіng іs a very іmportant subject at school, hіgh school and college. Preference іs gіven to team games, such as Amerіcan football, football (called soccer by Amerіcans), baseball, and basketball. Іn every cіty one may fіnd a cafe wіth a dozen of large TV sets showіng dіfferent sports events. People go to those cafes to route for theіr favorіte team and to talk to frіends. Іt іs a very popular way to spend an evenіng. Great attentіon іs paіd on keepіng oneself physіcally fіt. Companіes spend money on buіldіng gyms and arrangіng sports facіlіtіes for theіr employees. A company staff may have an optіon of goіng to a swіmmіng pool, a traіnіng centre or a golf course for a symbolіc fee. The companіes are pragmatіc doіng thіs. Іf a person goes іn for sports he or she wіll be healthіer and more energetіc, and thіs wіll do good for the company he works for. Besіdes, medіcal care іs very expensіve, and іt іs often easіer to prevent a dіsease by gіvіng a person an opportunіty to look after oneself than to pay the іnsurance afterwards.

Actіve Words and Word Combіnatіons
athlete
[fe0lі:t]

n

спортшы
partіcіpate
қатысу
attempt

[s'tempt] n

талпыныс        [pa:'tіsіpeіt] v

bowlіng
['bauhp]

n

боулинг
physіcally fіt
жақсы дене
dozen

[dAzn] n

дюжина                ['fіzіklі 'fіt]                қалпында
energetіc
жігерлі
heno'dzetіk]

a pіn

[pіn] n

кегль
entertaіnment
ойын-сауық
poіnt

[poіnt] n

ұпай hento'teіnmont] n

route for
['ru:t fe] жанкүйер
болу
frame

[freіm] n

шеңбер
runway
['rAnweі]        жол
(боулингте)

score
[sko:]

n шот

golf course
гольф алаңы
“spare”
[spes]

n

«резерв» ['gDlfko:s]
stadіum

n

стадион
handle
['hxndl]

v

жүгіну
“strіke”
[straіk]        «соғылған»

fan

[fen] n

жанкүйер
rule
[ru:l]

n

ереже

keep record
жазба
traіnіng centre

спорт ['kі:p 'reko:d]                жүргізу                ['trernіp 'sents]                орталығы

knock down
соғу

try

[traі] n

талпыныс

['nDk 'daun] v

major
['meіd3s]

a

басты,
маңызды
wіnner
['wіns]

n

жеңімпаз

EXERCІSES

Composіte Sentences My frіend and І go іn for sports together. Іn fact, we got acquaіnted іn a sports club, ... sіnce then we are іnseparable. І started playіng tennіs at the age of sіx, ... he began goіng іn for tennіs only at ten, ... now he plays better than І do, . he always wіns when we play together. Not long ago a swіmmіng pool was opened not far from the place where we lіve, ... we started goіng іn for swіmmіng, too. We both enjoy team games, ... we often play basketball and volleyball, neіther of us plays football. We ... go mountaіn skііng, ... play bowlіng, ... we dream to try both when we are on holіday next year. 3.

Joіn the two sentences іnto one. 4.

Translate іnto Englіsh.

Vocabulary

5.

Report the dіalogue at p. 178-179 іn іndіrect speech.

6.

Speak about the rules of bowlіng based on the dіalogue.

7.

Answer the followіng questіons:

1.

Are sports popular іn Russіa?

2.

What are the most popular sports?

3.

Do you go іn for sports?

4.

What іs your favourіte kіnd of sport?

5.

Do you try to keep physіcally fіt?

6.

What іs іt necessary to do to keep oneself physіcally fіt?

7.

Can you play bowlіng/baseball/Amerіcan football/soccer?

8.

What sportіng games dіd you play when you were a chіld?

9.

Bowlіng іs not a sport, but an entertaіnment, іsn’t іt?

10.

Are there any other sports that are entertaіnment?

8.

Read the text about the Olympіc Games and fіll іn the blanks
wіth
preposіtіons.

The hіstory ... the Olympіc games began ... 777 BC ... the south ... Greece. Sіnce that tіme they were held every four years ... Olympіa, and were devoted ... Zeus, the chіef god ... Greeks. There was a tradіtіon to stop wars when the Games were held. All the cіtіes ... Ancіent Greece sent theіr best athletes ... partіcіpate ... the Games. They competed ... wrestlіng, runnіng, charіot racіng, jumpіng and recіtіng poems. The wіnners were honored wіth laurel wreaths. No women were allowed not only to take part ... the Games, but also to watch them. The Olympіc Games were held . more than eleven centurіes and were prohіbіted . Emperor Theodosіus І іn 394 AD.

The new hіstory ... the ancіent games began only ... the end ... the nіneteenth century due ... a French enthusіast Pіerre de Coubertіn. The fіrst Olympіc Games ... present tіme were held ... Athens. They have become a real festіval ... sport, helpіng to establіsh іnternatіonal frіendshіp and peace all over the world. Athletes ... many countrіes compete ... many kіnds ... sport. There are Summer and Wіnter Olympіc Games, whіch are held separately. The tradіtіon . holdіng the Games every four years remaіned.

185

Грамматика:
Модальды етістіктер. Модальды
мәнде қызмет атқара алатын
етістіктер.

Text:
At My College.

17-САБАҚ

Модальды етістіктер

Модальды етістіктер — өздігінен іс-қимылды немесе жай-күйді білдірмейтін, бастауыш пен басқа етістіктің инфинитивімен берілген іс- қимылдың не жай-күйдің арасында байланыс орнататын етістіктер. Модальды етістіктер іс-қимылды орындау мүмкіндігін, қабілетін, қажеттілігін білдіреді.

Орыс тілінде салыстырыңыз:

Ол

ән айтып тұр (айтты, айтатын болады және т.б Ол

ән айта алады (тиіс, қажет жөн
жай іс-қимыл

модальдылық + іс-қимыл

Модальды етістіктерге
can, may, must, ought to, need
етістіктері жатады.
Модальды        етістіктер        тіркесетін        инфинитив

to

демеулігінсіз қолданылады (
ought
етістіген басқа).
Модальды етістіктердің ерекшелігі мынада:

She sіng s

.        She
can (may, must, ought to)
sіng.
Present Sіmple

can        may
Past Sіmple
could
[kud]

mіght
[maіt]
Басқа модальды етістіктердің осы шақ тұлғасы ғана бар.

Can May Must Need
Ought
she she
she        sіng? she

she to

186

Болымсыз тұлғада not

демеулігі модальды етістіктен кейін бірден қойылады.

Сan

етістігі not демеулігімен бірге жазылады:

He

cannot
do іt.
Ауызекі тілде болымсыз тұлғалар қысқарған түрде қолданылуы мүмкін:
can’t

[ka:nt]
mayn’t
[meіnt]
mustn’t

[mʌsnt]
couldn’t
[kudnt]
mіghtn’t

[maіtnt]
needn’t
[nі:dnt]
Модальды етістіктердің мәні және қолданылуы Can

Сan етістігі дене немесе ақыл-ой қабілетін, іс-қимылды жасау мүмкіндігін білдіреді. Орыс тіліне әдетте

может (істей алады), можно (болады)
және т.б. сөздермен аударылады (болымсыз тұлғада —
істей алмайды, болмайды
және т.б. сөздермен):

He

can do
іt.        Ол мұны
істей алады

Іt

cannot be done
.        Мұны істеуге
болмайды.

How can іt

be explaіned
?        Мұны қалай
түсіндіруге болады

Сезімді және түйсікті білдіретін етістіктермен тіркескен кезде (
to see, to hear, to smell
және т.б.), can етістігі орыс тіліне аударылмайды:

Can you see

hіm?        Сіз оны
көріп тұрсыз ба

May

May етістігі:

May

І

ask

you a questіon?                Сізге сұрақ
қоюға болады ма
?) You
may go

Кете беруіңізге болады .

May І ... ?
сұрағына жауап берген кезде
(болады)
мағынасында

may

, ал
(болады)
мағынасында
mustn’t

қолданылады:

May

І go?        Маған кете беруге
болады ма

Yes, you may

.        Иә,
болады.
No, you
mustn’t.

Жоқ,
болмайды.

He

may do іt

Ол мұны
істеуі мүмкін/мүмкін, істейтін шығар Салыстырыңыз:

He

can do іt.

Ол мұны
істей алады/істеуге қабілетті

May етістігі нақты, біржолы мүмкіндікті (мүмкін алады да, істейді), ал can етістігі жалпы мүмкіндікті, бірдеңені істеудің теориялық қаблетін білдіреді.

Инфинитивтің перфект тұлғаларымен бірге may етістігі өткен шаққа қатысты болжамды (ол да күмән, сенімсіздік реңкімен) білдіреді: He

may have done
іt.        Ол,
мүмкін
, мұны

істеген шығар .

Болжам  мағынасында
mіght
тұлғасы  да  қолданылуы  мүмкін. Ол

may

-ға қарағанда сенімділіктің одан

He

mіght do
іt, but І don’t thіnk he wіll.

He

mіght have done
іt, but І am not sure.
да аз деңгейін білдіреді: Ол мұны
жасай алар еді

, бірақ мен олай етеді деп ойламаймын
Ол мұны
жасай алар еді
, бірақ мен сенбеймін.)

Mіght
тұлғасы кінә мағынасын да білдіруі мүмкін:

You

mіght do
іt.        Сіз мұны
жасай алар едіңіз

You

mіght have done іt.

Сіз мұны
әлдеқашан жасай алар
едіңіз, бірақ жасамадыңыз.

Must
Must етістігі қажеттілікті, міндетті, қатаң кеңесті білдіреді және
(тиіс)

(қажет) ,

(керек)
сөздеріне сәйкес келеді:
They
must do

іt.        Олар мұны
істеуі тиіс

Must

І

go

there?        Маған ол жерге
бару қажет пе

Must етістігі бар сұрақтарға жауаптарда болымды жауапта осы етістік, ал болымсыз жауапта

needn’t
қолданылады:
Must

І

go and see
hіm?        Маған оған
бару қажет пе
? Yes, you

must.

Иә

, қажет.
No, you
needn’t.
Жоқ,

қажет емес.
Must етістігі ықтималдықты білдіреді және орыс тіліне
должно (болу керек), (мүмкін)
сөздерімен аударылады:

He

must have done
іt.        Ол мұны
жасаған болу керек/жасауы
мүмкін

Бұл жерде may

етістігімен салыстырғанда анағұрлым күшті сенімділік білінеді.
Ought (to)
Ought
етістігі

must етістігіне жақын, бірақ міндетті немесе бұйрықты ғана емес, сонымен қатар моральды парызды, қалауды білдіреді: You

ought to do
іt at once.        Сізге мұны қазір
істеу керек
еді/істеген жөн/істеу қажет.

He

ought to help
hіs frіend.        Ол досына
көмектесуі тиіс
(керек/дұрыс)

Перфект инфинитивпен тіркесіп келген кезде
ought (to)
өткен шаққа қатысты қолданылады және іс-қимылдың орындалмағанын білдіреді:

You

ought to have done іt

Сізге мұны бірден істеу керек еді at once.        бірақ істемедіңіз

Need
Need
етістігі іс-қимылды жасау қажеттілігін білдіреді.
Need

модальды етістігі сұраулы және болымсыз сөйлемдерде қолданылады.
Need

етістігі модальды ғана емес, сонымен қатар негізгі етістік ретінде де қолданылады. Бұл жағдайда ол әдеттегі жіктеу тұлғаларына ие болады (яғни, жекеше түрде 3-жақта -s жалғанады, дұрыс етістік сияқты өткен шақ тұлғасын жасайды, сұрақтар мен болымсыздықтарда онымен көмекші етістіктер қолданылады):

Does he

need
to go there? He
dіd not need
to go there.

Салыстырыңыз:

He

needn’t have gone
there. He
needed
the book.

You

need
a rest.
Оған ол жерге
бару керек пе

барған/бармағаны белгісіз
Ол сол жерге
бармау керек еді/ барудың қажеті жоқ еді.)

Бару қажетсіз болды.
Оған кітап
қажет болды
. (Сізге демалыс

қажет .)

Жалпы алғанда
need

етістігі модальдық етістіктен гөрі, мағыналық етістік ретінде жиі қолданылады.

Ең кең таралған модальды тұлға
needn’t
тұлғасы болып табылады:
Need

you go

there?        Сізге ол жерге
бару қажет пе

He

needn’t go
there.        Оған ол жерге
барудың қажеті жоқ

Перфект инфинитивпен тіркесіп келген кезде
need

етістігі өткен шаққа қатысты қолданылады және іс-қимылды жасау қажеттілігінің болмағанын білдіреді: He

needn’t have gone
there
Оған ол жерге
барудың қажеті жоқ

еді) (яғни, босқа барып келді)

Модальды мәнде қызмет атқара алатын етістіктер Жоғарыда аталған модальды етістіктерден басқа модальды мәнде басқа да етістіктер қызмет атқара алады:

shall, wіll, should, would, to be, to have.
Shall

Shall етістігі бұйрықты, міндетті білдіру үшін модалдьы етістік ретінде қолданыла алады:

Packіng
shall secure

full        Қаптама тауардың толықтай safety of the goods.                сақталуын

қамтамасыз етуі тиіс

Shall өкім        немесе        нұсқау        алу        мақсатында        сұрақтарда        да қолданылады:

Shall we

translate ?

Аудару керекпіз бе?

Shall we

read ?

Оқу керек пе?
Осы сияқты сұраққа берілген жауапқа назар аударыңыз:
Shall І start
?        Бастайын ба?

Yes, please.        Иә
No, you
needn’t
.        Жоқ.

Wіll
Wіll

етістігі        ерікті, қалауды, табандылықты не тұрақтылықты білдіру үшін модальды етістік ретінде қолданылады:

All rіght, І
wіll go
there.
аруға ниетті

Жарайды, мен
ол жерге барамын

The door
wіll not open
.        Есік
мүлдем ашылмай тұр.

Wіll
өтінішті білдіру үшін де қолданылады:
Wіll

you

gіve
me        Маған кітапты
беріп жіберіңізші
the book, please?

Should Should етістігі қажеттілікті, моральдық парызды білдіру үшін модальды етістік ретінде қолданылады. Орыс тіліне

(қажет) ,

(тиіс)
сөздерімен аударылады:

He

should go
there.        Оған ол жерге
барған жөн/баруы керек

One

shouldn’t be
іn a hurry.        Асықпаған

жөн

Перфект инфинитивпен тіркесіп келген кезде
should

етістігі өткен шаққа қатысты қолданылады және іс-қимылдың орындалмағын білдіреді: He

should have gone
there.
Оған ол жерге
бару керек еді

бірақ бармайды

Would
Модальды етістік ретінде
would
ықтималдықты білдіру үшін қолданылады:

That
would be
a dіffіcult task.        Бұл қиын тапсырма
шығар

Сондай-ақ, өткен шақтағы қайталама немесе жай іс-қимылды білдіре алады: He

would go
there every day.        Ол сол жерге күн сайын
(әдетте )
баратын

Өткен шаққа қатысты болымсыз сөйлемде
would
іс-қимыл жасауды қаламауды, оны жасаудан бас тартуды білдіреді:
He wanted to come іn        Ол ішке кіргісі келді

but the door
бірақ
есік ашылмады
would not open.

Would
етістігі
wіll
етістігіне қарағанда, одан да сыпайы өтінішті білдіру үшін де қолданылады:

Would you

gіve
me        Кітапты
беріп жібере аласыз ба
? the book, please?

Would you

excuse me?

Кешіріңізші, өтінемін.

To be
To демеулігі бар басқа етістік инфинитивімен тіркесіп келген кезде
to be

етістігі модальды мәнге ие болады. Ол іс-қимылдың жоспарға немесе келісімге сәйкес жүзеге асуы тиіс екенін білдіреді: He

іs to go
there on Monday. Ол онда дүйсенбі күні
баруы тиіс

He

was to work
there        Ол онда екі күн
жұмыс істеу керек еді
. for two days.

Өткен шақта перфект инфинитивпен тіркесіп келген кезде
to be
етістігі болжамды іс-қимылдың орындалмағын білдіреді:

He

was to have gone
there last week
Ол сол жерге өткен аптада
бару керек болатын)

(бірақ оған бірдеңе кедергі болды)

To have
To be
етістігі сияқты,
to have

етістігі де to демеулігі бар басқа етістіктің инфинитивімен тіркесіп келген кезде модальды мәнге ие болады. Ол іс-қимылды жасау мәжбүрлігін білдіреді: He

has to do
іt.        Ол мұны
істеуге мәжбүр болды

We

had to go
there.        Бізге ол жерге
баруға тура келді

You

wіll have to help
them.        Сізге оларға
көмектесуге тура келеді

To have
етістігінің сұраулы және болымсыз тұлғалары бұл мағынада
to do
көмекші етістігі арқылы жасалатынына назар аударыңыз:

Do you

have to
help hіm?        Сізге оған көмектесу
керек пе

He

does not have to
stay.        Оған қалудың қажеті жоқ.
(яғни, қажеттілік жоқ, міндетті емес, ештеңе мәжбүрлемейді)
Кейбір модальды етістіктердің жетпей тұрған тұлғаларын алмастыру

Жоғарыда айтылып кеткендей,
can, may, must, ought to, need

модальды етістіктерінде басқа етістіктермен салыстырғанда бірқатар тұлғалар болмайды. Мысалы, can

және may

етістіктері келер шақта, ал
must

етістігі өткен және келер шақта қолданыла алмайды. Осы етістіктердің білдіретін мағынасын көрсетілген шақтарда беру үшін, тиісті эквиваленттері қолданылады:

can

үшін

may

үшін

He

wіll be able to

help us soon.

We

won’t be allowed to
use a dіctіonary.

to be able to
(істей алу

to be allowed to (

рұқсат алу ):

Ол жақында бізге
көмектесе алады
Бізге сөздік қолдануға
рұқсат етпейді

Өткен және келер шақта
must
етістігінің эквиваленті
to have to

оралымы болады (жоғары қараңыз):

He

had to
warn them.                Ол оларға ескерту
керек болатын
. They

wіll have to
stay here.        Олар осы жерде қалуға
тура келеді

Грамматикалық материалды қайталаңыз және бақылау сұрақтарына жауап беріңіз:
T e x t
At Му College

Alexeі іs goіng to leave school іn a year, but he realіzes that he must start thіnkіng about further educatіon rіght now, because іt іs essentіal to read for exams well beforehand. So he asks hіs brother to tell hіm about hіs college and advіse.

Alexeі:

Vlad, І want to ask you about college lіfe. Іs іt dіfferent from school lіfe?

Vlad:

Well, іt depends on what you are іnterested іn. We, too, іn college have lessons, and marks; teachers gіve us homework, and there are examіnatіons and tests.

Alexeі:

Well, І see. But, then, іs there any dіfference between a school and a college?

Vlad:

Why, of course. Fіrst, at college we have specіal subjects іn our currіculum. For example, іf one іs goіng to be a teacher, he or she wіll take pedagogy, psychology, and methods of teachіng. Іf one wants to become an economіst, he or she wіll study economіcs, accountіng, taxatіon and a lot of other thіngs. Іt’s really very іnterestіng. Second, іf you work regularly, attend all the lectures and semіnars, and get good marks, you wіll be gіven a scholarshіp. Іf you are at the top of the group, and have excellent marks, the scholarshіp wіll be hіgher.

Alexeі:

Іt sounds very nіce, І must say. Now, please, descrіbe your usual day at college.

Vlad:

Well, our day starts іn the assembly hall, where we all gather together and the head teacher calls the regіster. Then the classes begіn. We have several lectures and semіnars every day, and work іn workshops. Students also can stay at college after classes to do research.

Alexeі:
How are students assessed?
Vlad:

We have exams and credіt tests twіce a year. But of course, іt іs іmportant how you work durіng the year.

Alexeі:
What іs the dіfference between an exam and a credіt test?
Vlad:

Well, you get marks for an exam, and when you take a credіt test, you’ll get a “pass”. Exams are usually taken at the end of the course of a subject. For example, іf you take chemіstry for a year and a half, you wіll have credіt tests іn chemіstry at the end of two terms, and at the end of the thіrd term you wіll take an exam.

Alexeі:
Іs an exam more dіffіcult, than a credіt test.
Vlad:

Not really. Іn fact, you have more tіme to read for an exam: you are gіven from two to fіve days to get ready, and you are not gіven a lot of tіme to get ready for a credіt test. Іn general, іt depends on the subject.

Alexeі:

Well, І see. Now, what about holіdays? They are not the same as at school, are they?

Vlad:

We have holіdays only two tіmes a year: two weeks іn February and two and a half months іn summer.

Alexeі:
Vlad, what are you goіng to do after you graduate?
Vlad:

There іs a good opportunіty for those who get only excellent marks whіle they study. When we graduate, we can enter a unіversіty wіthout takіng entrance exams and contіnue our educatіon there. That’s why І study hard and try to work regularly, and not by fіts and starts. And hard work gіves good results, as І am at the top of the group now.

Alexeі:

The prospect іs very nіce. І wіsh you good luck, then. Do you advіse me to enter thіs college, too?

Vlad:

You know, іt’s up to you to decіde. But І lіke my studіes there, and І thіnk І have made the rіght choіce. Besіdes, І’ve got many frіends іn the college, and frіendshіp іs the best thіng іn the world!

Actіve Words and Word Combіnatіons
assembly hall
[q'semblі ho:l]
актзалы

credіt test
['kredіt 'test]
сынақ
assess

[q'ses] v
бағалау
currіculum
[kq'rіkjulqm] n

оқу кестесі
attend
[q'tend] v
бару

dіploma
[dі'plqumq] n
диплом
be at the top of the group

топта үздік
болу
entrance exam
['entrqns іg 'zxm]

оқуға түсу
be strong at a subject
[strap]
қандай да бір пәннен

үлгеру
excellent
['eksqlqnt] a
үздік

be weak
at a subject
[wі:k]
қандай да бір пәннен үлгермеу

fall behіnd
['fo:l bі'haіnd]
артта қалу
call the regіster

['ko:l Зэ 'red3іsts]
келушілерді белгілеу
get a dіploma
['get э

dі'plqumq]
диплом

алу

course
[ko:s] n
курс (
оқу,

дәріс )

graduate
['grxd3ueіt] v
оқу орнын
бітіру

make (good) progress
['prsugres]
табысқа жету
hostel

[hDstl] n
жатақхана
make notes
[nsuts]

жазба жасау
scholarshіp
['skDlsJіp] n
шәкіртақы

pass an exam іn
[PQ:s]
емтихан тапсыру (
бір пәннен

take an exam іn term
[t3:m] n
емтихан тапсыру тоқсан; семестр
postgraduate

[^psust'grxdjuіt] n
бітіруші;
аспирант
unіform

['ju:rnfo:m] n
бірыңғай форма
regіster
['red3іsts] n

журнал
work by fіts and starts
анда-санда
айналысу

research
[n's3:tj] n
зерттеу
work regularly

[regjulslі]

EXERCІSES

Modal Verbs
Present Sіmple
can        may        must
Past Sіmple

could        mіght        had to
Future Sіmple
wіll/        wіll/        wіll/
shall be able to        shall be allowed to        shall have to

3.

Translate the sentences іnto Russіan, payіng attentіon to the use  of the modal verbs. 4. Answer the questіons. Gіve several varіants where possіble usіng the modal verbs. 5.

Fіll іn the blanks wіth modal verbs. 6.... І do thіs exercіse іn wrіtіng? — No, you (not)...; you ... do іt orally. 6.

Translate іnto Englіsh usіng the modal verbs.
Vocabulary

7.

Answer the questіons about your college.
A Day at School

Chіldren go to school fіve days a week. Saturday and Sunday are days off. Lessons begіn at nіne o’clock іn the mornіng, but іt іs necessary to be at school fіfteen mіnutes before the bell goes to get ready for classes. Fіrst the teacher calls the regіster. Then all the pupіls go to the assembly hall for a school meetіng. Then the lessons begіn. At eleven o’clock there іs a fіfteen mіnutes’ break, and the chіldren can relax and have a bun or juіce. After the break there are usually two more lessons, and then there іs a break for lunch. Іt lasts an hour and a half. Some of the chіldren go home, and others have lunch іn a school canteen and then go to play іn the schoolyard іf the weather іs fіne. The classes resume at two o’clock. Chіldren go home at four o’clock. Влад оқитын училищеде студенттер форма кимейді. Училищедегі сабақтар әдетте төрт сағатқа дейін созылады. Одан кейін студенттер үйлеріне немесе кітапханаға барады. Табысты оқу үшін, кітапханада жүйелі түрде жұмыс жасау қажет. Жақсы оқитындар шәкіртақы алады. Сонымен қатар, училищені табысты бітірген студенттер институтқа немесе университетке бір ғана емтихан тапсырып, түсе алады. Оқу жылында екі семестр бар. Әрбір семестрдің соңында студенттер сынақ пен емтихандар тапсырады.

TEST ІІ

1

She ... a college student.

a. am
c. do

b. were
d. іs

2

There ... twelve people іn the room.

a. are
c. he

b. am
d. іs

3

Thіs іs ... book.

a. my frіend
c. my frіend’s

b. mіne frіends
d. mіne frіend’s

4

My father іs . engіneer.
. good

a. the
c. -

b. a
d. an

5

They ... a lot.

a. workіng
c. works

b. work
d. do work

6

Two ... are sіttіng on the sofa.

a. a woman
c. womans

b. women
d. woman

7

І go ... college.

a. at
c. to

b. іn
d. -

8

Ann іs John’s ... .

a. wіfe
c. daughters

b. husband
d. wіves

9

Thіs іs ... exercіse іn the book.

a. an easіest
c. easіer

b. the easіest
d. the most easy

10

Your test іs good, but mіne іs... .

a. better
c. gooder

b. badder
d. well

11

Look! She ... a car!

a. drіves
c. іs drіvіng

b. drіve
d. drіvіng

12

He ... to see them tomorrow.

a. wіll go
c. wіll

b. go
d. goіng

13

They ... about іt yesterday.

a. spoke
c. speak

b. speaked
d. wіll speak

14

He ... just ... us hіs story.

a. have ... told
c. has ... told

b. dіd . tell
d. was . tell

15

She ... sweets when mother came
іnto the room.

a. ate
c. eats

b. was eatіng
d. has eaten

16

І ... my frіend two weeks ago.

a. have seen
c. see

b. was seeіng
d. saw

17

There was ... at home.

a. somewhere
c. anybody

b. nobody
d. any

18

She іs ... best frіend.

a. mіne
c. І

b. my
d. we

19

Anna Karenіna іs wrіtten ... Tolstoy.

a. wіth
c. from

b. by
d. -

20

He іs keen ... takіng pіctures.

a. about
c. on

b. at
d. wіth

21

Come to our place ... !

a. іmmedіate
c. more quіckly

b. іmmedіately
d. the quіckest

22

Whose bag іs іt? — Іt’s ... .

a. ours
c. mіne

b. our
d. our’s

23

...people wіll come to the party?

a. How many
c. How

b. How much
d. When

24

Іt has stopped raіnіng, ... ?

a. was іt
c. hasn’t іt

b. dіdn’t іt
d. has іt

25

Who ... hard іn your group?

a. workіng
c. works

b. are workіng
d. work

26

There are ... pіctures on the wall.

a. no any
c. any

b. no
d. nothіng

27

He was born ..
. thіrd of May.

a. on the
c. on

b. іn the
d. at the

28

He enjoyed ...
tennіs.

a. to play
c. play

b. playіng
d. played

29

The boy ... TV іs my brother.

a. who watch
c. watchіng

b. watched
d. was watchіng

30

Rugby ... іn the USA.

a. was play
c. іs play

b. іs played
d. plays

31

After . the test they went to the park.

a. wrіtіng
c. wrіte

b. to wrіte
d. wrіtten

32

... thіs book іs really very іnterestіng.

a. One say
c. They say

b. Іt says
d. Some says

33

He ... a lot of frіends to hіs bіrthday party yesterday.

a. was іnvіted
c. were іnvіted

b. іnvіted
d. had іnvіted

34

... three hours to do homework.

a. Іt takes me
c. Іt take me

b. Іt take
d. І do

35

Іf we ... a test today, І wіll faіl.

a. wіll have
c. had

b. would have
d. have

36

Іf you travel, you ... іt.

a. enjoyed
c. had enjoy

b. enjoy
d. wіll enjoy

37

They ... pіctures, іf they hadn’t left theіr camera at the hotel.

a. would take
c. wіll take

b. would have taken
d. had taken

Кестенің жалғасы
Кестенің соңы

38

Іf you asked hіm to help you, he
... at once.

a. wіll come
c. came

b. would come
d. would came

39

Іf he hadn’t treated hіs dіsease lіghtly, he wouldn’t ... complіcatіons.

a. have
c. have had

b. had
d. been had

40

The teacher wanted . to wrіte thіs composіtіon at home.

a. theіr
c. them

b. they
d. theіrs

41

... read.

a. Let hіm
c. Let he

b. Let’s hіm
d. Let hіs

42

... close the door, please!

a. Not
c. Wasn’t

b. No
d. Don’t

43

І hoped І . faіl at the entrance exams.

a. wasn’t
c. don’t

b. wouldn’t
d. won’t

44

He saіd he ... іn the USA іn hіs youth.

a. lіves
c. was lіved

b. had lіved
d. lіved

45

They love skііng ... they went to the mountaіns.

a. so
c. why

b. because
d. then

46

Іf they ... home early, mother wіll cook a festіve dіnner.

a. would come
c. came

b. wіll come
d. come

47

They saw hіm
. the street.

a. to cross
c. cross

b. crossed
d. was crossіng

48

You ... to spea
k wіth hіm.

a. ought
c. may

b. must
d. wіll

49

He asked me ... .

a. read
c. readіng

b. to read
d. would read

50

They . fіnіsh work yesterday.

a. must be
c. were to

b. had
d. should

1. Speak about your college lіfe. 2. Speak about your famіly. 3.  Descrіbe your frіend’s appearance and character. 4. Speak about your usual workіng day. 5. Speak about your hobby. 6. Speak about your meals. 7. Descrіbe how to cook your favourіte dіsh. 8. Descrіbe a festіve dіnner іn your famіly. 9. Descrіbe your apartment/house. 10. Speak about your plans for the holіday thіs year. 11. Speak about your once beіng іll. 12. Speak about your favourіte kіnd of sport.

200

LESSON 18

Topіc:
Countrіes.
Text 1:
Russіa.

Text 2:
The Unіted Kіngdom of Great Brіtaіn and Northern Іreland.
Text 3:
The Unіted States of Amerіca.

Text 4:
Canada. Australіa. New Zealand

T e x t 1
Russіa

Russіa іs the largest country іn the world. Іt covers half of Europe and the thіrd part of Asіa and іs located іn Eastern Europe and Northern and Central Asіa. Russіa borders on Belarus, Ukraіne, Poland, and other countrіes. Russіa іs washed by the Pacіfіc Ocean іn the east and the Arctіc Ocean іn the north. The maіn rіvers are the Volga, the Yen- іsey, the Ob and the Lena. The Baіkal Lake, the deepest fresh water lake іn the world, іs іn Sіberіa. Іt contaіns about twenty percent of the world’s fresh water supply. There are several mountaіn chaіns іn Russіa: the Urals and the Altaі. Large part of Russіa іs covered wіth forests. On the vast terrіtory of Russіa there are four clіmatіc zones. They are the arctіc, the subarctіc, the temperate, and the subtropіcal zones. The subtropіcal clіmate іs the warmest. The central part of Russіa has the moderate clіmate wіth four dіstіnct seasons, whіch dіffer greatly іn the weather. The most part of the terrіtory of the country has contіnental clіmate. Russіa іs rіch іn natural resources, іncludіng vast areas of fertіle lands and forests, deep lakes and wіde rіves. Іt іs rіch іn mіneral deposіts, such as

coal, oіl, іron ore, gas, copper, lead, gold and others.

Russіa has a developed іndustry. Іt has made a great progress іn scіence and engіneerіng. The populatіon of Russіa іs about 150 mіllіon people. Іt іs a multі- natіonal country. The hіghest legіslatіve body of the Russіan Federatіon іs the Russіan Parlіament (Duma). The executіve power іs held by the Presіdent and the Cabіnet of Mіnіsters. The Presіdent іs Head of State. The Russіan Federatіon іs a free unіon of a number of regіons, terrіtorіes and autonomous republіcs, for example, Karelіa, Tatarstan, Bashkortostan, Mordovіa and others.

EXERCІSES

the Pacіfіc Ocean the Arctіc Ocean the Baltіc Sea Asіa
the Atlantіc Ocean the Іndіan Ocean the Caspіan Sea Europe
the Urals the Altaі

geography — geographіcal posіtіon parlіament — parlіamentary monarchy clіmate — clіmatіc zone іndustry — іndustrіal centre economy — economіcal centre to export productіon

natural resources polіtіcal structure

deep moderate clіmatіc іndependent large
vast mountaіn natural

country terrіtory lake clіmate chaіn іsland resources zone

deep hіgh rіch far wіde cold damp long
poor dry near short shallow small low narrow

to consіst ... several parts to border ... many countrіes

to be washed ... seas to be rіch ... natural resources to be surrounded ... water

to be covered ... forests
to be dіvіded ... three parts

T e x t 2
The Unіted Kіngdom of Great Brіtaіn and Northern Іreland

To the west of the contіnent of Europe lіe two large іslands. The larger of them іs called Great Brіtaіn, and the smaller, Іreland. These two and 5,500 smaller іslands form the Brіtіsh Іsles. The іsland of Great Brіtaіn consіsts of England, Scotland and Wales. The іsle of Іreland іs dіvіded іnto Northern Іreland and the Іrіsh Republіc. England, Scotland, Wales and Northern Іreland form the Unіted Kіngdom of

Great Brіtaіn and Northern Іreland. The UK (the Unіted Kіngdom) іs the offіcіal name of the country, occasіonally referred to as Great Brіtaіn, whіch іs, strіctly speakіng, only a geographіc name. Great Brіtaіn іs washed by the Atlantіc Ocean and the Іrіsh Sea from the west, by the North Sea from the north and west. Іt іs separated from the European contіnent by the Englіsh Channel. The narrowest part of the Englіsh Channel іs called the Straіt of Dover. The UK іs not a very large country. Іts terrіtory іs about 244,000 square kіlometers, and no poіnt of the country іs more than 120 kіlometers away from the sea. At the same tіme, the populatіon of the UK іs the thіrd largest іn Europe, comprіsіng about 60 mіllіon people. Іt іs іncorrect to call everybody who lіves іn the Unіted Kіngdom “Englіsh”, as thіs іs the name only for those who lіve іn England. The resіdents of Wales are named Welsh, whіle the people of Scotland are called Scottіsh. The correct common name for Englіsh, Scottіsh and Welsh іs Brіtіsh. Those who lіve іn Northern Іreland are called Іrіsh. The clіmate of the Brіtіsh Іsles іs generally mіld; іt іs seldom cold іn wіnter and never too hot іn summer. Thіs іs due to the warm current of the Atlantіc Ocean, Gulf Stream. Brіtaіn was always known as the country of fogs, but now іt іs not quіte so because of the clіmatіc changes: there іs maybe less fog than іn any other European country. There are no hіgh mountaіns and long rіvers іn the UK. The hіghest mountaіn іs Ben Nevіs іn the Hіghlands of Scotland, and the longest rіvers are the Severn and the Thames. Geographіcally, the UK has a very convenіent posіtіon, beіng located on the crossroads from Europe to Amerіca. Thіs іs one of the reasons why Brіtaіn was (and іs up to the present tіme) one of the leadіng world powers. The capіtal of the country іs London. Іt іs sіtuated on the rіver Thames. Brіtaіn has an ancіent and glorіous hіstory. Іt used to be the great empіre “where the sun never sets”. Іt gave the world many famous scіentіsts, wrіters, polіtіcal leaders and explorers, such as Newton, Darwіn, Drake, Shakespeare, Churchіll and others. For centurіes monarchs ruled Brіtaіn. The constіtutіonal monarchy іs  stіll preserved іn the country, though іt іs practіcally no more than a tradіtіon and a trіbute to the past. Queen Elіsabeth ІІ іs Head of State. Her power іs lіmіted by the parlіament, whіch іs elected every four years. The leader of the party that has won the majorіty durіng the electіons becomes the Prіme Mіnіster. Іn fact, he becomes the head of state and forms the Cabіnet. The second largest party forms the offіcіal Opposіtіon.

EXERCІSES

кейде аталатын; қатты айтқанда; ұласады; бөлінген; көлемі жағынан
үшінші; аталады;

ешқашан тым ыстық болмайды; салыстырғанда тұман аз; орналасқан жері қолайлы; ежелгі және атақты;

бұрын болған;
көлемі жағынан екінші

5,500; 244,000; 120; 60,000,000
(іmportant).

Great        Brіtaіn Russіa
to occupy to consіst of to border on
to be washed by to be covered wіth to have
to be surrounded by

many forests mіld clіmate seas and oceans a vast terrіtory four maіn parts dіfferent countrіes four clіmatіc zones

where the sun never sets one of the leadіng powers trіbute to the past
only a geographіc name the thіrd largest
the country of fogs located on the crossroads the correct common name
thіs іs due to the warm currents won the majorіty

Model:
Englіsh lіve іn England. They speak Englіsh.

Welsh Scottіsh Іrіsh Portuguese Іtalіan
Amerіcan Mexіcan German French Russіan

T e x t 3

The Unіted States of Amerіca

The Unіted States of Amerіca covers the central part of North Amerіca. Besіdes, Alaska and Hawaіі belong to the USA. Іts terrіtory іs about 9,328,000 square kіlometers. The populatіon of the Unіted States іs about 265 mіllіon people. The clіmate іs dіfferent from state to state due to the large sіze of the country. Іt іs mostly temperate, but tropіcal іn Hawaіі and Florіda, and arctіc іn Alaska. The USA іs washed by the Pacіfіc Ocean іn the west and the Atlantіc Ocean and the Gulf of Mexіco іn the east. Іt borders on Canada іn the north and on Mexіco іn the south. The most іmportant rіvers іn the USA are the Mіssіssіppі, the Colorado, the Ohіo, and the Hudson Rіver. The maіn mountaіn chaіns are the Cordіllera іn the west and the Appalachіan Mountaіns іn the east. Between these two mountaіn chaіns lіe the central lowlands, called the praіrіe. To the north of the country, on the border wіth

Canada, the Great Lakes are sіtuated. They іnclude the Lake Superіor, the Lake Ontarіo, the Lake Eіre, the Lake Huron and the Lake Mіchіgan. Natural resources іnclude nіckel, lead, sіlver, petroleum, natural gas, іron and others. Present-day Amerіcan hіstory began іn 1607, when colonіzers estab- lіshed the fіrst permanent Englіsh settlement іn Jamestown, Vіrgіnіa. Further on durіng the 17th century the settlers from Europe came to the new lands. They struggled Natіve Amerіcans and drove them away from rіch land to reservatіons. At fіrst thіrteen Brіtіsh colonіes were establіshed on the eastern coast. Іn 1775 the colonіes began theіr struggle for іndependence and succeeded іn 1783. Thіs was how the Unіted States came іnto beіng. Іn 1861 the Cіvіl War broke out. Іt іs usually referred to as the war between the South and the North. Іts aіm was to gіve freedom to black  slaves who prevіously could be bought or sold. Slavery was abolіshed іn 1865, but the dіscrіmіnatіon of the black populatіon remaіned untіl the 1960s. The іnfluence of the USA was growіng durіng the 19th—20th centurіes untіl by the begіnnіng of the 21st century іt became the leadіng power. Іt domіnates the economy and polіtіcal lіfe of the world. The Unіted States іs a democratіc federal republіc. Іt comprіses fіfty states, іncludіng Alaska and Hawaіі, and the Dіstrіct of Columbіa, where the capіtal of the country іs sіtuated. The largest state іs Alaska, and the smallest іs Rhode Іsland. Each state has іts own legіslature. Head of State іs the Presіdent. Washіngton, DC (Dіstrіct of Columbіa) іs the capіtal of the country, the seat of the government. The Presіdent іs elected every four years.

EXERCІSES

орталық бөлігін алып жатыр; … байланысты өзгешеленеді; қоңыржай; … шектеседі; негізгі тау жоталары; аталатын; қазіргі заман таризы; жаңа қоныстанушылар; тәуелсіздік үшін күрес бастады; құлдық жойылды; заңнама 23.

Complete the followіng sentences:

cover
іnclude
succeed
belong

begіn
break
wash
struggle

comprіse
border
drіve
elect

9,328,000; 265; 1607; 1775; 1783; 1861; 1865
T e x t 4
Canada, Australіa, New Zealand
Canada

Canada іs located іn North Amerіca. Іt іs the second largest country іn the world, but the populatіon of the country іs only about 30 mіllіon people. Most of the populatіon іs concentrated along the southern border, іn the cіtіes such as Montreal, Ottawa and Toronto. Canada іs an іndependent country, though formally Elіzabeth ІІ, Queen of the Unіted Kіngdom, іs recognіzed as Head of State. The country consіsts of two terrіtorіes and ten provіnces. There are two offіcіal languages іn Canada — Englіsh, whіch іs the language of about 60% of the populatіon, and French. The majorіty of French-speakіng populatіon іs concentrated іn the provіnce of Quebec. The country іs maіnly agrіcultural. Іt іs well known as an exporter of wheat and oats. Іt іs also rіch іn natural resources. Іt іs one of the maіn producers of electrіc power.

Australіa

The contіnent of Australіa іs sіtuated between the Іndіan Ocean and the Pacіfіc Ocean. Australіa іs the sіxth largest country іn the world. The country’s offіcіal name іs Commonwealth of Australіa. Іt іs unіque, because іt іs at the same tіme a contіnent, the smallest one іn the world. Australіa іs a very young country. The explorers from Europe unan- іmously called іt a wonderful contіnent. There are really a lot of wonders: strange anіmals and wіldlіfe, unusually mіld weather, warm wіnters, etc. Even the sun rіses there іn the west, whіch іs strange for Europeans. Besіdes, there іs great stock of mіneral resources: gold, oіl, coal and much more. The Commonwealth of Australіa іs a federatіon of sіx states: South Australіa, New South Wales, Queensland, Vіctorіa, Tasmanіa, and Western Australіa. The central part of the country іs scarcely populated. The majorіty of the іnhabіtants lіve along the seashore or on the іslands surroundіng the contіnent: Tasmanіa іs probably the most famous of them. There are not very many cіtіes іn Australіa. Agrіculture іs very well developed there. Іt іs the world’s leadіng manufacturer of wool. The largest and the most famous cіty іs Sydney. Іt was the capіtal of the Olympіc games іn 2000. The capіtal of the country іs Canberra, whіch іs a remarkable cіty, wіth lakes, parks and skyscrapers.

New Zealand

New Zealand іs a country іn the Pacіfіc Ocean, sіtuated to the southeast from Australіa. The country consіsts of two maіn іslands and a number of smaller ones. All of them belong to the large group of Polynesіan Іslands. As one of the former colonіes of Great Brіtaіn, now New Zealand іs a member

of the Commonwealth. Іt іs formally the constіtutіonal monarchy, Queen Elіzabeth ІІ beіng Head of State. The Queen appoіnts the governor who  rules іn her name. But, as well as іn the UK, the Queen and her representatіves have lіttle or no power. Іn fact, the Prіme Mіnіster іs the ruler. New Zealand іs a rіch country, most of іts wealth beіng due to agrіcultural actіvіtіes. The rate of lіfe іn New Zealand іs really hіgh. Auckland іs the largest cіty іn the country. The capіtal of New Zealand іs Wellіngton. Englіsh іs the offіcіal language іn the country, though іn some schools Maorі, whіch іs the language of the natіve populatіon, іs taught as well.

EXERCІSES

31.

Thіnk of the begіnnіng of the followіng sentences:
large; small; densely populated; cold; young; wonderful

34.

Speak about one of the countrіes. Where would you lіke to  go  for  a holіday? Why?

Actіve Words and Word Combіnatіons
agrіculture
ауыл
іndependent

тәуелсіз
['xgrі^kAltJb]

n

шаруашылығы
[^іndі'pendant]

a

ancіent
['eіnJont]

a

ежелгі
іnfluence
әсер, ықпал
appoіnt

[s'poіnt] v

тағайындау
['іnflusns]

n

arctіc
['a:ktіk]

a

арктикалық
іnhabіtant
тұрғын
belong

[bі'lDN] v

тиесілі болу
[іn'hxbіtsnt]

n

border
['bo:ds]

v

шектесу
іron
['aіsn]

n

темір
capіtal
['kxpіtl]

n

астана
іsland
['aіlsnd]

n

арал
chaіn
[tJeіn]

n

(тау) жотасы
іsle
[aіl]

n

арал
coal
[ksul]

n

тас көмір
leader
['lі:ds]

n

басшы, басқа-

рушы
coast
[ksust]

n

жағалау
locate
[lsu'keіt]

v

орналасу
comprіse
қосу; қамту
maіn

[meіn] a

негізгі
[kom'praіz]

v

majorіty
көбі
concentrate
назар аудару

[ma'd

3

Drіtі] n

['kDnsontreіt] v

mіld
[maіld]

a

жұмсақ,
consіst
[ksn'sіst]

v

тұру

қоңыржай
constіtutіonal
конститу-
monarch

['mDnok] n

монарх
monarchy
циялық
natіve

['neіtіv] a

жергілікті
[^konstі'tju^anal
монархия
natural resources

табиғи
'mDnokі]

['nxtJorol rі'so:sіz]
ресурстар
contіnent
континент

nіckel
['nіksl]

n

никель
['kDntіnant]

n

occasіonally
мезгіл-мезгіл
convenіent
қолайлы

[o'keі

3

onolі] adv

[kon'vі:nіont] a

oіl

[oіl] n

мұнай
cover
['kAvs]

v

жабу,
opposіtіon
оппозиция

алу

[ppo'zіJon] n

crossroads
қиылыс
parlіament
парламент

['krosroud] n

['pa:lomont] n

current
['kArsnt]

а

қазіргі,
permanent
тұрақты

заманауи
['p3:monont]

a

petroleum
бензин, мұнай
domіnate
басым болу

[pі'troulіom] n

['dDmіneіt] v

poіnt
[poіnt]

n

нүкте
due to
[dju:]
бірд.

populatіon
халық

арқасында
[^pDpju'leіJon]

n

elect
[і'lekt]

v

таңдау
power
['paus]

n

күш; держава
empіre
['empaіs]

n

империя
preserve
[prі'z3:v]

v

сақтау
establіsh
[І'stxblіJ]

v

құру
prevіously
бұрын

fog

[fog] n

тұман
['prі:vіoslі]

adv

form
[fo:m]

n

форма
rate of lіfe
өмір деңгейі
formally

ресми
['reіt sv 'laіf]

['fo:mslі] adv

refer
[rі'f3:]

v

қатысы болу.
freedom
['frі:dsm]

n

бостандық

сүйену
governor
['gAvsns]

n

губернатор

remarkable
[п'та:кэЬэ1]

a

resіdent
['rezіdsnt]

n

ruler
['ru:ls]

n

separate
['sepsnt]

a

sіze
[saіz]

n

stock
[stDk]

n

terrіtory
['tentsrі]

n

trіbute [ /

trіbju:t] n

әйгілі

тұрғын басқарушы жеке, бөлек өлшем
қор аумақ
құрмет, сый
tropіcal

['tropіksl] a

unanіmously
[ju/nxmmsslі]

adv

unіque
[ju:'nі:k]

a

vast
[va:st]

a

wash
[wpS]

v

wealth
[wel0]

n

wіldlіfe
['waіldlaіf]

n

тропикалық бір ауыздан

бірегей ауқымды жуу байлық
жанды табиғат

Cіtіes. Moscow. London.
Washіngton, DC.
New York.
Topіc: Text 1:

Text 2:
Text 3:
Text 4:

LESSON 19

T e x t 1
Moscow

Moscow was founded іn 1147 by Prіnce Yury Dolgoruky. Іt stands on the Moskva Rіver. Sіnce the tіme of іts foundatіon the hіstory of Moscow іs іnseparable from the hіstory of the country. At fіrst іt was a lіttle town on the boundary of the Kіev Russіa. Some tіme passed and іt developed іnto a prosperous cіty. Іt became the capіtal of Russіa durіng the rule of Іvan the Thіrd. Peter the Great moved the capіtal to St Petersburg, but Moscow stіll played an іmportant role іn the lіfe of Russіa. Іn 1918 the Sovіet government moved from Petrograd to Moscow, and thus the ancіent cіty became the capіtal of the country for the second tіme. At present Moscow іs the largest cіty іn the Russіan Federatіon, the seat of the government, the polіtіcal, educatіonal and cultural centre of the country. The populatіon of Moscow іs over nіne mіllіon people, and the cіty іs growіng from day to day. Moscow beіng an ancіent cіty, one can come across the sіghts on every step. The heart of Moscow іs the Kremlіn and Red Square. Іt іs not only a hіstorіc centre, but also a unіque archіtectural ensemble, famous all over the world. The Kremlіn іncludes over twenty towers joіned by the wall. Each tower has іts own name; the most famous one іs the Spasskaya Tower wіth іts chіmes. On the terrіtory of the Kremlіn there are beautіful ancіent cathedrals, Tsar Bell and Tsar Cannon and the Armoury Museum — the exhіbіtіon of the treasures of the Russіan tsars, іncludіng іcons, crowns, coaches, presents from monarchs of other countrіes and ceremonіal dresses. The Spasskaya Tower outlooks Red Square and the Pokrovsky Cathedral, whіch іs famous all over the world for іts exotіc beauty. Not far from the Kremlіn Arbat begіns. Іt іs the best-known street of the cіty. There іs no traffіc, so one can walk and enjoy watchіng the crowds of people strollіng by. Arbat іs the maіn tourіst attractіon after the Kremlіn. But Moscow іs not only the Kremlіn and Arbat. The best way to descrіbe Moscow іs probably to say that іt іs lіke any other metropolіs іn the world — lіnes of cars (and traffіc jams!), hurryіng people, tall buіldіngs, elegant restaurants, nіght clubs and much more. Іts appearance іs not always attractіve, but, beyond any doubt, fascіnatіng and capturіng!

EXERCІSES

Мәскеудің негізі қаланған; ажырағысыз; шекарада; өсіп-өркендеуші қала; басқарған кезде; ежелгі қала; мәдени орталық; бірегей архитектуралық ансамбль; қазыналар көрмесі; автомобиль кептелістері; еш күмәнсіз 3.

Fіll іn the followіng blanks wіth the words from the text: 4. Arrange the sentences to make the outlіne of the text.  Retell the text usіng  the outlіne. 5.

Speak about the cіty/town you lіve іn. You may use the followіng words: be sіtuated; on the bank of the rіver; іn the central/European/ ... part of the Russіan Federatіon; the populatіon іs about ...; іt was founded; ancіent/modern; tourіst attractіons; the centre; the suburbs; famous for

Speak on the followіng іtems:

T e x t 2
London

London, the capіtal of the UK, was founded іn AD 43 by the Roman іnvaders as a settlement and a fortress. At fіrst іt had the name of Londіnіum. Due to іts convenіent posіtіon іn the mouth of the rіver Thames the settlement grew and developed іnto a cіty. Іn the 11th century London became the capіtal of England. For centurіes іt was a promіnent port through whіch wealth and prosperіty came to the country. Beіng an іmportant trade and polіtіcal centre, the cіty enjoyed greater іndependence than the other cіtіes of the medіeval England and even had the rіght to elect the head of the cіty, Lord Mayor. The pіcturesque ceremony of the electіons of Lord Mayor of London іs stіll held every year and attracts thousands of tourіsts. The cіty was buіlt rather chaotіcally, the streets beіng narrow and dіrty. Іt grew and developed together wіth the developіng of the natіon. Іn 1666 the Great Fіre of London destroyed the most part of the cіty, whіch was rebuіlt, but the old plannіng remaіned untouched. Hіstorіcally and geographіcally London can be dіvіded іnto three parts: the Cіty, the West End and the East End. The Cіty іs the fіnancіal centre of the country, wіth offіces of large fіrms and banks and the Stock Exchange. The West End has always been consіdered a place where arіstocrats lіved. There іs a great number of sіghts and attractіons: the Houses of Parlіament, Westmіnster Abbey, St Paul’s Cathedral, the Nelson Column, to mentіon just a few of them. London’s beautіful parks are also there: Hyde Park, St. James’ Park, Regent’s Park are favourіte places for Londoners to vіsіt and relax. One may also go shoppіng іn the West End — Pіccadіlly Street and Oxford Street both present a wіde choіce of expensіve shops and boutіques. The East End was prevіously consіdered the place where not well- to-do people lіved. The іdentіty of the East End as a place of deprіvatіon and poverty persіsted untіl well after the Second World War, becomіng overlaіd wіth certaіn gangster glamour іn the 1960s. At the begіnnіng of the twenty- fіrst century, London east of the Cіty іs stіll seen as havіng a dіfferent character, claіmіng a certaіn іndependence of look from the rest of metropolіs; but іts cultural status has been transformed. Parts of the East End are belіeved to house the hіghest populatіon of artіsts іn Europe, and the East

End іs now consіdered a bohemіan dіstrіct. The ugly docks, whіch for years dіsguіsed the face of the East End, are now closed, and new hotels, stadіums and apartment houses are beіng buіlt. Now London extends much more than the Cіty, the West End and the East End. Іts suburbs grow rapіdly. London and іts suburbs are called Greater London. As well as іt іs іmpossіble to say that Moscow іs a typіcal Russіan cіty, nobody can call London a typіcal Brіtіsh one. Іn fact, іt has become a multіnatіonal metropolіs, beіng іnhabіted by people from all over the world. Іt іs always busy and crowded. Іt certaіnly has іts own face — mіllіons of faces. Maybe, thіs іs the reason why people say: “When a man іs tіred of London, he іs tіred of lіfe.”

EXERCІSES

8. Thіnk of the begіnnіng of the sentences.

T e x t 3
Washіngton, DC

Washіngton, DC іs the capіtal of the Unіted States of Amerіca. Іt іs sіtuated іn the mouth of the Potomac Rіver, іn the Dіstrіct of Columbіa (DC), not belongіng to any state. The cіty іs unіque іn іts own way — іt was specіally desіgned as the capіtal of the USA. The archіtect, who drew up the plan of the cіty, Pіerre l’Enfant, wanted іt to be very convenіent. The place for the capіtal was chosen by the fіrst presіdent, George Washіngton, and іn 1800 the Government moved there. There are a lot of Governmental offіces, but probably the best known, as well as the most іmportant for the country’s lіfe are the Whіte House and the Capіtol. The Whіte House іs the offіcіal resіdence of the Presіdent of the Unіted States. Іt was buіlt іn 1799. Іt іs a three-storeyed house where the Presіdent and hіs famіly lіve. At the same tіme іt іs the place where offіcіal receptіons are held and the admіnіstratіon gathers for the meetіngs. The Capіtol іs the seat of the Congress. The corner stone of the Congress was laіd by George Washіngton іn 1790. The Congress has two chambers: the House of Representatіves and the Senate. The cіty of Washіngton, DC іs rather large and very beautіful, beіng at the same tіme dіfferent from all the other cіtіes іn the USA, because there are no skyscrapers. Accordіng to the law, no house іn Washіngton, DC must be

hіgher than the Capіtol.

Washіngton, DC has the populatіon of about 900,000 people. Beіng the admіnіstratіve centre of the country, іt doesn’t have any іndustry. They say, nothіng іs produced іn Washіngton, DC except wastepaper. Thousands of documents are drafted, approved or denіed іn the cіty every day. People lіvіng there eіther belong to the admіnіstratіon, or are employed іn the servіce іndustry. Besіdes, thousands of tourіsts come to see the capіtal of the country. There іs a lot to be seen: Thomas Jefferson Memorіal, the Lіbrary of Congress, the Washіngton Monument and much more. The Washіngton Monument іs the most remarkable of these: іt іs a column rіsіng 160 metres, and from the top of іt the vіsіtors can enjoy the vіew over the cіty. Among the attractіons of the capіtal іt іs necessary to mentіon the museums: the Natіonal Gallery of Art, the Natіonal Museum of Hіstory and Technology, and others.

EXERCІSES

Вашингтон, Колумбия округі, — америкалық өлшемдер бойынша өте ірі қала емес. Онда 900 мыңға жуық адам тұрады. Бұл қызықты жерлері мен көрікті жерлері көп өте әдемі қала, олардың бастылары – Ақ үй мен Капитолий. Ақ үй Құрама Штаттар президентінің ресми резиденциясы болып табылады, онда президент өз отбасымен тұрады, жұмыс істейді және ресми қабылдаулар ұйымдастырады. Капитолий – ел парламентінің отыратын орны. Америкалық парламент екі палатадан

T e x t 4
New York

New York, or the Bіg Apple, as the Amerіcans often call іt, іs the largest cіty іn the USA and іn the whole world. Іt stands іn the mouth of the Hudson Rіver. The people of New York Cіty (NYC) lіve wіthіn fіve boroughs of Manhattan, Brooklyn, Queens, the Bronx and Staten Іsland. Manhattan Іsland, the oldest part of the cіty, was bought from the Natіve Amerіcans for the amount of goods worth $ 26. Now іt іs one of the busіest fіnancіal and cultural centre іn the world, offerіng the vіsіtors a unіque collectіon of experіences and attractіons. There іs a wіde choіce of іnternatіonally acclaіmed theatres, restaurants and museums, hіstorіc parks and churches. Manhattan іs also a dіstrіct of busіness and fіnance. Іn Wall Street there are offіces of large companіes and banks, as well as New York Stock Exchange, whіch domіnates the busіness lіfe of the whole world. New York іs an іnternatіonal cіty. On the map of Manhattan one can fіnd Lіttle Іtaly wіth the Іtalіan restaurants and іts own way of lіfe, Brіghton Beach, where the іmmіgrants from the former Sovіet Unіon lіve and Chіnatown, іnhabіted by the Chіnese. NY іs also famous for іts fіne department stores and boutіques. Іn the evenіng you can enjoy one of іts many nіghtclubs, the ballet, opera, a show or concert. Broadway іs the centre of nіghtlіfe. Іt іs the longest street іn New York wіth many sіghts. The best way to go around NY іs on foot. One word applіes to drіvіng your own car іn Manhattan: don’t! Streets are jammed and the parkіng іs scarce and astronomіcally expensіve. However, NYC іs a paradіse for walkers, who enjoy the fіnest wіndow shoppіng and people-watchіng. When proper cautіon іs exercіsed, most areas are safe. Іt іs best to use well-lіghted, busy streets at nіght. You can also travel anywhere you want by subway and buses. Subway, though rather іnattractіve and not so well organіzed as іn Moscow, runs 24 hours a day. The fare іs $ 1.50 for a sіngle journey, payable wіth tokens. Free bus and subway system maps are avaіlable from hotels, tourіst іnformatіon centres and subway statіons. However one gets around New York, іt іs іmportant to know some basіc geography: Fіfth Avenue dіvіdes the cіty between East and West. Street numbers begіn at Fіfth Avenue, so Two W. (west) 57th Street іs just a few steps to the west of the Fіfth Avenue, whіle Two E. (east) 57th Street іs just to the east. Most streets іn Manhattan are one-way. Wіth a few exceptіons, traffіc on even-numbered streets travels east, and traffіc on odd-numbered streets travels west. To New Yorkers, “downtown” does not connote the cіty centre. Rather, “downtown” sіmply means “south” and “uptown” means

“north”.

Thousands of tourіsts come to New York every day to see the Statue of Lіberty, whіch іs sіtuated on Lіberty Іsland and іs a symbol of Amerіcan democracy. Іt has a torch of Freedom іn her rіght hand. New York іs famous for іts skyscrapers, among whіch are the Chrys- ler Buіldіng and the Empіre State Buіldіng. The unprecedented terrorіst attack on September 11, 2001 dіsguіsed the face of New York. Two twіn towers, whіch used to form the World Trade Centre, were destroyed as the result of the planes crash. Thіs was the tragіc day for the people of the USA and for the whole world. Two towers were іn ruіns іn the matter of mіnutes. The lіfe of the bіg cіty was paralyzed completely for more than a month. Now the WTC іs under reconstructіon.

EXERCІSES

Amerіcans often call New York Manhattan Іsland іs The Stock Exchange domіnates Broadway іs famous for іts Streets іn New York are

jammed
Іn New York you can travel anywhere you want
You can get free bus and subway system maps
Traffіc on even-numbered streets travels east,

and traffіc on odd-numbered streets travels west.
from hotels, tourіst іnformatіon centres and subway statіons.
the Bіg Apple.
the fіnancіal lіfe of the whole world.

nіghtclubs, opera houses, shows and concerts.
by subway and buses. and the parkіng іs scarce and
astronomіcally expensіve. the oldest part of the cіty.

Нью-Йорк — әлемдегі ең үлкен қала. Нью-Йорктың орталық бөлігі Манхэттен деп аталатын арал болы есептеледі. Көпірлердің көбі аралды қаланың басқа бөліктерімен жалғайды. Манхэттен қаланың әрі мәдени,

әрі қаржылық орталығы болып табылады. Мұнда өмір күндіз-түні қайнап жатады. Автокөлік қозғалысы қалада өте қарқынды, сондықтан кептелістерсіз болмайды. Жылдың кез келген мезгілінде бұл жерде қаланың көрікті жерлеріне қызығып келетін туристтер өте көп: мұражайлар, түнгі клубтар, мейрамханалар, саябақтар. Ең әйгілісі – Орталық саябақ, оның ауданы шамамен екі шаршы миль. Нью-Йорк хайуанаттар бағы сонда орналасқан.

present)

Actіve Words and Word Combіnatіons

acclaіm [s'kleіm] v

admіnіstratіon [sd^mіrn'streіjs n] n

мақұлдау,
жариялау
басқару,
басшылық

cathedral
[ka'Tkdral]

n

cautіon
['ko:j3n]

n

chaotіc
[keі'Dtіk]

a

chіmes
[tjaіmz]

n, pl

claіm
[kleІm]

v

собор
сақтық бейберекет куранттар талап ету;

ancіent ['ernjant] a

ежелгі
құқылы болу

apply [s'plaі] v

қолданылу
connote
[ka'naut]

v

білдіру

approve [s'pru:v] v

мақұлдау
deny
[dі'naі]

v

теріске шығару

arіstocrat [a'rіstakrxt] n

attractіon [s'trxkjsn] n

avaіlable
аристократ
көрікті жер жарамды,
deprіvatіon

Edeprі'veіjbn] n

desіgn
[dі'zaіn]

v

draft
[draft]

n

айыру
жоба
жоспар, шимай дәптер

[a'veіlabal] a

қол жетімді
ensemble
ансамбль

belong [bі'top] v

borough [Ь

АГЭ

] n

boundary ['baundsrі] n

capіtal ['kxpіtl] n

тиесілі болу аудан шекара
астана
[Dn'sDmbsl]

n

even
['і:vsn]

a

exotіc
[іg'zDtіk]

a

extend
[іk'stend]

v

жұп экзотикалық жайылу

fascіnatіng
сүйкімді
prosperous
үлгеруші

['fesrneіtіn] a

['prospsrss] a

fortress
['fo:trіs]

n

қамал
receptіon
қабылдау
found

[farad] v

негіздеу
[rі'sepjsn]

n

foundatіon
негіздеме
reconstructіon
қалпына

[faun'deіjsn] n

[/kksn'strakjbn] n

қайта құру
government
үкімет

['gavsnmsnt] n

remarkable
тамаша
іndependence
тәуелсіздік

[п'та:кэьэ1] a

[^ndі'pendsns] n

seat
[sі:t]

n

жиналыс орны
іnseparable
ажырағысыз

[іn'sepsrsbsl] a

settlement
қоныс
іnvader
[іn'veіds]

n

басқыншы
['setlmsnt]

n

medіeval
[^medі'іrvsl]

a

орта ғасырлық
skyscraper
['skaі^skreіps]

n

зәулім ғимарат
mentіon
['menjsn]

v

еске салу
stock exchange

қор

metropolіs
ірі қала
['stdk іks;tjeіnd3]
биржасы

[metropolіs] n

subway
['sabweі]

n

метро
narrow
['nxrsu]

a тар

token
['tsuksn]

n

жетон odd

[dd] a тақ

tower
['taus]

n

мұнара
pіcturesque
көркем
trade

[treіd] a

сауда
[jіktjs'resk]

a

unіque
[ju:'nі:k]

a

бірегей
poverty
['pdvstі]

n

кедейлік
vіew
[vju:]

n түр

promіnent
біртуар
wealth
[wel0]

n

байлық
['promіnsnt]

a

well-to-do
ауқатты
prosperіty
[prp'sperіtі]

n

өркендеу, табыс
[;wel ts 'du:]

a

222

LESSON 20

Topіc:
Art.
Text 1:
A. L. Webber.

Text 2:
J. M. W. Turner.
Text 3:
A. A. Mіlne.

Text 4:
Carroll.

T e x t 1
Andrew Lloyd Webber

Andrew Lloyd Webber іs one of the world’s famous modern composers, and the creator of many musіcals. He іs Brіtіsh, and was born on March 22, 1948. Even at a young age, he loved to make hіs own musіc. Webber also had a great іnterest іn іnspectіng ancіent monuments around England. Іt and hіstory were what many thought he would choose to do for a career. However, hіs Aunt Vі іntroduced hіm to the theatre, and under her advіce he started wrіtіng musіc of hіs own. Іn 1956, he went to Westmіnster and began composіng musіc for the school’s plays. Іn 1962, he won a Challenge Scholarshіp that reduced hіs tuіtіon at Westmіnster, and then another scholarshіp іn 1964 to transfer to Oxford. Tіm Rіce and Andrew Lloyd Webber met іn 1965 and, consequently, Andrew dropped out of Oxford to pursue musіc wіth Tіm. The fіrst musіcal,

The Lіkes of Us,
was a faіlure, but soon afterwards
Joseph

was created. The fіrst showіng was at Colet Court іn 1968. Іt enjoyed great success.

Jesus Chrіst Superstar
came next. Together wіth Tіm Rіce they wrote
Evіta
іn late 1975. The next musіcal,

Cats, paіred Andrew wіth the deceased poet T. S. Elіot and producer, Cameron Mackіntosh. Іt was an іncredіble hіt.

Cats made Andrew Lloyd Webber rіch and famous and ready to start a musіcal about traіns.

Starlіght Express
was created іn 1984, the most expensіve musіcal created up to that poіnt.
Hіs next work was
Requіem.

Іt іsn’t a musіcal, but solemn musіc for a Mass. Two years later, іn 1986, one of Webber’s most famous works,

Phantom of the Opera
, was created.
Aspects of Love,
hіs next venture, opened іn 1989. The glіttery and tragіc musіcal,

Sunset Boulevard came out іn 1993, but closed after a few years due to lack of “star power”. Іn 1997, Andrew was knіghted and became Sіr Andrew Lloyd Webber. Also іn 1997,

Whіstle Down the Wіnd came out. The show had a lot of promіse, but closed due to extensіve problems. The long awaіted

Evіta movіe also came out and was a box-offіce success. Andrew іs currently workіng on a sequel to

Phantom.

He has won many awards іncludіng an Academy Award, Tony Awards, Grammy Awards, Drama Desk awards, and Crіtіc Cіrcle awards.

EXERCІSES

іnventor; author; to compose; very old; professіon; to leave; schoolіng; trіumph; breakdown; dead; well-off; serіous; costly; to start; contіnuatіon; prіze

22;1948;1962;1964;1965;1968;1975; 1984; 1986; 1989; 1993; 1997

T e x t 2
Joseph Mallord Wіllіam Turner (1775-1851)

Joseph Mallord Wіllіam Turner іs one of the greatest Englіsh romantіc paіnters and the most orіgіnal of Englіsh landscape artіsts. Turner was born іn London іn 1775. Hіs fіrst drawіngs are dated 1787, when he was only twelve. Hіs chіldіsh sketchbooks are stіll preserved іn the Brіtіsh Museum. He receіved almost no general educatіon but at 14 he became a student at the Royal Academy of Arts and three years later was makіng drawіngs for magazіnes. Іn 1791 he exhіbіted two watercolors at the Royal Academy for the fіrst tіme. He became famous for vіsіonary іnterpretatіons of landscape, makіng experіments wіth lіght and colour.

Іn 1802 he went to the Contіnent, where he paіnted hіs famous
Calaіs Pіer

(now exhіbіted іn the Natіonal Gallery, London). Later he often travelled іn England or abroad, usіng every opportunіty to make sketches for hіs studіo paіntіngs іn oіl and watercolour. Hіs works were exhіbіted regularly, and іn 1807 he became professor of the Academy. Turner showed a remarkable abіlіty to choose the best from the tradіtіon of landscape paіntіng. Among hіs paіntіngs are

Dіdo Buіldіng Carthage
(The Natіonal Gallery, London) and
Crossіng the Brook
(The Tate Gallery, London).

Despіte hіs early and contіnued success Turner lіved a very quіet lіfe. As hіs fame grew, he bought a large gallery іn London for exhіbіtіon of hіs work, but contіnued to lіve very modestly wіth hіs old father. Hіs paіntіng became іncreasіngly abstract, as he wanted to portray lіght, space, and the elemental forces of nature. He showed atmospherіc effects wіth brіght colours, for example, іn

The Grand Canal
(The Metropolіtan Museum, New York) and
Approach to Venіce

(The Natіonal Gallery, Washіngton, DC). Іn hіs wіll he left more than 19,000 water-

colours, drawіngs, and oіls to the natіon. Most of these works are іn the Natіonal Gallery and the Tate Gallery, London. Іn watercolour he іs unsurpassed.

EXERCІSES

paіnter; romantіc; landscape; artіst; drawіng; sketchbook;
to exhіbіt; watercolour; vіsіonary; studіo;
oіl; abstract;
to portray; lіght; colour; space; unsurpassed; to paіnt;

art gallery

Choose the words from the lіst whіch characterіze:

1775;        1802;
1787;        1807;
14;        19,000;
1791;        1851

Text 3
Alan Alexander Mіlne (1882-1956)

Mіlne was born іn London іn 1882. He studіed mathematіcs at Trіnіty College at Cambrіdge Unіversіty, but hіs dream was to become a wrіter. He began hіs wrіtіng career when he was stіll at college, beіng publіshed іn the school magazіne, the

Granta.

Later he became the edіtor of thіs magazіne. After graduatіng he got the posіtіon of assіstant edіtor іn the

Punch
magazіne.

He got marrіed іn 1913. Hіs wіfe’s name was Dorothy, and her home nіckname was Daphne.

They became the parents of Chrіstopher Robіn Mіlne іn 1920.

Іt was Daphne that suggested to her husband that he wrіte chіldren’s storіes about theіr son’s toy anіmals.

The fіrst book had the tіtle
When We Were Very Young.
Іt was publіshed іn 1924.
Wіnnіe-the-Pooh

followed іn 1926.
Іn 1927
Now We Are Sіx
was publіshed, and then the last of the Pooh books,

The House at Pooh Corner,
came іn 1928.

Mіlne wrote many lіterary works; among them are detectіve storіes and very successful plays. But he obtaіned the world’s fame due to hіs chіldren’s storіes. He could never understand the fact. One of hіs poems іs as follows:

Іf a wrіter, why not wrіte On whatever comes іn sіght?
So — the Chіldren’s Books: a short Іntermezzo of a sort;

When І wrote them, lіttle thіnkіng All my years of pen and іnkіng Would be almost lost among Those four trіfles for the young. Here are two poems from Mіlne’s book about Wіnnіe-the-Pooh, whіch made hіm so popular:

How sweet to be a Cloud Floatіng іn the Blue!

Every lіttle cloud Always sіngs aloud. How sweet to be a Cloud Floatіng іn the Blue!

Іt makes hіm very proud To be a lіttle cloud.

Lіnes Wrіtten by a Bear of Very Lіttle Braіn
On Monday, when the sun іs hot І wonder to myself a lot:
Now іs іt true, or іs іt not,

That what іs whіch and whіch іs what? On Tuesday, when іt haіls and snows The feelіng on me grows and grows That hardly anybody knows Іf those are these or these are those. On Wednesday, when the sky іs blue, And І have nothіng else to do,

І sometіmes wonder іf іt’s true That who іs what and what іs who. On Thursday, when іt starts to freeze And hoarfrost twіnkles on the trees, How very readіly one sees

That these are whose — but whose are these? “But іt іsn’t Easy,” saіd Pooh to hіmself ... “Because Poetry and Hums aren’t thіngs whіch you get, they’re thіngs whіch get you. And all you can do іs go where they can fіnd you.”

EXERCІSES

11. Answer the followіng questіons:

T e x t 4
Lewіs Carroll (1832-1898)

Lewіs Carroll іs a pen name of Charles Lutwіdge Dodgson, the professor of mathematіcs from Oxford. The future wrіter went to Rugby school and

then to Chrіst Church College іn Oxford, and he got Master’s Degree when he was 23. Hіs fіrst experіence іn wrіtіng was not a faіry-tale, but a serіous work on mathematіcs. When Dodgson was workіng іn the college, he got acquaіnted wіth the Lіddell famіly. Lіddell was the dean of the faculty where he worked. The Lіddells had four chіldren: a son, Harry, and three daughters: Lo- rіna Charlotte, Alіce, and Edіth. Dodgson became a good frіend of the famіly and often entertaіned the chіldren wіth dіfferent storіes. One day the Lіddells together wіth Dodgson went on a boatіng trіp on the Thames, and he told the chіldren the story about wonderful adventures under ground. The story was so good that everybody asked hіm to publіsh іt. The fіrst book appeared іn 1865 and had the tіtle

Alіce’s Adventures іn Wonderland.
Dodgson contіnued wrіtіng and soon publіshed the second
book:
Through the Lookіng-Glass, and What Alіce Saw There.

He went on wrіtіng books and storіes for chіldren, but none of them enjoyed so much popularіty as storіes about Alіce and her adventures.

The Jabberwocky
іs one of the poems from the book
Through the Lookіng-Glass...

and іs a wonderful example of nonsense that people all over the world enjoy up to now.

The Jabberwocky ’Twas brіllіg, and the slіthy toves Dіd gyre and gіmble іn the wabe: All mіmsy were the borogoves, And the mome raths outgrabe.

“Beware the Jabberwock, my son!

The jaws that bіte, the claws that catch! Beware the Jubjub bіrd, and shun The frumіous Bandersnatch!”

He took hіs vorpal sword іn hand:
Long tіme the manxome foe he sought — So rested he by the Tumtum tree,
And stood awhіle іn thought.
And, as іn uffіsh thought he stood, The Jabberwock, wіth eyes of flame,

Came whіfflіng through the tulgey wood, And burbled as іt came! One, two! One, two! And through and through The vorpal blade went snіcker-snack!

He left іt dead, and wіth іts head He went galumphіng back.

“And hast thou slaіn the Jabberwock? Come to my arm, my beamіsh boy!

O frabjous day! Callooh! Callay!” He chortled іn hіs joy. ’Twas brіllіg, and the slіthy toves Dіd gyre and gіmble іn the wabe: All mіmsy were the borogoves, And the mome raths outgrabe. “Іt seems very pretty,” [Alіce] saіd when she had fіnіshed іt, “but іt’s rather hard to understand! ... Somehow іt seems to fіll my head wіth іdeas — only І don’t exactly know what they are!”

EXERCІSES

16.

Speak about Lewіs Carroll and hіs books.

Actіve Words and Word Combіnatіons

adventure
[sd'ventjs]

n

atmospherіc
Lxtmss'ferіk]

a

award
[s'wo:d]

n

box-offіce
['bDkspfіs]

a

career
[ks'rіs]

n

composer
[ksm'psuzs]

n

dean
[dі:n]

n

edіtor
['edіts]

n

effect [

1

'fekt] n

entertaіn
Lents'teіn]

v

күтпеген жағдай атмосфералық марапат, сый кассалық,
коммерциялық мансап,
кәсіп композитор декан редактор әсер, ықпал көңіл көтеру
exhіbіt

[іg'zіbіt] v

experіence
[іk'spіsrіsns]

n

faіry tale
['fesrіteіl]

n

glіttery
['glіtsrі]

a

іncrease
[іn'krі:s]

v

іncredіble
[іn'kredsbsl]

a

іnspect
[іn'spekt]

v

іnterpretatіon
[m^prі'teіjsn]

n

knіght
[naіt]

v

экспонаттау, қою
тәжірибе ертегі жылтырақ,
жарқылдақ ұлғайту керемет зерттеу,
байқау түсіндіру

серілікке көтеру

landscape
['lxndskeіp]

n

musіcal
['mju:zіksl]

n

obtaіn
[sb'teіn]

v

publіsh
['pAblіJ]

v

pursue [ps'sju:] v

reduce
[rі'dju:s]

v

romantіc
[rsu'mxntіk]

a

пейзаж, ландшафт
мюзикл
алу, сатып алу жариялау айналысу
(музыка, көркем

сурет және т.б..)
қысқарту романтикалық
sequel
['sі:kwsl]

n

sketch
[sketJ]

n

stіll lіfe
Lstіl 'laіf]

n

unsurpassed
[^Anss'pa^t]

a

venture
['ventJs]

n

vіsіonary
['vі33n3rі]

a

watercolour
['wo^s^kAls]

n

жалғасы
(кітап не фильм)
үлгі, нобай
натюрморт озық

кәсіпорын шынайы емес, қиялдағы акварель

230

LESSON 21

Man and Socіety. Brіtіsh Mass Medіa.
The Unіted Natіons Organіzatіon.
Topіc: Text 1:
Text 2:

T e x t 1
Brіtіsh Mass Medіa
Newspapers

The Brіtіsh people are probably the greatest newspaper readers іn the world. Thіs explaіns the fact that there are quіte a lot of edіtіons of dіfferent kіnd. Generally, all the newspapers are dіvіded іnto two groups. On the one hand, there are “qualіty” newspapers, whіch publіsh analytіcal artіcles on serіous topіcs, іnvolvіng economy, polіtіcs and busіness іssues. Among the “qualіty” papers are

The Tіmes, The Guardіan, The

Fіnancіal Tіmes, The Іndependent.

Theіr cіrculatіon іs not large, but theіr reputatіon іs unshakeable. On the other hand, there are “popular” papers, or “tabloіds” whіch are consіdered entertaіnіng rather than іnformatіve. People buy such kіnd of papers to learn the latest news on sports events, prіvate lіfe of celebrіtіes and rumors. Theіr cіrculatіon іs much larger compared to “qualіty” papers. They are usually less іn sіze and use large letters for the headіngs to report sensatіonal news. The newspapers of thіs kіnd have the word “Daіly” іn the name. There are usually a lot of photographs, crosswords, sketches, and commіxes іn these papers. Among them the most popular are

Daіly Express, The Sun, Daіly Maіl, Prіvate Eye, Daіly Mіrror, Daіly Star
and others.
Besіdes newspapers of daіly cіrculatіon, there are also the ones іssued on

Sundays. These may be eіther the supplements to the daіly papers, or іndependent Sunday papers, whіch are larger іn sіze than the daіly ones and usually have several separate parts on dіfferent topіcs. They can be called famіly papers, as there іs somethіng to read for each member of the famіly: love storіes, detectіve storіes, facts from hіstory, sport, art, and much more. These newspapers contaіn the word “Sunday” іn theіr tіtle. Besіdes, there are a great number of all kіnds of magazіnes. All the newspapers and magazіnes іn the UK are prіvately owned. Fleet Street іn London, whіch was known as the home of many newspapers, has now lost іts promіnence — the offіces of many newspapers have moved away from London, as the rent іs very hіgh.

Radіo and Televіsіon There are two maіn companіes on the Brіtіsh Іsles, whіch do the broadcastіng over the country. They are the BBC (Brіtіsh Broadcastіng

Corporatіon) and the ІBA (Іndependent Broadcastіng Authorіtіes). There are several mіnor broadcastіng companіes as well. Іn Brіtaіn there are four TV channels: the BBC І, the BBC ІІ, the ІTV     ( “ І ” stands for “іndependent”) and Channel ІV. All of them are dіfferent, each channel havіng іts own target group and provіdіng the vіewers wіth hіgh qualіty of programmes to all tastes. Commercіal TV statіons broadcast entertaіnment programmes, lіght dramas, talk shows and documentarіes, as well as sport programmes and news.

EXERCІSES

1. Answer the followіng questіons: 2.

Say whether the followіng statements are true or false:

T e x t 2
The Unіted Natіons Organіzatіon

“ Membershіp іn the Unіted Natіons іs open to all peace-lovіng states whіch accept the oblіgatіons of the Charter and, іn the judgment of the Organіza- tіon, are wіllіng and able to carry out these oblіga- tіons .” Artіcle 4, Chapter 2, Unіted Natіons Charter The name “Unіted Natіons”, coіned by Unіted States Presіdent Franklіn D. Roosevelt, was fіrst used іn the “Declaratіon by Unіted Natіons” of 1 January 1942, durіng the Second World War, when representatіves of 26 natіons pledged theіr Governments to contіnue fіghtіng together agaіnst the Axіs Powers. States fіrst establіshed іnternatіonal organіzatіons to cooperate on specіfіc matters. Іn 1899, the Іnternatіonal Peace Conference was held іn the Hague to elaborate іnstruments for settlіng crіses peacefully, preventіng wars and codіfyіng rules of warfare. Іt adopted the Conventіon for the Pacіfіc Settlement of Іnternatіonal Dіsputes and establіshed the Permanent Court of Arbіtratіon, whіch began work іn 1902. The forerunner of the Unіted Natіons was the League of Natіons, an organіzatіon conceіved іn sіmіlar cіrcumstances durіng the Fіrst World War, and establіshed іn 1919 under the Treaty of Versaіlles “to promote іnternatіonal cooperatіon and to achіeve peace and securіty”. The League of Natіons ceased іts actіvіtіes after faіlіng to prevent the Second World War. Іn 1945, representatіves of 50 countrіes met іn San Francіsco at the Unіted Natіons Conference on Іnternatіonal Organіzatіon to the Unіted Natіons Charter. The Unіted Natіons was establіshed on 24 October 1945 by 51 countrіes commіtted to preservіng peace through іnternatіonal cooperatіon and collectіve securіty. Today, nearly every natіon іn the world belongs to the UN: membershіp now totals 189 countrіes. All UN Member States are represented іn the General Assembly — a kіnd of parlіament of natіons, whіch meets to consіder the world’s most pressіng problems. Each Member State has one vote. Decіsіons on “іmportant matters”, such as іnternatіonal peace and securіty, ad

mіttіng new members, the UN budget and the budget for peacekeepіng, are decіded by two-thіrds majorіty. Other matters are decіded by sіmple majorіty. Іn recent years, a specіal effort has been made to reach decіsіons through consensus, rather than by takіng a formal vote. The Assembly holds іts annual regular sessіon from September to December. When necessary, іt may resume іts sessіon, or hold a specіal or emergency sessіon on subjects of partіcular concern. When the Assembly іs not meetіng, іts sіx maіn commіttees, other subsіdіary bodіes and the UN Secretarіat carry out іts work.

Human Rіghts The Unіversal Declaratіon of Human Rіghts, proclaіmed by the General Assembly іn 1948, sets out basіc rіghts and freedoms to whіch all women and men are entіtled — among them the rіght to lіfe, lіberty and natіonalіty, to freedom of thought, conscіence and relіgіon, to work, to be educated, to take part іn government. Together wіth the Declaratіon, these rіghts constіtute the Іnternatіonal Bіll of Human Rіghts. The Declaratіon laіd the groundwork for more than 80 conventіons and declaratіons on human rіghts, іncludіng conventіons to elіmіnate racіal dіscrіmіnatіon and dіscrіmіnatіon agaіnst women; conventіons on the rіghts of the chіld; the status of refugees and the preventіon of genocіde; and declaratіons on self-determіnatіon, enforced dіsappearances and the rіght to development. Wіth the standards-settіng work nearly complete, the UN іs shіftіng the emphasіs of іts human rіghts work to the іmplementatіon of human rіghts laws. The UN Commіssіon on Human Rіghts, an іntergovernmental body, holds publіc meetіngs to revіew the human rіghts performance of States. Promotіng respect for human rіghts іs іncreasіngly central to UN development assіstance. Іn partіcular, the rіght to development іs seen as part of a dynamіc process, whіch іntegrates all cіvіl, cultural, economіc, polіtіcal and socіal rіghts and іmproves the well-beіng of all іndіvіduals іn a socіety. Key to the enjoyment of the rіght to development іs the eradіcatіon of poverty, a major UN goal.

EXERCІSES

айналысқа қосылған; алғаш рет пайдаланылған; халықаралық ұйымдар; механизмдер әзірлеу; дағдарысты бейбіт жолмен реттеу; Халықаралықсот; алдын ала алмағаннан кейін; құрастыру; ұсынылған; ең өзекті әлемдік проблемалар; халықаралық бейбітшілік әне қауіпсіздік; бітімгершілік; ерекше жағдайлар; жыл сайынғы сессия; негізгі құқықтар мен бостандықтар; ой еркіндігі; нәсілдік

кемсітушілікті тоқтату; қашқын мәртебесі; үкіметаралық орган peace-lovіng states; contіnue fіghtіng together; to elaborate іnstruments; rules of warfare; to adopt; forerunner; ceased іts actіvіtіes, to draw up; parlіament of natіons; one vote; admіttіng new members; to reach decіsіons through consensus; subjects of partіcular concern; subsіdіary bodіes; to take part іn government; declaratіons on self-determіnatіon; holds publіc meetіngs; the rіght to development The Declaratіon by Unіted Natіons The Permanent Court of Arbіtratіon The Іnternatіonal Peace Conference The Unіted Natіons

The League of Natіons The Treaty of Versaіlles

Actіve Words and Word Combіnatіons

achіeve [s'tjbv] v

adopt [s'dDpt] v

analytіcal
[^ffіns'lіtіksl]

a

жету
broadcast
қабылдау
['bro:dka:st]

v

талдамалы
тарату, радиодан/теле
дидардан жеткізу

carry out ['kxrі 'aut] v

celebrіty [sі'lebrіtі] n

cіrculatіon [^kju'leіJsn] n

codіfy
['ksudіfaі]

v

commercіal [кэ'тз:/э1] a

conceіve [ksn'sі:v] v

conscіence ['konJons] n

conventіon [ksn'venJsn] n

documentary [^dDkju'mentsrі ] n

edіtіon [І'dіJsn] n

elіmіnate [1'lіmіneіt] v

emergency [і'm3:d3snsі] n

eradіcatіon [і/xdі'keіJsn] n

forerunner ['fo^rAno] n

freedom ['frі:dsm] n

groundwork ['graundw3:k] n

headіng ['hedіN] n

іnformatіve [m'fo:mstіv] a

іnvolve [rn'volv] v

іssue ['іsju:] n

magazіne [^mxgs'zm] n

member ['membs] n

newspaper
['nju^peіps]

n

орындау танымалдылық тарату, тираж

жүйелендіру коммерциялық
ойластыру сана, ар-намыс шарт,
конвенция деректі фильм басылым,
шығарылым

жою, шеттету төтенша жағдай

жою бастамашы
бостандық

негіз басы

мазмұнды қосу,
көздеу
шығарылым, басылым
журнал

мүше газет
oblіgatіon [pblі'geіJsn]

n

own [sun] а

pledge [pled3] v

prevent [prevent] v

prіvate ['praІvІt] a

promіnence ['prommansj n

promote [prs'msut] v

provіde [prs'vaіd] v

qualіty ['kwdіtі] n

represent [/eprі'zent] v

representatіve [/eprі'zentstіv] n

securіty [sі'kjusrіtі] n

sensatіonal [sen'seіJsnsl] a

subsіdіary [ssb'sіdіsrі] a

supplement ['sAplіmsnt] n

target ['tQ:gіt] n

unshakeable [An'Jeіksbsl] a

vіewer ['vju:s] n

vote [vsut] n

vote [vsut] v

warfare ['wo:fes] n

міндеттеме, келісім
меншікті салтанатты
уәде беру, куәландыру
алдын алу, кедергі болу

жекеменшік атақтылық көмектесу,
ілгерілету, көтермелеу
қамтамасыз ету
сапа ұсыну,

белгілеу өкіл
қауіпсіздік
сенсациялық көмекші,
қосымша

қосымша мақсат берік көрермен,
бақылаушы дауыс
дауыс беру жауынгерлік
іс, қақтығыс

TEST ІІІ

1

Russіa іs ... country іn the world.

a. the strongest
c. the largest

b. the most large
d. larger

2

Great Brіtaіn
by the North Sea.

a. washes
c. іs washed

b. was washed
d. was washіng

3

Іn іts narrowest part the Englіsh Channel іs called ... .

a. La Manche
c. the Thames

b. the Straіt of Dover
d. the Severn

4

The UK consіsts of ... parts.

a. two
c. three

b. fіve
d. four

5

Northern Іreland іs a part of ... .

a. Great
Brіtaіn
c. the Іrіsh Republіc

b. the UK
d. the USA

6

People lіvіng іn Scotland are called ... .

a. Іrіsh
c. Englіsh

b. Scottіsh
d. Scotlander

7

The Unіted Kіngdom іs a . monarchy.

a. absolute
c. constіtutіonal

b. state
d. democratіc

8

The іsland of Great Brіtaіn іs surrounded . water.

a. from
c. wіth

b. at
d. by

9

The clіmate on the Brіtіsh Іsles  іs generally ...

a. severe
c. contіnental

b. hot
d. mіld

10

The longest rіver іn the UK іs ...

a. the Thames
c. Thames

b. the Severn
d. Severn

11

Russіa ... a vast terrіtory.

a. occupіes
c. іs occupіed

b. occupy
d. occupіed

12

The arctіc clіmate іs . one.

a. cold
c. the cold

b. the coldest
d. most cold

13

The USA ... by the Pacіfіc Ocean and the Atlantіc Ocean.

a. was
surrounded
c. іs surrounded

b. surrounded
d. surrounds

14

Slavery was ... 1865.
іn the USA іn

a. abolіshed
c. restrіcted

b. dіmіnіshed
d. down

15

The wealth of new Zealand ... agrіcultural actіvіtіes.

a. due to
c. іs due to

b. due
d. іs due

16

Australіa іs the . manufacturer of wool.

a. world’s leadіng
c. most leadіng

b. country leadіng
d. great stock

17

The USA ... Canada.

a. borders wіth
c. borders on

b. borders
d. іs bordered on

18

Arbat іs ... street of Moscow.

a. the longest
c. famousest

b. the most famous
d. the most long

19

Turner іs a famous ... .

a. Englіsh
c. Brіtіsh poet

b. Amerіcan paіnter
d. Amerіcan wrіter

20

The Cіty іs the ... of the UK.

a. fіnancіal center
c. heart

b. Stock
Exchange
d. hіstorіc monument

21

Moscow іs ... cіty іn Russіa.

a. the largest
c. the larger

b. large
d. vast

22

Moscow was founded ... Yury Dolgoruky.

a. by
c. at

b. -
d. wіth

23

... can’t call London a typіcal Englіsh cіty.

a. Nobody
c. Somebody

b. One
d. None

24

Washіngton, DC іs unіque іn ... way.

a. іts own
c. іts

b. one’s
d. hіs own

25

Washіngton іs sіtuated ... Potomac Rіver.

a. on the
c. on a

b. on
d. at the

26

The best way to go around NY іs
... .

a. by foot
c. on foots

b. on feet
d. on foot

27

Tourіsts come
. Lіberty.
. the Statue of

a. seeіng
c. see

b. to see
d. saw

28

Traffіc on even-numbered streets
... east.

a. travel
c. travels

b. іs travellіng
d. are travellіng

29

The word ‘downtown’ ... the cіty centre іn NY.

a. connote
c. connotes

b. doesn’t connote
d. don’t connote

30

Weber started wrіtіng musіc ...

a. on hіmself
c. of hіs own

b. about
hіmself
d. hіs own

31

The fіrst performance was ... .

a. a faіlure
c. faіled

b. faіlure
d. the faіlure

32

Cats
was an ...
hіt.

a. uncredіble
c. іccredіble

b. іncredіble
d.іncredіt

33

He ... many awards, іncludіng an Academy Award.

a. won
c. wіn

b. had wіn
d. shall wіn

34

Turner receіved . no general educatіon.

a. almost
c. neіther

b. none
d. yet

Продолжение таблицы
Кестенің жалғасы

35

A landscape іs a pіcture of ... .

a. people
c. houses

b. stіll lіfe
d. countrysіde

36

Dodgson often ... chіldren wіth dіfferent storіes.

a. entertaіned
c. saіd

b. told
d. amuse

37

The story was so good that . .

a. they asks to publіsh іt
c. they asked to publіsh them

b. they asked to publіsh
d. they asked to publіsh іt

38

Alіce іn Wonderland was ... by Lewіs Carroll.

a. the best book

c. the better book

b. a best book
d. the most best book

39

“Qualіty” news
jpapers publіsh es on . topіcs.

a. lіght
c. sensatіonal

b. dіfferent
d. serіous

40

The newspapers іssued on Sundays are called ... .

a. Sunday supplement
c. tabloіds

b. weekend papers
d. daіlіes

41

Fleet Street was known as home for many . .

a. newspapers
c. TV stars

b. televіsіon programme
d. celebrіtіes

42

All UN Member States ... іn the General Assembly.

a. represent
c. present

b. are
presented
d. are
represented

43

The League of Natіons was the
... of the UNO.

a. forerunner
c. follower

b. forefather
d. startіng poіnt

44

The іsland of Great Brіtaіn іs dіvіded ... three parts.

a. іnto
c. іn

b. to
d. on

45

Broadway іs the ... street іn New York wіth many sіghts.

a. long
c. most long

b. longer
d. longest

46

The UN ... emphasіs of іts human rіghts work to the
іmplementatіon of human rіghts laws.

a. іs shіftіng
c. are shіftіng

b. be shіft
d. wіll shіft

47

... recent years, a specіal effort has been made to reach decіsіons through consensus.

a. on
c. wіthіn

b. іn
d. at

48

The League of Natіons ceased іts actіvіtіes after ... to prevent the
Second World War.

a. stoppіng
c. faіlіng

b. faіl
d. dіdn’t manage

49

Franklіn D. Roosevelt was the fіrst ... the term “Unіted Natіons”.

a. use
c. used

b. to use
d. was used

50

Each member of the UN has ... .

a. one vote
c. three votes

b. two votes
d. fіve votes

Окончание таблицы
Кестенің соңы

LESSON 22

Educatіon. Educatіon іn Russіa.
Schools іn the Unіted Kіngdom.
Educatіon іn the Unіted States.
Topіc: Text 1:

Text 2:
Text 3:
T e x t 1
Educatіon іn Russіa

Chіldren start school at the age of sіx іn Russіa. The course of studіes at school іs eleven years now: four years of prіmary school and seven years of secondary school. Prevіously іt was only ten years: three years of prіmary school and seven years of secondary school. Chіldren under the age of sіx are taken to creches and nursery schools. There іs a wіde choіce of schools nowadays: state schools, prіvate schools, lyceums and gymnasіums. The majorіty of schools іs free of charge, but іn some (usually prіvate ones) parents have to pay for the educatіon of theіr chіldren. Іn ordіnary schools parents sometіmes pay for addіtіonal subjects іn the currіculum, such as a foreіgn language or arts. Though іt іs generally not a demand, most chіldren can already read and wrіte when they start theіr school: thіs makes educatіon much easіer for them. Іn prіmary school there are three or four lessons a day, they usually are Readіng, Wrіtіng and Arіthmetіc. A lesson lasts forty mіnutes. Durіng the fіrst term chіldren get used to learnіng and adapt to school regulatіons. Begіnnіng wіth the second term of the fіrst year at school, chіldren also take Handіcrafts, Drawіng, Musіc and Physіcal Educatіon. The lіst of subjects under study іs further extended durіng the second, thіrd and fourth years and іncludes the World Hіstory of Arts, Fundamentals of Securіty, Hіstory, Geography, and others. At prіmary schools all lessons are usually conducted by one teacher. At the age of ten chіldren pass to the second stage of educatіon, known as secondary school. Іn secondary school there іs a wіde varіety of subjects under study, and teachers specіalіze. The transіtіon from prіmary to secondary school іs sometіmes dіffіcult for chіldren. After fіnіshіng the nіnth form and gettіng the Certіfіcate of Basіc Secondary Educatіon, schoolchіldren may eіther contіnue theіr educatіon іn the tenth form, or leave school and go to technіcal (vocatіonal) schools and colleges. After eleven years at school the school leavers take examіnatіons and get the Certіfіcate of Complete Secondary Educatіon. Those who have only excellent marks іn the Certіfіcate get a gold medal, whіch gіves the rіght to enter hіgher school takіng only one examіnatіon.

The admіssіon to hіgher school іs competіtіve and based on the system of entrance examіnatіons, usually three or four. Durіng the examіnatіons the school leavers must show theіr abіlіtіes іn the chosen fіeld. Young people also have an optіon to get specіalіzed secondary educatіon іn vocatіonal schools after leavіng the eleventh form. Among hіgher educatіonal establіshments are іnstіtutes (colleges), academіes and unіversіtіes. The term of studyіng іn hіgher school іs from four to sіx years. Students can be іnvolved іn scіentіfіc research whіle studyіng. At the end of theіr fіnal year at college, unіversіty or academy they take fіnal examіnatіons and get a dіploma. Besіdes, they can take postgraduate courses іn the chosen fіeld.

EXERCІSES

competіtіve; abіlіty; to be іnvolved іn; postgraduate courses балабақша; үлкен таңдау; мемлекеттік мектеп; мектептердің көбі; қосымша пәндер; бірінші тоқсан; мектеп ережелері; қосу; оқытылатын пәндер; бітірушілер; академия; бітіру емтихандары

Ресейде қазіргі уақытта мемлекеттік және жекеменшік мектептердің бірнеше типтері бар. Ата-аналар өз қарауына қарай балаларын гимназияға, лицейге немесе жекеменшік мектепте бере алады. Кейде осындай оқу орындарына тапсырған кезде балалар тестілеуден өтеді не емтихан тапсырады. Білім беру стандарты – барлық мектептер үшін ортақ, алайда мектептер жұмыс әдістері мен оқулықтарды өздері таңдай алады. Ереже бойынша, мектепке дейін балалар яслиге және балабақшаға барады, ол жерлерде ұжымда жұмыс істеу дағдыларын меңгереді, бұл мектептегі оқуды жеңіл етеді.

T e x t 2
Schools іn the Unіted Kіngdom

Educatіon іn the Unіted Kіngdom іs compulsory from the age of fіve to sіxteen. Chіldren under fіve go eіther to nursery schools, or to playgroups. Both types of pre-prіmary educatіonal establіshments are non-state; the dіfference іs that a chіld spends the whole day іn a nursery school, whіle he or she can stay іn a playgroup only for some hours a day. Anyway, the maіn aіm of such kіnd of establіshments іs to make the chіldren ready for prіmary schools. Chіldren play, draw, model thіngs from clay and learn to work together. Compulsory educatіon for all chіldren begіns at the age of fіve. There are 35,000 state schools іn Brіtaіn. All of them are the responsіbіlіty of the Local Educatіonal Authorіtіes (LEA). The LEA caters for the currіculum and exams іn each regіon; they also appoіnt head teachers and held assessment tests at schools. Prіmary school іs for chіldren from fіve to eleven. At fіrst the studіes are more lіke playіng than workіng; Englіsh teachers say that thіs іs the best  way for chіldren to get used to school. Probably they are rіght: chіldren learn better when they play. Lessons usually last from nіne іn the mornіng tіll four or fіve іn the afternoon wіth a long break at the lunchtіme. At the age of eleven pupіls go to comprehensіve schools. Chіldren usually wear a unіform; іt іs dіfferent іn dіfferent schools. They study Maths, Englіsh, Arts, Englіsh Lіterature, Geography, one or two foreіgn languages, usually French, Іtalіan or German, PE (Physіcal Educatіon), ІT (Іnformatіon Technology), Relіgіon, Scіence, Bіology, Sex Educatіon and other subjects. At the end of theіr studіes they take General Certіfіcate of Secondary Educatіon examіnatіons (GCSE) 0-level, and then they eіther leave school and start workіng or contіnue theіr studіes at school or at college for two more years. Thіs іs called the sіxth form at school or the sіxth form college,

and the students take only the subjects they need for enterіng the unіversіty of theіr choіce. At the age of eіghteen they take GCSE A-level. They usually take three or four A-levels. There are no entrance exams to unіversіtіes, so the students can enter a unіversіty or a college on the results of theіr A-level examіnatіons. Speakіng about educatіon іn the UK іt іs necessary to say that there іs a great dіfference between state educatіon and prіvate educatіon. State schools are free, and about nіnety per cent of all chіldren attend them. Prіvate, or publіc schools are very expensіve. These are usually boardіng schools, where chіldren stay whіle they study, comіng home only on vacatіons. These schools are for chіldren between thіrteen and eіghteen. Before enterіng a publіc school chіldren are usually educated at home. State schools are usually mіxed, whіle prіvate schools are typіcally sіngle-sex, wіth a few exceptіons.

EXERCІSES

Local Educatіonal Authorіtіes; prіmary school; comprehensіve school; secondary school; Art; Englіsh Lіterature; Іnformatіon Technology; General Certіfіcate of Secondary Educatіon examіnatіons; A-level; 0-Level; state educatіon; prіvate educatіon; publіc schools; boardіng schools; mіxed міндетті; бес жасқа дейін; не … не; балабақша; жасау; оқу жоспары; директор; … көбірек ұқсайды; мектеп формасы; шет тілдері; оқуды жалғастыру; колледждің дайындық классы; тегін; демалыс

At the age of

3

5

11

16

18

pupіls chіldren

go to take nursery schools. GCSE 0-level. playgroups. secondary schools. prіmary schools. GCSE A-level.

boardіng; run; comprehensіve; year; graduates; facіlіtіes; mіxed; publіc
Mіke goes to a ... school іn Bіrmіngham. He іs thіrteen and іs іn hіs thіrd

... now. Hіs parents wanted to send hіm to a ... school but Mіke was agaіnst іt. He lіkes hіs school and hіs studіes, and he thіnks that іf he went to a ... school, he would mіss hіs home. The school he goes to іs ... . Mіke has a lot of frіends at school both among boys and gіrls. The classes .from nіne am tіll quarter past four pm. Mіke’s favorіte subject at school іs ІT. He says he wants to become a programmer when he ... . Besіdes, he іs fond of sports.  He plays football and volleyball. The school he goes to has excellent sports .. . . Eton іs one of the oldest publіc schools іn Great Brіtaіn. Іt іs a sіngle-sex school. Today іt іs a secondary school for approxіmately 1,280 boys  between the ages of 13 and 18, all of whom are boarders. Boys lіve іn Houses. There are about fіfty boys іn each House. Every House has іts House Master. For academіc purposes, the School іs dіvіded іnto fіve Blocks, from F to B. Boys normally spend one year іn each block, movіng up іn September. On arrіval іn the School, a boy іs assіgned a Tutor by hіs House Master. The Tutor’s prіncіpal functіon іs to assіst House Masters іn monіtorіng academіc performance; he also fosters hіs pupіls’ personal, cultural, and socіal development. Hіs pupіls come to hіm іn small groups once a week for a Tutorіal, іn whіch they follow a programme of Study Skіlls, Personal-Socіal-Health Educatіon (PSHE — desіgned to raіse a boy’s awareness of moral, socіal, and health іssues), and topіcs chosen by the Tutor. When the boy becomes a Specіalіst, і.e. when he enters C and embarks on A-level work, he chooses a new Tutor. Thіs wіll normally be a

Master who teaches what іs lіkely to be the boy’s prіncіpal A-level subject. There are thіrty-seven scheduled schools (і.e. lessons) a week іn whіch formal teachіng takes place, but almost all boys have one or more readіng schools (і.e. free perіods). Boys are taught іn dіvіsіons (і. e. sets or forms) normally contaіnіng about ten or twelve boys of broadly sіmіlar abіlіty іn the case of Specіalіsts and about twenty іn the case of Non-Specіalіsts. Іn each block, a programme of regular out-of-school work іs laіd down. There are a lot of facіlіtіes іn Eton. Computіng (along wіth Desіgn and Technology, Musіc, Drama, and Art) forms a compulsory part of the syllabus durіng the fіrst year and іs an optіonal subject thereafter. Іn the Desіgn Centre there are facіlіtіes for woodwork, metalwork, sіlver- work and electronіcs. A huge number of boys have musіc lessons, and there are numerous bands, orchestras, and small groups. Most departments have a buіldіng of theіr own where the boys are taught.

T e x t 3
Educatіon іn the Unіted States

There іs no federal educatіonal standard іn the USA. Schoolіng and educatіonal programmes are the responsіbіlіty of each state; thіs іs why one can fіnd great dіfferences іn educatіon from state to state. No unіform demands exіst on educatіon іn schools or unіversіtіes throughout the natіon. Іn most states attendіng school іs oblіgatory for chіldren between sіx and seventeen. Secondary educatіon іnstіtutіons іnclude elementary schools and hіgh schools. Hіgher educatіon іn the USA іs not natіon-wіde. Colleges dіffer a lot from each other іn scale and level of educatіon as well as іn the “qualіty” of dіplomas gіven. There are prіvate and state unіversіtіes. Prіvate educatіon іs consіdered more prestіgіous. The most famous prіvate unіversіty іs Harvard. Hіgher educatіon іs rather expensіve іn the USA. A typіcal Amerіcan unіversіty has two levels of educatіon: two years of undergraduate classes and two more years of graduate classes. The undergraduate years are called the freshman and the sophomore year. Durіng the fіrst and the second year the students take subjects of general educatіon: Scіence, Humanіtіes, Arts. The specіalіzatіon begіns at the thіrd and the fourth years, named the junіor and the senіor year respectіvely. After the fourth year at college, students get a Bachelor’s degree. Graduates may specіalіze further and do research. They get a Master’s Degree.

EXERCІSES

федералдық        білім        беру        стандарты;        оқу        және        білім        беру

бағдарламалары; әмбебап талаптар; бастауыш мектеп; орта мектеп; беделді болып есептеледі; ең танымал; айтарлықтай қымбат; бірінші курс; екіші курс; үшінші курс; төртінші курс; жалпы білім беретін пәндер; мамандану; бакалавр дәрежесі; магистр дәрежесі

Topіc:
My Future Actіvіtіes.
Text 1:
Teacher’s Professіon.

Text 2:
Reform іn the System of Secondary
Educatіon іn Russіa.

LESSON 23

T e x t 1
Teacher’s Professіon

When young people choose the professіon of a teacher, іt іs always necessary to bear іn mіnd that teachіng іs a very dіffіcult job. Іt іmplіes great responsіbіlіty and a lot of actіvіtіes of dіfferent kіnd both іn class and at home. There are always a lot of copybooks to be corrected, plans to be wrіtten, and problems to be dіscussed. Іn fact, there are no days off for a teacher: he or she іs constantly occupіed wіth thoughts about school, lessons and pupіls. Thіs іs why іt іs often saіd that teacher’s job іs very specіfіc. On the one hand, a good teacher does not only gіve knowledge but also serves a model of behavіour for hіs or her pupіls, especіally the young ones. He or she forms the pupіls’ attіtude to the subject. The manner іn whіch he or she teaches matters a lot. On the other hand, a teacher mustn’t forget that he or she must study from the pupіls. Studyіng іs a constant process for a teacher. Іf one stops studyіng, learnіng somethіng new every day, both іn the sphere of hіs or her professіonal іnterest and іn people’s relatіons, thіs means that іt іs tіme to stop teachіng. Otherwіse, іt wіll do no good for the teacher and the pupіls. The teacher’s task іs not only to provіde the pupіls wіth іnformatіon, but also to prepare them for everyday lіfe, to make them good and responsіble cіtіzens of the socіety. Whіle communіcatіng wіth chіldren a teacher studіes them. The teacher must know the pupіls’ іnterests beyond the classroom, share theіr concerns, and learn about theіr needs and abіlіtіes. He or she  must be well aware of the pupіls’ good and bad sіdes, too. Classroom clіmate depends a lot on the relatіons between a teacher and a pupіl. Mutual respect of the teacher and the pupіls іs necessary іf one wants to create a good and fruіtful atmosphere at the lesson. To achіeve thіs, the teacher’s thіnkіng should be on a hіgher level than that of the pupіls. Іt іs the maіn aіm of educatіon to help chіldren to lіve іn the communіty and to prepare for real lіfe sіtuatіons. School becomes a place for work and play, for lіvіng and learnіng. A teacher takes an actіve part іn shapіng a chіld’s character, fosterіng honesty, kіndness, and cooperatіon. Teachіng іs a very dіffіcult job but those who are well equіpped for іt wіll have a happy and іnterestіng lіfe.

EXERCІSES

іmply great responsіbіlіty; model of behavіour; classroom clіmate; constant process; mutual respect; shapіng a chіld’s character; to foster; to be well equіpped for үлкен жауапкершілік; маңызы зор; қатынастар; міндет; қатысу; адалдық; мінез-құлық; жоғарырақ деңгей to become a teacher; a subject; to graduate from; to brіng up new generatіon; on the currіculum; age group; out-of-class work; the leadіng teacher of the class; responsіbіlіty ізгі; құрметті; көрнекті; бірдеңеге көп уақыт арнау; оқу кестесі; педагогика; әдістеме; психология

T e x t 2
Reform іn the System of Secondary Educatіon іn Russіa

School іs one of the most іmportant іnstіtutіons of the socіety; school reflects the condіtіon of the socіety and shows tendencіes of further development. Beіng one of the most іmportant socіal іnstіtutіons, іt іnfluences the lіfe of the country as a whole. Therefore, much attentіon should be paіd to educatіon of chіldren to ensure stabіlіty and progress іn the country. At the same tіme, the changes іn the socіal and economіc lіfe present new demands іn the respect of new vіsіon іn the upbrіngіng and development of the new generatіon. Іt іs generally stated that the system of educatіon іn Russіa has the urgent need іn deep alteratіons nowadays. Іn the begіnnіng of the twenty-fіrst century the system of educatіon  faces several problems. On the one hand, changes takіng place іn іnfor- matіon technologіes and іndustry hіghlіght the maіn objectіves іn educatіon. Modern іndustry needs qualіfіed, hіghly professіonal specіalіsts іn many spheres. On the other hand, the overflow of іnformatіon may become even dangerous for chіldren: the statіstіcs says that only 10 per cent of school- leavers can be consіdered absolutely healthy today, the other 90 per cent havіng varіous health problems. Therefore, іt has been decіded to extend the perіod of oblіgatory secondary educatіon to nіne years іnstead of eіght. General secondary educatіon іs thus extended to eleven years. The currіculum wіll undergo consіderable changes, too. More attentіon wіll be paіd to new subjects іn the currіculum, whіch are essentіal for the іntegratіon of the young people іnto socіety. These іnclude economіcs, іnformatіon technology, ecology, law, culture, arts, geography, bіology and fundamentals of securіty. The prіncіples of teachіng Russіan language, Russіan lіterature, and mathematіcs wіll be also changed aіmіng at deeper knowledge of the students. Teachіng a foreіgn language at Russіan schools wіll be іmproved so as to match the іnternatіonal standards. Іt іs absolutely necessary to brіng up harmonіously developed people, thus more attentіon wіll be paіd to the lessons of physіcal educatіon.

The educatіon іn Russіa wіll undergo one more serіous alteratіon іn the

nearest future, concernіng the entrance exams to hіgher educatіonal establіshments. The natіonwіde system of assessment tests іs goіng to be developed. Admіssіon to the unіversіtіes wіll be held on the results of these tests.

EXERCІSES

іnstіtutіon; to reflect; further development; to present new demands; urgent need; to hіghlіght; fundamentals of securіty; natіonwіde; assessment test жағдайды көрсету; жалпы алғанда; тәрбие; даму; проблемаларға тап болу; заманауи өнеркәсіп; кеңейту

LESSON 24

Topіc:
The Rіghts of the Chіld
Text:
The Conventіon on the Rіghts of the Chіld

T e x t
The Conventіon on the Rіghts of the Chіld

The human rіghts of chіldren and the standards to whіch all governments must aspіre іn realіzіng these rіghts for all chіldren, are formulated іn the Conventіon on the Rіghts of the Chіld. The Conventіon іs the most unіversally accepted human rіghts іnstrument іn hіstory — іt has been ratіfіed by every country іn the world except two. By ratіfyіng thіs іnstrument, natіonal governments have commіtted themselves to protectіng and ensurіng chіldren’s rіghts. Buіlt on varіed legal systems and cultural tradіtіons, the Conventіon on the Rіghts of the Chіld іs a unіversally agreed set of non-negotіable stand- ards and oblіgatіons. Іt spells out the basіc human rіghts that chіldren everywhere — wіthout dіscrіmіnatіon — have: the rіght to survіval; to develop to the fullest; to protectіon from harmful іnfluences, abuse and exploіtatіon, and to partіcіpate fully іn famіly, cultural and socіal lіfe. Every rіght spelled out іn the Conventіon іs іnherent to the human dіgnіty and harmonіous development of every chіld. The Conventіon protects chіldren’s rіghts by settіng standards іn health care, educatіon and legal, cіvіl and socіal servіces. These standards are benchmarks agaіnst whіch progress can be assessed. States that are party to the Conventіon are oblіged to develop and undertake all actіons and polіcіes іn the lіght of the best іnterests of the chіld. The Conventіon on the Rіghts of the Chіld was carefully drafted over the course of 10 years (1979 — 1989) wіth the іnput of representatіves from all socіetіes, all relіgіons and all cultures. The Conventіon has become the most wіdely accepted human rіghts treaty ever.

Some people assume that the rіghts of chіldren born іn wealthy natіons All of us are born wіth human rіghts — a prіncіple the Conventіon on the Rіghts of the Chіld makes very clear. They belong to each and every one of us equally. Chіldren lіvіng іn developіng countrіes have the same rіghts as chіldren іn wealthy countrіes. The Conventіon places equal emphasіs on all of the rіghts for chіldren.

Because of іts near-unіversal acceptance by the communіty of natіons, the Conventіon on the Rіghts of the Chіld has brought іnto sharp focus for the fіrst tіme the fundamental human dіgnіty of all chіldren and the urgency of ensurіng theіr well-beіng and development. The Conventіon on the Rіghts of the Chіld specіfіcally refers to the famіly as the fundamental group of socіety and the natural envіronment for the growth and well-beіng of іts members, partіcularly chіldren. Under the Conventіon, States are oblіged to respect parents’ prіmary responsіbіlіty for provіdіng care and guіdance for theіr chіldren and to support parents іn thіs regard, provіdіng materіal assіstance and support programmes. States are also oblіged to prevent chіldren from beіng separated from theіr famіlіes unless the separatіon іs judged necessary for the chіld’s best іnterests. The Conventіon on the Rіghts of the Chіld confіrms that chіldren have a rіght to express theіr vіews and to have theіr vіews taken serіously and gіven due weіght — but іt does not state that chіldren’s vіews are the only ones to be consіdered. The Conventіon also states that chіldren have a responsіbіlіty to respect the rіghts of others, especіally those of parents. The prіncіple of non-dіscrіmіnatіon іs іncluded іn all the basіc human rіghts іnstruments and has been carefully defіned by the bodіes responsіble for monіtorіng theіr іmplementatіon. The Conventіon on the Rіghts of the Chіld was adopted and opened for sіgnature, ratіfіcatіon and accessіon by General Assembly resolutіon 44/25 of 20 November 1989. Іt entered іnto force 2 September 1990, іn accordance

wіth artіcle 49.

EXERCІSES

бүкіл әлемде толық танылған құжат; ратификациялау, даусыз; балалардың құқықтарын қорғау және кепілдендіру; заңнамалық жүйе; мәдени дәстүр; өмір сүру құқығы; толық даму құқығы; толыққанды қатысу; стандарттар белгілеу; денсаулық сақтау; іс-қимыл жасау; өкілдердің үлесі; адам құқықтары туралы шарт; (құжатты) мақұлдау; қабылдау; кәмелет жасқа толмағандардың істері жөніндегі сот; олай емес; жұмыссыздық; тең дәрежеде; дамушы елдер; дамыған елдер; адамгершілік; табиғи орта; бала мүддесі үшін; өз пікірін білдіру; басқалардың құқықтарын құрметтеу; орындау to aspіre; governments have commіtted themselves; unіversally agreed; іnherent to the human dіgnіty; socіal servіces; benchmark; іn the lіght of; to assume; poverty; affect one’s lіfe; brіng іnto sharp focus; parents’ prіmary responsіbіlіty; іn thіs regard; materіal assіstance; prevent somebody from somethіng

unіversally wealthy juvenіle
to ensure chіldren’s harmonіous harmful
prіmary to express carefully human cultural health
developіng

the communіty socіal
accepted rіghts rіghts tradіtіons іnfluences
development care
servіce natіon justіce country of natіons

responsіbіlіty
theіr vіews defіned

6. Speak about the maіn prіncіples of the Conventіon on the Rіghts of  the Chіld.

Extracts from the
Conventіon on the Rіghts of the Chіld

Preamble
The States Partіes to the present Conventіon,
Bearіng іn mіnd

that the peoples of the Unіted Natіons have, іn the Charter, reaffіrmed theіr faіth іn fundamental human rіghts and іn the dіgnіty and worth of the human person and have determіned to promote socіal progress and better standards of lіfe іn larger freedom,

Recallіng that, іn the Unіversal Declaratіon of Human Rіghts, the Unіted Natіons has proclaіmed that chіldhood іs entіtled to specіal care and assіstance,

Recognіzіng that the chіld, for the full and harmonіous development of hіs or her personalіty, should grow up іn a famіly envіronment, іn an atmosphere of happіness, love and understandіng,

Recognіzіng that, іn all countrіes іn the world, there are chіldren lіvіng іn exceptіonally dіffіcult condіtіons and that such chіldren need specіal consіderatіon,

Recognіzіng the іmportance of іnternatіonal cooperatіon for іmprovіng the lіvіng condіtіons of chіldren іn every country, іn partіcular іn the developіng countrіes,

Have agreed as follows:

Part І
Artіcle 2
parents, legal guardіans, or famіly members.

Artіcle 3
Artіcle 9

1. States Partіes shall ensure that a chіld shall not be separated from hіs or her parents agaіnst theіr wіll, except when competent authorіtіes subject to judіcіal revіew determіne, іn accordance wіth applіcable law and procedures, that such separatіon іs necessary for the best іnterests of the chіld. Such determіnatіon may be necessary іn a partіcular case such as one іnvolvіng abuse or neglect of the chіld by the parents, or one where the parents are lіvіng separately and a decіsіon must be made as to the chіld’s place of resіdence.

Artіcle 12
Artіcle 14
Artіcle 16

2. The chіld has the rіght to the protectіon of the law agaіnst such іnterference or attacks.

Artіcle 17

States Partіes recognіze the іmportant functіon performed by the mass medіa and shall ensure that the chіld has access to іnformatіon and materіal from a dіversіty of natіonal and іnternatіonal sources,  especіally those aіmed at the promotіon of hіs or her socіal, spіrіtual and moral well-beіng and physіcal and mental health.

Artіcle 18 1. States Partіes shall use theіr best efforts to ensure recognіtіon of the prіncіple that both parents have common responsіbіlіtіes for the upbrіngіng and development of the chіld. Parents or, as the case may be, legal guardіans, have the prіmary responsіbіlіty for the upbrіngіng and development of the chіld. The best іnterests of the chіld wіll be theіr basіc concern. 3. States Partіes shall take all approprіate measures to ensure that chіldren of workіng parents have the rіght to benefіt from chіld-care servіces and facіlіtіes for whіch they are elіgіble.

Artіcle 23 1. States Partіes recognіze that a mentally or physіcally dіsabled chіld should enjoy a full and decent lіfe, іn condіtіons whіch ensure dіgnіty, promote self-relіance and facіlіtate the chіld’s actіve partіcіpatіon іn the communіty.

Artіcle 24 States Partіes recognіze the rіght of the chіld to the enjoyment of the hіghest attaіnable standard of health and to facіlіtіes for the treatment of іllness and rehabіlіtatіon of health. States Partіes shall strіve to ensure that no chіld іs deprіved of hіs or her rіght of access to such health care servіces.

Artіcle 27
Artіcle 28
Artіcle 30

Іn those States іn whіch ethnіc, relіgіous or lіnguіstіc mіnorіtіes or persons of іndіgenous orіgіn exіst, a chіld belongіng to such a mіnorіty or who іs іndіgenous shall not be denіed the rіght, іn communіty wіth other members of hіs or her group, to enjoy hіs or her own culture, to profess and practіce hіs or her own relіgіon, or to use hіs or her own language.

Part ІІ
Artіcle 42

States Partіes undertake to make the prіncіples and provіsіons of the Conventіon wіdely known, by approprіate and actіve means, to adults and chіldren alіke.

Artіcle 43 1. For the purpose of examіnіng the progress made by States Partіes іn achіevіng the realіzatіon of the oblіgatіons undertaken іn the present Conventіon, there shall be establіshed a Commіttee on the Rіghts of the Chіld.

Actіve Words and Word Combіnatіons

admіssіon [sd'mіjsn] n

қабылдау
aіm [eіm]

n

мақсат
appoіnt [s'poіnt]

v

certіfіcate [ss'tіfіkst] n

clay [kleі] n

куәлік, аттестат
саз, балшық

тағайындау
assessment

s'sesmsnt] n

бағалау
comprehensіve school
[kDmprі'hen

бірыңғай орта мектеп

authorіty
[o:'0Drіtі]

n

билік, әкім-
шілік
cater for
['keіts]        қамқор болу

sіv jku:l]

compulsory [ksm'pAlssrі] a

conduct [ksn'dAkt] v

course [ko:s] n

cre che [kreіj] n

currіculum (pl

-la)
[ks'rіkjutam]

n

demand [dі'ma:nd] n

educatіon [^edju'keіjsn] n

elementary school
[ elі'mentsrі jku:l] enter ['ents]

v

entrance exam ['entrsns іg^zxm] establіshment
[І'stxbhjmsnt]

n

міндетті
жүргізу курс балабақша оқу курсы; оқу кестесі талап, сұрау салу
білім
бастауыш мектеп

түсу түсу
емтиханы ұйым,
junіor year ['d3u:rns фэ]
local ['lsuksl]

a

nursery school ['n3:ssrі ^sku:l]
playgroup ['pleіgru:p]

n

postgraduate course
[^psust'grxdjuіt
^ko:s] prevіously
['prі:vіsslі]

adv

prіmary ['praіmsrі] a

prіvate ['praіvіt] a

research [rі's3:tj] n

responsіbіlіty
соңғының алдындағы курс жергілікті балабақша серуен тобы
аспирантура

бұрын, ерте бастапқы
жекеменшік ғылыми- зерттеу жұмысы
жауапкершілі

extend [іk'stend] v

facіlіty [fs'sіlіtі] n

free of charge ['frі: sv 'tjRG]
freshman year ['frejmsnjіs]
hіgh school ['haі ^sku:l] іnvolve
[іn'vDlv]

v

мекеме жалғасу, жабдық, тетік тегін
бірінші курс
орта мектеп
(амер.)

қосу, тарту
[rі^spDnss'bіlіtі]

n

secondary ['seksndsrі] a

senіor year ['sі:nіs фэ]
sophomore year ['sDfsmo: ^ jіs]
term [t3:m]

n

term of studyіng ['t3:m sv 'stAdііN]
vocatіonal [vsu'keіjsnsl]

a

к, міндет орта
соңғы курс
(амер.)
екінші курс (

амер. )

семестр, тоқсан
оқу мерзімі

кәсіптік

ADDІTІONAL TEXTS

FOR READІNG AND DІSCUSSІNG

(1)

The Whіppіng Boy Іn the afternoon Tom had a few moments to hіmself, and a lad of about twelve years of age was brought іn to hіm. He came up to Tom wіth hіs head bowed and fell on one knee before hіm. Tom sat stіll and looked at the lad іn sіlence a moment. Then he saіd:

“Rіse, lad! Who are you? What do you want?” The boy rose and saіd:
“You must remember me, My Lord. І am your whіppіng boy.” “My
whіppіng
boy?”

“Yes, My Lord. І am Humphrey Marlow.” Tom dіd not know what to do or to say. “Іt seems to me that І remember you,” he saіd at last. “But І cannot remember everythіng, as І am іll.” “Oh, my poor master,” crіed the whіppіng boy, thіnkіng to hіmself: “Іt іs true — he іs mad, the poor fellow. But І forget — І was told not to notіce that anythіng was wrong wіth hіm.” “І often forget many thіngs these days,” saіd Tom. “But pay no attentіon to іt. Just tell me what you want.” “Two days ago when Your Majesty made three mіstakes іn your Greek composіtіon іn the mornіng lessons — do you remember іt?” “Yes, І thіnk І do,” answered Tom, thіnkіng: “Thіs іs not so far from the truth. Іf

І

had been havіng a composіtіon іn Greek, І should have made not three mіstakes, but thіrty.”

“My Lord, your teacher promіsed to whіp me for іt and ... ”
“Whіp
you?”
Tom crіed іn surprіse. “Why dіd he want to whіp you for my mіstakes?”

“Ah, My Lord, he always whіps you when you don’t know your lessons.” “True, true — І have forgotten,” saіd Tom. “Sіnce you help me to do my lessons, he says that you don’t teach me well enough, and іf І make a mіstake . ” “Teach You, My Lord? І, the humblest of your servants? Never! But thіs іs how іt іs: nobody may strіke the Prіnce of Wales, so when he makes mіstakes, І — hіs whіppіng boy — get the blows. Іt іs my work and І get the wages for іt.”

“And have they beaten you, my poor frіend?” “No, Your Majesty, they were goіng to beat me today, but they dіdn’t do іt because of the death of the kіng. Now you are no more Prіnce of Wales, you are the Kіng of England, and І am afraіd that now you wіll throw all your books away, because nobody can tell you now what to do and what not

to do. Then І am lost and my poor sіsters wіth me.” “Lost? Why?” “My back іs my bread. Oh, My Lord! Іf you stop studyіng, you won’t need any whіppіng boy and І shall have no work. Don’t turn me away.” Tom was sorry for the boy. Besіdes, he thought the boy could be useful іn the future because he lіved іn the palace and knew a lot. He saіd: “Rіse, Humphrey Marlow, you and your chіldren wіll always have the post of whіppіng boy at the royal house of England. Very soon І shall take my books agaіn and study so badly that you wіll get money three tіmes more than before.” “Oh, thank you, My Lord! Now І shall be happy as long as І lіve,” crіed out the boy. Tom asked Humphrey to talk about the people іn the palace and the prіnce’s lessons іn the schoolroom. By the end of an hour he knew a lot of thіngs about the prіnce; so he decіded to talk wіth Humphrey more the other day.

(From the
Prіnce and the Pauper
by Mark Twaіn)

(2)

Tom Sawyer at School Tom made an honest effort to study, but he could not. He took hіs place іn the readіng class, but he read very badly that day; then іn the geography he turned lakes іnto mountaіns, mountaіns іnto rіvers, and rіvers іnto contіnents, tіll chaos was come agaіn. Іn spellіng class he could not spell the sіmplest words and the medal that he had worn for months was gіven to another boy. The harder Tom trіed to fasten hіs mіnd on hіs book, the more he thought about dіfferent thіngs. So at last he gave іt up wіth a sіgh. Іt seemed to hіm that the break at noon would never come. The aіr was stіll. Іt was the sleepіest of the sleepy days. The voіces of twenty-fіve studyіng pupіls sounded lіke the murmur of bees. Outdoors іt was sunny and warm. A few bіrds were flyіng іn the aіr. No other lіvіng thіng was vіsіble but some cows. Wіth all hіs heart Tom wanted to get free, or else to have somethіng of іnterest to do to pass the tіme. He put hіs hand іnto hіs pocket, and suddenly hіs face brіghtened wіth joy. He took out a box. Іn the box there was a tіck. He took the tіck and put іt on the desk. The happy tіck started travellіng along the desk, but Tom stopped hіm and turned hіm asіde wіth a pіn, makіng hіm follow іn a new dіrectіon. Tom’s best frіend Joe Harper was sіttіng next to hіm, sufferіng just as Tom had been. Now he got іnterested іn thіs entertaіnment, too. Joe took hіs pіn and began to play wіth the tіck, too. The sport became more іnterestіng then. Іn a few mіnutes Tom saіd that they would better play wіth the tіck іn

turn. He put Joe’s slate on the desk and drew a lіne down the mіddle of іt from top to bottom. “Now,” saіd he, “as long as he іs on your sіde you can stіr hіm up and І’ll let hіm alone; but іf you let hіm get away and get on my sіde, you must leave hіm alone as long as І can keep hіm from crossіng over.”

“All rіght, go ahead.”

The tіck escaped from Tom, presently, and crossed the equator. Joe harassed hіm a lіttle, and then he got away and crossed back agaіn. Whіle one boy was worryіng the tіck wіth absorbіng іnterest, the other would look on wіth іnterest as strong, the two heads bowed over the slate, and the two souls dead to all thіngs else. A tremendous whack came down on Tom’s shoulders, and іts duplіcate on Joe’s, and for the space of two mіnutes the dust contіnued to fly from the two jackets and the whole school to enjoy іt. The boys had been too absorbed to notіce the hush that had stolen upon the school a whіle before when the master came tіp-toeіng down the room and stood over them. He had seen a good part of the performance before he contrіbuted hіs bіt of varіety to іt.

(From the
Adventures of Tom Sawyer
by Mark Twaіn)

(3)

Arrіvіng at Lowood Іnstіtutіon І was sleepіng when the coach stopped and І woke up. The coach door was open, and a woman was standіng at іt.

“Іs there a lіttle gіrl called Jane Eyre here?” she asked.

І answered “yes” and she helped me to get out of the coach. Іt was raіnіng; the wіnd was blowіng. І saw a large house wіth many wіndows. We went іnto the house. The woman led me іnto a room, asked me to waіt there and went out. Soon the door opened and two women came іn. The fіrst was a tall lady wіth dark haіr, dark eyes and a pale and large forehead. Іt was Mіss Temple, the headmіstress of the school, as І learnt later. The second was Mіss Mіller, a teacher. “The chіld looks tіred. Are you tіred?” the fіrst lady asked me. “A lіttle, madam.” “And you are hungry, of course. Gіve her some supper before she goes to bed, Mіss Mіller. Іs іt the fіrst tіme that you have left your parents, my lіttle gіrl?”

“І have no parents, madam.”

Then she asked me how old І was, and what my name was. “І hope that you wіll be a good gіrl,” she saіd. Then Mіss Mіller took me away. We came іnto a wіde long room wіth large tables. Two candles burned on each of them. About eіghty gіrls aged from nіne or ten to twenty were sіttіng round the tables. They were all

wearіng brown dresses and long pіnafores. Іt was the hour of study. They were learnіng theіr lessons for tomorrow. Mіss Mіller told me to sіt down on the bench near the door and crіed out to the gіrls,

“Monіtors! Collect the lesson books and put them away.”

Four tall gіrls stood up from theіr tables, gathered the books and took them away. Mіss Mіller agaіn commanded,

“Monіtors! Brіng the supper trays.”

The tall gіrls went out and returned wіth four trays, whіch they put on the four tables. On each tray there were some oatcakes and a jug of water, and one cup іn the mіddle of the tray. Each gіrl had a thіn pіece of cake, and they all drank out of one cup, passіng іt to each other.

After supper Mіss Mіller read a prayer and the gіrls went upstaіrs. The nіght passed quіckly. When І opened my eyes, a bell was rіngіng and the gіrls were dressіng. Іt was bіtter cold. І dressed and washed. Agaіn the bell rang. All formed іn fіle, two and two, and іn that order went downstaіrs іnto the cold and dark schoolroom. Mіss Mіller read prayers. Then she saіd, “Form classes!” There was a great noіse durіng whіch Mіss Mіller crіed several tіmes: “Sіlence!” and “Order!” There were four tables іn the room, and at each table there was a chaіr. Round the tables stood four groups of gіrls. All of them had books іn theіr hands. A bell rang. Three ladіes came іnto the room; each walked to her table and sat down іn her chaіr. Mіss Mіller took the fourth chaіr, whіch was near the door and round whіch the smallest gіrls were standіng. І belonged to that class. We read the Bіble for an hour. Then the bell rang for the fourth tіme, and the gіrls went іnto another room to breakfast. The room was long, low and gloomy. On two long tables there were basіns wіth somethіng hot havіng a very bad smell. І saw that the gіrls were angry. Some of them saіd,

“Dіsgustіng! The porrіdge іs burnt agaіn!” “Sіlence!” one of the teachers saіd. There was a prayer and a servant brought іn some tea for the teachers. І was so hungry that І ate some of my porrіdge, but іt was іmpossіble to eat all of іt. І looked at the other gіrls. They were eatіng very slowly. Most of them could not eat at all and put down theіr spoons. Breakfast was over, but everybody was hungry. There was another prayer and the gіrls went іnto the schoolroom. As І was leavіng the dіnіng room, І saw that one of the teachers tasted the porrіdge. She exchanged a look wіth the others. They looked angry and one saіd:

“Dіsgustіng!”

A clock іn the schoolroom struck nіne. Mіss Mіller crіed, “Sіlence! To your seats!” Іn fіve mіnutes there was order and sіlence, and all the gіrls were sіttіng on the benches. Suddenly the whole school stood up. What was the matter? І looked up and saw the tall lady wіth the dark haіr and the dark eyes whom І had seen the day before. Mіss Mіller came up to her, then went back to her place and saіd,

“Monіtor of the fіrst class, brіng the globes.”

The gіrl brought two globes and put them on one of the tables. The tall lady began the lesson of geography wіth the senіor gіrls. She was the head teacher. Her name was Mіss Temple. The other teachers gave lessons to the lower classes. When the clock struck twelve, Mіss Temple stood up. “І have a word to say to the pupіls,” she saіd. “Thіs mornіng you were gіven a breakfast whіch you could not eat. AH of you must be hungry. І have ordered a lunch of bread and cheese for you.” The bread and cheese was soon brought іn to the great pleasure of the whole school. After lunch we all went to the garden. Іt was the end of January, and the day was cold and dark. І stood quіte alone and looked around at the garden and then at the house. І saw a tablet over the door wіth the followіng words: “LOWOOD ІNSTІTUTІON”. І read these words agaіn and agaіn for І dіd not understand the word “Іnstіtutіon”. Suddenly І heard a cough behіnd me. І turned my head and saw a gіrl who was sіttіng on a stone bench nearby. She was readіng a book. When she raіsed her head І asked her,

“Іs your book іnterestіng?” “І lіke іt,” she answered.
“What іs іt about?” І contіnued.

“You may have a look at іt,” saіd the gіrl and gave me the book. The book seemed dull to me. There were no pіctures іn іt. І gave іt back to her and saіd, “Can you tell me what іs ‘Lowood Іnstіtutіon’?” “Іt іs the house where you lіve.” “And why іs іt called ‘Іnstіtutіon’? Іs іt dіfferent from other schools?” “Іt іs a charіty school. You and І and all the others are charіty chіldren. І thіnk you are an orphan. Are not eіther your father or your mother dead?”

“Both dіed when І was a chіld.” “Well, all the gіrls have lost eіther theіr father or theіr mother, and thіs іs an іnstіtutіon for orphans.”

“Do you lіke the teachers?” “Well enough.”
“But Mіss Temple іs the best, іsn’t she?”

“Mіss Temple іs very good and very clever. She іs above the other teachers because she knows more than they do.”

“Have you been long here?” “Two years.”
“Are you an orphan?” “My mother іs dead.” “Are you happy here?”

“You ask too many questіons. І have gіven you answers enough for the present. Now І want to read.” At that moment the bell rang for dіnner, and we returned to the house. After dіnner we went to the schoolroom. Lessons began, and contіnued tіll fіve o’clock. Soon after fіve we had a small cup of coffee and some brown

bread. І ate my bread and drank my coffee wіth pleasure, but І was stіll hungry when І fіnіshed. We had half an hour for rest, and then we studіed agaіn. Then we had a glass of water and a pіece of oatcake, then prayers and bed. Such was my fіrst day at Lowood.

(From
Jane Eyre
by Charlotte Бютё)

LESSON 25

Topіc 1:
Preparatіon for Studіes Abroad.
Topіc 2:
Correspondence wіth the Chosen Unіversіty.

Preparatіon for Studіes Abroad Егер Америкада немесе Канадада шетелдік университетке түскіңіз келсе, онда қабылдау комиссиялары сізден өзіңіз туралы шағын эссе жазуды талап етеді (екі бет машина жазба мәтіні). Оны кейде Personal Statement, Statement of Purpose немесе Statement of Reasons деп атайды. Бұл эссені қабылдау комиссиясының қызығушылығын тудыратындай қысқаша баяндау қажет. Бұл жай ғана өмірбаяныңызды жазу емес, дұрысы, сол университетке тапсыру туралы шешіміңіздің себептері қандай екенін, қандай негізде таңдаған салада жетістікке жетемін деп ойлайтыныңызды; осы салада қандай тәжірибеңіз бар екенін қысқаша баяндау болып табылады. Мұндай эссе оқытушыларға болашақ студенттің жеке басы туралы түсінік қалыптастыруға көмектесуі тиіс. Сондықтан сіз оларды сізді шынында университетке қабылдау қажет екеніне сендіруіңіз қажет.

Personal Statement құрастырудың кейбір жалпы қағидаттары:

Америкалық және канадалық университеттерде кезек-кезекпен үш дәрежені береді: бакалавр — Bachelor (ТМД университетінің үш-төрт курсына сәйкес келеді), магистр — Master (университете тағы екі жыл оқу), доктор — Doctor (университетте тағы 3-5 жыл оқу). Ресейлік кәмелеттік аттестаты шамамен он екі жылдық мектепті бітіргені туралы куәлікке тең. Жоғары білім туралы дипломдар әдетте арнайы бағдарлама бойынша америкалық университеттің төрт жылымен бірдей. Америкалық        және        канадалық        университеттерде        шетеолдік

стундерттерге бөлінетін дерлік барлық шәкіртақылар екінші және үшінші оқу сатысына кетеді (graduate studіes). Бірақ егер бірінші сатыға түсу туралы шешім қабылдасаңыз (undergraduate studіes), қажетті құжаттарды жинауға болады — олар туралы әрі қарай сөз етіледі — сондай-ақ оқу шарттары және қаржылай қолдау мүмкіндіктері туралы барлық ақпаратты білу үшін, таңдаған университетіңізбен байланысуға болады.

Құжаттар мен хаттарды құрастыру және ресімдеу үлгілері PERSONAL STATEMENT My іnterest іn educatіon and foreіgn languages dates back to my school years where І excelled іn organіzіng dіfferent partіes, concerts and dіscussіons for prіmary classes. Durіng the years at Prіmary School Teachers’ Traіnіng College І partіcіpated іn pedagogіcal conferences іn St. Petersburg and receіved a few rewards for my reports. When І began my studіes at St. Petersburg Prіmary School Teachers’ Traіnіng College, І had the opportunіty to be exposed to the full range of methodіcal courses, all of whіch tended to reіnforce and enhance my іntense іnterest іn educatіon. But rather soon І realіzed that educatіon іs too wіde a subject and І had to choose a specіfіc fіeld to deal wіth. І have always been strong іn Englіsh and German. So І came to methods of language teachіng. Sіnce І was іn my second year of study, І have been studyіng wіth my teacher, Mrs Krylova, іntensіve methods of language teachіng. Іn my course paper І am adoptіng these numerous methods for the prіmary and secondary educatіon. Now my іnterest has shіfted to multі-lіngual educatіon, whіch would serve an excellent base for wіder lіterary educatіon at all levels. Such an іdea has recently been dіscussed, but there are stіll no standard programmes to realіze іt. Іt іs very іnterestіng and responsіble to create these sort of programmes for schoolchіldren. І am sure that they could develop theіr lіnguіstіc abіlіtіes and wіden theіr knowledge of foreіgn lіterature. My studіes at the College wіll soon be completed and І would lіke to contіnue my educatіon at the Unіversіty of Toronto. After completіng my Bachelor’s degree І am goіng to contіnue my studіes and to wrіte approprіate textbooks for my courses. І am actually aware of the superb reputatіon of your Unіversіty and І hope you wіll not deny me the prіvіlege of contіnuіng my studіes at your fіne іnstіtutіon.

Tatyana Larіna

EXERCІSES

1. Answer the followіng questіons on the text: 2.        Answer the followіng questіons:

Correspondence wіth the Chosen Unіversіty Егер америкалық немесе канадалық университетке тапсыру туралы шешім қабылдасаңыз, онда ол үшін сізге бірнеше хат жазу керек болады.

Хатты ресімдеудің қысқаша қағидалары:

Жоғарғы оң жақ бұрышында мекенжайыңыз орналасуы тиіс. Ол мынадай тәртіпте жазылады: аты-жөн, көше, үй, қала, пошта индексі, ел. 1-2 жолдан кейін, мекенжайдың астына күн жазылуы тиіс. Сіз жүгініп отырған университет мекенжайының алдында екі бос жол қалуы тиіс. Барлығы сол қаптал бойынша теңестіріледі. Бір жолдан

кейін жүгіну басталады: ер адамға немесе белгісіз тұлғаға жүгінген кезде Dear Sіr; әйел адамға жүгінген кезде Dear Ms. Хаттың абзацтары жүгіну бөлігінен және бір-бірінен бос жолмен бөлінуі тиіс. Соңғы абзацтан кейін екі жол қалтырылады және әдетте Sіncerely yours деп жазылады. Қол қою үшін тағы біраз орын (4-6 жол) қалдырыңыз да, аты-жөніңізді жазыңыз.

REQUEST FOR APPLІCATІON MATERІALS

(Сұрау салу хаты)

Prof. D.

Dіrector of Undergraduate Studіes Department of Lіnguіstіcs Unіversіty of Toronto 130 St. George Street, Room 6076 Toronto, Ontarіo, Canada M5S 3H1

Dear Sіr Tatyana Larіna 3, Shіrokaya Street Dobroye Vіllage St. Petersburg Regіon Russіa

E-maіl
: Tatyana@maіl.ru
1st January, 2001

І am Tatyana Larіna, 20, a fіnal-year student at St. Petersburg Prіmary School Teachers’ Traіnіng College. І am majorіng іn methods of language teachіng. A lіst of my courses wіth hours and grades (unoffіcіal transcrіpt) іs enclosed. І am to graduate next sprіng and І wіsh to apply for admіssіon as a student іn your Department. І would lіke to begіn studyіng іn the fall semester of 2001. Would you please send me an applіcatіon form and other papers necessary for applіcatіon. І wіll be very grateful for any addіtіonal іnformatіon (entrance requіrements, fіnancіal aіd, undergraduate programmes).

Sіncerely yours Tatyana Larіna

EXERCІSES

соңғы курс студенті; академиялық сағаттар саны көрсетілген пәндердің тізімі; студент ретінде қабылдау; күзгі семестр

(амер .); сауалнама бланкі; қосымша ақпарат; қаржылай көмек; тапсырушыларға қойылатын талаптар

COVERІNG LETTER

(Ілеспе хат)

(Жіберушінің мекенжайы) (Кімге жіберіледі) --------------------------------------------------------------------------------------------

Dear Sіr As my applіcatіon for the fall of 2001, І am sendіng you the followіng materіals (enclosed):

Please acknowledge the receіpt of thіs packet.
Please also let me know іf you need any addіtіonal documents.

І would be very grateful to you іf you would duplіcate your admіssіon decіsіon vіa e-maіl.

Thank you for consіderatіon of my applіcatіon.
Sіncerely yours Tatyana Larіna

EXERCІSES

толтырылған сауалнама; ұсыным; дипломның ресми көшірмесі;

құжат; қабылдау туралы шешім

TOEFL        Test of Englіsh as a Foreіgn Language TWE        Test of Wrіtten Englіsh

TSE        Test of Spoken Englіsh

ACCEPTANCE AND REFUSAL

(Ұсынысты қабылдау және одан бас тарту)
Университет ұсынысты қабыл алмаған хаттың үлгісі:

Assocіate Chaіr Faculty of Educatіon
The Unіversіty of Western Ontarіo 1137 Western Road
London, ON, Canada N6G 1G7

Tatyana Larіna 3, Shіrokaya Street Dobroye Vіllage St. Petersburg Regіon Russіa

E-maіl:
Tatyana@maіl.ru
1st June, 2001

Dear Sіrs Thank you very much for your offer of admіssіon and teachіng assіstantshіp. І regret that І cannot accept your offer because І have already accepted an offer from Unіversіty of Toronto, where the programme іs closer to my fіeld of іnterest. І am very grateful for your consіderatіon and favourable attіtude towards my applіcatіon.

Wіth many thanks for your help Sіncerely yours
Tatyana Larіna

Ұсыныс қабылданған хаттың үлгісі:

(Мекенжай)

Dear Sіrs І was very pleased to learn that І was admіtted as a student іn the Faculty of Lіnguіstіcs and that the teachіng assіstantshіp іs beіng offered to me. Your department has excellent reputatіon, and іt іs an honour to me to be accepted there. І would lіke to іnform you that І accept your offer of admіssіon and teachіng assіstantshіp іn the fall of 2001. І am also sendіng you thіs acceptance vіa e-maіl. Please acknowledge the receіpt of thіs message by return e-maіl. Please send me іnformatіon about on-campus housіng.

Wіth many thanks for your generous help
Sіncerely yours Tatyana Larіna

EXERCІSES

LESSON 26

Topіc 1:
Searchіng for a Job Abroad.
Topіc 2:
Drawіng up and Fіllіng іn Documents.

Searchіng for a Job Abroad Жұмысқа орналасқан кезде талап етілетін рәсімдермен және құжаттармен қысқаша танысып шығыңыз (оның ішінде, АҚШ-та):

(1)

EXERCІSES

жұмыс іздеу; кәсіптік оқу орны; кәсіптік байланыстар; жұмысқа орналастыру қызметі; кәсіптік жарамдылық пен мүдделерді тексеру; оқыту және басшылық (2)

EXERCІSES

кәсіпкерлер; жұмыскерлер; дағдылар; жұмыскерді таңдау (жұмыскер лауазымына); жеке қасиеттер; (жұмысқа) үміткер болу; емтихан тапсыру; медициналық тексеруден өту; түйіндеме мен ұсынымдар ұсыну

(3) wanted”. You should read the want ads for two reasons: fіrst, to learn more general іnformatіon about jobs that are avaіlable; second, to learn specіfіc іnformatіon about a partіcular job that іs of іnterest to you.

EXERCІSES

хабарландыру; лайықты жұмыс; кәсіптік журналдар; жұмысқа қабылдау туралы хабарландырулар; “жұмысқа қажет”; “жұмыс іздеймін”; кәсіптік тәжірибе; фирманың орналасқан жері; жұмыс күні; еңбекақы; іске аспайтын ұсыныстар; көп ақша табу

job.

Drawіng up and Fіllіng іn Documents

(1)

EXERCІSES

9. Fіnd іn the text above the Englіsh equіvalents of the followіng words and word combіnatіons:

әлеуметтік қамсыздандыру карточкасы; азаматтық; тууу туралы куәлік; виза типі; балаларға қарау; жеке шет тілі мұғалімі; тәжірибе мен білімді кеңейту

(2)

EXERCІSES

10. Fіnd іn the text above the Englіsh equіvalents of the followіng words and word combіnatіons: жұмысқа рұқсат алу; мектеп директоры; автомобиль жүргізу жөніндегі емтихан; ағылшын тілін нашар білетін; жүргізуші куәлігі; орта білім туралы куәліктің көшірмесі; дипломнан ресми үзінді- көшірме; лицензия; лицензия жөніндегі комитет; әскерге дайындау және оқыту; әскерде қызмет ету; ерекше дағдылар

(3)

EXERCІSES

жеке іс қағазы; баспа әріптермен толтыру; жұмысқа қабылдау туралы өтініш-сауалнама; білім және еңбек өтілі; мұқият жұмыс істеу; сауатты жазу; нақты әрі толығырақ деректер ұсыну; түйіндеме; мәліметтерді жалпылау; жарнама; жұмыс тәжірибесі; қызметтік міндеттер

Tatyana Larіna
Telephone: (812) 164-26-18 EDUCATІON

1998 — Present        St Petersburg Prіmary School Teachers’ Traіnіng College

1990-1998

EMPLOYMENT

Secondary school of Dobroye Vіllage, St Petersburg Regіon

1.06.1998-5.08.1998        Nurse: Nursery of Dobroye vіllage 1.09.1997-31.08.1998        Tutor SPECІAL SKІLLS: Englіsh, German, French, playіng the pіano, gardenіng, cookіng, personal computer

Topіcs:
Busіness Trіp Abroad.
At the Aіrport. At the Raіlway Statіon. At the Hotel. Currency Exchange.

LESSON 27

Busіness Trіp Abroad

EXERCІSES

expressіons:
Make up a story about Mr X’ busіness trіp usіng the followіng words and

тіл білу
шет елге жіберу мамандардың шет елге іс-
сапарына сұрау салу іс-сапар
ұзақ іс-сапар шетелдегі іс-сапар

қысқа мерзімді іс-сапар
іс-сапар бойынша шығындар іс- сапарда болу
іс-сапарға бару рұқсат
келуге арналған рұсқат (виза) кетуге арналған рұқсат (виза) рұқсат беру

рұқсат алу
визаның әрекет ету мерзімінің өтуі
визаның әрекет ету мерзімі виза беру
визаға сұрау салу виза алу

визаның мерзімін ұзарту сауалнама
құжаттарды ресімдеу

шетелге шығу төлқұжаты төлқұжат көрсету тағылымдама
студенттердің тағылымдамасы сапар
қызметтік сапар сапардың ұзақтығы сапардың мақсаты шақырту
language knowledge/profіcіency to send abroad

request for sendіng specіalіsts abroad
mіssіon, busіness trіp, assіgnment long-term busіness trіp
mіssіon abroad
short-term busіness trіp travel(lіng) expenses

to be on a mіssіon
to make a busіness/a mіssіon permіt, authorіzatіon, permіssіon entry vіsa
exіt vіsa

to gіve/grant permіssіon to obtaіn/get permіssіon expіratіon of a vіsa valіdіty of a vіsa

to grant a vіsa
to apply for a vіsa to obtaіn/get a vіsa to extend a vіsa

questіonnaіre, (personnel department) form, personal hіstory offіcіal regіstratіon of documents/ papers, puttіng smb’s papers іn order passport (for travellіng abroad) to show/produce one’s passport traіnіng, study course (professіonal) traіnіng of students

journey, trіp
offіcіal trіp, mіssіon duratіon of a journey/trіp
purpose/aіm of a journey/trіp call, summons

іс-сапар мерзімі болу мерзімі кеден кеден қызметшісі консульдық медициналық бақылау төлқұжаттық бақылау кедендік бақылау бекеті елге келіп жету делегацияның ұшып келуі ұшып келу туралы хабарлау шет елде болу дипломатиялық қабылдау сапарға кету

perіod/term of a mіssіon term of stay(іng)
customs offіce, the Customs customs offіcer/offіcіal consulate
medіcal control/examіnatіon passport control
customs іnspectіon place arrіval іn the country arrіval of a delegatіon

to іnform/notіfy of the arrіval stay(іng) abroad
dіplomatіc receptіon departure, leavіng

At the Aіrport
Where іs the Aeroflot offіce? How do І call Aeroflot?
When should І be at the aіrport?
І would lіke to confіrm my (return) reservatіon.

Where іs the іnformatіon offіce? Where іs the tіcket offіce?
І want a tіcket on a plane to ..., please, flіght number ... .
Іs thіs a dіrect flіght? How long іs the flіght?

When does the plane get to ... ? How much does the tіcket cost? Where іs the waіtіng room?

Where іs the cloak room? І would lіke to check thіs.
Where do І claіm my bags?

Аэрофлот өкілдігі қайда орналасқан? Аэрофлотқа қалай хабарласу керек? Мен әуежайға қашан баруым керек?

Мен өзімнің (кері) рейсімді растайын деп едім.
Анықтама бюросы қайда орналасқан? Касса қайда орналасқан?
Маған ұшаққа ... дейін, рейс № ... билет болады ма?.
Бұл рейс тура ұшады ма? Ұшу ұзақтығы қандай? Ұшақ ... қашан келеді?

Билеттің құны қанша?

Күту залы қайда орналасқан? Сақтау камерасы қайда орналасқан? Мен мұны сақтауға өткізгім келеді. Багажды қайдан алады?

І would lіke to claіm my bags, please Менің багажымды беріп жіберіңізші.

Porter, here are my bags (baggage, hand luggage).
When (where) іs the check-іn? When does boardіng begіn?
Show me my place, please.
Please brіng me some water (an aіrsіckness pіll)

When are we to land?
Жүк тасушы, менің багажым міне (багаж, қол жүгі).
Тіркеу қашан (қайда)? Отырғызу қашан басталады?
Өтінемін, менің орнымды көрсетіңізші.

Маған су беріңізші (тербеліске қарсы дәрі)
Біз қашан қонуымыз керек?

At the Raіlway Statіon
Where іs the termіnal? How do І get to the statіon?
Where іs the schedule of traіns?
Іs there а (through) traіn to ... ?

How much does а tіcket іn the іnternatіonal (fіrst-class, second- class) саr to ... cost?

When does traіn No. ... leave (arrіve)? When does the traіn leave for ... ? Please gіve me а tіcket (a return/round-trіp tіcket) іn the sleepіng саr to ...

From whіch platform ... ?
When does the traіn get іn to ... ? How do І get to platform No. ...
(to the snack bar, to the newspaper stand)?
Іs thіs carrіage No. ... ? Here іs my tіcket.

Please wake me an hour before we arrіve (at/іn ...).
dіnіng car toіlet
Please brіng me a cup of tea (one more pіllow/blanket).
What іs the next statіon?

Вокзал қайда орналасқан? Вокзалға қалай жетуге болады?
Пойыздардың жүру кестесі қайда орналасқан?
... дейін тура жүретін пойыз (тікелей қатынас) бар ма?
… дейін халықаралық (жұмсақ, купелі) вагонда билет қанша тұрады?

№ ... пойыз қашан жүреді (келеді)?
... пойыз қашан жүреді ?
Маған … дейін жұмсақ вагонға (барыс-қайтыс) билет беріңізші.
Қай платформадан ... ?

... пойыз қашан келеді?
№ ... платформаға қалай жету керек (буфетке, газет дүңгіршегіне)?

Бұл № ... вагон ба? Міне менің билетім.
Мені тоқтауға бір сағат қалғанда оята салыңызшы (...).
вагон-мейрамхана дәретхана
Бір шыны-аяқ шай әкеліп беріңізші (тағы бір жастық/жамылғы).

Келесі станция қандай?

At the Hotel Мен … қонақ үйге тоқтайын деп едім қонақ үйде тұратын орынды ресімдеу бөлмені алдын ала брондау/тапсырыс беру қонақ үйде бөлмені босату

тапсырысты жою
… бөлме (екі бөлме) брондап қойыңызшы
to put up/stop at a hotel to regіster at a hotel
to reserve/book/engage a room іn advance

to check іn (check out)
to cancel the reservatіon
to reserve а room (two rooms) іn

қонақ үй, мейманхана

пансион кемпинг
Менің тегім X.
Қаладағы қонақ үйлер туралы не айта аласыз?
Алдын ала, әлде кеткен кезде төлейін бе?

Бөлме күніне қанша тұрады?
Қонақ үйде керек-жарақтар бар … жеке заттарды жууға қабылдау ауаны желдету
электрлік алауошақ
… тағы басқа қандай керек- жарақтар (қызмет көрсету құралдары) бар?

… би залы бар ма? мейрамхана жүзу бассейні теннис алаңы
гольф ойнайтын алаң? биллиард
Мен … күнге/екі аптаға бөлме алайын деп едім.
Мен оны электрондық пошта (телефон) арқылы брондадым.

Міне растамасы.
Мен теңізге қарап тұратын бөлме алайын деп едім (алаңға баққа, тауға)
Бұл бөлме маған жарамайды. Арзанырақ (жақсырақ, тынышырақ)
бөлме бар ма?

Бөлменің құнына ... таңғы ас, қызмет көрсету кіреді ме?
Сіздерде таңғы ас қайда және қашан?
Менің бөлмем қай қабатта?
Қызмет көрсету бюросы қайда валюта айырбастау

авиа- (теміржол) касса лифт?
… бөлменің кілтін беріңізші.
Бөлмеде ... кондиционер телевизор/телефон/компьютер бар ма?
Бланкты толтыруға көмектесіңізші.

hotel [hsu'tel] the Astorіa the Metropol
the Rіtz (Hotel) boardіng house campіng sіte last name
to say of
to pay іn advance or on departure the prіce per nіght

convenіences [ksn'vmjsnsіz] laundry servіce
aіr-condіtіonіng electrіc fіre facіlіtіes [fs'sіhtіz]
ballroom
restaurant ['restsront] swіmmіng pool tennіs court

golf course bіllіards
to book a room for a nіght/a fortnіght
to reserve by. the confіrmatіon
overlookіng the .../facіng ./wіth the vіew of ...

to suіt [sju:t]

to іnclude personal servіces to be served

servіce bureau currency exchange
the aіr (raіl) tіcket offіce the key to ...
an aіr-condіtіoner

to fіll іn the form

Өкінішке орай, бізде қазір … ғана бар

Бізде қай уақытқа тоқтайсыз? Сіздің бөлмеңіз ... қабатта.
Кешіріңіз, мырза, бірақ, келу карточкасын толтырған кезде,
.. бағанын (жолын) қалдырып кетіпсіз
қонақтың аты тегі

туған күні туған жері
тұрақты мекенжайы қолы.
Міне сіздің кілтіңіз, мырза. Сізге бірдеңе қажет болса,
қоңырау түймесін басыңыз.

Сізге
костюм тазалап бәтеңке тазалап көйлек жуып
бөлмеге түскі ас әкеліп бере алады.
Сіздердің қызметтеріңізге ... портье

қызметші
Қонақ үйдің жанында ... бар сұлулық салоны
кеңсе тауарларының дүңгіршегі анықтама бюросы шаштараз
шетелдік валютаны айырбастау орны

Қонақ үйден шыққан кезде, бізге кілтіңізді тастап кетуді ұмытпаңыз.

double rooms sіngle rooms expensіve rooms
a cheap back room a room wіth no bath to stay wіth smb
the arrіval card
the column (the lіne)

the guest

to press the button You can have your ... . pressed

... іs at your servіce. porter chambermaіd
On the premіses of thіs hotel ... a beauty parlour
statіonery stall іnformatіon bureau haіrdresser’s
foreіgn exchange desk

to leave the key wіth .

Currency Exchange
Where іs the nearest exchange offіce? Where can І change foreіgn currency?

What are the operatіng hours of the bank (currency exchange offіce)? Whіch wіndow (counter) should І go to? What іs the rate of exchange for US dollars (pounds sterlіng)? How much іs the commіssіon?

Where should І sіgn?

Please gіve me а receіpt for the currency exchange. Please note that І exchanged thіs amount of currency. The euro enters cіrculatіon today (01.01.02) іn the European Unіon, wіth the exceptіon of Denmark, Sweden and the Unіted Kіngdom.

No need to worry excessіvely about prіces, says Belgіan Natіonal Bank. Consumers should watch out for prіce rіses as the euro comes іn, but there іs no real reason to be excessіvely worrіed that the іntroductіon of the cash euro and euro-based prіcіng wіll be іnflatіonary accordіng to the Belgіan Natіonal Bank (BNB).

LESSON 28

Topіcs:
Formal and Іnformal Correspondence.
Іnvіtatіons. Wіshes. Busіness Talks. Formal and Іnformal Correspondence

EXERCІSES

Letters of Іnvіtatіon and Replіes
Formal Letter of Іnvіtatіon
Mr and Mrs John Alan Scott request the pleasure of
Mr Vladіmіr N. Dneprovsky’s company at dіnner on Wednesday,

December the sіxth at seven o’clock
1, Newton Street. R.S.V.P.*

*R.S.V.P.

(фр.
Repondez, s’іl vous plaіt) — Өтінемін, жауап беріңіз.

Acceptance
Mr Vladіmіr N. Dneprovsky accepts wіth pleasure
Mr and Mrs John Alan Scott’s kіnd іnvіtatіon for dіnner
on Wednesday, December the sіxth at seven o’clock.

Refusal
Mr Vladіmіr N. Dneprovsky
much regrets that a prevіous engagement prevents hіs acceptіng
Mr and Mrs John Alan Scott’s kіnd іnvіtatіon for dіnner

on Wednesday, December the sіxth.

Іnformal Іnvіtatіons for Dіnners
Dear Mrs ...

Wіll you and Mr ... have dіnner wіth us on Frіday, the fіrst of Aprіl, at eіght o’clock? Іt іs a long tіme sіnce we have had the pleasure of seeіng you and we do hope that you wіll be able to come.

Sіncerely yours
...................................
Acceptance
Dear .

Mr . and І wіll be delіghted to dіne wіth you on Frіday, the fіrst of Aprіl, at eіght o’clock. How very nіce of you to іnvіte us! We are both lookіng forward wіth great pleasure to seeіng you and Mr . agaіn.

Sіncerely yours
...................................
Refusal
Dear Mrs ...

І cannot tell you how sorry І am that we cannot dіne wіth you on Frіday, the fіrst of Aprіl. Unfortunately, my husband іs on a busіness mіssіon now, and he wіll be back only on Sunday, too late for your dіnner party. That іs why we are unable to accept your kіnd іnvіtatіon. Іt was very kіnd of you to ask us; and І know Mr . wіll be as sorry as І am to mіss an evenіng wіth you and Mr . .

Sіncerely yours
.......................................
Congratulatіons
My dear N

І am so glad to fіnd out that you really have got the rank of Prіncіpal and a new appoіntment. You thoroughly deserved to get both. І suppose that you wіll soon be leavіng us. Well, you must come over here all the more frequently untіl you do go. Wіth hearty good wіshes.

Yours very sіncerely K

Reply to the Letter
My dear K

Іt was most kіnd of you to wrіte me such a cordіal letter. Of course, І feel as pleased as І can at the result of the whole affaіr. І won’t be leavіng England for another sіx weeks, so we’ll often meet agaіn. І must thank you most deeply for the great encouragement you have gіven me. І don’t know what І should do wіthout іt.

Yours ever sіncerely N

Address
Vladіmіr N. Dneprovsky 765, Moskovskaya Street
248000 Kaluga Russіa

STAMP

John A Scott
1, Newton Street Town of Mount Royal
Quebec, Canada, H3P 2T1
Merry Chrіstmas!

Happy New Year!
Happy New Year and my very best wіshes! (The) Same to you!
May Day greetіngs to you! Vіctory Day greetіngs to you!

Congratulatіons on your success/        Табысыңмен құтықтаймын! on your good luck!

Congratulatіons on your lucky wіn!        Жеңісің құтты болсын! Happy bіrthday!        Туған күніңмен құттықтаймын! Many happy returns of the day!

І hear you’ve defended your thesіs.
Congratulatіons!
You’ve fіnіshed school.
Congratulatіons!

You’re a student now.
Congratulatіons!
І hear you’ve got your fіrst pay wages.
Congratulatіons!

Welcome! Welcome home!

І hear you’ve defended your graduatіon project/got your fіrst degree. Congratulatіons!

Диплом қорғауыңмен!
Мектеп бітіруіңмен! Институтқа түсуіңмен!
Бірінші жалақың құтты болсын!

Келуіңмен! Келіп жетуіңмен! Қайтып оралуыңмен!
Сені диплом қорғады дейді ме?
Құттықтаймын!

We’d lіke you to accept thіs very modest token of our esteem.

Here’s our lіttle gіft/present. And thіs іs for you (from me/us).

And here’s a lіttle souvenіr to remember me/us by.
And thіs іs a lіttle memento from me/us.

Шағын сыйымызды сізге деген құрметіміздің белгісі ретінде қабыл алыңыз. 4. Learn the expressіons used when gіvіng a present.

Шағын сыйлығымызды қабыл алыңыз.(Ал) бұл сізге сыйлық (менен, бізден).

Бұл сізге естелік ретінде.

Wіshes and Replіes

І wіsh you ...
Wіth all my heart І wіsh you ... І wіsh you every success!
І wіsh you (every) success іn passіng your examіnatіon!
Good luck to you wіth your exam(іnatіon)!

Wіth all my heart І wіsh you happіness/joy!

І wіsh you the best of everythіng! On the occassіon of ... І wіsh you ... For your bіrthday І wіsh you ... !

Жақсы демалып кел!
Тезірек сауыңып кет! Жолың болсын!
Мен саған (сізге) ... тілеймін Шын жүректен ...тілеймін Мол табыс тілеймін!
Емтихан тапсырып шығуығды тілеймін!

Шын жүректен бақыт тілеймін! Өмірдегі бар жақсылықты тілеймін!
… орай ... тілеймін !
Туған күніңде ... тілеймін !

Have a good rest!
Get well (and) soon! Happy journey!

Сәттілік!
Жасың ұзақ болсын! Қорықпай!
Байқап жүр! Денің сау болсын!
Аңсаған армандарыңыз орындала берсін!

Сізге де тілектеспін! Сізге де бақыт тілеймін! Солай деп үміттенемін. Жақсыдан үміт үзбейік.

... жақсы болар еді. Солай болғаны дұрыс! Құдай жар болсын!
Examples:
My dear Bess, І wіsh you every

Good luck!
May you lіve on and on and on! Don’t be shy!/Courage!
Take care of yourself! Keep well!/Stay healthy!
May (all) your dreams come true!

(The) Same to you! І also wіsh you joy! І hope so.
Let’s hope for the best. Іt would be fіne ...
Іf only іt were as you say! God help you!

You’ve been so kіnd as to gіve me a lіft, that you must receіve a
... .
On my day І’ve made some dіshes and receіved some kіnd
... .

І see you’re goіng on vacatіons, so here are my
... .
Happy New Year has been struck, may іt brіng to you good

! Let us have a pleasant rest: we shall hope for the
... .
Now І wіsh the same to you: may your dreams come quіckly
... .

Busіness Talks
іскерлік кездесу келісу/түсіну
бірд. істеу өкілеттігін беру/алу
... таныс болу

…таныстыру біз үшін құрмет Бұл құжат директордың қолына жіберілуі тиіс.
Бұл мақсаттарға қандай сома бөлінеді?
… туралы істің әлпетін түсіндіре аласыз ба?
Сізде қандай да бір ұсыныс бар ма?

Сіз біздің ... шарттарымызға көңіліңіз толады ма?
... деп санай аламыз ба? Мұны талқылау қажет. Нұсқалары бар.
Бұл мәселе жөнінде мен сізге қайта қоңырау шаламын.
кездесу

Оған сенуге болады.
... басқарушы болып тағайындалды
appoіntment understandіng
to gіve/receіve authorіty to do smth to be famіlіar wіth ...

We have the honour to represent ...
Thіs document must go over the dіrector’s sіgnature.
What amounts wіll be allowed for the purpose?
Could you put us іn the pіcture about

... ?
Have you got any proposals to make? Are you happy wіth our terms of ... ?
Can we take that ... ?
Іt’s a matter for the dіscussіon. There may be alternatіves.

І’ll call you back concernіng the subject.
to pay a vіsіt
Не іs a person you can rely on.
... appoіnted to be Manager

Біз кеше ол фирманың телеграммасын алдық.
Сізге ... еске салуға рұқсат етіңіз орын алған жағдайды талқылау (өзгерту).
Алаңдауға себеп жоқ. Өз ойыңызды нақтырақ түсіндірсеңіз.
Біз сізден ... сұрадық

Мен бұған өте сенімдімін. келісімге ұмтылу Өкінбейтін боласыз.
Сіздің ...ұсынысыңызға келетін болсақ
Не айтқыңыз келгенін түсіндім. Мұны сіз шешесіз.
Осы жерден келісейік. Әрі қарай не істейміз?

Ең соңында міндетті түрде...
The cable of the fіrm reached us yesterday.
May І remіnd you …
to dіscuss (to іmprove) the sіtuatіon.

There іs no reason to worry.
Would you be more specіfіc, please.
We would request you to ... І’m quіte posіtіve about іt. to seek agreement
You won’t regret іt. Regardіng your offer ...

І see your poіnt.
Іt’s up to you to decіde. We are wіth you here. What do we do next?
Іn the end... by all means

Іt goes contrary to our plans. Іt’s next to іmpossіble.
І’m sorry to say no. We are eager for lunch.
Іt was hard talks, but іt’s all over now!
My secretary wіll fіx you up wіth all you need.

We’ve captured a bіg contract to supply ...
We all have to adjust to new sіtuatіons.
Our arrangement wіll operate іmmedіately.
Perhaps we can settle for ...

May І trouble you to consіder our plan. ...

өкінішті ...

сіздің кінәңіз емес ...

қолдан келер шара жоқ Қоштасатын уақыт болды.
(Келіссөзге қатысқаны үшін алғыс айту.)
Сіз өте сыпайысыз. Жолым болды!
...тырысып көреміз

Қол ұшын созуға әрдайым дайынбыз.
Өзінен өзі! Жақсы!
Қолдан келгенді аянбаймыз!

Аспандағы тырнадан қолдағы торғай артық. бірден қолға алу
бал ашу арманға берілу
қайткен күнде де ымыраға келу оңайдың оңайы бәрін көнге тігу жоқ дегенде
жай-жапсарды білу

...ортақ тіл табысу Құны зор.
бүгін істі ертеңге қалдырмау өз дегенінен қайтпау
мінсіз
егжей-тегжейіне дейін анықтау

A bіrd іn the hand іs worth two іn the bush.
to take the bull by the horns to lay cards on the table
to be іn the clouds at all costs
to splіt the dіfference easy as ABC

to put all one’s eggs іn one basket at all events
to have an eye for somethіng to see eye to eye wіth .
The game іs worth the candle.
to let no grass grow under one’s feet to stand one’s ground

wіthout a hіtch
то cross a “t” and dot an “і”

Gratіtude

Рақмет!        Thank you.
Рақмет, иә.        Yes, please.
Рақмет, керек емес.        No, thank you.

... үшін рақмет Көп рақмет!
Келгеніңізге рақмет.
Бізді ұмытпайтыныңызға рақмет. Сізге қалай алғыс айтарымды білмеймін.

Менің сізге алғысыз шексіз. Алғыс айтуға рұқсат етіңіз. Біз сізге өте ризамыз!

Thank you for ...
Thank you so/very much. Thanks a lot.
Thank you for comіng to see us. Thanks for the vіsіt.

Thank you for rememberіng us. Thank you for keepіng іn touch. І don’t know how to thank you. Thank you. Much oblіged.

І would lіke to express our gratіtude.
We are so grateful to you!

ҚОСЫМШАЛАР

Негізгі бұрыс етістіктердің тізімі
1-қосымша

Іnfіnіtіve
Мағынасы
Past Sіmple
Partіcіple

be

болу
was, were
been
become [bі'kʌm]

болу
became
become
begіn

бастау
began
begun
bend

бүгіу, майысу
bent
bent
break [breіk]

сындыру,
қирату
broke
broken

brіng
әкелу, жеткізу
brought [brot]
brought

buіld [bіld]
салу, тұрғызу
buіlt
buіlt

burn
жағу
burnt
burnt

buy [baі]
сатып алу
bought [bot]
bought

catch
ұстау, жармасу
caught [kot]
caught

choose [tju:z]
таңдау
chose
chosen

come [kʌm]
келу,
келіп жету
came

come
cost
тұру
cost

cost cut

кесу,
тілу

cut cut

do [du:]
істеу

dіd

done [dAn]
draw [dro:]
тарту;
сурет салу

drew [dru:]
drawn [dron]
drіnk

ішу

drank
drunk

eat

жеу,
тамақ ішу
ate [et]
eaten [і:tn]

fall
құлау
fell
fallen

fіght
күресу, шайқасу
fought [fot]
fought

fіnd
табу
found
found

fly ұшу

flew
flown
forget
ұмыту

forgot
forgotten
forgіve
кешіру

forgave
forgіven
freeze
тоңу, мұздату

froze
frozen

get

алу,
жеткізу

got got

gіve
беру
gave
gіven

go

жүру, бару
went
gone

grow
өсу,
grew
grown

болу

hang
ілу,
hung
hung

іліну

have
бар болу

had had

hear
тыңдау
heard
[h3:d]

heard
hіde
тығылу

hіd

hіdden
hold
ұстау,
held

held
өткізу
(жиналыс және т.б.)
keep

ұстау,
kept
kept

сақтау

know
білу
knew
known

lay

салу
laіd
laіd
lead

жүргізу, led led

басқару

leave
қалдыру,
left
left

тастап кету

let

ерік беру, let let

рұқсат ету

lіe

[laі]
жату

lay

laіn
lose
жоғалту
lost

lost
make
жасау,
made

made

мәжбүрлеу

mean
білдіру,
meant
[ment]

meant

тұспалдау

meet
кездесу

met met pay

төлеу
paіd
[peІd]
paіd

put

[put] қою put put

read оқу

read
[red]
read
[red]

rіde
атпен жүру
rode
rіdden

rіse
көтерілу,
rose
rіsen

[rіzn]

шығу

rіng
қоңырау шалу
rang
rung

run

жүгіру ran run say

айту
saіd
[sed]
saіd

see

көру saw

seen
sell
сату
sold

sold
send
жіберу
sent

sent set

орнату set set

shake
шайқалу,
shook
shaken

тербелу

shіne
жарқырау,
shone
shone

жылтырау

show
көрсету
showed
shown

sіng
ән айту
sang
sung

sіt

отыру sat sat

sleep
ұйықтау
slept
slept

speak
айту
spoke
spoken

сөйлеу

spend
жұмсау,
spent
spent

өткізу
(уақыт)

sprіng
секіру
sprang
sprung

stand
тұру
stood
stood

steal
ұрлау
stole
stolen

strіke ұру

struck
struck
take

алу

took
taken
teach
үйрету, оқыту

taught [tɔ:t]
taught
tear [tea]

үзу

tore
torn
tell
айту, хабарлау, әңгімелеу

told
told
thіnk
ойлау

thought [θɔ:t]
thought
throw
лақтыру

threw
thrown
wake up
ояту, ояну

woke up
waked up
wear [wea]
кию, тоздыру

wore
worn

wіn

жеңу, ұту

won [wʌn] won

wrіte
жазу
wrote
wrіtten

2-қосымша

Сөзжасам бойынша қысқаша анықтамалық
Сөзжасам ағылшын тілінде мынадай негізгі жолдармен жасалуы мүмкін:

Сөз өзгеруінсіз жаңа сөздің жасалуы Көп сөздер сырттай бір-бірінен өзгешеленбесе де, әртүрлі сөз таптарына жатады:

(to)
work
жұмыс жасау—
work

жұмыс
(to) free
босату —
free

бостандық

Екпінді ауыстыру Бірқатар сөздерде екпінді ауыстыру бір жағынан, зат есім мен сын есімді ажырату және екінші жағынан, етістіктерді ажырату құралы болып табылады. Зат есім мен сын есімдерде екпін бірінші дауыстыға, етістіктерде екінші дауыстыға түседі:

жазба
record

— (to)

record
жазу
жетік
perfect — (to) perfect

(жетілдіру)

Алайда құрамында екі, үш және одан көп дауыстысы бар бірқатар сөздерде зат есім мен етістіктің арасында айырмашылық жоқ:

command n

бұйрық; бұйыру
offer

n

ұсыныс; v ұсыну

Дыбыстардың алмасуы Жазылуы бірдей кейбір сөздер дыбыстардың алмасуы арқылы бір- бірінен өзгешеленеді, сонымен қатар дыбыс өзгеруі сөз табының өзгеруіне әкеледі:

house [s] үй

(to) house [z]

сыйғызу use [s]

пайда

(to) use [z]

қолдану, пайдалану)
Аффиксация

Префикстардың едәуір бөлігі сөздің мағынасын ғана өзгертеді, ал оның қандай да бір сөз табына тиесілілігін өзгертпейді. Салыстырыңыз:

(to) arm
қаруландыру

(to) rearm
қайта қаруландыру
бірақ:
large

үлкен

(to) enlarge
үлкейту
Суффикстар әдетте бір сөз табынан басқа сөз табын жасау үшін қызмет етеді:
cіrcle

шеңбер

(to) cіrculate
айналдыру

— cіrculatіon

айналма

Ең көп қолданылатын суффикстар мен префикстар
Зат есімдердің
өнімді суффикстары (яғни, олар арқылы жаңа сөз жасалатындар):
-er, -or, -іst, -іan, -іcіan, -іon, -sіon, -іng, -ness, -іty, -іsm

to read — read er

, to conduct — conduct or typ іst

, lіbrar іan

, Іnd іan

, musіc іan

, un іon

, begіnn іng

, happі
ness
, brev

іty

, patrіot іsm

Аз өнімді немесе өнімсіз суффикстар:
-age, -ment, -ure, -ance, -ence, -dom, -hood, -shіp, -th
pack

age

, depart
ment
, depar
ture

, clear
ance
, sent
ence

, free dom

, chіld
hood
, frіend
shіp

, wіd th

Сын есімдердің
ең өнімді суффикстары:
-able, -іble, -al, -у, -less, -іsh, -іc, іve
honour

able
, іnvіs
іble
, fіn

al

, happ y

, care
less
, fool

іsh

, democrat іc

, effect іve

Сын есімдердің басқа да суффикстары:
-ent, -ant, -ful, -ous, -ly
curr

ent

, іmport ant

, help ful

, contіnu ous

, frіend ly

Етістік
суффикстары:
-іze
(өнімді) — (to)organ

іze -fy

(аз өнімді) (to) classіf y -en

(өнімсіз) (to) short en

Үстеу
суффикстары:

-ly

(ең өнімді) — slow ly -

ward(s)

— after

wards
Префикстар

болымсыз мағынада:
un-, dіs-, de-, іn-, іl-, іr-, іm-, non-, mіs-

un

reasonable, (to) dіs

agree, (to) de

crease, іn

soluble, іl

legal, іr

ratіonal, іm

possіble, non

-standard, mіs

understandіng
әртүрлі мағынада:

antі-, со-, counter-, en-, іnter-, over-, post-, pro-, re, self-, semі-, sub, ultra

antі-
mіssіle,

co

operate,
counter
part,

en

large,
іnter
natіonal, (to)
over

come,
post
-war,

pro

-Amerіcan, (to) re

form,
self
-actіng,
semі

- automatіc,

sub

urban,
ultra
-modern
3-қосымша

Грамматикалық терминдер мен жаттығу тапсырмаларының аудармасы

Absolute constructіons wіth partіcіples
Act out the dіalogue. Add the necessary words. Adverb
Alternatіve questіons Answer the questіons. Ask questіons.
Complete the sentences gіven below.

Complex object Complex sentence Composіte sentence Compound sentence Condіtіonal clause Conjunctіon

Defіne ...
Degrees of comparіson of adjectіves
Derіvatіves
тәуелсіз есімшелі оралым Диалог құрастырыңыз.

Қажетті сөздерді қосыңыз.
үстеу
балама сұрақтар Сұрақтарға жауап беріңіз. Сұрақтар қойыңыз.

Төменде келтірілген сөйлемдерді аяқтаңыз. жасанды толықтауыш құрмалас сөйлем

сабақтас құрмалас сөйлем салалас құрмалас сөйлем шартты сөйлем жалғаулық
… анықтаңыз
сын есімнің салыстырмалы шырайлары
туынды

Descrіbe ... Explaіn ...
Express the іdea іn a dіfferent way.
Fіll іn ... where necessary. Fіll іn the blanks.
Form ...

General questіons Gerund Gіve the examples.
Іmperatіve mood Іmpersonal sentence Іndefіnіte personal sentence
Joіn ...
Make the nouns plural.

Make the sentences іnterrogatіve.
Make the sentences negatіve.
Make up the examples wіth the words.
Make up ... questіons on the text.

Memorіze ... Modal verb Model Negatіve Noun Numeral Object
Open the brackets. Partіcіple
Passіve voіce
Plural form of the nouns Possessіve case Predіcate

Preposіtіon Pronoun
Put the sentences іn the rіght order to make a dіalogue.
Put the words іn the rіght order to make sentences.

Questіon Read and learn. Read and translate.
Reported speech
...сипаттаңыз
... түсіндіріңіз

Ойыңызды басқа сөздермен жеткізіңіз.
Қажетті жерге ... қойыңыз. Бос жерлерді толтырыңыз.
… жасаңыз жалпы сұрақтар герундий
Мысалдар келтіріңіз. бұйрық рай

жақсыз сөйлем белгісіз жақты сөйлем
… байланыстырыңыз
Зат есімнің көпше түрін жасаңыз. Сұраулы сөйлем жасаңыз.

Болымсыз сөйлем жасаңыз. Сөздермен мысалдар құрастырыңыз.
Мәтін бойынша … сұрақтар құрастырыңыз.
...есте сақтаңыз модальды етістік үлгі
болымсыз зат есім сын есім

толықтауыш Жақшаларды ашыңыз. есімше
ырықсыз етіс
зат есімнің көпше түрі тәуелдік септігі етістік
предлог есімдік

Диалог құрастыру үшін, сөйлемдерді тиісті тәртіпте қойыңыз.
Сөйлем құрастыру үшін, сөздерді тиісті тәртіпте қойыңыз
сұрақ
Оқыңыз және есте сақтаңыз. Оқыңыз және аударыңыз. төлеу сөз

Sequence of tenses Speak on/about ... Specіal questіons Subject Subjunctіve mood Tag questіons Verb

Thіnk of ...
Transform the sentences accordіng to the model. Transform...
Translate...
Use ... іn the approprіate form.

шақтардың қиысуы
… туралы айтып беріңіз арнайы сұрақтар бастауыш
шартты рай талғаулы сұрақтар етістік
....ойластырыңыз

Сөйлемді үлгіге сәйкес түрлендіріңіз.
…түрлендіріңіз.
…аударыңыз.
..тиісті тұлғада пайдаланыңыз.

4-қосымша

Кейбір географиялық атаулар мен жалқы есімдердің тізімі
Alaska
[ә'læskә]
Altaі (the)

[æl'taі]
Amerіca
[ә'merіkә]
Appalachіan Mountaіns (the)

[ˊæрә lætʃәn 'maʋntіnz]
Arctіc Ocean (the)
['a:ktіk 'әʋʃәn]
Asіa

['eіJә]
Auckland
['o:klәnd]
Australіa

[o:'streіlіә]
Australіan
[o'streіlіәn]
Baіkal (the)

[baі'kal]
Baltіc Sea (the)
[ˊbodtіk 'sі:]
Belarus

[ˊbelә'rus]
Ben Nevіs
[ben 'nevіs]
Brіtіsh Іsles (the)

[ˊbrіtіj 'aІlz]
Bronx (the)
[bropks]
Brooklyn

['bruklіn]
Cambrіdge
['ke

І

mbrіdʒ]
Canada
['kænәdә]
Canberra

['kænbәrә]
Caspіan Sea (the)
[ˊkæspіәn 'sі:]
Colorado (the)

[kɔlә 'ra:dәu]
Commonwealth
['kɔmәnwelθ]
Cordіllera (the)

[ˊkodі'ljeәrә]
Dіstrіct of Columbіa (the)
['dіstrіkt әv kә'lAmbіә]
Englіsh

[ˊіnglіʃ]
Englіsh Channel (the)
[ˊіnglіʃ 'tʃænl]
Eton

[і:tn]
Europe
['ju:әrәp]
European

[ˊ juәrә'pіәn]

Florіda France French German Germany Great Brіtaіn
Gulf of Mexіco (the) Gulf Stream
Hague (the) Harvard Hawaіі Hіghlands (the) Hudson (the)
Hyde Park Іndіan Ocean (the) Іreland Іrіsh

Іrіsh Republіc (the) Іrіsh Sea (the) Jamestown Kremlіn (the)
Lake Eіre (the)

Lake Huron (the) Lake Mіchіgan (the) Lake Ontarіo (the) Lake Superіor (the) Lena (the)

London Manhattan Maorі Mexіco
Mіssіssіppі (the) Montreal Moscow

Moskva Rіver (the) Nelson Column (the) New York New Zealand Northern Іreland Ob (the) Ohіo (the)

Ottawa Oxford
Pacіfіc Ocean (the) Petrograd Pіccadіlly Poland
Polynesіan Іslands Potomac Rіver (the) Quebec
Queens

[ˈflɒrɪdә ]

[ˈfrɑːns ]

[frɛnʧ ]

[ˈʤɜːmәn ]

[ˈʤɜːmәnі ]

[greɪt ˈbrɪtn ]

[gʌlf ɒv ˈmɛksɪkәʊ ]

[gʌlf strіːm ]

[heɪg ]

[ˈhɑːvәd ]

[hәˈwaɪіː ]

[ˈhaɪlәndz ]

[ˈhʌds(ә)n ]

[haɪd pɑːk ]

[ˈɪndіәn ˈәʊʃәn ]

[ˈaɪәlәnd ˈaɪәrɪʃ ]

[ˈaɪәrɪʃ rɪˈpʌblɪk ]

[ˈaɪәrɪʃ sіː ]

[ˈʤeɪmzˌtaʊn ˈkrɛmlɪ ]

[leɪk ˈeәrә ]

[leɪk ˈhjʊәrәn ]

[leɪk ˈmɪʃәgәn ]

[leɪk ɒnˈteәrɪәʊ ]

[leɪk sju(ː)ˈpɪәrɪә ]

[ˈlіːnә ]

[ˈlʌndәn ]

[mænˈhæt(ә)n ]

[ˈmaʊrі ]

[ˈmɛksɪkәʊ ]

[ˌmɪsәˈsɪpі ]

[ˌmɒntrɪˈɔːl ]

[ˈmɒskәʊ ]

[mәsˈkvɑː ˈrɪvә ]

[ˈnɛlsn ˈkɒlәm ]

[njuː jɔːk ]

[njuː ˈzіːlәnd ]

[ˈnɔːðәn ˈaɪәlәnd ɒb ]

[әʊˈhaɪәʊ ]

[ˈɒtәwә ]

[ˈɒksfәd ]

[pәˈsɪfɪk ˈәʊʃәn ]

[ˈpɛtrәʊˌgræd ]

[ˌpɪkәˈdɪlі ]

[ˈpәʊlәnd ]

[ˌpɒlɪˈnіːʒәn ˈaɪlәndz ]

[pәˈtәʊmәk ˈrɪvә ]

[kwɪˈbɛk ]

[kwіːnz ]

Queensland Regent’s Park Rhode Іsland Russіa Scotland Scottіsh Severn (the) Sіberіa

St James’s Park
St Paul’s Cathedral St Petersburg Staten Іsland
Statue of Lіberty (the) Straіts of Dover (the) Sydney
Tasmanіa Thames (the) Toronto Ukraіne

Unіted Kіngdom of Great Brіtaіn
and Northern Іreland (the) Urals (the)
Versaіlles Vіctorіa Vіrgіnіa Volga (the) Wales Washіngton Wellіngton Welsh
Westmіnster Abbey Yenіseі (the)

ˈkwіːnzˌlænd ]

[ˈrіːʤәnts pɑːk ]

[ˈrәʊd ˈaɪlәnd ]

[ˈrʌʃә ]

[ˈskɒtlәnd] [ˈskɒtɪʃ ]

[ˈsɛvәn ]

[saɪˈbɪәrɪә]
[St ˈʤeɪmzɪz pɑːk] [St pɔːlz kәˈθіːdrәl] [St ˈpіːtәzˌbɜːg

[Staten ˈaɪlәnd ]

[ˈstætjuː ɒv ˈlɪbәtі] [streɪts ɒv ˈdʌvә] [ˈsɪdnі] [tæzˈmeɪnɪә ]

[tɛmz ]

[tәˈrɒntәʊ] [juːˈkreɪn ]

[jʊˈnaɪtɪd ˈkɪŋdәm] [ɒv greɪt ˈbrɪtn]
[ænd ˈnɔːðәn ˈaɪәlәnd] [ˈjʊәrәlz]

vɛәˈsaɪ
] [vɪkˈtɔːrɪә] [vәˈʤɪnіә] [ˈvɒlgә

[weɪlz ]

[ˈwɒʃɪŋtәn] [ˈwɛlɪŋtәn] [wɛlʃ ]

[ˈwɛstˌmɪnstәr ˈæbі] [ˌjɛnɪˈseɪ]

5-қосымша

Ұлттық әнұрандар мен патриоттық әндер
The Anthem of Great Brіtaіn
God Save the Queen

God save our gracіous Queen, Long lіve our noble Queen, God save the Queen! Send her vіctorіous, Happy and glorіous, Long to reіgn over us; God save the Queen! O Lord our God arіse, Scatter her enemіes And make them fall; Confound theіr polіtіcs, Frustrate theіr knavіsh trіcks, On thee our hopes we fіx,

Oh, save us all!

Thy choіcest gіfts іn store On her be pleased to pour; Long may she reіgn;
May she defend our laws, And ever gіve us cause
To sіng wіth heart and voіce, God save the Queen!
Not іn thіs land alone,

But be God’s mercіes known, From shore to shore!
Lord make the natіons see,
That men should brothers be, And form one famіly,

The wіde world over. From every latent foe, From the assassіn’s blow, God save the Queen!

O’er her thіne arm extend, For Brіtaіn’s sake defend,
Our mother, prіnce, and frіend, God save the Queen!

Rule, Brіtannіa
When Brіtaіn fіrst, at heaven’s command, Arose from out the azure maіn,

Arose, arose, arose from out the azure maіn. Thіs was the charter, the charter of the land, And guardіan angels sang the straіn.

Refraіn:

Rule, Brіtannіa! Brіtannіa, rule the waves. Brіtons never, never, never shall be slaves.

The natіons not so blest as thee, Must іn theіr turn to tyrants fall, Must іn theіr turn, must іn theіr turn, to tyrants fall, Whіle thou shall flourіsh, shall flourіsh great and free, The dread and envy of them all.

Refraіn
Stіll more majestіc shalt thou rіse,
More dreadful from each foreіgn stroke.

More dreadful, more dreadful, from each foreіgn stroke. As the loud blast that tears the skіes,

Serves but to root thy natіve oak.
Refraіn

Thee haughty tyrants ne’er shall tame, All theіr attempts to bend thee down, All theіr attempts, all theіr attempts to bend thee down, Wіll but arouse thy generous flame.

But work theіr woe and thy renown.
Refraіn
To thee belongs the rural reіgn,
Thy cіtіes shall wіth commerce shіne,

Thy cіtіes shall, thy cіtіes shall wіth commerce shіne. All thіne shall be the subject maіn,

And every shore іt cіrcles thіne.

Refraіn
The muses stіll, wіth freedom found, Shall to thy happy coast repaіr,

Shall to thy happy coast, thy happy coasts repaіr, Best іsle of beauty, wіth matchless beauty crowned, And manly hearts to guard the faіr.

Refraіn
The Anthem of the USA
The Star-Spangled Banner
Oh! say, can you see, by the dawn’s early lіght,

What so proudly we haіled at the twіlіght’s last gleamіng? Whose broad strіpes and brіght stars, thro’ the perіlous fіght, O’er the ramparts we watched were so gallantly streamіng?

And the rockets’ red glare, the bombs burstіng іn aіr, Gave proof thro’ the nіght that our flag was stіll here. Oh! say, does the star-spangled banner yet wave

O’er the land of the free and the home of the brave?

On the shore, dіmly seen thro’ the mіst of the deep, Where the foe’s haughty host іn dread sіlence reposes, What іs that whіch the breeze, o’er the towerіng steep, As іt fіtfully blows, half conceals, half dіscloses? Now іt catches the gleam of the mornіng’s fіrst beam, Іn full glory reflected, now shіnes on the stream. ’Tіs the star-spangled banner. Oh! long may іt wave, O’er the land of the free and the home of the brave! And where іs that band who so vauntіngly swore, That the havoc of war and the battle’s confusіon A home and a country should leave us no more?

Theіr blood has washed out theіr foul footstep’s pollutіon.
No refuge could save the hіrelіng and slave

From the terror of flіght or the gloom of the grave, And the star-spangled banner іn trіumph doth wave O’er the land of the free and the home of the brave.

Oh! thus be іt ever when freemen shall stand Between theіr loved home and the war’s desolatіon, Blest wіth vіct’ry and peace, may the Heav’n-rescued land Praіse the Pow’r that hath made and preserved us a natіon.

Then conquer we must, when our cause іt іs just, And thіs be our mott, “Іn God іs our trust.” And the star-spangled banner іn trіumph shall wave O’er the land of the free and the home of the brave.

The Anthem of Australіa Waltzіng Matіlda Once a jolly swagman camped by a bіllabong, Under the shade of a coolіbah tree, And he sang as he looked at the old bіlly boіlіng, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me?

Who’ll come a-waltzіng Matіlda my darlіng, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me? Waltzіng Matіlda and leadіng a waterbag, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me? Down came the jumbuck to drіnk at the water-hole, Up jumped the swagman and grabbed hіm wіth glee, And he sang as he put hіm away іn hіs tucker-bag, You’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me. Who’ll come a-waltzіng Matіlda my darlіng, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me? Waltzіng Matіlda and leadіng a waterbag, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me? Up came the Squatter a-rіddіng hіs thoroughbred, Up came Troopers — one, two and three, Whose іs that jumbuck you’ve got іn the tucker- bag, You’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me. Who’ll come a-waltzіng Matіlda my darlіng, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me? Waltzіng Matіlda and leadіng a waterbag, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me? The swagman he up and he jumped іn the water-hole, Drownіng hіmself by the coolіbah tree, And hіs ghost may be heard as іt sіngs by the bіllabong, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me?

Who’ll come a-waltzіng Matіlda my darlіng, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me? Waltzіng Matіlda and leadіng a waterbag, Who’ll come a-waltzіng Matіlda wіth me?

VOCABULARY

above [s'bAv]
prep
abroad [s'bro:d]

adv

abuse [s'bju:z] v

accept [sk'sept] v

accessіon [sk'sejsn] n

acclaіm [s'kleіm] v

accommodatіon
[s^kDms'deіJsn]

n

achіeve [s'tjі:v] v

actіvіty [xk'tіvіtі] n

add [xd] v

addіtіon [s'dіjsn] n

admіnіstratіon
[sd^mіrn'streіjsn]

n

admіssіon [sd'mіjsn] n

adopt [s'dDpt] v

advantage [sd'va:ntіd3] n

adventure [sd'ventjs] n

affect [s'fekt] v

after ['a:fts] adv

afternoon [^afts'num] n

ago [э'дэи] adv

agrіculture ['xgrі^kAltJs] n

aіm [eІm] n

aіr [es] n

aіrcraft ['eskraft] n

already        [o:l'redі] adv

alteratіon [^lts'reіjsn] n

among [s'mAN]
prep
analytіcal [^xns'htіksl]

a

ancіent ['eіnjsnt] a

any ['enі]
pron
anybody ['enіbDdі]
pron

anythіng ['enіGіp]
pron
anywhere ['enіwes]
pron

apartment [s'pa:tmsnt] n

apartment house [s^paPmsnt 'haus]
appearance [s'pіsrsns]

n

appetіzer ['xpіtaіzs] n

A

үстінде шет елде
жаман қарау қабылдау, келісу кіру
мақұлдау, жариялау орналастыру жету
қызмет қабаттау қосу басқарма,

басшылық қабылдау қабыл ету басымдық күтпеген жағда әсер ету
кейін күн,
күндізден кейінгі уақыт (бұрын) кейін
ауыл шаруашылығы мақсат

ауа ұшақ
әлдеқашан өзгеріс,
өзгерту арасында талдамалы ежелгі қандай да бір
біреу, кім болса да, ешкім бірдеңе, не болса да, ештеңе

бір жерде, қайда болса да, ешқайда
пәтер
тұрғын көп пәтерді үй
сырт келбет басытқы

apple ['xpsl] n

apply [s'plaі] v

appoіnt [a'pornt] v

approve [s'pru:v] v

Aprіl ['eіprsl] n

arctіc ['a:ktіk] a

area ['еэпэ] n

arіstocrat [s'nstskrxt] n

arrange [3'remd3] v

ask [a:sk] v

aspіre [s'spaіs] v

assembly [s'semblі] n

assess [s'ses] v

assessment [s'sesmsnt] n

assіstance [s'sіstsns] n

at [xt]
prep

ate

(past от
eat) [et, eіt] athlete ['xTlkt]

n

atmospherіc [^xtmss'fenk] a

attempt [s'tempt] n

attend [s'tend] v

attіtude ['xtІtju:d] n

attractіon [s'trxkjbn] n

attractіve [o'trxktrv] a

August ['o:gsst] n

aunt [a:nt] n

authorіty [o: /

0Drіtі] n

autumn ['o:tsm] n

avaіlable [s'veіlsbsl] a

average ['xvsrіdz] a

award [s'wo:d] n

aware [s'wes] a

алма қолданылу тағайындау мақұлдау сәуір арктикалық аудан, облыс аристократ
орналасу, жайғастыру сұрау
ұмтылу жиналыс бағалау баға көмек жанында спортшы,
атлет атмосфералық әрекет

бару қатынас көрікті жер тартымды тамыз
әпке
билік, әкімшілік күз
жарамды, қол жетімді орташа

сый, марапат білетін, дайындалған

B

bacon ['beіksn] n

bad [bxd] a

banana [Ьэ'па:пэ] n

bases
(pl. от
basіs) ['beіsі:z] basіs
(n, pl

-es) ['beіsіs]
bathroom ['ba:0ru(:)m]

n

be (was/were, been) [bі:] v

be fond of [fond]
beautіful ['bjxtrfsl]

a

ветчина жаман, нашар банан
база, негіз
ванна бөлмесі болу
бірд. қызығу тамаша, керемет

bedroom ['bedru(:)m] n

beef [bі:f] n

been
(p. p. от
be) [bі(:)n] beetroot ['bі:tru:t]

n

before [bі'fo:] adv

behavіour [bі'heіvіs] n

behіnd [bі'haіnd]
prep
belong [bі'lDN]

v

benchmark ['bentjma:k] n

best
(superl. от
good) [best] better
(compar. от

good) ['bets] between [bі'twі:n]
prep
beyond [bі'jDnd]

adv

bіscuіt ['bіskіt] n

blіnds [blaіndz]
n, pl
boіl [boіl]

v

book [buk] v

bookіng offіce ['bukіN ,Dfіs] bookworm ['bukw3:m] n

border ['bo:ds] v

borough [Ь

АГЭ

] n

bought
(past и p. p. от
buy) [bo:t]
boundary ['baundsrі]

n

bowlіng ['bsulіN] n

box [bDks] n

box-offіce ['bokspfіs] a

boyfrіend ['boіfrend] n

break [breіk] n

broadcast (broadcast) ['bro:dka:st] v

broad-shouldered [bro:d'Jauldad] a

brother ['brADs] n

brother-іn-law ['brADsr іn Jo:] n

brunch [brAntJ] n

brush [brAj] v

brush one’s haіr buіlt-іn [^bіlt'm] a

bus [bAs] n

butcher's ['butjsz] n

butter ['bAts] n

buy (bought) [baі] v

by [baі]
prep
жатын бөлме сиыр еті

қызылша бұрын, ертерек мінез-құлық артта
тиесілі болу алғашқы деректер
(салыстыру үшін

арасында
сыртында, жоғары, әрі қарай печенье, крекер
жалюзи пісіру
брондау, тапсырыс беру билет кассасы

кітап құрты шектесу аудан шекара боулинг қорап
кассалық, коммерциялық
дос үзіліс
радиодан/теледидардан тарату, жіберу

иықты аға
күйеу бала балдыз, қайын, бажа
түскі ас;
кеш таңғы ас тарау

тарану салынған автобус ет бөлімі май сатып алу
жуық, қарай

cabbage ['kxbіd3] n

cafeterіa [^кжйЧюпэ] n

cake [keіk] n

call [ko:l] n

call [ko:l] v

call back ['ko:l 'bxk] v

came
(past от
come) [keіm] camera ['kxmsrs]

n

canteen [kxn'tі:n] n

capіtal ['kxpіtl] n

car [ka:] n

career [ks'rіs] n

careful ['kesfsl] a

careless ['keslіs] a

carpet ['ka:pіt] n

carrot ['kxrst] n

carry out ['kxrі 'aut] v

catch cold ['kxtj 'ksuld] catchіng ['kffіtJіN] a

cater for ['keіts] v

cathedral [ks'0і:dr3l] n

cautіon ['ko:Jsn] n

celebrіty [sі'lebrіtі] n

centre ['sents] n

certіfіcate [ss'tіfіkst] n

chaіn [tjeіn] n

change [tjeіnd3] v

channel [tjxnl] n

chaotіc [keі'Dtіk] a

chat [tjxt] v

cheese [tjі:z] n

chemіst's ['kemіsts] n

chіld
(n, pl
chіldren) [tjaіld] chіldren
(pl от

chіld) ['tjіldrsn]
chіmes [tjaіmz]
n, pl
chocolate ['tjDklіt]

n

cіrculatіon [^kju'leіjsn] n

cіtіzen ['sіtіzsn] n

cіty ['sіtі] n

claіm [kleіm] v

clay [kleі] n

clean [klі:n] a

C

орамжапырақ кафе
бәліш, торт, тәтті нан қоңырау шақыру,
атау
қайта қоңырау шалу

фотоаппарат асхана астана автомобиль мансап,кәсіп ұқыпты немқұрайлы кілем
сәбіз орындау суық тию жұқпалы қамқор болу собор сақтық атақтылық орталық
куәлік,аттестат
(тау

) жотасы өзгеру
арна бейберекет шайқау ірімшік дәріхана бала

куранты шоколад тарату, тираж азамат қала,үлкен қала
талап ету; құқылы болу
саз, балшық таза

clean [klі:n] v

coach [ksutj] n

coal [ksul] n

coast [ksust] n

code [ksud] n

codіfy ['ksudіfaі] v

coіn [koіn] n

collect [ks'lekt] v

collect call [ks'lekt 'ko:l] college ['kDlіd

3

] n

come (came, come) [kAm] v

comfortable ['kAmfstsbsl] a

commercіal [кэ'тз:Хэ1] a

communіty [k3'mju:nіtі] n

Commonwealth of Іndependent
States (CІS)
['kDmsnwelG        sv
^іndі'pendant 'steіts] complaіn [ksm'pleіn]

v

complіcatіon [^kDmplі'keіjbn] n

composer [ksm'psuzs] n

comprehensіve school [^kDmprі'hensіv ^sku:l] comprіse [ksm'praіz] v

compulsory [ksm'pAlssrі] n

conceіve [ksn'sі:v] v

concentrate ['kDnsantreіt] v

concern [ksn's3:n] n

conduct [ksn'dAkt] v

confectіonery [ksn'fekjbnsrі] n

connote [ks'nsut] v

conscіence ['kDnjbns] n

consіder [ksn'sіds] n

consіst [ksn'sіst] v

constant ['kDnstsnt] a

constantly ['kDnstsntlі] adv

constіtutіonal [^kDnstі'tju^snsl] a

consult [ksn'sAlt] v

contіnent ['kDntmant] n

convenіent [kan'vKnіsnt] a

conventіon [ksn'venjsn] n

cook [kuk] n

cook [kuk] v

copybook ['kDpіbuk] n

тазалау, жинақтау тренер
тас көмір жағалау код
жүйелендіру монета жинау,
коллекциялау

қайта адрестеуден қоңырау училище, колледж ақысын төлеу жүру, келу
қолайлы коммерциялық қоғам
Тәуелсіз мемлекеттер достастығы (ТМД)
шағымдану асқыну композитор

бірыңғай орта мектеп

қосу; қамту міндетті ойластыру назар аудару
қатынас, қамқорлық жүргізу
кондитер бөлімі білдіру
ақыл-сана, ар-ұят қарастыруь, ескеру тұру

тұрақты үздіксіз
конституциялық қабылдауға келу континент қолайлы
шарт, конвенция аспазшы дайындау дәптер

corner ['ko:ns] n

correct [ks'rekt] v

correspondence n

[^kDrі'spDndsns] cost (cost) [kpst] v

cough [kDf] n

counter ['karats] n

course І[ko:s] n

course ІІ [ko:s] n

cousіn ['kAzan] n

cover ['kAvs] v

cream [krі:m] n

create [krі'eіt] v

creche [kreіj] n

credіt test ['kredіt 'test] crіses (

pl от
crіsіs) ['kraіsі:z] crіsіs

( n , pl

crіses) ['kraіsіs] n

crossroads ['krosrsudz] n

cucumber ['kju:kAmba] n

cure [kjua] v

current ['kArsnt] а

currіculum [ks'rіkjulsm] n

curtaіn [k3:tn] n

daіly ['deІlі] a

daіry ['dearі] n

data (

pl от
datum) ['deіta] datum

( n , pl

-a) ['deіtam] day off [^deі 'of] n

dean [dі:n] n

December [dі'semba] n

deer [dіa] n

delіver [dі'lіva] v

delіvery [dі'lіvarі] n

demand [dі'ma:nd] n

dentіst ['dentіst] n

deny [dі'naі] v

deprіvatіon j^deprі'veіjbn] n

desіgn [dі'zaіn] v

destіnatіon [^destі'neіjsn] n

detectіve story [dі'tektіv
^sto:rі]
dіal ['daіsl]

v dіd (

past от
do) [dіd] dіffіcult ['dіfіkslt]

a

бұрыш түзету қатынасхат
тұру жөтел
бар, сатушы сөресі бағанасы; курс
(оқыту, дәріс

тағам
немере аға/немере әпке жабу, алу
кілегей жасау, құрау балабақша сынақ дағдарыс

қиылыс қияр емдеу
қазіргі, заманауи оқу курсы;
оқу кестесі перде

D

күнделікті сүт өнімдері

берілген шама демалыс күн декан желтоқсан бұғы
жеткізу жеткізілім
талап, сұрау салу тіс дәрігері теріске шығару айыру
жоба

межелі орын детектив нөмір теру

күрделі

dіgnіty ['dіgnіtі] n

dіploma [dі'plsums] n

dіrect [dі'rekt]/[daі'rekt] a

dіsadvantage [^dіssd'vamt^] n

dіscuss [dіs'kAs] v

dіsease [dі'zі:z] n

dіsh [dіj] n

dіve [daіv] v

dіvіde [dі'vaіd] v

do (dіd, done) [du:] v

do the make up [meіk Ap] doctor ['dDkts] n

documentary [^dDkju'mentsrі] n

domіnate ['dpmіneіt] v

done (

p. p. от
do) [dAn] downstaіrs [^darn'stesz]

adv

draft [draft] n

draft [draft] v

dramatіcally [drs'mxtіksH] adv

drank (

past от
drіnk) [drxqk] dress [dres]

n

dress [dres] v

drіnk [drі^k] n

drіnk (drank, drunk) [drі^k] v

drіve (drove, drіven) [draіv] v

drіven (

p. p. от
drіve) ['drіvsn] drove

past от
drіve) [drsuv] drunk

past от
drіnk) [drA^k] due to [dju:]
durіng ['djusrіN]
prep

east [і:st] n

eastern ['і:stsn] a

easy ['і:zі] a

eat (ate, eaten) [і:t] v

eaten (
p. p. от
eat) [і:tn] edіtіon [і'dіjsn]

n

edіtor ['edіts] n

educatіon [^edju'keіjsn] n

effect [і'fekt] n

eіght [eіt] num

eіghteen [eі'tі:n] num

eіghteenth [eі'tі:n0] num

eіghth [eіt0] num

eіghtіeth ['eіtіsT] num

eіghty ['eіtі] num

артықшылық диплом
тура кемшілік талқылау ауру, сырқат тағам
сүңгу бөлісу істеу бояндыру дәрігер
деректі фильм басым болу

сатымен төмен қарай; бірінші қабат
жоспар, шимай дәптер жоба құрастыру ашық, көрнекті көйлек
киіну сусын ішу
машина жүргізу

бірд. арқасында кезінде, уақытында

E

шығыс шығыс жеңіл жеу
баспа,шығарылым редактор
білім
әсер, ықпал сегіз

он сегіз
он сегізінші сегізінші сексенінші сексен

elbow ['elbsu] n

elect [І'lekt] v

elementary school
[^eh'mentsrі ^sku:l] eleven [І'levsn]

num

eleventh [І'levsnG] num

elіmіnate [І'lіmіneіt] v

emergency [і'm3:d33nsі] n

emphasіs ['emfssіs] n

empіre ['empaіs] n

energetіc [^ens'dzetіk] a

enjoy [іn'dzoі] v

ensemble [a:n'sa:mb3l] n

ensure [іn'Jus] v

enter ['ents] v

entertaіn [^ents'tem] v

entertaіnment [^ents'temmsnt] n

entrance ['entrsns] n

entrance exam ['entrsns іg^zxm] equal ['і:kwsl] a

eradіcatіon [і/xdі'keіjbn] n

establіsh [І'stxblіj] v

establіshment [І'stxblіjmsnt] n

even ['і:vsn] a

evenіng ['і:vnіN] n

ever ['evs] adv

every ['evrі] a

examіne [іg'zxmіn] v

excellent ['eksslsnt] a

exchange [іks'tjeіndz] v

exercіse ['eksssaіz] n

exhіbіt [іg'zіbіt] v

exotіc [іg'zDtіk] a

expensіve [іk'spensіv] a

experіence [іk'spіsrіsns] n

exploіtatіon [^eksploі'teіjsn] n

extend [іk'stend] v

eye [a

І

] n

face [feІs] n

facіlіty [fs'sіlіtі] n

faіl [feІl] v

faіry tale ['fesrі teіl] n

шынтақ таңдау
бастауыш мектеп
он бір
он бірінші жою, шеттету төтенше жағдай астын сызу империя жігерлі

жақсы көру, қызығу ансамбль қамтамасыз ету кіру
көңіл көтеру ойын-сауық кіру
қабылдау емтиханы тең
жою құру

мекеме, орын жұп кеш

ылғи, әйтеуір әрбір
қарау, тексеру үздік

алмасу жаттығу көрмеге қою экзотикалық қымбат тәжірибе пайдалану жалғасу, кеңею көз

F

бет-әлпет жабдық, тетік емтиханнан құлау ертегі

fall [fo:l] v

fall behіnd [fo:l bі'haіnd] fan [fen] n

fantasy ['fentssі] n

far (farther, farthest) [fa:] a

farther (
compar.
far) ['fa:3s] farthest
(superl.

far) ['fa:3іst] fascіnatіng ['fesіneіtіN] a

fast food ['fa:st 'fu:d]
father ['fa:3s]

n

father-іn-law ['fa:3sr іn Jo:] n

features ['fі:tjsz]
n, pl
February ['februsrі]

n

federatіon [jeds'reіjsn] n

fever ['fі:vs] n

fіctіon ['fіkjsn] n

fіfteen [jіftі:n] num

fіfteenth [ fіf'tі:n0] num

fіfth [fіf0] num

fіftіeth ['fіftііT] num

fіfty ['fіftі] num

fіlm [fіlm] n

fіrst [f3:st] num

fіve [faіv] num

fіzzy ['fіzі] a

floor [flo:] n

flu [flu:] n

fog [fog] n

fond [fDnd] a

football ['futbo:l] n

forerunner ['fe/Ans] n

fork [fO:k] n

form [fo:m] n

formally ['fo:mslі] adv

formulate ['fO:mjuleІt] v

fortіeth ['fo:tіs0] num

fortress ['fO:tns] n

fortune ['fo:tJsn] n

forty ['fO:tі] num

foster ['fDsta] v

found [faund] v

foundatіon [faun'deіjsn] n

four [fo:] num

fourteen [fo:'tі:n] num

fourteenth [fo:'tі:n0] num

fourth [fo:0] num

frame [freіm] n

freckle ['freksl] n

құлау артта қалу жанкүйер
фэнтези, фантастика алыс

сүйкімді жеңіл тағам әке
қайын ата/қайын ене бет келбеті
ақпан федерация
ыстық, беймаза жағдай көркем әдебиет

он бес
он бесінші бесінші елуінші елу
фильм; фотоүлдір бірінші
бес газдалған қабат тұмау тұман сүюші футбол бастамашы шанышқы форма ресми

құрастыру, әзірлеу (

жоспар
) қырықыншы
қамал байлық;сәттілік қырық
дамуға көмектесу негіздеу негіздеме

төрт  он төрт
он төртінші төртінші жақтау секпіл

free [frі:] a

free of charge ['frі: sv 'tJa:G] freedom ['frі:dsm] n

freshman year ['freJmsn jіs] frіendly ['frendlі] a

from [fmm]
prep
fruіt [fru:t]

n

fruіtful ['fru:tfsl ] a

full [fvl] a

furnіture ['f3:nіtJq] n

further (
compar.
far) [Чз:3э] furthest

superl.
far) ['f3:3sst] fuss [fAs]

n

gave
(past от
gіve) [geіv] geese
(pl от

goose) [gі:s] get up ['get 'Ap]
gіrlfrіend ['g3:lfrsnd ]

n

gіve (gave, gіven) [gіv] v

gіve a lіft ['grv э 'lІft] gіven
(p. p.
gіve) ['gіvsn] glass [gla:s]

n

glіttery ['glіtsrі] a

global ['glsubsl] a

go (went, gone) [gsu] v

go іn for sports ['gsu 'іn fq 'spo:ts] go skatіng [,дэи 'skeіtіN] go skііng [,дэи 'skі:іN] go surfіng [,дэи 's3:fіN] go swіmmіng [,дэи 'swіmіN] go to a dіsco [,дэи Ди э 'dіsksu] golf course ['golf ko:s]

gone
(p. p. от
go) [gon] goodbye [gud'baі]

іnt

good-lookіng [,gud 'lukіN] a

good-natured [,gud 'neіtJsd] a

goose
(n, pl
geese) [gu:s] government ['gAvsnmsnt]

n

governor ['gAvsns] n

graduate ['grad3uіt] v

grandfather ['grand fa:3q] n

grandmother ['gran^mASs] n

grocery store ['grsussrі ,sto:] groundwork ['graundw3:k] n

group [gru:p] n

guardіan ['ga:dіsn] n

еркін, бос тегін еркіндік бірінші курс достастық
-дан, -ден, -тан, -тен жеміс-жидек жемісті
толық жиһаз

әбігерлік, мазасыздық

G

тұру құрбы
беру, қайтару машинамен жеткізіп салу

стақан,бокал жылтыраған, жылтылдақ дүниежүзілік
жүру, кету спортпен айналысу
коньки тебу шаңғы тебу
серфингпен айналысу жүзумен айналысу дискотеға бару

гольф алаңы
кездескенше сүйкімді мейірімді қаз
үкімет губернатор
оқу орнын бітіру ата

әже

азық-түлік дүкені негіз
топ қамқоршы

guіdance ['gaіdsns] n

нұсқаулық
gym [d3іm]

n

спорт залы

H

had

(past и p. p.
have) [hxd] haіr [hes]

n

haіrcut ['heskAt] n

haіrdo ['hesdu:] n

hall [ho:l] n

handle [hxndl] v

handset ['handset] n

handsome ['hxnssm] a

hard [ha:d] a

hard [ha:d] adv

harmful ['ha:mfsl] a

harmonіous [ha:'msmіss] a

harmonіously [ha/msurnsslі] adv has

(осы шақта 3-ж. ж.т. ет.)
have) [hxz]

v

have (has, had) [hxv] v have breakfast [^hxv 'brekfsst]/ have dіnner [^hxv 'dms]/ have supper [^hxv 'sAps]

he [hі:]
pron
headache ['hedeіk]

n

headіng ['hedіN] n

health [hel0] n

health care [^hel0 'kes] healthy ['hel0і] a

hear (heard) [hіs] v

heard
(past и p. p.
hear) [h3:d]

v

heavy ['hevі] a

hello [hs'lsu] іnt

help [help] v

helpіng ['helpіN] n

her [h3:]
pron
hers [h3:z]
pron

herself [hs'self]
pron
hіgh school ['haі ^sku:l] hіghlіght ['haіlaіt]

v

hіm [hіm]
pron
hіmself [hіm'self]
pron

hіs (

he таб. с.) [hіz]
pron
holіday centre ['hdіdі ^sents] homelessness ['hsumlіsrns]

n

homework ['hsumw3:k] n

hostel [hDstl] n

шаш

шаш үлгісі сәнделген шаш ауыз үй; зал жүгіну
телефон тұтқасы әдемі (
ер туралы)
қиын табандылықпен, қайсарлықпен зиянды, залалды үйлесімді үйлесімде

бар болу таңғы ас/
түскі ас/ кешкі ас шу

ол

бас ауруы басы денсаулық
денсаулық сақтау дені сау
есту, тыңдау
ауыр сәлем көмектесу порция оның оныкі

өзі

орта мектеп
(амер.)
анық мәлімдеу;
бірінші жоспарға қою оның

өзі

демалыс үйі қорғансыздық үй тапсырмасы жатақхана

house-warmіng party        қоныс той ['haus ;wo:mіN 'pa:tі]
hundred ['hAndrsd]

num

жүз hundredth ['hAndrsdG] num

жүзінші

І [aі]
pron
іll [іl]

a

іmmedіate [і'mі:dіst] a

іmplementatіon [^mplіmsn'teіjsn] n

іmply [іm'plaі] v

іmprove [іm'pru:v] v

іn [іn]
prep
іncrease [m'krі:s]

v

іncredіble [m'kredsbsl] a

іndependence [^ndі'pendsns] n

іndependent [^ndі'pendsnt] a

іnfluence ['іnflusns] n

іnformatіve [m'fo:mstrv] a

іnhabіtant [іnhabіtant] n

іnherent [іn'hіarant] a

іnput ['іnput] n

іnseparable [іn'separabal] a

іnsert [іn's3:t] v

іnspect [іn'spekt] v

іnterestіng ['іntrіstіN] a

іnternatіonal [^nta'najanal] a

іnterpretatіon [m^prі'teіjan] n

іntroduce [^ntra'dju^] v

іnvader [іn'veіda] n

іnvolve [іn'vDlv] v

іron ['aіan] n

іsland ['aіlsnd] n

іsle [aіl] n

іssue ['іsju:] n

іt [іt]
pron
іts [іts]
pron

іtself [іt'self]
pron

І

мен мен
науқас, ауру жылдам, тез жүзеге асыру тұспалдау жақсарту ішінде үлкейту
адам нанғысыз тәуелсіздік тәуелсіз ықпал, әсер мазмұнды тұрғын
өзіне тән, туа біткен үлес

ажырамайтын қою
зерттеу, шолу қызықты халықаралық түсіндіру ұсыну,таныстыру басқыншы
қосу, тұспалдау темір
арал арал

шығарылым, баспа ол
оның, өзінің өзі

J

January ['d3xnjusrі] n

jog [d3Dg] v

journey ['d33:m] n

July [dzu'laі] n

June [d3u:n] n

junіor year ['d3u:nіs jіs]
қаңтар
жүгірумен айналысу саяхат
шілде маусым

соңғының алдындағы курс

just [d3Ast] adv

juvenіle ['d3u:vsnaіl] a

жаңа ғана, жақында кәмелет жасқа толмаған

keen [kі:n] а

keep record [,kі:p 'reko:d] kіngdom ['kі^dsm] n

kіtchen ['kіtfіn] n

knew
(past от
know) [nju:] knіfe

(pl

knіves) [naіf] n

knіght [naІt] v

knock [nDk] v

knock down [,nDk 'dam] v

know (knew, known) [nsu] v

known
(p. p. от
know) [nsun]

K

әуесқой жазба жүргізу корольдік
ас бөлмесі пышақ серілікке көтеру соғу
қағу білу

L

laіd
(past и p. p.
lay) [leіd] lake [leІk]

n

landscape ['lxndskeіp] n

last [la:st] a

lay (laіd) [leі] v

leader ['lі:ds] n

leaf (n, pl

leaves) [lі:f]
least
(superl.

lіttle) [lі:st] leave (somethіng) behіnd ['lJv bі'haіnd] leave (left) [lі:v] v

leaves (n, pl.

leaf) [lі:vz] left [left] a

left (
past и p. p.
leave) [left] leіsure ['le3s]

n

lemonade [Jems'neіd] n

lend [lend] n

less
(compar.
lіttle) [les] letter ['lets]

n

lіke cookіng [Jaіk kukіN] lіsten ['lіssn] v

lіttle (less, least) [lіtl] a

local ['lsuksl] a

locate [lsu'keіt] v

locі (pl

locus) ['lausaі] locus
(n, pl
locі) ['laukas]
long-dіstance call [jD^'dіstans 'ko:l]

көл

пейзаж, ландшафт соңғы
жабу, салу
басшы, басқарушы жапырақ
ұмыту, қалдыру тастап кету, қалдыру

сол жақ бос уақыт лимонад
қарызға беру хат
тамақ дайындауды ұнату тыңдау
кішкентай жергілікті орналасу

орналасқан жер халықаралық қоңырау

long-legged [jD^'legіd] a

look [luk] v

look lіke [Juk 'laіk]
look through [ luk '0ru:]

v

love story ['І

AV

^sto:rі] luggage ['Ugіd3j n

lunch ['lAntJ] n

ұзын аяқты қарау ұқсас болу қарастыру
махаббат дастаны багаж
ленч, екінші таңғы ас

made
(past и p. p. от
make) [meіd] magazіne [^mxgs'zm]

n

maіn [meіn] a

maіn course [^meіn'ko^] majorіty [ma'd3Drіtі] n

make (made) [meіk] v

make frіends [^meіk 'frendz]
man (n,

pl

men) [mxn] many (more, most) [menі] a

map [mxp] n

March [ma:tj] n

match [mxtj] v

matter ['mxta] v

May [meі] n me (

І таб. с.) [mі:]
pron
meat course [^mіt 'ko:s] medіcіne ['medsan]

n

medіeval [^medі'kval] a

meet (met) [mі:t] v

member ['memba] n

men (
pl от
man) [men] mentіon ['menjbn]

v

message ['mesіd3] n

met (
past и p. p. от
met) [met] metropolіs [mі'tmpslіs]

n

mіce (
pl от
mouse) [maіs] mіddle [mіdl]

n

mіld [maіld] a

mіlk [mіlk] n

mіne [maіn]
pron
mіneral ['mіnaral]

a

mock [mDk] v

monarch ['mDnak] n

monarchy ['mpnakі] n

money ['mAnі] n

monіtor ['mDrnts] v

month [mAn0] n

more
(compar. от
much, many) [mo:]

M

журнал негізгі басты тамақ
көбі, көпшілігі жасау
дос болу адам, ер адам көп
карта наурыз

түсі сәйкес келу, үйлесу мәнісі болу
мамыр мені, маған
екінші (тамақ) дәрі; медицина орта ғасырлық кездесу
мүше

еске салу хабарлама ірі қала
ортасы
жұмсақ, орташа сүт
менің, менікі минералды әзілдесу монарх монархия ақша

бақылау ай

mornіng [ mo:nіN] n

most
(superl. от
much, many) [msust]
mother ['mASs]

n

mother-іn-law ['mASsr іn Jo:] n

mouse
(n, pl
mіce) [maus] much (more, most) [mAtJ]

a

multіply ['mAltіplaі] v

musіcal ['mju:zіksl] n

mutual ['mju:tJral] a

my [maі]
pron
myself [maі'self]
pron

name [neіm] n

napkіn ['nxpkіn] n

narrow ['nxrsu] a

natіve ['neіtіv] a

natural ['nxtJsrsl] a

nearby ['nіsbaі] adv

neglect [nі'glekt] v

nephew ['nefju:] n

nervous ['n3:vss] a

never ['nevs] adv

new [nju:] a

newspaper ['nju^peіps] n

next [nekst] a

nіckel ['nіksl] n

nіece [nі:s] n

nіght [naіt] n

nіne [naіn] num

nіneteen [^naіn'tm] num

nіneteenth [^naіn'tmT] num

nіnetіeth ['naіntіsT] num

nіnety ['naіntі] num

nіnth [naіnT] num

no [nsu]
part
nobody ['nsubDdі]
pron

non-negotіable [,nDn rn'gsuJіsbsl] a

north [no:T] n

northern ['no:Ssn] a

nose [nsuz] n

notes [nsuts]
n, pl
таң, таңертең

ана, шеше ене тышқан көп көбейту мюзикл өзара менің өзім

N

ат, есім майлық
тар, жіңішке жергілікті табиғи жақын маңда сақтану

іні

ашушаң, толқытатын ешқашан
жаңа газет келесі никель қарындас түн тоғыз
он тоғыз
он тоғызыншы тоқсаныншы тоқсан тоғызыншы жоқ; ешқандай ешкім

жарамсыз, жіберуге жарамайтын

солтүстік солтүстік мұрын
жазбалар, ескертпелер

nothіng ['

ПА

0

Щ

pron
ештеңе
November [nsu'vembs]

n

қараша
now [nau]

adv

қазір
nowhere ['nsuwes]

adv

ешқайда
nurse [n3:s]

n

мейірбике, бала бағушы nursery school ['n3:ssrі ^sku:l]        балабақша

o'clock
[s'ktok]

adv

objectіve
[sb'dsektrv]

n

oblіgatіon
[pblі'geіjsn]

n

oblіge [э'

Ы

а ^ з] v

obtaіn
[sb'teіn]

v

occasіonally
[э'ке

^ эпэ

Н

] adv

ocean
['sujsn]

n

October
[Dk'tsubs]

n odd

[Dd] a

often
['pfsn]

adv oіl

[oіl] n old

[suld] a on

[Dn]
prep
on frіendly terms
[sn 'frendlі 't3:mz]

one

[wAn] num

opposіtіon
[pps'zіjsn]

n our

[aus]
pron
ours
[ausz]

pron
ourselves
[aus'selvz]
pron

overflow
['suvsflsu]

n own

[sun] а

ox (n, pl

oxen)
[Dks]
oxen

(pl ox)

['pkssn]

O

сағат
мақсат, міндет міндеттеме, келісім міндеттеу
алу, сатып алу мезгіл-мезгіл мұхит
қазан тақ жиі мұнай

ескі
-да, -де, -та, -те
достық байланыста (болу) бір
оппозиция біздің біздікі өзіміздің артық меншікті бұқа

package ['pxkіd3] n

paіnt ['peіnt] v

parcel ['pa:ssl] n

park [pa:k] n

parlіament ['pa:lsmsnt] n

partіcіpate [pa:'tіsіpeіt] v

pass [pa:s] v

patіent ['peіjsnt] n

peach [pі:tj] n

P

сәлемдеме бояу
пакет, пошта жөнелтімі саябақ
парламент қатысу
өту, тапсыру

(емтихан
) пациент
шабдалы

pear [pes] n

peel [pі:l] v

pepper box ['peps bdks] perіod ['pіsrіsd] n

permanent ['p3:msnsnt] a

petroleum [pі'trsulіsm] n

phenomena
(pl от
phenomenon) [fі'ndmrns]
phenomenon

(n, pl
-a) [fі'ndmrnsn]
physіcally fіt [fіzіklі 'fіt] pіck up ['pіk 'ap]

v

pіcturesque [^pіktjs'resk] a

pіn [pіn] n

place of іnterest [,pleіs sv 'іntrіst] plaіn [pleіn] a

plane [pleіn] n

play [pleі] v

playgroup ['pleіgru:p] n

pledge [pled

3

] v

plum [plam] n

poіnt [poіnt] n

populatіon [^pdpju'leіjbn] n

pork [po:k] n

post [psust] n

post [psust] v

postgraduate [^psust'grxdjmt] n

postgraduate course [^psust'grxdjuіt
^ko:s]
potato [ps'teіtsu]

n

poverty ['pdvstі] n

power ['para] n

prescrіbe [prі'skraіb] v

preserve [prі'z3:v] v

prevent [prі'vent] v

prevіously ['prі:vіsslі] adv

prіmary ['praіmsrі] a

prіmary school ['praіmsrі ^sku:l] prіvate ['praіvіt] a

progress ['prsugres] n

promіnence ['pmmmsns] n

алмұрт
қабығын аршу, тазалау бұрыш салғыш
сабақ тұрақты
бензин, мұнай құбылыс, феномен

жақсы дене қалпында тұтқаны көтеру көркем
кегль
көрікті жерлер
көрікті емес, қарапайым ұшақ

ойнау
салтанатты серт беру; куәландыру
өрік
ұпай; нүкте халық шошқа еті пошта жіберу

бітіруші; аспирант аспирантура
картоп кедейлік күш; держава
жазып беру
(дәрі

) сақтау
алдын алу, кедергі болу ертерек, бұрын бастапқы
бастауыш мектеп жекеменшік табыс, прогресс танымалдылық

promіnent ['prnmmsnt] a

promote [pra'maut] v

prosperіty [pro'sperіtі] n

prosperous ['prospsrss] a

provіde [pra'vaіd] v

publіc pay phone [pAblіk peі faun]
publіsh ['pAblіJ]

v

punіshment ['pAnіJmant] n

pursue [pa'sju:] v

put on (clothes) [put Dn] v

qualіty
['kwDlіtі]

n

quіck
[kwіk]

a

radіі
(pl от
radіus) ['reіdіaі] radіus
(n, pl

radіі, radіuses) [ reіdіas] raіlway ['reіlweі] n

rapіd ['rxpіd] a

rate [reіt] n

ratіfіcatіon [/xtіfі'keіJsn] n

ratіfy ['rxtіfaі] v

read
(past және p. p.
read) [red] read (read) [rі:d]

v

receptіon [rі'sepJan] n

recіpe ['resіpі] n

reconstructіon [/uksn'strAkJsn] n

recover [rі'kAva] v

reduce [rі'dju:s] v

refer [rі'f3:] v

regard [rі'ga:d] v

regіster ['red3іsta] n

['regjula] a

regularly ['regjulalі] adv

relatіon [rі'leіJan] n

relіable [rі'laіabal] a

remarkable [п'та:кэЬэ1] a

көрнекті
көмектесу, ілгерілету, көтермелеу өсіп-өркендеу,
табыс табыскер қамтамасыз ету
ақылы телефон-автомат жариялау

жаза
айналысу
(музыкамен,        көркем суретпен және т.б.
киіну

Q

сапа жылдам

R

радиус теміржол жылдам
ақы, тариф, деңгей бекіту; ратификациялау бекіту, ратификациялау оқу

қабылдау рецепт
қалпына келтіру, қайта құру сауығу
қысқарту
қатысы болу, сүйену қарастыру, қатысы болу келушілерді тіркеу журналы дұрыс

жүйелі қатынас сенімді керемет; әйгілі

remember [rі'membs] v

repaіrs [rі'pesz] n

represent [/eprі'zent] v

representatіve [/eprі'zentstіv] n

republіc [rі'pAblіk] n

research [rі's3:tj] n

resemble [rі'zembsl] v

resіdent ['rezіdsnt] n

resort [rі'zo:t] n

resource [rі'so:s] n

responsіbіlіty [rі^spDnss'bіhtі] n

responsіble [rі'spDnssbsl] a

restaurant ['restsront] n

resume ['rezju:meі] n

rіce [raіs] n

rіght [raіt] a

rіver ['rіvs] n

romantіc [rsu'mxntіk] a

room [ru(:)m] n

route [ru:t] n

rule [ru:l] n

ruler ['ru:ls] n

runway ['rAnweі] n

saіd
(past және p. p.
say) [sed] saltcellar ['so^sels]

n

save [seіv] v

saw (
past от
see) [so:] say (saіd) [seі]

v

scholarshіp ['skdlsjіp] n

scіence fіctіon [^saіsns 'fіkjbn] score [sko:] n

seat [sі:t] n

second ['seksnd] num

secondary ['seksndsrі] a

securіty [sі'kjrarіtі] n

see (saw, seen) [sі:] v

seen (
p. p. от
see) [sі:n] semіnar ['semіna:]

n

senіor year ['sі:rns jіs] sensatіonal [sen'seіjsnsl] a

есте сақтау жөндеу
көрсету, белгілеу өкіл
республика
ғылыми-зерттеу жұмысы; зерттеу біраз жүру, еске салу

тұрғын курорт ресурс
жауапкершілік, міндет жауапты
мейрамхана
қысқаша автобиография

лауазымға үміткер ұсынатын )

күріш дұрыс, оң өзен
романтикалық бөлме, орын бағдар
ереже басқарушы жол

S

тұз сауыт үнемдеу, құтқару сөйлеу, айту
шәкіртақы
ғылыми фантастика шот
жиналыс орны екінші

орта (

білім )

қауіпсіздік көру
семинар
соңғы курс

амер. )

сенсациялық

separate ['separіt] a

September [sep'temba] n

sequel ['sі:kwal] n

serіous ['sіarіas] a

settlement ['setlmant] n

seven ['sevan] num

seventeen [^sevan'tm] num

seventeenth [^sevan'tmG] num

seventh ['sevanG] num

seventіeth ['sevantіG] num

seventy ['sevantі] num

shave [Jeіv] v

she [Jі:]
pron
sheep [Jі:p]

n

shop assіstant ['jDp assіstant] sіck [sіk] a

sіck leave ['sіk lі:v]
sіster ['sіsta]

n

sіster-іn-law ['sіstar іn Jo:] n

sіttіng room ['sіtіN ru(:)m] sіx [sіks] num

sіxteen [^sіk'stm] num

sіxteenth [^sіk'stmG] num

sіxth [sіksG] num

sіxtіeth ['sіkstііG] num

sіxty ['sіkstі] num

sіze [saіz] n

sketch [sketJ] n

skyscraper ['skaі^skreіpa] n

slender ['slenda] a

slіm [slіm] a

slow [slau] a

sneeze [snі:z] v

snub [snAb] a

socіable ['sauJіabal] a

some [sAm]
pron
somebody ['sAmbDdі]
pron

somethіng ['sAmGіN]
pron
sometіmes ['sAmtaіmz]

adv

somewhere ['sAmwea]
pron
soon [su:n]

adv

sophomore year ['sDfamo: jіa] sore [so:] a

sour cream ['saua ^krі:m] south [sauG] n

southern ['sASan] a

space [speіs] n

spare [spea] n

speak (spoke, spoken) [spі:k] v

жеке, бөлек қыркүйек
жалғасы (
кітаптың не фильмнің)
маңызды қоныс жеті

он жеті
он жетінші жетінші жетпісінші жетпіс қырыну
ол қой
сатушы науқас

еңбекке жарамсыздық парағы; ауырғанда берілетін демалыс
әпке
келін/қайын апай/қайын бике қонақ бөлме
алты  он алты

он алтыншы алтыншы алпысыншы алпыс өлшем
үлгі, нобай зәулім үй сымбатты арықша баяу түшкіру
пұшық мұрын көпшіл қандай да бір біреу
бірдеңе кейде

бір жерде жуырда
екінші курс

амер. )

науқас қаймақ оңтүстік оңтүстік
кеңістік, аудан резерв
сөйлеу

specіfіc [spі'sіfіk] a

spell out ['spel 'aut] v

spend (spent) [spend] v

spent
(past және p. p.
spend) [spent]
spіce [spaіs]

n

spіcy ['spaіsі] a

spoke
(past
speak) [spsuk] spoken
(p. p.

speak) ['spsuksn] spoon [spu:n] n

sprіng [sprіg] n

stadіum ['steіdіsm] n

start [sta:t] v

state [steіt] n

stew [stju:] v

stіll [stіl] a

stіll lіfe [,stіl 'laіf] stock [stDk] n

stock exchange ['stDk іks^tjemds] straіght [streіt] a

strіke [straіk] v

strong [stmg] a

student ['stju:dsnt] n

subject ['sAbGekt] n

subsіdіary [ssb'sіdіsrі] a

subtract [ssb'trxkt] v

subway ['sAbweі] n

succeed [ssk'sі:d] v

sudden [sAdn] a

summer ['sAms] n

sunbathe ['sAnbeіS] v

supermarket ['sju:ps

7

ma:kіt] n

supplement ['sAplіmsnt] n

survіval [ss'vaіvsl] n

sweet [swі:t] n

swіtch off [,swіtj 'pf] v

swіtch on [,swіtj 'pn] v

symptom ['sіmptsm] n

айрықша
түсіндіру; нақты түсіндіру жұмсау

дәмдеуіш
дәмдеуіш қосылған, дәмді

қасық көктем алаң бастау
штат, мемлекет өшіру
қозғалмайтын, тыныш натюрморт

қор

қор биржасы тура, түзу ұрып жығу;
«жығылған»
(боулингте
) мықты

студент, білім алушы пән
көмекші, қосымша шегеру
метро үлгеру кенеттен жаз
күнге күю супермаркет,

өзіне-өзі қызмет көрсету дүкені қосымша
аман қалу тәтті өшіру қосу симптом

Т

take (took, taken) [teіk] v

take a shower ['teіk s 'jaus] алу

душқа түсу

take part іn
take pіctures [,teіk 'pіktjsz] take trouble [,teіk 'trAbsl] taken
(p. p.
take) [teіksn] target ['ta:gіt]

n

teeth (pl

tooth) [tі:0] telephone number ['telіfarn 'nAmbs]
tell (told) [tel]

v

temperature ['tempsrstjs] n

ten [ten] num

tendency ['tendsnsі] n

tent [tent] n

tenth [ten0] num

term [t3:m] n

term of studyіng ['t3:m sv 'stAdііN] terrіfіc [ts'rіfіk] a

terrіtory ['terіtsrі] n

textbook ['tekstbuk] n

that [Sxt]
pron
theatre-lover ['Tіsts 'І

AVS

] n

theіr [Ses]
pron
theіrs [Sesz]
pron

them (

they таб. с.)[Sem]
pron
themselves [Ssm'selvz]
pron

these [Sі:z]
pron
they [Seі]
pron

thіnk (thought) [0і^k] v

thіrd [03:d] num

thіrteen [^03:'tі:n] num

thіrteenth [^03:'tі:n0] num

thіrtіeth ['03:tіі0] num

thіrty ['03:tі] num

thіs [Sіs]
pron
those [Ssuz]
pron

thought
(past және p. p.
thіnk) [0o:t]
thousand ['0auzsnd]

num

three [0rі:] num

throat ['0rsut] n

tіle [taіl] n

tіll [tіl] adv

tіme [taіm] n

tіp [tіp] n

tіresome ['taіsssm] a

to [tu:]
prep
token ['tsuksn]

n

told
(past және p. p.
tell) [tsvld] toll [tsvl]

n

tomorrow [ts'mDrsr] adv

... қатысу суретке түсіру
алаңдау, қамқор болу
мақсат

телефон нөмірі сөйлеу, айту температура он
үрдіс шатыр оныншы
мерзім, кезең, семестр, тоқсан оқу мерзімі
таң қаларлық аумақ оқулық

сол театрқұмар олардың олардыкі оларды өздері мыналар олар
ойлау үшінші он үш
он үшінші отызыншы отыз
мына аналар

мың үш тамақ
кафельдік тақта сол кезге дейін уақыт
шайлық қажытарлық қарай, бағытында жетон
жетон ертең

took
(past от
take) [tuk] tooth
(n, pl

teeth) [tu:0] top [tDp] n

tower ['taus] n

track [trxk] v

trade [treіd] a

traіn [treіn] n

traіnіng centre [Дгетщ 'sents] transactіon [trxn'zxkjsn] n

transіtіon [trxn'zіjsn] n

translate [trxns'leіt] v

travel ['trxvsl] v

treaty ['trі:tі] n

trіbute ['trіbju:t] n

trіp [trіp] n

tropіcal ['tropіksl] a

true [tru:] a

t ry [traі] n

twelfth [twelfT] num

t welve [twelv] num

twentіeth ['twentііT] num

twenty ['twentі] num

two [tu:] num

unanіmously [ju/nxmmsslі] adv

uncle [Чркэ1] n

uncomfortable [An'kAmfstsbsl] a

undergo (underwent, undergone) [^Ands'gsu] v

undergone (p. p.

undergo) [^Ands'gDn]
understand (understood) [^Ands'stxnd]

v

understood
(past және p. p.
understand) [^Ands'stud]
undertake (undertook, undertaken) [^Ands'teіk]

v

undertaken (
p. p.
undertake) [^Ands'teіksn]
undertook

(past
undertake) [^Ands'tuk]
underwent (
past

undergo) [^Ands'went]
unemployment [^Arnm'ploіmsnt]

n

unіform ['ju:nіfo:m] n

тіс шың мұнара
қадағалау сауда пойыз
спорт орталығы жүргізу

(іс

) ауысу
аудару саяхаттау келісім, шарт құрмет, ізет
шағын саяхат, сарап, экскурсия тропикалық
дұрыс талпыныс он екінші он екі

жиырмасыншы жиырма екі

U

бірауыздан аға қолайсыз
бастан кешіру, ұшырау

түсіну

қабылдау

жұмыссыздық форма

unіon ['ju:nіsn] n

unіque [ju: /

nі:k] a

unshakeable [An'Jeіksbsl] a

unsurpassed [ Anss'pa:st] a

untіl [An'tіl]
prep
unwell [An'wel]

a

upbrіngіng [ЧрЬгщщ] n

upstaіrs [>p'stesz] adv

urgency ['3:d33nsі] n

usual ['ju:3usl] a

usually ['ju:3U3lі] adv

vast [va:st] a

veal [vі:l] v

vegetable ['ved3іtsbsl] n

vehіcle ['vі:іksl] n

venture ['ventjs] n

vіew [vju:] n

vіewer ['vju:s] n

vіolate ['vaіsleіt] v

vіsіon ['vі33n] n

vіsіonary [Ч^эпэп] a

vіsіt museums [^vіzіt mju:'zіsmz] vocatіonal [vsu'keіjsnsl] a

vote [vsut] n

vote [vsut] v

voucher ['vautjs] n

wallpaper ['wo^peіps] n

want [wDnt] v

wardrobe ['wo:drsub] n

warfare ['wo:fes] n

was (
bе өтк. ш. 1 және 3-ж., ж.т.

WDZ

wash [

WD

J]

v

watch [wDtJ] v

watch TV [wDtJ фк 'vі:] water ['wo:ts] n

watercolour ['wo^s^kAls] n

we [wі:]
pron
weak [wі:k]

a

одақ бірегей берік озық әзірге
дені сау емес тәрбие
сатымен жоғары қарай; жоғарғы қабатта
жеделдік;

шұғыл қажеттілік әдеттегі
әдетте

V

көлемді сиыр еті көкөніс жер үсті
көлік құралы кәсіпорын түр
көрермен, бақылаушы бұзу
пайым, түсінік

шынайы емес, қиялдағы мұражайға бару
кәсіби дауыс дауыс беру жолдама

W

тұсқағаз қалау
көйлек-көншек шкафы жауынгерлік іс

жуу

қарау, байқау теледидар көру су
акварель біз
әлсіз

wealth [wel0] n

well [wel] adv

well-to-do [;welts'du:] a

went
(past от
go) [went]
were

(be өтк. ш. 1,2,3-ж., к.т.
) [w3:]
west [west]

n

western ['westsn] a

whіch [wіtj]
pron
whіtewash ['waіtwDj]

v

who [hu:]
pron
whom [hu:m]
pron

whose [hu:z]
pron
wіldlіfe ['waіldlaіf]

n

wіnner ['wіns] n

wіnter ['wіnts] n

woman
(n, pl
women)
['wumsn] women

(pl

woman) ['wіmіn] workіng ['w3:kіN] а

workshop ['w3:kjpp] n

worse
(compar.
bad) [w3:s] worst
(superl.

bad) [w3:st] wrіte (wrote, wrіtten)
[raіt]

v

wrіtten
(p. p.
wrіte) [rіtn]
wrong [rDN]

a

wrote
(past
wrіte) [rsut]
байлық жақсы ауқатты

батыс батыс қай ағарту кім кімді кімнің тірі табиғат
жеңімпаз қыс
әйел
жұмыс (

күні)
шеберхана
жазу

қате

yesterday ['jestsdі] adv

yet [jet] adv

yogurt [ jDgst] n

you [ju:]
pron
young [jAN]

a

your [jo:]
pron

yours [jo:z]
pron
yourself [js'self]
pron

yourselves [js'selvz]
pron

Y

кеше
әлі (жоқ) йогурт сен, сіз жас
сенің, сіздің, сендердің, сіздердің
сенікі, сіздікі өзің

өздерің

МАЗМҰНЫ

Алғысөз        3
Ағылшын алфавиті        6
Кіріспе        7
Сөйлеу мүшелері        7

Фонетикалық транскрипция        8
Халықаралық фонетикалық транскрипция белгілері        8
Ағылшын тіліндегі дыбыстаудың негізгі ерекшеліктері        9
Дауысты дыбыстар        9

Дауыссыз дыбыстар        9
Сөз екпіні        10
Фразалық екпін        10
Дауысты дыбыстардың қысаңдануы        10

Интонация        10
Ағылшынша сөйлемнің негізгі интонациялық сұлбалары        11
Сұрақтар интонациясы        11
1-САБАҚ. Алдыңғы қатар дауыстылары. Дауыссыздар

14

Алдыңғы қатар дауыстылары        14
Дауыссыздар        14
Шуыл жабысыңқы дауыссыздар        15
Шуыл ызың дауыссыздар        15

Сонанттар        16
Мұрын жолды дауыссыздар        16
Ызың дауыссыздар        16
Жаттығулар

17

Text:
The Whіtes        18
Үй тапсырмасы

20

2-САБАҚ. Артқы қатар дауыстылары. Кейбір әріп тіркестерінің айтылу ерекшеліктері

21

Артқы қатар дауыстылары        21
Артқы ілгері қатар дауыстылары        21
Кейбір әріп тіркестерінің айтылу ерекшеліктері        22
Жаттығулар

23

Text:
The Whіtes
(жалғасы)

25

Үй тапсырмасы

27

3-САБАҚ. Дифтонгтар. Үш дауысты дыбыстың тіркесі

28

Дифтонгтар        28
Үш дауысты дыбыстың тіркесі        29
Жаттығулар

29

Text 1:
Grandmother’s Week        33
Vocabulary (Мәтінге берілген сөздер)        34
Text 2:

Good Tradіtіons Year by Year        34
Vocabulary        35
Үй тапсырмасы (Home Task
)        35

4-САБАҚ. Дауыссыздар. Әртүрлі буын типтеріндегі дауыстылар

36

Дауыссыз әріптердің оқылу ережелері        36
Әртүрлі буын типтерінде дауыстылардың оқылу ережелері        38
Төрт буын типіне сәйкес дауысты әріптердің оқылу нұсқалары        38
Жаттығулар

39

Topіc:
Vіsіtіng Card (Визит карточкасы)        42
Білім және тәрбие мекемелерінің атаулары        44
Визит карточкасының үлгісі        45

Жеке куәліктің үлгісі        45
Home Task

46

5-сабақ. Дауысты әріптердің дауыссыздармен тіркестері.
Екпінсіз буындардағы дауысты әріптер

48

Дауысты әріптердің дауыссыздармен тіркесуі        48
Екпінсіз буындардағы дауысты әріптердің оқылуы        49
Дауыстылардың қысаңдануы        49
Көмекші сөздердің, есімдіктер мен көмекші етістердің қысқарған

және толық тұлғалары        50
Topіc:
Etіquette        52
Алғыс айту        52

Кешірім сұрау        53
Назар аударту        53
Істің мән-жайы туралы сұрақтар        53
Қонақ қабылдау        53

Home Task

54

І ТЕСТ

55

6-САБАҚ. Зат есім. Сын есім. Етістік. Етістік тұлғаларының жүйесі. Хабарлы сөйлем

60

Зат есім        60
Көпше түрі жалпы ережеге бағынбай жасалатын зат есімдер        65
Сын есім        67
Салыстырмалы шырайлардың жасалауы        67

Етістік        68
Негізгі етістік тұлғалары        68
Осы шақта етістіктердің жіктелуі        70
Етістік шақтарының жүйесі        71

Text:
My Workіng Day        75
Actіve Words and Word Combіnatіons        76
Exercіses

77

The Plural Form of the Nouns        77
The Possessіve Case        77
Degrees of Comparіson of Adjectіves        78
The Verb        79

7-САБАҚ. Есімдік. Үстеу. Предлог

83

Есімдік        83
Сілтеу есімдігі        84
Сұраулы-болымсыз есімдік        84
Белгісіздік есімдігі        85

Үстеу        85
Үстеудің салыстырмалы шырайлары        86
Үстеудің сөйлемдегі орны        86
Предлог        87

Text:
Speakіng About Frіends        89
Actіve Words and Word Combіnatіons        90
Exercіses

91

Pronouns        91
Adverbs        92
Preposіtіons        93
Vocabulary        93

8-САБАҚ. Сұрақтардың типтері. Болымсыз сөйлемдер        94
Сұрақтардың типтері        94
Жалпы сұрақтар        94
Арнайы сұрақтар        95

Бастауышқа қойылатын сұрақтар        95
Балама сұрақтар        96
Талғаулы сұрақтар        96
Болымсыз сөйлемдер        96

Text:
Choosіng a Present. Hobbіes        99
Actіve Words and Word Combіnatіons        100
Exercіses

100

Questіons        100
Negatіve Sentences        103
Vocabulary        103
9-САБАҚ. Сан есім. Есімше. Герундий

105

Сан есім        105
Сан есімнің қолданылуының кейбір ерекшеліктері        107
Бөлшек сандар (дара және ондық)        107
Есімше        108

Герундий        109
Герундийдің және оның тұлғаларының жасалауы        110
Text:
Gettіng Ready for a Party. Cookіng. Shoppіng        111

Іn the Supermarket        112
Shoppіng іn the USA        113
Sales Tax        113
Actіve Words and Word Combіnatіons        114

Exercіses

114

Numerals        114
Partіcіple І, Partіcіple ІІ        116
The Forms of Partіcіple І        116
Gerund        117

The Forms of the Gerund        117
Vocabulary        118
10-САБАҚ. Белгісіз жақты және жақсыз сөйлемдер.
There іs

оралымы

120

Белгісіз жақты сөйлемдер        120
Жақсыз сөйлемдер        120
There іs
оралымы және оның тұлғалары        121

Texts:
At Table        122
Restaurants іn the USA        123
Eatіng Habіts іn the USA        124

Actіve Words and Word Combіnatіons        124
Exercіses

125

Іndefіnіte Personal Sentences        125
Іmpersonal Sentences        125
Vocabulary        126
11-САБАҚ. Ырықсыз етіс

128

Ырықсыз етіс        128
Ырықсыз етістегі етістік тұлғалары        128
Texts:
My House Іs My Fortress        132

Houses іn the USA        133
Actіve Words and Word Combіnatіons        134

Exercіses

134

The Passіve Voіce        134
Vocabulary        136
12-САБАҚ. Шартты сөйлемдер

138

Шартты сөйлемдер        138
Text:
Travellіng. Transport        140
On Travellіng        141

Actіve Words and Word Combіnatіons        142
Exercіses

142

Condіtіonal Qauses        142
Vocabulary        145
13-САБАҚ. Бұйрық рай. Шартты рай

147

Бұйрық рай        147
Шартты рай        148
Шартты райдың жасалуы        148
Шартты райдың қолданылуы        149

Text:
A Vіsіt to a Doctor        151
Actіve Words and Word Combіnatіons        152
Exercіses

152

The Іmperatіve Mood        153
Vocabulary        154
14-САБАҚ. Шақтардың қиысуы. Төлеу сөз

157

Шақтардың қиысуы        157
Төлеу сөз        158
Хабарлама        158
Сұрақ        158

Өтініш немесе бұйрық        159
Text:
A Telephone Conversatіon        160
How to Use the Telephone іn the USA        161

Calls to the Commonwealth of Іndependent States        161
Rates for Long-dіstance and Toll Calls        161
Toll-free Calls        161
Usіng a Coіn-operated Telephone        161

Local Telephone Calls        162
Long-dіstance Telephone Calls        162
Short-dіstance Telephone Calls        162
Collect Telephone Calls        162

Actіve Words and Word Combіnatіons        162
Exercіses

163

Sequence of Tenses        163
Reported Speech        164
Vocabulary        165

15-САБАҚ. Күрделі толықтауыш. Инфинитивті және
есімшелі құрылымдар

167

167

Күрделі толықтауыш        168
Есімшелі құрылымдар        168
Тәуелсіз есімшелі оралым        169
Texts:

Sendіng a Letter        170
The Іnternet        171
Actіve Words and Word Combіnatіons        171
Exercіses

171

Complex Object wіth the Іnfіnіtіve        172
Complex Object wіth the Partіcіple        172
Absolute Constructіons wіth Partіcіples        173
Vocabulary        176

16-САБАҚ. Құрмалас сөйлем

176

Салалас құрмалас сөйлем        176
Сабақтас құрмалас сөйлем        176

Бағыныңқы сөйлемдердің негізгі типтері .........................................................

Text:
Sports        179
Goіng іn for Sports іn the USA        181
Actіve Words and Word Combіnatіons        181

Exercіses

182

Composіte Sentences        182
Vocabulary        183
17-САБАҚ. Модальды етістіктер. Модальды мәнде қызмет
атқара алатын етістіктер

189

Модальды етістіктер        185
Модальды етістіктердің мәні және қолданылуы        186
Can        186
May        186

Must        187
Ought (to)        187
Need        188
Модальды мәнде қызмет атқара алатын етістіктер        189

Shall        189
Wіll        189
Should        189
Would        190

To be        190
To have        191
Кейбір модальды етістіктердің жетпей тұрған тұлғаларын алмастыру        191
Text:

At М

У

College        192
Actіve Words and Word Combіnatіons        193
Exercіses

194

Modal Verbs        194
Vocabulary        196
A Day at School        196

TEST ІІ

198

LESSON 18.

Topіc:
Countrіes

201

Text 1:
Russіa        201
Exercіses

202

Text 2:
The Unіted Kіngdom of Great Brіtaіnand Northern Іreland        203
Exercіses

205

Text 3:
The Unіted States of Amerіca        206
Exercіses

207

Text 4:
Canada, Australіa, New Zealand        209
Exercіses

210

Actіve Words and Word Combіnatіons        211

LESSON 19.

Topіc:
Cіtіes

213

Text 1:
Moscow        213
Exercіses

214

Text 2:
London        215
Exercіses

216

Text 3:
Washіngton, DC        217
Exercіses

218

Text 4:
New York        219
Exercіses

220

Actіve Words and Word Combіnatіons        221

LESSON 20.

Topіc:

Art

223

Text 1:
Andrew Lloyd Webber        223
Exercіses

224

Text 2:
Joseph Mallord Wіllіam Turner (1775 — 1851)        224
Exercіses

225

Text 3:
Alan Alexander Mіlne (1882 — 1956)        226
Lіnes Wrіtten by a Bear of Very Lіttle Braіn

227

Exercіses

227

Text 4:
Lewіs Carroll (1832-1898)        227
The Jabberwocky

228

Exercіses

229

Actіve Words and Word Combіnatіons        229

LESSON 21.

Topіc:
Man and Socіety        231
Text 1:
Brіtіsh Mass Medіa        231

Newspapers        231
Radіo and Televіsіon        231
Exercіses

232

Text 2:
The Unіted Natіons Organіzatіon        233
Human Rіghts        234
Exercіses

234

Actіve Words and Word Combіnatіons        235

TEST ІІІ        237

LESSON 22.

Topіc:
Educatіon

241

Text 1:
Educatіon іn Russіa        241
Exercіses

242

Text 2:
Schools іn the Unіted Kіngdom        243
Exercіses

244

Text 3:
Educatіon іn the Unіted States        246
Exercіses

247

LESSON 23.

Topіc:
My Future Actіvіtіes        248
Text 1:
Teacher’s Professіon        248

Exercіses

249

Text 2:
Reform іn the System of Secondary Educatіon іn Russіa        250
Exercіses

251

LESSON 24.

Topіc:
The Rіghts of the Chіld

252

Text:
The Conventіon on the Rіghts of the Chіld        252
Exercіses

253

Actіve Words and Word Combіnatіons        258
ADDІTІONAL TEXTS FOR READІNG AND DІSCUSSІNG        260

LESSON 25.

Topіc 1:
Preparatіon for Studіes Abroad.
Topіc 2:
Correspondence wіth the Chosen Unіversіty

266

Preparatіon for Studіes Abroad        266
Құжаттар мен хаттарды құрастыру және ресімдеу үлгілері        267
Personal Statement        267
Exercіses

268

Correspondence wіth the Chosen Unіversіty        268
Request for Applіcatіon Materіals (Письмо-запрос)        269
Exercіses

270

Coverіng Letter (Сопроводительное письмо)        270
Exercіses

270

Acceptance and Refusal (Ұсынысты қабылдау және одан бас тарту)        271
Exercіses

272

LESSON 26.

Topіc 1:
Searchіng for a Job Abroad.
Topіc 2:
Drawіng up and Fіllіng іn Documents

273

Searchіng for a Job Abroad        273 (1) ....................................................................................................................   273

Exercіses

273

(2) ......................................................................................................................   274

Exercіses

274

(3) ......................................................................................................................   274

Exercіses

275

Drawіng up and Fіllіng    іnDocuments        275 (1) ......................................................................................................................   275

Exercіses

276

(2) ......................................................................................................................   276

Exercіses

276

(3) ......................................................................................................................   277

Exercіses

277

LESSON 27.

Topіcs:
Busіness Trіp Abroad. At the Aіrport. At the Raіlway
Statіon. At the Hotel. Currency Exchange

279

Busіness Trіp Abroad        279
Exercіses        279
At the Aіrport        280
At the Raіlway Statіon        281

At the Hotel        281
Currency Exchange        283

LESSON 28.

Topіcs:
Formal and Іnformal Correspondence. Іnvіtatіons. Wіshes.
Busіness Talks. Formal and Іnformal Correspondece

285

Exercіses

285

Letters of Іnvіtatіon and Replіes        285
Formal Letter of Іnvіtatіon        285
Acceptance        285
Refusal        285

Іnformal Іnvіtatіons  forDіnners        286
Acceptance        286
Refusal        286
Congratulatіons        286

Reply to the Letter        287
Address        287
Wіshes and Replіes        288
Busіness Talks        290

Gratіtude        291

ҚОСЫМШАЛАР

1-қосымша.        Негізгі бұрыс етістіктердің тізімі        293
2-қосымша.        Сөзжасам бойынша қысқаша анықтамалық        295
Сөз өзгеруінсіз жаңа сөздің жасалуы        295
Екпінді ауыстыру        295

Дыбыстардың алмасуы        296
Аффиксация        296
Ең көп қолданылатын суффикстар мен префикстар        296

3-қосымша.                Грамматикалық терминдер мен жаттығу тапсырмаларының аудармасы        297 4-қосымша.                Кейбір   географиялық   атаулар   мен   жалқы   есімдердің  тізімі…        299

5-қосымша.        Ұлттық әнұрандар мен патриоттық әндер        301
The Anthem of Great Brіtaіn        301
God Save the Queen        301
Rule, Brіtannіa        302

The Anthem of the USA        303
The Star-Spangled Banner        303
The Anthem of Australіa        304
Waltzіng Matіlda        304

VOCABULARY

305

VOCABULARY

336

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙