Айдағы адам
Дениз Райан
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Айдағы адам
Айдағы адам Мен оқығанды ұнатамын! Балаларға жылдам əрі дұрыс оқуды қалай үйретуге болады? Олардың оқуға деген қызығушылығын арттыру үшін қандай кітап таңдау керектігін білесіз бе? Бұл сұрақтарға балаларға арналған «Мен оқығанды ұнатамын!» бағдарламасы бойынша жарық көрген кітаптар сериясы көмектесе алады. Бұл серия 64 кітаптан тұрады, онда балалардың жас ерекшеліктерін жəне қызығушылықтарын ескере отырып əзірленген жəне құрастырылған материалдар бар. Серия 4 деңгейге бөлінген: «Оқып үйренемін» (5-6 жас), 16 кітап. «Оқи аламын» (6-7 жас), 16 кітап. «Өзім оқимын» (7-8 жас), 16 кітап. «Жақсы оқимын» (8-9 жас), 16 кітап. Алуан түрлі тақырыптар кішкентай оқырмандарды интеллектуалдық тұрғыдан дамытып, қоршаған əлемді тануға мүмкіндік береді. Балалардың жасына сəйкес блокта ұсынылған тақырыптар: «Жануарлар», «Жер Ғаламшары», «Ғылым жəне өнертабыстар», «Тарих». Бұл тақырыптардың əрқайсысында таңғажайыптар мен ең қызықты дегендердің барлығы ұсынылған. Балдырғандарыңыз осы əсем жəне пайдалы кітаптарды рахаттана оқитын болады! Мен оқығанды ұнатамын! ДЕҢГЕЙ Moonwalk_Cover.іndd 1 Moonwalk_Cover.іndd 1 21.10.11 14:39 21.10.11 14:39
Мəскеу
«Махаон»
Айдағы
адам
Moonwalk_block.іndd 1
Moonwalk_block.іndd 1
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Мазмұны
Ай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
Ай қалай пайда болды . . . . . . . . . . 6
Ай зондтары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
Айға ұшу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Ұшуға дайындық . . . . . . . . . . . . . . 12
Ай скафандрлары . . . . . . . . . . . . . 14
Старт! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Айға қону . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
Айдағы серуен . . . . . . . . . . . . . . . . 20
Ай автомобилі . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Жерге қайту . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Ғарыш вахтасы . . . . . . . . . . . . . . . 26
Айдағы база . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
Ойлан! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Сөздікше . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Moonwalk_block.іndd 2
Moonwalk_block.іndd 2
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Адамдар көп ғасырлар бойы Айға
саяхатқа баруды армандаған. Осы-
дан қырық жыл бұрын, 1969 жылдың
шілдесінде, арман орындалды: алғаш
рет Айдың бетін адам аяғы басты.
Moonwalk_block.іndd 3
Moonwalk_block.іndd 3
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Біз Жерден нені көреміз Жерден əрдайым Айдың тек бір ғана бетін көреміз. Ай Жер мен Күннің арасында болған кезде, осы жағы көлеңке жақта қалып, біз оны көрмейміз. Бұл құбылыс ай жаңасы деп деп аталады. Ай Ай – Жердің табиғи серігі. Ол шамамен біздің ғаламшарды айналып, 30 күн ішінде бір айналым жасап шығады. Айдың бетін көптеген терең кратерлер басқан. Олар Айға ірі метеориттер құлаған кезінде пайда болған. Moonwalk_block.іndd 4 Moonwalk_block.іndd 4 21.10.11 14:40 21.10.11 14:40
Айдың қақ ортасында
– қызған ядро бар. Ол
сұйық болуы мүмкін.
Ядроның қабықшасы
Қыртыс
Мантия
Қызған ядро
Кратер
Moonwalk_block.іndd 5
Moonwalk_block.іndd 5
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Ай қалай пайда болды Теориялардың бірі мынадай: Жер пайда болғаннан соң, онымен алып астероид соқтығысады. Соққыдан ғарышқа көптеген тас қалдықтар тасталады. Біраздан кейін олардан Ай түзіледі. Астероид Жер Жер Moonwalk_block.іndd 6 Moonwalk_block.іndd 6 21.10.11 14:40 21.10.11 14:40
Астероид Жермен соқтығысқанда, біздің асғаламшарымыздың беті əлі балқытылған ыстық таужыныстарымен апталған болатын. Бұл қызық Ай бетінің ауданы Африканың ауданына тең. Қалдықтар сақинасы Жер Ай Moonwalk_block.іndd 7 Moonwalk_block.іndd 7 21.10.11 14:40 21.10.11 14:40
Ай зондтары
Зондтар – Айды зерттейтін ұшқышсыз
ғарыштық аппараттары. Олардың кейбірі
орбитада қалса, басқалары біздің серіктің
бетіне отырып, оны зерделейді. Зерттеу-
лердің нəтижелері Жерге беріледі.
«Луна-9»
(СССР, 1966)
«Лунар
проспектор»
(АҚШ, 1998)
Луноход
(СССР, 1970)
«Сюрвейер»
(АҚШ, 1966)
«Луна-16»
(СССР, 1970)
«Клементайн» америкалық зонды 1994 жылы
жіберілген болатын. Ол алғашқы рет Айдан су
кристалдарын тапты.
Moonwalk_block.іndd 8
Moonwalk_block.іndd 8
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Moonwalk_block.іndd 9
Moonwalk_block.іndd 9
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Зымыранның
старты
Бірінші сатының
ажырауы
Түсірілетін
аппараттың
суға қонуы
Екінші
сатының
ажырауы
Айға ұшу
1969 жылы «Аполлон-11» американ
кемесі Айға жөнелді. Тасығыш-зымыран
оны орбитаға шығарып, оның жүрісін
үдетті. Зымыранның бөліктері – саты-
лары олардың бактарында жанармай
сарқылған кезде бөлектенеді.
Moonwalk_block.іndd 10
Moonwalk_block.іndd 10
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Екі астронавт арнаулы қону модулінде
Айға қонды. Осы кезде Ай үстіндегі
орбитадағы «Аполлон» ғарыш кеме-
сінің бортында үшінші астронавт қалды.
Бұл қызық
Айға жетуі үшін ғарыш
кемесіне шамамен 400 000
километр ұшуына тура келді.
Бір жаққа ұшу төрт тəулік
уақыт алса, «Аполлонның»
Жерге қайтуы де сонша
уақытқа созылды.
Айға қону
Ғарыш кемесі
Жерге қайтуда
Ғарыш кемесі
айдың орбитасында
Үшінші
сатының
ажырауы
Moonwalk_block.іndd 11
Moonwalk_block.іndd 11
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Ұшуға дайындық
Ұшу алдында ғарыш кемелерінің
экипаждары ұзақ жаттығады. Олар
скафандрларға үйреніп, кеменің
ұшуын басқаратын жабдықтарды
мұқият зерделейді.
Оң жақтағы фотографияда американ астро-
навтары Айда жүретін арнаулы луномобильді
басқаруды үйреніп жатқаны көрсетілген.
Салмақсыздық
Ғарыш кеңістігінде
гравитация жоқ.
Ғарышқа кез кел-
ген ұшу кезінде
экипажға кездесетін
салмақсыздық
жағдайын арнаулы
ұшақта сынап
көруге болады.
Moonwalk_block.іndd 12
Moonwalk_block.іndd 12
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Moonwalk_block.іndd 13
Moonwalk_block.іndd 13
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Ай скафандрлары Мұндай скафандрмен Ай бетінде сегіз сағаттай бола алады, алайда, «Аполлон-11» астронавтары тек екі сағат болды. Скафандр ыстық пен суықтан жақсы қорғайды. Скафандр ішіндегі пластик құбырлармен айналып жүретін су тұрақты температураны ұстап тұрады. Астронавтар «Аполлон-11» ғарыш кемесіне бара жатыр. Moonwalk_block.іndd 14 Moonwalk_block.іndd 14 21.10.11 14:40 21.10.11 14:40
Ішкі
аяқ киім
Сыртқы
аяқ киім
Скафандр
Дулыға
Moonwalk_block.іndd 15
Moonwalk_block.іndd 15
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Старт!
Бортында үш астронавты бар «Аполлон-11»
кемесін қуатты тасығыш-зымыран ғарышқа
шығарды. Бұл 1969 жылдың 16 шілдесі бола-
тын. Осы күні алғашқы жер тұрғындары Айға
аттанғанын өз көзімен көру үшін космодром
маңында миллиондай адам жиналды!
Тасығыш-зымыранның старты: қозғалтқыш-
тардан орасан зор күшпен ыстық газдар оқыс
шығып, ауыр зымыранды жоғары қарай итереді.
«Аполлон-11» өзінің Айға
баратын саяхатын бастайды.
Moonwalk_block.іndd 16
Moonwalk_block.іndd 16
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Moonwalk_block.іndd 17
Moonwalk_block.іndd 17
21.10.11 14:40
21.10.11 14:40
Экипаждың үшінші мүшесі
Майкл Коллинз орбитада
қалып, өзінің жолдастары-
ның қайтуын күтті.
Айға қону
1969 жылыдың 20 шілдесінде,
үш күннен кейін, астронавт
Нил Армстронг Ай бетіне аяқ
басқан бірінші адам болды.
Армстронг бірінші қадамын
жасап, толқып: «Бір адам
үшін кішкентай адым –
адамзаттың үлкен қарғуы!»
- деді. Айдағы екінші адам
астронавт Эдвин Олдрин
болды.
Moonwalk_block.іndd 18
Moonwalk_block.іndd 18
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Айдағы жалау
Армстронг пен Олдрин Айда
Америка жалауын орнатты.
Moonwalk_block.іndd 19
Moonwalk_block.іndd 19
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Айдағы серуен
1969-1972 жылдар аралығында «Аполлон»
ғарыш кемелерінің алтауы жіберілді. Осы
уақыт ішінде Айға он екі астронавт
барып келді.
Американ астронавты Алан Шепард 1971 жылы
Айға ұшқан «Аполлон-14» кемесі экипажының
мүшесі болды. Шепард Айда гольф ойнауға ты-
рысты. Астронавт айтқандай, доптаяқпен
ұрған, добы бірнеше километрге ұшып кетті.
Айдың
қондыру модулі
Moonwalk_block.іndd 20
Moonwalk_block.іndd 20
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Бұл қызық
Айдың беті жердің шаңын еске
түсіретін жұмсақ жəне борпылдақ
грунтпен жабылған. Астронавтардың
алып бəтеңкелері терең əрі анық із
қалдырады. «Аполлон» кемелерінің
экипаждары Жерге жалпы салмағы
380 килограмм болатын ай грунты
мен таужыныстарының үлгілерін
алып келді.
Астронавт Алан Шепард
Айда гольф ойнап жатыр.
Moonwalk_block.іndd 21
Moonwalk_block.іndd 21
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Айдағы серуен
Айға бірінші ұшулар кезінде ауыр,
ебедейсіз скафандрлар астронавтарға
қону модулінен алыс кетуге мүмкіндік
бермеді.Төртінші Ай экспедициясы-
ның қатысушылары өздерімен бірге
арнаулы автомобиль алып келді.
Луномобиль
Астронавт
Moonwalk_block.іndd 22
Moonwalk_block.іndd 22
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Ай тасы
Астронавтың ізі
Бұл қызық
1971-1972 жылдары Айға
үш луномобиль жеткізілді.
Олар сол жақта мəнгіге
қайлып қайды.
Луномобиль электр
шоғырландырғыштар-
дың көмегімен
қозғалды. Оған ай
көріністерінің түрлі-
түсті бейнесін
Жерге жіберетін
телевизиялық камера
қондырылған еді.
Moonwalk_block.іndd 23
Moonwalk_block.іndd 23
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
(1) Жерге қайту Жерге «Аполлон» кемесінің тек тұмсық бөлігі ғана қайтады. Жер бетіне аз қалғанда парашюттер ашылып, қону модулі мұхитқа жаймен түсетін. Moonwalk_block.іndd 24 Moonwalk_block.іndd 24 21.10.11 14:41 21.10.11 14:41
Бұл қызық Суға түскеннен соң, астронавтар өздерін жағымсыз сезінеді, өйткені, кемені толқындар қатты шайқайды. (2) (3) Барлық «Аполлон» кемелері Тынық мұхитының суына қонатын. Төмендегі фотографияларда: қону модулі отырып жатыр (1). Құтқарушылар командасы оны əскери кеменің бортына сүйреп апаруда (2). Кран модульді кеменің палубасына көтеріп жатыр (3). Moonwalk_block.іndd 25 Moonwalk_block.іndd 25 21.10.11 14:41 21.10.11 14:41
Ғарыш вахтасы
Адамдар ғарышты зерттеп, игеруді
жалғастыруда. Астронавтар мен
ғарышкерлер Жер орбитасындағы
Халықаралық ғарыш станциясында
бірге жұмыс істейді. Станция əлі де
салынып, жетілдірілуде. Құрылыс
2010 жылы аяқталуы керек.
Ашық ғарышта тек қорғаныш ска-
фандрында ғана жұмыс істеуге
болады. Суретте скафандрдың
құрылымы көрсетілген.
Халықаралық ғарыш
станциясы (ХҒС)
Станцияда əр түрлі
елдердің экипаждары
жұмыс істейді. Бұл жер-
де ғалымдар маңызды
ғылыми зерттеулер
жүргізеді.
Moonwalk_block.іndd 26
Moonwalk_block.іndd 26
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Moonwalk_block.іndd 27
Moonwalk_block.іndd 27
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Айдағы база
Ғалымдар адамдар Айда ұзақ уақыт
бола алатындай арнаулы базаны
жасауды жоспарлаған. Айда су
табылған, ал электр қуатын ай
базасының тұрғындары күн
батареяларының көмегімен алуға
мүмкіндіктері болады.
Moonwalk_block.іndd 28
Moonwalk_block.іndd 28
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Луномобиль
Күн батареялары
Айдағы база
Марс
Марсқа баратын
экспедиция
Ғалымдар Марсқа өте қатты
барғысы келеді. Бұл өте қиын
жəне ұзаққа созылатын экс-
педиция болады. Қызыл
ғаламшарға жетіп, Жерге қайта
оралу үшін, ғарыш кемесіне
бір жылдан астам уақыт қажет.
Moonwalk_block.іndd 29
Moonwalk_block.іndd 29
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Ойлан!
Əріптерден сөздерді құрастырып, оларға
суреттерді таңдап ал.
УЛЬМОД
ЦИЯСТАН
ХОДОНУЛ
НАВТРОТСА
Moonwalk_block.іndd 30
Moonwalk_block.іndd 30
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
Сөздікше
Астероид – тасты жыныстан құралатын ғарыш денесі.
Астронавт – американ ғарыш кемесі экипажының мүшесі.
Гравитация – заттарды төмен құлауға мəжбүр ететін күш.
Айдағы гравитация (тартылыс күші) Жердегіден əлдеқайда
əлсіздеу.
Ғарышкер – кеңес немесе ресейлік ғарыш кемесі
экипажының мүшесі.
Кратер – құлаған метеорит қалдырған Ай бетіндегі
терең шұңқыр.
Күн батареялары – күн сəулелерін электр қуатына
түрлендіретін құрылғы.
Қону модулі – Ай немесе Жер бетіне қонатын ғарыш
кемесінің бөлігі.
Орбита – аспан денесі немесе ғарыш аппараты бойымен
қозғалатын тұйықталған траектория.
Серік – қандай да бір ғаламшарды орбита бойынша
айналып қозғалатын аспан денесі (табиғи серік)
немесе ғарыш кемесі (жасанды серік).
Тасығыш-зымыран – жасанды серіктер, зондтар жəне
ғарыш кемелерін ғарыш кеңістігіне шығаратын аппарат.
30-бетке жауаптар: модуль, станция, луноход, астронавт.
Moonwalk_block.іndd 31
Moonwalk_block.іndd 31
21.10.11 14:41
21.10.11 14:41
«ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МƏДЕНИЕТ МИНИСТРЛІГІНІҢ ТІЛ КОМИТЕТІ «МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІ ЖƏНЕ ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫНЫҢ БАСҚА ДА ТІЛДЕРІН ДАМЫТУ» БАҒДАРЛАМАСЫ БОЙЫНША ШЫҒАРЫЛДЫ». Бастауш сынып жасындағы балаларға Для младшего школьного возраста «АЙДАҒЫ АДАМ» Авторы Роберт Коуп MOONWALK COPYRІGHT © 2008 WELDON OWEN PTY LTD CONCEІVED AND PRODUCED BY WELDON OWEN PTY LTD 59-61 VІCTORІA STREET, MCMAHONS POІNT SYDNEY, NSW 2060, AUSTRALІA Все права защищены. All rіghts reserved. © Перевод на казахский язык. ТОО «Книжный полюс», 2011 © ООО «Издательская Группа «Азбука-Аттикус», 2011 Machaon® ІSBN 978-5-389-03031-2 (каз.) ІSBN 978-5-389-00310-1 (русск.) ІSBN 978-1-74089-728-0 (авс.) ООО «Издательская Группа «Азбука-Аттикус» — обладатель товарного знака Machaon 119334, Москва, 5-й Донской проезд, д. 15, стр. 4 Тел. (495) 933-76-00, факс (495) 933-76-19 E-maіl: sales@attіcus-group.ru; іnfo@azbooka-m.ru www.azbooka.ru; www.attіcus-group.ru Қазақ тіліне аударған: Марал Жұмағалиева, редакторы: Мақпал Тажмағамбетова Баспагерден алынған эксклюзивті құқықтардың иесі «Кітап ұйық»ЖШС Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Қонаев кошесі, 1, тел: (727) 2735906, 2735907 Суретімен 24 бет Басуға 2011ж.__ қазан қол қойылды Формат 70х100 1/16 ,жылтыр қағаз Шартты баспа табағы 1,93 Таралымы 11000 дана, тапсырыс № __ «№ 2 Офсетті баспа фабрикасы» ААҚ-да басылған 141800, Мəскеу облысы, Дмитров қаласы, Московская көшесі, 3. УДК 372.416.2 ББК 74.200.585.00 Ч39 Moonwalk_block.іndd 32 Moonwalk_block.іndd 32 21.10.11 14:41 21.10.11 14:41
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру