© Баймолда Д., 2015
© Дүниежүзі қазақтары

әскерінің қанды қырғынынан қашып, дүнгендердің оғы
астында қалған, сөйтіп, күнәсіз сәбилердің өмірі қиылған
«Алпыс бесік» оқиғасына тап келіп, зор шығынмен,
орасан қиындықпен Тибет, Гималай асқан, Пәкістан,

Ауғанстан, Үндістанға, одан әрі Түркияға жеткен Алтай
қазақтарының азапты өмірі көркем әдебиетте де, деректі
шығармаларда да жиі көрініс береді. Әрі ол оқиғалардың
бәрі де түрлі шығармаларда бір-бірімен желілес, сабақтас

баяндалады. Яғни, өткен ғасырдың алпысыншы жылда-
ры еңбек миграциясы арқылы Түркиядан Еуропаға қо-
ныстанған қазақтардың түп тарихы туралы бізде толық
мағлұмат, бояуы қанық сурет бар, деуге болады. Ал, зерт-

теуші-ғалым Досан Баймолданың «Еуропа қазақтары»
кітабы о баста Алтайдан ауған ел өмірінің жаңа кезеңін,
кәрі құрылыққа қоныстану жағдайын жан-жақты зерттеп
көрсетуге арналған алғашқы еңбектердің бірі болып та-

былады.
Бұл кітап Досанның сонау 1980-2000 жылдары Еуро-
паның Польша, Чехия секілді елдерінде жоғары білім
алып, ғылыммен және журналистік қызметтермен айна-

лысқан кезінде Еуропа қазақтары өмір сүріп жатқан қала-
ларға әдейі барып, жүргізген сұхбаттары мен жина­қ­таған
мол материалдары негізінде жазылды. Әсіресе, автордың
1996-2002 жылдары Прагада орналасқан «Азаттық» ра-

диосында қызмет етіп, сондағы қазақ редакциясының
«Шетелдегі қазақтар» бағдарламасын жүргізген кезеңдері
айрықша жемісті болды. Досан Еуропада қоныстанған
қазақтармен жиі кездесіп, олар туралы хабарлар дайын-

дау ісімен тікелей айналысты.
2013-2014 жылдары ҚР Президентінің «Болашақ»
бағдарламасы және Германия академиясының «DAAD»
бағдарламалары бойынша ұзақ уақыт Еуропа елдерінде

ропадағы қазақ диаспорасын зерттеу жұмысын терең­
дете түсті. Мұның бәрі бұрынғы жылдары Дүниежүзі
қазақ­тары қауымдастығының «Атажұрт» баспа орталы­
ғынан «Шетелдегі қазақтар» сериясымен жарық көрген

«Моңғолиядағы қазақтар», «Қытайдағы қазақтар», «Өз-
бекстандағы қазақтар», «Ирандағы қазақтар» атты кітап-
тардың соңынан осы «Еуропадағы қазақтар» кітабының
жазылуына себепші болды. Қазақ хандығы құрылуының

550 жылдығы қарсаңында ұсынылып отырған «Еуропа
қазақтары» атты бұл еңбек оқырман қауымның көңілінен
шығады деген сенімдеміз.
Талғат Мамашев,

Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы
Төрағасының бірінші орынбасары

Еуропадағы қазақтар
Еуропа елдері секілді алыс шетелдерде тұратын қазақтар
диаспора болып саналады.
Қазақтардың атамекенін тастап шетелдерге қоныс

аударуы патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлау саясаты
және Кеңес Одағы кезінде жүрілген солақай саясат
(жаппай ұжымдастыру, мал-мүлкін тәркілеу, ашаршы­
лық және ұлт өкілдерін қуғындау) жылдары зардапты

болғанын атап айтқан жөн. Ал, Қытайдағы қазақтар болса
гоминданшыл Қытай үкіметінен қысым көргендік­тен
және билікке келген коммунисшіл қызыл Қытайға қар­
сы болғандықтан ел-жерін тастап Үндістанға, Түркияға

қоныс аударуға мәжбүр жағдайға душар болды. Бүінгі
күні Еуропада өмір сүріп жатқан қазақ диаспорасы­ның
ба­сым көпшілігі осы Қытайдан кеткен қазақтардың
ұрпақ­тары болмақ.

Еуропадағы қазақ диаспорасына келер болсақ, ол
соншалықты үлкен емес. Еуропа тұрғындарының өздері
қазақ диаспорасы туралы жарытып ешнәрсе білмейді
десек те болады. Көп жағдайда Еуропа елдеріндегі қазақ

диаспорасы неше мыңдаған немесе жүздеген қазақ
отбасыларынан құралады. Ал олардың байланыстары
тек өз іштерінде ағайындық, туысқандық жолмен
жүрілетіндіктен бұл солар өмір сүріп жатқан қоғамда

сонша маңызды топ болып есептелмейді. Бұған дейін
Қазақстанда Еуропадағы қазақ диаспорасы туралы сирек
айтылып келді. Тек соңғы жылдары жылына бір рет
өтетін Еуропа қазақтарының кіші құрылтайына қатысты

сол жиын туралы, оның мақсаты жайында Қазақстандық
БАҚ-тарда көбірек айтылатын болды.
Қазақ даласынан Батыс Еуропаға алғаш Алаш
көсемдерінің бірі, ұлт қайраткері Мұстафа Шоқай өткен

ғасырдың 1920-сыншы жылдары саяси себептермен
бар­ған болса, 1940-ыншы жылдары Кеңес армиясы

Досан Баймолда
құра­мында соғысқа қатысып, немістер қолына тұтқын
болып түскен қазақтардың қайсы бірі Еуропада біржола
қалуды жөн санады. Бұдан кейін қазақтар 1960-1970

жылдары түрік жұмысшыларымен бірге Түркиядан
жұмыс күші ретінде Батыс Еуропаға келе бастады. Сол
кезден қазақ диаспорасының алғаш қалыптасу кезеңі
басталды деуге болады. Бүгінде Еуропаның оншақты

елінде өмір сүріп жатқан Қазақ диаспорасы мәдени
және әлеуметтік жағынан алып қарағанда ынтымақтары
жарасқан өзара тату қауым ретінде көзге түседі. Олар жыл
сайын Еуропаның бір қаласында Еуропа қазақтарының

кіші құрылтайын өткізуді әдетке айналдырған. Себебі
өз араларындағы рухани байланысты күшейту арқылы
қазақи­лығын сақтау және жастарды бір-бірімен жақын­
дастыру құрылтайдың басты бір мақсаты болып табылады.

Париж, Кельн, Вена, Амстердам, Лондон, Стокгольм
секілді Еуропаның үлкен қалаларынан келген қазақ
жастары құрылтай кезінде бір-бірімен танысады, бәлкім,
болашақ өмірлік серіктерін сол жолы тауып қайтады.

Біздің есебіміз бойынша, Еуропадағы ең үлкен қазақ
қауымы Францияда тұрады. Шамасы 400-дей отбасы.
Ал, Германиядағы жалпы қазақ отбасының саны 260-тай.
Өздерін қазақпыз деген әр отбасында орташа 5 адамнан

деп есептесек, Францияда 2000-дай қазақ, Германияда
1500-дей қазақ бар. Сан жағынан бұдан азырақ 100-500
аралығындағы қазақтары бар елдерге Ұлыбритания,
Швеция, Австрия, Нидерландия жатады.

Бұл санға 1990-ыншы жылдардың басынан Қазақ­
станнан Германияға этникалық немістермен бірге
көшкен аралас некедегі ұлты қазақ азаматтар мен азамат­
шалардың және түрлі кәсіп не оқу-білім іздеп, Еуропа

қалаларына барып, сонда тұрып қалған қазақтардың
кірмегенін айту керек. Себебі олардың дәл санын
анықтау мүмкін болмады. Қазақтар көбірек тұратын әр

Еуропадағы қазақтар
қалада қазақ мәдени қоғамдары жұмыс істейді. Бұның
бәрі орталығы Мюнхен қаласындағы Еуропа Қазақтары
қауымдастығының федерациясы – ФEKA-ның құрамы­

на кіреді.
ФEKA – Еуропаның Австрия, Германия, Франция,
Швеция, Нидерландия, Ұлыбритания, Дания, Норвегияда
тұратын қазақтардың қазақ мәдени қоғамдарының ба­

сын біріктіретін негізгі орталық болып табылады. Сон­
дық­тан жыл сайын болатын Еуропа қазақтарының кіші
құрылтайын ұйымдастыру жұмысында ФEKA, Дүние­
жүзі қазақтары қауымдастығымен және қазақтар тұр­

ған сол елдегі қазақ мәдени қоғамымен және Қазақстан
елшілігімен тығыз, бірлесіп жұмыс істейді.
Еуропада жүрген қазақтар Еуропаға келгенге дейін аса
қиын да, ауыр жолды бастарынан кешіпті. Бүгінгі Еуропа

елдерінде тұрып жатқан қазақ диаспорасы мүшеле­рі­
нің көбі өздерін кезінде коммунистік Қытайдан қашып
Түркияға келген «Алтай қазақтарымыз» дейді. Олар­дың
көбі 1949 жылы Қытайда коммунистер билік басына

келген кезде елін, жерін тастап, Такламакан шөлін басып,
Гималайдың мұзды тауларын асып, Үндістанға, одан
соң Пәкістанға өткен. Тағдыры ауыр осы көште болған
18 мыңдай қазақтың көбі жолда шәйіт болып тек бір

жарым мыңдайы ғана талай бейнетті бастан кешіп 1953
жылы Түркияға келіпті.
1960-жылдары Германия үкіметі мен Түркия үкіметі
арасындағы түрік жұмысшыларын Германияға жұмысқа

жіберу жөніндегі еңбек келісіміне сай Түркия азаматы
ретінде қазақтар да түріктермен бірге алғаш 1963 жылдары
Германияға жұмыс іздеп бара бастайды. Сол кезден Батыс
Еуропаға қазақтардың қоныстану тарихы басталады.

Бұл тақырыпты мен сонау АҚШ-тың «Азаттық»
радиосында қызмет еткен жылдары (1996-2008 ж.ж.)

Досан Баймолда
«Шетелдегі қазақтар» айдарымен әр апта сайын бағдар­
ламалар дайындаған кезімнен қызықтап зерттей бастаған
едім. 2014 жылы Қазақстан Президентінің халық­аралық

«Болашақ»
бағдарламасының
стипендиаты
ретінде

бір жыл Польша елінің Познань қаласындағы Адам
Мицкиевич университетінде және 2015 жылы Германия­
ның ғылым саласындағы халықаралық «DAAD» бағдар­
ламасы бойынша Берлин қаласындағы Гумбольдт уни­

верситетінде 3 ай ғылыми тағылымдамалардан өткен
кезімде Еуропаның Берлин, Гамбург, Кельн, Мюнхен,
Амстердам, Стокгольм, Весторос, Париж, Вена секілді
бірқатар қалаларына әдейі барып сондағы қазақтармен

кездесіп, Еуропадағы қазақтардың әлеуметтік жағдай­
ларына қатысты сауалнамалар өткізіп, көптеген сұхбат-
әңгімелер жасаған едім. Бұл зерттеу кітабым соның нәти­
жесінде оқырман қолына жолдама алып отыр.

Еуропадағы қазақтар
Бірінші бөлім.
Еуропада қазақ диаспорасының
қалыптасу тарихы

Досан Баймолда
Чехияны жартылай, Венгрияны тұтастай иеленіп, Адриат
теңізіне дейін барғаны тарихтан мәлім. Алайда Азиялық
көшпенділер тарапынан жасалған бұл шапқыншылық

Еуропаны басып алу, бағындыру мақсатында болған
әскери жорықтар еді. Еуропа жұртшылығын қатты
шошындырған осы моңғол-татар шапқыншылығынан
кейін еуропалықтар Ұлы Даладан келген бұл шақырусыз

қонақтар туралы зерттей бастады. Ұлы далада мекен ететін
көшпенділер туралы, олардың салт-дәстүрі, діні, әдет-
ғұрып ерекшеліктері жайында еуропа жұртшылығына
алғаш Ватикан елшілері Карпини мен Бенедикт Полак

таныстырған еді. 1245-1247 жылдары олардың қазақ
даласына жасаған саяхаты жайында ұлты поляк, тақуа
Бенедиктінің «Қазақ даласы арқылы Еуропадан Азияға
дейін» кітабынан оқуға болады. Бұл кітап бүгінгі күні

Париж және Вена қалаларындағы ұлттық кітапхана­ларда
жақсы сақталған.
Бұдан кейін қазақтар 1812 жылғы Наполеон соғысы
кезінде Орыс армиясының құрамында соғысқа қатысып,

Еуропа жеріне келген. Тарихи деректер сол кезде
Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бір бөлігі – Орынбор
губерниясында 40-тай атты әскер полкінің құрыл­
ғанын айтады. Қазақ сарбаздары Ресей үшін қанды

майданда бастарын бәйгеге тігіп, Орыс шекарасынан
Франция жеріне дейін барып соғысты. Соғыста ерлік
көрсеткен қазақ әсерилері Парижде өткен жеңіс шеруіне
қатысқандығы тарихтан мәлім. 1812 жылғы соғыс кезінде

Орынбор, башқұрт, татар полктарының көзсіз ерлігіне
қайран қалған француз армиясының полковнигі Роберт
әріптесіне былай деп жазыпты: «Орыстар бізге қарсы
моңғол-татар ордаларын айдап салды. Бүкіл дәуір бізге

тап бергендей болды. Тері жамылған бұл адамдар қорқу
мен үркудің не екенін білмейді екен. Соғысу әдістері

Еуропадағы қазақтар
де қызық. Үрейіңді ұшыратын ұранмен айғай салып,
топталып келіп тиеді. Зеңбіректің ядросы қынадай қырып
жатса да, қарамайды ғой. Айтсам, таңғаласың. Олар

садақ-жебемен ғана қаруланған. Бірақ сонысымен-ақ
біздің канонирлерді баудай түсірді. Мұндай экзотикалық
жауынгерлерді бұған дейін көрмеген біздің солдаттар
олардың ұрандатқан дауысын ести сала, алды-артына

қарамай ұрыс даласынан жаппай қашып жатыр. Адам
сенетін нәрсе емес. Шыңғыс ханның ордалары қайта
тіріліп келіп, бізге тұтқиылдан тиіп жатқан сияқты...»
Соғыстан кейінгі бейбіт жылдары Еуропа төрінде

қазақтың атын әлемге танытқан тұңғыш қазақ палуаны
Қажымұқан Мұңайтпасов та талай күш иелерімен
белдесіп чемпион атанды. Қажымұқан атамыз 1909-1910
жылдары Еуропаның Берлин, Кельн, Гетеборг және Рига

қалаларында өткен біріншіліктерде дүниежүзінің 3 мәрте
чемпионы болған. Яғни сол кезде бүкіл Еуропаға қазақ
атын алғаш шығарған бұл Қажымұқан атамыз болмақ.
Еуропаға қазақ диаспорасы өкілдерінің

алғаш келуі және орналасуы
(1921-1930)
Еуропаға тұрақты тұрып, өмір сүру үшін келген
алғашқы қазақ бұл большевиктік қызыл саясатқа қарсы

күрескені үшін туған елін- жерін тастап кетуге мәжбүр
болған ұлт көсемдерінің бірі, Қоқан аутономиялық
республикасының басшысы болған Мұстафа Шоқай
еді. Ол Франция астанасы Парижде 1921-1941 жылдары

әйелі Мария Шоқаймен бірге саяси эмигрант ретінде
өмір сүріп тұрды. М.Шоқай 1941 жылдың соңына дейін
Франция астанасында 20 жылдай өмір сүрген алғашқы

Еуропадағы қазақтар
Қазақ диаспорасы қалыптасуының
алғашқы кезеңі
(1941-1950)

Бұдан кейін Еуропа топырағына аяқ басқан қазақтар
олар Кеңес армиясы құрамында соғысқа қатысып,
немістер қолына түскен, екінші дүниежүзілік соғыстың
тұтқындары еді. Сол тұтқындардың көбі концлагерлердегі

адам айтқысыз ауыр жағдай салдарынан көз жұмды, ал
қайсыбірі М.Шоқайдың көмегімен неміс тұтқынынан
босанып, Вермахт тарапынан құрылған «Түркістан
легионы» құрамында соғыс операцияларына қатысты.

Соғыс біткен соң әскери тұтқын ретінде Германияға
апарылған қазақтардың қайсыбірі елге қайтты, ал қайсы­
бірі елдегі саяси жағдайға байланысты Германияда қалу­
ды жөн көрді. Олар Германиядағы қазақтардың алғаш­қы

толқынын түзеді. Олардың белгілі өкілдері: «Түркістан
ұлт-азаттық» комитетін құрған Қарыс Қанатбай, «Милли
Түркістан» журналының редакциясында қызмет істе­
ген ақын, жазушы әрі аудармашы Мәулікеш Қайбалды

(Асан Қайғы), ақын, жазушы Мәжит Айтбаев (Қобызшы
Қорқыт), ақын Хамза Абдуллин, Мюнхен қаласынан
хабар тарата бастаған «Азаттық» радиосының алғашқы
қызметкерлері Дәулеткерей Тағыберлі, Абдулла Жүсіп,

Жәке Бапыш тағы басқалары. «Алаш» қайраткері
Мұстафа
Шоқайдың
Берлинде

қайтыс
болғанына
10 жыл толуына орай 1952 жылы оны еске алу шарасын
Мюнхендегі қазақтар өткізеді. Сол іс-шараға Парижден

келіп қатысқан М.Шоқайдың зайыбы Мария Шоқай
өзінің естелігінде «М. Шоқайды еске алу рәсімін
ұйымдастырушы Қарыс Қанатбай бастаған ұлтын сүйген
қазақтар болды. Осы адамдар Мюнхен қаласының

Досан Баймолда
неміс екен. Балаларының тілі де қызық, немісше де емес,
қазақша да емес, тіпті арасында орысша сөздерді де қосып
сөйлейді екен» деп еске алады. Елге қайтпай Германияда

біржола қалуды жөн санаған саны көп емес бұрынғы кеңес
тұтқыны – қазақтардың Германияда қоныстана бастауы
осы кезден басталады. Бұл қазақтардың Германия жеріне
қоныстана бастауының алғашқы кезеңі болатын. Екінші

дүниежүзілік соғыс аяқталар тұста Вермахт шешімімен
Францияға апарылған «Түркістан легионы» құрамын­
дағы қазақ сарбаздары француз партизандарына қосы­
лып, неміс­терге қарсы соғыс операцияларына қатысты,

қайсы­бірі соғыс аяқталған соң Франция, Италия жерінде
қалып қойды. Олардың кейінгі тағдыры белгісіз болып
қалды.
Қазақ диаспорасы қалыптасуының

екінші кезеңі
(1962-1980)
Бұдан
кейінгі

Еуропаға
келген
қазақтар
жылдардан бастап Түркия мен Еуропа елдері арасында

жұмысшы алмасу келісімі негізінде келген қазақтар.
Еуропадағы қазақ диаспорасы тақырыбына көшпес бұрын
Еуропаға Түркиядан келген қазақтар тарихына да аз-кем
тоқталар болсақ, Түркиялық қазақтардың атажұрты –

Алтай. Нақтырақ айтқанда, бұлар 1936 жылы Қытайдың
саяси қысымына бағынбай, қытайландыру саясатына
көнбей Алтай, Баркөл өңірінен (Шыңжаңның шығыс
бөлігі) көшіп, адам аяғы баспаған Гималай тауын асып,

Үндістанға өткендер. Осы Баркөлден аттанған көштің
басы-қасында болған марқұм Халифа Алтай атамыз
өзінің естелігінде, «Құмыл аймағы Баркөл ауданынан

Досан Баймолда
1960 жылы Түркия мен Еуропа елдері арасында
жұмысшы алмасу келісімі жасалған еді. Осыған орай еңбек
күшіне зәру Еуропалық елдер Түркиядан жұмысшылар

ала бастады. Көптеген түрікпен бірге қазақтар да Еуропа
елдеріне аттанды.

Қазақ диаспорасы қалыптасуының
үшінші кезеңі
(1991-2000)

Еуропадағы қазақтар
және Дания секілді оншақты елдерде өмір сүруде.
Біздің есебіміз бойынша, 1991 жылдан кейін Еуропаға
Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Ауғанстан, Иран және

Түркиядан қоныс аударған және кәсіп іздеп, білім іздеп
келген қазақтарды қоссақ, онда Еуропада жүрген бар
қазақтың саны он мыңдай деп айтуымызға болады.
2011 жылы мамыр айында сол қазақтардың бір бөлегі

Германияның Кельн қаласында қазақтардың Еуропаға
орналасуының 50 жылдығын атап өтті. Еуропадағы қазақ
қоғамдары қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі
күні қазақ ең көп тұратын ел Франция. Бүгінде Францияда

шамамен 2 мыңға жуық қазақ бар. Олар Париж қаласы
және оның маңындағы кішірек аудандарда шоғырланған.
Тек Париж қаласында 230-дай қазақ отбасы тұрады.
Германияда шамамен 260 үй қазақ отбасы яғни 1500-ге

жуық қазақ бар. Олардың ең көбі Кельн қаласында 160 үй
қазақ отбасы, Мюнхенде 75 үй қазақ отбасы, Берлинде 30
үй қазақ отбасы, Гамбургте 10 үй қазақ отбасы және бірлі-
жарымдап Дюссельдорф, Майнс секілді басқа қалаларда

тұрады. Алайда Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейінгі
жылдары Германияға қоныс аударған қазақтардың дәл
саны қанша екендігі белгісіз болғандықтан бұл санға
кірмегенін айту жөн. Бұдан кейін қазағы көп ел, ол –

Швеция. Жалпы Швецияда 100-ге тарта қазақ отбасы бар
яғни 600-ге жуық қа­зақтар тұрады. Ең көбі Вестерос қала­­
сында 60 отбасы, Стокгольмде 25-30 отбасы, Гетеборг
қаласында 10 отбасы тұрады. Олардың көбі Весторос

қаласындағы ток генераторын жасайтын зауытқа жұмыс
істеуге келіп, сонда қалып қойған қазақтар. Қазақтар
1970 жылдан бастап Лондонға қоныстана бастады.
Бү­гінде Түркиядан көшіп келген 45 қазақ отбасы,

Қазақстанның өзінен келген 50-60-қа жуық қазақ үйі бар.
Оның сыртында, Қытай, Моңғо­лиядан келген қазақтар

Досан Баймолда
да бар. Барлығы қазақы мейрамдар­да, ұл-қыздарының
той-тома­лағында бас қосып тұрады. Австрияда 30 шақты
қазақ отбасы тұрады. Олардың көбі ел астанасы Вена

қаласында тұрады. Жеке кәсіпкерлік, сауда-саттық, такси
жүргізу секілді жұмыстармен айналысады.

Еуропа қазақтары –
әлем қазақтарының бір бөлшегі
Әлемнің 40 шақты елінде тарыдай шашыраған
5 миллион­дай қазақтың бір бөлігі кәрі құрылық – Еуропа­

ның оннан астам елінде өмір сүреді. Осыдан 24 жыл бұрын
Еуропа қазақтары да атажұрт Қазақ елінің жеке шаңы­
рақ көтеріп, тәуелсіз ел болғанын аса қуанышпен қарсы
алған еді. Олар Қазақ елінде өтуі тиісті әлем қазақта­ры­

ның бас қосар ірі жиыны – алғашқы құрылтайды көппен
бірге асыға күткені шындық. Өйткені соның алдында
бауырлас татар, башқұрттар тағдыр тәлкегімен әлемге
шашырап кеткен қандастарының басын қосқан алғашқы

құрылтайларын Қазан, Уфада өткізіпті деген хабар­лар
оларға да жетіп, осындай жақсы хабарды қашан естиміз
деп Алматыға құлақтарын түріп жүрген кез, әрине.
1992 жылы тамыз айының орта кезінде Венадағы

алты айлық ғылыми зерттеу жұмысымды аяқтап Қазақ­
станға, Алматыға келгенім бар. Елдегі экономикалық
қиыншылықтарға қарамастан тәуелсіздіктің дәмін жаңа­
дан тата бастаған қазақтардың қуаныштарында шек жоқ

екен. Қазақстан әлемге тарыдай шашыраған 5 миллионға
жуық қандастарын атажұртқа шақырып қана қоймай,
әлем қазақтарының құрылтайын өткізу жөнін­де маңыз­
ды іс-шараны қолға алатын болыпты деген хабарды

Еуропадағы қазақтар
зидент Н.Назарбаев алғашқы ресми сапарымен Түркияға
барып, Стамбұлдағы қазақтармен кездескен кезінде
әлем қазақтарының алғашқы құрылтайын өткізу туралы

мәселе көтерген-ді.
Бірде жолым түсіп, Алматыдағы Жазушылар одағына
барғанымда
Дүниежүзіндегі

қазақтардың
алғашқы
құрылтайын өткізу дайындығы жаңадан басталып жүріп
жатқан кез екен. Құрылтайды ұйымдастыру комиссия­

сының төрағасы, жазушы Қалдарбек Найманбаев және
ұйымдастыру комиссиясының жауапты хатшысы, жазу­
шы Сұлтанәлі Балғабаев екеуін сонда кезіктіріп, өзім­
нің Моңғолияда туып-өскен қазақ екенімді, жұмыс

сапа­рымен Австрияда жарты жылдай болып келгенімді
айтқанымда ол кісілер бірден Австрияда жүрген, жал­
пысы Еуропадағы қазақтар туралы, олардың тіршілік
жағ­дайын, Еуропаға қалай барғанын, тұратын қалалары,

істейтін іс-қызметтері жөнінде тәптіштеп сұрай бастады.
Менің қолымда 1990 жылы Стамбұлда жарық көрген
«Kazak turkіlerі» деген анықтамалық кітапша бар болатын.
Онда Түркияда тұратын және Еуропаның Вена, Берлин,

Париж, Лондон, Брюссель, Стокгольм, Осло, Кельн,
Мюнхен, Амстердам, Цюрих секілді басты қалаларында
тұратын қазақтардың адрес, телефондары тіптен қазақ­
тың қай руынан шыққандарына дейін толық жазылған

еді. Венада болған кезімде Еуропада жүрген осы қазақтар­
дың біразымен де танысқан болатынмын. Міне осының
пайдасы енді тиді. Қолымда бар осы кітапшамен бірге
өзім көріп, естіп білген барлық жайттар мен дерек­терді

Сұлтекеңе айтып бердім. Ол кісі мұқият тыңдай отырып,
бірін қалдырмай қағазға жазып алды.
Сөз реті келгенде жазушы С. Балғабаев ағамыз:
Әлем қазақтарының құрылтайын өткізу ауқымды шара

Еуропадағы қазақтар
Сол бір естен кетпес күндерден бері 23 жыл зырғып
өте шығыпты. Осы уақыт ішінде Еуропа елдерінде
өмір сүріп жатқан қазақ ағайындардың атажұрт –

Қазақстанмен
арадағы
байланысы
күшейіп,

олар
арқасүйер еліміз бар дегенді шын сезінерлік жағдайға
жетті. Қазақ елі де алыста жүрген бауырларының рухани
салада кенжелеп қалмауын ойлап, оларға жан-жақты

көмегін аямай беріп келеді. Соның бірі Еуропада жүрген
қазақтардың жыл сайын өзінің қазақ кіші құрылтайын
өткізуді әдетке айналдырғаны және осы мәдени әрі
рухани іс-шараға Қазақ елінің жан-жақты қолдау

көрсетіп отыр­ғаны. Еуропа төрінде қазақ әні шырқа­
лып, домбыра­сы­ның күмбірлеуі, ұлт мақсатына арналған
ірі жиын­дар мен спорттық бәсекелердің өтілуі әлем
қазақтарын тамсандыра бастады. Еуропа қазақтары бұл

күндері әлем қазақтарының мызғымас бір бөлшегіне
айналды деуге болады.

Досан Баймолда
Ал атақты әнші, сазгер Әміре Қашаубаев 1925 жылы
Парижде өткен Дүниежүзілік сән өнері көрмесінің
этнографиялық

концертінде
«Балқадиша»,
«Ағаш
аяқ» , «Бесқарагер», «Дудар-ай», «Жалғыз арша», «Үш

дос», «Ісмет», «Қараторғай» әндерін әуелетіп, Париж
жұрт­шылығын
тамсандырған
еді.

Әйгілі
француз
жазу­шысы Ромен Роллан Әміренің құдіретті дауы­
сын тыңдағаннан кейін: «Мен Шығыста әншіні неге

бұлбұлға теңегенін енді түсіндім?» деп таңдай қақ­
са, ал «Париж апталығы» газеті және «Ле-мюзи­
каль»  журналы  оның сирек кездесетін  талант  екенін
жазады. Сорбонна  университетінің профессоры Перно

Әміре­нің орындауындағы бірнеше әнді жазып алғаны
осы күнге дейін сақтаулы көрінеді. Парижде осы көрме
өткізіл­ген тұста Мұстафа Шоқай арнайы барып, Кеңес
одағы­нан келген делегация құрамындағы қандасы Әміре

Қашау­баевты көргенде қайран Алаш азаматы қуанған­
нан жылап жіберіпті. Көрме аяқталғанша Әміреге қол­ға­
быс жасап, Парижді аралатып, көмектескенге ұқсайды.
Тіпті, естелік ретінде Әміреге жақсы костюм де сыйлаған.

Басқа ешқандай да мақсаты жоқ осы бір кіршіксіз сый­
ластық кейін әншінің басына сор болып жабысаты­
нын ол кезде екеуі де білген жоқ еді… Париж сапары­­
нан кейін-ақ әншіні қуғындау басталады. Сондағы бар

кінәсі – Мұстафа Шоқаймен кездесіп, сөйлескені.
Париж төрінде қазақтың атын әлемге танытқан
тұңғыш қазақ палуаны Қажымұқан Мұңайтпасов та талай
күш иелерімен белдесіп чемпион атанды.

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары фашистерге
қарсы күресте Францияның оңтүстігіндегі парти­зандық
бөлімдердің рөлі айрықша болды. Вермахт түрме­лерінен
қашып шыққан кеңес тұтқындары қатарында қазақ­

Еуропадағы қазақтар
мәлім. Францияда кеңес тұтқындарынан екі партизан
полкі біреуі – Марсель (Marseіlle) ауданында, екіншісі
Альби (Alebі) ауданында құрылған. Екінші кеңес

партизандық полкінде 300-ге жуық қазақ болған деген
мәлімет бар. Осы шайқастардағы ерлігінің белгісі ретінде
көптеген қазақ жігіттері «Қарсыласу қозғалысына қатыс­
қаны үшін» медалімен марапатталса, ал Шәміл Құсайы­

нов «Францияны азат етуші» орденімен марапат­та­
лады. Соғыстан кейін осы қазақтардың бірен-сараңы
фран­цуз әйелдерге үйленіп, Францияда біржола қалып
қойса, көбі Қазақстанға оралып, отбасымен қауы­шып,

бейбіт еңбекке араласып, бала-шаға, немере сүйді.
Ал қайсыбірі Сталиндік түрме азабын басынан кешті.
Француз жерін азат етуге қатысқандардың ішінде қазақ
партизандарының болуы, олардың тағдыры та­рих­

шы, зерттеушілер тарапынан жеке зерттелетін тақы­рып
болмақ.
Бүгінде сол бабалар ізі қалған Франция жерінде
қазағымыздың келесі ұрпағы өсіп-өніп отыр. Олар

Түркиядан өткен ғасырдың 70-ші жылдары еңбек шар­
тымен келіп осы жерде тұрақтап қалған қазақтар. Бұлар
Қытайдың коммунистік билігіне қарсы ел-жерін тас­
тап көшуге мәжбүр болған Шығыс Түркістандық қазақ­

тар. Францияға алғаш 1971 жылы Түркияның Стамбұл
қаласынан Шаймардан Қырал, Керім Жеңгіс, Яшар
Дініш секілді 5 қазақ келіпті. Олар тері киім тігумен және
сауда-саттықпен айналысады.

Кейінгі толқын ол Кеңес одағы ыдырап Қазақстан
өзінің тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Францияға
келген қазақтар. Бұлардың бүгінгі саны нақты болмаса да
оу баста Президенттің «Болашақ» бағдарламасы бойын­ша

екі жүздей қазақ студенттері Францияның әйгілі Сорбон
университетінен бастап басқа университеттерінде оқып

Досан Баймолда
білім алуға келген. Франция астанасы Париж қаласында
Қазақстанның дипломатиялық елшілігі жұмыс істейді.
Сондай-ақ соңғы жылдары ғылыми зерттеу жұмыс­

тарымен және мәдениет, өнер саласында жекелей жұмыс
істеп жүрген қазақтар саны көбейе түсуде. Мысалы, елге
танымалы опера әншісі Майра Мұқамедқызы соңғы
жылдары Париж опера театрында ән шырқап жүр.

Түркия, Қазақстаннан басқа Қытай, Моңғолиядан
келіп оқу оқып, білім алып жүрген қазақ балалары да
баршылық. Тек Қытайдың өзінен 20-дай қазақ балалары
Францияның жоғары оқу орындарында білім алып

жатыр. Уақытша келіп, кәсіпкерлікпен айналысып
жүрген қазақтар да баршылық. Мысалы, Қытайдан келген
Айнұр деген қарындасымыз Француздың атақты «Шам­
пан» шарабын қалай жасайтын технологиясын үйре­

нуге келіпті. Бірлі-жарым қазақ қыздары француздарға
тұрмысқа шыққан. Француз, түрік қыздарына үйлен­ген
қазақ жігіттері де кездеседі. Қазақтар қайда жүрсе де,
ұлтының мәдениетін, тарихы, тілі мен дінін жоғалтпауды

мақсат етеді.
Бүгінгі күні Францияда шамамен 2 мыңға жуық
қандастарымыз бар. Олар Париж қаласы және оның
маңын­дағы кішірек аудандарда шоғырланған. Тек

Париж қаласында 230-дай қазақ отбасы тұрады. Париж
және оның маңайындағы қалашықтардан тысқары
Страсбургте (Strasbourg) 6 үй қазақ отбасы, Лионда
(Lyon) 5 үй, Орлиде (Orleans) 3 үй, Креллде (Creteіl) 6 үй,

Суасанда (Soіssons) 4 үй қазақ отбасы бар. Франциядағы
қазақ мәдени қоғамын көп жылдан бері елге танымалы
кәсіпкер Мехмет Зенгин басқарып келді. Париждегі
қазақ мәдени қоғамының қазіргі басшысы – Құрбанәлі

Гулен деген азамат. Сондай-ақ, Парижде 2007 жылы
құрылған «Мұстафа Шоқай – Қазақ-Француз достық

Еуропадағы қазақтар
қоғамы» деген бір ұйым жұмыс істейді. Оның басшысы
Яшар Дініш, ал орынбасары түрік бауырымыз кәсіпкер
Самиддин Балабан.

Франциядағы қазақ мәдени қоғамы Алматыдағы
Дүниежүзі
қазақтарының
қауымдастығымен

тығыз
байланыста жұмыс істейді. 2013 жылы Франциядағы
қазақтар Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының және
Франциядағы Қазақ елшілігінің жан-жақты қолдауымен

Еуропа қазақтарының кіші құрылтайын жақсы өткізді.
Әрине мұндай құрылтай өткізу оңай шаруа емес. Кіші
құрылтай біткен соң, Еуропада жүрген бауырлары­мыз­
дың қазақ қауымдастығына деген кейбір өкпе-реніш­

тері кезінде қазақстандық БАҚ-тарда жарияланғаны есі­
мізде. Жат жерде өскен, жат елде жүрген қандас­тар­дың
«өкпешіл» келетіні тағы бар. Бұндайды қазақ ата­мыз
«Піскен асқа жеуші көп – біткен іске даушы көп» деп

көрегенділікпен тауып айтқан.
Мінеки, Еуропадағы қазақтардың саны жағынан
ең көбі тұратын, талайдың көргісі келіп ауызының
суы құрыған әсем Парижді көру, сондағы ағайындар

жағдайымен көзбе-көз танысу мүмкіндігі маған да туды.
Менің Парижге сапарлай баруыма ең біріншіден Алаш
қайраткері Мұстафа Шоқайдың сол елде 20 жылдай өмір
сүрген тарихы және сонда 40 жылдан астам уақыт өмір

сүріп жатқан қазақ диаспорасының бүгінгі жағдайы,
тыныс тіршілігі қызықтырған еді. Менің қазір тұрып
жатқан Орталық Еуропадағы Польшаның Познань
қаласы мен Париж қаласының арасы 1000 шақырым­

нан сәл асады екен. Поезбен жүрсең 14-15 сағаттық
жер, ал ұшақпен 2 сағаттық қана жер. Жолаушылардың
көптігі соншалық, ұшаққа да, поезға да билет табылмай
қала жаздап, ақыры ұшаққа билет табылғандықтан

Досан Баймолда
отырдым. Бұл менің Парижге алғаш рет келе жатуым.
Ұшақ Познанның «Lawіca» әуежайынан уақытында ұша
алмай 20 минут кешігіп ұшса да бәрі ойдағыдай болды.

Парижден
шақырымдай
алыста
французша

«Bueveіls» оқығанда «Буебе» деген қалашықта орналасқан
әуежайдан сыртқа шығуға бет алған мені жолымнан
француз кеденшісі бөгеп, алып келе жатқан қол сөмкемді
тексергісі келетінін сыпайы түрде білдірді. Жүрерде

Париждегі қазақтарға рухани қазына ретінде керек болар
деген оймен өзімнің екі кітабымды: «Шындық жаршы­
сы» және «Қазақ көшінің» әрқайсысынан 2 данасын
сөм­көме салып алған едім. Кеденші көзі қырағы, бірден

сол кітаптарға шұқшиды. Оның французша сұрақтарына
мен басымды шайқадым. Не жазылған, кімдікі деген
секілді сұрақтарға ағылшын тілінде тиісті жауабын
алған соң рахметін айтты. Жүзім шарабын көп ішетін­

діктен бе кім білсін, Француздардың басқа еуропалық­
тардан бір өзгешеліктері бар дегенді көп естіген едім.
Бұны да соның біреуі шығар деп ойладым. Мені Парижде
тұратын Абдулсәмет Алтай ағамыз күтіп алды. Абекең

күллі қазақ жұртшылығына танымал дінтанушы ғұлама,
қасиетті «Құран кәрімді» қазақ тіліне тәржімалаған
марқұм Халифа Алтайдың ұлы. Амандық-саулықтан
кейін Әбекең әуежай сыртына қойған көлігіне қарай жол

бастады. Әуежай территориясының ішіне қойылатын
көліктерге төленетін төлемақы қымбат болғандықтан
Әбекең әдейі әуежай сыртын таңдапты. Әбекеңде екі
көлігі бар екен. Біреуі той-томалақ, қонаққа барғанда

мінетін жаңа «Мерседес-270» көлігі, ал, екіншісі қала
ішіндегі күнделікті жұмыс шаруаға мінетін былайша
айтқанда «мініс ат» Пежо. Бұл жолы «Пежосымен»
келіпті.

Бір байқағаным, Париж қаласына көлікпен кіру, қала
ішінде жүру оңай шаруа емес екен. Алматыдағы «пробка»

Еуропадағы қазақтар
яғни көлік тығынын мұнда да әр көшенің бойынан
көресіз. Ең қызығы, машина айдайтын әйелдердің
көптігі таң қалдырады. Әсіресе Францияға Африка

елдерінен жұмыс істеуге келген иммигрант әйелдердің
де Париж көшелерінде еш қымсынбай машиналарын
жүйткітіп жүргендерін көріп таң қаласың. Әуежайдан
3.5 сағат жүріп Әбекең тұратын Париждің шетіндегі

Монтрей (Montreuіl) деп аталатын ауданға келдік.
Әйелі және бір ұлы бар Әбекеңе қала әкімшілігі жаңа
салынған көп қабат үйден 3 бөлмелі пәтер беріпті. Өзі
және жеңгеміз Ісмет Алтай екеуі де зейнеткер, ал ұлы

істейді. Қызы тұрмысқа шыққан. Күйеуімен Парижде
тұрады. «Айына коммуналдық қызметке, жарыққа, газға,
суға 400 евро шамасында ғана төлейміз» дейді Әбекең.
Париж қазақтарының бірен-сараны болмаса, көпшілігі

қала әкімшілігі салғызған көп қабатты осындай үйлердің
пәтерлерінде тұрады екен.
Сол келген күні кешкісін және ертеңінде Әбекең
Франция астанасының саяхатшылар толып жүретін

керемет мәдени орындары Елисей алаңынан бастап
Мон-Мартр, Сакре-кер, Лувр, Нотр-Дам және Эйфель
мұнарасына апарды және Сена өзенінің жағалауын жаяу
жүріп өттік. Париж метросымен қаланы аралаған кезде

қалада африкалық тұрғындардың көптігіне таң қалдым.
Бір кезде Франция отары болған Африка елдерінен
иммигранттар Францияға, оның астанасы Парижге
жақсы өмір іздеп көптеп келетін көрінеді. Естуімше,

қаланың байырғы тұрғындары француздар қала ішінен
қала сыртында тұрғанды жақсы көреді екен.
Францияда әйел мен еркек 65 жасқа толғанда зейнетке
шығады. Алайда бала санына байланысты әйелдер

Досан Баймолда
тұрып келе жатқан Әбекең де басқа қазақтар құсап
алғашында Түркияда үйренген кәсібі тері киім тігумен,
оны сатумен айналысып, кейін сауда баяулағаннан кейін

бұл кәсіпті қойған. Оның себебі Қытайдың арзан тері
киімдері Еуропа базарын жаулап алған және тері киімдер
қазір модадан шығып қалған.
Әбекеңнің айтуынша, бүгінгі күні Францияда жал­

пысы Еуропада жүрген барлық қазақтардың басын­
дағы ең бір қиын жағдай ол бала-шаға, ұрпақтарының
барған сайын қазақтықтан, қазақ тілінен ажырап бара
жатқандығы болып отыр. Үлкендерінің көбісі бір-бірі­

мен үйлерінде түрікше, кейде қазақша сөйлеседі, ал бала­
лары мектепте оқитындықтан французша не түрікше
сөй­лейді. «Болашақ ұрпақ тағдыры мені қатты алаңдата­
ды», – дейді Әбекең. «Францияда туып-өскен қазақ бала­

лары өз араларында французша не түрікше сөйлеседі.
Тіптен түрік тілін жоғалту қаупі де бар. Тек дін арқасын­
да мұсылмандық тәрбие ғана күшті болып тұр», – дейді
ол. «Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы тарапынан

және Париждегі Қазақстан елшілігі тарапынан болатын
түрлі мәдени іс-шаралар кезінде қазақ тіліндегі әдеби
кітаптар, газет-журналдар таратылады, алайда оның бәрі
жетпей қалады. Тіптен қауымдастықтың «Алтын бесік»

журналын тұрақты ала алмаймыз», – дейді Әбекең.
Бір қиындық жағдай, ол Франциядағы қазақтардың
көбісінің кириллше еркін оқи алмайтындығы. Кирилл
әріптерін жастар тұрмақ, үлкендер де жақсы білмейді.

Қазақстаннан жіберілген кітаптарды оқу, мазмұнын
түсіну қиын болғандықтан, 2012 жылы Қазақстанның
Білім және ғылым министрлігі Париждегі қазақтарға
қазақ тілін үйретуге Шырын Әбдіғалиқызы деген қазақ

тілінің маманын 1 айға жіберген. Париждегі 250 үйлі
қазақ отбасынан (шамамен 1000-дай қазақтан) қазақ

Еуропадағы қазақтар
тілін үйренуге құлшыныс білдіргендерің саны бар жоғы
оншақты ғана адам болған. Оның көбі балалар.
Атажұрттағы қазақтар секілді Франциядағы қазақтар

да тойсыз отырмайды. Бір-бірімен құда түсу, шілдехана,
бесік той, қыз ұзату, келін түсіру секілді тойлары көп.
Сондай-ақ тек қуаныш ғана емес, өлім секілді қайғылы
жағдайды да бірге өткізеді. Көңілді жұбатар бір жағдай,

ол ересектердің дінге қатты көңіл бөлуінің арқасында
балаларының да дінге беріктігі сол арқылы наша қолдану,
темекі шегу, арақ ішу, бұзақылық жасау секілді қоғам­
дағы жат қылықтарға көп ұрынбайтындығы. Францияда

туған кейінгі ұрпақ өкілдері француз мектептерінде білім
алып, француз тілін жетік меңгеріп, жалақысы жоғары
мамандық иелеріне айналуда. Франция азамат­тығын
алған қазақтар мемлекеттік қызметтерге орналаса алады,

жоғары білім алған қазақ жастары арасында дәрігер,
адвокат, инженер болғандары да кездеседі.
Сапарымның келесі күні Париждің Ножан Сүр
Марне ауданына бардым. Мұндағы Ла Фонтане көшесі

бойында мүсіні қойылған Алаш ардагері, Бүкіл түркі
халықтарының
бірлігі,
ынтымағы

үшін
күрескен
қайраткер Мұстафа Шоқайдың ескерткішіне барып
тағзым еттім. М.Шоқайдың Париждегі өмірі жайлы

Француз-Қазақ достық қоғамының төрағасы Яшар Дініш
және оның орынбасары Самиддин Балабан мырзалармен
ұзақ отырып әңгімелестік. Мұстафа Шоқай атамызды
француздарға танытып, оның 20 жыл бойы Парижде

бастан кешкен өміріне қатысты тың және жаңа дерек­
терді жинастырып жүрген бірі қазақ, бірі түрік осы екі
азаматқа ризашылығымды білдірдім.
Парижге саяхаттап баратын қазақтардың көбі қала­

ның дәл ортасындағы Республика «Republіque» алаңы­
на жақын маңнан «Ата» деген дүкен ашқан кәсіпкер

Досан Баймолда
азамат Мехмет Зенгинді әдейі іздеп баратыны шындық.
Түркияның Алтайкөй ауылында дүниеге келген Мехмет
орта мектепте түрікше оқып білім алған. 21 жасында

Парижге келген ол талай өмірді бастан кешірген бүгінде
жігіт ағасы. 2002 жылы інісі Жамалимен бірге Стамбұлда
200-дей жұмысшысы бар терезе перделерін жасайтын
фабрика ашқан. Ал, тағы бір інісі Мұстафамен бірге

Алматыда да дүкен ашқан. Әбекең секілді Мехметтің
де атажұрт Қазақстанмен байланысы күшті. «Үй ішінде
бәріміз қолымыз босай қалғанда бұрынғы атымен
«Сaspіonet» қазіргі атымен «Kazakh.tv» телеарнасын

тамашалаймыз. Бұрынғыдай емес қазіргі бағдарлама
бізге ұнайды», – дейді Мехмет. «Әрбір шеттегі қазақтың
Қазақстанға пайдалы жұмыс істеуі – борышымыз деп
білуіміз керек. Ал Францияда тіршілік етіп жатқан

қазақтардың Қазақстанға Моңғолия, Қытайдан көшіп
келіп жатқан қазақтар құсап бара қоюлары екіталай.
Әмбе Қазақстанда көші-қон мәселесі тоқтап тұрған
қазіргі жағдайда ана тілдік проблеманың барына

қарамастан олар Франциядағы қазақ диаспорасы болып
жүре бергенді барынша қалайды», – дейді ол. «Ылайым
қазақ баласы қайда жүрсе де аман жүрсін, қазағының
атын жақсы жағынан шығарып жүрсін» деген жақсы

тілекпен Париж қазақтарымен хош айты­сып, сағатына
180 шақырым жылдамдықпен зулайтын Париж-Берлин
«ІnterCіty» экспресс поезына отырып, Познаньға қарай
аттандым. Жолда Еуропа Одағы және НАТО ұйымының

орталығы саналатын Бельгия астанасы Брюссель қаласы
және Францияның Париж қаласынан кейін қазақ­тар
ең көп шоғырланған Германияның Кельн қаласына
аялдау жоспарым бар.

Еуропадағы қазақтар
Германиядағы қазақтар
Германияда тұратын қазақтар және олардың бүгінгі
тұрмыс тіршіліктері жайында баспасөз беттерінде және

электронды БАҚ-да біршама айтылып, жазылып жүр.
Дегенмен бүгінгі Германия Федеративтік Республикасы
аталатын елдің топырағын қазақ баласы дәл қай кезден
аяқ басып, қалай қоныстана бастағаны осы уақытқа дейін

жақсы зерттеле қоймаған тақырыптардың бірі болмақ.
Тарих парақшасын ақтарар болсақ, осыдан 774 жыл
бұрын яғни 1241 жылы сәуірдің 9 күні қазіргі Польша-
Германия шекарасы саналатын Одер өзені жағасындағы

Легница (немісше-Lіegnіetz) қаласы түбінде (ол заман
Пруссия жері саналатын) Шыңғыс ханның немересі Бату
ханның бүгінгі қазақ халқын құрайтын қыпшақ, керей,
найман, меркіт, жалайыр, қоңыраттардан құрылған

10 мың әскерлік армиясы поляк-немістің біріккен 20
мың әскерлік армиясымен соғысып жеңіске жеткен еді.
Сонау Азияның сары даласынан Еуропаға жетіп, Одер
өзенінен аттарын суарған біздердің ата-бабаларымыздың

сол тарихи жеңісі кімді де болсын мақтаныш сезімге
жетелейді. Сондықтан біздер үшін ту Азиядан Еуропаға,
бүгінгі Германия жеріне алғаш аяқ басқандар осы
сарбаздар болмақ. Бұдан кейін 1812-1814 жылдарғы

Наполеон соғысында орыс армиясының құрамында
қазақ жасақтары да соғысқа қатысқаны тарихтан
мәлім. Тіптен немістің ұлы ақыны Гете орыс армиясы­
ның құрамында Наполеонның әскерін өкшелеп қуып

келе жатқан қазақ-башқұрт жасақтарының намазына
қатысқаны туралы өзінің досына жазған хатында: «Бұдан
бірнеше жыл  бұрын біздің протестант гимназиясында
мұсылмандар құлшылық қылып, қасиетті Құранның

Досан Баймолда
болды және біз қазақтар мен башқұрттардың намаз оқы­
ғанын көрдік, молдасын тыңдадық, басшысын театр­да
құттықтадық. Олар маған ерекше құрмет білдіріп, садақ

пен жебе сыйлады. Мен оны ошағымның үстіңгі жағы­на
іліп қойдым» деп жазған. Қазақ сарбаздары немістің ұлы
ақынына осы кездесуде сазсырнай сыйлайды. Олар­дың
ғибадаты Германияның Веймар қаласындағы про­тес­тант

гимназиясында өтеді. Бұл да неміс топырағына алғаш аяқ
басқан біздің ата-бабаларымыз болып табылады.
Бұдан кейін Германия топырағын басқан алғашқы
қазақтар: Алаш қайраткері Мұстафа Шоқай және

алашшыл азамат Ғазымбек Бірімжанов. Мария Шоқай
«Менің Мұстафам» атты естелігінде 1923 жылы Парижден
Германияға көшіп барып, сол жақта 6 ай тұрып, кейін
қайта Парижге көшіп келгендерін жазады. Өзінің бар

өмірін «Бір Түркістан» идеясын іске асыру үшін күрескен
«Алаш» қайраткері Мұстафа Шоқай 1941 жылы күзде
Польшадағы Түркістан легиондарын аралап, сондағы
қазақ, қырғыз, өзбек, түркімен ұлтынан құрылған соғыс

тұтқындары жағдайымен танысу сапарынан қайтарда
кенет ауырып, 1941 жылы 12 айдың 28 күні Берлинде
қайтыс болды. Оның денесі Берлин қаласындағы
түрік зиратына жерленді. Яғни Германияның тарихи

астанасынан топырақ бұйырды.
Ал Торғай жерінде туған алашшыл азамат Ғазымбек
Бірімжановқа келер болсақ, ол 1922 жылы күзде
ортаазиялық бір топ жастармен бірге Қазақ даласынан

Германияға алғаш оқуға барады. 1928 жылы Берлин
университетінің ауылшаруашылық факультетін ойда­
ғыдай бітіріп, елге қайтар жолда оны Мәскеуде кеңес
үкіметі тұтқындап, 10 жылға жер аударып, кейін 1937

жылы ату жазасына кеседі. Германиядан алған мол
білімін халқының болашағы үшін арнамақ болған асыл

Досан Баймолда
Екінші толқын 1960-ыншы жылдардан басталады.
Соғыста экономикасы қираған және жұмыс күшіне
өте мұқтаж Германия шетелдерден жұмыс күшін алуға

мәжбүр жағдайға барды. Бүгінгі Германияда тұрып
жатқан қазақтардың басым көбі Түркия мен Германия
арасындағы еңбек миграциясы келісім-шарты негізінде
Түркиядан

жұмыс
істеуге
барған
қазақтар

және
олардың ұрпақтары. Олар негізінен 1962 жылдан бастап
Германиядағы түрлі зауыт, өндіріс орындарына жұмыс
істеуге келе бастаған.

Еуропа қазақтары қауымдастығының федерациясын
құруға көп еңбек сіңірген, Кельн қаласындағы қазақ
мәдени қоғамының ұзақ жылдарғы төрағасы Әбдірахман
Шетин ақсақалдың айтуынша, алғаш Германияның

Мюнхен және Кельн қаласына 5 қазақ келген. Олар
Мәуітқан Көкай, Тайшы Ақай, Сексенбай Пырат, Мүкей
Шиден және Мәуей Бодыр. Бұлар алғашында Мюнхен­
дегі және Кельндегі зауыт, фабрикаларда жұмыс істеген.

Кейін Мәуіт Бодыр тері тон тігумен айналысып, Кельнда
дүкен ашқан. Ә.Шетин ақсақалдың өзі 1963 жылы 28
жасында түрік жұмысшылармен бірге жалғыз қазақ
Германияның Баден-Буртембург аймағының Улмь деген

қаласына жол салу жұмысына келіпті. Кейін жұмы­сын
Кельн қаласына ауыстырып сондағы «Форд» машина
зауытында ұзақ жылдары жұмыс істеп тұрып зейнетке
шыққан. Ә.Шетиннің айтуынша, ол заман бұл қазақтар

Германияда біржола тұруды мақсат етпеген көрінеді.
Көбісі кәсіп іздеп, ақша тауып Түркияға қайтуды мақсат
етіпті.
Қазақ қайда жүрсе де өзінің жақынын, қазағын

іздейді ғой. Мюнхенде тұрып жатқан кеңес елінен
келген Қ.Қанатбай, М.Қайбалды, Д. Тағыберлі, А.Жүсіп,
Ж.Бапыш секілді қазақтар Түркиядан келген осы

Еуропадағы қазақтар
қазақтарға алғашқы кезде көмектерін аямапты. Бірі қазақ
елінің ұлт азаттығы жолында сырттай күресуді мақсат
етіп елге қайтпай Германияда қалып қойған, екіншісі

Қытайдағы коммунистік билікке қарсы болып, ел-жерін
тастап Такламакан шөлін басып, Гималай тауларын
асып, Үндістан, Пәкістанды паналап кейін 1950-інші
жылдардың басында Түркия үкіметінің шақыруымен сол

елге қоныстанған қазақ балаларының жат жерде, неміс
елінде бір-біріне осылай көмек жасауы бұл тек қазаққа
тән ерекше қасиет десек артық айтпаған болармыз.
Тіптен олардың «Азаттық» радиосының американдық

басшыларына: «Түркия қазақтарынан радиоға қыз­
меткерлер шақырсақ» деген ұсынысы іске асып, соның
арқасында 1966 жылы алғаш рет Түркиядан екі қазақ
шақырылады. Олар белгілі қаламгер Хасен Оралтай

және жорналшы Талғат Қосжігіт еді. Кейін «Азаттық»
радиосында қызмет істеуге Түркиядан шақырылған
қазақтардың саны 10-ға дейін көбейеді. Бұлар 1995 жылға
дейін Мюнхендегі «Азаттық» радиосында қызмет істейді.

АҚШ Конгресінің шешімімен «Азаттық» радиосы 1995
жылы мамырда Чехия Республикасының астанасы Прага
қаласына көшкен кезде барлығы Чехияға барудан бас
тартып, Германияда қалып қойды. Көбісі Германия

азаматтығын алды.
Еуропа қазақтары қауымдастығы федерациясы­ның
төрағасы Абдулқайым Кесижидің айтуынша, бүгінгі
күні Германияда шамамен 260 үй қазақ отбасы, яғни

1500-ге жуық қазақ бар. Олардың ең көбі (160 үй қазақ
отбасы) – Кельн қаласында, Мюнхенде – 75 үй қазақ
отбасы, Берлинде – 30 үй қазақ отбасы, Гамбургте –
10 үй қазақ отбасы және бірлі-жарымдап Дюссельдорф,

Майнс секілді басқа қалаларда тұрады. Алайда Қазақстан
тәуелсіздігін алғаннан кейінгі жылдары Германияға

Досан Баймолда
қоныс аударған қазақтардың дәл саны қанша екендігі
белгісіз болғандықтан бұл санға кірмегенін айту жөн.
Германияға алғаш жұмыс іздеп барған қазақтардың

бірі бүгінгі күні жасы 83-ке келген Ыдырыс Ерол ақсақал
бала-шағасымен бірген Кельн қаласында тұрады. Оның
айтуынша, алғаш 1966 жылы Түркияның Алтайкөй
ауылынан Батыс Берлинге жұмыс іздеп 3 қазақ келген.

Олар: Арыстан Тосын, Бекей Сарбас, Ыдырыс Ерол.
Алғашында олар Германияға танымалы «Саротти»
щоколад жасау фабрикасында жұмысшы болып істеген.
Екі жарым жылдай істеген соң ол Кельн қаласына

ауысып, сондағы «Форд» машина жасау зауытында
25 жыл еңбек етіп, зейнеткерлікке шыққан. 6 бала өсір­
ген. 18 немересі бар. Үлкен ұлы Түркияда, екіншісі
Парижде тұрады. Тағы бір ұлы Шұғайып Ерол және қызы

Сайма Қаражақ өзімен бірге Кельн қаласында тұрады.
Ыдырыс ақсақалдың тағы бір қызы Сания Германия
ішкі істер министрлігіне қарасты шетел азаматтарына
виза беру бөлімінде қызмет істейді.

Германиядағы қазақтар алғашында немістің зауыт,
фабрикаларында қарапайым жұмысшы болып, елмен
бірге еңбек етсе, кейінгі жылдары балаларын немісше
оқытуға ден қойды. Кейінгі жастар немістің жоғары

оқу орындарын бітіріп, ресми орындарда, мемлекет­тік
қызметте істей бастады. Тіптен бірқанша қазақ неміс­
тің ірі фирма,компанияларында жақсы маман, білікті
менеджер ретінде көзге көріне бастаған. Мысалы, қазір

Гамбург қаласында тұратын хирург-дәрігер Шенол Жәдік
миға операция жасайтын мықты дәрігер ретінде елге
танылса, Мюнхен қаласының тұрғыны инженер Мүттәлі
Ұлыжай НАТО-ның ұшақ моторын жасайтын өндірісінде

бөлім бастығы болып істейді. Берлиндегі қазақ мәдени
қоғамының төрағасы Бешіретхан Малабақан сондағы

Досан Баймолда
10 жыл қызмет істейді. Қазір тәуелсіз журналист, жеке
кәсіпкер ретінде Қазақстан, Түркия, Германия арасында
іскерлік байланыстар орнатумен айналысады.

Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, осынау елдегі
82 миллиондай халықтың 10 миллионы өзге ұлттың өкіл­
дері көрінеді. Мәселен, Түркиядан келген мигрант­тардың
саны 2,5 миллион, Польшадан 1,3 миллион, Италиядан

1 миллионға жақын, ал бұрынғы КСРО-дан 2,9 миллион
халық қоныс аударған болса, соның 1 миллионнан аста­
мы Қазақстаннан Германияға қоныс аударған этника­лық
немістер. Шеттен келген осы немістерді жергілікті халық

«аусландерлер» яғни басқа жақтан келгендер немесе
«русичтер» деп атайтын көрінеді. Біздегі шеттен келген өз
қандастарын «оралмандар» деп кемсітетін секілді нәрсе.
Қазақстаннан көшіп барған немістердің арасында қазақ

тілінде сөйлеп, қазақша ән айтып, домбыра шерте­тін
тіптен бие байлап, қымыз ашытып отырған немістер бар
екенін естігеніңде қалайша оларды «қазақ емес» деп айта
аласыз.

Берлиндегі Германия-Қазақстан қоғамының атқару­
шы директоры Галина Нұртазинаның айтуынша, неміс
еліндегі ұлты қазақ азаматтардың нақты санын айту
қиын. Өйткені, тоқсаныншы жылдары тарихи отанына

оралған қазақстандық немістердің отбасымен бірге та­лай
қазақ Еуропа асқан екен.
Солардың бірі Семей қаласының тұрғыны Тілеухан
Биболат аға Германияның Бавария өлкесіндегі Бадлен­

салтз деген кішірек қалада ұлты неміс әйелімен бірге
20 жылдан бері бақытты өмір сүріп жатыр. «Германия
сырттағы қандастарын шақырып қана қоймай, олардың
орналасуына барлық жағдайды жасайды екен, соны

жақсы сезініп отырмын», – дейді ол.
Ал, Германия астанасы Берлин қаласында тұратын
Ермек тағдыр қосып Тараз қаласында үйленген ұлты

Еуропадағы қазақтар
неміс әйелімен бірге 1999 жылы Германияға біржолата
көшіп келген. «Екеуіміздің де мамандығымыз шаштараз
болғандықтан мұнда жұмыс тез табылды», – дейді ол. Екі

ұлының үлкені Қазақстанда туған, ал кішісі Берлинде
туыпты. Әйелі және екі баласы бірден Германия азамат­
тығын қабылдаған болса, ал Ермек Қазақстан азамат­
тығында қалуды дұрыс көріпті. «Немістердің жұмыс

тәртібі өте қиын, жауапкершілік күшті, сондықтан
«стресс» ­жағдайы болып тұрады, ал елді сағынсам, еш
ойлан­бастан барып қайтамын», – дейді ол.
Қазақ қызы Галина Нұртазина сонау жылдары

Мәскеуде жүріп танысқан неміс күйеуімен бірге Шығыс
Германияға көшіп келіпті. Күйеу бала Петер Шығыс
Берлиннің тумасы екен. Екеуі үйленгеннен кейін екі
Германия арасындағы «темір перде» яғни бетон қабырға

құлатылып, бұл елдер бірігеді. Галина болса өзін «неміске
күйеуге шығып, Германияға көшкен қазақ қызы жал­ғыз
мен ғана емеспін. Ондай қыздар мұнда көп», – дейді.
Еуропа қазақтары қауымдастығы федерациясының

төрағасы Абдулқайым Кесижидің айтуынша, Германия­
дағы қазақтар үшін қазақ тілінде сөйлесу мәселесі өте
қиын жағдайда. Еуропада жүрген қазақтар үшін қазақ
тілін үйренуге арнап Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы­

ның шығарған СД диск, тілашар кітаптары сондай ақ
ҚР Білім және ғылым министрлігінің қазақ тілін үйре­
туге арнайы мұғалім жіберіп отырғанына қарамастан
бұл мәселе жыл өткен сайын қиындап барады. Өйткені

сондағы қазақтардың үлкендері үйлерінде қазақшадан
гөрі көбінесе түрікше сөйлеседі де ал неміс мектеп­
терінде оқитын балалары өз араларында тек немісше сөй­
леседі. Германиядағы осы қазақтардың кейбірі атажұрт

Қазақстанның есігін өмірі әлі ашып көрмегендіктен ес
білгеннен бері білетін Түркияны өздеріне жақын санайды.

Досан Баймолда
Әбдірахман Шетин ақсақалдың айтуынша, бүгінгі
күні ең бір қиын жағдай ол бала-шаға, ұрпақтарының
барған сайын қазақтықтан, қазақ тілінен ажырап бара

жатқандығы болып отыр. Жастардың үйлену мәселесінде
бұрын тек «қазақ қазақпен үйленсін» деген қатаң талап
қойылса, соңғы кезде түрікпен, неміспен және басқа ұлт
өкілдерімен үйлену оқиғалары көбейе түскен. «Жастар

қазақ тілі тұрмақ түрікше сөйлеуден қалып барады», –
дейді ұрпақ қамына жаны ауыратын Әбекең. Сондықтан
да жылына бір рет бас қосатын Еуропа қазақтарының
кіші құрылтайының маңызы зор болып отыр.

Германиядағы қазақтар Еуропа қазақтарының 2014
жылғы кіші құрылтайын Берлин қаласында маусымның
6-8 күндері өткізді. Бұл жолғы құрылтайдың басты
мақсаты Еуропа елдерінде жүрген қазақ жастарының

бастарын қосу, оларды бабалардың ерлік рухына баулу,
ең бергісі қазақ екендіктерін ұқтыру болды. Сондық­тан
әр елдің жастарының арасында футбол ойынын өткізу,
«қазақ тілін кім жақсы біледі?» сайысын өткізу, атажұрт­

тан келген әншілердің, күйшілердің, бишілердің ойынын
тамашалау, қазақша күрес бәсекесін өткізу, Жоңғар­
мен соғыс жылдары елі үшін атқа мініп, ел бастаған
атақты батыр Ер-Жәнібек бабамыздың 300 жылдығына

орай оның ерлік, батырлық істерін Еуропадағы қазақ­
тарға таныстыру, насихаттау тағы басқадай іс-шара­
лар құрылтай бағдарламасына сай Дүниежүзі қазақ­тары
қауымдастығы және Берлиндегі Қазақстан елшілі­гі­нің

тікелей көмек қолдауымен табысты өткенін айту жөн.
Құрылтайға «кәрі құрылық» Еуропаның қала­лары­
нан, Қазақстаннан және Түркиядан 2 мыңға жуық
қазақ қатысты. Бір қызық жайт, құрылтайға қатысуға

Еуропа қалаларынан келген осы қазақтардың көбінің өз
араларында таза қазақ тілінде емес түрікшені араласты­

Еуропадағы қазақтар
рып сөйлесетіндігі және құрылтай аясында өткен спорт­
тық жарыс, бәсекелер кейде қазақ тілінде емес олар үшін
сөйлеуге оңай түрікше жүрілгендігі. Оған басты себеп,

Еуропада тұратын қазақтардың жас жағынан үлкендері
яғни алғаш Түркиядан келгендері өз араларында қазақ­
ша сөйлегенімен одан кейінгі буын өкілдері қазақша­
ны түрік тілімен арластырып сөйлейді не таза түрікше

сөйлеседі ал кейінгі жастары өз араларында түрікше
немесе неміс­ше, не французша, не шведше, голландша
сөйле­седі. Еуропа елдерінде тұрып жатқан қазақ ағайын­
дар­мен сұхбаттасқанымда байқағаным, олар үшін ең бір

қиналатын жағдай, ол осы тіл мәселесі болмақ. Құрыл­
тай күндері Берлин жұртшылығы қазақ деген халықты
жақсы қырынан тани алды. Мұны қала тұрғындары­ның
бізге деген жылы ілтипаты мен құрметінен байқа­дық.

Ең бастысы «той дегенде қу бас домалайды» деп атам
қазақ айтқандайын, Берлин қаласына жиналған қазақ
ағайындардың қуаныштарында шек болмады.
http://archіve.turkystan.kz/kz/artіcles/vіew/53136

Швециядағы қазақтар
Швециядағы қазақтар туралы айтпас бұрын Швеция
және шведтер туралы аз-кем ақпарат берер болсақ,
VІІІ–ХІ ғасырда Еуропа құрылығының солтүстігіндегі

Скандинавия түбегінде жауынгер тайпа – Викингтер өмір
кешіп, көршілеріне ұдайы шабуыл жасап тұрған. Олар
көрші елдердің жерін басып алу, тонау, сауда жүргізу
мақсатында Пруссияға, Польшаға, Руське, Византияға,

Еділ бұлғарлары мен хазарларға, тіптен Араб халифатына
дейін жорықтар жасап тұрды. Осы Викингтердің ұрпағы

Еуропадағы қазақтар
сом ақшалай сыйлыққа ие болды. Ол осылай қазақ атын
Еуропаға танытты.
Скандинавия түбегінің тең жарымынан астамын

алып жатқан Швеция суықтау ауа райы және әсем
табиғатымен ерекшеленеді. Жері жағынан Еуропа
Одағы елдері арасында үшінші үлкен ел болып санала­
ды. Скандинавия мемлекеттері арасында экономика,

демократия және адам құқықтары жағынан алға шық­
қан мемлекеттің бірі болып есептеледі. Конституция­лық
монархия үстемдік құрғандықтан символикалық түрде
мемлекет басшысы король болып саналады, ал басқару

жұмыстары толығымен бір палаталы парламент-риксдаг
пен үкіметтің қолында.
Викингтер елі – Швецияға баруды көптен бері арман
етіп жүр едім. Неге екенін білмеймін, осы елді бір көрсем

деген арман сонау студенттік кезімде Польшада оқып
жүрген кезден бар болатын. Ол заман Польшада Швеция
туралы ақпарат еркін таралып, швед киноларын еркін
көрсететін және Швеция мен Польша екеуі де Балтық

теңізі жағалауындағы елдер болғандықтан, поляктар
Гданьск-Мальме арасында кемемен емін-еркін қатынай
беретін. Әсем Стокгольмді көріп келгендер қала туралы
аңыз ғып айтатын. Енді міне тарихтан жауынгер халық

Викингтердің бүгінгі отаны – Швецияға, оның әсем
астанасы Стокгольмді көруге және ең басты әрі маңызды
жұмысым Швецияның Весторас қаласында тұратын
қазақ қандастарыммен кездесуге жолым түсті.

Алдын-ала Швециядағы қазақ қоғамының адрес,
телефон, е-майл адрестерін Алматыдағы дүниежүзі
қазақтары қауымдастығынан сұрап алған едім. Алайда
менің жазған хаттарыма дереу жауап бола қоймады. Бірақ

күндердің күнінде Мұрат Ерміш есімді бір азаматтан жауап
хат келіпті. Сөйтсем, мен хат жазып жүрген Швециядағы

Досан Баймолда
қазақ қоғамының төрағасы Ибрахим Қосшының орнына
жаңадан Мұрат Ерміш есімді жас кәсіпкер азамат төраға
болып сайланыпты. Жазған хаттағы қысқа әрі нұсқа

жауабына қарап Мұраттың сөзден гөрі істің адамы екенін
бірден түсіндім. Баратын күнімді белгілеп алған соң
«бисмиллә» деп Познань-Лавица әуежайынан Стокгольм
қайдасың деп жол тарттым.

Мен барып түскен Стокгольм-Скваста әуежайы қала­
дан шамасы 100 шақырым алыста орналасыпты. Мені
әуежайдан ескі танысым Махмуд Сарбас және Мұрат
Ерміш екеуі тосып алды. Махмуд Сарбас Швециядағы ток

генераторын өндіруші әйгілі «АВВ» компаниясында ұзақ
жылдар жұмыс істеп зейнетке шығыпты. Мұратты бірінші
рет көруім. Алпамсадай, ірі денелі қазақ. Солай бола тұра
қимылы өте жылдам. Маған бірден Швеция сапарым­ды

астана Стокгольмнен емес, Швециядағы қазақтардың
көбі тұратын өнеркәсіп орталығы Вестерос қаласынан
бастауымды кеңес етті. Менің де іздеп келгенім сол қазақ,
бірден жөн көрдім.

Швецияға қазақтар қалай, қашан келгені туралы
менің қойған сұрақтарыма Махмуд жол бойы әңгіме­
леумен болды. Ауық-ауық машина терезесінен сыртқа
көз салып, Швецияның жап-жасыл орманды жерінің

кереметтігіне, табиғатының сұлулығына таң қалып,
тамсанумен отырдым. Жолға жүрердің алдында Швеция
туралы кеңірек білейін деген мақсатпен «Википедия»
бетін ашқаным есіме түсті. Ел аумағының 70 пайызын

ормандар  алып жатқандықтан Швеция Финляндия­
мен бірге бүкіл дүние жүзіндегі қағаз бен целлюлоза­
ның 15 пайызын өндіреді және орман өнеркәсібі өндірі­
сінің барлық түрлерін экспортқа мол шығаратын

ел. Швециядағы орман алқаптарының жартысына
жуығы  жеке фермерлерге тиісті екенін естіп жағамды

Еуропадағы қазақтар
ұстағаным бар. Жол бойындағы әңгіме барысында бұл
естігенімді Махмуд Сарбас та растады.
450 мың шаршы шақырым жері бар, 9.6 млн. халқы

бар Швеция жасыл орманы мен және мөп-мөлдір таза
сулы көлдерімен мақтана алады. Швецияда аумағы 1
шаршы шақырымнан асатын 4 мыңнан аса көл бар.
Ірі өзендерінің көбі Балтық теңізіне барып құяды.

Жол бойында байқағаным, жеке фермерлердің үйлері
мен кішірек қаладағы 2-3 қабат үйлердің көбі ағаштан
салынады екен. Көбінің сырты қызыл күрең жосамен
боялыпты. Қаншама жауын-шашын болса да ағып

кетпейтін бұл бояудың сырын шведтер әзірге ашпай
отырған көрінеді. Жалпысы шведтер үйлерін өте биік
қып салуға онша құмартпайды.
Мұрат Ерміш жол бойы өзі рульде отырса да оның

қалта телефоны бір тыным таппады. Әлдекімдермен
шведше сөйлеседі, әлдекімдермен кейде түрікше кетеді.
Маған қарап: «аға, сіздің құрметіңізге орай Весторастағы
барлық қазақ ағайын сондағы қазақ мәдени орталығын­

Швециядағы қазақ қоғамы осындағы 100-ге жуық қазақ
отбасының басын қосып отырған бір бейресми ұйым.
Өздерінің жиналып, сан түрлі мәселелерді талқы­
лып, сөйлесетін жері осы. Күрделі жөндеуден өткен

зәулім үй ішінен қазақтың иісі аңқып тұр деуге болады.
Қазақстаннан
барған
сый-сияпаттар,

қоғамының
жемісті жұмысын паш еткен түрлі марапаттаулар мен
спорт ойындарының кубоктары – бәрі-бәрі осы жерден
орын алған. Күзден бері ғылыми тағылымдама бойын­

ша Польшада жүрсем де мені елден келген сыйлы қонақ
ретінде қабылдағандарына бір жағы таң қалсам да бір
жағынан риза болдым.

Досан Баймолда
Швециядағы қазақ мәдени орталығын алғаш Али
Қаһарман, Абдуллах Чағатай, Женгиз Ақсақал, Кешенай
Ермис, Ахмет Баһадүр, Қадыр Макин, Қадыр Құбылай

қатарлы қазақтар бірлесіп құрыпты. Бірақ кейін осы
жұмысты Ибрахим Динчтүрік, Байрам Кесер, Меден
Сербестер жалғастырған. Мен барардан бірер күн
бұрын Вестероста тұратын қазақтардың үлкендері кіші

қажылық парыздарын өтеуге Мекке, Мединеге кетіпті.
Ал, Швецияға ең алғаш 1963 жылы жұмыс істеуге келген
қазақтың бірі Осман Алтай ақсақал бүгінде 94 жасқа
келіпті, Стокгольмде балаларының қолында, қатты

науқас көрінеді. Ол кісімен жолығысудың сәті түспеді.
Швецияға алғаш жұмыс іздеп келіп кейін осында
біржола қалып қойған ақсақалдармен сөйлесе алмасам
да қазақ қоғамы мүшелерімен болған кездесуден

Швеция қазақтарына қатысты толық мәліметті ала
алдым. Сонымен өткен ғасырдың 60-шы жылдардың
басында Германия, Францияға қарай ағылған түрік
жұмысшылары арасында қазақ бауырларымыздың да

болғанын «Франциядағы қазақтар» және «Германиядағы
қазақтар» атты мақаламда жазғандай, солардың бір бөлігі
Швецияға да келіп жеткен.
1960-ыншы жылдардың басында Швецияға алғашқы

болып келгендер: Қабдолда Шағатай, Осман Алтай, Ахмед
Бахадур, Кешенай Ерміш, Кәрмения Шакрах, Кәкім
Өзқұл қатарлы қазақтар. Бұлар алғашында «салт басты»
келіп, біраз жыл қара жұмыс істеп, ақша жинап алып

Түркияға қайтсақ деген ойда болған. Кейін Швецияның
әйгілі «АВВ» компаниясының өндіріс, зауыт­тарын­
да жақсы жұмыс істей келе, үйленіп, үйлі-баранды
болып Швецияда қалып қойған. Көбі Швецияның

азаматы. Қайсы бірінде Швецияның да, Түркияның да
азаматтықтары бар. Тұрмыс-тіршіліктері жақсы, жеке
үйлері, көліктері бар.

Досан Баймолда
Бір балаға 1500 швед кроны яғни 120 евро төлейді. Үй
баспана мәселесі қиындап барады. 2 бөлмелі пәтер
бағасы Вестерос қаласында 50 мың евроға көтерілген.

2013 жыл жағдайымен жалпы ішкі өнім өндіру жағынан
(552 миллиард АҚШ доллары) әлемде 21 орынға
енетін, бір адамға шаққанда 57300 АҚШ доллары­мен
7-орындағы Швеция елі шетелдерден арзан жұмыс күші

ған Еуропадағы санаулы елдердің бірі.
Вестерос қаласының тұрғыны Құрманияз Сақаның
айтуынша, қәзіргі үкімет басына байлардың сойылын
соғушы, оңшыл-орта бағыт ұстанушы Христиан демо­

кратиялық партиясы шыққанннан бері жағдай қиын­
даған. Солшыл-орта бағыт ұстанушы Швецияның
социал-демократиялық партиясы ел басқарған жылдары
аста-төк молшылық болған. Қазір ол жағдай өзгерген.

Ол өзі 1990 жылы Түркиядан келіпті. 24 жылдан бері
осы Вестерос қаласында тұрады. Екі қабат жеке үйі бар.
«АВВ» компаниясының робот бөлімінде техник болып
істейді. 3 баланың әкесі. «Үйде 3 тілде: шведше, түрікше

және қазақша сөйлесеміз. Бірақ та балалар қазақша
білмейтіндіктен Қазақстанға онша қызықпайды. Ал
үлкендер «Қазақстан» десе елеңдеп отырамыз. Әйгілі
қазақ палуаны Дәулет Тұрлыханов Вестерос қаласында

өткен грек-рим күресінің халықаралық жарысына
командасын алып келіп қатысқан кезде, Вестеростағы
барлық қазақ сонда жиналып «Қазақстан, Қазақстан» деп
айқайлап отырдық», – дейді ол.

Швециядағы қазақ қоғамының бұрынғы төрағасы
Ибрахим Қосшының айтуынша, Еуропа қазақтарының
ең күрделі мәселесі – қазақ тілі мәселесі. Барған
сайын ұмытылып бара жатыр. Соңғы кездері Вестерос

қаласындағы қазақтардың балаларына қазақ тілінен
аптасына 2 рет қазақ тілін үйрету сабағы жүріле бастаған.

Еуропадағы қазақтар
Оны Күлия Чакрак деген қарындасымыз жүргізеді. Күлия
Чакрактың айтуынша, балалардың тіл үйренуге деген
құлшынысы жақсы. Дүниежүзі қазақтары қауымдас­

тығы тарапынан беріліп жатқан қазақ тілін оқып үйрену­
дің компьютерлік бағдарламасы, кітаптар және газет-
журналдармен қамтамасыз етіпті.
Швецияда тұратын қазақтардың тағы бір ерекшелігі,

олардың ислам дініне беріктігі. Әйгілі Оспан батырдың
сенімді серігі Нұрғожай батырдың үлкен ұлы Имамахмед
Бахадур осы Вестерос қаласындағы мұсылман мешіті­
нің бас имамы. Бұрын шіркеу болған, кейін театр бол­

ған ескі ғимаратты қазақтар сатып алып, мешіт жаса­пты.
Сыртына «ислам культур меркезі» деп жазып қойыпты.
Бүгінде жасы 72-ге келген Имамахмет ақсақал 1942
жылы Алтайдың Көктоғай ауданында туыпты. Қазақ

босқындарының көші Түркияға келгенде небәрі 12
жастағы бала екен. 1966 жылы Швецияның Габле деген
қаласындағы қағаз жасайтын зауытта 3 жыл жұмыс
істеген. Одан кейін Шопен деген қаладағы бір зауытта

жұмысшы болып істеген. Кейін 1974 жылы өнеркәсіп
орталығы Вестерос қаласына көшіп келіп сондағы «АВВ»
компаниясында жұмыс істеп тұрып зейнетке шыққан. 5
баласы бар. Өзін әлі тың сезінетін Имамахмед ақсақалды

Вестерос қаласындағы қазақ мешітін көруге барғанымда
кездестірдім. Біз барғанымызда мешітте қазақ балаларына
құран оқыту сабағы жүріп жатты.
Махмуд Сарбастың айтуынша, Швеция қазақтары

бүгінгі күні Қазақстаннан рухани көмекке яғни қазақ
салт-дәстүрі және қазақ тілін үйрету жағынан көмекке
мұқтаж жағдайда болып отыр. «Бұл мәселені Швецияға
бізді іздеп келген талай министр, бастық, депутаттар

алдына қойдық. Бірақ шешімін тапқан жоқ», – дейді ол.
Бұл Еуропа елдерінде жүрген бар қазақтың басындағы
қайғы болып отырғаны шындық.

Досан Баймолда
Швециядағы қазақ қоғамының төрағасы Мұрат
Ерміш: «Егер қазақтың салт-дәстүрін насихаттайтын
арнайы бағдарламалар және тілдік курстер Алматыда

бола ма, басқа бір қалаларда ашылса, онда балалармыз­
дың жол билетін өзіміз көтеріп Қазақстанға жіберер
едік», – дейді.
Вестерос қаласындағы қандастармен болған кезде­

суден түйген ойым: «Мұндағы қазақтар рухани қолдауға
мұқтаж. Әсіресе, ұрпақ қамы толғандырады, балалары­
ның болашағына қатты алаңдайды. Мынау жаһандану
заманында балаларының болашағы не болады? Тілін,

ділін және дінін сақтай ала ма? Қазақ екенін біліп, қазақ
тілінде сөйлеп, мұсылманшылық сенімін жалғастырып,
қазақы қалпын ұстап қала ала ма?». Швеция қазақтарын
негізінен осындай сауалдар мазалайтыны шындық.

Швециядағы қазақтар осыдан бірер жылдың алдын­
да Қазақстан президентінің атына Стокгольм қаласын­
да Қазақстан елшілігін ашып берсеңіз деп өтініш хат
жолдағаны бар. Осы жолы барғанымда жақсы жаңа­

лықты яғни Стокгольм қаласында Қазақстан дипоматия­
лық өкілдігін ашатын болғаны туралы хабарды естідім.
Бұған сондағы қазақтар ерекше қуанысып отырды. Көңіл
тоғайтар тағы бір жақсы жаңалық: Швециядағы Моңғол

елінің елшілігінде Көкен Қажекберұлы есімді, ұлты қазақ
дипломат жұмыс істей бастапты.
Вестеростағы қазақтармен болған қызықты күндерді
аяқтап, олармен қош айтысып Стокгольмге қарай бет

алдым. Швеция астанасы Стокгольм 8 көлдің орта­
сында орналасқан ежелгі тарихи ескерткіштерге бай
қала. «Стокгольм» деген сөз көне швед тілінде «жақсы
сақталған» деген мағынаны білдіреді екен. Динамит

яғни жарылғыш затты алғаш ойлап тапқан атақты швед
ғалымы Альфред Нобель осы қалада өмір сүріп, өзінің

Еуропадағы қазақтар
адамзат өркениетіне өлшеусіз үлес қосқан әйгілі ғылыми
жаңалығын ашқан. Жыл сайын Швецияның Ғылыми
академиясы химия, физика, медицина және эконо­мика

саласы бойынша ерекше жаңалықтар ашқан ғалымдарға
Нобель сыйлығын тапсыратын жер осы. Стокгольмді
аралап, қаланың тарихи мұражайларымен әбден таны­
сып, ертеңінде әуежайдан Познаньға қарай ұштым.

Жол бойы Швецияда өмір сүріп жатқан қазақтар
тағдырын ойлаумен болдым. Мен оларды ата-баба
жолымен асқар Алтайдың жусанды биік тауынан Скан­
ди­на­вияның көлге толы, орманды жасыл даласына

жеткен нағыз көшпенділердің ұрпақтары деп атадым.
Кешегі жарты әлемді билеген жауынгер көшпен­ділер­
дің бүгінгі ұрпақтары бір кезде көршілерін қорқыт­қан
әйгілі викингтердің елінде осылай жарасымды өмір сүріп

жатқандығының куәсі болып қайттым.
http://anatіlі.kz/?p=21299
Австриядағы қазақтар
Тарихта «Ost-Reіch» яғни «Шығыс империя» деген

атпен белгілі Австрия елі Еуропаның дәл жүрек тұсына
орналасқан. 1918 жылы Австро-Венгрия империя­сы­
ның ыдырауы нәтижесінде құрылған мемлекет. Герма­
ния, Италия, Швейцария, Чехия, Словакия, Венгрия,

Словения және Лихтенштейн секілді 8 мемле­кетпен
шекараласады. Австрияда бүгінгі күні 8.5 миллион­дай
халық тұрады. Австрия әлем елдері арасында эконо­
микалық даму жағынан алдыңғы орындағы елдердің

бірі, мұнда әр тұрғынға тиесілі жалпы ішкі өнім мөлшері
46330 АҚШ долларына тең келеді. Австрияның мәдени,

Досан Баймолда
саяси және экономикалық орталығы – Вена қаласында
бір жарым миллионнан астам адам тұрады. Австрия аста­
насы Вена (Wіen) – БҰҰ-ның Нью-Йорк және Жене­

вадан кейінгі үшінші халықаралық орталығы саналады.
Вена қаласында БҰҰ-ның Халықаралық атом энер­гиясы
жөніндегі агенттігі – МАГАТЭ-нің, мұнай экспорт­
таушы елдердің ұйымы – ОПЕК-тің және Еуропадағы

қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы – ОБСЕ-нің
штаб-пәтерлері орналасқан. 56 мемлекеттің басын қосып
отырған Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтас­тық
ұйым­ына 2010 жылы Қазақ елі төрағалық жасады.­

Тарих парақшаларын ақтарар болсақ, Дунай өзені
жағасында орналасқан, кезінде қаhарлы империя­ның
астанасы Вена қаласын 1529 жылы Сұлтан Сүлей­ман
паша басқарған 100 мың түрік әскері қоршауға алып

ұзақ шайқастан кейін ақыры қаланы иеленеді. 1547
жылы империяның қожайыны Фердинанд Габсбург
түріктермен келісім жасау арқылы астананы түріктерден
босатады және бұл үшін Венгрия территориясынан үлкен

жер беріп, 30 мың алтын форинт ақша төлеп тұруға
міндеттенеді.
1549 жылы Патшалық Россияда дипломатиялық
қызмет атқарған Австрия дипломаты Зигмунд Гербер­

штейн «Мәскеу жазбалары» атты зерттеу еңбегінде
қазақтар туралы, Қазақ хандығының жай-жапсарын
алғаш рет Еуропа жұртшылығына таныстырады. Азия
даласында өмір сүрген көшпенді қазақтар туралы ең

алғашқы еңбекті қазақ даласына барған поляк жиhан­
гезі Бенедикт Полак осыдан 8 ғасырдай уақыт бұрын
1245 жылдары жазғанын «Польшадағы қазақтар» атты
мақаламда айтып өткен едім. Олай болса австриялық

дипломаттың бұл жазбалары поляк саяхатшысынан
кейінгі қазақ даласы туралы Еуропаға жеткен келесі
ақпарат көзі десек болады.

Еуропадағы қазақтар
Австриялық кейбір тарихшылардың айтуларынша,
Еуропа халықтарына біздердің арғы ата-бабаларымыз
ғұндардың орасан зор ықпал-әсері болған. Соны

еске алу мақсатында Австрияда жыл сайын «ғұндар
фестивалі» өтіп, бұнда ғұндардың көне салт-дәстүрлері
таныстырылып, ат үстіндегі аударыспақ, қыз қуу, садақ
ату секілді ұлттық ойын түрлері және қару түрлері

мен қайыс пен қыштан жасалған қолөнер бұйымдары
көрсетіледі екен. Тіптен кейбір тарихшылар ғұндар­дың
Еуропа халықтарына әсерінің күшті болғаны со­н­ша­
лық, әр бесінші Еуропа тұрғынынында ғұндардың қаны

бар, сондықтан олардың түр келбеттері көп жағдайда
«азиялық көшпенді қазақтарға» келіңкірейді дейді. Бұл
расында генетикалық түрде толықтай зерттеуді қажет
ететін тақырып екені сөзсіз.

Көшпенді қазақ пен австриялық немістердің өзара
қарым-қатынасы жөніндегі пікірлеріне байланысты
бір жайтты айтар болсақ, ол Кеңес заманында қазақ
ғарышкері Тоқтар Әубәкіров пен австриялық ғарыш­

кер Франц Фибек екеуінің ғарыш кемесімен ғарышқа
бірге ұшқаны. Сол кезде Австрияның бұқаралық ақпарат
құралдары қазақ ғарышкері туралы, қазақ елі туралы
кеңінен хабарлаумен болған.

Ал, Австрия жеріне қазақ баласының табаны қашан
алғаш рет тигені туралы айтар болсақ, бұл туралы
жазылған дүние жоқтың қасы. Тек біздің білетініміз,
ол жер шарын тұңғыш аралап шыққан қазақ, 1916

жылғы ұлт-азаттық көтерілісті ұйымдастырушылар­
дың бірі Әліби Жангелдин өзінің «Ғұмыр жолым» атты
ғұмырбаяндық естелігінде: «Карпатта біз Теңіз көлінде
болып, одан Карпат асулары арқылы Австрияға астық…

Асуда тұман, жаңбыр болып қиналдық. 1910 жылы 29
тамызда біз Михаловицк кедені арқылы өтіп, одан соң

Досан Баймолда
Австрияға келдік. Кеденде бізді шешіндіріп тінтті. Төрт
сағат бойына біз австриялықтармен келіссөз жүргіздік,
әйтеуір, ақырында шекарадан өтуімізге рұқсат берілді.

Австро-Венгрияда достарымнан бөліндім: мен Шығыс­қа
кеттім, ал олар батыс Еуропаға аттанды», – деп жазады.
Бүған қарағанда қазақ баласынан Австрия жеріне алғаш
табаны тиген адамның бірі осы Әліби Жангелдин бе деген

ой түйеміз.
Бұдан кейін, Австрия жеріне барған қазақтар екінші
дүниежүзілік соғыста Кеңес армиясы құрамында соғысқа
қатысқан қазақ сарбаздары болмақ. Олар туралы аз-

кем дүние бар. Солардың бірі, соғыс ардагері Мәжкен
Ғаббасов алғаш Украинаны азат ету, кейін Австрияны
азат ету үшін болған соғысқа қатысқан. Австрия үшін
соғыста Т.Әбілов Кеңес Одағының батыры атағын

алды. Ал, Ж.Әминов секілді бірқанша қазақ сарбаздары
«Соғыс қызыл ту» орденімен және басқадай медальдар­
мен марапатталған. Талай қазақ сарбазы Вена қаласы
үшін болған қан төгіс майданда қаза тауып, жат жерден

топырақ бұйырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
соғыс тұтқындары ретінде Кеңес одағына барудан бас
тартқан Қарыс Қанатбай, Мәулікеш Қайбалды, Жәкебай
Бапыш қатарлы қазақтардың Австрия астанасы Венада

болған түрлі конференцияларға қатысқаны туралы
мәліметтер бар.
Көгілдір Дунай өзенінің жағасына, Альпі тауының
бөктеріне орналасқан әсем Венаны көруді кім арман

етпейді дейсіз. Австрияның мәдени, саяси және эконо­
микалық орталығы – Вена қаласында бір жарым миллион­
нан астам халық тұрады. Дунай өзені жағасына орналасқан
Вена қаласының ескі бөлігі тарихи тұрғыдан керемет

әдемі салынған сарайлардан, тастан төселген ғажайып
алаң, көшелерден тұрады. Мұнда архитектуралық өнердің

Еуропадағы қазақтар
ең бір кереметтерін көруге болады. Әйгілі Вена опера
театры, Хофбург патша сарайы, Шенбурндегі патша­ның
жазғы сарайы, Ратхаус үйі, Штефан шіркеуі, Альбер­

тина галареясы, көптеген мұражайлар, ескерткіштер
бар бұл қалада атақтары әлемге жайылған XІX ғасырдың
композиторлары Штраусс, Моцарт, Бетховен, Шуберттер
өмірге келген.

Еуропа құрлығының жүрегі әрі әсем қаласының
бірі саналатын Вена қаласына баруға тағы да жолым
түсті. Ескі танысым әрі жолдасым Австриядағы қазақ
қоғамының бұрынғы төрағасы Қызырхан Шолпан­ның

шақыруымен Венаға ең төте жол Алтын Прага қаласы
арқылы баруыма тура келді. Еуропаның тақтайдай
түзу жолдарымен жүйткіген халықаралық жолаушылар
таситын «Eurolіnes» автобусы 3 сағатқа жетер-жетпес

уақытта мені әсем Венаға жеткізді. Аутобус бекетінде
мені ескі танысым әрі жолдасым Қызырхан тосып алды.
Ол өзінің су жаңа «Мерседес» машинасымен ке­ліпті.
Аман-саулықтан кейін бірден «қонақ келсе – құт» дейтін

қазақи салт дәстүр бойынша мені қонақ үйге емес, өз
үйіне ала жөнелді. Қызырханның үйі қаланың екінші
шетінде болғандықтан, жол бойы қала көшелеріне,
көше бойындағы әсем ғимараттарға көз салып, қараумен

отырдым. Қала тіптен әсемденіпті.
1992 жылы Моңғолия Ғылым Академиясында қыз­
мет істеп жүрген кезімде, Халықаралық атом энер­гиясы
жөніндегі агенттіктің шақыруымен Вена қаласында 6

ай уақытқа ғылыми жұмыспен келгенім бар. Содан бері
жылжып 22 жылдан астам уақыт өте шығыпты. Жұмыс­
тан кейін және демалыс күндері жалғыз өзім қаланы
ерінбей жаяу аралап, қыдырушы едім. Одан 7 жылдан

соң Чехия астанасы Прагадағы «Азаттық» радиосында
қызмет істеген жылдары радио жұмысымен Венаға тағы

Досан Баймолда
бір рет келгенім бар. Енді міне бұл үшінші рет 15 жылдан
кейін келгенім. Қала келбеті біраз өзгерген. Әсіресе
көп қабат биік мұнаралы үйлер саны көбейген. Қала

көшелерінде кептелістер бары байқалады. Талай тарихты
басынан кешкен көгілдір Дунай өзені үстіндегі көпірден
өткенімізде толқын қуалаған өзен суының бір қалыпты
ағып жатқанына қызыға қарадым. Өзеннің шығыс жақ

бетінде орналасқан БҰҰ-ның қалашығына бару үшін
осы көпірмен талай рет жүріп өткенімді есіме алдым.
МАГАТЭ ұйымы орналасқан БҰҰ-ның қалашығы да
өз алдына үлкейіп, биік ғимараттар бой түзегенін көзім

шалды.
Қызырхан Вена қаласында тұратын қазақтардың
ішінде таксимен жолаушылар тасу кәсібін ашып,
өзінің інілерімен бірге табысы жақсы жұмыс істеп

жатқан қазақтардың бірі. Қаланың жақсы бөлігіндегі
көп қабатты үйлердің бірінде тұрады. Әйелі, 3 баласы
бар. Үлкен қызы Вена университетін бітірген. Кеш­
кісін менің келген құрметіме арнап Қызырхан үйінде

дастархан жайды. Венада тұратын біраз қазақтармен осы
дастархан ба­сында кездесіп әңгімелесуіме тура келді.
Көбін танимын, әрине.
Австриядағы қазақ қоғамының қазіргі төрағасы

Осман Қосжігіттің айтуынша, бүгінгі күні Австрияда
тұратын қазақтар саны Германияда, Францияда тұра­
тын қазақтармен салыстырғанда шамалы, яғни бар жоғы
30 шақты отбасы, 120-дай адам. Немістерге тұрмысқа

шыққан қазақ қыздарын және Қазақстаннан білім алуға
келген қазақ жастарды қосқанда барлығы 200- дей адам
көрінеді.
Алғаш 1970 жылдардың басында Түркиядан Кәмелхан

Дүрмәз, Қапархан Юксел, Дәлелхан Өздемір секілді
3 азамат Австрияға жұмыс істеуге келген. Олар Вена

Еуропадағы қазақтар
қаласындағы пошта бөлімшелерінде ұзақ жылдары
еңбек етіп, қазір зейнетке шығыпты. Кейінірек Темірхан
Алтын, Қызырхан Шолпан екеуі келген. Менің алғаш

Венаға барғанымда кездескен екі қазағым осылар еді. Ол
кез екеуінде де тұрақты жұмыс жоқ, Түркия азаматтары
ретінде Австрия үкіметінің әлеуметтік көмегімен жан
сақтайтын кездері. Ара-тұра Түркияға барып, сауда-

саттық істеп қайтатын. Соңынан сәл естерін жиған соң,
немістерден қалған ескілеу жеңіл машиналарды сатып
алып, сонымен қала ішінде такси істеп, түнде газет-
журналдар тасымалдайтын. Немере ағайынды осы екі

жігіт әйел, бала-шағасымен Вена қаласының орталы­
ғын­дағы немістерден қалған, орталық жылу жүйесі жоқ
көне тас үйлердің бірінде тұратын. Екеуіңнің фамилия­ла­
рың неге «Алтын» және «Шолпан» деп аталады деп бірде

сұрағанымда: әуелі екеуі ішек-сілелері қатқанша күлісіп
алып, Түркияға алғаш келгенде аталарымыз түрікше
«сойа», яғни фамилия дегенді білмегендіктен ауыздарына
үйдегі келіндерінің аттары түскен де соны айта салып,

сонымен біріміз «Алтын», ал екіншіміз «Шолпан» болып
кеттік, деген еді.
Ол заман Темеңнің (Темірхан) кішігірім екі бөлме­
сінің бір бөлмесінде жасы 70-тен асқан әкесі Татей

ақсақал тұратын. Түркияда біраз жылдары тұрып, кемпірі
өлген соң Венадағы ұлы Темірханның қолына келген кезі
екен. Туып өскен елін, жерін сағынатын ақсақал менімен
әңгімелескенді жақсы көретін. 18-19 жасында ел бас­таған

ағаларымен бірге Гималай тауларын асып, Үндістан,
Пәкістанға барып паналап, ақыры 1953 жылы Түркияға
қоныс тепкен қазақтардың бірі. Татей ақсақал Түркияда
бала күнінен түрікше оқып, қазақшаны ұмытып бара

жатқан қазақ жастарының болашағы, тағдырына қатты
алаңдаушы еді. Бірде қазақ бола тұра жасынан түрікше

Досан Баймолда
тәрбиеленіп өскен өзінің келіні Зейнепке қазақша
«құман, шәугім» деген сөздерді білмегені үшін «өй,
қалмақ» деп ұрсып отырғанын естідім.

Қызырхан
Шолпанның
айтуынша,
бүгінгі

күні
Австрияда жалпысы Еуропада жүрген барлық қазақ­
тардың басындағы ең бір қиын жағдай ол бала-шаға,
ұрпақтарының барған сайын қазақилықтан, ана тілінен

ажырап бара жатқандығы болып отыр. Үлкендерінің
көбісі бір-бірімен үйлерінде түрікше кейде қазақша
сөйлеседі, ал балалары мектепте оқитындықтан неміс­ше
не түрікше сөйлейді. «Болашақ ұрпақ тағдыры бізді қат­

ты алаңдатады», – дейді Қызырхан. Бәлкім сондықтан
шығар өткен жылы Қызырхан ұлы Тұғырылды тіл үйрен­
мін деген оймен Қазақстанға бір жылға оқуға жіберіпті.
Австрия қазақтарының «Қазақстаннан мұғалім келіп,

біздің балалармызға қазақ тілін үйретсе» деген тілектері
бар. Бірақ бір қиын жағдай ол Австриядағы қазақтар­
дың бірен сараны болмаса көбісінің кириллше еркін
оқи алмайтындығы. Кирилл әріптерін жастар тұрмақ,

үлкендер де жақсы білмейді. Әлі есімде, 1992 жылы Венада
жарты жылдай уақыт тұрғанымда осындағы аз ғана қазақ­
тарға М.Әуезовтің, М.Жұмабаевтың, С.Сейфуллин­нің
шығармаларынан дауыстап оқып беретінмін. Өйт­кені

олардың үйінде Қазақстаннан алдырған біраз әдеби
кітаптар бар екен. Әр апта сайын жиналған қауымға
сол кітаптарды оқып беріп, олардың рухани қажет­ті­
лігін өтеуге шамамша қолғабыс жасап жүрдім. Алғашқы

оқып берген кітабым Жүсіп Аймауытовтың «Ақбілек»
романы болды. Кітаптың бөлім-бөлімімен оқып болған
соң, кітапта баяндалған қазақ халқының басынан кеш­
кен қиын өмір жайында ұзақ әңгімелерге баратын­быз.

Алайда басында олардың қазақшасының сәл «түрік­теніп»
кеткендігінен кейбір сөздерін түсінбей қалушы едім...

Еуропадағы қазақтар
Австриядағы қазақтардың дені Вена қаласында
тұратындықтан олардың бастары той-томалақтарда жиі
қосылып тұрады. Әсіресе «наурыз» мейрамын ұмытпай,

қазақи салт дәстүр бойынша тойлайтындығын көріп
таң қалғаным бар. Вена қаласының орталығын­дағы
сауда дүкендері көп коммерциялық Марияхилффер
(Marіahіlffer) көшесі бойындағы кілем сататын бір

австриялық еврей байының дүкенінде сатушы болып
істейтін Акбар Қыран деген қазақтың әйелі ұл тауып,
кішкентайлы болғанда оның бір бөлмелі алақандай
үйіне Венадағы барлық қазақтар жиналып, шілдехана

тойын өткізгені әлі есімде. Баяғы Алтайдан ел көшкен
кездегі «Елім-айлаған» зарлы, мұңды әндерді олар осы
күнге дейін ұмытпай шырқаған кездерінде сай-сүйегім
сырқырағандай әсерде болған едім.

Австрияның
Германиямен
шекарасына
жақын

Зальцбург, Линц қалаларында бірді-екілі қазақ отбасы­
лары тұрады екен.
Осыдан 23 жыл бұрынғы кездеріндей емес, қазір
Венада тұратын қазақтардың көбінің тұрмыс-тіршілік­

тері жақсарыпты. Ең бастысы олардың саны көбейген.
Балаларын
оқытып
жатқандары

көп.
Көбі
жеке
машиналы және жеке үй баспаналы болыпты. Қаланың

шеткі ауданынан бір кафені жалға алып, апта соңындағы
демалыс күндері бас қосып, жиналады екен. Австрия
қазақтары негізінде екі елдің де азаматтығын алған­
дықтан, Түркия және Қазақстанға ешбір қиындық­сыз

барып келе алады. Атажұрт Қазақстанмен барыс-келіс­
тік байланыстары жақсы. Қазақстан өзінің елшілігін
Вена қаласында ашқаннан бері Венаға келетін қазақ­тар
саны көбейген. Шетел қазақтарына арнап Дүние­жүзі

қазақтарының қауымдастығы тарапынан Қазақ­станда
өткізілетін және Қазақстан тарапынан Вена қаласында

Досан Баймолда
өткізілетін мәдени іс-шараларға шама-шарықта­рынша
қатысып тұрады. Көбінің Түркияның Стамбул қала­
сындағы Зейтінбұрын, Қазақкент аудандарында жеке

үй-пәтерлері бар болғандықтан жазғы демалыстарын
Түркиядағы туыстары арасында өткізуді қалайды. Қыз
ұзату, келін түсіру тойларының көбін Австрия қазақтары
Түркияда өткізеді.

Венаға жолдары түсіп келетін қазақтардың көбі
Қызырханды іздеп жүреді. Ол Вена қаласында көп жылдан
бері тұрып келе жатқандықтан қаланы жақсы біледі
әрі өзінің жеке таксиімен даяшылық жасайды. Елден

Еуропаны қыдыруға келетін депутат, министрлер, бизнес
саласының өкілдерін көбінесе Қызырханның көлігінен
көре аласыз. Оларды «Швехат» халықаралық әуежайы­
нан күтіп алу, шығарып салу, қала аралату көбінесе

соның мойынында. Менің келгенімді сылтауратып бір­
неше күн жұмысқа бармаған ол жұмысқа шығатынын
айтты. Өйткені Астанадан бір мәжіліс депутаты әйел,
бала-шағасымен Венаға одан әрі демалуға Адриат теңізіне

бара жатыр екен. Бірнеше күн қала ішінде соларды ары-
бері тасымалдау жұмысы Қызырханның мойы­нында.
Мен де әсем Венамен және сонда тұрып жатқан қазақ
ағайындармен хош айтысып, уақытша тұрып жатқан

қалам – Познаньға қарай жолға шықтым.
http://anatіlі.kazgazeta.kz/?p=25767

Еуропадағы қазақтар
Ұлыбританиядағы қазақтар
Ұлыбритания (Great Brіtaіn) Еуропа құрлығының арғы
шетінде орналасқан айналасы мұхит, теңізбен қоршал­ған

ел. 1991 жылы Кеңес одағы ыдырап, қаржылық жағдай
қиындаған кезде Қазақстан өзінің төл валютасы – теңгені
Ұлыбританияның «Харрисон және оның ұлдары» атты
банкнот фабрикасында жасатып, айналымға 1993 жылы

кіргізген болатын. Қазақстанның экономикалық және
қаржылық тәуелсіздігінің артуына Ұлыбритания­дағы
осындай компаниялардың қосқан үлесі аз емес.
Ұлыбритания

Қазақстан
экономикасына
тікелей
инвестиция тартуда бүгінгі күні АҚШ пен Нидерлан­

дыдан кейін үшінші орында, қазір оның көлемі 12 млрд.
долларына жетті. Қазақстанда британдық капитал­дың
қатысуымен 600-дей кәсіпорын жұмыс істейді. Олар
көлік, металлургия, денсаулық сақтау, банк секторы

және экономиканың басқа да түрлі саласына атсалы­
суда. Британ компаниялары «Қарашығанақ» жобасын
іске асыруға, «Каспий құбыры консорциумының» өткізу
қабілетін ұлғайтуға, «Жемчужина» блогын әзірлеуге

белсене қатысуда.  Ресми мәліметтерге сүйенер бол­
сақ, 2012 жылы екі ел арасындағы өзара тауар айна­
лымы 2,3 млрд. долларға жеткен. Тәуелсіздік жылдары
Алматы қаласында құрылған Қазақ-Британ техникалық

университеті Қазақстанның мұнай-газ саласына қажет
мамандарды дайындау ісіне атсалысуда. Ал, британдық
миллиардер Лакшми Миттал Қазақстанның көмірі мен
теміріне қожайын болып отыр..

2000 жылы маусым айында АҚШ-тың Нью-Иорк
қаласына ұшып бара жатқан жолымда Лондонда
бірер күн аялдағаным бар. Ол заман орталығы Прага
қаласында орналасқан «Азаттық» радиосында қызмет

Досан Баймолда
етіп жүрген кезім. Бәлкім, алғаш рет көргендімнен болар,
Лондондағы халықаралық «Хитроу» әуежайы маған өзі
бір кішігірім қала іспетті сезілді. Лондон қаласын қақ

жарып ағатын Темьза өзені бойымен серуендеген кезімде
өзеннің айналасы мұражайлар мен сурет галереяларына,
жәрмеңкелер мен ресторан, бар, кафелерге толы екенін
көргенім әлі есімде. Лондондағы атақты Букингем са­

райы, Парламент үйі, Британ мұражайы, Өнер акаде­
миясы, Виктория мен Альберт мұражайы, Ұлттық галерея,
тағы басқа да толып жатқан тарихи ғажайып ғимараттар
мен музейлерді толық көруге, тамашалауға уақыт шіркін

мүмкіндік бермеді. Кезінде Ағылшын королінің бай­
лығы мен қазыналары сақталып, кейін обсерваторияға
ай­налған әйгілі Тауэр мұнарасы саяхатшылар ең көп
келетін жердің біріне айналған. Бір таңқалғаным, әлемнің

барлық ұлт өкілдерін осы Лондоннан кезіктіруге бола­
тындығы. Қала ішіндегі барлық даяшылық жұмыстарын
сонау Азиядан, Африкадан келгендер істейтінін көріп
қайран қалғаным бар. Бірақ солардың арасында елмен

бірге жұмыс істеп, еңбек етіп жүрген бірен-саран өзіміздің
қазақ ағайындар барын білсем де іздеп тауып сөйлесу
мүмкін болмап еді.

Англия топырағына табаны тиген қазақтың бірі
атақты геолог, ғалым Қаныш Сәтпаев екен. Ол кісінің
әйгілі саясаткер Уинстон Черчилльмен Лондонда кез­
дескен кездесуі туралы мынандай бір жақсы әңгіме бар.

1947 жылы кеңестік делегацияның құрамында Лон­дон­
ға барған сапар барысында қазақ баласын алғаш көрген
Ұлыбританияның әйгілі саясаткері Уинстон Черчилль
зор денелі Қанышқа тесірейе қарап: «Қазақтар­дың

бәрі сіздей алып па?» – деп сұраса керек. Сонда Қане­
кең: «О не дегеніңіз, Черчилль мырза, олай емес, мен
қазақтардың ішіндегі ең кішкентайымын», – деп жауап

Еуропадағы қазақтар
берген екен. Кеңес заманында қазақтар осындай мәдени,
ғылыми мақсаттағы делегация құрамында Лондонға
барып жүрді, бірақ, сонда қалып өмір сүргісі келгендер

сірә болмаған шығар. Өйткені бұл мүмкін емес еді. 1960-
ыншы жылдары еңбек миграциясы жолымен Түркия­
дан Германияға барған қазақтар Ұлыбританияны және
оның әсем астанасын да зерттеп көріп, туған-туысқан­

дарын солай баруға шақырған көрінеді. «Келіннің
бетін кім бұрын ашса сол ыстық» дегендей Лондон­
ға және оның маңайына қоныстануды алғаш Түркия
қазақтары 1970 жылдардан бастады. Ұлыбритания

Премьер- министрі болған Маргарет Тэтчер ханым
үкіметі тұсында сырт­тан келетін эмигранттарға қатысты
жасалған қолай­лы жағдайды пайдаланып Түркиядан
келген ­қазақтар Ұлыбританиядағы қазақ диаспорасының ­

негізін құрай бастады.
Лондондағы қазақ мәдени қоғамының мәліметі
бойын­ша, бү­гінде Түркиядан көшіп келген 45 қазақ отба­
сы, Қазақстанның өзінен келген 60-қа жуық қазақ отба­

сы және Қытай, Моңғо­лиядан келген бірқанша қазақ
отбасыларын қоссаңыз, барлығы шамамен 120-дай
қазақ отбасы бар. Бұған ағылшын азаматтарымен неке
құрған 150-дей қазақ қыздарын және Қазақстан Прези­­

д­ентінің «Болашақ» бағдарламасы және басқа­дай халық­
аралық бағдарламалармен келіп оқып жатқан 4000-дай
қазақ жастарын қоссаңыз, Ұлыбританиядағы қазақ
диаспо­расын шағын деуге тағы келмейді. Ұлыбрита­ния­­

ға алғаш келген осы қазақтар әу басында киім-кешек
және тоқыма секторында жұмыс істеген. Бірақ соңғы
жыл­дары Шығыс Еуропа және Қытайда пайда болған
арзан жұмыс күші салдарынан тоқыма өнімдерінің баға­

сы­ның құлдырауына байланысты қазақтар басқа сала­
ларда жұмыс істей бастапты. Олардың ішінде өздерінің

Досан Баймолда
дербес шағын кәсіпорындарын құрғандары да бар
екен. Лондон қаласы әлемдегі ең қымбат қалалардың
бірі болғандықтан осындағы қазақтардың көбі орта­

ша табысы бар топқа кіреді. Түркиядан барған қазақ­
тар­дың барлығы дерлік 2000 жылдан кейін Британия
азаматтығын да алған.
Лондондағы қазақ мәдени қоғамының төрағасы

Исмайл Кесижидің айтуынша, қазақ диаспорасы түрлі
мейрамдар­ мен той-тома­лақтарда бас қосып тұрады.
Мұн­дағы қазақтардың әлеуметік жағ­дайы жаман емес.
Заман ағысымен жастар жоғары оқу орын­дарында білім

алып, оны бітіргендері банк саласында және басқадай
жақсы қызметтерге орна­ласып жатыр. Лондонда жүрген
осы қазақтардың негізгі проблемасы – тіл мә­селесі. Қазір
Еуропадағы қазақтар өза­ра көбіне түрік тілі арқылы

сөйлеседі. Тіпті тек түрік тілінде ғана сөйлесетін жастар
да бар. «Бұл әрине, жанымызға батады. Кейінгі ұрпақ
осы қалыпта түрік тілінде не өздері тіршілік ететін жер­
дің тілінде сөйлейтін болса, қазақ тілі мүлдем қажетсіз

болып, оны үйренудің қажеті болмай қала ма деп қор­
қамын», – дейді Исмайл Кесижи.
Англияда электроника саласында алғаш ғылыми
докторлық қорғап, кейін Н.Назарбаев университе­

тінде оқытушылық қызметте жүрген кезінде марқұм
бол­ған Хакан Одончи Ұлыбританиядағы бірінші буын
қазақтардың балалары 1995 жылдан кейін ғана жоғары
білімдерін тамамдап, мамандық иесі бола бастағанын

айтқан. Оның айтуынша, 1998 жылы университетті бітіріп
шыққан 2 ғана адам болса, қазір жоғары білім алған,
оны табысты түрде аяқтап қызметке орналасқан 10-нан
асқан жастар бар, олардың арасында университетте сабақ

беріп жүрген бір ғылыми қызметкер, бір компьютер ин­
женері, үш бастауыш мектеп мұғалімі және бір менедж­

Еуропадағы қазақтар
мент маманы бар. Еуропада жүрген аға буынның қазақ­­ша
сөйлеуіне байланысты, Еуропадағы орта буын қазақ­
тар да өз ана тілдерінде айтарлықтай жақсы түсініп,

азды-көпті сөйлеп те жүреді. Бірақ олар қазақ тілінде
оқып, жазғанда кейбір қиыншылықтарға тап болады.
Әсіре­се, қазіргі Қазақстанның кириллицалық әліппесін
оқи алатындардың саны өте аз. Латын әрпімен оқу

жеңіл болса да, көбінің сөз қоры жетпегендіктен қазақ­
ша мәтіндерді толық түсіне алмайды. Кезінде тілді
дамыту мақса­тында Қазақстанның Лондондағы елші­
лігі қазақ тілінің курсын ашыпты.Оған барған бірқан­

ша қазақ баласы кириллше жазып оқи алатын болға­
нымен кейін елші ауысуы­на байланысты қазақ тілінің
бұл курсы тоқтап қалған.
Соңғы жылдары Қазақстанға барып қазақ тілін

жетілдіріп қайтқан қазақ жас­тары да жоқ емес бар.
Сондай жастардың бірі Лондон қаласында тұратын
Сафа Жаналтай. Оның айтуынша, Еуропа қазақ­тары­
ның көбі Түркия арқылы жан-жаққа таралғандық­

тан, бір-бірін көргенде, сөйлескенде қазақшадан гөрі
түрікше сөйлескенді жеңіл санайды. Сондықтан, енді бір
10-20 жылда Еуропада қазақ тілі тұрмақ қазақ диаспо­
расы жойылып кету қаупі бар. «Себе­бі біздің аталары­

мыз көшкен кезде салт-дәстүр де, ана тіліміз де сақ­тал­ды.
Қазақы құнды­лық біздің ата-аналарымызға үйдегі тәр­
бие арқылы бойы­на сіңіріліп, санасына жатталды. Сол
аталардың, аналар­­дың көбі қазір өмірден өтті, тіл ұмыт

бола бастады. Еуропа қазақ жас­тарының жартысынан
көбі қазақ тілін біл­мейді. Қазіргі Еуро­падағы ұрпақ
өздерінің қазақ екенін біледі, бірақ сезінбейді. Олар
өздерін түрік санайды. Менің Қазақстанда наға­шы атам

бар болғаны үшін елге ба­рып тіл үйреніп қайттым. Ал
жас­тар Қазақстанға бару­дан жасқанады. Себебі қазақша

Еуропадағы қазақтар
Исмайл Кесижи. Ұлыбританиядағы қазақтардың әзірге
Қазақстанға тұрақты қоныс аудару секілді бір сұранысы
жоқ. Бірақ, олар мәдени әрі сауда-саттық салаларында

Нидерландиядағы қазақтар
Жақында
Нидерландиядағы
қазақ

қоғамының
шақы­руымен
Амстердам
қаласына

баруға
жолым
түсті. Бұл менің көптен бері жоспарлап жүрген бір
жағы армандап жүрген сапарым болды. Еуропаның

бірқатар қалаларында болып, сондағы қазақ диаспорасы
өкілдерімен кездесіп жүрсем де, Нидерландияға бару­
дың сәті түспеген еді. Берлиндегі Гумбольдт универси­
тетіне 3 айға ғылыми тағылымдамадан өтуге шақы­

рылған мүмкіндікті пайдаланып және Берлиндегі қазақ
қоғамының жетекшісі, кәсіпкер баурымыз Бешіретхан
Малабаканның Амстердамға өз машинаммен апарып
қайтайын деген ұсынысы да бұл сапардың іске асуына

түрткі болды.
Қызғалдақ гүлдердің елі атанған Нидерландия және
оның тарихи ескеркіштерге бай, әсем де таңғажайып
Амстердам қаласы туралы аз-кем мәліметтер бере кетсек,

халықаралық саяси картада Нидерландия (Netherland) ал
халық ауызында Голландия (Нolland) деп аталатын жер
көлемі жағынан шағын, небәрі 41 мың шаршы шақырым
елде 16.5 млн. халық тұрады. Халқының саны жағы­нан

Қазақстанмен шамалас болғанымен жер көлемі жағы­
нан 65 есе кіші бұл ел Қазақстанға ең көп инвестиция
құйып отыр. Статистикалық дерек, мәліметтер бойынша
Голландия Қазақстан экономикасына басқа елдерге

қарағанда ең көп яғни 11.8 млрд АҚШ доллары көлемінде
тікелей инвестиция құйған көш бастаушы ел.

Досан Баймолда
Нидерланд (Netherland) деген «төменгі жер» деген
мағынаны білдіреді. Амстердам қаласы – Нидерлан­
дия мемлекетінің конституциялық астанасы. Елдегі

бар­лық халықаралық ұйымдар мен шетел елшіліктері
Гаага (The Haaga) қаласында орналасқан. Амстел өзені
жағасына жайғасқан және көптеген су арналары қала
ішіне тарайтын Амстердам қаласын әлем саяхатшылары

«Солтүстік Венеция» деп тегіннен тегін атамаса керек.
Амстердам қаласының кей бөлігі теңіз деңгейінен де
төмен орналасқандықтан Роттердам қаласынан кейінгі
ең ірі өнеркәсіп және сауда орталығы болып саналады.

Нидерландияда әлем таныған көптеген әйгілі сурет­шілер
мен өнер адамдары өмір сүрді. Сондықтан қала­дағы
Риксмузей, Винсент ван Гога, Рембрандт мұражайлары
саяхатшылар назарын өзіне тартатындықтан, жылдың

қай мезгілінде болсын, қала орталығында қаптап жүрген
саяхатшыларды көре аласыз.
Туризм ел экономикасына әжептәуір пайда кіргі­зеді.
Статистикалық мәліметтер бойынша, 300-ден астам

қонақ үйлері бар Амстердам қаласын көруге жыл сайын
4 миллиондай саяхатшылар келеді екен. Амстердам
қала­сына келушілер көбінесе қаладағы тарихи маңызды
ескерт­кіш орындарын аралаумен бірге кешкі Амстердам­

мен танысуға құмар. Қала орталығындағы ескі, тар көше­
лер­де емін-еркін наша шегіп алған жастарды және әлем­
нің шар тарабынан келген тәнін сатушы жезөкшелерді
көптеп көре аласыз және осы екі көлеңкелі бизнес

түрінің ша­рықтап тұрғанына қала әкімшілігі еш тиым
салмайтынын көріп таң қаласыз.
Жалпы, Нидерландияда және оның астанасында
шет­елдік иммигранттардың көптігіне қайран қаласыз.

Әр көшеден Нидерландияның бұрынғы отары бол­
ған Суринам секілді елден келген қара нәсілді афри­

Еуропадағы қазақтар
ка­лықтарды,
оңтүстік-шығыс
азиялық

индене­зия­
лықтарды, марокколық арабтарды және түріктерді
көптеп кездестіресіз. Соңғы кезде қытайлар да көбейе
бастапты. Осы шетелден келген иммигрантар арасында

1968 жылдан бастап еңбек күші ретінде Түркиядан
келген, 1991 жылдан бастап кәсіп іздеп, оқу-білім іздеп
Қазақстаннан келген қандастарымыз да жүр.
Сонымен жұма күні түс ауа «бісмәллә» деп Бешірет­

ханың су-жаңа «БМВ» машинасымен Амстер­дамға
қарай аттандық. Жол бойы Бешір екеуіміз Нидерландия
мемлекеті және оның астанасы Амстердам қаласы, бұл
жақта тұратын қазақтар жайын әңгімелесу­мен болдық.

Нидерландия астанасында тұратын ағайын­дар менің
келе жатқанымнан алдын-ала хабардар болғандықтан
қазақтардың
үлкендері

сондағы
қазақ
қоғамының
төрағасы Абдул Кәлемнің үйіне жиналып, бізді күтіп

отырыпты. Біз жұма күні түстен кейін шықсақ та, қас
қарая Амстердамға жеттік. Қазақша амандық, жөн
сұрасудан кейін мен өзімнің келген шаруамды қысқаша
таныстырып, бірден Нидерландиядағы қазақ диаспорасы

тақырыбына көштік.
Нидерландиядағы қазақ мәдени қоғамының төр­
ағасы Абдул Кәлемнің айтуынша, 1985-1986 жылдары
Нидерландияға 150-дей қазақ отбасы жұмыс іздеп

Түркиядан көшіп келіпті. Олар Түркияның қазақ­
тар тұратын Стамбұл қаласынан, Измирден және
Алтай­көй ауылынан көшіп келген Керей қазақтары.
Кейін сол қазақтардың көбі қайтадан Түркияға, ал

қайсы­бірі Францияға көшіп кетіпті. Себебі голланд
немесе ағылшын тілдерін білмеу, жергілікті жердің
заң-закондарынан хабарсыз болу және үй-баспана
мен дұрыс жұмыс табылмауы, сондай-ақ, жергілікті

әкім­шілік
орындарының
қазақтардан
түрлі

Досан Баймолда
қағаздарды талап етуі және балаларын оқытуға қатыс­
ты қиындықтардың болуы олардың қайта қайтуына
себеп болса керек. Сол қиындықтарға шыдап кері

көшпеген қазақтар Нидерландияда қалып өмір сүріп
жатыр. Бүгінгі күні олардың саны 30-40 шақты отбасын
құрайды. Егерде әр үйде орташа есеппен 2-3 бала бар
деп есептесек, Нидерландиядағы қазақтардың саны

120-160 адам шамасында. Осында қалғандарының бәрі
Нидерландиядағы түрлі киім тігу фабрикаларында
жұмыс істеген.
Нидерландиядағы қазақтардың үлкені 68 жастағы

Абдулла
Уақап
Қыран
және

жастағы
Ысқақ
Шоқгүленнің айтуларынша, алғаш Голландияға жұмыс
іздеп Жеңіс Ораш деген руы найман Түркия қазағы

келіпті. Одан кейін 1983 жылы Ейіп Ақай, Мұқылес
Салихылы, Рафик Байдалы, Қахарман Қадырәлі деген
4 қазақ келіпті. Одан 1986 жылдан кейін қазақтар
көбейген. Алайда бұл қазақтар Нидерландияға ешкімнің

шақыруынсыз өз беттерімен келгендіктен Нидерландия
үкіметі оларды жақсы қабылдамаған. Сондықтан 14-15
жыл бойы Түркия азаматы паспортымен жүріп-тұруға
тура келген. Үкіметтен ешқандай әлеуметтік көмектер ала

алмағандықтан өз күштеріне сеніп, кез-келген жұмыс­
ты істеулеріне тура келген. 15 жыл өткеннен кейін барып
Нидерландия үкіметі оларға азаматтық берген. Содан
бастап тұрмыс-тіршіліктері жақсара түскен. Үкімет

оларға үй-баспана берген, кейбірі өздері сатып алған.
Ең негізгісі жұмысты болып, жұмыссыздары үкіметтен
әлеуметтік көмектер ала бастаған. Балаларын оқыту
проблемасы шешіліп, қәзір бәрінің балалары ағыл­шын­

ша немесе голланд тіліндегі мектептерде және қайсы­бірі
жоғары оқу орындарында оқып жүр. Мысалы Абдулла
Кәлемнің қызы Мехреб Амстердам универси­тетінде

Еуропадағы қазақтар
оқиды. Абдулла Қаражігіт есімді тағы бір қазақтың қызы
да Амстердам университетінде оқып жатыр.
Оқу демекші, 1991 жылдан кейін Қазақстаннан халық­

аралық «Болашақ» бағдарламасымен, Еуропа одағы­­
ның «Ерасмус Мундус» секілді халықаралық бағдарла­
ма­лармен келіп оқып жүрген қазақ жастарының саны
да көбейген. Өзі «Ерасмус Мундус» бағдарламасымен

Амстердам университетіне оқуға келген түркістандық
Гүлдана есімді қарындасымыз Амстердамда тұратын Уәли
Бишер есімді қазақ жігітімен бас құрап, қәзір сонда тұрып
жатыр.Оның айтуынша, өзі секілді Қазақстаннан келіп

оқып жүрген қазақ жастарының саны 20-30 аралығында.
«Дүниежүзі
қазақтарының
қауымдастығы

және
Гаага­дағы Қазақстан елшілігі бұндағы қазақтарға қазақ
тілін­дегі кітап, журналдарды тегін таратып беріп тұрады,
бірақ олардың көбі кириллше әріп танымайтындық­

тан бұ­лар­ды оқи алмайды. Ең дұрысы кітап, журналдар
латын­ша болса жақсы болар еді», – дейді Гүлдана.
Амстердам тұрғыны Фатма Ұлықпанқызының ай­
туынша, жалпысы голландиялықтар қазақ секілді кең

мінезді келетін халық. Шетелдіктерге іші тарлық жаса­
майды. Шетелдіктердің салт-дәстүр, мәдениетін аса
сыйлайды. Араласатын голландиялық көршілері қазы-
қарта, бауырсақ секілді қазақтың тағамдарына қызы­

ғатынын айтады. Нидерландияда адам қартаю пробле­
масы бар болғандықтан, үкімет шетелден жұмыс күшін
алуға мәжбүр жағдайға барып отыр. Нидерлан­дия­
лықтардың өздерінде 1-2 бала болса, қазақтарда 4-ке

дейін балалары бар. Нидерландияда тұратын қазақ
диаспорасы бір-бірімен тату, біркелкі деңгейде өмір сүріп
жатыр деуге болады. Іштерінен шыққан бірен-саран
бизнес адамдары да бар. Солардың бірі Айдын деген жас

Досан Баймолда
Абдулла Калемнің айтуынша, 1986 жылдары келген
қазақтардың көбі қәзір үкіметтен беретін зейнетақыға
қарап жұмыссыз отыр. Бұған дейін оның Стамбұл

қаласында нейлоннан киім-кешек тігетін кішігірім цехы
болған. Әкесі қайтыс болған соң Амстердамға келіп, киім-
кешек тігетін түрік фирмасында тігін цехын басқарып
тұрған. Ол бір жылдары Түркия қазақтары арасынан

Түркияның әйгілі «Галатасарай» футбол команда­сында
ойнапты. Соңғы жылдары перде тігетін цехта біраз
жылдары жұмыс істеп тұрып, зейнетке шыққан. «Қәзір
арзан қытай перделері көбейіп кеткендіктен перде тігіп

сату бизнесі жүрмей қалды», – дейді ол.
Амстердамда тұратын қазақтар дінге берік. Бес уақыт
намазын өтемесе де жұма намазынан қалмайды. Біз
барардан бұрын Амстердамдық қазақ Абдулла Қара­

жігіт және әйелі Халима екеуі қажылық парыз­дарын
өтеп келіпті. Қажы Абдулла Қаражігіттің айтуынша,
Амстердам қаласында шамасы 50-дей мешіт бар. Қазақтар
көбінесе жұмалық намаздарын өтеуге Түрік мешіт­теріне

барады. Қазақтар аптасына бір рет қала әкімшілігі бер­ген
қоғамның мәдениет үйінде кездесіп тұрады.
Амстердам қаласының гүл өсіретін фермасында
жұмыс істейтін Мансұр Қаражігіттің 12 жастағы ұлы

Елісхан Түркияда өткен құранды мәнерлеп жатқа орын­
дау сайысында жүлделі орын алыпты. Баласының осы
дарынын ары қарай дамытып, «дін оқуының жоғарғы
курсын оқытсам» деп армандайды әкесі. Тарихта қыз­

ғалдақ гүлінің отаны Қазақ жері деп аталады. Осы гүлдің
ұрығын Нидерландияға апарып, бүгінгі күні әлемде
үлкен бизнес көзіне айналдырған голландиялықтар сиыр
сүтінен жасайтын ірімшіктерімен де мақтана алады. Ман­

сұрдың айтуынша, Нидерландияда арнайы өсірелетін
қызғалдақ гүліне деген сұраныс өте күшті. Гүлді ең көп

Еуропадағы қазақтар
сатып алатын елдің бірі Ресей көрінеді. Польша, Түркия,
Румыния және Қазақстан да «голландия қызғалдағын»
сатып алушы елдер. Міне, қараңыз, табиғат өзі бізге

ғана сыйлаған осы қызғалдақ гүліне ие бола алмай
сонау Еуропа түкпірінен қаншама қаржы жұмсап осы
гүлдерді қайта сатып алып жатқанымыз. Бұған не деуге
болады. Ешнәрсе айта алмаймыз. Кезінде Азия даласын

құлпыртқан осы қызғалдақ гүлдің құдыреті ме кім білсін,
Амстердамдағы басқа қазақтардай емес Абдулла Қаражігіт
қала шетінен 3 қабат жақсы үйді сатып алған қазақ.
Осы жолы Нидерландиядағы өмірдің Германия­

дан да қымбат екеніне көзім жетті. Осындағы қазақтар­
дың көбі үйлерінде қазақша не түрікше сөйлеседі. Ал,
«алдағы уақытта осы елде тұра бересіңдер ме, жоқ әлде
Қазақстанға не Түркияға көшесіңдер ме, деген сұра­ғыма

көпшілігі бала-шағамызды оқытып тұра беру ойы­мыз­да,
бірақ, жағдаймыз қиындай түссе амалсыз не Қазақ­стан­
ға, не Түркияға қарай көшеміз», – десті. «Қазақстан­нан
келетін кейбір бизнесмен қазақтарға көмектесіп тұра­

мыз, – дейді олар. Ал, «Қазақстаннан Нидерландияға
жұмыс, кәсіп іздеп келген кейбір қазақ отбасылар­мен
арала­сып тұ­ра­мыз, ал қалғандары онша араласпай­
ды», – дейді олар. «Себебі неде?» деген сұрағыма олар

«өмір сүрген елдеріміздің өзгешелігінде, біз өз арамызда
түрікше сөйлесіп кетеміз, ал олар өз араларында орысша
сөйлеседі екен», – деген жауап берді.
Биылғы Еуропа қазақтарының кіші құрылтайын

Нидерландиядағы қазақтар алдағы мамырдың 23-24
күн­дері Амстердам қаласында өткізуге қызу дайындық
жасап жатыр. «2015 жылғы Еуропа қазақтарының кіші
құрылтайын өткізу біздің мойынымызға жүк­телген.

Сондықтан құрылтайдың дайындық жұмыстарын бас­
тап қойдық. Жас футболшылар доп ойнайтын футбол

Досан Баймолда
алаңына, қонақтарға арналған екі қонақ үйге, концерт
залына тапсырыс беріп қойдық. Амстердамда тұра­тын
қазақтардың әрқайсысына өз міндеттері жүктелді», –

дейді қоғам төрағасы Абдулла Калем. Мысалы, Амстер­
дам қаласының гүл өсіретін фермасында жұмыс істейтін
Мансұр Қаражігітке Қазақстандық қонақтарға арнап
гүл шоқтарын дайындау тапсырмасы беріліпті. Міне

Нидерландияда жүрген аз ғана қазақ ағайындарымыз
осы­лай Еуропа төрінде алаңсыз, еркін өмір кешіп жатыр.

«Замана» апталығы,
№18 (822), 11.05.2015
Даниядағы қазақтар

Дания
Солтүстік
Еуропадағы
Ютландия

жарты
аралында және Фюн, Зеландия, Фальстер, Лолланн
және Борнхолм секілді 5 аралда орналасқан, жер
көлемі жағы­нан кішірек Скандинавиялық мемлекет.

Дания оңтүс­тігінде Германиямен шекараласады және
Солтүстік пен Балтық теңіздерімен қоршалады. Дания
мен Норве­гия арасын Скагеракк бұғазы бөліп жатса, ал,
Швеция­мен арасын Каттегат және Эрасун бұғаздары

бөледі. Жер көлемі 42394 шаршы шақырым, Германия­
мен шекарасының ұзындығы небәрі 68 шақырым ғана.
Бейресми түрде Дания құрамына әлемдегі ең үлкен
арал деп есептелетін Гренландия аралы кіргенімен шын

мәнінде бұл арал өзін өзі басқару автономиялық құқы­
ғына ие болғандықтан Данияға көп бағына бермей­ді.
Өзен-сулары көп Дания территориясының 10 пайызы
ғана орманды жер болып келеді. Ауа райы жұмсақ. Қыста

Еуропадағы қазақтар
табиғаты ерекше. Жайқалған көк майсасы, түрлі-түсті
құлпырған гүлдері мен тал-теректер көздің жауын алады.
Осындай қоршаған ортаның әсемдігіне байланысты бұл

елді «Скандинавияның жасыл маржаны» деп те атап
жатады.
Дания халқының саны 5.5 миллиондай. Астанасы
Копенгаген қаласында 1 миллионнан астам халық тұра­

ды. Үлкен қалалары Орхуста 300 мың, Оденседе 145 мың
адам тұрады. Халықтың көбі дат тілінде және ағылшын
тілдерінде, аз бөлігі неміс тілінде сөйлейді. Тіл де­мекші,
біздің бабаларымыздың тасқа жазылған төл жазуы – көне

түркі жазуларын алғаш ажыратып оқып, керемет ғылыми
жаңалық ашқан, ғалым Вильгельм Томсеннің даниялық
екенін көбіміз біле бермейміз. Ал орыстың атақты «Орыс
тілінің түсіндірме сөздігінің» авторы, қазақ тілімен

қатар басқа да бірнеше шет тілінде де таза сөйлеген
ғалым  В.Даль  де даниялық болған. Тіл ғылымында
осын­дай ірі жаңалықтар ашып, әлемді мойындат­
қан дания­лықтар еліне сонау Азия даласынан қазақ­

тар қалай барып қоныстанғаны әрине кімді де болсын
қызы­қ­тырары сөзсіз.
Данияда тұратын саны аз, шамасы оншақты қазақ
отбасы өткен ғасырдың 80-інші жылдары Ауғанстан­

нан босқын мәртебесімен барған қазақтар. Бұлар өткен
ғасырдың
30-ыншы
жылдары

Қазақстанда
болған
ашаршылық жылдары Ауғанстанға өткен кіші жүз
қазақтарының ұрпақтары болып есептеледі. Ауған­стан­

нан Данияға алғаш көш бастап келген қазақ Мұхам­
мед Рафи Аюбидың ата-бабалары 1932-інші жылғы
ашаршылық кезінде Қазақстанның Қызылорда өңірі­
нен Өзбекстанға, одан Тәжікстанға, кейін араға жыл­дар

салып Ауғанстанға қарай өтіпті. Мұхаммед Рафи Дания­
ның Орхус қаласына көшті бастап келген алғашқы қазақ.

Досан Баймолда
Бұл жерде бұрын-соңды қазақ тұрмаған екен. Ол 1985-
інші жылы туып-өскен мекені Ауғанстаннан алғаш бала-
шағасымен көшіп келіп, өзі орнығып алғаннан кейін ата-

анасын, екі інісін де отбасымен бірге шақыртып алып­ты.
Жалпы Дания Үкіметінің осы елде тұрамын дейтін
азаматтарға қоятын басты шарттарының бірі – дат тілін
үйрену болмақ. Сондықтан мұнда келгеннен кейін ең

алдымен тіл үйреніп, қажетті мамандықтарды меңге­руіне
тура келеді. Мұхаммед Рафи  Аюбидің айтуынша, бұлар
алғашында соғыс жағдайындағы Ауғанстаннан Иранға
өтіп сонда біраз жыл тұрақтаған. Алайда Ирандағы тұр­мыс

тіршіліктері оңай болмаған соң, Еуропаға босқын ретінде
қоныс аударуға мәжбүр болған. Ол заман Қазақстан
әлі өзінің тәуелсіздігін алмаған кез. Әйтпегенде бұлар
Данияда нелері бар, аттың басын тура атажұртқа қарай

бұратын еді ғой.
Осылайша Данияға табан тіреген Аюбилар отбасы­
ның үлкені, қара шаңырақтың иесі Аманкүл апа бүгінде
22 немере, 14 шөбере сүйіп отырған қарт ана. Аманкүл

апа 3 ұл, 2 қыз тәрбиелеп өсірген. Барлығы балалы-ша­
ғалы. 4 баласы Данияда, ал бір қызы Оңтүстік Қазақ­
стан облысының Сарыағаш қаласында тұрады. Дания
топырағында, бала-шағасының арасында өзін бақытты

сезініп отырған қарт ана, атажұртта қалған ағайындарына
жыл сайын барып тұрады екен. Жасы егделеп қалғанына
қарамай, Аманкүл апа осы уақытқа дейін қолмен ұршық
иіру, жүн түту секілді өнерімізді ұмытпай, оны келіндеріне

үйретіп келгені қуантарлық жайт.
Даниядағы қазақ мәдени қоғамын көп жылдар бойы
Акбар Аюби деген азамат басқарды. Акбар Аюби бұл
елге 1988-інші жылы көшіп келіпті. Жас бола тұрса да

Ауғанстаннан Иранға көшіп, одан Данияға көшудің көп
қиыншылықтарын ағайындарымен бірге бастан кешірді.
Ауғанстанда оқып, білім алуға мүмкіндік болмағандық­

Еуропадағы қазақтар
тан ол 15 жасынан бастап қана қолына қалам алып, хат
тани бастаған. Өзінің білімге деген құштарлығы мен
зеректігінің арқасында мектепті үздік бітіріп, гимназия,

кейіннен Орхустағы университеттердің бірін тәмамдайды.
Алғыр азамат бүгінде ірі шетелдік компанияда қызмет
атқарып жүр. Дания Еуропада біраз жылдардан бері
жел энергиясын тұтынып келе жатқан елдердің бірі.

Бүгінде электр-қуат көзінің 25 пайызын желден алып
отыр. Ал осы энергияны тартуға қажетті қондырғы, яғни
қозғалтқыш диірмен Орхус қаласындағы әлемге әйгілі ірі
«Вестас» компаниясында өндіріледі екен. Акбар Аюби

жасап, белді қызмет атқарып жүрген қандастардың бірі.
Жер-жерде 22 мыңға жуық жұмысшысы бар мекемеге
орналасу екінің бірінің қолынан келе бермесі анық. Айта
кету керек, ол мұндай жетістікке қол жеткізіп отырған

Даниядағы жалғыз қазақ. 1990 жылдардың басында
Акбар Аюби алғаш Алматыға Дүниежүзі қазақтарының
қауымдастығын іздеп келгені әлі есімде. Тіптен бір күні
біздің үйде қонақ та болғаны бар. Осы Акбар Аюби сол

жолы Алматы шетіндегі «Покровка» ауылында тұратын
Назгүл есімді қазақ қызға үйленетін болғанында әйелім
Ботагөз Аюбидің апайы ретінде құдалыққа барғаны
бар. Қызық болғанда, Акбардың ұнатқан қызы Назгүл

Қазақстанның Семей өңірінде туып-өскендіктен әйелім
Ботагөздің жақын рулас сіңілісі болып шығып, «егер
қыздың ата-анасы мен секілді жер көкке симай қаңғып
жүрген қазаққа қызын бермей қойса қайтемін» деген

Акбардың толқулы көңілі орнына түсіп, бәрі ойдағыдай
біткен еді. Бүгінде екеуі отау көтеріп, шаңырақ тігіп, бір
қыз, бір ұл тәрбиелеп отыр.
Дания қазақтары тұратын Орхус қаласы «жастар» қа­

Досан Баймолда
студент болып келеді. Соңғы жылдары қазақ жастары
жақсы білім алып, дәрігер, полиция, мұғалім болып
істеп жүр. Бүгінде қазақ мәдени орталығын Акбар­дың

інісі Нұр-Арман Аюби басқарады. Оның айтуынша, 2003
жылы құрылған орталықтың басты мақсаты ана тілімізді,
ұлттық құндылықтарымыз бен мәдениетіміз, салт-
дәстүрімізді сақтап, кейінгі жас толқынға жеткізу болмақ.

«Қазақ» мәдени орталығының әзірше арнайы ғимараты
жоқ. Алайда, үлкен жиын, мерекелерді өткізуге жер­
гілікті қала әкімшілігі қолдау көрсетіп тұрады екен. Бұл
жердегі ағайындар жиналып Наурыз мейрамы, Тәуел­

сіздік күнін бар сән-салтанатымен атап өтеді. Сондай-
ақ, газет-журналдарды, күнделікті баспасөзді ғаламтор
арқылы оқып-біліп, елдегі болып жатқан жаңалыққа
да үн қатып отырады. Десек те, ағайынның көкейінде

атамекенмен арадағы байланысты реттеп, жүріп-тұруға
көмек көрсететін Қазақстанның Даниядағы елшілігі
ашылса деген ниет те жоқ емес. Даниядағы қазақ мәдени
орталығының бастығы Нұр-Арман Аюбидің айтуынша

дат, ағылшын тілдерін меңгеру осы жерде тұрып жатқан
қазақтарға міндет болғанымен олардың қазақ тілі мен
мәдениетін, тарихын ұмытпауына еш кедергі жоқ.
Данияға 2001-інші жылы қоныс аударған тағы бір

қазақ Абдул Салам Аюби мен Апиза Тоқпақ 5 бала сүйіп
отыр. Олардың алды бүгінде студент. Үлкен қыздары
Фарзана тіс дәрігері, екінші ұлы Әкім экономика маман­
дығын таңдаса, Амит әнші болуды армандайды. Көп жыл­

дары бойы Ауғанстан, Иран елдерінде, кейінгі жылдары
Данияда тұрып жатқан қазақтар саны аз болғандық­тан
және бәрі ағайын туыс болып келетіндіктен бір-бірі­
мен тығыз байланыс, қарым-қатынас жағдайында өмір

сүреді. Үлкендері өз араларында қазақ тілінде сөйлеседі,
ал жастар дат тілінде не ағылшын тілінде сөйлесуге

Еуропадағы қазақтар
құмар.  Дания қазақтары 2012 жылы Орхус қаласында
Еуропа қазақтарының кіші құрылтайын ұйымдас­тырып,
өткізді. Құрылтайға қатысқан ағайындар құрылтай

жұмысының
жоғарғы
ұйымдастыру
жағдайында

өткенін және жергілікті қала әкімшілігінің сондағы
қазақтарға ерекше қамқорлық танытып отырғанының
куәсі болып қайтты.

Норвегиядағы қазақтар
Солтүстік
Еуропаның
Скандинавия

түбегінде
орналасқан
Норвегияда
тұратын

қазақтар
жайын
айтпас бұрын Қазақстаннан ең алыс Еуропаның осы
бір солтүстік қиыр шетінде орналасқан Викингтердің

отаны деп айтылатын норвегтер және олардың елі
туралы аз-кем айтуды жөн көрдік. Скандинавиялық екі
ел Швеция және Финляндиямен сондай-ақ Ресеймен
шекараласатын Норвегияның жер көлемі 386 960 шаршы

шақырымды құрайды. Халқының саны 5 млн. Астанасы
Осло қаласында 600 мыңдай халық тұрады. Норвегия­
ның ең ірі өзендері шығыста орналасқан, ал батысында
қысқа, бірақ ағысты өзендер ағады. Шыңын мұз басқан

таулы, қыратты аймақтың бар болғаны 4 пайызы ғана
егістікке қолайлы болып келеді. Норвегияның көп
бөлігін  Скандинавия  таулары алып жатыр (ең биік
нүктесі –  Гальхепигген  тауы 2469 м). Норвегияның

негізгі халқын герман тектес халық құрайды. Ал
елдің солтүстігінде жалпы саны 20 мыңға жуық  саам
халқы мекен етеді. Елде норвег тілінің екі түрлі диалек­
тісі кездеседі  —  букмол  және  нюнорск. Статистикалық

мәліметтер бойынша әрбір төртінші норвег ауылдық жерді
мекен етеді екен. Сондай-ақ ішкі жалпы өнім көрсеткіші

Досан Баймолда
бойынша Норвегия әлемдегі бай мемлекеттердің бірі деп
саналады. Ел экономикасындағы негізгі сала мұнай мен
газ өндірісі бола тұра Норвегия энергияны су көзінен

алады. Балық шаруашылығы  елде ертеден-ақ жақсы
дамыған. Викингтер  дәуірінде Норвегия жерінде  теңіз
шаруашылығы  кең өріс алғаны тарихтан белгілі. Бұған
елде сақталып қалған зәулім сауда флоты мен жоғары

дамыған балық шаруашылығы да дәлел бола алады.
БҰҰ-ның соңғы жылдарғы қортындысы бойынша,
Норвегия елі адам өмір сүру үшінгі әлемдегі ең қолайлы
ел деп танылып отыр. Сондықтан 1980 жылдардан

бастап, Норвегияға барып тұруды көксеген шетелдіктер
саны көбейген. 2010 жылдың жағдайымен Норвегияға
тұрақты тұруды аңсап келген шетелдіктер саны 73852
адам болған. Елдің солтүстік аймақтары жұмыс күшіне

зәру болғандықтан, көпшілік мигранттар сол аймақ­
тарға жөңкуде. Астана Осло қаласында да мигрант­
тар көп тұрады. Солардың арасында 1970-ші жылдары
жұмыс іздеп Норвегияға келген саны көп емес қазақ

ағайындарды да айтуға болады. Норвегияға ең алғаш
Абдулсаттар Алтай мен Хакки Сакрак (Кекеше) деген екі
қазақ жігіті Түркиядан жұмыс іздеп келіпті. Уақыт өте
келе олар Түркиядағы жұбайлары мен балаларын да осы

елге көшіріп әкеледі. Норвегияға алғаш барған қазақтың
бірі атақты дінтанушы Халифа Алтайдың ұлы Абдулсат­
тар Алтай бүгінде Франция астанасы Париж қаласында
тұрады. Норвегиядағы қазақ мәдени қоғамының төр­

ағасы Махмуд Башташ Норвегияға 1978 жылы шілдеде
көшіп келген. Ол осында норвег қызбен көңіл қосып
қәзір 4 баланың әкесі. Кейінгі жылдары туындаған саяси
өзгерістерге байланысты Ауғанстаннан біраз қазақ­тар

да Түркия арқылы осында көшіп келген. Норвегия­дағы
қазақ мәдени қоғамының мәліметі бойынша, қазіргі

Еуропадағы қазақтар
таңда Норвегияда 20 шақты қазақ отбасы, шамамен 100-
ден астам қазақ тұрып жатыр. Олар Түркия, Ауғанстан,
Қытай және Қазақстан сияқты елдерден келген қазақтар.

Қазақ диаспорасынан басқа Норвегияда 300-ге таяу
Түркиядан көшіп келген ноғайлар да тұрып жатыр.
Норвегиядағы қазақтар Қазақстанда өтіліп келген әлем
қазақтарының құрылтайларына және Еуропа елдері­

нің бірінде жыл сайын өтілетін еуропа қазақтары­ның
кіші құрылтайларына қатысып қана қоймай Еуропа
қазақтарының дәстүрлі кіші Құрылтайын 2008 жылы
8 мамыр күні Норвегия Корольдігінің Осло қаласында

өткізді. Құрылтайға 600-ге жуық қазақтар қатысты.
Бұған Франция, Германия, Голландия, Англия, Австрия,
Дания, Швеция, Түркия, Россия, Моңғолиядан келген
қазақ ағайындар және бауырлас ноғай халқының өкіл­

дері де қонақ ретінде қатысты. Бастапқы кезде Норвегия­
дағы аз ғана қазақ «осынша аса ауқымды және ауыр істі
көтеріп ұйымдастыра алар ма екен?» деп сенімсіздік,
күдіктің болғанына қарамастан, Махмуд Башташ бас­

таған ұлтжанды қазақ ағайындар бұл істі жақсы ұйымдас­
тырды. Норвегия Парламентінің мүшесі Мортон Хоглунд
мырза өзінің құттықтау сөзінде: «Ер жігіттің үш жұрты
болатын болса, соның бірі қазақ жұрты өзіне қайын

жұрт болып келетінін, Қазақстанды өзіне ең жақын ел»,
деп санайтынын айтты. Ол кісінің өмірлік жұбайы қазақ
қызы екен. Осло қаласында өткен кіші құрылтай ке­
зінде FEKA (ФЕКАҚ) деп аталатын Еуропадағы қазақ

мәдени қоғамдары Федерациясы ресми түрде құрылды.
Мюнхен қаласының тұрғыны, АҚШ-тың «Азаттық»
радио­сында қызмет істеген жоғары білімді Қаюм Кесижи
ФЕКА-ның үйлестіру кеңесінің төрағасы болып сай­

ланды. Ұлыстың ұлы күні Наурызды Норвегия қазақтары
бас қоса отырып, бірге атап өтеді.

Еуропадағы қазақтар
Түркия­дан келген 4 отбасы ғана бар екенін айтқан еді.
Швейцария­ның Берн қаласында тұратын қазақ қызы
Саадат Түркөз 1981 жылы өзінің туған әпкесі Ісметпен

бірге кәсіп іздеп көшіп келіпті. 1990 жылы Швейцарияның
Цюрих қала­сында өткен мәдени іс-шараға қатысып,
бала кезінен білетін қазақтың халық әндері «Сәулем-ай»
мен «Қамажай­ды» орындап жүлде алған бүгінде қазақ

әуендерін ерекше мақамда орындау арқылы жеке концерт
өтікізіп, көп­шілік қошеметіне бөлініп жүр. Сонда жүріп
Қабыланға жағын туысқан болып келетін Ибрахим
Қосжігіт деген қа­зақ­тың 4 баласы мен әйелін тастап

Қазақстанға кетіп, сол жақтан әйел алып, банк ашып,
тіптен алғашқы құрылған қазақ парламентіне депутат
болып бірақ көтеріл­генін естіп таң тамаша болғаным
бар... Кейін мерзімі қысқа, бір жыл болмай тарқап кеткен

парламентпен бірге ол қазақ та ғайып болыпты...
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін Швейцария­
ға мұнайдан түскен ақшаға тойған қазақтар барып,
қымбатқа үй, жер сатып алып жатқаны жайлы әлем

ақпарат көздері және Қазақстандық кейбір баспасөз
жарыса жаза бастады. Солардың бірі Алматы қаласын
ұзақ жылдары басқарған, кейін Қазақстанның төтен­
ше жағдайлар жөніндегі министрі қызметін атқарып

тұрып Швейцарияға отбасымен қашып кеткен Влади­
мир Храпуновты айтуға болады. Несі бар, Владимир
және Лейла Храпуновтар біздің БАҚ өкілдері жазғанда­
рындай Швейцарияда жақсы өмір кешуде. Олар ақшаны

оңды-солды шашу, қымбат мүліктер сатып алу жөнінен
Швейцария жұртын таңғалдыруда.
Швейцария Шенген келісіміне енгеннен кейін,
мұнда Орталық және Шығыс Еуропадан келіп жұмыс

істеушілердің саны күрт өскен. Шенген келісімі бойын­
ша, бұл мемлекеттердің азаматтары Швейцарияға ешқан­

Еуропадағы қазақтар
Польшадағы қазақтар
Орталық Еуропада орналасқан Польша елі мен
Орталық Азияда орналасқан көшпенді дала халықтары

арасындағы қарым-қатынас әу баста сауда-саттық
түрінде «Ұлы Жібек жолы» арқылы іске асқаны тарихтан
белгілі. Ал осыдан 8 ғасырдай уақыт бұрын қазақ дала­
сына алғаш табаны тиген Еуропалықтың ұлты поляк,

Ватикан шіркеуінің монахы Бенедикт Полак екенін,
оның алғаш рет қазақ даласы туралы, қазақтар туралы
естелік жазбаларын жазып қалдырғанын көпшілік біле
бермейді. Поляк жиһанкезі Бенедикт Азия елдеріне

алғаш рет Ватикан шіркеуінің дипломатиялық өкілдері
құрамында барған. Ол сол жолғы сапарында «Ұлы
Дала» туралы көптеген құнды ақпараттар жинаған. Осы
ақпараттар арқылы Еуропа жұртшылығы неше мыңдаған

шақырым алыстағы батыр, қайсар көшпенділер туралы
алғаш рет шындық жағдайды естіп білген. Өйткені
соның алдында ғана «татар-моңғол» деген атпен осы Ұлы
даланың иесі Шыңғыс ханның атты әскерилерінің тұяғы

Польша жеріне жетіп, халқын қырғынға ұшыратқаны
біздердің көшпенді ата бабаларымыз туралы поляктар
есінде жағымсыз әсер қалдырғаны рас.
Тарих шежірелеріне үңілсек, 1241 жылы сәуірдің 9-ы

күні Шыңғыс ханның немересі Бату ханның 10 мың атты
әскері (бұнда көбі бүгінгі қазақ халқын құрайтын керей­
лер, наймандар, меркіттер, қоңырат, жалайырлар арғын,
алшындар болған) Польшаның оңтүстігіндегі Легница

деген жерде Польша королі Генрих ІІ Побожныйдың
армиясын тас-талқан етіп жеңеді. Бұл Польша тарихын­да
«Легница түбіндегі жеңіліс» деген қаралы атпен жазы­лып
қалды. Тарих бетін ары қарай парақтасақ, бұдан кейінгі

Досан Баймолда
дері өз араларында қыз алысып, қыз берісіп бір-бірімен
құда болысып сырт жауларына қарсы күш біріктіріп
бірге соғысқан. Соның бірі 1410 жылы батыстан төнген

«крестілер жорығына» қарсы поляк-литва әскерилері­
мен бірге «Алтын ордадан» көмекке барған бір түмен
(10 мың) әскерилер Грунвальд (Grunwald) түбінде жау­
ды тас-талқан етіп жеңеді. «Алтын орда» әскериле­рі­нің

батырлығына, қайсар ерлігіне сүйсінген Польша-Литва
королі Владислав Ягелло (Wladyslaw Jagіeyllo): «Польша
мен Литва шекарасы аймағынан жер бөліп берейін,
сонда қалсаңдар» деген тілек білдіреді. Бұл ұсы­нысты

қабыл көрген бір мыңдай әскер Польша жерінде қалып,
қалғаны елдеріне қайтады. Бүгінгі күні Польшада тұра­
тын 5 мыңнан аса мұсылмандар өздерін осыдан 7 ғасыр
бұрын Польшада қалған «Алтын орда» әскерилері­нің

ұрпақтарымыз дейтін көрінеді. Олардың көбі Польша
мен Литва шекарасына жақын Белосток (Bіalastok)
аймағында тұрады. Мешіттері бар, дінге берік халық.
Ең қызығы «Тасқын» (Potop), «Пан Володоевский»

(Pan Wolodyewskі), «Өрт пен қылыш» (Ognіem і mіeczem)
романдарын жазған әйгілі поляк жазушысы, Нобель
сыйлығының иегері Генрих Сенкевичтің әкесі католик
дінін қабылдаған поляк «татары» яғни Польша жерінде

қалған кыпшақ әскерінің ұрпағы екен.
Алайда тарих беттеріне тағы да үңілер болсақ, 18 ғасырда
Польша елі Пруссия, Австро-Венгрия және Патша­лық
Россия тарапынан үшке бөлінген отар елге айналды.

Патшалық Россияның отары болған жерлерде көп­
теген поляк революционерлері Польшаның тәуелсіздігі
үшін күресті. Қолға түскендерін патша жандарм­дары
Польшадан алысқа, Сібір мен Қазақ даласына жер

аударған. Тағдыр тәлкегімен осылай Қазақ даласына
жер аударылып келген поляк революционерлері Адолф

Еуропадағы қазақтар
Янушкевич (Adolf Januszkіewіcz), Густав Зелинский
(Gustaw Zelіnskі), Вронислав Залеский (Bronіslaw Zaleskі)
қазақтар туралы, қазақтың көшпенділік бай мәде­

ниеті және ауыз әдебиеті бар ерекше халық екендігін
Е­у­ропа жұртшылығына алғаш рет өздерінің жазған
«Қырғыз даласынан жолданған хаттар», «Сібір сапа­
рынан күнделіктер» секілді кітаптары арқылы таныс­

тырды. Бұған дейін Патшалық Россия өзінің иелігін­
дегі дала халықтарын «жабайы, бұратана халықтар» деп
атап келгенін поляк революционерлері жоққа шығарып,
мұндай бай көшпенді мәдениеті бар халықтың келешегі

зор екендігін жазды. Поляк революционерлерінің бұл
кітаптары ағылшын, неміс, француз тілдеріне аудары­
лып, сол арқылы еуропалықтар қазақ халқын жақын тани
бастады. Осы кезде өмір сүрген поляктың ұлы ақыны

Адам Мицкевич (Adam Mіckіewіcz, 1798-1855) пен одан
жарты ғасырдай уақыт кейін дүниеге келген қазақтың ұлы
ақыны Абай Құнанбай (1845-1904) арасында бір рухани
байланыс бар тәрізді. Абай кезінде поляк ақыны Адам

Мицкевичтің орысша аудармасынан бірнеше таңдаулы
өлеңін қазақшаға аударған. Екеуі де өлеңдерінде өз
халықтарының тағдырына алаңдап, қиындықтан шығу
жолдарын өздерінше іздестіріп, соны жырлайды. Екеуі

де көп емес, 58 жас жасапты. Жақында поляк ғалымы
Хенрих Янковский (Henryk Jankowskі) Абайдың қара
сөздерін поляк тіліне «Slowo» деген атпен аударып, жеке
кітап қып шығарды.

Тарихи мұрағат деректеріне қарағанда, екінші дүние­
жүзілік соғыс жылдарында Польша жерінде 30 мың­дай
қазақстандық өлім құшқан. Польшаны неміс басқын­
шыларынан азат ету соғысында қазақтың батыр қызы

Алтыншаш Нұрғожина 1944 жылы қазанның 2-сі күнгі
Польшаның оңтүстік шығысындағы қиян кескі шай­

Досан Баймолда
қаста бір өзі жаудың екі танкісін қиратып, жаралы қызыл
әскерилерді неміс қоршауынан алып шыққан ерлігі үшін
«Қызыл жұлдыз» орденімен, кейін «Кеңес одағының

батыры» атағымен марапатталады. Бірақ батыр қыз
соғыстан аман-есен қайта алмады. Польшадағы Қазақ­
стан елшілігінің және туыс-туғандарының ұзақ жыл­
дарғы іздестіру нәтижесінде оның зираты Польша же­

рінде, Дукля қаласына жақын жерден табылды. Познань
қаласы үшінгі соғыста талай қазақ әскерилері жер жас­
танды. Оның куәсі Познань қаласындағы «Цитадел»
паркіндегі кеңес әскерилерінің зираты болмақ.

Екі халықтың тарихына қарасақ, екеуі де талай
қиындықты бастарынан кешкен «неше өліп, неше тіріл­
ген» халықтар. Сондықтан да болар, екінші дүние­жүзі­лік
соғыс жылдарында Сталиннің бұйрығымен Украина­­дан

Қазақ даласына жер аударылып келген жүздеген мың
поляктарға қазақ халқы қол ұшын берді, бір бөлке нанды
бөлісіп жеп, кең қолтығының астына алғанын сол қиын
күндерді бастарынан кешкендер өмірі ұмыта алмай­

ды. Бүгінде олардың ұрпақтары өсіп өнді. Қазақстан­
ның әр түкпірінде жемісті еңбек етіп жүр. Қазақстан­дағы
поляк диаспорасының саны 50 мыңдай. Польша үкі­
метінің шетелдегі отандастарына арналған бағдар­ламасы

бойынша Қазақстаннан Польшаға неше жүздеген поляк
отбасылары қоныс аударған.
Польша елінің Қазақстандағы елшісі қызметін 3 жыл
атқарып келген елші, дипломат Владислав Соколовский

Варшавадағы үйінің ауласына қазақ кигіз үйін тігіп, оның
ішін қазақ халқының өнер шеберлерінің туынды­ла­
рымен толтырған. Тұскиіз, сырмақ және домбыра, қобыз
секілді ұлттық музыка аспаптары қойылған. Ол өзінің

қазақ халқы туралы сол елге жер аударылып барып, кейін
еліне қайтқан әжесінің әңгімесінен көп тыңдағанын,

Еуропадағы қазақтар
сол арқылы қазақ еліне деген қызығушылығының
жастайынан туғанын айтады. «Кейін елші-дипломат
ретінде Қазақ еліне барғанымда, қазақ халқын жақын­

нан тануға мүмкіндік туды» дейді ол. Бүгінгі күні ол Вар­
шавада «Менің Қазақстаным» атты қауымдастық құрып,
Қазақ елін Польшаға таныстыру, насихаттау ісінде зор
еңбек атқарып жүр.

Ал поляк диаспорасының жастары үшін Польша
үкіметінің арнайы бағдарламасы бойынша жыл сайын
Қазақстаннан Польшаның жоғары оқу орында­рына
қазақстандық поляк студенттері қабылданып тегін

оқытылады. Солардың бірі Познань қаласындағы Адам
Мицкевич университетінің саяси ғылымдар және журна­
листика факультетінің 3 курс студенті Алена Бугаенко
өзі туралы: «Бәлкім менде қазақ қаны болмауы мүмкін.

Бірақ менде қазақтың асқақ рухы бар. Сондықтан
өзімді осында «қазақпын» деп сезінемін. Мен өзімнің
атажұртымда атабабам тілін үйрену арқылы үлкен атам
Адам мен әжем Михайлиналардың армандаған арма­нын

орындап жүргеніме бір жағы қуанамын. Алайда менің
отаным ол Қазақстан, сонда туып, өстім. Сондықтан
оқуымды аяқтаған соң Қазақстанға ораламын», – дейді.
Қазірдің өзінде Польшаның жоғары оқу орындарында

200-ге тарта қазақстандық поляк жастары білім алып жүр.
Сол жастардың біразымен кездесіп, әңгімелескен ке­
зімде олардың қазақ халқына деген ыстық ықыластарын
сезіндім. Олар өздерін «қазақпыз» деп санайды. Көбі

Қазақстанға қайтуды ойлайды.
Алайда, Варшавадағы Қазақстан елшілігінің кеңес­
шісі Асқар Әбдірахманов: «Польшадағы қазақтар­дың
саны туралы нақты мәлімет жоқ деуге болады. Бұн­дағы

Польша азаматтығын қабылдаған қазақтардың бар­
лығы поляктармен жанұя құрғандар, яғни бұл елде қазақ

Еуропадағы қазақтар
Нұрбол секілді моңғолиялық бірқанша қазақтарды да
кездестіруге болады. Сондай-ақ, белгілі түрколог ғалым,
профессор Хенрик Янковицки (Henryk Jankowskі)

секілді поляк азаматтарға тұрмысқа шыққан тіл ма­
маны, ғылым докторы Күлайхан Ақтай секілді қазақ қыз­
дары да баршылық. Олар қазақ елін, тілін, салт дәс­түрін
поляқтарға насихаттап өздерін жақсы жағынан танытып

жүр. Бірақ олардың дәл саны қанша екені белгісіз, бірақ
бәрінің жүрегі Қазақстан деп соғатынын түсінуге болады.
Міне, бұлардың бәрі бүгінгі күні Польшадағы қазақтар
деп аталады.

Түркістан газеті, 12 Қаңтар 2014,
Чехиядағы қазақтар
Бұрынғы атымен Чехословакия (Czechoslovakіa) де­
ген мемелекет екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес

одағының ықпалындағы социалистік бағытты ұстану­шы
ел ретінде тарихта болды. Екінші дүниежүзілік соғыс­тың
алдында Еуропада ауыр өндірісі және ауылшаруа­шы­
лық саласы жақсы дамыған Чехословакияның тауар­лары

әлем нарығында жақсы таныла бастаған еді. Чехосло­
вакияның әйгілі «Ява»(Java) мотоциклі, «Татра» (Tatry)
жүк машинасы, «Шкода»(Skoda) жеңіл автомобилі және
де чех сырасы әлем нарығында сапалық жоғары бағаға ие

болғаны белгілі. Капиталистік нарықтық дамудың жақсы
кезеңін басынан өткізген чехтар мен словактар соғыстан
кейін коммунисшіл Мәскеу ықпалында біртоға, бұйығы
кейіпте социализм жолында баяу дамығаны белгілі.

Бұл қоғамдық дамудың әлсіздігі және ғұмыры ұзақ
еместігі 1968 жылғы Прага оқиғасында орын алды.

Досан Баймолда
Елде демократияның болуын, нарықтық экономи­каға
көшуді талап еткен халық көшелерге шықты. Халық­
тың талабымен санаспаған коммунистік биліктің өтіні­

шімен совет танкілері және Варшава келісімі әскери­
лері жалғыз күнде Чехословакияға басып кірді. Елде
қайтадан коммунистер билікті қолға алып, қатаң тәртіп
орната бастады. Коммунистік билікке қарсы болғандар

қудалауға түсті, көбі батысқа қарай қашуға мәжбүр болды.
Ақыры халық еріксіз бұрынғыша коммунисшіл биліктің
айтқанымен жүруіне тура келді.
24 жылдан кейін барып Чехословакия екіге бөлініп,

осы елде тұратын негізгі екі халық, чехтар мен словак­
тардың жеке дара ел болу армандары іске асты. Сонымен
1993 жылы Чехословакия елі бейбіт жолмен Чехия және
Словакия болып екіге бөлінді. Еуропа құрылығының дәл

ортасына орналасқан Чехословакияның сол кездегі халық
саны 15 миллион, мұның 10 миллионы чехтар, ал қалған
5 миллионы словактар еді. Чехосовакияның жер көлемі
127.900 шаршы шақырым болса бұның 78.866 шаршы

шақырымы Чехия еншісіне, ал 49.035 шаршы шақырым
жер Словакия еншісіне бұйырды.
Негізі чехтар мен словактар славян тіл тобына
жататындықтан бір-біріне жақын халықтар деп сана­

лады. Өз ара жақындығы қазақ пен қырғыздай деуге
келеді. Қанша жақын халық болғанымен өз алдына жеке
шаңырақ құруды, тәуелсіз ел болуды бұрыннан арман­дап
келгендері осылай іске асты. Ең қызығы, мен 1993 жылы

ақпан айының 3 күні Чехияға келгенімде соның алдында
ғана тәуелсіз жеке ел болып құрылған ел астанасы Прагада
халық сондай қуанышты күйде екенін байқай алмай дал
болғаным бар. Жергілікті газет беттерін ақтарып, радио

тыңдап, кешкі телехабарларды тыңдаймын. Тарихында
неше рет қосылып, неше мәрте ажыраған екі жақын

Еуропадағы қазақтар
халықтың саясаткерлері бұл жолғы ажырасуды дұрыс деп
көрсе, қарапайым халық бұны түсіне алмаған күйде екен.
Жер мәселесі ешбір даусыз шешіліпті, әрқайсы­сы­ның

бұрынғы жері сақталыпты. Чехия территория­сын­дағы
бұрынғы барлық зауыт, өндірістер Чехияға, Словакия
жеріндегі барлық зауыт, өндірістер Словакияға қарай­тын
болыпты. Чехословакия армиясындағы 1500 танкінің

1000-ы Чехияға, 500-і Словакияға, 900 соғыс ұшағының
600-і Чехияға, 300-і Словакияға беріліпті. Тек қана бір
нәрсеге ғана екі ел өзара келісе алмай отыр екен. Ол
мемлекет қазынасындағы 6 тонна алтын мәселесі. Чехтар

ағалық мінез көрсетіп «4 тоннасын біз алайық, ал қалған 2
тоннасын сендер алыңдар» десе, словактар оған келіспей
«екіге тең бөлісіп алайық яғни әрқайсымыз 3 тоннадан
аламыз» дегенді алға тартып, кейін чехтар 3.5 тонна ал

словактар 2.5 тонна алтынға келіскен көрінеді.
Әр халықтың өзінің табиғи мінезі мен өмірлік салт-
дәстүріне және қандай бір іске икемділігіне қарай
көршілері ат қойып, айдар тағатыны бар. Чехтарды

көршілері сыртынан «етікшілер» деп атайды. Себебі
чехтар шөлдегенде шөліңді қандырар атақты «Пилз­
нер» (Pіlsner), «Праздрой» (Prazdroj), «Гамбринус»
(Gambrіnus), «Великопоповиски Козел» (Wіelkopovіcky

Kozel) секілді әлемге әйгілі жақсы сыраларымен ғана
емес сондай-ақ жақсы, сапалы етік тігетіндіктерімен
аты шыққан ел. Чехияның әйгілі «Батя»(Batya) етік мар­
касы бүкіл Еуропаға ғана емес сондай-ақ АҚШ, Канада

нарығында үлкен сұранысқа және бағаға ие болып отыр.
Осы «етікшілер» еліне қазақ ағайындар қашан
барды деген сұрақ біраз ойлануды, зерттеуді талап етері
сөзсіз. Егер тарих парақшасын ақтарар болсақ, 1241

жылы Алтын орда ханы Батудың ағасы Орда Эженнің
атты әскер армиясы чехтар жеріне баса көктеп кіріп,

Досан Баймолда
Оломоуц қаласының түбінде чехтардың армиясымен ірі
шайқастарға барған. Чех тарихшылары Алтын орда атты
әскерилерімен болған бұл шайқаста чехтардың жауға

төтеп беріп, Олоумоуц қаласын жаудан қорғап қалғанын
жазады. Қалайда сол кездегі Алтын орда армиясы­ның
негізін бүгінгі қазақ халқын құраушы керей, найман,
жалайыр, меркіт, қоңыраттар құрағанын тарихшылар

мойындап отырғаны анық болса онда чех топырағына
алғаш аяқ басқан олар біздердің бабаларымыз екендігіне
ешкімнің дауы болмаса керек.
Ал екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Кеңес

армиясы құрамында соғысқан қазақ жауынгерлері
Чехословакияны азат ету майданына қатысып, талайы
жат жерде опат болды. Чехиядағы Қазақстан елшілігі­
нің дерек, мәліметтері бойынша тек Прага қаласын азат

ету кезінде 12 мыңдай кеңес жауынгерлері қаза тапқан.
Солардың арасында талай қазақ сарбазы оққа ұшып,
жат жерден топырақ бұйырды. Солардың бірі Кеңес
Одағының Батыры Мәжит Жүнісов Прагадағы «Ольшан»

(Olsanske pohrzbі) зиратында жерленген. Ол 1919 жылы
Орал облысында, Жаңақала ауданында туған. 1943 жылы
Днепр өзенінен өту кезінде көрсеткен ерлігі үшін Кеңес
Одағының Батыры атағын алады. Ол 1945 жылы Праганы

азат ету үшін болған шайқаста қаза тапты.
Соғыстан
кейінгі
социализм

құру
жылдарында
Чехословакия елі, оның әсем астанасы Алтын Прага
(Zlata Praha) қаласы және атақты Карловы Вары

(Karlovy Vary) шипажайы әлем саяхатшыларының наза­
рында, соның ішінде Кеңес одағы құрамындағы Қазақ­
стан тұрғындарының да үлкен қызығушылығына ие
болды. Әсіресе партия және үкімет басшылары мен

қайраткерлерінің келіп, дем алып қайтатын мекені осы
Чехия елі болды. Сол жылдары Чехословакия жерінде

Еуропадағы қазақтар
орналасқан Кеңес әскерилерінің бөлімдерінде талай
қазақ жігіттері де әскери борыш, міндеттерін өтеді.
1970-інші жылдары Польшада оқып жүрген кезімде

екі мәрте Прага қаласына келгенім бар. Ол заман Моңғо­
лия қазақтарынан 10 шақты студент Чехословакия­
ның түрлі жоғары оқу орындарында оқитын және неше
ондаған қазақ жұмысшылары Чехословакияның етік

өндірістерінде және радио орталықтарында тәжірибеден
өтетін. Чех мамандары Моңғолияның батысындағы
Бай-өлке қазақ аймағына Азиядағы ең биік 350 метрлік
биік радио антеннасын орнатып, аймақ орталығына

радио станциясын салып берген еді. 1976 жылы Прага­
дағы Химия-технология институтында оқитын моңғо­
лия­лық
Хауымдас

Әшімұлы
және
қазақстандық
Ақыл­бай есімді жігіттермен жақын достық қарым қаты­

нас­та болғаным бар. Шымкенттік Ақылбайдың бола­­
шақ игеретін мамандығы «сыра технологиясы» маман­
дығы еді. Қазақи мінезді Ақылбайды бірден ұнатып, дос
болып кеттік. Қазақстан сол жылдары Шымкентте Чех

технологиясымен салынатын сыра зауытына Ақылбай
сияқты болашақ мамандарды даярлап жатса керек.
Сол жылдары Чехословакияға оқуға келген бірлі-
жарым қазақ қыздары чех жігіттеріне тұрмысқа шы­

ғыпты деген хабарды естігенде төбемізге жай түскен­дей
болушы еді. Кейде сондай қыздарымыз елінің, ұлты­
ның атын шығарып жатса оған қалай қуанбасқа. Сон­
дай қыздарымыздың бірі 1962 жылы Алматыда туып,

Алматы медицина институтында, кейін Мәскеудегі
И.М. Сеченов атындағы бірінші медициина институтын
бітір­ген, мамандығы дәрігер-психиатр Жәмила Алмас­
қызы Стехликова. Ол чех жігітіне тұрмысқа шығып

1988 жылдан бері Чехияда тұрады. Осы елдің бірқатар
денсаулық
сақтау
мекемелерінде

қызмет
істеген.

Досан Баймолда
Қоғамдық-саяси
қызметпен
айналысып,

Жасылдар
партиясы төрағасының орынбасары болды. 2007-2009
жылдарда Чехияның Адам құқы және аз ұлттар жөнін­
дегі министрі болып қызмет істеді. Қазір сол елдегі

СПИД-ке қарсы күрес жүргізетін республикалық ұлт­
тық мемлекеттік орталықтың директоры болып істейді.
Жәмила
Стехликова

«Азаттық»
радиосына
берген
сұхбатында: биліктің биігіне көтерілген тұста жұрт

менен: «Қайдансың?» деп жиі сұрайтын. «Қазақ­станнан­
мын», деймін. Қысқасы, менің министр бол­ғаным­ның
арқасында чехтар Қазақстан­ды бұрынғыдан да жақсырақ
білді деген еді.

Жалпы, 1993 жылдан бастап Чехия елінің сырттан
жұмыс күшін алу туралы бағдарламасына сай Қазақстан­
нан неше жүздеген адам Чехия еліне келіп, сонда
біржолата тұрып жатыр. Чехиядағы Қазақстан елшілігі­

нің консулдық қызмет бөлімінің бастығы А.Мусиннің
айтуынша, бүгінгі күні Чехияда Қазақстан төлқұж­
а­ты­мен жүрген адамдардың саны 30 мыңдай. Олар­
дың көбі орыс ұлтының өкілдері болмақ. Ал Чехия­ның

жо­ғары оқу орындарында «Болашақ» бағдарлама­сы­
мен және басқадай халықаралық бағдарламалармен
сон­дай-ақ өздері төлеп оқып жатқан студенттер саны
3 мыңдай көрінеді.

Ал, Чехиядағы қазақ диаспорасының қалыптасу
тарихы туралы айтар болсақ, онда бұл 1995 жылдан яғни
«Азаттық» радиосының Мюнхеннен Прагаға көшіп
келген мамырдың 1 күнінен бастау алады. Алғаш үй

семьясымен Қазақстаннан 6 журналист Прага қаласына
көшіп келген еді. Олар белгілі жазушы Смағұл Елубай,
журналист Нұрлытай Үркімбай, тарихшы Едіге Мағауин,
Ардақ Нұрғали, ағылшын тілінің мамандары Мерхат

Еуропадағы қазақтар
кезде Прагадағы Чех Техника университетінде доктор­
лық қорғап, сонда қызмет істеп жүрген жалғыз қазақтың
бірі болатынмын. Прага көшелерінде, метро, трамвай,

саябақтарында осылай алғаш қазақ сөздері естіле
бастады. Көп кешікпей, 1996 жылы Прага қаласында
Қазақстанның 3 кісілік дипломатиялық өкілдігі ашыл­
ды. Оны кәсіби дипломат Сәбетқали Қартбаев басқарған

болатын. Өкілдіктің консулы болып соның алдында
ғана Прагадағы Экономика институтын бітірген Алнұр
Жұманбеков деген інішек істеді. Өз басым Алнұрдың
қазақшасының жақсаруына бір кісідей үлесім болды деп

есептеймін. Өйткені ол орыс мектебін бітіргендіктен
басында қазақша жақсы сөйлей алмаушы еді. Инсти­
тут бітірген кезде Алнұрдың қазақшасы сондай жақсы
болды, өз ойын еркін жеткізетін жағдайға барды. Прагада

бол­ған жылдары сондағы қазақ студенттермен тек қазақ­
ша сөйлесіп оларға қазақ халқының басынан кешкен
тарихынан айтып беруші едім. Сондай сабақтан өткен
Алнұрдың дипломат маман болып қалыптасқанына шын

қуандым. Кейін бұл дипломатиялық өкілдік ел­шілік
болып кеңейді. Алнұр дипломатиялық жұмысын атқа­
рып жүріп сонда бас құрады, балалы болды. «Азаттық»
радиосында істеген қазақтар да өсіп өнді, балалы-шағалы

болды. Алғаш барғандар 10-15 жылдан кейін елге қайтып,
олардың орнына жаңадан адамдар барды. Қәзір Ержан
Қарабек, Ғалым Боқаш, Ермек Тілеген, Әсем Тоқаева
секілді журналистер жұмыс істейді.

2014 жылы көктемде Чехия астанасына жолым түсіп
барғанымда әдейі Қазақстан елшілігін және өзім бұ­
рын қызмет істеген «Азаттық» радиосын іздеп сон­дағы
қазақтармен сөйлескенім бар. Мен барғанымда, тө­бе­сін­

де қазақтың көк туы желбіреген 3 қабат ғимаратының іші
толған адам екен. Консулдық бөлімнің бастығы Мусин­нің

Досан Баймолда
айтуынша, Чехия үкіметі сол елде 5 жыл тұрақты тұрған
шетел азаматтарына, егер қаласа, 2014 жылдан бастап Чех
азаматтығын беретін болған. Осы туралы хабарды естіген,

қазақстандықтар елшілікке азаматтықтарын ауыстыру
жайында өтінішпен қаптап келе бастапты. Консулға кіру
үшін кезек күтіп отырып, қасымда отырған Светлана
есімді әйелді әдейі сөзге тарттым. Қызық болғанда,

екеуіміз Алматыда бір көшенің бойында тұратын болып
шықтық. 1997 жылдан бері Прагада тұрады, өзі жеке
саяхат фирмасын ашып алған. Ендігі көптен күткен арма­
ны, ол Чехия азаматтығын алу екен. Бұған не айтасың?

Кім қайда тұрғысы келсе, сонда тұруға болатын заман
талабы, адам еркі. Чехияның баспасөз беттерінде соңғы
жылдары Чехияның босқындар лагерлерінде Қазақ­
стандық босқын азаматтар саны көбейгендігі туралы

ақпараттар саны молайған. Ал Қазақстан баспасөзі олар­
ды мұсылмандық бағыт ұстанушы «діни эмигранттар»
деп атайды. Чехияда тіркелген «Қазақ босқындар коми­
теті» атты ұйым жетекшілерінің бірі Қайрат Досметов

Чехияның түрлі лагерлерінде шашылып жүрген осын­дай
қазақ босқындарының саны 250-дей адам деген мәлімет
таратқан. Бұның қаншалықты рас екендігін айту қиын.
2007 жылдан бастап қазақтың ірі жазушысы Мұхтар

Мағауин ақсақал да Прагадағы «Азаттық» радиосында
істейтін баласы Едігенің қолына барғаны белгілі. Соңғы
5 жыл бойы елге келмеген Мұхтар аға таяуда Алматыға
демалыспен келген кезінде Ұлттық мұражайға бас сұғып

сондағы қызметкерлерімен кездескен кезінде: өзінің
елден қандайбір қыспақ, қудалау көрмегенін тіптен өк­
пелеп те кетпегенін, тек өз еркімен таза шығармашы­лы­
ғын ойлап кеткенін айтыпты. «Арқада қыс жайлы болса

арқар ауып несі бар» деп әлқисса сөзін бастаған ағамыздың
көңілінен десе де бір реніштің барын аңғару да қиын емес

Еуропадағы қазақтар
сияқты. «Шетелге қашып кетіпті, эмиграцияда жүр екен»
деген секілді сан түрлі өсек-аяңға қарамай шынымен
шығармашылықпен айналысып жатқан Мұхтар аға

«Шыңғыс хан» романының екі кітабын жазып баспадан
шығарыпты, енді үшіншісі кешікпей баспадан шығатын
көрінеді. Биылғы көктемде Чехияға барғанымда сондағы
қазақтардың ең үлкен ақсақалы барша қазақ мойын­

даған ірі жазушы,тарихшы Мұхтар Мағауин ағамызбен
Прагада кездесіп, әңгімелессем деген ниетім іске аспа­ды.
Ол кісінің ұлы Едіге әкесінің сәл сырқаттанып, Карловы
Вары шипажайында емделіп жатқанын айтты. Моң­

ғолия астанасы Ұланбатырдан әдейі алдыртқан Шыңғыс
ханның толық бейнесінің бұзау терісіне салынған үлкен
бейне суреті мен поляк тілінде жарық көрген «Шыңғыс
хан» романын Прагага алып келіп, ұлына аманат ретінде

қалдырдым.
Прагада болған күндерімде, менің өмірімде ерекше
орын алатын, 1993-96 жылдары 3 жыл бойы доктаран­
турада оқыған Чех Техника университетіне және өзім

тұрған аспиранттар жатақханасы «Синкулеге» (Kolej
Sіnkule) бардым. «Ескі қалаға» (Stare Mіastoға) жақын
Ядролық Физика факультеті орналасқан көне ғима­
ратта ғылыми жетекшім, профессор Томас Чехакпен,

факуль­тет деканы, профессор Ладислав Мусилекпен
кез­десіп, рахаттана әңгімелестім. Олар Қазақстан еліне
қатты қызығып, Қазақстанның «Болашақ» бағдарла­
ма­сымен маман дайындап жатқанын жоғары бағалады.

Бірі қазақ, бірі орыс екі қазақстандық студенттің «Бола­
шақ» бағдарламасымен факультетте оқып жатқанынан
хабардар етті.
Осы жолы Прагада қазақтардың көбейгенін өз көзім­

мен көріп, риза болдым. Қайда барсам қазақ туралы
естимін, не қазақтың жүріп өткен ізін кездестіремін, не

Досан Баймолда
қазақтың өзін көремін. 1990-ыншы жылдардың басын­
да қазақты қанша іздесең де табу қиын еді. Бір күнде
метро ішінен және көшеден 6 қазақты кездестірдім. Олар

Прагадағы Карл университетінде оқып жатқан студент­
тер Әсем мен Асқар, фармацевтикалық фирмада жұмыс
істейтін Гүлнұр, Прагаға саяхаттап келген ерлі-зайыпты
астаналық қазақтар, ал алтыншысы Маржан есімді

жас әйел. Маржанның күйеуі Ермек Тілеген «Азаттық»
радиосында қызмет істейді екен. Маржанның айтуынша,
Прагада тұратын қазақтар көктем келгенде қазақтың
«наурыз» мейрамын бірігіп тойлайды. Қазақтар­дың

балалары ағылшын не чех мектептеріне оқуға барады.
Менің білуімше, Чехияда ең көп жыл тұрып жатқан
осы «Азаттық» радиосының қызметкерлері Мерхат
Шәріпжан, Едіге Мағауин екеуі. Оларға 20 жылдай

уақыт болды. Алғаш 1995 жылы Прага қаласына келгенде
Мерхат Жанар деген қазақ қызымен жаңа үйленген
кезі, ал Едіге әлі үйленбеген жас бойдақ жігіт кезі
еді. Чехия жерінде Мерхат екі балалы болды, үлкені

Айша биыл университетке түсті. Ал Едіге «Азаттық»
радиосының түркімен редакциясындағы Алтын атты
қызбен бас қосып, Чехияда 4 балалы болды. Бұлар
ірі жазушы Мұхтар Мағауиннің немерелері. Міне

Чехия елінде қазақ диаспорасы осылай қалыптасып,
өсіп келеді десек болады. Олардың нақты санын айту
қиын. Егерде Чехияның жоғары оқу орындарында
оқып жатқан 3 мыңдай студентті есептемесек, онда үй-

семьясымен тұрақты тұрып, Чехияның азаматтығын
толық не жартылай алған қазақ саны 100-ден аспайды.
Бұған «Азаттық» радиосында қызмет істейтін қазақтар
және олардың бала-шағасы сондай-ақ Чехия үкіметінің

арнайы бағдарламасы бойынша Чехияда жұмыс істеп,
тіршілік етуге келген қазақтар кіреді.

Еуропадағы қазақтар
Мажарстандағы қазақтар
Әлемдік саяси картада «Hungarіa», орысша «Венгрия»,
ал, қазақша «Мажарстан» – Еуропаның дәл ортасында

орналасқан
мемлекет.
Мажарстанның
тұрғылықты

халқы өздерін «Мадиярмыз» деп айтады. Осы мажарлық
мадиярлардың қазіргі мекендеп жатқан Еуропа аума­
ғына сонау X ғасырда ұлы даладан келгендігі және олар
қайсібір заманда сонда көшіп-қонған халықтың бір бөлігі

болғандығы жайында тарихи, мұрағаттық деректер мен
аңыздар көп. Мажар аңыздарындағы ғұндарға байла­
нысты оқиғалар мажарлардың шығыспен байланысы­ның
сонау ерте заманда басталғанын, Мажарлардың Азия­

дан Еуропаға 895 жылы қоныс аударғанын баяндайды.
Тіптен, бұл өңірде 430 жылы Аттила (Еділ) патша
бастаған Батыс Ғұн мемлекеті құрылып, ол ыдырағаннан
кейін Баян хан бастаған аварлар билігі салтанат құрады.

895 жылы Арпад патшаның басшылығымен Азия
даласынан мажарлардың (мажарлар) жеті тайпасы көшіп
келіп қоныстанады. Арпадтың шөбересі Геза христиан
дінін қабылдап, еуропалық үлгідегі мемлекет құрады.

Шыңғыс хан шапқыншылығы кезінде (1237–1246)
көптеген қыпшақ тайпалары Мажарстанға келіп, қоныс
теуіп қалды. Мажарлар Қазақстанды өздерінің ата-
жұрты деп санайды. Қыпшақтың Көтен ханы ІV Белаға

елшілерін жіберіп, Мажарстанға халқымен көшіп баруға
рұқсат сұрайды. Рұқсат алған соң, 1239–40 жылдары қол
астындағы 40 мың (кейбір деректерде 60 мың) халқы­
мен көшеді. Еркін көшіп-қонуға, ескі салттары бойын­

ша өмір сүруге лайық аумақтарға, жазық далалы жер­
лерге қоныстанады. Мажарлық қыпшақ ғалымы Иштван
Мандоки Қоңырдың айтуынша, түгелдей отырықшы
болуларына жүз жылдай уақыт кетеді, ал тілдері ХVІІ

Еуропадағы қазақтар
ескерткіші» (1993) атты еңбегінде мажар тіліндегі кейбір
сөздер мен қазақ тіліндегі сөздердің ұқсастығын кел­тіреді.
Мысалы: арқан – arkany, ұнтақ – ontak, шолақ – csollak,

қанжыға – kangyіk, пышақ – bіcska тағы да басқа. Жалпы,
мажар тілінде түрік тілдерімен ортақ алты жүзге жуық сөз
барын ғалымдар дәлелдеп айтып отыр. Қазақтар сыйлы
қонағына қойдың басын тартса, ал мажарлық қып­шақ­

тар қойдың басын қуырдақпен бірге сыйлы қонаққа
тарту дәстүрі барлығы оларды еуропаның басқа халық­та­
рынан даралап тұрғанын байқауға болады. Мажар­стан­
дағы қыпшақтардың жас сәби балалары өмірге кел­генде,

құйрығында көк таңба болатындығы, олардың Азиялық
текті екенін көрсететін тағы бір белгісі болмақ.
Иштван Мандоки Қоңырды 1975 жылы, ол Моңғолия
қазақтарының тілі, салт-дәстүрін зерттеу мақс­тында

Моңғолияның батысына, Алтай тауының баурайына
орналасқан Баян-Өлгей қазақ аймағына алғаш кел­
генінде кездесіп, әңгімелескен едім. Өзінің қыпшақ
тайпа­сы­нан шыққан қазақ екендігін мақтанышпен айтып

жүретін осы кісімен кейін Алматыда, Будапешт қала­
сында бірнеше рет кездесіп, мажарлар мен қазақ­тардың
туысқандық байланысы жөнінде талай таңды атырған
әңгімелерге барған едік. Осы сапарларында ол керей

қазақтарының этнографиясын зерттеп, керей тымақ,
керей ер-тоқым, түскиіз, сырмақтарды Будапештіге алып
кеткені есімде. Кейін, Будапештідегі үйіне барғаным­
да сол заттарды Қоңырдың үйінің төрінде тұрғанын

көрдім. Біреуге күлкілі, біреуге қызық көрінер естуімше,
кейде Қоңыр аға өзінің көшпенділік қыпшақ қаны тасы­
ғанда, қамшыны қолға алып орындық үстіне қойылған
ер-тоқымға отырып алып, кәдімгі атқа мінген көшпенді

ата-бабалары құсап шабыт шақыратын кездері болып
тұрады екен. Ал, өз көзімен көргенім, ол Қоңырдың үйіне

Досан Баймолда
барғанымда, мені төсегіне жатқызып, өзі ер-тоқымды
жастанып жерге жатқаны еді. Қоңыр Иштван өзінің
жастық шағында мажарлар мен қазақтардың туыстығы

жөнінде алғаш естіп, осы тақырыпты қызықта­ғаны
соншалық, кейін шыққан тегі қыпшақ, мажарстандық
әйгілі түрколог, ғалым-зерттеуші Дьюла Неметтің шәкірті
болады. 1976 жылы Қоңырмен болған әңгімелесуде, ол

өзінің 10 жасынан бастап қазақ тілін Карцаг (Қарсақ)
қаласындағы кеңес әскерилері құрамында Қазақстан­
нан келген бір қазақ жігітімен сөйлесіп жүріп, үйренгенін
айтқан еді. Оның студенттік жылдарында Мажарстан елі

Кеңестер Одағының ықпал ету аймағында болғандық­
тан,
өкімет
басында

коммунистер
отырды.
«Бұл
тақырып бойынша еркін зерттеу жұмысын жүргізу ол

заман қиын болды»,– деп еске алған еді бірде Қоңыр
марқұм. Коммунистік билікке наразы мажар халқы 1956
жылы жиырма үшінші қазан күні тоталитарлық режим­
нің жойылуын, елде көп партиялы жүйенің қалпына

келтірілуін талап етіп, көшелерге шығады. Ал, халық­
ты жақтаған үкімет  Варшава  шартынан шығатынын
мәлімдейді. 1956 жылы төртінші қарашада Мажарстанға
Кеңес әскерлері мен танкілері басып кіріп, бұл үкіметті

таратып жібереді. Екі жүз мыңға жуық мажар шетелге
кетуге мәжбүр болады. Осы сұмдықты басынан кешкен
Қоңыр батысқа емес, өзінің атажұрты Қазақстанға
бүйрегі бұрып, бастаған ғылыми жұмыстарын жалғас­

тырумен болды. Мажарлардың түбі қыпшақ даласы­нан
шыққанын әкесінен естіп өскен ғалым өле-өлгенше
түркі тектестердің тілі мен ділін, ауыз әдебиетін зерттеу­
ден, оларды өз халқымен байланыстырып тұрған нәзік

жіпті іздеу­ден, дәлелдеуден талған жоқ. Ол өзінің
докторлық
диссертациясында
Мажарстан

жеріндегі
қыпшақша жер су аттарын зерттеді. Қоңырдың, мажарша

Еуропадағы қазақтар
«Конгур» деген атынан бастап, балалық шағын өткізген
Қарсақ (Карцаг) қаласы бәрі-бәрі қыпшақша, яғни
қазақша аттар. 1980 жылы қазақ қызы Айшамен бас

құрап, Атлан есімді әкесінің жолын жалғастыратын
ұлды болды. 1992 жылы 28 қыркүйекте «қазақтар құрыл­
тай өткізетін болыпты» деген хабарды алғаш естігенде,
ол балаша қуанып, «алақай, алақай» деп айқалапты.

Қоңыр Иштван Мандоки бұл құрылтайға қатыса
алмады. Ол сол жылы тамыз айында небәрі 48 жасында
Дағыстан астанасы Мақашқалада жүрек талмасынан
қайтыс болды. Денсаулығы сыр беріп, бұл дүниемен

қоштасар алдында өзінің денесін атажұрт Қазақ жерінде
қойылуын тілеген екен. Сол тілегі орындалып, мажар
қыпшағы, түркология саласында ірі ғылыми жұмыстар
жасаған Қоңыр Манжоки Иштван Алматының «Кеңсай»

зиратында жерленді. Артында қалған жесірі Оңайша мен
ұлы Атлан қазір Будапешт қаласында тұрады. Оңайша
бүгінде қазақ-мажардың «Барыс» атты қоғамдық қорын
басқарады. Қордың мақсаты екі туысқан халықтың салт-

дәстүрі мен мәдениетін бір-біріне таныстыру болмақ.
2014 жылы қыркүйек айында Астана қаласында өткен
«Мандоки Қоңыр Иштван мұрасы: Ұлы далада ұрпақ­тар
үндестігі» атты халықаралық форумға қатысқан Оңайша

Мандоки Қоңырдың 16 мыңдық кітап қорын Астанадағы
«Түркітану» орталығына тапсырған еді.
Бүгінгі күні Мажарстанда қанша қазақ бар деген
сауалға жауап беру біраз зерттеуді қажет етеді. Өздерін

«қыпшақтардың» ұрпағымыз дейтін Қоңыр секілді
мажарлар да баршылық. Солардың бірі, Мажарстан­да­
ғы «Тұран» қоғамдық қорының төрағасы Биро Андраш­
тың айтуынша, қазақ пен Венгриядағы мадияр­лар­дың

ұқсастықтары өте көп. Жақсылап бажайлап қа­раған
адам
антропологиялық
ұқсастықтардың

Досан Баймолда
этнографиялық,
дәстүр-салттары,
мінез-құлқындағы

жақындастықты да айқын аңғара алады. Мадиярлар
XІІ ғасыр бұрын, Еуропадағы қазіргі қонысына келген.
Одан бұрын олар Азиядағы көшпелі мәдениеттің иелері
болған. Оны тіліндегі, дәстүріндегі сақталып қалған

жұқаналар дәлелдейді. Көңілінің ашықтығы мен мәрт­
тігі жағынан қазақтар мен Венгрия мадиярлары өте
жақын. «Біз – Еуропада ең қонақжай халық – венгрлер,
Азияда – қазақтар деп айтамыз. Венгрия мен Қазақ­

станды байланыстыратын ең алдымен тарихи, мәдени
қандастық. Мәселен, Венгрияда жылқы ұстап, қымыз
дайындайтын адамдар қазір де бар»,– дейді ол.
Тіптен, кеңес заманында Атырау облысына мұнай

шығаратын зауытты салған венгриялық мамандардың
бірталайы Атыраулық қара көз, қазақ қыздарын ұнатып,
елдеріне алып кеткені мәлім. Олардың дәл саны қанша
екені тағы да беймәлім. Тек, өз көзіммен көр­генім,

1995 жылы жазда, ол заман Алматы-Атырау-Буда­
пешт бағытымен ұшатын «Қазақстан әуе жолдары» әуе
компаниясының Ту-154 әуе ұшағымен Будапештен
Атырауға ұшқанымда, ұшақтың жарымы мажар­ларға

күйеуге шыққан қазақ қыздары болғаны бар. Қайсы
бірімен сөйлескенімде, олардың көбі бұрынғы кеңестік
төлқұжаттарын
Қазақстанның

жаңа
төлқұжатына
ауыстыру үшін елге келе жатқандарын айтқаны есімде
қалыпты. Елде бір айдай демалып, осы ұшақпен Алматы-

Атырау-Будапешт деп қайта ұшқанымда, өзіммен бірге
ұшып келген қазақ қыздарының көбін қайта кездес­
тіріп, ұшақ ішінде мәре-сәре болған едік. Көпшілігі
Мажарстандағы тірішіліктеріне риза екенін айтқан

болатын. Содан бері мажарларға күйеуге шыққан қазақ
қыздарының саны көбеймесе азайған жоқ деп ойлай­мын.
Бәлкім 200-300-дей бар шығар...

Еуропадағы қазақтар
Социализм кезінде Мажарстанға жоғары білім алу
мақсатымен Моңғолиядан көптеген қазақ жастары
келіп

оқыды.
Олардың
бірқаншасы
Мажарстанда

қалып қойды, көбі елдеріне қайтты. Бүгінде белгілі
тарихшы, ғалым Зардыхан Қинаяттың ұлы Жарқынбек
жан ұясымен Дебрецен (Debrecen) қаласында тұрады.
Белгілі жазушы Сұлтан Тәукейұлы 2000-2005 жылдары

Моңғолия атынан Мажарстанда елші болып қызмет
істеді. Мен өзім де Мажарстанға 5-6 рет барыппын. Ең
есімде қалғаны, 1985 жылы Будапешт қаласында оқып
жүрген балдызым Марат Уатқан мажар қызы Маргитке

үйленген кезінде, сонау Азия даласынан түйе жетектеп,
ат жетектемесем де, құдалық салтты сақтап, бас құда
ретінде сый-сыяпаттармен Мажарстанға барғаным бар.
Құдалық рәсім бар-жоғы 3 күнде бітіп, ертіп кетейін деген

балдызымды мажар жерінде қалдырып, жалғыз өзім елге
қайтқан едім. Уақыт қалай жылдам өтіп жатыр. Бүгінде
Мараттың екі баласының үлкені Айна университет
бітіріп, Будапешт қаласындағы бір халықаралық банкте

істейді, ал ұлы Темір (мажарша Тимур) студент. Міне
бұлар Мажарстандағы қазақтар деп аталады.
Мажарстанда қазақ диаспорасы өте үлкен емес.
Негізінен, мажар жұр­тынан бақытын тапқан қазақ

қыздары, бүгінде мажардың сыйлы келіндері және
студент жастар, сон­дай-ақ ұзақ-қысқа мерзімде осы елде
қызмет етіп, тәжірибе жинақтап жат­қан әртүрлі сала­ның
мамандары. Қа­зақстаннан келген орыс ағайын­дар да бар.

Еуропадағы қазақтар
шайқастарда теңдесі жоқ ерлігімен танылады. Тек
батырлығымен ғана емес, ел бастаған көсемдігімен,
дана шешендігімен танылған ол 1760 жылдары Абақ

Керейлерді бастап Қалба, Сауыр өңіріне, Ертіс өзені
бойына, Алтай тауларындағы байырғы қоныстарына
көшіп барып елін орнықтырады. Ер-Жәнібек батыр­дың
бұдан кейінгі өмірі елінің тыныштығы үшін жаулар­дан

қорғау, елдікті бекемдеу ісіне арналады.
Оның ерлігі, шешендігі жайында тек атажұрт – Қазақ
елінде ғана емес, сондай-ақ, Моңғолияда, Қытайда,
Түркияда және Еуропа елдерінде өмір сүріп жатқан

қазақтар арасында кеңінен айтылып, ұрпақтан-ұрпаққа
дәріптеліп келді. Тіптен бірнеше роман кітаптар,
өлең-жырлар жазылып, баспадан шықты. Осы ретте
Моңғолия жазушысы Сұлтан Тәукейұлының 2000 жылы

Ұланбатырда жарық көрген «Ақыр Жәнібек» роман-
шежіресін, Қытайдың Шыңжаң өлкесінде тұратын
жазушы Шәміс Құмарұлының «Ер-Жәнібек» кітабын
айтуға болады. Сондай-ақ батыр бабаға арналған көптеген

жыр-дастан жинақтар жарық көрді. Абақ керейден
шыққан белгілі ғұлама, кемеңгер ақын Ақыт қажы
Үлімжіұлы «Ер-Жәнібек» дастанында батыр тұлғасын
былайша суреттейді:

Жәнекең он алтыға келген жасы,
Бұлшық етті, бура сан, зор тұлғасы.
Жауырынды, иықты, қас-қабақты,
Ер жүрек батырдың бар нышанасы.

Денелі, еңгезердей, сұңғақ бойлы,
Кеуделі, кеңнен толғар, терең ойлы.
Кішіпейіл, кең мінезді, кешірімді,
Ел тарықса табады ол тура жолды.

Тілеген еліне ерек берекені,
Түсінген жаудан келер әрекені.

Досан Баймолда
Желбуаз жесір сөзге жан семіртпес,
Танылған жасынан-ақ ер екені.
С.Тәукейұлы «Ақыр Жәнібек» романында: «Ер-

Жәнібек 12 рудан тұратын Керейдің Абақ тайпасының ел
ағалары мен атқамінер ақылгөйлері бас қосқан жиында,
«Ел іргесін орыстан аулақтап, ежелгі мекен, ата-жұрт –
Алтайға ат басын бұрсақ қалай көресіңдер» деп сұрап,

олардың келісімін алған соң, Абылай ханның келісі­
мін алуға оның алдына екі мәрте барады. Алғашқысын­
да «Ағайыннан алшақтап кетесің!», – деп хан рұқсат
бермейді. 1771 жылдың күзінде Жәнібек би Көкшедегі

Абылай ханның ордасына екінші рет барады. Сонда
Абылай қалың ойға шомыла отырып: «Иә, аңсарың ауған
Алтайға да жетерсің, арада бір ғасыр өткен соң жат болып
та кетерсің. Артыңнан ерген ел айдаһардың аузына түссе,

алпауыт батыр болсаң да нетерсің?», – деген көрінеді.
Алтайға көшіп барған Абай Керейлердің ондағы
жағдайы да бірден түзеліп, оңай бола қоймады. Бір
жағынан Абылай хан бастаған қазақ сарбаздарынан,

екінші жағынан Қытай әскерилерінен оңбай жеңіліп тоз-
тозы шыққан жоңғардың тайпалары мен қазақтар арасы
жақсы болмағандықтан, ол жақта да жоңғармен со­ғысуға
тура келген. Бұл жайтты Абақ керейден шыққан ғұлама,

кемеңгер ақын Ақыт Үлімжіұлы «Абақ Керей» шежіресі-
кітабында былай деп суреттеген:
Алтайға келген елдің Керей алды,
Жәнібек елге тірек бола қалды .

Керейді қалмақ шауып қырыпты, деп
Жәнібек Қабанбайға кісі салды.
Қабанбай хабарды естіп келген екен,
Керейдің аққан қанын көрген екен.

Еуропадағы қазақтар
Бірігіп екі батыр тізе қосып
Сазайын қалмақтардың берген екен.
Моңғолмен екі батыр соғыс салған,

Түтігіп қара тамақ найзаны алған.
Бере алмай бұған төтеп қалмақ жауы
Қобдаға қаша көшіп кетіп қалған...
Қазақ-Жоңғар соғысы кезінде Қабанбай батыр,

Бөгенбай батырдан кейін түмен (он мың қол) басқарған
үш қолбасшысының бірі – Ер Жәнібектің есімі неге
шетелде тұратын қазақтар арасында көп айтылып,
Қазақ елінде онша айтылмай келді деген сауалға жауап

іздеп көрейік. Тіптен оның істеген батырлығы, ерлігі,
шешендігі Шақшақ Жәнібек батырға шатастырылып,
айтылып келгені тағы бар. Бұған себеп біріншіден елін,
жерін қорғап жауға қарсы шыққан қазақ батырлары­

ның бірқатары Жәнібек есімді (Мысалы, Әз-Жәнібек,
Шақшақ Жәнібек, Божбан Жәнібек) болғаны әсер етсе,
екіншіден Кеңес өкіметі кезінде батыр бабаларымыз­
дың аттарын атауға тыйым салып, олардың ерлігін, есі­

мін айтқызбай, ұмыттыру саясатын әдейі жүргізгенінен
болған деуге болады. Үшіншіден, Жоңғарды жеңгеннен
кейін иесіз бос қалған байырғы жеріне өз жұртын бастап,
Ер-Жәнібек батырдың көшіп кеткені, кейін орыс пен

қытай шекара сызығын түсіріп, олардың жат елде қалып
қойғандары себеп болса керек.
Бүгінгі күні Ер-Жәнібек батыр бастап көшкен Абақ
Керейлердің негізі Моңғол жерінде (150 мың), Қытай

жерінде (850 мың), Түркияда (20 мың) және Франция
(2 мың), Германия (1500), Швеция (500), Австрия (200),
Ұлыбритания (600), Голландия (250) секілді Еуропа
елдерінде тіршілік құрайды. Моңғолияны мекен еткен

Досан Баймолда
жылдай уақыт болғаны туралы тарихшылар, зерттеуші-
ғалымдар тарихи деректерге негізделген өз еңбектерінде
жазады. Яғни, алғаш Абақ керей руының қазақтары

қазіргі
Қытай
Халық
Республикасының

Шыңжаң
өлкесіндегі байырғы жерлерінен Моңғолияның батысына
1860 жылдардан бастап қоныстана бастағаны туралы
Батыс Моңғолияны аралап зерттеген орыс ғалым­дары

Г.Е.Грумм-Гржимайло,
Г.Н.Потанин,
А.М.Позднеев
және Моңғолия қазақтары арасынан шыққан Ә.Мініс,

А.Сарай, Қ.Ислам, Қ.Зардыхан секілді тарихшы-ғалым­
дар ғылыми еңбектерінде келтіреді. Аталған ғалымдар
19-ғасырдың екінші жартысында қазіргі Қытай Халық
Республикасының Шыңжаң өлкесін мекендеген Керей­

лердің бір бөлігінің Алтайдың Қобда бетіне ауа көшуінің
басты себептерін Шыңжаң өлкесінде орын алған саяси-
әлеуметтік оқиғалар салдарымен және малға жайылым
жердің жетіспеушілігімен байланыстырады.

Атап айқанда, 1864 жылғы Ресей мен Қытай
үкіметтері арасындағы «Жунго-Ресей батыс солтүстік
шекарасын тексеріп отыру шарты» аталатын келісімге
сәйкес, Керейлер мекен етіп отырған жер екі мемлекет

билігіне, екі тарапқа бөлінген соң, ру-тайпалар арасында
іштей жылжу басталады. Керейдің кейбір рулары Тәңір
тауының (Тянь-Шань) шығыс бөктері, Еренқабырға,
Бурылтоғай, Көктоғай, Баркөл, Шіңгілге дейін қанат

жайды. 19- ғасырдың екінші жартысында Абақ керей­
дің мал-жаны өсіп, бақ-дәулеті таси түсті. Деректерге
қарағанда, бұл тұста Абақ керейдің түтін саны 50 мыңға,
егер бір отбасында төрт-бестен жан бар деп көрсек, адам

саны 200–225 мыңға жеткен. Алайда, 1850–1864 жыл­
дары Қытайда етек алған шаруалар көтерілісі және Батыс
Қытай өлкесін қамтыған дүнгендер көтерілісі салдарынан
көптеген қазақ ауылдары шабуылдарға ұшырап, ер

Еуропадағы қазақтар
азаматтарынан, жайылым жерлерінен айырылуға душар
болды. Сол кездегі Шыңжаң өлкесін билеуші Манж-Чин
үкіметінің алым-салығына қоса жергілікті би, төрелердің

қосалқы алым-салықтары жергілікті қазақтарға ауыр
соқты.
Осындай
қыспақтардан,

қиыншылықтар­дан
қашқақтаудың бір жолы Алтайдың теріскей бетіне асып,
Моңғолияның батысы – Қобда бетін паналау болды.
Алтайдың Қобда бетіне асқан қазақ көшін қашан, кім­дер

бастады дегенге келер болсақ, бұл мәселеде Г.Н.Пота­
нин, А.Позднеев, Г.Е.Грумм-Гржимайло секілді орыстың
тарихшы, саяхатшыларының жазып қалдырған жазба
деректері және көшті бастарынан кешірген қария­лар­дың

айтқандары құнды материал болмақ.
Алтайдың Қобда бетіне алғаш көш бастаған: Шеруші
үкірдайы
Жылқышы

Ақтайұлы,
Базарқұл
руының
үкірдайы Көбеш Айтбайұлы, Ботағара руының үкірдайы

Барлам Сабылдықұлы, Шұбарайғыр руының үкірдайы
Жуанған, елі үшін басын берген Асылбек Көбешұлы
және Қобда бетіндегі қазақтар арасында елеулі рөл ат­
қарған: шеруші хошунын басқарған Сүкірбай Жылқыш­

ұлы, Моңғолияда Боғдыхан билігін алғаш мойындаған
қазақ Қылаң Зайсан, Жантекей руының белгілі азаматы
Ар­салаң Майынтыұлы, Шерушінің әйгілі биі Жылқы­
шының немерелері: Дөрбетхан Сүкірбайұлы, Шығыс

Түркістан уақытша үкіметін басқарған, генерал Дәлелхан
Сүкірбайұлы, мемлекеттік алғашқы ұлы құрылтай мү­шесі
Дәуітбай Тауданбекұлы қатарлы азаматтар Моң­ғолия
қазақтары тарихында елеулі рөл атқарды. Алтайдың арғы

беті Көктоғай ауданында туып өссе де, саналы өмірін,
жігіттік шағын Қобда бетінде өткізген Алтай, Қобда
қазақтарының азаттық жолындағы күрес басшыла­ры­ның
бірі болған, кемеңгер ақын Ақыт Үлімжіұлы (1867–1938)

Досан Баймолда
Алтай тау, Қобда, Сауыр, Бәйтік Боғда,
Ерентау, Сантай, Бөкен – тұрмыз сонда.
Алшаңдап азғантай жыл кеңдік көрген,

Байытқан берекелі қайран Қобда.
Ал, Абақ Керейдің бір бөлігі Түркияға қалай барып
жүр дегенге келсек, бұл туралы да тарихшы, зерттеуші
ғалымдардың жазғандары жетерлік. 19-ғасырдың екінші

жартысында, 1864 жылғы Шәуешек хаттамасы бойынша
Қытай мен Ресей арасында шекара сызығы келісіліп, Абақ
Керейлер мекен еткен Шығыс Түркістан яғни Шыңжаң
өлкесі тұтастай Қытайға қарағаннан бастап елде саяси

шиеленісті жағдайлар мен оқиғалар орын ала бастайды.
Қытайлардың зорлық-зомбылығына шыдай алмаған
қазақтар елін, жерін тастап кетуге мәжбүр жағдайға
барады. 1938 жылы Гоминдаң үкіметінің губернаторы

Шың-Ши-Сайдың зомбылықтарына шыдай алмаған
Елісхан Тәйжі мен Зайып Тәйжі бастаған қазақтар,
гоминдаң әскерлерімен шайқаса отырып, Тибетке жетіп,
Гималай тауын асып, 1941 жылы Үндістанға барған. Бұдан

кейінгі көш билік басынан гоминдаңдар кетіп, орнына
қызыл коммунистер келгеннен соң басталған. Бұл көшке
Сұлтан Шәріп, Қалибек хакім, Құсайын Тәйжі секілді
адамдар басшылық еткен. Бұлар 1951 жылы Үндістанның

Кәшмир аймағына орналасады. Арасына 10 жыл салып
көшкен осы екі көште жолға шыққан қазақтардың
ұзын саны 18 мың адамнан шекара асып, Үндістанға
жеткені 1800-дей ғана адам болған. Көбі жолда қытай

әскерлерімен болған шайқаста және Гималайдың оттегісі
сирек биік таулы климатына үйрене алмай «ыс» тиіп қаза
болады. Үндістан, Пәкістанда уақытша тұрып жатқан
осы қазақтарды 1952 жылы Түркия үкіметі көшіріп

Еуропадағы қазақтар
қоныстандырады. Жаңа қоныстарын туған жерлерінің
атымен «Алтай» деп қояды. Түркиядағы қазақтар мекен
етіп отырған «Алтайкөй» ауылының негізі осылай

қаланады.
2012 жылы Түркиядағы қазақтар алғаш Түркия
топырағына келгендеріне 60 жыл толғанын атап өтті.
Түркиядағы бауырларымыз өсіп-өнді, елмен бірдей күнін

көрді. Бүгінгі күні саны 20 мыңға жетті. Көбі Ыстамбұл
қаласының Зейтінбұрын, Қазақкент аудандарында және
Измир, Анкара, Кония қалаларында өмір сүреді.
Еуропада тұратын қазақтар, алғаш 1960 жылдың бас