Мархабат БАЙҒҰТ
Бұла бұлақ
Әңгімелер
Алматы

Киім киісі күлкі шақыра бастағанын сезгелі бері
мектеппен қоштасуды ойлап жүрген. Ақырында, ал­
ғашқы қар жауып, түс ауа қайта кеткен күні, сынып
балаларының көбісі жалт-жұлт еткен жақұттайын жай-

нап ойнап жүрген ажырықты алаң шетінен сытылып
шығып, Қарақас–Арқас каналына апаратын ақтаңдақ
соқпаққа түсті. Бәтеңкелерінің табаны тесіктұғын, бірақ
жылбысқы сүрлеу астында жаздан қалған жылу мол еді.

Сыз астындағы тұншыққан сағыныштай әлдененің кеу­
де тұсын сыздата сырқыратып жөнелгені. Екі-үш күн
бойы тұмшалаған тұманнан және тым ерте түскен қардан
мизам жіптерінің жидігенін, ақаба арық жағасындағы

қарасораның қарауытқан балағына оратылып, қорланып
жатқанын байқап, танауын тартып еді, көптен бері жас
шығармаған жанары ысып қоя берді. Тарам-тарам жас
арасынан төменге үңіліп, о баста жалтыр қоңыр болған,

қазір ақжемденіп, тұмсығына дейін тысы ойылып кеткен
бәтеңкелеріне қарады. Бесінші сыныпта Сағымкенттен
әкесі әкеп берген бәтеңке ғой.
Қамыстың қарқарасына дейін мұңайып, каналға қарай

белорта тұстан бүгіле сынып жатыпты. Биіктеу дөңеске
біткен дәуренін тәмәм етіп, жарылған жерлерінен діңі
іріп, тіні шірігені білініп тұрған жабайы жиденің түбінде
отырып, емін-еркін жылап алғысы келген. Алайда, аспаны

ағараң қаққан қалаға қараңғы түскенше жетіп жығылмаса,
жағдайының қиынға айналарын ұмытуға болмас.
Ақаба арықтың табанында аттап өтердей ғана қой­
малжың су аққан болып, жыламсырай жылжып барады

екен. Есекмияның түбіртегінен уыстай бүріп ұстаған
Есқара қиялау жиекке ырғи ілінбекке тырмысып баққан-
ды, бірақ табаны тесік, тайғанақ бәтеңкенің қияңқы
кесірінен тізелей жығылып, төмен сырғыды. Қыраулы

лет­сіздік атаулыдан удай ашып, аш күшіктей ұлып-ұлып
жібергенін білді әлде білмеді.
­– У-у-у-у-у! – деді Есқара. – Уу-уу-уу...
Шынымен-ақ не ұлығанын, не уілдегенін айыра алмады.

Біраз күннен бермен қарата қарнының ашқанын сезбейтін
күйге ұшыраған. Жеңімен көзін сүртіп, ақаба арықтың
жиегіне жүрелеп алып, тағы ұлыды. Сәлден соң барып
Сағымкент бағытына қарай бүлкектей желді. Күзгі күннің

бұлыңғыр сәулесі әлем жүзіне де, қабарған арық қабағына
да, соқпақ сұлбасына да біртұтас түспей тұрды.
Есқара уілдей ұлығаннан кейін де желе жортып келе жа-
тып, біраз уақыт бойы қыстыға жылаған. Бойын кернеген

ыза-кектен жеңілдеп қалғанын сезбеді емес, сезді. Сөйтіп,
Сағымкентке дейін, тіпті одан да алыс қиырларға тар-
тып, мақталы даланы қақ жарып жатқан Қарақас – Арқас
каналының бойына да жетті. Енді сәл ойпаңдағы жіңішке

жолды жағалап жүре береді. Ескі курткасының шұрық
тесік қалтасына сол қолын сұғып, оң қолын көлегейлеп,
артына бұрылып қарады. Мақтасы теріліп алынып, жыр-
тылмай жатқан теп-тегіс егістіктердегі тіп-тік боп тізілген

қозапая әлемінің әлдебір тұстары қарақошқыл және бір
жерлері қызғылтым, үшінші бір алаңқайлары қоңырқай
тартып, олар дағы өздеріне шақыратындай. Тү-у-у көз
ұшында тізілген тұт ағаштары бұлаңытып, олардан да

әрегіректе шоқ-шоқ алып қара талдар қоңыраяды. Әр
түстан қылаң беретін жабайы жиде бозғылт желең жамы-
лып, дала кезген шалдар секілденіп кетті.
Алғашқыда ауылының қай тұста қалып қойғанын аң­

ға­ра алмай дағдарған. Сөйтсе, Қамысты жотасының
қалқасын­да жасырынып жатыр екен. Жыңғылбай ағай­
ларының ақ теректері жанардың жауын алып, жа­сын­
сүрткендей; қалың қамыс арасынан-ақ ап-анық аңға­

рылып тұрыпты ғой. Мектепте не боп жатыр екен қазір?
Мұны ешкім іздей қойды ма екен өзі? Соңғы сабақта
міндетті түрде тізім оқып, сынып оқушыларын түгендеу
Жыңғылбай ағайдың әдеті емес пе? Сондықтан, Есқара­

ның еске алынбауы мүмкін дей алмайсыз. Жыңғылбай
ағай сынып журналына үңіле түсіп:

біресе көзәйнегінің астынан қарайды-ау. Одан кейін үнін
қатайтыңқырап:

рып, сәл бейресмилеу, жұмсақтау райға түсіңкірейді де: –
Есқара қайда, жоқ па, немене? Таңертең мектепке келе
жатқан сияқты еді, екеуміз әңгімелескенбіз, тіпті, – дейді
ғой.

Біраз уақытқа дейін сынып бөлмесінің іші тып-тыныш,
тым-тырыс қалар.

таласы Диана, ауылдағы ең тұрмысты жігіттің тұңғыш
қызы.
Есқара естен тез шығып, Жыңғылбай ағай ендігі сәтте
балаларды сабаққа қызықтыру үшін кезекті бір әңгімесін

тере сөйлеп, әуендете назар аударып. – Алдымен ұй­
қыларыңды ашып, алтыншы сабаққа шаршаңқы жеткен
жаратылыстарыңды серпілтіп алайын. «Комсомольская
правда» газетінен керемет бір материал оқыдым. Қай

күнгі нөмірінен дейсіңдер ғой, яғни айтсақ, он жетін-
ші қараша күнгі нөмірінен. Филиппин аралдарының
қалың жынысты, ну орманды және таулы бір өңірінен
осыдан неше мың жыл бұрынғыдай, яғни айтсақ, тас

дәуіріндегідей өмір сүріп жатқан шағын ғана тайпа табы-
лыпты. Мыңдаған жылдардан бері қарай солай тіршілік
етеді екен. Олардың ең жетілген құралдары да, қарулары
да тас балта, яғни айтсақ, ағаш таяқтың басына байлап

атындағы сегізжылдық мектептің жетінші сынып оқу­
шылары қатты таңырқап. – Шыннан ба, ағай?!

таласы Диана қашанғысынша, басқалардан бөлек­шелеу,
елден ерекшелеу тіл қататын сыңғыр үнінен жа­ңылмай.

тен, бір түп ағашты да қырықпастан, бір жануарды да
өлтірместен, бұйырғанды ғана қанағат тұтып, оқ пен

дәрінің, осы күнгі өркениеттің нендей нәрселер екен-
дігін естімей-ақ, білмей-ақ өмір сүріп келіпті. Мыңдаған
жылдар бойы! Біліп отырсыңдар ма, балалар?! Мыңдаған
жылдар бойы, мыңдаған жылдар бұрынғыдай!

Жыңғылбай ағай осы жерде өзін-өзі ұмытып, алтын-
шы сабаққа дейін әзер шыдағанын аңғартып, айқайлап
жіберген болар-ау.
Ағайдың алдамайтынын білетін балалар үн-түнсіз, ды-

быс-дабырсыз. Диана ғана жалт-жұлт етіп сәуле шашар
шашын бір сілкіп, алдына тастар. Құлағының алдыңғы
түбінен төмен түсіріп қояр төрт-бес тал тұлым түйірі
тербелер. Кенет Жыңғылбай ағай ең соңғы партадағы,

ауылдағы тұрмысы төмендеу үйдің қызы Балайымды
алғаш рет көріп тұрғандай тесіле, үңіле қарап, сонсоң
басын көтеріп, көзәйнегін жұлып алар. Одан сайын
қызықтыра айқайлап, екілене еліктіріп:

гі жағы ғана. Бір ғажабы сол, әлгі тайпаның адамдары
өздерін Тазагөйлер деп атайды екен. Ал, адамдардың ат-
тары: Балайым, Ұлби, Қызбу, тағысын-тағылар болып ке-
леді. Міне, сенбесеңдер, көріңдер, қараңдар!

Осыны айтқан Жыңғылбай ағай «Комсомольская
правданың» он жетінші қараша күнгі нөмірін көрнекі
құрал ретінде ұсынар.

айтсақ, жер жүзінде ең алғаш пайда болған тілдердің бірі
біздің қазақ тілі болуы бек мүмкін! – деп мәз болады-ау
ол кісі. – Жә, жарайды, сабақтан соң оқып аларсыздар, бұл
өзі – бір бет материал. Енді жаңа тақырыпқа көшелік...

Есқара алыста қалған мектебі мен сыныбын сағына ой-
лап, қиялға қатты беріліп, бірталай жерді артқа тастаған.
Жыңғылбай ағайлары әлгіндей сенсациялық материалды
оқығанын осы бүгін таңертең, мектепке келе жатқанда-ақ

айтып үлгерген еді бұған. Есқара сүлесоқ тыңдаған-ды.
Себебі сол, бұның басында басқа уайымдар толы болатын.
Тас дәуірінде қалып қойған қанағатшыл туыстары тура-
сында толғанысқа берілмекке шамасы жоқ-ты. Сауданың

соңына түскен болып, сандалып кеткен шешесінен көптен
бері хабар-ошар шықпай тұр. Жезқазған жақта тұратын
әкпесі де, Астана жаққа оқуға кеткен ағасы да өз күндерін

өздері әзер көріп, бұларға қайырылуға қауқар таныта ал-
майды. Әкесі бірқанша апта бойы ішкіліктің соңында. Ал,
Есқара мектепті тастап, мақта теріп кетейін десе, Диана­
лар мен Балайымдарға күлкі болғысы жоқ. Талайдан

бері шарбақтағы қауыннан қалған көк шапша мен үйдегі
қатқан-құтқанды ғана қорек етумен келеді.
Былтырға дейін бәріне шыдауға болатындай еді. Асып-
төгіліп жатпаса дағы, аш-жалаңаш жүрсе дағы, көнуге

мүмкіндік бартұғын.
Көз ұшындағы тұңғиықтана мұнартқан сағымның ара-
сынан әкесі сығалағандай. Артта қалған ауылдағы қоржын
тамда есін жинай алмай, арақ сасып жатқан әкесінің

Сағымкент төбесінен елес бергені несі? Деп ойлап, ол
кісінің нағыз бақытты шақтарды басынан өткеретін сирек
сәттерін есіне түсірді Есқара.
Жыл сайынғы, қара суық қармап алар қарсаңда­ғы,

жалғыз-жарым апта, яғни алты-жеті күн әкесінің ең
шаттықты аптасы, шадыман күндерітұғын. Есқара есін
­білгелі Ешкілі ауылының жұртшылығына түп-түгел
қозапая түсіріп беретін атақты арбакеш кім десеңіз, ол

әншейінде суық жымиып, сұсты көрінетін, көңілденгенде
ғана жайма-шуақ тартатын әкесі еді. Тек қара күздегі
жалқы аптада, алты-жеті күнде ғана әкесінің айы оңынан
туып, адам қатарына қосылып, жыл он екі ай бойындағы

жырғап қалар жұлдызды күндері келер еді. Қозапаяның
қуаты, ерен қызуы, толып жатқан емдік қадір-қасиеттері
хақында Жыңғылбай ағайлары айтудан бір жалықпас.
Сынып жетекшісінің аңғартуына қарағанда, қозапая

дегеннің не зат екенін білмейтін, мұндай сөзді естіме-
ген, ондай отынды тұтатып та, тұтынып та көрмеген
қазақтар жүдә көп. Сондықтан, жүрген жерінің бәрінде
Жыңғылбай ағайлары қоза; қозаның гүлі; қозаны күту

мен баптау; қозаны шабу мен шырпу; қозаны жеке-
леу мен жүйектеу және суару сияқты толып жатқан
ұғымдарды түсіндірмектен танбайды. Мәселен, Жың­
ғыл­бай ағайларынша ұғындырғанда, яғни айтсақ, жүге­

ріні, әрине, жақсы білесіз. Собығы қайырылып алынған
соң сиырға салатын сабағын жүгеріпая деп атайды емес
пе? Әне, қозапая да – мақтаның сабағы. Қоза дегеніміз –
мақта. Синоним секілді ғой. Ақ ұлпасы теріліп алынып,

қаудыр-қаудыр қауашағын жарым-жартылай жел ұшырып
түсіріп, қалғандары қоңырау қағып тұрар; ал мақтасынан
айырылған сабақтары қара талдың қызғылтым шырпы-
сындай сорая тізілер; әнекиіңіз, қозапаяңыз сол. Соны,

тапсаңыз техникамен, әйтпесе қол күшімен-ақ суы-
рып жинап, үйметөбелеп шошайтып маялайсыз. Бұл
бейнетіңіз – бұта шапқаннан бетер азап, қамыс орғаннан
қиындау. Бірақ тас көмірді де қазып жүрсіз ғой, одан

жеңілірек.
Суырылып алынбай, жұлынып жиналмай, мақталық­
тарда, өркениетті түрде атағанда, плантацияларда қалып
кетсе, қозапаяңыз аппақ қарды қып-қызыл етікпен кеш-

кен әлдекімдердей көрініп, көздің жауын алатынын айтса­
ңызшы. Ал енді әрбір үйдің жанына, бар болса бастырмаға
текшелей маялап, қыздың жүгіндей жинап қойсаңыз, тас
көмірдің түк те қажеті жоқ. Қырау түсе салысымен-ақ

шетінен суырып алып, отқа жаға бере­сіз. Сытыр да сы-
тыр дыбысы, қытыр да қытыр дауысы жаныңызға жайлы,
құлағыңызға жұмсақ. Шоқтана қозданып шығарар қызуы
үйіңіздің ішін ұжмақтан бетер етер.

Қарақас–Арқастың қара суығы қармайтын қарсаңда
Ешкілі жұрты үшін Есқараның әкесі Ерсәлім бірден «Ере-
ке-Ерекеге» айналып шыға келетін. Ешкілінің адамдары
«Ерекелеп», тізімге тіркелмекке асығар.

ішіңіз, бала-шағаңыз есен-сау ма, Ереке?!
Қозапая түсіру науқанына дейін де, одан кейін де,
Ешкілінің ешкімі де Ерсәлім арбакешті «Ереке» демес.
Ерекеңнің саламаттығын, көңіл күйін, денсаулығын, үй

ішінің есендігін сұрай қоймас. Сұраса дағы селқостана
самарқауланып, меңірейе марғауланып бағар бәрі. Ай-
нымас адам біреу болса, тап соның өзі; екеу болса, екінің
бірі – Жыңғылбай ағайлары. Ол кісі мұның әкесіне кез-

десе қалса, бітті: қозапая гүлі мен түйнегінің, күлі мен
қауашағының құяңға, шойырылмаға, тағысын тағы қан­
ша­ма кесепатты кеселдерге ем екендігін қайталап, мақ­
та өспейтін аумақтағылар үшін тасымалдап жеткізу­

қуаттанбай, жағдайы жетілмей жатқанына өкініп, бас
шайқайды.
Обалы нешік, әкесі қозапая түсіру науқанына алдын
ала, жан-жақты әзірліктер жасайтын. «Ереке-Ерекеге»

айнала бастағанына мастанбай, іштей ғана мерейлене
мазаттанып, арбасын жамап-жасқайды, дөңгелектерін
қайта-қайта майлайды, ат әбзелдерін бүтіндейді. Бұрынғы
бөлімшенің, бертініректегі өндірістік кооперативтің бас-

шыларына суықтау қарамауға, сұстылау сезілмеуге әзер-
әзер шыдас беріп, аттарына жем бөлгізеді. Есқарасын
ес көріп, балалық жасайды деместен, қозапая түсіру
науқанына нағыз ғылыми-практикалық негізде мән бер-

гізіп, арнайы кесте жасатады. Тізімге тіркелгелі келген-
дерге сәл де болса шекесінен қараңқырап, әкесінің бағасын
көтеріңкіреп бағатын, өркениетті түрде айтқанда, қозапая
тасушының имиджмейкеріне айналатын өзітұғын. Тор

көз дәптердің ортаңғы қос парағына жасалған арнайы
кесте Ешкілідегі ең ескі, қоржын тамның алдына ілініп
қойылар. Онда ауылдың қай үйіне, қай күні, қай сағатта
қозапая келіп түсетіні бейнеленер. Мәселенки, жиырма

бірінші қараша күні, таңертеңгі сағат он жарымда Екін-
ші дүниежүзілік соғыс және еңбек ардагері Оңалбай
Ізтұрғанұлының отбасына; түскі сағат бір жарымда кеңес
кезіндегі партия съезінің делегаты, атақты механиза-

тор, бүгінде тракторынан тұлдыр қалмаған Қалмахан
Қайыңбайұлының үйіне; кешкі сағат алтыда ғарышкер
Гагарин атындағы сегізжылдық мектептің мүғалімі
Жыңғылбай Айшуақұлына...

Әлбетте, әкесінің ішкі есебін Есқара ескермейді
емес. Күніне мажар арбаны үш мәрте толтырып, мақ­
талықтардың басынан Ешкіліге әкеп түсірмек ире­
леңдеген ұзынтұра, жіп-жіңішке әкесіне жеңіл тимес.­

Сол себептен, оның інжәпия құпиясын қазбалап, кінә­
лаудың орынсыздығын түсінеді. Сәскеде қозапая түсі­
рілетін үйден жеңіл-желпілеу шай-пай және жүз елу
грамдай арақ күтілер. Түсте түсірілетін үйден жақсылап

тойынып, ыстық ішіп алмаса, кирелеңдеп қалу оп-оңай.
Ал, енді, әрине, кешке қарай қозапаялы болатын үйді
мүдірмей діттемек, қателеспей таңдамақ абзал. Әрі ет
жеу, әрі бірнеше бөтелке босату, әрі армансыз әңгіме-

дүкен, сыр-сұхбат құрмақ мәселелері толайым-түгел ше­
шілмегі ләзім. Әлбетте, әкесі барлық үйден бірдей тек
қана ішіп-жей береді, қу құлқынның ғана қамын ойлайды
деп жүрмегейсіз. Әсіресе, нарық кезеңі келгелі бері Еш-

кілі ауылының адамдары бұл заманға икемделді емес пе?
Икемделгені сол дағы, имиджі (бұрынғыша бедел, абы-
рой) көтерілген әкесіне әжептәуір тиын-тебен ұсынып,
ұялмауын өтінетінге айналған. Ондайда әкесі:

«Ақша деген немене, тапқан құлға,
Ақ теңгесін кім берер қара пұлға.
Қолдан келсе, еліңе еңбек сіңір,
Бұл өмірге болмайсың сен де тұлға!» –

деп масаттана әндетіп оралатын еді.
Былтырға дейін...
Иә, былтырға дейін, шамамен алғанда, осылай да осы-
лай жалғасып келгентұғын.

Былтырға дейін шешесінің нешеме айлап жоқ боп
кетіп, базар-ошар айналдыратыны да, Жезқазған жаққа
күйеуге тиген әкпесінің, Астана жақта оқып жүрген
ағасының қайырымсыз-хабарсыздықтары да білінбей-

тіндей еді ғой. Ал, былтыр, қара суық қарсаңында жыл
сайынғы жайма-шуақ тартар әдетінен жаңылған әкесі
әлпеті қашып, қарасұрланып келген күні:

жүр едім, болмасқа кетті, балам, – деді түтігіп. – Арбадан
да, аттан да, қозапая тасушы деген құқымыздан да жұрдай
болып, жұтап қалдық.

«тендер» жариялапты. Аудан әкімінің құдасының пұдасы
ма, бөлесінің мөлесі ме, ұтып алыпты. Атаңа нәлеті, ар-
бакешті тағайындауға дейін аудан әкімі араласатынға
айналған соң не оңады енді?! Енді мен не істеймін, аштан

өлемін бе десем, тиемел жерің бар ғой деседі. Үлеске ти-
ген жердің сиқы анау, ит арқасы қиянда. Сор басып, сор-
лап жатыр. Мақта термейсің бе дейді мені қорлап. Қолме-
е-е-ен... Еңке-е-е-й-і-іп...

Мінекиіңіз, содан кейін Есқараның әкесі бір жыл бойы
арақты қойып, несие деген несібенің жолында жүріп-ақ
бақты. Бұйырмады, бірақ. Сонсоң бұрынғыдан бетер ішіп
кетті. Оған дейін некен-нұқан, қозапая науқаны тұсында

ғана күн сайын дерлік ішіп, кейін сиретуші еді, енді тіпті
тежеу таппай, тоқтаусыз салынуға айналды.
Зәктенген, зардамданған қоржын тамда мұқы-тақы күн
өткізуден әбден заразаптанып, мұғдарсыз жолға беттеп

келе жатқаны мынау...
Есқара қалаға жақындағанда, Қарақас–Арқас кана­
лының қос қапталы қарабарқын тартып, үрей үйіре, жы-
бырлай шымырлаған күрең судың бетінде мұздышарық

қылаңытқандай көрінді. Жетінші сыныптың оқушысы
жүрегі суылдаған күйі бетон көпірден дірілдей өтіп,
жарығы өлеусіреген шаһарға жұтылды.
* * *

Қас қарайғанда, қаратүнек жайлаған қоржын үйде
жалғыз өзі жатқанда, мұғалім Жыңғылбай келіп, Есқа­
раның қайда екенін сұрады. Ерекең, яғни Ерсәлім сүй­
ретіле түрегеліп, Есқараның сүйікті ағайына ешкі­

көзденіп қарады да қойды. Қараңғыда онысын аңғармаған
Жыңғылбай тағы тәптіштемектұғын, бірақ Ерекең қайта­
дан үнсіз жантайды.
Ертеңіне Ерекең күннің жазға бергісіз жайма-шуақ­

танып кеткеніне таңырқай қуанды. Түнімен толғанған,
талайдан бері басының бір бөлшегінде жүрген, енді бір-
жолата бел байлаған әрекетіне әзірлік жасамаққа кірісті.
Ең алдымен Есқараның ең сүйікті ағайы Жыңғылбай

Айшуақұлынан түндегі иттігі үшін кішірейіп, кешірім
өтінді. Сонсоң екі мың теңге қарыз сұрады. Қиялилау
мұғалім Ерекең жайында жаман ойламас; әйелін немесе
баласын іздеуге шығады десе керек, бір сөзге келмей-ақ,

екі мың теңгені қолына ұстатты.
Тозығы жеткен сұрғылтым сөмкеге бес-алты бөтелке
арақ, үш күнге жететін тамақ, төрт-бес баклашка жанармай
салып алып, Ерекең сол күні Ешкілі ауылынан қиянға ұзап

кете барды. Ұшы-қиырсыз егістіктерде қозапая тұнып тұр
еді. Ол сол күні дамылсыз, ұзақ жүрді де, бұл шақта адам
аяғы жете бермес, бұрындары терең көл болған ойпаттың

ең биік, құлама-құзар тұсын таңдады. Ғарышқа ұшып кет-
пекке жеңіл болсын дегендегісі ғой.
Құзар жардың басына үш күн бойы, күні-түні тыным-
сыз қозапая тасыды. Құшақтап та тасыды, қолтығына

қысып та тасыды, жіңішке жіппен буып алып, арқалап
та тасыды. Ақ тер де көк тер болып жинаған қозапаясы
Ешкілінің ең биік үйі шамалас маяға айналды. Қозапая
маясын қалай болса солай үймелей салған жоқ-ты. Текше-

лей қаттап, текпішек жасады; орта тұсын үңгігендей етіп,
қуыс қалдырды. Төртінші күні таңертең ойпат түбіндегі
сызашық суға баппен жуынып, шомыла шайынып,
Жаратқан Иеге жалбарынып, кешірім сұрады. Асықпай,

ақырын ғана аяңдап, ойпаттан жоғары көтерілді. Текпі-
шектен еңбектеп, сұрғылтым сөмкесін иыққа асқан күйі,
қозапая маясының төбесіне шықты. Жайғасып оты-
рып алды. Қызғылтым, қарақошқыл, қоңырқай алаң­

қайлардан құралатын қозапая әлеміне ұза-а-а-ақ қарады.
Шіркіндердің тізіліп тұратынын, суырып-суырып алғанда
аздап аяйтынын; үйме-үймелер үлкейе түскенде, керісін-
ше қуанатынын; тың тынысы ашылып, мажар арбаға

мағұрлана артып жататын сәттерін; Ешкілінің иірқобыз
көшесін
жиектей
жиналатын

қозапая
маяларынан
жаңбырлы күндері жанды жабықтыра жүрек сыздатып,
шүмектей су сорғалайтынын; өзге де небір мұңды сурет-

терді көз алдынан өткеріп, кеудесін күрсін кернеді-ай.
Көптен көрмеген қатынының қара сұрлау жүзін ұмыта
бастағанына аздап ұялыс тапты. Жезқазған жақтағы
қызын, Астана жақтағы ұлын ойлау­дан қашқақтады.

деді Есқарасын ғана елестетіп отырып.
Есқарасынан кейін Ерсәлім, неге екенін кім білсін,
бұрынғы көл үстінде пайда болған экранға аудан әкімін
әкелді. Әкім болып тағайындалғаннан кейін оны бірқанша

рет жап-жақын жерден-ақ көрген-ді. Бұдан басқалардың
бәрі түгелдей дерлік қоғадай жапырылып, бірін-бірі ба-
сып-жаншып кетердей ұмтылысып, әкімнің қолын алып
қалмаса, қырылатындай қапылады. Шет-шелшеңдеу,

ошарылған ошаған мәнзелдес табаны тапжылмай­
тын – жалғыз осы. Неге өйтетініне таңырқай бас шайқар.
Кейіннен, әрине. Нысай-ниетінің, пейіл-пиғылының

пәлендей терістігі жоқ, сонда да әйтеуір әкім дегенде бір
пәле кежегесінен кейін тартады да тұрады ғой.
Елуінші жылдардың қақ ортасында Ерсәлімдер
Қарақас–Арқас каналының бойына Қызылқұм түкпірінен

көшіп келген. Әр тұстан қоныс аударғандар қауымдастығы
қонған айдалада жыңғылдың өзі шанжағайтұғын. Шіл-
деге ұрынып, қырыла жаздады бұлар. Іштің ыстығын
алады десіп, қора-қоралап қой емес, шөре-шөрелеп

ешкіні көбейткен. Шекшеката тұқымы өсімтал ғой,
қысқа уақыттың ішінде осы төңірек ешкіге толып кетті;
жаңа ауыл Ешкілі атанды. Кенет кебенек килігіп, канал
бойындағы малсымақ мұқым қырылуға айналды. «Мә-ә-

ә-ә!» – деп бақырады да, көздері тұңғиықтанып, қылжиып
қала береді. Ерсәлімнің апасы ақыл тапты ақырында.
Кебенек дертінің де дауасы болады екен. Тоқал тамның
есік-тесігін қымтап, сабан түтетіп, кебенек тие қоймаған

ешкіні үш күн бойы ыстайсыз. Ажалы жоғы аман қалар.
Ал, өлетіні белгілі болып, елегізіп, көз жанарлары
тұманыта бастаған ешкіні ертерек бауыздап, сойып алып,
етін өзінің қарнына тығып, сызашықтың бойындағы

салқын саздақтан қазылған ұраға салып сақтайсыз. Үш
жүздейінен үш-төрт ешкіні аман алып қалған Ерсәлімнің
апасытұғын. Сол үш-төртеудің тұқымы әлі күнге дейін әр
ауылда аз емес.

Бастауышта оқитын Ерсәлім талай-талай сақалды сай­
танның қылжиып қалғанын көрген. Ал мына мақарыңыз,
яғни ауданның бүгінгі әкімі тұп-тура сол кебенек келіп
соққан жылы туғантұғын. Жас босанған шешесінің

қалжасына соятұғын мал қайда, Ерсәлімнің апасынан
көже-қатық сұрап, әкіміңіздің әкесі келген. Ерекеңнің есі-
нен қалай шығады? Апасының саздақ ойпаңдағы ұраны
ашып, мұның қарынға тыққан кебенек етін алып шыққаны

күні кешегідей көз алдында тұр емес пе?! Ұраның топырақ
текпішегі опырылып кетіп, тізесін қанатып алғанын қалай
ұмытады бұл? Мұндай-мұндай мәселелер бір бүйірінде
қаздиып қарап тұрмаса, қазақ – қазақ болар ма?! Бертін-

гі бір жылдарда бұл оқиға бірер мәрте ауыздан шығып
кеткен-тін. Ерсәлімнің өзі емес, апасы абайсызда айтып
салыпты. Бөтен-бөгдеге емес, бүгінгі әкімнің өзіне. Әкім
болмай тұрғанда; бұлар қатты қиналғанда; нарық заманы

басталып, зардамдануға айналғанда айтқан дағы амалсыз.
Ерсәлімнің есінде жоқ, әлде бөлімше тарағанда ма; әлде
кеңшардың жері жекешелендірілгенде ме; әйтеуір сөйдеп
қалыпты ғой, сормаңдай шешесі.

Алғаш аудан әкімі болып тағайындалғанда, «баяғы
баланы» құттықтауға Ерекең де барды. Өзінің ойына он-
дай-ондай мәселелер кіріп те шықпас. Құттықтау мұның
не теңі?! Қаперде жоқта тізімге тіркеліп кетіпті. Ешкілі

ауылының аттан түсіңкіремей жүрген бес-алты белсен-
дісі ғана іріктелген тізімге жайдақ арбадағы Ерсәлім қалай
ілігіп жүр дейсіз ғой? Мінекиіңіз, осы тұста үлкен қателік
кеткен: кебенек келген жылғы оқиғаны «баяғы бала»

оң бағалайды деп ойлаған да ауыл белсенділері. Ешкілі
делегациясының құрамымен түгелдей дерлік құшақтасып,
сүйісіп келе жатқан «баяғы бала» шет-шелшеңдеу тұрған
бұған қолының ұшын ұсынумен шектелді емес пе?! Ерекең

ондайда ошағанша ошарылар, әрине. Жаңа әкім ұзынша
үстел үстіндегі әлдебір қағаздарға қарап, қайраткерсінеді-
ей! Ешкілі ауылының шөпке тышарларын шет елдердің
әлдебірінен келгендердей санап, өзіне сеніп тапсырылған

ауданның аужайын айта бастады.
Ерсәлім арбакеш Ешкілі делегациясының мүшелерін
Камбоджа, әлде Лаостың адамдарындай, ал аудан әкімін
шамамен Шри-Ланканың көсеміндей елестетіп отырды.

«Баяғы бала», яғни бүгінгі әкім аудан бойынша жеті мыңға
жетеғабыл шаруа қожалығы бар екендігін; бір кездері уақыт
және заман талабына сәйкес ерік беріліп, бөлініп, бытырап
кеткендер бүгінде бірікпекке беттей бастағанын; бірақ ендігі

президенті мәнзелдес парасат таппаққа тырысып. – Ен-
дігі бірігу шындап жұмыс жасауды, бейнеттенуді бірік-
тіру болмақ. Осыны мықтап ескергейсіздер, терең
түсінгейсіздер. Былтыр аудан аумағында алпыс алты мың

гектар мақта егілген. Мұның көлемі келесі жылы елу мың
гектарға түсірілмек. Тек бір ғана дақылмен әуестеніп,
әуейіленіп кетуге болмас. Өкінішке қарай, өндірістік коо-
перативтер, шаруа қожалықтары осыны ұғына бермейді...

Ауыл адамдарына ақыл айтып шығарып салғаннан
кейін жаңа әкім ауданның жерін де, мал-мүкәмәлін де же-

кешелендіруді Қарақас–Арқас желінен бетер жеделдет-
ті. Ерсәлімге және Ерекең тұрпаттастарға тиген үлестер
шынымен-ақ ит арқасы қиянда еді. Каналдың қырық
құраққа бөлініп, қылдырықтай арыққа айналып, судың

ақабасы ғана қоймалжың тартып жетер тұстарытұғын.
Жарым-жартысы киіздей тұтасқан ажырық, қалғаны
қамыс-құрақ, солардан артылса, сортаңды ақтаңдақ. Пе-
шенеге жазылдыға сайып, жер игермекке, несие алмаққа

бекініп, көп әуреленді. Алты ай бойы табанынан тау-
сылып, қажет құжаттардың үштен бірін әзер жинады.
Ақырында алқынып, қолын бір-ақ сілтеді. Әншейінде
бұқаралык ақпарат құралдарында сайрап тұратындай емес

екен. Несие алу дегеніңіз қазақтың өз жерінен ғарышқа
ұшуы мәселесін Мәскеу арқылы шешпектен титімдей
де жеңіл шаруа болмай шықты. Ерсәлімдей арбакештер
оған жету жолында жыл бойы жүгіруге тиіс екен. Келер

жылдың өзінде несие атты несібеге колы жете ме, жет-
пей ме; егін еге ме, екпей ме; ол жағы мүлде беймағлұм.
Осыған әбден көзі жеткен соң, шапанымды шешіп алмас
деп, бел буып, «баяғы баланың» алдына да барды-ау!

Мас-қара-а-а! Аудан әкімінің қабылдауына алдын ала жа-
зылады екен; көп күндер бойы кезек күтеді екен; сарыла
сарғаяды екен. Бәріне шыдап бақты. Көкілеттік-өкілеттік
алған заман дағы; кесіркенген көбейіп, кішірейген азайып

барады емес пе; шыдамасқа шараң нешік?
Кірер кезек жеткенде көмекшісі сыздаусып:

ты өлшеулі, таңертеңгі сағат бесте облыс орталығында
өтетін үлкен жиналысқа жүріп кетуі керек, – деді.
«Баяғы бала» орнынан тұрып, жұмыс үстелінің жа-
нына шығыңқырап амандасты. Ай, атаңа нәлеті-ай,

бірақ сағыз шайнап тұрыпты да. Сонысынан тіксінді.
Ерекеңнің апасы қайтыс болғанда да, тап осылай; менің
келгенімнің өзі не тұрады дегендей кейіп көрсеткен-тін.
Есік алдындағы қиямен, бір шетін қияңқы мия жапқан

құрғақ сүрлеумен көтеріліп келе жатып, сағыз шайна-
уын доғармап еді. Сол сағыз шайнаған күйі көріскен; тап
осылай, сағыз шайнап тұрып көңіл айтқансыған сонда...
Бала-шағасының жағдайын, қатынының сарсаң сауда

шолып өтпек еді; енді онысынан кілт айныды. Не де бол-
са, несиені айтар алдында «баяғы баланың» аяғын жер-
ге тигізіңкіреп алмаққа бекінді. Ерекең де сонда сағыз
шайнағандай кекжиді-ау кенет:

түсіп.
Аудан әкімі алтын тістерін сақ еткізе сағыз шайнауын
доғарып, күрең тарта ресмиленді:

деді бұл. – Таңертеңгі бестен тұрып, он жетінші ғасырда
Мөңке би болжап айтып кеткен мағынасыз жиналысқа
жүресің.

білмекке келгем. Аудан басының өз аузынан естімекке
кіргем.

лысын, сулысы мен нулысын, жайлысы мен жақынын
кімдер алғанын айтар ма едің, сұрасам?

Болдың ба?
«Құдайдан қорықпағаннан қорық» деген ғой, соңда
әкімнің бүкіл болмысында ештеңеден де, ешкімнен де
қорықпас алкеуде алапат бартұғын.

мақта терместер; сендейлердің алдарыңда ешқашан
еңкейместер не істемек керек? Аштан қата бере ме?

тындар аз кездеспейді, – деді «баяғы бала». – Еңкей­
местердің еншісі сол. Амал қанша, тәуелсіздігіңіз һәм
бірқатар шығындарды талап етуге хақылы.

деді Ерекең сонда. – Мұны да сенен күтпеп ем. Рахмет!
Бұған дағы шүкір-ақ...
Есікті қатты жаппақ болғаны есінде. Алайда, зілмауыр
зәулім мүлікке әл-дәрмені жетпей, жұлқумен ғана тынып,

еңкеймей шыққанның өзін қанағат тұтқан.
Қайтар жолында, өркениетті түрде айтқанда, аудан
орталығының олигархиялық бөлігіндегі әкімнің үй-жайын
әдейі ғана көріп өткісі келген. Алыстан қарағанның өзінде

қорқып кетті.
Қызғанған жоқ.
Қызыққан жоқ.
Қорқып кеткені рас...

маясының үстінде отырып. – Мен бүгін ғарышқа ұшам.
Біліп қойыңдар, ғарышқа тек Байқоңырдан ғана аттан-
байды адамдар. Қазақтар. Қозапаяның қызу-қуатымен
кез келген жерден ұшпаққа мүмкіндік бар. Сезгірлер ғана

сезер-дүр мұны! Қош, Ешкілі елі! Қош, Есқара бала! Тірі
қалсаң, тесіп шығарыңа сенем... У-у-у-у... Уу-уу-уу...
Жанармай толы баклашкаларды сөмкесінен суырып,
қозапая маясының ортаңғы тұсынан әдейі үңгігендей етіп

қалдырған, тереңінде қарқаралы, қаудасын қамыс жатқан
тұсқа бірінен соң бірін шашып-шашып жіберді. Сонан
соң кеуірт шақты.
Лез-демде лап ете түскен жалын лаулай алау зау­

латты.
У-у-у-у... Уу-уу-уу-уу-уу...
Ешкілі жұрты қозапая қалдығын екі күндей ақтарса-
дағы Ерекеңнің денесінен ешқандай жұрнақ таба алмады.

Қозапаяның қызу-қуаты адамның еті түгілі, сүйегін де
түп-түгел балқыта ерітіп жібереді дескендер де аз емес-ті.
Мүмкін, Ерекең шынымен-ақ ғарышқа ұшып кетті ме, кім
білер? Ұшпады деуге нендей негіз бар? Дескендер дағы

табылған.
Бір таңданарлығы сол, бұл оқиға осы уәлаятта таласа-
тармаса, тоқтаусыз шығып жататын, немесе тынымсыз
сарнап тұратын бірде-бір бұқаралық ақпарат құралының

назарына мұқым-мүлде ілікпеді. Тіпті, бұдан мыңдаған
жылдар бұрынғыдай, тас дәуіріндегідей тіршілік кешіп
жатқан Тазагөйлер тайпасы туралы жан-жақты жазған
аты шулы «Комсомольская правда» газетінің өзі һәм үн-

түнсіз қалды.
Ал, жетінші сынып оқушысы Есқара Ерсәлімұлына
келсек, оны Сағымкенттен ұшырастырғандар бар екен;
жағдайы шыли жаман емес; әлдебіреуге жалданып жұмыс

істеп жүріпті деседі.
«Тірі қалса, тесіп шығар бір жерден. Бәлкім, әкім болар.
Басқашалау ыңғайдағы, әрине. Алдынан кім шығыпты
дейсіз, өрен өскіннің...». Ғарыш тұңғиығынан ба, қозапая

әлемінің астынан ба, Қарақас–Арқас желінің у-у-у-уілі-
нен бе, жарықтық Ерекең емірене елбіреп осылай сыбыр-
лайтындай.

Кететін әкім сөзін күреңітіп бастап, күлгіндеу кейіпте
аяқтап, жылы жымимаққа әрекеттенді.
Келген әкім сөзін сәл алабұртыңқырап бастап, қызыл­
будандана, жасандылау жайқарланып, жып-жылы жы-

миыспен тәмәмдады.
Хаттама жүргізуші Бәсіребек Төлеңгітұлы әдетте
әкім­дердің бет-жүзіне емес, көк желкесіне көз тастап
оты­ру­шы еді. Бұл жолы жаңадан пайдалануға беріл-

ген, жақында ғана еурожөндеуден өткен кіші мәжіліс
залының кінәратынан көк желкелерді көз сүзгісінен
өткізе алмады. Қанша мақтаса да, жіптен жаңа шыққандай
жұтынып тұрса да, жаңғыртылған мәжіліс залы хаттама

жүргізушіге онша ұнамайтын.
Кеше кешке қарата Бәсіребек Төлеңгітұлы жұмыстан
ертерек кайтып, автобусқа да мінбестен, айнала-төңі­рекке
телміре қарайтын ғадетімен Т. қаласының тротуарына

шыққан. Бұл Бұланай тауларының арғы жағында жүрген
жылдары ағаш атаулының басқа түрлері құрып қалғандай-
ақ, Т. қаласын тұп-тұтас қарағаш басып кеткен екен.
Алыстан аңсап жеткенде, жігері құм болып, алып-ұшқан

ай. Кейін көзі үйренді, бірсін-бірсін өзі үйренді. Енді,
мінекиіңіз, сол қарағаштарыңыз бірқатар жылдан бермен
қағаз кеміретін хаттама жүргізушінің маңдайынан сипап,
селдір шашын желпитіндей. Жол жағалай ән сап тұрмаса-

дағы, үн сап тұрыпты.
Бәсіребек Төлеңгітұлы қаланың қиыр шетіндегі «хру­
щев­калардың» шетіне іліккенше шаршаған жоқ. Қайта,
керісінше, тыңайып қалғандай. Қарағаштарды санамалап,

сирек теректерді жанамалап, бір сағаттан астам уақытты
қаза қылған екен. Бес қабатты бетон үйдің үстіңгі тозық
балконынан әлі күнге дейін әжептәуір сүйкімді көрінетін,
инабаттан мақұрымдана қоймаған зайыбы ақпарат айтты:

«Телефонға. Жұмыстан», – деді жұмсақ қана үн қатып.
Үйге бірден кірмей, подъездің оң жағындағы отыз
жылдық қарағаштың түбіндегі қисайған орындыққа жай­
барақат жайғасып, темекі шегіп отырып, өзін-өзі алмауыт

мінген ермауыттай сезініп, қиял-ғажайыптарға берілмек-
ті. Ол ойы орындалмады.
Бесінші қабатқа керенау көтерілді. Асығып-аптығатын не
бар дейсіз, телефонға шақырып жатса, жұмыстан қоңырау

шалса, ол – үлкен жаңалық емес. Көп болса, ертең кезек-
ті, бәлкім, бір кезексіз жиналыс бар шығар. Соған ертерек
жетпекті ескертер. Қағаз кеміріп келе жатқан жылдарының
ішінде жұмыстан жалқы рет кешіккен емес. Сонда дағы,

тәртіптің аты – тәртіп, кеңсенің аты – кеңсе. Кезекті неме-
се кезексіз, керекті немесе керексіз жиналыс өтерде бұған
міндетті түрде қоңырау шалынады, есіне салынады. Кеші-
гуге мүлде болмайтыны ескертіледі.

Бетон үйдің биігіне көтерілу оңай ма, жалпы бөлімнің
меңгерушісі жалығып, мұның өзіне телефон соғуды тап­
сырған екен. Зайыбы тар балконда сәбіз турап отыр­
ғандықтан, бұл мәселені кіші қызы мағлұмдады. Демін

басып, Африка мен Азияның қиыр-шиырларындағы не­бір
қиын елдердің, түрлі мемлекеттердің талайымен тағ­дырлас
болған тайқы маңдайын терден құрғатыңқырап барып,
жалпы бөлім меңгерушісінің телефон нөмірін терді. «Мен

Бәсіребек ағаңмын ғой, шырағым», – де­ді. «Кадр­лар түгел
жасарып кетті, кейде бізге жүдә ың­ғайсыз», – деді ішінен.
«Айып етпеңіз, Бәсіребек Төлеңгіт­ұлы», – деді жалпы
бөлімнің меңгерушісі. «Әлі, осы уақытқа дейін жұмыста

отырсыздар ма?» – деді бұл. «Бүгін, зәуіде бір ертерек
қайтып ем, әйтпесе бөлім бастығынан кейін шығамын
ғой», – деді ішінен. «Бәсіребек Төлеңгітұлы», – деді бөлім
бастығы үнін сәл-пәл қатайтыңқырап. Бәрі бұны осылай

атайды. «Басеке» деуге тағы келіңкіремейді, бастық емес.
«Бәсіребек Төлеңгітұлы, ертең кезектен тыс актив жиналы-
сы шұғыл түрде шақырылып жатыр», – деді үні іріңкіреген
бөлім бастығы. «Немене, жайшылық па, әйтеуір?» – деді

бұл. «Бүйтіп қадала қызықпайтынымды біледі ғой, өзінің
даусына орай сұрағаным дағы», – деді іштей. «Біз де
біліңкіремей отырмыз, әйтеуір Үлкен Кісінің тікелей өзі
келетін көрінеді», – деп сыбырға көшті жалпы бөлімнің

меңгерушісі. «Бір сағат ертерек келіңіз, жарай ма?» – деп
қосты тағы да. «Жарайды-жарайды», – деді бұл. «Ә-ә, әкім­
нің ауысатыны расқа шықты», – деді ішінен.
Палаудың күріші тірілеу болды ма, Бәсіребек Төлеңгіт­­

ұлы жөнді ұйықтай алмай, әлсін-әлсін жайсыздау түс үзік­
те­рінен шошып ояна берді. Осыдан ширек ғасыр уақыт
бұрын­ғыдай, отызға жетер-жетпес кезі екен. Африканың
қақ ортасындағы қос сұлтанатта жер мәселесі жөніндегі

өкіл болып жүр екенмін дейді. Ойпырай, әлдеқашан елге,
туған жеріме қайтып кеткен секілді едім ғой, қалайынша
қайтадан келіп қалғанмын, тағы да сол пәле-пәтірлердің
етін жеп, сорпасын ішетінге айналдым-ау деп, қатты қина­

лыстан жаны қысылып, жүрегі атқақтап бара жатқанда
көзін ашып жіберді-ау. Түрегеліп отырғанымен, көз алды-
нан қыл-қыбырлар мен жүн-жыбырлар кете қоймады. Біре-
се, қорапқа салынып сатылатын тарақан тәрізді жәндіктен

буланып пісірілген палаудың, біресе шегір шегірткеден
жасалған сорпаның дәмі тілінің төңірегін тызылдатып, ма-
засын кетірді. Асқазаны ашып, бауыры бүріп ауыратындай.
Алайда, Африканың азабынан оянып құтылғанына қуанды.

Балконға шығып, темекі тұтатты.
Баяғыда, облыстық ауыл шаруашылығы басқарма­
сында бөлім бастығы қызметіне енді көтеріле берген-
де, жер мәселесі жөніндегі таптырмас, тындырымды

маман ретінде құпиялау бір қызметке, інжәпиялау бір
іске ұсынылып кете барды. Алғаш Алматыға, айрықша
әңгімеге, артынан Мәскеуге, бөлекше пысықтап, біржола-
та бекітпекке шақырылды. Көп ұзамастан, өзгеше өкілетті

халықаралық ұйымның арнайы тобына қосып, Африкаға
айдады да жіберді. Әуелгіде араб елдерінің жер жөніндегі
мәселелеріне араласты. Бірсін-бірсін ары қарата дендеп
еніп, тереңдей бастады. Көрмеген елі, өлшемеген жері,

таразыламаған топырағы, татпаған тағамы қалмады. Ара-
арасында ғана туған жерге жіберетін еді. Бірде, Құран ту-
ралы айтуға да болмайтын кездер ғой баяғы, сол қасиетті
кітаптың жалғыз данасын шекарадан алып өтемін деп,

партия қатарынан шығарылды. Партиядан шыққаным – ең
жоғары сенімнен айырылғаным дағы, ендігәрі кері жібер-
мес деп, бір жағынан жұбаныш жастанған-ды. Бөлені ме,
бұдан өзге жер жөніндегі жөпшенді маман емге табыл-

май, демнің арасында қызыл билетті қайтарып беріп, Қара
құрылықтың қақ ортасындағы қос сұлтанатқа жөнелтті.
Тарақан тәріздес жәндіктің қорапқа салынып сатыла-
тынын сонда көрді. Шегір шегірткеден жасалған сорпаға

сонда дәнікті. Лажсыздан, әрине. Жыланнан кесілген әсіп­
ті әдемілеп тұрып жеуге әбден құнықты. Көлбақаның сира­
ғынан шымшып ұстап, шиборбайын мүжігенде, Бөген
құс фабрикасының бипыл балапандарынан кем көрмеуге

үйренгені де сонда ғой.
Қос сұлтанаттың жағрапиялық жағдайы жағынан
да, тұрғындарының ұлттық құрамы, салт-санасы, ішіп-
жемі жағынан да, ұқсастықтары жетіп-артылады. Айыр­

машылықтары да аз емес. Қайбір жылы Сомали деген
сормаңдайлау ел мен Пушкиннің арғы аталары шыққан
Эфиопияның арасында жер дауы асқынып, соғыс бұрқ
ете қалды. Қос сұлтанатқа ортақ бір мақал бар: «Піл-

ді жел шайқаса, маймылды аспаннан ізде». Сомали мен
Эфиопияңыз ол жақта алып мемлекеттер саналатындықтан,
құртымдай ғана қос сұлтанаттың сұрқы қашты. Мәскеудің
мысқыл миығы мен көгереңдеген көз қиығы ол аймақтағы

жер дауын түп-түгел, түбегейлі шешпекті көздемес. Шына­
шақ айналмас аумақтарды шатақ өлшетері сон­дықтан.
Зайырын түптегенде, жер жөніндегі өкілдер кә­дуілгі күнә­
һар саясаттың құрбандары саналғанымен, кейбір жағ­даят­

тарды жайбағыстап, талай-талай тайпаларды мұқым құрып
кетпектен сақтамаққа септеспеді дей алмайсыз. Сана түкпі­
ріндегі саңылтыр сызаттардың азапқа салмай, көбінесе
кермектеу болса дағы, мұнарлы-мұңды сағыныштың сазын

шертер ызың қурайдай ырғалма елес туғызары, жеңіл ғана
сырқырайтыны содан-ау, сірә.
Ой түбінен ой оянып, Қара құрылықты қиялмен кезіп
отырғанында, балконның үстіңгі бұрышындағы ескір-

ген әйнекке таң арайының жалқыны да жұққантұғын.
Бәсіребек Төлеңгітұлы жуынып-шайынып, күндегіден
бетер баптана қырынды. Сүйсініспен ішетін сүтсіз ко-
фесін бабымен ұрттап тұрып, радио тыңдады. Пәлендей

жаңалық айтылған жоқ.
Актив жиналысы бұрынғыдай үлкен мәжіліс залын­
да емес, бөтендеу бітімде өтетінге айналған. Еуро­
жөндеуден шыққан кіші мәжіліс залында, таңер­теңгі

сағат тоғызда деп хабарланған екен. Сақтық жаса­ған­
дары ғой, әйтпесе, кәдімгідей сағатыңыз онды соққанда
басталды. Алдымен Үлкен Кісінің өзі көрінді. Бұдан
екі жыл бұрын келгендегісінен көп өзгерген секілді.

Шаршаңқы, көздерінің алдындағы көлеңкелер қалыңдай
түскен бе, қалай өзі? Қайрат пен құштарлық, сіреспе-
лікті жолатпастай сергектік қат-қабат жараса жарысар
жанарларында мұңдылау мазасыздық басымырақ. Хат-

тама жүргізушінің жүрегі жуалдыз шаншығандай шым
етті. Үлкен Кісінің соңынан екі адам: кететін әкім, со-
сын келетін әкім шықты.
Хаттама жүргізуге арналған магнитофон, тағы басқа

жасау-жабдықтар орнатылған тұстан аумақтағы барлық
аймақ атқамінерлерінің артқы шүйделері мен көк жел-
келері түп-түгел, ап-анық көрінетін еді. Бәсіребек
Төлеңгітұлы қатты күрсінді. Айнала-төңіректегілердің

бәрі бері бұры­лып, бұған қарап қалғандай сезілді. Бірақ
мүлде олай емес-ті. Мұның күрсінгеніне бірде-бір жан
баласы мән-маңыз беріп жатпады. Хаттама жүргізуші
неліктен соншама таусыла күрсінгенін өзі де түсінбеген.

Үлкен Кісіні аяды ма, кететін әкімді аяды ма, келетін
әкімді аяды ма, қаймана кара жұртты аяды ма? Жоқ, әлде
көз алдындағы көк желкелерді аяп, мүсіркеді ме? Ке-
нет күліп кеп жіберді. Тағы да жиналған жұрттың бірі

қалмастан, толайым-түгел бұрылып, бұған таңырқағандай
әсерленген. Сөйтсе, тап жанына жалп етіп отыра кеткен
жалпы бөлімнің меңгерушісі де селт етпепті, бәрінің ын-
дыны төргі тұста.

Үлкен Кісі сөйлеп тұр. Шаршаңқылау кейпіне ашу мен
реніш, сонымен қатар, хаттама жүргізуші түсіне бермес
тағы бірдеңелер қосылғандай. Қайтадан қатты аяп кетті.
Қызығын қараңызшы, қолы үшбу хаттаманы жүргізіп

отырып, ойы қиырдағы қарақоңырлар мекендейтін қос
сұлтанатқа кетіп қалды. Баяғыда, сонда жүріп, Бірін-
ші сұлтанаттың да, Екінші сұлтанаттың да бір-бір әкі­
мінің ауысқанына куә болған. Бірінші сұлтанатта бәрін

«Табиғаттан басқаға тәуелсіз сот» шешеді. Олардың Таби­
ғат дегені – Құдай дегені. Ал, соттары солай аталады.­
Әкімдерінің кетуі былай еді. Оны ортаға отырғызады.
Сөзді қор қылмайды, бәрін бимен-ақ білдіреді. Алдымен

сүйектері саудырлаған, қабырғаларын қиналмай са­науға
болатын сегіз шал шығып, ойхай, билейді дейсіз. Кәнігі
кәрі қақсалдарыңыз секеңдей секіріп жүріп, бір кезде та-
бан астынан кілт бұрылып, орнынан түсетін билеушіні

басып-жаншып жіберердей жетіп барысады да, ежірейе
қарасып қалады. Беттерінен бір әжім білінбес, пісте
майға қуырылған жасымықтай жалт-жұлт етер. Кәрі-
құртаңдықтары арық-тұрақтықтарынан ғана аңға­рылар.

Сірескі күйде тізелерін сәл бүгіп, сегіз шал бір мезгіл-
де шаңқ етер. Сол сәтте «Табиғаттан басқаға тәуелсіз
соттың» төрағасы – тоғызыншы шал аспаннан түскендей
пайда бола кетіп, өткір қайшысымен қарш еткізіп, билеу­

шінің желкілдеген айдарын кесіп алар. Кесілген айдар
сегізге бөлініп, сұлтанатты құрайтын сегіз аймақтың
әкімдеріне таратылар. Ендігі сәтте сегіз әкімнің биі баста-
лар. Босқа билемес, әрине. Билері арқылы ойларын айтар.

Ақырында уыстарындағы айдар шашты отқа тастағандары
қызметтерінде қалар, лапылдаған жалынға қимағандары...
белгілі ғой. Сәлден соң-ақ жаңадан тағайындау басталады.
«Табиғаттан басқаға тәуелсіз сотыңыздың» тоғыз тарланы

орнында қалғандардың да, тыңнан тағайындалғандардың
да желке тұлымдарын жоғары қайырып тастап, тас-
түйінденіп, шүйделерінен үш-төрт елі төмен өлшеп, көк
желкелерге шүйіле үңіледі-ай келіп.

Мұның мәнісі мынадай-дүр. Сұлтанат адамдарының
бет-жүзінен бірдеңе білмек пен сезбек – қиынның қиыны.
Әсіресе, үлкенді-кішілі, жоғарылы-төменді әмірші-әкім­
дердің арамдығы мен адалдығы, тағысын тағылары тек

қана көк желкедегі құбылыстардан айқын аңғарылады
деп есептеледі. Бет біткеннің қарақоңыр, қан-сөлсіз, сай-
сызықсыз, қызыл-қызықсыз, жанарлардың жансыз көрі­
нетіндігінен болар-ау деп түйіп жүрсе, Бәсіребек Төлеңгіт­

ұлының онысы дағы онша дұрыстыққа саймады. Бірінші
сұлтанаттағылардың пайымдауынша, адам, жер жүзіндегі
күллі адамзат та бұл ғасырыңызда бет-жүзден, оның ішінде
көз жанарынан түк білдірмеуге, ештеңе байқатпауға, дым

сездірмеуге әбден машықтанып біткен. Сондықтан, енді
анау-мынауды тек көк желкеден көрінетін құпиялардан
ғана анықтай алуыңыз мүмкін.
Әнекиіңіз, солай. Жаңадан болған билеушіден һәм ант

қабылдағанда, «Табиғаттан басқаға тәуелсіз соты­ңыздың»
сегіз мүшесі көк желкеден көз жазбай, міз бақпай, тесіліп
қарап қалар. Төрағасы ғана төр жақтан тара­зылап тұрар.
Ал, енді Екінші сұлтанаттың адамдары шетінен шешен

келеді. Сонда дағы, өтірік айтқаннан гөрі өлім құшқанды
артық санайды. Сөзге сенбеу, уәдені орындамау деген-
дейін ұғымдар Екінші сұлтанаттағыларға мұқым түсініксіз
нәрсе. Алайда, еуропалықтардың енуіне байланысты бұл

елдің салтына да сетінеу құрты түскелі ондаған жылдар
өтіп үлгерген. Бәрібір, сөзі кем, әні жоқ, биі басым бірін-
шіліктердей емес, екіншіліктер шешендікке басымырақ
мән беруден танбаған. Сөз шіркін қорланып, аяқ ас-

тына түспес. Бірде Бәсіребек Төлеңгітұлы Екіншідегі
әріптесінен: «Әмірші-әкімдеріңіз орнынан не үшін алын-
ды?» – деп сұрады. Әлгі досы: «Суға батып бара жатқан
кемені құтқармақтың орнына оның мұржасын бояумен

әуреленгені үшін», – деп жауап берді.
Қос сұлтанат жайшылықта бейбіт қатар өмір кешеді.
Екі ортада шатақ шығар шақ Шекара атты өзенге байла-
нысты. Шекара өзені бір түнде, күтпеген жерден, білдір-

мей ғана бір қадамдай, әлде жарты қадамдай аунап ағады.
Міне, сол сызашық салған әлектен, сынық сүйем жер үшін
қос сұлтанаттың қарақоңыр тұрғындары жан берісіп, жан
алысар. Бәсіребек Төлеңгітұлы және оның әріптестері

үшін тыныс бермес тынышсыз жұмыс басталатын.
Қандай қателік жібергенін кім білсін-ай, кім білсін,
шұғыл түрде туған еліне қайтарылып, екі жылдай қызметсіз
жүрді бұл. Бүзіріктің мүдірігіндей мініңізге шайтан мін-

гессе, сезегендігіңізден жаңылып, сенделмеге түсерсіз.
Кесіркенген жері жоқ еді, есіркенбеді де, мүсіркенбеді де,
әйтеуір. Дегенмен, жер жөніндегі сарапшы маман ретінде
жерде қалмады. Бұл жолы Бұланай тауларынан ары асты.

Бірақ бәрібір, бұрынғы көңіл күйінен адаланып үлгеріпті.
Тарақан тәріздес жәндіктен буланып пісірілетін палау-
дан ба, жылан әсіптен бе, шегір шегірткенің шылпылы-
нан ба, бірдеңеден ұшынғандай, дел-сал тартып, тұйық

тұнжырланып, өз ішіне өзі түсіп кеткендейтұғын. Сол
себептен бе, ендігі жерде халықаралық ұйымның арнайы
топтарында тек қана хаттама жүргізуші болып, қайта
қалыптасты. Шығыс Азияның шет пұшпағында жүргенде,

КСРО тарады, жер жөніндегі топтың мүшелері біржо-
лата жұртына қайтты. Содан бермен қарата Бәсіребек
Төлеңгітұлы осы кеңседе хаттама жүргізіп келеді.
Содан бермен қарата бірқатар әкімнің келгенін көрді,

кеткенін көрді. Талай-талай бөлім бастықтарымен бір-
ге тіршілік кешті. Тек бір мәрте ғана ескерту естігені
бар. Ол кезде мынадай магнитофон, анандай компью-
тер дегендеріңіз әлі жаңбырша жауып, саңырауқұлақша

қаптай қоймаған. Хаттаманы бастан-аяқ қолмен жазатын.
Хаттама жүргізіп отырып, кейде келіп қалған ойларды, есі-
не түсіп кеткен мақал-мәтелді, данышпандар айтып өткен
акыл-нақылды жаза салатын, артынан өзінің көк дәптеріне

көшіріп алып, өшіре салатын әдеті бар-тын. Сонда ғой,
әлгі хаттаманың қақ ортасына: «Қарны жарылғанша мел-
дектеп тойып алған мыңбасы, жүзбасы әскери кеңеске
келіп, кекірік атып отыратын болса, олардың басы алын-

сын» (Шыңғысхан). «Ал мына кеңестегі бастықтардың
көпшілігі кекірік атып отырыпты», – деп жазып, онысын
көк дәптеріне көшіріп алып, өшіріп тастауды ұмытып
кетіп, хаттамаға басылып кетіп, ойхай бір, қызық болған.

Қызығы құрысын-ай, қатаң ескерту алған.
Хаттама қалыпты түрде жүргізіліп жатты. Үлкен Кісі
сөзін аяқтады. Ол кісінің сөзінен, басқаларды кім білсін-
ай, кім білсін, хаттама жүргізушінің жон арқасы мұздап,

талай талқыны көрген тайқы маңдайы терлеп жөнелді.
Әдеттегіше, кететін әкім сөйледі. Күреңітіңкіреп
бастап, күлгінденіп барып аяқтап, жылы жымимаққа
әрекеттенді. Келген әкім өз сөзін қызылбуданданып бас-

тап, жасандылау жайқарланбаққа қол жеткізіп, келісті
күлімсіреумен тәмәм етті. Хаттама жүргізушінің есінде
ғой, кететін әкім де баяғыда, алғаш келгенінде, өзін-өзі
шамамен осылай ұстап, тәуір-ақ күлімсіреген еді. Жалпы,

кім-кімнің де, қандай әкімнің де келген кезден-ақ кетер
сәтін сараптағаны жөн екен дә-ә-ә... Бұрынғы ата-бабала-
рымыз хаттама жасап, айтып-ақ кеткен екен дә-ә-ә...
«Ал, кәне, кім сөйлейді? – деді Үлкен Кісі. – Айта­тын­

дарыңыз бар ма?»
Ләм-мим бола қоймады. «Немене, сөйлейтін адам жоқ
па?» – деді Үлкен Кісі. Бір-екі шал-шауқан бірдеңелер
айтқандай. Хаттама жүргізуші Қара құрылықтың қақ

ортасына барып қайтты. Бұл шалдар ол шалдарға жуы-
майды. Жоғарылы-төменді, жай кездері шіренгенде жер
жарықтықты шайқайтын атқамінерлердің бірде-бірі үн
қата алмады. Бұл жолы Бәсіребек Төлеңгітұлы Бұланай

тауларынан ары асып, асығып оралды. Шыңғысханның
баяғы, қағазына түсіп, құжатына кіріп кете жаздаған сөздері
тілін түйіртпектеді. Сол әуенге салып: «Жүз­ба­сылар мен
мыңбасылар... Актив жиналысына аш келіпті-ау», – деді.

Тарап бара жатқандардың соңынан қарап, неше алуан
көк желкелердегі құбылыстарды шынымен-ақ оқып тұрды.
Хаттамаға түсіріп алар ма еді асықпай, деп ойлады.

Кейінгі күндері Шуақты кентінің тұрғындары мауық­қан
мысықтардың жан түршіктіре шыңғыратын дауыс­тарынан
шошып оянатынға айналды. Үй-жайлары бас­қашалау бә­
діз­делген «Шалғын» мөлтек ауданының адамдары үшін

бұр­нағы жылы ашылған базар шуы да, Дарабоз батыр
даңғылымен күні-түні, ерсілі-қарсылы ағылатын темір көлік
шуылы да, тіпті таяқ тастам тұстағы шойын жолдың тарсыл-
гүрсілі де, түп-түгел нәніпәтір еді. Алайда, ақпан айы баста-

ла бере, қас қарайып, тұма­нытқан түннің етегі еркін қымтап
үлгермей жатып-ақ тұс-тұстан құлақ тұндыра үн қосатын
мысықтар аза бойды қаза қылатын болды.
Осы жағдаятқа байланысты алғаш әңгіме айтылғанда,

қылды сұқ саусағымен басқан-ды. Ал «Шалғын» мөл­
тегіндегі үйіне қонып шыққан күннің ертесіне өзінің до-
сына, қала әкімінің білдей бірінші орынбасарына телефон
соқты.

Қызметінен қалжырап оралып, сұрық қашырар сансыз
сұрақтың қамауында құлақтарына мақта тығып: «Мен
үйде жоқпын, естідіңдер ме-әй, мен жоқпын, тек үш
адамға ғана бармын», – деп отыр еді, «Зайыптың» пре-

зидентіне құрақ ұша қуанғандай. Телефонды құлағына
тақай бергенде, кенет шаһардың күллі мысықтары дауыс
салып қоя бергені.
«Ың-ң-ңа, ың-ң-ңа, а-а-а-а...»

«Уға-ға-ға, у-у-уға-ға, а-а-а, ғы-ғы-ғы-р...»
«А-а-а-ах! И-и-иһ!»
«Ы-ыр-ғғ-а, ы-ыр-ғағ-ға, ыр-ы-ы-р...»

әй, жүдә! – деді қала әкімінің бірінші орынбасары. –
Мысық адамға, адам мысыққа айналып алды-ау, осы, а?!

«Зайыптың» президенті. – Мысық екеш мысық та басы-
нып, басқа шықты. Өзі, сендер осы проблемамен айналы-
сып жатсыңдар ма?

ры. – Әй, әй, тоқташы, саған айрықша тапсырма берейін.
Ақыры, мұхит өтіп, алыс кетіп барасың ғой. Анықтап,
айқындап сұрашы, мауыққан мысықтармен, мына кесе-

патпен қалай күреседі екен өркениетті елдегілер? Шын
айтам, жөндеп біліп қайтшы, жарай ма?

қарқылдай күлді «Зайып» жағы. – Ха-ха-хаһ, қараптан-қарап,
ө-ө-өһ, өстіп жүріп жүк жамап алатыным бар... Ө-өһ-өзіміз
һәм мысық болып бара жатқанда... жа-жаһ-жарайды...
Сәл ғана саябырсыған мысықтар шыңғырма әуен­

деріне қайта басты. Жан-жақтан жамыраса жыласып-
сықтасқандай ма-ау, сағынысып табысқандай ма-ау, әлде
сақ-сақ күліскендей ме-ау, небір үдемелі үндер кенттің
астын үстіне келтіре жаздайды.

* * *
Институттың дап-дардай кафедрасында аға оқытушы
болып істеп жүрген жерінен тағдыр айдап отырып, ба-
зардан бір-ақ шығарды. Шілде айы ортасынан ауа бере

«Шалғын» мөлтек ауданындағы базарда тұрды. Келес-
тегі кластасының екі ай бойы үгіт һәм насихат жұмысы
болмағанда, қаңғырып, қоңыз теріп кетуі де әбден кәдік-ті.
Ол оқтын-оқтын облыс орталығы арқылы өтеді де, бұған

көкөністің әйтеуір бір түрінен бірнеше жәшігін тастап
кетеді. Соларды алғаш ұяла-ұяла, кейіннен әжептәуір
ұмтылыспен саудалай бастады.
Бірде институт кафедрасында екі жылға жуық уақыт

бірге жұмыс істеген профессор кемпір бұдан қызанақ
алды. Әуелгі кездері таныс кісілер келе қалса, бетінен
оты лап етуші еді. Ал, профессор кемпір мұның ал-
дына үшінші айда келіп тұрғандықтан, онша қызара

қоймады. Профессор кемпір бұған қарап-қарап алды
да, қатты күрсінді. Күрсінгені түп-түгел өтірік еді. Егер
осы апайының күрсінісін көкөніс тартатын таразысына
салса, жалғандығы ап-анық аңғарылар еді. Ол кісі тіпті

көзіне жас алмаққа әрекеттенді. Жуық арада жанарлары
жасаурай қоймады. Профессор кемпір кемсеңдеген бо-
лып, бұған бір, қызанаққа екі қарады. «Е-ей, заман-ай,
не боп кетті бұ дүние?» – деді. «Ең ақыры, саудаға икемі

жоқ сен баланы да базарға айдап шығарған соң, не үміт,
не қайыр?!» – деді тағы да. «У-уһ!» – деп қосты. «Бекер
істедің ғой, балам», – деді одан әрі жалғап. «Бәрін естідім,
әркім әртүрлі айтады», – деді тағы.

Мұның келіншегі проректормен бірге сол кісінің каби-
нетінде, күтпеген жерден, кенеттен құлыпталып қалып,
бұл әңгіме әп-сәтте тарап кеткен. Содан бір күн өткенде,
бұл осы профессор кемпірден қалған бір бөлмелі үйін

тастап, келіншегіне қайырылып та қарамастан, безіп кеп
жөнелген. Ендігі тұрысы мынау, профессор апатайының
айтысы анау.
Қызанақ алуға қызығып, төрт-бес адам тізіліп тұрып

қалған-тын. Бұл ләм-мимсіз, төмен қарап, тыңдаған боп
тұрған. «Апай, әңгімеңізді қысқартсаңызшы», – деді
кезектегілердің бірі. «Аласыз ба, алмайсыз ба?» – деді
екіншісі. «Екі кілә тарта қойшы», – деді профессор кем-

пір. «У-уһ!» – деді тағы да. «Қандай талантты бала едің,
екі жылда кандидат, үш жылда доктор, профессор болады
деп жүр ек қой сені», – деді. «Жақсы-жақсысынан сал, ай-
налайын», – деді ақырында.

Келес қызанағының жаманы жоқ-ты. Ең тәуірлерінен
тартып берді. «Кафедраға не сәлем айтасың?» – деп жа-
нын егеуледі егде профессор. «Жақында Келестің жүзімі
келеді, апай», – деп бұлтарды бұл. Кемпір кеткеннен

кейін де, қызанақты қайта-қайта таразыға тартып жатса
да, теңгесін санап алып тұрса да, самай тұстары шыңыл
қағып, «кафедра», «кафедра» деумен болды. Біраздан
соң басын көтеріп, иықтарын қозғап-қозғап қойып,

кенет қарсы беттегі киім-кешек сататын қат-қабат
қатарларға көзі түсіп кетіп еді, әлдебір тұстан профес-
сор апатайының тесіле қарап қалшиғанын байқады.
Тап сол бір сәтте Ханым келе жатты.

Ханыммен танысқанына біраз уақыт болған. Алғаш
көргенде онша мән бере қоймаған. Бәлкім, бұрын да
келген шығар, бұл қайдан білсін. Қыз-келіншек, әйел
атаулыға мән-маңыз қаузап, назар жығып, қарауды қойған.

Түңілген әбден. Осылай ойлайтыны рас-ты. Өзімді-өзім
емдеп, жанымның жарақатын жазып жүрмін деп санай-
тыны өтірік емес.
Сол жолы ол, яғни мына Ханым, базарда алымсақ

азайып, сатымсақ шамалы шаршаңқырап, көз шырымын
алмаққа сәл ғана мүлгіп кетер мезетте келді. Айнала-
төңірекке қарап алып, жуық маңайда күдіктің жоқтығына
көзі жетіп, тіл қатты бұған.

қандай базаршысың өзің? – деді әйел. – Мен осымен
үшінші рет қызанақ алғалы тұрмын.

Осы сөздерді бөліп-бөліп, асып-сасып айтқанына таң.
Табан астында өзін-өзі жоғалтып алғанына жыны кел-
ді. Сасқалақтағаны шығар, қолдары жіті қимылдап кет-
кендей көрінді, басының басшылығына бағына қоймай,

қызанақтың бірінен соң бірін алып, сүрткіштеп, қайта қоя
бастады.

деді еркетотай күйінде. – Жайында, мен «Ханым» деген
сөзді керемет ұнатам. Сен де солай атай бер, жарай ма?
Мен сені Базаршы дейін.
Қолын ұсынды Ханым. Бірден ала салуға ыңғайсызда­

нып, өзінің оң алақанына көз тастаған Базаршы, аударып-
төңкеріп әлекке түсті. Кей жерлері жырым-жырым, кей
тұстары тілім-тілім. Базарға қойып кеткелі қолына, әсіресе
алақанына анықтап үңілмеген екен де. Мұның хал-күйін

Ханым аңғармай қалған жоқ, әрине. Сондықтан шығар,
ұсынған қолы әуеде қалқыған әппақ шағаладай жарқырап
тұра берген-ді; сәл сәттен соң алға созып, алмауға амал
қалдырмады. Алақанының күйіп-жанған ыстық табы

жырымдалған жараларын деп-демде емдеп жөнелгендей,
солқылдатып әкетіп барады. Алабұртқан күйде әйелге
қарады. Шашын қызғылт қоңырға бояпты, келте кеспес-
тен, иығына жетер-жетпестен уыстай буыпты. Мойны,

тамағы, беті, маңдайы – бәрі әппақ, тап-таза. Сары күз
секілді сап-сары көйлегіндегі ірі-ірі қара шеңберлер зыр
қағып кеткендей.
Базаршының бастан-аяқ қарап, есінеудің қайда кет-

кенін білмей, есінен адасқанына риза кейіпте күлімсіреген
Ханым қаракөлеңке мұнарға оранған базар түкпірлеріне
тінт­кілей көз тастап алып:

бан...
Қызанақты қалай тартқанын, қалай салып берге­нін,
қайтып қоштасқанын біліңкіремейді Базаршы. Одан кейін
де бірнеше мәрте келді. Күлкісі, көзқарасы өзгермейді;

көптің көзінше сыр бермей ғана, тиісті нәрсесін тартқызып
алып кетеді. Бұл білдірмей ғана қарайды келіп, қарайды.
Жүрісі сол, емін-еркін әрі ерке күйден жаңылмас. Бұл
мөлтекте сымбатына тең келер жан табылмас... Бүкіл

ғұмырында титімдей қиналыс көрмеген, қиындықтың
дәмін татпаған жан шығар, сірә.
Қарашаның соңынан қаңтардың аяғына дейін, екі ай
бойы көрінбей кетті. Екі айдың ішінде Базаршы азапты аз

шеккен жоқ. Азап атаулы Ханымға ғана байланысты емес-
ті. Базардағы алғашқы қыс ауыр соқты. Жаурап-жасынап,
дірдектеп, саудасы да жүрмей, салы суға кетті. Митың-
митың тірлігін мұз құрсаулап, тұмауратып жатып та

қалды. «Шыда, бұл саған социализм кафедрасы емес, ке-
лер күзде мынау деген саудагер болып, сылқым бір сұлуға
үйленесің әлі!» – деп қайрайтын Келестегі кластасы ғана.
Сөйтіп, жүдеп-жүнжіп жүргенде, аяз қысқан бозторғайдай

бүрісіп тұрғанда, «Шалғын» мөлтек ауданының атақты
әппақ үйлері жағынан Ханым көрінді-ау ақырында.
Ақпан айы жаңа басталған. Сүрі қардың сатпақ-сатпақ
бетінде алысып ойнайтын мысықтар молайған. Кешке қарай

олардың шыңғырған шуылынан құлақ тұнатын шақ еді.
Әппақ үйлердің өзі сұрқайланып көрінетін кезеңде, сұрғылт
тұман арасынан жарқ етіп шыға келген Ханым әнебір кез-
дердегідей айнала-төңірекке тінткілей қарамай-ақ, топ-топ

тіке тартты. Қолын ұсынды. Тұп-тура алғаш қолын берген
күнгідей, қазан айындағыдай. Тек үстінде қара шеңберлер
зыр қағатын сары көйлек емес, жалт-жұлт еткен ішік тон.
Базаршы бұл жолы қол беруге қаймықпады. Көкпеңбек

Базаршының тілі күрмелді, бәлкім, байланды да. Ха-
ным бұған тілдей қағаз ұсынды. Мұз кұрсаған митың
тірлікке титімдей бір шоқ түскендей, Базаршының бүйірі
жылыды.

көрініп тұрған әппақ үйлердің шеткісі. Алыс емес,
адаспайсың. Күтем...
Бұл не жұмбақ? Кел дейді, күтем дейді. Сене ме, сен-
бегені жөн бе? Базаршыдай кір-қожалақ пақырда несі

бар бұл сұлудың? Мазақ етпек пе, әлде? Күдіктенейін
десе, жанары алдамайтын секілді емес пе? Жарқылы бар,
жалғандық жоқ сияқты ғой. Бару керек пе, бармау керек
пе енді? Көкөніс саудалап көнтерілене бастаған, жуынып-

шайынуға да жағдайы жоқ, татар шешетайдың жалдамалы
жыртық тамында тұрып жатқан бұл Базаршы анау әппақ
үйлерге қалай кірер? Күтем деді-ау: «Күтем».
Осындай ойларға қамалып, басы айнала бастағанда, та-

ныстау дауыс құлағына ұрды. Меңірейген кейіпте қарсы
алдына караса, кафедраның тағы бір өкілі, доцент ағатайы
тұрыпты. Ханым құсап қолын созады-ай. Амандасты. До-
цент ағатайының алақандары аса етті-тін. Мұның сауда са-

ласында шытынап, шыныға бастаған қолына тандыр нан
таңдағандай аударып бір, төңкеріп екі қарады-ай. Тартып
ала қойғысы келіп бір оқталды да, құмарын қандырсыншы
деп түйіп, одан бетер ұмсындырып, доцент-танауға тақай

түсті. Бұл ағатайларын жас оқытушылар «доцент-танау»
десетін-ді. Бұл кісі де «Шалғын» мөлтек ауданына базарлап

келген жоқ. Профессор кемпір Базаршы бала хақында үш
ай бойы хикая шерткен шығар. Қолдарының қалайынша
тозғанын, түрінің қайтіп тотыққанын, қара бұйра шашының
түбіттеніп, түте-түтесі шыққанын тәптіштеп талай тамса-

нысты ғой бәрі. Енді мына доцент ағатайы бәр-бәрін қайта
жаңғыртып қайтпаққа келгені-дағы. Зерттеу һәм зерделеу
жөніндегі жұмысын тындырып, тауарын алып, танауын
көтерді. Бір қызығы, бұрынғы оқытушы бұл қайтарған

теңгені теріс айналып тұрып санады. Кафедрада әлдебір
шаруа-шараларға ақша жинағанда да, екінші қабаттағы
кассадан жалақыларын алғанда да, бұл кісі тиын-тебеніне
дейін теріс айналып тұрып санайтын. Бұл жолы да сөйтті.

Базаршыны кенет күлкі буды. Бүкіл базарды басына
көтеріп, көп айлардан бермен қарата тұңғыш рет бар ын-
ты-шынтысымен, қатты-қатты күлгісі келіп кетті. Өзін-өзі
әзер-әзер ұстады.

кетерінде кекесінділеу үнмен. – Жаман емессің, көзіңде
бір ұшқын бар секілді.

шығар, – деді Базаршы бала. – Келіп-кетіп тұрғайсыздар,
сағындырмай...
Базардан шығарда ғана қатты шаршағанын сезді. Екі
қолын сәл жоғарырақ көтерейін десе, икемге көнбейді

тіпті. Зар қақсайды тағы да. Тастақ көшесіне бұрылатын
тұстан троллейбус күтуі керек-ті. Төрт қатар жолдың
шеткісімен бұралып өтіп, төртінші троллейбус келер.
Соңғы аялдамасы болғандықтан, ақпанның тұманытқан,

ұнамсыз кешінде адам онша көп отырмас. Қара көлеңкелеу
бұрыштағы бос орындыққа бір жайғасып алар ма еді,
шіркін-ай! Содан созыла сызылған троллейбус Тастақ
көшесіне қарата сырғанай жөнелер. Қалғып кетер-ау

байғұс Базаршы. Соңғы аялдамада жүргізушінің өзі-ақ
түртіп оятар. Кейде осы төртінші троллейбус тоқтау тап-
пай кете берсе, кете берсе; кете берсе, шіркін-ай, дейтін.
Мәңгі-бақи тоқтамаса, деп арман ететін.

Әнеки, төртінші троллейбус төрт қатар жолдың арғы
шеткісімен бұрала сызылып, Дарабоз батыр даңғылына
шығып барып тоқтады. Бұл мінбекке мүлде асығар емес.
Адамдар отыра бастаған. Базаршының бір бұрыштағы бос

орындыққа жайғасуын күткендей, төртінші ұзақ кідірген.
Кей-кейде осы троллейбустың меңірейе мәңгіріп тұратын
күйін өзіне ұқсататын.
Базаршы мінбеді ақыры. Троллейбус томсырая ренжі-

гендей, әншейіндегі баяу мінезінен жаңылып, жұлқына
қозғалды. Ұрлықка баратынын біреу бақылап тұрғандай-
ақ, айналасына алақтады бұл. Артынша, өзін-өзі бағындыра
алмастан, өзіне-өзі келе алмаған күйі, «Шалғынның» орта

тұсындағы әппақ үйлерге қарай бұрылды. Табандарын-
да жан жоқтай, өз адымын өзі сезбейтіндей. Жон арқасы
құныса тырысады, жауырындарының астына бәле іздеген
бездер ұялап алғандай.

Әппақ үйлердің жанына жақындағанда жүрегінің
атқақтаған үнін ап-анық естіді. Оны да оншалықты
тыңдағысы жоқ. Бұл үйлердің төңірегі де тап-таза екен,
айналадағы әрбір түп ағашына дейін өз орнын, жөн-жолын

тауып, биіктерге қарай беделді түрде, түп-түзу өрлеп бара
жатқандай. Базаршы бәрін аңғарып, сауыс-сауыс күйінде
мәрмәр баспалдақпен жоғары көтеріліп, тілдей қағаздағы
тиісті нөмір жазылған қаракөк темір есікке де жетті-ау.

Сәл кідіріп, әлі де болса кері қайтудың кеш еместігін
ойлады. Бұлдыр сана түкпірінен қылаңытқан бұл ойына
кіржиіп, өз ішіне өзі үңілмектен қашқақтап баққан. Ба-
заршы тым-тым шаршаулы-тын. «Не болса, о болсыншы,

құрысыншы бәрі де...» деп күбірледі ішінен. Қалтыраған
қолын қоңырауға қарай көтере берді.
Қаракөк темір есік күткендегіден тезірек ашылды. Қос
қабатты әрі аса ауыр екен. Қарсы алдында Ханым тұрды.

Аяй қарады ма, аялай қарады ма, жеңіл-желпілеу көрінген
жымиыс лез-демде шынайылыққа айналғандай.

ұсташы, өз үйіңдей көрші, жаным! – деді Ханым. – Алды-
мен беті-қолыңды шайып ал да, шайға отыр. Жеңіл сорпа
ішкеніңше, біз Арзан екеуіміз саған әдемілеп тұрып ванна
әзірлеп қоямыз.

Жеңіл ғана шайынып, шайға отырды. Орта бойлы, ша-
шын бір бұрым етіп өріп алған қыз бала мақта гүлді кесе-
мен сорпа әкеліп қойды. Кереметтей пиньюар халат киіп
алған, шашы сол қоңыр қызғылт күйінде, сәл-пәл сәуле

ды, – деді. Қыз жапондарша жұмсақ иіліп, тәжім етті, тіке
қараған жоқ. Тез-тез басып, шығып кетті.

құйғыздым, жаным, – деді Ханым. – Негізгі тамақты сен
ваннадан шыққаннан кейін, демалып болған соң, екеуі­
міз бірге жейміз, жарай ма? Ал, мен кеттім. Арзанға
жәрдемдесейін. Саған ваннаны өз қолыммен әзірлесейін.

раптай бастап.
Байқаса, бұл әлі ауызғы бөлмеде отырғандай. Айнала­
дағы аса күрделі әлемнің ашылып, айқын тарта бастаған
тұстарынан аңғарғаны сол, алты-жеті бөлме бар сияқты.

Бәрінің есіктері бөлек-бөлек. Тәтті-дәмді сорпадан басы
тағы айналды. Тер тұс-тұстан бұршақтады. Кір көтергіш
деп киетін қарақоңыр, қалың жейде шылқылдауға айнал-
ды. Осы сәтте Ханым сұлу қайта оралды қасына. Қолбырап

отырған күйін аңғара қойып, тұрпаты таңсық жиһаздың
бір бүйірін ашып жіберді де, мамық түкті, үп-үлкен ора-
мал әперді. Бүкіл бөлмені назға толтырып, қайта кетті.
Көзі кілегейленіп, кірпіктерін әзер қимылдатып, ұйқы­

сырап барады екен; қараса, қарсы алдында пиньюар хала-
ты жайнап, өзі одан бетер жанып, Ханым тұрыпты.

ным, – саған әдейілеп әзірлеген жеңіл киімдерді, арнайы
алған халатты жатырқамай кигін, жарай ма, жаным?
Мыналардың бәрін Арзан қарындасың жуып, кептіріп,
үтіктеп қояды... Жарай ма, жаным?!

орнынан тұрды. Базаршы алты айдан бермен қарата алғаш
рет ваннаға қарай беттеген еді.
«Доцент-танаудың» үйіндегі ванна бөлмесіне бұлар­
дың қатты қызыққандары жай әурешілік екен. Обалы не-

шік, доцент ағатайлары кафедрадағы бірер жігітті үйіне
шақырып, шай берген. Кафедра меңгерушісі зейнеткер-
лікке шығады екен дегенді естіп қалып, дәме­сін білдіріп,
дәм татқызғаны ғой, баяғы. Сонда, сол кісінің үшінші

қабаттағы үйіне, әсіресе, ваннасына жас оқытушылар
әжептәуір таңданыспен қараған-тын. Арманға айналып

кеткен ваннаға түсе бере-ақ буын-буынына, сүйек-сүйегіне
ыстық бу еніп, шашының ара-арасынан тер шүмектеп қоя
берді. Көзін ашқысы келмей, қайда, кімнің үйінде екенін
ойламастан, рахатқа батқысы бар. Сөйтпекке тырысып

бақты. Ваннадан кейін: «Ал енді, бара ғой, Базаршы», –
десе дағы, риза болатындай.
Қалғып кеткен екен. Қанша уақыт өткенін білмейді. Ке-
нет есік ашылып кеткендей болды-ау деп, шошып оянып,

көзін ашса, Ханым кіріп, таңдана қарап қалыпты. Жалтыр
ванна ішінде тайғанай домалап, әуреге түсті.

соң қорқып кеттім емес пе? Өткенде, біздің орталықтағы
үйімізге көрші тұратын бір кісі ваннада жатып-ақ жүріп
кеткен, айтқан жерден аулақ. Қатты қорықтым, жаным.
Ханымның кос жанары дымқыл жарқылмен апталып,

ғажайып пердемен капталып, Базаршыға қарап-қарап
тұрды-тұрды да, терге малшынған, бұрынғы бұйра, бүгін­
де түсініксіздеу шашынан бір жұлқып, қайта шығып
кетті. Бағанағы пиньюар халатының белінен төменгі

жағы түймесіз-тін. Тайғанақтап жатып-ақ мұның мұңды
көздері қайда-қайда түскенін тәлпіш қатын байқамай
қалған жоқ, әрине. Су ішінде отырған күйі жуынуға кіріс-
кен. Денесінен шығып жатқан кір Тастақ көшесінен был­

жырап ағатын қоймалжың қалдық секілді. Ханым сұлу
тағы бір себеп тауып, кіріп келмесе екен деп тәңірінен
шын тіледі Базаршы. Әй, әйтеуір үлгерді-ау. Енді жай­
барақаттау жағдайда қайта-қайта шайынды. Ыстық судың

ағысына ыңылдай көз тастайтындай халге де жетіп,
мұнысына бас шайқады. Адам дегеніңіз, міне, осындай.
Жаңа ғана жасып, жасқаншақ тартқан пақырыңыздың
ыңыл шығарғысы бар-ай енді. «Не болса, о болсыншы,

құрысыншы бәрі де!» – деп күбірлеп, сол жағындағы
киім ілгішке көз қиықтады. Ғұмырында үстіне ілмеген
һәм өзгеден көрмеген дүниеліктер тізіле төгіледі. Әрбірін
алып киген сайын беті бір-бір ду-ду етеді. Ішкиім жағын

түгендеп, жүдә бейтаныс матадан тігілген, ұзын халатты
да иемденіп, белін буып алды. Сол сәтте сәл де болса,
басқашалау, бөтендеу біреуге айналғанын аңдады. Айна
атаулыға көз салмау жолында күресіп бақты. Алайда, ай-

нымады. Түп-түгел сыпырып тастап, қаша жөнелгісі кел-
гендей де күй кешкендей. Қашпады бірақ Базаршы.
Ханым қамыр илеп тұрыпты. Көре сала билей басып
келіп, ұнның ұрпағы жұққан қолдарын тигізгісі келмей,

қос шынтағын Базаршының толқынды ыстық су мен
толқыныстан солықтаған кеудесіне тіреген күйі екі беті-
нен алма-кезек қадала сүйді.

нып. – Сен мына бөлмедегі (сүп-сүйкімді иегімен нұсқады)
диванға жатып, біраз тынығып алшы. Он-он бес минөттен
соң екеуіміз ет жеп, шай ішеміз. Жарай ма, жаным?!
Соңғы жылдары Шуақты шаһарында «жаңа еуропалық

жөндеу жүргізу» деген шығып еді, бөлмелерінің бәрі
ертегідегідей көрінетіні содан болар, сірә. Төңірегіне
таңдана қараудан шаршаңқырап, терең диванда жатып
қалғыңқырап барады екен, Ханымның жанына келгенін

шаршағаның басылды ма?
Базаршының жанына отырды. Қай жері тисе де, еріте
елбіретіп жөнеледі. Базаршының батылы барып, алғашқы
сүйгені икемсіздеу шықты. Ханым сәл жымиып қойып,

Ханым жиһаз-жабдықтардың әлдебір құпия қойнынан
қарақоңырлау құтыны алып шықты.

бір жігітпен ғана бірге татсам дейтін ем, – деді ол. – Жет-
тім ақыры арманыма... Мақсаты-ма-а-а...
Даусы дірілге буылды. Жанарынан бағана байқаған
дымқыл жарқылды қайта тапты. Мәдениеттің жоғары

деңгейіндегі қайталанбас машықпен құйғанына дейін
қандай жарасымды еді, шіркін-ай.
Коньяктің дәмін онша ажырата алмайтын. Сонда да
анау-мынау зат еместігін түйсінді. Әдейі кесіліп қойылған

алтынсары алмадан алды. Сәлден соң тағы қайталасты да,
ет жеу­ге кірісті. Дәмді қамыр мен майлы етті апырақтай
жапыра жөнелгенін алдындағы ыдыстың түбінен түйір

гүл көрінгенде ғана аңғарды. Тәбетін тежей алар түрі жоқ,
тартынбады.

нің немене? Алшы, жаным.
Ыстық-ыстық сорпа берді өзі.
Жатар алдында шәрбат шырын ішкізді.
Алғашқыда карсы бөлмедегі диванда ол Базаршыны

балтәтті құшағына алып, ұзақ-ұзақ аймалады. Әрине, Ба-
заршы мұндай-мұндайды тек кинолардан ғана көретін еді.
Бір кезде Ханым мұны басқа бір бөлмеге қарай жетектеп
әкетіп бара жатты. Әйелдің жиірек жетектей бастағанына

намыстаныңқырап, оның белінен өзі құшақтаңқырап,
алға шықпақшы еді; қай бөлмеге кіру керектігін білмей-
тінін ескеріп, кідірістеді. Ханым сұлу беліндегі Базар-
шы қолын асқан ризашылықпен қыса түсіп, оң бүйірдегі

бөлмеге бұрылды. Жұмбақ есік ашылғанда, жұп-жұқа,
бұйра толқынды, көгілдір перде пайда болды. Ханым
әлдебір тетік арқылы сәл ғана ысырды оны. Арғы жағы
жұмақтан бетер секілденіп сезілді. Ханым сәл әрегірек

барып, тағы бірдемені шырт еткізгендей. Кенет оның
үстіндегі жеп-жеңіл, үлбіреген нәзікеш нәрсе сыпырылып
түсті де, төменнен көтерілген қызғылт мұнар бүкіл бөлме
ішіне арайлана тарап бара жатты. Әппақ дене мынадай

мұнарсыз да ғажайып еді, ендігі ертегіден есі шығып
кеткендей. Баяулай басталған бір әуен алыстан талып
естіліп, бірсін-бірсін таяна түсіп, тербете теңселткен. Ха-
ным «Аһ!!!» – деп, Базаршыны құшақтай құлап түскен.

Базаршы баяу ғана басталган әлгі әуенді енді таныды.­
Қайырмасы: «Сағыныш-а-а-ай, сағы-ныш-а-а-ай!» – деп
келетін ән екен. Мұндайда Ханымның айтпағаны қалмайды
екен. Небір сөздерді қалай-қалай тауып айтады десеңші.

жанып. – Жа-жа-жаһаны-ым, естімейді. Қорықпашы, бұл
жай ғана, қатардағы үйлердің бірі емес қой... А-аһ-арма-
ны-ыһ-ы-ым...
Таң алдында да талшыбықтай бұралып Базаршының ба-

уырында жатты. Біраздан соң еркелей жорғалап, төрт адам
емін-еркін сиятындай төсектің арғы шетіне аунап-аунап ба-

рып, ойнақылана шақырды. Сол күйі жетелеп апарып ваннаға
түсірді. Өзі. Алғаш жас баладайын мәпелей жуындырды. Со-
сын өзі жас балаша еркелеп, мәз-мейрам болды. Өзі қосыла
шомылғанда, Базаршы одан көзін ала алмады. «Мұндай сұлу

дене киноларда да кездесе қоймас», – деп масаттанды.
Сәске кезінде түндегі ет жеген бөлмеде шай ішісіп
отырды. Түндегі жеңіл желеңін аңсай іздеп еді, оның ор-
нына жейде мен шалбарға келіңкірейтін, кең де келісті,

басқа бірдеңе киіпті.
Түс ауғанша тағы да бірге ұйықтасты екеуі. Еркелеп
жатқан Ханым:

шашын тілімен бұйралап қойып. – Мен шаршадым, жа-
ным. Енді саған тамақ істей алмаспын бүгін.

қай жағына жетем мен? Бұған қоса қаланың ортасында
екі қабатты коттеджіміз бар.

үш үй бар. Күйеуім «Зайып» дейтін атақты фирманың
президенті. Қаладағы мықтылар санатында. Байлығы
мен дәулеті жағынан, әрине. Ал, жалғыз қызымыз Аме-
рика Құрама Штаттарында оқиды. Мен сенен әлдеқайда

Кенет есіктің қоңырауы бұлбұлша сайрап қоя берді.
Базаршының байғұс жүрегі сулап алып жөнелді. Ханым
есік жаққа беттеген.

істеп жібермесең, біз аш-жалаңашпыз. Апайыңның қайра­
ты бір қамыр жайғаннан артылмас, айналайын.

қыздың жуандау даусы естілді. Ханым мұның қасына
қайта оралды.

Сенесің бе, сен?! Есікті барып ашып, Арзанмен аз ғана
уақыт сөйлесіп қайтқанның өзіне шыдай алмадым...
Сол сәтте Ханымның тамағынан шынымен-ақ өксіген
үн шыққандай болғаны анық. Базаршының иығына екі

қолын қабаттап қойып, олардың үстіне иегін сүйеп,
біразға дейін үнсіз қалды.

алмастан.
Мұхиттың арғы жағында, «теңіз жағалай жүгірген
тарғыл мысық», – деді Ханым.
Кіммен кеткенін, немен кеткенін білем. Білмеген бо-

лам. Сезбеген сияқтанам. Бәрін-бәрін айттым-ау, тәмәм-
тәмәм еттім-ау...
Сол күні Базаршы тағы да қонып қалған.
Екі апта бойы, күн сайын да, күнара да келді. Санақтан

жаңылды. Соңғы түні екенін Ханымның сөзінен білді бір
күні:

Жанарындағы дымқыл жарқыл жас тамшысына айналып,
төмен сырғанады.

артын­ша: «Бұл ә-ә-әһән; бұрынғы ән-не-неһен өзге-ре-е-
ек», – деп Шәкәрім ақынның атышулы ән-өлеңінің жолда-
рына ұластырып барып, жылауын үдете түсті.
Базаршы оны ұзақ жұбатты...

* * *
Шуақты кентінің әуежайына мұхиттың арғы жағынан
келген ұшақ баяу қалықтап барып қонды. Арада жарты
сағат өткенде, «Зайыптың» президенті өзінің сүлік қара

«Мерседесімен» қалаға қарай зулаған. Кентке жақындай
бере қалта телефонын қолына алып, дереу досына қоңырау
шалды:

центіне салмаққа тырысып. – Амансыңдар ма?! Міне, біз
де кеп қаппыз қалаларыңызға.

неғылдың сен? Ақпанда қағынатын мысықтармен қалай
күреседі екен өркениетті елдегілер?

айындай-ақ тамылжып тұрыпты, – деді президент. –
Біздіңше ақпан оларда мамыр секілді...

да. Сөзбе-сөз айтсам, сен секілді қала мэрінің бірінші
орынбасары былай деді:
«О, қымбатты қазақстандық мырза, сұрағыңызды өте
­жақ­сы түсіндім. Бізде қаңғыбас мысық деген ұғым мүл­де

жоқ. Әл­гі айтқан айыңызды асыға күтеміз біз. Мы­сық­тары­
мыз­дың ойнақ салуына арнайы орындар, әде­йі қаржы­лар
бөле­міз. Мысықтардың шыңғырма шы­ғар­машылығы сүйкі­
мді естіліп, сүйсіне тыңдаймыз. Керек десеңіз, қазақстандық

мырза, магнитофонға жазып алуға ұмтыламыз». Әне,
әріптесіңнің сөзі осы. Қырғыз досыма қотарғызып, қойын
дәптеріме жазып алғам. Оқып отырыппын.
Қала әкімінің бірінші орынбасары сенер-сенбес күйде,

сүлесоқ тартты. «Зайыптың» президенті: «Ми-и-ия-аһ-ау!» –
деп әзілдемекші еді, онысы далаға кетті.

Біздің кейіпкеріміз, яғни осы әңгімеде сөз болатын
Бағдат ағаларыңыз бүй деді:

жүйкесіне түсетін салмақ қандай ауыр десеңізші! Сон­
дықтан, кей-кейде тым қиын шиырларға бармай-ақ, мына
мен секілді пақырлардың басынан өткен ғашықтық хикая­

ларын шертіп, сәл ғана сәтке серпілтіп, дәтке қуат дары-
тып, езу тартқызған да бір ғанибет болар еді-ау...

дедік біз.
Құрметті оқушым, әрине, біздің бұл сұрағымыздың
әдейі қойылғанын сезіп отырсыз. Алайда, ағаларыңыздың
сол бір минөттегі әлемтапырық жүзін елестете алар ма

екенсіз, сірә. Шәйі орамал кеуіп үлгермес мезетте-ақ
Бағдат ағаларыңыз қайта жадырады:

сында біз коммунизмге Құдайдай, ал махаббат дегеніңізге
Құдайдан бетер сенетінбіз, – деді мүлде өзгеріп кеткен
Бағдат батырыңыз.
* * *

Ол кездегі ғашықтықтың жөні бөлек еді ғой.
Сегізінші класқа алғаш келген күні-ақ класс жетек-
шілері:
«Балалар, сендер бақыттысыңдар! Совет халқының

бүгінгі ұрпағы коммунизм тұсында өмір сүретін бола-
ды!» – деп салтанатты түрде жариялаған. Сегізінші класс
оқушылары сексенінші жылдары коммунизмнің алғашқы
нышандарын көре бастайтынын нық сеніммен, мақтаныш

сезіммен мәлімдеген.
Әрине, ғашықтықтарын ашық білдіруге сол кездегі қы­
зу талқыланып жатқан моральдық кодекстің қағидалары­
нан қатты қысылатын еді. Сол себептен Бағдат та онын-

шы класқа дейін аман-есен жетті. Жоғары кластардың
оқушылары түп-түгел, біреуі қалмастан, ғашықтыққа,
махаббаттың бар екеніне және коммунизмнің алғашқы
нәтижелері біздің ғасырымыздың сексенінші жылдары-

нан бастап жаппай көріне бастайтынына Құдайдай, тіп-
ті Құдайдан бетер сенетін. Басқаларды кім білсін, Бағдат
кейбір ағайларының ашықтан-ашық: «Құдай жоқ!» де-
геніне иланбайтын, қайта іштей қалтырап: «Е, айналайын,

Құдай, мынадай күпірлік сөзді тыңдап отырған мені де,
білместен айтып тұрған ағайымызды да кешіре гөр», –
деп тілейтін.
Бұлар он бірінші класс ашылғанда қандай қуанды десе­

Коммунизм тұсында өмір сүретіндерін әр сабақ сай-
ын қайталап, желдей есіп, желпіне сөйлеп, апта сайын
диспут өткізетін. Жүгеріліктің басында да пікірталас то-
лас таппайды-ау. Мектептегі сабақты тоқтатып тастап,

бір ай жүгері, екі ай мақта терудің өзі, ағайлары мен
апайларының айтуынша, күні ертең келіп жетер комму-
низмге қосылатын елеулі үлес болмақ.
Бағдаттар он бірінші класқа көшетін жылы жүгері бүкіл

аудан көлемінде бітті де қалды. Құдай тағаланың пейілі
де, мейірі де шексіз ғой. Құрышев жолдастың да тілегін
бере салды-ау сонда. Жүгері жарықтықтың собықтары
қабықтарына сыймастан, тырсылдай жарылып жатты. Тау­

лы аудан түгелдей жүгері өсіруге көшкендіктен, мектеп
оқушылары көршілес аудандардың мақтасына бармай, қар
жауғанша жүгері дәнін жинайды деп шешілді. Бағдат ба-
тыр да сонда Америка Құрама Штаттарын қуып жетіп, ба-

сып озу үшін бір тоқсан емес, екі тоқсан түгелдей оқымай-
ақ қоюға әзіртұғын.
Бағдат он бірінші класс оқушыларының ең соңы болып
жүгері жүйегіне түседі, ондағы ойы – оныншы кластың

қыздарына жақынырақ жүру. Зылиқа сұлу да осыны іш-
тей сезіп тұра ма, әйтеуір оныншы кластың кезегі кел-
генде күтпеген жерден алғашқы жүйектерге тұра қойып,
тағы да қатар келіппіз ғой дегендей күлімсіреп, қоңырқай

кос бұрымын қиықша көк орамалмен байлай қарайды.
Жайшылықта көзден таса еткісі келмейді-ақ, ал тап осы-
лай қатар келген сәттерде Бағдатыңыз табан астынан
сасқалақтап, сөйлемек тұрмақ, батылы барып қарай да ал-

май қалатын.
Жарқын болашақты жақындатып, коммунизмді неғұр­
лым тезірек құрғысы келетін болу керек, аузы-мұрнынан
шыға тырсылдай толған қазақы қаптар мен колхоздың

берекелі қапшықтарын сол кездегі сегізінші мен он
бірінші кластардың қыздары қиналмай көтеріп, ауыр-
сынбай апарып, терлеп-тепшіп таразыға тапсыратын
еді. Сол кездегі ағайлары мен апайлары: «Айналайын,

қыздар, абайлаңқырап, азырақ салып көтеріңдер», – дей-
тін жөндері бар-тын. Алайда, айтпайтын. Айта алмаушы
ма еді, айтқылары келмеуші ме еді, әлде өздері бұдан да
ауыр-ауыр жүктерді көтергендіктен бе, кім білер.

Әне, Зылиқа да нән қапшықты жерден жұлқи көтеріп,
иығына сала алмай, жанындағы екі қыз көмектесіп,
түбі жер сызатын қапты арқалап, таразыға қарай тарт-
ты. Бағдат не дерін, не істерін білмей, көмектесудің жо-

лын таппай, олай ете қойғанның өзінде өсектің лаулап,
қаулай жөнелерін біліп, түсініп, қайта-қайта жұтынып,
өз қапшығының әлдеқашан толып қалғанын ұмытып, со-
стиып тұратын. Әлден уақытта барып есін жияды, ширыға

атылады, қапшықты иыққа лақтырып, жүгеріні жапыра
жүгіріп, таразыға қарай жұлқынады. Қайтарда бәрібір
Зылиқамен қатар жүруден қаймығып, төрт-бес жүйекті
араға салып, артта келе жатады. Көк қиықшасын шешіп,

жүгері арасында көп өсетін жабысқақ, қоңыр тікен-
дерден тазартып, қоңырқай қос бұрымын өрулі күйінде
орап, орамалмен байлап қояр Зылиқа. Оқта-текте ойнақы
ғана бұрылып, қарап қояр Зылиқа. Жанындағы қыздарға

сөйлеп, күліп қояр Зылиқа. Қоңырқай қос бұрым мен көк
қиықшадан есетін леп, қып-қызыл еріндерден естілетін
лебіз кейде жетер Бағдатқа, кейде жетпес Бағдатқа. Бәрібір
ғой Бағдатқа. Рақат қой Бағдатқа!

Алпыс үшінші жылдары осылай еді ғой, әйтеуір.
Бір жақсысы сол, жүгеріліктегі жұмысқа Алгебра ағай
көп келе бермейді. Ол кісіге мектептегі істер де жетіп-
артылып жатыр. Зылиқаның класс жетекшісі ретінде

жүгеріге келуі тиіс. Бірақ Алгебра ағай мектеп партия
ұйымының хатшысы, оның үстіне алгебрадан жетіншіге
де сабақ береді. Сонда да оныншы кластың қыздары да,
ұлдары да ол кісіден қатты қорқады. Алгебра ағай қия

бастырмас. Жүгерілікте жүргеннің өзінде осы Зылиқалар
алыстағы Алгебра ағайдың өткір көздері көріп тұрғандай-
ақ дір-дір ететіндей. Бұлардың біреуі бір рет рұқсатсыз
киноға, әрине, кешкі киноға барып қойса, интернаттың бір

қызы жігітпен қыдырып қойса – немесе хат алса, бітті ша-
руа! Бағдаттың интернатқа жоламай, жамағайын біреудің
үйінде жүріп оқитыны қандай жақсы. Зылиқаға хат жазуға
оқталғалы қаншама уақыт өтті. Алгебра ағайдан сеске-

нетіні рас.
Бір ай сусып өтіп кетті. Жүгерінің түсі бұрынғыдан
бетер сұрғылттанып, төбесіндегі қарқарасы қурайланып,
күзгі желмен ызыңдай жөнелетінді шығарды. «Күні ертең

коммунизмге өтетін біздің қоғамда бәрі де жоспарлы
түрде дамиды, тіпті әрбір адамның әрбір сағаты жоспар-
лануы тиіс», – дейді мектеп партия ұйымының хатшы-
сы Алгебра ағай. Он бірінші класта Зылиқа жөнінде бір

шұғыл шешімге баратынын алдын-ала жоспарлап қойған
Бағдат жүгері науқанын жек көрмес.
Сөйтіп жүргенде, Алгебра ағай бір топ оқушыны
жүгеріден алып қалатынды шығарды. Күзгі мейрамға ар-

нап концерт әзірлемек. Сол топтың ішінде Зылиқа да бар.
Әнші ғой. Бағдат үш күнге әзер шыдады, төртінші күні түн
ішінде тұрып алып, хат жазды. Жаза берді, жаза берді, жаза
берді. Он екі парақты дәптердің ортасындағы қайырма

сымтемірді көріп бір-ақ тоқтады. Басынан бастап қайта
оқыды, бәрі айтылған. «Жауабыңды асыға күтемін!» – деп
тауыс-тәмәм етті де, «Алгебра ағайға апарып берсең де
бәрібір, айтқанымнан қайтпаймын, мен сені сүйемін!» –

деп қосты.
Бағдаттың нөмірі бірінші досы Нияз еді, ол концерт
қоятындардың қатарында, жүгеріге шықпайды. Сол тап-
сыруы тиіс. Хат тапсырылатын күні бұл машинаға мін-

беді, жүгеріліктен жаяу қайтпақ. Кешке қарай, жұмыс
аяқталарда денесі күйіп-жанып, өзінен-өзі дір-дір етіп,
өксіп-өксіп жылағысы келді. Әбүйір болғанда, қалың
нудың ішінде жападан-жалғыз еді. Құрғап, қатып қалған

қарасұр топыраққа бетін басып, кесек асап, шайнап-шай-
нап түкіріп тастады. Жүгерінің арасынан бәрін-бәрін
көріп отыр. Тара­зының басында класс-класс бойынша қо­
ры­тынды шыға­рылып, социалистік жарыс жеңімпаздары

атап айтылды, олардың коммунизмді жеделдетуге қосқан
үлестері үшін ду қол шапалақталды. Оқушылар машинаға
міне сала әндете бастады. Бағдат қалың жүгерінің ішінен
асықпай шығып, шаңдақ жолға жалғыз, жаяу іліккен.

Жарты жылға жетер-жетпес уақыт бұрын осы Зылиқа­
лардың класында оқитын бір қызға Бағдаттың бір класта-
сы хат жазып, Нияз секілді байланысшыдан беріп жібер-
гені, ол хат әлгі қыздың қолына тие берген мезетте тағы

бір кластас қызы байқап қойғандықтан, оқуға да қорқып,
Алгебра ағайға тапсырғаны әлі ұмытылмаған. Содан
тоғызыншы кластың қыздар жиналысы болып, оған онын-
шы кластың ғашықтық сырқатына шалдыққан әлгі боз-

баласы шақырылып, үш сағаттан астам қыз шырылдап,
жігіт шырқыраған. Талқы­лаудың орта тұсында қыз талып
қалмағанда, не болар еді, оны кім білсін. Ал бозбала жігіт
міз бақпаған, тек Алгебра ағайдың қинауымен ғана ком-

мунизм құрылысшысына жараспайтын жат қылыққа жол
бергені үшін жазбаша түрде кешірім сұраған, яғни совет
мектебінің қабырғасында жүріп ғашық болмауға, қыздарға
хат жазбауға, жеке жоспарын жасап, сол жоспарға сәйкес

саяси және мәдени-адамгершілік деңгейін көтерумен
айналысуға уәде еткен.
Жан түршігер жиналыстан кейін жарты жыл өтер-
өтпесте жарты дәптер қисса жазып, қызға беріп жіберу

оңай ма? Әрине, қиын. Сондықтан да он бірінші кластың
озат оқушысы Бағдат Төлеевтің маңдайын топыраққа
тірей құлап, қалың жүгеріден қас қарайғанда шыққанын
түсінуге тиіспіз, құрметті оқырманым.

Зылиқаны ертеңіне интернат маңында көрді. Қоңыр­
қай қос бұрымы арқасында тербеліп, жүгеріге баратын
қыздарды шығарып салғалы келеді екен. Хатты алғаннан
кейін ол дем арасында абыржып, жүдеп-жадап кететіндей

көріп еді Бағдат. Алгебра ағайдың алдында өзін кінәлі
сезініп-ақ қиналатын шығар деп ойлаған.
Түк те өзгермепті Зылиқа. Қайта күлімсірей қарайды
Зылиқа. Жарайсың сен, Зылиқа!

Нияздың нөмірі концертке жарамай, жүгеріге қайта
шықты. Хатты қалай бергенін, Зылиқаның оңаша қалуын
қалай күткенін, сондай азапты күйде жүріп, көркемсөз
оқудан қатты сүрінгенін, әлде Алгебра ағайдың мысы

басты ма, әйтеуір мерекелік концерт тізімінен сызылып
қалғанын сайрайды келіп, сайрайды.
Арада апта өтті. Алгебра ағай ештеңе сезе қоймаған
секілді. Айтылып жүрген аңызға сенсе, Алгебра ағай өз

класындағы бір қыз жігіттен хат алса, сол күні-ақ біліп
қояды-мыс. Бәрі осыған сенетін, Бағдат та нанбаймын деп
айта алмас. Бірақ, міне, апта өтіп барады, Зылиқа бір бет, жа-
рым бет түгілім, толық дәптердің жартысы толған хат-қисса

алып отыр, Алгебра ағай неге үн-түнсіз? Әлде әбден көз
жеткізіп, тінткілеп, түрткілей жүріп, жан-жақты әзірліктерін
жасап, күтпеген күні, тұтқиылдан тиісіп, тас-талқан етпек пе
екен?

Нияз. – Бұл жерде біз Зылиқа сұлудың артықшылықтарын
мойындауға тиіспіз. Ол сездірмейді, өзін-өзі қандай қиын
жағдайларда да емін-еркін ұстайды.
Зылиқадан ешқандай өзгеріс байқалмады. Бағдатқа

бетпе-бет кездесіп қалған сәттерде ғана екі беті мектептің
оқу-тәжірибе учаскесінде өсірілетін помидордың ерек-
ше сорты секілдініп, ду етіп қызарады да, тез басылады.
Қайта Бағдат қатты сасқалақтап, жүрісінен жаңылады.

Тағы бір апта өтер-өтпесте Нияз жауап әкелді. Алпыс
үшінші жылғы сол бір хатты Бағдат әлі күнге дейін жатқа
біледі екен: «Құрметті... Мені қандай азапқа салғаныңыз­ды
білесіз бе? Құдайым-ай, жайшылықта, жүгерілікте жүр­ген,

әзілдескен бір бөлек екен де, мынадай жағдай мүлде басқа
екен ғой. Кім біліпті, кім бастан кешіпті?! Шынымды ай-
тайыншы, хатты бірінші рет алып отырмын десем, өтірік бо-
лар. Каникулда жүргенімде әскердегі бейтаныс біреулерден

хат келгенін несіне жасырайын. Ал мына хат, Сізден келген
ұзақ-ұзақ хат мені шынында да азапқа түсірді. Ұйқыдан да,
күлкіден де қалдым. Кейбір әлсіз, әрсіз минөттерде бұлайша
қиналып, қорыққанша, Алгебра ағайға апарып, құтыла сал-

сам ба екен деп те ойладым. Бірақ хатыңызды қатыгездікке
қалай қиярмын. Үш-төрт күндей жасырып ұстап, қайта-
қайта оқыдым. Ақырында, Алгебра ағайды ойлап, отқа
өртедім. Бекер өйттім-ау деп тағы өкіндім кейін.

Кеше Алгебра ағай класты түгел алып қалып, қатты
ұрысты. Біліп, сезіп қойған екен деп, зәрем ұшты. Біл-
дірмеу үшін бетіне бедірейіп қараппын да қалыппын.
Менен сондай бұзықтық шығатынын да біліп қойыңыз.

Бетіне тік қараған оқушыға ағайдың онша қатты тиісе
алмай, тайсақтайтынын бұрыннан байқаушы едім. Сонда
да сақтық керек. Хат ұсталса, біліп қойса, Сіз де, мен де
мәз болмаймыз. Енді хат жазбай-ақ қоя тұрғайсыз. Мен

бәрін-бәрін түсінемін ғой... Әзірше кесіп айту қиын, Сіз
жазғандай сөз берісу деген әлі ойланатын нәрселер емес
пе? Сәл мүмкіндік беріңізші, мақұл ма? Хат жазбай-ақ
кездескен, аз уақытқа болса да, сақтықпен жолығысқан

жөн ғой деймін. Мен де, осы хатты жазуға кеңес берген
менің жан досым да осындай ойдамыз... Сәлеммен, Мен.
16 қазан, 1963 жыл».

Бір мектепте, бұл он бірінші, ол оныншы оқып жүрсе
де, екеуі оңаша жолыға алмай-ақ қойған.
Алпыс үшінші жылдары, сенсеңіздер де, сенбесеңіздер
де, жағдай солай еді.

Бағдат енді екінші хат жазуға отырды. Бұрынғыдай
жарты дәптер емес, бірақ, «сүйем» деген сөзді айрықша
оюлап жазды. Жауап кешіккен жоқ. Бұл хатты да Бағдат
жатқа біледі екен:

«Құрметтім...
Хатыңызды алдым. Адамды бірте-бірте тым батылдан­
дырып бара жатқандайсыз-ау. Алгебра ағайдан да қорық­
пай, хатыңызды ала сала жауап жазып отырғанымды қа­ра­

ңызшы. Мен де өзіңіз сияқты халдемін. Ойдан ой туын­дап,
қиялдан қиял кешемін. Әрине, ойларымның ортасында,
қиялдарымның қырқасында өзіңізді көремін. Мен де сүйемін
Сізді... Кездесуді мен де асыға күтемін. Амал қанша... Бірақ

жүгеріден келгелі Алгебра ағайдың шпиондары жан-жақты
жұмыстарды жүргізіп-ақ жатыр. Оны да ұмытпайық. Маған
хат таситын досыңыздан да ұяламын, қанша дегенмен, ол
біздің ауылдан ғой. Сондықтан Сіз осы сенбіге дейін менің

жан досым К...-ге жолығыңыз. Бәрін сол айтады. Қолыңызды
қыстым... Сәлеммен, Мен. 26 қазан, 1963 жыл».
Зылиқаның алғашқы хатынан соң әлденеше ай ма, жыл
ма өткендей еді, он-ақ күн екен ғой сонда. Бағдат оның

досын жақсы білетін. Күміс қой ол. Кішкентай ғана қара
қыз, қолды-аяққа тұрмастай пысық, биге құмарлардың
бірінен саналады. Бір-екі рет бұл да онымен билеген.
Ертеңіне кездесті. Жыпылдап, тез сөйлейтін Күміс

қыздың айтуынша, Зылиқа сенбі күні интернаттан ауы-
лына қайтады. Сол сенбі күні Бағдат та Самсоновкаға
қатынайтын автобусқа мініп, Жиделінің жол айрығында,
Балбастауға бұрылатын жерде түсіп қалуы тиіс. Сол жер-

де жүріп, әрине, жиделердің қып-қызыл жемісін теріп жеп
жүріп, барлау жасайды. Көп ұзар, бәлкім, ұзай қоймас,
Балбастау жақтан торы биеге мінген шал мен қара есек-
ке мінген кемпір көрінер. Олар осы Зылиқаның әкесі мен

шешесі, яғни атасы мен апасы болар. Егер шал мен кемпір
бір-бірімен жайбарақат әңгімелесіп, Жиделіге қарата жол
тартып бара жатса, олардың қолындағы ең кенже қызы,
орталықтағы интернатта жүріп оқитын Зылиқа сұлу үйінде

оңаша қалған екен деп қуанар бұл Бағдат батыр. Қуанар да,
Балбастауға қарай бағыт алар. Егер қараңғы түскенше тағат
таппаса, егер бірге оқитын байланысшы Ниязға өзіндей
сенсе, күдік-күмән келтірмесе, онда соның үйіне бара бе-

рер. Қараңғыны пайдаланып, белгі берер. Алда-жалда жан
адамға білдірмей, өзі ғана оңашалап жолығып, жалғыз ғана
қайтып кетуге бел байласа, қараңғы түскенше тығылатын
жер табар. Сосын бақ ішіне кірер. Ең үлкен алма түбінен

іздеген адамын табар.
Бағдат уәде бойынша Самсоновкаға баратын автобусқа
уақтылы мініп үлгерді. Жиделінің жол айрығында түсіп
қалды. Қып-қызыл, тіл үйіріп жөнелетін жидені арман-

сыз жеді. Ағаштардың төбесіне зулап шығып-ақ кеткісі
келген, бірақ ұялыңқырады. Оның үстіне жаңадан са-
тып алып, тылтита тарылтып киген шалбарын аяды. Көп
ұзаңқырай қоймады-ау, торы бие мінген, түлкі тұмақ ки-

ген шал мен шұнақ құлақ қара есекпен тепеңдеген киме-
шекті кемпір көрінді. Бет-жүзі кенет дуылдап, ысып кетіп,
қалың жүгерінің ішіндегідей күй кешті. Жиде арасына
тығылмақ еді, кешікті.

бұта­ғын сындырып тастапсыңдар-ау, ә?
Қара есектегі кемпір бір жөтеліп қойды.
Содан ары тұрды, бері тұрды. Жиденің сынған бұтақ­
тарын ары лақтырды, бері лақтырды. Уақыт тас табандап

жылжымады. Қараңғы түскенше қай заман әлі. Ойлап
қараса, Балбастау ауылы анау тұр. Нияздың үйін шамалай-
ды, ал Зылиқаның үйін білмейді. Түнге қарай таба алмай,
басқа шарбақта адасып жүруі де мүмкін. Оның үстіне Нияз

досына сенбейтіндей, одан жасырынып жолығатындай не
көрініпті?! Ертерек барады да, бәрін ашып айтады.
Нияз досы қатты қуанып кетті. Алғашқыда. Артынша
бұл хикаяның өзінсіз, Нияз Әмірбековтің катысуынсыз бас­

талғанына бұртиып, өкпелеп біраз отырды. Ет қайнап жатқан
қазанға қарап қойып, қураған жүзім бұтақтарын бұтарлай,
сындыра орап, ошаққа тығады да, тымырая қалады. Онысы
ұзаққа бармады, бірақ. Күліп кеп жіберді. «Жақсы адамның

ашуы шәйі орамал кепкенше, жаман адамның ашуы басы
жерге жеткенше» деген осы ғой, шіркін.

мерзімін келісіп кайтайын, – деді алақанын ысқылап. –
Оған дейін ет те піседі. Апамды алдап кетеміз ғой бір-
деме ғып. Әй, аңқауым-ай, Зылиқа мен Күміс қыздың
провакация­сына көніп қала жаздапсың сен!

нап көрмекші ғой. Бір-біріне шын сене ме, сенбей ме де-
гендерін қалайынша аңғармағансың?!

лай-талай аңқиып қаларсың сен, Зылиқа аман болса...
Нияз әлден уақыттан соң қараңғылықты қақ жарып
шығып, қазан-ошақтың басында тұрды. Ну орман-тоғай
секілді тал-теректерден, бау-бақшалардан үйлер көрінбей,

суылдаған қамыстардан, кеудені қағатын жалбыздардан
басқа да әлденелер қарауыта жұмбақтанып, бұл ауыл
түнде бөлекше бейнеге еніп алады екен. Ошақ басында
елегізе бастаған Бағдат Ниязды көріп қуанып кетті.

десем, ұялдық деп сызылады. Руымыз бір ғой деп, ақталады-
әй. Екі хат жазыса салып, елпілдеп ауылға, үрейленбей
үйіме шақырғаным қай сасқаным деп, бір жылап алды. Бір
күледі, бір жылайды сұлуың. Бір тоңып, бір ыстықтайды.

Қайтсін-ай. Қызбысың деген. Байқасам, бұл Зылиқаның
өзі де бұрыннан-ақ саған ғашық, білем ғой. Шақырарын
шақырып алып, атасы мен апасын әдейілеп қана Жиделі-
дегі ең үлкен әпкесінің үйіне жіберерін жіберіп алып, осы

қылығым қалай болды өзі деп, өкініп отыр екен. Дәл ба-
рыппын. Қуанып кетті-ей. Ақталған тарыны қаймаққа,
балқаймаққа қозғап, жібітіп қойға-а-ан. Бал татиды-ау, бал
татиды. Содан екі-үш рет қарбыта асап, келісім жасап, кеп

тұрғаным. Күздік алма түбінде, жоңышқаның соңғы оры-
мы жиналған жерде Жауынбай атамның жаман тонын жа-
мылып, күзетте мен жатармын, ал сендер үй ішінде емін-
еркін сыр шертісерсіңдер... Өзінің айтуы солай...

Ол күздік алма түбінде тұрды.
Алғаш сезгені алманың иісі еді.
Алма иісін жеңіп, Зылиқаның қоңырқай қос бұрымының
иісі жеткендей.

Қолын ұсынды. Ол.
Ұстады. Бұл да, ол да.
Жібере салды қолдарын. Ол да, бұл да.
Қайтадан ұсынды қолын. Ол.

Бұл ілесті. Оған. Жоңышқаның соңғы, мамық орымы
бауланып, жиналған жерде, алма түбінде тон жатты. Оны
Ниязға арнап алып шыққан ғой. Бағдатты ақырын жете-
леп, үйіне қарай аяңдады Зылиқа.

Балқаймаққа қозғап, жібітіп қойған тарысын табағы­
мен әкеліп, алдына қойды Зылиқа.
Рақат Бағдатқа. Бұдан артық рақат болар ма Бағдатқа.
Осындай бір ертегіні бастан кешермін деп ойлап па бұл...

сеніңкіремейтін секілдімін, – деді дір-дір еткен Бағдат. –
Бақыттымын мен.
Осыны айтып, икемсіздеу қозғалып, Зылиқаны тұң­
ғыш рет құшақтады. Сүймек болып еді, қалай сүйерін де

білің­кіремей, әйтеуір ернін жақындата бергенде, Зылиқа
сытылып шығып кетті құшағынан. Тастай қараңғы түнде
шамды әдейі жақпаған еді. Бағдат әлденеге тиіп кетіп,
құлатып алды.

Зылиқа күлді жай ғана.
Одан әрі қимылдауға жүрексініп, отыра берді Бағдат.
Әлденеге оранып, бұрышта ағараңдаған кереуетке жат-
ты Зылиқа.

Кенет Зылиқа мектептегі, интернаттағы болып жатқан,
толып жатқан оқиғаларды, әңгіме-хикаяларды бірінен
кейін бірін айтты кетті, айтты кетті.
Бірте-бірте Бағдат та сөйлейін деді. Екеуі де Алгебра

ағайдан шынымен-ақ қатты қорқады екен. Кездесу аса
қауіпті. Абайлау керек. Ауылда да қиын.
Екеуі тағы да талай-талай әңгімелерді шертті. Қандай
мамандықты қалайтындарын, нендей кітап оқитындарын,

қай ағайды, қай апайды қалай көретіндерін, бірқатар
ұлдар мен қыздар туралы пікірлерін ортаға салды. Ком-
мунизм жайын да ұмытпады.
Түн ортасынан әлдеқашан ауып кетті. Далада қырау

қылаулады ма, шық себелеп өтті ме, үйдің іші бірден
салқын тартып сала берді.

ағараңдай түрегеліп, әлдебір киімді әкеліп берді.
Бір қараса, қалғып барады екен, қарсы алдында ақ
көйлекті Зылиқа тұрыпты.

мен жалғыз өзім қорқып кеттім, – деді ол. Бағдат қуанып,
артынша қалтырап жөнелді қараптан-қарап отырып. Де-
нелері бір-біріне тиіп, тиген жерлері күйіп, үн-түнсіз,
ұзақ отырысты. Көзін жұмса, бұлдырай ұшып алыстайды,

көзін ашса, жақындап, жанында отырады.
Таң атып қалғанын көргенде ғана екеуінің еріндері
бір-бі­ріне сәл-пәл тиіп-тиіңкіреп кетті де, бір-біріне ұяла
қарасты.

Алқоры ағашын айнала бергенде, алдынан Нияз шыға
келді.

Нияз Жиделінің жол айрығында Бағдатты автобусқа
мінгізіп жіберді.
Зылиқаны бірер күндей көрмей қалса, хабарын білмей
қалса, шыдай алмастай халге түсетін болған.

Он бірінші класс та бітті. Зылиқа оныншы бітіріп, кол-
хоз орталығындағы қырманда, жазғы практикасын өтеп
жүрген. Бағдат аттестатты алған күні құстай ұшты ғой.
Алдымен атақты барлаушы Нияз кеткен.

Бағдат түс ауар-аумас мезгілде ұшып жетіп, желе-
жортып, шайханаға кірсе, Нияз әлі шал-шауқандардың
ортасында коммунизм мен Сы-Сы-Сырды толық химия­
ландыру тақырыбында таласып отыр екен. Ол оқығанын

айтса, колхоз орталығының қариялары тіршіліктен түй­
гендерін тәптіштеп, химияның баса-көктегеніне ренжиді.
Нияздың пікірсайысқа беріліп кеткені сонша­лықты, бұған
бұрылған да жоқ. Шайхананың кесесін қос қолдай ұстап,

нағыз шалға айналған. Құрышев жолдастың соңғы баян-
дамасынан үзіндіні жатқа соғады. Бір кезде Бағдатты адам
орнына көріп, тұт ағаштарына қарай иек қақты-ау.
Биігіректегі ирек арық бойында тізіле тербелген те-

ректерге, жапырақтары қалқайып, күнге қыңбайтын,
көлеңкесі қою тұт ағаштарына алаңдай көз жіберіп ке-
леді. Әне, қос бұрымымен ойнап қана, ойланып қана тұр
ғой Зылиқа!

Ойланып қана тұрыпты, қоңырқай ғана бұрымдар ерек­
ше ерке қылықты. Шілдеде сәл тыншыған, бұрындары
ыршыған таза су да сыбырлай ағып, тұныпты. Шаңқай
түстің ауып қалған шағында, қызыл қырман жанында...

Сағыныса табысты-ау сонда екеуі...
Алпыс үшінші жылғы махаббат туралы, құрметті оқыр­
ман, мен емес, Бағдат осылай ұйқастырып әкетеді екен,
соны ескерткіміз келеді. Біздікі қаз қалпында жеткізуге

тырысу ғана.
Екеуі қол ұстаса тұрып, аттестатқа бірге қуанған.
Сүйін­шісі ретінде санап, қыз бірінші сүйіп алыпты.
Бұл мас болып, жауап қатып үлгере алмай, бұрынғыша

сасқалақтаған. Зылиқа сұлу бәрін тез түсініп, жайраңдай
жымыңдап тіл қатқан:

Бізді іздеп, тауып алып, масқара болармыз, – деді қыз. –
Біреуі байқап үлгерсе, бидайықтай тербеліп бәрі таңданар,
селеудей тегіс сусылдап, тұтас колхоз талқылар... Оқуға
түсіп кетуіңе тілектеспін!

Содан оқуға түсіп келіп, жолыққандағысын айтса, одан
кейін әскерге кетердегі кездесулерін ойға алса, Бағдат
батырыңызды тіпті танымай қалар едіңіз.

де, ғашықтыққа да Құдайдай сенетін едік, – деп аяқтады
Бағдат ағаларыңыз. – Әттең-ай, әттең, коммунизміңіздің

өзі түп-түгел жалған, шіп-шикі өтірік болды да шықты
ғой.

әйтеуір. Алпыс төртінші жылы әскерге кете бар-
дым. Үш жыл бойы уран кеніштерінде тырбаңдайтын
түрмешілердің күзетінде жүріп, өлімнен басқаның бәрін
бастан кешіп, қайтып келсем, күтемін деген қызым... Бол-

ды, арғы жағын айтпаймын енді. Осымен тауыс-тәмәм...
Дегенмен, біліп қойыңдар, махаббат коммунизм секілді
алдамшы нәрсе емес шығар, сірә. Ол пендесіне Құдай
тағаланың өзі ғана бұйыртатын бөлекше бір қасиет болар,

кім білсін...
Бағдат ағамыздың күрсінісін күлкісі жеңетін де,
жеңе алмайтын да жағдайлары алма-кезек алмасатыны
қы­зық-ақ.

Қиянгүл тағы да теріс қарап, тас бүркеніп жатып
алды.
Қыбырай тісін шықырлатып, іштен тынды. Шықшытын
ауырсынып, аунап түсті. Әтілес көрпенің сусылынан

суылдаған жүрегіне басу айта алмай, басын қасыды. Қос
самайын қос қолдай уқалады. Қиянгүлдің қылықтары
бадырайып білінген сайын шүйдесі шыңылдап, жарғағы
шытынап қоя беретін бәле тапты. Бала-шаға, келін-кеп-

шікке дейін шекара ұстап, шек қойыса бастағандай ма,
қалай осы? Деп те қауіптенеді кей-кейде.
Кірпік шіркін түрпіленіп, тікенекке айналып алғандай,
көздерінің төңірегі тітіркене ашыды. Ұйықтай алмасын

сезінсе дағы, қайта-қайта дөңбекшіп, талай уақытты қаза
қылды. Бәрібір, болмады. Төсектен түрегеліп, киініп,
түк­піргі есікті ақырын ғана ашып, ортаңғы үлкендеу
бөлмеге, одан дәлізге шықты. Ауыл-аймақ бойынша

электр жарығының жанбағанына жылға жуықтаған. Не
нәрсені де қараңғыда қарманып іздеп, түртінектеп табуға
үйреніп кеткелі қашан. Қазір де азиат кебістің үлкенін
қарауытқан қалжасынан тез таныды. Үйдегілер өзі түгілі,

аяқ киіміне дейін бөлектеуге беттеген бе, сүйір тұмсықтау
сорлысы һәм ақжемденген алаша төсеніштің арғы жағына
шығандай шеттеп кетіпті.
Тыстың ауасынан тыныс кеңейіп, демі жеңілдеп, дала­

ның дабысынан алтын күректің таныс сарынын сезді.
Жеңілдеу желеміктің жұқалтаң лебі жаңа ғана мың-дыңы
шыққан бақыр басын бірден жазып жібермесе дағы,
пәркін ашып, көркін оралтқысы келгендей. Көктемнің

тазарыңқы дәмі таңдайын жібітіп, маңдайын жіпсітті.
Бадамсайдың бас жағындағы перменің үй-жайлары
мен қора-қопсылары қарауытып барып, қайта ағараң­
дады. Жаңағы, шеттеңкіреп көрінген кебістері секілден­ді.

Қыбы­райдың көңілі босады. Кешенді перме қалашығы­
ның қалдығына қадала тесіліп, ұзақ қарады. Тамағын
өксік буып: «Оһ-у-о-о-у, қарағым-ай... Қырға шығып пер-
меге қара-а-а-дым-ай, а-а-ай!» деп ыңылдады.

Шеткі қорадағы түбіркүлөз деп табылған жетпіс шақты
тана-торпақтан өзге түк қалмаған-ды.
Калинин атындағы ұжымшар табан астынан тарап кет-
кен жоқ-ты. Кезінде атақ-даңқы айдай әлемнің жартысы-

на жайылған, шалқыған шаруашылық еді. Әсіресе, мына
кешенді пермесін айтсаңызшы. Қыбырайдың қып-қызыл,
сәл-пәл томпақтау тілі «фермаға» келмейді емес. Сонда-
дағы «перме» жанына жақынырақ. Осы сөз сүйегіне сіңіп

кеткен. Осы Мы-Ты-Пының, яки тауарлы-сүт пермесінің
арқасында Калинин атындағы ұжымшар Бүкілодақтық
халық шаруашылығы жетістіктерінің алтын алқасын
таққан. Несін айтасыз, небір өркениетті елдеріңіздің

өкілдері келіп, аудандық ауруханадан әлдеқайда таза
ұсталатын сиыр қораларға аппақ-аппақ желеңдер жамы-
лып қана кіруші еді-ау. Тізіліп қана. Тәртіппен ғана. Сегіз
жүзден аса асыл тұқымды, ақ бас, қара ала сауын сиыр, сек-

сеннен аса бұқа, тағысын-тағылар...
Қыбырай перме жаққа одан бетер сүзілді. Кешіккен
көк­темнің түнгі аспанындағы қарақошқылдау, бұйра
бұлт­тар қаншама қою болғанымен, арғы жағындағы

айдың жарығын жасыра алмады. Перме анығырақ көріне
бастады. Анығырақ көрінгені құрып-ақ кетсін-ай, ақ ши-
пырлары мен қызыл түнікелерін аршып алып кеткен соң,
аждаһа аралап өткендей, төбелері тіпті оңбай қалады

екен. Құдды баяғы Құдықсайға сүйрелеп апарып тастай-
тын өлексе өгіздердің қабырғаларындай ырсиған, сойдақ-
сойдақ сұрқы үрей шақырады. Әне, анау асыл тұқымды,
ақ бас, қара ала сиырлар тұратын ұзын-ұзын үш қора;

көлденең көлбеңдеген келіншектей көрінетіні – сүт жи-
найтын сұлуша ақ үй; сол жағындағы – буын-буынға
бөлінетін бұзауханалар, оң жағындағы – бұқалар мекені;
беткей жағында сауыншылар мен бақташылар үйі, орта-

сында перме бастық пен мамандар отыратын кеңсехана.
Қайран қызыл мүйіс тізілген теректердің арасындатұғын.
Енді бәрі де ортақ өгіздің өлексесіндей. Тек түбіркүлөз
деп табылған табын ғана бір шетте қамаулы тұр.

Бұлттың бір бүйірі сөгіліп, сүт сәуле жер бетіне сәл
молырақ төгілді. Кенет Бадамсайдың ойпаңындағы пер-
ме мен ауыл ортасындағы Қыбырайдың қара шаңырағы
арасынан ала бір арқан көрінгендей болды. Ала жіп дей

ме, ала арқан дей ме, әуеде ілініп, екі аралыққа керіле кет-
кені. Қыбырайыңыздың жон арқасы шымырлап, теңселіп
кетіп, құлаңқырай жаздады. Қыстайғы қар мен жаңбырдан
мезілене езілген шөкімдей шөпке шынтағын тіреп, қайта

түзелді. Перменің үй-жайлары жақтан әлдекімдер ала
арқанның бір ұшын ұстап алып, есуге кіріскендей ме,
тартқылай тұқыр­тып, кесуге кіріскендей ме, әлгі өзінің
үйіне дейін созылған жіп жыбыр-жыбыр, қыбыр-қыбыр

қимылға көшіп, ширатылып жатыр. Қыбырай қақсап,
кеміріп жеп қоя жаздай­тын тізе тұстарын уыстай ұстап
көрді. Шыңыл қаққан шүй­десін бармағының басы-
мен нұқып-нұқып, жарғақ құлағын шымшып-шымшып

байқаса, есі-басы бүп-бүтін сыңайлы. Елегізіп, ертерек
үйіне кіріп-ақ кеткісі келіп бір оқталды да, Қиянгүлдің
теріс қарап, тас бүркенгені елестеп, қолын қатты бір сіл-
кіп қалды. Қолын сілкігені сол екен, әлдене жарқ-жұрқ

етіп, әлдебір түсініксіз, жұмбақтау дыбыстар Бадамсай
бойын қуалап жөнелді. Ескі домбырасының ең төменгі
пернесінен шилыға шығатын шіңкілдек үннен аумас. Ала
жіпке қараса, әуелгісіндей әуеде аунап, әлі де шилыға,

ширатыла есіліп тұр.
Қыбырай қайтадан өзін-өзі тереңірек тексермекке
бекініп, ғұмырбаянына ғылыми-практикалық талдау
жасау­ға керек-дүр деп шешті.

Қырық бір жыл бойы перменің бақташысы болып, ал-
пыс жасқа толғанын қызыл мүйісте, салтанатты жағдайда
атап өткен соң, күзетшілікке ауыстырылған. Оған да,
мінекиіңіз, жетінші көктем жетіп кеп қапты. Бүкіл өмірі

бақташылық пен күзетшіліктен ғана құралған Қыбырай
Байшымырұлы осы ғасырдың отызыншы жылы, нау-
рыз айында осы күнгі мұстақыл (тәуелсіз) Өзбекстан
Республикасының Қыбырай тұманындағы (ауданындағы)

Иірқастың іргесінде, Қарасудың бойындағы қараша үйдің
бастырмасында туған екен. Ныспысының Қыбырай ата-
луы осыдан. Бір мүшелге жеткенге дейін сол өлкедегі
Анайдың айналасында, Қарабастың қапталдары мен

Бұзғұн-Бураның баурай беткейлерінде жүрді. Обалы не-
шік, хан жайлаған Қаратау мен би жайлаған Алатаудың
түйіскен тұсынан қудаланып, жер аударылып барған Бай-
шымыр байды Қыбырай жұрты жатырқамаған деседі.

Мұны әкесі әбден айтып, құлағына құйып, құйқасына
сіңіріп кетті. Сонда-дағы бақилық боларында: «Бұл жақты
да біздің ата-бабаларымыз мекен еткен, бірақ... Кім біліп-
ті. Түптің түбінде туған елге ораларсыңдар, Бадамсайдың

бойына қайта қонарсыңдар, бәлкім, балам...» деген. Әке
сүйегінің Иірқас иініндегі ескі қорымға, бұрынғы, аты-
шулы ата-бабалары жатқан мейірімді мәртөбе түбіне
қойылғаны есінде. Жалғыз әкпесі сол жылдың соңына

таман өзбектерге ұзатылып еді, ойпырмай, оншақты күн
өтер-өтпесте өзгешеленіп, жүріс-тұрысы, жымиыс-күлісі,
иіліс-бүгілісі түп-түгел өзгеріп, әтілеспен әдіптеліп шыға
келді. Жібі ширап, тіні пысып, ділі сергектенгеніне ше-

шесі сорлы шектен тыс риза секілді, бірақ көп күрсінетіні
несі. Дейтінтұғын сонда бұл.
Қырық екінші жылы Қыбырай қатқылында аласа-
пыран басталды емес пе?! Алыста жүріп жатқан алапат

соғыстан емес, Аққабақ әулиенің кесенесін қиратып,
бұрынғы байлардың тұқымын тұздай құртпаққа бекін-
ген белсенділердің бәлесінен еді. Бұзғұнға бастық бол­
ған құзғын қазақ әулекіленіп әлек салған. Салды кетті

қырғынды. Күйгенде өзіңнен күйесің. Қыбырай шешесі-
мен бірге тентіреп, Ташкентке тартты. Әркім-әркімге жал-
данып жүріп, жалғанның жарық күнінде жалғыз жапырақ
нанды әзер тауып, іңірде ілдәлдалап жүрек жалғайтын.

Әркім-әркімнен сұрап жүріп, біліп, тауып алған Қарлығаш
әулие – Төле бидің басында түнейтін. Алғаш қорқатын,
алайда, бірсін-бірсін күмбезден қамқор, аспаннан аб-
зал әлем жоқ екеніне имандарымен иланысқан. Күзге

қарата шешесі екеуі шойын жолдың шалонына ілігіп,
Түркібасы бекетін бетке ала діттеп, туған жерге тартты.
Емешегі езіліп, аңсағандайын ағайын көрінбеген. Байшы-
мыр байдан тартып алып, талан-таражға салған малдың

тамтығы қалмаған. Алты жүздей жылқының тұқымынан
тұлдыр жоқ Калинин атын алған артель белсенділерінің
астындағы жауырын ауырсынған жаман жабылар мен
жамбас сүйектері шодырайып, омыртқалары опырайған

ортақ өгіздер ғана.
Бірер жылдан соң шешесінен де айырылды. Анасының
көзі тірісіндегі көрген күні ұжмақ екен. Тағы да бірер жыл
өтер-өтпесте қара жұмыстан қажалған Қыбырай, сана-

сынан сызғыра соққан өкпектен өлеусіреген Қыбырай,
Байшымыр байдың баласы тексізденіп-таусылып, бір-
жолата бақыр басты бақташыға айналып кеткен. Рахмет,
айналайын сәбет өкіметі Бадамсай бойынан әлемге әйгілі

кешенді перме салып, Калинин шалдың да, қазақтың да
абыройын асырды ғой...
Қыбырай қысқаша ғұмырбаянын күбірлеп айтып
алып, мына тұрысы түсі емес, өңі екендігін, өзінің әлі

соншалықты санасына сызаттар түсіп, есінен адасып,
жадынан жаңылыса қоймағанын бүкіл Бадамсай бойына,
қираған пермеге, аспан асты, жер үстіне алабөтен асы-
ла қалған ала жіпке дәлелдеп бақты. Әкесі Байшымыр

марқұм Өзбекстанның атышулы аймағында, Қыбырай дей-
тін жерінде жатыр. Әтілес көйлекпен көмкеріліп ол жақта
кап кеткен әкпесі тырс етіп хат-хабарын білдірмеді, бұл
жақтағы бақташы інісі іздемеді. Кей-кейде, Бадамсайдың

қияларында қиялданып отырған шақтарында, сол жаққа
бір барып, Иірқастың иініндегі батыр бабалар қорымында
жатқан әкесіне құран оқытып, бет сипап, Аққабақ әулие
кесенесінің орнына зиярат жасап, Анайды айналып,

Бозсуға шомылып, Қарасуды кешіп, Бұзғұн-Бураға көз
тойғызып, балалық шақтан елес боп қалған суреттерге бір
тоғайып қайтпаққа оқталатын. Тіпті тереңірек тебіренетін
сәттерінде перзенттік парызы қозып кетіп, әкесінің асыл

сүйегін әкеліп, Бадамсайдың беткейіндегі Білге қаған
ұрпағы саналатын Түркібасы мазаратына қоспаққа бейіл-
деніп, қаны қызатын. Қу тірлік қайдан босатсын, мұның
әкесі кімнің шікірәсі, соншалықты?! Жүздеген, мыңдаған

байдың бірі ғана шығар. Мұстақылдық мұратындай
Мұстафа Шоқай қай­да жатыр? Әкесінің әңгімесінен
құлағында қалған, түр­ті­нектеп оқитын. Кенесары ханның
басы һәм ту-у-у Петр­бор­дың Кунсткамерасындағы

құнысқан темір сөренің ас­тын­дағы текпішекте шеген-
деулі, құрсаулы дейтін. Қап тауы­нан шыққан қаһарлы
Қажымұрат баһадүрдің басымен қа­тар жатқан көрінеді,
торсық шекелерін түйіс­тіріп, тоз-то­зы шығып, бет-бет-

теріне бытырап кеткен ұрпақтарын қайра­ғылары келген-
дей кей-кейде тістерін шықырлатады-мыс.
Мінекиіңіз, байқайсыз-ау, Қыбырайды қаншалықты қа­
тар­дағы бақташы һәм күзетші деп кемсіте қарағаны­ңыз­бен,

бұл кісі өз бетінше оқып, түртінектеп жүріп-ақ­ осы күнгі
бір­ден бес-алты академияның академигі сана­латындардың
санын соқтырып кетуі де бек бәлкім. Бұл жетістіктері үшін
Калинин ұжымшарының кешенді пермесіндегі қызыл

мүйістің сөре-сөре кітаптары мен қат-қабат газет-журнал-
дарына мың да бір рахмет айтады.
Қыбырай қаншама қамырықты, қамығыңқы күй кеш-
кенімен, мына түнгі құбылысты түсінбестей түйсіксіз

емес-ті. Алайда, адам мен ғалам арасындағы жыпырлаған
жіптердің, триллион талшықтың тап біреуі, алаштарша
айтқанда, ала жібі тұп-тура өзінің қара шаңырағы, қора-
қотаны арқылы өтер-ау деп ойлай қоймаған. Қыбырай

Байшымырұлы ділінің таты жуылып, татымы артқанын
аңдады. Жаратқанға жалбарынып, білгенін күбірлеп,
беті-жүзін сипады. Аспан шеті, жер жиегі қиылысып, бет-
тесетін Бадамсай биігі тұсынан Білге қаған ұрпағы Бай-

шымыр байдың өткір жанары қадала бір қарап өткендей
көрінді. Қыбырай өз жаратылысының һәм қақ жарылып,
ала жіпке ұқсағанын ұғынды. Ала жіп ширатылуынан
танбады. Шексіз бұрап, көп қинаған соң оңа ма, сірә? Бір-

те-бірте керме жіптің әр тұсынан шилыққан шіңкілдер
жиілеп, түте-түтесі шықпаққа кетті. Алдымен ала жіптің
ақ бөлігі ірігендей, іртік-іртік айрандайын ағып-ағып
сорғалады. Сосын сұрқайлана сұлбаланған қара өзекке

жетті кезек. Арқаныңыздың қарақошқыл бөлігі жиырыла
жидіп жоғалғанда, былтыр ғана Боткин ауруы асқынып
кетіп, бауырын іріте құсып барып қайтыс болған, өлерінде
қатты қиналып, азапқа түскен перменің бастығы көз ал-

дына келді. Ала арқаныңыз сөйте-сөйте сетіней шеті-
неп, біржолата көзден ғайыптанғанда, алабұртқан ауылы
Аққұзар асып, қираған перме қалашығы Бадамсай басып,
безіп жөнелетіндей-ақ зәресі ұшты. Басы зеңіп, көз алды

тұманыта тылсым тартты. Шөптің үйіндісіне сүйенген
күйі көзін тарс жұмды.
Сәлден соң қайта ашып еді, жапалақтаған қарды көрді.
Көк тебіндеп, шырыш жапырақ шығарғанда жауатын

ақырғы аппақ қар. Қыбырай қунап сала берді сол бір сәт.
Осындайда ерте тұрып, пермеге бара жататын. Қайран
кешенді перменің ақ шағаладай үйлеріне ақ желең киген
қыз-келіншектер кіріп-шығып, шығып-кіріп жүрер еді-ау.

Солармен араласып кетіп, күннің қалай өткенін, кештің
қалай батқанын аңғара да бермес-ті.
* * *
Перменің асыл тұқымды сиырлары күйіс қайыруға кі­

ріскенде, аудан жақтан насихатшылар мен үгітшілер келе­
тін. Қызыл мүйісте кейде саяси сабақ, кейде эко­номикалық
сабақ өтілетін. Оған негізінен партия­ ұйымының, кәсіп­
одақтың төменгі буындарының өкіл­дері, мал мамандары,

перме бастығы қатысатын. Бақ­та­шы­лардың бірқатары да
тізімге тіркелген. Сұр­қай тағдырдың сумаң желі сан жыл-
дар тынбастан сыз­ғырласа-дағы сана түкпірінде сәуле
қоламтасы қалған екен-дағы. Насихатшылар мен үгітшілер

қаншама қайсар қайрат жұмсап-ақ бағады-ау, бірақ мұның
құлағына олардың сөзі оншалықты кіріңкіремейді. Оның
орнына әлдебір сирек кездесетін жорналды жасырып қарап,
көбінесе: «Сол күні Күнеп тауы бетін бұлтпен бүркеп

алып, үнсіз жылады. Бүкіл тау халқы жылады. Еңкейген
кәрі де жылады, еңбектеген өрен де жылады. Сол күні ай
тұтылды...» дегендей, жан-жүректі жұлқитын үзіндіні әлсін-
әлсін қайталай күбірлеп отырады. Бірсін-бірсін, әлсін-әлсін

бұл үзіндіні жатқа айтатын-ды. Қап тауының қайран ерені
имам Шәміл ұсталғанда оның адал да абзал жылнамашы-
сы Қажы Әли жазған деседі. Кемелденген социализмнің

ерекшеліктеріне арналған саяси сабақ одан әрмен созыла
түседі. Қызыл мүйістің қабырғасына ілінген түрлі-түсті
плакаттар мен көрнекі құралдар жалқындана алаулайтын.
Ал, бақташы Қыбырайдың көз алдына кісенделіп кетіп

бара жатқан Байшымыр бай келеді ғой, баяғы. Аққұзар
дағы Күнеп тауы секілді күңіренбесе де, тұманыта түнеріп,
қайғырған шығар-ау. Бадамсай бойы қимай-қимай қабарып,
қабырғасы сөгіле өкінген болар. Имам Шәмілдің Қажы

Әлиі секілді жазба қалдырған жылнамашы шықпапты ғой
бұл өңірден.
Сөйтіп, Қыбырай Байшымырұлы да, қазақтың аса
атақты бір жазушысының қаламы шебер шымшып

көр­сет­кендей, кемелденген социализм империясынан
егемен елге қалайынша аттап-пұттап, деп-демде өтіп
кеткенін бағамдап үлгергенше, жылдарыңыз жылжып-
сусып өтіпті де кетіпті. Байшымырдың байлығы секілді

Калинин атындағы ұжым­шардың малы да ту-талапайға
түсті емес пе?! Тек ауру делінген біраз тана-торпақ қана
тозғыннан тоқтаңқырап тұр.
Қыбырайдың өзі һәм түбіркүлөз болып шықты. Жер-

гілікті аурухана анықтап, тітіркеністі тізімге тіркеп, есір-
кейтіндей есепке қойып отыр. Адам деген алпыс жеті
жасында түбіркүлөз бола ма?! Сонау заманда тауарлы-
сүт пермесіне бақташы болып кірерде он тоғыздан жаңа

асқан-ды. Тексерді әбден. Түк те демеген. Одан кейін бір-
де бақташылармен бірге, екіншіде сауыншылармен бірге,
кейде әжептәуір-ақ белсенділердің арасында, жыл сайын
дәрігерлік байқаудан өткізетін-ді. Сап-сау келе жатқан,

ендігісі нендей оттау, қандай күйсеу?! Тәңірге тәубе,
о баста байдың баласы болған, тұқымында түбіркүлөз
жоқ екен. Әкесі жер аударылып кеткен жағында да текті
тұрмыстан танбаған. Қыбырайдың өзі елге қайта оралып,

кедейден шыққан Кеуіртбектің әкпесі Қиянгүлді алды.
Кедей қызының кейін тартқылап, пейілін тарылтып,
көгереңдейтіні бар, сонда-дағы ішім-жемнен кенделік
көрген емес. Табан астынан ауылдағы амбулатория тексе-

руге шақыртып, түбіркүлөздің тізіміне тіркеді де тастады.
Тап сол күні бала-шағасымен түп-түгел теледидар көріп
отырды. Қас қылғандай, тәуелсіз республикамыздың
денсаулық сақтау министрлігінің бір басшы шенеунігі

көгілдір экранға шыға келді. Түп-тура түбіркүлөз туралы
әңгі­мені бастап кеп жіберсін.
«Қазақстан Республикасында соңғы жылдары түбір­
күлөз сырқаты қатты өршіп барады. Қазір еліміз бойын-

ша алпыс мыңнан астам адам осы дертке шалдығып
отыр. Былтыр, яғни бір мың да тоғыз жүз тоқсан алтын-
шы жылы төрт мың адам түбіркүлөзден қайтыс болды,
үш мың адам мүгедектер қатарына қосылды», – деді жаңағы

басшы кісіміз. Ол шіркіннің өзінің түрі де оншама оңып
тұрған жоқ. Не-е-е, халықтың ауруға көптеп шалдығып
жатқанына жаны шырылдап, шындап қиналады. Не-е-е,
әлгі айтқан алпыс мыңның біреуі осы сұңқиғаныңның өзі

секілді-ау. Деп ойлағаны сол еді, министрліктің дөкейі
егемен елімізді былайырақ қалдырып, уһілеп-аһылап
алды-дағы, уәлаяттарға көшті. «Оңтүстік Қазақстан об-
лысында тіркелген түбіркүлөз ауруларының саны үш жа-

рым мың, ал тіркелмегені, тексерілмегені қаншама?» – деді
терең күрсініп.

Қарық қылсаңшы енді.
Қыбырайдың жүйкесі жұқарыңқырап, айнала-төңі­
регіне барлау жасап байқады сол күні. Қиянгүл қырын
қарап, теледидарға тесіле телміреді-әй, жүдә бар ғой.

Үлкен келіні сыр бермеген кейіпте дастархан жинамаққа
асықты.

қана кісі өлтіруден, сыбайласқан қылмыстан әлде­қайда
көп адам қырылып жатыр, мыналардың милары соған неге
қатпайды? Жүдә, бұ бейшаралар сол түбіркүлөздің түбір
төркінін неге тексеріп, тегін неге анықтап, айқындамайды?

Неден екеніне неге назар жықпайды осы? – деді Қыбырай
күйіп-пісіп. Қиянгүл сол қиястау отырған күйінде, бұған
бетін де бұрмастан, орнынан ауырлау қозғалып, түрегелді.
Бала-шаға һәм көзді ашып-жұмғанша шешелерінің ыңға­

йына бейімделе бастағандай ма, марғауланып, салқын
тартып бара жатқандай көрінді.
Содан бермен қарата төрт ай өткен-ді.
Төрт айдан бері Қиянгүл төсегін бөлек салмаса дағы,

ыдыс-аяғын бөлмесе-дағы, тап түндегідей табан астынан
теріс қарап, тас бүркеніп жатуды жиілеткен.

Таң ата мал жайғады. Дегелектің қары астынан жа­сыл
көк жарқырайды, шырыш жапырағынан шық сыр­ғанайды.
«Түк те түбіркүлөз емеспін!» – деді үйіне қа­рай беттеп.
Таңертеңгі шай үстінде тоңазыған сүбе қабырғаның

қос елідей майын қиялай кесіп жеп, түнде түк көр­
мегендей, түк болмағандай, жадыраңқы жағдайда отырды.
Қабақтары домбығыңқы Қиянгүлге де, кедейден шыққан
Кеуіртбектің жиендеріне де пысқырмады.

Шай ішіліп болған соң:
«Сендер енді мені іздемеңдер, ауылдың амбулатория-
сына һәм, аудандарыңа һәм иланбаймын, не Шымкентке,
не Ташкентке барып тексерілем. Төрт ай бойы «еһе-еһе»

деп екі мәрте жөтелген жоқпын. Алпыс жеті жасқа жет-
кенде кайдан пайда болған түбіркүлөз бұл? Анықтамай
қайтпан!» – деген мәлімдеме жасады. Отбасы деп атала-
тын шағын мемлекет мүшелеріне мағлұмдалған осынау

мәлімдемеге қосымша ретінде қираған пермеде қалған,
түбіркүлөз деп табылған жетпіс шақты ірі қараны тексер-
туге де әрекет жасайтынын үстеп қосқан.
Қыбырай

Байшымырұлы
Бадамсайдағы
ауылдан
едәуір ұзап шығып, қия-қияларды бунаған бозғылт соқ­

пақтардың бірінен-біріне ауысып, долана түбіне аялдап,
артына бұ­рылып ұзақ қарады. Түндегі ала арқанның ор-
нында жіп-жіңішке, буалдыр бір сағым ғана ілініп тұр
екен. Ал­уан-алуан ойларға беріліп, алтыншы қырдан

асып өткенін де білмей қалыпты. Ойпаңбелдің тегістігін-
де, Алматы – Ташкент жолының жиегінде жолкөлік күтті.
Лажы болса, сәті түссе, Шымкент шаһарын шиырламай,
Ташкентке тура тартпақшы. Одан әрмен кіндігін кескен,

туып-өскен Өзбекстанның қайран да қайран Қыбырайы
қайдасың, демекші. Інжәпия бюджетіне бек сенімді.
Кенет Құдықсайдың қызыл тастақты қиясынан мото-
циклмен көтеріліп келе жатқан Кеуіртбек көрінді. «Осы

Штирлицтің көзіне түспей-ақ коюым керек-ті», – деп
қуыстанды Қыбырай. Амалы нешік, қашып құтылуы
қиынырақ. Кіділене кіржиген қайнысы:

таманында көміп кеткен алтындары бар деуші еді...
Жездекейі сөз шығындамай, тамағын кернеумен тына
салды.
Жасыл желектің бетінде қар қалмай, сай-саланың таба-

нымен су сылдырай бастағанда, Қыбырай көгілдір түсті,
тұрпаты келісті темір көлікке отырды. Кеуіртбек қолын
бұлғады.
* * *

Қыбырайдың сапары шеккі бола қойған жоқ. Сәл-пәл
абыржығанын, адасыңқырағанын айтпағанда, күн сайын­
дерлік түсіне кіретін бала кезін кинодан көргендей күй
кеш­ті. Бір қызығы сол, ол жақта бір сүйемдей де бос

жатқан жер жоқ екен. Бір қуанғаны, Байшымыр байдың
аты-жөнін, істері мен іздерін, қадірмен қасиеттерін
ұмытпаған көзі тірі бір-екі қарияны көрді. Алпыс жеті-
демін деместен, дамбалы­ның балағын түріп, Бозсуды

кешіп байқады, Бұзғұн-Бураның баурайларын армансыз
аралап, беткейлеріне ентікпей-ақ көтерілді. Қарабастың
қапталынан сызып өтетін үлкен канал­дың жиегінде
отырып, өткен-кеткендерге құран оқыт­ты. Бетон көпір

астында Қарасу сыңсып ағып жатты. Отыз жылдан бер-
мен қарата бақилық болған пенделер осы Қарабастың
қиясына жерленеді екен. Иірқастың иініндегі баяғы ескі
қорымдар әлдеқашан тегістеліп, егістікке айналып кетіп-

ті. Шит себу науқаны қызу жүріп жатыр. Байшымыр
байдың асыл сүйегі де мақталықтың астында қалыпты.
Амалы қанша, бәлкім, бұның өзінің, бала-шағасының,
елі-жұртының киім-кешектері сол Байшымырдың тек-

ті сүйегі үстіндегі қарақошқыл, құнарлы һәм құйқалы
топырақтан өсіп-өніп шығатын ақ ұлпа мақтадан
тоқылып, тігіліп барып жүрген болар ма? Пенде шіркін
топырақтан жаралады, топырақ­қа қосылады. Жатқан

жерің жайлы, топырағың торқа бол­сыншы, Бадамсайдан
қуылған қайран әке! Әкем! Деп күбірлеп алып, айнала
қоршап отырған жиендерінен де ұялмастан, мұстақыл
Өзбекстан жәмиғатының, үлкенінен кішісіне дейін аса

ұстамды, аса жинақы, аса сергек, тым тақуа келетіндігін
көріп-біле тұра, түк те тартынбастан, қазақша еңіреп

тұрып жылады. Көз жасын тия алмаған күйінде марқұм
боп кеткен әкпесі мен жездесінің жер томпайтып жатқан
жерлеріне де барды. Тізе бүкті, тәу етті.
Бір жиені сол Қыбырай тұманында (ауданында) әкімнің

орынбасары екен. Үш күндей мейман болып, қазақ мәте­
лін­дегідей, құттан жұтқа айналмай тұрғанда, сары ноқат
пен қоңыр мейіз қосып пісірілген палауға тойып алып,
Қыбырай-ака қайтадан жолға жиналды. Тұман (аудан)

әкімі­нің орынбасары арнайы мәшине дайындап, тағасын
(нағашысын) тұп-тура Бадамсайдың беткейіндегі үйіне
дейін жеткізетінін айтқанда, Қыбырай-акаңыздың төбесі
берекелі баһардың (көктемнің) мөлдіреген көгілдір ас-

панына екі елі ғана тимей тұрды. Бірақ өзінің інжәпия-
құпиясына сәйкес:

тен, Шымкентке жеткізсеңіздер жетеді, уәлаят басында
бір аса тығыз шаруам бар, – деп бурыл мұртын баппен
сипады.
Кіндік кескен, туып-өскен жерін қимай-қимай, ұзақ-

­ұзақ қарай берді. Қайтатын сәтінде шит себілген мақта­
лық­тың жиегінде, тұт ағашының түбінде жападан-жалғыз
тұ­рып, көсіліп жатқан кең жазыққа тұп-тура Бадамсайға
қа­дал­ғанындай ұзақ тесілді.

техниканы абайлаңқырап өткізші, өзгеше бір өтінішім сол! –
деді жанарына жас толып, тамағына мақта тығылғандай
тұншығып тұрып, құлап түсе жаздап.

боздайтын менің Бозсуым! Қайта айналып көрермін бе,
әлде көрмеспін бе?! Қайыр-қош, қапа болмаңдар, – деп
кемсеңдеді. Сөйтіп, жәмиғат ортасына жылы ғана жы-
миыспен өзгеріп оралды. Күлімсіреп аттанбаса, болмай-

Құдаһ қаласа, барып қалармыз. Іздеп келгеніңіз, жүдә,
һәм жақсы болды. Лекин, кінә біз тараптан боп тұрыпты.
Өзіміз іздеп баруымыз керек еді. Қапа бомаң, тағасы!

де бір запшасты болмай қалып, сап-сау өкпемді қап-қара
етіп көрсеткен шығар-ау, ә? Бәлкім бе, осыным?

жерде запшасты жетіспейді. Әй, өздеріңде түгел ме еді,
әйтеуір? Запшастыларыңды айтам?

Шытырлаған талдау қағаздарын, түбіркүлөзден мұ­
қым таза деген анықтаманы қаттап алып, інжәпия бюд-
жетінен босап қалған әмиянын қойын қалтасына салып,
қош айтысты тағы да. Аяқ-қолының қақсап, кеміріп жеп

қоя жаздайтыны жасының жетпіске таянуына және өмір
бойы өліп-өшіп бақташы һәм күзетші болуына байланыс-
ты екен. Күтініп курорттарға, сақтанып санаторийлерге
көбірек барғаны жөн.

Арада апта өткенде, Қыбырай Бадамсайға қайтып орал-
ды. Асфальт жолдың жиегінде шетелдік сусыма көлік­
тен түсіп қалды. Жасыл көк желкілдеп үлгеріпті. Алты
қырдан қайталай асып, ауылына да жақындады. Жылдар

бойы көрмегендей, көзіне ыстық жас үйірілді. Өзбекстан
таманындағы туған жерін ойласа, одан сайын өксігі
қысатындай күйде келеді. Қия беткейде қой-ешкісіне
коса үш-төрт тана-торпақ бағып жүрген Қиянгүлді

көрді. «Қанша дегенмен, теріс қарап, тас бүркенгенмен,
қимайды ғой сорлы. Күтіп, қарайлап, қия бетте жүргенін
қарашы Қиянгүлімнің» – деп бұрынғыдан бетер қаттырақ
толқып кеткені, – Ал, мына қойы-қой, ешкісі-ешкі; тана-

торпақтар қайдан келген?».
Қиянгүл шырынды шырыштан тайғанай жығыла жаз-
дап, күйеуіне қарай асыға жорғалады.

құшақтасып біраз тұрды.
Кедей қызының бурылдау тартқан самай шашы сәл
киізденіп кеткенімен, иісі тәп-тәуір, жағымды сезілді.
Қыбырай қатынының басын кеудесіне қысып-қысып

қойды. «Түбіркүлөзден тап-таза» деген анықтаманы, шы-
дай алмастан, шытырлата суырып алып, қосағының көз
алдына тосты.

Қиянгүл күйеуінің түбіркүлөзіне емес, жарты ғасыр
бойы бейнеттері сіңген Калинин атындағы ұжымшардан
бір сабақ жіп тимегеніне ренжігенін айтты, қия беткейде
шын сырын ашты. Мінекиіңіз, енді Қыбырай ауылдан кет-

келі бір ғана аптаның ішінде талай өзгеріс болыпты. Та-
рап бітуге таянған ұжымшардың ең соңғы жетпіс шақты
ірі қарасы түгелімен түбіркүлөз дегендері де өтірік екен.
Тізгін иелерінің ойлары ойран болып, қалған мал бөліске

түсіп, қара ала төрт торпақ Қыбырай мен Қиянгүлге тиіп-
ті. Қой-ешкімен қосып жайып жүргені – сол тиемел мал.

қызы. Тап осы минөтте шық тұрған шырыш арасынан ала
бел шыбыштың толғата бастағанын байқасып қалды бұлар.
Жаңағы сезімдерін ұмыта, ұмтылыса жүгірді. Көпке бар-
май, шыбыштың шошақай құйрығы астынан ағараңдаған

қос тұяқ, қоңырайған жұмсақ тұмсық көрінді. Қыбырай
абайлап суырып алып, жасыл көкке жатқызды. Қиянгүл
лақтың шаранасын сыпырып, құла­ғын үрледі. Шырыш
арасындағы шыбыш бөрте лағын жалап-жұқтаудың ор-

бермен қарата көріп тұрғаным осы, – деді Қыбырай. –
Тәңірім бізге де берейін, береке дарытайын дегендей ме?!
Тіпә-тіпә! Менің қолым емес, Шекшек атаның қолы, кәне-
кәне! Үн-де-ме-е-һе-е...

Айналадағы шыбыштар шып-шып терлеген. Тұмса
шыбыш мейірбан ғана мекіреніп, қос бөртесін кезек-ке-
зек жалайды. Қиянгүл үй жаққа қайтып, қияда Қыбырай
қалған. Өгіздің өлексесіндей арса-арса пермеге бұрылса

болды, сүмірейе сүзіледі. Тамағын буып: «Қарағым-ай,
қырға шығып пермеге қарадым-ай, а-а-ай», – деген үн
құмығады. Тіпті сонау жасырақ кездері, қыстыгүндері
көкпеңбек, хош иісі бұрқыраған пішенге, күздігүндері

сары сабан, сағынышты маяға қыз-келіншектерді аунатып,
алысып-жұлысып жүретін жылдары қараша қаздар секіл-
деніп, көңіл аспанынан қанат қаға тізіліп бір өткендей.
Құдықсай тереңінен мотоцикл даусы естілді. Шаң­

кедендері берік деуші еді, көшің үзілмей-жұлынбай өтті
ме? Жұлмаланбай жетті ме? – деп термелетіп жөнелді
балдызы. Сөйтіп тұрып, артына жалт қарап, шошып
кетті. – Ойбай, біздің қатын қайда?! Артымда отыр еді

ғой түйенің жарты етіндей боп?! Құдықсайдың шеттігі
бөрткен беткейінен Кеуіртбектің қатыны да көрінген.

тың орнынан өте бергенде, сол жер өзі әлі кеппеген екен,
шоңқиып қалып, қара қатынға: «Дәу! Жерге тіре аяқ­
тарыңды! Тығылдық!» деп едім. Сорлы дәуім сол күйі,
аяқтарын арықтың жиегіне тіреп, талтайып қап кеткен

екен де... Арықта талтайып тұрып, нарыққа қалай іле-
семіз біз байғұс...
«Штирлиц бүгін тым шешен ғой, жүдә» деп ойлаған
күйі Қыбырай перме жаққа қадалған жанарын ажырата

кемелденген патриоттары едік, – деді Кеуіртбек одан
әрмен таң қалдыра ой түйгіштеп. – Енді егемен еліміздің
патриоттары болып қайтадан қалыптасқанымызша қай
заман? Оған шейін кім бар, кім жоқ?

«Кедейден шыққан Кеуіртбек» деп, аудандық «Социа-
листік егінші» газеті талай-талай жазып еді, енді ол жағын
тұспалдасаң, бұл намыстанады. Мұның һәм түбінде бір
тәуір әулеттер болғанға ұқсайды. Өзінің өзеурей дәлелдеуі

солай. Сәбет тұсындағы жетпіс төрт жыл бойы қазақтардың
түп-тұқияндары түп-түгел кедей-кешпік, малай-батырақ бо-
лып жазылушы еді. Бүгінде бәрі байдан, батырдан, биден,
тіпті хан тұқымынан шыққанбыз, деседі-ай келіп. Негіздері-

не тартып, тезірек түзелгей-дағы, әйтеуір.
Сол күні кешкісін Қыбырайдың үйінде әжептәуір
оты­рыс болды. Оны Кеуіртбек қысқаша сөзбен ашып,
жездесі­нің көршілес мұстақыл мемлекеттен есен-аман

оралып отыр­ғанын, уәлаят орталығы Шымкенттегілер
жан-жақты тексеріп, түбіркүлөзден түк те жоқ, тап-таза
деп тапқанын айтып өтті. Дәу қара қатыны өзбекше би
нөмірімен қызу құттықтады.

Кеш жаман болмады. Отырыстың ортасы ауа бастағанда
шыдай алмай ішіңкірегендіктен, бақташылықтан күзетші­
лікке ауысқалы аузына арақ тигізбеген Қыбырай қызып
қалып, бірталай өлең айтты:

О-о-оу, у-оу, қарағым-ай,
Қырға шығып, пермеге қара-а-адым-ай, а-а-ай!
Бадамсайдың бал татыр алабын-ай,
Кеуіртбектің бай болмақ талабын-ай.

Қаладайын, Мы-Ты-Пы, жайнаушы едің,
Қабырғаңды бір-бірлеп санадым-ай...
Желбір жекен кезімде желіп едім,
Барымды да, нарымды беріп едім.

Тымырайған Ты-Мы-Ды түк татырмай,
Түбіркүлөз болды ғой, елім менің...
О-о-оу, у-оу, қарағым-а-а-ай,
Қырға шығып, пермеге қара-а-адым-ай, а-а-ай.

дауысы сияқты.
Әдетте, әйелдер біздің үйге телефон соққанымен, мені
шақыра қоймайтын-ды. Деген оймен трубканы қолға ал-
дым. Мына үн таныс еді. Жұмысқа бір-екі рет қоңырау

Сізге жолығудың мүмкіндігі бар ма? Бірақ кеңседе емес...
Құбылмасы көбейген кезеңнің салмағы иық таңдап
жатқан жоқ қой, жүйкесі жұқарып, жұлыны жұлмаланған
жан аз ба бүгінде, солардың бірі шығар дейтінмін мұндай­

да. Жүйке сырқатына шалдығып, құс кететін және қайтып
оралатын шақтарда қаттырақ қозып, түсініксіздеу тіршілік
жасап жүретіндерге, күтпеген жерден кеңсеге кіріп келіп,
түрлі-түрлі мінез көрсететіндерге, жылап-сықтап отырып-

па қазір? Бірақ бір-екі реттің өзінен-ақ бұл әйелдің үнінде
бөлектеу бір жұмбақтың бар екендігін байқамау мүмкін
емес-ті.

уап қатып тұрып, өз дауысымның құмығып шыққанына
таңырқадым. Кенже ұл мұқабасы жалт-жұлт еткен
әлдебір кітабына үңілген сыңай танытады. Соңғы жылда-
ры топырлап шығып жатқан, сырттары жылтыр, түстері

тайғанақ кітаптарды жақтырмайтындардың бірі мен едім.
Кенже ұл әдейі ғана кітап тысын терезеден сығалаған
күнге тосып, сәуле сырғанатады.

батылым жетпеп еді, бүгін бір шешімге тоқтап, сізге
жолықпай кетпеуге бел байлап тұрмын.
«Кешіріңізші» деген сөз құлағымды қажай бастады.

ңыз бар еді?
Әйел біразырақ кідіріп, үнсіз қалды. Қыздар қайта-
қайта мазалап, телефон соға беретіндіктен, күнара кейіс
еститін кенже ұлдың рахатқа батқаны байқалады. Жалт-

тен кейін. – Сіздің кеңсеңіз Ташкент жаққа бұрылатын
жолдың басындағы тоғыз қабатты үйде ғой, ағай?

Сізге ыңғайлы әрі жақын бір жерде кездессек болар еді.
Кешіріңізші, ағай.

саябақтың ішінде күтейін, ағай. Атым – Айымбала.
Кешіріңізші, ағай.

Шайымды ішіп, жұмысқа жиналдым. Кенже ұл көңілді
кейіпте шығарып салды. Тысы тайғақ кітапты шертіп-
шертіп, ыңыл қосады тіпті.
Түске дейін уақыт өтпей қойды ма-ау, ешқашан

сөйлеспейтіндер хабарласты ма-ау, келе бермейтіндер
көбейді ме-ау. Ақырында, түскі сағат бірге бес минөт
қалғанда тоғыз қабатты үйден төмен түсіп келе жаттым.

Біздің биік, кеңселік үйіміздің алдындағы даңғылмен
мәшинелер ерсілі-қарсылы ағылып жатады. Соңғы кез-
дері қос қапталындағы ағаштар жаппай қырқыла бастаған.
Біреу­лер неге қырқады десіп, екіншілері тым жабайыла-

нып, қыңырайып-қисайғанды несіне аяймыз десіп, уыл-
шуыл көбейіңкіреп тұрған. Әне, жиек жолдың бойындағы
тағы бір ағаш гүрс етіп құлап түсті. Ағаштар құлағанда
ауыр күрсінгендей болады дегенді оқығаным бар еді.

Бұл жолы, керісінше, кесіліп түскен қарағаш емес, оның
жанындағы басқа бір ағаш қатты күрсінгендей сезілді. Аһ
ұрғандай қиналған ақшылтым жаратылыстың атын есіме
түсіре алмадым.

Драма театрының артындағы алаңқайда Фарабидің ес-
керткіші бар. Жарықтық ғұламаның жасырақ кезі бейне-
ленген ғой, кітабын кеудесіне қысып алып, желге қарсы
қайсарлана қадам басып барады. Сіресіп, сұсты тұрпатта

тұратын ескерткіштерге етене ел-жұрт алғашқыда бұл бей-
нені жатырқап, жақтырмай, қабылдай алмай қиналған.
Табан астынан ұйытқып жел тұрды. Жиек жолдың
екі жа­ғында егізқатарлана жайма базар жасап отырған

қалың ха­лық абыр-сабыр күйге түсті. Талай мүлік жер-
ге аунап, қау­қарсыздары құйынға ілесе қаңғалақ қақты.
Алайда, адамдар ширап, пысып-ақ үлгергендей. Желге
ұша жөнеле­тін жеңіл-желпі тауарларын таспен бастырып,

қолтықтарына қыстыра қойып, пәлендей көп шығынға
ұшырамады.
Ол аршалар тізіле өскен алаңқайдың арғы шетінде,
Фарабидің жел кернегендей желеңінің етек тұсына таман,

театр үйінен таяқ тастам жерде, сәл-пәл мазасызданып
тұр екен. Айымбала екенін бірден білмеу мүмкін емес-
ті. Жасыл плащын жел жұлмалайды. Жұқалау, қоңыр
ала орамалды шарынып алған екен, қоңырқай сөмкесін

амандасып, бірақ тіке қарап. – Осыншама әуреледім сізді.
Телефондағы үні.
Өзгеріссіз.
Жасыл плащын талдырмаш белінен қымқай буып

алғаны, қоңыр ала орамалын тамағын орай шарынғаны
желді күнгі жаратылыстың жалпы жағдаятына жараспай

тұрған жоқ. Қызыл қошқыл қызғалдақтың гүлшанағынан
орап
жасағандай
еріндері

дымқылдана
сәулеленіп
тұратынын да бірден байқамауға болмас.

бала. – Осы, сіздер неге төртінші билікпіз деп таласып-
тартыса бересіздер, ағай? Жүріңіз, аяңдай әңгімелесейік.
Ол бірден еркінсіп, мені билеп-төстей бастағандай.
Менің де оған билетіп-төстете бергім келіп, тілім бай­

ланғандай, ләм-мимсіз ілескенім қызық-ты. Драма теат­
рының артындағы бұрынғы құрмет тақтасы қаңырап бос
тұр. Көктем кеш шыққан, ағаш атаулы кеш оянған, арша-
лар ғана мезгілінде өңденіп, мерзімінде жөнделген. Тоң

боп қатқан кесекті кетпеннің шүйдесімен тоқпақтаған
сары кемпір біз жаққа бір қарап алып, бұрқыраған самай
шашын жөндеді. Жаңа-жаңа көктеген жер жас босанған,
бірақ бусанып, терлей алмай тырысыңқыраған кексе

біріне отырайық, ағай, – деді Айымбала. – Сізді мұнда
көп адам танитын шығар? Қорықпайсыз ба, ағай?

деді ол қоңыр ала орамалының алқым түйінін ағыта оты-
рып. – Ал, мен сізбен бар ғой, ағай, бірқанша жылдар­дан
бермен қарата сөйлесіп, тіпті сырласып жүрген адам­
мын. Жазғандарыңыздың бәрін, әсіресе, әйелдер жайын-

да жа­за­тындарыңызды жібермей оқимын. Кешіріңізші,
ағай, жа­рай ма?
Айымбала аздап қана еркелей сөйлегенді жарататын
болып шықты. «Еркелей берші, енді», – дедім іштей ғана.

Оныма өзім таңырқап, терең күрсініп едім, ол басын
иығыма сүйеп, солқылдай жылап қоя берді. Біраз жылап
алып:

аласыз ба? Мені тыңдауға дайынсыз ба? Мен өзімнің
қалай қорланғаным, қалай зорланғаным жайында тек сіз-
ге ғана айтқалы келдім, ағай. Келестен келдім...

Қатқыл кесектерді кетпеннің шүйдесімен соққылаған
сары кемпір сол сәтте Қиыр Сібірден бір-ақ шықты.
Құрылыс батальонында, қырық градус аязда жер қазып
жүрген кездерім көз алдыма келіп тұра қалды. Сары

кемпірдің кетпені қайлаға айналды.
Қиыр Сібірде қайланы иыққа салып, жер қазуға кетіп
бара жатар ек. Жүйкелердің жұқарғаны соншалық,
аяз сорған солғын жүзді солдаттар тиіп кетсең, қайла

жұмсаудан қайта қоймас, жазым етпектен тайынбас. Жеті
қатар тікенек сымның арғы жағындағы түрмедегілер де
тап біз секілді қарды қашырлатар, таң атар-атпаста біз-
бен бір мезгілде жұмысқа шығар. «Айырмашылығымыз

қайсы?» – дер Антонас Яскелявичус. «Бар», – дейді Леонид
Логвиненко. «Қандай?» – дейді Антонас. «Біздегі біреу-
лер КПСС қатарына өткелі жүр», – дейді Леонид. Әскерге
дейін түрмеде үш жыл отырған Осокин жалт қарап, азу

тісін ақситар. Соның өзінде әнебір әтірдің (тройной)
іштен шыққан иісі аяз бүріккен ауаға жайылып, құсқыңды
келтірер. Сол жағымызда сірескен қарағайлы орман, оң
жағымызда құлама құзды жарлауыттар. Жардың астын-

да Ангара ағып жатыр. Маған бүкіл Ангараның аңғары
Осокиннің ішінен ағып шыққан әнебір әтірге толып кет-
кендей көрінер. Ангараның ағып жатпағаны, қақаған
аязда қатып қалғаны ойыма түсер кенет. Қатып қалған

әнебір әтір одан бетер жиіркендіріп, лоқсимын-ай сонда.
Асқазаным солқылдай сыздап қайланың өзін көтере ал-
май қиралаң қағамын.
Сөйтіп жүріп-ақ жер қазамыз. Жауынгер деп аталатын

жақыбайлардың көбі сол кездері кері кетіп, тарауға қарай
бастаған Сы-Сы-Сырдың шетқақпайлау елдерінентұғын.
Жанұшыра дірдектеп, темір пеш орнатылған бөткеге
бүрсеңдей жүгіргіштейді.

сержант Сержанов. – Капитан кеп қалса, сазайымызды
тартармыз. Жарымың жер қазыңдар, жарымың жан
шақырыңдар.
Сержант Сержановтың өзі «тепляк» деп аталатын

үйшік­тен шықпас. «Мың бір түнді» оқып отырып, оқта-
текте шиқылдап кеп күлер. Қисық орналасқан қыңырай
көздері көрінбей де кетер. Мықыр мойны тонның

жағасынан білінбес. Қанша көсілгенімен, қамыт аяқтары
доғаша иірленіп, өзінің де, өзгенің де мазасын кетірер.
«Сенің жерлесің о баста сержанттық мектепке қалай өтіп
кетті екен, күнде таңертең таңырқай қараймын», – дер еді

Антонас Яскелявичус. «Командирлікке құмарлық жөнінен
қазақтар біздің хохолдардан кем түспес», – дер еді Леонид
Логвиненко.
Антонас, Леонид және мен үшеуміз терең шұңқырдың

түбінде қайла қадасып, сүймен сілтесіп жатқанда, Ангара
жақ беттегі бітуге таяу қалған, тоғыз қабатты биік үйден
жан шошынарлық дауыс шықты.
Бүкіл орман тітіреді.

Артынша тым-тырыс тыныштық орнады.
Іле-шала у-шу көбейіп, айнала азан-қазанға айналып
жөнелді.
Шұңқырдан

атып-атып
шыққанбыз.
Қарауытқан
қарағай орман үстіндегі бұлыңғырланған күн легенге

ұйыған қызыл-бозғылт қан секілді екен. Тап сондай қанды
тоғыз қабатты, енді-енді бітпек күйдегі биік үйдің түбінен
де көрген едік сол күні. Жүгіріп жетсек, әйнектеріне
дейін салынып, іші сыланып, сырланып, бөлмелері бояла

бастаған үйдің түбінде, бұлыңғырлау, шаңдақ қар жапқан
жалтыр бетон бетінде жап-жас қыз жатыр екен. Әлде саха,
әлде бурят, әлде долғанның қап-қара шашты, әппақ қызы.
Жан шошынарлықтай шыңғырған дауыстың шыққанына

аса көп уақыт өтпегендей. Қанның қалайынша тез ағып,
жылдам ұйып, қарағай орман үстіндегі күнге ұқсап
үлгергеніне таңмын. Тиіп тұрған қаладан жедел жәрдем де
келіп жетті. Биік үйдің ішін сылап, сырлап, бояп жүрген

кемпір солдаттарға қарап. – Звери! Это вы! Вы ее...
Сержант Сержановтың беті жыбырлап, қыңырай
көздері ақиланды.

тонас, Леонид және мен үшеуімізге. Сөйтті де, қамыт
аяқтары қара қоңыр пиманың қонышын қинап, жоғары
қарата жүгірді.

Тоғызыншы қабатқа жылдам жетпек жеңіл емес-ті.
Сержанов алтыншы қабатта қатты ентігіп, отырып қалды.
Отырған күйі: «Ос-ос-ос!» – деп боздады. «Не болды,
жолдас сержант?» – деді Антонас түп-түзу, сұлу бойы

сырықтай сорайып. Қиралаң қағып сержант түрегелді.
«Ос-ос-осо-ки-и-ин, – деді сержант бітік-қисық көздерінен
жас парлап. – Түбіме жетті ақыры Осо-о-о-ки-и-ин!».
Тоғызыншы қабаттың төріндегі екі бөлмелі пәтердің

түкпірінде Осокин отыр екен. Отыр деуге онша
келіңкіремес, жантайыңқырай жайғасып, темекіні будақ-
будақ түтіндетеді. Бізге бұрылған да жоқ. Сержанов сүрең
салып-ақ бақты, бірақ қаншама қанталай ентелеп, төніп

барғанымен, бата алмады.
Осокин темекісін тартып болып, тұқылын түкірігіне
тұншықтырды, ақысы қалып кететіндей және мыжғылады.
Орнынан тұрып, бүйірін таянды:

сыршылардың арасында осыншама адал сақталғандары
бар деп ойламаппын, – деді Осокин мырс күліп, сыңар
езуінен ақ темірмен қаптаған тістерін ақсита ырси-
тып. Сөйтіп, сол ақсиған күйінде қыздың қып-қызыл

ішкөйлегін, жұқалтаң ғана және бір іш киімін қойнынан
асықпай алып көрсетті. Құшырлана иіскеді. Сержант Сер-
жанов Осокиннің қолындағы үлбіреген нәзік дүниелерге
қарап қатты да қалды. Демін алмайтындай, тынысын

көтере берген. Осокин қағып жіберді. Сержант теңселіп
барып тежеліс тапты.

ным жоқ балғындар! – деп масаттанды Осокин біз жаққа
бұрылып. Бұл кезде қызыл жағалылар да жетіп үлгерген-
ді. Осокиннің қолын артына қайырып, бой-басын тін-
тіп, көксары күпәйкесін кигізді. Сорлы қыздың пора-по-

ра жыртылған киімдерін жинады. Біреуі шыдай алмай,
Осокиннің желкесінен түйіп кеп жіберді.

көрінген Осокин. Осылай деп, бізге қарады. – Мына
заманда түкке тұрмас тинақтай нәрсеге бола қыршын
ғұмырын қиып жіберер деп ойлаппын ба?! Әрине, қызға

қатты обал. Армансызбын, алайда, балғын балақандар.
Осокин осылай деді деп айта жүріңдер, сумұрын
сүмелектер.
Екі айдан соң Осокиннің соты болды. Біз, Сержанов,

Яскелявичус, Логвиненко және мен төртеуіміз сылақшы-
сыршы қыз-келіншектермен қатар куә ретінде қатысып
ек. Бұрын қылмысты болғаны, әскерге дейін сотталғаны,
әсіресе қыздың қазасы ескеріліп, құрылыс батальоны­

ның қатардағы жауынгері Осокин өлім жазасына кесіл-
ді. Қарамағындағы, қатардағы жауынгерге бас-көз бола
алмағаны үшін Сержанов сержанттығынан айырылды.
Құрылыс батальоны командирінің саяси-тәрбие жұмысы

жөніндегі орынбасары да орнынан алынды.
Ызғарлы қараңғылықтың азабынан азынаған биікте
бүркеншікті мәшинелерге қарай қадамдаймыз. Суықты
сезбестей серейген қолымызбен қайламызды кеудеге

қысып, сүймендерді сүйрете сүметілеміз. Жанымыздағы
жеті қатар тікенек сымның арғы жағындағы түрменің
адамдары да жұмыстан қайтып бара жатады.

өкше­сін сүйменге соққылап. – Әнеу бір сұлба тұп-тура
Осокинге ұқсайды.

әлдеқашан Иркутскінің түрмесіне кеткен шығар. Енді екі-
үш айда атып тастайды.

ақтарып көрсеткені көз алдымнан кетпейді-ақ, – деді
сержанттықтан түсіп, бізбен бірге жер қазып жүрген Сер-
жанов.
Әлі де толық біте қоймаған тоғыз қабатты үйдің терезе-

лері қарауыта қабарып, қорқыныштың көзіндей көрінеді.
Ангараның арғы жағынан ай туып келеді екен. Қысқы ас-
панда қыстыға жылжитын күн секілді айдың да айнала-
төңірегі қораланып, сұлбасы зорға ағараңдайды.

­дауысы қытымыр аязға қарылып естіледі...
Айымбала маған аңтарыла қарайды. Сары кемпірден
көзімді ажырата алмай отыр екенмін.

күрсініп. Ол айтып отыр, мен тыңдап, көз алдыма елес-
тетіп, көріп отырмын.
Ташкент педагогика институтының физика-математика
факультетін тәмәмдап, Келес ауданының орталығындағы

орта мектепке орналасқан. Өзі Сырдарияның бір иінін-
дегі алыс ауылдан еді. Аудан мен ауылының арасына
автобус жарты күнде әзер жететін. Әке-шешесі аспи-
рант кездерінде опат боп кетіп, кәрі әжесінің қолында

өсіпті. Жақын-жуықтары жоқ екен, сонда да әжесі
қанаттыға қақтыра қоймапты, тұмсықтылар абайсыз-
да шоқыса шоқыған шығар. Ақырында әжесінен де
айырылып, үш бөлмелі қоржын үй мен қой қораны

өткеніне сатып, оқуға түскен. Бес жыл Келестің белес-
теріндей бұлыңғырланып көрінгенімен, ұлы дарияның
сол белестер арасымен жылдам жылжитыны секілді
сырғып-заулап өте шыққан. Келестің орталығындағы

орта мектепке келіп, математикадан сабақ бере бастады.
Әне, алақанның аумағындай үлкен-үлкен жапырақтары
жалтыраған тұт ағаштарының жанындағы жіңішке жиек
жолмен Айымбала тербеле басып келеді. Сәл бұйралау

көрінетін қара шашына, қызғалдақтың гүл­шанағынан
әдейі жасағандай қызыл қошқыл, сәл дым­қыл еріндеріне,
Ташкент шәһарының сәнімен тігілген әті­лес көйлегіне тізіл-
ген тұттардан кейін ақ теректер аңта­рылар. Тек олар ғана

емес, екі қабатты мектептің тере­зелері де телміріп, тер-
шіп кетіпті. Көше жақтағы те­ре­зелердің бәрі жыпырлаған
жанарларға толыпты. Елу алты әйелдің басым көпшілігі,
он төрт еркек мұғалімнің түгелге таманы, жоғарылы-

төменді сыныптардың оқушы­лары қарап тұрыпты.
Мектептегілерді айтпағанда, аудан­дағы ірі-ірі саналар
мекемелердегілердің, кейбір кәсіп­орындардағылардың
назарынан да тыс қалмаған Айымбала сынды кадрдың

келуі қатардағы оқиға емес-ті.
Мен мұны Айымбаланың айтуынсыз-ақ елестетіп
отырдым.
Айымбаланың айтқаны бөлектеутұғын. Әйтеуір, ұшып

жүретін секілдітұғын. Жарасымды-ақ сияқтытұғын бәрі
де. Ұнасымсыз дей алмайтын ешкім де. Үйлесімсіз емес-
ті. Айымбала сынды ұстаздың айнала-төңірекке бейнелі

түрде, тікелей емес, әлдебір әсемдіктің ұлпасы арқылы
қарайтыны бартұғын. Әжесінің әсері ме, әлде тым
қыршын кеткен аспирант әкесі мен аспирант шешесінің
арман-қанаттары қыздарының айналасын үлбіреген ақ

ұлпамен қоршап-қорғап баға ма, кім білсін, Келестейін
белеске келістітұғын осы қыз.
Қыркүйекті аман-есен аяқтап, қазанға қарай қадам
басқан шағы еді. Қайран қызды қазан ұрды. Ташкенттейін

қым-қуыт құжынаған қаладан, қызыл уыт жүретін педин-
ститут оқытушыларынан, соңынан шырақ алып-ақ түскен
төрт-бес курстасынан сытылып, құтылып кеттім деген
хас сұлу, жас мұғалім қызыңыз, мұндай кездейсоқтыққа

таңырқамасқа шараңыз кем, қыңырай көз, қамыт аяқ
Сержановқа жем болды да шықты. Айымбалаға ғашық
болғандар аз емес-ті. Олардың бірқатары сүйе тұра сезім-
дерін білдірмекке батылдары бармады. Кейбіреулері

іштен тынып, төбесін көріп жүргеннің өзін медет тұтып,
медеу етіп, келер күндерден үміт күтпекке бекінер. Көбісі
Келестейін белестен осы бір ғажайып ғайып болмағай да
деп тілейтін-ді.

Аудан орталығындағы ескі, шеткі көшелердің бірін-
де, арық жағасына тақап салынған иірқобыз ауланың
ішінде пәтер жалдап тұратын. Күнде дерлік кешке қарай
қанал бойлап, Жыңғылды сайға дейін серуендейтін. Бірақ

терең сайға жоламай, кері қайтып кететін. Сол жолы
Жыңғылдыға түсті де кетті. Шибарқыт шалбары мен
қанқызыл қысқа көйлегін киіп шыққантұғын. Күзгі көкке
жата кетіп, аунады кетті, аунады кетті. Көзін жұмып алып,

етпеттеп ұзақ жатты. Шалқасынан біраз жатқысы келіп,
тағы бір аунап, көзін ашса, қыңырай көз, қамыт аяқ Сер-
жанов тұр екен.
Одан арғысын айтқысы келмейді. Еске алғысы жоқ.

Елестетуден қашқақтайтыны рас. Өлгісі келген, өле ал-
мапты. Пәтеріне қалай, қашан жеткені есінде қалмапты.
Таң бозара оянса, татар апатайы күзетіп отыр екен.

Қазанның жазға бергісіз жадыраңқы күндерінде
ауа ауыр тартып, тымырсықтанған. Мақта мен жүзім
егістіктері жақтан бунақ-бунақ буалдыр шаң шарбылана

шұбалып, жер-дүниені байлап-матап алған. Жарасым да,
ұнасым мен үйлесім де жер бетінен біржола ғайып болған.
Қыршын кеткен аспирант әке­сі мен аспирант шешесінің
үлбіреме, ақ ұлпа арман-қанат­тары қоршап-қорғай алмай

қалды-ау, қайран-ай, бұл жыл­дары бұл белестерді байлап-
матап, уысында ұстайтындар­дың бірі ­Сержанов мырза
осынау қызға Осокиннің жауызды­ғын жасаған. Үлбіреген
іш киімдерін қойнына асыға тығып алып кеткен сол

мырзаңыздың екі әйелі бар екен, кейінірек Айымбаланы
үшінші әйел болуға үгіттеп, алтын сарай салдырып бер-
мек ойын білдіріп, елші жіберген.
Айымбала апта бойы ауырып жатып, ешкімге ештеңе

білдірместен, ешбір жанға ештеңе айтпастан, мектептегі
жұмысына қайта шыққан.
Кіртиіп күз кеткен, қыстығып қыс өткен. Көктем де
жеткен...

Кешке қарай Айымбаланы Ташкентке бұрылар даңғыл­
дың бойында, жерасты жолының аузында Келеске баратын
автобусқа шығарып салып, қол бұлғап қала бергенмін.
* * *

Әдеттегідей, арада айлар аунап, жылдар жылжыды.
Уақыт деген – ұрлықшы.
Жан адамға айта алмай азаптанған жағдайымның жан­
шыған салмағын азайтыңқырай ма, аты-жөнімді өзгертіп

жазар ма, жазбаса-дағы, осындай тақырыптарды толғана
қозғайтындардың бірі ғой, жеңілдеп қалармын ба, деген-
дейін үміт жетегінде жеткен, бәрін жасырмай айтып, жан
сырын жайып салып, қайтып кеткен Айымбаланы жиі-жиі

ойлайтынмын. Қаншама оқталғаныммен, жазудың реті
келмеді, сәті түспеді. Осы кезге дейінгі, өзім өз тілшісі
болып істейтін басылымға шыққан дүниелерімнің бәрі
түкке тұрмас татымсыз нәрселерге айналғандай.

Бірде, арнайы тапсырмамен Шардара қаласына ба-
рып, екі-үш күн жүріп, қайырымды адамдар тауып бер-
ген жеңіл көлікпен қайтып келе жаттым. Құрғағына қарай
қыңырайған сәуірдің салдарынан сұрқы қашқан шөлейтте

жыңғыл гүлдеген шақ еді. Келестің белестері көрінді. Осы
маңайдан өткенде Айымбаланы аялай ойлайтынымды жа-
сыра алмаспын. Талаурай алау шашыратқан жыңғылдың

қалыңдау тұсында, қасқа жолдың қара асфальтқа келіп
қосылар жерінде тұрған әйел бейнесін байқап, нендей
күйге түскенімді айтпайын. «Уа, Жаратқан, жалқы мәрте
ғана көрсем екен, тек сол болғай-дағы! Мейлі, жазбадың

деп өкпелеп, жерден алып, жерге салсыншы. Сол болып
шықса екен, қайран-ай!» – деп тіледім.
Қадірменді оқырман, мейлі сеніңіз, мейлі иланбауға һәм
еріктісіз, әлгі әйел Айымбала еді. Айналасы шүпірлеген

балаларға толы сияқты. Жыңғылдың арасына бірі кіріп,
бірі шығатындай. Айымбаланы анық танып, жүргізуші
жігіттің тоқтауын өтіндім.

Ай, айналайын Айымбала-ай. Аң-таң күйде қарапты
да қалыпты. Түк те өзгермепті десем, өтірік болар. Де-
генмен, көркем жаратылыстың жөні бөлек қой. Тайқы­
маңдай тағ­дыр-ай. Әрине, ана-а-ау жақтағы, Ангарада-

рия жағасында­ғы саха ма, бурят па, әлде долған ба, сол
бір қара шашты, қара көз қыздай тоғызыншы қабаттан
құлаған жоқсың. Ол үшін сені ғайбаттаман. Кінәламан
мен сені. Сержанов мырза Осокин секілді ату жазасына

кесілген жоқ.
Аядым сені, Айымбала. «Ай-ым-ба-ла-а-а!» – деп
айқай сала жылағым келді. Аймалап, құшақтағым келді.
Алайда, үн-түнсіз ғана көліктен түстім.

Ол күлімсіреп, әлде еркелеп, балаларын отырғызды.
Шү­пірлеп көрінгендей еді, бар болғаны үшеу-ақ екен.
Біреуі ұл, екеуі қыз. Ұлы төрт-бестер шамасында, қыздары
кішірек.

Күлкісінен танбаған. Шашы сұйылмаған, еріндері
қызыл қошқыл қызғалдақ сынды, сәл ғана дымқыл
күйінде. Дәл желке тұсымда отыр ғой ол. Оқта-текте лебі
келеді. «Келеді» дегенім дәлдікке жатпас, құлағымның

сыртына, мойныма жұп-жұмсақ желдей тиеді-ақ. Әлсін-
әлсін бұрылып қараймын. Енді бір жарты сағатқа жетер-
жетпесте аудан орталығына ілінерміз. Қайда тұратынын,
не істейтінін, мына томпиған-томпиған ұл-қыздары

жайында сұрауға әлденеше мәрте оқталып, талай рет
тілімді тістедім. Осындай тосындау жаратылыстардың
тағдыр-талайы неге қиынға тартады? Неге, неге, негелеп,
жанымның шырқырағаны жалған емес. Не пайда, не-

лер ауыр оқиғаларды жазып, жариялап жүрген төртінші
биліктің өкілі бола тұра Айымбала жайынан қалам қозғай
алмадым емес пе?! Ұят-аятың қайда сонда? Қайда, қайда,
қайдалап, айдалаға қарап, қара тікеннің қалдығынан ар-

шылмай қалған адырларға аһылап, сарғайып үлгерген
сайларға уһілей үңілемін келіп.
Ай, айналайын Айымбала-ай, менің ахуалымды­ айт­
қызбай түсініп, Құркелестің аңғары ағараңдап көрі­ніп,

сүйрік қамысы көктей бастаған каналдың бойына тоқта­
уы­мызды өтінді ғой.

зып алса қайтеді? – деді баяғы, Шымкент шаһарындағы
Фараби ескерткішінің артқы жағында отырып, еркелегісі
келгендегідей.

ол. – «Жақсы ит өлімтігін көрсетпейді» деген бар еді, біз
жаман ит болдық қой, ағай.

дауысыма салып. Бес-алты жылдан бермен қарата қалай
ұмытпаған?! Таңырқай қараймын.

уыстап.– Анау ойпаңға қарай түсіңдер, сонда қызғалдақтар
қалған шығар. Бір-біреуден алыңдар, папаларыңа апарып
береміз. Жарай ма?
Үш бүлдіршін сайға қарай құлдыраңдап жүгіре

тай ақылдасып алатыным бар, – деді Айымбала ойпаң сай
табанындағы балаларынан көз алмаған күйі. – Аналарды
бірдеме тістеп ала ма тағы да. Қысқартып айтайын, ағай.

ол. – Мектебіміздегі он төрт мұғалімнің біреуі шын ғашық
болып шықты, ағай. Сол жігітке тұрмысқа шыққанмын.

ағай, біздің жақта бәрі алақандағыдай көрініп тұрады, естіп
қояды. Мен мұғалім жігітке шарт қойдым. Ел-жұрттың
сөзінен де, көзінен де, Сержановтың өзінен де қайтпаймыз
да, қашпаймыз да. Көшпейміз де, өшпейміз де. Барлық

өсек-аяңның ызасына, күйкілік атаулының күйігіне қарай,
Келесте қаламыз. Келес болғанда, алғаш есігін ашқан
мектептен ешқашан кетпейміз. Осының бәріне шыдасаң,
қосыламыз дедім. Ағай, обалы не керек, өзі өзгеше жігіт

екен, бәріне төзді де, көнді де. Тозақтан өтер, тамұқтан бе-
тер мұндай жағдайға шыдас беру біздің жақта оңай емес.

көшіп те кетпей, өшіп те кетпеуге ұмтылып, өлшемдерді
өзгертпекке бекінумен келеміз. Бес-алты жыл артта қалды
осылай. Жұрт не десе о десін, ұлымның атын Жарасым,
қыздарымның есімдерін Ұнасым мен Үйлесім қойдым...