— Басымнан асыра атып, оқтарыңды маңдайшаға тидірдің ғой, — дегеніме ол әлі есін жинай алмай:

— Ұйқылы көзіммен... қалай басқанымды өзім де білмеймін... Құдай сақтап қалды, шүкір... кешіргін, бауырым! — деді.

— Мен сенің бауырың емеспін, командиріңмін! Бұнда неғып ендің? Неге мүлгіп отырсың?

— Күн бата аяғымды қар астындағы суға малып алып едім... Кептіріп алған соң суық сорған бойымды жылылыққа билетіп алып, қалғып кеттіппін...

— Топтарыңды тез қуып жеткін! — деп мен оның сөзін бөлдім.

— Бұлар болмағанда, біз дұшпанның азуында болмақ екенбіз ғой, — деді адьютантым жауды қуып бара жатқан олардың соңынан қарап.

— Мынаны шинеліңнің ішінен киіп алғын. Жаудың оғынан аман қалып, аязға ұшып өліпті деген ат жаман болар, — дедім.

— Өзіңіз тоңасыз ғой...

— Шешін! — деп өзім киіне бергенім сол еді, ол жалма-жан шешініп жатқанда, Николай:

— Бұл телогрейканың арқасында мына мақтасы шығып тұрған тесікті көріңіз. Бұл — командирге тиген оқтың ізі. Ең алғашта білінер-білінбес еді, енді күннен-күнге ұлғайып барады екен, — деп телогрейканы оған ұсынды.

— Аштықта жеген құйқаның дәмі кетпес дегендей, бұныңыз есте қаларлық болды, — деп ол киіп алды.

— Генерал осында отыр, — деді маған лейтенант.

— Рдей ойпаңындағы әр шоқының басындағы хуторларды тінтимін деп күллі дивизияны бытыратып, әлі басын қоса алмай, өзім де сандалып, осында келдім, — деді генерал.

— Батальондардың топталғаны болмаса, полктің басы әлі де түгелінен қосылған жоқ, генерал жолдас.

— Сіздің бір батальон осы селоны алды деген соң, мен осында бұрылып едім...

— Мен де сол батальонның соңынан жете алмай келемін...

— Иә, араларыңды өте шалғайлатып, бытыратып алған екенбіз. Жау да біраз шегініп барады. Мына аяздың қысымына о да шыдар емес... Алға асығу өте қажет, етек-жеңіңді жинап алмай, асыға да алмайсың... Бородино мен Соколовадай бір бекініске кез болсақ, роталап, батальондап тиісу — жанып жатқан пешке біртіндеп шыбық салғанмен тең... Қомағайдың құлқыны асамға толмас ет тығумен тең — ол шімірікпей жұта салады... Жер жағдайы өте ыңғайсыз, шалғай. Мына құмалақша сирек шашылып жатқан селолар мен хуторлардың түйінін шешуге тұратындары аз, — деп генерал картаға қарады, — алғандарымыздың көбінде гарнизондары аздаған топтар ғана емес пе? — деп менен сұрады.

— Бір ротадан асар-аспас тосқауылдар екені рас.

— Солай. Аз күшпен әр бағыттан бөгет істеп, ол күшінің бастарын құрастырып, уақыт ұтып, негізгі қарсыласты мына алдағы Холм, Локня қалаларының маңайында ұйымдастырмақ. Барлығын сол маңайға тартуда. Менің болжауымша, ол бізге сол маңайда «Қош келіпсіздің» анық әкемізді танытпақ... Мына майда жағалас жанжалды қойып, біз де негізгі күштерімізді солай қарай тіп - тікелей тартқанымыз жөн болар... Демек, сіз де саусақтарыңызды тарбита бермей, полкті жинап алып, солай қарай бейімделуге кірісіңіз. Староруссо — Холм жолымен тартып отырыңыз. Дұшпан да сол жол бойымен шегініп барады... — деп генерал Чистяков бұйрығын аяқтады.

— Неғып тоқталдыңдар?

— Қалың қар астында миналар бар көрінеді.

— Арттағы саперларды күтіп тұрмыз.

— За мной по два галопом марш! — деп қасымдағы аттылардың алдына түсіп, алға шаба жөнелдім... Елу-алпыс метрдей озып келген соң, артыма қарасам, аттылардың бәрі де шауып келеді екен. Тағы елу метрден кейін орағыта, құйындата шауып, полкқа жолдың екінші шетіменен бұрылдық. Тұрғандарға келіп, тізгін тартып тура қалып:

— Ал, біз салған екі ізбен полкті бастап алға тартыңыздар.! — деп бұйыра ақырдым. Роталар жалма-жан сап құрып қозғала бастады... Бір ротаның алдыңғы қатарында төмен қарап бара жатқандардың арасында еңгезердей қара жігіт — біздің полктің комсоргін таныдым.