«Білімді дамытудың федералды институты» федералды мемлекеттік автономды мекемесі бастауыш кәсіптік білім беруді жүзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқыту процесінде оқу құралы ретінде пайдалануға («БДФИ» ФМАМ ) ұсынған

Пікірдің тіркеу нөмірі 285, 2013 ж. 8 шілде

5- басылым, өңделген және толықтырылған

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

іnfo@dcg.kz

«Серп и молот»» Мәскеу металлургиялық зауыты ААҚ энергия орталығының инженері, Мәскеу кәсіптік-техникалық колледжі директорының орынбасары, жоғары санатты оқытушы;

Сибикин Ю. Д.

С341 Электр монтаждаушы анықтамалығы :баст. кәс. білім мекемесіне арн. оқу құралы / Ю. Д. Сибикин. — 5-бас., өңд. және тол. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2013. — 416 б.

Электр монтаждау жұмыстарын ұйымдастыру, электр күш жабдығының құрылғысы мен монтажы, цех электр желілері, электрмен жарықтандыру және өн- дірістік кәсіпорындар мен азаматық ғимараттардың электрқауіпсіздігі құрылғылары туралы негізгі мәліметтер берілген. Бастауыш кәсіптік білім мекемелерінің оқушыларына арналған. Кернеуі 1 000 В өндірістік және азаматтық ғимараттардың күштік және жарықтандырғыш электр қондырғылары мен электр желілерін монтаждаумен айналысатын электр монтажда- ушыларға және техник -электриктерге пайдалы болуы мүмкін.

Алғы сөз

Өндірістік, әкімшілік, сауда, қойма жайлары, коттедждер мен тұрғын ғимараттарының электромонтаж жұмыстарының функционал- дық нысандары болып табылады.

кернеуі 1 000 В электрмен жабдықтау бойынша сыртқы желілерін тарту жұмыстары; бағаналар қою арқылы көшелерді жарықтандыру монтажы; сәулеттік-сәндік көмескі жарық;

электр желілерінің параметрлерін өлшеу.

Электр монтаж жұмыстарының сапасы көбінесе кәсіби қызмет- керлерге; олардың жоғары сапалы монтаж материалдары мен қонды- рғыларын, жақсы аспаптар мен құрал-жабдықтарды қолдануына; озық технологиялар, сондай-ақ оларды орындаудың әр кезеңіндегі жұмы- старды бақылауға байланысты. Анықтамалықта кернеуі 1 000 В өндірістік кәсіпорындар мен азаматтық ғимараттарда жиі қолданылатын электр қозғалтқыштар, жарықтандырғыш электр құрылғылары туралы негізгі техникалық мәліметтер жинақталған. Техникалық құралдануды, қайта қалыпқа келтіру мен жаңа құрылыстағы электр қозғалтқыштарын орнату мен қосу, цехтық электр желілері мен азаматтық ғимараттардың жүргізу-реттеу аппаратура- сы мен монтаж операцияларын жасау үлкен жұмысты қажет ететінін ескеріп, анықтамалықта осы жұмыстарды индустриаландыруға үлкен көңіл бөлінген. Өткізгіштік және электр оқшаулағыш материалдар электр монтаж бұйымдары, аспаптар мен құрал-жабдықтар туралы анықтамалықта берілген негізгі мәліметтер электр монтаждаушыларға

күштік және жарықтандырғыш электр қондырғыларын монтаждаудың озық тәсілдерін дұрыс таңдау мен қолдануға ықпал етеді. Жаңа сериялы электр қозғалтқыштарын монтаждау технология- сын жетілдіру, шинасымдар жинақтамасын қолдану, астаудағы және қораптардағы электр сымдары жүйесін, кабельдерді монтаждаудың озық технологиясын пайдалану арқылы электрэнергиясын таратудың үнемді және сенімді жүйелерін қолдану мәселелері қарастырылған. Анықтамалық материалдары күш электр қондырғыларын, өн- дірістік кәсіпорындар мен азаматтық ғимараттарды жарықтандыру мен электржелілерін монтаждау бойынша электр монтерлерді дайын- дау бағдарламасын есепке алады. Аталған анықтамалықта берілген мәліметтердің құрамы мен көлемі СНиП пен ПУЭ нормативтік талаптарына жауап береді. Анықтамалық өндірістік кәсіпорын цехтарында электр қондырғы- ларын жөндейтін электр монтерлерге, нысандарда электр монтер- лерді оқытатын шеберлерге пайдалы.

1 Тарау

1.1.

Монтаж жұмыстарын жүргізуде электр монтаждаушылар көбінесе халықаралық СИ шамалары мен өлшемдері жүйесінің түрлі сызбалары мен монтаж сызбаларын қолданады. Осы жүйелердің негізгі және туынды бірліктері туралы мәліметтер 1.1... 1.4-кестеде берілген.

м

Салмағы

с

кд

кд

СИ туынды бірліктері

кулон

Электр кедергісі ом Ом

См

белсенді реактив толық

лм

лк

Вб

Г/м

м/с

Күш

ньютон

Па

Дж

т

103 кг

мин

ч

сут

с 1 с

Литр л

-3 м

кр/с с -l

-1

Дж

Kилограмм-күш кгш

Атмосфера ат

98,1 кПа

кгс/см

98,1 кПа

кгс/мм

9,81 • 10

Па =10 МПа

эрг

1 • 10 -7 Дж

сПз

сСт

1 мм

/с

Глория кал

ккал/(ч • м

1,163 Вт/(м

ккал/(ч • м

1,163 Вт/(м • K)

Тера

Гига

Мега

Кило к k

Гекто г h

Дека да da

Деци д d

-1

Санти с с

-2

Милли м m

-3

Макро мк m

-6

Нано н n

-9

Пико n p

-12

1.8 Цельсий шкаласымен өлшенген температураны қайта санағанда, Кельвин шкаласына мына формуланы қолдану керек:

T К = t °

273,15.

Монтаж кезіндегі электр техника бойынша кей мәліметтер 1.5-ке- стеде көрсетілген.

1 В = 1 Дж/1 KA Кернеу — токтың пайда болуына се- бепші электр өрісін білдіретін физикалық шама. 1 В — тізбек учаскесінде 1 Дж

Кернеу кезінде ток күші1 А, ұшында1 В болғанда, осындай өткізгіштің кедер- гісін бірлік ретінде қабылдайды

-индуктивтіліктің реактив кедергісі , Ом

= 2πfl π

f

= 1/2xfC

Z — толық кедер- гі, Ом

t

= R(1 + αt) α

-1

тең; t

1.15-кестенің жалғасы

( Ом заңы) Учаскедегі тізбек- тің ток күші осы учаске ұшына тура пропорционал және оның кедергісіне кері

= ρ

Өткізгіштің кедергісі оның ұзындығына l (м), тура пропорци- онал және көлденең қиылысу ауданына

S (мм

) кері пропор- ционал және өткіз- гіштің материалына байланысты (ρ — үлестік кедергі, Ом • мм

/м) ∑

R — ретпен жалғанған сымдар- дың кедергісі ∑

1        2

n

Параллель

n

л

ф

л

ф

л

ф

Жұлдызбен жалғаған кезде

л

ф

л

ф

л

ф

Үш бұрышты жалғағанда

15 °C, Ом температурадағы өткізгіштің белсенді кедергісі:

ρ

мұнда ρ

/м; l

кізгіш ұзындығы, м; S — өткізгіштің көлденең қиылысының ау- мағы, мм2. Орамның белсенді кедергісі, Ом, w орамдар санымен және орам- ның орташа ұзындығымен 1ср температура 15 °C болғанда :

= ρ w1 cp

n эл

эл

мұнда n эл

эл

. 15 °C, Ом болғанда машинаның якорь орамындағы тұрақты ток- тың белсенді кедергісі :

a = ρ

cp

n эл

эл

(2a)

мұнда

ср

2а

5 °C, Ом болғанда машина статорының ауыспалы тогы шамасы- ның немесе асинхрондалған қозғалтқыш фазалы ротордың белсенді кедергісі :

ф = ρ 2w1 cp

n эл

эл a

мұнда w

1.2.

ЭЛЕКТР МОНТАЖ ЖҰМЫСТАРЫНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН НЕГІЗГІ МАТЕРИАЛДАР (МЕТАЛДАР МЕН БЕЙӨТКІЗГІШТЕР)

Электр монтаж жұмыстарын жүргізгенде қолданылатын матери- алдарды негізгі және көмекші деп бөледі.

материалдарға жатады. Оларға: қара металл мен одан жасалған бұйымдар (сұрыпты металл, тірек және кабель құра- стырылымдар, электр құрылымдар, қоршаулар, құбыр желілері, жерге тұйықтау құрсымдары, бекітпелі бұйымдар); түсті ме¬талдар мен одан жасалған бұйымдар (сұрыпты металл, электртехникалық құрсымдар, арнайы қолданылатын құбыр желілері, өткізгіштер мен кабельдер, ор- натылатын және бекітілетін бұйымдар); электр оқшаулағыш материалдар (қатты және жартылай қатты, жұмсақ және оқшаулағыш трансформатор майын қосқанда сұйық);

резеңке, пластмасса және басқа төсеме бұйымдар; тоқыма және өзге талшықты материалдар; электродтар,қоспалар, дәнекерлер. Қарапайым сападағы ыстық илемделген табақ, тілкем қалып- тағы көміртекті болатты, сондай-ақ фасонды және сұрыпты жайманы құрылыс құрылымы үшін әкеледі.

Қолданылуы мен кепілдендірілген сипаттамасына орай болатты үш топқа бөледі: А — механикалық қасиеті бойынша әкелінетін және машиналар мен құрылымдардың дәнекерленбейтін жүктеулі бөлшектеріне ар- налған; Б — химиялық құрамы бойынша әкелінетін және машиналар мен құрылымдарды қыздырып өңделетін, қақталатын, дәнекерленетін және басқа жауапсыз бөлшектеріне арналған; В — механикалық қасиеті бойынша әкелінетін және маңызды құрылыс құрылымдарын дәнекерлеуге арналған; Әрбір осы топтарға белгілі бір болат маркалары тиесілі. Болатты Ст әрпімен және шартты 1, 2, 3 сандарымен және т. б. таңбалайды. Б және В тобындағы болатты соған сәйкес Б және В әріптерімен қосым- ша таңбалайды.

А тобындағы болаттың мынадай таңбалары бар: Ст0, Ст1, Ст2,

Ст3, Ст4, Ст5, Ст6; Б тобында — БСт0, БСт1, БСт2, БСт3, БСт4,  БСт5, БСт6 және В тобында— ВСт1, ВСт2, ВСт3, ВСт4, ВСт5. Таң- ба номірлері көп болса, болаттың беріктігі жоғары, иілгіштігі төмен болады. Ст0 және БСт0 таңбалары саналмайды, олар құрамында 0,23

в

= 320... 420 МПа уақытша кедергісіне ие және салыстырмалы ұзаруы δ

= 34 %; болат Ст6сп

в

= 600 МПа и δ

= 15 %, яғни болаттың біріншіден алтыншыға дейін қасиетінің сипаты екі есеге дейін өзгереді.

етіп дай- ындайды және  таңбалармен  белгілеуде,  сәйкесінше,  «сп»,  «пс»  мен «кп» әріптерін қосады. Қайнағыш болатты барлық топтардың бірінішіден төртіншіге дейінгі маркасынан, мысалы Ст1кп, ВСт4кп және басқа.; тынық және жартылай тынықты — кез келген маркадан дайындайды. Болатты 1, 2 және т. б. категориялары бойынша кепілдендіріл-  ген сипаттамасымен қолданады. А тобындағы болатты үш категория

бойынша әкеледі: 1 — кепілдеме σ в

және δ; 2 — иілгіштікке тексеру;  3 — аққыштық шарты σ

. Кате¬гория нөмірі жоғары болған сайын, болат сипаттамасының кепілдігі арта түседі. 2 мен 3- категориялар нөмірі болаттың таңбасын көрсетіледі: Ст3сп2, Ст3сп3 және т.б. 1-категория нөмірі маркада көрсетілмейді: Ст3сп, Ст2кп және т. б. А тобындағы болаттың химиялық құрамы сертификатта (төлқұ- жат) көрсетіледі, бірақ кепілдеме берілмейді. Б тобындағы болатты екі категория бойынша әкеледі: 1 — болат- тың құрамында көміртек, мырыш, кремний, күкірт, фосфо-р, мышьяк бар екенін; 2 — сол және кездейсоқ қоспа бар екенін (мысалы, хром, никель) кепілдендіреді. Қарапайым сападағы көміртекті болатты құрылыс-монтаж ма- шиналарының бөлшегіне қолданады. Мысалы, Ст0, Ст1 жауапсыз бөлшектерді: тіректер, шайбалар, төсемелер, жақтаулар және т. б., Ст2 — тойтармалар, анкерлі бұрандама және т.б. дайындауға пайда- ланады.

Ст3 болатты тегерлер, жалғастырғыштар, бітеуіштер, бәсеңдет-

кіш корпустарын, бұрандамаларды дайындау үшін қолданады. Ст4- тен ілмектер, тартқыштар, сыналар, бекіткіш бөлшектер, сорғының компрессорлардың бөлшектерін, Ст5 болаттан — саусақтар, төл- келер, бұранда кескіштің қысқышын, бұрандаларды; Ст6 болаттан

Машина бөлшектеріне қойылатын талаптарға байланысты бо- латты беріктендіреді: Ст1, Ст2 және Ст3 кезекті шынықтыру арқылы химиялық-қы- здыру арқылы (кірігу, циандау) және 160... 180 °С температурада босату арқылы өңдейді, бұл болат бөлшектердің бетінде илемді өзекпен байланысқан беріктігіне, қаттылығына, тозуға төзімділігіне қол жеткізуге ықпал етеді; Ст3, Ст4 мен Ст5 қалыпқа түсіреді немесе механикалық қасиетін жақсарту үшін 550.650 °С температурада босатуды жоғарылатып шыңдайды. Көміртекті сапалы құрылымды болатты машина бөлшектеріне өлшемі (диаметрі немесе қалыңдығы) 250 мм дейін сұрыпты ыстық илемделген және соғылған түрде қолданады. Оларды тынық марка- дан: 08, 10, 15, 20, 25, 30, 35, 40, 45, 50, 55, 58, диаметрі 60 немесе қалыңдығы 250 мм және маркасы 65, 70, 75, 80, 85, 60Г пен 70Г диа- метрі немесе қалыңдығы 60 мм (маркаларға «сп» әріптерін қоймай- ды) жасайды. Сондай-ақ, калибрленген көміртекті сапалы құрылымдық болат- ты және барлық маркалы 08-ден 60-қа дейін асылшыбықты (беті ар- найы өңделген — суықтай иленген ажарланған болат) пайдаланады. Қайнағыш және жартылай тынық болаттың келесі маркаларын: 05кп, 08кп, 08пс, 10пс, 10кп, 11кп, 15кп, 15пс, 18кп, 20кп, 20пс дай-

ындайды.

Болаттың екі мәнді сандарының маркалары жүзінші үлес пай- ызымен көміртектің орташа құрамын, «Г» әрпі — марганецтің көп мөлшерін білдіреді. Монтаж жұмыстары кезінде жиі қолданылатын  негізгі метал- дар мен өткізгіш материалдар туралы мәліметтер мен сипаттамасы 1.6... 1.16-кестеде көрсетілген. Тілкем болат

Тілкем болат

Лентаның мөл-

Швеллердің биіктігі

4,4 7,0 6,5

4,4 7,2

4,5 7,4

4,5 7,6

4,8 7,8

4,9 8,1 14а

4,9 8,7

5,0 8,4 16а

5,0 9,0

5,1 8,7 18а

5,1 9,3

5,2 9,0 20а

5,2 9,7

5,4 9,5 22а

5,4

10,2

5,6

10,0 24а

5,6

10,7

0,5

1,0

2,0

3,0

2 000

6 000 4,0

Бейін нөмірі

2,5

2,8

1,27

3,2

3,6

4,5

5,6

6,3

7,5

5,8

Дөңгелек мыс сымның келесі маркаларын дайындайды: МТ — қатты (жасытылмаған) және ММ — жұмсақ (жасытылған). Сопақтығы ескеріліп, сымның диаметр бойынша мүмкіндікті ауытқуы 1.10-кестедегі деректерге сәйкес болуы тиіс. Егер механикалық қасиеті мен диаметр өлшемінің мүмкіндікті ауықтуы қосарлы шақтамаға тең болса, жұмсақ сым пісіру мен дәнекерлеуге жіберіледі. Диаметрі 1 -ден 5,99 мм дейінгі қатты сым 1.11-кестеде көрсетілген майысуға шыдас беруі тиіс.

Материалы

Үлес сал- мағы, г/см

Ом • мм

/м

Ом • мм

/м

2,7

18.7…19.1

8,6

0,0 00050 Жез 8,7

Мыс 8,9

8,8

Нихром 8,2

1,1

7,3

10,5

7,6

Мырыш 7,1

7,2

До 0,09 +

0,100

1,5...2,49

2,5...3,99

4,0...5,99

Ескерту. 1 мм кем және 5,99 мм көп қатты сымды, сондай-ақ жұмсақ сымды майысуға сынамайды.

Температура 20 °С болғанда диаметріне байланысты сымның элек- трлі (белсенді) кедергісі 1.12-кестеде көрсетілгеннен көп болмау ке- рек.

Электр техникалық мақсаттарға арналған сымның тікбұрышты қиылысуы, ленталар мен мыс құрсым

Сымның, құрсымның және ленталардың мына маркаларын дайын- дайды: МЖЖ — мыс жалаң жұмсақ және МЖҚ — мыс жалаң қатты. Сымдар мен құрсымдар өлшемінің мүмкіндікті ауытқуы 1.13естесіндегі деректерге сәйкес болуы тиіс. Сым мен лентаның беті таза және тегіс болуы тиіс. Сым мен лен- таның беті жапырылған із, қуыс, жаншылу ізі, сызық іс, сызат, ұсақ тесіктер, тереңдігі 1.13-кестеде көрсетілген мүмкіндікті ауытқымадан жоғары болмау керек.

Лентаның шеті кертік болмауы тиіс.

Құрсымдардың беті жарық, жапырылған із,тәуекел, сызат және тесіктер болуы мүмкін, олар 1.15-кестеде көрсетілген қосарлы мүмкін- дікті ауытқудан жоғары болмауы тиіс.

а мен b

b

а

0,4-тен 0,6-ға дейін 0,6-дан 0,9-ға дейін 0,9-дан 1,2-ге дейін

% тең.

Тапсырыс берушінің келісімімен қалыңдығы 0,9 мм, ені 14,5 мм лентаны жоғарыда көрсетілгендей жұмырлап жасауға болады.

Алюминий сымы

Сымды диаметрі 0,8 мен 5 мм аралығында жасайды.

Сопақтығын есепке алғандағы сым диаметрінің мүмкіндікті ауытқуы 1.15 кестеде көрсетілген.

0,060 Сымды қатты (жасытылмаған) — АТ немесе жұмсақ (жасы- тылған) — АМ етіп жасайды. Диаметрі 1,5 мен 5 мм аралығындағы қатты сым 1.16-кестеде көрсетілген майысуылар санына шыдас беруі тиіс.

4,01...5,00

Диаметрі 1,5 мм кем қатты сымның, сондай-ақ жұмсақ сым- ның майысуын тексермейді. +20 °С температурада оның диаметріне сәйкес осы сымның электрлі (белсенді) кедергісі 0,0295 Ом жоғары болмауы  тиіс. Егер механикалық қасиеті мен диаметр өлшемінің мүмкіндікті ауытқуы қосарлы шақтамаға тең болса, жұмсақ сым балқыту мен дәнекерлеуге жіберіледі. Қатты сымды балқыту мен дәнекерлеу- ге рұқсат етілмейді .

Электр оқшаулағыш материалдар

Бейөткізгіштер өте жоғары электр кедергісіне ие және ток өткіз- гіш бөлікті оқшаулау үшін қолданылады. Электр құрылғыларының сенімді жұмысы, ең алдымен, құрылғы- лардың жеке бөліктерінің арасындағы токтың шығып кетуін және электр зарядының бітуін болдырмайтын электрлі оқшаулауға байла- нысты. 1.17...1.24-кестедегідей цех электр желілерінде және электр қон- дырғыларында кең қолданылатын электр оқшаулағыш материалдары- ның негізгі техникалық деректеріне байланысты.

2.4

600 (ең үлкен рұқсат етілген)

105 ( қыздыруға төзімділік )

135...150 ( қыздыруға төзімділік)

Қолданылу аясы

Трансформатордың басты оқша- улау бөлшектері (цилиндрлер, бұрыштық шайбалары, экрандар)

Трансформаторлардың жалпы қолдану бөлшектері (жарма- лық,тіреу оқшаулағыш және т.б.)

Шарғы қаңқасын, төсемелерді және басқа лакпен бітелетін бөлшектерді жасауға қолданылады.

0,1; 0,12; 0,15 Дәл солай, трансфор¬матор майымен жұмыс істеуге болады . Оқшаулау қасиеті жоғары

0,17; 0,2

КАЭ маркалы талшықтас картон туралы деректер Қалыңдығы, мм.................        2; 2,5; 3        3,5; 4; 5        6; 8; 10 Табақ өлшемі, мм..............        900 х 900        900 х 1 000        1 000 х 1 000 Қолданылатын жері..........        Электр қондырғыларды оттан қорғайтын элек-

троизоля- термо-, электр оқшаулағыш материал

0,25.0,35

лағышын бекіту үшін және уақытша жабын-

дардың шынтемір оқшаулағыштары үшін

30; 35; 40; 50 »

Бейметалл қабықшамен кабельдерді жөндеу мен ұластыру және төмен кернеулі құрылымдарда жалғанымдарды оқшаулау үшін мына- дай мм өлшемді, поливинилхлоридті электр оқшаулағыш лента қолда- нылады:

0,45 Кабельдер мен сымдарды кіргізетін орындарды нығыздауға, сон- дай-ақ жалғанатын муфталарға мынадай мм өлшемді шайырланған лента қолданылады:

Ені....................

Қалыңдығы..... 0,6 0,6 0,8

0,5... 50 (15.35 °С) мен тоқ жиілігі 50 Гц болғанда, сондай-ақ ауаның ылғалдылық температурасы қалыпты (45.75 %) болғанда трансформатор майымен жұмыс істеуге арналған.

0,5... 50 106 Гц жиілікте қалыпты климаттық жағдайда таза ауада жұмыс істеуге арналған

0,5... 8 106 Гц жиілікте қалыпты климаттық жағдайда таза ауада жұмыс істеуге арналған

0,5... 0,38 Таза ауада жұмыс істейтін ылғалдылығы жоға- ры (90 %) және жиілігі 50 Гц бөлшектерді дайындауға арналған Электр монтаж жұмыстарын жүргізгенде әр түрлі лактарды, эмаль- дарды, компаундтарды (1.25... 1.28-кесте) қолданады. Электр оқшаулағыш лактарды жабын, сіңірілетін және жабысты- рылатын деп бөледі. Құрамында пигменті бар лактарды эмаль деп атай- ды. Пигменттер лакты үлдірге үлкен механикалық беріктік, қаттылық, тығыздық әкеліп, тұтасу қабілеті мен жылуөткізгіштігін жақсартады және оған қажет түс береді.

Лактарды белгілеу

Мыстағы лактың кебу режимі

Сұйылтқыш

Жалпы сипаттамасы мен қолданылу аясы

Кептіру темпе¬ ратура- сы, °С

Кептіру уақы- ты, с

Майлы лактар

Жедел пешпен кептірілетін сіңдіргіш және жабын лак- тар. Электрлі машиналарды жөндеуге қолданылады.

Пешпен кептірілетін лак. Электртехникалық болатты лактауға және жабын ретінде де қолданылады.

1.25-кестенің жалғасы

Лактарды белгілеу

Мыстағы лактың кебу режимі

Сұйылтқыш

Жалпы сипаттамасы мен қолданылу аясы

Кептіру темпе¬ ратура- сы, °С

Кептіру уақы- ты, с

Битумды-майлы лактар

Сіңірімділігі жоғары лак. Электрлі машиналардың орамдарын бітеуге және суға төзімді оқшаулағыш аппа-раттарын құруға қолда- нылады.

Дәл солай, тек жеделдете құрғату. Бұл лактың үл- дірінің иілгіштігі төмен. Электрлі машиналардың орамдарын бітеуге қолданы- лады.

10... 12 »

Пешпен кептірілетін сіңірімді лак. Электрлі машиналарды жөндеуге қолданылады.

2.3 »

Ауамен кептіліретін жабын лак (20 °С). Орамдардарды ылғалдан қорғауға қолданы- лады.

Глифтал майлы лактар

Маймен жұмыс істейтін трансформаторларды орауға арналған сіңірімді және жабын лактар.

1.25-кестенің жалғасы

Лактарды белгілеу

Мыстағы лактың кебу режимі

Сұйылтқыш

Жалпы сипаттамасы мен қолданылу аясы

Кептіру темпе¬ ратура- сы, °С

Кептіру уақы- ты, с

Жеделдете кептірілетін сіңірімді және жабынды лактар. Ең алдымен электрлі машиналарды бітеуге қолда- нылады.

1.2

2.4

арналған толуол, ЭФ- 5Б арналған бензин Жоғары қыздыруға төзімді желімдегіш және сіңірілімді лактар. Әйнекмиканиттерді, мика- ленталарды және ми- кафолияны өндіруге қолда- нылады.

0,12. . 0,2

Этилцел- ло-зольва Жоғары қыздыруға төзімді сіңірілімді лакта. 180 °С ұзақ жұмыс істейтін орамдарды бітеуге қолданылады.

Су-эмульсиялы лактар

Төмен кернеулі (А класты) электрлі машиналардың орамына арналған сіңірімді лактар. Цементтеуші қабілеті жоғары.

Мыстағы лактың

кебу режимі

Лактарды белгілеу

Кептіру темпе¬

Кептіру

Эпоксидті-жартылай эфирлі лак

цементтеуші қабілеті бар

сіңірімді лак.

Эмальдар- дың нөмірі мен белгіле- нуі

Сұйылтқыш

Жалпы сипаттамасы мен қолданылу аясы

Сұр

°С) майлытөзімділікке ие болады. Эмальді электрлі машиналар мен аппараттар жабыны үшін қолданады.

Сондай

Сондай, бірақ эмаль 20 °С ғана кебеді. Эмаль қозғалмайтын электрлі машиналар мен аппа- раттар орамын қорғау үшін ғана қолданылады.

Қызыл

2... 3 »

Ыстық кептіруден кейін эмальдің үлдірі (105 °С)  майлы- және доғаға төзімділік қасиетіне ие болады. Эмаль орамдар мен пластмасса бөл-

шектерін (панельдер)қорғау үшін қолданылады.

Сондай

°С) майлы- және доғаға төзімділік қасиетіне ие болады. Эмаль тек қозғалмайтын электр- лі машиналар мен аппараттар орамдары мен пластмасса бөлшектерін (панельдер)қорғау үшін қолданылады, 20 °С кебеді.

Кремний органикалық эмальдар

Қы- зғылт

Электрлі машиналар орамдарының, секциялар мен қыздыруға төзімді оқшауланған  электр- лі аппараттар мен орауыштардың маңдайын жабуға қолданылады

Сондай

1... 2 »

Эмальдің үлдірлерінің беріктігі жоғары, майға және суға төзімді келеді.        Эмальді ылғал ауада жұмыс істейтін орамдарды жабуға қолданады

Қызыл қоңыр

1... 2 »

Орамдардың маңдайын жабуға және ылғал ауада жұмыс істейтін электрлі машиналар мен аппараттарды жөндеуде қолданылады

-25

8…8.5 Қара түсті жылтыр амор- фты суға төзімді масса. Электрлі машиналар мен аппараттар орамын бітеу (160 °С қысыммен бітеу) үшін қолданылады

-30

-50 --Электрлі машиналар мен аппараттардың орамдарын бітеу үшін қолданылады, жоғары цементтеуді және кептіру уақытын азайтуды қамтамасыз етеді

-50

» -60

5...8 Ылғалдылығы жоғары және 180°С  жағдайын- да ұзақ жұмыс істейтін электрлі машиналар мен

45...48 -8

70…73 -10

8...9 Жерге салынған немесе жылы- тылмайтын ғимараттарға орнатылған (-10 °С дейін) 10 кВ кернеуге дейін жалғаным муф- талары мен ұшындағы құйғысын құю үшін қолданылады

-10

8...9 Жылытылатын ғимараттарда орнатылған 10 кВ кернеуге дейін жалғаным муфталары мен ұшындағы құйғысын құю үшін қолданылады

-35

-45

7...8 Сондай, бірақ до -45 °С дейінгі температурадағы сыртқы элек- трқұрылғыларына

-40

0,9... 1,1 Иілгіш масса. Араластырғаннан кейін 2... 6 с қатады. Кабель муфталарын құюға қолданыла- ды.

жанатын материалдар (отын), сығымдалған және сұйытылған газ- дар, жағармайлар; ағаш, құрылыс және кейбір басқа материалдар мен қосалқы сипат- тағы бұйымдар. Монтаждау материалдары мен бұйымдарды мынадай ретпен дай- ындайды. Көп мөлшерде жұмсалатын негізгі материалдар, (металдар, сымдар, кабельдер), номенклатура мен қажеттілік жоба құжаттарымен айқындалады, олармен жабдықтауға тапсырыс беруші (бас мердігер) жауап береді. Негізгі (оқшаулағыштар, лактар және сырлар, орнату мен бекіту бұйымдары) және көмекші материалдармен (монтаждаушы қызмет- керлер олардың қажеттілігін түріне, анықтамасына немесе тәжірибелік мәліметтеріне қарай таңдайды)жабдықтау монтаждаушы ұйыммен жү- зеге асады. Электр монтаж жұмыстарында қолданылатын отынның кей түр- лері жайлы мәліметтер мен техникалық сипаттамасы 1.29... 1.31-кесте- де берілген.

Газ

( 0 °С пен 0,01 МПа)

c

, ккал/м

m

1,251

Аргонмен қо- сылған ауаның азоты

Оттегі

1,428

Көміртек оксиді

1,964

Газ

( 0 °С пен 0,01 МПа)

c

, ккал/м

m

2,858

Күкіртті сутек

Жабысқақтығы шартты (ЖШ) 80 °С, көп емес 6,0 8,0

1,5

Су құрамы, %, көп емес 0,3 1,5 0,3 1,5 Күкірт құрамы, %, көп емес: күкірттігі төменге арналған күкірттіге арналған Күкірттігі жоғарыға арналған

0,5 2,0

0,5 2,0 3,5

0,5 2,0

0,5 2,0 3,5

Тұтану температурасы, °С, ашық тиглде төмен емес

Қату температурасы, °С , жоға- ры емес

Сондай, жоғарыпарафинді мұнайдан жасалған мазут үшін

Құрғақ отынды қайта есептеуге арналған жану жылуы, кДж/кг (ккал/кг), көп емес:

Қазынды көмірлер Ресейдегі стандарттарға сәйкес үш негізгі түрге бөлінеді: қоңыр, тас және антрациттер. в в

Жану жылуының жоғары үлесі ылғалды күлсіз массасы

(Б маркалы) көмірге жатады,оны құрамындағы ылғалына байланысты үш топқа бөледі: Б1 — құрамын- дағы жұмыс ылғалы 40 % жоғары, Б2 — 30 бен 40 % , Б3 — 30 % кем. Жану жылуының жоғары үлесі ылғалды күлсіз массасы

кДж/кг болса, ол тас көмірге жатады. Дәл осы белгілеріне қарай қазынды көмірлердің халықаралық жіктелімге қарай қоңыр және тас көмірлерді бөледі.

6…3

Ірі

13... 25

Ескерту. 1. Ірілігі жоғары және төмен болуына сәйкес кластарын, сондай-ақ ПК, КО, ОМ, МС кластарын қатар қолданғанда төменгі және жоғарғы шектері 1:4 көп емес және ОМСШ, МСШ және СШ кластарын бы- лайша ауыстыруға болады: 100 х 80, 50 х 40, 25x20, 13х 10 мен 6x5 (8) мм. 2. Жоғарғы шегі 300 мм кластағы тақталы және қатардағылары ашық тәсілмен өндірілетін кәсіпорындарда ғана қолданылады.

1.4.

Егер жұмыс істеуге арналған сол жердің климатына сай қалыпты тасымалдау сипатына ие, айқын бұзылу мен бүлінуі байқалмайтын болса электр қондырғы (ЭО) немесе электр тех- никалық құрылым климатқа төзімді саналады, «Климаттық қорғаныс» ауқымды шаралар кешенін қамтиды, оның ішінде электр техникалық бұйымдардың белгіленген қызмет  мерзімі  мен сенімді жұмысын қамтамасыз ететін белгілі бір аумақта тот- танудан қорғайды.Бұл мәселелерді шешу үшін климаттың ерек- шелігін, оның ауытқу заңдылығын білу керек. Барлық бұйым түрлері  үшін  (машиналар, аспаптар  және  т.   б.)  олардың  түр- лі макроклиматтық аудандарда тасымалдануының орындалуы бекітілген (1.32-кесте). Кәсіпорында шығарылатын ЭҚ үшін климаттық жағдайлар мен олардың жұмыс істеуіне арналған өндірістік факторлар есепке алынады.

Орындаудың әріптік белгіленуі

Құрлықта, өзендер мен көлдерде

Қоңыржай

Суық

Қоңыржай және суық

Ылғалды тропикалық

Тропикалық, бірақ құрғақ

Тропикалық, бірақ ылғал және құрғақ

Қоңыржай суық, теңіз

Теңіз, бірақ тропикалық

Теңіз, бірақ тропикалық және қоңыржай суық

Құрлық пен теңіздегі барлық климаттар Сыртқы орта температурасының мәнін олардың номинал пара- метрлері мен бұйымның қызмет мерзімінің экономикалық мақсат- тылығына байланысты табиғи өзгермелі немесе өзгермейтін деп бөледі (1.33-кесте).

Температураның шектік мәні 6 сағатқа белгіленген.

-40

660 В кернеуге дейін күштік тарату шкафы

Аккумуляторлы құрылғы (стаци- онарлы батареялар)

налардың жеке

түрлеріне

Күштік кабельдер:

алюминий немесе мырышты қабыршақты қағаз оқшау- лағышпен сіңірілген -50

мырышты қабыршақты ре- зеңке оқшаулағышпен,поли- винилхлоридті қабыршақты резеңке оқшаулағышпен -40

пластмасса оқшаулағышпен -50

2; 2,5; 3 кластарына арналған үшжелілік жүйенің үшфазалық токты электрлі есептегіштері

Электр құрылғыларын орнату Ережелеріне сәйкес (ЭОЕ), кезекші қызметкерлер үнемі отыратын жайда температура 16 °С төмен бол- мау керек. Жылытылатын жайларда (жұмыс орындарынан тыс) 10 °С темпе- ратура болуы керек. Өндірістік кәсіпорын микроклиматының санитарлық нормаларына сәйкес өндірістік жайлардың жұмыс аймағына оңтайлы және рұқсат

Жыл кезеңі

Тұрақты және тұрақсыз жұмыс орындарында салыстырмалы ылғалдылық %, көп емес*

Қозғалыс жылдамдығы

жұмыс орнында

0,1

0,1 көп емес

0,1

0,2 көп емес

0,2

0,3 көп емес

0,2

0,4 көп емес

0,3

0,5 көп емес

55 ( 28 °С болғ.) 0,1

0,1...0,2

60 (27 °С болғ.) 0,2

0,1...0,3

65 ( 26 °С болғ.) 0,3

0,2...0,4

70 ( 25 °С болғ.) 0,3

0,2...0,5

75 ( 24 °С және төмен) 0,4

0,2...0,6

* Оңтайлы салыстырмалы ылғалдылық 40... 60 %. ** Жылдың жылы мезгілінде ауаның жоғары жылдамдығы ауаның максималды температурасына, төмен—ауаның минималды температурасына тең. Ауаның аралық температурасы шамасының жылдам- дығы оның жылдамдық интерполяциясына тең.

етілген микроклиматтық жағдай орнатылады. Рұқсат етілген микрокли- маттық жағдайлар денсаулыққа зиян келтірмейтін, физиологиялық мүмкін- діктердің шегінен шықпайтын жағдайлар ағзаның жылу қалпын сақтауға ықпал етеді. Оңтайлы микроклиматтық жағдайлар жылу жайлылығын сезінуге және жұмысқа деген ынтаны жоғарылатуға мүмкіндік береді. Микроклимат параметрлерінің мәнін атқарылатын жұмыстардың ауы- рлығы мен жыл мезгіліне байланысты айқындайды.

физикалық жұмыстар (І категория) энергия шығыны 120 ккал/с (Іа категория) бастап сағатына 120 мен 150 ккал. (Іб категория) аралығында болатын қызмет түрлерін қамтиды. Отырып жұмыс істейтін және физика- лық күшті қажет етпейтіндерді Іа категорияға жатқызады. Іб категориясы- на отырып, түрегеліп тұрып немесе кейбір физикалық күшпен қатар жүріп келе жатып істелетін жұмыстар жатады;

орташа ауырлықты физикалық жұмыстары (ІІ категория) энергия шығыны сағатына 150 -ден 200 ккал. (ІІа категория) және 200 -ден 250 ккал. (ІІб категория) дейінгі қызмет түрін қамтиды. ІІа категориясына ұсақ (1 кг дейін) бұйымдар немесе заттардың тұрып немесе отырып қозғалатын және белгілі бір физикалық күшті талап ететін жүріспен байланысты жұмыстар жатады. ІІб категориясына жүріспен байланысты, кішігірім (10 кг дейін) жылжытатын және бірқалыпты физикалық күшті қажет ететін, түрегеліп тұрып жасалатын жұмыстар жатады;

ауыр физикалық жұмыстар (ІІІ категория) қозғалыстағы және сал- мақты ауырлықты көтерумен (10 кг жоғары) байланысты және энергия шығыны сағатына 250 ккал .үлкен физикалық күшті талап етеді. Жыл мезгілдерін сыртқы ауаның орташа тәуліктік температурасына байланысты бөледі: егер бұл температура 10 °С тең және одан жоғары бол- са—

жылы кезең,

төмен— суық кезең.

Микроклиматты қалыптастыратын негізгі көрсеткіштер мыналар: ауа температурасы; қоршама беттің және технологиялық қондырғылардың температурасы; ауаның салыстырмалы ылғалдылығы;

ауаның қозғалыс жылдамдығы; жылу сәулесінің қарқындылығы.

1.5.

Электр энергиясын өндіруге, трансформациялауға, таратуға не- месе оны энергияның басқа түріне түрлендіруге арналған өндіріс орындарындағы машиналардың, аппараттардың, желілердің және көмекші құралдардың (олар орнатылған жайлар мен ғимараттарда) жиынтығын

Электр қауіпсіздігі талаптары бойынша электр қондырғыларын ЭОЕ сәйкес 1 кВ дейінгі және 1 кВ жоғары кернеулі электр қонды- рғылары деп бөледі.

Электр ғимараттары дегеніміз қызмет көрсететін қызметкер- лерге ғана қол жетімді, ғимараттарды немесе қоршалған ғимараттың бір бөлігі (мысалы,) онда қолданылатын қондырғылар өндіріске, электр энергиясын түрлендіруге немесе таратуға арналған. Қоршаған ортаға, едендердің өткізгіштігіне, сондай-ақ электр қондырғыларын жайғастыруға және жермен жалғасқан металл құрылымдарға байланысты барлық ғимараттарды токқа түсу қаупі дәрежесіне байланысты үш класқа: қауіптілігі жоғары, өте қауіпті және қауіптілігі жоғары емес деп бөледі. Қауіптілік белгілерінің болуы мен қоршаған ортаның сипатына орай ғимараттың класын анықтау үшін 1.35... 1.36-кестеде көрсетіл- ген нұсқаулықтарды басшылыққа алу керек. Ресейдің электр техникалық кәсіпорындары шығаратын бұй- ымдар мен қондырғыларын, еңбек қауіпсіздігі стандарттары жүй- есінің (ЕҚСЖ) талаптарына сәйкес, адамды электр тогына түсуден қорғайтын және ток жүргізетін немесе қозғалатын бөліктерінен қа- быршаққа қатты және ұсақ денелер мен судың түсуінен қорғайтын түрлі класқа жатқызады. Бұйымның сипаттамасы, қорғаныс деңгейі және олардың төлқұ- жат деректерімен кестеге салынған шартты белгілері 1.37... 1.39-ке- стеде көрсетілген

Ғимаратта жоғары қауіптілікке әкелетін келесі жағдайлардың болуымен сипатталады:

Қауіптілігі жоғары Ғимаратта жоғары қауіптілікке әкелетін келесі жағдайлардың болуымен сипатталады: дымқыл; ток өткізгіш шаңдар; ток өткізгіш едендер (металл, жер қазу, темір¬бетон, кірпіш және т. б.); жоғары температура; адамның бір мезетте жермен байланысы бар ғимараттардың металл құрылымдарымен, технологиялық аппараттар- мен, механизмдермен бір жағынан, және электр қондырғылардың металл корпуспен — екінші жағынан байланысы.

Өте қауіпті Ғимаратта жоғары қауіптілікке әкелетін келесі жағдайлардың болуымен сипатталады: ерекше дымқыл; химиялық белсенді орта; екі немесе одан да көп қауіптілігі жоғары жағдай.

Ыстық, шаңды ғимараттар мен химиялық белсенділігі орта ғимараттардың белгісі жоқ құрғақ ғимараттары

Бу немесе шықталатын ылғал ғимаратқа уақытша және азғантай мөлшерде бөлінеді; ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 60-тан кем емес, бірақ 75% көп емес.

Дымқыл Ғимараттағы ауаның салыстырмалы ылғалдылығы ұзақ уақыт бойы 75 % көп болмайды.

Ерекше дымқыл Сондай, шамамен 100 % (төбе, қабырғалар, еден мен ылғалмен жабылған ғимараттағы заттар)

Өндіріс жағдайы бойынша ғимараттағы көп мөлшерде технологиялық шаң бөлінетіндіктен, ол сымдарға қо- нып, машиналар, аппараттар және т.т. ішіне енуі мүмкін. Шаңды ғимараттар шаңды өткізетін және өткізбейтін болып бөлінеді

Химиялық белсенді ортамен Өндіріс жағдайына байланысты ғимаратта бу пайда болады (үнемі немесе ұзақ) немесе оқшаулау мен электр қондырғылардың токжүргізетін бөліктерінің қызметін бұзатын түзбелер пайда болады

Егер бұл бұйымдар ІІ және ІІІ класқа жатпайтын болса, көп дегенде жұмыс оқшаулағышы мен жерге тұйықталу элементтері бар бұйымдар 0,1 Көп дегенде жұмыс оқшаулағышы, жерге тұйықталу элементтері мен қуат көзіне жалғауға арналған жерге тұйықталмайтын желісіз сымы бар бұйымдар

Көп дегенде жұмыс оқшаулағышы мен жерге тұйықталу элементі бар бұйымдар*

Жерге тұйықталу элементі жоқ екі немесе күшейтілген оқшаулағышы бар бұйымдар

42 В** жоғары кернеулі не сыртқы, не ішкі электрлі тізбегі жоқ бұйымдар * Егер І класты бұйымдардың қуат көзіне қосылатын сымы бар болса, бұл сымның жерге тұйықталатын талшығы мен түйіспесі болуы тиіс. ** Егер ол 42 В жоғары емес кернеудің қуат көзіне тікелей жалға- натын болса, сыртқы көздерден қуатталатын бұйымдарды ІІІ класқа жатқызуға болады. Қуат көзі ретінде трансформаторды немесе түрлен- діргішті қолданғанда, олардың арасында қосарланған немесе күшей- тілген оқшаулағыш болуы тиіс. электротұрмыстық аспаптар, сымдар, кабельдер мен өзге де қондырғы- ларға жатпайтын монтаж метариалдарына қатысы жоқ.

Қорғаныс деңгей- лерінің шартты белгілері Ток жүргізетін немесе қондырғының қозғалатын бөлшектерімен қызметкер- лердің жанасуынан және қабықшаның ішіне бөгде қатты заттардың түсуінен қорғау

Қабықшаның ішіне кіретін судан қонды- рғыны қорғау

Құралмен немесе сыммен жанасудан және диа¬метрі 2,5 мм кем емес заттардың түсуі

Тігінен 60° көп емес бұрышпен көлбей қабықшаққа түсетін жаңбырдан

Жанасудан және шаңның зиянды түзбелерінен толық қорғау МЕМСТ немесе ТШ шартымен кез келген бағытқа ұштықпен қабықшаққа атылатын су ағынынан

Қабықшасының ішіне енетін судан қорғау деңгейі Қондырғының қозғалмалы бөлшектерімен жанасудан және бөгде заттардан қорғау деңгейі

Ескерту.