Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
«Айтылған тарих» ғылыми-зерттеу орталығы

оқу құралы
Жалпы редакциясын басқарған
ҚР ҰҒА мүше-корреспонденті Қойгелдиев М.Қ.

Кітап «Халық тарих толқынында»
атты бағдарлама бойынша жарық көрді

Рецензенттер:
Сұлтанғалиева Г.С. – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің Қазақстан
тарихы кафедрасының профессоры, тарих ғылымдарының докторы
Жүгенбаева Г.С. – Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этноло-

гия институтының тарихнама, деректану және заманауи методология
бөлімінің бас ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының докторы
Айтылған тарих. Оқу құралы / Қойгелдиев М.Қ., Нұртазина Н.Д.,
Жангуттин Б.О., Тілеубаев Ш.Б., Нұрман Ш.Т., Мырзатаева З.Б.,

Қалыбекова М.Ч., Болатхан Ә. / Жалпы редакциясын басқарған
Қойгелдиев М.Қ. – Алматы: «Каратау КБ» ЖШС, «Дәстүр» баспа-
сы, 2015.– 240 б.

Айтылған тарих әдіс ретінде бүгінде тарихты зерттеу және оқыту
үрдісінде кең қолданыс табуда. Ұсынылып отырған оқу құралында қазақ
халқының тарих айту дәстүрі және оның бүгінгі жалғасы – айтылған та-
рих әдісін тарихи зерттеу жұмыстарында пайдаланудың теориялық, ме-

тодологиялық және методикалық ерекшеліктері, сондай-ақ осы салада
жинақталған шетелдік тәжірибелер қарастырылады. Кітапта тарихи сұх-
бат алуды даярлау, оны жүргізу және құжаттандырып мұрағат қорларына
өткізу технологиясы баяндалады.

Оқу құралы оқытушыларға, магистранттарға, докторанттарға және сту-
денттерге арналған.

© Абай атындағы ҚазҰПУ, 2015
©«Айтылған тарих»
ғылыми-зерттеу орталығы, 2015
© «Дәстүр» баспасы, 2015

Тарих айтудың ескі және жаңа түрлері. Ұлт тарихы, со-
ның ішінде кеңестік кезеңде жазылған тарих түбегейлі өз-
герістерге бет бұрды. Басқаша болуы да мүмкін емес. Өйткені
кез-келген білім және ақыл-ой саласы дамылсыз өмір арна-

сында онымен бірге жетіле түсіп қана өзіне деген сұраныс
пен қажеттілікті сақтап, қоғамға қызмет жасай алады. «Біз
қандай қоғамнан шықтық? Қайда бет алдық?» деген сауал
қоғам алдына бұрындар да қойылған, қазір де тұр, бола бер-

мек. Ал осы сауалға барлық ғылым салалары жауап іздейді.
Дегенмен, оған іргелі жауапты ең алдымен тарих ғылымы
беруге тиіс. Өйткені қоғамның өткен өмірін арнайы, ғылыми
әдіс-құралдар арқылы нақты фактілік материалдарға сүйеніп

талдауға алу осы ғылым саласының үлесінде. Бұл сауалға
жауапты тарих ғылымы жаңа, озық әдіс-құралдарды зерттеу
арсеналына тарту арқылы бере алады. Тіптен сол кеше ғана
өзіміз өмір сүрген социалистік қоғамды зерттеп, түсіну үшін

де жаңа теориялық, методологиялық құралдар қажет.
Енді сол әдіс-құралдар жөнінде. Бұл ретте, мәселен, әлемдік
ғылымның, әсіресе батыстық тарихнаманың тәжірибесіне на-
зар аударған жөн. Мәселен, батыстық тарихнамада біраз уа-

қыттан бері айтылған тарих* материалдарын ғылыми айна-
лымға тарту үрдісі қалыптасып келеді. Бұл арада тарих айту
дәстүрінің екі түрін ажыратып алған жөн. Бірі, мәселен, өт-
кен өмірдегі адамдар мен оқиғалар жөнінде ұрпақтан-ұрпақ-

қа жадта сақтап айту арқылы беріліп келе жатқан тарих айту
дәстүрі. Екіншісі, жеке адамдардың маман тарихшыға арнайы
берген сұхбаты (интервью) арқылы баяндалған естелігі.
Тарих айту дәстүрінің алғашқы түрі біздің халқымызда

ерте замандардан келе жатқандығын айта кеткен жөн. Яғни
өмірде орын алған оқиғалар мен процестерді, жеке тұлға-
лардың қызметін жадта сақтап, ұрпақтан – ұрпаққа жеткізіп
отыру қазақ қоғамында ілгері замандардан үзілмей келе жат-

қан дәстүр болып табылады.
-----------------------
*Соңғы уақытқа дейін батыстық тарихнамада қабылданған «ауызша
тарих» атауы бұл ғылыми бағыттың өзіне тән ерекшелігін аша алмайды.

Біз оны «айтылған тарих» деп атауды ұсынып отырмыз. Бұл атау жөнінде
арнайы тарауда айтылады.

Сондықтан да тарих айту дәстүрі бүгінгі қазақ қоғамы үшін ру-
хани мәдениеттің жаңа арнада жаңғыру мүмкіндігі бар саласы.
Қазақ – өте бай тарих айту дәстүрі бар ел. Көшпелі өмір салты
басымдық алған қоғамда тарих айту дәстүрі белгілі дәрежеде

отырықшы елдердегі мұрағат пен кітапхана міндетін атқарды.
Халықтың рухани құндылықтары ұрпақтан-ұрпаққа осы негіз-
де және арнада жетіп, ұласып отырды. Бұл дәстүр кеңестік ке-
зеңде біршама кідіріске ұшырағаны бар. Жазба дәстүр келген

соң ол өзінің бұрынғы бай мүмкіндіктерінен айрыла бастады.
Тарих айту дәстүрінің екінші түрі (интервью алу арқылы)
батыстық тарихнамада өткен ғасырдың екінші жартысында
қолданысқа түскен. Біздің бүгінгі әңгімеміз міне осы екінші

дәстүр жөнінде.
Бұл арада алдымен тарихты баяндаудың екі деңгейіне көңіл
аударған жөн. Соңғы мезгілге дейін ғылымда мемлекет, саяси
партиялар, ұлт тарихы сияқты үлкен де ауқымды құрылымдар-

ды зерттеуге, яғни макротарихқа басымдылық берілді. Тарих-
нама осы арнада қалыптасып, ғылымда өз орнын анықтады.
Ал қазіргі уақытта тарих ғылымында жаңа үрдіс – микро-
деңгейге назар аудару үрдісі байқалады. Жеке адам қоғамда-

ғы үлкен құбылыстарды, өзгерістерді қалай қарсы алды?
Қоғамдағы өзгерістерге байланысты қандай жағдайларды
басынан кешірді? Осы сауалдарға ғылыми жауап табу үшін
тарихшы мамандар микротарихқа басымдық беруде. Яғни,

зерттеуші қоғамдық өзгерістерге жеке адамның өмірі арқы-
лы үңілуге күш салады. Мұны тарихи процестерді танып
білудің бір жолы ретінде қабылдауға болады. Макротарихта
қоғамдық байлықты жасаушы халықтың үні – ол жұмысшы

бола ма, шаруа бола ма, мейлі – көп естіле бермейді. Ол үнсіз,
көпшілік ретінде көлеңкеде қала береді. Тарихшы тарихи
оқиға, құбылыстар жөнінде көп жағдайда қолбасшылардың,
ірі тұлғалардың көзқарасы, ұстанымы арқылы тұжырым,

талдау жасайды. Ал сол тарихи оқиғаға, тарихи процестерге
қарапайым адамның, жұмыр басты пенденің көзқарасы қан-
дай? Бұл сауалға жауап өте жұпыны беріледі. Мүмкін сон-
дықтан да болар тарих ғылымындағы жаңа үрдіс, жаңа бағыт

хи процеске жоғарыдан емес, қарапайым көпшіліктің көзқа-
расы тұрғысынан көз тастау болса керек.

Бұл арада, жеке адаммен жүргізілген сұхбат арқылы алын-
ған фактілік материалдар мен тарихи шындықтың ара қаты-
насы туралы мәселе туындайды. Әрине, жеке адамның ой-
толғамдарында субьективтілік факторы орын алатындығы

даусыз, бұл жағдайды жоққа шығару мүмкін емес. Сол сияқ-
ты тарихи шындыққа жетер жолда қоғамдағы көпшіліктің
көзқарасы мен ұстанымын елеусіз қалдыру да қателік болар
еді. Ғалым тарихи процеске қатысы бар барлық фактіні, сол

сияқты жеке адамның да, мемлекеттік тұлғаның да рөлі мен
ұстанымын есепке алуға міндетті. Зерттеуші сол арқылы та-
рихи шындыққа жақындай түседі. Яғни, микротарих шына-
йылыққа жетудің бір құралы есебінде жүрмек.

Қорыта айтқанда, тарихты зерттеу мен оны оқытуда ай-
тылған тарих сияқты жаңа бағытты игеру мақсатында Абай
атындағы ұлттық педагогикалық университетінің жаны-
нан «Айтылған тарих» аталатын ғылыми-зерттеу орталығы

ұйымдастырылды.
Ғылым мен білімде тарих айту дәстүрін жаңғыртудың
мақсаты мен міндеттері. Орталықтың жұмысы арқылы ең
алдымен социалистік кезеңдегі тарихқа көңіл аудару көзделді.

Бұл, белгілі дәрежеде, сол қоғамды зерттеп тануда таптық
принциптерге басымдық беруден бас тартудың әрекеті еді.
Жалпы ғылымда қоғамдық процестерді талдауға алуда бір ғана
зерттеу әдісі басымдылық алмағаны жөн. Социалистік қоғам

тарих сахнасынан кеткенімен сол қоғамда өмір сүріп, еңбек ет-
кен адамдар арамызда жүр. Әрине олар жас та емес. Сол отан-
дастарымыздың советтік қоғам жөнінде жасаған тұжырым-
дары мен көзқарас ұстанымдары біз үшін маңызды. Олардың

бәрінің бірдей көрген-білгенін жазып қалдыруға мүмкіндігі
жоқ. Әсіресе қарапайым еңбек адамында ондай мүмкіндік
бола бермейді. Көп жағдайда ол ішкі сырын сыртқа шығаруға
сараңдау келеді. Дегенмен, сәті түссе ішіндегі ойымен бөлісу-

ге даярлары да бар. Тарихшы-ғалымның міндеті міне осындай
тұлғалардың ғылым үшін бағалы ой-пікірін сұхбат арқылы
жазып алу. Ал, жеке тұлғалардан алынған сұхбат (аудио және
видео түрінде) төлқұжаты жасалынып мемлекеттік мұрағатқа

өткізіледі. Орталықтың ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатымен
келісім-шарты бар. Төлқұжатта респонденттің «Осы айтқан-
дарымды мұрағатқа беруге келісемін» деген келісімі тіркеледі.

«Айтылған тарихты» игерудегі мақсатымыз кешегі кеңестік
қоғам туралы біржақты емес, объективті түсінік қалыптасты-
ру болып табылады. Өйткені қоғамда жеке адамдар тарапынан
социалистік заманды тым біржақты бағалау үрдісі байқалып

қалады. Ал біз, тарихшылар, мүмкін болғанша объективті, та-
рихи шындыққа әділ болғанымыз жөн. Қалай болғанда да сол
қоғамда біздің ата-аналарымыз, тіптен өзіміз өмір сүріп, еңбек
еттік қой. Сол қоғамға екі-үш буынның еңбегі сіңді, тіптен

олар жаңа, таза, гуманды, дұрыс қоғамда өмір сүріп жатқан-
дығына сенімді болды. Сондықтан да ата-бабамыз, әке-ше-
шеміз өмір сүрген қоғамның жақсы және көлеңке жақтарын
бірдей көре білгеніміз жөн. Бүтін бір өткен кезеңді тарихтан

біржолата сызып тастау әрине, мүмкін емес.
Алғашқы бағдарламалар. 2005 жылы Ш.Ш. Уәлиханов
атындағы Тарих және этнология институтының ұжымы экспе-
диция ұйымдастырып, Оңтүстік Қазақстан облысындағы Қош-

қар ата атты ауылға бардық.* Тарих институтының және Абай
атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің ғалым-
дары бірігіп сонда ғылыми-практикалық конференция өткіздік.
Румынияның Елшісі Василе Соаре мырзаны арнайы шақырып

бірге бардық. Баяндама жасаған Елші Еуропада ауызша тарих-
тың қанат жайғанына біраз уақыт болғанын айтты. Еуропалық
елдердің мұрағаттарында ауызша тарих қоры ашылғанына біраз
болыпты. Менен: «Сіздерде сондай қор бар ма?», – деп сұрады.

Жоқ екенін айттым. «Сіздер сәл кешеуілдеп қалыпсыздар», –
дегені бар. Содан бері осы тақырып үнемі есімде жүрді. 2012
жылы Абай атындағы ҚазҰПУ-дің ректоры Пірәлиев Серік
Жайлауұлына «Ауызша тарих» деп аталатын ғылыми-зерттеу

орталығын ашу жөнінде ұсыныс айттым. Ректор ұсынысымды
қабыл алып, орталық ашу жөнінде шешім шығарды.
«Ауызша тарих» атауы қайдан шыққанына аз-кем тоқта-
лайық. Кезінде Африканың тарихын жазуға байланысты ға-

лымдар елдің жадында сақталған фактілерді молынан пайда-
ланған. Батыс елдерінде «Ауызша тарихтың» өркен жаюына
осы жағдай түрткі болған сияқты.
-------------------

* Ол жөнінде қараңыз: Мәдени мұра: халықтың тарих айту, сақтау
дәстүрі және оны жаңғырту жолдары. 2005 жылы 26-27 мамыр күндері
Оңтүстік Қазақстан облысы Бәйдібек ауданы Қошқар ата ауылында өткен
халықаралық ғылыми – практикалық конференция материалдары. Алма-

Ал біздің тіліміз бен ойлау жүйеміздің ерекшеліктеріне
«ауызша тарих» атауы емес, «айтылған тарих» атауы үй-
лесімді ұғылады. Жадта сақталып ауызша айтылған тарих
деген мағынаны білдіреді. Орталық мүшелерімен кеңесе

отырып, осы атауға тоқталдық.
Орталық 2012 жылы 1 қыркүйекте ашылды. Ал жұмысы-
мызды сәл ертерек, яғни осы жылдың наурыз айында бастап,
Алматы облысының Көксу және Ескелді аудандарына, сәуір

айында Панфилов ауданына экспедицияға шықтық.
Бұл біздің экспедициямен шыққан алғашқы сапарымыз
болатын. Арнайы тақырып төңірегінде бұрын мұндай сұхбат
жүргізбегендіктен түрлі қиындықтарға да жолықтық. Соны-

мен бірге тарихи тақырыпқа сұхбат өткізу ісі арнайы кәсіби
даярлықты талап ететіндігін түсіндік. Алғашында арнайы
тақырыптар төңірегінде сұхбат жүргізбегендіктен, екінші
рет барғанда нақты бір тақырып төңірегінде әңгіме өрбітсек

деген ой туды. 2013 жылы «Қоғамның тарихи жады: ХХ ға-
сыр – Алматы облысы Ескелді ауданы тұрғындарының өмір-
баяндық әңгімелерінде» деп аталатын бағдарлама бойынша
қайтадан Алматы облысы Ескелді ауданына экспедиция

ұйымдастырдық. Осы аталған ауданда Нұрмолда Алдабер-
генов атындағы ауыл бар. Екі мәрте Социалистік Еңбек Ері
атағын алған Нұрмолда Алдабергенов білікті басшы ретін-
де аты аңызға айналған адам. Сол кісі басқарған колхозда

Қазақстанда бірінші рет халық театры ашылған. Колхоздың
төңірегіндегі малшылардың балалары үшін интернат ұйым-
дастырылған. Бір ғажабы, сол колхозда 20 адам Социалистік
Еңбек Ері атағын алған. Басым бөлігі қарапайым еңбек адам-

дары: малшылар, сауыншылар, қызылшашылар... Мұның ар
жағында не жатыр? Билік, партия тарапынан арнайы жасал-
ған қолдау, қолпаштау ма, жоқ әлде қарапайым жұмыс адам-
дары тарапынан көрсетілген шынайы еңбектегі ерлік пе?

Осыны білгіміз келді. Осы үшін 30-ға жуық адамнан сұхбат
алдық. Өкінішке орай, Еңбек Ері атағын алған адамдардан
тірі жүргендері жоқ екен, есесіне, оларды көрген, білгендер
бар, ұрпақтары бар. Сұхбат алу барысында түрлі көзқарастар

қақтығысы бары да байқалды. Сол кездегі социалистік ең-
бекке байланысты түрлі ұстанымдар, көзқарастар жеткілікті
екен. Біз айтылған әңгіменің бәрін жазып алдық және олар-

ды жүйеге түсіріп, мұрағатқа өткіздік. Сұхбат алу барысында
сол замандағы қарапайым адамдардың өмірін түрлі қырла-
рынан баяндайтын әңгімелер молынан айтылды.
Біздің зерттеу жұмысымызға арқау болған тағы бір тақы-

рыпқа тоқталған жөн. Алматы қаласының іргесінде бой тү-
зеген «Шаңырақ» аталатын 18 ауылдан тұратын ықшамау-
дан тәуелсіздік жылдары өмірге келген. яғни 1991 жылдан
кейінгі құбылыс. Шаңырақтың негізгі халқы – ауылдан жұ-

мыс, жағдай іздеп келген қарапайым адамдар. Тәуелсіздіктің
бір көрінісі ғой деп «Шаңыраққа» бардық. Ауыл тұрғында-
рының көпшілігі 5-6 сотық жер сатып алып, бала-шағасын
көшіріп әкеліп, өз күшімен қиналып жүріп үй салып алған-

дар. Солардың басынан кешкен қиыншылықтарын өз көзім-
мен көрдім.
Ауылдан келген халық қала өміріне қалай бейімделіп жа-
тыр? Қандай жағдайды басынан кешірді? Ол да тарих, көз

алдымызда қалыптасқан тарих. Біз осы сауалдарға жауап із-
дедік. Аудан әкімі бізді қолдады. Сөйтіп, «Шаңырақта» бір-
неше кездесу өткіздік. Ауылды жерден келіп, қалалы жерге
орналасу, кірігу оңай емес. Алғашқы кезде Шаңырақтың

жерлерінің басым бөлігі заңдастырылмаған екен. Адамдар-
дың материалдық жағдайлары да әртүрлі ғой. Халықтың
мекен еткен тұрағын қалаға қосуда өкімет қандай игілікті іс
атқарды, мемлекет тарапынан берілген көмек қандай? Ша-

ңырақтықтар (мұны тәуелсіздіктен кейінгі жылдары қалалық
болған қазақтар деп те түсініңіз) өздерінің ішкі өмірін қалай
ұйымдастырды? Осының бәрі де қызықты, маңызы бар мә-
селе. Біз осы бағытта сұрау, зерттеу жұмыстарын жүргіздік.

Шаңырақтағы осы жағдайды тарихи құбылыс ретінде ғана
қарастыруды ойладық. Қазақстанның түрлі облыс, түрлі ау-
дандарынан келген адамдар қазір ел болып бірігіп, ел болып
өзінің тіршілігін жасап жатыр. Өзінің жаңа қалалық өмірін

бастап кетті. Озық дәстүр салтты насихаттайтын түрлі ұйым-
дар құрылған, олардың барлығы ерікті түрде өз жұмыстарын
атқарып жатыр. Яғни, қазақ өз еркімен қала өміріне дендеп
еніп кетті.

Бір-екі факті. Осы жылдары «Шаңырақ» сияқты 18 ауыл-
дан тұратын ықшам ауданда 4523 отбасы бастапқы жылдары
заңсыз жер телімдерін иемденген. Алатау ауданы әкімдінің

көмегімен міне осы жер телімдері түгелдей дерлік заңдасты-
рылыпты. Жаңа құрылған осы ауылдардың қажетіне мемле-
кет тарапынан соңғы төрт-бес жылда ғана 76 миллиард теңге
жұмсалған. Олардың ішінде осы жылдары ғана пайдалануға

берілген бес мектеп, төрт бала бақша, спорт орталығы бар.
«Айтылған тарих» әдісінің әлеуметтік жүгі және та-
рихты оқыту үрдісіндегі маңызы жөнінде. Бүгінгі елдің
тарихы туралы оқулық жазылар болса қарапайым адамның

күнделікті өміріне жете көңіл аударылғаны жөн. Өйткені та-
рихи оқиғалар, қоғамдағы өзгерістер, әралуан құбылыстар
жеке қарапайым адамның өмірінде өте маңызды рөл атқара-
ды. Мысалы, ХХ ғасырдағы Қазан төңкерісі нәтижесінде ор-

наған кеңестік биліктің қарапайым адамның өміріне қандай
әсері болды? Біз осыған көңіл аудара бермейміз. Қарапайым
шаруаның ғалым болғаны туралы, білім алғаны жайлы ай-
тылды, жазылды. Бірақ ол үстемдік құрған идеология тұр-

ғысынан жазылды. Тарихи шынайылық тұрғысынан ол за-
ман қарапайым адам өмірінде қандай із қалдырды? Біз осы
мәселеге тереңірек үңілуіміз қажет. Тағы бір көңіл аударуға
лайық нәрсе: қазақтың шалғайдағы, түкпірдегі бір ауылын

алайықшы. Басым бөлігіміз ауылдың балаларымыз. Сол
ауылдың шынайы тарихы микротарих тұрғысынан жазыл-
са нәтижелі жұмыс болар еді. Ол ауыл қашан пайда болды?
Қанша буын сол ауылда өсіп-өнді? Ауылдың шаруашылығы,

оның экономикалық, экологиялық ортасы қандай өзгерістер-
ге ұшырады? Оның көшелерінің тарихы, сонда тамыр жай-
ған жеке әулеттер тағдыры ше? Жалпы мемлекетте, қоғамда
түрлі тарихи кезеңдерде болып өткен өзгерістер ауыл өмірін-

де, ондағы жеке отбасылардың өмірінде қандай із қалдырды?
Қандай бетбұрыстарға жол ашты? Бізде осындай сауалдар-
ға микродеңгейде жауап беретін зерттеулер жетіспейді. Егер
осындай зерттеулер көптеп жүргізілсе, біз өз тарихымызды,

өткен өмірімізді тереңірек түсінуге жол ашып қана қоймай,
сондай-ақ зерттеу арсеналын жаңа әдіс-құралдармен байыта
түсер едік. Біздің респонденттеріміз арасында әртүрлі әлеу-
меттік топтардың өкілдері – шаруа да, басшы да, жұмысшы

да, зиялы да, өлкетанушы да бар. Біз Алматы облысы Пан-
филов ауданына барғанымызда әкімшілікте біраз ақсақалдар
жиналыпты. Ел ішінде өлкетанушылардың жергілікті жер-

су аттарына байланысты айтары өте қызық болып шықты.
Осындай зерттеу жұмысы, меніңше, еліміздің барлық өңір-
лерінде жүргізілсе, құба-құп. Әр өңірде жеке-жеке тақы-
рыптық бағдарламалар жасақтау қажет-ақ. Мәселен, тарих-

шы мамандардың жетекшілігімен жергілікті ерекшеліктерге
және сұраныстарға байланысты, жер-су аттары тарихына
арналған зерттеу жұмыстары жүргізілсе, орынды болар еді.
Тарих ғылымының функционалдық міндеті осындай жаңа

бағыттарды зерттеуге алу арқылы кеңи түсіп, қоғам үшін
пайдалы болмақ.
«Айтылған тарихтың» зерттеу құралы ретінде мүмкіндігі
зор, соған сәйкес оның бағдарламалары да әр алуан болып

келеді. Мәселен, «Айтылған тарих» орталығы 2014-2015
жылдары еліміздегі ғылымның өткен ғасырдағы (ХХ ғ.)
жүріп өткен жолына байланысты бағдарлама даярлады. Бұл
көпсалалы жұмысты А. Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі,

сондай-ақ Ә. Бектұров атындағы химия және Д.В. Сокольс-
кий атындағы катализ және электрохимия институттарының
жетекші ғалымдарымен сұхбат жүргізуден бастады.
Яғни, қазақ тілі және химия сияқты гуманитарлық және

жаратылыстану салаларында ғылыми мектеп, бағыт қалып-
тастырған ғылымның көрнекті өкілдерімен өткізілген сұх-
бат арқылы біз бірнеше сауалдарға жауап алуға тырыстық.
Ол сауалдар басым түрде ғалымның балалық шағы, ғылымға

келген жолы, түрлі кедергілер мен қиндықтардан өту тәжі-
рибесі сияқты мәселелер төңірегінде қойылғанымен, сол
сауалдарға байланысты алынған жауаптар арқылы, мәселен,
өмірінің ең құнарлы да жемісті кезеңі ХХ ғасырға тұс келген

аға буынның еліміздің интелектуалдық тұрғыдан өзгеруіне
қосқан үлесі туралы ой түзуге болады.
Біздің қазақ тілі ғылымы мен химия ғылымдары салала-
рындағы ғалымдардың ғылымдағы өмірін зерттеу объекті

ретінде алуымыз, әрине, кездейсоқ емес-тін. Біріншіден,
аталған салалардағы ғалымдардың қол жеткізген табыстары
мен ашқан жаңалықтары елімізден тыс мемлекеттерде мо-
йындалған. Сол ғылыми жетістіктерге жетуге тікелей атса-

лысқан ғалымдардың бірқатары, Аллаға шүкір, әлі де жемісті
еңбек үстінде. Ендеше, оларды осындай нәтижелерге жетуге
мүмкіндік берген жағдайлар жөнінде сол тұлғалардың өз ау-

зынан естіп, олар берген фактілік материалдарды айтылған
тарих әдіс-құралдары арқылы жазып алып, неге дерек көзіне
айналдырмасқа!
Екіншіден, ғалымдардан алынған сұхбат таза биография-

лық тұрғыдан жүргенімен, ондағы фактілік материалдар
еліміздің ғылым саласының жүріп өткен жолы жөнінде жаңа
тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда,
айтылған тарих әдісі арқылы алынған материалдар еліміздегі

ғылымның тарихын тек архив құжаттары негізінде ғана жа-
зуға болады деген түсініктің біржақты екендігін анық бай-
қатты.
Үшіншіден, айтылған тарих әдісі арқылы алынған мате-

риалдар еліміздегі ғылыми интелегенцияның қалыптасу
және өсу жолдарына қатысты толыққанды тұжырымдар жа-
сауға мүмкіндік береді.
Осы зерттеу материалдарының негізінде 2015 жылы

«Менің ғылымдағы өмірім» деп аталатын кітап өмірге келді.
Аталған кітапқа енген сұхбат материалдары, әрине, бола-
шақта атқарылатын жұмыстың бастауы ғана. Бұл жұмысқа
магистрант және докторанттарды тартуымыздың бірден-бір

себебі де жас мамандар жаңа зерттеу технологиясын игерсе
екен деген ниеттен туындады.
Орталықтың айтылған тарих арнасында жүргізген бағ-
дарламаларының бірі «Жамбыл облысы Ұлы Отан соғысы

жылдарында (1941-1945)» деп аталады. Бағдарлама көпұлт-
ты кеңес халқының екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңісінің
жетпіс жылдығына байланысты жүргізілді. Оқытушылардан,
магистрант және докторанттардан құралған зерттеушілер

тобы бұл жобаны үлкен құлшыныспен атқарды. Өйткені,
біріншіден, соғыс тақырыбы, осы тарихи кезеңдегі қоғамда-
ғы үлкен мен кішінің басына түскен ауыр сын, жалпыхалық-
тық трагедияның мұрағаттық құжаттық материалдар мен ақ-

параттық құралдар бетіндегі көрінісі кімді де болса бей-жай
қалдырмайтын еді. Зерттеуші ғалымдар бір сәтке болса да со-
ғыс жылдарындағы уақыт тынысын сезінді. Бұл тақырыпты
игеруге қажет алғы шарттардың бірі еді. Екіншіден, кеңестік

кезеңде соғыс тақырыбы биліктегі партия ұстанымы тұрғы-
сынан жазылуға тиіс болды. Ендігі уақытта жағдай өзгерді.
1941-1945 ж.ж. соғыс тақырыбын еркін методологиялық

көзқарас тұрғысынан және жаңа фактілік материалдарды
ғылыми айналымға тарту арқылы қорытуға мүмкіндік туды.
Сол тың фактілік материалдар қатарына соғыстан аман орал-
ған майдангерлер мен көзі тірі тылдағы еңбек адамдарынан

алынған сұхбаттарда берілген материалдар жатады.
Біз зерттеу жүргізген 2014 және 2015 жылдың алғашқы жар-
тысында Жамбыл облысында 237 майдангерлер және 7067 тыл
еңбеккерлері тіркеуге алынған екен. Зерттеушілер тобы май-

дан және еңбек ардагерлерінің 51-мен сұхбат өткізді. Әрине,
сұхбатқа облыстағы ардагерлерді анағұрлым көбірек тартуға
болатын еді. Уақыттың және қаржының тапшылығы бізге он-
дай мүмкіндік бермеді. Дегенмен, ғылыми топтың мүшелері

Тараз қаласынан басқа Байзақ, Меркі, Луговой, Жамбыл, Шу
және Мойынқұм аудандарында болып, ардагерлермен кездесіп
сұхбат алды. Әрине облыстың соғыс жылдарындағы өміріне
байланысты бізден бұрын О. Жүргенов, Қ. Рыспаев, М. Рыс-

даулет сияқты авторлар қалам тартып, біраз өнімді еңбектер
жазған. Жазылған еңбектердің мәселені ғылыми тұрғыдан қо-
рытудағы орнын асыра бағалау мүмкін емес. Сонымен бірге
тақырыпты жүрдек пойыздай заман арнасында жаңадан қоры-

тудың қажеттігін ешкім де жоққа шығара қоймас.
«Жамбыл облысы Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-
1945)» (Алматы, 2015.584 б.) аталатын бағдарламаны жүргізу
барысында осы тарихи кезеңдегі идеологиялық жұмыс, әйел-

дер мен жасөспірімдер еңбегі, облыс тұрғындары арасында-
ғы аштық және басқа тақырыптар жаңа көзқарас және ұста-
ным тұрғысынан қорытылды. Оған мұрағаттық құжаттармен
бірге сол жылдары тылда жұмыс істеген, ал бүгін жүзден ас-

қан Уәзиқа Нысанбайқызы, Мәрзия Ибрагимова, Райхан Шо-
маева сияқты ардагер аналарымыздың сұхбаттарында беріл-
ген фактілік материалдар негіз болды. Мәселен, бізге сұхбат
берген советтік кезеңде Социалистік Еңбек Ері атағын алған

қарт ана Мәрзия Ырысбайқызы қызылша егісі басында аш-
тықтан опат болған адамдарды бірнеше мәрте кезіктіргенін
айтты. Жасөспірім шағы соғыс жылдарына тұс келген Садие-
ва Мүшарапхан (1928 ж.ж.) Жамбыл қаласындағы Фурманов

көшесі бойында аштықтан әлсіреп ісініп жатқан адамдарды
кездестіргенін әңгімеледі. Бұл фактілер тарихи шындықтың
бір қыры еді. Советтік тарихнама соғыс жылдарындағы аш-

тық тақырыбына бара алмады. «Айтылған тарих» зерттеу
әдісі өткен тарихтың осындай жабық қалып қойған беттеріне
назар аударуға мүмкіндік беріп отыр.
Айтылған тарихты оқу процесіне және тәрбие ісіне

енгізудің тиімділігі жөнінде. Қазақстандағы білім жүйесін-
де тарихты оқыту ісінде айтылған тарих әдісі алғашқы қа-
дамдарын жасады деп айтуға болады. Дегенмен, басқа ел-
дердің тәжірибесіне сүйене отырып бұл бағыттың болашағы

жөнінде сенімді тұжырымдар жасауға негіз бар. Ұсынылып
отырған оқу құралының мақсаты тарихты зерттеудің және
оқытудың бұл әдісіне мүмкін болғанша пәрменді серпін беру
мақсатында оқытушы мамандарға методикалық тұрғыдан қө-

мек көрсету болып табылады.
Оқу процесінің негізгі мақсаттарының бірі, әрине, оқу-
шылар мен студенттердің шығармашылық қабілеті мен
мүмкіндігіне қозғау салу, ояту. Осы ретте айтылған тарих

таптырмайтын, қол жетімді құрал болып табылады. Өйткені
оқушы және студенттер өмір сүріп жатқан ортада қоғамның
кеше ғана өткен өміріндегі тарихи оқиғалар мен процестерге
араласып, куә болған адамдар аз емес. Жас зерттеушілер ба-

тыл түрде тарихшы маманның басшылығымен айтылған тарих
әдіс-құралы арқылы зерттеуші-ғалым міндетін атқарып міне
сол куәгерлерден сұхбат алып ғылымның деректік қорын жа-
рақтау ісіне ат салысып, тіптен сол жинақталған материалдар

негізінде өздерінің ең алғашқы ізденіс – еңбектерін де жаза
алады. Бұл ретте жас зерттеушінің зерттеу тақырыбын анық-
тау, сұхбат алатын респондентті таңдау ісінде мүмкіндігі кең.
Сұхбат алу барысында зерттеуші әңгіме өткізген әрбір адам-

ның айтқан пікірінің субъективті сипатын, респонденттің бол-
ған оқиға, процесс жөнінде түрлі ұстанымдағы куәгерлердің
бірі екендігіне, яғни тарихшының міндеті сол түрлі көзқарас,
ұстанымдар тоғысынан тарихи шындыққа жақын, үйлесімді

тұжырымға келу екендігіне көз жеткізе түседі. Басқаша айт-
қанда, жас ізденуші түрлі дерек көздерімен жұмыс істеуді
оларға сыни қатынаста болуды, сол арқылы тарихи оқиға мен
процеске байланысты жеке өзінің ұстанымын қалыптастыру-

ды үйренеді. Осы ретте біздің қоғамның өткен ХХ ғасырдағы
тарихына байланысты мынадай жағдайды еске алған артық
емес. Советтік қоғам жағдайында еңбек етіп, өмір сүрген аға

ұрпақ сол қоғамға байланысты өзінің пікірін ашық айта алған
жоқ, ішінде ұстады. Ал тарихнамада сол репрессияға, индуст-
риалдық дамуға, өңдірістегі қоғамдық еңбек сипатына бай-
ланысты жабық тақырыптар аз емес болатын. Мұрағат қор-

ларында осы аталған және басқа тақырыптарға байланысты
жабық қорлардың болғандығы, олардың қазіргі уақытта да бар
екендігі құпия емес. Бұл жағдайда өз ретінде айтылған тарих
сияқты зерттеу әдіс – құралының тарих ғылымының фактілік

қорын кеңейте түсу ісінде өз орны бар екендігін айғақтайды.
Тарихи ақиқатты анықтауда тарихшы мамандардың рөлі үл-
кен. Сонымен бірге тарихи шындықты баяндау тек мамандар-
дың ғана ісі емес және ол мамандар үшін ғана жазылмайды.

Бұл процеске қоғамның белсенді бөлігі араласқанда ғана та-
рихи шындық жақындай түседі, тарихи оқиғалар мен тұлғалар
абстракті елес емес, түсінікті әрі жақын көрініске айналады.
«Тарих айту дәстүрі» және «айтылған тарих»: терминдер

алуандығы мен сәйкестігі жөнінде. Жоғарыда айтылғандай
қазақ қоғамын тануда тарих айту дәстүрінің алар орны зор. Өйт-
кені халықтың тарихы, қуанышы мен қайғысы ауызша айтылған
шежірелерде, тарихи әңгімелер, жырлар және дастандарда орын

алған. Сондықтан жад мұрағатынсыз ұлттың шынайы болмы-
сын толыққанды танып-білу мүмкін емес. Ал айтылған тарих
осы дәстүрдің жаңа тұрпаттағы жалғасы болып табылады.
«Тарих» сөзінің түпкі мағынасы «баяндау», «әңгімелеу»

дегенді білдіреді. Атақты Геродот және Фукидид Пелопоннес
соғысының тарихын соғысқа қатынасқан жауынгерлердің,
әскер басшыларының айтқан әңгімелері негізінде жазған бо-
латын. Сол сияқты грек ойшылы Сократ та философиялық

зерттеулерінде диалог әдісін кеңінен пайдаланған.
Ал қазақ қоғамында тарих айту – жоғарыда айтқанымыз-
дай, ерекше қарқынды даму алған дәстүр. Мұхаммед Хай-
дар Дулати, Өтеміс қажы, Қадырғали Жалайыри, Шоқан

Уәлиханов, Құрбанғали Халид, Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы,
Әлкей Марғұлан және басқа да ғалымдар өз еңбектерінде
тарих айту дәстүрінің фактілік материалдарын кеңінен пай-
даланған. Құрбанғали Халид (1846-1913 жж.) «Тауарих хам-

са» еңбегінде қазақтың бұрынғы ақын-жыраулар, шежіреші,
данышпан билер мен ақсақалдардың қатары сиреп, елдің ру-
хани әлемінің әлсіреп бара жатқанын айтып толғанады. Ав-

тор баяндағандай «бүгінге дейін әркім әр түрлі пікір айтып,
біреулер жаман ниет-арам оймен, енді біреулері тек мұқатуды
мақсат етіп отырған» жағдайда қазақ жұртының мәдени та-
рихын, «халық даналығын» жазуды қолға алған болса керек.

Құрбанғали Халид бұл зерттеуді даярлағанда қоғамның жад-
тық мұрағатына басымдық бергенін, «бар күш-қайратымен
оған жиырма жыл уақыт кетіргенін» хабарлайды. Ол тарих ғы-
лымы жөнінде: «Тарих – әлемнің жаратылуы және адамзаттың

түрлі ұрпақтарының тіршілік-тынысымен, әділ патшалар мен
жәбірші әмірлердің істерімен қоса, қоғамның даму қағидала-
рына (заңдылығына) қанықтырады. Бұдан туындайтын ілім

пен жамандық, ой елегінен сүзіліп, бал шырынындай бәріміз-
ге қымбат, теңдесі жоқ ақылшы, қайғы мен қуанышта қапысыз
жолдас болатын білім тірегі – тарих»¹, – деген ойды білдіреді.
Қазақтың тіл, тарих, әдебиет ж.б ғылымдарының өрісін ке-

ңейтуде зор серпіліс жасаған Ахмет Байтұрсынов та, тарих
ғылымының басты өзегі қарапайым адамдар өміріне арналу
қажеттігін көрсетеді. Ол: «Сөздің ең ұлысы, ең сипаттысы та-
рих. Тарихтың қызметі – бүтін адам баласының яки бүтін бір

жұрттың, иә таптың өткен өмірін болған күйінде айнытпай
айту. Тарихтың мақсаты – бүтін адам баласының өмірі нендей
табиғат заңымен өзгеретінін білу. Тарихшылар халық басынан
кешкен түрлі уақиғалардың мағлұматын сымға тартқандай сын-

ға салып, мінсіз етіп, дұрыстап өткізеді» дейді. Сонымен қатар
зиялы қайраткер «Бүкіл адам баласы дүниеде қандай өмір шек-
кенін сөйлейтін тарих – «Жалпы тарих», мәдениет жүзінде жүр-
ген жолдарын баяндайтын тарих – «Мәдениет тарихы», ал мә-

дениеттің түрлі тараулары – «Тарих тармақтары» деп аталады.
Мәселен, «шаруа тарихы», «ғылым тарихы», «өнер тари-
хы», «дін тарихы», «даналық тарихы», «әдебиет тарихы»
тағысын тағы сондай тарихтар»2, – деген ғылыми ойы, «күн-

деліктілік», «әлеуметтік тарих», «интеллектуалды тарих»,
«экономикалық тарих» сияқты европалық тарихи білім жү-
йесіндегі ғылыми парадигмалармен дәл келеді.
-------------------

1 Халид Қ. Тауарих хамса. Ауд. Б. Төтенаев, А. Жолдасов.— Алматы:
Қазақстан, 1992.—304 бет- (6).
2 Классикалық зерттеулер: Көп томдық. – Алматы, «Әдебиет Әлемі»,

Өкінішке орай озық ойлы интеллигенция өкілдері және олар-
дың идеялары қуғынға ұшырады, басылып-жаншылды...
Әсіресе, А. Байтұрсынов қазақ қоғамының өткен өмірінен
қалған іздер – дерек көздер жөніндегі пікірін былайша білдір-

ген еді: «... шежіре айтушылар естіген-білгенін сол қалпында,
шикі түрінде тізеді. Тарихшылар құр істегенімен қанағаттан-
бай, рас, өтірігін тексеріп, расын ғана алады. Шежіре, заман хат,
өмірбаян, мінездеме – бәрі де тарихтың жемі есебіндегі нәрсе-

лер. Тарих олардың айтқанының бәрін ала бермейді. Аударып,
ақтарып түрлі жағынан қарап, түрлі мағлұматтармен салысты-
рып, сипатталған мағлұматтардан ғана алады. Тарихшылардың
мақсаты уақиғаның уақытын ғана көрсету яки не түрде болған

тысқы сиқын ғана көрсету емес, ол уақиғаның болуына нен-
дей нәрселер, нендей уақиғалар себеп болғанын көрсетіп, ішкі
мәнісімен де таныстыру», – дейді. Шежіре көп жағдайда бір ру-
дың, ұрпақтардың яғни туыстық тізбектегі тарихи сабақтастық-

ты баян етеді. Сондықтан А.Байтұрсынов тарих ғылымы үшін
шежіреден гөрі «тарихи әңгімелер» жанрына ерекше баға бер-
ген: «тарих жүзінде белгілі адамдар, нәрселер, уақиғалар тура-
сында сөйлейтін әуезелер «тарихи әңгіме» деп аталады. Тарихи

әңгіме тек лақап әңгімеден мазмұнның шындығымен айырыла-
ды. Жұрт аңыз қылып айтып жүрген әңгімелердің өтірігі көп
болады. Тарихи әңгіме тарих асасына сүйенетін шын әңгіме
болады», – деп дәстүрлі дерек көздеріне қатаң сынмен қа-

рай білген. Расында, бізге жеткен тарихи әңгімелердің бірін-
де, заманның тіршілік-тынысын анық көруге болады. Тарих
айту дәстүрі жөнінде кеңірек түсініктің қалыптасуы үшін де-
рек мазмұнын кеңірек бергенді жөн көрдік. Онда: «... менің

жасымды сұрасаң жетпіс сегіздемін. Көргеніміз көп болға-
нымен, білетініміз аз болар. Қайсы бірі есте қалды дейсің.
Әкеміз кедей болды. Асырауға халі келмеді. Төрт баланың
(Әбеу, Әубәкір, Мақажан, Сыздық) ішіндегі үлкені мен едім.

«Он үште отау иесі» дейді халық. Мен он үш жасымнан
бастап осы Қарағанды кенінде кіре тарттым. Ол кездегі осы
өңірдегі халықтың кәсібі сол еді», – деп басталатын Қараған-
дыдағы алғашқы өнеркәсіп жұмысшысының бастан өткерген

ауыр өмірі баяндалады. Әрі қарай 78 жастағы қарт 13 жасын-
да әкесіне өлеңмен жолдаған хатын оқып берген: «– Иә, әке,
қабыл болғай берген батаң, Сенгені бір үйлі жан Көкала атан;

парсыша сауаты бар еді. Бір қатынасқан кісіден мынадай жауап
алдым: «– Қарағым, айналайын, жаным балам, Азайған несібесі
әлсіз бабаң; Сөзіңе «рақымсыз мырза» деген, Күдіксіз ешбір
оған мен де нанам. Қаламаса ешбір жағдай оған сенер, Ақыңды

дұрыс санап бермесе егер; Өксітпе өміріңді, қарашығым. Деп
отыр анаң-дағы «қайтып келер», Жауыздар сорлыларды әсте
арбаған; Бақалшы, сәудегерлер жұрт алдаған, Тәлкесу кіре тарт-
қан бола алмады; Тілейік күнкөрісті бір Алладан!». Ақша орны-

на берген талон бойынша қожайынның лавкасынан қант, шай,
сіріңке және шешемнің тапсыруымен ақыреттік бөз сатып алып,
ауылға қайттым»1, – делінген. Мәтін Әбеу Жаманкөзевтен 1956
жылы 16 мамырда жазылып алынған. Ә.Жаманкөзев 1901-1920

жылдары Қарағандыда кіреші болып жұмыс істеген. Бұрынғы
Қарағанды облысы, Нұра ауданы, Ворошилов атындағы колхоз-
дың тұрғыны. Бұл жад дерек көзінде қазан төңкерісіне дейінгі
жұмысшылардың ауыр халі баяндалады. Заман куәгерінің айт-

қан естеліктері зерттеушіні, тыңдарманын өткен өмірді жақын-
нан тануына мүмкіндік береді. Сондықтан тарихи әңгіме жан-
рындағы деректердің ғылымда алар орны зор болмақ.
Қазақ елі – өте бай тарих айту және оны сақтау дәстүрі мен

мәдениеті бар халық. Өткен өмірінде көшпелі өмір салты ба-
сымдық танытқан қоғамда ауызша тарих айту дәстүрі белгілі
дәрежеде, отырықшы өркениетті елдердегі архив пен кітап-
хана міндетін атқарды, халықтың рухани өмірі ұрпақтан-ұр-

паққа осы негізде жетіп, ұласып отырды. Қазіргі уақытта Қа-
зақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының және
М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты «Мәдени
мұра» мемлекеттік бағдарлама аясында 100-томдық «Баба-

лар сөзі» атты жинақ шығарды.
«Бабалар сөзі» топтамасының 20 томы батырлар жырына,
13 томы тарихи жырларға арналған. Жетеуі діни, 13-і хикая-
лық дастандар. 8-і ғашықтық дастандар, 5 томы ертегілерден

тұрады. «Бабалар сөзінің» 100 томдығын даярлаған зиялылар
ұжымы елішіндегі інжу-маржандай асыл қазынаны халықтың
өзіне ұсынып, азаматтық зор істер атқарды.
----------------------

1 Бабалар сөзі: жүзтомдық. – Астана: «Фолиант», 2013. Т. 96: Ауызекі
әңгімелер. – 432 бет – (28б).

Жинақта қазақ халқының тарихы, мәдениеті, әлеуметтік
өмірі, тұрмысы, салт-санасы, дәстүрі, шешендік өнері түгел
қамтылған. Әсіресе, тарихшылар үшін маңызы зор сериясының
бірі – 96-том. Онда «тарихи әңгімелер» жанрындағы фактілік

материалдар топтастырылған. Қарағанды өндірісіндегі жұмыс-
шылардың, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісін бастан өткер-
ген куәгер қарттардың әңгімелері кеңінен қамтылады. Сонымен
қатар Абайды, Ақан серіні, Балуан Шолақты ж.б. көргендердің

жадтағы естеліктері беріледі. Бұл фактілік материалдар халқы-
мыздың өткен өмірін, тыныс-тіршілігін «сымға тартқандай ай-
на-қатесіз» (А.Байтұрсынов) тануға жол ашады.
Қазақ қоғамындағы тарих айту дәстүрі тақырыбы А.Сейдім-

бек, Г.Жүгенбаева, М.Алпысбес сияқты зерттеушілердің мо-
нографиялық еңбектерінде көрініс тапты. Бұл ретте этног-
раф-ғалым, жазушы Ақселеу Сейдімбектің «Қазақтың ауызша
тарихы. Шежірелі деректерді пайымдау» (Астана, 2008. 728б.)

аталатын іргелі еңбегін атаған жөн. Белгілі зерттеуші ғалым
өз еңбегінің талдау нысаны ретінде қазақ елінің тарих айту
дәстүрінің көне де, өміршең саласы – шежірені алған. Автор
кітабында шежірелік айғақ-деректерді кең көлемде ғылыми

айналымға тарта отырып, бұрын-соңды айтылған, жазылған,
тіптен аксиомаға айналған кейбір ой-тұжырымдарға сәйкес
келе бермейтін біраз тың тұжырымдар жасайды. Шежірелік
дәстүрдің уақыт тезінен сүрінбей өткен, сондай-ақ бүгінгі күр-

делі заманда да елдің рухани сұранысына қызмет жасап отыр-
ған құндылықтар қатарында екендігіне көз жеткізеді.
Ұлттық тарихнамада тарих айту дәстүрінің орнын анықтау-
да тарихшы ғалым Г.Жүгенбаеваның қосқан үлесі бар. «Дәс-

түрлі ауызша тарих: теориялық-методологиялық және дерек-
темелік аспектілері» (Алматы, 2009-283 б.) атты іргелі зерттеу
еңбегінде ол тарихи мұралардың деректік құндылығын ғылы-
ми негізде арнайы талдауға алады. Соған сәйкес халық жадын

жаңғырту, оны сақтап, келешекке жеткізу ісінің маңызына үлкен
мән береді. Отан тарихын ұлттың өз мұралары негізінде тану қа-
жеттілігін ерекше көрсете алған. Сондай-ақ, тарихшы Л.Қ.Жүсі-
пованың ХV-ХVІІІ ғғ. "Қазақ хандығы" (Павлодар, 2015.375 б.)

атты монографиясында қазақтың тарих айту дәстүрі мәселесі
терең теориялық талдауға алынған. Аталған еңбектің де отан та-
рихы методологиясын жаңартуда өзіндік орны бар.

Сондай-ақ, Л.Гумилев атындағы Евразиялық ұлттық уни-
верситеті, Е.А. Букетов атындағы Қарағанды мемлекеттік
университетінің тарихшылар ұжымы тарих айту дәстүрі
және қазіргі жаңа технологиялар жөніндегі ақпараттық мақа-

лаларды жарыққа шығаруда1.
Айтылған тарих: дефиниция мәселесі жөнінде. Қазіргі
тарих ғылымындағы жаңа технологиялар ғылымның тілі мен
терминдік аппаратын күннен-күнге жаңартуда. Соған сәйкес

«тарих айту дәстүрі», «айтылған тарих» сияқты жаңа ұғым-
дар ғылыми айналымға тартыла бастады. Сол себепті «Ай-
тылған тарих» термині дефинициялық тұрғыдан арнайы тал-
дауды қажет етеді.

Әлемдік тарихи зерттеу жүйесінде «Оral Ніstory» аталатын
бағыттың орын алғаны белгілі. Ол екінші дүние жүзілік со-
ғыстан кейін Америка құрама штатында бой көтерген. Алай-
да одан ертерек 1938 жылы, Колумбия университетінің про-

фессоры, Аллан Невинс өз әріптестерін Американың соңғы
алпыс жылдық қоғамдық, саяси, мәдени өмірінің көрнекті
куәгерлерінен жүйелі түрде ауызша айтқан әңгімелерді тас-
паға тіркеуді алғаш ұсынған болатын. Арада он жыл өткен

соң, 1948 ж. көктемінде Америка құрама штаттарының да-
муына ықпал еткен тұлғалардың мемуарларын жазып отыра-
тын айтылған тарих Кабинетін құрады. 1971 ж. Кабинет қыз-
меткерлері екі жарым мың кісіден сұхбат алып, 350 мыңдық

беттен тұратын жинақ шығарды. Міне, осы уақыттан бастап,
оның өрісі кеңейіп, қарқынды даму ала бастайды. Бүгінде
европалық елдерде, АҚШ-та, Канадада, Австралияда, Жаңа
Зеландияда және т.б. көптеген елдерде «Оral Ніstory» зерттеу

жұмысы жүргізілуде.
Соған қарамастан батыстық елдерде «Оral Ніstory» тер-
минінің дефинициясы жөніндегі пікірлер алуан түрлі. Ағыл-
шын тарихшылары аталған терминнің алдын-ала теория-

лық-методологиялық негіздеулерсіз, қолданымға асығыс
енгізілгенін айтады. Сондықтан да ол сәтсіз қойылған тер-
мин деп есептейді.
---------------------

¹Махат Д. Ұлт тарихын зерттеуде ауызша тарих деректерін пайдала-
ну: методологиялық мәселелер; Ковальская С.И. Устная история и новые
возможности в изучении Истории Казахстана; А.Х. Бикенов Ауызша та-
рих қазақ қоғамын зерттеудің тиімді тәсілі ж.б. // http://www.enu.kz

Себебі, ол бүгінде «ауызша тарих»: Оral Ніstory, «ауызша
деректер»: Oral Sources, «ауызша дәстүр»: Oral tradіtіon және
«ауызша куәліктер»: Oral Еvіdence деп аталынып, бірнеше си-
нонимдік сөздер тізбегін түзді1. «Ал кейде бұл ұғымдар бір-біріне

қайшы келетін тұстары да бар» көрінеді. Бұл тығырықтан шығу-
дың амалы ретінде бельгиялық антрополог-африканист Ян Ванси-
на тарих айту дәстүрі («Устная традиция как история») еңбегінде
екі терминді «тарих айту дәстүрі» мен «айтылған тарихты» («уст-

ная традиция историй» және «устная история») қатар пайдала-
нуды ұсынады. Алайда, «тарих айту дәстүрі» (устная история как
история) және «айтылған тарих» (устная история) деректерінің
ішкі жанры бір-біріне жақын келмейді. Тарих айту дәстүрі («Уст-

ная традиция») – өткен кезең туралы бұл ортада жоқ адамнан
ауыздан-ауызға жеткен ақпараттардан тұрады. Оған қазақ қоға-
мында шежіре, тарихи әңгімелер, тарихи жырлар, тарихи дастан-
дар ж.б. мысал бола алады. Ал айтылған тарих («устная история»,

яғни, «Оral Ніstory») оқиға куәгерлерінің жанды дауыспен айтқан
әңгімелерінен, өзі берген сұхбатына қол қойып бекіткен, құжат-
тарда көрініс табады. Сұхбат алған тарихшы ол материалдарды
мұрағаттайды, дерекке айналдырады, ғылыми талдауға алады.

Айтылған тарихтың негізгі ерекшелігі де міне осында болмақ.
Бүгінгі айналымда жүрген айтылған тарих бағытының
негізін қалаушы Колумбия профессоры Аллан Невинс те Оral
Ніstory – терминінің дефинициясы жөніндегі өз ойын: «Оral

Ніstory» тарихи оқиға куәгерлерінің айтқан естеліктерін, де-
рекке айналдыруды мақсат етеді», – деп білдірген болатын.
Ал кейінгі зерттеушілер дәстүрлі түрде ауыздан-ауызға жет-
кен әңгімелерді де, түрлі адамдардың тарихи жинақтарында-

ғы (басылып шыққан) естелік мәтіндерін де қоса айтып, «Оral
Ніstory» зерттеу әдісінің деректік жанрымен шатастырса керек.
Жалпы аталған ғылым бағыты жөнінде Британ тарихшысы
Пол Томпсон: ««Оral Ніstory» – адамның жеке тәжірибесі көр-

сетулерінен алынған тарихи ақпаратты, магниттік таспаға жа-
зып алып, оны дерекке айналдыру дегенді білдіреді»¹, – деп
жоғарыдағы авторлар ойымен бір арнадағы тұжырымға келеді.
____________________

1Бутько В.Н. В.Н. Устная история: проблема определения // Наука в современ-
ном мире: материалы І Международной научно-практической конференции (1 ап-
реля 2010 г.): сборник научных трудов. М., Спутник, 2010.
2Томпсон П. Голос прошлого: устная история / П. Томпсон; ред. Е. И.

Деректің бұл жаңа түрі келесі буынға тарихи оқиға туралы
оны көзімен көзкөрген, оған куә болған адамдардың естелік
әңгімесі арқылы түсінік алуға, оны қайта қорытуға жол ашады.
Дефиниция мәселесі Ресейлік ғалымдар арасында да бір

арнаға түспеген. Себебі, «Устная история» термині ғылыми
айналымға ағылшын нұсқасындағы қалыппен (калька) енген
болатын. Бұл пікірді төмендегі ақпараттар негізінде көре ала-
мыз, зерттеуші Урсу: ««устная история» термині тиянақты

негіздеуді қажет етеді. Өйткені бұл термин екі жақты мәнге
ие. Терминді сәтті қойылған деуге болмайды, ауыздан-ауыз-
ға жеткен әңгімелер мен таспаға жазылып алынған әңгіме-
лердің шартты түрдегі өзіндік сипаты бар: куәгерлердің ауыз-

дан-ауызға жеткен көрсетулерін қайда жатқызамыз? Әзірге
оған дәл келетін ұғымды табу оңай болмай тұр»1, – дейді.
Ресей ғалымдары арасында бұл дискуссия 80-жылдардың
соңында орын ала бастаған. Ал бүгінде тарихи зерттеулердің

бұл бағыттары (айтылған тарих, күнделіктілік т.т.) қарқын-
ды даму алып, диссертациялық, монографиялық зерттеулерде,
әдістемелік құралдар мен оқулықтарда көрініс тауып үлгерді.
Сөйтіп, ХХ ғасырға тиесілі түрлі тақырыптарда ғылыми-зерт-

теу жобалары орындалып, оның «жанды тарихы» жазылу
үстінде. Жаңа зерттеу әдістері жоғары оқу орындарында ғана
емес, жалпы білім беру жүйесінен де орын алып үлгерді. Сұх-
бат әдісімен алынған материалдарды мемлекеттік мұрағат-

тарда сақтау дәстүрі кең қанат жаюда.
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Универси-
теті жанынан «Айтылған тарих» орталығын ұйымдастыр-
ған профессор М.Қойгелдиевтің пікірінше «Ауызша тарих»

атауы сәтті шыққан атау емес. Бұл терминде тарихи фактіні
сақтау және жеткізу ісінде тілдің атқаратын функциясына
басымдылық беріледі де, ал жадтың атқаратын рөлі сырт-
та қалып қояды. Ал жад пен тілдің өзара бірлікте атқаратын

міндетін «айтылған тарих» ұғымы арқылы толығырақ қамту-
ға болады2.
------------------------------
1Бутько В.Н. В.Н. Устная история: проблема определения // Наука в современ-

ном мире: материалы І Международной научно-практической конференции (1 ап-
реля 2010 г.): сборник научных трудов. М., Спутник, 2017.
2Қойгелдиев М.Қ. Мемлекеттілігін құрып жатқан ұлттың тарихшысы күрес-
кер болуы керек!//Алаш айнасы, №95 (1006), 7.06.2013 жыл,(6 б.)

Соған байланысты ол «Oral Hіstory» ұғымының қазақ
тіліндегі баламасы ретінде «Айтылған тарих» ұғымын қа-
былдауды ұсынды. Яғни, «Айтылған тарих» қазақ қоға-
мында ерте замандардан үзіліссіз келе жатқан «Тарих айту

дәстүрінің» бүгінгі заман сұранысына лайық жаңа техника-
лық мүмкіндіктер негізінде қайта жаңғырған түрі. Тарихшы-
лар арасындағы алғашқы ашық талдау 2013 жылы телеарна
бағдарламасы арқылы өткізілді. Сосын, «Айтылған тарих»

ғылыми-зерттеу орталығының алғашқы елішілік ғылыми
экспедиция материалдарын (аудио және видео) ҚР орта-
лық мемлекеттік мұрағат қорына тапсыру шарасы өтті. Осы
шара туралы қоғамды хабардар еткен жорналшы Ә.Меңдіке

«Жаңаны жаңа дегенге не жетсін, шіркін!»1 атты мақаланы
жариялай отырып, Орталық мұражайда өткен бұл шараның
елдің мәдени өміріндегі жаңа құбылыс екендігіне назар ау-
дарды. Қазақ тілінің белгілі маманы академик Р.Сыздықова

«Айтылған тарих» терминінің сәтті алынғанына көңіл ауда-
рып, мұндай мазмұндағы әрекетке қолдау жасады2.
Сондай-ақ, журналист Ж.Кенжалиннің пікірі де осы арна-
да айтылды3.

Сонымен, "тарих айту дәстүрі" мен "айтылған тарих" та-
рихи тұрғыдан өзара сабақтас ұғымдар. Айтылған тарих –
зерттеуші мамандардың оқиға куәгерлерінің берген көрсе-
тулерін бүгінгі техникалық құралдар арқылы жазып алып

дерек көзіне айналдыру қызметі болып табылады.
Тарихшы мамандарға, студент жастарға, магистрант және
докторанттарға арналған бұл оқу құралы өзінің оқырманда-
рын тарихтанудың айтылған тарих аталатын жаңа әдісімен

таныстыруды мақсат тұтады. Осы салада қазақ тілінде алғаш
рет жарық көрген оқу құралына байланысты орынды айтыл-
ған сын пікірлерді авторлар ұжымы қабыл алып, болашақ
жұмыстарында ескеруге даяр екендігін білдіреді.

--------------------------
1Нұртайұлы Ә. «Жаңаны жаңа дегенге не жетсін, шіркін!» //Жас Алаш,
№28, сәуір 11 сәуір 2013 ж.
2Ғылым-ғұмыр. Академик Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздықова. – Алма-

ты: «Арыс» баспасы, 2014. – 400 бет – (85б).
3Кенжалин Ж. Алаш тарихының айнасы.//Қазақ газеттері, 26.03.2014ж.

1.1 Көшпелі және жартылай көшпелі қоғамдар-
дағы тарих айту дәстүрінің ерекшеліктері және
оның даму кезеңдері
1.2 Ортағасырлық түркілер және қазақ қоға-

мындағы жадта сақтап айту дәстүрі мен жазба
мәдениетінің өзара байланыста даму тарихынан
1.3 Эпостың тарихилығы
1.4 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс айтыл-

ған тарих деректерінде
1.1 Көшпелі және жартылай көшпелі
қоғамдардағы тарих айту дәстүрінің
ерекшеліктері және оның даму кезеңдері

Өткен тарихында басым түрде көшпелі немесе жартылай
көшпелі тұрмыс жағдайында өмір сүрген халықтардың ғылыми
тарихын жазуда тарих айту дәстүрі материалдарының деректік
сипаты туралы мәселенің маңызы үлкен. Бұл жағдай жадта сақ-

тап ауызша айту мәдениетінің көшпелі қоғамдардың өмірінде,
әсіресе оның рухани мәдениетінде алатын орнынан туындайды.
Міне осыған байланысты қазақ және басқа онымен тағдырлас
халықтардың тарих айту дәстүрін теориялық тұрғыдан ғылыми

талдауға алу қажет-ақ. Өкінішке орай бұл тақырып ғылыми ең-
бектерде арнайы зерттеу тақырыбына соңғы жылдары ғана ай-
нала бастады. Ал өз кезегінде бұл мәселеге жаңа тұрғыдан келіп,
оның табиғатына сай зерттеу әдістерін қалыптастырмайынша

іргелі мәселе – көшпелі және отырықшы мәдениеттердің даму
барысындағы ортақ қасиеттерімен бірге өзара ерекшеліктерін
белгілі бір ғылыми деңгейде түсіндіріп беру қиынға түседі.
------------------------

Ал егер, мәселені нақты қазақ тарихымен байланыста қарасақ,
онда соңғы жылдарға дейін тарихшы мамандардың фольк-
лорлық ескерткіштердің деректік сипатын мойындаудан әрі
аса алмағандығын айтуға тура келеді. Қазақ халқының тарих

айту дәстүрі материалдарының тарихи реконструкцияда ала-
тын орны, ғылыми тарихқа байланысты жанрлық ерекшелік-
тері мен оларды пайдалану әдісі монографиялық зерттеулер
көлемінде арнайы сөз болуға лайық.

Біз бұл тарауда қазақ халқының тарих айту дәстүрінің жанр
ретінде мазмұнына, функциялық ерекшеліктеріне, оның де-
ректік материалдарының зерттеу еңбектерінде айналымға түсу
тарихына, сондай-ақ тарихи жыр, жыраулар мұрасын негізге

ала отырып кейбір методологиялық мәселелерге тоқталмақпыз.
Сонымен, ауызша тарих айту дәстүрі дегеніміз не? Бұл
сұраққа жауапты, біздің түсінігімізше, жалпы жадта сақтап
айту дәстүрі немесе ауызша айту мәдениеті сияқты ұғымдар-

ды талдаудан бастаған жөн. Өйткені жадта сақтап тарих айту
жалпы ауызша айту дәстүрінің құрамды бөлігі, сол мәдениет
жүйесінде ғана қалыптасып өркендей алатын құбылыс.
Тарихи тұрғыдан алғанда ауызша айту дәстүрі, басқаша

айтқанда қоғамның өз рухани өндірісін негізінен немесе
бүтіндей осы жолмен өрбітіп, кейінгі ұрпақтарға да осы ар-
нада жеткізіп отыруы жазба мәдениеті біржола орныққанға
дейінгі тарихи кезеңді қамтиды. Ал ол кезеңнің әрбір қоғам

тарихындағы уақыттық шеңбері сол қоғамның нақты эконо-
микалық, әлеуметтік және мәдени өсу қарқынына, ерекшелік-
теріне тікелей тәуелді. К.Маркс грек өнері мен эпосының қо-
ғамдық дамудың белгілі бір тарихи түрлерімен байланысын

айта келіп «Ахиллестің оқ-дәрі мен қорғасын дәуірінде бо-
луы мүмкін бе? Немесе «Иллиаданың» баспа станогы, тіптен
типографиялық машинамен бір мезгілде болуы? Баспа сөздің
шығуымен бірге жыраулық өнер, батырлар жыры мен Муза,

сондай-ақ эпикалық поэзияға сұраныс тудыратын шарттар да
ғайып болмайды ма?»1 – деп жазды.
Сонымен бірге жадта сақтап айту дәстүрінің қоғамдық да-
мудың ерте кезеңіне тиесілі екендігін мойындаумен шектелу

жетімсіз болар еді.
____________________
1К.Маркс Экономические рукописи 1857-1861гг. (Первоначальный ва-
риант «Капитала») часть 1. М., 1980, – с.49

Жадта сақтап айту мәдениетінің қоғамдық қатынастар
жүйесінде алатын орны, оның ішкі өсу, өзгеру динамика-
сы барлық қоғамдарда бірдей емес. Егер де шаруашылығы
егіншілікке негізделген отырықшы елдерде қала, қолөнер

және саудамен бірге жазба мәдениетінің де өркен жаюы
біртіндеп ауызша айту дәстүрінің рухани өндіріске ықпа-
лын тарылта түссе, керісінше қоғамдық өмірі көшпелі не-
месе жартылай көшпелі мал шаруашылығына негізделген

қоғамдарда ауызша айту мәдениетінің жан-жақты дамуына
қажет қолайлы шарттардың түзілгендігін байқаймыз.
Мәселен, орта ғасырларда, әсіресе оның бастапқы кезеңін-
де сауаттылық кең тарай қоймаған орыс қоғамында фольклор

әлеуметтік топтардың дерлік барлығын қамтиды. Ерте феодал-
дық эпос «Игорь полкі туралы сөз» (ХІІ ғ.) ауызша айту дәс-
түрі мен жазба мәдениетінің аралығында тұрған ескерткіш1.
Одан бергі кезеңдерде қоғамда сауаттылықтың билеуші топ-

тардың, қала тұрғындарының арасында тарай бастауына бай-
ланысты ауызша айту дәстүрі негізінен бұқара халықтың, тө-
менгі әлеуметтік топтардың өнеріне айналды. Сонымен бірге
ол кітап басу мәдениеті жетілген сайын қоғамдық тәжірбиені

сақтап кейінгі ұрпаққа жеткізуші, қоғамдық таным мен пікірді
білдіруші жалғыз құрал болудан қалады. Тура осындай ұқсас-
тықты басқа да отырықшы мәдениеттерден байқаймыз.
Неміс ғалымы Г. Штробах сауаттылықтың тарауына байла-

нысты кейінірек ХҮІғ. Германияда қала бюргерлерінің орта,
кейінірек төменгі топтарының, ал ХІХғ. бастап село тұрғын-
дарының рухани мәдениеті жүйесінде халықтың поэтикалық
шығармашылығының дәстүрлі жанрларының үлесі бұрын-

ғыдан да азая түскендігін, оларды түрлі кітаптарды оқу мәде-
ниеті ауыстырғандығын айтады2.
Объективті себептерге байланысты көшпелі немесе жар-
тылай көшпелі шаруашылыққа, соған сай өмір салтына негіз-

делген қоғамдарда жазба мәдениетінің кең таралуына қолай-
лы шарттардың түзіле қоймауы ауызша айту дәстүрінің өзге
ауқымда және деңгейде көрінуіне негіз болды. Басқаша айт-
қанда, оның қоғамдық-мәдени құбылыс ретінде қалыптасу,

даму және гүлдеу сатыларынан толық өткендігін көреміз.
------------------------

2Штробах Г. Методологические проблемы исторического изучения фольк-
лора. // «Советская этнография», 1983, №5.

Сонымен бірге ол соңғы тарихи кезеңдерге дейін қоғамның
барлық әлеуметтік топтарын қамтыды.
Біз бұл арада, әрине ауызша айту дәстүрінің даму бары-
сындағы мұндай ерекшеліктерді көшпелі қоғамның артық-

шылығына жатқызғалы отырған жоқпыз. Адамзаттың прог-
рессивті даму жолындағы қоғамдық еңбек бөлінісі, соның
нәтижесі ретінде рухани өндіріс саласындағы аса маңызды
жетістіктер, баспа мәдениетінің өркен жаюы өмірде сапа-

лы жаңа кезеңді бастап бергендігі даусыз факті. Бұл арада
біздің айтпағымыз жазба мәдениетінің кең тарауына қолайлы
өмірлік шарттардың болмауы ауызша айту дәстүрінің осын-
дай бағытта және ауқымда дамуына негіз болғандығы еді.

Еуразия кеңістігінде мекендеген түркі халықтарында ауызша
айту дәстүрінің түрлі жанрларының (эпос және оның түрлері,
халық прозасы, шежіре ж.б) және оларды орындау өнерінің
даму жолы бұл пікірге толық дәлел бола алады.

Ауызша айту дәстүрінің көшпелі немесе жартылай көшпелі
қоғамдарда даму ерекшелігін алдымен оның әлеуметтік-мәде-
ни функциясынан анық көруге болады. Отырықшы қоғамдарда
жазба мәдениетінің түрлі әлуметтік топтардың арасына енуі

қоғамдық, әлеуметтік сұраныстарға сәйкес рухани өндіріс
саласындағы еңбек бөлінісіне ұласатындығы мәлім. Соның
нәтижесінде қоғамдық шындықты әрқайсысы өз тұрғысы-
нан түсіндіруді мақсат тұтқан әдебиет, тарихтану, философия

сияқты және басқа да қоғамдық ғылым, өнер салалары қалып-
тасып, өркен жаяды. Жазба мәдениеті негізінде ғана жүретін
мұндай қоғамдық сана саласындағы жіктелудің көшпелі өмірге
бейімделген өмір салты үстемдік құрған қоғамдарда болмауы

ауызша айту дәстүрінің көптеген жанрларының синкреттік
сипатының сақталып қалуын қамтамасыз етіп қана қоймай,
қайта оның бұл қасиетінің одан ары жетіле түсуіне итермеледі.
Мәселен, эпостың ауызша айту дәстүрінің негізгі жанрлары-

ның бірі ретінде қоғамның үдемелі дамуына сай барған сайын
кемелдене түсіп, қоғамдық шындықты мифтік дәрежеде қоры-
тудан оны жан-жақты бейнелеудің және танып білудің құралы-
на, тарихи оқиғалардың бірден-бір жетілген тарихи жылнама-

сы, куәлігіне (тарихи жыр) айналатындығы соның айғағы.
Дамыған федолдық қатынастар жағдайында әлеуметтік қай-
шылықтардың шиеленісе түсуіне байланысты қоғамдық күш-

тер арасындағы күрес құралы ретінде ауызша айту дәстүрінің
әлеуметтік рөлі арта түсетіндігі де талас тудырмаса керек. Сон-
дай-ақ, оның бұл функциясы көркем әдебиет және қоғамтану
ғылымдары дербес даму алған отырықшы мәдениеттермен са-

лыстырғанда көшпелі өмір салты үстемдік құрған қоғамдарда
айқын және кең көлемде көрінді. Өйткені ол бұл қоғамдарда
қоғамдық ойдың, әлеуметтік сын мен әшкерелеудің, идеоло-
гиялық күрестің пәрменді құралы міндетін атқаруға тиісті

еді. Міне осыған байланысты көшпелі елдердің фольклорлық
туындыларынан қайсы бір зерттеу еңбектерінде бой көрсетіп
қалатынындай, халықтың тек эстетикалық талғамы мен этика-
лық көзқарасын, тұрмыстық дәстүр ерекшеліктерін ғана көру

жалпы жадта сақтап айту дәстүрінің бұл қоғамдардың қо-
ғамдық қатынастар жүйесінде шын мәнінде атқаратын табиғи
функциялық рөлін тар шеңбермен шектеу болып табылады.
Бұл кезекте жадта сақтап айту дәстүрі мен ауыз әдебиетінің

ара қатынасы туралы мәселенің маңызы үлкен. Біздің түсінігіміз-
ше, халықтың жадта сақтап айту шығармашылығы (әсіресе оның
кемел шағында) халық ауыз әдебиетінің баламасы емес. Әдебиет
(оның фольклорлық және жазба әдебиеті сатыларында да) қо-

ғамдық шындықты қорытудың және түсіндірудің бірден-бір түрі
ғана. Сол сияқты, жанрлық ерекшеліктерін саралап алмайынша,
жадта сақтап айту дәстүрін бүтіндей тарих айтудың, тарихи оқи-
ғаларды түсіндірудің бастапқы түрі ретінде қарау да қисынсыз

болар еді. Осы тұрғыдан келгенде халық ауыз шығармашылығын
зерттеуге арналған еңбектерде оның синкреттік сипатын негізге
алу өзін-өзі ақтайтын әдіс. Бірақ бұл арада, біздің ойымызша, сол
синкреттілік қасиеттің өзінің ішкі даму кезеңдерін есепке алу-

дың мәні үлкен. Өйткені әлеуметтік-экономикалық жағдайлар-
дың өзгеруі барысында қоғамдық сананың, оның көрінісі болған
жадта сақтап айту дәстүрінің де өмірлік шындықты бейнелеуде
жаңа сапаға көтерілуі заңды құбылыс. Олай болса негізінен қо-

ғамдық қатынастардан бастау алатын мифологиялық танымның
тарихи шектеулігі мен дамыған феодалдық қатынастар шынды-
ғынан туындаған қоғамдық сананың өзара ерекшеліктерін еле-
местен, оларды талдауға бір өлшеммен келу методологиялық

қателік болар еді. Демек, архаикалық синкреттілік пен дамыған
жадта сақтап айту дәстүрі синкреттілігі, белгілі дәрежеде, әр-
түрлі сападағы көріністер. Басқаша айтқанда, бұлар бір сапада-

ғы құбылыстың түрлі даму сатылары, соңғысы алғашқысының,
салыстырмалы тұрғыдан айтқанда, кемел түрі. Тура осы сипат-
тағы мәселелерді қарауға байланысты ғылым методологиясы
бойынша белгілі маман Э.В. Ильенков: «Ғылым қалай болғанда

да түрлі тарихи кемелдік сатысындағы бір ғана құбылысты зерт-
тейді»¹ – деп көрсетуі орынды айтылған пікір.
Дамыған жадта сақтап айту дәстүрінің тарихи шындықты бей-
нелеудегі мүмкіндіктері оның фактілік материалдарын тарихи

дерек, ал дәстүрдің қайсыбір салаларын жазба тарихқа дейінгі
тарих айтудың түрі ретінде қарауға негіз болды. Оған бұл мә-
селені тарихнамалық түрғыдан қарау арқылы көз жеткізуге бо-
лады. Ал өз кезегінде объективті тарихнамалық талдаудың ал-

ғышарты – бет бағдарын кемел тарих айту дәстүрі айқындаған
көшпелілер мәдениеті өз мүмкіндіктеріне сай жазба дәстүрін де
қатар дамытып отырғандығын есепке алу болып табылады.
1.2 Ортағасырлық түркілер және қазақ

қоғамындағы жадта сақтап айту дәстүрі мен
жазба мәдениетінің өзара байланыста
даму тарихынан
Ортағасырларда шығысында Қытай қабырғасы мен баты-

сында Еділге дейінгі аралықты қамтыған түркілер қоғамында
VІ – VІІІ ғасырларға тән руникалық жазба ескерткіштері мен
XІ ғасырға тиесілі Баласағұндық Жүсіптің «Құтадғу білігінен»
бергі тарихи кезеңдерде түрлі қиындықтарға қарамастан жазба

мәдениеті үзіліссіз жүріп отырды. Ал егер нақты қазақ қоғамы-
на байланысты айтар болсақ ортағасырлық қолжазбалар бо-
йынша білікті маман Ә.Марғұлан XV – XVІ ғ. қазақ қоғамында
жазба мәдениетінің бірқалыпқа түсіп, айтарлықтай даму ал-

ғандығын дәлелдейтін көптеген фактілер келтіреді. Олардың
ішінде елеулілері кезінде Ресей Ғылым Академиясының Азия
музейіне (кейіннен Шығыстану институты) өткізілген Тәуекел
ханның (XVІ ғ.) немере інісі Оразмұхамед сұлтанның қолжаз-

балар сақталған кітап сандығы мен XІX ғ. 40-шы жылдары Бө-
кей ордасының ханы Жәңгірдің Қазан университетінің кітапха-
насына тапсырған қазақ қолжазбалары туралы мәліметтер.
-------------------------

Ал XІX ғ. акад. В.В. Радлов қазақ қоғамында ғасырлар бойы
кең тараған көне жазба әдебиет үлгілерін өзінің зерттеулер
жинағының 3-і томында «Кітап өлең» («Книжные песни»)
деген ортақ атпен жария етті. Міне бұл келтірілген фактілер

ортағасырлық қазақ қоғамында жазба және жадта сақтап айту
дәстүрлерінің бейтарап емес, өзара терең байланыста дамыған-
дығын көрсетсе керек. Сондай-ақ, бұл өзара ықпалда басым-
дылық белгілі объективті себептерге байланысты жадта сақтап

айту дәстүрі жағында болғандықтан, соған байланысты түркі
халықтарының тарихына арналған ортағасырлық еңбектердің
деректік көзі негізінен сол дәстүрдің материалдарынан тұрған-
дығы толық негізді құбылыс еді.

Түркі тайпаларының, кейінірек қазақ халқының ұжымдық жа-
дында сақталған түрлі деректік материалдарды олардың тарихына
қатысты еңбектерде пайдалану өте ерте кезеңдерден бастау алады.
Үзінділерін Н.Я.Бичурин (Иакинф) аударған қытайдың «Тан

династиясының тарихында» жауларының қолынан апат тапқан
түркі тайпасынан он жасар жалғыз ұл қалады. Ана – бөрі оны
адамдардан қорғап, асырайды. Кейіннен ол көбейіп, түркі ру-
лары содан тарайды¹. Ертедегі түркі тайпаларының өздерінің

шығу тегі туралы тотемдік ұғымдарынан хабар беретін бұл
сюжет қағаз бетіне түскен ең көне аңыздардан екендігі даусыз.
Байырғы замандардан келе жатқан түркі тайпаларының та-
рих айту дәстүрін және оның материалдарын тарихи реконст-

рукцияда ең алғаш кең және ұтымды пайдаланған автор, әрине,
Рашид ад-дин Фазлуллах Хамадани. Тарихшының «Жылна-
малар жинағы» XІVғ. дейінгі түркі және моңғол тайпалары-
ның арасында сол тұңғыш шыққан күйінде сақталып келген

аса маңызды тарихи деректердің теңдесі жоқ жиынтығы ғана
емес, сонымен бірге олардың тарихи таным деңгейінің, тарих-
ты баяндау талғамының, бір сөзбен айтқанда тарихи ойының
энциклопедиялық көрінісі. Рашид-ад-дин өз еңбегіне жазған

кіріспе бөлімінде және шығарма текстінде түркі, моңғол халық-
тарының тарихына байланысты материалдардың жазба және
есте сақтау түрінде бірдей кездесетіндігін, әсіресе соңғы дәс-
түрдің айтарлықтай жақсы даму алғандығын ескертіп,

-------------------
¹ Бичурин Н.Я. (Иакинф) Собрание сведений о народах обитавших в Сред-
ней Азии в древние времена. І. М.-Л, 1950. – С. 220-222.

бұл сападағы деректерді тарихи реконструкцияда пайдалану
принциптерін де береді1. Ғалымның пікірі бойынша әрбір ха-
лықтың жадында сақталып келген аңыз, әңгімелерде берілген
деректердің бәрі де құрметтеуге лайық. Олардың ішінде шындық

пен жалғанның аралас жүруі ықтимал, бірақ соған қарамастан
тарихшының міндеті белгілі айтушылар жеткізген деректерді
өзгертпей сол күйінде беру болып табылады. Демек, олардың
арасынан тарихи шындықты ажыратып алу оқырманның ісі.

Тарихтың ұлы зерттеушісі Рашид ад-дин өз еңбегін жазу
барысында алдынан түркі және моңғол халықтарының тарих
айту ісіндегі сұңғыла тұлғаларының өткендігін, ал өзі мен
қызметкерлерінің олардың айтқандарын мұқият қағазға түсір-

гендігін баяндайды. Сол кемеңгер тарих айтушылардың бірі,
мүмкін бірегейі Әмір Пулад-Чинсан туралы: «Әлемнің адамзат
қоныстанған бөлігінде түрлі өнерді игеру ісінде, әсіресе түрік
тайпаларының шығу тегі және тарихынан, моңғолдар [тарихы-

нан] оған [білім жағынан] тең келетін тұлға жоқ» – деп жазды.
Рашид-ад-диннің өмірбаянынан жақсы хабардар автор
Шамс-ад-дин Кашани Пулад-Чинсан мен Рашид-ад-диннің ар-
найы күннен-күнге ұстаз бен шәкірт сияқты жұмысқа отырып

«бақытты әмір баяндап, ал ғалым-уәзір оның сөзін жазып отыр-
ды» – деп көрсетеді. В.В. Бартольд өз ретінде Рашид ад-диннің
өз еңбегін жазу барысында ең алдымен осы Пулад-Чинсан мен
Газан ханның өзінің айтуларына сүйенгеніне көңіл аударады.

Рашид-ад-дин еңбегінің соңғы кезеңдерге дейін түркі ха-
лықтарының арасында өте кең тарап, белгілі болуының бір-
ден-бір себебі де оның түркі тайпаларының көне тарихын
беруде тарихи шындыққа жақындығында және көне түркі

халықтарының тарих айту дәстүріне құрметпен қарағанды-
ғында болса керек. Қазақ қоғамында Рашид ад-дин тарихы-
ның қысқартылған варианттары ХV – XVІ ғ.ғ. бастап қара
сөз және поэтикалық нұсқа түрінде мәлім болды.

XVІ ғ. соңы XVІІ ғ. бас кезінде түркі тайпаларының көне
замандардан келе жатқан тарих айту дәстүрін жазба түрінде
одан ары жалғастырушылардың бірі Қадыр Әлі би Қосымұлы
(Қадырғали Жалаири)1.

1Сыздықова Р., Қойгелдиев М., Қадырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар
жинағы. Алматы, 1991, – 272 б.

Ол бұл дәстүрді жай жалғастырушы ғана емес, жаңа сападағы, бұ-
рынғы сансыз көп бытыраңқы түркі тайпаларының орнына келе
жатқан халықтық бірліктің алғашқы жылнамашыларының бірі бо-
лады. Сондай-ақ, Қадыр Әлі би сол тарихи кезеңдегі мәдени да-

мудың деңгейі мен сипатына сай ауызша және жазбаша тарих айту
дәстүрін бірдей меңгерген зерттеуші еді. Тарихшы көрсетулерінің
құндылығы да осы жағдайға тікелей байланысты екендігінде. Қа-
дыр Әлі би еңбегінің осы сипаттағы ерекшеліктерін кезінде Ш.

Уәлиханов та атап өткен болатын. Мәселен, Қадыр Әлі би XVІ
ғ. соңындағы қазақ қоғамын «Алач мыңы» атайды. Егер осы та-
рихи кезеңге тән басқа да деректерге көңіл аударар болсақ, онда
«алаш», «алач мыңы» халықтың өз ішінде қабылданған этноним

де, ал «қазақ» сырттан таңылған есім екендігін байқау қиын емес.
Қадыр Әлі би еңбегінде берілген бұл дерек XVІ ғ. саяси оқи-
ғаларына белсене атсалысқан жырау Шалкиіздің мына жолда-
рына сәйкес келеді. «Алаштан байтақ озбаса, арабыдан атты

сайлап мінбен-ді». Шалкиіздің ізбасары, Қадыр Әлі бидің За-
мандасы Жиембет жырау Есім ханнан көрген зорлығына налып:
«Арқаға қарай көшермін, алашыма ұран десермін»¹, – дейді.
XVІІ ғ. Қазақ және Орта Азиялық басқа түркі халықтары

арасындағы жазба және жадта сақтап тарих айту дәстүрлерінің
даму деңгейі мен олардың рухани мәдениетте алатын орнын
Әбілғазы Баһадур ханның «Түрік шежіресінен»2 көруге бола-
ды. Өз еңбегін үлкен деректік негізде және қарапайым түркі

тілінде жазған Әбілғазы хан халық зердесіндегі тарихи мате-
риалдарды жазба деректермен тең пайдаланды. Шежірелік
және эпостық (әсіресе «Оғызнаме») материалдар, тарихи
аңыз-әңгімелер, лингвистикалық және этимологиялық талдау-

лар, кең әрі орынды берілген мақал-мәтелдер Әбілғазы хан ең-
бегінің нанымдылық қуатын арттырып тұрғандығы анық.
Әбілғазы Баһадур хан мен Қадыр Әлі би еңбектерінде беріл-
ген деректік көрсетулердің XІX ғ. орта тұсында қазақ қоға-

мында кең тараған аңыз-әңгіме, жыр-дастандардағы материал-
дармен ішкі жақындығын кезінде Ш.Уәлиханов та байқаған еді.
Ол қазақтардың тарих айту дәстүріне тоқтала келіп: «Аңыз-дас-
тандардағы тарихи оқиғалар, тегі қазаққа жақын Әбілғазы жаз-

ған «Түрік шежіресі» атты және сондай-ақ әсіресе (Жами ат-та-
варих), шежіредегі деректерден алшақтамайды»3, – деп жазды.
----------------------

раулардың шығармалары. 2 том, Алматы, 1984. – 41,58,61 б.б.
2Әбілғазы. Түрік шежіресі. Алматы, 1992.
3Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Т. 2, А., 1985. – С. 157

XVІІІ ғасырдан бастап Қазақстан мен Ресей арасындағы
қатынастың жиілей түсуі, соған байланысты Қазақстанда бо-
лып, оның тарихы мен мәдениеті туралы жазған орыс және
еуропалық авторлардың қазақ халқының тарих айту дәстүріне

көңіл аудармағаны кемде-кем. Гавердовский, Паллас, Спасс-
кий, Балкашин, Щербина және басқа авторлардың еңбектері
мен экспедициялық материалдарында берілген түрлі тари-
хи фактілердің, Березин, Радлов, Потанин, Диваев сияқты

ғалымдардың жинаған фольклорлық үлгілері мен зерттеу-
лерінің біз қарап отырған мәселені тереңірек түсінуге тигі-
зер пайдасын дәлелдеп жатудың қажеті жоқ. Сонымен бірге
тақырып ерекшелігі Левшин, Аристов сияқты авторлардың

еңбектеріне арнайы тоқталуды талап ететіндігі де ақиқат.
А.Левшин халық арасынан кездестірген тарихи аңыз, ма-
териалдарға жалпы сенімсіздікпен қараған. Қазақ халқы-
ның рухани мәдениетін бар ерекшеліктерімен тұтас күйін-

де түсініп қабылдай алмағандықтан солай болуы да заңды
еді. Бірақ, кез-келген тарихи мәліметтен шындықтың ізін
іздеген талантты ғалым ретінде ол халық арасынан алған де-
ректердің тарихи процессті баяндаудағы маңызын біржола

жоққа шығармай, қайта оларға сын көзбен қарап, еңбегінде
пайдаланып отырды. Мәселен, ол еңбегінің екінші бөлімінде
қазақ халқының шығу тегіне байланысты жеті аңызды беріп,
соңында бұл шежірелік аңыздардың бір-біріне қайшы келуі

бізді таң қалдырмауы керек, өйткені халықтың құрамына ен-
ген түрлі тайпалардың өз тегін осылай түсіндіруі табиғи құ-
былыс дейді.
Өз кезегінде Ш.Уәлиханов А.Левшин пайдаланған қай-

сыбір аңыздарда өзара үйлесімділіктің болмауының себеп-
тері туралы: «Левшиннің «Описание киргиз-казачьих орд и
степей» атты хабарламасында айтылған аңыз тіптен қазақ
арасында жоқ, ол аңыздың бірі біз әңгімелеген аңыздың бұ-

зылып, керісінше айтылған түрі. Қазақтар орыстарға аңыз-
дастанын бұзып, керісінше айтады», – дейді. Одан әрі Ш.Уә-
лиханов қазақтардың бұл көңіл-күйіне олардың патшалық
мемлекеттік аппаратқа сенбеушіліктен туған жағдай ретінде

қарайды. Әрине, бұл айтылған пікірге байланысты Левшин
еңбегіндегі халық арасынан алынған материалдардың түгел-
дей дерлік мәнін жоққа шығару қателік болар еді. Тарих-

шының өзі куә болған тарихи кезеңдегі қазақ қоғамындағы
жағдайға байланысты берген фактілік материалдары әлі де
өз мәнін жойған жоқ.
Реті келгенде айта кетейік, А.Левшин және басқа авторлар-

дың еңбектерінде берілген мәліметтердің тарихи шындық-
пен ара-қатынасын тексеруге мүмкіндік беретін аса құнды
материалдар, әрине, халық зердесінде сақталып келген түрлі
тарихи аңыз, жыр-дастандар.

Халықтың тарих айту дәстүріне құрметпен қарап, оның
материалдарын талдауға еңбек арнаған ғалым Н.А. Аристов
болды. Ол шежіре айтудың көшпелі және жартылай көшпелі
өмір талабына бейімделген өмір салтынан туындайтындығын,

шежіреде халықтың күрделі қалыптасу және даму жолы жат-
қандығын тура бағалап: «У киргиз-казаков такие родословные
встречаются нередко даже в письменном изложении. Раз такая
родословная попалась мне в одном из рукописных сборников,

которые ходят по рукам у грамотеев, самими ими составляют-
ся и содержат, иногда рядом с молитвами...»¹ – деп жазды.
Н.А. Аристов өз еңбегінің шежірелік материалдарды зерт-
теу ісіндегі алғашқы тәжірибелердің бірі екендігіне қарамас-

тан, шежірелерді, шежірелік аңыздарды талдаудың маңызды
принциптеріне де көңіл аударды. Мәселен, ол шежіре жазып
алудағы үш кезеңді атап (қытай жылнамаларындағы тари-
хи аңыздар, Рашид-ад-дин және Әбілғазы хан еңбектерінде

берілген шежіре-аңыз және соңғы кезеңдерге дейін халық
зердесінде сақталып, айтылып жүрген шежірелер), олардың
уақыт өткен сайын өзгеріп, түрлі өңдеулерге ұшырап отыр-
ғандығын айтып, сондай-ақ, шежірелік материалдарды қа-

рауда олардың пайда болған жері мен ортасына байланысты
ерекшеліктерін еске алуды ескертеді.
Қазақ халқының тарих айту дәстүрін тұңғыш рет арнайы
қарап, оған терең ғылыми баға берген Ш.Уәлиханов болды.

Бұл кезекте сол уақыттағы еуропалық білімді ғалымның қа-
зақ қоғамынан шыққандығы және өз халқының рухани бол-
мысын, салт-дәстүрін терең түсініп, қорыта алғандығы ай-
қын байқалды.

Ол халықтың көшпелі тұрмыс салтына сай бейімделіп да-
мыған тарих айту дәстүрі және ол дәстүрдің үлкен мәдени
құбылысқа ұласқандығы туралы «қазақ немесе алаш елінің
о бастағы шығу тегі қайдан» деген сұраққа, халық арасын-

дағы жыр-дастандардан қанағаттанарлық тәп- тәуір түсінік
алуға болады»¹ – деп, одан әрі «ұшы-қиыры жоқ даланың бір
шетінде айтылатын жыр-дастандардың оқиғасы боздаланың
екінші бір шетінде айна-қатесіз қайталануы таңдандырмай

қоймайтындығын айтады. Ш.Уәлиханов сондай-ақ, қазақ
тарихи жырларының ішкі ерекшеліктерін өте терең түсін-
ген алғашқы зерттеушілер қатарында болды. Мәселен, ол
«Ақтабан шұбырынды» кезінде туған жырлардың сипатына

байланысты: «Құлжа шаһарында ойраттың өткенін жақсы
білетін (туульчи) қариямен сөйлестім. Ол маған өзінің Хоур-
лықтың жорығы, оның ноғай мен қазақтарды жеңгені тура-
лы барлық көне жырларын айтып берді. Сол заман туралы

қазақтардың аңыздары қаншалықты мұңлы әрі зарлы болса,
қалмақтардың аңызы оның есесіне шаттық пен мақтанышқа
толы келеді екен»2 – деп, өте орынды жазып көрсетті.
Ш.Уәлиханов өмір сүрген тарихи кезеңде тарих айту дәс-

түрі материалдарын тарихи реконструкцияда пайдалану ту-
ралы мәселе қойылған да жоқ еді. Ғалым бұл мәселені «Қазақ
шежіресі» және басқа мақалаларында арнайы қарап, халық
зердесінде сақталып келген деректік материалдардың сапа-

сына кең тоқталып, оларды жазба деректермен салыстыра
пайдалану қажеттігін айтып, Ер Көкше жырына байланысты
Көкшенің тарихи қайраткер екендігін дәлелдейтін Никонов
жылнамасы мен Қадыр Әлі бидің «Жылнамалар жинағына»

сілтеме жасайды3.
Сондай-ақ, Ш.Уәлиханов жадта сақтап айту дәстүрінің мәде-
ниеттегі феноменальдық құбылыс ретінде өз дамуы барысында
шарықтау шегінен құлдырау кезеңіне бет алғандығы туралы өз

пікірін жасырмай: «Бірақ, әттең, енді бір он жылдан соң біз іл-
геріде солай болып едік – деп қана айта аламыз, халқымыз сондай
тез өзгеріп барады», – деп жазды.
-------------------------

¹ Ш.Уәлиханов. Таңдамалы. Алматы, 1985. – 111 б.
2 Валиханов Ч.Ч. Собр.соч. в пяти томах. т.2, Алма-Ата, 1985. – С166.
3 Сонда, т.1, стр. 285

Ш.Уәлиханов пен И.А. Аристовтан соң қазақ халқының
тарих айту дәстүрі материалдарына құрметпен қарап, олар-
ды өз еңбектерінде аса маңызды дерек көзі ретінде үлкен
зейінмен және талғаммен пайдаланған ғалым әрі жазушы

Шәкәрім Құдайбердіұлы болды. Ш.Құдайбердіұлы халық
арасында сақталған мол тарихи материалға сын көзбен қа-
рап, олардың ішіндегі тарихи шындыққа жанаспайтынын
қазақтың жаңылыс айтқан «тиянақсыз ертегі сықылды» сөз-

дері деп мінеп, шындық деңгейі жоғарыларын тарихи оқиға-
лар мен процесстердің ішкі астарын ашатын қажет материал
ретінде жазба деректермен қатар ғылыми айналымға тартып
отырған. «Мәселен, ол қазақ тарихындағы қаралы 1723 жыл-

дың «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» атануы туралы:
«Сонда қазақтар аш-жалаңаш, жаяу шұбап бір көлдің басына
келіп, көлді айнала сұлап жатыпты. Сонда бір ақсақал кісі
айтыпты: – Балалар адам бастан кешкен жақсылықты қандай

ұмытпаса, жаманшылық көргенін де сондай ұмытпауы керек.
Біздің бұл көрген бейнетіміздің аты «Ақтабан шұбырынды,
алқакөл сұлама» болсын дейді. Мағынасы: табанымыз ағар-
ғанша жаяу жүріп, көлді айналып жатқан күн дегені»1 – дейді.

Ш.Құдайбердіұлы халық жадында сақталып, біразы жаз-
ба күйінде тараған шежірелік материалдарға да үлкен көңіл
аударып, оларды еңбегіне негізгі деректік материалдар қата-
рында кең көлемде тартқан. Сонымен бірге ол халық тарихын

өте ерте кезеңдерден бері үзіліссіз тұтас күйінде бере алатын
шежіре жоқ, ондай шежіренің болуы да мүмкін еместігін
жақсы түсінген. Өйткені, халықтың қалыптасу процесі уа-
қыттық тұрғыдан алғанда бір сыдырғы тегіс емес, үзік-үзік,

ал этникалық құрамының түрлі тарихи кезеңдерде саяси жағ-
дайларға байланысты ылғи да өзгеріске ұшырап отырғанды-
ғын айтып: «Бірталайы әр рудан қысылып ел болып, маңын-
дағы елдерді шауып алып, егер де жеңілсе өзге жаққа ауып...

әр рудан қосылып, әр түрлі атпен аталған», – дейді.
Ш.Құдайбердіұлы қазақ шежіре, тарихи аңыз-әңгімелерінің
арасында тарихи шындыққа жақын, соған байланысты де-
ректік сапасы жоғарылары қатарына XІV-XV ғасырлардан

бергі саяси оқиғалар арасында пайда болғандарын жатқызады.
-------------------------
1.Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. Орын-
бор, 1911, – 36 б.

Бұл халықтың тарих айту дәстүрі материалдарын ғылыми-
зерттеу жұмыстарында пайдалануда негізге аларлық прин-
циптік мәні бар пікір еді. Ғалым: «Әз Жәнібек ханнан бері
қарай біздің қазақ аталары туралы шынды-өтірікті айтылған

сөздер бар. Соның ішінде анықты дегенім, һәм дұрыс шежіре
хабарына тура келгендерін – шежіре кітаптардың сөзіне қо-
сып», – жаздым дейді. Басқаша айтқанда, Ш.Құдайбердіұлы
тарихи аңыз-әңгіме және тарихи жырлардағы тарихи факті-

лерді шежіре материалдары арқылы тексеріп, пайдалануды
ұсынды. Оның бұл пікірі Ш.Уәлихановтың тура осы тарихи
кезеңдерде туған жыр-дастан, тарихи аңыздардың деректік
сапасына байланысты жасаған тұжырымдарына сәйкес ке-

леді1. Халық арасында кең тараған ауызша тарих айту дәстүрі
материалдарымен өте жақсы таныс болған ғалымдардың мұн-
дай ортақ тұжырымға келуі, әрине, кездейсоқтық емес-тін.
Ұлт тарихнамасында ел жадындағы тарихи материал-

дарды айналымға тарту ісінде М.Ж. Көпейұлы мұрасының
орны ерекше. Тарихшы, этнограф-ғалым және ақын Мәш-
һүр-Жүсіп ел арасындағы дерек ретінде маңызы бар тарихи
фактілерді жинау ісімен өмір бойы айналысып, олардың біра-

зын тарихи тақырыпқа жазған еңбектерінде, көркем шығар-
маларында пайдаланған. Оның «Сарыарқа кімдікі екендігі»,
Абылай хан туралы топтамалары және басқа шығармаларын-
да берілген фактілік материалдар өмірлік шынайылығымен

ерекшеленеді2.
Мәшһүр-Жүсіп жұрт жадында қалған фактілік материалдар-
ды бергенде асқан шеберлік танытып, олардың түрлі вариан-
тын берді. Осындай әдісті ол, мәселен, Абылайдың қызметіне,

Кенесарының көтерілісіне байланысты фактілік материалдар-
ды беру барысында қолданысқа қосқан. Ел тарихындағы биік
адамгершілік, азаматтық үлгілір ғалымның назарынан тыс
қалмайды. Мәселен ол Кенесары ханның Қараөткел үшін шай-

қасқанда орын алған мынадай бір тарихи фактіні келтіреді: «...
Басқа шапқан батырлардан оққа ұшыраған Қыпшақ: Басығара
батырға оқ тиіп, қан майданда қала берген екен. Тама: Танаш
батыр Басығарамен құшақтасқан дос екен:

деп, қайта шауып барып, Басығараның сүйегін алдына алып
өңгеріп келгенде, Кенесары хан айтқан екен:

ғаша бұл сөз жұрт аузында қалды».
Совет дәуірінде қазақ халқының тарих айту дәстүрі туралы
маңызды пікір айтып, оның фактілік материалдарын өз зерт-
теу еңбектерінде пайдаланған ғалымдар С.Аманжолов, М.А-

қынжанов, Ә.Марғұлан болды. Мәселен, Ә.Марғұлан «О ха-
рактере и исторической обусловности казахского эпоса» атты
маңызды мақаласында «Көне кезеңдердегі тарихи фактілер
мен тұрмыстық жайларды баяндауда қазақ эпосы қайсыбір

шақтарда жылнамалық жазбалардан кем түспей, тіптен ха-
лықтың жазуы жоқ кезеңдерде оларды ауыстырып отырады.
Эпостың оқиғаларды берудегі дәлдігі соншалық, олардың
көрсетулерін тарихи әдебиеттер де дәлелдей түседі», – дейді.

Бірақ, өкінішке орай, бұл ғалымдардың халықтың тарих айту
дәстүрін зерттеудегі бастамалары теориялық және методоло-
гиялық тұрғыдан өз жалғасын таба алған жоқ.
Халықтың тарих айту дәстүрінің ішкі жанрлық ерекшелік-

терін талдау, соған байланысты оларда берілген деректік
материалдардың тарихи шындыққа қатынасын және олар-
ды пайдалану әдістерін анықтау қазіргі уақытта ғылыми қа-
жеттілік болып табылады. Бұл көпқырлы мәселенің арнайы

тоқталуды талап ететіндігін және оқу құралы көлемінің шек-
теулігін ескере отырып, біз бұл арада тарих айту дәстүрінің
іргелі саласы – эпостың деректік сипатына тоқталмақпыз.
Эпос қоғамдық қатынаста, тәрбие жүйесінде қазақ қоға-

мының рухани тіректерінің біріне айналып, белгілі дәреже-
де тарихи материалды сақтаудың, оны келесі ұрпаққа жеткі-
зудің ерекше әдісі ретінде қалыптасты. Ал кітап мәдениеті
мен сауаттылықтың өрісі тар жағдайда тарихи білім ең ал-

дымен екі талапқа сай бейімделді. Біріншіден, ол жадта сақ-
талуға қолайлы түрде айтылуға тиіс болды және екіншіден,
қалың тыңдаушыға түсінікті әрі тартымды болуы қажет еді.
Тарихи білімнің шежіре және эпос сияқты жанрларының өр-

кен жоюы тікелей осы екі өмірлік талаптан туындағандығы
күмәнсыз. Міне осыған байланысты эпосты тарихи білімнің
мифологиядан кейінгі кезекті даму сатысы ғана емес, соны-

мен бірге белгілі бір спецификалық жағдайда тарихи ойды
дамытудың ерекше түрі ретінде қарастыруға толық негіз бар.
Осы уақытқа дейін халқымыздың мәдени даму жолын, со-
ның ішінде эпикалық дәстүрді тарихилық (историзм) прин-

ципі тұрғысынан қарау жетіспей келеді. Ал бұл әдістің негізгі
талабы тарихи сабақтыстықты естен шығармау, демек белгілі
құбылыс тарихта неге байланысты пайда болды, сондай-ақ
өзінің даму барысында қандай негізгі даму кезеңдерінен өтті

және ол осы даму тұрғысынан қарағанда қазір қандай күйде
екендігін анықтау.
Жоғарыда атап өткендей, көшпелі өмір салты үстемдік құр-
ған ортада эпикалық дәстүр барлық даму фазаларынан өтіп,

өзін жаратушы халықпен бірге кемелдене түсіп шындықты
бедерлеуде сапалы өзгерістерге ұшырап отырғандығы да
ақиқат. Оның бұл ерекшеліктерін біз батырлық жырлардан,
оның жаңа тарихи кезеңдегі (ХҮІІІ-ХХ ғ.ғ басы) көрінісі,

қазақ халқының саяси тәуелсіздігі мен әлеуметтік мүддесі
үшін жүргізген арпалысты күресінің тарихи шежіресі тарихи
жырлардан анық байқаймыз.
Батырлық жырларда Қобыланды, Қамбар сияқты батыр-

лардың ерлік қызметінде жалпы халықтық мүдде бұлыңғыр
да, оның есесіне рулық, тайпалық мүдде анық, ашық көрініп
жатады. Қобыланды «Қараспанды жайлаған, қалың қыпшақ
елінен», Алпамыс «Жиделібайсын жерінен, қоңырат деген

елінен», өздері де сол елдердің намысын қорғап, «үйде отыр-
саң түзің жоқ, түзге шықсаң, үйің жоқ» жалғыз болып ке-
леді. Сондай – ақ, ол батырлардан ұлттық мүддені, бүкіл қа-
зақ жерін қорғауды күту де әділеттілік болмас еді. Батырлық

жырларды олар пайда болған тарихи арнада қарасақ нақты
тарихи материал осындай қорытындыға жетелейді. Өйткені,
ол тарихи кезеңде қоғамдық өмірде тайпалық бірліктің, үс-
темдік құруы соған сай идеологияда рулық сананың белең

алуына байланысты отандық, бүкілелдік мүдде сол тайпалық
одақтың қонысымен шектелетін.
Ал, тарихи жырда жағдай басқаша. Бөгенбай, Қабанбай,
Олжабай, Райымбек, Өтеген рулық мүдде, рулық патриотизм

бүкілхалықтық мүддеге, патриотизмге жол бере бастаған
жаңа тарихи кезеңнің, соған байланысты қоғамдық қызметін
тек өз руының ғана емес, бүкіл қазақ халқының тағдырымен

байланыстырған, тек өз руының теңдігі мен еркіндігі үшін
емес, жалпыұлттық теңдік пен еркіндікті мақсат-мүдде тұт-
қан, демек, өз дәуірінің прогрессивті принциптерін ұстанған
қайраткерлер. Өз заманының белсенді саяси қайраткерлерінің

бірі Қалқаман ұлы Бұхар жырау қазақ жасақтарының қолбас-
шысы Бөгенбай батырдың өлімін Абылайға естірте келіп ба-
тырдың өмір жолына мынандай баға берді:
Еңбек қылған ер үшін,

Жауда кеткен кек үшін,
Қазақтың абырой-атына
Сарып қылған бар күшін
Қарияң келіп жылап тұр

Еңбегі сінген ер үшін, – дейді.
Елдік ынтымақ пен бірлікті талап еткен дәуір рухына
жауап тек батырлар қызметі арқылы ғана көрініп қойған жоқ,
сонымен бірге, Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты озық ұстаным-

дағы ойшыл билердің қоғамдық қызметінен, жасаған тұжы-
рымдарынан анық байқалды. Бұқар, Ақтамберді, Үмбетей
сияқты ақын-жыраулардың толғау, өлеңдерінде ұлт бірлігі
негізгі тақырыпқа, бірінші кезектегі саяси аса маңызды мә-

селеге айналды. Егер батырлықтың негізгі өлшемі батырдың
өз руын не тайпасын қорғау емес бүкіл халқын, отанын қор-
ғау болса, жырау толғауында, шешен сөзінде, би кесімінде
бүкілхалықтық ұғым, мүдде ортағасырлық рулық, жүздік

ұстаным, түсініктерге қарсы қойыла бастады. Мәселен, Қаз-
дауысты Қазыбек би қазақ қоғамында терең тамыр жайған
феодалдық алауыздыққа қарсы шығып, «Бір атадан тумайық,
бір атадан туған соң, бір-бірімізді қумайық» десе, Әлібекұлы

Төле би мұндай алауыздықтың салдары туралы «Араздасқан
жаулықтың қасіреті мен азабын елің тозса білерсін», – дейді.
Міне осындай әлеуметтік және саяси жағдайда қалыпта-
сып, дамыған тарихи жырлардың деректік сипатына бай-

ланысты мынандай екі ерекшелігін бөліп айту орынды.
Біріншіден, тарихи жырлардан біз белгілі бір тарихи оқи-
ғаларға байланысты берілген жалпыхалықтық бағаны ғана
емес, сонымен бірге жазба деректерде жоқ көптеген құнды

фактілерді кездестіреміз. Бұл тұрғыдан алғанда тарихи жыр-
лар жазба деректерді толықтыра түсетін қосымша материал
ретінде ғана жүрмейді, сондай-ақ ол өзінше дербес маңызы

бар дерек көзі. Екіншіден, тарихи жыр, тарихи оқиғалар ту-
ралы қоғамның өз куәлігі ретінде тарихи процессті ішкі ди-
намикада қарауға жол ашады. Тарихи жыр фактілерінің бас-
қа деректермен, әсіресе шетелдік авторлардың куәліктерінен

айырмашылығы да және артықшылығы да тура осы қырынан
туындайды.
Нақты мысалдар келтірейік. XVІІІ ғ. 40-шы жылдарында-
ғы қазақ қоғамының ішкі саяси өміріндегі ең негізгі өзекті

мәселе – бір орталыққа бағынған мемлекеттік тұтастықты
қалпына келтіру жолындағы әрекет болды. Бұл туралы ар-
хивтік материалдардағы жанама деректерге сүйене отырып
М.П. Вяткин былай деп жазды: «...Мы имеем основания счи-

тать главным содержанием внутриполитической истории ка-
захов 40-х годов XVІІІ в. попытки воссоздать объединенное
казахское ханство. Традиции и политические представления
XVІІ и начало XVІІІ вв., времени объединенных казахских

ханств, были еще живы и политически действенны».
Бірақ бұл процестің өмірде орын алғандығы, оны қолда-
ған немесе оған кедергі жасаған феодалдық күштердің іс-
әрекеті туралы накты құжаттық материалдар жоқтың қасы.

Ал белгілерінен Әбілхайыр сияқты хандардың «аға хандық»
билікке емеурінін байқататын фактілер арқылы ғана топ-
шылауға болады. Демек, бұл мәселені қарауда жазба дерек-
терінің мүмкіндігі шектеулі. Соған байланысты тарих айту

дәстүрі, оның негізгі жанрларының бірі – тарихи жыр көрсе-
тулерін пайдалану қажеттілігі туындайды. Бұл кезекте ақын
Қазанғап Байболұлы қалдырған «Төле бидің тарихы» мен
ел арасында қолжазба және ауызекі түрінде тараған Абылай

туралы жырлар шоғырын бөліп айту парыз.
Мәселен, «Төле бидің тарихы» атты жырда жоғарыда атал-
ған кезеңде қазақ қоғамындағы саяси бірлік үшін түрлі ағым-
дар арасындағы күреске байланысты жазба деректерде жоқ

мынадай маңызды фактілік материал берілген. Онда Қазан-
ғап ақын Еркөбік атты кісінің қолжазба шежіресіне сүйене
отырып аса үлкен тарихи маңызы бар оқиға – Састөбе кеңесі
туралы мәлімет келтіреді. Шамамен, жоңғарлардың Оңтүстік

Қазақстандағы билігі құлағаннан кейін көп ұзамай өткен бұл
кеңестің, тарихи маңызы қысқаша мынаған саяды. Састөбе
кеңесі Тәуке хан тұсында дәстүрге айналып, «Ақтабан шұ-

бырынды» оқиғасынан кейінгі жылдары аса маңызды мәсе-
лерерді талқылауға байланысты тұрақты түрде үш жүз би-
лерінің басын қосып тұрған бүкілқазақтық кеңестің соңғысы
болатын.

Кеңесте талқыға түскен негізгі мәселе – қазақ қоғамының
саяси тұтастығы еді. Бірнеше күнге созылған түрлі күш-
тер арасындағы дискуссия феодалдық бытыраңқылықты
жақтаушылардың үстемдік алуымен аяқталып, тұтас мем-

лекеттік бірлікті қалпына келтіру әрекеті жүзеге аспай, үш
жүздің «әрқайсысына тиесілі енші жері» анықталады. Осы
тұрғыдан алғанда Састөбе кеңесі елдің саяси өмірінде бір ке-
зеңнің аяқталып, жаңа тарихи кезеңнің басталғанын білді-

ретін аса маңызды саяси тарихи оқиға еді.
«Ақтабан шұбырынды» кезеңінің аса көрнекті қайраткері
Әлібекұлы Төле би ұлы жүз билеушілерінің алдында сөйлеген
сөзінде Састөбе кеңесіне мынадай баға береді: «- Кешегі Бұ-

хара мен Хиуадан ата қонысқа әрең жетіп, енді етек-жеңімізді
жиып ел боламыз ба деп бет түзегенде, өткен Састөбедегі ке-
ңес елге құт емес, жұт болып тиді. Үш жүз бірігіп тұтас елге
айнала алмадық. Кесапат «Ақтабан шұбырынды» бізге сабақ

болмады. Кіші жүз бен Орта жүз ұзап, бірі Еділ-Жайық, бірі
Арқа асты. Әрқайсысының басында жеке басының күйі мен
тағының қамын ойлаған хандар тұр.... Енді қазақ ымыраға
келіп ел бола алады ма, сол қинайды жанымды», – дейді.

Тарихта халық тағдырына қатысты мәселеге байланыс-
ты үш жүз билеушілерінің басын біріктірген Састөбе кез-
десуінің болып өткендігіне күмәндануға негіз жоқ. Мұндай
дәрежедегі кеңестердің болып тұрғандығын жазба деректері

де растайды. Мәселен, белгілі би Қаздауысты Қазыбек 1745
жылы Орынбор губернаторы И.И. Неплюевқа жолдаған ха-
тын осындай бір ірі кеңестің өтетіндігін хабарлаудан бастай-
ды: «Иана биз Қазубек биден инаралға суз будур: иети хан,

куп туре бару бизларниң уштумизга килалар. Сузлашамиз,
кингаш қиламиз тиб айталар».
Бүкілқазақтық саяси бірлік үшін күреске қатысты бұл ма-
териалдарды Абылай хан туралы тарихи жырлар циклі өте

орынды толықтыра түседі. Мәселен «Абылай хан» жырын-
да орта жүздің саяси орталығы Көкшетаудан Жәнібек ба-
тыр, Қаздауысты Қазыбек би, Бұхар жырау сияқты ықпалды

қайраткерлердің қолдауымен бұрынғы жалпықазақтық саяси
орталық Түркістандағы Төле биге Абылай сұлтан бастаған
үлкен өкілдік аттанады. Тарихи жыр бұл өкілдіктің мақсаты
қазақ хандығы ордасының бұдан былайғы тұрағын анықтау

деп білдіреді. Біздің пікірімізше жырдың көрсетуі тарихи
шындыққа жақын. Себебі сол кезеңдегі нақты тарихи қа-
жеттіліктен туындаған мұндай өкілдіктің Түркістанға атта-
нуының жоқ дегенде екі себебі бар еді. Біріншіден, М.П.

Вяткин орынды атап көрсеткендей, XVІІІ ғ. орта тұсында
және одан кейінгі жылдары да орталығы Түркістан қаласы
болған бүкілқазақтық саяси бірліктің өмір сүргендігі халық
есінде тура кешегідей әлі де сақтаулы еді. Ал, Төле би болса

қазақ жүздерін бір саяси орталыққа біріктіре алған Тәуке хан
тұсында төбе билік дәрежеде болғандығы мәлім. Орталық
хандық билік жойылғаннан кейінгі жылдары да халық ара-
сында Төле би босағасының «үлкен үй», «орда» атануы да

осы саяси жағдайдың жаңғырығы еді. Егер бұл тарихи ұғым-
түсініктерді сол кезеңдегі қоғамдық қатынастар мен дәстүрлі
қоғамдық сана арнасында қарайтын болсақ, онда Төле би ша-
ңырағының қазақ хандары мен сұлтандарының «аға хандық»

билік үшін өзара күресіне ықпалын тигізіп отырғандығын
мойындауға тура келеді. Ол туралы тарихи жырда:
Бар еді ұлы жүздің Төле биі,
Халыққа орда болған оның үйі,

Үш жүздің баласына бата беріп,
Орыспен де сыры бар тұрған күйі, – делінеді.
Бұл ел арасында қалыптасқан пікірге қосымша Орынбор
әкімшілігінің арнайы тапсырмасымен XVІІІ ғ. орта тұсында

қазақ арасында жиі болып отырған казак Мансур Асановтың
есебінен Төле бидің Россияға жылы қатынасы туралы хаба-
рымен қатар, оған берілген мынадай бағаны оқимыз: «...знат-
нейший Кайсачин Тюля бий, который и в Ташкенте больше

хана владельцем почитается». Міне бұл келтірілген фактілер
Абылайға өз саяси ықпалын нығайта түсу үшін Төле бидің
қолдауын алу қаншалықты қажет екендігін көрсетсе керек.
Екіншіден, Төле би ықпалын тек идеологиялық факторға

жатқызу жетімсіз. Өйткені біз қарап отырған кезеңде би ұлы
жүздің шын мәніндегі билеушісі де еді. Міне сондықтан да
Көкшетаудан Абылай бастаған өкілдіктің Төле биге келген

осы сапарынан соң Абылайдың орта жүз бен ұлы жүздің
ханы есебінде айтылуы арасында байланыстың болуы әбден
мүмкін. Егер, Абылайдың қазақ салты бойынша хан көтері-
луі 1771 жылы Көкшетауда емес, Түркістанда өткендігін еске

алсақ, бұл пікірдің негізсіз емес, ал жырдың көрсетуінің та-
рихи шындыққа жақын екендігіне көз жеткізуге болады.
Қалай болғанда да сол тарихи кезеңдегі қазақ саяси
өмірінің белсенді қайраткерлерінің елдің саяси жағдайына

байланысты ірі мәселелерді талқылап, олар бойынша белгілі
бір тұжырымдарға келгендігі сөзсіз. Сондай-ақ, бір-бірінен
алшақ жерлерде (Көкшетау және Шымкент) өмірге келген
жырлардың өзекті бір тақырыпты түрлі жақтарынан ашып

көрсетуде үндес болуы, әрине, кездейсоқ жақындық емес
екендігі де даусыз.
Тарихи жырлардың рухани сипаттағы құбылыстарды қа-
растырудағы орны ерекше. Тіптен рухани өмір саласындағы

процестерді талдауға алу ісінде оларды ауыстыра алатын бас-
қа деректік материалдар жоқ десе де болады.
Қорыта айтқанда, қазақ қоғамында белгілі тарихи жағдай-
ларға байланысты тарих айту дәстүрі барлық даму сатыла-

рынан өтіп, өткен тарихи оқиғалар мен құбылыстарды жадта
сақтап, кейінге жеткізудің жетілген құралдарының біріне ай-
налды. Сондықтан да ұлт тарихын талдауға алу ісінде бұл дәс-
түрдің беретін пайдасын жоққа шығару тіптен де мүмкін емес.

1.3 Эпостың тарихилығы
(«Манас» эпосындағы қазақ тарихына қатысты
фактілік материалдар жөнінде)
Орталық Азияның байырғы тұрғындары санатына жата-

тын қазақ және қырғыз халықтары егіздің сыңарындай туыс,
өлкенің дәуірлік оқиғаларға толы күрделі саяси тарихында
ұзақ ғасырлар бойы белсенді рөл атқарған тағдыры жақын
халықтар. Әр кезеңдері қалыптасқан қазақ-қырғыз саяси ода-

ғы туралы шығыс және батыс авторлары да жазған. Деген-
мен, туыс халықтардың терең тамырлы достық қатынасын
айшықты етіп көрсеткен олардың мыңдаған жылдар бойы
өздері жаратып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп келген эпика-

жасалған тұжырымы, бағасы болып келетін эпостық шығар-
малар екі елдің қатынасына қатысы бар тарихи оқиғаларды
ішкі даму динамикасында қарауға, тіптен сырт көзге көрі-
не бермейтін қыры мен сырын түсінуге мүмкіндік береді.

Оны біз Ш.Уәлиханов, М.Әуезов, Ә.Марғұлан еңбектерінен
анық байқағандай боламыз. Қырғыз ғалымдары Б.Кебекова,
И.Молдобаевтың соңғы жылдары жарық көрген еңбектері де
бұл тұжырымға негіз бола алады.

Ұлы «Манас» эпосының бұл тақырыпты зерттеуде алатын
орны ерекше. Эпоста өзге халықтардың арасынан ең көп ата-
латыны да қазақтар. «Манас» қазақ елін ылғи да қырғыздар-
ға жақын туыс, тағдырлас халық ретінде атайды. Егер дерек

көздеріне зер салсақ бұл көріністің толық негізді екендігіне
көз жеткіземіз. Екі халық өзара терең этникалық байланыс-
тан тыс, сарттан төнген қауып-қатерге байланысты жиі әске-
ри-саяси одақ құрып отыруды дәстүрге айналдырған.

Тарихта Алтай, одан ары қытай қабырғасына дейінгі ара-
лықты мекендеген түркі тайпаларының өз ата қоныстарынан
оңтүстік, оңтүстік-батысқа, батыс Сібір жеріне ығысуы ерте
замандардан басталған қытай экспансиясы мен Шыңғыс-

хан дәуірінен бергі уақытқа тиесілі. Монғолдардың «Құпия
шежіресі», қытай жылнамалары, Рашид ад-дин еңбегі сияқ-
ты деректерден Шыңғыс құрған моңғол мемлекеті пайда бол-
ғанға дейін бұл өлкеде үйсін, қырғыз, найман, керей сияқты

ірі тайпалық одақтардың дербес ерте феодалдық мемлекеттік
бірліктері болғандығы мәлім. Раши ад-дин өз жылнамасында
Шыңғыс жойқынынан кейінгі түбегейлі өзгеріске ұшыраған
олардың саяси жағдайы туралы былай деп жазды: «найман-

дар, жалайырлар, өңгіттер, керейіттер және басқа да белгелі
бір жеке өз аты бар тайпалар өздерін моңғолмыз деп атап,
сол арқылы моңғолдардың атақ-даңқын бөлісуге ынталы
екендігін байқатты, ал бұл тайпалардың бүгінгі ұрпақтары

өздері осы атты көне замандардан бері иемденіп жүргендей
сезіне бастады, ал шын мәнінде мүлдем ондай емес-тін»¹. Та-
рихшының бұл көрсетуінің терең астары бар. Осы және де
басқа салиқалы деректерге байыппен қарамастан қайсыбір

авторлардың жалайыр, найман, керей, өңгіттерді моңғол
-----------------------
1 Рашид ад-дин. Сборник летописей. М.-Л., 1952, Т.1, кн.1, – С.75.

тайпалары санатына жеңіл түрде жатқызып жүргендігі, әри-
не, тым біржақты тұжырым болып табылады.
ХV ғасырдан бастап ХVІІІ ғасырдың орта тұсына дейін
қытай және моңғол феодалдарының басқыншылық саясатын

жалғастырушы ойрат /қалмақ/ феодалдары болды. Міне осы-
ған байланысты, «Манас» сияқты бүтін бір халықтың жадта
сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа, ғасырдан ғасырға көшіп отыр-
ған шежіре-эпоста да қытай, моңғол, қалмақ хандарының ал-

ма-кезек көрініп отыруы заңды құбылыс болса керек.
Жырдың ең бастапқы бөлігі Манастың өмірге келуі. Оның
айтулы тойына басқа халықтармен бірге найман, керей, ар-
ғын, дулат, үйсін тайпаларының да белгілі, басшы адамдары

келеді. Эпос бұл тайпаларды қазақ тайпалары ретінде атап,
олардың ежелгі заманнан қырғыздармен осы өлкеде тығыз
байланыста және қытай, моңғол бақыншылығына қарсы бір-
ге күресіп келгендігінен хабар береді.

Ол туралы:
Арқасы тийген найман бар,
Коңшулаш жүргөн қоңурат,
Үйүрдөш жүрген үйшін бар,

Аралашкан алчын бар1, – дейді.
Манастың әкесі Жақып қырғызға сырттан қауіп төнгенде
«Қазақ, қырғыз бир тууган, калмак камап жатканда кантип
жатат үйүнө»2, – деп қазақтарға хабаршы жібереді.

Біздің пікірімізше, қырғыздар мен қазақ тайпаларының ты-
ғыз этникалық араласуы да осы Алтай кезеңіне тұс келеді.
И.Д. Молдобаевтың есебі бойынша «Манаста» ұсақ этника-
лық есімдерді қоспағанда қырғыз бен қазақ халықтарына ор-

тақ 17 этноним кездеседі екен. Олардың арасында белгілі тай-
па аттары: қыпшақ, қоңырат, найман, дулат, үйсін, ру аттары:
ноғай, алшын, сары үйсін, абақ, таздар және басқалары бар.
Манастың Сағымбай Орозбақ-ұлы жырлаған алғашқы

бөлігінің ең өзекті тақырыбы қырғыздардың Алтайдан қазіргі
мекеніне көшіп келуі. Эпостың көрсетуі бойынша Алтайдан
батысқа мекен ауыстыру қырғыз халқымен бірге жалайыр най-
ман, керей сияқты қазақ тайпалары үшін де ауыр кезең болған.

---------------------------
1 Манас. Эпос. Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча. 1 китеп. Фрунзе,
1984, – 163 б.
2 Сонда, 146 б.

Эпос түркі халықтарының Алтайдан батысқа мекен ауыс-
тыруының негізгі себебі ретінде қытай, моңғол жақтан төнген
қауіпті атайды. Алтайдан қоныс аударуға байланысты шақырыл-
ған кеңесте сөйлеген сөзінде қырғыз Бердике қария былай деді:

Конуштап жүрүп маңгулга
Коркуп калган екенсиң!
Жақын жүрүп кытайга,
Жадап калган екенсиң!1

Алтайдағы найман, арғын батырлары қырғыз батырлары-
мен бірге қоныс іздеуге аттанады. Белгілі Ер Көкше Жетісу
жерін көргенде «Жетісу жердің төресі, атының жемі күріш-
тен», «Қарқараны көргенде ат үсті жүріп семірдік» дейді. Қо-

нысқа Ұлытауды таңдап алады. Ал Сары-арқа туралы:
Сарыарқа деген жер көрдім,
Алтайдың тура қақ тұсы.
Салтанатын кең көрдім.

Ақыры жалпақ, жері кең,
Айып жері-суы кем – дейді.
«Манастағы» қазақ жерлеріне берілген бұл сипаттаулар ха-
лықтың өзі берген бағасымен қабысып жатыр. Эпосты оқу

барысында өзіне көңіл аудармай қоймайтын бір жай, ол екі
туыс халықтың дәстүрлі салт-санасындағы ортақ ұқсастық-
тардың өте көп екендігі. Ұлы көш салтанаты көшпенділердің
салты бойынша, алдымен ақ боз бие шалудан басталады.

Оның артынан қисапсыз көп малдан құрбандық шалынады.
Ал көш салтанатында қырғыздар мен қазақтарда қария, қыз-
дар жорға мінеді. Ол туралы «Манаста» «Айыл башы ақса-
қал, той башының барына жоргодан таңдап мингизди» делі-

неді. Эпостың Ер Көкше көшінің салтанаты «Қыз Жібектегі»
Сырлыбай көшінің сәнінен кем емес:
«...Жибек арқан тарттырып,
Аз болгондо көчүнөн

Алтымыш атан арттырып,
Алтындуу доол кактырып,
Кошмок қара нарларға
Коңгуроону тақтырып,

-------------------------
1Манас. Эпос. Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча. 2 китеп. Фрунзе,
1984, – 14-15 б.б.

Ыспаны килем жаптырып,
Дүңгүрөтүп жылкысын,
Түпөктүу найза боз балдар
Түрмегү менен бастырып...»1 – дейді.

Қырғыз және қазақ халықтарының ұзақ ғасырлар бойы өз
тәуелсіздігі үшін жүргізген күресінің ең ауыры, соған байла-
нысты олардың ұлттық жадында терең із қалдырғаны қалмақ
басқыншылығы болды. Сондықтан да олардың фольклорын-

дағы қалмақ тақырыбы өзінен бұрынғы тақырыптарды ығыс-
тырған жай қаттау ғана емес, халық ретінде жойылып кету
қаупіне қарсы жүргізген күрестің терең тарихи ізі. Міне осы
күрес барысында қазақтар мен қырғыздар бірнеше рет өзара

саяси одақ құрған. Бұл одақ шамамен ХV ғасырдың орта тұсы-
нан басталады. Осы кезеңде шығыс және батыс моңғолдарды
түгел билеп, қытай әскерін талқан етіп, жеңіп, қытай императо-
рын тұтқынға алған ойрат ханы Есен Тоқмаққа /ортағасырлық

моңғол деректерінде Жетісу мен Қырғызстан осылай атала-
ды. – М.Қ/ ірі шабуылдар ұйымдастырды. Бұл қырғыздардың
ұйымдасқан қуатты ойрат әскерімен ең алғашқы кездесуі бол-
ды. Соған байланысты «Манастағы» Есен ханды қытай, мон-

ғол және қалмақ басқыншыларының жинақы аты ғана емес,
сонымен бірге тарихта болған адам ретінде қарауға да негізі
бар. Бұл жағдай қазақ эпостары мен тарихи жырларында қал-
мақ хандығының жинақы аты есебінде берілген Сейсен, Қа-

рақұл, Қараман, Қалдан есімдерін еске салады/. Тарихта бұл
есімдердің де Очнрту Цеценхан,Хара-Кула /Қарақұл/; Галдан
Церен сияқты баламалары бар екендігі белгілі.
Есен хан шабулынан кейін қырғыз-қазақ одағының үлкен мән-

ге ие болуы ХVІ ғасырдың 20-60 жылдарына, ХVІІ және ХVІІІ
ғасырдың бас кезіне тұс келеді. Жазба деректерде және қазақ-
қырғыз шежіре, жырларында екі халық моңғол хандарының
басқыншылығына қарсы бірге тойтарыс беріп, ал Есім, Тәуке

хандар тұсында ойрат шабуылының күшейе түсуіне байланысты
екі ағайынды ел өзара /тіптен өте тығыз одақтық байланыс ор-
натады. Эпостағы қазақ қолдарының басшысы Ер Көкше белгілі
дәрежеде қазақ батырларының жинақы көрінісі.

-------------------------------
1 Манас. Эпос. Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча. 1 китеп. Фрунзе,
1984, – 154 б.

Ол Манаспен бірігіп Жетісу жерін жаудан тазартушы қаһар-
ман ретінде бейнеленеді1. Ал оның жырда суреттелген қалмақ
батырлармен жекпе-жегі ел намысы үшін жанын пида еткен қи-
сапсыз көп ерлердің көзсіз ерлігінің әрине, елесі ғана.

«Манастан» өмірі мен қоғамдық қызметі шамамен ХІV-ХVІ
ғасырларға тұс келетін қазақ тайпаларының көрнекті ру, тай-
па басшылырының, батыр, палуан есімдерінің үлкен тобын
кезіктіреміз. Олардың қатарында Айдархан, Баубек, Қарабек,

Тана би сияқты тайпа, ру басылары, Үрбі сияқты батыр, Таз
сияқты шешен, Байқап, Күнегер /Күнес/ сияқты палуандардың
есімі аталады. Жай аталып қана қоймайды, әрқайсысының өз
ортасында алатын әлеуметтік орны, қоғамға сіңірген еңбегі бе-

дерленеді. Мысалы, эпоста Қамбардың ұлы Айдархан Алтайда
қырғыздармен көрші, аралас мекендеген наймандардың тай-
па басы, ірі бай, батыр ретінде бейнеленеді. Ертіс бойында
Айдархан Ақ-Қала аталған қала не бекініс салдырған. Қазақ

эпосында Ер Көкше Қамбардың ұлы болса, «Манаста» оның
әкесі Айдархан, ал Қамбар арғы атасы. Он алты жасар Көк-
ше қалмақ батырымен жекпе-жекке ұмтылғанда Айдархан
баласының алдында көлденең тұрып, әлі жастығын айтып,

өзі шығады.
Эпоста қазақтардың арасынан тұрақты әрі жиі аталатын
адамдардың бірі Қарақожа. Деректердің көрсетуіне қараған-
да Қарақожа тарихта болған адам. Қосымұлы Қадырәлі би

«Жылнамалар жинағында» Қарақожаның арғын тайпасынан
екенін білдіріп, Тоқтамыш ханның ұлы Қадірбері ханның Еді-
гемен болған соғысы кезінде опат болғандығын айтады. Бұл
ХV ғасырдың алғашқы жартысы Қарақожа қазақ эпостарын-

да да белгілі адам ретінде аталады. Шежіре көрсетулеріне сү-
йене отырып, профессор С.Аманжолов Қарақожа арғын тай-
пасының ұраны болғандығын келтіреді. «Манаста» Қарақожа
ылғи да ірі кеңестерге байланысты арғын тайпасының өкілі

және «ақылға дыйқан кошосу» ретінде аталады. Әрине, эпос
көрсетулерінің бәрін де сол күйінде қабылдау қиын, дегенмен
одан біз Қарақожаның ортағасырлық феодалдық қоғамның
белгілі өкілі болғандығын анық байқаймыз. Сонымен, «Ма-

наста» қазақ тарихына байланысты деректік материалдар мол.
------------------------------
1Манас. Эпос. Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча. 1 китеп. Фрунзе,
1984, – 159 б.

Біз шағын мақаламызда олардың қайсыбіреулеріне үстірт
тоқталып өтумен ғана шектелдік. Белгілі ортағасырлық ес-
керткішті қазақ тарихына байланысты жан-жақты терең тал-
дауға алу әрине отан тарихы үшін пайдалы іс болмақ.

«Манаста» түрлі тарихи кезеңдерде өмірлік сұраныстарға бай-
ланысты қырғыз елінің қоғамдық ойына ықпал жасап отырған
түрлі идеологиялық ұстанымдардың ізі сақталған. Сол идеялар-
дың бірі шығыс жақ бетіндегі көршілер тарапынан төнген қауіп-

ке байланысты қырғыз елінің, тіптен одан да кең ауқымды түркі
халықтарының бірлік, тұтастық идеясы. Осы сұранысқа жауап
ретінде эпоста Манас тез есейіп бүкіл қырғыз елінің түркі ха-
лықтарының намысын қорғаушы батыр жас қайраткер болып қа-

лыптасады. Ш.Уәлиханов 1856 жылы жазып алған «Манастың»
«Көкітай ханның өлімі және оның асы» аталатын тарауында бұл
ой анық көрініс тапқан. Көкітай хан тек қырғыз елінің ғана емес,
шығысында Алтайдан, батысында Каспий өңіріне дейінгі ара-

лықты мекендеген түркі елдерінің ханы. Эпостағы бұл ой түркі
қағанаты кезіндегі тарихи-географиялық жағдайда, сол дәуір-
дегі таза шындықтың көмескі ізін еске салады 1.
Жалпы «Манаста» түркі қағанаты дәуіріндегі қоғамдық

оймен өзара идеялық сабақтастық барлығы зерттеушілер
тарапынан орындалған шындық. Оған бұл ескерткіштердегі
өзекті ойларды өзара салыстыру арқылы көз жеткізу қиынға
түспейді. Төмендегі екі белгілі мұрадан алынған үзінділер-

ге көңіл аударып көрейік. Күлтегін кіші жазуында отаншыл
Білге қаған еліне арнаған сөзінде мынадай пікірді білдіреді:

Бүкіл жеткіншегім, ұланым,
Біріккен әулетім, халқым,
Қаған болып,
Жоқ, кедей халықты көп көтердім.

Кедей халықты бай қылдым,
Аз халықты көп қылдым....2.
Ал «Манаста» Көкітай өлер алдында елімен қоштасып,
туысы Байұлы Баймырзаға:

------------------------
¹Марғұлан Ә. Ежелгі жыр аңыздар. Алматы, 1985, – 125 б.

Бері қарай құлақ сал, батыр,
Телі түкті құс салдым, батыр,
Тентекті жинап ел қылдым, батыр,
Құладан салып құл қылдым, батыр,

Құрама жиып ел қылдым, батыр1, – дейді.
Әрине, екі мұрада берілген мұндай өзара ұқсасты ойлардың
алдымен заман сұранысынан туғандығына шек келтіруге
болмайды. Сонымен бірге олардың арасындағы табиғи са-

бақтастықты да жоққа шығару қисынсыз болар еді. Міне бұл
келтірілген және эпоста кездесетін басқа да осы тәрізді жол-
дардан ел мен жер тұтастығы идеясының әрқашанда ірі та-
биғи тұлғалар қызметінің өзекті жібі болып келгендігіне көз

жеткіземіз.
Осы ретте «Манастағы» мынадай бір маңызды жағдайға
көңіл аудару артық емес. Қырғыз жерінде басқа көрші ел-
дермен салыстырғанда моңғол «алтын руының» үстемдігі

соншалықты терең, әрі ұзақ болған жоқ. Міне сондықтан да
эпоста Көкітайды хан, Манасты сұлтан, төре ретінде көрсе-
туден қырғыз қоғамында ортағасырлық шыңғыстық идеоло-
гиялық әсерінің әлсіз болғандығын, оның есесіне елдің өзін-

өзі билеу, басқа елдермен өзін тең ұстау, саяси тәуелсіздік
сияқты идеялар басымдылығы анық байқалады. Эпостың
дерлік барлық вариантында Манастың әкесі Жақып бірде но-
ғай, бірде қырғыз, бірақ әйтеуір моңғол емес, ал Манастың

өзі көп жағдайда хан, сұлтандардың озбырлығына қарсы,
дүйім жұрттың , қарапайым халықтың мүддесі үшін күресте
жүрген тұлға.
Қорыта айтқанда, «Манас» эпосынан туыс елдер тарихы-

на қатысты тарихи фактілер молынан кездеседі. Бұл ретте,
эпостық мұраның әсіресе ішкі идеологиялық қатынастарды
зерттеу ісінде басқа дереккөздері ауыстыра алмайтын өзіндік
орны бар екендігін ескерген жөн.

-------------------
1Ш.Уәлиханов. Таңдамалы. Алматы, 1985, – 262 б.

1.4 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс
айтылған тарих деректерінде
Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің түрлі
өңірлеріндегі ошақтарына қатысты түрлі мазмұндағы айтыл-

ған тарих материалдары дерек ретінде әлі күнге дейін кең
түрде ғылыми айналымға тартылған жоқ. Ал көтеріліске қа-
тысқан, оны көзімен көріп куә болған адамдардың айтқан ес-
телік-әңгімелері мәселеге жаңа көзқарас тұрғысынан қарауға

қажет тың мәліметтер береді. Бұл деректерді талдай отырып,
көтерілістің шығу себептері, басталуы, барысы, оның басшы-
лары, отарлық жүйенің көтерілісті басуға қатысты жүргізген
жазалау шаралары, көтерілістің жеңілу себептері, нәтижесі

мен салдары жөнінде басқа дерек көздерінде жоқ мәлімет-
терді алуға болады.
1916 жылғы көтеріліс туралы айтылған тарих деректері
көтеріліске тікелей қатысқан және оны көзімен көрген куә-

герлердің естелік-әңгімелерінде берілген. Көтеріліс туралы
естелік-әңгімелер мен өлең-жырларды жинақтау барысында
оны жазып алған зиялылар қазіргі кездегі айтылған тарих ба-
ғытында ғылыми ұйымдастырылған сұхбаттарға қойылатын

талаптарға ұқсас ақпарат беруші туралы мүмкін болғанша
толық мағлұматтар береді. Сонымен қатар олар жинақталған
материалдарды мұрағаттандыру ісін де ұмытпаған. Өйткені
ол жиналған материалдардың біршамасы еліміздің мұрағат-

тарында жақсы сақталған. Мысалы, Қазақстан Республика-
сының Орталық Мемлекттік мұрағатының № 427 коллек-
циялық қорында, № 639 «Қазақстанды зерттеу қоғамы» деп
аталатын қорында, Қазақстан Республикасы Президенті мұ-

рағатының № 811 коллекциялық қорларында ел арасындағы
заман куәгерлерінен жазып алған естелік-деректер молынан
кездеседі. Сондай-ақ еліміздің түрлі кітапханалары мен мұ-
рағаттарының, академиялық институттардың қозжазба қор-

ларында халқымыздың ресми емес тарихынан сыр шертетін
бірталай деректер қатталған. Ал ол деректерді ғылыми тұр-
ғыдан талдау арқылы жазба деректерде кездесе бермейтін
тың ақпараттар алып көтеріліс тарихын жаңа мазмұн мен

Көтерілістің алғышарттарын, басталуы мен барысын, сал-
дарын түсіндіру жеке адамдардың естелік-әңгімелерінде,
сондай-ақ сол тұста айтылған қанатты сөздер мен өлең-жыр-
ларға, дастандарға негізделген үлгілерінде кездеседі. Атал-

ған дерек түрлерінің маңыздылығы өте зор. Мұндай деректік
топтамалар қалыптасқан тарихи жағдайларды баяндауға
бағытталған. Сонымен қатар көтеріліске қатысты айтылған
тарих материалдарында көтерілістің басшылары, олардың

бітім-болмысы, сол кезеңдегі халықтың тұрмыс-тіршілігі,
орыс өкіметінің өлкеде жүргізген саясаты жөнінде де құнды
деректерден хабардар етеді. Сондықтан, 1916 жылғы ұлт-
азаттық көтеріліс тарихын айтылған тарих материалдары

негізінде зерттеу – бұл мәселені бүгінгі көзқарас тұрғысынан
қарау ісін жеңілдетеді.
Көтерілістің шығуына негіз болған алғышартарына байла-
нысты да айтылған тарих материалдары жақсы мәліметтер

береді. 1916 жылғы көтерілістің негізгі шығу себептерінің
бірі жер мәселесі болатын. Көтеріліс қарсаңында патша
үкіметі ұзақ жылдар бойы жүзеге асырған отарлық сая-
сатының барысында орыс шаруалары мен казак-орыстар

үшін қазақ жерлерін зорлықпен тартып алып, құнарлы
егіндігінен, шұрайлы шабындығынан айырып мал ша-
руашылығымен айнылысатын көшпелі халықты тау-тасты
және шөлейтті жерлерге ығыстырды. Тек 1906-1914 жыл-

дар аралығында Жетісудағы қазақтар мен қырғыздардан
өңдеуге пайдалы, ең құнарлы 2 миллион 703 мың десятина,
ал 1914 жылы басталған Бірінші дүниежүзілік соғыстың ал-
ғашқы үш жылында Жетісу өңіріндегі қазақтардан 1800

мың десятина жер тартып алынған.
Осы айтылған оқиғаларды көзімен көріп, куә болған
жетісулық ақын Албан Асан Барманбекұлы патшалық Ре-
сейдің отарлық саясатының қасіретті нәтижесін өз айма-

ғының мысалында былай деп өлеңге қосады:
«Күннен – күнге Албаным,
Заманың сенің тарылды.
Өр көкірек кең қоныс,

Дәуірің сенің қалған-ды.
Кең қоныстан айырылып,
Ұшып кетер жерің жоқ.

Қанатың сынып қалған-ды.
Екі көзің телміріп,
Мойныңа шынжыр салған-ды.
..........................................

Қайсы бірін айтайын,
Ішімде толған арман-ды» – деп ата қоныс, құт мекенінен
айрылып, бодандықтың қамытын киген халықтың ауыр жағ-
дайынан хабар береді.

1916 жылғы көтерілістің шығуына себеп болған мәселе-
лердің қатарында алым-салықтың көбеюі, соғысқа қажет
халықтан алынған түрлі соғыс салықтары еді. 1914 жылы
Ресейдің қатысуымен басталған Бірінші дүниежүзілік со-

ғыс ішкі Ресей халқының да, шет аймақтардағы «бұра-
тана» халықтың да жағдайына қатты әсер еткен. Шаруа-
шылық күйзеліп, егіс көлемі азайып, оның өнімі күрт
төмендеді, мал саны кеміді. Соғыс қисапсыз көп шикі-

затты, азық-түлікті, малды, тағы сол сияқты материалдық
игілікті қажет етті. Өлкеде жергілікті өнімдер арзан бағада
қала отырып, сырттан тасымалданатын өнім қымбаттап ха-
лықтың шаруашылығы күйзеліп, әл-ауқаты нашарлай түсті.

Соғыстың алғашқы үш жылында Түркістан өлкесінен өте
көп мөлшерде мақта мен мақта майы, 474 мың балық,
299 мың пұт сабын, 70 мың жылқы, 13 мыңға жуық түйе,
38 пұт мың шаршы кез киіз, 441 киіз үй соғыс қажетіне

жинап алынған.
Соғысқа қажетті деп саналған мұндай материалдық игілік-
тер халықтың еркінен тыс, күштеп алынған болатын. Халық-
тың мойнына ауыртпалық түсіріп жиналған бұл жағдайлар

көтеріліске байланысты айтылған тарих естеліктерінде де
кездеседі. Ол жайында 1885 жылы туылған, Кеген ауданы
Қызылту колхозының мүшесі Алдаберген Қойшыбеков өзінің
1916 жылғы көтеріліс туралы айтқан естелігінде: «Мен бол-

сам Жәйшібек Бектеновтың атын, су жұмысын істейтін мала-
йы, інім Батырхан қойын жайған малайы. Сонда «31 жас, 19
жастағы балаларды солдатқа алады» дегенді естідім. Алда-
бергеннің жасы 31 де, Батырхан жасы 19-да болып шықтық.

Сонда естуім көтеріліс алдында еріксіз, халықтың аттарын
ала бастаған. Оның артынан кешікпей солдат аламыз деген
хабар естілді» – дейді.

Ал келесі бір естелік айтушы Жазылбек Серібайұлы (Ал-
маты облысы, Кеген ауданы, Өкірген селолық советі, Жаңа
Тоған колхозының мүшесі) өз естелік-әңгімесін былай деп
тарқатады: «Патшаның герман тартысы басталғаннан қалың

бұқарадан алған алымы: 1) 15-жылдың қысында әскерге деп
түтінге бірден байпақ алды.

керге керек деп киізі жаңа, ағашы жаңа, болыс басына 9-дан
үй салып, болыстар арқылы Жалаңашқа жидырып алды.

жайлауына барып отырған соң Қарқара жәрмеңкесіне ру;
руға әскерге ат алушы кәмесие-төрелер келіп, пристоп арқы-
лы барлық болыстарға бұйрық беріп Албан руының барлық
жылқыларын Қарқараға айдатып алып кел деп, ат, айғыр, бие

демей, кезге толғанын алдына 150, артына 100 сомнан ақша
беріп, ол аттарды болыс басына мал айдаушы жігіт алып,
тиісті жеріне айдатып тұрды».
Көтерілістің шығуына түрткі болған 1916 жылғы 25 маусы-

мында Ресей империясына қарасты «бұратана» халықтардан
соғыс жүріп жатқан аудандардағы тылдың қара жұмыстары-
на адам алу туралы шыққан жарлығы еді. Патша жарлығы
бойынша Орта Азия мен Қазақстаннан 19 бен 43 жастың

аралығындағы азаматтар алынуға тиісті болды. Бұл өл-
келерден 400 мың адам, сол сияқты оның ішінде Жетісу
облысынан 87 мың адам майданның қара жұмысына алу
жоспарланған.

Патша жарлығына қарсы көтеріліс Орта Азия мен Қа-
зақстанның барлық аудандарында бір мезгілде 1916 жылғы
шілде айының алғашқы күндерінде басталды. Бұл қарсы-
лық өлкенің әртүрлі аудандарында стихиялық бас көте-

рулерден ұйымдасқан қарулы көтеріліске барып ұласты.
Көтерілістің негізгі себебі отаршылдық езгінің күшеюі,
қазақтың шаруаларының жерлерін тартып алу әрекетінің
кең өрістеуі, алым-салықтың еселеп көбеюі, ұлттық, руха-

Көтерілістің басталуы мен барысына қатысты, тылдың
қара жұмысына алынатын жас жігіттердің тізімінің жасалуы-
на байланысты да естеліктерде жақсы тарихи фактілер айты-
лады. Ол жөнінде Алдаберген Қойшыбековтың әңгімесінде

былай баяндалады: «Сол хабармен Албан Ұзақ батырдың
ауылына жиналып, ақ боз бие сойып, Сұлтанәлі Кекіловты
хан көтеріп, июнь айының ішінде Қарқара жәрменкесінің
күн шығыс жағындағы жуан төбеге жиналды. Барлық Албан

болып, тірі адамнан бір адам қалмай жиналған. Сонда Албан
жақсылары: Ұзақ батыр, Тұрлықожа, Серікбай, Айтбай т.т.
сондай жақсылары болып жиналған «Баланы біз жараттық,
баланы солдатқа берейік, балалар үшін мал-бастан айыры-

лып, қырылмайық» деген сөзді жаңағы болыс, билер, байлар
болып айтқанда, артта тұрған кедей, қара шаруалар болып
шулаған: «егер баланы береміз десең, біз біріміз қалғанша
қырылып, хәм берем деген кісіні де өлтіріп өлеміз» деп шу

ете түсті.
Сонда әлгі айтып отырған жақсылар қайта сөйлеп, халық-
тың қаны бұзылғанын біліп, халыққа «енді не қыламыз»
дегенде, халық: – түк бала бермейміз! – деп шулап, ұлыққа

қарай жүріп берді. Сонда әлгі жақсылар отырып қалып, ар-
тынан атқа мінген.
Сонда халықтың алдынан ұлықтың 2-3 жасауылы шығып,
халықты: «орталарынан 3-4 кісіні ұлыққа жіберіп хабар ала-

сыз деп тоқтатқан». Сонда халық ортасынан Дәркенбайұлы
Айтбай, Жансерікұлы Тұрлықожа, Қанайұлы Серікбайлар
ұлыққа жауап берген. Көпшілік халық қандай жауап береді
екен деп Ковлев ұлықтың кеңсесіне барған. Сонда ұлық жа-

сауылын шығарып, халықты қайтадан қуып, тоқатып, өңкей
болыстарды ғана алып қалған. Әр болыстың бұқаралары өз
кеңсесіне барып, болыс не жауап айтып келеді екен де тосып
отырған.

Сонда мен, Алдаберген, Ауғанбай болыстың кеңсесіндегі
жиналып отырған кісінің ішінде отырғанымда, болыс Ау-
ғанбай мені 19 жас 31 жастағы солдатқа аламын деп жазған
іспескесін алып кел деген. Сонда мен барып песірден іспес-

кені бер десем, былдырап ұрысып, іспескені маған ұстата
берген. Сонда мен іспескені бір айырып, песірді бетке ұрып,
қалғанын далаға алып шығып, быт-шыт қылып айырып тас-

тадым. Сонда халық шулап: «Құдай құтқарса, құтылдық!»
деп атқа мініп, ауыл-ауылға сүйіншілеп кете берген»-деп
көрсетеді. Одан кейін өрбіген оқиғалар жайында былай деп
әңгімелейді: «Содан мен өзім жүн сауда қылып жүрген едім.

Біраз күннен кейін Албанның жақсыларын ұстап Қарақолға
айдап кеткен екен. Шалкөдеден аздап жүн алып ауылға кел-
сем, «сені ұлық шақырып жатыр» дегенді естідім. Сонан бір-
екі күн кейін «болыс Ауғанбай іздеп жүр» дегенді естідім.

Сонда мен ең кедейдің балалары, солдат жасындағы 12 бала
болып ұйымдасып, «не болысты өлтірейік!» деп уәде қылсақ,
соны естіп Ауғанбай маған солдат шығарып, ұстап апарып,
ұлығына сұрақ қылды. Сонда ұлық: іспескені неге жырттың?

кені жыртқанда жоғарғы ұйымдасқан жолдастарымен барып
жыртқан едім. Сондықтан шынымды айтпадым. Сонда бір-
бір пышақ қонышқа тығып жүргенбіз. Ұлық: «сен жасыра-
сың, – деп мені қамады. Мені қамап барғанда Әбдіхалық,

Серікбай қамауда отырған екен. Абақтыда 4-5 күн жаттым.
Сонда бір күні күн шығыс, күн батыс жақтан таң ертең ту
көтеріп Қарқараны қамауға алған. Сол күні Қарқараға солдат
келген. Сонда Албан Қарқараға ұлықты, солдатты аламыз

деп күн шығыс жақтан Райымбек батырдың туы деп Қызыл
ту көтеріп шыққан. Сондай тағы бір неше жерден белбеуін ту
қылып көтеріп шыққан». Ал көтеріліске шыққан халықтың
қару-жарағы жөнінде ол кісі «Сондағы халықтың құралдары:

орақтан ағашқа саптаған найза, айбалта, аздаған пестон мыл-
тық т.т. уақ құралдар...» – дейді.
25 маусымдағы жарлық елге тарағанда Жетісудағы Қарқа-
ра өңірінің халқы игі-жақсыларының басшылығымен Қарқа-

ра жәрмеңкесінің күн шығыс жағындағы Ереуіл төбеге жи-
налып 1916 жылғы 25 маусым жарлығына қатысты мәселені
талқыға салған болатын.
Бұл туралы жиынға қатысқан көтерілісшілердің бірі Жа-

зылбек Серікбайұлы өз естелігінде: – «.... Бас бастаушы
адамдар мына төмендегілер:
Тұз көл болысынан: Саза Топылұлы; Ұзақ Саурықұлы,
Кәрібоз Қаңтарұлы, Сыбанқұл Арғынұлы;

Баянқол болысынан: Қазыбек Шорманұлы, Құдиярбек
Шотаманұлы;

Иванов болысынан: Жәмеңке Мәмбетұлы;
Албан болысынан: Нүке Істібайұлы, Біләл Разақұлы;
Кеген болысынан: Әбдіхалық Байсеңгірұлы, Жайшыбек
Бектенұлы, Құрман Әділбекұлы, Жанпейіс Отыншыұлы,

Нұрбек Әйкенұлы;
Меркі болысынан: Әубәкір Сұлтанбекұлы, Досжан Тұр-
сынбекұлы, Оразай Қожагелдіұлы, Бекбен Боранбайұлы;
Шелек елінен: Серікбай Қанайұлы;

Қоңырбөрік болысынан: Жаңабай Құдайбергенұлы, Мол-
дабай Қонақбайұлы, Сарбас Байарыстанұлы, Алмабек Сәр-
сенбекұлы, Әмір Тайбағарұлы;
Қожмамбет елінен: Айтбай Дәркембайұлы, Мергенбай Ер-

денұлы;
Бөдендіден: Тұрғынбай Әймембетұлы;
Сары Тоғайдан: Сауранбай Беренұлы, Бірімтайұлы болып
бастатқан үш мың шамалы адамдар бас қосып, кеңес қылын-

ды. Сол жиналыста барлық болыстар да болды. Жиналған
сол жиналыстағы көпшілікке болыс Рақымбай Сұлтанқұлұ-
лы сөз бастады:
Ұлық болыстарға бұйырған еді. Бүгінгі күні Албан руы-

ның барлық бастықтарымен қара бұқараларының басын қо-
сып, патшаның сұраған адамдары жөнінде жауап бересіздер
деген еді. Бұған көпшілік не айтасыздар, – деді.
Сол жерде Ұзақ Саурықұлы жауап айтты:

Біз бала бере алмаймыз. Сен не дейсің – деді ?
Жоғарыдағы аталғандар бір дауыспен «біз бала бермейміз»

Естелікте айтылған мәліметтерге қарағанда осы талқы-
лаудан кейін жиынның шешімімен бірнеше адам жәрмеңке-
де орналасқан патша әкімшілінің өңірдегі кеңсесіне барып,
ондағы отаршыл жүйенің өкілі ел ішінде «Ақжелке» ата-

лып кеткен ұлықпен кездеседі. Кездесу барысында ұлықтың
қойған талабына кездесуге барған беделді тұлғалардың бірі
Серікбай Қанайұлы былай деген: – «....Сонда Серікбай Қа-
найұлы жауап айтты: Көпшілік кеңесті, көпшіліктің жауабы

мынау – біздер ақ патшаға қарағалы 50 – 55 жыл шамасында
болған екен. Содан бері патша оқу; өнер үйретпеді. Не әскер
қызметіне алып, әскер білімін үйретпеді. Қараңғы, білімсіз
болдық. Құр қол ұрысқа тас сына ма? Патшаның сұраған ра-

бочиын бере алмаймыз – деді. Патша біздерді тәрбиелейді
дейсің, біздер үшін салдырған мектебі, әртүрлі өнер – білім
орындары қайсы?...».
Қарқара көтерілісінің басшылары Ұзақ Саурықұлы, Серік-

бай Қанайұлы, Жәмеңке Мәмбетұлы, т.б., өз пікірлерін ашық
айтып, наразылық білдіріп, халықты патша жарлығын орын-
дамауға шақырып, көтеріліске шығуға үндеген еді. Жәмең-
ке Мәмбетұлы: – «...Берсек бала өледі, бермесек шал өледі.

ды. Енді осы Жәмеңке батырға біршама тоқтала кетсек.
Жәмеңке Мәмбетұлы 1838 жылы Жетісу облысы Верный
уезінің Сегіз Сары (кейінгі деректерде Шонжы болысы) бо-
лыстығында дүниеге келген. Жетісудағы 1916 жылғы Қар-

қара өңіріндегі көтеріліс жетекшілірінің бірі. Жастайынын
өткірлігімен, сөзге шешендігімен көзге түседі. Жәмеңке
Қарқара қазақтары мен Ыстықкөл қырғыздарының арасын-
да ақылгөй ел ағасы атанған. Туысқан екі елдің татулығы

мен достығын, бірлігі мен бейбітшілігін сақтап, нығайтуға
көп еңбек сіңірген тарихи тұлға. Осындай тұлғаны отаршыл
жүйенің жазалаушы жендеттері түрмеге түскен жерінде «у»
беріп, ал онымен бірге түрмеде болған басқа адамдарды түр-

менің терезесінен оқ атып өлтірген. Ол туралы Жазылбек
Серікбайұлының айтқан естелігінде: «Аз күннен кейін Қара-
қол абақтысында «Жәмеңке Мәмбетұлы қаза болды» – десті.
Оның артында 2 күннен кейін Қарақол қамау үйіндегі Албан-

ның басты адамдарын қамау үйдің терезесінен атып, қырып
тастапты. Қарқара қамау үйіндегі: Байсүгүрұлы, Қанайұлы,
Қойшыбек ұлдарын Жаркентке айдап бара жатып Ақшоқы-
ның қайқысындағы жазықта бұл үшеуін де атып тастапты»-

деп баяндалады.
Түрмеде болған аласапыран кезінде Ұзақ Саурықұлы,
Әубәкір Сұлтанбекұлы, Жайшыбек Бектенұлы, Тұрлығо-
жа Жансеркеұлы қашып құтылып кетеді. Қатты жаралы

болған Ұзақ Саурықов жендеттердің қолына қайта түсіп,
дүниемен қош айтысады. Атылғандардың ішінен Қойшы-
беков Алдаберген жаралы болып өлмей қалады. Кейін-
нен есін жиып, жаяу жүріп елге жетіп, өзгелердің қаза

болғанын естіртеді. Жоғарыда ол кісінің естеліктерінен де
мәліметтер келтірілді.
Жәмеңке Мәмбетұлының тамағына патша жендеттері у қо-
сып бергендіктен, 10 тамыз күні жау қолынын қайтыс бола-

ды. Ал осы көтеріліске жетекшілік жасаған белсенділердің
бірі, Жәмеңкенің жолдастарының бірі Ұзақ батыр Саурықұ-
лы қайтыс болған Жәмеңкені құшақтап отырып: «Жан жолда-
сым Жәмеңке» – деп басталатын жоқтау айтады. Осы жағдай

Жетісудағы 1916 жылғы көтеріліске қатысып, көтерілісті ба-
суға келген жазалаушы әскердің қысымына шыдамай көрші
Қытай жеріне ауа көшіп босқыншылыққа ұшыраған елмен
бірге қиын-қыстау кезеңді басынан кешкен молда Қойшыбай

Қосалыұлының сол заман жайында өлең сипатында айтқан
естелік «Мұң зарында» –
«.... Қырылды Қарақолдың түрмесінде
Бастығы Жәмеңке, Ұзақ кемеңгерім.

Далада көр киімсіз, бекер қалды
Маңдайын күн шалмаған өңкей ерім» – деген болған жағ-
дайларға қатысты өз ұстанымын білдіреді. Сондай-ақ осы
молда Қойшыбай Қосалыұлы естелік-өлеңінде көтеріліс тұ-

сында қалыптасқан ауыр жағдай, болашаққа үміт артқан ар-
ман-тілегі былай баяндалған:
«Біздің жұрт баяғыдай болар ма екен?
Бірігіп Қарақараға қонар ма екен?

Ұрық туған бір жерге басын қосып,
Көңіліміз раушан боп толар ма екен?».
1916 көтеріліске байланысты Досболов Қасқабас деген
кісінің айтқан естелігі де назар аударарлық. Ол кісі 1889

жылы Алматы облысы Кеген ауданы Қарабұлақ ауылында
туылған. 1958 жылы маусым айында қайтыс болған. Қайтыс
боларының қарсаңында 1958 жылы қаңтар айында естелігін
туған немересі Әлсейітов Манарбекке өз аузымен әңгімелеу

арқылы оқушының дәптеріне жаздырып қалдырған. Немересі
қазіргі уақытта Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Жаңа
тұрмыс ауылында тұрады. Ұзақ жылдар бойы мал шаруашы-
лығында бас зоотехник болып қызмет атқарған. Бұл естелікті

осы жолдардың авторы 1995 жылы Әлсейітов Манарбектің
жеке мұрағатынан алып, 1996 жылы «Ақиқат» журналында
жариялаған. Естеліктен қазақ қоғамындағы белгілі бір та-

қырыпқа, тарихи оқиғаға байланысты айтылған тарихтың
өзіндік үлгісін көруге болады.
Аталған естелікте 1916 жылғы көтерілістің басталуы, сол
кезде ел арасында қалыптасқан жағдай жайында тың мәлі-

меттер беріледі. Ол кісі 1916 жылдың оқиғаларын естен кет-
пейтін оқиғалар қатарына жатқызып, өзіндік ой-тұжырымдар
жасап былай деп бастайды: – «Оқиға. Оқиға деп адамзаттың
ес біліп, етек жапқаннан кейінгі көргенінің барлығын ой-

лаймын өзімше. Сол оқиғаның ішінде естен кетпейтіні 1916
жылғы көрген оқиға. Естен кетпейді деген себебім мынау:
Асы деген жайлау болады. Асыны-Бақай, Түрген, Қызыл-
бөрік, Сөгеті – деген төрт болыс ел жайлайтын. Жайлауға

келген соң бие байлап, қымыз ішіп, жігіттер бестен-оннан
атқа мініп ел қыдырып, ойын-күлкіменен күннің батқанын
білмей кешке үйлеріне келіп дамылдайды. Той-думан, ат
шабыс, сайыс, күрес – бұл тамашалар күніне әр жерде бас-

талады. Қайсысына барарын білмей бай-кедейдің көңілдері
бірдей. Жазды осындай қызықпен өткізетін. Осы қызықтың
тамаша кезінде патшадан бұйрық бұрқ ете түсті. Бұл бұйрық
болыстарға келеді. Сонда Қызылбөрік елінің болысы Нұр-

бай Боқыев деген кісі еді. Болыстар бұйрықты старшындарға
таратын. Ол кезде Қызылбөрік елі 10 старшынға қарайтын.
10 старшын ел ауылдарға бөлінетін. Соның бірін 4-ші ауыл
дейтін, старшыны Әділбеков Момынбек деген кісі. Старшын-

ның барлығын болыс шақырып бұйрық таратады. Сол той-то-
малақтан 10-15 жігіт кешкілікте ауылға келсек жылап-сықтап
жүрген ауыл адамдарын көрдік. Не болды?- деп сұрастырсақ,
патшаның қазақ балаларынан солдат алу туралы бұйрығы

екен. Бұған ел не істерін білмей састы. Ауыл адамдары жина-
лып, «солдатқа бала бермейміз» деп қарсы тұрды. Ақылдаса
келгенде байлар жағы беремізге шығып, кедейлер жағы бер-
мейміз деп ел арасына іріткі туа бастады. Осымен дағдарып

тұрғанда Шелекте тұратын пристав 5-6 жасауылмен Асыға
келді. Ол үй тіктірді, ел жиып осы бұйрықты түсіндірді. Сон-
да кедейлер жағы бермеймізге, байлар жағы береміз, патшаға
қарсы тұрмаймыз дегенге келді. 4 болыс ел жиналып екі жақ

болды. Содан елдің бермейміз деген жағы көбейді. Сонда
пристав Шелекке түсіп солдат алып шығамын деп ашуланып
елден ат міне бастады» – дей келіп болған оқиғаларды ары

қарай өрбітіп, патша чиновниктері мен халықтың арасында
болған, т.б. жағдайларды былайша сипаттайды: «4-ші ауылда
Құттықсейіт деген жігіттің аты бар еді. Солдатқа жігіт бер-
мейміз деген жағын басқарғанның бірі Құттықсейіт бола-

тын. Пристав сылтаумен «астыңа мінген атыңды бер» – деді.
«Атты бермеймін» деп атын алып келе жатқан жасауылды са-
бап-сабап атын тартып алып мінді. Сонша болыстың ішінде
приставта қуып артына ерген елді ертіп 4-ші ауылға кетті.

Төрт болыс елдің бас қосып үй тіккен жері Жамбас деп атала-
тын. Пристав Шелекке барып, одан Алматыдағы оязға барып
20 солдат алып, ояздың көмекшісі 12 жасауылымен 8 күнде
Асыға қайтып келді. Жанбастың аузына он шақты үй тіккізіп

орналасты. 4-ші ауылдың старшыны Момынбек пен Құттық-
сейітті шақырып алып қамап қойды. Содан кейін 4 болыс
елді шақырды. Барлығымыз бір жағында боламыз деген ел
ыдырады». Естелікте жазалаушы әскермен болған қақтығыс

жайлы, олардың істеген қатыгездігі туралы: «Мақсұттың
ауылына барып, жігіттерін ертіп, солдатқа «пленге» түскен
адамдарды ажыратып аламыз деді. Мақсұттың ауылына кел-
сек еркек біткеннің барлығы Жалаңаштың орысын қыруға

кетіпті. Кеше сол орыстардың малын алып келді деп, ауылда
қалған әйелдер айтты. Ешкімді таба алмай келген жағымыз-
ға қайта қайттық. Ондағы ойымыз орыстар қырған жерде ел
барма деген еді. Қайтадан Құдырғыдағы Жасыбайдың үйіне

қайтып оралдық. Келсек 4-ші ауылдың адамдарының бір-
сыпырасы жаралы екен, менің ағам Молдабайда солардың
ішінде. Олар орыстармен шайқаста күштері жетпей барлы-
ғы қашыпты, өлсем біреуін жастана өлейін деп, бір солдат-

тың белінен ұстап алып аудара бастағанда солдат қылышпен
қолын шаба берген екен, сүйектен түк жоқ, қарнын оқ тесіп
кетіпті. Әрең дегенде келіп отырғаны екен. Сол кісілердің
ішіндегі Сейдімхан дегеннің 7 жерінен найза тесіпті. Кел-

геннің барлығы жаралылар, олардың айтысына қарағанда бір
шайқаста 47 адам қаза болыпты. Солдат кетіпті дегенді естіп,
қайтадан Қарақұрсаққа бардық. 4-ші ауылдан қалған тамты-
ғы Қарақұрсақта екен. Болған жайдың хабарын естісек біраз

адам қаза болыпты, қасына 15 кісідей ертіп Ибақ солдаттың
артынан қуып, қапыда оққа ұшады, қалғандары атысады.
Ішінен сол атысқа қатысқан Байсейітті шешесімен бірге ба-

сын таспен мыжып кетіпті» – деп өзі қатысқан, көзімен көріп
куәсі болған тарихи оқиғаларды баяндайды.
Мұндай естеліктер 1916 жылғы көтеріліс туралы құжат-
тық деректерде кездесе бермейтін тың тарихи фактілер береді

және ол тақырыпты бүгінгі таңдағы қоғамдық сұраныстарға
сай зерттеуге септігін тигізері хақ.
1916 жылғы көтеріліс қазан айының аяғында, қараша
айының басында қатаң түрде басып-жаншылды. Кө-

теріліс кезінде қажып-қалжырап, қиналып біткен халық,
енді туған өлкелерінде “барар жер, басар тауы” қалмаған
соң Батыс Қытай жеріне кетуге мәжбүр болды. Әрине,
ол жақта оларды “құшақ жая” қарсы алған ешкім жоқ.

Керісінше “тозған қазды, топтанған қарға жейді” дегендей
олардың патша жендеттерімен қалған мал-мүлкі жергілікті
халықтың өкілдері, Қытай үкімет орындары тарапынан то-
науға түсіп, тартып алынған болатын. Қытай жеріне үрке

қашып кетуге себепші болған патша үкіметінің жазалаушы
әскерінің көтеріліс басылғаннан кейінгі іс-әрекеттері де
әсер еткен-ді. Олар көтеріліс басылғаннан кейін, оған қа-
тысушыларды, сонымен қатар бейбіт халықты да жекелеп

де, топтап та қырып-жойған еді.
Жазалаушы жендеттердің көтерілісші халықты айуан-
дықпен қырғынға ұшыратып, тонағанын сол оқиғаларды
көзімен көрген куәгер Іргебай Дәлденбайұлының естелік-

терінен көруге болады: «... орыстар қазақтарды өлтіріп
Тәте деген асудағы шанышқан ағашқа байлаған, ер адам-
дардың астын кесіп, аузына тығып кеткен. Қарқарадан
Нарынқолға келе жатқан әйелдерді өлтіріп, балаларын

құшақтатып кеткен. Сол тәріздес шабуыл жасаушы казак-
орыстар малды талап, үйлерді өртеп, киім-кешекті алған-
нан басқаны білмеді. Өз білгендерімен іс істеді. Сонымен
ел Қытай шекарасы Текес-Байынқол өзенінің бойындағы

“ Абылайша” жаппа үйлер тігіп, қытаймен сөйлесе бас-
тады. Қытай ұлықтары тоғыз қара жорға, тоғыз арғымақ,
он екі жамбы барсең жол беремін дейді. Бір жағынан
патшаның әскері келіп қалама деп болыс – болыстан кісі

келіп, Тоғай-Толағай деген. Байынқолдың Текеске құйған
жерінде, қос деңнің астында сөйлетті».

Осындай ел әбігерге түскен, екі ортада не істерін біл-
мей сергелдең болған шақта патша жазалаушылары елге
“арғы бетке” өтпеу туралы талап қояды. Ол жөнінде жо-
ғарыда айтылған кісі былай деп еске алады: «... Сарыжазға

мың казак-орыспен, зеңбірек құрамымен Кравченко деген
пристав орыс келді. “Ел қашпасын, қашқанымен Қытай
өткізбейді. Ішіндегі айыпты кісілерді ғана аламыз ... Бас-
қасына тимейміз. Өз жерлеріне барып отыра берсін. Егер-

де екі күннен қалса әскерге алмау жағына ерік беріледі”
деген, бір-бір жапырақ қағаз алып келіп, елге таратты.
Елдің тұқымы құрып қалса да тоқтайтын болмады". Бұл
патша жендеттерінің жасаған айла-шарғысы еді. Өйткені

қашқан елмен біраз дүние мүлік ары өтіп кететінін біліп
қайткен күнде оны алып қалуға тырыспақ болды, соны-
мен бірге, бері жақта қалса “сендер көтеріліске қатысқан
кінәлісіңдер” деп одан әрі қанауға салуды көздеген саясат

болды.
Осылай шекараға жақын жерде ұйлығып тұрған албан
елінің үстіне Қарақол уезінің қырғызының бұғы руы келіп
қосылады. Осы кезде алдыңғы қойған шартқа көнбеген

халықты күшпен қалдыруға тырысқан жазалаушы әскерде
келіп жетеді. Екі арада тағы да қақтығыс болып қарусыз,
қорғансыз халық қырғынға ұшырайды. Бұл оқиға жөнін-
де куәгер Жазылбек Серікбайұлы: «Бірнеше күн өткеннен

кейін үш-төрт жүз әскері және әскер басшыларымен Крав-
ченко келді Албан, Бұғының бірнеше көтерілісшілері Құр-
қақпақтың аузы, Текес суының жағасында патша әскеріне
қарсы ұрыс болдыртты. Әскер зеңбіректі күпілдеткен соң

көтерілісшілер шен-маңайларына бара алмайды. Күн кеш
кіріп, түн болған соң Кравченко әскері Қақпаққа келіп
қонады. Қолында жабдығы жоқ албан, бұғы қатын-бала
мүліктерімен түнде жасырынып қашып, шекараға барады.

Алдарынан Қытай әскері тосып, өткізбейді. Үріккен ел
таң атқанша ат үстінде болады. Таң атқан соң Кравченко
әскері Қақпақтан шығып, зеңбіректі күпілдетіп Нарынқолға
келеді. Қазақ-қырғыздан көп адам шығын болады. Зеңбі-

ректің жалындаған оғын көрген соң қытай әскерін тыңда-
май, албан, бұғы қытай шекарасынан өте шығады. Үріккен

ел жолшыбай қалмаққа малын аяусыз талатып алады» –
деп еске түсіреді.
Туған жер, ескен өлкесінен амалсыздан тастап зар илеп
қашуға мәжбүр болған Қарқара өңірінің халқы Қытай жері-

нен де береке таппай, көздерінен қанды жасы сорға-
лап жүріп елге қайтуды армандаған еді. Осындай ала-
сапыран, аумалы-төкпелі заманда халқының көңіл-күйін
деп басатын ақын-жыраулардың көкірегіне небір запыран

жыр-өлеңдер құйылатыны белгілі. Соның бірін Қарқара
көтерілісінің куәгері молда Қойшыбай Қосалыұлының сол
заман туралы айтқан «Мұң зарында»:
«...Шақырған бері жүр деп бір адам жоқ

Жылаймын кемсеңдетіп иегімді.
Қайта айналып келетін заман қайда
Дәулет құс қолымдағы жіберілді.
Біздің жұрт баяғыдай бола ма екен...

Бірігіп Қарқараға қонар ма екен...
...Ат сұлу, айғыр көркем-жалыменен
Бай шешен, батыр көсем малыменен
Тар жерде өз өлтірмес, жат жарылқап....

...Басында әуре бізді қылмасашы
Сұм дүние опасы жоқ, боқтан сасық.
Ел жұртым, көк майсалы кен Қарқара
Бұл күнде бір көруге болдым асық» – ашына зарлап

өлеңге қосқан еді.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс тарихы басқа да әртүрлі
әлеуметтік-саяси құбылыстармен байланысты болған және
соған қатысты айтылған тарих материалдары түрлі мазмұн-

да болып келеді. Олардың барлығы айтылған тарихи дерек-
тердің ерекше сипаты болып табылады. Әсіресе, айтылған
әңгіме-естеліктердің тарихи факті ретінде тарих айтушының
тарапынан оқиғаның баяндалуы, тіркеуші тарапынан оны

тіркеп рәсімдеу үрдісі жүргізілгені байқалады.
Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қа-
тысты тарих айту дәстүрінде берілген мәліметтерді баяндау
процесінде тарих айтушылар өзіндік тәсілдерді пайдалан-

ған. Мысалы, болған оқиғаны қара өлеңге, дастан немесе ес-
теліктерге айналдырып баяндау тәсілін қолданады. Өлеңмен
өрілген тарихи мәтіндер арасында қара сөз сақталса да, оны

мүмкіндігінше қарапайым сөз үлгісіне немесе белгілі нұсқа-
дағы айтылған факті түріне айналдырады. Мәселен, көтеріліс
тарихы өлең ретінде берілген айтылған тарих материалда-
рындағы мына бір ерекшеліктерге назар аударайық. «Елге

хат» деген өлеңде: «Бақтыбайға жазып берген Нұғман хаты.
Екеуі де Қапал уезі, Сарытау болысынан майданға алынған
жігіттер»-делінген. Бұл өлең тіркелген жинақтың мазмұнын-
да «Нұғман Сартайға жазып берген хаты (1916 жыл туралы)»

деп көрсетілген. Сол кезде тылдың қара жұмысына аттанған
жігіттердің көңіл-күйі хатта былайша сипатталған:
Ағамыз сәлем айттым Зәкірбайға,
Бұрынғы Жетісуың бізге қайда?

Алысқа сапар тартып біздер кеттік,
Құлдилап түскендей боп терең сайға.
Тағы да сәлем жаздым Есембайға,
Кез болдым заманымда мұндай жайға.

Осы кеткен боз баланы ойлап тұрсам,
Бағасы жетпей кетті жалғыз тайға, – деп, одан әрі қара
жұмыстан алып қала алмағаны үшін туыстарына өкпесін
білдіре баяндағаны байқалады. Сондай-ақ, «1916 жылы окоп-

ке алынған жігіт жыры» деген өлеңінде:
Күшті ағайын алалап,
Шығарып бердің бір бізді,
Сыртымнан тіркеп өштікпен,

Іспескіге кіргізді.
Аталасым ағайын
Туғандығын ұмытып,
Сары солдатқа ұрғызды.

Мойынға бұғау салдырып,
Туған елді шулатып,
Туған елді қалдырды..., – деп қара жұмысқа алынатындар-
дың тізімін жасауда жол берілген әділетсіздіктерді, ауқатты

топ өкілдерінің өз жақындарын қара жұмысқа жібермей алып
қалып, қарапайым адамдардың, кедей-кепшіктің балаларын
тізімге кіргізіп жібергеніне өкінішін білдіріп былай дейді:
Есебін тапқан ауқатты,

Бай баласы мырзалар
Күлгендей болды табалап,
Момынның жасы-кәрісі

Тізімге түскен алалап
Ар-ұятын ұмытып
Ауылнай, болыс, билердің
Бұзылған діні қарасы,

Қыршын жасты қолынан
Қосақтап ұстап бергенде,
Кеңейді ме жеріңіз?
Алды-артыңа қарашы?...

Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысты
айтылған тарих материалдары арасында осы мазмұндас өлең-
дер көптеп кездеседі. Барлығында патша жарлығын жүзеге
асыру барысында қазақ ауылдарында орын алған әділетсіздік-

тер, малы бар ауқатты адамдар балаларын, аға-інісін пара беріп
алып қалып, ондай мүмкіндігі жоқ адамдар тізімге ілініп, со-
ғыс тылындағы қара жұмысқа жіберілгені баяндалған.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс туралы айтқан естелік-

әңгімелерді жазып алып жинауға қатысқан зиялыларымыз
туралы да құнды тарихи деректерді кездестіреміз. Мыса-
лы, Мұхтар Әуезовтың 1916 жылғы көтеріліс мәселелеріне
арналған «Қилы заман» повесінің жазылуы жөнінде қоғам

қайраткері Ыдырыс Көшкіновтің інісі Әуезхан Көшкінов кө-
терілістің 10 жылдығына орай 1926 жылы болған жағдайлар-
ды өз көзімен көрген куәгер ретінде былай суреттейді: «Сол
жылы ел Қарқара жазығына жиналды. Жиынға Ыдырыспен

бірге Ораз Жандосов келді. Ереуілтөбені үйгенде мен он
төрттемін. Төбеге үйілетін тастарды көпшілікпен бірге Ораз
бен Ыдырыстың өздері де тасыған еді... Ораз бен Ыдырыс
біздің ауылда, Шырғанақтың бойындағы ақбоз үйде жатты.

Ыдырысқа жеке үй тігілген еді. Мен сол үйге қымыз тасып
беріп жүрдім. Әртістер, өнерлі адамдар қатарында Әміре Қа-
шаубаев, Елубай Өмірзақов, Серке Қожамқұлов, Құрманбек
Жандарбеков, Иса Байзақов жүрді. Ал Ілияс Жансүгіров пен

Мұхтар Әуезов бұлардан кейінірек келді. Жергілікті азамат
Сәрсенбай Бейсембетов келген қонақтармен бірге жүрді. Сол
кезде Әубәкір Солтанбекұлы 1916 жылғы көтеріліс жөнінде
Мұхаңа бірталай әңгіме айтып берген болатын. Ал, сол әңгі-

мелер заңғар жазушы Мұхтар Әуезовтың «Қилы заман» по-
весінің жазылуына арқау болды» – деп көрсетеді.

Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қа-
тысты айтылған тарих материалдарын пәнаралық тұрғыдан
кешенді түрде қарастыру әдебиеттану, мәдениеттану, психо-
логия салаларының мамандары үшін де маңызды болып та-

былады.
Қорыта айтқанда, Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық
көтеріліске қатысты айтылған тарих материалдарын дәйекті
түрде зерттеу ісі сол кездегі қазақ халқының әлеуметтік-мә-

дени өміріндегі күнделікті экономикалық, діни, саяси әре-
кеттерді, әлеуметтік-тұрмыстық, т.б. жағдайларды дұрыс
түсініп, ғылыми объективті баға беруге қызмет етеді.
Пайдаланылған әдебиет

1.Манас. Эпос. Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча. 1 китеп.
Фрунзе, 1984, – 163 б.

3.Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясы. Құрастырушылар Б.Кенжебаев
ж.б. Алматы, 1967. 29 б.
4.Ш.Уәлиханов. Таңдамалы. Алматы, 1985, – 262 б.

Әңгімелер, өлеңдер мен дастандар. Арн. редакторы Өзбекәлі Жәнібеков. –
Алматы: Рауан, 1996, -207 б.

Құрастырғандар: С.А.Асанова, З.Ижанов, Р.К.Кангужиева, С.Ф.Мажитов,
Ю.И.Романов, С.О.Смағұлова, Ж.Б.Сүлейменов, Е.В.Чиликова. – Алматы:
«Қазақстан», 1998. – 247 б.

1916-1920 жж. /Құжаттар мен материалдар жинағы/. Құрастырушылар: Қой-
гелдиев М.Қ., Тілеубаев Ш.Б., Оразов Р.Е. – Астана: «Ел-Шежіре», «Астана
полиграфия АҚ», 2007. – 352 б.

жыл. /Құжаттар мен материалдар жинағы/. Құрастырушылар: Қойгелдиев
М.Қ., Тілеубаев Ш.Б., Оразов Р.Е. – Астана: «Ел-Шежіре», «Астана полиг-
рафия» АҚ, 2007. – 352 б.

мен материалдар жинағы/. Құрастырушы: Тілеубаев Ш.Б. – Астана: «Ел-
Шежіре», «Астана полиграфия» АҚ, 2008. – 320 б.

жөнінде. //Абай атындағы ҚазҰПУ хабаршысы. «Тарих және саяси-әлеу-
меттік ғылымдар» сериясы. – 2013, № 1. – 22-27 бб.

жазбалар қоры, 1019-тізбе, 356-382 бб.
Бақылау және өзін-өзі тексеру
сұрақтары:
1.Күнделікті өмірінде көшпелі және жартылай көшпелі тұр-

мыс басымдылық алған қоғамдардағы тарих айту дәстүрінің
ерекшелігі жөнінде не айтқан болар едіңіз?
2.Қазақ қоғамындағы жадта сақтап ауызша айту дәстүрінің
негізгі жанрларын атаңыз.

3.Қазақ қоғамында жадта сақтап тарих айту дәстүрі мен
жазба тарих дәстүрінің қатар жүргендігін айғақтайтын
фактілік материалдар келтіріңіз.

ли би Қосымұлы еңбегінің арасындағы ұқсастықтар жөнінде
не айтқан болар едіңіз?

түріне қатысты еңбектерін атап, оларда жасаған негізгі тұ-
жырымдарына тоқталыңыз.

мен оған қатысушылардың тағдыры туралы ақпараттарды
көрсетіңіз.

2.1 «Айтылған тарихтың» ғылыми бағыт ретін-
де алғашқы қадамдары. АҚШ ғалымдарының
тәжірибесі
2.2 «Айтылған тарих» Еуропа елдерінде.

Ұлыбритания ғалымдарының тәжірибесі
2.3 «Айтылған тарих» Аустралияда
2.4 «Айтылған тарих» Еуропа елдерінде.
Чехия, Польша және Беларусь ғалымдарының

тәжірибесі
2.5 «Айтылған тарих» Қазақстанда
2.1 «Айтылған тарихтың» ғылыми бағыт
ретінде алғашқы қадамдары.

АҚШ ғалымдарының тәжірибесі
XX-шы ғасырдың 40-шы жылдарында ғылыми айналым-
ға енген «айтылған тарих» зерттеу әдісі ретінде әлеуметтік
тарих бағытында кеңінен қолданысқа ене бастайды. Екінші

дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары қоғамда орын алған
әлеуметтік сипаттағы өзгерістер батыс елдерінде гендерлік
тарих, еңбек тарихы, өлке тарихы сияқты тақырыптарды
зерттеу ісінде «айтылған тарих» әдісін қолдану үрдісіне бір-

шама серпін берді.
Әр елде «айтылған тарих» қоғам өміріне лайық сипатта
өзіндік ерекшеліктерімен дамыды. Жеке ұлттық контекстер
аясында тарихшылар «айтылған тарих» бойынша материал-

дар жинау, зерделеу және сақтаудың түрлі жолдарын ұсынды.
Айтылған тарих әдісі қолданылған жобалардың мақсаттары
да әртүрлі болды. Тарихты зерттеуде қоғамдық санаға жа-
қын тұрған әдістердің бірі болып табылатын айтылған тарих-

Студенттер мен ізденуші жастардың тарихқа қызығушылық-
тарын ояту мақсатында ЖОО орындаған айтылған тарих
бойынша тәжірибелік жобалар қатары күн сайын толығып
жатты. Жүзеге асырылған бұл ғылыми жұмыстар негізінде

жинастырылған материалдарды танымдық тұрғыдан тара-
туға бағытталған тарихи мазмұндағы деректі фильмдер мен
коллекциялық вебсайттар онлайн мұрағаттардың кең тара-
луына себепкер болды.

Өлкетанушылар өз кезегінде туған өлке тарихына қатысты
мағлұматтар қалыптастыру және зерттеу жолында қарт тұр-
ғындардың көрген – білгендерін жинау үшін «айтылған тарих»
зерттеу әдісін пайдаланды. Өлке тарихын зерттеу және жазу-

мен айналысушылар саналы түрде айтылған тарихты дамы-
туды мақсат етпесе де, олардың ізденіс нәтижелері тарихтың
жаңа зерттеу әдісін, өрістетуге жағымды ықпалы болары хақ.
Алайда, жергілікті кәсіби тарихшылар, кітапхана және мұрағат

қызметкерлері немесе қарапайым тұрғындардан тұратын ерікті
ізденушілер болғандықтан өлкетанушылар күшімен жинасты-
рылған бұл материалдардың дереккөз ретінде маңыздылығы
ғылыми – сыни талдау барысында ғана анықталады.

Қоғамдағы өмір сүру деңгейі немесе өмір сүру салтымен
ерекшеленетін түрлі әлеуметтік топтарға қатысты мәселе-
лерді арнайы ғылыми жобалар арқылы қарастырған әлеумет-
танушылар да айтылған тарихтың жетіле түсуіне өз үлестерін

қосты. Осы сипатта атқарылған жобалар нәтижесінде отбасы
тарихы, миграция тарихы сияқты бағыттарда айтылған тарих
материалдарының қорларға жинақтала түскенін байқауға бо-
лады.

Жоғарыда аталған зерттеулерге «айтылған тарих» мате-
риалдарын кеңінен тартылуы бүгінгі тарих ғылымында бұл
зерттеу әдісінің халықаралық сипат алуына ықпал жасады.
Тарихнамалық еңбектерде «Айтылған тарихтың» қалыпта-

раткерлерінің өмір жолын зерттеу мақсатында ақпарат жинау
кезеңі;

топтарының тарихын зерттеуге байланысты айтылған тарих
әдісінің қолданысқа түсуі;

дың басы – «Айтылған тарихтың» жаңа ғылыми бағыт ретін-
де орнығу кезеңі;

байланысты төртінші кезең XX ғасырдың 90-шы жылдары-
нан қазіргі уақытқа дейінгі аралықты қамтиды.
Америка Құрама Штаттарында айтылған тарих ғылыми
бағыт ретінде қалыптасу кезеңінде-ақ үлкен жетістіктерге

қол жеткізді. Алғашқы он жыл көлемінде ғана «Нобель сый-
лығы иегерлерінің ғылымдағы орны», «Америка тарихшы-
лары» сияқты ауқымды ғылыми жобалар жүзеге асырылды.
А.Невинс салған жолмен жұмыстарында айтылған тарих

әдісімен жинастырылған естеліктерді пайдалана бастаған
тарихшылар қатарының артуы халықаралық сипат алды. Мә-
селен, неміс тарихшысы Я.Мехра 1952 жылы 1920-1930 жж.
кванттық механиканы жасау ісіне ат салысқан физиктерден

айтылған тарих әдісімен сұхбат алу мақсатымен бүкіл Еуро-
па елдерін қамтыған экспедиция ұйымдастырды. О.Хеншел
қорының қаржыландыруымен жүзеге асырылған бұл ғы-
лыми зерттеу жобасының нәтижесінде физика ғылымының

даму тарихы үшін құнды ақпараттарға толы жазбалар қоры
құрылып, бүгінде Берлин қаласында тарихи зерттеулерге
қызмет етуде.
1960-шы жылдары АҚШ-та тарихи зерттеулерде пәнара-

лық бағыт кең таралды. Экономиканың жаңа тарихы, жаңа
саяси тарих, жаңа әлеуметтік тарих, психология тарихы және
т.с.с. түрлі мектептер мен бағыттардың қалыптасуы айтыл-
ған тарих әдісі арқылы материалдар базасын жасаумен қатар

жүрді. 175 сұхбат жазбаларынан тұратын «Кванттық физика
тарихының мұрағаты» атты екі жылдық жоба сияқты көпте-
ген ауқымды жұмыстардың орындалуына ықпал етті.
Ал, 1970-ші жылдары Америка Құрама Штаттарында ғы-

лыми-техникалық даму тарихына қатысты зерттеулер жүргі-
зу мақсатында құрылған 24 айтылған тарих орталықтары
космосты игеру тарихы, әуе ұшуларының шежіресі сияқты
зерттеу жобалары нәтижесінде 375 сұхбат мұрағат қорларына

тарих сұхбаттары ғылыми зерттеулерде кеңінен пайдаланы-
латын дереккөздері болып табылады. Сондай-ақ, медицина,
психиатрия, биология, ботаника, физика тәрізді ғылым сала-
лары тарихын зерттеуге құрылған айтылған тарих орталық-

тары 1960-1970 жж. азаматтық құқық теңсіздігі мен Вьетнам
соғысына наразылық немесе феминизм сияқты әлеуметтік
қозғалыстарды зерттеу ісіне бет бұрды.
Жоғарыда атап көрсетілген сұхбаттар негізінде жүзеге асы-

рылған ғылыми зерттеулер қоғамдық сұраныстарға ие жұ-
мыстарға айналып, бестселлерлер қатарын толтырып жатты.
Тарихшылар тарапынан қоғамның ғылымға деген қызығушы-
лығы мен қолдау сезімін оятатын кәсіби тұрғыдан орындалған

көптеген жобалар ұсынылды. Мәселен, 1978-1981 жж. аралы-
ғында Массачусетс штатының Кларк университетінің профес-
соры А. Баттимер халықаралық деңгейде жүзеге асырылған
«Путь в географию» («География ғылымына жол») аталатын

зерттеу жобасы география саласындағы түрлі ғылыми мек-
тептердің ерекшеліктерін анықтауды көздеді. АҚШ, Ұлыбри-
тания, Германия, Франция, Швеция, Норвегия, Финляндия,
Нидерландия сияқты елдеріндегі география ғылымының көр-

некті өкілдерін біріктірген зерттеуде ғалымдардың кәсіби өмір
жолдарын таңдау себебін ортақ тақырыпқа айналдырған автор
сұхбат бағдарламасын негізгі төрт бөлімге бөлген: шығарма-
шылық және орта; географиялық теория мен практиканы қо-

ғамның қабылдау деңгейі; қолданбалы географиядағы «қиял
және шынайылық»; «идеяны дәлелдеу амалдары»*.
Құрылымдық бағдарламасы мазмұнды әрі ауқымды болып
келетін жобаны орындауда А.Баттимердің сұхбат алу үрдісінде

диктофонмен қатар видеокамераларды қолдануы сол кездегі ай-
тылған тарих үшін кезекті жаңалық еді.
Шетелдік ғалымдар арасында А.Баттимердің зерттеу үлгісінде
айтылған тарих әдісімен жобаларды жүзеге асыру бұл әдістің ғы-

лыми тұрғыдан маңыздылығын арттыра түсті. Мысал ретінде, Бу-
дапешт технология және экономика университетінің профессоры,
Венгрия Ғылым Академиясының мүшесі И. Харгиттаи жобасына
назар аударуға болады.

--------------------
* Баттимер А. Путь в географию. М. // Пер. с англ. А.В. Тарусова. М.,

Қорытынды нәтиже ретінде ғылыми қауымдастық үшін
құнды ақпарат беретін «Candіd Scіence: Conversatіons wіth
Famous Сhemіsts» («Шынайы ғылым: Химия ғылымдарының
көрнекті өкілдерімен әңгіме») атты жарияланған еңбек оқыр-

манға қазіргі заманғы химия ғылымы бойынша өз еңбектері-
мен әлемдік деңгейде мойындалған ғалымдармен 36 сұхбат
ұсынды. Кітапта құрамында Нобель сыйлығының иегерлері
де бар ғалымдармен өткізілген ашық сұхбат мәтіндерінің

берілуі, сондай-ақ, олардың отбасылық мұрағаттардан алын-
ған фотоматериалдармен толықтырылуы оны мазмұндық
тұрғыдан қызықты ете түсті. Еңбектің ғылыми сыншылар
тарапынан оңды пікірге ие болуы және академиялық ма-

териал ретінде кеңінен таралуы жобаны сериялық сипатта
жалғастыруға ықпал етіп, ізін ала жарық көрген биохимия,
биомедицина, физика саласының қазіргі замандағы көрнекті
өкілдерінің ғылымдағы жолы туралы берген сұхбаттармен

толықты.
Бүгінгі таңда өз елінің ғылыми институттары мен көрнекті
ғалымдарының кәсіби өмір жолын айтылған тарих әдісімен
зерттеу ісін қолға алған тарихшылар басқа да мемлекеттерден

шығып отыр.
Мәселен, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік
университетінің ғылыми кітапханасының бір бөлімі ретінде
жұмыс жасайтын «Устная история» («Айтылған тарих») гу-

манитарлық зерттеулерді дамыту қоры арқылы химия, фило-
софия, геология, әлеуметтік ғылымдар, экономика, физика,
биология, география, медицина, математика, филология са-
лалары бойынша алынған мемуарлық сипаттағы сұхбаттар

негізінде ғылым тарихын даярлады.
Отандық тәжірибеде атаулы үлгіде жүзеге асырылған жоба
Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті жа-
нынан 2012 жылы құрылған «Айтылған тарих» ғылыми зерттеу

орталығының еншісінде. Орталық 2014 жылы Қазақстан Рес-
публикасының Білім және Ғылым министрлігінің қолдауымен
жүзеге асырылған жоба негізінде «Менің ғылымдағы өмірім:
ғалымдармен 21 сұхбат» атты ғылыми еңбекті жариялады. «Ай-

тылған тарих» арқылы елімізге еңбегі сіңген ғалымдардың бай
тәжірибесін зерттеу мақсатында қолға алынған жоба нәтижесін-
де өткен кеңестік заманда ғылым жолына түсіп, белсенді де нә-

тижелі еңбегімен танылған ғалымдардан сұхбат арқылы Қазақс-
тан ғылымының жүріп өткен жолына жаңа тұжырым берілген.
Сондай-ақ, алынған сұхбаттарды білім беру саласында пайдала-
ну мақсатында «Менің ғылымдағы өмірім» атауымен 20 минут-

тық оқу фильмі даярланған.
Айтылған тарих әдісі арқылы алынған сұхбаттар негізін-
де жарыққа шыққан еңбектерді үш топқа бөліп қарастыруға
болады:

және сол жобалардың орындалуына байланысты тәжірибелік
сипаттағы ақпарат алуға болатын еңбектер;

ге сүйеніп жүргізілген зерттеулер немесе сұхбат мәтіндері
берілген жарияланымдар;

Ғылымның қалыптасу үрдісіндегі жаңа бағыты ретінде «Ай-
тылған тарих» бойынша зерттеулерді жүзеге асыруда басшы-
лыққа алатын теориялық-әдістемелік еңбектер қатарының көп
әрі алуан түрлі болуы бұл тақырыпқа толығырақ тоқталу қа-

жеттігін тудырады. Әрине, айтылған тарих бағытын ғылыми
айналымға енгізген АҚШ ғалымдары бұл әдісті зерттеу еңбек-
терінде пайдалануға қатысты өз тәжірибелерімен де бөлісті.
Бұл ретте сұхбат мәтіндерін транскрипциялау техникасы, ғы-

лыми-ақпараттық аппарат жасау, зерттеу материалдарын жа-
риялауға дайындық сияқты кезеңдерін қамтыған еңбектерден
академиялық ортада жоғары баға алған жарияланымдарға
ғана тоқталайық. Мәселен интервью жанрының шебері, ұзақ

жылдар бойы Колумбия университеті жанындағы «Айтылған
тарих» орталығының директоры қызметін атқарған Рональд
Дж. Г. және тәжірибелі журналист С.Теркелдің редакторлы-
ғымен 1975 жылы жарыққа шыққан «Envelopes of Sound. Sіx

Practіtіoners Dіscuss the Method, Theory and Practіce of Oral
Hіstory and Oral Testіmony» («Дыбыстық таспа: айтылған тарих
әдісі, теориясы мен практикасы жайлы тәжірибелік алты дисс-
куссия») атты кітапта тарихшылардан алынған сұхбаттар мен

1973 жылы Чикаго қаласында өткен американдық тарихшылар
ұйымдарының жыл сайынғы съезінде айтылған тарих тақыры-
бына қатысты пікірталастар мәтіні берілген.

Бүгінгі таңда айтылған тарих саласында жұмыс жасайтын
ең ірі ұйымдардың бірі болып есептелетін Ұлыбританияның
«Айтылған тарих қауымдастығының» және «Айтылған та-
рих» журналының негізін қалаушы, Эссекс университетінің

профессоры Пол Томпсон 1978 жылы жариялаған «Голос
прошлого: Устная история» атты еңбегінде теориялық-әдіс-
темелік нұсқаулар мен практикалық мәселелермен ғана шек-
телмей, тарих ғылымының басқа бағыттарымен салыстыра

отырып айтылған тарихтың алатын орнын анықтап беруге
тырысады. Ғалым еңбегінің нәтижелі болғандығын оның
айтылған тарих саласында классикалық сипатқа ие болып,
үлкен сұранысқа сай бірнеше тілдерге аударылғандығынан

байқауға болады.
Кейінгі кездері теориялық-әдістемелік сипатта жарыққа шық-
қан еңбектер арасында мазмұндық жүйелілігі және тұжырым-
дылығымен ғылыми қауымдастық назарына ие болған еңбектер

қатарында Дональд Риччидің «Doіng Oral Hіstory: a practіcal
guіde» («Айтылған тарихты жүзеге асыру жолында»), Валери
Иовтың «Recordіng Oral Hіstory: a guіde for the humanіtіes and
socіal scіences» («Айтылған тарихты жазу: гуманитарлық және

әлеуметтік ғылымдар үшін нұсқауша»), ағылшын тарихшыла-
ры Робер Перкс пен Алистар Томсонның редакторлығымен жа-
рық көрген «The oral hіstory reader» («Айтылған тарих оқырма-
ны»), Стейнар Кваленің «Іntervіews: an іntroductіon to qualіtatіve

research іntervіewіng» («Зерттеу сұхбаты: сапалы зерттеу сұхба-
тына кіріспе») атты еңбектері бар. Алессандро Портелли өзінің
теориялық және әдістемелік сипаттағы жұмыстарында айтыл-
ған тарих жазбаларын транскрипциялау нәтижесінде орын алуы

мүмкін мағыналық бұрмаушылықтардың себеп-салдарын зерт-
теуге зейін қойды*.
Жоғарыда аталған еңбектер қазіргі уақытта айтылған тарих
бағытында қолға алынған жаңа зерттеулер үшін үлгі тұтарлық

жұмыстарға айналды. Жаңа зерттеулердің басқа да тілдерде жа-
рық көретіндігі қалыпты жағдай ретінде қабылданатын болды.
-----------------------------

Олардың бәріне бұл арада тоқталуға, әрине, мүмкіндік шек-
теулі. Осы ретте бір нәрсеге көңіл аударған жөн. Жаңадан даяр-
ланған еңбектер өз елдеріне тиесілі ерекшеліктерді ашып көр-
сетуге күш салатындығы байқалады.

Дегенмен, «Халықаралық Айтылған тарих Ассоциациясы»
ұсынатын нұсқаулық стандарттар, белгілі дәрежеде, бұл салада
даярланатын жаңа жұмыстарға ортақ ұстаным міндетін атқармақ.
Қазақстан тәжірибесінде айтылған тарих саласында

жүргізілген жобаларға сараптамалық талдау жасаған ең-
бектер әзірге жоқ. Отан тарихын жаңа көзқарас тұрғысы-
нан қорытуға көмегі болатын айтылған тарих әдісі арқылы
жүргізілген ондай жобалардың өткен ғасырдың 30-ншы жыл-

дары қолға алынғандығын дерек көздері растап отыр. Мәсе-
лен, осы мақсатта атқарылған жұмыстардың бірі 1916 жылғы
ұлт-азаттық көтеріліске байланысты жинастырылған естелік
материалдар. Ол материалдар көтеріліске қатысқан неме-

се оған куәлік жасай алатын кісілерден алынған. Әрине, ол
куәліктер жазып алу техникасы арқылы алынбаған, дегенмен
ол алынған материалдардың түпнұсқалық маңызын жоққа
шығару мүмкін емес.

Қазіргі таңда айтылған тарих бүкіл дүние жүзі бойынша
тарихты зерттеудің кең түрде тараған бағыты ретінде белгілі
болғанына қарамастан, түрлі елдердегі зерттеушілер бірнеше
мәрте бұл терминді қайта қарастыруды ұсынды. Көптеген зерт-

теушілердің пікірінше, «айтылған тарих» термині бұл дерек
көзінің мынадай ерекшелігін толық аша алмайды. Дыбыстың
тасымалдағышқа жазып алынған сұхбат – бұл түпнұсқа, негіз,
ал ол транскриптен өткен соң ғана қолданысқа түседі. Міне

осы екі кезеңнің айырмашылығына баса назар аударылады.
Дегенмен, осыдан кейін сұхбаттарды ашып жазу формал-
ды түрде «айтылған» құжат қатарына жатқызылмайды. Осы-
ған сәйкес, әр елдің тарихшылары айтылған тарихқа неғұр-

лым сәйкес келетін түсінікті қолданысқа енгізуге ұмтылыс
жасады: «ауызша мұрағаттар», «ауызша сөздер», «халық
тарихы», «ауызша айтылған бұлақтар», «тарихи сұхбаттар»,
«өмірбаяндық сұхбаттар» және т.б.

Мысалы, басқа мемлекеттерге қарағанда салыстырмалы
түрде ертеректе айтылған ақпараттарды жинақтау және сақ-
тау ісінде алда келе жатқан Финляндия елінде «ауызша дәс-

түр» термині қолданылады; олардың айтуында тасымалда-
ғыштар мен магнитті ленталарға жазып алынған материалдар
тарихи процесті ашуға қажет фактілердің негізгі бөлігін құ-
рауы мүмкін, дегенмен барлығы емес, оларды түрлі қолжазба-

лар, фотосуреттер, иллюстрациялар толықтыра түспейді ме?
Тарихи оқиғаларға қатысушылардың немесе куәгерлердің
естелік жазбаларын жинастыру Африка елдерінде кеңінен та-
ралды. Ол жерде де ұзақ уақыт бойы бірыңғайланған термин

қалыптаспады: мәселен, Заирде «тарихи, ғылыми немесе мә-
дени қызығушылықты танытатын аудиовизуалды құжаттар»,
Гамбияда «тарихи, антропологиялық және лингвистикалық
мәлімет жазбалары», ал Сенегалда «жазбалық емес құжат-

тар» туралы айтылды.
Халықаралық деңгейде түрлі пікір-таласын тудырған
«айтылған тарих» ұғымының ғылыми айналымға ену та-
рихына тоқталсақ, терминнің пайда болуына мынадай жеке

фактінің әсері болғандығы байқалады. Колумбия универси-
тетінің оқытушысы А.Невинс пен жас студент Д.Альбертсон
1948 жылы мамыр айының жауынды бір күні ХХ ғасырдың
басында ашылған Нью-Йорктық метрополитен құрылысы

жайлы естеліктерімен бөлісе алатын адамнан сұхбат алуға
аттанады. Алдын-ала дайындалған сауалнама, сондай-ақ, қа-
лам және қағазбен ғана қаруланған екі ізденушінің қолында
ешқандай дыбыс жазу аппараты болмаған еді. Барар жолда

Д.Альбертсон олар қандай мақсатпен келе жатқандықтары
жөнінде сұрағанда А.Невинс: «Айтылған тарихпен» айналы-
самыз» деп жауап береді*.
Қазіргі таңда, «айтылған тарих» анықтамасын өзгерту мақ-

сатында жасалған бірқатар ұмтылыстарға қарамастан, тарихты
зерттеудің бұл әдісі ғылыми ізденістерде кеңінен таралып,
әдебиеттерден өз орнын иеленді.
А.Невинс 1890 жылы 20 мамырда Иллинойс штатындағы

Кэмп Пойнтта тұратын протестанттық тақуа отбасында дү-
ниеге келген. Ол тарих, экономика және теология ғылымдары
бойынша жазылған 500 кітаптан тұратын отбасылық кітапха-
на арқылы өз білім қорын қалыптастырады. 1912 жылы Илли-

нойс штаты университетін бітіріп, 1914 жылы отарлаушы
-----------------------
* Allan Nevіns on hіstory. N.Y., 1975. – P. ІX-XІІІ.

Р. Роджерстің өмірі жайлы өзінің алғашқы кітабын, 1917 жылы
Иллинойс Университетінің тарихы жайлы екінші кітабын жа-
зады. 1913 жылдан бастап журналистика саласында жұмыс жа-
сай бастайды. Бастапқы кездері Нью-Иорктік «Evenіng Post»

басылымында мақалалар жазады, содан соң «The Sun» басы-
лымында әдеби редактор, ал 1925-1931 жж. «World» газетінде
редактор қызметін атқарады. 1927 жылдан бастап Корнель
университетінде екі жыл дәріс беріп, 1929 жылы Колумбия

университетіне ауысып, онда жаңа екі: «Американың саяси
тарихы (1865-1925 жж.)» және «Американың әлеуметтік та-
рихы (1865-1900 жж.)» атты курстардан дәріс оқиды. 1931
жылдан зейнеткерлікке шығып, 1958 жылға дейін тарих про-

фессоры ретінде қызмет атқарған. 50-ден астам кітап, мыңға
жуық мақала жазған А.Невинс 1971 жылы дүниеден өткен.
Американдық әйгілі қайраткерлердің өз ауыздарымен ай-
тып, қалдырып кеткен куәліктерін мақсатты түрде және масш-

табты көлемде жинастыру қажеттілігі туралы идея А.Невинс-
ке тиесілі. Ал оның айтуы бойынша, дәстүрлі түрде күн сайын
газеттерде жарияланған некрологтарды қарастыру жолға қо-
йылған. Ғалым белгілі бір саланың дамуына зор үлесін қосып,

айтуға тұрарлықтай қызықты өмір сүрген, ғұмырында оқи-
ғаларға толы талай жылдарды бастан өткерген адамдардың
барлығы да өздерімен бірге жеке тәжірибелерін, куә болған
оқиғалар жайлы ойларын және көзі тірісінде таныс болған

тұлғалар жайлы пікірлерін алып кете барады. Ал олар қайтыс
болып кеткеннен кейін бұл ақпараттардың барлығы да қайта-
рымсыз түрде жойылады деген пікірде болған.
А.Невинс 1938 жылы жазған «Gateway to Hіstory» («Тарих-

тың қақпасы») атты кітабында тарихи зерттеу ісінде өмір-
баяндық мәліметтерді айналымға тартудың маңыздылығын
және танымал американдықтардың соңғы алпыс жылдағы
АҚШ саясатына, экономикасына және мәдени өміріне қосқан

үлестерін еске алу құрметіне арнайы жиын ұйымдастыруға
үндеді. Алайда, бұл ұсыныс ешкімді де аса қатты қызықтыра
қоймағандықтан соңғы он жыл ауқымында оны іске асыруға
деген бірде бір талпыныс не ұмтылыс жасалынбады.

Материалдық құралдардың тапшылығына байланысты
А.Невинс алғашқы сұхбатын тек 1948 жылдың 18 мамырын-
да қазіргі уақытта «Columbіa Center» ретінде белгілі, алайда

бастапқыда «Research Offіce» аталған Колумбия универси-
теті жанынан айтылған тарих орталығын құрып, жаңа бағыт-
тың негізін қалады.
А.Невинс студенттерінің бір тобы Нью-Йоркте Джордж

Мак Эниниден оның қоғамдық қайраткерлігі жөнінде сұхбат
алып, жауаптарын стенографиялық тәсілмен жазып алған.
Артынша, А.Невинс өзінің әріптестерімен бірге әйгілі аме-
рикандықтардың ауызша баяндалған өмірбаяндық жинақтар

сериясын шығарды. Бұл, тарихты айтылған тарих арқылы
зерттеудің алғашқы қадамдарының бірі болды.
Бастапқы кездері айтылған тарихқа бет бұрушылардың
қандай да бір анықталған, мақсатты зерттеу тақырыптары

болған жоқ. А.Невинс және оның көмекшілері өз жұмыс-
тарының мақсаты ретінде сұхбат барысында алынған мате-
риалдарды болашақ зерттеушілерге қажет материал ретінде
жинастыру деп түсінді. Естеліктер қоғамда танымал және

бір-бірімен еш байланысы жоқ. А.Невинс пен оның көмекші-
леріне сұхбат беруге келіскен адамдардан жинастырылды.
Айтылған тарих кеңсесінде арнайы жобалар құрыла баста-
ды: қандай да бір тарихи оқиға куәгерлерін сұхбат беруші

ретінде әріптестікке шақырумен қатар, қандай да бір белгілі
тақырыпқа, өзекті мәселеге байланысты немесе нақты жағдай-
лар бойынша сұхбаттасу шаралары жүргізілді. Осындай жоба-
лардың ең алғашқыларының бірі ретінде «Радиохабар пионері»

қарастырылады. Атаулы жоба бойынша Американың радиодик-
торларынан, радиоредакторларынан, режиссерларынан және
техникалық жабдықтау бөлімінің қызметкерлерінен сұхбаттар
алынып, ол мәтіндер транскрипцияланып, ең соңында жазба

түрінде қағаз бетіне түсірілген бұл естеліктер мәтіні 4 мыңнан
астам бетті құрады. Айтылған тарих кеңсесінде алғашқы үш
жыл шамасында іске асырылған жобалардың тағы бірі сейсмо-
логия және теңіз геофизикасы саласында жүргізіліп, сұхбаткер-

лердің естелік-мәліметі жинастырылды.
Айтылған тарих бойынша жобаларды іске асыру айтарлық-
тай үлкен қаржылай шығындарды талап етті (негізінен, кеңсе
қызметкерлерінің еңбек ақыларын төлеу, қажетті материалдар

алу және т.б). Орталықтағы айтылған тарих бағытында қарас-
тырылған алғашқы жобаларды А.Невинс Колумбия универси-
тетінде жыл сайын берілетін американдық тарихшы Фр.Бэнк-

рофт атындағы сыйақыны иелену арқылы орындаған. Алайда,
«Айтылған тарих» бағытындағы алғашқы жобаны қалай қар-
жыландырылғаны туралы бұл мәлімет әдебиеттерде айтыл-
майды. Кейбір авторлар Фр.Бэнкрофттың Колумбия универ-

ситетінде Америка тарихы бойынша метариалдарды жинау
үшін мұра ретінде тастап кеткен бір миллион бес жүз мың
доллар көлеміндегі қаржы болғанын айтса, келесі бір әде-
биеттерде Фр.Бэнкрофттың ғылыми зерттеулер қажеттілігіне

екі миллион доллар қалдырып кеткендігі жазылған. Яғни, ол
соманың ішіндегі 500 мың доллар 1965 жылы Колумбия уни-
верситетінің профессорлық құрамына – экономикалық тарих
саласындағы мамандарға төлеуге берілген. Қалай болғанда да,

айтылған тарих үшін алынған сома аз болмаған. Өйткені Oral
Hіstory Offіce бағдарламаларын қаржыландыру үшін шамамен
алғанда кем дегенде жылына 400 мың доллар қажет еді. Бастап-
қы қаржы 1952 жылға дейін жұмыс процесін қамтамасыз етуге

ғана жетіп, алдағы жобаларды қаржыландыру Орталық үшін
аса үлкен мәселеге айналды. Осы уақыттан бастап А.Невинс
жобалары ашық коммерциялық сипатқа бет бұра бастайды.
Бұл ретте, мәселен Г.Фордтың автомобиль шығаратын алып

империясы жайлы жүзеге асырылған аса ірі жобаны атап
өтуімізге болады. «Ford motors» компаниясының қаржылай
қолдануымен 434 адаммен сауалнама жүргізілді, олардың ес-
теліктері бойынша транскрипцияланған мәтін 26 мың беттен

тұрды. Ал қосымша ақпараттарды А.Невинс Г.Фордтың өмір-
баянын жазу үшін тартты.
1952 жылы «Research Offіce» және «Баркер» зерттеу орта-
лықтары бірлесе отырып арнайы тапсырыспен Техас штатын-

дағы мұнай кәсіпшілігінің тарихын зерттеу жобасын жүзеге
асырады. Бұл жұмысты Рокфеллер отбасы қаржыландырды.
Бұл іс жүзінде АҚШ-тағы мұнай бизнесінің негізін қалаушы
Дж.Д.Рокфеллердің өмірбаяны болып табылды.

А.Невинс және орталықтың қызметкерлері алынған сұх-
баттарды стенографиялық тәсілмен тіркеді. 1952 жылға дейін
қаражаттың жеткіліксіз болуы салдарынан орталық қызмет-
керлерінің жинаған материалдарын ғылыми айналымға енгі-

зуге ешқандай да мүмкіндік болған жоқ. Барлық құжаттар бір
картотекада және жалғыз машинкамен жазылған түпнұсқа-
лық көшірмеде сақталды. Кейінірек сұхбат жазбалары маг-

нитофонның көмегімен іске асырыла бастады, 1957 жылдан
бастап орталықта сұхбатты магнитті лентаға жазып алуға бо-
латын алғашқы магнитофондар пайда болды.
Айта кететін бір жайт, бастапқы кездері А.Невинстің өзі

дыбыстық жазбаларға аса қатты мән бере қоймаған. Айтыл-
ған тарихтың мәнін ол берген ақпаратының тарихи мағына-
сы бар жеке тұлғалардың айтқанын жазып алып содан қор
құру деп түсінді. Осы жағдайға байланысты, респондент-

тердің сөйлеу мәнері мен жанды дауыстарын куәландыратын
жазбалардан басқасына онша мән берген жоқ. Сол себепті
жүргізілген сұхбаттардың көлемі олардың дыбысталу уақы-
ты бойынша емес, транскрипт беттерінің санымен өлшенді.

1958 жылы А.Невинс зейнетке шыққаннан кейін Колумбия
университетіндегі Айтылған тарих орталығына С.Бенисон
басшылық етті. А.Невинстің шәкірті әрі медицина тарихын
терең зерттеуші С.Бенисон бүгінде айтылған тарих бағыты-

ның көрнекті өкілі ретінде кең танылған. Ғалым басшылығы-
мен жүзеге асырылған ең ірі жобалардың бірі – вирусология
және бактериология салаларындағы көшбасшы ғалымдар-
дан алынған сұхбаттар топтамасы болып табылды.

1960 жылы Колумбия университетінің Айтылған тарих
кеңсесі өзінің «Айтылған тарих жазбаларының жинағы» атты
алғашқы каталогын басып шығарып, оны АҚШ-тың және
басқа да елдердің ірі кітапханаларына таратты. Бұл еңбектің

шығуы батыста тарихшылар қауымының қоғамдағы қарапа-
йым адамдар өміріне назар аудара бастаған мезгілмен тұс ке-
луіне байланысты жоғары сұраныс пен қолдауға ие болды.
Экономикалық тарих, саяси тарих және кәсіпшілік тарихы,

сондай-ақ, ғылым тарихын зерттеумен айналысқан Айтыл-
ған тарих кеңсесінің жұмыс нәтижелері ғылым саласындағы
жаңа бастама ретінде қабылданды. Айтылған тарихқа зерт-
теу әдісі ретінде бет бұрған тарихшылар қатарының артуына

қозғау салды.
Осылайша, Америка құрама Штаттарында мемлекет бас-
шыларының назарын аудару мақсатында ғалымдар баста-
масымен 1966 жылы Американдық айтылған тарих қауым-

дастығы құрылды. Халықаралық статусты иеленген бұл
қауымдастық уақыт өте айтылған тарихты саясаттанушылар
мен педагогтар, оқытушылар мен студенттер, мұрағат және

кітапхана қызметкерлері арасында насихаттау ісін қолға
алды.
Айтылған тарих саласындағы қол жеткен жетістіктер же-
келеген мемлекеттердің осы бағыттағы мамандарын өзара

ынтымақтастық құруға ынталандырды. 1980-ші жылдары
халықаралық деңгейде тарату үшін теориялық-әдістемелік,
әдістемелік-практикалық мазмұндағы мақалар жинақтарын
шығару ісін Франция мен Ұлыбритания, Солтүстік Америка

ғалымдары қолға алды. Бұл бастаманың біріншісі Франция-
да, екіншісі АҚШ-та іске асырылды. Кейіннен бұл екі жи-
нақ өзара біріктіріліп «Айтылған тарих және биографиялық
естеліктер» атты жыл сайын шығатын халықаралық журнал

ретінде шығарыла бастады.
2.2 «Айтылған тарих» Еуропа елдерінде.
Ұлыбритания ғалымдарының тәжірибесі
Ұлыбританияда фольклористикадағы материал жинау әдісі-

мен қолданыста болған айтылған тарих әлеуметтік тарихтың
негізгі компоненті ретінде 70-жылдары таныла бастады. Әлеу-
меттік ғылым өкілдері тарапынан зерттеу нысаны ретінде көз-
ге түскен гендерлік мәселе, еңбек құқығы сияқты тақырыптар

қатарының өсуі айтылған тарихтың ғылыми бағыт ретінде қа-
лыптасуына ықпал етті.
Алғашқыда қарт адамдардың естеліктерін жинаумен ай-
налысқан айтылған тарихпен айналысушылар 70-80-ші

жылдары тарихты жазу ісінде қарапайым халықтың өміріне
назар аудару ұстанымын ту етіп көтерді. АҚШ тәжірибесі-
мен салыстырғанда ағылшынның айтылған тарихшылары
академиялық орта тарапынан айтылған сыни пікірлер легі-

мен күресуге мәжбүр болды. Нәтижесінде айтылған тарихты
әлеуметтендіру мақсатында даярланған зерттеу жобалары-
ның материалдарын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы
көпшілік қауым назарына ұсыну жұмыстары жолға қойыл-

ды. Айтылған тарих зерттеушілері өткен күндердің тарихи
маңызды естеліктерін жинастыру жолында жүріп өздерінің
авторлық құқықтарын нығайта түсу және жаңа мүмкіндіктер
іздестіру арқылы жаңа белестерге көтерілді.

Статистикалық мәліметтерге сүйенсек тек 1976 жылы ғана
ағылшын жерінде жетпіске жуық айтылған тарих ғылыми
зерттеу жобалары жүзеге асырылған. Осылайша, өткенді түсі-
нуге жаңа мүмкіндіктер беретін естеліктерді жинауды мақсат

еткен зерттеушілердің ізденістерінің нәтижесінде «Айтылған
тарих» әлеуметтік тарихтың перспективті бағыттарының қа-
тарынан орын алды.
Сұхбат алу әдісімен өткен тарихты жаңа қырларынан та-

нуға ұмтылыс барысында методологиялық мәселелердің
туындауы толық табиғи құбылыс еді. 1969 жылы британдық
жазба дыбыс институтында өткен конференцияда құрылған
комиссия шешімімен 1973 жылы құрылған «Oral Hіstory

Socіety» («Айтылған тарих қауымдастығының») кезекті кон-
ференциясында айтылған тарихтың теориялық-әдістемелік
мәселелері талқыға түсті.
Ұлыбритания тарихшыларының өзара ынтымақтастығы

нәтижесінде «Айтылған тарих» қоғамы мүшелерінің көтер-
ген пікір алысулары өз нәтижелерін берді. Мәселен, респон-
тенттің есте сақтау қабілетіне байланысты сұхбатта берілген
ақпараттардың дереккөзі ретінде нақтылығына қатысты ғы-

лыми талқылаулар, Рафаэль Сэмюэл көтерген транскрипция-
лау нәтижесінде туындауы мүмкін кереғарлықтар, Пол Томп-
сон қойған айтылған тарихты зерттеу әдіс құралы ретінде
жетілдіру мәселесі, Джордж Эванс айтқан сұхбат алу амалда-

ры мен сұрақтарына қатысты ұсыныстар тағы басқа с.с.
Құнды естеліктер мен түрлі көзқарастарды қамтитын сұх-
баттарды транскрипциялау және мұрағаттау жолдарын іздеу-
ден туындаған ұмтылыстар әдістемеге қатысты еңбектердің

пайда болуына ықпал етті. Осы арнадағы жұмыстың жар-
қын үлгісі ретінде П.Томпсонның «Голос прошлого: Устная
история» еңбегін атауға болады. Осы автордың бастауымен
1973 жылы Ұлыбританияның «Айтылған тарих қауымдасты-

ғының» негізі қаланды. Қауымдастық айтылған тарих сала-
сында қызмет ететін ірі институт ретінде қоғам үшін ғылыми
маңызы бар жобаларды жүзеге асыру жолында тұр.
Еңбек тарихы бойынша зерттеулер жүргізген «Тарихи зерт-

теулер шеберханасының» Ұлыбританияда ықпалды қозғалыс
ретінде мойындалуы ашық сипаттағы алған сұхбаттарының
қоғамдық санаға тигізген әсеріне байланысты еді. Өздерін

бастапқыда әлеуметік тарих, кейіннен феминистік қозғалыс
зерттеушілерінің қатарына жатқызған тарихшылар ғылыми
еңбектерінде айтылған тарих фактілерін негізге алды. Ал,
зерттеу тақырыптары еңбек тарихы мәселелеріне арналған ға-

лымдар болса айтылған тарих әдісін жұмысшы табы өмірінің
құжатталмаған ресми емес қырларын ашу үшін пайдаланды.
Айтылған тарих көпшілік назарына бұрын соңды қозғалма-
ған тақырыптар мен сол уақытқа дейін елеусіз қалып келген

материалдар қорын ұсынды. Мәселен, 1970-ші жылдардың
ортасында жарыққа шыққан «Women’s work іn the Yorkshіre
іnshore fіshіng іndustry» («Йоркшир балық өнеркәсібіндегі
әйелдер еңбегі»), «Jazz bands of North East Englan» (Солтүстік