Повестер

Авторы: ISBN: Беттер саны: 20 Жанр:

Фариза Оңғарсынова Повестер

- Мама, Сағынбек аға біздің туысымыз ба?- деп, қайта-қайта сұраған Құралайға анасы жай «иә» дей салған. Қызын ұйықтатып, озі ой үстінде отыр. Оның коз алдынан өз өмірінің откелдері отіп жатты. ...Онда Әлияның кокірегі күйікке толы еді. Ақ құба өңінде мизамның аяқ шеніндегі алмадай албырап тұратын қызғылт шырай құрық көрмеген құлындай дірілдеген балғын, бұла дене бәрі де бастан қапелімде кешкен бақыт-пен бірге кеткендей-тін. Жағы суалған, шымыр денесі де салбыраңқы. Мынау осекшіл жұртқа қаншама сыр бермейін десе де, құдайым-ау, осындай тағдырға тап болған жалғыз мен емеспін, екінің бірі болмағаньімен, опасыз жандардан қасірет шеккендер аз емес қой бұл омірде деп өзін-өзі қанша жұбатса да, баяғы ақ жарқын мінез, анау қоңырқай көздердегі мына тіршілік-дүниеге деген құштарлық жалыны - әйтеуір, әлем де, адамдар да кіршіксіз пәктік деп ұғатын кешегі кезгі қадір-қасиет ұстатпай-ақ қойды. Адамдар тұрған бір зұлым, жасанды мінезбен, жасанды өмірмен күн кешетін тәрізді. Бұл жұрттың бәрі де шыншылдық, шындық, адал сезім, ақ көңіл дегендерден жұрдай бір мақұлықтар секілді. Бір адамның жалаң аяқ-тығы үшін неге мен басқалар туралы да осындай пікір-демін деп бір мезгіл опынатын. Сөйтетін де езінен бір класс бұрын оқыған елдегі Айшаны еске алатын. Айшаның күйеуі Қайыржан - агроном. Екі баласы бар. Қайыр-жан - арақ ішсе, былапыт, аузынан ақ ит кіріп, көк ит шыққан берекесіз адам. Кәрі әке-шешесі, екі сәби, Айша - кешке Қайыржан сау келер ме екен, ішіп келер ме екен деп таңертеңнен үріккен қойдай үрпиісіп жүргендері. Тіпті алыпұшқан алғашқы сезімінің күні өтті ғой дегеннің өзінде, балаларымның анасы, жаржолдасым . ғой деп сыйламайтын да тәрізді Айшаны. - Ата-енемді қимаймын. Әрі балаларды қалай тірілей жетім етем,- деп жылайды Айша. Ал осының өзі өзін де, өмірін де алдау емей немене?.. Әлия Қайыржанды да, Айшаны да, атааналарын да жақсы біледі. Екеуі де тәр-биелі деген семьядан шыққан. Бір ауылда өсті. Бір мек-тептен бірдей тәрбие алды. Ауылдағы мұғалімдердің кей-бірі әлі күнге артта қалған ғой. Балаға бағыныштысындай қарайды. Ол осіп келе жатқан бір мемлекет-ау, езінің ойпікірі, әр нәрсе хақында езіндік шешімі, кез-қарасы бар-ау деп ойламайды. Мұғалім не айтса, соған бас шұлғи беретін бір маубас болғанын әдептілік, қазақ табиғатын-дағы инабаттылық деп ұғынады. Бұлар оқыған мектеп-те Ғибатолла, Ақлима, Мәдина деғен ағай-апайлар әлі бар. Ол кезде олар да жас болатын. Дәл қазіргі езіндей жандар еді. Қыз бала мен ер бала бірге келе жатса, не киноға барса, ертеңіне қыздар советінің отырысын ша-қырып, түсініктеме алып, бүкіл мектеп қыздэрының (темен-гі 5-6 кластағылар да тыңдап отырады) алдында, әлгі қыз бір үлкен мемлекеттік қылмыс істегендей, жержебіріне жетіп, екіншілей кластас бала түгілі, езінің ағасымен қатар жүрместей қылатын. Өзіңнің еш қылмыс жасамаға-ныңды айтсаң, не сабақта олар айтпаған, бірақ езің (ретті жерінде) жауабыңды толықтырып айта қалсаң, жаратпай, «мұғалімнің айтпағанын айтып білгішсінуін, керерміз емтиханда» деп сез салмағын кейінге қалдыратын. Міне, осындай мектепте оқыған бұлар оқу, жаз болса колхоз жұмысына комектесу, болмаса кейбіреулердей «махаббатымыз мектептен басталған» дейтіндей қыз-бозбалалық хнкаялардан аулақ өскен. Үшеуі де институтты қалада бітірді. Ол кезде Қайыржан да қой аузынан шөп алмайтындай көрінетін. Әлияның Төленге кездескені де ушінші курста. Қалада өскен, дүниетаным, өнер-ғылым саласында кіммен болса да тайталаса алатын, жүзіктің көзінен өтіп тұрған сымбатты жігіт он екіде бір гүлі ашыл-маған қыз жанын бірден баурап алған. Ата-анасы да үлкен қызметтегі адамдар. Құрттайынан үлде мен

бүлдеге ора-нып, қарағым-шырағыммен өскен Төлен бірбеткей, қайсар (Әлияның түсінігінде, осындай қасиеттерімен жігіт жігіт болмақ, әйтпесе, иі қанған терідей умашталып, ретті-ретсіз қалбалақтаған еркекте әйел табынардай не қадір-қасиет болады), өзін де, қасындағы жарын да ешкімге ренжіт-тірмейтін, сүйе де, сүйдіре алатын нағыз идеалдың өзі боп көрінген. Әлия институтын бітіріп, ауылға ата-ана жанына барып бір жыл қызмет еткенге дейінгі екі жылда да, өз алдарына отау тігіп (қаланың шет жағынан жалдап алған жалғыз бөлме - онда Төленнің аспирантураны жаңа бітірген, үй алуға әлі қолы жете қоймаған кезі - алтын сарайдан да ыстық еді-ау!) Түрған екі жыл да бұлардың бір-біріне деген таза да адал сезімдеріне кіршік түсіріп көрмеген. Бір-бірін қас-қабақ, әр қимылдан ұғысқан көңіл-дер қаз қалпында қала бермес еді, егер араға Зағипа түспесе... Алғашқыда Әлия түк іе сезген емес. Бұрын жұ-мыстан жарқылдап, кішкене Құралайын көтергенше асық боп оралатын Төлен бірте-бірте сүлесоқтанып, жабыр-қаңқы ма әлде ызалы ма - әйтеуір, бір салқын, сызды қабақпен кештетіп келетінді - Әлияның назды, ерке қылықтарын кормесе, жынына тиетін тәрізді. - Папа!- деп аяғына оратылған Құралайға: - Бар, мамаңа бар,- деп маңдайынан иіскеген болып, ысыра салатын. «Бала ғой, не біледі» деген қате ұғым екен-ау. Әке тарапынан бұрынғы. мсйірім, бұрынғы жылы алақан жоқ екенін Құралай да сезгендей, жаутаңдап қарайтыны болмаса, бұрынғыдай құлаптұрып шықылықтап жүгірмейді. Әлденеге мазасызданып, шыр етіп жылап қалады. Мұндайда Төлен: - Не боп қалды? Жұбатсаңшы!- деп тепсіне, жиір-кенішті көзқараспен Әлияны атады. Сәбидің жылаған үні оның жанын ауыртқаннан емес, мазасын, озімен-өзі боп жатқан тыныштығын бұзғандықтан екені сезіліп-ақ тұрады. Құралай да үнсіз кемсеңдеп, анасының бауырына тығылып үнсіз қалады. Мынау шулы дүрмегі мол өмірде сәби жанына түскен алғашқы сызат осы шығар. Ертең ол өскенде «Әкесіз өскен», «Бақытсыз», «Әкесі тастап кеткен» деп көзіне болмаса да, көз тасалап айтатындар табылады ғой. Өмірге деген өксік, ыза осындайдан бас-талады екен-ау. Әлия осыны ойлайды. Зағипаның да бұрын-нан қызы бар екенін біліп алған-ды. Төлен де сәбиін жетім етіп, бөтен біреуге әке болған абырой деп ойлай ма екен әлде. «Осылай істесем, мұным ерлік» деп ойлап жатпайды, әрине. Сонда көңіл, сезім дегендерің тұрақсыз, алдамшы бірдеңе болғаны ма? Ал ошақ-семья алдындағы, бала мен жар алдындағы парыз ше? Сәттік сезімдерді ақьшға, парасатқа салмай ма екен бұл адамдар. Әлде алғашқы лапылдаған құштарлық сая-быр тартқан соң, басқа бір қызық іздей ме. Ендеше жер бетінде саналылығымен ғана ерекшеленетін адамзаттың басқа мақұлықтан айырмасы неде? Төлен Зағипаны бәрі-бір о баста Әлияны сүйгендей сүймейді. Зағипа сонда да бәріне риза. Әйтеуір, Толен сол үйдің ері атанып жүрсе болды (Зағипаның өзі Әлияға солай деді). Сонда ол дәл өзіндей құрбысының тағдырына шімірікпей қалай қарайды? Зағипаның атаанасы тәрбиелі адамдар болып есептеледі. Әкесі мұғалім, тіпті бір мектепті басқарады. Төленнің кім екенін, семьясы барын біледі. Сонда олар не ойлайды екен. Адам тағдыры біреулер үшін ойыншық тәрізді шығар, тегі. Егер Зағипа: - Әйеліңнің көз жасын арқаламаймын. Әуре болма маған!- десе, Төленің жүгіре бермейтіні анық. Жоқ, жоқ, Әлияның мұндай өмірге көне кетері де жоқ еді. Тіпті Зағипа сөйткен

Төртінші мнкроаудандық поликлиникаға телефон соғып ем, Әлия Қарамергенова деген дәрігер бар, бірақ қазір қабьілдауында аурулар көп, жолыға алмайды деп жауап берді. Екеуміз жұмыс аяғында поликлиникадан бірге шықтық. Ақ құба өнді, қоңыр көздері ойлы, сұңғақ бойлы жас келіншек нәзік жанды адам екен. - Біз осында тұрамыз, ұйге кіре кетіңіз. Қонақ үйден жалыққан шығарсыз, үйдің шайын сағынған жоқсыз ба?--деп Әлия қоярда-қоймай жабысты. Есік шылдырағанда арғы жағынан асыға басқан дыбыс-тар естілді де, артынша ұзын бойлы, қалың қабақты, бидай өңді жігіт пен бес жастар шамасындағы ақ сары қыз бала қол ұстасқан күйде қатар тұра қалды. Ботен адамды көріп, екеуі де әуелі тосырқағандай болып еді. - Менің күйеуім Сағынбек,- деді Әлия маған. Өзі күлімдеп тұрды.

Шашы ағарған қыз Газет тапсырмасымен «Забурын» совхозына командировкаға шыққаныма бір жұмаға таяп қалды. Жол азабы кім-кімге де оңай емес. Оның ішінде әйел адам үшін — бейнеті молырақ. Оған қоса жай бір мекемеге келіп кететін жұмыс реті де емес, езі журналистік командировка болса ше?! Менің бір «жаман» әдетім — командировка кезінде жоспарлап шыққан қажетті материалдарым блок-нотыма түсіп болмай тыным көрмеймін. Өзімнің іштей мазасыздығым айналадағыларға да сезіліп, олар да «алыстан сирек келетін қадірлі қонақтың» көңіл күйін тапқанша бір-біріне бұйрық беріп, пәленше-түгеншемен кездестіруді жоспарлап, әйтеуір, әбігер боп қалған. Оның үстіне, бұл совхозда менімен мектепте бірге оқыған, жалаң аяқ доп қуысқан,— бұл күнде ауылдағы азамат,— бәйбішелер санатына қосылып қалған жолдастарым көп болып шықты. Ә дегенде олар саған еріндерін жыбырлатып қана бас изеп, тосырқап қарайды екен де, сенің аяғың аспаннан салбырап түскендей сезінген дәукей емес, әлі де баяғыдай екеніңе көздері жеткен соң, жамырай амандасып, ақтарыла қалатын ашық-жарқын кейіптеріне сонда келеді екен. — Жазғандарыңды көрген сайын бір көтеріліп қаламыз,— деп алпамсадай сары жігіт тракторын совхоз кеңсесіне тақай қоя салып, анадай жерден сөйлеп келеді. — Маңдай алды механизаторымыз Мияден Сарғұлов,— деп таныстыра бастаған партком секретары Алпамыстың сөзін Мияденнің өзі бөліп жіберді. — Е, мені танымай не бопты!— деп менің қолымды күдердей алақанына қысып біраз тұрды. — Түу, атақ-даңқыңды естіп үлкен болған екен десем, әлі өспепсің ғой!

ауылдың үстін алай-дүлей қып жетіп қалады. Құйын жүрсе-ақ болды, іле-шала көкжиектен көтерілген ақ бас таулардай еркеш-еркеш бұлттар шыңылтыр ыссылықтан қаңылтырдай бозарған аспанды құрсаулап алады. Көбіне бұлтқа қарсы жел көтеріледі. Сонан соң аспан астында бұлт пен желдің айқасы басталып, бағанағы тарам-тарам бұлттар енді тұтасып, қарауытып, желді өз бағытына тартады. Сатыр-сұтыр найзағайлатып, әр тұстан ақ шыбықтарын сусылдатып шыға келер еді. Көп ұзамай жел де тына қалады. Жаңағы күркіл де басылады. Кенет қапырықтанып, жаңбыр иісі келеді. Лезде несер жауып селдетіп қоя береді. Кейде жауын алдында дауыл келеді. Мұндайда ауылдың үлкен-кішісі қалмай киіз үйді арқандауға шығады. Жел жаққа қағылған екі қазыққа қос арқанның ұшын байлайды да, түндіктің екі шетін бастыра, ық жақтағы серейте құм салынған екі қапқа бекітіп тастайды. Түндік жабылып, шиырмалы есік түсіріледі, немесе сықырлауығы қапсырыла салынады. Желбаулар шешіліп, үй ортасына бір шелек су асылады. Балалар үрпиісіп, шатыр естілген сайын селк етіп отыра қалады. Бірақ бұл көрініс онша ұзаққа бармайды: бас-аяғы бірер сағат шамасында торлаған бұлттардың бірте-бірте беті қайтып, алысқа — теңіз бетке аунап кетеді де, батыс жақтан жымия күлімсіреп күн шыға келеді. Бірақ бағанағыдай емес, қаруы қайтып, қызылшапақтанып, дәу шағылдың арғы астына жасырына береді. Күндізгі жаңбыр әсерінен түні қоңыр салқын болып келеді. Ымырт үйірілісімен аспан бетін сынасқан жұлдыздар басып, ертеңгі күннің тағы да аптап ыстық болатынын хабарлап жымыңдасады. Мұндай қараңғы түндерде балалардың құдайы береді: етектегі жыңғыл арасынан құшақ-құшақ құрғағын жинап алады да, шағылдың сайға құлар жеріне лаулатып от жағады. Сосын түн жарымына дейін қосаяқ атысады. Жарыққа жиналған қосаяқтар жыңғыл садақтың оғына ұшып, жусап қалады. Ал ауылдың қыз-қырқын, жігітжелең жағы жасырынбақ ойнап, алтыбақан тебеді. Күнбе-күн қайталанса да, қыр елінің езінше бір қимас қызығы болып есептелетін осы бір көріністер бүгін Нүрет аулын жанап өткендей. Үй желкесіндегі құмайтқа қос терме алашаны қатар жайғызып, шәугім қазандай сары ала табақ қымызды орталарына ала, күмбір-күмбір әңгіме шертісетін ауыл ақсақалдары да бүгін бас қосқан жоқ. Ал балалар болса, әрқайсысы үйді-үйіне тығылып, үрпиісіп отыр. Бағана бір топ бала құдық жақтан бір-бірін қуысып келе жатқанын көріп, Нүрет байдың үлкен баласы Жанберді: — Әй, иттің күшіктері, неменеге жетісіп, мәз бола қалдыңдар?!— деп ақырған. Әшейінде сәске түсте түндік ашатын байдың үлкен үйі де, отаулары да бүгін әдеттегі бейқам жайбарақаттықтан жұқана да қалмағандай таңер-теңнен-ақ бір беймаза тынымсыздық құшағында. Нүреттің жалғыз қызы Шынардың есімі ішкі Нарын аймағына жақсы танысты. Оған, біріншіден, әке байлығы желеу болса, екіншіден, бұл ауылға бітпеген сұлулығы еді. Он тоғызға биыл толып, алты ағаның ортасында бұлаң өскен Шынардың мінезі еркелеу, бірбеткей-тін. Барша бай қазақтар тәрізді, Шынардың әкесі де қызын жастайынан айттырып, сонау Мыңтөбені жайлайтын өзі тұстас әрі терезесі өзімен тең түсер Сухан байдың үлкен ұлы Жақияға атастырып қойған еді. Жақия аз-кем оқығаны бар, сындарлы сұлу жігіг боп өсіп келе-тін. Өзі Шынармен түйдей құрдас. Жасы он тоғызға толғанда, қайын жұртына ұрын бармақ болды. Шынар өзін атастырған жер бар екенін соның алдында ғана есіткен еді. Жас қыз бұған онша мән бере қойған жоқ. Тек кіші жеңгесі Ақтамақтың сыбырлай сөйлеп айтқан әңгімесін өз отауында отырып үнсіз тыңдаған да қойған. Ауыл күйеу жігіттің ұрын келуіне әзірлік үстінде әбігер болатын. Жаңа жұртқа,

Нарындағы ең әдемі деген Аққұдық жайлауына көшіп, қонды. Ел хабарланып, таңертеңнен-ақ жұрт жинала бастады. Ертеңгі салқынмен шығып, бесін әлетінде келіп қалар деген тұспалмен мал сойылып, тойдың бар қамы әзір еді. Бұл аймақта ұрын келгенде, қыз ұзатқандай ұлан-асыр той жасау кез келген адамның қолынан келе бермейді. Ілуде біреу, онда да құдіреті жететін дәулеті мол жандар ғана мұндай тойға батылдық жасайды. Бесін ауып, күн екіндіге таянды. Күйеу-құдалар жақтан әлі хабар-ошар жоқ. Жиналған жұрт кетерін де кетпесін де білмей, ыңғайсызданса, той иелері одан бетер қолайсыз жағдайда еді. — Бұл неме мені күлкі еткісі келгені ме?!— деп Нүрет бай томырық ашуына да басып көрді. Кісі жіберіп, хабар алдыру керек деген бір тоқтамға келгендей болды да, бірақ оған қыздың ортаншы ағасы Жансерік көнбеді. Қашан қелесіңдер, біз әзір отырмыз деудің өзі құда алдында кішірейгендік, атақ-абыройымызға үлкен дақ дегенді айтып, ауыл адамдарын басып тастаған. Жұрт орынға отыра суыт жүріспен жеткен қос жолаушы құда жақтың адамдары болып шықты. Күйеу жігітті көруге асыққан дүйім елдің алып ұшқан көңілін жолаушылардың суық хабары су сепкендей басып тастады. Жақия аттанғалы жатқанда қазаға ұшыраған екен. Үлкен ұлы он бір жасқа келгенде Сухан бай Жайықтың арғы бетінен бір үйір қысырақ беріп, атышулы жорға бие сатып алдырған. Одан туған кер құлын жал-құйрығына шаң тимей жылқы ішінде өсті де, бесті асау күйінде бас үйретілді. Кер бесті су жұқпас жорға, бірақ тарпаң мінезді асаулау болды. Жақия өзі бес ай бойы қолға үйретіп, едәуір сырмінез боп, асау жорғасын біраз көндіктіріп тастаған-ды. Алды-артына жан жуытпайтын кер бесті иесіне әбден үйреніп алған. Бірақ Жақиядан өзге адамға ер салдырмайтын. Кер бестісін өлердей ұнататын балаң жігіт атқа мінер жерде сауырынын сипайтын. Бүгін де әдеттегіше атына жақындай берген Жақияға жан-жақтан шашу шашыла бастағанда: — Қоя тұрыңдар, әуелі атына мініп алсын,— деп кер бестінің сырын білетіндер тоқтатып тастаған-ды. Қаумалап келген жұртты жатырқады ма, кер бесті қос құлағын қайырып алып, сауырынан сипау үшін артынан орала берген Жақияны қос аяқпен теуіп жібереді. Қос тұяқ бет тұсынан дәлдеп тиген Жақия сонадай жерге ұшып түсті де, тілге келместен жан тапсырды. Той қызығына жиналған кәрі-жас көзді ашып-жұмғанша күңіренте келген қазаның қайғы-қасіретін бөлісіп қала берген. Содан бергі өткен екі жылға жуық мерзім құдалар арасын алшақтатқан жоқ. Қайта ауыр қазаны екі ауыл бірдей бөлісіп, шақыру, алыс-беріс бұрынғыдан да жиіленіп кеткен. Екі жақ та қыз алысу қақында ләм-мим дескен жоқ. Бірақ екі ауылдың да өздерінше іштей түйгені, айтпай-ақ түсінісер жайы бар-тын. Суханның ендігі қалған баласы Жұмабек Жақиядан үш-ақ жас кіші, ол да сүйріктей жігіт боп қалып еді. Құдалар да, жалпы алысжақын ел арасы да Шынарды Жұмабекке іштей теліп, өлшеп-пішіп қойған. Ақыры Жақияның жылын өткізген соң құдалар арасындағы ескі уәде қайта жаңғырып, ортақ шешімге келісті де, келер жаз Сухан аулына келін түспек болып ұйғарылды.

Қыз ұзатуға әзірлік үстіндегі Нүрет аулы күйеу ертең келеді деп соңғы жұмыстардың қамында еді. Шынардың алыс-жақын ағайындарымен танысқанына да бір жетіден асып кеткен. Кеше кеште ауылға кенет оралған қыз-келіншектер тобы «Шынар ауырдым, үйге барам» деді дегесін, ендеше демалсың деген шешіммен өзінің отау үйінде оңаша қалдырған-ды. Бағана ертеңгілік Ақтамақ ұйықтап жатқан күйеуі Кенжеғұлды оятып: — Еркем отауында жоқ, қайда кеткен?— деп еді. — Жоғы несі, не деп былжырап тұрсың өзің?!— деп Кенжеғұл ұятты қойып, далаңдаған ақ дамбалымен төсектен тұрған күйі қатардағы есігі түсірулі тұрған Шынардың отауына кіріп еді. Тым-тырыс қаңырап тұрған отауды көріп, ол енді үлкен үйге қарай жүгірді. — Мына Кенже мырзаға не көрініп кетті, тыр жалаңаш қарындасының отауына кіріп!— десіп, от басында жүрген әйелдер беттерін шымшыласып, еріндерін тістесіп қалған. Қыз із-түзсіз жоқ. Кеше іңірде: «Бүгін өзім соңғы рет оңаша тынығамын»,— деп, қасына ерген ауыл қыздарын таратып жіберген екен. Ол да бүгін белгілі болды. Жанын-да қыздар бар ғой деген жеңгелері де өз отауларына түнепті. Ауыл сәске түске дейін абыр-сабырмен жүрді. Қыздың жоғалып кеткені туралы сыбыр үй-үйдің бәрін түгел аралап шықты. Бес ағасы түгел атқа қонып, ауылдағы еркек кіндіктіні түгел ертіп жан-жаққа кетті. — Жұртқа жайып дабырламаңдар!— деп бай атқа қонуға ыңғайланған балаларына бұйрық берді. II Қыз шошып оянды. Жалаңаш денесімен жігіттің кеудесіне жабыса, құшақтап жатқанына ә дегенде қымсынып, ұялып кетті. Шалқасынан жатқан жігіт басын бұған қарай сәл қисайта күлімсіреп, сол қолымен мұның мойнын орап алған күйі ұйықтап жатыр. Шынар іштей жақсы көріп елжіреп кетсе де, жігіттің ұйқысын қимай, қозғалмады. Бір қырын жатқан күйі аспанға көз жүгіртіп еді, таң алдындағы жұлдыз біткеннің бәрі шақырайып, айдала — ақ шағылдың баурайында жатқан бұларға қарап жымыңдап тұрғандай көрінді. Қыз көзін жұма қойды. Мынау дүниедегі бақытты адам жалғыз өзі ғана секілді, бір керемет тәтті сезім құшағында, рақат теңізінде тербетіліп жата берді. Алданмен танысқаннан бергі өткен аңсау мен сағынышқа толы сансыз күндер, емін-еркін қауышар сәттерді армандап, қиял құсына ерік берген түндер оның көз алдынан өтіп жатты... Бұл осыдан екі жыл бұрын еді. Шынардың кіші жеңгесі Ақтамақтың түскен жылы. Онда да жаз болатын. Әкесі атастырған Жақия қазаға ұшырап ауыл абыр-сабыр, қайғы құшағында-тын. Шынардың нағашы ағасы Бекен апа-жездесіне сәлем беріп, «Шынар бой жазып, көңіл көтеріп қайтсын» деп Ақтамақ екеуін Тұщықұдықтағы аулына ертіп әкеткен. Бекен Ордада екі жыл орысша оқып келіп мұғалім болып істейтін. Оң-солын танитын, көкірек көзі ашық, азамат жігіт. Сол ауылда келін түскен бір тойда бұл алғаш рет Алданды көрді. Ол әнші де емес, бұл аймақтың жігіттеріне тән домбырашылығы да жоқ, оның үстіне жарқылдап әзіл-оспақ айтып көзге түсуге де тырыспайды. Оқта-текте сәл жымиып

қойып, өзін тым ұстамды көрсетеді. Ат жақтылау, қара торы жүзіндегі ерекше байсалдылық ересектеу кейіп беріп тұр. Шалқасынан қайырған қою қара шаш онсыз да кере қарыс маңдайын биіктетіп тұрған секілді. Әсіресе қалыңдау қабағының астындағы оты мол үлкендеу қос жанарын тіктеп қарағанда, кадалған көздердің қандайы болмасын тайғанақтап кететіндей. Еркекке тән бірден баурап алар белгісіз бір күш бар сияқты. Шынар көңілінде ұялап қадалған да сол жанар еді. Алдан осы Тұщықұдық бойындағы орта шаруасы бар Иман деген қарттың жалғыз баласы екен. Өзі Бекенмен жақсы жолдас болып шықты. Аздап қазақша оқыған, кейін Бекенмен бірге Ордаға барып оқығысы келгенде, «Мынадай аласапыран уақытта, жалғыз баланы көзден таса қып отырар жайым жоқ» деп, әкесі жібермей қойыпты. Со жылы Бекен үйінде болған екі жұмадай мерзімде Шынар онымен үш рет бірге болды. Қай-қайсысында да Алдан сол байсалды мінезінен тайған емес. Тіпті оңаша қалғанның өзінде кейбір жігіттердей елпілдеп жоқтан өзгені айтып, қыз көңілін ауламайды. Жай күлімсіреген күйі орынды әзіл айтып қана қояды. Өліп-өшіп, құшып сүюге де тырыспайды. Осының өзі аса жарасты, оған деген өзге көңілді барған сайын ынтықтыра түсер еді. Шынарлар ертең жүреміз деген күні Бекен ауылдың азын-аулақ қыз-жігіттерін жинап, оңаша өз отауында ойын-сауық құрған. Сол түні Алдан Шынармен шағыл етегінде серуендеп қайтты. — Сіздің күні ертең кетіп қалатыныңыз қапаландырып тұр,— деп, төмен қарап келе жатқан Шынардың жұп-жұмсақ кішкене саусақтарын еппен ұстап қойды.— Мен бір аса қымбат нәрсемді жоғалтып алғалы тұрғандай күй-демін... — Ат аяғына қашық жер бар ма?!— Қыз іркіліп қалды. Бұнысы «жер түбіне кетіп бара жатқан ештеңем жоқ, өзіңіз келіп тұрмайсыз ба!» дегені екенін сезімтал жігіт бірден аңғара қойды. Ақ құба, балғын жүзі ай сәулесімен ерекше нұрлана түскен Шынардың алдына шығып, оның қос қолынан ұстаған күйі ынтыға қадалып, қарап қалды. Бар жандүниесімен ұмтылып тұрғандай. — Мен сізді ұнатамын... өте... Қолын шапшаң босатып жүре берген қыздың нәзік жауырынынан жай құшақтап, біраз үнсіз келе жатты. — Бәрін де білемін. Бекен айтқан. Атастырған жеріңізге әлі де берік байлаулы екеніңізді де түсінем. Сол түнгі оның бақыт пен мұң аралас сүйкімді кейпі әлі күнге Шынардың көз алдында, ұмытылмас аяулы суреттей. Ерке жүректі тұңғыш дір еткізіп, қыз көңілін аса бір нәзік сезімге толтырған да сол қимас сәт еді. Бұл әңгіме туралы екеуі де еш адамға тіс жарып сездірген емес. Кейін со жылы, салқын түсе Нүрет аулы күздіктен қыстауға көшіп келіп жатқанда, Бекен мен Алдан келіп бірер күн қонып, қонақ боп кеткені бар. Сол тұста Шынар Ақтамаққа шет жағасын сездірген. Бірақ өзі жақсы көретін әрі қатар құрбысындай сырлас жеңгесіне еркелей отырып, тірі адамға айтпа деп ант су ішкізіп қойып еді. Онда да еркін сөйлесудің реті келмеді:

қонақтың әр қадамы санаулы, оның үстіне Шынар көбіне әке-шешесінің жанында болады. Екінші күнгі іңір арасында шай қайнатымдай ғана оңаша жүздескен-ді. Тым болмаса, бір көрсем деп ынтыққан жігіт көңіл түкпіріндегі қызғанышты ойын Бекенге айтып, көмек етудің ретін өтінгендей болған. — Қайдам, аз күн әурешілік болмаса... Қыз әкесі қыңыр адам, түбі саған ризашылығымен бермейді. Оның үстіне құдасы да белді, әрі екеуі де жаңа кеңес үкіметінің, екеуміз сияқты, белсенділерін сүйері жоқ,— деп әуелі сақ-тандыра сөйлегенмен, жасы кіші болса да, қадірлі адамы боп кеткен Алданның көңілін жықпай, күздің аласапыран уақытында апа-жездеге селем беруді желеу қып, ертіп келген беті еді. Алдан онда да жарытып ештеңе айта алған жоқ. «Қашан да көңілімдесіз» деген қыздың бір ауыз сөзін ғана көңілге медеу етіп, ертесіне аттанысып кеткен. Содан келер жазға дейін хабар-ошарсыз кетті. Әрине, кез келген хабаршыдан сәлем айтуға да болмайтын. Қашан реті келіп, өздері ғана жолығыспаса, басқаларға сездірмеу керектігін, «ел құлағы — елу», жұрт хабарланып қойса, Нүрет бай да, оның мықты құдасы Сухан да қарап қалмай-тынын Бекен мен Алдан ақылдасып келіскен. Шынар болса, құлай сүйген алғашқы сезім құшағында-тын. Оның беймаза күйін жалғыз-ақ Ақтамақ түсінетінді. Қыз жанын мазалайтын бір жағынан, ғашықтық, екіншіден, екеуінің болашағы еді. Оның себебі мұның туыстары да, ел-жұрт та Суханның Жұмабегін ертеңгі күйеу деп танып білуде. Шынар атастырған жарын әлі көрген де емес. Әкенің де, ағаларының да Алданға берері жоқ. Бұл — айдан анық. Құр әуре боп қайтем, бәрібір жазмыштан артық не болар дейсің деп іштей бекініп те көрді. Бірақ қайтсе де ықтиярынан тыс, алапат бір сезімнің жетегінен шыға алмайтын халде еді. Ең соңғы қармақтан құтқарған да сол Бекен болды ғой. Әй, не керек, бұл нағашысының жақсылығын Шынар өтей алар ма екен. Күйеу келгелі жатыр деп хабар берген соң, Бекен Алданмен ақылдасып, үй-ішімен той жабдығын жасасуға күні бұрын келмек боп келіскен-ді. Бекен екі қонғаннан кейін мектеп шаруасымен тығыз елге барып келу керектігін айтып, қызбен келісіп, Алданға хабар бермекке жүріп кетті. Бекеннің келіншегі Ынташ Шынарды таныстыруға аттанған қызкеліншектерге ілесті. Бекен суыт жүріспен отырып, шыққан күні түнде Тұщықұдықтағы Алданға күйеулердің қай күні келетінін, қызды қай жерден күту керектігін жеткізген. Ақыры ертең күйеу келеді деген күні жұрт аяғы әбден басылғасын үйден шыққан Шынар мен Бекен қыр астында күтіп тұрған Алданға жеткен-ді. — Жақсылығыңды ұмыта алмаспын бұл дүниеде! — деп, тебіренген жігіт Бекенді құшақтап, қыздан бетер елжіреп кете барды. Қызды құла аттың алдына мінгізіп, ылғи желе-шоқырақтан әбден талықсығандай болған соң, Алдан жарты жолдағы «Елемес» шағылының етегінде тыныстап алуды ұйғарған. Таң салқынымен ауылға жетіп, ішкі Нарынның милиция бастығы Қайырлыға хабар етпек ойы бар. Өзі де соның қарауында істейтін. Ендігі жалғыз тірегі сол жігіттер ғана. Әйтпесе жаңа өкіметке әлі де бой берері

жоқ Нүрет пен Суханның қармағынан құтылмасы хақ. Құтылмағанда, Шынарды алып кетулері мұмкін. Тек Қайырлылар Айбас жақтан оралды ма екен... Қыз Алдан айтқан осы жайттардың бәрін ой елегінен өткізіп жатыр. Кенет ол әлгіндегі түсін есіне алып, өз-өзінен дір етіп қорқып кетті. ...Бұл бір үлкен дарияның жағасында келеді екен. Жап-жақын жерде дәу шағылдар. Бұйрат-бұйрат шағыл жоталарының бейнесі су бетінде тұр. Түу, не деген әдемі көрініс еді деп таңданып келеді. Мынау дария анау құмдарға қалайша сіңіп кетпей жатыр екен деп ойлайды. Дарияның ортасында бұған қарай бір қайық жүзіп келеді. Қайық үстіндегі Алдан екен. Бұған екі қолын жайып шақырғандай болады. Бұл да тізесінен келген суда қайыққа қарай жүгіріп келеді. Қайық дәл қасына келіп Алдан мұны көтеріп ала бергенде, екеуі де суға құлап кетті. Бұл тұншығып барады екен. Шошып оянды. ...Күншығыс алтын шымылдығын ұстап, торғай біткеннің бәрі әдеттегі әуеніне басты. Түнгі жортуылдан кешігіп қалған қыр қосаяқтары үйді-үйлеріне шапқыласып барады. Шағыл етегіндегі құла ат шідерімен шапшып, оқта-текте осқырынып қойып көгал қияққа сүңгіп барады. III Ордада біраз жеңіліске ұшырап, шағын отрядымен әрең құтылған ақ бандылардың офицері Киселевтің ендігі қолынан келері — бар ашу-ызасын алу. Жанында қалған ылғи өзінің ең жақын деген, өліспей-беріспейтін адам-дары. Олардың ішінде інісі Петр мен балдызы Афанасий да бар-ды. Орда маңындағы шайқаста інісі оққа ұшқан. Онсыз да ашулы, ызадан булыққан офицер інісінің қанды кегін кімнен аларын білмей келеді. Көгілдір көздері қанталап, күндіз-түні ұйқысыз жортуылдан қажығанға ұқсайды. Оның үстіне отрядтың алдағы күні не болмақ. Қайда барып, кімді пана етер? Барлық жерде қаптаған қызылдар, милиция қызметкерлері. Күн өткен сайын қауіп бұлты торлай түсуде. Не де болса, Нарынның құмды жоталарын жамылып, теңіз бетіне ауыспақ ойы бар. Одан әрі Тасқыран, Қамысқала өтіп, Жайық бойын сағаламақ. Нарынның қалың құмына түнде кірген отряд таң ата «Шегенді» құдығындағы Есен аулының үстінен шықты. Орта ғана шаруасы бар, жақсыға да, жаманға да қосылмайтын Есен елулерді алқымдап қалған кісі еді. Сары ала таңнан сау ете қалған мылтықты, сұсты адамдарды көргенде зәре-құты қалмай, қорқып кетті. Қысықтау көздерін қиқым түскендей жыпылықтатып, үй сыртына әрең шықты. Жалғыз кемпірі Сағимадан да артық көрінетін жүйрік қарагер атын бір топ жылқымен қоса бандылар қуып әкелді де: — Мына ат біздікі. Өзің анау жылқыңнан таңдағаның-ды мін де, милиция бастығының үйіне алып жүр бізді! — деп түсіндірді. Қарагерді қимай, ішінен қан жылаған Есен өз жанынан қорықты ма, ләм демей атын ерттей берді. — Бастықтың өзі ауылда жоқ қой, ана Айбас жақта бандылар жүр деп сонда кетті деген,— деп міңгірледі, мыналардың кім екенін де түсіне алмаған Есен атын ерттей жүріп. — Әңгімені қой, сенен сұрап тұрғанымыз жоқ!—Қылышын жарқылдатып, атын ойқастата жетіп келген орыс офицерінен қорыққаны соншалық, айыл тартуға дәрмені жетпейтіндей, іле салды.

Былай шыға бере Есен басына бір шоқ құрақ өскен, жар қабақты шағылды көрсетіп: — Әне, анау «Сазды құрақ» деген жер. Соның арғы сайында милиция бастығының аулы бар,— деді. Казактар атқа қамшы басып, жылға-жылғаны қуалай шаба жөнелгенде, Есеннің астындағы үркек қара дөнен дүбірге ілесіп, сыңар езулеп тартып берді. Бірақ көрінім жерге бармай ері мойнына кетті де, Есен жалп етіп ұшып түсті. Ері мойнына кеткен дөнен онан сайын бет алды құла түз шапқылап кете барды. Жол бастаушының құлап қалғанын көрген казактар: — Мырза, анау құлап қалды!— деп кейінгі жаққа қарады. — Ә, иттің баласының айласын қарашы! Киселев қолын бір сілтеді де шоқыта жөнелді. Бұнысы «шаруасын бітіріңдер» дегені екенін аналар бірден түсіне қойды. — Ойбай белім!— деп, орнынан тұра алмай еңбектеп жүрген Есенді кері оралған екеу жалғыз оқпен жан тәсілім етті де, отряд кеткен «Сазды құрақ» жақты бетке алып шоқыта жөнелісті. Өңкей қарулы аттылар сатыр-сұтырлатып келгенде, Қайырлы аулы бейқам тыныштық құшағында-тын. Айбас бойындағы Қунатыр бастаған бір топ байлар езді-ездерін елтірісіп жатыр деген хабармен Нарындағы учаскелік милиция бастығы Қайырлы Шынбаев қарамағындағы жігіттердің барлығын дерлік ертіп со жаққа кеткен. Бандылар тобы бірден Қайырлы үйіне төнді. Аттарынан түсе-түсе қалып, жеті-сегізі қылыш-мылтықтарын кезеген күйі үйге енді. Жер ошақ басында жүрген Қайырлының келіншегі Балымды екі солдат дедектетіп үйге кіргізді. Төртеуі ортан белінен келген сүтімен қара қазанды ішке әкеліп төрге қойды да, үлдірікте тұрған сапты сары ожаумен көсіп-көсіп жіберіп, бір-бір аяқ сүт ішісті. Қалғанын кілем үстіне ақтара салды да, қазанды төңкеріп жіберіп ортасынан бір тепті. Осыңың бәрін керіп тұрған Киселевтің тілмашы, тапалтақ қара үлкен шаруа бітіріскендей масаттанып, екі қолын бүйіріне таяған күйі шімірікпей тұр. Ақ құба еңді, ұзын бойлы Ақжан кемпір кішкене немересі Азатты бауырына қысқан күйі: — Ақ дәмім жібермесін, жауыздар!— дегенде, төр алдында тұрған Киселев жаңағы тапалтақ қараға қарап «түсіндір» деп ымдады. Сонан соң екі танауы желбіреп, қанталаған көздерін кемпірдің өңменінен ата: — Ә, сенің балаңның қылғаны аз еді бізге, алжыған қақпас!— деп ақырды да, қолындағы қылышын сермеп қалды. Босағада өң-түс жоқ сүйеніп қалған Балым мен кішкене Азаттың шыңғырған даусы қатар шықты. Тура маңдайдан тиген өткір қылыш кемпірдің денесін кеудесіне дейін қақ бөлді де, қоңыр қанға боялып жерге түсті. Қақ бөлінген кемпірдің денесінен шошынған солдаттар үнсіз бозарып қалған еді. Тұншыға талықсыған Балым мен Азатты итермелеп үйден шығарды да, өзге солдаттар үріккен қойдай иіріп тұрған ауылдың бала-шаға, кемпір-шалдарының тобына қосты. Ауыл адамдарының ұзын саны 15— 20 шамалы еді. Әлгіде Балымның жан даусы шыққанда екіүш бала мен бір-екі келіншек жүгіріп барып Қайырлы үйінің іргесінен сығалап, кеудесіне

тоғыз баласы тіріліп келгендей ақ сары өңі бал-бұл жана қуанып, қызара күлімсіреп, қымсынған Шынарға сонадайдан құшағын жайып: — Кел, қарағым, қадамың құтты болсын!— деп келіп маңдайынан сүйіп, көзіне іркілген жасын жаулығының ұшымен іліп тастаған. Әшейіндегі салмақты да, сабырлы Иман ақсақалдың қыран көздері күлімдеп, әлі де ажары таймаған қара торы өңіне қан жүгіргендей. Әдемі шоқша сақалын қайта-қайта сипай береді. Иман қарттың алты қанат үйі ауыл адамдарына лық толды. Қылқиған бес-алты қыз бала үстеріне бар жылтырақты киіп үлгіріп, Шынардың жанына келіп отырыс-ты. Бәрі де жас келінге таңырқай, қызыға қарайтын тәріз-ді. Етегін бүрмелеген қынама бел ақ жібек көйлек тізесінен сәл төмен түсіп, қызғылт қоңыр тақыр мақпалдан тігілген кәзекейіне тым жарасып тұр. Денесіне құйып қойғандай шап-шақ. Бұрынғы келіндердей емес, бетін ашып, үкілі тақиямен отырғаны да таңғаларлық. Аяғындағы шоңқайма көксауыр етік те — бұл ауылда болып көрмеген көзі жоқ дүние. Бұлар шай ішіп болып, жаңа сойылған қой етін қазанға салып жатқанда, ауыл сыртына тақап қалған екі жолаушы көрінді. Алдарынан шыққан Алдан бірден тани кетті: өзімен бірге істейтін милиционерлер Жұмабай мен Мидар екен. Аттарын байлап, сыртта тұрып қалған жолаушыларға қарай жүрген Наркүміс: — Қош келдіңдер, қарақтарым! Қуаныш үстіне келдіңдер!— деді сонадай жерден. Олар Алданмен біраз күбірлесіп барып ішке кірген. Мидар қою қара мұртты, әдемі кескінді, ысқаяқ қара жігіт екен. Жасы сол 22-23-терде. Алданмен шамалас болса керек. Жұмабай бұлардан 3 — 4 жас үлкендеу, жұқалтаң, ақ сары. — Имеке, құтты болсын, қуанышыңызға ортақпыз!— Жұмабай сәл кідіріп қалды.— Біз бір шаруамен жүр едік! Тойды асықпай, басқа жігіттер келгесін жасайтын шығарсыз? — Е, келер келін келді, той қайда қашар дейсің!— деп Мидар әдеттегі әзіліне басып үй ішін бір күлдіріп алды да, бір топ бандылар отряды келе жатыр деген хабар барын, бүгін ертемен Есен шалды өлтіріп кеткені туралы естігенін, милиционер жігіттердің бәрі Айбас кеткенін айтты. — Ауылда қалған осы отырған үшеуміз ғана. Мына Жұмакең мен Алдан бандылардың қай бағытқа бара жатқанын бақылауға жүреді де, мен осы жерден Айбасқа -өзіміздің жігіттерге тез хабар етуге аттанам. Бізге ренжі-меңіздер, аман болсақ, келіп қаламыз ғой,— деп Мидар қамшысын алып жүруге ыңғайланды. — Мына бала да жаңа есік аттап жатыр еді, Алданжанның кетіп қалғаны қалай болар екен өзі,— деп Наркүміс мылтығын асынып, оқ салған қобдишасын алып жатқан баласына үрейлене қарады. Алдандар түс әлетінде аттанып кеткен соң, Шынар да құлазып қалғандай болды. Әне келеді, міне келедімен күн де кешкірді. Алдандардың ағайын көршісі Исламның теңселіп аяғын әрең алып жүрген келіні суылдық Ынта өзінің ала батсайы шымылдығын Иман үйінің сол жағына әкеп құрды. Еркін өсіп қалған Шынар шымылдық ішіне енгенде, оңаша отау үйге кіргендей рақат сезініп қалды.

«Нүрет аулынан қуғыншы келіп қалар ма» деген күдікті ой ауыл адамдарының көкірегінде еді. Сондықтан іңір түсісімен-ақ тым-тырыс ерте жатып қалмақ болды. — Шынаржан жалғыз өзі болғанша, ана Балзия мен Жаңылды жіберіңдер, бірге біздің үйге жатсын,— деген Наркүміске Ынта: — Ақтөре түнде келіп қалса, шымылдық ішінен қопарылып түннің бір уағында кетіп жатқан ұят та қыздарға! — деп, жанындағы көзі кілгірген шикіл сары келіншекке қарап көзін қысып қойды. — Сорлы-ай, сен әріден ойлайсың-ау! Шикіл сары осыны айтып, оның бүйірінен түртіп қалды. Шынар көзін жұмса-ақ Алдан келіп тұрған секілді болады. Оның құшағы есіне түскенде, жүрегі дүрсілдеп, алқымына тығылғандай, көзі жұмулы көңілі тынымсыз бір күйге енді. Қазір ғана кіріп келіп, мұның бетіне бетін тақайтын тәрізді. Бұл сонда оның мойнын аппақ сүйрік саусақтарымен орап алар еді. Бір сәт ол алла тағаланың құдіретіне таңғалып жатты. Әлпештеген ата-ана, туған-туысқандарының аялы ортасын жат біреудің құшағына айырбастап кете барды. Міне, өмірінде тұңғыш рет бүкіл жан-жүрегімен беріле аласұрып, соншалық ынтыға күтіп жатыр. Осыған дейінгі өмірі күздің бұлыңғыр күні сияқты. Барлық бақытты шағы Алданды көруден, оның бұған деген ынтықтығы мен ықыласын сезінуден басталған тәрізді. Егер Алдан жоқта қуғыншылар келіп алып кетсе ше деген күдікті ой қыздың тәтті қиялы мен қуаныш толы көңіліне кірбің түсіретін секілді. Жоқ, Алданнан өзге адам баласы бұған жар болуы мүмкін емес. Ондай тіршіліктен баз кешуге бар. Кенет шыққан ат тұяғының дыбысы қызды ой құшағынан суырып алды. Жүрегі дүрсілдеп, аузынан шығып кете жаздады да, төсектен басын көтеріп алды. Түрулі есіктен толық айдың сүт сәулесі төгіліп тұр екен. — Алданжан келді-ау деймін, кемпір, тұр! — Жатқалы кірпігім ілінбеп еді, әлденеге айналды деп... Әй, алла, бергеніңе шүкір! Кемпір шам жаққанша, Шынар да шымылдық ішінде тез киініп алды. Аттылардың шамасы көп тәрізді еді. Бірақ бірер күбір естілді де, сатыр-сұтыр аттан түскендері ғана білінді. Қапелімде үйге кіре қойғандары болған жоқ. — Ойбай-ау, бұлар қуғыншылар болмасын, шал! Мұнша айналды ғой... — Қойшы әрі, қайдағыны айтпай! Ішке ең алдымен Қайырлы, одан кейін 7-8 адам қатарласа кірді. Түстері адам шошырлық екен. — Қарағым-ай, саумысыңдар? Алдан қайда?— дегенде Наркүмістің үні дірілдеп шықты. — Апа! Апа! Біз сау келгеніміз жоқ, сұмдық хабар әкеліп тұрмыз!

Қайырлының осыны айтуға шамасы келді. Еңіреп жылап жіберіп еді. Бағана анасының екі бөлініп қалған денесін көргенде іштей егілсе де, көз жасын көрсетпеп еді. Үш жерден шулап қоя берген үй ішіндегілерге жұбату айтар өзге жігіттер де көз жасына ерік берген. — Алдан! Алданышым қайда! Наркүмістің көзі шарасынан шығып, екі қолын ілгері созған күйі Қайырлының алдына тұрып қалды. Жігіттер Алданның денесін екі қапқа салып, Жұмабайдың өлігін екінші жағына торы атқа теңдеп алып келген болатын. Бірақ ешкімге көрсетпей, өзіміз-ақ жуып арулап қоямыз деп келіскен-ді. Олар таң атуға қарамай, Ислам үйін босаттырып, Алданның денесін сонда апарып еді. Әйелдердің сүйемелдеуімен тысқа шыққан Шынарға Ынта: — Біздің үйде арулап жатыр... Құдай-ау, енді қайтейін!— деп булыға жылаған. Алдан жоқ. Енді тіпті келмейді дегенге Шынар сенбейтін тәрізді. Мұның бәрі түс. Алдан қазір келеді деген ойда-тын. Ынта сөзін естіген соң, есік алдында иіріліп тұрған жігіттерді жарып өтіп, жан ұшыра жүгіріп барды да, Ислам үйінің түсірулі есігін ашып жіберіп кіріп келді. Үйдің оң жағында адам көргісіз сурет бар еді: Алданның басы және кеудесі мен бексесі үш бөлек болып, қызыл жоса қанға боялып ақ жайманың үстінде жатыр екен. Бетін басып, өліктің үстіне құлап, шыңғыра талықсыған Шынарды алпамсадай қара жігіт далаға көтеріп шығарды да: — Сендер не бағып тұрсыңдар? Мына сорлыны тірілей өлтірдіңдер ғой...— деп, қаумалап тұрған жігіттерге зілмен тұншыға күбірледі. Шынарды, көтерумен шымылдық ішіне әкеліп салды. Бірде талықсып, бірде көзін ашқан ол енді жылаған да жоқ. Өмірсіз жанарын әлдеқайда қадаған күйі жата берді. Бұл сәтте Иман үйінен Алдан, Алдан деп шақырған Наркүмістің даусы шығып жатқан. Көзінен жас шықпай, өңі бозарып кеткен ол баласы сыртта тұрғандай айқайлап шақырып, біресе отырғандарға қарап: — Әй, сендер Алдан өлді деп отырсыңдар ма? Әй, жындылар! Қазір келеді ғой ол. Әне, әне, естисіңдер ме «апа, апа!» деген даусы шығады. Ау, қарағым, келе ғой!— деп қолын соза есікке жүгіріп, одан соң сақылдап күліп, ауыс күйге түсіп еді. ...Келесі күні Жанберді бастаған он шақты салт атты Иман аулына жеткенде бесін ауып бара жатыр еді. Ауыл толы қаптаған адам мен қаңтарулы атты көргенде, әр-қайсысы іштей «тойдың үстінен шықпағай едік» деген ойда-тын. Қыз іздеуге шыққандар арасында Бекен да бар-ды. Тәулік бойы іздеп, ат сабылтқан олар Иман аулының үстінен шыққанда, Бекен бұрылып кетудің ретін таппай, «ендігі Қайырлылар да келген болар, бір ретін табар, түбі әшкереленетін жай ғой» деген ойда еді. Олар қатты жүріспен дәл Иман үйінің іргесіне телмеңдей келіп, түсе-түсе қалысты. Бекен езгелерден бұрынырақ үй жанына жақындай бергенде, өз көзіне сенер-сенбесін білмей, сілейіп тұрып қалды. Бір топ әйелдердің ортасында бота көздері отсыз мөлдіреп