Баянғали
Әлімжанов

ІV томҚорасан қарақшының қолмергеніӨ
лең дер мен поэмалар
Көкшетау 2016

Шығармалары: Көп томдық. Б. Әлімжанов. – Көкшетау:
Келешек-2030, 2016.

Т. 4. Қорасан қарақшының қолмергені. Өлеңдер мен
поэмалар. – 318 б.

ІSBN 978-601-302-125-6 (жалпы)
© Әлімжанов Б., 2016.

Өкінеміз бекер біз
Өтеді-ау деп уақытты.
Өтпей қойса нетерміз
Өтумен бәлкім бақытты!?

Еңбек қып дара, толымды,
Ерекше жаңа порымды.
Өтуің керек жүгіріп,
Өзіңнің марафоныңды!

Бұлақ басы!
Мөлдір бастау бұлағым.
Сәби кезден
Сездім күннің шуағын.

Жалаңаяқ
Қозы-лақпен жарысып,
Көк кілемдей
Көгалына құладым.

Осы ауылда
Тұңғыш рет қуанып,
Осы ауылда
Тұңғыш рет жыладым!

Гүлін теріп,
Қыр басында көктемнің,
Өшкеніне
Қарамастан өкпемнің,

Шегіртке мен
Шыр-шыр етіп ыршыған
Көбелекті
Қоймай қуып жеткенмін.

Дала кезіп,
Орман шарлап тынымсыз,
Жидек теріп,
Адасып та кеткенмін.

Аңыз тыңдап аталардан
Әжімді,
Домбыраның
Шегін тұңғыш шерткенмін!

Балалармен
Қырда жылқы баққанмын.
Тоқпақ жалмен
Түнді жарып шапқанмын.

Мөлт-мөлт еткен жұлдыздарға
Үңіліп,
Қиялымның
Патшалығын тапқанмын.

Қыр астында
Доп қуалап құмартып,
Сары сақа
Шиырып кеп атқанмын.

Сиыр іздеп,
Қиырларды шиырлап,
Қара жолдың
Аспанға аттым ақ шаңын.

Кітаптардың
Беттерінен сыр іздеп,
Ғалам кезіп,
Тәтті ойларға батқанмын.

Қарсы алғанмын
Құрбы қызбен ең алғаш

Құла дүздің
Арайлаған ақ таңын.
Туған жердің
Тамырынан нәр алып,

Алыстағы
Арманыма аттандым!

Бұлақ басы...
Басталған бір тіршілік,
Бірінші рет
Маған күліп күн шығып,

Бірінші рет
Осы ауылда толқыдым.
Жүрегімнен
Елжіреген жыр шығып...

Бұлағымнан
Айығамын бір жұтсам,
Дүниеден
Кеткен кезде тұншығып!

Шетінде ескі ауылдың бала күнім,
Жайлаймын жер мен көктің аралығын.
Ойнаймын құрбылармен қиқуласып,
Қорғанды қардан үйген жарады үнім.

Далада кеше ғана тырна қонған,
Сырғиды қарды сипап, сырма боран,
Барады өткен іздің бәрін көміп,
Қарайды оған бей-жай мына жалған.

Ақ селеуден сырласын табатындай,
Ақ қайыңға оралып қонатындай,
Сумаңдайды құмдағы ақ жыландай,
Суылдайды құстардың қанатындай.

Сырма биі сылқылдап бір тынбайды,
Саябырсып кейде сәл, тың тыңдайды,
Ала қашып жөнелсе ақша қарды,
Сынығындай шынының жылтырайды.

Сылқым судай сыңқылдап сай-салада,
Сылаңдайды сұлудай айдалада.
Адырлардан үптеген ұлпа қарды
Сыйлайды екен апарып қай балаға?!

Сырмаменен сырларым дала кезіп,
Сырғанайды тынымсыз жаннан безіп.
Сыңсиды кеп сыздатып сай-сүйекті,
Суырады өзекті, сананы езіп.

Нені іздейді тынымсыз бұлтты күнде,
Қайда бармақ, артады жүкті кімге?
Жетер жері бар ма екен еркін желдің,
Не табады жеткенде түп-түбінде?!

Қимай-қимай қонғанда күн ұяға,
Бұлыңғыр күйге енеді дүния да.
Үдей түсіп екпіні адуынның,
Ақ құйрығын айға атып, құлия ма?!

Байыз таппай жалғандық жарасымда,
Балғын ойым байланып борасынға.
Бұлдыраңдап қуады толған айды,
Бұлаңдаған бұйра бұлт арасында.

Жеткізбейді жұмбақ ай, тұңғиық көк,
Сырма боран сарнайды: «Тым биіктеп,
Қарағым-ау, қайтесің, маған орал,
Көкжиектің түбіне сүңгиік!» – деп.

«Орал маған» дегенде боран маған,
Орай-борай ойымды орап алған...
Қайда менің сол бір кез, балаң күйім,
Қармен бірге қайтадан оралмаған!?

Ойым қайда ақ боран ала қашқан,
Ойын қайда құрбымен араласқан...
Сусып аққан уақыттай тұрақ таппай,
Сырма көше береді, қалады аспан!

Тынық мұхиттың жағасынан,
Таудай толқынның арасынан,
Талып жетеді бір әуен
Кешегі Кеңащының баласынан:

Ұшамын дейтін...
Білген бе алыс кетерін?
Қалдырып қимас
Киелі ата мекенін.

Сезген бе сонда
Сәбидің таза жүрегі,
Көгершін болып,
Көк мұхит асып кетерін!

Мұхитты бойлап,
Даланы ойлап, елжіреп,
Көкжиек кезген
Қарақат көзі мөлдіреп.

Тұрғанда толқып,
Толқынның жалы елестер,
Әженің аппақ
Орамалындай желбіреп!

Жанарын сулап,
Құлағы шулап, жағада,
Құшағын жаяр
Жүгіріп келген балаға...

Тынғанда толқын,
Айдыны мұхит ұқсайды.
Селеумен ойнап,
Керіліп жатқан далаға!

Сағыныш күйі
Тұнып-ақ жатыр тереңде,
Балалық шақта
Айтатын сүйіп өлең де.

Жармасып қана,
Толқынның аппақ жалына,
Даланың бір түп
Жусаны қалқып келер ме?!

Келсе ғой кешіп,
Айдынды мұхит әлемін,
Қуанар еді,
Исінен тауып жан емін.

Құлағы кейде
Шалғандай болып тұрады.
«Құлыным» деген
Мейірлі үнін әженің!

Арман ғой өмір,
Қол бұлғар алда нелер шың.
Бұйырса бәрін
Көрерсің, өсіп, өнерсің.

Аман-сау жүрші,
Қанатың талмай қияда.
Мұхиттан асқан
Ақ пейіл, аппақ көгершін!

Даңғазаға
Дарақылар сүйіне,
Қол соққанда,
Іштей күліп, күйіне,

Жер шарының
Жүгін артып, жүрекке,
Ақын қайтып келе жатты,
Үйіне.

Қазағымда
Ағыл-тегіл, көп өлең,
Көп болғасын,
Алтынымсың демеген,

Сақтап қалған
Елдігі мен ерлігін,
Өлеңі ғой,
Қиналғанда жебеген...

Жасын жырлы
Асылдардың сынығын,
Ешкім де жоқ
Ел алдында елеген!

Ақындықта
Құн қалды ма?
Мұң қалды!
Қандай өлең талқыланды,

Тыңдалды.
Түгел сөздің түбін қуып,
Түгендеп,
Түсінетін

Жын қуғандай жанталасып,
Жан-жақтан,
Өліп-өшіп
Жарнамаға жармасқан.

Ақы-пұлын
Ебін тауып өткізіп,
Әркім сөйлер
Ақылынан алжасқан.

Даңғаза мен
Дақпырт басқан заманда,
Жылтыр беттер
Жұлдыз болса май басқан.

Ой азабын
Арқалаған ақынды,
Ұғатындай
Үнсіз ғана айлы аспан!

Керегі не кітап жазып,
Жыр жазып,
Жүйкеңді жеп,
Жаның қинап, құр қажып,

Жазған жырың кімге дәрі,
Кімге азық,
Келер күнің
Кірер көрін тұр қазып!

Ой бөлісер оқырмансыз,
Ормансыз,
Өлең сөздің
Болашағы болжамсыз.

Ақиқаты зерделеніп,
Ақыны,
Оқылатын
Орыс қандай армансыз?

Мадақ сөз бен
Мазақ сөзге жол беріп,
Қазақ жыры
Қалғаны ма қорғансыз!?

Жақсы-жайсаң
Жыр батпанын салмақтар.

Қасақана
Басқаларды ардақтар.
Өшігеді
Неге сонша өлеңге?

Өйткені онда
Иілмейтін аруақ бар!

Нағыз өлең
Туады ақыл, жігерден.
Тәуелсіз ол,
Жеміңнен де, шідерден.

Шын ақындар
Шығыста да, Батыста.
Бар тарихты
Таразылап түгендеп,

Патшаның да
Ақ-қарасын айырып,
Күнәһарлау
Кейіпкер ғып жіберген!

Тарихына
Ой жүгіртсең көп елдің,
Түр-түріне
Қанығасың кемелдің.

Кейде тұтас
Патшалықты сыйғызар,
Бір шумағы,
Бір-ақ жолы өлеңнің!

Жанды баурап
Жорға тілдің бүлкілі,
Қаныңда ойнар
Найзағайдың күркірі.

Өлең сөзді
Көпе-көрнеу елемеу –
Ана тілді
Кемсітудің бір түрі!

Көкірегі
Көрсоқыр-ды, керең-ді,
Көре алмайды
Өлеңдегі тереңді.

Ғалым атын
Жамылып ап залымдар,
Тұншықтырып
Өлтірмек пе өлеңді!?

Лаулай беріп
Өшті неге жалындар?
Күйінгеннен
Ішті неге дарындар?

Тірілерді
Өлтіріп ап үн-түнсіз,
Жоқтау сөзге
Көшті неге ғалымдар?!

Тоқта, ақыным...
Қымбат па еді құр пікір?
Пікіршілдік пиғылдан қаш!
Тұр, құтыл!

Ақындығың рас болса,
Сатулы,
Күпіршілдік
Пікірлерге бір түкір!

Нағыз ақын
Бола алмайды назалы ер,
Ғайыптан кеп,
Қонған жырды жаза бер.

Оқымаса
Оқымысты оқымас,
Оқиды әлі
Аман тұрса қазақ ел!

Разы болып
Халқың берген бағаға,

Қарапайым
Қалпыңмен жүр арада.
Елге беріп
Құдай берген өнерді,

Ізгі ойларды
Оята бер санада!

Өлеңмен ел
Өркен жайып өскен-ді,
Өткір сөзбен
Топас тонды тескен-ді,

Өлмес рухын
Өлеңіне тапсырып,
Келешекке
Көше берер көшпенді!

Тірлік-тартыс,
Жеңеді деп қай кеңес,
Жүріп жатқан
Күнде, түнде, айда егес.

Өлең бірақ,
Биік соның бәрінен,
Пендешілік
Бәсеке емес, бәйге емес!

Ойға шомып,
Көңіл тербеп, бағар мұң,
Лүпілдеген
Жүрегіндей ғаламның,

Поэзия
Мөлдір, жұмбақ бір әлем,
Жаратқанға
Жақындауы адамның!

«Ай аруды
Әспеттейді бар аңыз,
Ал біз мүлдем
Ескерусіз қаламыз,

Жазыңызшы
Мадақ жырын бізге!» – деп,
Күлімдеді
Кең сабадай қара қыз!

Адам ұлы
Аяулысын аппақ дер,
Аппақ қызды
Ел ардақтап, таппақшы ер,

Сұлулыққа
Сүйсінеді әркім де,
Мықты болсаң,
Қара қызды мақтап көр!

Ойнақтаған ойсыз емес,
Шоқ басқан,
Тәрбиелі,
Тыйым сөзге тоқтасқан.

Қараңғыны
Жарық қылып, жылытқан,
Қарақаттай көзі қандай
От шашқан!

Қара шашы
Сәйгүліктің жалындай,
Тісі – маржан,
Тілі гүлдің балындай.

Қара жорға
Қара жолда тайпалған,
Тұңғиығы
Тұнып жатқан танылмай!

Қарға аунаған
Емес орман түлкісі,
Көлгір емес,
Шын жүректен күлкісі.

Кезген емес
Дүниені көзді арбап,
Жүзі жарқын,
Қисаймаған үкісі!

Көлдей тұнық көңілдері,
Қаяусыз,
Опа, далап
Жақпайды олар аяусыз.

Саяхатқа
Анголаға апарсаң,
Аппақ болып көрінбей ме,
Бояусыз!

Айнымаған
Ата жолдан, ізеттен,
Мейір төгіп,
Айналасын ізгі еткен.

Қара қыздың
Қара қазан қолында,
Қара орманның
Қасиетін күзеткен!

Тастай берік
Ерге берген сертіне,
Шалдықпаған
Жалт-жұлт жұлдыз дертіне.

Құдайынан
Кем көрмейді жұбайын,
Күйдірмейді
Қызғаныштың өртіне!

Қайыспайтын
Қара нардай жегінге.
Қарға тамыр,
Қабырғалы елімде,

Құрсағына
Құт дарыған қазына,
Қара торы ана болса,
Тегін бе?!

Білмейді олар
Желік қуған селтеңді,
Көре білсең
Көңілі пәк, көркем-ді,

Қара қыздар
Қазағымның құнары,
Әулиедей
Әжелер ғой ертеңгі!

Аталардан
Ықыласты бата алған,
Қаймықпаған
Қара бұлттай қаһардан,

Қара қыздан
Қабылан боп туғасын,
Қалың қазақ
Қара қазақ атанған!

Шындығы осы,
Қоссам да ептеп әзілді,
Қағидаға
Қайшы келер қазіргі...

Инеліктей аппағынан әлемнің,
Мама қаздай қара қыздар қадірлі!

Күнәлі болып
Қалдың ба жаным, байқамай,
Өмір ғой енді...
Болады жұмбақ жай талай.

Қапысын таппай
Қоймайды-ау қамсыз пенденің,
Сақпанын сайлап,
Қақпанын құрған сайтан-ай.

Адамның жаны
Ұқсайды мөлдір тұмаға,
Қиыршық түссе,
Лайланып батар күнәға.

Жылама, жаным,
Ешкімге және мұң шақпа,
Қайшылық толы
Тағдырды әркім ұға ма?!

Күнәсіз пенде
Болмайды мына ғаламда,
Ол үшін бірақ,
Жатқызба бәрін жаманға.

Тәубаға келсең,
Тазарар қайта тұнығың,
Кешеді құдай,
Құдайдың құлы адам да!

Қаншама қашық
Қара мен ақтың арасы,
Бір бояу емес
Ақылға салып қарашы.

Аппақ та емес,
Қара да емес адамдар,
Аралық түсте
Кешеді-ау ғұмыр шамасы!

Оңай ма іздеу,
Өмірдің биік мұратын.
Түйіртпек аз ба,
Түбіне жүрек тұнатын.

Адамның жаны
Бір жұмбақ ағын сияқты.
Лайытып барып,
Тазарып іштей тұратын!

Аяулым менің,
Аман бол енді,
Айда анық
Оралу жоқ қой.

Өткенге қайра айналып,
Жадымнан неге
Кетпейсің мүлде көшіп сен?
Жанымыз әлде

Толғанып кейде
Ғажайып күйді сағынып,
Мұңайған шақта
Өзіңе өзің шағынып,

Түсіңде көріп
Арайлы таңның алдында,
Ояндың ба екен
Ақ сәуле алқа тағынып?!

Мұңайма, жаным,
Мұң деген жегі
Жеп қояр сені білінбей,

Бірінен бірі
Туындай берер
Тұныққа түскен дірілдей.
Төбеңнен төнсе

Түнерген бұлттай...
Түріле көшер көгіңнен,
Аңқылдап желдей,
Жадырап күндей

Дақ салмай қоймас
Дойырлау тірлік
Аңғал да нәзік көңілге,
Қайғысыз, қамсыз,

Уайымсыз кім бар,
Жанталас мына өмірде,
Арайын жанның,
Сарайын тәннің

Тазартып тұрмай болмайды.
Желініп бітер,
Жеңіліп тынар,
Тат түссе болат темір де!

Бұйрық айтпа, байыбына бармастан,
Қанат қаққан шексіздікке талмастан,
Әрбір адам жазылмаған бір кітап,
Бір-бір аруақ, бүгінгіге жалғасқан.

Әрбір адам танылмаған бір тарих,
Аман қалған оқ пен оттан, алмастан,
Құлақ түріп тыңдай білсең, әр адам,
Алма жеген атасы айтқан алғашқы ән.

Ескі тамыр, үзілмеген ежелден,
Жапырағы келешекке жармасқан!

Амангелді Сембиннің рухына
Әнімен
Таңғалдырған тәмам елді,
Аяулы

Әнші Сембин Амангелді.
Мәскеуде
Оқып жүрген албырт кезде,
Бір әнге

Салсаң да
Ән сынақтың қандайына,
Жарқырап
Дара тұрған маңдайында.

Біржанның
Көмейінен үзілген үн,
Аманның
Қонды ма екен таңдайына?!

Атылды
Әннің көкке ақбұлағы,
Түнгі Мәскеу тербеліп,
Аптығады,

Маэстро!
Бис! Бис! –
Деп, қолын соқты,
Бас тартып,

Әнімен
Амангелді баурап алды,
Алмаған ешкім жаулап
Москваны,

Жаңғыртты
Ығы-жығы көшелерін,

Бұлбұлдың
Балкондағы шаттық әні.
Кім білсін,
Қайталанбас сол бір сәтте,

Айтылып кетті ме екен
Ақтық әні?
Кеңестік көсемдерге
Жақпағанмен,

Көшеліге
Ән отын жақты - дағы,
Москвалық
Табысқа масаттанып,

Москвалық арақпен
Ащылады!

Ащылады...
Аямай ащылатты...
Ағайын тойға тартты,
Тасты қатты,

Қызбабас,
Қошеметшіл қыздырмалар,
Қадірлі қонақ қылып
«Жақсы бақты»,

Өкпесі
Күйіп кетер деп ойламай,
Кеу-кеулеп,
Құлагерге қамшы басты!

Шаңдағын
Түріп айдап лас қаланың,
Тоқтатып
Жан тырнаған мастар әнін.

Балконнан
Амангелді ән салғанда,
Жастары
Шайқатылған бас қаланың.

Бұлбұлды
Сайратпақшы болған торда,

Биліктің
Қырау басқан қас-қабағын,
Жаңғыртқан
Жер-жаһанды бұла дауыс,

Кернеген
Көк күмбезін Ла-Скаланың!

Шырқады
Кең залдарда заңғарларға,
Дауысы
Жетті шыңға,

Аңғарларға.
Ел ұйып,
Ең ұлық деп айдар тақты,
Ең биік ноталарды

Алған жанға.
Елітіп
Күміс көмей күмбіріне,
Үздіккен

Аруларда арман бар ма...
Аққу ән
Неге адасты айдынынан?!
Кім білсін,

Үркітті ме құзғын, қарға,
Шыдамай ән отына
Күйіп кетті,
Ресторан,

Сырахана, подвалдарда.
Қиқулап,
Қамқорсыған топқа алданды,
Қарамай талапқа да,

Талғамға да!
Ән арман,
Орта жолда кетті құлап,
Ес жиып,

Ойланғанда кеш-ті бірақ,
Түн тербеп,
Күн түбіне үні жеткен,

Ұлы әнші
Іштей өксіп өтті жылап.
Сыйлады
Жан шуағын шәкірттерге,

Өмірде
Жақты шырақ, ашты бұлақ.
Тіршілік
Тұсағанмен төрт аяғын,

Ұстатпай
Асқақ үні кетті бірақ!

Тумайды
Хас таланттар тектен-текке,
Өнерде
Кім бар екен жеткен шекке!

Әуеде
Жаңғырады сол бір дауыс,
Көктен кеп,
Ұшып қайта кеткен көкке!

Көп пе екен,
Шын жүйріктер, аз ақ па екен?!
Сембинін
Сағынады азат мекен.

Жарқ етті де,
Жоқ болып кетті дейміз,
Ғажайып
Сонысымен ғажап па екен?!

Татар ақсақалы Назыйим Сэйфуллинге
Купеде,
Екі адамдық,
Бүгінгі сал,

Өзгеше
Түндегіден күндізгі хал,
Қыз келсе
Сырласатын деп отырса,

Көтеріп
Төрт сөмкені кірді бір шал!

Сексенде
Сексеуілдей қатардағы,
Жараған сәйгүліктей
Сапардағы.

Қаңтарда қақап тұрған,
Қазан жаққа,
Ауылын іздеп барған
Татардағы!

Назым деді,
Қазақта
Қыз аты деп әзілдеді,
Жасарып

Жанарынан ұшқын атты,
Жазылып
Әзілменен әжімдері...

Жол тартқызған кәрі қыста,
Сыздатқан
Жүрегіңді сағыныш па?
Сары аяз сақылдап тұр,

Қол емес,
Ел кезетін сабылысқа!

Тірі жанға жұп-жұмыр деп, –
Татары
Қарағанды тұр күлімдеп.

Туған жерден ыстық не бар,
Елімді
Бір көруім – бір ғұмыр деп!

Бір ғұмыр – бір көргенім!
Не деген сөз!
Шығады-ау,
Көп көргеннен кемеңгер сөз,

Шын өмір,
Тағдыр-талқы деген осы,
Қоспаған
Сөзге көбік, өлеңге жез!

Көзге күліп,
Секілденіп сүйінген,
Көзің тайса,
Күншілдіктен күйінген.

Алақаны
Қағып тұрып арқаңнан,
Сәл нәрседен
Жұдырық боп түйілген,

Пенделердің
Көңілі де сатулы,
Бедел деген
Перде,

Бастық болсаң,
Боданыңа беделсің,
Көсем болсаң,
Көрсоқырға кемелсің.

Шын беделді
Түскенде көр тағыңнан,
Жанын сатқан
Пенделікке не дерсің!?

Бедел қап па
Енді бізге уайым боп,
Жеп бітеді
Жанды жегі, қайыңды от,

Жалған бедел
Жинаймын деп әркімге,
Жанталасып,
Жалбақтайтын жайым жоқ!

Сенің бағың байлаулы ма бағасына біреудің?
Қажеті не оған бола жүйкеңді жеп жүдеудің!?
Төрелігін айтатындай төніп тұрып төбеңнен,
Екі бірдей дүниеге бола қапты тіреу кім!?

Өкпелетіп, опындырып, опырардай ол сені,
Кім соншама кеуде керген, бір-ақ мысқал мөлшері,
Бәз біреуге ренжісең, әлсіздігің өзіңнің,
Ойлап көрші, ол емес қой бұл өмірдің өлшемі?

Күннің көзінде,
Жердің жүзінде келемін.
Тірімін,
Өмірге

Бар әлі керегім.
Көзімде – мейірім,
Көңлімде – өлеңім,
Бағым мен байлығым,

Адамға берерім.
Өлеңмен жұбатып
Дүние ғаламды,
Келеді бәрін де

Адамзатта таусылған ба армандар,
Арманда да орындалмай қалған бар.
Әлі күнге шақырады түсімде,
Мен адасып кете алмаған ормандар!

Күннен-күнге кетпес арман азайып,
Емін-еркін қиял-қанат жазайық.
Мен баспаған жерлер тұнған жұмбақ сыр,
Мен шықпаған таулар неткен ғажайып!

Көк теңізді кешіп қанша адамдар,
Көкжиектен бақыт іздеп амалдар.
Мен жүзбеген мұхит қандай тұңғиық,
Жасыл жұмақ пен бармаған аралдар!

Оңай болып көрінгенмен ойдағы,
Қол жетпейді құба сайға айдағы,
Ыстық неге көңіліме ерекше,
Мен кезбеген Мұзды мұхит аймағы!

Көкшіл мұздың көлбеңдеген сұлбасы,
Аппақ әлем –жердің шеті, жыр басы.
Керемет боп көрінеді неліктен,
Оппа қарда ақ аюдың тұлғасы!

Сұрғылт көкті тымық қоңыр күздегі,
Суылдатып қайтқан құстар тізбегі...
Араласқан жапырақпен сары ала
Тайгадағы жолбарыстың іздері...

Табиғатқа үнсіз іштей ілесіп,
Менің жаным сонда нені іздеді?!

Тау кернеп,
Тастан өрлеп,
Үңгіп асу,
Білмейтін аққан сайын

Бір жуасу.
Ең жойқын сарқырама
Жаһандағы,
Мың құлаш биіктігі

Игуасу!
Игі су,
Игі асумен үндесетін,
Үндістің

Үздіктірген күй дуасы.
Орғиды
Бір жартастан бір жартасқа,
Ғажайып,

Табиғаттан сый бұл асу,
Жылжып кеп,
Шұңғымаға жығылатын,
Мұнарлы уақыт-мұңға

Зер салар деп зерделі,
Зерлеп жаздым өлеңді.
Зеренге қалай сыйды екен,
Өлеңге сыймас Зеренді!

Білезігі зеңгірдің,
Үзіліп түскен Зеренді.
Жүзігіндей жұлдыздың,
Тізіліп түскен Зеренді.

Желігіп келген мергенді,
Желімен жөндер Зеренді.
Зерігіп келген зергерді
Зерімен емдер Зеренді!

Ақ шағыл құмы сүзгідей,
Көздері көлдің күзгідей,
Қайраңы тіздеп қайрағын,
Қожырлы тасы күрзідей.

Зеңгіден безген бұзаудай,
Бұжырбоз жартас базына,
Бозалаң таңғы тұманға
Оранған өлке – қазына!

Қара құз кезер керіліп,
Зәңгідей зәрлі найзасын.
Заулап бір өткен заманда,
Зәузаттың ізі қайдасың?!

Шеңбірек атқан шерлі көл,
Зеңбірек тесіп өтпеген.
Айзере қыздың шолпысы-ай,
Сыңғыры тауға беттеген!

Сұқсырдың үні сұңқылдап,
Сызылған әнмен үйлесіп,
Үздігіп ізгі сезіммен,
Кетесің ғажап күй кешіп.

Зеңітіп тұрған санаңды,
Кеңітіп берер бір демде.
Зынданнан шығып зымыран,
Зың ете қалар жыр кеуде.

Қарағай көкке шаншылған,
Құшақтап ару қайыңды.
Зәрезап болған зар көңіл,
Ұмытар сонда уайымды.

Зеренді тұнған зерлі өлең,
Зерделеп оқыр жан бар ма?!
Күн де өлең, көл де, түн де өлең,
Өрлеген тауға орман да!

Сабырмен күліп күз күні,
Тартады көңіл тізгінін.
Зеренді жерін кезіп көр,
Іздесең үзбей ізгіні.

Саясат
Сара жолды салмақтар дөп:
«Құдай жоқ,
Пайғамбар жоқ,

Аруақ та жоқ,
Мәңгілік материя
Кеңістікті,
Кезеді

Әлемнің
Етек-жеңін жыйғызамыз,
Тентекті
Тәртіпке сап тыйғызамыз.

Тарыдай қауыздағы,
Дүниені,
Партия
Қаулысына сыйғызамыз!»

Жақсыны жер аударды,
Қудалады,
Белсенді
Шолтаңдаған уралады.

Сарабдал саналыны
Торға қамап,
Саясат
Семсерімен туралады...

Сыймады,
Қаулыға өмір,
Сия алмады,
Тамырын

Тіршіліктің қия алмады.
Туралып кетті өздері,
Торда қалды,
Құдайсып,

Келтіріп бірге күре, қиюын,
Түгендеп тірлік,
Күнбе-күн тізіп кіре құюын.
Ұйғарған ұйым

Қиын істерге мойныңды бұрып,
Мығымдап мимен,

Иығың тосып, тіре, диюым! –
Пәрменнен мұндай
Дәрменін аяр дегендей кімің,
Төбеден төніп,

Бәйтерегің бұлт оранса,
Айбат қой,
Ғимараттар...
Бой түзеткен қайратты ой,

Төр-тамаша,
Өрлесең де таласа,
Босағада кімдер отыр,
Ойлап қой!

Құлашыңды
Сермесең де қашыққа,
Асқақтауға
Зәулім үйде асықпа.

Еске алып тұр
Тірлік кешкен жандарды,
Сыз қабырға,
Мұз еденді лашықта!

Қай атаңнан естідің,
Өлең-жырдан қазаққа
Өкім жақын дегенді.
Көшпенділер ежелден

Өлеңмен көкке көтеріп,
Өлеңмен ұрған енеңді,
Үлкендерге ізет қып,

Кішілерге құрмет қып,
Өз басымды исем де,
Ие алмаймын ешкімге
Атадан қалған өлеңді!

Түсінсең де осылай,
Түсінбесең де сол енді!

Алашқа біткен ақ өлең,
Манасқа біткен сап өлең.
Пәнилігі – бақ өлең,
Бақилығы – пәк өлең.

Жұртымның қан мен жаны өлең,
Термелеп кетсең түрі көп,
Тереңдеп көрсең түбі жоқ,
Тіршіліктің бәрі өлең,

Ғасырына ғарыштың
Қаймықпай келген қайсарым
Қазаққа біткен қара өлең.
Жарқырай берші жаңғырып,

Мың компьютер жабылып,
Мың жылда жасап бере алмас,
Мәңгілік жап-жас кәрі өлең!

Өлең бізге өкпелеулі сыңайлы,
Өзек қылған кең дүние, күн, айды.
Жетесіздік желіккенде желбіреп,
Жетімсіреп жертөледе жылайды.

Өлеңге обал, өшіп қалған оқылмай,
Обырлықты айтпағанда былайғы.
Ауық-ауық ақылымды аунатып,
Тумай кеткен құмай өлең тулайды.

Елдігіңді, бәлкім, уақыт құйыны
Өлеңіңді тұншықтырып сынайды.
Өлеңсіз ел – ел бола ма, келер күн
Әлі бізден жырдың құнын сұрайды.

Әулиені көлегейлеп әуейі,
Ескі сөз де, есті сөз де мұңайды.
Әлі менің жазылмаған жырым көп,
Сөзбен сурет салсам деймін шырайлы...

Ақындықтың өлшемі өлең ғана,
Келсе қолдан жазып көр терең, дана.
«Өнер алды – қызыл тіл» деуші еді ғой,
Неге өлеңге бұл күнде керең дала!?

Ақындықтың белгісі жырдың жаны,
Ойдың нәрін татырса тілдің дәмі.
Қырдың әні түрленіп қылымдағы,
Құлпырмай ма тіріліп гүлдің бәрі!

Киелі жыр ақынға келген көктен,
Желік емес, желп етіп желмен кеткен.
Ақындықтың өлшемі – өлең ғана,
Жүрмейді оған пенделік, шен мен шекпен.

Алдауға да, ақынды мақтауға да,
Байлауға да болады, соттауға да,
Бірақ өлең бағынбас!
Бағынғаны,

Өттік біз де біраз өмір өткелін,
Көрдік қыс пен жазиралы көктемін.
Базынам да бар шығар-ау бірталай,
Адамдарға алғысым да көп менің!

Қиналғанда,
Жүдеп-жадап жүрегім,
Сүйеу болды мейіріммен ұлы елім,
Ей, адамдар!

Мен сіздерге ішімнен,
Алғыс айтып,
Тілеулес боп жүремін!

Қабанға қарсы ұмтылма, ер дегенге...
Тұрмағамбет Ізтілеуов.
Қабанға қарсы ұмтылма,
Айналып кет.

Қуа берсе,
Бөгелме ойланып көп.
Сайғанда
Сайдың тасын қақ бөлетін,

Сүңгідей
Сайманыңмен сайланып соқ!

Қамалға
Тік шабатын батыр қайда,
Айқасы бұл заманның
Ақыл, айла.

Амалдап,
Бір басыңды аман сақта,
Қайтарар
Халқың үшін хақыңды ойла.

Көбесі
Көлеңкенің сөгілмейді,
Көз жасы
Көлденеңге төгілмейді.

Ерлері
Бүгінгінің бәрі айлакер,

Құпия,
Көпшілікке көрінбейді.

Жүректе
Иманың мен Отан тұрсын,
Арқаңда
Аруағың боп атаң тұрсын.

Тисін деп түйір пайдаң
Туған елге,
Жадыңда
Атаң берген батаң тұрсын!

Ақ боз үйлер қалғығанда майсада,
Саумал иісін аңқытады тай саба.
Сар даланы сағынышпен тербетіп,
Алтыбақан айналғанда ән сала.

Ақсүйекті қойынына жасырып,
Үнсіз ғана жымияды сай-сала.
Кеудесіне көрген сырды тұндырып,
Көкте қалқып бара жатыр ай сара.

Айға ілесіп кете алмайды қыз-жігіт,
Қолын созып, қанаттарын жайса да.
Табиғаттың тылсымына таңғалып,
Түнмен бірге тына қалған ой, сана!

Болсам егер сурет жайын білетін,
Салар едім кешкі ауылдың суретін.
Күннің қызыл арайына малынып,
Қырдың жасыл шырайы бір кіретін.

Табын күткен топ ішінде қауқылдап,
Таяқ ұстап, кемпір-шалдар жүретін.

Сағым шағын сағынышпен еске алып,
Басты шайқап, кеңкілдесіп күлетін.
Топтан шеттеп, үнсіз ғана жымыңдап,
Бір бозбала, бір бойжеткен жүретін!

Өткен күнді еске алысып аз ғана,
Мәжіліске мәре-сәре мәз бола.
Табын келіп, таяқ сермеп кемпір-шал,
Жөнелгенде, жөткірініп қозғала,

Ең соңында бөгеледі елеусіз
Бал-бұл жанған бойжеткен мен бозбала!

Сиыр біткен ыңыранып, мөңіреп,
Жер көшкендей у-шу болып төңірек ,
Мал қорада бал бармақты жеңгейдің
Шелегіне сүт толғанда мөлдіреп,

Бұзау іздеп бозбала мен бойжеткен,
Қырда жүрер көйлектері желбіреп!

Өзенді бойлап өлкені кезгім келеді,
Мекен ғып біраз қауырсын қанат кемені.
Ақша бұлттарға орана кетіп кей-кейде
Мұхитқа барып мұңымды шаққым келеді.

Мұңымды шақсам, ұғар ма мені көк теңіз,
Көк теңіз ұқса, басылар ма екен өкпеміз.
Біз неге сонша күйешіл болдық, күйдіргі,
Неліктен, айтшы, осындай болып кеткенбіз?!

Мұңайып барсам, мұхиттың өзі мұңды екен,
Айдынын лайлап, мұңайтқан оны кім екен?
Жаныңа дауа, дертіңе шипа болар ма,
Қашып барсаң да, қашықта жатқан мың мекен!

Өзіңнен өзің құтылам деме, қашсаң да,
Адамзат әлі ашпаған жерді бассаң да.

Алқына бермей, ақылға келіп, жүгінші,
Бойыңа қуат бойлатып құйған аспанға!

Іздесең пана риясыз таза сезіммен,
Табасың әуел иманнан, кәміл сенімнен.
Біреу кеп сенің көтермес тағдыр жүгіңді,
Табасың күшті өзіңнен ғана, өзіңнен!

Кісіні күнге теңеу күнә болар,
Әулиеге теңеу де шүбә болар.
Ай деп айтсақ, асылық, айкезбелік,
Адастырып әкетер дуа болар!

Тыраштанып, жарыса мақтаймыз кеп,
Біз қалайша басқадан аспаймыз деп,
Ешкім әлі аузынан шығармаған
Жаңа теңеу неліктен таппаймыз деп,

Не бітіріп, не қойды халық үшін
Ол арасын саралап жатпаймыз көп!

Бедел болмас байғұс ат,
Бейғам елге қайғы сап,
Жатырсың ғой жайланып,
Шалқақ туған ай құсап.

Енді сенің алдыңнан
Жайылады қай құшақ!?

Пәлені бастап қайдағы,
Өріңнен түстің ойдағы.
Болса да жайсыз өзіме,
Жайлы болсын жерге деп,

Жайлы болсын елге деп,
Тік туады ай дағы,
Елге қызмет қылам деп,
Тік тұрады бай дағы!

Қара өлеңге таласы бар кімнің де...
Өлең бірақ таласатын жер ме екен?
Өмір – күрес деген сырды білдің бе...
Күрескеннің бәрі бірдей ер ме екен?

Өз күні үшін өзгелерді өшіріп,
Күрес түбі бірін-бірі жеу ме екен?!

Өмір деген бәсеке, жарыс дейді,
Жарыста қалып қою намыс дейді.
Қайтсем асып түсем деп басқалардан
Жанталасып арпалыс, алыс дейді.

Қай мұратқа жетті екен жарысқандар,
Бірін-бірі жығам деп алысқандар.
Басқада жарыссаң да, ей, адамзат,
Басқыншылық соғысты бәсеке ғып,

Қырып-жою жолында жарыспаңдар,
Атыңа адам деген жараспай ма,
Жақсылықтың жолында жарыссаңдар!?

Қимағасын жылайсың,
Қиналсаң да шыдайсың.
Күлдіріп тұрып жылатқан
Өмір, неге бұлайсың !?

Опындырып
Өркен жаяр өрімді,
Күрсіндіріп
Күн шуақты көңілді.

Көріп, біліп,
Бұл дәуреннің қызығын,
Жалған деуге,
Хақың бар ма өмірді!?

Жеткізгенше
Тағдыр, уақыт сызығын,
Бұзбай сөйле
Ата сөздің түзігін.

Алдамшы деп қақсай бермей,
Рұқсат бер,
Көрсін жастар
Бұл пәнидің қызығын!

Өтесің-ау өмір деп,
Ағызбай көздің сорасын.
Көңілге жайлы, іздеп көр,
Қонымды сөздің сарасын.

Күйдірмек болған күйелеп
Елеме ездің табасын.
Қадірің білмес тобырдың,
Қайтесің төмен санасын.

Тұлғалар таудай көтерген,
Адамзаттың баласын.
Еңбектен тауып бағын да,
Еңбекпен алған бағасын.

Өнеге тұтып, үлгі қыл,
Адамның ізгі данасын.
Еліңе арна ісіңді,
Жолыңды сонда табасың!

Адамға ең бастысы, иман, ақыл,
Бойыңа білім, қуат жиған мақұл.
Сақтайды сабыр – соттан, шүкір – оттан,
Әдепсіз мінез, нәпсі тыйған батыр!

*****
Жақсы сөз – жарым ырыс, жанға тыныс,
Айтарда әр сөзіңді таңда дұрыс.
Кіреді жылы сөзбен інге жылан,

Қынынан суырмайды жау да қылыш!
*****
Өмір ақылға сыймайды,
Сонысымен қинайды!

*****
Үш миллион адам өлді аштықта...
Үшеу емес...Үш мың емес...Миллион!
Өлді! Қалды! Сұрау да жоқ, сот та жоқ!

*****
Ғаламторға
Сыйып кеткен ғаламшар,
Қолыңа кеп

*****
Өмір бізді сындыруда,
Сынауда,
Шама да жоқ

Шыңғыруға,
Жылауға.
Боз қыраулы белден асқан
Құландар

Белгісіздік
Құрдымына құлауда!
*****
Туған жерің

Тұнып тұрған қасиет,
Біз өзіміз
Көп сезіне бермейміз!
*****

Туған елдің
Оттай ыстық құшағы.
Шыдай алмай
Күйіп-пісіп қаламыз!

*****
Сыздатып ызбар,
Бұздырып қанын мұз оба,
Зығырданы қайнап,

Алдырып бойын ызаға.
Дойырдай тілмен,
Добалдай қолмен қиратса,
Доброның өзі

Айналып кетер злоға!
*****
Кейде сөз –
Көзді алдаған қызыл құрақ,

Бірін иіп, бірін бұрап,
Құйрығы
Өтіріктің бір-ақ тұтам,
Құрығы

Сырығымен ұзын бірақ!
*****
Кезеді жандар
Көк пенен жерді,

Тынымсыз,
Іздейді нені?..
Мұздайды миың,

Сыздайды жаның
Ұғымсыз...
*****
Бар ма екен Күнде қапы,

Айда қата,
Тапты екен ұйық жерді,
Қайдан ата?
Не болды

Мәңгі өмірлік мән іздеген,
Гильгамеш,
Қорқыт,
Фауст,

Гайавата?!
*****
Алланың берген өнерін
Бәйгеге қоспа пенделік!

*****
Ғайыптан келген өлеңді,
Безбенге салып бездірме!

*****
Ақылдың түрі сан алуан,
Кім табар оның қатпарын?!
*****

Біржақты оймен түйіндеп,
Төрелік айту қауіпті!
*****
Ақылсыз адам адасар,

Имансыз ақыл қатерлі!
*****
Бітіргені бір батпан,
Пікірлері мың батпан!

*****
Нағыз ақындар
Сүйер әр қияны.
Еркін ғой олар,

Білмейді
Иерархияны!
*****
Бір адамға байланбаған шығарсың,

Байтақ әлем, түпсіз теңіз, құзар шың.
Мен өлеңсіз өмір сүре алмаспын,
Менсіз, өлең,
Сен де олқы боп тұрарсың!

Қобыз бен абыз
Боздаған боз даладан үн келеді,
Ескендей ежелгінің мұңды өлеңі.
Бозторғай балбал тасқа қонақтаған,

Балбалдың әжімінен жел мүжіген,
Толғанып, ой қуасың ер ізімен.
Түріктің тақта отырған түп ханындай,
Таппайсың мұндай тұнжыр жер жүзінен!

Көнерген, күнге күйген әжімінен,
Іздейсің бір үндестік қазіргімен.
Байырғы ел күзеткен қариядай,
Бозарып таң атқанда көзін ілген!

Сарыны сан ғасырлық айға жеткен,
Қобызы қолындағы қайда кеткен?
Қазбауыр бұлтқа қосып аңыз жырын,
Абыздай мәңгі қалғып, ойға кеткен!

Көненің көңіл қозғар киесінен,
Кетпейді еңіреген күй есіңнен.
Жел мініп, жер бетінен көшіп кеткен,
Жұрттардың сыр шерткендей жүйесінен.

Қылқобыз күңіренген құла дүзде,
Мыңжылдық мұң құяды құба күзге.
Құйғытып қылқұйрықпен ғайып болған
Бабаның жұмбағы көп мына бізге!

Биіктен ой салады салмақты аспан,
Даланы, өтті заман, қалмақ басқан.
Үздігіп іздейсің кеп әлденені,
Қашалған қылым тарих таңба тастан!

Қаһарман жыры
Ай, жарықтық кең дала,
Құла дүз, құба жондар-ай,
Бір шетінен дүркіреп,

Құстай ұшқан киігі.
Бір шетіне зырқырап,
Қырық күнде жетпеген,
Бір жағының қар, мұзы

Сереленіп жатқанда,
Бір жағында бүр жарып,
Жемістері көктеген.
Көк бөрідей ұлдары

Көк сүңгісін көлбетіп,
Көлденеңдеп шапқанда
Түз тағысы қылт етіп,
Алдын кесіп өтпеген,

Сертке берік ерендер
Семсердің тұрып жүзінде
Дәмнен аттап кетпеген.
Асылық қылып асқақтап,

Қырсығып табақ теппеген.
Жаңылып кетсе азамат,
Азар беріп жанына,
Абыройын төкпеген.

Қан майданда жаудың да,
Ту сыртынан оқ атпай,

Басын тігіп бәйгеге,
Жекпе-жекке беттеген.

Арулар күлсе күймеден,
Үміттеніп түймеден,
Көрінгенді сүймеген,
Дүниені тербетіп,

Домбырасын күйлеген.
Аузыменен алдамай,
Тебіреніп, толғанып,
Жүрегімен сөйлеген.

Сүрінгенге күлмеген,
Жығылғанға тимеген,
Арқада қосы қисайса,
Дос түгіл, қасын сүйеген.

Атойлап алға атылып,
Ұрандап ұрыс салғанда,
Найзасының ұшында
Тоқсан қалша билеген.

Кердеңдеген кәуірді
Кәуаптай қылып түйреген!

Қазақтың қайран ерлері-ай,
Найзаларын саптасып,
Тұлпарларын баптасып,
Қылыштың жүзін таптасып,

Бірін-бірі ардақтап,
Батырсың деп мақтасып,
Қандай заман болад деп,
Алты малта, бес құртын

Қоржын түпке сақтасып,
Даланы жауға бастырмай,
Ел шетіне сақ болған.
Астарында тақ болған,

Бастарына бақ қонған,
Алты Алаштың баласы
Мызғымастай тұтасып,

Тұранның байтақ жерінде
Қырандай ұшқан шақ болған!

Даланың азат қазағы –
Адамзаттың ғажабы,
Артық-кемі тағы бар,
Аз емес тартқан азабы.

Жақтағанда бір-бірін,
Жаннан асқан бауырмал,
Бал ауызы бір бөлек,
Жақпағанда іші тар

Алауызы бір бөлек.
Қызғаныштан ішіне
Қарап жүріп кек қонған,
Бір-бірін мүжіп жеп болған,

Жігерлері мұқалып,
Жіліктері жұқарып,
Жүдеп тұрған кезінде,
Аңысын тауып жаулары

Аңтара шапқан шақ болған.
Даланың бетін өрт шалып,
Жұмыртқадай ақ үйлер
Отқа оранып жоқ болған.

Осы көрген қорлығы
Мәңгі-бақи қазаққа
Ұмытылмас дерт болған.
Ондай күнді құдайым

Бермесін деп ұрпаққа,
Тілек ќылып күндіз-түн
Сол үшін күрес-серт болған!

Боздадың, қылқобызым, аңырадың,
Әз дәуір, азаттық боп сағынарың.
Ақыры тебіреніп төрге шықтың,
Көтеріп қазақ қара шаңырағын!

Шаңырақ – қазағымның қасиеті,
Арыс та, данышпан да бас иетін.
Шалқытып шаңырақтан шаттық әнін,
Танытқан жер-жаһанға дос ниетін!

Шаңырақ – алдырмайтын қамалы да,
Айбары, ақыл-ойы, амалы да.
Шаңыраққа алатын бір қаратып,
Тайраңдаған тасырлау қонағын да!

Қыран ұл шыңға беттеп, талап еткен,
Шаңыраққа қиылып қарап өткен.
Шаңырағын шайқалтпай жесір қатын,
Жетім ұлдан жеті ауыл тарап өскен!

Таусылып талай тағдыр, тәмамдалған,
Зеңбірек зіркілдеген замандардан.
Соқса да құйындата қара дауыл,
Қирамай қоңыр үйлер аман қалған.

Жұтатса да көненің көңіл күйін,
Жұта алмаған өлмейтін өмір күйін.
Қиратса да патшаның ақ сарайын,
Құрта алмаған қазақтың қоңыр үйін!

Жанға жылу жапанның суығында,
Ұшыратын ұлысты ұлы ұғымға.
Қасиеті төріне қонақтаған,
Киесі бар кереге, уығында.

Шаңырақта шарана жаралатын,
Шаңырақтан жан-жаққа таралатын.
Шаңыраққа жиылып шартараптан,
Шаңырақтан танытқан қазақ атын!

Бұл бір шындық, бүгінгі балдар ұғар,
Арттағы елді ұмытпа, алдағылар.
Көкке шырқап кетсең де, бір қарап қой,
Шаңырақта атаңның аруағы бар...

Шаңырағым, сен барда қазағым бар!
Қымыз иісі
Сан дәуір сахарадан өткен-кеткен,
Ат соғып, кенезесі көптен кепкен.

Саумал иісі самалмен аңқығанда,
Көңілі көшпендінің көкке жеткен!

Кектенбей, дұшпанға да таспен ұрған,
Дархан бабам ұялтып, аспен ұрған.
Дастарханы кең болып пейіліндей,
Керегелі елдігін доспен құрған!

Жеңілдетіп халқымның ауыр шағын,
Бірге кешкен дәм-тұзы дәуір сағым.
Бауырмалдық білдіріп қонағына,
Төге салған сап-сары бауырсағын!

Әжемнің дәмін қалай аңсамайын,
Әлемге әуелетіп ән салайын.
Қазы, қарта, жал, жая, құрт, ірімшік,
Сары қымыз ашатын жан сарайын.

Піскен сайын бұрқырап көн сабасы,
Саумал иісі аралап сай-саласын.
Ие болса ұл мен қыз қымызына,
Берік болар қазақтың босағасы!

Қаз қаңқылы
Қырдағы қаздың қаңқылы,
Қазақтың тербеп жүрегін.
Тұрғанда бөлек ән тыңдап,

Аспанға қиял қалқытып,
Ақ самалдай аңқылдап,
Ай, бір дәурен сүргенде,
Суылдап келді төбеден.

Қылыштай қанат жарқылдап,
Қырдағы бейғам қоңыр қаз,
Құладын қуды ілер деп,
Қырымға кетті қаңқылдап,

Ұрымға ұшты далпылдап!
Қорқаулар қоршауы
Айналғанда,
Елдің айды өлеңі,

Сипай басып,
Көлбеп жатқан көдені,
Ішке бүгіп
Селебедей тырнағын,

Қыр астында
Қорқау жортып келеді!

Қарыс азу,
Қанжар тістер сақылдап,
Қанды қасап
Қалды тіпті жақындап,

Қаперінде
Қауақ бастың қатер жоқ,
Қыр басында
Тақпақ айтқан тақылдап!

Қырып салды,
Қызыл қанға бояды.

Жарып тастап,
Жалмады жал, жаяны.
Сай салада
Саудырады сүйектер...

Бәрін көрді...
Үнсіз бірақ Ай әлі!

Адалдықтың
Қадірі жоқ арамға,
Ауыз салса,
Айналады тағамға.

Дуалайды,
Арбайды кеп алыстан,
Қуалайды
Қоршап алып, аранға!

Құлан қайғысы
Дүбірлетіп
Дүниені
Дүркіреген желісім,

Түгел шарлап,
Құла дүздің
Ой, қыры мен тегісін.
Құлан жортқан

Деген атақ,
Даңққа бөлеп, дүрілдеп,
Аңыз бен күй,
Өлең мен жыр,

Кернеп кеткен ел ішін.
Баяғыдай
Жатқан жоқ па
Байтақ дала керіліп,

Сыймадық па,
Неге сонша
Тарылады өрісім?!

Құба жонда
Қиқу шықса,
Құлашымды сермедім.
Ен далада,

Еркіндігім,
Жүйріктігім сенгенім.
Желмен ойнап,
Желіп жүрген

Жер жүзінің еркесі,
Жымды баққан,
Қанға құмар
Жыртқыштарға жем бе едім?!

О, Жаратқан!
Жал құйрық пен
Сом тұяқтың орнына,
Тастай жүрек,

Алмас азу,
Шеңгел неге бермедің!?

Әлде менің
Адалдығым,
Сор болды ма өзіме?
Жолықтым ба,

Асып, тасып,
Бір тосқанның кезіне.
Тарпаң мінез,
Темір тұяқ,

Сахараның тағысы.
Тап келдім бе,
Қапияда,
Тағдыр-талай тезіне!?

Көкейіне
Құрт түсіріп,
Жал-құйрығым төгілген,
Іліндім бе

Қанды қақпан,
Сұрмергеннің көзіне?

Қайдан келді,
Сұп-сұр болып,
Құба жонға бұл мерген?!
Қыр құланын

Қыр деп бұйрық,
Бұл мергенге кім берген?
Кімге қандай
Қысастығы

Батты тарпаң тұлпардың?
Қарды теуіп,
Аяз сүйіп,
Өз бетімен күн көрген!?

Күнге ұмтылса,
Күнә ме екен,
Күлте жалды құланға,
Боран ойнап,

Бодан ойлар,
Бойын буған түндерден!

Жазығым не?
Ешкіммен де
Жағаласып, алысып,
Көргенім жоқ.

Тірі жанның
Қанын ішіп, шабысып,
Бар болғаны
Өз бетіммен

Ұшсам деп ем далада.
Өз жолыммен,
Құйғытып бір,
Ескен желмен жарысып,

Ұшып бара жатқан кезде,
Ұшып түстім құдыққа,
Сұрмергеннің
Қорғасыны

Қырда туып,
Бұлтпен ойнап,
Құдықта өлген құланмын.
Құрбанымын,

Құландарды
Қыру деген ұранның,
Кете бардым,
Кең даламда,

Қас-қағымда қор болып.
Құлан құнын
Бұл жалғанда
Кімнен даулап сұрармын.

Қыл құйрығым
Қорқауларды
Буындырып мойнынан,
Қияметте

Қыл көпірде
Жерді тарпып тұрармын!
Құрбақа қуанышы
Тарпаң едің, құланым,

Тасқа тиіп тұяғың,
Тар құдыққа құладың.
Табаныма тиді-ау бір,
Қиған қамыс құлағың.

Жаныңды бақпай, паналап,
Жапырып көлдің құрағын.
Дауылға қарсы құйғытып,
Нең бар еді, пырағым.

Шеңгелінен жыртқыштың,
Суыра тартқан не сорың,
Ғұмырдың сансыз сұрағын,
Дүркіреп өтіп дүние,

Дүбіріңнің қырдағы,
Сезгемін бір күн тынарын.

Жұлдыздай аққан тағдырдың
Білгенмін бір күн сынарын.
Тұғырың қане, көктегі,
Құдықтың түбі – тұрағың.

Құландығыңды қайтейін,
Құрбақа болды сыңарың.
Құдықтың жатып түбінде,
Құлақтан басып, бақылдап,

Құр-құрлап мініп тұрамын.
Құдыққа құлан құласа,
Ілмей ме қуды құладын.
Құлаған сайын құландар,

Құдықпен бірге қуанып,
Сән-салтанат құрамын!
Құла дүз қасіреті
Құлады қария,

Кәрі әже,
Таусылып
Шара да, шама да,
Табылмай,

Талмайтын дәнеме,
Жығылды ана да,
Бала да.
Бар малын

Жарайтын кәдеге,
Тартып ап,
Бостырған далаға.
Әдейі

Жасалған бәлеге,
Қайрансыз
Батыр да, дана да.
Жалғанда

Жоқ мұндай ереже,
Сыймайды ақылға,
Санаға,

Қыруды
Көрсеңдер дәреже,
Қараңдар,
Күштілер, далаға!

Бұл нәубет,
Ғасырлық ғаламат,
Теңдесі
Бар ма екен ғаламда?!

Қырылды
Оқ тимей азамат,
Жалмауыз,
Зұлматты заманда,

Жұлынып
Тамырдан жамағат,
Тапталды
Аяусыз табанда,

Жабысып
Талғаусыз жаманат,
Туралған
Жақсы да, жаман да,

Қырмайды,
Қылады қанағат,
Тойған соң
Каннибал надан да,

Осынша
Жауыздық адамзат,
Жасайды
Қалайша адамға?!

Құлаған
Тірі адам кешегі,
Қураған қу сүйек,
Шашылған,

Ақырғы
Мекені, төсегі.
Құла дүз
Құлазып аһ ұрған.

Бозторғай
Шырылдап өтеді,
Боздақты
Биікке шақырған.

Осылай
Баянсыз көшеді,
Дүние
Қаншама асылдан.

Дәл саны
Көрсетер нешені?
Айтпайды,
Сұрап көр ғасырдан,

Құйтырқы
Кімдердің есебі,
Қанқұйлы
Қылмысты жасырған!?

Құзғын пиғылы
Шоқ! Шоқ! Шоқ! Шоқ!
Жанды ма ақыр,
Өртенді ме, күйді ме?

Өрт тілеген
Көптен бергі
Көз жасымды иді ме?
Сөнбесе екен,

Сөнбесе екен,
Лаулай түссін от, жалын,
Жалма бәрін...
Қара орманын,

Қора-жайын,
Үй міне!

Күйдіретін,
Бүлдіретін
Жерлерің де көп сенің.

Бір керемет,
Тамаша ғой
Біздер үшін теп-тегін.
Қажымастан

Күні-түні,
Тістеп әкеп, төбеден
Тастай берем,
Тамызық қып,

Күліп тұрған
Күллі ғалам
Күйік болып кеткенше.
Шөпшек тасып

Жүре берем
Күш-қуатым жеткенше.
Жаным кіріп,
Жанған сайын

Жалын құшып жер-жаһан,
Қуанамын,
Күлге айналып,
Түгел жанып біткенше!

Қарлығаш қайырымы
Қарапайым
Қарлығашпын...
Қасиетім негізгі,

Қайырымды,
Адамзатқа,
Үйір болдым ең ізгі,
Дүниенің

Өртін басып,
Сөндіруге талпынып,
Әкелемін,
Бір тамшыдан,

Бірін-бірі
Аямаған,
Өлтірген де, өртеген,
Ақыл-ойдың

Иесі адам,
Неге ойнайсың отпенен?
Отап, жалмап,
Жоймақпысың...

Шексіз ғалам, ғарышта,
Жер-Анадан басқа сенің
Үйің жоқ қой,
Жоқ кемең!

Болды ма әлде,
Бұлжымайтын,
Бұл бір сұмдық заңдылық,
Қанша ғасыр,

Адамды адам,
Қырып, жою, қан қылып?
Неге сонша,
Құмарсыңдар

Өлтіруге, өртеуге.
Одан басқа
Таппағандай,
Бұл өмірден мәнділік,

Тынбай қағып,
Талса дағы,
Қанатымды, шырылдап,
Су себелеп,

Өрт ғаламға
Тұра берем мәңгілік!

Адамзатты,
Кәрі күшті,
Зәрі қатты сұқтардан.
Қарлығашпын,

Қауырсындай
Ақ пейілім құтқарған,

Мен айрықша
Жақсы көрем,
Қарлығаш ниет қазақты,
Ынтымақты

Дос пен бауыр,
Тапқан он сан жұрттардан!
Қыран жыры
Бәрін көрдің арпалыстың,

Жанталасқан жалғанда.
Бәрін жеңдің, алты арыстың,
Аруағындай самғарда!

Күйкіліктен биік ұшқан,
Еркіндігің – жеңісің.
Дүниеге жайдың құлаш,
Көз жеткісіз өрісің!

Батысқа да барып қайттың
Шығысқа да шырқадың.
Теңіздің де дәмін таттың,
Көрдің құмның бұрқағын.

Тайганы да араладың,
Тау мен тастан қарғыдың.
Жер мен көкті сараладың,
Жылға татыр әр күнің.

Қыран атын қылым жұртқа,
Қиын сәтте таныттың.
Ақ ниетті мәрттік жырын,
Ай-әлемге ағыттың!

Азат көкте қанат жайып,
Таза рухпен қалықта.
Алтын күннің арайымен,
Ақиығым, шарықта!

Әзіл поэма
Шығысқа шырқағандар

Уақыттың көк мұхиты тулағанда,
Заманның көк дауылы шулағанда,
Толқыған ру-тайпаның тарихынан
Топшылап, бір толғайын тыңдағанға!

Қиялап тау мен тасты Керей басқан,
Шатыр деп қайда болсын мерейлі аспан.
Шығандап Қиыр Шығыс шығып кетіп,
Басталған дейді содан Корей дастан!

Тарылып өскен елге жапан далам,
Жер шолып, менің атам Жапон барған.
Киото – киік оты, тоғайған соң,
Тоқ үйі – Токио тек атанбаған.

Шуылдап, жылқы қайда оттайды деп,
Дуылдап, шай қоятын от қайда деп,
Аралды азан-қазан қылғаннан соң,
Аталып кеткен екен Хоккайдо боп.

Аралы қоңсы қонған Хонсю бопты,
Күйсеуі, мал тойынып, Кюсю бопты.
Бабамыз басын қасып жағалауда,
«Апырмай, не деген суй, мол су!» – депті.

Аралдың бір төресі Окинава,
Орын бар ол жерде де қоқимаға.

Қиратудан карате ойлап тапқан
Кератаңа қарама қоқилана!

Бір атаң өскен екен білікті боп,
Ел оған лақап берген Біліппін деп.
Су кешіп, бір аралды иемденді
Тарихта аты қалды Филиппин боп!

Біліппін сүйген екен Мәмиләні,
Мың қыздан нақ сүйерін тани алды,
Сүйгені Мәмиләні соншалықты –
Атаған астанасы Маниланы!

Шашылған дүниеге талай атам,
Самоаны жайлаған Самай атам,
Атанды Малайзия деген ел боп,
Балықтың майын ішіп Малай атам.

Тайып хан Таитиге тайып кетті,
Қайып хан Гаитиде қайық тепті.
Мая би Майамиде маймыл қуып,
Гавайда Қабай атаң «кәйіп бопты»!

Сырықтай сирақтары суда тұра,
Шөмішін тұнық суға шым батыра,
Сусынын қандырғасын Суан батыр
Аталып кетіпті арал Суматра!

Бастады Бандар сері жол алам деп,
Қолқанат болды інісі Бегаман кеп,
Мұрын ел Брунейді мекен етіп,
Тұр бүгін Бандар-Сери-Бегаван боп!

Масқарды бастап шыққан Мадақ, Асқар,
Қоржында қырық-елу қадақ ас бар.
Теңізде шөлден кеуіп, аштан қатып,
Аралға әрең жеткен Мадагаскар!

Батысқа беттегендер
Көрмеген ақылынан артып айла,
Бармаған аталардың аты қайда?
Сванетия Сыбанға мекен болып,

Қарашай Қарасайға бөтен емес,
Черкестен Шеркеш алыс кетер емес,
Атауларға ақырын ой жүгіртсең,
Ұқсауы түбірінің бекер емес!

Албания Албандар алған мекен,
Хорватың Қарқабаттан қалған екен.
Серіби Сербияға қанат жайып,
Қарадөң Черногория болған екен!

Жорыққа Балталы да аттаныпты,
Алпыс бір ала балта саптаныпты.
Теңізге алты балта батып кетіп,
Балта батқан Балтық деп ат қалыпты!

Басында әр тарихтың аталық тұр,
Көнеден қиялыңмен хат алып тұр,
Ителі Апеннинде қалып қойып,
Бұл күнде Италия аталып тұр.

Ыстыдан ысылған ер Ыспан екен,
Ысықтан Мортығали қосқан мекен.
Пір ене – Пиренейге тұрақтаған,
Бүгінгі Португалия, Испан екен.

Бірігіп Керей-Найман өріс тапты,
Олардан Кермания – неміс қапты.
Шатланып шот маңдайлы Шотаманың,
Жерінде Шотландия жеміс тапты!

Тауыпты Есентемір Ерлан қия,
Әйгілі осы күнгі Ирландия.
Рахиябек – қазіргі Рейкьявик,
Исландия – ер Еслан құрған ұя!

Нұралы, Нұрымбетпен Нұрбек, иә,
Тараған Ақымбеттен, бір боп ұя,
Бөлініп о да көшіп, шырқап кетіп,
Барған жері белгілі – Норвегия!

Барыпты Балға Керей Балқан тауға,
Бораннан орай-борай қалқан тауға.
Қорған сап, Болгария болып қазір,
Аттарын құз жартасқа арқандауда!

Қалатын ұлы көштен Керейт пе еді,
Көлденең кезіккенді дүриттеді.
Өкірген бір заманда минотавр,
Үңгірді үй ғып алған Криттегі!

Мұхитта бір арал бар Мальта деген,
Дауылда адасқандар қалқа көрген.
Аралға аман-есен әрең жетіп,
Матайлар түп қоржыннан малта жеген.

Америка асқандар
Көшпенді кәмшат киген, қамшы, аттылы,
Көшкенде, қара көзден тамшы атқыды.
Камчатка – түбек аты содан қалған,

Сібірден теңіз кешіп, әрі асқанда,
Атаңның шарықтаған әні аспанға.
Түбекті Әлі батыр тіліп өтіп,
Айналған Аляскаға – Әлі асқанға!

Әуенді атаң солай әуелетті,
Қажымай алға бастап әлеуметті.
Әліден ер Әлеует туған екен,
Алеут деп жүрміз ғой әлеуетті.

Тарыдай дүниеге тарағанда,
Бір тайпа ел тақ тұрыпты Қанаданға.
Торы атпен Торонтоны көктей өтіп,
Қоныпты Торы қыпшақ Канадаға!

Жүгірткен жүйрік ойын ми шығанға,
Тежей ме Оңторыны үйшік алда.
Онтарио көлінде аңтарылып,
Бишіхан ат қаңтарған Мичиганда!

Қысқанда бабаларды заман қатты,
Етігін ескі көнмен табандапты.
Еру боп Ергенекті жағасында,
Көл аты Эри деген содан қапты.

Алысқа ат барады ақтабанда,
Тоғайып шалып, жусап, оттағанға.
Бас болып топ Табынға ер Отаман
Тигізген Оттавада от табаға!

Байға тоға бола ма майда қоға,
Кім білсін, қайда табыс, қайда тоба.
Айдахар деген атаң айналсоқтап,
Ақыры қонған екен Айдахоға!

Қалыспай ер інісі Арқан жас та,
Тоқтапты табан тіреп Арканзасқа.
Аризона мекен боп Әрижанға,
Байлаған тұлпар басын қалқан тасқа!

Бостоның өзіміздің Бостан екен,
Дортмундты Дөртуылың ашқан екен.
Конкордты Қоңыраттар қоныстанып,
Дулутты қалың Дулат басқан екен!

Өткен іс уақиғадай тап кешегі,
Қалыспай қалың елден Уақ көшеді.
Осы-ау деп Уақ кешені ойға қалам,
Картадан көрген сайын Уокешоны!

Мол ырыс бұйырмас деп монтаны ерге,
Бастаған Маңғытайды Монтан мерген.
Тәуекел түбі сөйтіп желқайық боп,
Бүгінде монтиып тұр Монтенегро!

Қалыспай Қияттағы Қиыс тоңға,
Кіріптар болмаймын деп киіс тонға.
Қиқайып, қиыс жолды қиып өтіп,
Қоныпты көшін бастап Хьюстонға!

Атаңнан талай тылсым ат қалыпты,
Аңыз боп, әуемізде жатталыпты.
Аттылы ант бергесін Аттилаға,
«Атлант!»деп, Атлантыңа аттаныпты!

Атамыз жүйрік көздеп, жүре кезді,
Жан тартып, бүйрек бездей Ирокезді.
Ереккөз, Үйреккөзге ирек кездей,
Жақындығын сезбей ме жүрек көзі!

Ғұмыры атыспенен атүсті өтті,
Алысып, жау жеңбеген Ацтекті,
Ас та төк бай боп өткен алыстағы ел,
Еріксіз еске салар асыл текті!

Үндісте үлкен тайпа Майя дейді,
Майяның ата-тегі қайда дейді?
Майя деген атамыз Мая би деп,
Майқы бидің ұрпағы жая жейді!

Аңызды жұрт құптайды, бұлт айтады,
Қағып ап құймақұлақ құтайтады.
Ап-ащы, апа, ащы дегенді естіп,
Жат жұрттар Апач депті бұл тайпаны.

Ел үшін жаннан безген бейнетті ұлды,
Әспеттеп талай көркем бейне туды.
Тегін бе бала күннен бауыр көрсек,
Көсемі апачтардың Виннетуды!

Уақыттың отымен көп дерек күйді,
Аңыздан аңғара біл ерек күйді.
Ер мінезді Серекке ұқсатамын,
Үндістің өр тайпасы Черокиді!

Қағазда хатталмаған қан шығыны,
Жаһанға жеткен шындық жан шырылы.
Команчи деп атаса, күмәнші кім,
Түп тегі Құман-Қыпшақ Қамшылыны!

Баласы Ақсарының Еменалы,
Інісі бірге туған Семеналы.
Семинола үндістер сол емес пе,
Тарихы танылмаған терең әлі?!

Ұлдары Күрсарының кілең батыр,
Гуронның түп атауы Күрең батыр.
Могиканың кәдімгі Мағихан ғой,
Әр атаудың артында бір ел жатыр!

Мағихан биіктікке шын ғашық боп,
Ат қойған бір ұлына Шыңға Шық деп.
Чинга Чгук танылған бар әлемге,
Басқыншыға балтаңды құмға тық деп!

Көмескі континенттің көп сиқы әлі,
Қоңырат суды бүркіп, от сипады.
Текесі текила ішіп, Техас кетіп,
Мекесі мекен еткен Мексиканы!

Үш батыр Кәріп, Құбай, Қабан ағаң,
Теңізден өтуді аман амалдаған.
Теңіз – Кариб, ал елі Куба атанып,
Тауыпты астанасын Гаванадан!

Каноэ деген қайық Қанай мінген,
Қорықпай тұңғиықтан қалай мінген?
Мінгені Байлар, Жандар байдарка боп,
Канарға жетіп, шөлім қанар деген!

Теңізден тірі шығып, тобаға кеп,
Тобықты тобық жепті, жобаға кеп.
Бастаған Тырыли Дат, Тобағабыл,
Тұр бүгін Тринидад Тобаго боп!

Інісі Көнсадақтың Көндірас хан,
Арманы – ақша бұлт пен мөлдір аспан.
Жел мініп, желкен керіп, жаһан кезіп,
Ақыры бір-ақ шыққан Гондурастан!

Қосарға арымайтын құла атын ала,
Аман-сау жерге жетіп Гватемала.
Тапсырып ұлдарына ел тізгінін,
Демалды Ашамайлы қуат, ем ала!

Балға айтты: «Ойып тасты, тегіс үй, Балта,
Дауылдан болар бізге келісті үй қалқа!»
Тасқа тіл, ағашқа күн туғызатын
Қос Керей қала салды – Тегусигальпа!

Қыздырып көздің құртын тамаша үй тұрған,
Тұтанып, тұтты дейді Танаш би тұлан.
Көшебе, Тарышыны жұмылдырып,
Қала сапты, атақты Теночтитлан!

Түбірін қусаң сөздің балама көп,
Көп атау қалған екен жанама боп.
Паң анаң Паң атаңмен пана тауып,
Аталып кеткен екен Панама боп.

Бір ата көшкен керей Қарақас та,
Қарамай қара теңіз, қара тасқа.
Венесуэла – көне су елге барып,
Ат берген астанасы Каракасқа!

Ягуар – жағы барды қу қуар деп,
Тұрғанда, қалған екен кугуар кеп.
Қуғара қылыш алып, қиқулады:
«Құрғырды қорқыратып қу, Ғұмар», – деп!

Теңізді, жердің түбін табам алдан,
Деп шарлап, Бағаналы Бағам бағлан.
Кез болып аяғында көп аралға,
Белгі боп ол заманнан Багам қалған.

Көргендер көп кедергі төрде билер,
Тау-тасты тесіп өткен Керделілер.
Кердері кеп жеріне күрке тігіп,
Атанған керілген тау Кордильер!

Жолынан адастырмай анты бастан,
Жалайыр Андас атаң Андыны асқан.
Жайылып мекендепті тау аңғарын,
Арты – аңыз аттаныстың, алды – дастан.

Өзен бар орғи аққан Ориноко,
Көзге ыстық шөлден кейін көрінді өте.
Кеңесіп Өрімбике, Арынбөке:
«Біз үшін, – десті, жайлы, орын, көке!»

Қалым би тапты бойлап жолын қия,
Келімберді Адайға толымды ұя.
Дауылды заманнан соң дамылдап ел,
Болыпты өркен жайып Колумбия!

Жан жеңбес айы батпай айбаттыны,
Бөле би бастап барып Байбақтыны.
Болыпты байырқалап Боливия,
Аңыз ғой, демесең де айғақ мұны!

Екейден аттаныпты екі батыр,
Бір туған Үке менен Көкі батыр.
Екеуі еңсе тіктеп, ел болыпты,
Бүгінгі Эквадорға жетіп ақыр!

Ай ана айналған ғой Гайанаға,
Әйтпесе, ұқсатасың қай анаға.
Гвиана емес пе Бүби ана,
Болады ой жүгіртсең айналаға.

Сырманақ сұр қылаңмен сұғынған ба,
Бір сәтке үңіліп көр Суринамға.
Сыр ұғам Сыр-намадан деп тұрғандай,
Құпия қызығынан құры қалма!

Парақбай Тарақтының дарағы бай,
Жейді екен жалшысы – жал, барағы – май.
Ел бопты қанат жайып бара-бара,
Парагвай – тарихтың бір парағындай.

Қырықбай бай болғанда құрығы май,
Ұрықбай інісі екен ұрығы бай.
Ұрпағы өсіп-өніп, ел болыпты,
Уругвай – құрылықтың тұғырындай!

Көп іздеп жанға жайлы жақсы мекен,
Шеруші, Меркіт шеру тартты ма екен.
Перуден періп өтіп перілердей,
Чилиден шилі өзенін тапты ма екен?!

Чилиде атақты шөл Атакама,
Аң қуып барды ма екен Ботақара,
Қиқулап, саятшылар жан-жағынан,
Дегеннен шықты білем, ата, қама!

Сол жақтан қоныс алған Арғын, Тана,
Пампастар мал-басына болған пана.
Бұл күнде ұлан-байтақ айтулы жұрт,
Әлемге даңқы шыққан Аргентина!

Біраз ел Бразилия жатыр жалпақ,
Кигені шолақ дамбал, шатыр қалпақ.
Бірәзілге ұқсайды жүрісі де
Тарамыс, серіппедей, батыр талтақ!

Асықты, Рамазандай сабаз омпа,
Түсірсе, ұшырады Тама жоңқа.
Таяғы тиген жерден бұлақ шығып,
Арналы өзен бопты Амазонка!

Тау кернеп, тастан өрлеп, үңгіп асу,
Білмейтін сарқырама бір жуасу.
Жаһанда теңдесі жоқ мың құлаштай,
Игі су, биік асу – Игуасу!

Алғасын жағасында Тоқа тыныс,
Бір өзен атаныпты Токантинс,
Тапал жас тоқталыпты Тапажосқа,
Тапқан соң талшық қылар қатаң жұмыс!

Жантекей жағалауға барған тақап,
Туым деп Жанайдарды алған атап.
Рия жоқ, жан мейірін іздеген соң,
Рио де Жанейро боп қалған лақап!

Сәмбіні кім аңғарар самбадағы,
Билейді ләңгі адамы ламбаданы.
Карнавал әуеніне құлақ түрсең,
Сезілер көне күйдің сарнағаны!

Өткеннің оймен кешіп теңіздерін,
Түбірлеп көрдім сөздің негіздерін.
Атланттан атпен өткен аталарым,
Әзілмен әлем кезіп, сені іздедім!

Адал өскен
Жігіт еді марғасқа,
Шыншыл еді,
Сыншыл еді әу баста.

Тура жолмен
Жүрмек еді түп-түзу,
Өмір бірақ,
Келе бермес жамбасқа.

Өскен жері
Ескен желі Көксеңгір,
Таза жаңбыр
Жауатұғын көктен кіл.

Аңғал өскен
Адал ұлы ауылдың.
Жан жүрегі
Кіршігі жоқ, мөп-мөлдір!

Аулақ еді
Алдаудан да, қылмыстан,
Пиғылдардан
Қулық, сұмдық, зымыстан.

Бар жазығы
Жалған сөйлей білмейтін,
Сол себепті
Қуылатын жұмыстан.

Кейде өзіне,
Дейтін, талдау жасап ер:
«Артық сөздің бәлесінен
Қашады ел,

Кімге керек
Шыншыл жанның шырылы,
Алдай сал да,
Алға қарай аса бер!»

Көне алмайтын
Бұған бірақ тал шыбық,
Арпалысып,
Жүрегінде дау шығып:

«Көре тұра өтірікті
Көпірген,
Үнсіз қалу,
Құптау әлде қарсылық?!»

Жауап таппай
Бұл сауалға жас өрен,
Күйінетін,
Қара терге малшынып,

Бірақ одан қандай пайда,
Жатқанда,
Күнде өтірік жаңалықтар
Ашылып!

Бойлата ма
Қатпар, қатпар тереңдер,
Ал, адамдар,
Не десеңдер о деңдер,

Осы күні
Зират іздеп, көр қазып,
Бейіттапқыш
Боп кетті ғой берендер...

Жаңа соққан
Жалған мазар басында,
Көсілді кеп
Күллі әлемдік кемеңгер.

Өтірікті
Қара судай сапырды,
Сұлу сөзбен
Аңқау елді қатырды.

Осы жерге
Төрт жүз елу жыл бұрын,
Өз қолымен
Көмгендей-ақ батырды!

Қисынсызға
Күйіп кеткен шыншыл ұл,
«Сұрағым бар!» –
Деп ортаға атылды!

«Балағымнан
Алды мынау демеңіз,
Жалған сөзден
Түбі жапа шегеміз.

Ондай батыр
Осы жерге қойылса,
Білмей өстік
Бала кезден неге біз?!

Айып болмас,
Ақиқатты сұраған,
Бүкіл халық,
Таңғалып тұр мынаған.

Басқа жанның
Тартып алып моласын,
Аңыз, дерек,
Қолдан жасап құраған.

Бейіті бар
Батырдың деп бұл жерде,
Естімедік,
Айтқан емес бір адам!»

Ортаға алып
Мұндай жынды баланы,
Жұрт дуылдап,

Боқтап аузын жабады:
«Алты Алашқа
Атағы асқан атаңнан
Аяйсың ба

Иен жатқан даланы?
Қайда көмсек,
Өз еркіміз емес пе,
Елді жаудан

Қорғап өткен бабаны?!»
«Аямаймын...
Өтірік қой бірақ», – деп,
Жас өркеннің

«Әй, жасыма,
Жас жігерің құм болып,
Келді дейсің
Өткен істі кім көріп.

Біз растап,
Қол қойғасын келісіп,
Өтіріктің
Өзі кетер шын болып!»

Даулады деп,
Аруақтарды, атаны,
Аулақтады
Ардақтайтын қатары.

Осылайша
Жексұрын боп аймаққа,
Шықты жастай
Шыншыл деген атағы!

Мекемеге
Мамандығы дөп келген,
Заңды түрде,
Жұмыс сұрап көп келген.

Біраз уақыт
Әне, міне деп жүріп,

Өтпей қалды
Өтіп тұрып өткелден.

Тағдыр қоймас
Адамдарды мұңсыз ғып,
Мұңсыз, қамсыз
Тірлікке көп ұмсындық.

Сау басына
Сақина боп жабысып,
Шырылдатты
Шыбын жанын шыншылдық!

Алыстады
Қол жеткізбей көп ғажап,
Бедел де жоқ,
Марапат жоқ,

Жоқ мадақ.
Жол шетінде
Қала берді боп мазақ,
Күйінгеннен

Күлге айналған от қазақ!
Өтірік-өнер
Тау басына
Шыға алмайсың құламай,

Маңдайыңды
Жарға соқпай, жыламай...
Бірде артынан:
«Тоқта, бері келгін!» – деп,

Дауыстады
Жылы жүзді бір ағай!

«Басылғанда
Алай-дүлей арының,
Арна табар
Бойындағы дарынын.

Орнын тауып,
Жұмсай білсең барыңды,
Қадірлі боп,
Қампаяды қарының!

Шындығыңмен
Шырқамайсың ұзаққа,
Шымшықтай боп
Ілінесің тұзаққа.

«Өсем десең,
Өтірікті үйрен!» – деп,
Шын жанашыр
Шыр-пыр болды шыраққа!

«Алдай білсең,
Елге әдемі, оңды боп,
Көрінесің...
Көркейесің шенді боп.

Үйреніп ал,
Өтірік те бір өнер,
Шын сөзіңді
Естиін мен соңғы рет!

Кеңесімді
Көкейіңе түйіп ал,
Ай, әлемнің
Айла, амалын жиып ал.

Емін-еркін
Келсе мұны меңгергің,
Дөкейлердің
Жиынына жиі бар.

Шыншыл жүрек
Қорғансыз ғой жалаңаш,
Өтіріктен
Берен сауыт киіп ал!

Өтіріксіз
Өмір бар ма пендеге,
Құбылмай ма
Көңілдегі перне де,

Жақсы-жайсаң
Жалған сөйлеп жатқанда,
Шыншыл болып
Шырылдайсың сен неге?!

Шындық сенің
Туа бітті дертің бе?
Ұмтыл алға,
Өткен істен серпіл де.

Күштілердің
Қолында ғой бар тұтқа,
Кімді қайда
Қоям десе еркінде.

Өсем десең,
Шындығыңды қойдағы,
Өтіріктің
Төңірегін төркінде!

Байқау керек,
Төнетұғын қауіпті ер.
Өтірікпен
Шындығыңды жауып көр.

Керек десе,
Кергімей-ақ көсемнің,
Көз қиығы
Түскен жаққа шауып кел.

Екі мың жыл бұрын жазған
Атасы,
Кітапты да
Қажет болса, тауып бер.

Жоқ жазбаны
Таба алмасаң, мүжілме,
Келістіріп,
Қолдан қайта жазып бер!

Сұм екен деп
Түңілме тек бұл ағам,
Шындық үшін
Мен де талай құлағам.

Сыбағамнан
Тиесілі қағылып,
Құралақан,
Қаңғып қалып жылағам!

Өмір – жалған,
Өтірікпен өрілген.
Адам – байғұс,
Жалған үшін егілген.

Құбылады,
Өзгереді сәт сайын,
Неше түрлі
Күй төгіліп көңілден.

Амал қанша,
Адамға да, өмірге,
Алдағаны
Шын сияқты көрінген!

Өтіріксіз
Құриды адам әлемі,
Оған тиме,
Сына өзіңді әуелі.

Шындық деген
Дене ғой тыр жалаңаш,
Өтіріктен
Киім кисе – әдемі!

Ащы шындық
Улай берсе әлемді,
Тәтті өтірік емес пе оның,
Бар емі?

Кедір-бұдыр,
Келеңсіздеу тіршілік,

Өтірікпен көмкерілсе,
Әдемі!»

Ағалығын
Әлгі кісі білгізді,
Кеңселерге
Бедел салып кіргізді.

Ақырында
Өзі бастық боп жүрген,
Облстатқа
Қызметкер қып тұрғызды!

Түбі бірге,
Болғаннан соң бір текті,
Ағатайы
Бауыры үшін тер төкті.

Шындық іздеп
Шырылдаған бейбағың,
Өтіріктің
Ортасына күмп етті!

Есеп-қисап,
Қоспасы көп, ал, енді,
Күліп келіп,
Береді әркез сәлемді.

Үсті-үстіне
Үстеліне қаптайды,
Көрейік деп,
Кәне, шыншыл бәлемді.

Сипырлардың
Сиқырларын ұғады,
Басы қатты,
Қайсын қалай бұрады?

Есептің,
Не істеймін? – деп
Ағайынан сұрады.

Аздау десек бола ма,
Жылай берсек,
Одан жағдай оңа ма.
Жоғарғы мен

Орта есепті тіз дағы,
Төмен жағын сызып таста,
Санама.
Сонда шырқап

Шыға келер көрсеткіш,
Бейне жұмақ
Орнағандай далада!

Малдың саны
Өсіп жатыр мыңғырып,
Шүкіршілік,
Кеткен жоқ қой тым құрып.

Былтыр сойған
Сиыр биыл бұзаулап,
Жүре берсін,
Есебіңді тындырып.

Қай қорада
Қанша малдың тұрғанын,
Жатыр дейсің
Кім түгендеп, кім біліп!?

Ұзақтығын
Өмір жастың түгел сен,
Тексересің,
Тыныш жүрмей,

Тірелсең.
Ішің білсін бар жағдайды,
Ал бірақ,
Жоғарының,

Талабына сүйенсең,
Аяйсың ба,
Бір он жылды жұртыңнан,
Нең кетеді,

Ойхой, содан,
Бұл да жұртты алдады,
Жалған сөзге
Жанын әбден жалдады.

Бал мен майды
Тамызғанда тілінен,
Жан-жағының
Бәрін тегіс жаулады.

Өтірік пен шынды қосып,
Соққанда,
Алданбаған
Тірі пенде қалмады!

Әлсіздігін
Ақылымен жеңсе егер,
Талай жерге
Барады екен еңселі ер.

Шындық үшін
Шырылдаған сол бейбақ
Өтірікке
Болып алды ең шебер.

Қисынсыздың
Келтіреді қиюын,
Тек өзіне
Кресло бер, кеңсе бер.

Байқап, басын
Шайқай берсін білгендер,
Шешенім деп,
Аңғал, қалың ел сенер.

Көсілгенде
Күпілдетіп көбікті,
Демосфен де
Дем ала алмай, теңселер.

Мұны көрсе
Өлер ме еді асылып,
Остап Бендер
Қайта айналып келсе егер!

Өтірікпен арпалыс
Қосылған соң
Жер көшірген дүбірге,
Кіріп кетті

Ұранға да, күбірге.
Өтіріктің
Ортасында жүрсе де,
Түйір шындық

Қалды жүрек түбінде.
Шыбын жанға
Маза бермей сол шіркін,
Шырқырайды

Қыстың ұзақ түнінде.
Жеті қабат
Жер астына тықса да,
Жарып шығар

«Талай жерге
Барарсың-ау алдаумен,
Алданумен,
Пайдалы жол таңдаумен.

Қылкөпірден
Ойлайсың ба өтем деп,
Құрығыңа
Сырығыңды жалғаумен?»

Түйір шындық
Жанын түнде өртеді.
Жарықтық-ай,
Жазылмайтын дерт пе еді!

Өз-өзіне алданыш қып
Ақыры,
Өтіріктің
Шын тарихын зерттеді!

Адам ұлы
Ай-әлемге таралған,
Ақиқатқа
Жету болып бар арман.

Амал қанша,
Жаралғанда адамзат,
Өтірік пен
Шындық бірге жаралған!

Қалай кінә
Тағарсың бар халыққа,
Шыққан талай
Данышпан да, алып та.

Бірін-бірі
Алдап жатқан дүние,
Сыймас, бірақ,
Шындық атты қалыпқа.

Шын мен жалған,
Екі жарты, бір бүтін,
Ақ пен қара,
Қараңғы мен жарық па?!

Өмір деген...
Ей, адамның баласы,
Оңай ма екен,
Ой жүгіртіп қарашы.

Мүмкін емес
Бір өлшемге сыйғызу,
Өмір деген...
Шын мен жалған арасы!

Таразылап
Сан тағдырын мұңлықтың,
Тарау-тарау,
Тылсым, жұмбақ сырды ұққын.

Пенде шіркін
Сенделумен өтеді-ау,
Ортасында
Өтірік пен шындықтың!

Бүгінгі шын,
Ертең жалған,
Бекер ме?
Бәрі өтірік,

Өкінбе тек, өтерде,
Шындықтың да
Өтірік қой бір беті.
Түсініп көр,

Ой, қиялың жетер ме,
Өтіріксіз
Өмір сүрсе пенделер.
Періште боп

Өткен іске
Жүре қоймас соқыр сын,
Мінін теріп,
Әр жерінен шоқырсың.

Тарихты да,
Әп-әдемі киінген
Шешіндіріп
Көрсең өзің шошырсың!

Киіп алған кительдерін,
Шапанын,
Ордендерін,
Погоны мен атағын.

Шарапатын
Шат жүзіне шығарып,
Қатпарына
Жасырады шатағын.

Қазынаға кенелесің,
Тарихтың
Қазып көрсең
Ойлы-қырлы сапарын!

Атақ-даңқтың
Көбігіне малынып,

Жалт-жұлт еткен,
Жұлдыздарын тағынып.
Тату-тәтті
Тұр тарихтың төрінде,

Шын мен жалған...
Ел жүр соған табынып.
Тұра берсін,
Тиіспеңдер тарихқа,

Оп-оңды боп,
Өтірігін жамылып!

Ардақтылар...
Суретте тұр төрдегі,
Көп құпия,
Түйгені мен көргені,

Езуіне
Үйірілген күлкіге,
Тылсым жұмбақ
Жиылғандай жердегі.

Әспеттеген сайын оны
Әсіре,
Қу сүйектер не дер екен
Көрдегі?!...

Үндемесе,
Ойланғаны ақынның,
Ал өтірік өлең жазса –
Өлгені!

Әжептәуір
Ақын еді ол дағы,
Өлең атты,
Ойхой, шексіз жолдағы.

Билік пенен
Сыйлықтарға жалтақтап,
Азат басы,
Амал қанша, сорлады.

Қайда қалды
Ежелгі бір ереже,

Сайрамайды
Дейтін бұлбұл тордағы,
Сайрағанда...
Құйқылжытып жіберді,

Егілетін,
Дүниенің зорлары!

Тарыққанда
Алтын көрді қоланы,
Қопармады
Қиялымен обаны.

Тау сағадан
Соға алмады бөрідей,
Жылы, жайлы,
Жағалады қораны.

Алдап-сулап
Қақса арқадан дөкейлер,
Аямады мадақ сөзді,
Оданы!

Нағыз өлең
Ата сөздің жүйесі,
Тегін емес,
Ғайып оның иесі.

Одашыл боп
Жүргенінде байқалмай,
Көшіп кетті
Текті өлеңнің киесі!

Рухсыз жырмен
Толқыта алмай қазақты,
Іштей тартып,
Қалды талай азапты.

Сатып кетті,
Атақ, байлық, мансапқа,
Құдай берген
Теңдесі жоқ ғажапты...

Ақын деген
Дақпырты зор бірақ та,
Жазады әлі,
Заказбен жыр, мадақты!

Кім оқиды
Аса шыншыл дастанды?
Шындық жұтқан
Талай дана бастарды.

Шыншыл бол деп
Шыбын жанын шыңғыртып,
Адал бол деп
Адастырма жастарды!

Бұл сауалдың
Тереңіне бойла да,
Өмір деген
Тек шындық деп ойлама.

Шындығыңа
Тыр жалаңаш сүйкімсіз,
Лыпа болған,
Өтірікпен ойнама.

Шешінгісі
Келмес білем ешкімнің,
Әп-әдемі боп тұрғанда
Айнала!

Өтірікке
Десін қанша қаным қас,
Адам бар ма
Шындығынан жаңылмас.

Ой мен қырды
Оймен шолып қарасаң,
Өтіріксіз
Өңкей шындық табылмас!

Қоздыратын
Қара жынды қайдағы,

Бұздыратын
Бейбіт күйді бойдағы.
Қып-қызыл өрт,
Зияны көп шындықтан,

Сып-сыпайы
Өтіріктер пайдалы!

Шындықпенен
Қатар қонған ұғымға,
Шешкен қиын
Түйіндерді қылымда.

Ордалы істер
Өтірікпен өрілген,
Болған талай,
Бүгінгіден бұрын да.

Жанға жайлы,
Дертке шипа болатын,
Өтіріктен
Артық не бар шынында!

Сұрап көрші,
Жерден, көктен, мың елден,
Шолып шықшы
Бар тарихты түгелден.

Шындық үшін
Шамырқанып адамзат,
Шектен шыға
Ширығысып, жігермен.

Шарболаттар
Шарпысқалы тұрғанда,
Өтірік кеп,
Жарастырып жіберген!

Таразылап,
Ұғар дейсің кімді кім,
Өңкей шындық
Түтіп жейді-ау бір-бірін.

Өтірікпен
Сылап-сипап арасын,
Үйлестіріп
Жібермесе жік-жігін!

Арғы жағын
Ойламаймыз көбіміз,
Өтіріксіз
Айтылған ба сөзіміз.

Шыншылмыз деп
Кімді алдаймыз, ағайын,
Неге алдаймыз,
Өзімізді өзіміз!

Қатпар-қатпар
Ақпарларға қосылған,
Өтіріктен
Неменеге шошығам?

Ешкімнің де
Ештемесі кеткен жоқ,
Кімнің несі,
Құрып қапты осыдан?!

Нең кетеді,
Қосыңқырап, бөскеннен,
Жосылғаннан,
Еркін желдей ескеннен.

Артта қалып
Жатсаң дағы ісіңмен,
Аузыңменен
Теңесе бер өскенмен!

Өтірік те
Адамның бір қиялы,
Қиялында
Шарлайды адам қияны.

Балдай тәтті
Өтіріктің, ойланшы,

Кімге, қане,
Тиді қандай зияны!?
Ойлап тұрсаң
Ақиқатшыл мұңлық көп,

Ақылыңа
Сыймас бірақ сұмдық көп.
Адам аз ба,
Өтірігін өзінің,

Өліп-талып
Дәлелдейтін шындық деп!

Аңғалдарға
Ақылдылар күлуде,
Құлағына,
Қулық –құрық ілуде.

Өтірікті айтуда емес,
Мәселе,
Оны шынға
Айналдыра білуде!

Шараң бар ма,
Арбау, айла, амалға,
Әккіленіп,
Әдістенген адамға.

Өтірікпен
Өркен жайған патшалық,
Ойлап көрші,
Арғы-бергі заманда.

Өтірікке
Негізделген саясат,
Өтірікпен
Әп-әдемі қоғам да!

Сараптайтын
Саналы жан түсінер,
Түсінер де
Іштей үнсіз күрсінер.

Өтірікпен
Өмір сүріп өнер де,
Өтірікпен
Күн көреді кісілер!

Өтіріксіз өмір бар ма,
Көңіл жоқ...
Өтірікпен
Кетеді ауыр жеңіл боп.

Ащы өмірдің
Кім шыдайды зәріне,
Өтірікті
Қоссаң тәтті көрінбек!

Өтірікке
Кеткен әбден ет өліп,
Бетіміз де бүлк етпейді,
Нетелік?

Қол қоямыз
Құйтырқылы қисынға,
Күліп қойып,
Өп-өтірік жөтеліп!

Жылмаңдатса
Жігін тапқыш жандайшап,
Қолға тұрып,
Тұтылмайды қандай сап,

Иіп әкеп,
Келтіреді қисынға
Құрығына
Сырықтарын жалғай сап.

Біз де әйтеуір
Құтыламыз амалдап,
Құптағансып,
Күштілерді алдай сап!

Шындық қусаң,
Қозғалады қайдағы,

Бұзасың кеп,
Жұрттың жүзін жайдары.
Шыныңды айтсаң,
Жынды дейді жұрт сені,

Жалған айтсаң,
Азаматсың пайдалы.
Атқа мініп,
Шыншылмын деп жүргендер,

Өтірікші емес пе екен,
Айлалы?!

Болса да адам,
Қандай дара, дарынды,
Аттап өтпес,
Қалыптасқан танымды,

Шындықтан да
Шымбайларға бататын
Жалған мадақ
Жанға жайлы, жағымды.

Өтіріксіз
Өтпейді бір тойың да,
Тығылады
Талай тастар қойынға.

Бетке күліп,
Тәтті сөздер айтылар,
Басқа нәрсе
Бұғып жатып ойында.

Шыныменен
Шыншыл болсаң, әуелі,
Өтірікші екеніңді
Мойында!

Таңдандырам,
Тандырамын есінен,
Қалмаймын деп
Құйын уақыт көшінен.

Даңғырлатып
Төпелейді төбеден,
Сенсация...
Сендіреді сесімен.

Тыңдаушыны
Миғұла ғып, мәңгі ғып,
Өтірікті
Айтады естен тандырып.

Аңғал қауым
Бәріне де бас шұлғып,
Үрлей бермек,
Одан әрмен жандырып.

Өтірікке біреу жайлы,
Неліктен,
Сенеміз де,
Гулетеміз мәнді ғып!?

Ғасырлардың
Қатпарларын қазған боп,
Өтірікпен
Олжа тауып, озған көп.

Қолжазбаны
Қаптатады кітап қып
Мың жыл бұрын
Менің атам жазған деп!

Шешенсініп,
Шын айтқансып шетінен,
Иіп әкеп
Келтіреді ретімен.

Экраннан
Есіп жатыр қызыл сөз,
Есіп жатыр
Газеттердің бетінен...

Өтіріктің
Өрісі тар деген сөз,

Бұл заманға
Жүрмей қалды-ау,
Өкінем!..
Түні бойы ой қуалап,

Қалғитын,
Таңға қарай...
Танғандай боп есінен!
Өтірікті жеңген өтірік

Сауысқандай
Сақтан мейлің, сақтанба,
Батпан құйрық
Бағыттайды қақпанға.

Қабырғасы
Жаңа ғана қаланған,
Құрылысты
Біткен үй деп тапқан да.

Қол қойдыртып,
Қабылдатып амалсыз,
Қиналғанда,
Бастықтары сатқан ба?

Жеп қойды деп
Теңгелерін тендердің,
Қалыңдатып,
Бәлені әбден жапқан ба?

Тек әйтеуір,
Құйтырқылы жағдаймен,
Ойда жоқта,
Түсті ағасы оқпанға!

Аңдып жүріп
Тергеушілер тіс қаққан,
Ысқаяқты
Тапқан екен штаттан.

Ақша әкеліп,
Берген болып параға,

Кеңсесінде,
Кісен салып, ұстатқан!

Шырылдайды
Шыншыл аға: » Мен емес,
Жеген жоқпын,
Бәрі жала,

Жөн емес!
Қабырғаны
Қабылдатқан бастығым,
Тіл алмасам,

Темір торға
Адал, арам – бір құны,
Тәртіп, заңның,
Бар-ау талай сұмдығы.

Біреу үшін
Барып тұрған өтірік,
Бәз біреудің
Шырылдаған шындығы!

Жалады ма
Бал ұстаған бармағын?
Жан білмейді,
Үзіп-жұлып алғанын.

Білетіні,
Жақсы кісі ағасы.
Білгісі де
Келмейді оның ар жағын,

Жақсылығын ақтау керек,
Сол үшін,
Шақырды бұл,
Аталардың аруағын!

Зыр жүгіріп,
Талай жерді шарлаған,

Есігі жоқ,
Есі шығып бармаған.
Бірде-бірі
Нанбайды ғой, нанбайды,

Дегеніне,
«Ағам пара алмаған!»

Ойлап-ойлап,
Жол іздеді басқаша,
Ағаш сорлы,
Балтадан жал таппаса,

Бәлені тек
Бәле ғана қайтарар,
Басқа жол жоқ,
Бұл да жала жаппаса,

Шындық үшін қызмет қылып,
Өтірік,
Өтіріктен,
Қайтеді бір аттаса?!

Біліп тұрып
Бәлеқордың жаласын,
Көп іздеді
Амал-айла шарасын.

Саралайтын
Шамасы жоқ сын сәтте,
Арпалысқан
Шын мен жалған арасын.

Өтірікке
Құрбан болар шағында,
Өтірікпен
Алып қалды ағасын!

Дайындалып,
Сөзін әбден пісіріп,
Жеңіп шықты,
Құйтырқы сот таласын!

«Ағамызды
Жала жауып ұстатқан,
Бір кісіге
Ақшаны әкеп тастатқан.

Дәл сол сәтте,
Істің қалай болғанын,
Мен тығылып,
Көріп тұрдым шкафтан!

Түс кезінде
Кеңсесінде ағайдың,
Бір сұлуды,
Айналдырған талай күн.

Оңашалап,
Енді сүйе бергенде,
Бір топ адам,
Келіп қалды...

Қалаймын?
Қызымды алып,
Кіріп кетіп шкафқа,
Есім жиып,

Тесігінен қараймын!
Біреу кіріп,
Бір бума ақша лақтырды,
Ағай шошып,

Құлауға да шақ тұрды.
Қаптап келіп
Сол мезетте мырзалар,
Әлгі ақшаны

Қыз да көрді,
Мұндай сойқан сұмдықты,
Куә болып,
Ол да айтады шындықты!»

Осы сөзді
Қайталаған қаймықпай,
Қыз одақтас,
Болып шықты тым мықты.

Заң бойынша,
Екі куә жетеді,
Ақтап, аман
Ап қалуға мұңлықты!

Тұрып алды,
Қыз бен жігіт табандап,
Жалақорды
Жер-көктегі жамандап.

Өтірікке
Қарсы келіп өтірік,
Алып шықты
Ағекесін амалдап!

Қуанса да,
Шын құтқарып алғанға,
Қалды ішінен,
Бір өкініш, арманда.

Өтірікті
Тек өтірік жеңе ме,
Одан басқа
Жол жоқ па әлде жалғанда?!

Поэма
Махаббат мастығы
Қара өлең, құт дарыған қазынасың,
Талай сыр қара өлеңмен жазылар шын.

Сағынып соғам саған ауық-ауық,
Сенемін, сен де мені сағынарсың.
Буынды бұрап-бұрап, қырық құрап,
Жазғандар сенен артық тауып алсын!

Көңілдің шуағы – шын, ызғары – сын,
Күйдің де өзгертпей ме күз қағысын.
Бір қиын хикая бұл жігіт жайлы,
Таптаған табанына қыз намысын.

Төрелік айту қиын жұмбақ сырға,
Тірліктің күн біліп пе түнгі ағысын!

Өмірдің жұмбағы көп, жан білмеген,
Өтпейді ешкім шауып даңғылменен.
Жастарды жалыны мол жүздірмей ме,
Арманның айдынында тағдыр кемең.

Ауылдан Алматы кеп, түсті оқуға,
Ару қыз ай шуақты Балғын деген.

Жастықтың қазанындай КазГУ деген,
Көгінде қыран қалқып, қаз гулеген.
Сол бір кез, қайталанбас бақытты кез,
Ән тербеп, жас кеудені наз кернеген.

Әр күнін, әр сағатын арындаған
Әлемнің байлығынан аз көрмеген!

Балауса Балғын деген аты қандай,
Көңілі көрген ердің шалқығандай.
Дыбысы білінбейтін жүрісінің,
Аққу боп, ақша бұлт боп қалқығандай.

Қалатын дымы шықпай мықтылардың,
Буынан, шарпып өткен, балқығандай.

Қондырған көңіліне көктемені,
Ауылда қиырдағы көктеп еді.
Тас жолда апат болып ата-анасы,
Келмеске кеткен мініп көк кемені.

Аялы әжесінің бауырында,
Алаңсыз өсіп, оқып жеткен еді.

Айрықша көктеп шыққан дара шыбық,
Балғынды жаны таза, баласынып.
Танысты, сенгіштігін пайдаланып,
Төртінші курстан бір дана шығып.

Алыстан айналдырды ақырындап,
Қамқорсып, кітап беріп, ағасынып.

Бұл өзі сақа жігіт Келден деген,
Екі жыл әскерде боп, ел, жер көрген.
Білетін өзін ұстай көп ішінде,
Жері жоқ көзге түсіп, кердеңдеген.

Көргенде ойнақшитын көзібірақ,
Көлденең көк көйлекті көлбеңдеген!

Келденнің келісті еді кескіні де,
Тұлғалы, тау жығардай екпіні де,
Қап-қара қас, кірпігі сән бергендей.
Бетінің бір азырақ секпіліне,

Ұшқындап қара көзі сөйлегенде,
Желпілдеп кететұғын кекілі де!

Көсілген қарай-қарай шамасына,
Сабырлы көпшіліктің арасында.

Сыпайы, жөн білгіш боп көрінетін,
Аңғал қыз көзсіз сенді ағасына,
Аруды әккі Келден алдап-сулап,
От тастайтын қорғансыз санасына.

Жарты жыл кітап оқып, залда отырды,
Талқылап, пікірлесіп, таңды атырды.
Исаның Құралайын оқығанда,
Осы деп елестетті жан батыры.

Келденнің көздеп атқан от жебесі,
Жас қыздың жүрегінде жанды ақыры!

Жігітті сүйді сұлу жан-тәнімен,
Жанының табысқандай аңсарымен.
Алаулап махаббаты сүйген сайын
Сағынып оянатын таңсәріден.

Санады адамзаттың асқарына
Кем көрмей көк тіреген Хантәңірден!
Есірген ессіздік
Ессізге сезім –ойын, өмір-сауық,

Мәйегін кім тауыпты темір сауып?
Келденге желік бітіп, желдей ұшты,
Тағы бір сұлуларға көңілі ауып.
Құмары басылған соң Балғын қыздан

Ару қыз махаббатқа мастаныпты,
Өртеген от сезімнен бақ тауыпты.
Алтайы түлкі алдым деп, ақиықтай,
Сүйгенге Келден қызды шаттаныпты.

Шалқыған шарап ішіп сәттерінде,
Сыр ашып, достарына мақтаныпты!

Бір жігіт Балғын қызды ән қылыпты,
Мадақтап, ару депті сән қылықты.

«Арманым, қол жетпейтін, асыл затым,
Көргендей болам аппақ таңғы бұлтты!»
Қостады оның сөзін бір көк түйнек,
Оның да жүрегін қыз жандырыпты.

Жайыпты жолдастарға аңғал жанын,
Аруға айдай сұлу таңғалғанын:
«Бір таза нұр төгілген жүзі қандай,
Қалаймын менде сондай жар болғанын!»

Мырс ете қалды сонда Келден батыр:
«Сол ма деп, қол жетпеген армандарың!»

«Иә, сол, кетпей жүрген санамыздан,
Күн батса, Балғынжан деп саламыз ән.
Бір күні бөтен біреу қағып кетіп,
Сан соғып, құр өкініп қаламыз ба?

Түлкідей қарға аунатып, іліп түсер,
Бір қыран шықпады ма арамыздан?!»

Қонады бақ маңдайға, сор таңдайға,
Тартады сорпаң қайда, ортаң қайда?
Сыр – сезім, серт пен намыс, ұят-аят,
Бәрі бір көр көкірек талтаңбайға.

Ақылы ауызында ақымақтың,
Кесір сөз одан басқа жол таңдай ма?!

«Ерлердің мен шықтым ғой ортасынан!»
Дегенде, қақты түйнек арқасынан.
Сүйгенін сипаттады қалай қызды,
Ләззатты, жаны кіріп, қан тасыған.

Төсіне төсін тақап, тілін сорып,
Суреттеді салғанын шалқасынан!

Бір шайқап көрейін деп бал күнімді.
Сыбдырлап, көк балауса жапырылды,
Қызыққа куә болып дәл бүгінгі.
Дем жұтып, дірілдейді бұла дене,

Шалғынға шалқайтып ем қараңғыда,
Жабысып аш кенедей тамағына.
Түнімен тынбай таттым тәттілігін,
Түскенше таң сәулесі табанына!

Тамсанып, суы құрып ауыздардың,
Бірі жоқ, қой дейтұғын надан ұлға!

Ару қызын аялап, аймалаған,
Кім болады алқаға жайған адам.
Айырып көр заманда ашық-шашық,
Ер қайсы, езі қане, қайда надан?!