Бейімбет, Жұмақан — он жетіңе тартамын.

Мырзалар «жолын» беріп қайыратын.

Иығына жібек шапан жабатұғын.

Мырза емессіңдер сендер берер ішік.

Сендерге жеке меншік ешкім бермес!..

Достарым! Сөзім қалжың, әзіл жортақ...

Сөкпеңдер, кейбір сөзім болса молтақ.

Ұлдары еңбекші тап — бәріңе ортақ!..

Сәкен.

Арқаның кербез сұлу Көкшетауы.

Дамылсыз сұлу бетін жуған жауын.

Жүреді біліп кетіп есен-сауын.

Әрқайсы алтын кесе аясында.

Балқытып мас қылады иіс майы.

Қарағай биік шыңды қиялаған.

Басына атсаңдағы оғың жетпес.

Өлгенше көкірегіңнен құмар кетпес.

Сілекей ағызады ертегісі.

Ызыңдап таудан соққан жел айтады.

Күндіз-түн күңіренген көл айтады.

Тамсанып-таңырқанып бала айтады.

Отбасы қатын-қалаш — бәрі айтады.

Аузында шежіренің қартта қалған.

Есіткен кейінгілер жаттап алған.

Болыпты баяғыда Жеке батыр...

Сол батыр бүгінгіше ұйықтап жатыр.

Адамша көлбеп жатқан қыры үлкен тау.

Киюлі баста жатыр дулығасы.

Жүріпті Көкшетауды қылып Отан.

Тыңдаған әлеуметке алқа-қотан.

Тағы екен жанға ұстатпай жүрген қашып.

Су ішіп кетеді екен алшаң басып.

Ақбура мекен қылған көлдің аты.

Көргенде шаршаған жан алар тыныс.

Қарағай, қайың менен қалың жыныс.

Әңгіме сансыз сырлы ертек туған.

«Бір үлкен іс боларда сезеді екен».

Бақсыдай тауды азынап кезеді екен...

Кәрі-жас бетін жаспен жуар болса.

Бақсыдай бура азынап жүреді екен.

Мал шулап, иттер ұлып үреді екен.

Құлақты алдағы іске түреді екен.

Күркіреп жерге зәрін шашады екен.

Таудағы аң пана таппай сасады екен.

Үлкеннің кіші тыңдап өсиетін.

Бураға болмапты енді жұрт тиетін.

Өзіндей бір топ жігіт қасында ере.

Соқтыққан өңкей сотқар жалақ-жалақ.

Ойын ғып келе жатқан көлді жанап.

Ысқыртып келе жатқан өткір садақ.

Кез келсе атпақ болып төстен қадап.

Дірілдеп өлім күткен жанға құмар.

Қан ұрттап жүрсе ғана көңлі тынар.

Жап-жалбыр төсін басқан әппақ шуда.

Шіреніп атып сапты нақтап тура.

Қан ағып кеткен тулап таудан асып.

Күңіреніп мекенінен енді безген.

Зор іске ұшырарын бөрі сезген.

Бураны жұрт көреді өткен, кеткен.

Қозғалмай мәңгі жатып тас боп қатқан.

Жұрт айтад «сол түйенің киесі» деп.

Бастары көкке бойлап бұлттан асқан.

Адамзат жасағандай құйған тастан.

Төбесі кейде тұрад бұлтқа тиіп.

Тақияң жерге түсед тұрған киіп.

Тұрғандай таусылмайтын бір ой ойлап.

Құйқылжып қалықтайды бүркіт ойнап.

Шаңқылдап қаршыға мен бүркіт кетпес.

Айтарлық бір іс бопты тағы осында...

Өтірік-шынды әңгіме бізге жеткен.

Ел шапқыш хан Абылай мекен еткен.

Бақсыдай жын шақырған сандырақтап.

«Бір өзі жүз кісіге татыр» деген.

«Қолынан түк келмейтін қатын» деген.

Сөз біткен қимылымен қас пен қабақ.

Мақтарлық қылық, мінез табылмайды.

Өлеңге қостым мен де Абылайды.

«Аударған қонысынан талай жауын».

Шаппақ боп қол жиыпты айтып сауын.

Екі ел де аң тәрізді надан болған.

Егей төс, мінгендері ығай-сығай.

Лек-лек боп қосындасып ыңғай сыбай.

Сайласып мінгендері ылғи егей.

Аттарын тұқыртады шіреп шегей.

Жылыдай қан ұрттауға бұрып бетті.

Қалмаққа бейбіт жатқан келіп жетті.

Атының құйрығы мен жалын түйіп.

Бәрі де көйлектерін сырттан киіп.

Көк найза, дабыл қағып, қалды тиіп.

Дүрсілі жер қозғалтып «Абылайлап».

У-шу боп шаң астында қалды ойбайлап.

Іліп ап көтереді салақтатып...

Қан көбік сорғалатып аттың терін.

Бауыздап алдарында еркектерін.

Жарады жүкті әйелді ішін тіліп.

Бір соғып керегеге кетеді іліп.

Байлайды қанжығаға салақтатып...

«Батырлар» шықты қайта топтап айдап...

Аттарын ентелете борбайласып.

«Бауырым»-дап... шуласады ойбайласып.

Шұбыртып ел күңірентіп, «олжа тауып».

Кетерсің бәлем қалмақ өзің де ауып».

Сол тұсқа жиып алды қалың қолды.

Гуілдеп мошады бір үлкен жонды.

Үлеске олжаларын салды жиып.

Бере алмай біреуіне бірі қиып.

Бәрі де «мен алам» деп таласыпты.

Жолына тұтас байлап мал мен мүлкін.

Сұлуды бір-бірінен қаласыпты.

Қасына Абылайдың ермеген соң.

Сол қыздың көркемдігін айта алмайды.

Бұл істі дәмдендіріп айтушылар.

Оралған аш беліне қолаң шашы.

Иілген ақ маңдайда екі қасы.

Қолаң шаш бейне жібек толқындайды.

Сұлуды бір-біріне қиыспапты.

Дуласып, кең далаға сиыспапты.

Киіктің лағындай қолға түскен.

Сұлуды бір-біріне берісе алмай.

Ала алмай бір-бірінен сұрап сауға.

Кеп қонды, бітім қылмақ талас дауға.

Түбектей айнала тау — берік қорған.

Қаптаған тау мен тасты қап-қара орман.

Жағалай сол жерге кеп әскер қонған.

Тілдесіп тау мен аспан сүйіседі.

Сәлем қып бұлттар басын иіседі.

Бас қосып тау төсінде түйіседі.

Өздерін, аттарын да шомып жуған.

Таласты айналдырды үлкен шұға.

Матаған қол-аяқта бауларына.

Айтысып сұлу үшін жатыр бәрі.

Әмірмен жинап алды батырларын.

Әмісе оң болғай да біздің жорық.

Себебі олжадағы бір қыз болып.

Қайтсем де көнесіңдер балауыма.

Бұйырдым «тұтқын қыздың қалауына».

Тізіліп тұтқын қызға болды бармақ.

Сұлуды қатын қылып сол болды алмақ.

«Немесе өз алдыма алып кел», — деп.

Ұқтырып құлағына салып кел», — деп.

Тұрысты тәуекелге буып белді.

Ортаға тұтқын қызды алып келді.

Аш белі көк шыбықша майысқандай.

Қабырғаң көрсең аяп қайысқандай.

Мергеннің әлсіреткен оғы тиіп.

Кеп тұрды хан алдына басын иіп.

Жеңіл ме жас басына келген күйік.

«Жарқыным, өңкей батыр мына тұрған.

Қара да біріне ти, таңдап өзің».

Қадалып тұтқын қызға көзбен атып.

Күледі көл мен ғана орман шулап.

Өнерін батырлардың сынатсаңыз.

Көзіммен асқандығын көргеніме.

Серт болды батырлардың білегіне.

Зор күдік кірді әркімнің жүрегіне.

Бір адам серт қып берген еліндегі...

Жас өмір туып өскен жеріндегі.

Айнала жазуы бар: «есте» деген.

Мейлің жырт, мейлің өрте, шеш те» деген.

Тастады хан алдына орамалын.

Ентелеп хан мен қызды орап алып.

Сөйледі құлжадай боп қолын сермеп.

Садақ пен құлаш сынар кезі келді.

Мысықша өрмелесіп шыңға шықты.

Ырғалтып шың басына әрең тікті.

Белсеніп оңтайланып аттанысты.

Айтулы жерге шығып саптанысты.

Бәсеке бір қыз үшін тайталасқан.

Бір тасқа топ жанында қыз да шықты.

Тартыстың себепкері жанталаскан.

Кей батыр безейді оғын өткір қайрап.

Әркімнің, тілегені «я, құдайлап».

Орамал желбірейді қойған байлап...

Ойқастап аттары ойнап пысқырады.

Батырлар садаққа оғын қыстырады.

Әуені ысқыртады атқан садақ.

Әндетіп тасқа тиген оқты санап.

Әркімнің шыңға ысқыртқан оғын санап.

Қалмады оқ атпаған бір нән талап.

Шыңда ойнап бала бүркіт шаңқылдайды.

Батырлар біраздан соң «қарқындайды».

Ысқыртып садақтарын кезек-кезек.

Қыз қайтсін «өзін таңдау ет» деген соң.

Атқан оқ нақ басына жетпеген соң.

Кейде пәс, кейде сейдің, сылаңдайды.

Кейде ырғып, ақ түлкіше бұлаңдайды.

Мәстекше кейде мешед тыраңдайды.

Көрмеге байласаң да жерді тарпып.

Тұлпарша кейде шапшып тұра алмайды.

Шалықтап өрттей жүйткіп жанған еді.

Тізбектеп біраз жыр ғып алған еді.

Қарқыннан біраздан соң танған еді.

Үзіліп жыр тізбегі қалған еді.

Жазуға қалам алдым қазір ғана...

Қамалды қалың әскер қорланысып.

Үндемей хан да тұрды зор намыс қып.

Өзіңіз ерік берген соң таңдатқызып.

Бірінші сыннан адам өтпей тұр ғой.

Еш батыр енді талап етпей тұр ғой.

Көрейін не жазу бар талайымда.

Ұнатып қыздың сөзін мақұл көрді.

Жүрмесін», — деп ақыл берді.

Лепірген қарқындарын біраз басып.

Жауменен жағаласып, жанталасып.

Күлімдеп алтын күн мен биік аспан.

Қарасып айнакөлге жымыңдасқан.

Тек қана үн шықпайды тұйық тастан.

Қаз бенен аққу көлде қаңқылдайды...

Шарықтап, бала бүркіт шаңқылдайды.

Жаңғырып тау мен орман саңқылдайды.

Шаңқылдап құздан құлап көк қаршыға.

Түйілер атқан оқтай төмен зарлап.

Алғандай бір-бір сұлу бас-басына.

Тапжылмай сұлу да тұр тас басында.

Кез болған бәлесі аз ба жас басында.

Жалынып жылап ылғи қақсасын ба?..

Қыз айтты Абылайдың сөзін тыңдап.

Екінші бәйге оп-оңай, күш сынасу.

Онан соң үшіншісі: жеңіл жұмбақ.

Жарыссын сол арадан дәмелілер.

Кім бұрын алып шықса мына тасқа».

Абылай батырларға: «серпіл!.. —деді.

Жүгіріп, даяршылар елпілдеді.

Батырлар дабырласып аттан түсті.

Қалың қол тамаша етті «қызық істі».

Сынаспақ болды өзара қара күшті.

Ойқастап, қоразданып дікілдейді.

Күпті боп жүректері лүпілдейді.

Абылай асықтырып дігерледі...

Батырлар аттарын тез шідерледі.

Алшаңдап білектерін жігерледі.

Алшаңдап кейбіреулер алға шықты.

Шайқалып іріктелді, қырық-ақ мықты.

Көк құрыш бұлшық балтыр, білектері..

Тулайды дүрсіл қағып жүректері.

Жарыспақ дәмелілер дайын болды.

Айнала қоршаған тау, орта даң-дұң.

Өлшеді «қыз тасынан» мың қадамды.

Әрқайсы ертіп алып төрт адамды.

Желіккен әскер ду-ду, анталаса.

Банадан «тұтқын күндер» таң тамаша...

Бәрі де тамашалап қыздың шартын.

Әрқайсы төрт кісіні үстіне артып...

Солқылдақ көк темірдей қайысады.

Құшағын қызға қарап жайысады.

Серт қылып, жүгіріскен сын бәйгеге.

Түскені кімге бүге, кімге шіге.

Батырлар жанталасып тақымдасты.

Ілезде қарақшыға жақындасты.

Майданда күштеріне жүгінісіп.

Таласып, бірдей шықты бүгілісіп.

Әрқайсы өзін-өзі санасады.

Даусы тау жаңғыртып саңқылдады.

Сөзіне оның айтқан әркім тынбақ.

Иіліп «алдияр» деп аузын жұмбақ...

Соны айт деп еңірейді жүрек шерлеп.

Күтемін әділ төре сөзіңізден.

Еліктей қыз майысып түсті жерге.

Су ішті көлеңкелеп ағашына.

Көлдің сол мінбелеген сағасына.

Ертекте атқа ие боп содан кейін...

Тым-тырыс қоя қойып даурық шуын.

Қыз айтпақ әңгімесін енді жыр ғып.

Төнісіп, көл түбіне түпсіз терең.

Жартасқа шыққан сұлу ойнамайды...

Биіктен құлармын деп ойламайды.

Құласа тұңғиыққа, — бойламайды.

Тау іші қалың орман, жап-жасыл ну.

Сыбырлап, сыңқылдаған күңкіл ду-ду.

Ертеді балапанын көлде екі аққу.

Күмістен айна көлге шимай сызып.

Көлдегі ақ шашақтың басын үзіп.

Қалтырап бір күрсініп алды толғап.

Көлбеңдеп, ширатылып, құлаш сермеп.

Толғады әңгімені әнмен ырғап.

Сол нудың құстары көп арасында.

Жыртқыш жоқ оның етін жеп көрмеген.

Қорқады ең ақыры бөктергіден.

Кептер құс бір терекке ұялапты.

Еңбекке кептер байғұс тиянақты.

Көріпті қарақұстан қиянатты.

Жем тапса, төрт шақаға әкеп беріп.

Баспалап ұрын кепті оны көріп.

Әлгі сұм ұстай апты, аңдып тұрып...

Құнжыңдап, арам шіркін арлансиды.

Мақтанып, қоқиланып, мардамсиды.

Тыпырлап қаны шапшып, қырылдайды.

Көре сап төрт балапан шырылдайды.

Ес кетіп ұясынан құласады.

Жалынып, қарақұстан сұрасады.

Қаракұс: «талайды азап қылдым», — дейді. «Осындай қолға түскен құлдың», — дейді.

Талайды тыпырлатып жұлдым...» — дейді. «Талайға азаттықты бердім», — дейді. «Ақжүрек көкті кезген ермін», — дейді.

Мәз болар, кептерге әлі келгеніне.

Қарақұс қоқиланып, қимылдайды.

Бірдеме жоғарыдан суылдайды.

Көктен кеп, көз ашқанша жарқ-жұрқ етті.

Қарақұс тоңқаласты далақтай кеп.

Ағызып арам қанын аузын ашып.

Суылдап жарқ-жұрқ етіп өткен түйіп.

Қарақұстың мойнын қиып.

Аң дауысты естіп ағады екен.

Қарақұсты қағады екен.

Қалың шөпке басын тығып.

Бас бағысып шөптен шығып.

Өтеймін мұныңызды қалайша ақтап?..

Арман жоқ жауымызды жеңгеніңе.

Төрт бала «ризамыз» деп бас ұрады.

Сөзіне анасының қосылады.

Ықыласын анасынан асырады.

Ер екен, екі айтпайтын мынау дегіз.

Бал уыз нақ төсіңнен тоят жегіз.

Бәрі де ризаланды бойын сұнып.

Ант қылды иіліп кеп мойынсұнып.

Аңдимын, ұшқаныңша дұшпаныңды.

Мерзімді соныменен күндер өтті...

Сөз байлап балапанмен лашын кетті.

Лашынмен сертті орындар мезгіл жетті.

Тезірек келсе екен деп лашынды ойлап.

Отырды лашын ерге өзін сайлап.

Уәде-сертін күтті басын байлап.

Жыраққа қарап қояр бойлап-бойлап.

Лашынды іздеуге енді жаранады.

Сап етті кептер мойнын бұрғанынша.

Құмартып ағады екен оқтай зарлап.

Сұңқарға кептер байғұс: «арыз» — деді. «Бар еді, мойнымда зор қарыз...» деді.

Санаушы ем уәдемді парыз», — деді.

Қан ішкіш қарақұстың келгендігін.

Қарусыз жаратылған зор кемдігін.

Лашынның соққысынан өлгендігін.

Лашын ер, сұмның мойнын болгендігін.

Лашынға қалай уәде бергендігін.

Қалтқысыз уәдеге сенгендігін.

Сенудің нышанасын жоймасын жұрт.

Нануды бір-біріне қоймасын жұрт...

Серт қып ем өтірікке баспасыма.

Ант етем сізден енді қашпасыма...

Кептердің сұңқар зарына исінеді.

Лашынның ерлігіне сүйсінеді.

Ең әділ дүниеде бисінеді...

Болған соң ақсұңқарға мұңын шағып.

Жөнелді лашынды іздеп қанат қағып.

Лашынның қиырдағы тұрағына.

Сұңқар да босатпас ед, жырламаса.

Лашынға ару төстен тоят бермек.

Болашақ салған ісін тағы көрмек.

Түнеріп маужырайды түн тым-тырыс.

Зырлайды кептер түнмен алмай тыныс.

Қара жер түн жамылып, қалған қатып...

Кейбірі мақұлықтардың, күндіз жатып.

Жем аңдып, түнделетіп қапалақтар.

Қуанып қанаттарын шапалақтар.

Жем үшін тілек тілеп қараңғыдан.

Баспа ғып бұтақты бір тораңғыдан.

Кептерді жұлмақ болды талапайлап.

Кептерді аймалады «балақайлап».

Сандарын шапалақтап лақылдасты.

Қан толып көздеріне бақылдасты.

Икемдеп жас кептерді жахаттайды.

Жалынып әрқайсына жапақтайды.

Мүгедек бозторғаймен теңшілігін.

Істеген қандай бұған кеңшілігін.

Жалынып сауға сұрап зарын айтты.

Қалдырмай бастан-аяқ бәрін айтты.

Лашынға келе жатқан халін айтты.

Үш «досқа» кептер жылап жалына айтты.

Түстерін өзгертті енді жалақтаған.

Аяныш кірді елжіреп іштеріне.

Сөйлесіп, тез келісті қылмады егес.

Ешбір жан бізде намыс, ар бар демес.

Өмірі қорлық таңба өшілмейтін.

Мойыннан өле-өлгенше шешілмейтін.

Бұл ерді босаталық жәбір қылмай.

Қараңғы тоғай ішін дабыр қылмай.

Қорқыныш талай жер бар бұдан жаман.

Әлгідей әділдікті мақұлдасты.

Кептерге жылы жүзбен жақындасты.

Түн ауып жол тосқандар таралғанда.

Боламыз біз жолбасшы саған көсем.

Мерт болмай өту қиын, аман-есен.

Сені біз тырысайық алдырмауға.

Жол тосқан жау көзіне шалдырмауға.

Жөніңнен адаспастай дөп түзелік.

Істеуге сүйтіп ерлік бетті бұрды.

Кептерді түнделетіп алып жүрді.

Дағды алған түн қатуды қандыбалақ.

Мылқауша ишаратпен шапшаң ымдап.

Кептерді алып жүрді ептеп, жымдап.

Екеуі кежеуілдеп, жолды шалып.

Лашынның мекеніне әкеп салып.

Кептермен қош айтысты, «сертке жет», — деп.

Жөнелді үш жапалақ қайта беттеп.

Сөйткенше талауранып таң көрінді.

Рауандап атқан аппақ сам көрінді.

Бозарып ала төбе маң көрінді.

Қуанды лашын орнында екеніне.

Лашын ер түсінбеді, не екеніне.

Кептер құс бастан-аяқ сөзді ескен соң.

Жатырқап, лашын құстан жасқанбай-ақ.

Баян ғып, бір мүлтігін тастамай-ақ.

Сұңқардың жомарттығын, мырзалығын.

Үш ерге жан-тәнімен ырзалығын.

Түн қатып сол серт үшін келгендігін.

Жаныма батса дағы қорықбаңыз.

Отырды лашын қайран, ғажаптанып.

Лашын да риза болып исінеді.

Өзіне күмәнденіп, түйсінеді.

Сені енді жем қылуға қия алмаймын.

Қалайша қызығуға ұялмаймын?..

Тиюге саған қалай бармақ батыл?..

Тимеді кептерге енді лашын батыр...

Лашынмен қош айтысты төсін басып.

Жөнелді зулап ұшып белден асып.

Тезірек ақ сұңқарды көрмек үшін.

Апарып өзін-өзі бермек үшін...

Үрпиіп қаранады етіп елең.

Орманға кеп тиетін дайым жаулап.

Тиіп қап бір бүйірден оқша заулап.

Көркем шын, кербез биік таудан безген.

Әдеті талғамастан бәрін езген.

Ұстайтын, оларды да «үлкен аң» ғып.

Зарлатқан орман ішін у-шу шаң ғып.

Тыныш жатқан қара орманды сонша лаң ғып.

Сыртқы елді кететұғын тіпті таң ғып.

Қан қылып жүрген жерін былғап саңғып.

Шошынып ояна сап қорғады үйін.

Бүркіттің аш қарында көріп күйін.

Орманның даңғой бүркіт берді «сыйын».

Сан құстың жүрегіне салды түйін.

Жем үшін жаннан безген қалың ызғын.

Көніккен қан ішкіштер кімді оңдырсын...

Қан тырнақ көрмеген соң ешбір тізгін.

Әлеумет, есіттің бе, мұндай істі.

Бүркіттің шеңгеліне тағы түсті...

Зарланып көздің жасын бұлауына.

Кептердің назар салмай сұрауына.

Бұл істің Сарыарқада болғаны анық.

Кептерді кетті бүркіт жоғары алып.

Тартылмақ мың жазаға бір-ақ саза.

Таппай ма, ісі асқынған бір күн қаза.

Сырлы ғып сөз айтуға жоқ еді ебім.

Әдейі баяндадым кептер кебін.

Жыр қылмақ біреу азды-көп көргенін.

Әдейі баяндадым кептер кебін.

Жыр қылдым түсінгенге болған шынды.

Сөзімді жұмбақ болса қылмай, мінді...

Сын тілеп, бәріңізге тұрмын артып.

Тау бүркіт, сұңқар, лашын, үш жапалақ.

Күрсінді аршығандай көңіл кірін.

Ағытты күйікті қыз біраз сырын.

Домалап көзден тамған жасын сүртті.

Ашқандай мөлдір жаспен көздің нұрын.

Жоғалтып әңгі адырлық, сес пен қырын.

Болмады жырдың арты онша қырын.

Қозғалып сөз қатысты бірін-бірін.

Сымбаты — көк өрімдей шыбық шынар.

Дер едің гүл сабақтай оңай сынар.

Манадан сесі кеміп түскен иық.

Басқандай тұншықтырып түн тұңғиық.

Ілезде гулеген үн тағы да өсіп.

Шықпады қыз жұмбағын ешкім шешіп.

Гүжілдеп қозғалды енді басын шайқап.

«Шешуші, қайда...» — деді, қолын жайқап.

Қалың қол тына қалды тілін байлап.

Дағдарып, ой түбіне терең бойлап.

Олар да бәсекемен таласқандай.

Қоршаған бейне мылқау, таң-тамаша.

Айтылды етегінде әлгі жұмбақ.

Үні жоқ тұрса дағы сөзді тыңдап.

Жасырып, тапқызбастай сыр ұрлайды.

Кел беті, гүл, жапырақ жыбырлайды.

Еркелеп қос бөбегі қыңқылдайды.

Мас болып жаз иісіне мыңқылдайды.

Саңқылдап биікте ойнап, шарықтайды.

Құйқылжып, топшылары талықпайды...

«Жол таппақ, қамалғанда көсем» деген.

Жыр қылған қыз жұмбағын шешем деген.

Ежелден бәйге десе әркім қозбақ.

Дәмелі — қызықтыға қолын созбақ.

Әрине, ебін тапқан біреу озбақ.

Төреге қолын созды бір ер боздақ.

Қақпақтай қобы жаурын, топшы жалпақ.

Жараған аш бөрідей белі жіптік.

Жұп-жұмыр сом боп біткен жігер мойын.

Бәйге атша ширатады тұла бойын.

Аз кезі көшпелі елдің, жүрген жекен.

Жігерлі талабы зор өзі мерген.

Төренің бір себеппен қасына ерген.

Артықсып әңгіленіп емес лаққан.

Әділдік, кішілікпен көпке жаққан.

Келтірген көркем сырлы сөздің нақын.

Шындыққа, ерлікпенен жүрген жақын.

Күресте — қалың қолды адақтатқан.

Талайға сынасқанда — «табақ тартқан».

Үстінде ықшам киім, белде садақ.

Адаққа телмірісті көзін қадап.

Жаңғырып, айнала шың саңқылдады.

Ойбайлап суды сабап қаңқылдады.

Толқыды көлге қарап елеңдесіп.

Заулап жүр көл үстінде көлеңдесіп.

Қиқулап, аласұрып, аузын ашып.

Жөнелді бір баласын ала қашып...

Зар илеп ұясы өртке күйгендей-ақ.

Таубүркіт қуанғандай көкте күліп.

Жөнелді шарыққа өрлеп көкпар қылып.

Тырнақы тырнақсызға шаппасың ба?..

Аңдушы алу ебін таппасың ба?..

Шырқады «Оқжетпестің» қақ басына.

Сүңгіді, қорғалады, қашты жосып.

Қос аққу сыңқылдады даусын қосып.

Аяныш кіргеннен соң санасына.

Жылатқан әлсіз болса қарындасын.

Аққуға қарап тұрып төкті жасын.

Бүркітке сығалады дәлдеп кезеп.

Жиырылып ырғатылды күшін білеп.

Ышқынды екі бұтты кере тіреп.

Шалқиды пәрменінше күшін шіреп.

Зымырап жарқылдады жолын қарып.

Үш қырлы оқ таубүркіттен өтті дарып.

«Оқжетпес» нақ басының қатарына.

Азырақ момын аңдар маза тапты.

Қан-қан боп, қанқұмар ер қаза тапты.

Болмады «Оқжетпестен» асуына.

Тура кеп шын мергеннің басуына.

Ноқат боп «Оқжетпестен» өтті деген.

Бүркітке атқан садақ жетті деген.

Адақты көтермелеп шуылдасты.

Тамағын қоразданып қырды Абылай.

Адақтың қасына кеп тұрды Абылай.

Ортаға өнеріңді салысыппең?..

Онда озбай өзгелермен қалысыппең?..

Немесе бағана сен атпадың ба?..

Атуға жүрексініп батпадың ба?..

Шыңдағы орамалды атыспадым.

Бәйгеге бекер түсіп шатыспадым.

Әуре боп белді бекер қынаспадым.

Әдейі, тақсыр төре, сыр ашпадым.

Тақсыр хан, мен даярмын төреңізге.

Таянып шың басына бара алмады.

Садағын оңтайлады безеп оқтап.

Баласын кезек ұшып, сыңсып жоқтап.

Безеніп «Оқжетпеске» садақ құрды.

Сұлу да таңырқап көз қадап тұрды.

Шыңдағы орамалды атыспаған.

Бұл жігіт өзін аулақ жат ұстаған.

Қадалып шың басына қалған қатып. «Оқжетпес» өрдеш шыңмен арбасқандай. Тұрған ед жолбарысша көзбен атып.

«Түс» деген жігіттерге көнбеп еді.

Ренжіп қостастары сенбеп еді.

Күшіне мұның ешкім тең емесі.

Тұрса да қайнап, қызып делебесі.

Адақты күш билеп ед қалшылдатып.

Тықыршып ауыздығын қаршылдатып...

Шіреніп, серіппені ырғап қатты.

Сығалап көздеп тұрып садақ тартты.

Әуенің дыңылдатып сымын қозғап.

Елігіп, жар салғандай «шабандоздап».

Жайқалған орамалға атқан арнап.

Жаңғыды айнала тау қоса зарлап.

Айырып орамалды кетті күліп.

Болат оқ шүберекті кетпеді іліп...

Ысқыртты шіреп енді аспан-көкті.

Сақ етіп, тас жаңғыртып, барып соқты.

Шіреніп сілтеген соң қайрап тісті.

Қада мен орамалды жұлып түсті.

Қос тілді, жасыл құрыш, үшкір үшті.

Өзгеден үздік болды — күш құрышты.

Тигендей ауыр құрыш ұшқыр ұшы.

Қанғандай болды әскердің іш құрышы.

Қамалап қошамет қып жатыр талап.

Құрметтеп, айқайласып, «көп жасалап».

Жапырлап, кезек-кезек құтықтасып.

Әңгі емес секіретін асып-тасып.

Қошқардай байдың мыңды марқасынан.

Риза боп, қақты күліп арқасынан.

Бұралып құзда тұрған қызға қарап.

«Даяр басым.

Тақсыр хан, жұрт кішкене аялдасын.

Абылай қыз тілегін «мақұл», — деді.

Адаққа: «Ортаға кел, жақын, — деді.

Сезінді жыр қылып айт, ақын», — деді.

Шешуін қыз көбінің естімекке.

Адаққа жұмбақты енді шештірмекке...

Лашындай шарықтауға қанат қомдап.

Жараған бәйтекердей бойын сомдап.

Екпінін ірке шертіп, кеннен толғап.

Тұқырып, мойнын кезек оңнан солға ап.

Құлашын қарыштауға жолын болжап.

Анталап, бір-біріне тіреп иін.

Көрінген өңгелерге сонша қиын.

Соққандай таудан ұйытқып долы құйын.

Серпілтті көкке өрлетіп кулак күйін.

Тыңда да мейлің күйін, мейлің сүйін.

Болса егер, санасы бар бір-ақ ұйым.

Жыр болмақ бұл әңгіме елге дүйім.

Не көрген бала күннен сырын айтты.

Ауылын бір күн жау кеп шапқан екен.

Лашындай бір ер кез боп қаққан екен.

Атасын бауыздауға пышақ қайрап.

Жауынан рақым тілеп ағатайлап.

Бүйірден тиген екен жауға айқайлап.

Лезде қалған екен өзі жайрап.

Ер жігіт бейне лашын ала мойнақ.

Бүйірден жауға тиіп салады ойнақ.

Боп келген бейбіт елді ала қоймақ.

Мал, басын түгелімен тартқан айдап.

Кетіпті қыз баламен бір сөз байлап.

Мысал ғып әлгі ерменен сертті сырын.

Әйел боп салмай тұрып, басқа күндік.

Әлгі ерге әйел болмақ бір-ақ түндік.

Қыз өскен аз ғана өмір сүруменен...

Қалап кеп, іздеп құлақ түруменен.

Болмай ма, сүймегені нақ сұм қарға...

Оңаша күйеу сонда жатпақ аунап.

Үйіріп, сыр ашысып алмақ баурап.

Басына салмақ болған желек жаулық.

Екеуін қалдырғанда құсша баулып.

Өтеуге баяғы ермен қылған сертін.

Адамдық — қылған сертке болмақ берік.

Сұлудан аямайды қора малын.

Қыз шыққан, қыпша белге орап алып.

Өтеуге, алған сертін мойнындағы.

Бәрінен сол түнгі бір үш ұры асқан.

Бір жерден үш ұрыға ұшырасқан.

Зорлауға қызды ыңғайлап бекінісіп.

Шұбырып сілекейі кекірісіп.

Жол тосып кездескенді жүрген талап.

Мысал ғой үш ұрыға үш жапалақ.

Кездері қарауытып қызынады.

Естері алабұртып бұзылады.

Себебін келе жатқан бүйтіп ұрын.

Жойма деп жалыныпты әбүйірін.

Кеңшілік олардан да сұрағаны...

Кешірім сұрап қызға бас ұрады.

Айуан нәпсі жынын қашырады.

Қызды ертіп, түн ішінде жүрген бастап.

Жолшыбай жат көздерге ілдірместен.

Жеткізіп сап қайтыпты кідірместен.

Қыз келіп жолығады ерін тауып.

Мұрсат ап түн ішінде ебін тауып.

Бір сөзін уақиғаның қалдырмастан.

Баяндап ақтарғандай бейне дастан.

Күйеуі жомарттық қып қалғандығы.

Үш ұры тимей әкеп салғандығы.

Оншалық аулың сенің емес жырақ.

Қызықсам қала ма ардан бір жапырақ?..

Ер арын қайтсін, енді зорласын ба?..

Өзің де, сұлуды да қорласын ба?..

Алданып бұ да жомарт болмасын ба?..

Кептерден пенде бопты торға түскен.

Сол елді шапқан жауға қолға түскен.

Сол елді шапқан жауы бізбіз міні...

Осы еді қыз кебінің барлық шыңы.

Біреудің маңдайдағы Ай мен Күні.

Аянбай аңша қырып ауласамыз.

Теңгермей бойымызға дауласамыз.

Елінің әділ, жомарт сабаздарын.

Әр елге осындай-ақ тисін ерлік.

Мақтанған құр өтірік күйсін өрлік!..

«Момын» деп қалмақ елін жақтар еді.

Қиянат қылғандарды ақтар еді.

Мұндайда керек емес мақта-білте.

Келмесін ел бетіне шіркеу-шілте.

Болмайық, тақсыр, бекер өр-елікпе.

Біз дағы әділ билік берелік те.

Қырылды, қолымыздан талай қалмақ...

Боламыз қызды ұялмай, қалай алмақ?..

Тақсыр хан, билігіне басымды идім.

Олжаны ұры қиған мен де қидым...

Жарамды бір жүйрікпен тапсын елін.

Өлмесе, тауып алсын жомарт ерін...

Кіргендей болды көпке біраз сезім.

Ырза боп, тұрды жылап сүртіп көзін.

Ішінде тұншыққандай мылқау қиық.

Әскердің әлгі сөзге көбі-ақ ұйып.

Айнала көктен төніп үңіледі.

Шыңдар мен көктен басын күн иеді.

Анталап, әскер шулап, қамап құзды.

Жамырап, құттықтады тұтқын қызды...

Кідірмей бет түзейін, шығып жолға.

Бермесе, тұңғиыққа құламаққа.

Басына шығып кепті сайрап едім.

Өлуге белді бекем байлап едім.

Зарымды бүйтіп шешкен кемеңгерге...

Ерлетіп қоржынды оңдап салдыртады.

Суартып, жетектетіп, шалдыртады.

Келгендей Абылайдың елін сынай.

Жүретін жолдың бағыт жөнін сұрай...

Қоштасты, зар еңіреп, жылай-жылай.

Аузымен құс тістеген бейне құмай.

Жандыға шалдырмайтын желаяқты.

Бүгілген бадана көз, мінсіз сүйрік.

Жүйткісе көз ілеспес сағым жүйрік.

Жетектеп, әлекедей көжек керді.

Серке сан, бота тірсек өжет керді.

Тізгінін қатты қымтып, тежеп көрді.

Көжек кер қобалжытты үстегі ерді.

Шашпаққа бұрқыратып ащы терді.

Уытты екпінімен шарпып желді.

Жөнелмек алып сұлу кемеңгерді.

Дегендей: «Тарқатсын тез шемен, шерді».

Мөлшерлеп, қоржынға сап қорек берді.

Бүктесіп, қоржынға сап көнек берді.

Жадына жөнін мегзеп, шенеп берді.

Бұралып қош айтысып жөнеп берді.

Жөнелді қыз елі мен жұбайына.

Айтарсың қарамасаң әбден аңдап.

Жорыққа Барақ батыр мінген таңдап.

Сағымдай бітті тозып, қалған шаңдақ.

Жас құлан шықты ойнақтап түскен ордан.

Жұртты енді босаңған соң темір тордан.

Әркім-ақ оқып көрер қылса керек.

Еш ертек меншікті емес ешкімге ерек.

Талай сыр ертегіні ел айтады.

Ызыңдап таудан соққан жел айтады.

Күндіз-түн күңкілдеген көл айтады.

Толғанып төмен қарaп шал айтады.

Тамсанып таңырқанып бала айтады.

От басы қатын-қалаш — бәрі айтады.

Аузында шежіренің қартта қалған.

Есіткен кейінгілер жаттап алған...

Ертекпен таныстырар ашып пер де.

Талапкер жат алады, болса зерде.

Күрсініп толғанады қодыр перне.

Моншақша тізбектеліп айтқан терме...

Толғанып жырлайды ақын талмай тертіп.

Ұзаққа шапқан аттай шоқып, кертіп.

Ертекші тамаша етіп алады ертіп.

Әлеумет теңселетің күймен елтіп...

Ертекке енді әлеумет емес құмар...

Ескілік еңбекші елге болмас тұмар.

Әлеумет ынталасып елтіп тынар...