Home

Темекі тастаудың жеңіл жолы

Name: Темекі тастаудың жеңіл жолы
Author: Allen Carr

Allen Carr

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Міне, Аллен Каррдың «Темекіні тастаудың оңай жолы» кітабының (алғашқы бөлімдері мен 1-3 тараулары) қазақ тіліндегі құрылымдалған аудармасы:

Аллен Карр

ТЕМЕКІНІ ТАСТАУДЫҢ ОҢАЙ ЖОЛЫ

Өміріңіздің соңына дейін бақытты, темекі шекпейтін адам болыңыз. Алтыншы басылым.

АВТОР ТУРАЛЫ

Аллен Каррдың еңбектерінің негізгі өзегі — қорқынышты жою. Шынында да, оның данышпандығы адамдарға өмірден толық ләззат алуға кедергі келтіретін фобиялар мен мазасыздықтарды жоюында жатыр. Мұны оның бестселлер кітаптары: «Аллен Каррдың темекіні тастаудың оңай жолы», «Темекіні біржола тастаудың жалғыз жолы», «Аллен Каррдың салмақ тастаудың оңай жолы», «Аллен Каррдың ішімдікті бақылаудың оңай жолы», «Балаңыздың темекі шегуін қалай тоқтатуға болады» және «Ұшудан ләззат алудың оңай жолы» айқын дәлелдейді.

Табысты есепші болған Аллен Карр күніне жүз тал темекі шегетін тәуелділігінің кесірінен шарасыз күйге түскен еді. Ақыры, 1983 жылы сансыз сәтсіз әрекеттерден кейін ол әлем күткен нәрсені: Темекіні тастаудың оңай жолы (Easy Way to Stop Smoking) әдісін тапты. Робин Хейли және Allen Carr’s Easyway Worldwide ұйымының төрағасы және басқарушы директоры Джон Дайсимен бірге ол бүкіл әлемді қамтитын клиникалар желісін құрды. Бұл желі темекі шегушілерге көмектесудегі табысымен және жаһандық баспа бағдарламасымен керемет беделге ие болды. Оның кітаптары елуден астам елде отыз алтыдан астам тілде жарық көрді. Сондай-ақ оның әдісінің DVD, аудио, қосымша, бейне ойын және веб-трансляция нұсқалары қолжетімді. Аллен өз әдісін командасына сеніп тапсырып, оларға өзінің мәңгілік мұрасы үшін жауапкершілік жүктеді.

Жүздеген мың адам Аллен Каррдың Easyway клиникаларына барды. Онда 90 пайыздан астам табыс көрсеткішімен сізге темекіні тастау оңай болатынына немесе ақшаңыздың қайтарылатынына кепілдік беріледі. Клиникалардың толық тізімі осы кітаптың соңында берілген. Егер сізге қандай да бір көмек қажет болса, ең жақын клиникаға хабарласудан тартынбаңыз.

Қазіргі уақытта осы клиникалардың кейбірінде салмақты бақылау және ішімдікке қатысты сессиялар ұсынылады. Сондай-ақ компанияларға жұмыс орнында темекіні тастау бағдарламаларын қарапайым және тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін толық корпоративтік қызмет қолжетімді.

Аллен Каррдың EASY WAY кітаптары, DVD дискілері, аудиожазбалары, қосымшалары, бейне ойындары және веб-трансляциялары туралы барлық хат-хабарлар мен сұраулар осы кітаптың соңында көрсетілген Лондондағы бас кеңсе мен клиникаға жіберілуі керек.

Мен емдей алмаған темекі шегушілерге, бұл оларға бостандыққа шығуға көмектеседі деп үміттенемін. Сондай-ақ Сид Саттонға. Бірақ бәрінен бұрын Джойсқа арналады.

БАҚ Аллен Каррдың EASYWAY әдісі туралы не дейді:

«Мен жаңа бостандық сезімінен шаттандым» — The Independent
«Басқаша тәсіл. Таңқаларлық табыс» — The Sun
«Оның шеберлігі — психологиялық тәуелділікті жоюында» — Sunday Times
«Аллен Каррға бүгін қашып құтылуға көмектесуге рұқсат етіңіз» — The Observer
«Аллен Карр темекіні тастау қиын деген мифті жоққа шығарады» — The Times
«Темекі шегуші тоқтаған кезде өзін бірдеңеден қағылғандай сезінбейді» — The Guardian
«Мен ешқандай ауыр қиналуды сезбедім... бір айдан кейін де темекі шегуге деген құлшынысым жоқ» — The Daily Telegraph
«Содан кейін мен темекі шегуді қаламайтыныма сене алмадым – бірақ қаламадым... бес айдан кейін мен бір тал да темекі
шекпедім!» — Sunday Express
«Ақылды және ерекше әдіс» — London Evening Standard
«Ересек өмірімде алғаш рет мен еркінмін» — Woman’s Journal
«Мен әрқашан егер өз күшіммен тоқтауға күшім жетпесе, басқа біреу қалай көмектесе алады деп ойлайтынмын. 4 айдан кейін
шынымды айта аламын – мен темекіні мүлдем сағынбадым» — Zest
«Мен темекі шекпеу туралы бұрын-соңды мұншалықты сенімді болған емеспін» — Tatler
«Пабта отырғанда неге темекі шеккім келмейтінін түсінбедім – бірақ шеккім келмеді. Біртүрлі! Алты ай өтті, мен
темекіге қолымды тигізген жоқпын» — Front
«Менің ойымша, бұл әдіс мінсіздікке ең жақын, сондықтан ақшаны қайтару кепілдігі бойынша ақшаңызды қайтарып алуға
үміттенбеңіз» — Time Out
«Аллен Карр әдісі темекіні тастауға деген көзқарасы жағынан мүлдем бірегей. Біз бұл темекісіз болашаққа апаратын жол
екеніне сенімдіміз» — GQ Magazine
«Егер сіз жергілікті темекі сатушының бизнесін жалғыз өзіңіз жүргізіп отырған адамдардың бірі болсаңыз, бірақ "жынды
шөптен" құтылғыңыз келсе, бұл сізге арналған» — OK! Magazine

Тәжірибелі мамандар мен дәрігерлер Аллен Карр әдісі туралы не дейді:

«Мен Аллен Каррдың темекі шегушілерге көмектесу жұмысын қолдаудан еш тартынбаймын. Көптеген клиникалар оның кейбір әдістерін қолданады, бірақ оны осындай сәтті топтамада жасайтындар аз сияқты.» — Профессор Джудит Маккей, MBE, Азиялық темекіні бақылау жөніндегі кеңесші және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Темекі және денсаулық жөніндегі сарапшылар кеңесінің директоры.

«Аллен Каррдың өзі мойындағандай, мінез-құлықты өзгертуде кәсіби маман болмаса да, жоғары біліктілігі бар сансыз психологтар мен психиатрлар сәтсіздікке ұшыраған жерде темекіні тастаудың ҚАРАПАЙЫМ және ТИІМДІ жолын тұжырымдап, табысқа жеткені таңқаларлық факт.» — Доктор Уильям Грин, Психиатрия бөлімінің меңгерушісі, Матильда ауруханасы, Гонконг.

«Мен бұл әдіске қатты таң қалдым. Аллен Каррдың табысы мен атағына қарамастан, ешқандай айла-шарғы болмады және кәсіби көзқарас жалпы тәжірибелік дәрігер құрметтейтіндей деңгейде болды. Мен бұл әдіске кез келген адам үшін медициналық мақұлдау беруге қуаныштымын.» — Доктор П. М. Брей

«Мен Аллен Каррдың "Темекіні тастаудың оңай жолы" әдісін бірнеше рет тікелей бақыладым. Мен оның өте сәтті екенін көрдім. Мен оны темекіні тастаудың тиімді жолы ретінде толықтай қолдаймын.» — Доктор Анил Висрам, B.Sc., MBBch, FRCA, кеңесші, The Royal Hospitals NHS Trust, Корольдік Лондон ауруханасы, Ұлыбритания.

Алғысөз ДЖОН ДАЙСИ, ALLEN CARR’S EASYWAY ҰЙЫМЫНЫҢ БҮКІЛӘЛЕМДІК БАСҚАРУШЫ ДИРЕКТОРЫ ЖӘНЕ АҒА ТЕРАПЕВТІ ЖАЗҒАН

Ғасырдың үштен бір бөлігінде Аллен Карр күніне алпыстан жүзге дейін темекі шегетін. Акупунктураны қоспағанда, ол темекіні тастаудың барлық дерлік дәстүрлі әдістерін қолданып көрді, бірақ нәтиже болмады.

Ақырында ол «бір рет темекі шегуші болсаң, әрқашан темекі шегуші болып қаласың» деп сеніп, тастауға тырысудан да бас тартты. Содан кейін ол оны қайтадан көруге ынталандыратын бір нәрсені ашты: «Мен бір түнде күніне жүз темекі шегуден нөлге түстім – ешқандай ашуланшақтықсыз, жоғалту сезімінсіз, бос қуыссыз немесе депрессиясыз. Керісінше, мен бұл процестен ләззат алдым. Мен соңғы темекімді өшірмес бұрын-ақ темекі шекпейтін адам екенімді білдім және содан бері темекі шегуге деген титтей де құлшынысым болған емес».

Алленге кез келген темекі шегушіге темекіні тастауға мүмкіндік беретін әдісті тапқанын түсіну үшін көп уақыт қажет болмады:

Өзінің темекі шегетін достары мен туыстарын тәжірибе қояндары ретінде пайдаланғаннан кейін, ол білікті есепші ретіндегі табысты кәсібін тастап, басқа темекі шегушілерге тастауға көмектесетін клиника ашты. Ол өз әдісін EASYWAY (ОҢАЙ ЖОЛ) деп атады және оның сәтті болғаны сонша, қазір әлемнің елу еліндегі 150-ден астам қалада Аллен Каррдың EASYWAY клиникалары бар. Оның әдісіне негізделген бестселлер кітаптар қазір отыз сегізден астам тілге аударылған және жыл сайын жаңалары қосылуда.

Аллен Карр 1998 жылы Бейжіңде өткен Темекі және денсаулық жөніндегі оныншы дүниежүзілік конференцияда сөз сөйлеуге шақырылды, бұл ең көрнекті дәрігер мақтан тұтатын құрмет еді. Оның әдісі мен беделі бұдан жоғары мақтау ала алмас еді, өйткені ол осындай шақырту алған алғашқы медициналық білімі жоқ сарапшы болды. Аллен Каррдың EASYWAY ұйымы қазір темекіні тастау бойынша әлемдегі жетекші беделді ұйым ретінде кеңінен танылды және бұл әдіс алкогольге, салмақ мәселелеріне, ұшу қорқынышына, құмар ойындарға, қарызға және көптеген заңды және заңсыз есірткілерге сәтті қолданылды.

Мен әдістің сәттілігі туралы мәлімдемелер алысқа сілтейтін немесе әсіреленген, кейде тіпті шектен шыққан болып көрінуі мүмкін екенін білемін. Мен оларды алғаш естігенде менің реакциям дәл сондай болған. Мен 1997 жылы Лондондағы оның клиникасына қатысу бақытына ие болдым, бірақ мен мұны мәжбүрлікпен жасадым. Мен әйелімнің өтініші бойынша, егер мен клиникадан шыққанда темекі шегуші болып қалсам, ол маған темекіні тастау туралы кем дегенде он екі ай бойы мазаламайды деген шартпен келістім. Аллен Каррдың Easyway әдісі мені күніне сексен тал темекі шегетін тәуелділіктен азат еткенде, менен немесе бәлкім әйелімнен артық таңғалған ешкім болмады.

Мен қатты шабыттанғаным сонша, Аллен Карр мен Робин Хейлиді (қазіргі Аллен Каррдың Easyway ұйымының төрағасы) әлемді темекі шегуден емдеу жолындағы ізденістеріне қатысуға рұқсат беруге көндірдім. Оларды маған рұқсат беруге көндіре алғаным үшін мен өте бақыттымын. Аллен Карр мен Робин Хейлиден тәлім алу өмірімдегі ең құнды тәжірибелердің бірі болды. Алленді тек жаттықтырушым және тәлімгерім ғана емес, сонымен қатар досым деп санау мен үшін үлкен құрмет пен мәртебе болды. Аллен Карр мен Робин Хейли мені жақсы үйретті – мен Алленнің Лондондағы түпнұсқа клиникасында 30 000-нан астам темекі шегушіні жеке емдедім және Алленнің әдісін Берлиннен Боготаға, Жаңа Зеландиядан Нью-Йоркке, Сиднейден Сантьягоға дейін жеткізген команданың бір бөлігі болдым. Алленнің мұрасы өзінің толық әлеуетіне жетуін қамтамасыз ету тапсырылғандықтан, біз Аллен Каррдың Easyway әдісін бейнелерден DVD-ге, клиникалардан қосымшаларға, компьютерлік ойындардан аудиокітаптарға, онлайн бағдарламаларға және т.б. жеткіздік.

Барлық уақыттағы ең көп сатылатын темекіні тастау кітабына алғысөз түрінде жеңіл редакциялық өзгерту енгізу құрметі маған бұйырды. Бұл бізге соңғы жылдары пайда болған электронды темекі сияқты мәселелерді қарастыруға және іс жүзінде никотиннің барлық түрлерін қолдануға назар аударуға мүмкіндік береді. Осы қысқа, бірақ маңызды алғысөзді оқып жатқанда шыдамдылық танытыңыз – маған сеніңіз, сіз электронды темекі немесе басқа никотин өнімдерін қолданушы болсаңыз да, болмасаңыз да, мұны оқу маңызды. Осыдан кейін сізді Аллен Каррдың сенімді қолдарына тапсыруға уәде беремін.

Сіз кәдімгі темекі, сигара немесе түтік (трубка) шегуші болсаңыз да, вейпер (электронды темекі қолданушы), никотинді патч тағушы, никотинді сағыз шайнаушы, никотинді ингалятор, снус немесе дип қолданушы болсаңыз да – іс жүзінде кез келген жеткізу құрылғысы арқылы никотинді қолданушы болсаңыз да – бұл кітап сізді азат етеді.

Егер сіз ешқашан вейп шекпеген болсаңыз немесе басқа никотин құрылғыларын қолданбаған болсаңыз, кітаптың бұл бөлімі сізге қатысты емес деп қателесуіңіз мүмкін. Олай ойламаңыз! Бұл кітаптың қалған бөлігі сізге темекіні тастауды күлкілі дәрежеде оңай етуге мүмкіндік береді – сіз енді ешқашан никотинге тәуелділіктен зардап шекпейсіз. Бірақ болашақта никотин тұзағына қайта түсіп қалмас үшін оны толық түсінуіңіз керек.

Сіз тек темекі шегуден емес, никотинге тәуелділіктің азабынан құтылып жатырсыз. Егер сіз никотинге тәуелділікті түсінбесеңіз, болашақта оның қандай екенін көру үшін электронды темекіні қолданып көру қаупі әрқашан бар. Егер солай жасасаңыз, сіз тұзаққа қайта түсесіз. Бұл әсіресе маңызды, өйткені электронды темекілер барлық бұқаралық ақпарат құралдарында аяусыз жарнамалануда. Планетадағы ең қуатты және ықпалды маркетингтік машиналардың бірі өз қызметін қайтадан күшейтуде. Олардың нысанасы кім? Сіз және сіздің балаларыңыз! Бұл кітап сізге дейінгі ондаған миллион адамға жасағандай, сізді де азат етеді, бірақ темекінің, сигараның, түтіктің, темекі қосылған «косяктың», электронды темекінің бір сорымы немесе кез келген жолмен никотинді қабылдау сізді қайтадан тұзаққа түсіреді. Неліктен барлық никотиннен аулақ болу керектігін түсініңіз, сонда сіз мәңгілікке азат етіліп қана қоймай, тоқтатуды күлкілі дәрежеде оңай табасыз және ең бастысы, тоқтаған күйде қаласыз.

Электронды темекі сияқты «қауіпсіз никотинді жеткізу жүйелері» алғаш рет 1990 жылдардың аяғы мен 2000 жылдардың басында никотинді алмастыру терапиясына (НАТ) негізделген бағдарламалардың темекі шегу деңгейін айтарлықтай төмендете алмағанын түсінген медициналық және ғылыми мекемелердегі адамдар тарапынан қолдау тапты. Бір қызығы, бұл адамдардың кейбірі сол сәтсіз НАТ-қа негізделген бағдарламалар мен саясаттардың тұжырымдамасы мен жүзеге асырылуына жауапты болғандар еді.

Никотинге тәуелділікті емдеу үшін никотинді қолдану саясаты сәтсіз болғаннан кейін, олар нақты мәселе никотинге тәуелділердің НАТ-тан никотиннің жеткілікті үлкен немесе жиі дозаларын алмауында және никотинді патчтар мен сағыздар сияқты жеткізу механизмдерінің есірткіні жеткізуде тиімді немесе нәтижелі болмауында деп қорытындылады.

Сондықтан темекі шегушілер үшін зиянды азайту стратегиясы толығымен темекіні бақылау мекемелерінің НАТ бағдарламалары мен өнімдері арқылы темекі шегушілерге көмектесудегі керемет сәтсіздігінен туындады, ал бұл өнімдерді олар екі онжылдық бойы қолдап, ойлап тапқан болатын. Фармацевтикалық өнеркәсіп, темекі өнеркәсібі және басқа да мүдделі тараптар үшін пайдалысы сол, бұл зиянды азайту стратегиясы нашақорды есірткі қабылдауды тоқтатуға мәжбүрлеу сияқты ыңғайсыз тапсырманы қамтымайды.

Шындығында, никотинді таза және мүмкін зияны азырақ жолмен жеткізу үшін қауіпсіз электронды никотинді жеткізу жүйелерін пайдалану идеясы көптеген адамдарға тартымды болып көрінді. Егер кәдімгі темекі шегушілерді зияны азырақ электронды темекіге біржола ауыстыру мүмкін болса, ондаған миллион адамның өмірін сақтап қалуға болады деп ойлады.

Тіпті мен де – өмірімді нашақорларды никотиннен азат етуге арнаған адам ретінде – никотинге тәуелділіктің жағымсыз жақтарының жалғасуына қарамастан, егер ондаған миллион адамның өмірі сақталса немесе кем дегенде айтарлықтай ұзартылса, бұл төлеуге тұрарлық баға болуы мүмкін деп үміттендім.

Өкінішке орай, электронды темекіге ауысуға тырысатын адамдардың басым көпшілігі кәдімгі темекіні де шегуді жалғастырады – бұл кез келген «зиянды азайту» элементін айтарлықтай төмендетеді немесе мүлдем жояды.

Тіпті тек электронды темекіге тәуелді болып қалуы мүмкін аз ғана адамдар үшін де, егер олар никотинге тәуелді болып қала берсе, нашақор мен оның отбасы үшін бірқатар айтарлықтай жағымсыз факторлар сақталады.

Көптеген темекі шегушілерді ең соңғы алаңдататын нәрсе – ақша, дегенмен никотин индустриясына қатысты кімнің ұтып, кімнің ұтылып жатқанын бағалау үшін бір сәт тоқтала тұрған жөн. 2014 жылы Action on Smoking and Health (ASH) тапсырысымен жүргізілген зерттеу Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметіне темекі шегуден келтірілген шығын жылына 2 миллиард фунт стерлингті құрайтынын, ал егде жастағы темекі шегушілерге әлеуметтік қызмет көрсету құны жылына шамамен 1,1 миллиард фунт стерлингті құрайтынын көрсетті. Бұл жылына 3,1 миллиард фунт стерлинг жиынтық шығын деген сөз.

2013 жылы темекі акцизі мен ҚҚС-тан түскен Ұлыбританияның салық түсімі 12,3 миллиард фунт болды! Сонымен, Ұлы мәртебелі қазынашылық жылына 9 миллиард фунттан астам пайда табады! Дегенмен, темекі шегушілер қорланады және қудаланады, сондай-ақ оларды шығынға ұшырайтын пайда көзі ретінде қарайтын жүйе оларды алапес сияқты сезінуге мәжбүрлейді.

1990 жылдан бері Ұлыбританияда темекіден түсетін жылдық салық түсімі екі есе өсті. Ол әрқашан тек бір бағытта жүруге жазылған: жоғары! Никотинге тәуелділік басқа формаларда өскен сайын, қазынашылық сол өнімдерге де бірдей салықтарды қолдануға дайын болатынына сенімді бола аласыз. Нашақордан асқан болжамды және тұрақты табыс көзі бар ма?

Никотинге тәуелді адам ретінде өзіңізден сұрауыңыз керек: сіз шынымен де осы алаяқтықтың құрбаны болуды жалғастырғыңыз келе ме? Шынымен де әлем үкіметтері никотинге тәуелділікті емдеуге ынталы емес және тіпті оны ынталандыруға қуанышты болуы мүмкін бе?

Неліктен бір жағынан Microsoft, Vodafone, IBM, Ford, Total, Esso, Pfizer және BMW сияқты халықаралық жаһандық корпорациялар (тек бірнешеуін атасақ) өз қызметкерлеріне темекіні тастауға көмектесу үшін Аллен Каррдың Easyway қызметтеріне үнемі жүгінетінін, ал үкімет, Денсаулық сақтау департаменті және Ұлттық денсаулық сақтау қызметі жүгінбейтінін түсіндіретін себеп ойлай аласыз ба?

Коммерция әлемінде темекі шегетін қызметкер өнімділіктің жоғалуына және ауруға байланысты жұмысқа келмеуіне байланысты жұмыс берушіге жылына 2000 фунт стерлингтен (3000 доллар) астам шығын әкелетіні жалпыға бірдей қабылданған. Бұл фактінің өзі біздің қызметтерімізді алуды корпоративтік клиенттеріміз үшін инвестицияның қайтарымы тұрғысынан тартымды етеді, бақытты және сау жұмыс күшіне ие болудың артықшылықтарын айтпағанда.

Біз тіпті корпоративтік клиенттерімізге жеке клиенттерімізге ұсынатын ақшаны қайтару кепілдігін ұсынамыз. Егер олардың қызметкері бағдарламаны аяқтаған кезде тастамаса, біз сол қызметкер үшін төлемді қайтарамыз. Қысқасы – бұл компаниялар қызметкерлеріне темекіні тастауға көмектесу арқылы қыруар қаржы үнемдейді.

Сақтанушыларына біздің клиникаларға қатысу ақысын төлейтін әлемдегі медициналық сақтандыру компанияларының өсіп келе жатқан саны да біздің қызметтерімізбен келісімшарт жасасқанда қыруар қаржы үнемдейді. Сақтанушылар темекіні тастаған кезде оларды емдеу құны күрт төмендейді – бұрынғы темекі шегушілердің жарналары сияқты.

Никотинге тәуелді адам өзін тәуелділіктен азат еткенде, бұл қазынашылыққа ақшаға түседі. Бұл қызметкер немесе сақтандыру полисін ұстаушы тәуелділіктен құтылған кездегі әсерге мүлдем қарама-қайшы. Жұмыс беруші немесе сақтандыру компаниясы ақша үнемдейді. Үкіметтердің темекі шегушілерге, вейперлерге немесе кез келген никотинге тәуелді адамға құтылуға көмектесуге қаржылық жағынан ынталы болмауы мүмкін екенін көріп тұрсыз ба?

Электронды темекі нарығының дамуының басында өндірушілер темекіні бақылау қауымдастығын және басқа да мүдделі тараптарды электронды темекінің мақсатты нарығы бар темекі шегушілер екеніне және электронды темекінің маркетингі, позициялануы және хабарламасы темекіні тастауға көмекші құрал ретінде болатынына сендірді.

Бұл іс жүзінде олай болмады. 2014 жылға қарай оларды кім сата алатынына, кім сатып ала алатынына, олардың ішінде не бар екеніне және өнімнің қалай жарнамаланатынына әлі де бақылау болмады. Шындығында, 2014 жылы Ұлыбританияда ондаған жылдардан кейін алғаш рет темекі шегушіге ұқсас мінез-құлықты көрсететін теледидарлық жарнама көрсетілді – түтінге ұқсас бу шығаратын тартымды модель. Бұл тактиканы қолданатын брендтер тек темекі шегушілерді ғана емес, барлығын нысанаға алып отырғаны анық. Жарнамалық фирмалар никотинге тәуелділікті сату үшін әзілді, сексті және өте тартымды бейнелерді қайтадан пайдалана алады.

Әрине, бұл жарнамалар, қаптамалар, дәмдер және қорап дизайндары сияқты, негізінен жастарға бағытталған. Электронды темекі балаларға агрессивті түрде сатылуда. Статистика көрсеткендей, балалардың саны оларды қолдануға көбірек тартылуда, ал 2014 жылғы зерттеу электронды темекіні кәдімгі темекіге қарағанда жас балалардың көбірек қолданатынын және сол балалардың көбі ақырында нағыз темекі шегетінін растаған алғашқы зерттеу болды. Никотин индустриясы, әрине, мұны жақсы көреді. Нашақорларды жастайынан қолға түсірсеңіз, бір қолданушыдан түсетін өмірлік табысты барынша арттырасыз. Үкіметтің қазынашылық департаменттері де солай ойлайды деп болжауға болады.

Белгілі бір балалар саны әрқашан темекіні қолданып көрген, бірақ электронды темекінің күнделікті өмірге ену жолы басқаша. Бұл темекі шегуге және никотинге тәуелділікке жаңа қақпа ашуда. Нөлдік никотинді капсулаларды немесе сұйықтықты сатып алуға болатындықтан, жастар шынымен де өздері қолданатын электронды темекінің тәуелділік тудырмайтынын айта алады. Кім басқаша екенін біледі? Әсіресе олар сағыз, қарбыз, мақта кәмпиті, попкорн және шие ірімшігі сияқты дәмдермен келгенде. Бұл дәмдер кімге бағытталған деп ойлайсыз? Сіздің балаларыңызға!

Бүкіл елдегі балалар электронды темекіні қолданып көруде және «Олар тәуелділік тудырмайды» және «Дәмі жақсы» деп сыныптастарына таратуды қалыпты нәрсе деп санайды. Әрине, көп ұзамай нөлдік никотинді капсулалар никотині бар капсулалардың пайдасына лақтырылады.

Он екі жасар жастардың никотинге тәуелді болуы жеткіліксіз болғандай, біз жылдар бойы электронды темекі сол жастардың көпшілігі үшін «шынайы темекі шегуге» апаратын қақпа болатынын ескерттік. Соңғы зерттеулер біздің ең жаман қорқыныштарымызды растайды.

Балалардың қалай сорылып кететінін елестете аласыз. Біріншіден, «нағыз нәрсеге» көшуге құрдастардың қысымы бар, бірақ одан да маңыздысы, ешқандай электронды темекі никотинді темекі сияқты тиімді жеткізе алмайды. Барлық нашақорлар ақырында өздерінің есірткісін қанға тезірек жеткізу жолдарын іздейді, никотинде де солай. Міне, темекі осы жерде пайда болады.

Мұның бәрі істер темекі зиянын азайту саясатының сәулетшілері қалағандай жүрмей жатқанын білдіреді. Бірақ тағы да, мен айтқан мәселелерге қарамастан – егер мұндай саясаттың қайтарымы ондаған миллион адамның өмірін сақтап қалу болса – бұл оған тұрарлық болуы мүмкін деп дауласатындар бар.

СОНДЫҚТАН ҚАЛҒАН ҮЛКЕН СҰРАҚ: ЭЛЕКТРОНДЫ ТЕМЕКІЛЕР ТЕМЕКІ ШЕГУШІЛЕРГЕ ТЕМЕКІНІ ТАСТАУҒА КӨМЕКТЕСІП ЖАТЫР МА?

2014 жылдың ақпан айында Аллен Каррдың Easyway ұйымы зерттеу компаниясына Ұлыбританиядағы 1000-нан астам ересек электронды темекі қолданушыларына сауалнама жүргізуді тапсырды. Мақсат олардың электронды темекіге және темекі шегуге деген көзқарасын анықтау болды. Нәтижелер 2014 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ұлыбританияда электронды темекіні қолданған адамдар арасындағы темекі шегуші және электронды темекі қолданушы үлгілеріне негізделген.

Сауалнама электронды темекі қолданушыларының 84 пайызы электронды темекімен қатар темекі шегуді де үнемі жалғастыратынын көрсетті. Міне, зиянды азайту саясаты осы жерде сәтсіздікке ұшырайды. Егер темекі шегушілер темекі шегуді жалғастырса – тіпті күніне бір уыс темекі болса да – миллиондаған адамдардың өмірін сақтайтын зиянды азайту моделі жай ғана жұмыс істемейді.

Енді, егер сіз темекіні сәтті тастаған, бірақ никотинге тәуелді болып қалған аз ғана электронды темекі немесе басқа никотин өнімін қолданушылардың бірі болсаңыз, сіз ерекше жағдайсыз. Сіз үшін никотиннен толықтай азат болудың артықшылықтары тартымды болып қала береді – ақыр соңында, сіз бұл кітапты сол үшін оқып отырған жоқсыз ба? Сондықтан өтінемін, электронды темекі қолданушыларының басым көпшілігі темекі шегуді жалғастырады деген біздің тұжырымымызға ренжімеңіз; бұл шындық. Сіз никотинге тәуелді болып қала берсеңіз, темекі шегуге және тәуелділіктің барлық кемшіліктеріне осал болып қаласыз. Олардан құтылу баға жетпес нәрсе.

Электронды темекі феномені арқылы никотинге тәуелділердің жаңа буыны қалыптасты. Бұрын темекі шеге алмайтын кездерде, мысалы, үйде немесе балалармен көлікте немесе темекі шекпейтін достарының үйінде темекі шегуден бас тартқан темекі шегушілер енді вейп шегетіні де сондай жойқын факт. Бұл олардың электронды темекі енгізілгенге дейінгіге қарағанда никотинді көбірек тұтынатынын білдіреді. Есіңізде болсын, олар мүмкіндігінше темекі шегеді және мүмкін болмаған кезде вейп шегеді.

Бұған қоса, ерік күшімен тастаған, бірақ электронды темекінің шексіз қолжетімділігі, маркетингі және жарнамасы арқылы никотинге тәуелділікке қайта тартылып жатқан бұрынғы темекі шегушілердің санын есептеп жатқан біреу бар ма?

СОНЫМЕН ТЕМЕКІНІ БАҚЫЛАУ МЕКЕМЕСІ ЕНДІ НЕ ДЕЙДІ?

Темекіні бақылау мекемесінің кейбір аға мүшелері жастардың электронды темекіге тартылу қаупін және темекі шегуші/темекі шегушіге ұқсас мінез-құлықтың қайта қалыпқа келуінің ықтимал әсерін жоққа шығаратын сияқты. Бұл позицияны олар жастардың темекі шегу деңгейіне электронды темекінің әсерін көрсететін зерттеулер көбірек жарияланған сайын ұстап тұра алмайды.

Электронды темекіні жастарға сату және бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамда темекі шегуші/темекі шегушіге ұқсас мінез-құлықты қайта қалыпқа келтіру жастардың оларды көбірек қолдануына және нағыз темекі шегуге көшуіне әкелетінін айтатын зерттеуді күтуіміз керек пе еді?

Қорытындылай келе, бізде даму үстіндегі нашақорлардың жаңа буыны бар. Қазіргі темекі шегушілер никотинді тұтынуды азайтудың орнына арттыруы мүмкін (темекі шегу және вейп шегу арқылы); темекі шегуші/темекі шегушіге ұқсас мінез-құлықтың қайта қалыпқа келуі жалғасуда; көптеген бұрынғы темекі шегушілер никотинге тәуелділікке және темекі шегуге қайта тартылуда; темекі шегу және вейп шегу (немесе жай ғана вейп шегу) қосарланған түрінде ұзақ мерзімді никотинді қолданудың денсаулыққа әсері туралы аз мәлімет бар; және «Никотин индустриясына» мүдделі адамдар оның қаншалықты зиянды немесе зиянсыз екенін анықтауда көшбасшы болады. Ал біз мұның бұрын қалай аяқталғанын жақсы білеміз!

Бұл жаһандық ауқымдағы алаяқтықтың дәлелденген тәжірибесі бар, өтірікке, парақорлыққа, сыбайлас жемқорлыққа, ондаған миллион адамның өмірін қиған зерттеу деректерін жасыруға, ұйымдасқан халықаралық темекі контрабандасына тікелей қатысуға, дамушы әлемдегі балаларға агрессивті маркетингке, сондай-ақ балаларға тікелей маркетингке тыйым салынған әлемнің басқа бөліктерінде жастарды жасырын нысанаға алуға негізделген индустрия. Бұл планетадағы ең қуатты және жойқын индустрия. Олар «Никотин соғысында» жеңіске жетіп жатқан сияқты.

Сіз бұл соғыстың құрбаны болғыңыз келмейді; сондықтан сіз бұл кітапты оқып отырсыз. Аллен Карр алдағы тарауларда өзінің таңғажайып әдісі арқылы сізге жол көрсете отырып, тек темекі туралы айтады. Осылайша ол никотиннің барлық түрлеріне сілтеме жасайды. Кітапты оқып жатқанда темекі шегуді, вейп шегуді немесе темекі мен вейп шегуді жалғастырыңыз; оқып жатқанда тұтынуды азайтуға немесе бақылауға тырыспаңыз.

Егер сіз ұзақ уақыт бойы темекі шекпеген болсаңыз – мұны істеудің қажеті жоқ – кітаптың соңында соңғы темекіні немесе электронды темекіні шегу сұралғанда, сіз мұны әлдеқашан жасағаныңызды ойыңызбен растаңыз.

Егер сіз ұзақ уақыт бойы темекі шекпей вейп шеккен болсаңыз – оқып жатқанда вейп шегуді жалғастырыңыз – сіз мәтіннің барлығын дерлік вейпингке қатыстыра аласыз. Оқып жатқанда мұны міндетті түрде жасаңыз. Патчтарды, сағызды, снусты, дипті немесе кез келген түрдегі никотинді қолданып жүрсеңіз де солай. Кітаптың соңындағы соңғы темекіге келгенде, сіз қолданып жүрген кез келген түрдегі соңғы электронды темекіні немесе никотин дозасын қабылдаңыз.

Аллен Каррдың нұсқауларын орындаңыз, сонда сіз еркін болудың оңай екенін ғана емес, сонымен қатар тастау процесінен ләззат алатыныңызды көресіз. Сіз жай ғана еркін болмайсыз, сіз еркін болғаныңызға бақытты боласыз. Бұл қазір шындыққа жанаспайтындай тым жақсы естілуі мүмкін, бірақ оқуды жалғастырыңыз. Сіздің жоғалтатын ештеңеңіз жоқ және алатын көп нәрсеңіз бар. Сізді ең сенімді қолдарға тапсыруға рұқсат етіңіз – Аллен Каррға.

Алғысөз

Кез келген темекі шегушіге, соның ішінде сізге де темекіні тастауға мүмкіндік беретін сиқырлы әдіс бар деп елестетіп көріңізші:

Әрі қарай былай деп болжайық:

Егер осындай сиқырлы әдіс болса, сіз оны қолданар ма едіңіз?

Сіз қолданар едіңіз. Бірақ, әрине, сіз сиқырға сенбейсіз. Мен де сенбеймін. Дегенмен, мен жоғарыда сипаттаған әдіс бар. Мен оны EASYWAY (ОҢАЙ ЖОЛ) деп атаймын. Шындығында бұл сиқыр емес, жай ғана солай көрінеді. Мен оны алғаш ашқанда маған солай көрінді және EASYWAY көмегімен сәтті тастаған миллиондаған бұрынғы темекі шегушілердің көбі оған осылай қарайтынын білемін.

Күдіксіз, сіз менің мәлімдемелеріме сену қиын деп ойлайсыз. Уайымдамаңыз, егер сіз оларды дәлелсіз қабылдасаңыз, мен сізді аңқау деп санар едім. Екінші жағынан, оларды тым әсіреленген деп санап, жоққа шығару қателігін жасамаңыз. Сіз бұл кітапты Аллен Каррдың EASYWAY клиникасына барған, осы кітапты оқыған немесе басқа Аллен Карр өнімін пайдаланып тоқтаған бұрынғы темекі шегушінің ұсынысы бойынша оқып отырған боларсыз. Ұсынысты тікелей алдыңыз ба, әлде сізді жақсы көретін және егер сіз тастамасаңыз, сүйетін адам болмай қалады деп қатты уайымдайтын адам арқылы алдыңыз ба, маңызды емес.

EASYWAY қалай жұмыс істейді? Мұны қысқаша сипаттау оңай емес. Темекі шегушілер біздің клиникаларға әртүрлі дүрбелең күйінде келеді, олар сәттілікке жететініне сенімсіз және егер қандай да бір кереметпен тастай алса да, алдымен белгісіз уақыт бойы аянышты қасіретке төзуге тура келеді, әлеуметтік іс-шаралар ешқашан соншалықты қызықты болмайды, зейін қою және стреспен күресу қабілеті төмендейді және олар ешқашан темекі шекпесе де, ешқашан толықтай еркін болмайды және өмірінің соңына дейін кейде темекі шегуді аңсап, азғыруға қарсы тұруға мәжбүр болады деп сенеді.

Сол темекі шегушілердің көпшілігі бірнеше сағаттан кейін клиникадан бақытты, темекі шекпейтін адам болып шығады. Біз бұл кереметке қалай қол жеткіземіз? Білу үшін Аллен Каррдың EASYWAY клиникасына жазылуыңыз керек. Дегенмен, мен айта алатын нәрсе, темекі шегушілердің көпшілігі біз оларға денсаулыққа төнетін қорқынышты қауіптер туралы, темекі шегудің лас, жиіркенішті әдет екенін, оның қыруар қаржы тұратынын және тастамаудың қаншалықты ақымақтық екенін айту арқылы сол мақсатқа жетеміз деп күтеді. Жоқ. Біз оларға білетін нәрселерін айтып, менсінбеушілік танытпаймыз. Бұлар темекі шегуші болудың проблемалары. Олар тастаудың проблемалары емес. Темекі шегушілер темекі шекпеу керек деген себептер үшін темекі шекпейді. Тастау үшін біздің темекі шегетін себептерімізді жою қажет. EASYWAY осы мәселені шешеді. Ол темекі шегуге деген құлшынысты жояды. Темекі шегуге деген құлшыныс жойылғаннан кейін, бұрынғы темекі шегушіге ерік күшін қолданудың қажеті жоқ.

EASYWAY әдісі клиникалар, кітаптар, DVD дискілері, аудиожазбалар, қосымшалар, бейне ойындар және веб-трансляциялар түрінде бар. Әр жағдайда әдіс бірдей, олар жай ғана оны жеткізудің әртүрлі құралдары. Қай құралды пайдалану керек? Бұл жеке таңдау мәселесі. Кейбір адамдар кітап оқығанды ұнатады, басқалары DVD көргенді ұнатады. Клиникалардың табыс деңгейі жоғары болғаны сонша, біз ақшаны қайтару кепілдігін бере аламыз. Төлем орналасқан жерге байланысты өзгереді және егер сіз бір реттен артық келуді қажет ететін 20 пайыздың қатарында болсаңыз, екі қосымша бақылау сессиясына ақысыз қатыса аласыз. Біз ешқашан ешбір темекі шегушіге қол сілтемейміз. Егер бағдарлама аяқталғаннан кейін темекіні тастай алмасаңыз, төлеміңіз толық қайтарылады. Біздің ақшаны қайтару кепілдігіміздің негізінде клиникаларымыздағы дүниежүзілік табыс деңгейі орта есеппен 90 пайыздан асады.

Жоғарыда айтылғандардың ешқайсысы бұл кітаптың құндылығын төмендетпесін. Бұл өз алдына толық курс және миллиондаған темекі шегушілер оны жай ғана оқу арқылы оңай тастады. Егер күмәндансаңыз, қосымша нұсқаулық алу үшін ең жақын клиникаға неге телефон соқпасқа. Клиникалардың тізімі кітаптың соңында берілген.

Ескерту

Бәлкім, сіз бұл кітапты оқуға аздап қорқатын шығарсыз. Бәлкім, темекі шегушілердің көпшілігі сияқты, тастау туралы ойдың өзі сізді дүрбелеңге салады және сіз бір күні тастауға толық ниетті болсаңыз да, ол күн бүгін емес.

Егер сіз мен темекі шегушілердің денсаулығына төнетін қорқынышты қауіптер туралы, темекі шегушілердің темекі шегу өмірінде шағын байлық жұмсайтынын, бұл лас, жиіркенішті әдет екенін және сіз ақымақ, жігерсіз, ерік-жігері жоқ медуза екеніңізді айтады деп күтсеңіз, мен сізді ренжітуім керек. Бұл тактикалар маған тастауға ешқашан көмектеспеді және егер олар сізге көмектесетін болса, сіз әлдеқашан тастаған болар едіңіз.

Мен EASYWAY деп атайтын әдісім олай жұмыс істемейді. Мен айтқалы отырған кейбір нәрселерге сену сізге қиын болуы мүмкін. Дегенмен, кітапты бітірген кезде сіз оларға сеніп қана қоймай, басқаша сенуге қалай миыңыз уланғанына таң қаласыз.

Біз темекі шегуді таңдаймыз деген жалпы түсініспеушілік бар. Темекі шегушілер ішкіштердің маскүнем болуды немесе героин қабылдаушылардың нашақор болуды таңдағанынан артық темекі шегуді таңдамайды. Біз сол алғашқы тәжірибелік темекілерді жағуды таңдайтынымыз рас. Мен кейде кинотеатрға баруды таңдаймын, бірақ мен бүкіл өмірімді сол жерде өткізуді таңдамас едім.

Өміріңіз туралы ойланыңызшы. Сіз қашан да бір кезде тамақтан немесе әлеуметтік іс-шарадан темекісіз ләззат ала алмаймын немесе темекісіз зейін қоя алмаймын немесе стрессті жеңе алмаймын деген нақты шешім қабылдадыңыз ба? Сіз қай кезеңде темекінің тек әлеуметтік жағдайлар үшін ғана емес, олардың үнемі жаныңызда болуы керектігін және оларсыз өзіңізді сенімсіз, тіпті дүрбелеңде сезінетініңізді шештіңіз?

Басқа темекі шегушілер сияқты, сіз де адам мен табиғат бірігіп ойлап тапқан ең зұлым және нәзік тұзаққа түстіңіз. Бұл планетада темекі шегуші болсын, темекі шекпейтін болсын, балаларының темекі шеккенін қалайтын ата-ана жоқ. Бұл барлық темекі шегушілердің ешқашан бастамағанды қалайтынын білдіреді. Бұл таңқаларлық емес, ешкім ілініп қалмас бұрын тамақтан ләззат алу немесе стреспен күресу үшін темекіге мұқтаж емес.

Сонымен бірге барлық темекі шегушілер темекі шегуді жалғастырғысы келеді. Ақыр соңында, бізді ешкім темекі жағуға мәжбүрлемейді және олар себебін түсінсе де, түсінбесе де, темекі жағуды тек темекі шегушілердің өздері шешеді.

Егер темекі шегушілер баса алатын және келесі күні таңертең сол алғашқы темекіні ешқашан жақпағандай оянатын сиқырлы түйме болса, ертең таңертең жалғыз темекі шегушілер әлі тәжірибелік кезеңде жүрген жастар ғана болар еді. Бізді тастаудан сақтайтын жалғыз нәрсе: ҚОРҚЫНЫШ!

Еркін болу үшін белгісіз уақыт бойы қайғыға, айырылуға және қанағаттандырылмаған құмарлыққа төзуге тура келеді деген қорқыныш; тамақ немесе әлеуметтік іс-шара темекісіз ешқашан соншалықты қызықты болмайды деген қорқыныш; біз ешқашан зейін қоя алмаймыз, стрессті жеңе алмаймыз немесе кішкентай балдағымызсыз сенімді бола алмаймыз деген қорқыныш; біздің тұлғамыз немесе мінезіміз өзгереді деген қорқыныш; бірақ бәрінен бұрын «бір рет темекі шегуші, әрқашан темекі шегуші» деген қорқыныш, біз ешқашан толықтай еркін болмаймыз және өміріміздің қалған бөлігін кейде кездейсоқ темекіні аңсаумен өткіземіз деген қорқыныш. Егер сіз мен сияқты тастаудың барлық дәстүрлі жолдарын қолданып көрген болсаңыз және мен «Ерік күші әдісі» деп атайтын нәрсенің азабынан өткен болсаңыз, сізге осы қорқыныштар қатты әсер етеді және сіз ешқашан бостандыққа шыға алмайтыныңызға сенімді болуыңыз мүмкін.

Егер сіз қобалжысаңыз, дүрбелеңге түссеңіз немесе тоқтау уақыты сіз үшін қолайлы емес деп санасаңыз, мен сізді сендіремін, сіздің қобалжуыңыз немесе дүрбелеңіңіз қорқыныштан туындайды. Бұл қорқыныш темекі арқылы жеңілдемейді, керісінше темекі арқылы жасалады. Сіз никотин тұзағына түсуді шешкен жоқсыз. Бірақ барлық тұзақтар сияқты, ол сіздің онда қалуыңызды қамтамасыз ету үшін жасалған. Өзіңізден сұраңызшы, сол алғашқы тәжірибелік темекілерді жаққан кезде, сіз осыншама ұзақ уақыт темекі шегуші болып қалуды шештіңіз бе? Сонымен қашан тастайсыз? Ертең бе? Келесі жылы ма? Өзіңізді алдауды доғарыңыз! Осылайша сіз өмір бойы тұзақта қаласыз. Әйтпесе, неге басқа темекі шегушілердің бәрі темекі оларды өлтірмес бұрын тастамайды деп ойлайсыз?

Бұл кітап алғаш рет 1985 жылы Penguin баспасында жарық көрді және содан бері жыл сайын бестселлер болып келеді. Қазір бізде көп жылдық кері байланыс бар. Жақында оқитыныңыздай, кері байланыс менің әдісімнің тиімділігі туралы менің ең батыл үміттерімнен асып түсетін ақпаратты ашты. Сондай-ақ ол EASYWAY-дің мені алаңдатқан екі аспектісін ашты. Екіншісін мен кейінірек қарастырамын. Біріншісі мен алған хаттардан туындады. Мен үш типтік мысал келтіремін:

«Мен сіздің айтқандарыңызға сенбедім және сізге күмәнданғаным үшін кешірім сұраймын. Бұл сіз айтқандай оңай және жағымды болды. Мен кітабыңыздың көшірмелерін барлық темекі шегетін достарыма және туыстарыма бердім, бірақ олардың неге оқымайтынын түсінбеймін».

«Маған сіздің кітабыңызды сегіз жыл бұрын бұрынғы темекі шегетін досым берген еді. Мен оны енді ғана оқып шықтым және еркін болудың қаншалықты керемет екенін айтып жеткізе алмаймын. Менің жалғыз өкінішім – сегіз жылымды босқа өткізгенім».

«Мен EASYWAY кітабын оқып бітірдім. Бар болғаны төрт күн өткенін білемін, бірақ мен өзімді керемет сезінемін, енді ешқашан темекі шегудің қажеті болмайтынын білемін. Мен сіздің кітабыңызды алғаш рет бес жыл бұрын оқи бастадым, жартысына келгенде дүрбелеңге түстім. Егер оқуды жалғастырсам, тоқтатуға тура келетінін білдім. Мен ақымақ болмадым ба?»

Жоқ, ол жас келіншек ақымақ болған жоқ. Мен сиқырлы түйме туралы айттым. Аллен Каррдың EASYWAY әдісі дәл сол сиқырлы түйме сияқты жұмыс істейді. Түсінікті болу үшін айтайын, EASYWAY сиқыр емес, бірақ мен үшін және тастауды өте оңай және жағымды деп тапқан миллиондаған бұрынғы темекі шегушілер үшін бұл сиқыр сияқты көрінеді!

Бұл ескерту. Бізде тауық пен жұмыртқа жағдайы бар. Әрбір темекі шегуші тастағысы келеді және әрбір темекі шегуші мұны оңай және жағымды деп таба алады. Темекі шегушілерге тастауға тырысуға кедергі келтіретін тек қорқыныш. Ең үлкен олжа – сол қорқыныштан арылу. Бірақ кітапты бітірмейінше, сіз одан арыла алмайсыз. Керісінше, үшінші мысалдағы ханым сияқты, кітапты оқыған сайын бұл қорқыныш күшеюі мүмкін және бұл сізге оны бітіруге кедергі келтіруі мүмкін.

Сіз тұзаққа түсуді шешкен жоқсыз, бірақ ойыңыз анық болсын, сіз одан шығуға нақты шешім қабылдамасаңыз, одан құтыла алмайсыз. Сіз қазірдің өзінде тастауға асығып тұрған боларсыз. Екінші жағынан, сіз қобалжуыңыз мүмкін. Қалай болғанда да, есіңізде болсын: СІЗДІҢ ЖОҒАЛТАТЫН ЕШТЕҢЕҢІЗ ЖОҚ!

Егер кітаптың соңында сіз темекі шегуді жалғастырғыңыз келсе, бұған ешкім кедергі жасамайды. Кітапты оқып жатқанда азайтудың немесе темекі шегуді тоқтатудың қажеті жоқ және есіңізде болсын, ешқандай шок терапиясы жоқ. Керісінше, менде сіз үшін тек жақсы жаңалықтар бар. Монте-Кристо графы сол түрмеден ақыры қашып шыққанда өзін қалай сезінгенін елестете аласыз ба? Мен никотин тұзағынан қашып шыққанда дәл солай сезіндім. Менің әдісімді қолданған миллиондаған бұрынғы темекі шегушілер осылай сезінеді. Кітаптың соңында: СІЗ ДЕ СОЛАЙ СЕЗІНЕСІЗ! ІСКЕ СӘТ!

Кіріспе

«МЕН ӘЛЕМДІ ТЕМЕКІ ШЕГУДЕН ЕМДЕЙМІН».

Мен әйеліммен сөйлесіп тұрғанмын. Ол мені есімнен ауысқан шығар деп ойлады. Егер оның менің тастауға жасаған сансыз әрекеттерімнің сәтсіздігін көргенін ескерсек, бұл түсінікті. Ең соңғысы екі жыл бұрын болған еді. Мен ақыры шыдамай, темекі жаққанға дейін алты ай бойы нағыз тозақтан өткенмін. Мен сәбидей жылағанымды мойындауға ұялмаймын. Мен жыладым, өйткені мен өмір бойы темекі шегуші болуға сотталғанымды білдім. Мен сол әрекетке соншалықты күш жұмсадым және соншалықты қасірет шектім, сондықтан менде сол азапты қайтадан бастан өткеруге күш болмайтынын білдім. Мен зорлықшыл адам емеспін, бірақ егер сол сәтте қандай да бір менсінбейтін темекі шекпейтін адам маған барлық темекі шегушілер темекіні оңай, бірден және біржола тастай алады деп айтуға жеткілікті ақымақ болса, мен өз әрекеттеріме жауап бере алмас едім. Дегенмен, мен әлемдегі кез келген тек темекі шегушілерден құралған алқабилер соты мені ақталған кісі өлтіру негізінде кешіретініне сенімдімін.

Бәлкім, сіз де кез келген темекі шегушіге тастау оңай болуы мүмкін екеніне сену мүмкін емес деп санайтын шығарсыз. Егер солай болса, мен сізден бұл кітапты қоқыс жәшігіне тастамауыңызды өтінемін. Маған сеніңіз. Мен сізді сендіремін, тіпті сіз де тастауды оңай таба аласыз.

Қалай болғанда да, екі жылдан кейін мен соңғы темекім болатынын білген темекіні өшіріп, әйеліме темекі шекпейтін адам екенімді ғана емес, сонымен қатар бүкіл әлемді емдейтінімді айтып тұрдым. Сол кезде оның күмәншілдігі мені аздап тітіркендіргенін мойындауым керек. Дегенмен, бұл менің шаттық сезімімді еш төмендеткен жоқ. Менің ойымша, қазірдің өзінде бақытты, темекі шекпейтін адам екенімді білуден туған қуанышым менің көзқарасымды аздап бұрмалаған сияқты. Өткенге көз жүгірте отырып, мен оның көзқарасын түсіне аламын. Мен қазір Джойс пен менің жақын достарым мен туыстарымның неге мені жындыханаға үміткер деп ойлағанын түсінемін.

Өміріме көз жүгіртсем, менің бүкіл болмысым темекі мәселесін шешуге дайындық болған сияқты. Тіпті дипломы бар есепші ретінде оқыған және тәжірибе жинаған сол жексұрын жылдар маған темекі тұзағының құпияларын ашуға көмектесуде баға жетпес болды. Адамдардың бәрін үнемі алдай алмайсың дейді, бірақ мен темекі компаниялары жылдар бойы дәл солай жасады деп есептеймін. Сондай-ақ мен темекі тұзағын шынымен түсінген бірінші адаммын деп есептеймін. Егер мен тәкаппар болып көрінсем, бұл менің еңбегім емес, жай ғана өмірлік жағдайлар екенін айтуға асығамын.

Маңызды күн 1983 жылдың 15 шілдесі болды. Мен Колдицтен (тұтқындар лагері) қашқан жоқпын, бірақ одан қашқандар мен сол соңғы темекіні өшірген кездегідей жеңілдік пен шаттық сезімін бастан кешірді деп елестетемін. Мен әрбір темекі шегуші дұға етіп сұрап жүрген нәрсені: темекіні тастаудың оңай жолын тапқанымды түсіндім.

Әдісті темекі шегетін достарым мен туыстарыма сынап көргеннен кейін, мен есепшілікті тастап, басқа темекі шегушілерге бостандыққа шығуға көмектесетін толық уақытты кеңесші болдым. Тағы екі жылдан кейін мен осы кітаптың бірінші басылымын жаздым. Менің сәтсіздіктерімнің бірі, 25-тарауда сипатталған адам шабыт көзі болды. Ол маған екі рет келді және біз екі жағдайда да жыладық. Ол қатты қобалжығаны сонша, мен оны менің айтқанымды қабылдайтындай етіп тыныштандыра алмадым. Егер мен бәрін жазып берсем, ол оны өз уақытында, қалағанынша көп рет оқи алады және бұл оған хабарламаны қабылдауға көмектеседі деп үміттендім.

Мен EASYWAY басқа темекі шегушілер үшін де мен үшін болғандай тиімді жұмыс істейтініне күмәнданбадым. Дегенмен, әдісті кітап түрінде шығаруды ойлағанда, мен қобалжыдым. Мен өз нарықтық зерттеуімді жүргіздім. Пікірлер онша жігерлендірерлік болмады:

«Кітап маған тастауға қалай көмектеседі? Маған керегі — ерік күші!» «Кітап қорқынышты абстиненциялық қиналудан қалай құтқарады?»

Менің де өз күмәндарым болды. Клиникаларда клиенттің мен айтқан маңызды ойды дұрыс түсінбегені жиі байқалатын. Мен жағдайды түзете алатынмын. Бірақ кітап мұны қалай жасай алады? Мен есепші біліктілігін алу үшін оқыған кездерімді, кітаптағы белгілі бір ойды түсінбеген немесе келіспеген кездерімді, кітаптан түсіндіруді сұрай алмайтындықтан болатын ренішті жақсы есіме алдым. Сондай-ақ, әсіресе теледидар мен бейнежазбалар заманында көптеген адамдардың кітап оқуға дағдыланбағанын жақсы білдім. Осы факторлардың барлығына қоса, менде басқаларынан басым түсетін бір күмән болды. Мен жазушы емес едім және осы тұрғыдағы шектеулерімді жақсы түсіндім. Мен темекі шегушімен бетпе-бет отырып, оны темекі шекпейтін адам ретінде әлеуметтік іс-шаралар қаншалықты қызықты болатынына, оның зейін қою және стрессті жеңу қабілеті жақсаратынына және тастау процесі қаншалықты оңай және жағымды болатынына сендіре алатыныма сенімді болдым. Бірақ мен бұл қабілетті кітапқа көшіре аламын ба? Қуанышқа орай, құдайлар маған мейірімді болды. Мен ондаған мың мақтау хаттары мен электрондық хаттар алдым, оларда мынадай пікірлер бар:

«Бұл жазылған ең керемет кітап». «Сіз менің гуруымсыз». «Сіз данышпансыз». «Сізге рыцарь атағын беру керек». «Сіз Премьер-министр болуыңыз керек». «Сіз әулиесіз».

Мен мұндай пікірлердің басымды айналдыруына жол бермедім деп үміттенемін. Мен бұл пікірлер менің әдеби қабілеттерімді мақтау үшін емес, олардың жоқтығына қарамастан айтылғанын толық түсінемін. Олар сіздің қалауыңыз кітап оқу ма, әлде клиникаға бару ма, маңызды емес екендігі үшін айтылды:

АЛЛЕН КАРРДЫҢ EASYWAY ЖҮЙЕСІ ЖҰМЫС ІСТЕЙДІ!

Қазір бізде Аллен Каррдың EASYWAY клиникаларының дүниежүзілік желісі ғана емес, сонымен қатар бұл кітап алғашқы жарияланғаннан бері жыл сайын Penguin бестселлері болып келеді. Тіпті жақында Норвегияда Гарри Поттерден асып түсіп, көркем және ғылыми-көпшілік кітаптардың ішінде нөмірі бірінші бестселлер болды. Ол елуден астам елде тоғыз миллионнан астам данамен сатылып, отыз алтыдан астам тілге аударылды.

Темекіні тастау клиникаларын шамамен бір жыл жүргізгеннен кейін, мен темекі шегушілерге тастауға көмектесу туралы білуге болатынның бәрін білдім деп ойладым. Таңқаларлық, жиырма жылдан астам уақыт өтсе де, мен іс жүзінде күн сайын жаңа нәрсе үйренемін. Бұл факт алты жыл жарияланғаннан кейін бірінші басылымды қайта қарау сұралғанда мені біраз алаңдатты. Мен жазғандарымның барлығын дерлік өзгертуге немесе қайтарып алуға тура келеді деп қорықтым.

Мен бекер уайымдаппын. EASY WAY-дің негізгі принциптері мен әдісті алғаш ашқан кездегідей бүгін де дұрыс. Әдемі шындық мынау:

ТОҚТАТУ ОҢАЙ

Бұл факт. Менің жалғыз қиындығым – әрбір темекі шегушіні осы фактіге сендіру. Менің жиырма жылдан астам уақыт бойы жинаған барлық білімім әрбір темекі шегушіге шындықты көруге мүмкіндік беру үшін қолданылады. Клиникаларда біз кемелдікке жетуге тырысамыз. Әрбір сәтсіздік бізге қатты батады, өйткені біз әрбір темекі шегуші тастауды оңай таба алатынын білеміз. Темекі шегушілер сәтсіздікке ұшырағанда, олар мұны өздерінің сәтсіздігі деп санайды. Біз мұны біздің сәтсіздігіміз деп санаймыз – біз сол темекі шегушілерді тастаудың қаншалықты оңай және жағымды екеніне сендіре алмадық.

Мен бірінші басылымды мен емдей алмаған 16-20 пайыз темекі шегушілерге арнадым. Бұл сәтсіздік деңгейі біздің клиникаларда беретін ақшаны қайтару кепілдігіне негізделген болатын. Қазіргі уақытта біздің клиникалардың дүниежүзілік орташа сәтсіздік деңгейі 10 пайыздан төмен. Бұл 90 пайыздан астам табыс көрсеткішін білдіреді.

Мен керемет нәрсе ашқанымды білсем де, ең батыл армандарымда да мұндай көрсеткіштерге жетемін деп күтпеген едім. Егер мен шынымен де әлемді темекі шегуден емдейтініме сенсем, 100% нәтиже күтуім керек еді деп дауласуыңыз мүмкін.

Жоқ, мен оны ешқашан күткен емеспін. Насыбай ату (snuff-taking) қоғамға жат болып, жойылып кеткенге дейін никотинге тәуелділіктің ең танымал түрі болды. Дегенмен, насыбай атуды жалғастыратын бірнеше оғаш адамдар әлі де бар және бәлкім, әрқашан болады. Таңқаларлық, Парламент үйлері насыбай атудың соңғы бекіністерінің бірі болып табылады. Ойлап қарасаңыз, бұл таңқаларлық емес; саясаткерлер әдетте заманнан жүз жылға артта қалып қояды! Сондықтан темекі шегуді жалғастыратын бірнеше оғаш адамдар әрқашан болады. Мен әрбір темекі шегушіні жеке өзім емдеуге тура келеді деп ешқашан күткен емеспін.

Менің ойымша, мен темекі тұзағының құпияларын түсіндіріп, мынадай елестерді сейілткеннен кейін:

Әсіресе, мен тастау қиын деген және іс жүзінде мұны істеу үшін қайғы-қасіреттің өтпелі кезеңінен өтудің қажеті жоқ деген елесті сейілткеннен кейін, мен аңқаулықпен әлемнің қалған бөлігі де шындықты көріп, менің әдісімді қабылдайды деп ойладым.

Менің басты жауым темекі өнеркәсібі болады деп ойладым. Таңқаларлық, менің басты кедергілеrim іс жүзінде менің ең үлкен одақтастарым болады деп ойлаған институттар болды: БАҚ, Үкімет, ASH және QUIT сияқты ұйымдар және қалыптасқан медициналық кәсіп.

Сіз «Кенни әпке» (Sister Kenny) фильмін көрген боларсыз. Егер көрмеген болсаңыз, ол балалардың сал ауруы немесе полиомиелит біздің балаларымыздың қасіреті болған кезең туралы. Мен бұл сөздің бүгінгі күні қатерлі ісік сөзі сияқты қорқыныш тудырғанын анық есіме аламын. Полиомиелиттің әсері аяқ-қолды сал қылып, мүшелерді бұрмалау болды. Қалыптасқан медициналық емдеу сол мүшелерді темірге салып, бұрмаланудың алдын алу болды. Нәтижесінде өмір бойы сал болып қалатын.

Кенни әпке темірлер сауығуға кедергі келтіреді деп сенді және бұлшықеттерді қайта тәрбиелеуге болатынын, сөйтіп баланың қайтадан жүре алатынын мың рет дәлелдеді. Алайда Кенни әпке дәрігер емес, жай ғана медбике болды. Ол білікті дәрігерлерге ғана тән салаға қалай араласа алады? Кенни әпкенің мәселенің шешімін тапқаны және оның шешімінің тиімді екенін дәлелдегені маңызды емес сияқты болды. Кенни әпке емдеген балалар оның дұрыс екенін білді, ата-аналары да білді, бірақ қалыптасқан медициналық кәсіп оның әдістерін қабылдаудан бас тартып қана қоймай, іс жүзінде оның тәжірибе жасауына кедергі келтірді. Медициналық кәсіп айқын нәрсені қабылдау үшін Кенни әпкеге жиырма жыл қажет болды.

Мен бұл фильмді EASYWAY-ді ашқанға дейін жылдар бұрын көрдім. Фильм өте қызықты болды және онда шындық элементі бар екені сөзсіз. Дегенмен, Голливуд поэтикалық еркіндіктің үлкен бөлігін пайдаланғаны анық көрінді. Кенни әпке медицина ғылымының біріккен білімі аша алмаған нәрсені ашуы мүмкін емес еді. Әрине, қалыптасқан медициналық мамандар бейнеленгендей динозаврлар емес шығар? Олардың көз алдында тұрған фактілерді қабылдауына қалайша жиырма жыл кетуі мүмкін?

Шындық ойдан шығарылғаннан да ғажап дейді. Мен «Кенни әпке» фильмін жасаушыларды поэтикалық еркіндікті пайдаланғаны үшін айыптағаным үшін кешірім сұраймын. Тіпті қазіргі заманғы коммуникациялардың осы «ағартушылық» ғасырында, жиырма жылдан астам уақыт өткен соң, тіпті заманауи коммуникацияларға қол жеткізе отырып, мен өз хабарламамды жеткізе алмадым. О, мен өз ойымды дәлелдедім: сіздің бұл кітапты оқып отыруыңыздың жалғыз себебі — оны сізге басқа бұрынғы темекі шегуші ұсынған. Есіңізде болсын, менде BMA, ASH немесе QUIT сияқты институттардың орасан зор қаржылық күші жоқ. Кенни әпке сияқты, мен тек менің ісіме қосылған және бүкіл әлем бойынша клиникаларымды жүргізетін тамаша адамдардың қолдауына ие жалғыз адаммын. Ол сияқты, мен тек жүйем жұмыс істейтіндіктен ғана танымалмын. Кенни әпке сияқты мен өз ойымды дәлелдедім. Бірақ Кенни әпке өз ойымды дәлелдеді. Егер әлемнің қалған бөлігі әлі де болуы керек нәрсеге мүлдем қарама-қайшы процедураларды қабылдап жатса, оның не пайдасы бар?

Бұл кітаптың соңғы сөйлемдері түпнұсқа қолжазбамен бірдей: «Қоғамда өзгеріс желі есіп тұр. Қар кесегі домалай бастады, бұл кітап оны қар көшкініне айналдыруға көмектеседі деп үміттенемін».

Жоғарыдағы ескертулерімнен сіз мен медициналық кәсіпті құрметтемеймін деген қорытынды жасаған боларсыз. Бұл шындықтан мүлдем алыс. Менің ұлдарымның бірі дәрігер және мен бұдан асқан мамандықты білмеймін. Шынында да, біз клиникаларымызға басқа кез келген мамандыққа қарағанда медициналық кәсіптен көбірек ұсыныстар аламыз және таңқаларлық, біздің клиенттеріміздің көбі басқа кез келген жеке мамандыққа қарағанда медициналық кәсіптен келеді.

Алғашқы жылдары мені медициналық кәсіп жалпы алғанда алаяқ пен емшінің арасындағы біреу деп санады. 1997 жылдың тамызында мен Бейжіңде өткен Темекі немесе денсаулық жөніндегі 10-шы дүниежүзілік конференцияда дәріс оқу құрметіне ие болдым. Мен мұндай құрметке ие болған алғашқы білікті дәрігер емес адаммын деп есептеймін. Шақырудың өзі менің жеткен жетістігімнің өлшемі болды. Дегенмен, мен кірпіш қабырғаға дәріс оқығандай болдым. Никотинді сағыз бен патч мәселені шеше алмағандықтан, темекі шегушілердің өздері есірткіге тәуелділіктен сол есірткіні тағайындау арқылы емделмейтінін түсінген сияқты. Бұл героинге тәуелді адамға: «Героинді шекпеңіз, темекі шегу қауіпті, оны тамырыңызға енгізіп көріңіз» дегенмен бірдей. (Мұны никотинмен жасап көрмеңіз, ол сізді бірден өлтіреді). Медициналық кәсіп, БАҚ және ASH және QUIT сияқты қайырымдылық ұйымдары темекі шегушілерге тастауға қалай көмектесу керектігін білмейтіндіктен, олар темекі шегушілерге білетін нәрселерін айтуға назар аударады: бұл зиянды, бұл лас және жиіркенішті, бұл қоғамға жат және қымбат. Темекі шегушілер темекі шекпеу керек деген себептер үшін темекі шекпейтіні олардың ойына ешқашан келмейтін сияқты. Нақты мәселе — олардың темекі шегетін себептерін жою.

Ұлттық темекі шекпеу күндерінде медициналық сарапшылар әрқашан: «Бұл әрбір темекі шегуші тастауға тырысатын күн!» сияқты бірдеңе айтады. Әрбір темекі шегуші бұл жылдың темекі шегушілердің көпшілігі әдеттегіден екі есе көп және екі есе ашық шегетін жалғыз күні екенін біледі, өйткені темекі шегушілерге не істеу керектігін айтқанды ұнатпайды, әсіресе темекі шегушілерді жай ғана ақымақ деп санайтын және олардың неге темекі шегетінін түсінбейтін адамдар айтқанда.

Олар темекі шегуді немесе темекі шегушілерді түсінбейтіндіктен және тастауды қалай оңай ету керектігін білмейтіндіктен, олардың көзқарасы: «Бұл әдісті қолданып көріңіз. Егер ол жұмыс істемесе, басқасын қолданып көріңіз». Егер аппендицитті емдеудің он түрлі жолы болса, елестетіп көріңізші? Олардың тоғызы пациенттердің 10 пайызын емдейді, яғни олардың 90 пайызын өлтіреді, ал оныншы жолы 90 пайызын емдейді. Оныншы әдіс туралы білім жиырма жылдан астам уақыт бойы қолжетімді болғанын, бірақ медициналық кәсіптің басым көпшілігі әлі де басқа тоғызын ұсынып жатқанын елестетіп көріңіз.

Бейжің конференциясындағы дәрігерлердің бірі менің ойыма келмеген өте орынды мәселені көтерді. Ол дәрігерлер пациенттеріне темекіні тастаудың ең жақсы әдісі туралы кеңес бермегені үшін дұрыс емес емдеу бойынша сот ісіне тартылуы мүмкін екенін атап өтті. Бір қызығы, ол Никотинді алмастыру терапиясының (никотинді сағыздар, патчтар және т.б.) үлкен жақтаушысы болды. Мен кекшіл болмауға тырысамын, бірақ ол өз ұсынысының алғашқы құрбаны болады деп үміттенемін.

Үкіметтер жастарды ілініп қалмауға көндіруге тырысып, шок науқандарына үнемі миллиондаған фунт жұмсайды. Олар оны мотоциклдер сізді өлтіруі мүмкін екеніне сендіруге жұмсаса да болар еді. Олар жастардың бір тал темекі оларды өлтірмейтінін білетінін және ешбір жасөспірім ешқашан ілініп қаламын деп күтпейтінін түсінбей ме? Темекі шегу мен өкпе қатерлі ісігі арасындағы байланыс елу жылдан астам уақыт бойы анықталған, бірақ қазіргі уақытта бұрынғыдан да көп жастар ілініп қалуда. Жастарға теледидардан темекі шегудің сұмдықтарын көрудің қажеті жоқ. Темекі шегушілер ондай бағдарламалардан аулақ болуға тырысады. Елдегі әрбір жасөспірім іс жүзінде өз отбасында темекі шегудің нақты зардаптарын көрген. Мен әкем мен әпкемнің арамшөптен құрығанын көрдім; бұл менің тұзаққа түсуіме кедергі болмады.

Мен өмірінде ешқашан темекі шекпеген және бірде-бір темекі шегушіні емдемеген ASH дәрігерімен бірге ұлттық телебағдарламаға шықтым, ол үкіметтің соңғы екі жарым миллион фунттық шок науқаны жастардың ілініп қалуына қалай жол бермейтінін халыққа үзілді-кесілді хабарлады. Егер үкіметтің сол ақшаны маған беретін ақылы болғанда, мен бірнеше жыл ішінде никотинге тәуелділіктің өліміне кепілдік беретін науқанды қаржыландыра алар едім.

Мен қар кесегі футбол добына айналғанына шын жүректен сенемін. Бірақ жиырма жылдан астам уақыт өтсе де, бұл әлі де мұхиттағы тамшы. Мен клиникаларыма келген, кітаптарымды оқыған, DVD дискілерімді көрген және достарына, туыстарына және тыңдайтын кез келген адамға EASYWAY-ді ұсынған миллиондаған бұрынғы темекі шегушілерге ризамын және сіздерден мұны жалғастыруды сұраймын. Дегенмен, Үкімет, медициналық кәсіп, БАҚ және ASH және QUIT тастауды қиындататын әдістерді ұсынуды тоқтатып, EASYWAY жай ғана басқа әдіс емес екенін қабылдамайынша, қар кесегі қар көшкініне айналмайды:

БІРАҚ ҚОЛДАНУҒА БОЛАТЫН ЖАЛҒЫЗ АҚЫЛҒА ҚОНЫМДЫ ӘДІС

Мен бұл кезеңде маған сенуіңізді күтпеймін, бірақ кітапты бітірген кезде сіз түсінесіз. Тіпті біздегі салыстырмалы түрде аз сәтсіздіктер де былай дейді: «Мен әлі сәттілікке жеткен жоқпын, бірақ сіздің жолыңыз мен білетін кез келген жолдан жақсы».

Егер кітапты бітірген кезде маған қарыздар сезінсеңіз, сіз сол қарызды өтей аласыз. Тек достарыңызға EASYWAY ұсыну арқылы ғана емес, теледидар немесе радио бағдарламасын көргенде немесе басқа әдісті жақтайтын газет мақаласын оқығанда, оларға жазыңыз немесе телефон соғып, неге Аллен Каррдың EASYWAY әдісін жақтамайтынын сұраңыз. Бұл қар көшкінін бастайды және егер мен оған куә болсам, мен бақытты адам болып өлемін.

EASYWAY-дің бұл басылымы әдістің ашылуының жиырма бес жылдығын атап өтеді және сізге темекіні тастаудың қаншалықты оңай және жағымды екендігі туралы соңғы технологияны ұсынады. Мен заманауи ноутбугымда отырғанда, бұл жұмыстың түпнұсқа қолжазбасы қолмен жазылғанына, әрең оқылатынына, әсіресе жазушының өзіне, содан кейін ежелгі Underwood машинкасында терілгеніне сену қиын. 1983 жылы 15 шілдеде соңғы темекімді өшіргенде, мен әрбір темекі шегуші іздеген нәрсені: никотин құлдығынан құтылудың оңай және жылдам әдісін тапқанымды нақты білдім. Мен нақты білмеген нәрсе — мен бір темекі шегушіні, былай тұрсын, бүкіл әлемді сендіре аламын ба деген сұрақ еді.

Тоғыз миллионнан астам дана сатылыммен EASYWAY менің күткенімнен асып түсті. Бұл Лондондағы Рейнс Парктегі үйімізде Джойс екеумізден басталды. Бүгінде бізде әлемнің елуден астам елінде жүз елуден астам Аллен Каррдың EASYWAY клиникаларының желісі бар.

Менің отыз жылдық тізбекті темекі шегуім қорқынышты түс болды және мен әріптестеріме, баспагерлеріме және соңғы жиырма бес жылды жұмақ сияқты еткен EASYWAY көмегімен тастаған миллиондаған бұрынғы темекі шегушілерге алғыс айту мүмкіндігіне ие болғаныма қуаныштымын.

Сізде үмітсіздік пен түңілу сезімі бар ма? Оны ұмытыңыз. Мен өмірімде керемет нәрселерге қол жеткіздім. Ең үлкені никотинге тәуелділік құлдығынан құтылу болды. Мен жиырма бес жыл бұрын қашып шықтым және әлі күнге дейін еркін болудың қуанышынан айыға алар емеспін. Депрессияға түсудің қажеті жоқ, ешқандай жаман нәрсе болып жатқан жоқ. Керісінше, сіз планетадағы әрбір темекі шегуші қол жеткізгісі келетін нәрсеге қол жеткізгелі тұрсыз. ЕРКІН БОЛУ!

Келесі беттердегі пікірлерді оқуға біраз уақыт бөліңіз.

1

Мен кездестірген ең ауыр никотинге тәуелді адам

Бәлкім, мен бұл кітапты жазуға құзыреттілігімді сипаттаудан бастауым керек шығар. Жоқ, мен дәрігер немесе психиатр емеспін; менің біліктілігім әлдеқайда сәйкес келеді. Мен өмірімнің отыз үш жылын нағыз темекі шегуші ретінде өткіздім. Соңғы жылдары мен жаман күндері жүз тал, ал ешқашан алпыстан кем емес темекі шегетінмін.

Мен тастауға ондаған әрекет жасадым. Бірде мен алты айға тоқтадым, бірақ мен әлі де қабырғаға өрмелеп, әлі де темекі шегушілердің жанында тұрып, темекі түтінін иіскеуге тырысатынмын.

Көптеген темекі шегушілерде денсаулық жағынан «Мен маған бірдеңе болмас бұрын тоқтаймын» деген мәселе бар. Мен оның мені өлтіріп жатқанын білетін кезеңге жеттім. Тұрақты жөтелдің қысымынан басым үнемі ауыратын. Мен маңдайымның ортасынан тігінен өтетін тамырдың үздіксіз соғып тұрғанын сезетінмін және кез келген сәтте басымда жарылыс болып, миға қан құйылудан өлемін деп шын жүректен сенетінмін. Бұл мені мазалады, бірақ бұл мені әлі де тоқтатпады.

Мен тіпті тоқтауға тырысудан бас тартқан кезеңге жеттім. Бұл темекі шегуден ләззат алғанымнан емес еді. Өмірлерінің бір кезеңінде темекі шегушілердің көпшілігі ара-тұра темекі шегуден ләззат аламыз деген елестен зардап шегеді; бірақ мен ешқашан ондай елестен зардап шеккен емеспін. Мен әрқашан оның дәмі мен иісін жек көрдім, бірақ темекі маған босаңсуға көмектеседі деп ойладым. Ол маған батылдық пен сенімділік берді және мен тоқтауға тырысқанда әрқашан бақытсыз болдым, темекісіз жағымды өмірді елестете алмайтынмын.

Ақырында әйелім мені гипнотерапевтке жіберді. Мен сол кезде гипноз туралы ештеңе білмейтіндіктен және көз алдыма өткір көзді, тербелмелі маятнигі бар Свенгали типті бейнені елестеткендіктен, толығымен күмәнмен қарағанымды мойындауым керек. Мен темекі шегушілердің темекі шегу туралы әдеттегі елестерінің көбінен зардап шектім, біреуінен басқа – мен ерік-жігері әлсіз адам емес екенімді білдім. Мен өмірімнің барлық басқа аспектілерін бақылауда ұстадым, бірақ темекі мені бақылады. Мен гипноз ерік-жігерді күштеуді қамтиды деп ойладым және мен қарсылық көрсетпесем де (көптеген темекі шегушілер сияқты мен де қатты тастағым келді), ешкім мені темекі шегудің қажеті жоқ деп алдай алмайды деп ойладым.

Бүкіл сессия уақытты босқа өткізу сияқты көрінді. Гипнотерапевт менің қолымды көтеруге және басқа да әртүрлі нәрселерді жасауға тырысты. Ештеңе дұрыс жұмыс істеп тұрған жоқ сияқты көрінді. Мен есімнен танбадым. Мен трансқа түспедім немесе кем дегенде түстім деп ойламадым, бірақ сол сессиядан кейін мен темекіні тастап қана қоймай, тіпті абстиненция кезеңінде де процестен ләззат алдым.

Енді, гипнотерапевтке жүгірмес бұрын, бір нәрсені анықтап алайын. Гипнотерапия — бұл қарым-қатынас құралы. Егер қате хабарлама жіберілсе, сіз темекіні тастамайсыз. Мен кеңес алған адамды сынағым келмейді, өйткені егер мен оған бармағанда қазір өлі болар едім. Бірақ бұл оның арқасында емес, оған қарамастан болды. Сондай-ақ мен гипнотерапияны жоққа шығарғым келмейді; керісінше, біз оны клиникаларымыздағы бағдарламамыздың бір бөлігі ретінде қолданамыз. Бұл иландыру күші және оны жақсылыққа немесе жамандыққа қолдануға болатын қуатты күш. Ешқашан гипнотерапевтке жүгінбеңіз, егер оны сіз құрметтейтін және сенетін адам жеке ұсынбаса.

Темекі шегуші болған сол сұмдық жылдарда мен өмірім темекіге байланысты деп ойладым және оларсыз қалғанша өлуге дайын болдым. Бүгінде адамдар менен кейде қиналыс бола ма деп сұрайды. Жауап: «Ешқашан, ешқашан, ешқашан» – керісінше. Менің өмірім керемет болды. Егер мен темекі шегуден өлген болсам, шағымдана алмас едім. Мен өте жолы болғыш адам болдым, бірақ менімен болған ең керемет нәрсе — сол қорқынышты түстен, өзімнің денемді жүйелі түрде бұзуға және сол артықшылық үшін қыруар ақша төлеуге мәжбүр болған құлдықтан азат етілуім.

Басынан бастап бір нәрсені анықтап алайын: мен мистикалық тұлға емеспін. Мен сиқыршыларға немесе перілерге сенбеймін. Менің миым ғылыми, және мен сиқыр сияқты көрінген нәрсені түсіне алмадым. Мен гипноз және темекі шегу туралы оқи бастадым. Мен оқыған ештеңе болған кереметті түсіндіре алмады. Неліктен тоқтау соншалықты күлкілі дәрежеде оңай болды, ал бұрын бұл апталарға созылған қара депрессия болатын?

Мұның бәрін анықтау үшін маған көп уақыт қажет болды, негізінен мен оған теріс жағынан қарадым. Мен неге тоқтау соншалықты оңай болғанын анықтауға тырыстым, ал нақты мәселе темекі шегушілерге неге әдетте бұл соншалықты қиын екенін түсіндіруге тырысуда. Темекі шегушілер қорқынышты абстиненциялық қиналу туралы айтады, бірақ мен артқа қарап, сол қорқынышты қиналуды есіме түсіруге тырысқанда, олар мен үшін болған жоқ. Ешқандай физикалық ауырсыну болмады. Бәрі мида болды.

Менің қазіргі толық уақытты кәсібім — басқа темекі шегушілерге бостандыққа шығуға көмектесу. Мен өте, өте табыстымын және менің клиникаларым мен кітаптарым миллиондаған темекі шегушілерді емдеуге көмектесті. Басынан бастап баса айтайын: нағыз темекі шегуші деген ұғым жоқ. Мен әлі күнге дейін өзім сияқты қатты ілініп қалған (немесе, дәлірек айтқанда, қатты ілініп қалдым деп ойлаған) адамды кездестірмедім. Кез келген адам темекіні тастап қана қоймай, оны оңай таба алады. Негізінен бізді темекі шегуге мәжбүрлейтін қорқыныш: өмір темекісіз ешқашан соншалықты қызықты болмайды деген қорқыныш және өзін қағылғандай сезіну қорқынышы. Шындығында, шындықтан алыс ештеңе жоқ. Өмір оларсыз жай ғана қызықты болып қоймайды, сонымен қатар көптеген жағынан шексіз қызықты болады және қосымша денсаулық, энергия және байлық — артықшылықтардың ең азы ғана.

Барлық темекі шегушілер тоқтауды оңай таба алады – тіпті сіз де! Бар болғаны кітаптың қалған бөлігін ашық оймен оқуыңыз керек. Сіз қаншалықты көп түсінсеңіз, соғұрлым оңай болады. Тіпті әрбір сөзді түсінбесеңіз де, нұсқауларды орындасаңыз, оңай табасыз. Ең бастысы, сіз өмір бойы темекіні аңсап немесе өзіңізді қағылғандай сезініп өтпейсіз. Жалғыз жұмбақ — сіз мұны неге сонша ұзақ уақыт жасағаныңыз болады.

Ескерту жасайым. Менің әдісіммен сәтсіздікке ұшыраудың екі ғана себебі бар:

Нұсқауларды орындамау. Кейбір адамдар менің белгілі бір ұсыныстарға қатысты соншалықты қатал болғанымды тітіркендіргіш деп санайды. Мысалы, мен сізге азайтуға тырыспауды немесе кәмпиттер, сағыз және т.б. сияқты алмастырғыштарды қолданбауды айтамын. Сондай-ақ мен Никотинді алмастыру терапиясы деп аталатын (никотинді сағыздар, патчтар, мұрын спрейлері, ингаляторлар, таблеткалар және т.б.) нәрселер сізді жай ғана ілмекте ұстап тұратынын түсіндіремін. Менің соншалықты қатал болуымның себебі — мен өз пәнімді білемін. Мен мұндай айла-шарғыларды қолданғаннан кейін тоқтауға қол жеткізген көптеген адамдар бар екенін жоққа шығармаймын, бірақ олар олардың арқасында емес, оларға қарамастан жетістікке жетті. Гамакта тұрып махаббатпен айналыса алатын адамдар бар, бірақ бұл ең оңай жол емес. Мен сізге айтқанның бәрінің мақсаты бар: тоқтауды оңай ету және сол арқылы сәттілікті қамтамасыз ету.

Түсінбеу. Ештеңені кәдімгідей қабылдамаңыз. Менің айтқанымды ғана емес, сонымен қатар өз көзқарастарыңызды және қоғамның темекі шегу туралы үйреткендерін де сұрақ астына алыңыз. Мысалы, мұны жай ғана әдет деп ойлайтындар, неге басқа әдеттерді, олардың кейбіреулері жағымды болса да, бұзу оңай, бірақ дәмі жиіркенішті, бізге қыруар ақшаға түсетін және бізді өлтіретін әдетті бұзу соншалықты қиын екенін өздерінен сұрасын. Темекі шегуден ләззат аламын деп ойлайтындар, неге өмірдегі шексіз жағымды басқа нәрселерді қабылдай алатынын немесе бас тарта алатынын сұрасын. Неліктен сізде темекі болуы керек және ол болмаса дүрбелең басталады?

2

Оңай әдіс

Бұл кітаптың мақсаты — сізді Эверест шыңына шығып бара жатқандай сезіммен бастап, келесі бірнеше аптаны темекіні аңсаумен және басқа темекі шегушілерге қызғанышпен қараумен өткізетін қалыпты тоқтату әдісінің орнына, бірден қорқынышты аурудан жазылғандай шаттық сезімімен бастайтын көңіл-күйге жеткізу. Содан кейін өмір бойы темекіге қарап, оны бастапқыда қалай шеккеніңізге таң қаласыз. Сіз темекі шегушілерге қызғанышпен емес, аяушылықпен қарайсыз.

Егер сіз темекі шекпейтін немесе бұрынғы темекі шегуші болмасаңыз, кітапты толығымен оқып бітіргенше темекі шегуді жалғастыру өте маңызды. Бұл қайшылық болып көрінуі мүмкін. Кейінірек мен темекінің сіз үшін мүлдем ештеңе істемейтінін түсіндіремін. Шындығында, темекі шегуге қатысты көптеген жұмбақтардың бірі — біз темекі шегіп тұрғанда, оған қарап, мұны не үшін істеп жатқанымызға таң қаламыз. Тек одан айырылған кезде ғана темекі құнды болады. Дегенмен, қаласаңыз да, қаламасаңыз да, сіз өзіңізді ілініп қалдым деп есептейтініңізді қабылдайық. Сіз ілініп қалдым деп сенсеңіз, темекі шекпейінше ешқашан толық босаңсып немесе дұрыс зейін қоя алмайсыз. Сондықтан кітапты толық оқып бітірмес бұрын темекіні тастауға әрекет жасамаңыз. Оқыған сайын темекі шегуге деген құлшынысыңыз біртіндеп азаяды. Жарты жолда тоқтап қалмаңыз; бұл өлімге әкелуі мүмкін. Есіңізде болсын, бар болғаны нұсқауларды орындау керек.

Кітап алғаш жарияланғаннан бері жиырма жылдан астам уақыт ішіндегі кері байланыстың пайдасымен, 28-тарау «Уақытты таңдаудан» басқа, кітапты аяқтағанша темекі шегуді жалғастыру туралы осы нұсқаулық маған басқаларына қарағанда көбірек реніш тудырды. Мен алғаш темекіні тастағанда, көптеген туыстарым мен достарым мен жасағандықтан ғана тастады. Олар: «Егер ол жасай алса, кез келген адам жасай алады» деп ойлады. Жылдар өте келе, кішкентай ишаралар тастау арқылы мен тастамағандарды еркін болудың қаншалықты жақсы екенін түсінуге көндіре алдым! Кітап алғаш басылып шыққанда, мен оны әлі де бұрқыратып жүрген «қатты жаңғақтарға» бердім. Мен егер бұл жазылған ең қызықсыз кітап болса да, олар оны досы жазғандықтан ғана оқиды деген негізде жұмыс істедім. Мен айлар өткен соң олардың кітапты бітіруге машақаттанбағанын біліп, таң қалдым және ренжідім. Мен тіпті қолтаңба қойып, сол кездегі ең жақын досыма берген түпнұсқа көшірменің еленбей қалғанын ғана емес, іс жүзінде басқа біреуге беріліп кеткенін білдім. Сол кезде мен ренжідім, бірақ мен арамшөпке құл болудың темекі шегушіге ұялататын сұмдық қорқынышын ескермеген едім. Ол достықтан да асып түсуі мүмкін. Мен соның кесірінен ажырасуға сәл қалдым. Анам бірде әйеліме: «Неге сен оған егер темекіні тастамаса, кетіп қаламын деп қорқытпайсың?» деді. Әйелім: «Өйткені егер мен солай етсем, ол мені тастап кетеді» деді. Мен мұны мойындауға ұяламын, бірақ мен оның дұрыс айтқанына сенемін, темекі тудыратын қорқыныш сондай. Мен қазір көптеген оқырмандар кітапты бітірмейтінін түсінемін, өйткені олар бітірген кезде темекіні тастау керек деп ойлайды. Кейбіреулер сол зұлым күнді кейінге қалдыру үшін күніне әдейі бір жолдан ғана оқиды. Қазір мен көптеген оқырмандардың қолдарын жақсы көретін адамдар бұрап, кітапты оқуға мәжбүрлеп жатқанын толық білемін. Оған былай қараңыз: сіз не жоғалтасыз? Егер кітаптың соңында тоқтамасаңыз, қазіргі жағдайыңыздан нашар болмайсыз. СІЗДІҢ ЖОҒАЛТАТЫН ЕШТЕҢЕҢІЗ ЖОҚ ЖӘНЕ АЛАТЫН КӨП НӘРСЕҢІЗ БАР! Айтпақшы, егер сіз бірнеше күн немесе апта бойы темекі шекпеген болсаңыз, бірақ темекі шегуші, бұрынғы темекі шегуші немесе темекі шекпейтін адам екеніңізге сенімді болмасаңыз, оқып жатқанда темекі шекпеңіз. Шындығында, сіз қазірдің өзінде темекі шекпейтін адамсыз. Енді бізге бар болғаны миыңыздың денеңізге қуып жетуіне мүмкіндік беру керек. Кітаптың соңында сіз бақытты, темекі шекпейтін адам боласыз.

Негізінен менің әдісім тоқтауға тырысудың қалыпты әдісіне мүлдем қарама-қайшы. Қалыпты әдіс — темекі шегудің айтарлықтай кемшіліктерін тізіп: «Егер мен темекісіз жеткілікті ұзақ жүре алсам, ақырында темекі шегуге деген құлшыныс жойылады. Содан кейін мен арамшөпке құлдықтан босап, өмірден қайтадан ләззат ала аламын» деу.

Бұл мәселеге логикалық тұрғыдан қарау жолы және мыңдаған темекі шегушілер күн сайын осы әдістің нұсқаларын қолданып тоқтауда. Дегенмен, бұл әдісті қолдану арқылы табысқа жету өте қиын, себебі мынадай:

Темекіні тастау нақты мәселе емес. Темекіні өшірген сайын сіз темекі шегуді тоқтатасыз. Сізде бірінші күні «Мен енді темекі шеккім келмейді» деуге күшті себептер болуы мүмкін – барлық темекі шегушілерде өмірлерінің әр күнінде бар және себептер сіз елестете алғаннан да күштірек. Нақты мәселе — екінші күн, оныншы күн немесе он мыңыншы күн, әлсіз сәтте, мас болған сәтте немесе тіпті күшті сәтте сіз бір тал темекі шегесіз, және бұл ішінара есірткіге тәуелділік болғандықтан, сіз тағы біреуін қалайсыз, сөйтіп кенеттен қайтадан темекі шегуші боласыз.

Денсаулыққа қатысты қорқыныштар бізді тоқтатуы керек. Біздің ұтымды ақылымыз: «Мұны тоқтат. Сен ақымақсың» дейді, бірақ іс жүзінде олар мұны қиындатады. Мысалы, біз қобалжыған кезде темекі шегеміз. Темекі шегушілерге бұл оларды өлтіріп жатқанын айтыңыз, олардың бірінші жасайтын ісі — темекі тұтату. Ұлыбританияның қатерлі ісікті емдеу бойынша ең алдыңғы қатарлы мекемесі Корольдік Марсден ауруханасының сыртында елдегі кез келген басқа ауруханаға қарағанда темекі тұқылдары көп.

Тоқтатудың барлық себептері іс жүзінде оны екі басқа себепке байланысты қиындатады. Біріншіден, олар құрбандық сезімін тудырады. Біз әрқашан кішкентай досымыздан немесе тірегімізден немесе кемшілігімізден немесе ләззатымызбен (темекі шегуші оны қалай көрсе де) бас тартуға мәжбүр боламыз. Екіншіден, олар «перде» жасайды. Біз темекіні тастау керек деген себептер үшін темекі шекпейміз. Нақты сұрақ: «Неліктен біз мұны істегіміз келеді немесе істеуге мұқтажбыз?»

Оңай әдіс негізінен мынадай: бастапқыда тоқтағымыз келетін себептерді ұмыту, темекі мәселесімен бетпе-бет келу және өзімізге келесі сұрақтарды қою:

Әдемі шындық мынада: ол сіз үшін мүлдем ештеңе істемейді. Түсінікті болу үшін айтайын, мен темекі шегуші болудың кемшіліктері артықшылықтарынан басым деп тұрған жоқпын; барлық темекі шегушілер мұны өмір бойы біледі. Менің айтайын дегенім, темекі шегудің ешқандай артықшылығы жоқ. Оның бір кездері болған жалғыз артықшылығы әлеуметтік «плюс» еді; қазіргі күні тіпті темекі шегушілердің өздері оны қоғамға жат деп санайды.

Көптеген темекі шегушілер неге темекі шегетінін ұтымды түсіндіруді қажет деп санайды, бірақ себептердің бәрі сандырақ және елес. Біздің бірінші жасайтын ісіміз — осы сандырақтар мен елестерді жою. Шындығында, сіз бас тартатын ештеңе жоқ екенін түсінесіз. Бас тартатын ештеңе жоқ болып қана қоймай, темекі шекпейтін адам болудың керемет, оң пайдалары бар, ал денсаулық пен ақша — осы пайдалардың екеуі ғана. Өмір темекісіз ешқашан соншалықты қызықты болмайды деген елес жойылғаннан кейін, өмір оларсыз жай ғана қызықты болып қоймай, шексіз қызықты болатынын түсінгеннен кейін, қағылған немесе жоғалтқан сезім жойылғаннан кейін, біз денсаулық пен ақшаны – және темекіні тастаудың басқа да ондаған себептерін қайта қарастыра аламыз. Бұл түсініктер сіздің шынымен қалаған нәрсеңізге – арамшөпке құлдықтан азат өмірден толық ләззат алуға қол жеткізуге көмектесетін оң қосымша құралдарға айналады.

3

Неге тастау қиын?

Бұрын түсіндіргенімдей, мен бұл тақырыпқа өзімнің тәуелділігімнің кесірінен қызығушылық таныттым. Мен ақыры тоқтаған кезде, бұл сиқыр сияқты болды. Мен бұрын тоқтауға тырысқанда апталарға созылған қара депрессия болатын. Салыстырмалы түрде көңілді болатын тақ күндер болатын, бірақ келесі күні қайтадан депрессия. Бұл сырғанақ шұңқырдан тырмысып шығу сияқты, сіз шыңға жақын қалдым деп ойлайсыз, күн сәулесін көресіз, содан кейін қайтадан сырғанап түсіп кетесіз. Ақырында сіз сол темекіні жағасыз, оның дәмі жиіркенішті және сіз мұны неге істеу керек екенін түсінуге тырысасыз.

Біз клиникалық сессияларымыздың алдында темекі шегушілерден әрқашан сұрайтын сұрақтардың бірі: «Сіз темекіні тастағыңыз келе ме?» Бір жағынан бұл ақымақ сұрақ. Барлық темекі шегушілер темекіні тастағысы келеді. Егер сіз ең нағыз темекі шегушіге: «Егер сіз ілініп қалғанға дейінгі уақытқа қазіргі біліміңізбен қайта орала алсаңыз, темекі шегуді бастар ма едіңіз?» десеңіз, «ЕШҚАШАН» деген жауап аласыз.

Ең нағыз темекі шегушіге – бұл оның денсаулығына зиян тигізеді деп ойламайтын, әлеуметтік стигмаға алаңдамайтын және оған шамасы келетін (бұл күндері ондайлар көп емес) адамға: «Сіз балаларыңызды темекі шегуге ынталандырасыз ба?» десеңіз, «ЕШҚАШАН» деген жауап аласыз.

Барлық темекі шегушілер қандай да бір зұлымдық оларды иемденіп алғанын сезеді. Алғашқы күндері бұл «Мен бүгін емес, ертең тастаймын» деген мәселе. Ақырында біз ерік күшіміз жоқ немесе өмірден ләззат алу үшін бізге қажет темекінің өзіне тән бір нәрсе бар деп ойлайтын кезеңге жетеміз.

Бұрын айтқанымдай, мәселе тоқтаудың неге оңай екенін түсіндіруде емес; мәселе оның неге қиын екенін түсіндіруде. Шындығында, нақты мәселе — неге кез келген адам мұны бастапқыда жасайтынын немесе неге бір кездері халықтың 60 пайызынан астамы темекі шеккенін түсіндіру.

Шылым шегудің бүкіл мәні — таңғаларлық жұмбақ. Біздің бұл іске кірісуіміздің жалғыз себебі — мыңдаған адамдардың мұны жасап жатқаны. Алайда, олардың әрқайсысы әуел бастан мұны бастамағанда ғой деп тілейді және бізге мұның уақыт пен ақшаны босқа шашу екенін айтады. Біз олардың бұдан ләззат алмайтынына толық сене алмаймыз. Біз мұны ересектікпен байланыстырамыз және өзіміз де қармаққа іліну үшін тынбай еңбек етеміз. Содан кейін өміріміздің қалған бөлігін балаларымызға мұны жасамауды айтумен және өзіміз одан құтылуға тырысумен өткіземіз.

Сондай-ақ, біз өміріміздің қалған бөлігін қыруар ақша төлеумен өткіземіз. Ұлыбританияда күніне жиырма тал темекі шегетін орташа статистикалық адам өмірінде темекіге кемінде £75,000 жұмсайды. Біз бұл ақшаны не істейміз? (Егер біз оны жай ғана кәрізге ағызып жіберсек, соншалықты жаман болмас еді). Біз оны өкпемізді қатерлі ісік тудыратын шайырлармен жүйелі түрде толтыруға, қан тамырларымызды біртіндеп бітеп, улауға жұмсаймыз. Күн сайын біз денеміздің әрбір бұлшықеті мен мүшесін оттегінен айырамыз, сөйтіп күн сайын енжар күйге түсеміз. Біз өзімізді өмір бойы ластыққа, жағымсыз иіске, тістердің сарғаюына, күйген киімдерге, лас күлсалғыштарға және ескірген темекінің сасық иісіне үкім етеміз. Бұл — өмір бойғы құлдық. Біз өміріміздің көп бөлігін темекі шегуге тыйым салынған жерлерде (жұмыс, мейрамханалар, дүкендер, барлар, шіркеулер, ауруханалар, мектептер, пойыздар, театрлар және т.б.) немесе азайтуға және тоқтатуға тырысқан кезде өзімізді шектелгендей сезінумен өткіземіз. Шылым шегетін өміріміздің қалған бөлігі темекі шегуге рұқсат етілген, бірақ біз шекпеуді қалайтын жағдайларда өтеді. Бұл қандай хобби: онымен айналысқанда айналыспауды қалайсың, ал айналыспағанда оны аңсайсың? Бұл — қоғамның жартысы саған алапес сияқты қарайтын және ең сорақысы, басқа жағдайда ақылды, парасатты адамның өмір бойы өзін-өзі жек көріп өтуі. Шылымқор әрбір Бюджет күнінде, әрбір Ұлттық темекі шекпеу күнінде, үкіметтің денсаулық туралы ескертуін байқаусызда оқыған сайын немесе қатерлі ісік қаупі туындағанда, жағымсыз иіс туралы науқан болғанда, кеудесі ауырғанда немесе темекі шекпейтіндердің ортасында жалғыз шылымқор болған сайын өзін жек көреді. Санасының түкпірінде осы қорқынышты қара көлеңкелермен өмір сүруге мәжбүр бола отырып, ол бұдан не алады? ЕШНӘРСЕ! Ләззат па? Рахат па? Босаңсу ма? Тірек пе? Серпіліс пе? Мұның бәрі елес, егер сіз тар аяқ киім киіп, оны шешкендегі рахатты ләззат деп санамасаңыз!

Айтқанымдай, нағыз мәселе шылымқорларға неге тоқтау қиын екенін түсіндіру ғана емес, неге адамдардың мұны мүлдем жасайтынын түсіндіру.

Сіз: «Мұның бәрі жақсы. Мен мұны білемін, бірақ бір рет қармаққа ілінген соң, тоқтау өте қиын», — деп отырған шығарсыз. Бірақ неге соншалықты қиын және біз неге мұны істеуге мәжбүрміз? Шылымқорлар өмір бойы осы сұрақтардың жауабын іздейді.

Кейбіреулер мұны абстиненцияның (шегуді тоқтатқандағы) күшті белгілерімен түсіндіреді. Шын мәнінде, никотиннен бас тартудың нақты белгілері соншалықты жеңіл (6-тарауды қараңыз), көптеген шылымқорлар өздерінің нашақор екенін түсінбестен өмір сүріп, өліп кетеді.

Кейбіреулер темекі өте жағымды дейді. Олай емес. Олар лас, жиіркенішті заттар. Кез келген шылымқордан сұраңызшы: егер ол темекіні тек ләззат алғаны үшін шегетін болса, өзінің маркасы болмай, тек өзіне ұнамайтын дәмсіз марканы тапса, темекі шегуді тоқтата ма? Шылымқорлар мүлдем шекпегенше, ескі арқанды шеккенді артық көреді. Ләззаттың бұған еш қатысы жоқ. Мен омарды (лобстер) жақсы көремін, бірақ мен ешқашан мойныма жиырма омар іліп алып жүретін жағдайға жеткен емеспін. Өмірдегі басқа нәрселерден біз оларды жасап жатқанда ләззат аламыз, бірақ жасамаған кезде өзімізді шектелгендей сезініп отырмаймыз.

Кейбіреулер терең психологиялық себептерді, «Фрейд синдромын», «анасының емшегіндегі баланы» іздейді. Шындығында бәрі керісінше. Біздің темекі шегуді бастауымыздың әдеттегі себебі — өскендігімізді және жетілгендігімізді көрсету. Егер біз көпшілік алдында емізік соруға мәжбүр болсақ, ұяттан өліп кетер едік.

Кейбіреулер мұны керісінше, танаудан түтін немесе от шығарудың мачо әсері деп ойлайды. Бұл дәлелдің де негізі жоқ. Құлақтағы жанып тұрған темекі күлкілі көрінер еді. Қатерлі ісік тудыратын шайырларды өкпеге жұту одан да бетер күлкілі емес пе?

Кейбіреулер: «Бұл менің қолыммен істейтін әрекет!» — дейді. Онда неге оны тұтатасың? «Бұл ауыздың қанағаттануы». Онда неге оны тұтатасың? «Бұл түтіннің өкпеге кірген сезімі». Қорқынышты сезім — бұл тұншығу деп аталады.

Көпшілік темекі зерігуді басады деп сенеді. Бұл да жалған. Зерігу — бұл көңіл-күй. Темекіде қызықты ештеңе жоқ.

Отыз үш жыл бойы менің себебім — ол мені босаңсытады, маған сенімділік пен батылдық береді деген ой болды. Мен сондай-ақ оның мені өлтіріп жатқанын және қыруар ақшаға түсіп жатқанын білдім. Неге мен дәрігерге барып, босаңсу және батылдық пен сенімділік алу үшін балама сұрамадым? Мен бармадым, өйткені ол балама ұсынатынын білдім. Бұл менің себебім емес еді; бұл менің сылтауым болды.

Кейбіреулер мұны достары істегендіктен ғана жасайтынын айтады. Сіз шынымен сондай ақымақсыз ба? Егер солай болса, достарыңыз бас ауруын емдеу үшін бастарын кесіп бастамасын деп дұға етіңіз!

Бұл туралы ойланатын шылымқорлардың көбі ақыр соңында бұл жай ғана әдет деген қорытындыға келеді. Бұл шын мәнінде түсініктеме емес, бірақ барлық әдеттегі ұтымды түсініктемелерді жоққа шығарғаннан кейін, бұл жалғыз қалған сылтау сияқты көрінеді. Өкінішке орай, бұл түсініктеме де қисынсыз. Біз өміріміздің әр күнінде әдеттерді өзгертеміз және олардың кейбіреулері өте жағымды. Біздің миымызға темекі шегу — әдет, ал әдеттерді тастау қиын деп сіңірілген. Әдеттерді тастау қиын ба? Ұлыбританияда біз жолдың сол жағымен жүруге дағдыланғанбыз. Алайда, Еуропа құрлығында немесе Америка Құрама Штаттарында көлік жүргізгенде, біз бұл әдетті еш қиындықсыз бірден бұзамыз. Әдеттерді бұзу қиын екендігі анық жалған.

Олай болса, дәмі жиіркенішті, бізді өлтіретін, қыруар ақша тұратын, лас және жиіркенішті, бәрібір құтылғымыз келетін әдетті бұзу неге қиын, бар болғаны оны істеуді тоқтату керек қой? Жауап: темекі шегу әдет емес: БҰЛ НИКОТИНГЕ ТӘУЕЛДІЛІК! Сондықтан оны «тастау» соншалықты қиын болып көрінеді. Мүмкін сіз бұл түсініктеме неге «тастау» қиын екенін түсіндіреді деп ойлайтын шығарсыз? Бұл шылымқорлардың көпшілігіне неге «тастау» қиын екенін түсіндіреді. Себебі олар нашақорлықты түсінбейді. Негізгі себеп — шылымқорлар темекі шегуден қандай да бір шынайы ләззат және/немесе сүйеніш алатынына сенімді және егер олар тастаса, шынайы құрбандыққа барамыз деп ойлайды.

Керемет шындық мынада: сіз никотинге тәуелділікті және темекі шегудің шынайы себептерін түсінгеннен кейін, сіз мұны тоқтатасыз — оп-оңай — және үш аптаның ішінде жалғыз жұмбақ нәрсе — неге осынша уақыт бойы темекі шегу қажет деп санағаныңыз және басқа шылымқорларды ТЕМЕКІ ШЕКПЕУШІ БОЛУ ҚАНДАЙ КЕРЕМЕТ екеніне неге көндіре алмайтыныңыз болады!

4. Сұрқия тұзақ

Шылым шегу — адам мен табиғат бірігіп ойлап тапқан ең нәзік, сұрқия тұзақ. Бізді оған әуел баста не итермелейді? Мұны жасап жүрген мыңдаған ересектер. Олар тіпті бізге бұл бізді ақыр соңында құртатын және қыруар ақшаға түсіретін лас, жиіркенішті әдет екенін ескертеді, бірақ біз олардың бұдан ләззат алмайтынына сене алмаймыз. Темекі шегудің көптеген аянышты тұстарының бірі — қармаққа іліну үшін қаншалықты көп еңбектенуіміз керек екендігі.

Бұл табиғаттағы жемі жоқ, ірімшік бөлігі жоқ жалғыз тұзақ. Тұзақты іске қосатын нәрсе — темекінің дәмі керемет екендігі емес; керісінше, оның дәмі өте жиіркенішті. Егер сол алғашқы темекінің дәмі керемет болса, дабыл қоңыраулары соғылып, ақылды адамдар ретінде біз ересек халықтың жартысы неліктен өзін-өзі улау үшін қыруар ақша төлеп жатқанын түсінер едік. Бірақ алғашқы темекінің дәмі жаман болғандықтан, біздің жас санамыз ешқашан тәуелді болмайтынымызға сенімді болады және біз одан ләззат алмайтындықтан, қалаған уақытта тоқтата аламыз деп ойлаймыз.

Бұл табиғаттағы сіздің мақсатыңызға жетуге кедергі келтіретін жалғыз есірткі. Ұлдар әдетте мықты көрінгісі келгендіктен бастайды — бұл Хамфри Богарт/Клинт Иствуд/Брюс Уиллис бейнесі. Алғашқы темекіні шеккенде сезінетін соңғы нәрсе — мықтылық.

Сіз түтінді жұтуға батылыңыз бармайды, ал егер тым көп шексеңіз, басыңыз айналып, лоқси бастайсыз. Сіздің бар қалайтыныңыз — басқа балалардан алыс кету және сол лас нәрселерді лақтырып тастау.

Әйелдерде мақсат — талғампаз, заманауи жас ханым болу. Біз олардың темекіні кішкентай сорыммен тартып, мүлдем күлкілі көрінетінін көрдік. Ұлдар мықты көрінуді, ал қыздар талғампаз көрінуді үйренген кезде, олар мұны әуел бастан бастамағанда ғой деп тілейді. Мен әйелдер темекі шеккенде талғампаз көріне ме, әлде бұл темекі жарнамалары жасаған қиялымыздың жемісі ме деп ойлаймын. Маған үйренуші мен «Күлсалғыш Лил» арасында аралық кезең жоқ сияқты көрінеді.

Содан кейін біз өміріміздің қалған бөлігін неге мұны істейтінімізді өзімізге түсіндіруге, балаларымызға тұзаққа түспеуді айтуға және кейде өзіміз қашуға тырысумен өткіземіз.

Тұзақ солай құрылған: біз өмірімізде күйзеліс болғанда ғана тоқтатуға тырысамыз, мейлі ол денсаулық, ақша тапшылығы немесе жай ғана өзіңді алапес сияқты сезіну болсын.

Біз тоқтаған бойда, бізде одан да көп күйзеліс пайда болады (никотиннен бас тартудың қорқынышты азабы) және күйзелісті жеңілдету үшін сүйенетін нәрсемізден (ескі тірегіміз, темекі) енді бас тартуымыз керек.

Бірнеше күндік азаптаудан кейін біз уақытты дұрыс таңдамадық деп шешеміз. Біз күйзеліссіз кезеңді күтуіміз керек, ал ол келген бойда тоқтату себебі жоғалады. Әрине, ол кезең ешқашан келмейді, өйткені біз өміріміз барған сайын күйзеліске толы болады деп ойлаймыз. Ата-анамыздың қамқорлығынан шыққан соң, табиғи процесс — үй құру, ипотека, балалар, жауапты жұмыстар және т.б. Бұл да елес. Шындығында, кез келген тіршілік иесі үшін ең күйзелісті кезең — ерте балалық шақ пен жасөспірімдік шақ. Біз жауапкершілікті күйзеліспен шатастырамыз. Шылымқорлардың өмірі автоматты түрде күйзеліске толы болады, өйткені темекі қоғам сізді сендіргісі келгендей сізді босаңсытпайды немесе күйзелісті жеңілдетпейді. Керісінше: ол сізді одан сайын жүйкесі жұқарған және күйзелісті етеді.

Тіпті тастаған шылымқорлардың өзі (көпшілігі өмірінде бір немесе бірнеше рет тастайды) бақытты өмір сүре алады, бірақ кенеттен қайтадан қармаққа ілінеді.

Шылым шегу мәселесі алып лабиринтке кіргенмен бірдей. Лабиринтке кірген бойда санамыз тұманданып, бұлыңғырланады және біз өміріміздің қалған бөлігін қашуға тырысумен өткіземіз. Көпшілігіміз ақыры қашып шығамыз, бірақ кейінірек қайтадан тұзаққа түскенімізді байқаймыз.

Мен сол лабиринттен қашуға тырысумен отыз үш жылымды өткіздім. Барлық шылымқорлар сияқты мен де мұны түсіне алмадым. Алайда, ешқайсысы маған абырой әпермейтін ерекше жағдайлардың үйлесімі арқасында, мен бұрын тоқтату неге соншалықты қиын болғанын, ал ақыры тоқтатқанда неге оңай ғана емес, сонымен бірге жағымды болғанын білгім келді.

Темекіні тастағаннан бері менің хоббиім, кейінірек кәсібім темекі шегуге байланысты көптеген жұмбақтарды шешу болды. Бұл күрделі және қызықты басқатырғыш және Рубик кубигі сияқты шешу мүмкін еместей көрінуі мүмкін. Алайда, барлық күрделі басқатырғыштар сияқты, егер шешімін білсеңіз, бұл оңай! Менде темекіні оңай тастаудың шешімі бар. Мен сізді лабиринттен алып шығамын және оған қайтадан ешқашан кірмеуіңізді қамтамасыз етемін. Сізге тек нұсқауларды орындау қажет. Егер сіз қате бұрылыс жасасаңыз, қалған нұсқаулар мағынасыз болады.

Кез келген адам темекіні тастауды оңай деп таба алатынын баса айтқым келеді, бірақ алдымен фактілерді анықтап алуымыз керек. Жоқ, мен қорқынышты фактілерді айтып тұрған жоқпын. Сіз оларды онсыз да білесіз.

Темекінің зияны туралы ақпарат жеткілікті. Егер бұл сізді тоқтата алса, сіз әлдеқашан тоқтатар едіңіз. Менің айтқым келгені, бізге тоқтату неге қиын? Бұл сұраққа жауап беру үшін біз әлі күнге дейін неге темекі шегіп жүргеніміздің нақты себебін білуіміз керек.

5. Біз неге шылым шегуді жалғастыра береміз?

Біз бәріміз темекі шегуді ақымақ себептермен, әдетте әлеуметтік қысым немесе әлеуметтік жағдайлар үшін бастаймыз, бірақ қармаққа ілінгенімізді сезгеннен кейін неге темекі шегуді жалғастыра береміз?

Ешбір тұрақты шылымқор неге темекі шегетінін білмейді. Егер шылымқорлар нақты себебін білсе, олар мұны тоқтатар еді. Мен кеңес беру кезінде мыңдаған шылымқорлардан осы сұрақты қойдым. Нақты жауап барлық шылымқорлар үшін бірдей, бірақ жауаптардың алуан түрлілігі шексіз. Мен кеңес берудің осы бөлігін ең қызықты және сонымен бірге ең аянышты деп санаймын.

Барлық шылымқорлар жүректерінің түкпірінде өздерінің ақымақ екенін біледі. Олар қармаққа ілінбес бұрын темекі шегудің қажеті болмағанын біледі. Олардың көпшілігі алғашқы темекінің дәмі жиіркенішті болғанын және қармаққа іліну үшін көп еңбектенгендерін есіне түсіре алады. Ең тітіркендіретін жері — олар темекі шекпейтіндердің ешнәрсе жоғалтпайтынын және оларға күлетінін сезеді (Бюджет күнінде күлмеу қиын).

Алайда, шылымқорлар — ақылды, парасатты адамдар. Олар денсаулыққа үлкен қауіп төндіріп жатқанын және өмір бойы темекіге қыруар ақша жұмсайтынын біледі. Сондықтан оларға өздерін ақтау үшін ұтымды түсініктеме қажет.

Шылымқорлардың темекі шегуді жалғастыруының нақты себебі — келесі екі тарауда мен егжей-тегжейлі түсіндіретін факторлардың нәзік үйлесімі. Олар:

6. Никотинге тәуелділік

Никотин — түссіз, майлы қосылыс, темекінің құрамындағы шылымқорды тәуелді ететін есірткі. Бұл адамзатқа белгілі ең жылдам тәуелділік тудыратын есірткі және қармаққа іліну үшін бір ғана темекі жеткілікті болуы мүмкін.

Темекінің әрбір сорымы өкпе арқылы миға нашақордың тамырына енгізген героин дозасынан да жылдам әсер ететін никотиннің шағын дозасын жеткізеді.

Егер бір темекіде жиырма сорым болса, сіз бір ғана темекі арқылы есірткінің жиырма дозасын қабылдайсыз.

Никотин — тез әсер ететін есірткі және қандағы деңгейі темекі шеккеннен кейін отыз минут ішінде шамамен жартысына дейін, ал темекіні бітіргеннен кейін бір сағат ішінде төрттен біріне дейін төмендейді. Бұл көптеген шылымқорлардың күніне орта есеппен жиырма тал темекі шегетінін түсіндіреді.

Шылымқор темекіні сөндірген бойда никотин денеден тез шыға бастайды және шылымқор абстиненция азабын (тартылу сезімін) сезіне бастайды.

Осы тұста мен шылымқорлардың абстиненция азабы туралы кең таралған елесін сейілтуім керек. Шылымқорлар абстиненция азабын темекіні тастауға тырысқанда немесе мәжбүр болғанда шегетин қорқынышты жарақат деп ойлайды. Шын мәнінде, бұл негізінен психикалық нәрсе; шылымқор өзінің ләззатынан немесе тірегінен айырылғандай сезінеді. Мен бұл туралы кейінірек толығырақ түсіндіремін.

Никотиннен бас тартудың нақты азабы соншалықты нәзік, көптеген шылымқорлар өздерінің нашақор екенін түсінбестен өмір сүріп, өліп кетеді. Біз «никотинге тәуелді» деген терминді қолданғанда, біз жай ғана «әдетке айналдырдық» деп ойлаймыз. Шылымқорлардың көпшілігі есірткіден қорқады, бірақ олар дәл сондай — нашақорлар. Бақытымызға орай, бұл есірткіден құтылу оңай, бірақ алдымен сіз өзіңіздің тәуелді екеніңізді қабылдауыңыз керек. Бұл кітап алғаш жарияланған кезде бұл пікір үлкен жаңалық болды. Қазір ол жалпыға бірдей қабылданған.

Никотиннен бас тарту кезінде физикалық ауырсыну болмайды. Бұл жай ғана бос, мазасыз сезім, бірдеңе жетіспейтіндей сезім, сондықтан көптеген шылымқорлар мұны қолдарымен бірдеңе істеу керек деп ойлайды. Егер бұл ұзаққа созылса, шылымқор жүйкесі жұқарған, сенімсіз, қобалжыған, өзіне сенімсіз және ашуланшақ болады. Бұл аштық сияқты — уға, НИКОТИНГЕ деген аштық.

Темекіні тұтатқаннан кейін жеті секунд ішінде жаңа никотин келіп түседі және құмарлық аяқталады, нәтижесінде темекі шылымқорға беретіндей көрінетін босаңсу және сенімділік сезімі пайда болады.

Алғашқы күндері, біз темекі шегуді жаңа бастаған кезде, абстиненция азабы мен оның жеңілдеуі соншалықты аз болғандықтан, біз олардың бар екенін де білмейміз. Біз үнемі темекі шеге бастағанда, мұны біз одан ләззат ала бастадық немесе «әдетке» айналдырдық деп ойлаймыз. Шындығында біз қармаққа ілініп қойдық; біз мұны түсінбейміз, бірақ кішкентай никотин құбыжығы қазірдің өзінде ішімізде және біз оны анда-санда тамақтандырып тұруымыз керек.

Барлық шылымқорлар темекі шегуді ақымақ себептермен бастайды. Ешкімге бұл қажет емес. Кездейсоқ немесе ауыр шылымқор болсын, кез келген адамның темекі шегуді жалғастыруының жалғыз себебі — сол кішкентай құбыжықты тамақтандыру.

Шылым шегудің бүкіл мәні — жұмбақтар сериясы. Барлық шылымқорлар жүректерінде өздерінің ақымақ екенін және зұлым бірдеңенің тұзағына түскенін біледі. Алайда, менің ойымша, темекі шегудің ең аянышты жері — шылымқордың темекі арқылы алатын ләззаты — бұл оның денесі қармаққа ілінбес бұрын болған тыныштық, суыққандылық және сенімділік күйіне қайта оралуға тырысу ләззаты.

Көршінің дабыл жүйесі күні бойы шырылдап тұрғандағы немесе басқа бір кішігірім, тұрақты тітіркендіргіш болғандағы сезімді білесіз бе? Содан кейін шу кенеттен тоқтайды — сол кезде керемет тыныштық пен суыққандылық сезімі пайда болады. Бұл шын мәнінде тыныштық емес, тітіркендіргіштің аяқталуы.

Никотин тізбегін бастамас бұрын біздің денеміз толыққанды болады. Содан кейін біз денеге никотинді күштеп енгіземіз, ал темекіні сөндіріп, никотин кете бастағанда, біз абстиненция азабын шегеміз — физикалық ауырсыну емес, жай ғана бос қуыс сезімі. Біз оның бар екенін де білмейміз, бірақ ол денеміздің ішіндегі тамшылап тұрған шүмек сияқты. Біздің ақылымыз оны түсінбейді. Түсінудің қажеті де жоқ. Біздің білетініміз — темекі қалайтынымыз, ал оны тұтатқанда құмарлық жоғалады және бір сәтке біз тәуелді болмас бұрынғыдай риза және сенімді боламыз. Алайда, қанағаттану уақытша ғана, өйткені құмарлықты басу үшін денеге көбірек никотин енгізу керек. Сол темекіні сөндірген бойда құмарлық қайта басталады және тізбек осылай жалғаса береді. Бұл өмір бойғы тізбек — ЕГЕР СІЗ ОНЫ ҮЗБЕСЕҢІЗ.

Шылым шегу ісі — тар аяқ киімді шешкенде сезінетін ләззатты алу үшін ғана оны киіп жүрумен бірдей. Шылымқорлардың жағдайды бұлай көре алмауының үш негізгі себебі бар.

Дәл осы кері процесс барлық есірткіден құтылуды қиындатады. Героині жоқ героинге тәуелді адамның дүрбелең күйін елестетіп көріңіз. Енді сол нашақордың ақыры тамырына шприц инесін сұққандағы шексіз қуанышын елестетіңіз. Сіз біреудің өзіне ине шаншу арқылы шынымен ләззат алатынын елестете аласыз ба, әлде бұл ойдың өзі сізді үрейлендіре ме? Героинге тәуелді еместер ол дүрбелең сезімін бастан кешірмейді. Героин оны жеңілдетпейді. Керісінше, ол соны тудырады. Темекі шекпейтіндер темекіге мұқтаж бос қуыс сезімінен зардап шекпейді немесе қор таусылғанда дүрбелеңге түспейді. Темекі шекпейтіндер шылымқорлардың сол лас нәрселерді ауыздарына салып, тұтатып және ластықты өкпелеріне жұту арқылы қалай ләззат алатынын түсіне алмайды. Білесіз бе? Шылымқорлар да неге олай істейтінін түсіне алмайды.

Біз темекі шегудің босаңсытатыны немесе қанағаттану беретіні туралы айтамыз. Бірақ егер сіз әуел бастан қанағаттанбаған болмасаңыз, қалай қанағаттана аласыз? Неліктен темекі шекпейтіндер бұл қанағаттанбаған күйден зардап шекпейді және неге тамақтан кейін темекі шекпейтіндер толығымен босаңсыған кезде, шылымқорлар сол кішкентай никотин құбыжығын қанағаттандырмайынша мүлдем босаңсымайды?

Бұл тақырыпқа біраз тоқталғаным үшін кешіріңіз. Шылымқорлардың тастауға қиналуының негізгі себебі — олар қандай да бір шынайы ләззаттан немесе сүйеніштен бас тартып жатырмыз деп сенуі. Сіздің ешнәрседен бас тартпайтыныңызды түсіну өте маңызды.

Никотин тұзағының қыр-сырын түсінудің ең жақсы жолы — оны тамақтанумен салыстыру. Егер біз үнемі тамақтануды әдетке айналдырсақ, тамақ арасында аштықты сезбейміз. Тек тамақ кешіктірілсе ғана біз аштықты сезінеміз, тіпті сонда да физикалық ауырсыну жоқ, жай ғана бос, сенімсіз сезім, біз оны: «Маған тамақ жеу керек», — деп білеміз. Ал аштықты қанағаттандыру процесі — өте жағымды уақыт өткізу.

Темекі шегу іс жүзінде бірдей болып көрінеді. Біз «темекіні қалау немесе оған мұқтаж болу» деп білетін бос, сенімсіз сезім тамаққа деген аштықпен бірдей, бірақ біреуі екіншісін қанағаттандырмайды. Аштық сияқты, физикалық ауырсыну жоқ және сезім соншалықты білінбейді, біз оны темекі арасында байқамаймыз да. Тек тұтатқымыз келіп, бірақ рұқсат етілмеген жағдайда ғана біз қандай да бір қолайсыздықты сезінеміз. Бірақ тұтатқан кезде біз қанағаттанғандай боламыз.

Дәл осы тамақтануға ұқсастық шылымқорларды қандай да бір шынайы ләззат алатынына сендіруге көмектеседі. Кейбір шылымқорларға темекі шегуде ешқандай ләззат немесе сүйеніш жоқ екенін түсіну өте қиын. Кейбіреулер: «Қалайша сүйеніш жоқ дейсіз? Сіз маған темекі тұтатқанда бұрынғыдан аз қобалжитынымды айтып тұрсыз ғой», — деп дауласады.

Тамақтану мен темекі шегу өте ұқсас болып көрінгенімен, шын мәнінде олар қарама-қайшы:

Бұл темекі шегу туралы тағы бір кең таралған мифті — темекі шегу әдет дегенді сейілтуге қолайлы сәт. Тамақтану әдет пе? Егер солай ойласаңыз, оны толығымен бұзып көріңіз. Жоқ, тамақтануды әдет деп сипаттау тыныс алуды әдет деп сипаттаумен бірдей болар еді. Екеуі де өмір сүру үшін қажет. Әртүрлі адамдардың аштықты әртүрлі уақытта және әртүрлі тағам түрлерімен қанағаттандыруға дағдыланғаны рас. Бірақ тамақтанудың өзі әдет емес. Темекі шегу де әдет емес. Кез келген шылымқордың темекі тұтатуының жалғыз себебі — алдыңғы темекі тудырған бос, сенімсіз сезімді тоқтатуға тырысу. Әртүрлі шылымқорлардың абстиненция азабын әртүрлі уақытта жеңілдетуге дағдыланғаны рас, бірақ темекі шегудің өзі әдет емес.

Қоғам темекі шегу әдеті туралы жиі айтады және бұл кітапта ыңғайлы болу үшін мен де кейде «әдет» деп атаймын. Алайда, темекі шегу әдет емес екенін, керісінше, бұл ЕСІРТКІГЕ ТӘУЕЛДІЛІК екенін үнемі есте сақтаңыз!

Біз темекі шегуді бастағанда, онымен күресуді үйренуге өзімізді мәжбүрлеуіміз керек. Біз байқамай да қаламыз, оларды үнемі сатып алып қана қоймай, оларға мұқтаж боламыз. Егер олай етпесек, дүрбелең басталады және өмір сүрген сайын біз көбірек темекі шегуге бейім боламыз.

Себебі, барлық есірткілер сияқты, дене никотинге төзімділікті қалыптастырған сайын оның әсеріне қарсылық дамытады, сондықтан біздің қабылдау мөлшеріміз арта түседі. Темекі шегудің қысқа кезеңінен кейін темекі өзі тудыратын абстиненция азабын толығымен жеңілдетуді тоқтатады, сондықтан темекі тұтатқанда сіз өзіңізді бір сәт бұрынғыдан жақсы сезінесіз, бірақ шын мәнінде сіз темекі шекпейтін адамға қарағанда, тіпті темекі шегіп тұрған кездің өзінде де көбірек жүйкесі жұқарған және аз босаңсыған боласыз. Бұл тәжірибе тар аяқ киімді шешкендегі жеңілдік үшін киюден де күлкілі, өйткені өмір сүрген сайын аяқ киім шешілген кезде де қолайсыздықтың көп бөлігі қалады.

Жағдай одан да нашар, өйткені темекі сөнгеннен кейін никотин денеден тез кете бастайды, бұл күйзелісті жағдайларда шылымқордың неге тізбектей шегуге бейім екенін түсіндіреді.

Айтқанымдай, «әдет» жоқ. Әрбір шылымқордың темекі шегуді жалғастыруының нақты себебі — оның асқазанында орналасқандай сезілетін кішкентай құбыжық. Ол оны анда-санда тамақтандырып тұруы керек. Шылымқор оны қашан жасайтынын өзі шешеді және бұл әдетте төрт түрлі жағдайда немесе олардың үйлесімінде болады.

Олар:

Қандай сиқырлы дәрі жиырма минут бұрын болған әсерді кенеттен кері қайтара алады? Егер ойланып қарасаңыз, ұйқыдан басқа өмірімізде тағы қандай жағдайлар бар? Шындық мынада: темекі шегу зерігу мен күйзелісті жеңілдетпейді, зейін қою мен босаңсуға да ықпал етпейді. Мұның бәрі жай ғана елес.

Есірткі болуымен қатар, никотин күшті у болып табылады және инсектицидтерде қолданылады (сөздіктен қараңыз). Бір ғана темекінің құрамындағы никотинді тікелей тамырға енгізсе, ол сізді өлтірер еді. Шын мәнінде, темекінің құрамында көптеген улар, соның ішінде көміртегі тотығы бар және темекі өсімдігі «белладонна» (deadly nightshade) тұқымдасымен бірдей.

Егер сіз түтікке (трубка) немесе сигараға ауысуды ойлап жүрсеңіз, мен бұл кітаптың мазмұны барлық темекіге және никотині бар кез келген өнімге, соның ішінде никотин сағызына, патчтарға, таблеткаларға, мұрын спрейлеріне, пастилкаларға, ингаляторларға және Снусқа (Скандинавияда таралған ауызға салатын темекі) қатысты екенін анық айтуым керек.

Адам денесі — біздің планетамыздағы ең күрделі объект. Ешбір түр, тіпті ең төменгі амеба немесе құрт та тамақ пен удың айырмашылығын білмей өмір сүре алмайды.

Мыңдаған жылдар бойғы табиғи сұрыпталу процесі арқылы біздің санамыз бен денеміз тамақ пен уды ажырату әдістерін және соңғысын қабылдамаудың сенімді әдістерін дамытты.

Барлық адамдар қармаққа ілінгенге дейін темекінің иісі мен дәміне жиіркене қарайды. Егер кез келген жануар немесе бала қармаққа ілінбес бұрын темекі түтінін жұтса, ол жөтеліп, түкіре бастайды.

Біз алғашқы темекімізді шеккенде, түтінді жұту жөтел ұстамасына әкелді, немесе егер біз бірінші рет тым көп шеккен болсақ, басымыз айналып немесе нақты физикалық лоқсуды сезіндік. Бұл біздің денеміздің: «СЕН МАҒАН У БЕРІП ЖАТЫРСЫҢ. ТОҚТАТ», — деп айтуы еді. Бұл көбінесе біздің шылымқор боламыз ба, жоқ па екенін шешетін кезең. Физикалық жағынан әлсіз және психикалық жағынан ерік-жігері әлсіз адамдар шылымқор болады деген жалған түсінік бар. Алғашқы темекіні жиіркенішті деп тапқандар — жолы болғыштар; физикалық тұрғыдан олардың өкпесі оны көтере алмайды және олар өмір бойына емделеді. Немесе, балама ретінде, олар жөтелмей жұтуға тырысудың ауыр оқу процесінен өтуге психикалық тұрғыдан дайын емес.

Мен үшін бұл бүкіл істің ең қайғылы бөлігі. Қармаққа іліну үшін біз қаншалықты көп еңбектендік, міне, сондықтан жасөспірімдерді тоқтату қиын. Олар әлі де темекі шегуді үйреніп жатқандықтан, темекіні әлі де дәмсіз деп санайтындықтан, олар қалаған уақытта тоқтата аламыз деп сенеді. Неге олар бізден үйренбейді? Тағы да, неге біз ата-анамыздан үйренбедік?

Көптеген шылымқорлар темекінің дәмі мен иісінен ләззат аламыз деп сенеді. Бұл елес. Біз темекі шегуді үйренген кезде іс жүзінде не істейміз — біз денемізді «дозамызды» алу үшін жаман иіс пен дәмге иммунитет қалыптастыруға үйретеміз. Героинге тәуелділер өздеріне ине шаншудан ләззат аламыз деп сенеді, бірақ олай емес. Героиннен бас тарту азабы салыстырмалы түрде ауыр және олардың шын мәнінде ләззат алатыны — сол азапты жеңілдету.

Шылымқор өзінің «дозасын» алу үшін жаман дәм мен иіске санасын жабуды үйретеді. Темекінің дәмі мен иісінен ләззат алғандықтан ғана шегемін деп сенетін шылымқордан сұраңыз: «Егер сіз қалыпты темекі маркасын ала алмай, тек өзіңіз жиіркенішті деп санайтын марканы тапсаңыз, темекі шегуді тоқтатасыз ба?» Жоқ. Шылымқор бас тартқанша ескі арқанды шегеді және орама темекіге, ментолды темекіге, сигараға немесе түтікке ауыссаңыз да маңызды емес; бастапқыда олардың дәмі жаман болады, бірақ егер табандылық танытсаңыз, оларды ұнатуды үйренесіз. Шылымқорлар тіпті суық тигенде, тұмау, тамақ ауруы, бронхит және эмфизема кезінде де темекі шегуге тырысады.

Ләззаттың бұған еш қатысы жоқ. Егер болса, ешкім бір тал темекіден артық шекпес еді. Тіпті дәрігерлер жазып беретін сол лас никотин сағызына тәуелді мыңдаған бұрынғы шылымқорлар бар және олардың көбі әлі де темекі шегеді.

Менің клиникаларымдағы кеңес беру кезінде кейбір шылымқорлар өздерінің нашақор екенін түсінуді қорқынышты деп санайды және бұл тоқтатуды одан сайын қиындатады деп ойлайды. Шын мәнінде, бұл екі маңызды себепке байланысты жақсы жаңалық:

Сіз көптеген шылымқорлардың неге тоқтатуды соншалықты қиын көретінін, айлар бойы азап шегетінін және өмірінің қалған бөлігін кейде темекіні аңсаумен өткізетінін орынды сұрайсыз. Жауап — біздің темекі шегуіміздің екінші себебі — миды улау. Химиялық тәуелділікпен күресу оңай.

Көптеген шылымқорлар түні бойы темекісіз жүре береді. Абстиненция азабы оларды тіпті оятпайды.

Көптеген шылымқорлар алғашқы темекіні тұтатпас бұрын жатын бөлмеден шығып кетеді; көбі алдымен таңғы ас ішеді, көбі жұмыс орнына кіргенше күтеді. Олар он сағаттық абстиненция азабына шыдай алады және бұл оларды мазаламайды, бірақ егер олар күндіз он сағат темекісіз жүрсе, шаштарын жұлар еді.

Қазіргі уақытта көптеген шылымқорлар жаңа көлік сатып алып, оның ішінде темекі шегуден тыйылады. Көбі театрларға, супермаркеттерге, шіркеулерге және т.б. барады және темекі шеге алмау оларды мазаламайды. Тіпті жалпыұлттық темекі шегуге тыйым салынған кезде де ешқандай тәртіпсіздіктер болған жоқ. Шылымқорлар біреудің немесе бірдеңенің оларды темекі шегуді тоқтатуға мәжбүрлегеніне іштей қуанады.

Қазіргі уақытта көптеген шылымқорлар темекі шекпейтіндердің үйінде немесе жай ғана олардың ортасында өздеріне аз ғана қолайсыздықпен автоматты түрде темекі шегуден тыйылады. Шын мәнінде, көптеген шылымқорлар күш жұмсамай-ақ темекі шекпейтін ұзақ кезеңдерді өткізеді. Тіпті менің жағдайымда да мен кеш бойы темекісіз қуана демалатынмын. Шылымқор болған соңғы жылдары мен өзімді тұншықтыруды тоқтата алатын кештерді асыға күтетінмін (қандай күлкілі «әдет»).

Химиялық тәуелділікпен күресу оңай, тіпті сіз әлі де тәуелді болсаңыз да, және өмір бойы кездейсоқ шылымқор болып қалатын мыңдаған адамдар бар. Олар ауыр шылымқор сияқты қатты тәуелді. Тіпті «әдетті» тастаған, бірақ анда-санда сигара шегетін ауыр шылымқорлар да бар, бұл оларды тәуелділікте ұстайды және олар ақыры бастапқы нүктеге қайта оралады.

Айтқанымдай, нақты никотинге тәуелділік негізгі мәселе емес. Ол жай ғана біздің санамызды нақты мәселе: миды улау туралы шатастыру үшін катализатор ретінде әрекет етеді.

Өмір бойы және ауыр темекі шегетіндер үшін оларға тоқтату кездейсоқ шылымқорлар сияқты оңай екенін білу жұбаныш болуы мүмкін. Біртүрлі жолмен, бұл оңайырақ. Сіз «әдетпен» неғұрлым ұзақ жүрсеңіз, ол сізді соғұрлым төмен тартады және тоқтатқан кездегі пайда соғұрлым көп болады.

Ара-тұра таралатын қауесеттердің (мысалы, «Шайырдың денеден шығуына жеті жыл кетеді» немесе «Сіз шеккен әрбір темекі өміріңіздің бес минутын алады») жалған екенін білу сізге қосымша жұбаныш болуы мүмкін.

Темекі шегудің жаман әсерлері асыра сілтенген деп ойламаңыз. Керісінше, олар өкінішке орай төмендетілген, бірақ шындық мынада: «бес минут» ережесі анық бағалау болып табылады және егер сіз өлімге әкелетін аурулардың бірін жұқтырсаңыз немесе жай ғана тоқтап қалғанша өзіңізді «шайырласаңыз» ғана қолданылады.

Шын мәнінде, «шайыр» денеңізден ешқашан толық кетпейді. Егер маңайда шылымқорлар болса, ол ауада болады және тіпті темекі шекпейтіндер де аз пайызды алады. Алайда, біздің бұл денелеріміз керемет машиналар және егер сіз қайтымсыз аурулардың бірін қоздырмаған болсаңыз, орасан зор қалпына келтіру күшіне ие. Егер сіз қазір тоқтатсаңыз, денеңіз бірнеше апта ішінде, сіз ешқашан шылымқор болмағандай дерлік қалпына келеді.

Айтқанымдай, тоқтату ешқашан кеш емес. Мен елу және алпыс жастағы көптеген шылымқорларға және тіпті жетпіс пен сексендегі бірнешеуіне емделуге көмектестім. 91 жастағы әйел менің клиникама 66 жастағы ұлымен келді. Мен одан неге темекіні тастауды шешкенін сұрағанымда, ол: «Оған үлгі болу үшін», — деп жауап берді. Ол маған алты айдан кейін хабарласып, өзін қайтадан жас қыз сияқты сезінетінін айтты.

Ол сізді неғұрлым төмен тартса, жеңілдік соғұрлым көп болады. Мен ақыры тоқтатқанда, күніне жүз талдан НӨЛГЕ бірден түстім және бірде-бір жаман азап шекпедім. Шын мәнінде, бұл тіпті абстиненция кезеңінде де жағымды болды.

Бірақ біз миды улауды алып тастауымыз керек.

7. Миды улау және «ұйқыдағы серіктес»

Біз әуел баста қалай немесе неге темекі шегуді бастаймыз? Мұны толық түсіну үшін сіз түпсананың немесе мен атағандай «ұйқыдағы серіктестің» күшті әсерін зерттеуіңіз керек.

Біз бәріміз өзімізді өмір жолымызды анықтайтын ақылды, басым адамдармыз деп ойлауға бейімбіз. Шын мәнінде, біздің болмысымыздың 99 пайызы қалыптасқан. Біз өзіміз өскен қоғамның өніміміз — киетін киіміміз, тұратын үйлеріміз, негізгі өмір салтымыз, тіпті біз ерекшеленуге бейім мәселелер, мысалы, саяси көзқарастар. Ұлыбританияда Лейборист жақтастарының жұмысшы табынан, ал Консерваторлардың орта және жоғарғы таптан шығуы кездейсоқ емес. Түпсана біздің өмірімізге өте күшті әсер етеді және тіпті пікір емес, факт мәселелерінде де миллиондаған адамдар алдануы мүмкін. Колумб жер шарын айналып өтпес бұрын, адамдардың көпшілігі оның тегіс екеніне сенімді болды. Бүгін біз оның шар тәрізді екенін білеміз. Егер мен оның тегіс екеніне сізді сендіруге тырысып ондаған кітап жазсам да, мен мұны істей алмас едім, бірақ арамызда қанша адам шарды көру үшін ғарышқа барды? Тіпті сіз жер шарын ұшақпен немесе кемемен айналып өтсеңіз де, тегіс беттің үстінде шеңбер бойымен жүрмегеніңізді қайдан білесіз?

Жарнама және маркетинг мамандары түпсанаға иландырудың күшін жақсы біледі, сондықтан шылымқор көлік жүргізгенде кездесетін үлкен плакаттар, әр журналда болатын жарнамалар соның дәлелі. Сіз оларды ақшаны босқа шашу деп ойлайсыз ба? Олар сізді темекі сатып алуға көндірмеді деп ойлайсыз ба? Сіз қателесесіз! Темекі өнеркәсібі рұқсат етілген елдерде бұл жарнаманы әлі де қолданады, өйткені олар оның жұмыс істейтінін біледі. Шынында да, темекі жарнамасына тыйым салынған елдерде өнеркәсіп сән журналдарындағы сәнді модельдердің фотосессиялары және Голливуд фильмдері мен тұрақты телебағдарламаларда өнімді орналастыру арқылы өз хабарламасын жеткізудің жолдарын табады. Өзіңіз байқап көріңіз. Келесі жолы суық күнде пабқа немесе мейрамханаға барғанда және серігіңіз сізден не ішетініңізді сұрағанда, «Бренди» (немесе басқа нәрсе) деудің орнына, оны «Бүгін мен неден рахаттанатынымды білесің бе? Брендидің сол бір керемет жылы лебі», — деп әрлеңіз. Сіз тіпті брендиді ұнатпайтын адамдардың да сізге қосылатынын байқайсыз.

Ерте жасымыздан бастап біздің түпсанамыз темекі бізді босаңсытады, сенімділік пен батылдық береді және жер бетіндегі ең қымбат нәрсе — темекі деген ақпаратпен күн сайын бомбаланады. Мен асыра сілтеп тұрмын деп ойлайсыз ба? Мультфильмді, фильмді немесе пьесаны көргенде, адамдар өлім жазасына кесілгелі немесе атылғалы тұрғанда, олардың соңғы өтініші қандай болады? Дұрыс, темекі. Мұның әсері біздің санамызға тіркелмейді, бірақ «ұйқыдағы серіктестің» оны сіңіруге уақыты бар. Хабарламаның шын мәнінде айтқысы келгені: «Жер бетіндегі ең қымбат нәрсе, менің соңғы ойым мен әрекетім темекі шегу болады». Әрбір соғыс фильмінде жараланған адамға темекі беріледі.

Соңғы уақытта жағдай өзгерді деп ойлайсыз ба? Жоқ, біздің балаларымыз әлі де осындай бейнелермен бомбалануда. 2006 жылдың өзінде зерттеулер Голливуд фильмдерінде темекі шегетін кейіпкерлердің жиілігі 1950 жылдардағы деңгейге қайта оралғанын көрсетті. Сіз мұны кездейсоқ деп ойлайсыз ба? Қазіргі уақытта теледидарда темекі жарнамасына тыйым салынған, бірақ көрермендер көп қарайтын уақытта темекі шегу әлі де қалыпты жағдай ретінде көрсетіледі. Формула-1 автожарысы әлі де көптеген жолдармен жарнамаға тыйым салуды айналып өтеді. Спорттағы және кино мен теледидар тұлғалары арасындағы бұл бейнелер ең сұрқия үрдісті ашады: спорттық шаралармен және элитамен байланыс. Формула-1 жарыс көліктері темекі маркаларының үлгісімен жасалатын және тіпті солардың атымен аталатын — әлде керісінше ме? Кішкентай сигараны жарнамалаушыларға менің таңданысым шексіз, олардың ниеті үшін емес, сол ескі науқанның кереметтігі үшін: адам әуе шары өртеніп, құлағалы тұрғанда немесе мотоциклінің бүйір тіркемесі өзенге құлағалы тұрғанда өліммен немесе апатпен бетпе-бет келгелі тұрады, немесе ол Колумб және оның кемесі әлемнің шетінен құлағалы тұрады. Бір ауыз сөз айтылмайды. Жұмсақ музыка ойнайды. Ол сигараны тұтатады, оның жүзінде таза рахат пайда болады. Саналы ақыл шылымқордың жарнаманы көріп отырғанын түсінбеуі мүмкін, бірақ «ұйқыдағы серіктес» айқын салдарды шыдамдылықпен қорытып жатты. Бұл бүгінгі күнге дейін жалғасуда.

Рас, керісінше жарияланымдар бар — қатерлі ісік қаупі, аяқтардың кесілуі, жағымсыз иіс науқандары — бірақ бұлар іс жүзінде адамдарды темекі шегуден тоқтатпайды. Логикалық тұрғыдан олар тоқтатуы керек, бірақ шындық мынада: олар тоқтатпайды. Олар тіпті жастардың бастауына кедергі келтірмейді. Мен шылымқор болып қалған жылдар бойы, егер мен өкпе қатерлі ісігі мен темекі шегу арасындағы байланысты білгенімде, ешқашан шылымқор болмас едім деп шын жүректен сендім. Шындық мынада: бұл ешқандай айырмашылық жасамайды. Тұзақ бүгін де сэр Уолтер Рэли оған түскен кездегідей. Темекіге қарсы барлық науқандар шатасуды арттыруға ғана көмектеседі. Тіпті өнімдердің өздері, сізді ішіндегісін көруге қызықтыратын сол әдемі жылтыр қораптардың бетінде өлім туралы ескерту бар. Қандай шылымқор оны оқиды, оның салдарын былай қойғанда?

Мен жетекші темекі өндірушісі өз өнімдерін сату үшін Үкіметтің денсаулық туралы ескертуін іс жүзінде қолданды деп санаймын. Оның жарнамасындағы көптеген көріністер акулалар, шынжырлы аралар, өрмекшілер, инеліктер және Венера шыбыншыбығы сияқты қорқынышты бейнелерді қамтитын. Денсаулық туралы ескерту қазір соншалықты үлкен және қалың, шылымқор қанша тырысса да одан қаша алмайды. Шылымқор шегетін қорқыныш азабы жылтыр алтын немесе күлгін қораппен идеялар ассоциациясын тудырады.

Бір қызығы, бұл миды улаудағы ең күшті күш — шылымқордың өзі. Шылымқорлар ерік-жігері әлсіз және физикалық әлсіз үлгілер деген жалған түсінік бар. Умен күресу үшін сіз физикалық тұрғыдан күшті болуыңыз керек.

Бұл шылымқорлардың темекі шегу денсаулықты құртатынын дәлелдейтін басым статистиканы қабылдаудан бас тартуының себептерінің бірі. Барлығы күніне қырық тал темекі шеккен, өмірінде бір күн ауырмаған және сексенге дейін өмір сүрген Фред ағай туралы біледі. Олар гүлденген шағында қырқылған жүздеген басқа шылымқорларды немесе Фред ағай темекі шекпегенде әлі де тірі болуы мүмкін екенін қарастырудан бас тартады.

Егер сіз достарыңыз бен әріптестеріңіздің арасында шағын сауалнама жүргізсеңіз, шылымқорлардың көпшілігі шын мәнінде ерік-жігері күшті адамдар екенін байқайсыз. Олар әдетте өзін-өзі жұмыспен қамтығандар, бизнес басшылары немесе дәрігерлер, заңгерлер, полицейлер, мұғалімдер, сатушылар, медбикелер, хатшылар, балалы үй шаруасындағы әйелдер сияқты белгілі бір мамандандырылған кәсіп иелері — басқаша айтқанда, күйзелісті өмір сүретін кез келген адам. Шылымқорлардың негізгі адасушылығы — темекі шегу күйзелісті жеңілдетеді және басым типпен, жауапкершілік пен күйзелісті мойнына алатын типпен байланыстырылады, және әрине, бұл біз таңқалатын және көшіруге тырысатын тип. Қармаққа ілінуге бейім тағы бір топ — бірсарынды жұмыстағы адамдар, өйткені темекі шегудің тағы бір негізгі себебі — зерігу. Алайда, темекі шегу зерігуді басады деген идея да елес, өкінішке орай.

Миды улаудың ауқымы мүлдем керемет. Қоғам ретінде біз крэк немесе героинге тәуелділік туралы қатты алаңдаймыз, бірақ Ұлыбританияда бұл есірткілерден болатын нақты өлім саны жылына мыңдаған.

Тағы бір есірткі, никотин бар, оған біздің 60 пайыздан астамымыз өміріміздің бір кезеңінде тәуелді болдық және көпшілігі өмірінің қалған бөлігін ол үшін қыруар ақша төлеумен өткізеді. Олардың бос ақшасының көп бөлігі темекіге кетеді және жыл сайын жүздеген мың адамдардың өмірі қармаққа ілінгендіктен құртылады. Бұл қоғамдағы №1 өлтіруші, жол апаттарын, өрттерді және т.б. қоса алғанда.

Неліктен біз крэк немесе героинге тәуелділікті үлкен зұлымдық деп санаймыз, ал ақшамыздың көп бөлігін жұмсайтын және бізді іс жүзінде өлтіріп жатқан есірткіні қабылдауды осыдан бірнеше жыл бұрын ғана толығымен қолайлы әлеуметтік әдет деп санадық? Соңғы жылдары оның өлтіруші екені ашылды және қоғамға жат деп санала бастады, бірақ ол әлі де заңды және әрбір газет дүңгіршегінде, супермаркетте, ішімдік дүкенінде және жанармай құю бекетінде жылтыр қораптарда сатылады. Ең үлкен мүдделі тарап — біздің өз Үкіметіміз. Ұлыбританияда Үкімет шылымқорлардан жылына £8,000,000,000-нан астам табыс табады, ал темекі компаниялары жарнамаға тыйым салынғанына қарамастан, тек жылжытуға жылына £100,000,000-нан астам ақша жұмсайды.

Сіз ескі көлік сатушысынан көлік сатып алып жатқандай, осы миды улауға қарсылық қалыптастыруды бастауыңыз керек. Сіз сыпайы түрде бас икеп тұрар едіңіз, бірақ адамның айтқан бірде-бір сөзіне сенбес едіңіз.

Осы жылтыр қораптардың артындағы ластық пен уға қарай бастаңыз. Хрусталь күлсалғыштарға немесе алтын оттықтарға немесе алданған миллиондаған адамдарға алданбаңыз. Өзіңізден сұрай бастаңыз:

Мен мұны неге істеп жүрмін? Маған бұл шынымен қажет пе? ЖОҚ, ӘРИНЕ ҚАЖЕТ ЕМЕС.

Мен темекі шегудің осы миды улау аспектісін түсіндіруді ең қиын деп санаймын. Неліктен басқа жағдайда парасатты, ақылды адам өзінің тәуелділігіне келгенде толық ақымаққа айналады? Мен темекіні тастауға көмектескен миллиондаған адамдардың ішіндегі ең үлкен ақымақ өзім болғанымды мойындау маған ауыр тиеді.

Мен өзім күніне жүз талға жетіп қана қоймай, әкем де ауыр шылымқор болды. Ол темекі шегудің кесірінен гүлденген шағында қырқылған күшті адам еді. Мен бала кезімде оны бақылағаным есімде; ол таңертең жөтеліп, түкіретін. Мен оның бұдан ләззат алмайтынын көретінмін және маған оны бір зұлым нәрсе билеп алғаны анық еді. Мен анама: «Менің шылымқор болуыма ешқашан жол берме», — дегенім есімде.

Он бес жасымда мен дене шынықтыру фанаты болдым. Спорт менің өмірим болды және мен батылдық пен сенімділікке толы едім. Егер сол күндері біреу маған күніне жүз тал темекі шегетін боласың десе, мен өмір бойғы табысымды бәске тігер едім және кез келген ұсынылған бәс тігу коэффициентін қабылдар едім.

Қырық жасымда мен физикалық және психикалық темекі нашақоры болдым. Мен ең қарапайым физикалық немесе ақыл-ой әрекетін алдымен темекі тұтатпай жасай алмайтын кезеңге жеттім. Көптеген шылымқорлар үшін триггерлер — телефонға жауап беру немесе әлеуметтік қарым-қатынас сияқты өмірдің қалыпты күйзелістері. Мен тіпті теледидар бағдарламасын немесе шамды темекі тұтатпай ауыстыра алмайтынмын.

Мен оның мені өлтіріп жатқанын білдім. Өзімді алдаудың еш жолы жоқ еді. Бірақ оның маған психикалық тұрғыдан не істеп жатқанын неге көре алмағанымды түсінбеймін. Ол менің мұрнымнан секіріп келіп тістеп алғандай болды. Күлкілі жері, көптеген шылымқорлар өмірінің бір кезеңінде темекі шегуден ләззат аламыз деген елестен зардап шегеді. Мен ешқашан ол елестен зардап шеккен емеспін. Мен темекі шектім, өйткені ол маған зейін қоюға көмектеседі және жүйкеме көмектеседі деп ойладым. Қазір мен темекі шекпейтін адаммын, ең қиын бөлігі — сол күндердің шын мәнінде болғанына сенуге тырысу. Бұл қорқынышты түстен ояну сияқты. Никотин — есірткі, және сіздің сезім мүшелеріңіз есірткіленген — дәм сезу бүршіктеріңіз, иіс сезу қабілетіңіз. Темекі шегудің ең жаман жағы — денсаулығыңызға немесе қалтаңызға келетін зиян емес, бұл сананың бұрмалануы. Сіз темекі шегуді жалғастыру үшін кез келген ақылға қонымды сылтау іздейсіз.

Темекіні тастауға сәтсіз әрекеттен кейін, зияны азырақ және қабылдау мөлшерімді азайтады деген сеніммен түтікке (трубка) ауысқаным есімде.

Сол түтік темекілерінің кейбіреулері мүлдем жиіркенішті. Хош иісі жағымды болуы мүмкін, бірақ бастапқыда оларды шегу қорқынышты. Шамамен үш ай бойы тілімнің ұшы шиқан сияқты ауырғаны есімде. Түтік тостағанының түбінде сұйық қоңыр қоймалжың жиналады. Кейде сіз байқаусызда тостағанды көлденеңнен жоғары көтересіз және байқамай тұрып, ауыз толы лас нәрсені жұтып қоясыз. Нәтижесінде, қандай ортада болсаңыз да, бірден құсасыз.

Түтікпен күресуді үйренуге маған үш ай қажет болды, бірақ мен түсінбейтін нәрсе — неге мен сол үш ай ішінде бір сәт отырып, өзімді неге азапқа салып жатқанымды сұрамадым?

Әрине, олар түтікпен күресуді үйренгеннен кейін, ешкім түтік шегушілерден артық риза болып көрінбейді. Олардың көпшілігі түтікті ұнатқандықтан шегетініне сенімді. Бірақ олар онсыз да бақытты болған кезде, оны ұнатуды үйрену үшін неге сонша көп еңбектену керек болды?

Жауап: сіз никотинге тәуелді болғаннан кейін, миды улау күшейеді. Сіздің түпсанаңыз кішкентай құбыжықты тамақтандыру керек екенін біледі және сіз басқаның бәрін санаңыздан шығарып тастайсыз. Айтқанымдай, адамдарды темекі шегуде ұстап тұрған нәрсе — қорқыныш, никотинді беруді тоқтатқанда пайда болатын бос, сенімсіз сезімнен қорқу. Сіз оны сезбегеніңіз оның жоқ екенін білдірмейді. Мысық еден астындағы ыстық су құбырларының қайда екенін түсінуі қажет болмағаны сияқты, сіз де оны түсінуіңіз қажет емес. Ол жай ғана белгілі бір жерде отырса, жылу сезімін алатынын біледі.

Темекіні тастаудағы негізгі қиындық — миды улау. Қоғамдағы тәрбиеміздің миды улауы, біздің жеке тәуелділігіміздің миды улауымен және ең күштісі, достарымыздың, туыстарымыздың және әріптестеріміздің миды улауымен күшейтілген.

Осы уақытқа дейін мен темекіні «тастау» туралы жиі айтқанымды байқадыңыз ба? Мен бұл сөз тіркесін алдыңғы абзацтың басында қолдандым. Бұл миды улаудың классикалық мысалы. Бұл сөз тіркесі шынайы құрбандықты білдіреді. Керемет шындық мынада: тастайтын ешнәрсе жоқ. Керісінше, сіз өзіңізді қорқынышты аурудан босатып, керемет оң нәтижелерге қол жеткізесіз. Біз қазір осы миды улауды алып тастаймыз. Бұдан былай біз «тастау» деп емес, тоқтату, қою немесе нақты жағдай: ҚАШУ деп айтамыз!

Бізді әуел баста темекі шегуге көндіретін жалғыз нәрсе — басқа адамдардың мұны істеуі. Біз бірдеңеден құр қалып жатырмыз деп сезінеміз. Біз қармаққа іліну үшін қаншама еңбектенеміз, бірақ ешкім ешқашан неден құр қалғанын білмейді. Бірақ біз басқа шылымқорды көрген сайын, ол бізді мұнда бірдеңе болуы керек, әйтпесе ол мұны істемес еді деп сендіреді. Тіпті ол тастаған кезде де, бұрынғы шылымқор кеште немесе басқа әлеуметтік жиында шылымқор темекі тұтатқанда өзін шектелгендей сезінеді. Ол өзін қауіпсіз сезінеді. Ол тек біреуін ғана шеге алады. Және ол байқамай тұрып, қайтадан қармаққа ілінеді.

Бұл миды улау өте күшті және сіз оның әсерлерінен хабардар болуыңыз керек. Мен жас кезімде өте танымал радиобағдарлама болған Пол Темпл детективтік сериясын есіме аламын. Сериялардың бірі марихуанаға, жалпы «шөп» деп аталатын есірткіге тәуелділік туралы болды. Шылымқорға білдіртпей, зұлым адамдар құрамында «шөп» бар темекілерді сатқан. Ешқандай зиянды әсерлері болмаған. Адамдар жай ғана тәуелді болып, темекі сатып алуды жалғастыруға мәжбүр болған. (Кеңес беру кезінде жүздеген шылымқорлар «шөпті» байқап көргендерін мойындады. Олардың ешқайсысы оған тәуелді болғанын айтқан жоқ.) Мен бұл бағдарламаны тыңдағанда шамамен жеті жаста едім. Бұл менің нашақорлық туралы алғашқы білімім еді. Тәуелділік ұғымы, есірткіні қабылдауды жалғастыруға мәжбүр болу мені үрейлендірді және бүгінгі күнге дейін, «шөптің» тәуелділік тудырмайтынына сенімді болсам да, мен марихуананың бір сорымын тартуға батылым бармас еді. Менің әлемдегі №1 тәуелділік тудыратын есірткіге тәуелді болып шыққаным қандай мысқыл. Егер Пол Темпл маған темекінің өзі туралы ескерткенде ғой. Қырық жылдан астам уақыт өткен соң адамзат қатерлі ісікті зерттеуге мыңдаған фунт жұмсайды, ал дені сау жасөспірімдерді лас арамшөпке тәуелді болуға көндіру үшін миллиондар жұмсалады, ал біздің үкіметіміз ең үлкен мүдделі тарап болып табылады, бұл да қандай мысқыл.

Біз миды улауды алып тастағалы жатырмыз. Темекі шекпейтін адам емес, керісінше байғұс шылымқор өмір бойы мыналардан айырылады:

Ал ол осы қомақты құрбандықтардан не алады?

ЕШНӘРСЕ! — темекі шекпейтін адам үнемі ләззат алатын тыныштық, суыққандылық және сенімділік күйіне қайта оралуға тырысу елесінен басқа.

8. Абстиненция азабын жеңілдету

Бұрын түсіндіргенімдей, шылымқорлар ләззат, босаңсу немесе қандай да бір серпіліс үшін темекі шегеміз деп ойлайды. Шын мәнінде, бұл елес. Нақты себеп — абстиненция азабын жеңілдету.

Алғашқы күндері біз темекіні әлеуметтік тірек ретінде қолданамыз. Біз оны ала аламыз немесе тастай аламыз. Алайда, нәзік тізбек басталды. Біздің түпсанамыз белгілі бір уақытта қабылданған темекі жағымды болып көрінетінін үйрене бастайды.

Біз есірткіге неғұрлым тәуелді болсақ, абстиненция азабын жеңілдету қажеттілігі соғұрлым артады және темекі сізді неғұрлым төмен тартса, сіз оның керісінше әсер етіп жатқанына соғұрлым алданасыз. Мұның бәрі соншалықты баяу, соншалықты біртіндеп жүреді, сіз оны байқамайсыз да. Күн сайын сіз өзіңізді алдыңғы күннен өзгеше сезінбейсіз. Көптеген шылымқорлар іс жүзінде тоқтатуға тырыспайынша, қармаққа ілінгенін түсінбейді, тіпті сонда да көбі мұны мойындамайды. Бірнеше табандылар өмір бойы бастарын құмға тығып, өздерін және басқа адамдарды одан ләззат алатынына сендіруге тырысады.

Мен жүздеген жасөспірімдермен келесідей әңгімелестім.

МЕН: Сіз никотиннің есірткі екенін және темекі шегуіңіздің жалғыз себебі — тоқтата алмайтыныңыз екенін түсінесіз бе?
Ж: Бос сөз! Мен одан ләззат аламын. Егер ләззат алмасам, тоқтатар едім.
МЕН: Қаласаңыз тоқтата алатыныңызды маған дәлелдеу үшін бір аптаға тоқтатыңызшы.
Ж: Қажеті жоқ. Мен одан ләззат аламын. Егер тоқтатқым келсе, тоқтатар едім.
МЕН: Тәуелді емес екеніңізді өзіңізге дәлелдеу үшін бір аптаға тоқтатыңызшы.
Ж: Мұның не мәні бар? Мен одан ләззат аламын.

Айтқанымдай, шылымқорлар абстиненция азабын күйзеліс, зерігу, зейін қою, босаңсу немесе олардың үйлесімі кезінде жеңілдетуге бейім. Бұл мәселе келесі бірнеше тарауда егжей-тегжейлі түсіндіріледі.

9. Күйзеліс (Стресс)

Мен өмірдің үлкен қайғы-қасіреттерін ғана емес, сонымен қатар кішігірім күйзелістерді, әлеуметтік қарым-қатынасты, телефон қоңырауын, шулы жас балалары бар үй шаруасындағы әйелдің мазасыздығын және т.б. айтып отырмын.

Телефон әңгімесін мысал ретінде алайық. Көптеген адамдар үшін телефон аздап күйзеліс тудырады, әсіресе бизнесмен үшін. Көптеген қоңыраулар риза болған тұтынушылардан немесе сізді құттықтап жатқан бастығыңыздан емес. Әдетте қандай да бір қиындық болады — бірдеңе дұрыс емес немесе біреу талап қойып жатады. Сол кезде шылымқор, егер әлі шекпеген болса, мүмкіндігінше темекі тұтатады. Ол мұны неге істейтінін білмейді, бірақ қандай да бір себептермен бұл көмектесетін сияқты көрінетінін біледі.

Шын мәнінде мынадай жағдай болды. Ол өзі сезбестен, қиындықты (яғни абстиненция азабын) бастан кешіріп жатқан еді. Сол қиындықты қалыпты күйзеліспен бір уақытта ішінара жеңілдету арқылы жалпы күйзеліс азаяды және шылымқор серпіліс алады. Бұл сәтте серпіліс шын мәнінде елес емес. Шылымқор темекіні тұтатпас бұрынғыдан жақсы сезінеді. Алайда, тіпті сол темекіні шегіп тұрған кезде де шылымқор темекі шекпейтін адамға қарағанда көбірек ширыққан болады, өйткені есірткіге неғұрлым тереңдеген сайын, ол сізді соғұрлым құлатады және темекі шеккенде сізді соғұрлым аз қалпына келтіреді.

Мен ешқандай шок терапиясын қолданбаймын деп уәде бердім. Мен келтіргелі отырған мысалда мен сізді шошытуға тырыспаймын, мен жай ғана темекі жүйкеңізді тыныштандырудың орнына оны құртатынын баса айтқым келеді.

Дәрігер сізге темекіні тастамасаңыз, аяғыңызды кесуге тура келетінін айтатын кезеңге жеткеніңізді елестетіп көріңіз. Бір сәтке тоқтап, аяқсыз өмірді елестетуге тырысыңыз. Осы ескертуді алған, бірақ темекі шегуді жалғастырып, содан кейін аяғы кесілген адамның көңіл-күйін елестетуге тырысыңыз.

Мен мұндай оқиғаларды еститінмін және оларды есуас деп қабылдамайтынмын. Шын мәнінде, мен дәрігер маған солай айтса екен деп тілейтінмін; сонда мен тоқтатар едім. Алайда мен кез келген күні миға қан құйылып, аяғымнан ғана емес, өмірімнен де айырыламын деп толық күтетінмін. Мен өзімді есуас деп емес, жай ғана ауыр шылымқор деп санадым.

Мұндай оқиғалар есуас емес. Бұл сұмдық есірткі сізге осылай істейді. Өмір сүрген сайын ол жүйелі түрде жүйкеңіз бен батылдығыңызды алып қояды. Ол батылдығымызды неғұрлым көп алса, сіз темекі керісінше әсер етеді деп соғұрлым алданасыз. Біз бәріміз шылымқорлар түнде кеш қалып, темекі таусылып қалудан қорыққанда билейтін дүрбелең туралы естідік. Темекі шекпейтіндер бұдан зардап шекпейді. Темекі сол сезімді тудырады. Сонымен бірге, өмір сүрген сайын темекі жүйкеңізді құртып қана қоймайды, сонымен қатар күшті у болып табылады, физикалық денсаулығыңызды біртіндеп құртады. Шылымқор оны өлтіріп жатқан кезеңге жеткенде, ол темекі оның батылдығы деп сенеді және онсыз өмір сүре алмайды.

Санаңызға анық түйіп алыңыз: темекі жүйкеңізді тыныштандырмайды, ол оларды баяу, бірақ тұрақты түрде құртады. Бостандыққа шығудың үлкен пайдаларының бірі — сенімділік пен өзіңізге деген сенімнің қайта оралуы.

10. Іш пысу (Зерігу)

Егер сіз дәл қазір темекі шегіп отырсаңыз, мен есіңізге салғанға дейін бұл туралы ұмытып кеткен боларсыз.

Темекі шегу туралы тағы бір жалған түсінік — темекі зерігуді басады. Зерігу — бұл көңіл-күй. Темекі шеккенде сіздің санаңыз: «Мен темекі шегіп жатырмын. Мен темекі шегіп жатырмын», — деп айтпайды. Бұл тек сіз ұзақ уақыт бойы айырылғанда немесе азайтуға тырысқанда немесе тоқтатуға сәтсіз әрекеттен кейінгі алғашқы бірнеше темекі кезінде ғана болады.

Нақты жағдай мынадай: сіз никотинге тәуелді болсаңыз және темекі шекпесеңіз, бірдеңе жетіспейді. Егер сізде санаңызды алатын күйзеліссіз бірдеңе болса, сіз есірткінің жоқтығына мазасызданбай ұзақ уақыт жүре аласыз. Алайда, сіз зеріккенде, ойыңызды бөлетін ештеңе жоқ, сондықтан сіз құбыжықты тамақтандырасыз. Сіз өзіңізді еркін ұстағанда (яғни тоқтатуға немесе азайтуға тырыспағанда), тіпті тұтату да түпсаналық әрекетке айналады. Тіпті түтік шегушілер мен өздері орайтындар да бұл рәсімді автоматты түрде орындай алады. Егер кез келген шылымқор күні бойы шеккен темекілерін есіне түсіруге тырысса, ол олардың аз ғана бөлігін ғана есіне түсіре алады — мысалы, таңертеңгі бірінші немесе тамақтан кейінгі темекі.

Шындық мынада: темекі зерігуді жанама түрде арттырады, өйткені ол сізді енжар сезіндіреді және қандай да бір жігерлі әрекетке кірісудің орнына, шылымқорлар зерігіп, абстиненция азабын жеңілдетіп, бос отыруға бейім.

Сондықтан миды улауға қарсы тұру өте маңызды. Шылымқорлар зеріккенде темекі шегуге бейім екендігі және бізге туылғаннан бастап темекі шегу зерігуді басады деп айтылғандықтан, бұл фактіге күмән келтіру ойымызға келмейді. Біз сондай-ақ сағыз шайнау босаңсуға көмектеседі деп миымыз уланған. Күйзеліс кезінде адамдар тістерін қайрайтыны белгілі факт. Сағыздың бар істейтіні — тістеріңізді қайрауға қисынды себеп беру. Келесі жолы сағыз шайнап тұрған адамды көргенде, оны мұқият бақылаңыз және оның босаңсыған немесе ширыққан болып көрінетінін өзіңізден сұраңыз. Зеріккендіктен темекі шегіп тұрған шылымқорларды бақылаңыз. Олар әлі де зеріккен болып көрінеді. Темекі зерігуді баспайды.

Бұрынғы тізбектей шегуші ретінде мен сізді сендіре аламын: өмірде күн сайын, жыл сайын бірінен соң бірін лас темекіні тұтатудан асқан зеріктіретін әрекет жоқ.

11. Зейін қою (Концентрация)

Темекі зейін қоюға көмектеспейді. Бұл жай ғана тағы бір елес.

Зейін қоюға тырысқанда, сіз автоматты түрде тоңу немесе ыстықтау сияқты алаңдататын нәрселерден аулақ болуға тырысасыз. Шылымқор қазірдің өзінде зардап шегуде: сол кішкентай құбыжық өз дозасын қалайды. Сондықтан ол зейін қойғысы келгенде, бұл туралы ойланудың да қажеті жоқ. Ол автоматты түрде темекі тұтатады, құмарлықты ішінара тоқтатады, іске кіріседі және темекі шегіп отырғанын ұмытып та үлгереді.

Темекі зейін қоюға көмектеспейді. Олар оны құртуға көмектеседі, өйткені біраз уақыттан кейін, тіпті темекі шегіп тұрған кезде де, шылымқордың абстиненция азабы толығымен жеңілдеуін тоқтатады. Содан кейін шылымқор қабылдау мөлшерін арттырады және мәселе ұлғаяды.

Зейін қоюға тағы бір себеппен кері әсер етеді. Артериялар мен тамырлардың улармен біртіндеп бітелуі миды оттегінен айырады. Шын мәнінде, бұл процесс кері қайтарылғанда сіздің зейін қоюыңыз бен шабытыңыз айтарлықтай жақсарады.

Ерік-жігер әдісін қолданған кезде маған сәттілікке жетуге кедергі болған зейін қою аспектісі еді. Мен ашуланшақтық пен жаман мінезге шыдай алатынмын, бірақ қиын бірдеңеге шынымен зейін қою қажет болғанда, маған сол темекі керек болды. Есепші емтихандарым кезінде темекі шегуге рұқсат етілмейтінін білгендегі дүрбелеңім есімде. Мен ол кезде тізбектей шегуші едім және үш сағат бойы темекісіз зейін қоя алмайтыныма сенімді болдым. Бірақ мен емтихандардан өттім және сол кезде темекі шегу туралы ойлағаным есімде де жоқ, сондықтан шешуші сәтте бұл мені мазаламағаны анық.

Шылымқорлар темекіні тастауға тырысқанда зардап шегетін зейін қоюдың жоғалуы шын мәнінде никотиннен физикалық бас тартуға байланысты емес. Сіз шылымқор болған кезде сізде ой бұғатталуы (mental block) болады. Ондай болғанда не істейсіз? Егер шегіп тұрмасаңыз, темекі тұтатасыз. Бұл ой бұғатталуын емдемейді, содан кейін не істейсіз? Сіз істеу керек нәрсені істейсіз: темекі шекпейтіндер сияқты жұмысты жалғастырасыз. Сіз шылымқор болған кезде ешнәрсе темекіге жабылмайды. Шылымқорларда ешқашан темекі жөтелі болмайды; оларда жай ғана тұрақты суық тию болады. Темекіні тастаған сәтте өміріңіздегі дұрыс емес нәрсенің бәрі темекіні тастағаныңызға жабылады. Енді сізде ой бұғатталуы болғанда, жұмысты жалғастырудың орнына: «Егер қазір тұтата алсам ғой, бұл менің мәселемді шешер еді», — дей бастайсыз. Содан кейін сіз темекіні тастау туралы шешіміңізге күмән келтіре бастайсыз.

Егер сіз темекі зейін қоюға шынайы көмекші деп сенсеңіз, онда бұл туралы уайымдау сіздің зейін қоя алмауыңызға кепілдік береді. Мәселені тудыратын физикалық абстиненция азабы емес, күмән. Әрқашан есте сақтаңыз: абстиненция азабын шегетін темекі шекпейтіндер емес, шылымқорлар.

Мен соңғы темекімді сөндіргенде, бір түнде күніне жүз талдан нөлге түстім және зейін қоюым еш жоғалған жоқ.

12. Босаңсу (Демалу)

Көптеген шылымқорлар темекі босаңсуға көмектеседі деп ойлайды. Шындық мынада: никотин — химиялық стимулятор. Егер сіз тамыр соғысын өлшеп, содан кейін екі темекіні қатарынан шексеңіз, тамыр соғысының айтарлықтай артқанын байқайсыз.

Көптеген шылымқорлар үшін сүйікті темекілердің бірі — тамақтан кейінгі темекі. Тамақтану — біз жұмысты тоқтатып, отырып демалатын, аштық пен шөлді басатын және толық қанағаттанатын күн мезгілі. Алайда, байғұс шылымқор босаңси алмайды, өйткені оның қанағаттандыратын тағы бір аштығы бар. Ол темекіні торттың бетіндегі крем деп ойлайды, бірақ бұл тамақтандыруды қажет ететін кішкентай құбыжық.

Шындық мынада: никотинге тәуелді адам ешқашан толық босаңси алмайды және өмір сүрген сайын бұл нашарлай түседі.

Бұл планетадағы ең босаңсымаған адамдар темекі шекпейтіндер емес, тізбектей шегетін, үнемі жөтеліп, түкіретін, қан қысымы жоғары және үнемі ашуланшақ елу жастағы бизнес басшылары. Бұл кезеңде темекі өзі тудырған белгілерді ішінара жеңілдетуді де тоқтатады.

Мен жас есепші болып, отбасын асырап жүрген кезім есімде. Балаларымның бірі бірдеңені дұрыс істемесе, мен оның істегеніне мүлдем сәйкес келмейтін дәрежеде ашуланатынмын. Мен болмысымда зұлым жын бар деп шынымен сенетінмін. Қазір менде болғанын білемін, бірақ бұл менің мінезімдегі туа біткен кемшілік емес, мәселені тудырған кішкентай никотин құбыжығы еді. Сол кездерде менде әлемнің барлық проблемалары бар деп ойлайтынмын, бірақ өміріме артқа қарасам, сол үлкен күйзелістің қайда болғанын таңқаламын. Өмірімдегі басқа нәрселердің бәрін мен бақылауда ұстадым. Мені бақылаған жалғыз нәрсе темекі болды. Өкініштісі, тіпті бүгін де мен балаларымды менің соншалықты ашуланшақ болуыма темекі шегу себеп болғанына сендіре алмаймын. Олар шылымқордың өз тәуелділігін ақтауға тырысқанын естіген сайын, хабарлама: «О, олар мені тыныштандырады. Олар маған босаңсуға көмектеседі», — болады.

Асырап алу органдары шылымқорларға бала асырап алуға тыйым салуды алғаш қорқытқан кез есімде. Бір адам осы тақырып бойынша радиошоуға ашуланып қоңырау шалды. Ол: «Сіздер мүлдем қателесесіздер. Мен бала кезімде анаммен даулы мәселені көтергім келсе, ол темекі тұтатқанша күтетінім есімде, өйткені ол сол кезде көбірек босаңсыған болатын», — деді. Неге ол анасымен темекі шекпей тұрғанда сөйлесе алмады? Неге шылымқорлар темекі шекпегенде, тіпті мейрамханада тамақтан кейін де соншалықты босаңсымаған? Неге темекі шекпейтіндер сол кезде толығымен босаңсыған? Неге шылымқорлар темекісіз босаңси алмайды? Келесі жолы супермаркетте жас ананың немесе әкенің балаға айқайлап жатқанын көрсеңіз, олардың шыққанын бақылаңыз. Олардың бірінші істейтіні — темекі тұтату. Шылымқорларды, әсіресе темекі шегуге рұқсат етілмеген кезде бақылай бастаңыз. Олардың қолдарын ауыздарына жақындатып, немесе бас бармақтарын айналдырып, немесе аяқтарын тоқылдатып, немесе шаштарын сипалап, немесе жақтарын қысып отырғанын байқайсыз. Шылымқорлар босаңсымаған. Олар толық босаңсудың қандай болатынын ұмытып кеткен. Бұл сізді күтіп тұрған көптеген қуаныштардың бірі.

Шылым шегу ісін құманшық өсімдігіне (pitcher plant) түскен шыбынмен салыстыруға болады. Бастапқыда шыбынды шырын қызықтырады. Білінбейтін бір кезеңде өсімдік шыбынды жей бастайды. Сол өсімдіктен шығатын уақыт келген жоқ па?

13. Құрама темекілер

Жоқ, құрама темекі — бұл бір уақытта екі немесе одан да көп темекі шегу емес. Ондай болғанда, сіз біріншісін неге шегіп жатқаныңызды ойлай бастайсыз. Мен бірде аузымда темекі бар кезде темекі салуға тырысып, қолымның сыртын күйдіріп алдым. Шындығында, бұл сіз ойлағандай ақымақтық емес. Айтқанымдай, ақырында темекі абстиненция азабын жеңілдетуді тоқтатады және тіпті темекі шегіп тұрған кезде де бірдеңе жетіспейді. Бұл тізбектей шегушінің қорқынышты күйзелісі. Серпіліс қажет болғанда, сіз темекі шегіп тұрсыз, міне, сондықтан ауыр шылымқорлар жиі ішімдікке немесе басқа есірткілерге жүгінеді. Бірақ мен тақырыптан ауытқыдым.

Құрама темекі — бұл темекі шегудің әдеттегі себептерінің екеуі немесе одан да көбі тудыратын темекі, мысалы, әлеуметтік жиындар, кештер, үйлену тойлары. Бұл бір уақытта күйзелісті және босаңсытатын жағдайлардың мысалдары. Бұл бастапқыда қайшылық болып көрінуі мүмкін, бірақ олай емес. Кез келген әлеуметтік қарым-қатынас түрі, тіпті достармен болса да, күйзелісті болуы мүмкін, сонымен бірге сіз көңіл көтеріп, толық босаңсығыңыз келеді.

Төрт себептің бәрі бір уақытта болатын жағдайлар бар. Көлік жүргізу солардың бірі болуы мүмкін. Егер сіз тіс дәрігеріне немесе дәрігерге бару сияқты ширыққан жағдайдан шықсаңыз, енді босаңси аласыз. Сонымен бірге көлік жүргізу әрқашан күйзеліс элементін қамтиды. Сіздің өміріңіз қауіп астында. Сіз сондай-ақ зейін қоюыңыз керек. Сіз соңғы екі факторды байқамауыңыз мүмкін, бірақ олардың түпсаналық болуы олардың жоқ екенін білдірмейді. Егер сіз кептелісте тұрып қалсаңыз немесе ұзақ жол жүрсеңіз, сіз зерігуіңіз де мүмкін.

Тағы бір классикалық мысал — карта ойыны. Егер бұл бридж немесе покер сияқты ойын болса, сіз зейін қоюыңыз керек. Егер сіз қалтаңыз көтеретіннен көп ұтылып жатсаңыз, бұл күйзеліс. Егер сізге ұзақ уақыт жақсы карта келмесе, бұл зеріктірерлік болуы мүмкін. Осының бәрі болып жатқанда, сіз демалыстасыз; сіз босаңсуыңыз керек. Карта ойыны кезінде абстиненция азабы қаншалықты аз болса да, барлық шылымқорлар, тіпті басқа кезде кездейсоқ шылымқорлар да тізбектей шегеді. Күлсалғыштар тез толып, төгіледі. Бас деңгейінен жоғарыда тұрақты түтін бұлты болады. Егер сіз шылымқорлардың кез келгенінің иығынан түртіп, одан ләззат алып жатыр ма деп сұрасаңыз, жауап: «Сіз әзілдеп тұрған боларсыз», — болар еді. Көбінесе осындай түндерден кейін, тамағымыз кәріз шұңқыры сияқты болып оянғанда, біз темекіні тастауды шешеміз.

Бұл құрама темекілер көбінесе ерекше темекілер, біз темекіні тастауды ойлағанда ең қатты сағынамыз деп ойлайтын темекілер. Біз өмір ешқашан бұрынғыдай қызықты болмайды деп ойлаймыз. Шын мәнінде, бұл сол принциптің жұмысы: бұл темекілер жай ғана абстиненция азабын жеңілдетеді және белгілі бір уақытта біз оларды жеңілдетуге басқа уақытқа қарағанда көбірек мұқтаж боламыз.

Анықтап алайық. Ерекше нәрсе темекі емес; ерекше нәрсе — жағдай. Темекіге деген қажеттілікті алып тастағаннан кейін, мұндай жағдайлар қызықтырақ, ал күйзелісті жағдайлар аз күйзелісті болады. Бұл келесі тарауда егжей-тегжейлі түсіндіріледі.

14. Мен неден бас тартып жатырмын?

ЕШНӘРСЕДЕН! (ABSOLUTELY NOTHING!)

Бізге тастауды қиындататын нәрсе — қорқыныш. Ләззатымыздан немесе тірегімізден айырылып жатырмыз деген қорқыныш. Белгілі бір жағымды жағдайлар ешқашан бұрынғыдай болмайды деген қорқыныш. Күйзелісті жағдайлармен күресе алмау қорқынышы.

Басқаша айтқанда, миды улаудың әсері — бізде әлсіздік бар немесе темекіде бізге қажет нәрсе бар және темекіні тастағанда бос қуыс пайда болады деп бізді алдау.

Санаңызға анық түйіп алыңыз: ТЕМЕКІ БОС ҚУЫСТЫ ТОЛТЫРМАЙДЫ. ОЛ ОНЫ ЖАСАЙДЫ!

Біздің бұл денелеріміз — осы планетадағы ең күрделі объектілер. Сіз жаратушыға, табиғи сұрыпталу процесіне немесе екеуінің үйлесіміне сенесіз бе, біздің денемізді қандай тіршілік иесі немесе жүйе ойлап тапса да, ол адамнан мың есе тиімді! Адам ең кішкентай тірі жасушаны жасай алмайды, көру, көбею, қан айналым жүйесі немесе миымыздың кереметін былай қойғанда. Егер жаратушы немесе процесс біздің темекі шегуімізді қаласа, бізді уларды денеден шығаратын сүзгі құрылғысымен және қандай да бір мұржамен қамтамасыз етер еді.

Біздің денеміз іс жүзінде жөтел, бас айналу, лоқсу және т.б. түріндегі қауіпсіз ескерту құрылғыларымен қамтамасыз етілген және біз оларды елемеу арқылы өзімізге қауіп төндіреміз.

Керемет шындық — тастайтын ешнәрсе жоқ. Сол кішкентай құбыжықты денеңізден және миды улауды санаңыздан тазартқаннан кейін, сіз темекіні қаламайсыз да, оған мұқтаж да болмайсыз.

Темекі тамақты жақсартпайды. Ол оны бүлдіреді. Ол сіздің дәм және иіс сезу қабілетіңізді жояды. Мейрамханада тамақ арасында темекі шегуге сыртқа шығатын шылымқорларды бақылаңыз. Олар тамақтан ләззат алып жатқан жоқ. Шын мәнінде, олар тамақтың біткенін күте алмайды, өйткені ол олардың темекі шегуіне кедергі келтіреді. Мейрамханаларда темекі шегуге болатын кездерде, көптеген шылымқорлар темекі шекпейтіндерге қолайсыздық тудыратынын білсе де шегетін. Шылымқорлар жалпы алғанда дөрекі адамдар болғандықтан емес, олар темекісіз бақытсыз болғандықтан. Олар екі оттың ортасында. Олар не тыйылып, темекі шеге алмағандықтан бақытсыз болуы керек, не темекі шегіп, басқа адамдарды ренжіткені үшін бақытсыз болып, өзін кінәлі сезініп, жек көруі керек.

Ресми жиында немесе мейрамханада шылымқорларды бақылаңыз. Олардың көбі қуығы әлсіз болып келеді және жасырын сорым жасау үшін сыртқа шығуға мәжбүр болады. Міне, сол кезде сіз темекі шегуді нағыз тәуелділік ретінде көресіз. Шылымқорлар темекіні ләззат алғандықтан шекпейді. Олар онсыз бақытсыз болғандықтан шегеді.

Көпшілігіміз темекі шегуді жас және ұялшақ кезімізде әлеуметтік жағдайларда бастағандықтан, біз әлеуметтік жағдайлардан темекісіз ләззат ала алмаймыз деген сенімге ие боламыз. Бұл бос сөз. Темекі сіздің сенімділігіңізді алады. Темекінің шылымқорларға ұялататын қорқынышының ең үлкен дәлелі — оның әйелдерге әсері. Іс жүзінде барлық әйелдер сыртқы келбетіне мұқият қарайды. Олар әлеуметтік жиынға мінсіз киінбей және әдемі иіс шығармай келуді армандамас еді. Алайда тынысы ескі күлсалғыш сияқты сасып, киімдері сасып тұрғанын білу оларды мүлдем тоқтатпайтын сияқты. Мен бұл оларды қатты мазалайтынын білемін — көбі өз шаштары мен киімдерінің иісін жек көреді — бірақ бұл оларды тоқтатпайды. Бұл сұмдық есірткінің шылымқорға ұялататын қорқынышы осындай.

Темекі әлеуметтік жағдайларға көмектеспейді; ол оларды құртады. Бір қолда сусын, екінші қолда темекі ұстап, күл мен тұқылдар тізбегінен құтылуға тырысу, сөйлесіп тұрған адамның бетіне түтін мен газ үрлемеуге тырысу, олар сіздің тынысыңызды иіскей ала ма немесе тістеріңіздегі дақтарды көре ала ма деп уайымдау.

Тастайтын ешнәрсе жоқ қана емес, сонымен қатар керемет оң нәтижелер бар. Шылымқорлар темекіні тастауды ойлағанда денсаулыққа, ақшаға және әлеуметтік таңбаға назар аударуға бейім. Бұлар әрине маңызды мәселелер, бірақ мен жеке өзім тоқтатудың ең үлкен пайдасы психологиялық деп санаймын және әртүрлі себептермен оларға мыналар кіреді:

Темекі шекпейтін адам ретінде өмір жақсырақ қана емес, ол шексіз қызықтырақ. Мен тек деніңіз сау және бай боласыз деп тұрған жоқпын. Мен сіз бақыттырақ боласыз және өмірден әлдеқайда көп ләззат аласыз деп тұрмын.

Темекі шекпейтін адам болудың керемет пайдалары келесі бірнеше тарауда талқыланады.

Кейбір шылымқорларға «бос қуыс» ұғымын түсіну қиынға соғады және келесі аналогия сізге көмектесуі мүмкін.

Бетіңізде ұшық (суық жарасы) бар деп елестетіңіз. Менде керемет жақпамай бар. Мен сізге: «Мынаны байқап көріңіз», — деймін. Сіз жақпамайды жағасыз, жара бірден жоғалады. Бір аптадан кейін ол қайта пайда болады. Сіз: «Сізде сол жақпамайдан тағы бар ма?» — деп сұрайсыз. Мен: «Түтікті алып қалыңыз. Қайтадан қажет болуы мүмкін», — деймін. Сіз жақпамайды жағасыз. Міне, ғажап, жара қайтадан жоғалады. Жара қайтып келген сайын, ол үлкейіп, ауыра түседі және аралық қысқара береді. Ақырында жара бүкіл бетіңізді жабады және шыдатпай ауырады. Енді ол жарты сағат сайын қайтып келеді. Сіз жақпамай оны уақытша кетіретінін білесіз, бірақ қатты уайымдайсыз. Жара ақыры бүкіл денеңізге тарай ма? Аралық мүлдем жоғала ма? Сіз дәрігерге барасыз. Ол оны емдей алмайды. Сіз басқа нәрселерді байқап көресіз, бірақ осы керемет жақпамайдан басқа ештеңе көмектеспейді.

Енді сіз жақпамайға толығымен тәуелдісіз. Сіз жаныңызда жақпамай түтігі бар екеніне көз жеткізбей ешқашан сыртқа шықпайсыз. Егер шетелге барсаңыз, өзіңізбен бірге бірнеше түтік алғаныңызға көз жеткізесіз. Енді денсаулығыңыз туралы уайымдарыңызға қоса, мен сізден бір түтік үшін £200 аламын. Сіздің маған төлеуден басқа амалыңыз жоқ.

Содан кейін сіз газетіңіздің медициналық бағанынан бұл тек сізде емес екенін оқисыз; көптеген басқа адамдар да осы мәселеден зардап шегуде. Шын мәнінде, фармацевтер жақпамай жараны іс жүзінде емдемейтінін анықтады. Оның бар істейтіні — жараны терінің астына жіберу. Жараның өсуіне себеп болған — жақпамай. Жарадан құтылу үшін бар істеуіңіз керек нәрсе — жақпамайды қолдануды тоқтату. Жара уақыт өте келе жоғалады.

Сіз жақпамайды қолдануды жалғастырар ма едіңіз?

Жақпамайды қолданбау үшін ерік-жігер қажет пе? Егер сіз мақалаға сенбесеңіз, бірнеше күн бойы қауіптену болуы мүмкін, бірақ жараның жазыла бастағанын түсінгеннен кейін, жақпамайды қолдану қажеттілігі немесе құмарлығы жоғалады.

Сіз бақытсыз болар ма едіңіз? Әрине, болмайсыз. Сізде шешілмейтін деп ойлаған қорқынышты мәселе болды. Енді сіз шешімін таптыңыз. Тіпті жараның толық жоғалуына бір жыл кетсе де, күн сайын ол жақсарған сайын, сіз: «Бұл керемет емес пе? Мен өлмеймін», — деп ойлайсыз.

Мен соңғы темекіні сөндіргенде маған осындай сиқыр болды. Жара мен жақпамай аналогиясында бір нүктені анықтап алуға рұқсат етіңіз. Жара — бұл өкпе қатерлі ісігі, немесе артериялық склероз, немесе эмфизема, немесе стенокардия, немесе созылмалы демікпе, немесе бронхит, немесе жүректің ишемиялық ауруы емес. Олардың бәрі жараға қосымша. Бұл біз өртейтін мыңдаған фунттар емес, немесе өмір бойғы жағымсыз иіс пен сарғайған тістер, енжарлық, ысқыру және жөтелу, өзімізді тұншықтырып, олай болмаса екен деп тілейтін жылдар, темекі шегуге рұқсат етілмегендіктен жазаланатын кездер емес. Бұл басқа адамдардың жек көруі немесе ең сорақысы, өзіңді жек көру емес. Бұлардың бәрі жараға қосымша. Жара — біздің санамызды осы нәрселердің бәріне жабуға мәжбүр ететін нәрсе. Бұл «Маған темекі керек» деген дүрбелең сезімі. Темекі шекпейтіндер бұл сезімнен зардап шекпейді. Біз зардап шегетін ең жаман нәрсе — қорқыныш, және сіз алатын ең үлкен пайда — сол қорқыныштан құтылу.

Бұл менің санамнан үлкен тұман кенеттен көтерілгендей болды. Мен темекіні қалаудың дүрбелең сезімі мендегі қандай да бір әлсіздік немесе темекідегі қандай да бір сиқырлы қасиет емес екенін анық көрдім. Оны тудырған бірінші темекі болды; және әрбір келесі темекі сезімді жеңілдетудің орнына, оны тудырып жатты. Сонымен бірге мен басқа «бақытты» шылымқорлардың бәрі мен сияқты қорқынышты түсті бастан кешіріп жатқанын көрдім. Менікіндей жаман емес, бірақ бәрі өздерінің ақымақтығын ақтау үшін жалған дәлелдер келтіруде.

БОСТАНДЫҚТА БОЛУ ҚАНДАЙ КЕРЕМЕТ!

15. Өз еркімен құлдыққа түсу

Әдетте шылымқорлар тоқтатуға тырысқанда негізгі себептер денсаулық, ақша және әлеуметтік таңба болады. Бұл сұмдық есірткінің миды улауының бір бөлігі — таза құлдық.

Адам құлдықты жою үшін қатты күресті, бірақ шылымқор өмірін өз еркімен құлдықта өткізеді. Ол темекі шегуге рұқсат етілген кезде темекі шекпейтін адам болғысы келетінін байқамайтын сияқты. Өмірімізде шегетін темекілердің көпшілігінен біз ләззат алып қана қоймаймыз, тіпті оларды шегіп жатқанымызды да байқамаймыз. Тек тыйылу кезеңінен кейін ғана біз темекі шегуден ләззат алу елесінен зардап шегеміз (мысалы, таңертеңгі бірінші, тамақтан кейінгі және т.б.).

Темекі қымбат болатын жалғыз уақыт — біз азайтуға немесе тыйылуға тырысқанда немесе қоғам темекі шегуге тыйым салу арқылы бізді темекі шекпеуге мәжбүрлегенде.

Тұрақты шылымқор бұл үрдістің барған сайын нашарлайтынын есте ұстауы керек. Бүгін бұл барлық қоғамдық орындар. Ертең бұл сіздің жеке көлігіңіз, үйіңіз және бақшаңыз болады.

Шылымқор досының немесе бейтаныс адамның үйіне кіріп: «Темекі шексем қарсы емессіз бе?» — деп айта алатын күндер өтті. Қазіргі уақытта бейтаныс үйге кірген байғұс шылымқор күлсалғышты үмітсіз іздейді және оның ішінен тұқылдарды табуға үміттенеді. Егер күлсалғыш болмаса, ол әдетте шыдауға тырысады, ал егер шыдай алмаса, темекі шегуге рұқсат сұрайды және оған: «Егер керек болса шегіңіз», — немесе «Шекпегеніңізді қалар едік. Иісі қалып қоятын сияқты», — деп айтылуы мүмкін.

Онсыз да өзін нашар сезініп тұрған байғұс шылымқор жер ашылып, оны жұтып қойғанын қалайды.

Мен темекі шегетін күндерімде шіркеуге барған сайын бұл азап болғаны есімде. Тіпті өз қызымның үйлену тойында, мен мақтаныш тұтатын әке болып тұруым керек кезде, мен не істедім? Мен: «Сыртқа шығып, бір сорым жасау үшін мынаны тезірек бітірейікші», — деп ойладым.

Осындай жағдайларда шылымқорларды бақылау сізге көмектеседі. Олар бірге жиналады. Ешқашан бір ғана қорап болмайды. Жиырма қорап ұсынылады және әңгіме әрқашан бірдей.

«Сіз темекі шегесіз бе?»
«Иә, бірақ менікін алыңыз».
«Мен сіздікін кейінірек аламын».

Олар тұтатып, терең сорым жасайды да: «Біз бақытты емеспіз бе? Біз кішкентай сыйлығымызды алдық. Байғұс темекі шекпейтін адамда сыйлық жоқ», — деп ойлайды.

«Байғұс» темекі шекпейтін адамға сыйлық қажет емес. Біз өмір бойы өз денемізді жүйелі түрде улау үшін жаратылған жоқпыз. Аянышты жері, тіпті темекі шегіп тұрған кезде де шылымқор темекі шекпейтін адамның бүкіл темекісіз өмірінде бастан кешірген тыныштық, сенімділік және суыққандылық сезіміне қол жеткізе алмайды. Темекі шекпейтін адам шіркеуде қобалжып, өмірінің тез өтуін тілеп отырған жоқ. Ол бүкіл өмірінен ләззат ала алады.

Сондай-ақ қыста жабық боулинг ойнағаным және бір сорым жасау үшін сыртқа шығу мақсатында қуығым әлсіз деп өтірік айтқаным есімде. Жоқ, бұл он төрт жасар оқушы емес, қырық жастағы білікті есепші еді. Қандай аянышты. Тіпті ойынға қайта оралғанда да мен одан ләззат алмайтынмын. Мен қайтадан темекі шегу үшін ойынның аяқталуын асыға күтетінмін, бірақ бұл менің демалу және сүйікті хоббиімнен ләззат алу жолым болуы керек еді.

Мен үшін темекі шекпейтін адам болудың керемет қуаныштарының бірі — сол құлдықтан босау, өмірімнің жартысын темекіні аңсаумен, содан кейін тұтатқанда оны істемеуді тілеумен өткізбей, бүкіл өмірімнен ләззат ала алу.

Шылымқорлар темекі шекпейтіндердің үйінде немесе тіпті темекі шекпейтіндердің ортасында болғанда, оларды шектейтін өзін-өзі дұрыс санайтын темекі шекпейтін адам емес, «кішкентай құбыжық» екенін есте ұстауы керек.

16. Мен аптасына £x үнемдеймін

Темекіні тастауды қиындататын нәрсе — миды улау екенін және біз бастамас бұрын миды улауды неғұрлым көп сейілтсек, мақсатыңызға жету соғұрлым оңай болатынын мен тым жиі қайталай алмаймын.

Кейде мен тұрақты шылымқорлар деп атайтын адамдармен дауласып қаламын. Менің анықтамам бойынша, тұрақты шылымқор — бұл қалтасы көтеретін, денсаулығына зиян келтіретініне сенбейтін және әлеуметтік таңбаға алаңдамайтын адам. (Қазіргі уақытта ондайлар көп емес).

Егер ол жас жігіт болса, мен оған: «Сіздің жұмсап жатқан ақшаңызға алаңдамайтыныңызға сене алмаймын», — деймін.

Әдетте оның көздері жайнап кетеді. Егер мен оған денсаулық немесе әлеуметтік таңба негізінде шабуыл жасасам, ол өзін қолайсыз сезінер еді, бірақ ақшаға келгенде — «О, менің қалтам көтереді. Бұл аптасына бар болғаны £x және менің ойымша, бұл соған тұрарлық. Бұл менің жалғыз кемшілігім немесе ләззатым», — және т.б.

Егер ол күніне жиырма тал шегетін шылымқор болса, мен оған: «Мен әлі де сіздің ақшаға алаңдамайтыныңызға сене алмаймын. Сіз өмір бойы £75,000-нан астам ақша жұмсайсыз. Сіз ол ақшаны не істеп жатырсыз? Сіз оны жай ғана өртеп немесе лақтырып жатқан жоқсыз. Сіз іс жүзінде ол ақшаны физикалық денсаулығыңызды құртуға, жүйкеңіз бен сенімділігіңізді жоюға, өмір бойы құлдықтан, жағымсыз иіс пен сарғайған тістерден зардап шегуге жұмсап жатырсыз. Бұл сізді алаңдатуы керек қой?» — деймін.

Осы сәтте, әсіресе жас шылымқорлармен, олардың мұны ешқашан өмір бойғы шығын деп санамағаны айқын болады. Көптеген шылымқорлар үшін бір қораптың бағасының өзі жеткілікті жаман. Кейде біз бір аптада қанша жұмсайтынымызды есептейміз және бұл алаңдатады. Өте сирек жағдайларда (және тек тоқтату туралы ойлағанда ғана) біз жылына қанша жұмсайтынымызды бағалаймыз және бұл қорқынышты, бірақ өмір бойы — бұл ақылға сыймайды.

Алайда, бұл дау болғандықтан, тұрақты шылымқор: «Менің қалтам көтереді. Бұл аптасына осынша ғана», — дейді. Ол өзіне «энциклопедия сатушысының» әдісін қолданады.

Содан кейін мен: «Мен сізге бас тарта алмайтын ұсыныс жасаймын. Сіз маған қазір £2,000 төлейсіз, ал мен сізді өміріңіздің соңына дейін тегін темекімен қамтамасыз етемін», — деймін.

Егер мен £75,000 ипотеканы £2,000-ға алуды ұсынсам, шылымқор мен қозғалмай тұрып қағазға қолымды қойғызып алар еді, бірақ бірде-бір тұрақты шылымқор (және ескеріңіз, мен қазір сіз сияқты тоқтатуды жоспарлап отырған адам туралы емес, тоқтатуға ниеті жоқ деп мәлімдейтін адам туралы айтып отырмын) менің бұл ұсынысымды қабылдаған емес. Неге?

Көбінесе менің клиникаларымда осы сәтте шылымқор: «Қараңызшы, мен ақша жағына қатты алаңдамаймын», — дейді. Егер сіз осылай ойласаңыз, неге алаңдамайтыныңызды өзіңізден сұраңыз. Неліктен өмірдің басқа салаларында сіз анда-санда бірнеше фунт үнемдеу үшін көп әуреге түсесіз, бірақ өзіңізді улауға мыңдаған фунт жұмсайсыз және шығынды елемейсіз?

Бұл сұрақтардың жауабы мынада. Сіздің өміріңізде қабылдайтын кез келген басқа шешім жақсы және жаман жақтарын таразылау және ұтымды жауапқа келу аналитикалық процесінің нәтижесі болады. Бұл қате жауап болуы мүмкін, бірақ кем дегенде бұл ұтымды қорытындының нәтижесі болады. Кез келген шылымқор темекі шегудің жақсы және жаман жақтарын таразылағанда, жауап ондаған есе: «ТЕМЕКІНІ ТАСТА! СЕН АҚЫМАҚСЫҢ!» — болады. Сондықтан барлық шылымқорлар қалағандықтан немесе шешім қабылдағандықтан емес, тоқтата алмаймыз деп ойлағандықтан темекі шегеді. Олар миларын улауға мәжбүр. Олар бастарын құмға тығып ұстауға мәжбүр.

Бір қызығы, шылымқорлар темекіні тастауға тырысу үшін өзара келісімдер жасайды, мысалы: «Бірінші берілген адам екіншісіне £50 төлейді», бірақ тоқтату арқылы үнемдейтін мыңдаған фунт оларға әсер етпейтін сияқты. Себебі олар әлі де шылымқордың уланған миымен ойлайды.

Бір сәтке көзіңіздегі құмды алып тастаңыз. Темекі шегу — бұл тізбекті реакция және өмір бойғы тізбек. Егер сіз сол тізбекті үзбесеңіз, өміріңіздің соңына дейін шылымқор болып қаласыз. Енді өміріңіздің қалған бөлігінде темекіге қанша жұмсайтыныңызды бағалаңыз. Бұл сома әр адамда әртүрлі болатыны анық, бірақ осы жаттығу мақсатында бұл тағы £40,000 деп есептейік.

Жақында сіз соңғы темекіңізді шегу туралы шешім қабылдайсыз (әлі емес, өтінемін — бастапқы нұсқауларды есте сақтаңыз). Темекі шекпейтін адам болып қалу үшін бар істеуіңіз керек нәрсе — тұзаққа қайта түспеу. Яғни, сол бірінші темекіні шекпеу. Егер шексеңіз, сол бір темекі сізге £40,000 тұрады.

Егер сіз мұны айлакерлік деп ойласаңыз, сіз әлі де өзіңізді алдап жүрсіз. Егер сіз алғашқы темекіңізді шекпегенде қанша ақша үнемдеген болар едіңіз, соны есептеңіз.

Егер сіз дәлелді нақты деп санасаңыз, ертең поштаңызға сіз ұтып алған байқаудан £40,000 чек келсе, өзіңізді қалай сезінетініңізді сұраңыз. Сіз қуаныштан билер едіңіз! Ендеше билеуді бастаңыз! Сіз сол бонусты ала бастағалы тұрсыз және бұл сіз алатын бірнеше керемет пайданың бірі ғана.

Абстиненция кезеңінде сіз бір ғана соңғы темекіні шегуге азғырылуыңыз мүмкін. Егер сіз оның сізге £40,000 (немесе сіздің бағалауыңыз қанша болса) тұратынын еске түсірсеңіз, бұл азғыруға қарсы тұруға көмектеседі!

Мен жылдар бойы теледидар және радио бағдарламаларында тұрақты шылымқорларға осы ұсынысты жасап келемін. Бірде-бір тұрақты шылымқордың менің ұсынысымды қабылдамағаны маған әлі күнге дейін таңқаларлық болып көрінеді. Менің гольф клубымда мүшелер бар, мен олардың темекі бағасының өскеніне шағымданғанын естіген сайын оларды мазақтаймын. Шындығында, егер мен оларды тым қатты ашуландырсам, біреуі ұсынысымды қабылдай ма деп қорқамын. Егер ол солай етсе, мен қыруар ақша жоғалтар едім.

Егер сіз одан қаншалықты ләззат алатынын айтатын бақытты, көңілді шылымқорлардың ортасында болсаңыз, оларға бір ақымақты білетініңізді, егер олар оған бір жылдық темекі ақшасын алдын ала төлесе, ол оларды өмір бойы тегін темекімен қамтамасыз ететінін айтыңыз. Мүмкін сіз маған ұсынысты қабылдайтын біреуді тауып берерсіз?

17. Денсаулық

Бұл миды улау ең көп жүретін сала. Шылымқорлар денсаулыққа қатысты қауіптерден хабардармыз деп ойлайды. Олай емес.

Тіпті менің жағдайымда, мен басым кез келген сәтте жарылып кетеді деп күткенде және салдарды қабылдауға дайынмын деп шын жүректен сенгенде, мен әлі де өзімді алдап жүрген едім.

Егер сол күндері мен қораптан темекі алып жатқанда қызыл дабыл дыбысы шығып, артынан: «Жарайды, Аллен, бұл сол! Бұл сенің ескертуің. Осы уақытқа дейін сен құтылып келдің, бірақ егер тағы бір темекі шексең, басың жарылады», — деген ескерту дауысы естілсе, мен сол темекіні тұтатар ма едім деп ойлайсыз ба?

Егер жауапқа күмәндансаңыз, көлік көп жүретін негізгі жолға барып, көзіңізді жұмып жиекте тұрыңыз және келесі темекіні алмас бұрын темекіні тастау немесе көзіңіз байлаулы күйде жолдан өту таңдауы бар деп елестетіп көріңіз.

Сіздің таңдауыңыз қандай болатынына күмән жоқ. Мен әрбір шылымқор өзінің бүкіл темекі шегетін өмірінде істейтін нәрсені істеп жүрдім: санамды жауып, басымды құмға тығып, бір күні таңертең оянып, енді темекі шегім келмей қалады деп үміттендім. Шылымқорлар денсаулыққа қатысты қауіптер туралы ойлауға өздеріне рұқсат бере алмайды. Егер олар ойласа, тіпті «әдеттен» ләззат алу елесі де жоғалады.

Бұл Ұлттық темекі шекпеу күндерінде бұқаралық ақпарат құралдары қолданатын шок терапиясының неге соншалықты тиімсіз екенін түсіндіреді. Оны қарауға тек темекі шекпейтіндердің ғана батылы барады. Бұл сондай-ақ шылымқорлардың күніне қырық тал шеккен және сексенге дейін өмір сүрген Фред ағайды еске алып, осы улы арамшөптің кесірінен гүлденген шағында құлаған мыңдаған адамдарды неге елемейтінін түсіндіреді.

Аптасына шамамен алты рет мен шылымқорлармен (әдетте жастауларымен) келесідей әңгімелесемін:

МЕН: Неге тастағыңыз келеді?
ШЫЛЫМҚОР: Қалтам көтермейді.
МЕН: Денсаулыққа қатысты қауіптер сізді алаңдатпай ма?
ШЫЛЫМҚОР: Жоқ. Мен ертең автобустың астына түсіп кетуім мүмкін.
МЕН: Сіз әдейі автобустың астына түсер ме едіңіз?
ШЫЛЫМҚОР: Әрине жоқ.
МЕН: Сіз жолдан өткенде оңға және солға қарамайсыз ба?
ШЫЛЫМҚОР: Әрине қараймын.

Дәл солай. Шылымқор автобустың астына түспеу үшін көп күш жұмсайды және оның болу ықтималдығы жүз мыңнан біреу. Алайда шылымқор арамшөптің кесірінен мүгедек болудың анық дерлік қаупіне барады және қауіптерді мүлдем елемейтін сияқты. Миды улаудың күші осындай.

Мен ұшудан қорыққандықтан Америкалық турға бармайтын бір әйгілі британдық гольф ойыншысын есіме аламын. Алайда ол гольф алаңында тізбектей темекі шегетін. Егер біз ұшақта кішкентай ақау бар деп сезсек, өлім қаупі жүз мыңнан бір болса да, оған мінбес едік, бірақ біз темекімен екеуден бір анық қауіпті қабылдаймыз және оны елемейтін сияқтымыз, бұл біртүрлі емес пе? Ал шылымқор бұдан не алады?

ЕШНӘРСЕ!

Темекі шегу туралы тағы бір кең таралған миф — шылымқордың жөтелі. Менің клиникаларыма келетін жастардың көбі денсаулығына алаңдамайды, өйткені олар жөтелмейді. Нақты фактілер керісінше. Жөтел — табиғаттың өкпеден бөгде заттарды шығарудың қауіпсіз әдістерінің бірі. Жөтелдің өзі ауру емес; бұл жай ғана симптом. Шылымқорлар жөтелгенде, бұл олардың өкпесі қатерлі ісік тудыратын шайырлар мен уларды шығаруға тырысып жатқанын білдіреді. Олар жөтелмеген кезде сол шайырлар мен улар өкпесінде қалады және дәл сол кезде олар қатерлі ісік тудырады. Шылымқорлар жөтелмеу үшін жаттығудан қашады және таяз тыныс алуды әдетке айналдырады. Мен тұрақты шылымқор жөтелім мені өлтіреді деп сенетінмін. Өкпемнен ластықтың көп бөлігін шығару арқылы ол менің өмірімді сақтап қалған болуы мүмкін.

Мұны былай ойлап көріңіз. Егер сізде жақсы көлік болса және сіз оның тат басуына жол беріп, ештеңе істемесеңіз, бұл өте ақымақтық болар еді, өйткені ол тез арада тат үйіндісіне айналып, сізді тасымалдамайтын болады. Алайда, бұл дүниенің соңы болмас еді; бұл тек ақша мәселесі және сіз әрқашан жаңасын сатып ала аласыз. Сіздің денеңіз — сізді өмір бойы алып жүретін көлік. Біз бәріміз денсаулығымыз ең құнды байлығымыз дейміз. Бұл қаншалықты рас екенін ауру миллионерлер сізге айтып береді. Көпшілігіміз өміріміздегі жазылуды тілеген қандай да бір ауруды немесе жазатайым оқиғаны еске түсіре аламыз. (БІЗ ҚАНШАЛЫҚТЫ ТЕЗ ҰМЫТАМЫЗ). Шылымқор болу арқылы сіз таттың кіруіне жол беріп, ештеңе істемей қоймайсыз; сіз өмір сүру үшін қажетті көлікті жүйелі түрде құртып жатырсыз және ол сізге біреу ғана берілген.

Ақылға келіңіз. Сіз мұны істеуге міндетті емессіз және есте сақтаңыз: ол СІЗ ҮШІН ЕШНӘРСЕ ІСТЕП ЖАТҚАН ЖОҚ.

Бір сәтке басыңызды құмнан шығарып, өзіңізден сұраңыз: егер келесі темекі денеңізде қатерлі ісікті қоздыратынын нақты білсеңіз, сіз оны шынымен шегер ме едіңіз? Ауруды ұмытыңыз (оны елестету қиын), бірақ сол қорқынышты сынақтар мен сұмдық емдеу шараларын бастан кешіру үшін ауруханаға бару керек екенін елестетіңіз. Енді сіз өміріңіздің қалған бөлігін жоспарлап отырған жоқсыз. Сіз өліміңізді жоспарлап отырсыз. Сіздің отбасыңыз бен жақындарыңызға, жоспарларыңыз бен армандарыңызға не болады?

Мен бұл жағдайға тап болған адамдарды жиі көремін. Олар да бұл өздеріне болады деп ойламаған және бұл туралы ең жаман нәрсе — аурудың өзі емес, оны өздері тудырғанын білу. Шылымқор ретіндегі бүкіл өмірімізде біз: «Мен ертең тастаймын», — дейміз. «Түймені басқан» адамдардың өзін қалай сезінетінін елестетуге тырысыңыз. Олар үшін миды улау аяқталды. Олар содан кейін «әдетті» шынайы қалпында көреді және өмірінің қалған бөлігін: «Неге мен өзімді темекі шегу керек деп алдадым? Егер кері қайтуға мүмкіндігім болса ғой!» — деп ойлаумен өткізеді.

Өзіңізді алдауды тоқтатыңыз. Сізде мүмкіндік бар. Бұл тізбекті реакция. Егер сіз келесі темекіні шексеңіз, ол келесісіне және одан кейінгісіне әкеледі. Бұл сізде болып жатыр.

Кітаптың басында мен сізге шок терапиясын қолданбаймын деп уәде бердім. Егер сіз темекіні тастаймын деп шешіп қойсаңыз, бұл сіз үшін шок терапиясы емес. Егер сіз әлі де күмәндансаңыз, осы тараудың қалған бөлігін өткізіп жіберіңіз және кітаптың қалған бөлігін оқып болғаннан кейін оған қайта оралыңыз.

Темекінің шылымқордың денсаулығына келтіретін зияны туралы статистиканың томдары жазылған. Мәселе мынада: шылымқор тоқтатуды шешпейінше, ол білгісі келмейді. Тіпті үкіметтің денсаулық туралы ескертуі де уақытты босқа кетіру, өйткені шылымқор көзілдірік киіп алады, ал егер ол байқаусызда оқып қалса, бірінші істейтіні — темекі тұтату.

Шылымқорлар денсаулыққа қатысты қауіптерді минаны басып кету сияқты сәттілік мәселесі деп ойлауға бейім. Санаңызға құйып алыңыз: бұл қазірдің өзінде болып жатыр. Темекіні әр сорған сайын сіз өкпеңізге қатерлі ісік тудыратын шайырларды жұтып жатырсыз және қатерлі ісік темекі тудыратын немесе ықпал ететін өлімге әкелетін аурулардың ең жаманы емес. Олар сондай-ақ жүрек ауруына, артериосклерозға, эмфиземаға, стенокардияға, тромбозға, созылмалы бронхит пен демікпеге күшті ықпал етеді.

Мен әлі темекі шегіп жүргенде артериосклероз немесе эмфизема туралы ешқашан естімеген едім. Мен тұрақты ысқыру мен жөтелу және жиілей түскен демікпе мен бронхит ұстамалары менің темекі шегуімнің тікелей нәтижесі екенін білдім. Бірақ олар маған қолайсыздық тудырса да, нақты ауырсыну болмады және мен қолайсыздыққа шыдай алдым.

Өкпе қатерлі ісігін жұқтыру ойы мені қатты қорқытқанын мойындаймын, сондықтан мен оны санамнан шығарып тастадым. Темекі шегуге байланысты сұмдық денсаулық қауіптерінен қорқу тоқтату қорқынышының көлеңкесінде қалатыны таңқаларлық. Бұл соңғысының үлкенірек қорқыныш болғанынан емес, егер біз бүгін тастасақ, қорқыныш бірден болады, ал өкпе қатерлі ісігін жұқтыру қорқынышы — болашақтың қорқынышы. Неге жаман жағын ойлау керек? Мүмкін ол болмайтын шығар. Оған дейін мен тастап үлгеремін ғой.

Біз темекі шегуді арқан тартыс деп ойлауға бейімбіз. Бір жағында қорқыныш: бұл зиянды, қымбат, лас және құлдыққа түсіреді. Екінші жағында артықшылықтар: бұл менің ләззатым, менің досым, менің тірегім. Бұл жақтың да қорқыныш екені ойымызға кіріп-шықпайды. Бұл біз олардан ләззат алатындығымызда емес, біз оларсыз бақытсыз болуға бейімбіз.

Героинінен айырылған героинге тәуелділерді ойлаңыз: олар бастан кешіретін аянышты қасірет. Енді оларға тамырына ине шаншуға және сол қорқынышты құмарлықты тоқтатуға рұқсат етілгендегі олардың шексіз қуанышын елестетіңіз. Кез келген адам тамырға шприц сұғудан ләззат алатынына қалай сенетінін елестетуге тырысыңыз.

Героинге тәуелді еместер ол дүрбелең сезімін бастан кешірмейді. Героин сезімді жеңілдетпейді, керісінше, ол соны тудырады. Темекі шекпейтіндер тамақтан кейін темекі шегуге рұқсат етілмесе, бақытсыз болмайды. Бұл сезімнен тек шылымқорлар зардап шегеді. Никотин оны жеңілдетпейді, керісінше ол соны тудырады.

Өкпе қатерлі ісігін жұқтыру қорқынышы мені тастауға мәжбүрлемеді, өйткені мен оны мина алаңымен жүру сияқты деп сендім. Егер құтылып кетсең — жақсы. Егер жолың болмаса, минаны басасың. Сіз қандай тәуекелге барып жатқаныңызды білдіңіз және егер сіз тәуекелге баруға дайын болсаңыз, мұның басқаларға қандай қатысы бар?

Сондықтан егер темекі шекпейтін адам маған сол қауіптерді түсіндіруге тырысса, мен барлық нашақорлар әрқашан қолданатын әдеттегі жалтару тактикасын қолданар едім.

«Сіз бәрібір бірдеңеден өлесіз».

Әрине өлесіз, бірақ бұл өміріңізді әдейі қысқартуға қисынды себеп пе?

«Өмір сапасы ұзақ өмір сүруден маңыздырақ».

Дәл солай, бірақ сіз алкоголик немесе героинге тәуелді адамның өмір сапасы алкогольге немесе героинге тәуелді емес адамнан жоғары деп айтқыңыз келмейтін шығар? Сіз шынымен шылымқордың өмір сапасы темекі шекпейтін адамнан жақсы деп сенесіз бе? Шылымқор екі жағынан да ұтылады — оның өмірі қысқарақ және аяныштырақ.

«Менің өкпем темекі шегуден гөрі көлік түтінінен көбірек зардап шегетін шығар».

Тіпті бұл рас болса да, бұл өкпеңізді одан әрі жазалауға қисынды себеп пе? Сіз біреудің аузын шығатын түтікке қойып, сол түтінді өкпесіне әдейі жұтатындай ақымақ болатынын елестете аласыз ба?

ШЫЛЫМҚОРЛАР ІС ЖҮЗІНДЕ ОСЫНЫ ІСТЕЙДІ!

Келесі жолы байғұс шылымқордың сол «қымбат» темекілердің бірін терең жұтқанын көргенде осыны ойлаңыз!

Мен кептелу мен өкпе қатерлі ісігін жұқтыру қаупі маған тастауға неге көмектеспегенін түсінемін. Мен біріншісімен күресе алатынмын және екіншісіне санамды жаба алатынмын. Сіз білетіндей, менің әдісім сізді қорқытып тастату емес, керісінше — қашып шыққанда өміріңіз қаншалықты қызықты болатынын түсіндіру.

Алайда, егер мен денемнің ішінде не болып жатқанын көре алсам, бұл маған тастауға көмектесер еді деп сенемін. Қазір мен шылымқорға шылымқордың өкпесінің түсін көрсететін шок техникасын айтып тұрған жоқпын. Никотиннен сарғайған тістерім мен саусақтарымнан өкпемнің әдемі көрініс емес екені маған айқын еді. Олар жұмыс істеп тұрған кезде, тістерім мен саусақтарыма қарағанда аз ұятқа қалдыратын — кем дегенде менің өкпемді ешкім көре алмайтын.

Менің айтып отырғаным — артерияларымыз бен тамырларымыздың біртіндеп бітелуі және денеміздің әрбір бұлшықеті мен мүшесін оттегі мен қоректік заттардан айырып, оларды улармен және көміртегі тотығымен (тек көлік түтінінен емес, сонымен қатар темекі шегуден) алмастыру.

Көптеген автокөлік жүргізушілері сияқты, мен көлік қозғалтқышындағы лас май немесе лас сүзгі туралы ойлағанды ұнатпаймын. Сіз су жаңа Rolls-Royce сатып алып, майын немесе май сүзгісін ешқашан ауыстырмауды елестете аласыз ба? Біз шылымқор болған кезде денемізге іс жүзінде осыны істейміз.

Қазір көптеген дәрігерлер сусамыр, жатыр мойны обыры және сүт безі обыры сияқты аурулардың барлық түрлерін темекі шегумен байланыстырады. Бұл мен үшін таңқаларлық емес. Темекі өнеркәсібі медицина мамандығы темекі шегудің өкпе қатерлі ісігінің тікелей себебі екенін ешқашан ғылыми түрде дәлелдемеген деген фактіні алға тартады.

Статистикалық дәлелдер соншалықты басым, дәлелдеуді қажет етпейді. Ешкім маған балғамен бас бармағымды ұрғанда неге ауыратынын ғылыми түрде дәлелдеген емес. Мен хабарламаны тез түсіндім.

Мен дәрігер емес екенімді баса айтуым керек, бірақ балға мен бас бармақ сияқты, менің кептелуім, тұрақты жөтелім, жиі демікпе және бронх ұстамаларым темекі шегуіме тікелей байланысты екені маған тез айқын болды. Алайда, мен темекі шегудің денсаулығымызға тигізетін ең үлкен қаупі — осы бітелу процесінен туындаған иммундық жүйеміздің біртіндеп және үдемелі нашарлауы деп шын жүректен сенемін.

Бұл планетадағы барлық өсімдіктер мен жануарлар өмір бойы микробтардың, вирустардың, паразиттердің және т.б. шабуылына ұшырайды. Ауруға қарсы біздегі ең күшті қорғаныс — иммундық жүйеміз. Біз бәріміз өмір бойы инфекциялар мен аурулардан зардап шегеміз. Менің ойымша, біз бәріміз өміріміздің бір кезеңінде қатерлі ісіктің ерте түрлерінен қауіптенеміз. Алайда, мен адам денесі ауру болу үшін жаратылған деп санамаймын және егер сіз күшті және сау болсаңыз, иммундық жүйеңіз бұл шабуылдармен күресіп, жеңеді. Сіз әрбір бұлшықет пен мүшені оттегі мен қоректік заттардан айырып, оларды көміртегі тотығымен және улармен алмастырып жатқанда, иммундық жүйеңіз қалай тиімді жұмыс істей алады? Темекі шегу басқа ауруларды тудыратынында емес, ол ЖИТС сияқты жұмыс істейді, ол сіздің иммундық жүйеңізді біртіндеп жояды.

Темекі шегудің денсаулығыма тигізген бірнеше жағымсыз әсерлері, олардың кейбіреулерінен мен жылдар бойы зардап шеккенмін, мен темекіні тастағаннан кейін көп жылдар өткен соң ғана маған айқын болды.

Мен темекіні тастағаннан гөрі аяғынан айырылғанды артық көретін ақымақтар мен есуастарды жек көрумен әуре болып жүргенде, менің өзім де артериосклерозбен ауырып жүргенім ойыма да келмепті. Менің үнемі сұрғылт өңімді мен табиғи түсім немесе жаттығудың жоқтығы деп есептедім. Бұл шын мәнінде капиллярларымның бітелуіне байланысты екені ойыма да келмеді. Отыз жасымда менде варикозды тамырлар болды, олар темекіні тастағаннан бері ғажайып түрде жоғалып кетті. Мен тоқтатудан шамамен бес жыл бұрын әр түнде аяқтарымда осы біртүрлі сезім болатын кезеңге жеттім. Бұл өткір ауырсыну немесе шаншу емес, жай ғана мазасыз сезім еді. Мен Джойстан әр түнде аяғымды уқалауды сұрайтынмын. Мен темекіні тастағаннан кейін кем дегенде бір жыл өткен соң ғана маған массаж қажет емес екені ойыма келді.

Мен тастаудан шамамен екі жыл бұрын, кейде кеудемде қатты ауырсыну болатын, мен оны өкпе қатерлі ісігі деп қорықтым, бірақ қазір стенокардия болды деп болжаймын. Мен тастағаннан бері бірде-бір ұстама болған жоқ.

Мен бала кезімде кесілген жерлерден қатты қан ағатын. Бұл мені қорқытатын. Ешкім маған қан кету шын мәнінде табиғи және маңызды емдеу процесі екенін және қан өзінің емдеу мақсаты аяқталғаннан кейін ұйыйтынын түсіндірмеді. Мен гемофилиямен ауырамын деп күдіктендім және қансырап өлемін бе деп қорықтым. Кейінірек өмірімде мен терең кесіп алсам да, қан әрең ағатын. Кесілген жерден қоңыр-қызыл қоймалжың ағып шығатын.

Түсі мені алаңдатты. Мен қанның ашық қызыл болуы керек екенін білдім және менде қандай да бір қан ауруы бар деп болжадым. Алайда мен оның қоюлығына қуандым, бұл енді қатты қан кетпейтінін білдірді. Мен темекіні тастағаннан кейін ғана темекі шегу қанды қоюлататынын және қоңыр түс оттегінің жетіспеушілігінен екенін білдім. Мен ол кезде бұл әсерден хабарсыз едім, бірақ артқа қарасам, темекі шегудің денсаулығыма тигізген осы әсері мені қатты үрейлендіреді. Менің байғұс жүрегімнің сол қоймалжыңды тарылған қан тамырлары арқылы күні-түні бірде-бір соғуды жіберіп алмай айдауға тырысқанын ойласам, инсульт немесе жүрек талмасы болмағанымды ғажайып деп санаймын. Бұл маған денеміздің қаншалықты нәзік екенін емес, сол керемет машинаның қаншалықты күшті және тапқыр екенін түсінуге мүмкіндік берді!

Қырық жасымда менің қолымда бауыр дақтары болды. Егер білмесеңіз, бауыр дақтары — бұл өте кәрі адамдардың бетінде және қолында болатын қоңыр немесе ақ дақтар. Мен оларды елемеуге тырыстым, бұл менің жүргізген қарбалас өмір салтымнан туындаған ерте қартаю деп болжадым. Мен тастағаннан кейін бес жыл өткен соң Рейнс Парктегі клиникадағы бір шылымқор бұрын тоқтатқан кезде бауыр дақтары жоғалып кеткенін айтты. Мен өзімдікін ұмытып кеткен едім және таңғалғаным, олар да жоғалып кетіпті.

Коломбоның тергеуді аяқтап, күдіктіні таза екеніне сендіріп, есікті жауып кететін, бірақ кісі өлтірушінің жүзінен ризашылық лебі кетпей тұрып: "Сэр, тағы бір кішкентай ғана жайт бар еді, сіз түсіндіріп бере аласыз деп сенемін..." деп қайта пайда болатын қыжылыңды келтіретін әдеті бар. Күдікті тұтығып қалады, және сол сәттен бастап біз де, ол да Коломбоның оны біртіндеп қажытатынын білеміз.

Қылмыс қаншалықты ауыр болса да, сол сәттен бастап менің бүйрегім кісі өлтірушіге бұратын. Мен өзімді қылмыскер сияқты сезінетінмін және жасырын темекі шегу кезеңдері мені дәл солай сезінуге мәжбүрледі. Темекі шегуге рұқсат етілмеген сағаттар, содан кейін бір рет қулықпен тартып қалу үшін гаражға ұрланып кіру, ләззаттың қайда екеніне таңғалып суықта он минут дірілдеп тұру. Қылмыс үстінде ұсталу қорқынышы. Ол менің темекіні, оттықты және тұқылдарды қайда жасырғанымды тауып ала ма? Үйге байқалмай қайтып оралудың жеңілдігі, одан кейін бірден оның менің тынысым мен киімімнен никотин иісін сезіп қою қорқынышы. Мен ұзағырақ және жиірек тәуекелге барған сайын, ерте ме, кеш пе әшкереленетінімді нақты білу. Сол сенімділік шындыққа айналған кездегі соңғы қорлау мен ұят, содан кейін бірден тізбектей шегуге қайта оралу.

О, ТЕМЕКІ ШЕГУШІ БОЛУДЫҢ "ҚУАНЫШТАРЫ"-АЙ!

27. Әлеуметтік әдет пе?

1960 жылдардан бері Ұлыбританияда 15 миллионнан астам бұрынғы темекі шегушілердің болуының басты себебі — болып жатқан әлеуметтік төңкеріс. Иә, мен білемін: денсаулық және одан кейінгі ақша — біздің тоқтатқымыз келуінің негізгі себептері, бірақ олар әрқашан солай болған. Темекінің өмірімізді талқандайтынын айту үшін бізге қатерлі ісік туралы қорқынышты жаңалықтардың қажеті жоқ. Біздің денеміз — ғаламшардағы ең күрделі нысан және кез келген темекі шегуші алғашқы түтіннен-ақ темекінің улы екенін бірден біледі.

Біздің темекі шегуге араласуымыздың жалғыз себебі — достарымыздың әлеуметтік қысымы. Темекі шегудің жалғыз "артықшылығы" — бір кездері оның әбден қолайлы әлеуметтік әдет болып саналуы еді. Бүгінгі таңда оны тіпті темекі шегушілердің өздері де мүлдем қоғамға жат әдет деп санайды. Ескі күндері мықты еркек темекі шегетін. Егер темекі шекпесеңіз, сізді ынжық (қызтеке) деп санайтын және біз бәріміз ілмекке түсу үшін өте қатты тырысатынбыз. Әрбір пабта немесе клуб барында ерлердің көпшілігі мақтанышпен темекі түтінін жұтып, шығарып отыратын. Тұрақты түтін бұлты тұратын және үнемі әрленбеген төбелер тез арада сары немесе қоңыр түске боялатын.

Бүгінгі таңда жағдай мүлдем керісінше. Бүгінгінің мықты еркегіне темекі шегудің қажеті жоқ. Бүгінгінің мықты еркегі есірткіге тәуелді емес. Әлеуметтік төңкеріспен бірге қазіргі таңда барлық темекі шегушілер тоқтату туралы байыпты ойлануда, ал бүгінгі темекі шегушілер жалпы алғанда әлсіз адамдар болып саналады.

Осы кітаптың бірінші басылымын 1985 жылы жазғаннан бері мен байқаған ең маңызды үрдіс — темекі шегудің қоғамға жат аспектісіне баса назар аударудың күшеюі. Темекі талғампаз әйелдің немесе мықты жігіттің мақтаныш белгісі болған күндер келмеске кетті. Қазір барлығы адамдардың темекі шегуді жалғастыруының жалғыз себебі — олардың тоқтата алмауы немесе тырысуға тым қорқуы екенін біледі. Темекі шегушілер денсаулыққа қатысты қорқыныштармен, қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салумен және "періште" болып көрінетін бұрынғы темекі шегушілердің шабуылдарымен соққыға жығылған сайын, олардың мінез-құлқы өзгеруде. Мен жақында бала кезімде көрген, бірақ жылдар бойы көрмеген жағдайларды, мысалы, темекі шегушілердің күлсалғыш сұрауға ұялғандықтан күлді қолдарына немесе қалталарына қағып жатқанын көрдім.

Бірнеше жыл бұрын мен мейрамханада болдым. Түн ортасы еді. Барлығы тамақтанып болған. Әдетте темекі мен сигаралар қаптайтын уақытта бірде-бір адам темекі шекпеді. Мен тәкаппарлықпен: "Аһ! Мен әсер ете бастадым" деп ойладым. Мен даяшыдан: "Бұл енді темекі шекпейтін мейрамхана ма?" деп сұрадым. Жауап теріс болды. Мен: "Бұл қызық. Мен көп адамдардың тоқтатып жатқанын білемін, бірақ мұнда бір темекі шегуші болуы керек қой" деп ойладым. Ақыры бұрышта біреу темекі тұтатты, нәтижесі мейрамханада жарқылдаған шамшырақтар тізбегі жанғандай болды. Сол басқа темекі шегушілердің барлығы: "Мұндағы жалғыз темекі шегуші мен бола алмаймын ғой" деп ойлап отырған екен.

Көптеген темекі шегушілер қазір тағамдар арасында темекі шекпейді, өйткені олар бұл үшін мейрамханадан шығуға қатты қысылады. Ашық ауадағы әлеуметтік іс-шараларда көпшілігі темекі шегіп тұрғанда жанындағы адамдардан кешірім сұрап қана қоймай, басқа жақтан сөз естімес пе екенмін деп жан-жағына қарайды. Күн сайын көбірек темекі шегушілер батып бара жатқан кемеден кеткен сайын, онда қалғандар соңғы болып қаламын ба деп қатты қорқады.

ОЛ СІЗ БОЛМАҢЫЗ!

28. Уақытты таңдау

Оның сізге ешқандай пайдасы жоқ екендігі туралы айқын мәселеден бөлек, қазір тоқтатудың дұрыс уақыты, мен уақытты таңдау маңызды деп санаймын. Біздің қоғам темекі шегуге денсаулығыңызға зиян тигізуі мүмкін сәл жағымсыз әдет ретінде жеңіл-желпі қарайды. Олай емес. Бұл есірткіге тәуелділік, ауру және қоғамдағы №1 кісі өлтіруші. Көптеген темекі шегушілердің өмірінде болатын ең жаман нәрсе — сол сұмдық шөпке тәуелді болу. Егер олар ілмекте қалса, қорқынышты нәрселер орын алады. Уақытты таңдау өзіңізге дұрыс емделу құқығын беру үшін маңызды.

Ең алдымен, темекі шегу сіз үшін маңызды болып көрінетін уақыттарды немесе жағдайларды анықтаңыз. Егер сіз бизнесмен болсаңыз және күйзелісті жеңілдету елесі үшін темекі шексеңіз, салыстырмалы түрде тыныш кезеңді таңдаңыз; жақсы идея — жылдық демалысыңызды таңдау. Егер сіз негізінен зерігу немесе демалу кезеңдерінде темекі шексеңіз, керісінше жасаңыз. Қалай болғанда да, мәселеге байыппен қараңыз және бұл әрекетті өміріңіздегі ең маңызды нәрсеге айналдырыңыз.

Шамамен үш апталық кезеңді алдын ала қарастырыңыз және сәтсіздікке әкелуі мүмкін кез келген оқиғаны болжауға тырысыңыз. Үйлену тойы немесе Рождество сияқты оқиғалар сізді тоқтатпауы керек, егер сіз оларды алдын ала болжап, өзіңізді шектелген сезімде болмасаңыз. Осы уақыт аралығында азайтуға тырыспаңыз, өйткені бұл темекі ләззатты деген елесті ғана тудырады. Шын мәнінде, сол лас нәрселерді тамағыңызға мүмкіндігінше көбірек тығуға көмектеседі. Сол соңғы темекіні шегіп жатқанда, жаман иіс пен дәмді сезініңіз және оны тоқтатуға рұқсат бергенде қандай керемет болатынын ойлаңыз.

НЕ ІСТЕСЕҢІЗ ДЕ, "ҚАЗІР ЕМЕС. КЕЙІНІРЕК" ДЕП АЙТЫП, ОНЫ ОЙЫҢЫЗДАН ШЫҒАРЫП ТАСТАУ ТҰЗАҒЫНА ТҮСПЕҢІЗ. КЕСТЕСІҢІЗДІ ҚАЗІР ҚҰРЫҢЫЗ ЖӘНЕ ОНЫ АСЫҒА КҮТІҢІЗ. Есіңізде болсын, сіз ештеңеден бас тартып жатқан жоқсыз. Керісінше: сіз керемет оң пайдаларға қол жеткізгелі жатырсыз.

Жылдар бойы мен темекі шегудің құпиялары туралы осы ғаламшардағы кез келген адамнан артық білемін деп айтып келемін. Мәселе мынада: әрбір темекі шегуші тек никотинге деген химиялық құмарлықты жеңілдету үшін темекі шексе де, темекі шегушіні ілмекке түсіретін никотинге тәуелділіктің өзі емес, сол тәуелділіктен туындайтын миды арбау. Ақылды адам алаяқтыққа алдануы мүмкін. Бірақ оның алаяқтық екенін түсінгеннен кейін де оған алдануды жалғастыратын тек ақымақ қана. Бақытымызға орай, темекі шегушілердің көпшілігі ақымақ емес, олар тек өздерін солай ойлайды. Әрбір жеке темекі шегушінің өзінің жеке миды арбауы бар. Сондықтан темекі шегушілердің әртүрлі түрлері көп сияқты көрінеді, бұл құпияларды қиындата түседі.

Осы кітаптың алғашқы басылымынан бері алған жылдар бойғы кері байланыстың пайдасымен және күн сайын темекі шегу туралы жаңа нәрсе үйренетінімді ескере отырып, мен бірінші басылымда ұсынған философияның әлі де дұрыс екенін түсініп, жағымды таң қалдым. Жылдар бойы жинақтаған білімім — сол білімді әрбір жеке темекі шегушіге қалай жеткізу керектігі. Әрбір темекі шегушінің тоқтатуды оңай деп тауып қана қоймай, сонымен қатар процестен ләззат ала алатынын білетінім, егер мен мұны темекі шегушіге түсіндіре алсам, мағынасыз ғана емес, сонымен қатар өте өкінішті болар еді.

Көптеген адамдар маған: "Сіз: 'Кітапты бітіргенше темекі шегуді жалғастырыңыз' дейсіз. Бұл темекі шегушінің кітапты оқуына ғасырлар жұмсауына немесе мүлдем бітірмеуіне әкеледі. Сондықтан сіз бұл нұсқауды өзгертуіңіз керек" деді. Бұл қисынды естіледі, бірақ мен егер нұсқау "Дереу тоқтатыңыз" болса, кейбір темекі шегушілер кітапты оқуды тіпті бастамайтынын білемін.

Бастапқы кездері маған бір темекі шегуші кеңес алуға келді. Ол: "Мен сізден көмек сұрауға мәжбүр болғаныма қатты ренжулімін. Мен ерік-жігерімнің күшті екенін білемін. Өмірімнің басқа барлық салаларында мен бақылаудамын. Неге басқа темекі шегушілер өз ерік күштерін пайдаланып тоқтатып жатыр, ал мен сізге келуге мәжбүрмін?" деді. Ол сөзін жалғастырды: "Менің ойымша, егер мен мұны істеп жатқанда темекі шеге алсам, мен мұны өз бетімше жасай алар едім".

Бұл қарама-қайшылық сияқты естілуі мүмкін, бірақ мен ол адамның не айтқысы келгенін білемін. Біз темекіні тастауды өте қиын нәрсе деп ойлаймыз. Қиын нәрсені істеу керек болғанда бізге не қажет? Бізге кішкентай досымыз қажет. Сондықтан темекіні тастау екі есе соққы болып көрінеді. Бізде орындалуы қиын тапсырма бар, бұл онсыз да қиын, сонымен қатар мұндай жағдайларда біз әдетте сүйенетін сүйеніш енді қолжетімсіз.

Ол адам кеткеннен кейін көп уақыт өткен соң ғана менің темекі шегуді жалғастыру туралы нұсқауым менің әдісімнің нағыз сұлулығы екені ойыма келді. Сіз тоқтату процесінен өтіп жатқанда темекі шегуді жалғастыра аласыз. Сіз алдымен барлық күмәндарыңыз бен қорқыныштарыңызды жоясыз, ал соңғы темекіні сөндірген кезде сіз қазірдің өзінде темекі шекпейтін адамсыз және солай болудан ләззат аласыз.

Менің бастапқы кеңесіме күмән келтіруге мәжбүр еткен жалғыз тарау — осы дұрыс уақытты таңдау туралы тарау. Жоғарыда мен егер сіздің арнайы темекі жағдайларыңыз кеңседегі күйзелісті жағдайлар болса, онда тастауға әрекет жасау үшін демалысты таңдаңыз және керісінше деп кеңес беремін. Шын мәнінде, бұл оны жасаудың ең оңай жолы емес. Ең оңай жолы — сіз үшін ең қиын деп санайтын уақытты таңдау, мейлі ол күйзеліс, әлеуметтік жағдай, зейін қою немесе зерігу болсын. Ең нашар жағдайда өмірмен күресе алатыныңызды және ләззат ала алатыныңызды дәлелдегеннен кейін, кез келген басқа жағдай оңай болады. Бірақ егер мен мұны нақты нұсқау ретінде берсем, сіз тоқтатуға әрекет жасар ма едіңіз?

Аналогия қолданайын. Әйелім екеуміз бірге жүзгіміз келеді. Біз бассейнге бір уақытта келеміз, бірақ сирек бірге жүземіз. Себебі ол бақайының ұшын суға салады да, жарты сағаттан кейін ғана жүзе бастайды. Мен ол баяу азапқа төзе алмаймын. Су қаншалықты суық болса да, ерте ме, кеш пе мен оған шыдауым керек екенін алдын ала білемін. Сондықтан мен оңай жолды үйрендім: мен бірден сүңгимін. Енді, егер мен оған бірден сүңгімесе, мүлдем жүзе алмайды деп талап қоятын жағдайда болсам, оның мүлдем жүзбейтінін білемін. Сіз мәселені көріп тұрсыз.

Кері байланыстан мен көптеген темекі шегушілер уақытты таңдау туралы менің бастапқы кеңесімді өздері "қаралы күн" деп санайтын күнді кейінге қалдыру үшін пайдаланғанын білемін. Менің келесі ойым темекі шегудің артықшылықтары туралы тарауда қолданған әдісті қолдану болды, мысалы: "Уақытты таңдау өте маңызды және келесі тарауда мен сізге әрекет жасаудың ең жақсы уақыты туралы кеңес беремін". Сіз бетті ашасыз, ал онда үлкен ҚАЗІР деген сөз ғана бар. Шын мәнінде, бұл ең жақсы кеңес, бірақ сіз оны қабылдайсыз ба?

Бұл темекі тұзағының ең нәзік тұсы. Өмірімізде шынайы күйзеліс болған кезде, бұл тоқтатудың уақыты емес, ал егер өмірімізде күйзеліс болмаса, бізде тоқтатуға ниет болмайды.

Өзіңізге келесі сұрақтарды қойыңыз. Сіз сол ең алғашқы темекіні шеккен кезде, шынымен өміріңіздің қалған бөлігінде, күні бойы, күн сайын, ешқашан тоқтата алмай темекі шегуді жалғастырамын деп шештіңіз бе? ӘРИНЕ, ЖОҚ! Сіз өміріңіздің қалған бөлігінде, күні бойы, күн сайын, ешқашан тоқтата алмай жалғастырасыз ба? ӘРИНЕ, ЖОҚ! Ендеше қашан тоқтатасыз? Ертең бе? Келесі жылы ма? Одан кейінгі жылы ма?

Бұл ілмекке түскеніңізді алғаш түсінгеннен бері өзіңізден сұрап жүрген сұрақ емес пе? Сіз бір күні таңертең оянып, жай ғана темекі шеккіңіз келмей қалады деп үміттеніп жүрсіз бе? Өзіңізді алдауды доғарыңыз. Мен оның маған болуын отыз үш жыл күттім. Есірткіге тәуелділік кезінде сіз азырақ емес, біртіндеп көбірек ілмекке түсесіз. Ертең оңайырақ болады деп ойлайсыз ба? Сіз әлі де өзіңізді алдап жүрсіз. Егер сіз мұны бүгін жасай алмасаңыз, ертең оңайырақ болады деп ойлауға не негіз бар? Сіз іс жүзінде өлімге әкелетін аурулардың бірін жұқтырғанша күтесіз бе? Бұл аздап мағынасыз болар еді.

Нағыз тұзақ — қазір дұрыс уақыт емес, ертең әрқашан оңайырақ болады деген сенім.

Біз күйзеліске толы өмір сүреміз деп сенеміз. Шын мәнінде, олай емес. Біз өмірімізден шынайы күйзелістердің көбін алып тастадық. Үйден шыққанда жабайы аңдар шабуыл жасайды деп қорықпайсыз. Көпшілігіміз келесі тамағымыз қайдан келеді немесе бүгін түнде басымызда шатыр бола ма деп уайымдамаймыз. Бірақ жабайы аңның өмірін ойлап көріңізші. Қоян інінен шыққан сайын, өмір бойы "соғыс майданына" тап болады. Бірақ қоян оны жеңе алады. Онда адреналин және басқа гормондар бар — бізде де солай. Шындық мынада: кез келген тіршілік иесі үшін ең күйзелісті кезеңдер — ерте балалық шақ пен жасөспірімдік шақ. Бірақ үш миллиард жылдық табиғи сұрыпталу бізді күйзеліспен күресуге бейімдеді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда мен бес жаста едім. Бізді бомбалады және мен ата-анамнан екі жылға ажырадым. Мені маған мейірімсіз қараған адамдардың үйіне орналастырды. Бұл менің өмірімдегі жағымсыз кезең болды, бірақ мен оны жеңе алдым. Бұл маған қандай да бір тұрақты жаралар қалдырды деп ойламаймын; керісінше, бұл мені күштірек адам етті деп сенеміз. Өміріме көз жүгіртсем, мен жеңе алмаған бір ғана нәрсе болды — ол сол қарғыс атқыр шөпке құлдығым.

Бірнеше жыл бұрын менде әлемнің барлық уайымы бар деп ойладым. Мен суицидтік көңіл-күйде болдым — шатырдан секіру мағынасында емес, темекінің мені жақын арада өлтіретінін білу мағынасында. Мен егер бұл менің сүйенішіммен сүретін өмір болса, онсыз өмір сүруге тұрмайды деп дауластым. Менің түсінбегенім — сіз физикалық және психикалық тұрғыдан күйзеліске түскенде, бәрі сізді қажытады. Қазір мен өзімді қайтадан жас баладай сезінемін. Менің өмірімдегі өзгерісті бір ғана нәрсе жасады: мен қазір темекі шұңқырынан шықтым.

"Егер денсаулығың болмаса, ештеңең жоқ" деу жаттанды сөз екенін білемін, бірақ бұл мүлдем шындық. Мен бұрын Гари Плейер сияқты дене шынықтыру фанаттарын жалықтыратын адамдар деп ойлайтынмын. Мен өмірде дені сау болудан да артық нәрселер бар; ішімдік пен темекі бар деп айтатынмын. Бұл сандырақ. Өзіңізді физикалық және психикалық тұрғыдан күшті сезінгенде, сіз шарықтау сәттерінен ләззат алып, құлдырау сәттерімен күресе аласыз. Біз жауапкершілікті күйзеліспен шатастырамыз. Жауапкершілік тек оны көтеруге күшіңіз жетпейтінін сезінгенде ғана күйзеліске айналады. Ричард Бертондар (әйгілі актер) физикалық және психикалық тұрғыдан күшті адамдар. Оларды құртатын өмірдің күйзелістері, немесе жұмысы, немесе кәрілік емес, олар жүгінетін "сүйеніштер", ал олар жай ғана елес. Өкінішке орай, оның жағдайында және оған ұқсас миллиондаған адамдар үшін сүйеніштер өлтіреді.

Мұны былай қарастырыңыз. Сіз қазірдің өзінде тұзақта өмір бойы қалмаймын деп шештіңіз. Сондықтан өміріңіздің бір кезеңінде, мейлі оны оңай немесе қиын деп тапсаңыз да, сіз бостандыққа шығу процесінен өтуіңіз керек. Темекі шегу әдет немесе ләззат емес. Бұл есірткіге тәуелділік және ауру. Біз ертең тоқтату оңайырақ болудың орнына, біртіндеп қиындай түсетінін анықтадық. Біртіндеп нашарлайтын аурумен күресудің уақыты — ҚАЗІР, немесе қазірге мүмкіндігінше жақын уақыт. Өміріміздің әр аптасы қаншалықты тез өтіп кететінін ойлаңыз. Бар болғаны сол. Төбеңізден төніп тұрған үнемі ұлғайып келе жатқан қара көлеңкесіз өміріңіздің қалған бөлігінен ләззат алу қандай жақсы болатынын ойлаңыз. Егер сіз менің барлық нұсқауларымды орындасаңыз, бес күн күтудің де қажеті болмайды. Соңғы темекіні сөндіргеннен кейін сіз оны оңай деп тауып қана қоймайсыз: СІЗ ОДАН ЛӘЗЗАТ АЛАСЫЗ!

29. Мен темекіні сағынамын ба?

Жоқ! Сол кішкентай никотин құбыжығы өліп, денеңіз никотинді қалауды тоқтатқаннан кейін, қалған миды арбау жоғалады және сіз өмірдің күйзелістері мен қиындықтарын жеңуге ғана емес, сонымен қатар жақсы сәттерден толық ләззат алуға физикалық және психикалық тұрғыдан жақсырақ жабдықталғаныңызды байқайсыз.

Бір ғана қауіп бар, ол — әлі де темекі шегетін адамдардың ықпалы. "Көршінің тауығы қаз болып көрінеді" деген сөз өміріміздің көптеген салаларында кездеседі және оны түсінуге болады. Неліктен кемшіліктері тіпті елес "артықшылықтармен" салыстырғанда орасан зор болатын темекі шегу жағдайында бұрынғы темекі шегушілер темекі шегушіге қызығады?

Балалық шағымыздағы барлық миды арбаумен біздің тұзаққа түсуіміз түсінікті. Неліктен оның қандай ақымақ ойын екенін түсініп, көбіміз оны тастай алғаннан кейін, біз қайтадан сол тұзаққа түсеміз? Бұл темекі шегушілердің ықпалы. Бұл әдетте әлеуметтік жағдайларда, әсіресе тамақтан кейін болады. Темекі шегуші тұтатады, ал бұрынғы темекі шегушіде құмарлық пайда болады. Бұл шынымен де қызық аномалия, әсіресе мына нарықтық зерттеуді ескерсеңіз: әлемдегі әрбір темекі шекпейтін адам темекі шекпейтініне қуанышты болып қана қоймайды, сонымен қатар әлемдегі әрбір темекі шегуші, тіпті өзінің бұрмаланған, тәуелді, миы уланған ақылымен одан ләззат аламын немесе ол мені тыныштандырады деген елестен зардап шексе де, ешқашан ілмекке түспегенді қалайды. Ендеше, неге кейбір бұрынғы темекі шегушілер осындай жағдайларда темекі шегушіге қызығады? Екі себеп бар:

"Бар болғаны бір темекі". Есіңізде болсын: ол жоқ. Сол оқшауланған жағдайды көруді доғарыңыз және оған темекі шегушінің көзқарасымен қарай бастаңыз. Сіз оған қызығуыңыз мүмкін, бірақ ол өзін құптамайды: Ол сізге қызығады. Басқа темекі шегушілерді бақылай бастаңыз. Олар сізге одан құтылуға көмектесетін ең күшті түрткі бола алады. Темекінің қаншалықты тез жанатынын, темекі шегушінің басқасын қаншалықты тез тұтатуға мәжбүр екенін байқаңыз. Әсіресе, оның темекі шегіп жатқанын байқамайтынын, тіпті тұтатудың өзі автоматты түрде болатынын байқаңыз. Есіңізде болсын, ол одан ләззат алып жатқан жоқ; жай ғана ол онсыз ләззат ала алмайды. Әсіресе, ол сіздің жаныңыздан кеткенде, темекі шегуді жалғастыруға мәжбүр болатынын есте сақтаңыз. Келесі күні таңертең ол қоқыс шұңқыры (кәріз) сияқты кеудемен оянғанда, ол өзін тұншықтыруды жалғастыруға мәжбүр болады; келесі Бюджет күні; келесі жолы кеудесі ауырғанда; келесі Ұлттық темекі шекпеу күні; келесі жолы ол байқаусызда үкіметтің денсаулық туралы ескертуін көргенде; келесі жолы қатерлі ісік қаупі туындағанда; келесі жолы ол шіркеуде, пойызда, ауруханада, кітапханада, тіс дәрігерінде, дәрігерде, супермаркетте және т.б. жерлерде болғанда; келесі жолы ол темекі шекпейтін адамның жанында болғанда; ол өзін физикалық және психикалық тұрғыдан құрту артықшылығы үшін қыруар ақша төлеудің осы өмірлік тізбегін жалғастыруға мәжбүр. Ол лас, жаман тыныс пен дақ түскен тістер өміріне; құлдық өміріне; өзін-өзі құрту өміріне; санасының түкпіріндегі қара көлеңкелер өміріне тап болады. Және мұның бәрі қандай мақсатқа жету үшін? Бастапқыда ілмекке түспес бұрын болған күйге қайта оралуға тырысу елесі үшін.

Кейбір бұрынғы темекі шегушілердің осы жағдайларда құмарлық сезінуінің екінші себебі — темекі шегуші бірдеңе істеп жатыр, яғни темекі шегіп жатыр, ал темекі шекпейтін адам істеп жатқан жоқ, сондықтан ол өзін шектелген сезінуге бейім. Бастамас бұрын ойыңызға анық тоқып алыңыз: шектелген темекі шекпейтін адам емес. Мына нәрселерден қағылған — бейшара темекі шегуші: ДЕНСАУЛЫҚ ЭНЕРГИЯ АҚША СЕНІМДІЛІК ЖАН ТЫНЫШТЫҒЫ БАТЫЛДЫҚ ТЫНЫШТЫҚ БОСТАНДЫҚ ӨЗІН-ӨЗІ ҚҰРМЕТТЕУ

Темекі шегушілерге қызығуды доғарыңыз және оларды шын мәніндегі бейшара, аянышты жаратылыстар ретінде көре бастаңыз. Мен білемін: мен әлемдегі ең жаманы болдым. Сондықтан сіз бұл кітапты оқып отырсыз, ал оған тура қарай алмайтын, өздерін алдауды жалғастыруға мәжбүр болғандар — ең бейшаралар.

Сіз героинге тәуелді адамға қызықпас едіңіз. Героин Ұлыбританияда жылына бірнеше жүз адамды өлтіреді. Никотин жылына 110 000-нан астам және дүние жүзінде жылына 4 миллион адамды өлтіреді. Ол қазірдің өзінде тарихтағы барлық соғыстарды қосқандағыдан көп адамды өлтірді. Барлық есірткіге тәуелділік сияқты, ол жақсармайды. Жыл сайын ол нашарлай береді. Егер сіз бүгін темекі шегуші болудан ләззат алмасаңыз, ертең одан да аз ләззат аласыз. Басқа темекі шегушілерге қызықпаңыз. Оларды аяңыз. Маған сеніңіз, ОЛАР СІЗДІҢ АЯУШЫЛЫҒЫҢЫЗҒА ЛАЙЫҚ.

30. Мен салмақ қосамын ба?

Бұл темекі шегу туралы тағы бір миф, оны негізінен "Ерік күші" әдісімен тоқтатуға тырысқанда, абстиненция азабын жеңілдету үшін тәттілерді және т.б. алмастырғыш ретінде қолданатын темекі шегушілер таратады. Никотиннен бас тарту азабы аштық азабына өте ұқсас және екеуін шатастыру оңай. Алайда, аштық азабын тамақпен қанағаттандыруға болса, никотиннен бас тарту азабы ешқашан толығымен қанағаттандырылмайды.

Кез келген есірткі сияқты, біраз уақыттан кейін дене иммунитет қалыптастырады және есірткі абстиненция азабын толығымен жеңілдетуді тоқтатады. Темекіні сөндірген бойда никотин денемізден тез шығып кетеді, сондықтан никотинге тәуелді адамда тұрақты аштық болады. Табиғи бейімділік — ақырында тізбектей шегу. Алайда, көптеген темекі шегушілерге екі себептің біреуі немесе екеуі де кедергі келтіреді.

Ақша — олар қабылдау мөлшерін арттыруға шамасы келмейді.

Денсаулық — абстиненция азабын жеңілдету үшін біз у қабылдауымыз керек, бұл біз шеге алатын темекі санына автоматты тежегіш ретінде әрекет етеді.

Сондықтан темекі шегуші ешқашан қанағаттандыра алмайтын тұрақты аштықпен қалады. Сондықтан көптеген темекі шегушілер бос орынды толтыру үшін артық тамақтануға, көп ішуге немесе тіпті ауыр есірткілерге жүгінеді. (КӨПТЕГЕН МАСКҮНЕМДЕР — КӨП ТЕМЕКІ ШЕГЕТІНДЕР. МЕН МҰНЫҢ ШЫНЫМЕН ТЕМЕКІ МӘСЕЛЕСІ ЕКЕНІНЕ ТАҢҒАЛАМЫН?)

Темекі шегуші үшін қалыпты бейімділік — тамақты никотинмен алмастырудан бастау. Менің қорқынышты жылдарымда мен таңғы ас пен түскі астан мүлдем бас тартқан деңгейге жеттім. Мен күні бойы тізбектей шегетінмін. Кейінгі жылдары мен кештерді асыға күтетінмін, өйткені сол кезде ғана темекі шегуді тоқтата алатынмын. Алайда, мен кеш бойы тамақ жейтінмін. Мен мұны аштық деп ойладым, бірақ бұл шын мәнінде никотиннен бас тарту азабы еді. Басқаша айтқанда, күндіз мен тамақты никотинмен алмастыратынмын, ал кешке никотинді тамақмен алмастыратынмын. Сол күндері мен қазіргіден екі тасқа (шамамен 12-13 кг) ауыр едім және бұл туралы ештеңе істей алмайтынмын.

Сол кішкентай құбыжық денеңізден кеткеннен кейін, қорқынышты сенімсіздік сезімі аяқталады. Сіздің сенімділігіңіз қайта оралады, сонымен бірге өзіңізді құрметтеудің керемет сезімі пайда болады. Сіз тек тамақтану әдеттеріңізді ғана емес, сонымен қатар басқа да барлық жолдармен өміріңізді бақылауға алуға сенімділік аласыз. Бұл шөптен арылудың көптеген үлкен артықшылықтарының бірі.

Айтқанымдай, салмақ туралы миф абстиненция кезеңінде алмастырғыштарды қолданудан туындайды. Шын мәнінде, олар тоқтатуды жеңілдетпейді. Олар қиындатады. Бұл алмастырғыштармен айналысатын 37-тарауда егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Барлық нұсқауларды орындасаңыз, салмақ қосу сіз үшін проблема болмауы керек. Алайда, егер сізде салмақ мәселесі бұрыннан болса немесе салмағыңыз проблемаға айналғанын байқасаңыз, мен сізге "Аллен Каррдың салмақ жоғалтудың ОҢАЙ ЖОЛЫ" (Allen Carr’s EASYWEIGH to Lose Weight) кітабын оқуға кеңес беремін, ол дәл осы "ОҢАЙ ЖОЛ" (EASYWAY) қағидаттарына негізделген және салмақты бақылауды ләззатқа айналдырады.

31. Жалған ынталандырулардан аулақ болыңыз

Көптеген темекі шегушілер "Ерік күші" әдісімен тоқтатуға тырысқанда, жалған ынталандыруларды құру арқылы тоқтатуға деген мотивацияны арттыруға тырысады. Мұның көптеген мысалдары бар. Типтік мысал: "Мен үнемдеген ақшама отбасыммен бірге керемет демалысқа бара аламын". Бұл қисынды және ақылға қонымды тәсіл болып көрінеді, бірақ шын мәнінде бұл жалған, өйткені кез келген өзін құрметтейтін темекі шегуші демалыссыз жылына елу екі апта темекі шегуді артық көреді. Қалай болғанда да, темекі шегушінің ойында күмән бар, өйткені ол елу апта бойы тыйылып қана қоймайды, сонымен қатар ол демалыстан темекісіз ләззат ала ма? Мұның бар істейтіні — темекі шегушінің өзі жасап жатырмын деп сезінетін құрбандықты арттыру, бұл темекіні оның ойында одан сайын қымбат етеді. Оның орнына екінші жағына назар аударыңыз: "Мен одан не алып жатырмын? Маған темекі шегудің не қажеті бар?" Басқа мысал: "Мен жақсырақ көлік сатып ала аламын". Бұл рас, және ынталандыру сізді сол көлікті алғанша тыйылуға мәжбүр етуі мүмкін, бірақ жаңалық ескіргеннен кейін сіз өзіңізді шектелген сезінесіз және ерте ме, кеш пе қайтадан тұзаққа түсесіз.

Тағы бір типтік мысал — кеңседегі немесе отбасылық келісімдер. Бұлардың күннің белгілі бір уақытында азғыруды жою артықшылығы бар. Алайда, олар әдетте келесі себептерге байланысты сәтсіздікке ұшырайды:

Ынталандыру жалған. Неліктен басқа адамдар тоқтатып жатқаны үшін сіз темекіні тастағыңыз келеді? Мұның бар істейтіні — қосымша қысым жасау, бұл құрбандық сезімін арттырады. Егер барлық темекі шегушілер белгілі бір уақытта шын жүректен тоқтатқысы келсе, бұл жақсы. Алайда, сіз темекі шегушілерді тоқтатуға мәжбүрлей алмайсыз және барлық темекі шегушілер іштей қаласа да, олар дайын болғанға дейін келісім тек қосымша қысым жасайды, бұл олардың темекі шегуге деген құмарлығын арттырады. Бұл оларды жасырын темекі шегушілерге айналдырады, бұл тәуелділік сезімін одан әрі арттырады.

"Шірік алма" қағидасы немесе бір-біріне тәуелділік. Тоқтатудың "Ерік күші" әдісі бойынша темекі шегуші темекі шегуге деген құмарлықтың кетуін күтіп, жаза өтеу кезеңінен өтеді. Егер ол берілсе, сәтсіздік сезімі пайда болады. "Ерік күші" әдісі бойынша қатысушылардың бірі ерте ме, кеш пе берілуге мәжбүр. Басқа қатысушыларда енді күткен сылтау пайда болады. Бұл олардың кінәсі емес. Олар шыдар еді. Жай ғана Фред оларды ұятқа қалдырды. Шындық мынада: олардың көпшілігі қазірдің өзінде алдап жүрген.

"Несиені бөлісу" — "Шірік алма" теориясының керісі. Мұнда сәтсіздікке байланысты бет-бейнені жоғалту бөліскен кезде онша жаман емес. Темекіні тастауда керемет жетістік сезімі бар. Сіз мұны жалғыз жасағанда, достарыңыз, туыстарыңыз бен әріптестеріңізден алатын мақтау алғашқы бірнеше күнде сізге көмектесетін үлкен серпіліс болуы мүмкін. Барлығы мұны бір уақытта жасағанда, несие бөлісілуі керек және сәйкесінше серпіліс азаяды.

Жалған ынталандырулардың тағы бір классикалық мысалы — пара (мысалы, ата-ананың жасөспірімге тыйылу үшін ақша ұсынуы немесе "Егер сәтсіздікке ұшырасам, саған 100 фунт беремін" деген бәс). Бірде телебағдарламада мынадай мысал болды. Темекіні тастауға тырысып жатқан полицей темекі қорабына 20 фунттық банкнот салып қойды. Оның өзімен келісімі болды. Ол қайтадан темекі шеге алатын, бірақ алдымен 20 фунттық банкнотты өртеуі керек еді. Бұл оны бірнеше күнге тоқтатты, бірақ ақыры ол банкнотты өртеп жіберді.

Өзіңізді алдауды доғарыңыз. Егер орташа темекі шегушінің өмірінде жұмсайтын 75 000 фунт стерлингі оны тоқтатпаса, немесе қорқынышты ауруларға шалдығудың екеуден бір қаупі, немесе өмір бойы жаман тыныс, психикалық және физикалық азап пен құлдық, немесе халықтың көпшілігінің жек көруі және өзін-өзі жек көру тоқтатпаса, бірнеше жалған ынталандырулар титтей де өзгеріс әкелмейді. Олар тек құрбандықты нашар етіп көрсетеді. Арқан тартыстың екінші жағына қарауды жалғастырыңыз. Темекі шегу маған не беріп жатыр? ЕШТЕҢЕ. Маған мұны істеудің не қажеті бар? ҚАЖЕТІ ЖОҚ! СІЗ ТЕК ӨЗІҢІЗДІ ЖАЗАЛАП ЖАТЫРСЫЗ.

32. Тоқтатудың оңай жолы

Бұл тарауда темекіні тастаудың оңай жолы туралы нұсқаулықтар бар. Нұсқауларды орындасаңыз, тоқтатудың салыстырмалы түрде оңайдан бастап ләззат алуға дейін баратынын байқайсыз! Бірақ брюнетканың анықтамасын есіңізде сақтаңыз: "бөтелкедегі нұсқаулықты оқымаған қыз".

Ешқашан қайта темекі шекпеймін деп шешім қабылдаңыз.

Бұл туралы қайғырмаңыз. Қуаныңыз.

Сіз: "Кітаптың қалған бөлігінің не қажеті бар? Неге сіз мұны басында айта салмадыңыз?" деп сұрап отырған шығарсыз. Жауап мынада: сіз белгілі бір уақытта бұл туралы қайғырар едіңіз, сәйкесінше ерте ме, кеш пе шешіміңізді өзгертер едіңіз. Сіз мұны бұрын талай рет жасаған шығарсыз. Айтқанымдай, темекі шегу ісі — нәзік, зымиян тұзақ. Тоқтатудың негізгі мәселесі химиялық тәуелділік емес, миды арбау, сондықтан алдымен мифтер мен адасушылықтарды жою қажет болды. Жауыңызды түсініңіз. Оның тактикасын біліңіз, сонда сіз оны оңай жеңесіз.

Мен өмірімнің көп бөлігін темекіні тастауға тырысумен өткіздім және апталар бойы қараңғы депрессиядан зардап шектім. Ақыры тоқтатқан кезде, мен күніне жүз данадан нөлге дейін бірде-бір жаман сәтсіз өттім. Бұл тіпті абстиненция кезеңінде де ләззатты болды және содан бері менде титтей де құмарлық болған емес. Керісінше, бұл менің өмірімде болған ең керемет нәрсе.

Мен оның неге соншалықты оңай болғанын түсіне алмадым және себебін анықтау үшін маған көп уақыт қажет болды. Себебі мынау еді: мен ешқашан қайта темекі шекпейтініме сенімді болдым. Алдыңғы әрекеттер кезінде, қаншалықты табанды болсам да, мен негізінен темекіні тастауға тырысатынмын, егер темекісіз жеткілікті ұзақ шыдай алсам, құмарлық ақыры жоғалады деп үміттенетінмін. Әрине, ол жоғалмады, өйткені мен бірдеңе болады деп күтіп жүрдім, және бұл туралы неғұрлым көп қайғырсам, темекіні соғұрлым көп қаладым, сондықтан құмарлық ешқашан кетпеді.

Менің соңғы әрекетім басқаша болды. Қазіргі кездегі барлық темекі шегушілер сияқты, мен де мәселе туралы байыпты ойланып жүргенмін. Оған дейін сәтсіздікке ұшыраған сайын, келесі жолы оңайырақ болады деген оймен өзімді жұбататынмын. Өмірімнің қалған бөлігінде темекі шегуді жалғастыруға тура келеді деген ой маған ешқашан келмеген еді. Бұл соңғы ой мені үрейлендірді және тақырып туралы өте терең ойлануға мәжбүр етті.

Темекіні түпсаналық түрде тұтатудың орнына, мен оларды шегіп жатқандағы сезімдерімді талдай бастадым. Бұл менің бұрыннан білетін нәрсемді растады. Мен олардан ләззат алмайтынмын және олар лас әрі жиіркенішті еді. Мен темекі шекпейтіндерге қарай бастадым. Оған дейін мен темекі шекпейтіндерді ынжық, қоғамға жат, кірпияз адамдар деп санайтынмын. Алайда, мен оларды зерттегенде, олар керісінше күштірек және еркін болып көрінді. Олар өмірдің күйзелістері мен қиындықтарын жеңе алатын сияқты көрінді және олар әлеуметтік іс-шаралардан темекі шегушілерге қарағанда көбірек ләззат алатын сияқты болды. Оларда темекі шегушілерге қарағанда ұшқын мен жігер көбірек екені анық еді.

Бұрынғы темекі шегушілермен сөйлесу менің ойымдағы тағы бір мифті жойды. Мен оларды денсаулық және ақша себептерімен темекіні тастауға мәжбүр болған және әрқашан іштей темекіні аңсайтын адамдар деп ойлайтынмын. Біреулері: "Ара-тұра құмарлық болады, бірақ олар өте сирек, уайымдауға тұрмайды" деді. Бірақ көпшілігі: "Сағыну дейсіз бе? Сіз әзілдеп тұрған шығарсыз. Мен өзімді өмірімде ешқашан бұдан жақсы сезінген емеспін" деді.

Бұрынғы темекі шегушілермен сөйлесу менің ойымдағы тағы бір мифті жойды. Мен өзімде туа біткен әлсіздік бар деп ойладым, бірақ кенеттен барлық темекі шегушілер осы жеке қорқынышты түсті бастан кешіретіні маған айқын болды. Негізінен мен өзіме: "Миллиондаған адамдар қазір тоқтатып, бақытты өмір сүріп жатыр. Мен бастамас бұрын маған оның қажеті жоқ еді, және сол лас нәрселерге үйрену үшін қатты жұмыс істеуге тура келгені есімде. Ендеше қазір маған оның не қажеті бар?" дедім. Қалай болғанда да, мен темекі шегуден ләззат алмайтынмын. Мен бүкіл лас рәсімді жек көретінмін және өмірімнің қалған бөлігін осы жиіркенішті шөптің құлы болып өткізгім келмеді. Содан кейін мен өзіме: "Аллен, СЕН ҚАЛАСАҢ ДА, ҚАЛАМАСАҢ ДА, СОҢҒЫ ТЕМЕКІҢДІ ШЕКТІҢ" дедім.

Мен сол сәттен бастап ешқашан қайта темекі шекпейтінімді нақты білдім. Мен оның оңай болады деп күткен жоқпын; шын мәнінде, мүлдем керісінше. Мен айлар бойы қараңғы депрессияға түсемін және өмірімнің қалған бөлігін кездейсоқ құмарлықпен өткіземін деп толық сендім. Оның орнына бұл басынан бастап абсолютті бақыт болды.

Оның неге соншалықты оңай болғанын және неге бұл жолы мен сол қорқынышты абстиненция азабын шекпегенімді түсіну үшін маған көп уақыт қажет болды. Себебі олар жоқ. Азапты тудыратын — күмән мен белгісіздік. Әдемі шындық мынада: ТЕМЕКІНІ ТАСТАУ ОҢАЙ. Оны қиындататын тек шешімсіздік пен ол туралы қайғыру. Тіпті никотинге тәуелді болса да, темекі шегушілер өмірінің белгілі бір уақыттарында салыстырмалы түрде ұзақ уақыт бойы бұл туралы алаңдамай жүре алады. Сіз тек темекіні қалап, бірақ ала алмаған кезде ғана азап шегесіз.

Сондықтан оны жеңілдетудің кілті — тоқтатуды нақты және түпкілікті ету. Үміттену емес, шешім қабылдап, оны жеңгеніңізді білу. Ешқашан күмәнданбау немесе сұрақ қоймау. Шын мәнінде, керісінше — бұл туралы әрқашан қуану.

Егер сіз басынан бастап сенімді бола алсаңыз, бұл оңай болады. Бірақ оның оңай болатынын білмесеңіз, қалай басынан бастап сенімді бола аласыз? Сондықтан кітаптың қалған бөлігі қажет. Белгілі бір маңызды тұстар бар және бастамас бұрын оларды ойымызда анықтап алу қажет.

Оған қол жеткізе алатыныңызды түсініңіз. Сізде ешқандай өзгешелік жоқ және сізге келесі темекіні шеккізетін жалғыз адам — сіз.

Бас тартатын мүлдем ештеңе жоқ. Керісінше, қол жеткізетін орасан зор оң пайдалар бар. Мен тек деніңіз сау және бай болатыныңызды айтып тұрған жоқпын. Мен сіз жақсы сәттерден көбірек ләззат аласыз және жаман сәттерде азырақ бақытсыз боласыз деп айтып тұрмын.

Ойыңызға бір темекі деген ұғым жоқ екенін анық тоқып алыңыз. Темекі шегу — есірткіге тәуелділік және тізбекті реакция. Кездейсоқ темекі туралы жылау арқылы сіз тек өзіңізді бекер жазалайсыз.

Темекі шегу ісін сізге зиян тигізуі мүмкін әлеуметтік әдет ретінде емес, есірткіге тәуелділік ретінде қарастырыңыз. Қаласаңыз да, қаламасаңыз да, СІЗДЕ АУРУ БАР екенін мойындаңыз. Басыңызды құмға тыққанмен ол кетпейді. Есіңізде болсын: барлық мүгедек ететін аурулар сияқты, ол өмір бойына созылып қана қоймайды, сонымен қатар нашарлай береді. Оны емдеудің ең оңай уақыты — қазір.

Ауруды (яғни химиялық тәуелділікті) темекі шегуші немесе темекі шекпейтін адам болу көңіл-күйінен ажыратыңыз. Барлық темекі шегушілерге ілмекке түскенге дейінгі уақытқа қайта оралу мүмкіндігі берілсе, олар сол мүмкіндікке жабысар еді. Сізде бүгін сол мүмкіндік бар! Мұны темекі шегуден "бас тарту" деп ойламаңыз. Соңғы темекіні шектім деген түпкілікті шешім қабылдаған кезде, сіз қазірдің өзінде темекі шекпейтін адам боласыз. Темекі шегуші — өмірін темекімен құртуға мәжбүр болған бейшаралардың бірі. Темекі шекпейтін адам — олай істемейтін адам. Сол түпкілікті шешімді қабылдағаннан кейін, сіз мақсатыңызға жеттіңіз. Бұл фактіге қуаныңыз. Химиялық тәуелділіктің кетуін күтіп, қайғырып отырмаңыз. Сыртқа шығып, өмірден бірден ләззат алыңыз. Өмір тіпті никотинге тәуелді болған кезде де керемет, ал тәуелді болмаған кезде әр күн жақсырақ болады.

Темекіні тастауды жеңілдетудің кілті — абстиненция кезеңінде (максимум үш апта) толығымен тыйылатыныңызға сенімді болу. Егер сіз дұрыс көңіл-күйде болсаңыз, оны күлкілі дәрежеде оңай деп табасыз.

Бұл кезеңде, егер сіз басында сұрағанымдай санаңызды ашқан болсаңыз, сіз тоқтатуға шешім қабылдап қойған боларсыз. Енді сізде уды жүйеңізден шығаруды күте алмай, қарғыбауын тартып тұрған ит сияқты толқу сезімі болуы керек. Егер сізде түңілу мен қайғы сезімі болса, бұл келесі себептердің бірінен болады.

Бірдеңе санаңызға қонбады. Жоғарыдағы бес тармақты қайта оқып шығыңыз және олардың шындық екеніне сенетініңізді өзіңізден сұраңыз. Егер қандай да бір тармаққа күмәндансаңыз, кітаптағы тиісті бөлімдерді қайта оқыңыз.

Сіз сәтсіздіктің өзінен қорқасыз. Уайымдамаңыз. Жай ғана оқуды жалғастырыңыз. Сіз жетістікке жетесіз. Темекі шегу ісі — орасан зор ауқымдағы алаяқтық. Ақылды адамдар алаяқтыққа алданады, бірақ қулық туралы білгеннен кейін де өзін алдауды жалғастыратын тек ақымақ қана.

Сіз бәрімен келісесіз, бірақ әлі де бақытсызсыз. Олай болмаңыз! Көзіңізді ашыңыз. Керемет нәрсе болып жатыр. Сіз түрмеден қашқалы жатырсыз.

Дұрыс көңіл-күйден бастау өте маңызды: менің темекі шекпейтін адам болғаным қандай керемет!

Енді бізге бар болғаны абстиненция кезеңінде сізді сол көңіл-күйде ұстау керек, және келесі бірнеше тарау сол уақыт аралығында сол көңіл-күйде қалуға мүмкіндік беретін нақты мәселелермен айналысады. Абстиненция кезеңінен кейін сізге олай ойлаудың қажеті болмайды. Сіз автоматты түрде солай ойлайтын боласыз және өміріңіздегі жалғыз жұмбақ: "Бұл өте айқын ғой, неге мен мұны бұрын көре алмадым?" болады. Алайда, екі маңызды ескерту:

Соңғы темекіні сөндіру жоспарыңызды кітапты бітіргенше кейінге қалдырыңыз.

Мен бірнеше рет үш аптаға дейінгі абстиненция кезеңін атап өттім. Бұл түсінбеушілік тудыруы мүмкін. Біріншіден, сіз түпсаналық түрде үш апта азап шегуім керек деп сезінуіңіз мүмкін. Олай емес. Екіншіден, "Әйтеуір үш апта темекісіз шыдауым керек, содан кейін мен еркін боламын" деп ойлау тұзағынан аулақ болыңыз. Үш аптадан кейін іс жүзінде ештеңе болмайды. Сіз кенеттен өзіңізді темекі шекпейтін адам сияқты сезінбейсіз. Темекі шекпейтіндер өздерін темекі шегушілерден өзгеше сезінбейді. Егер сіз үш апта бойы тоқтату туралы қайғырсаңыз, үш аптадан кейін де бұл туралы қайғыруыңыз әбден мүмкін. Менің айтқым келгені, егер сіз дәл қазір: "Мен ешқашан қайта темекі шекпеймін. Бұл керемет емес пе?" деп айта алсаңыз, үш аптадан кейін барлық азғырулар жоғалады. Ал егер сіз: "Егер мен үш апта темекісіз шыдай алсам ғой" десеңіз, үш апта өткен соң темекіге өліп тұратын боласыз.

33. Абстиненция кезеңі

Соңғы темекіңізден кейін үш аптаға дейін сіз абстиненция (бас тарту) азабына ұшырауыңыз мүмкін. Бұлар екі мүлдем бөлек фактордан тұрады.

Никотиннен бас тарту азабы, темекі шегушілер құмарлық немесе қолдарымен бірдеңе істеу қажеттілігі ретінде анықтайтын аштық сияқты бос, сенімсіз сезім.

Телефон әңгімесі сияқты белгілі бір оқиғалардың психологиялық триггері.

Осы екі факторды түсінбеу және ажырата алмау темекі шегушілерге "Ерік күші" әдісімен жетістікке жетуді қиындатады, сонымен қатар бұл қол жеткізген көптеген темекі шегушілердің қайтадан тұзаққа түсуінің себебі.

Никотиннен бас тарту азабы ешқандай физикалық ауырсыну тудырмаса да, олардың күшін бағаламаңыз. Егер біз бір күн тамақ ішпесек, "аштық азабы" туралы айтамыз; "іштің шұрылдауы" болуы мүмкін, бірақ физикалық ауырсыну жоқ. Сонда да аштық — күшті күш, және біз тамақтан қағылған кезде өте ашуланшақ болуымыз мүмкін. Денеміз никотинді аңсаған кезде де солай болады. Айырмашылығы сол, денемізге тамақ қажет, бірақ оған у қажет емес және дұрыс көңіл-күймен абстиненция азабы оңай жеңіледі және өте тез жоғалады.

Егер темекі шегушілер "Ерік күші" әдісімен бірнеше күн тыйыла алса, никотинге деген құмарлық тез жоғалады. Қиындық тудыратын — екінші фактор. Темекі шегуші абстиненция азабын белгілі бір уақыттарда немесе жағдайларда жеңілдетуді әдетке айналдырған, бұл идеялардың ассоциациясын тудырады (мысалы, "Мен темекісіз ішімдіктен ләззат ала алмаймын"). Әсерді мысалдың көмегімен түсіну оңайырақ болуы мүмкін.

Сізде бірнеше жыл көлік болды делік және бұрылыс көрсеткішінің тұтқасы рөл бағанының сол жағында болды. Келесі көлігіңізде ол оң жақта (Сод заңы). Сіз оның оң жақта екенін білесіз, бірақ бірнеше апта бойы бұрылысты көрсеткіңіз келген сайын әйнек тазалағыштарды қосасыз. ҮҮҮ

Шегуді тоқтату да осыған ұқсас. Шегуді тастау кезеңінің алғашқы күндері іске қосу механизмі (триггер) белгілі бір уақытта жұмыс істейтін болады. Сіз: «Маған темекі керек», — деп ойлайсыз. Миды улауға (brainwashing) ең басынан бастап қарсы тұру өте маңызды, сонда бұл автоматты триггерлер тез жоғалады. «Ерік күші әдісін» қолданғанда, темекі шегуші өзін құрбандыққа барып жатырмын деп есептейді, сол үшін қайғырады және темекі шегуге деген құштарлықтың басылуын күтеді, сөйтіп ол триггер механизмдерін жоюдың орнына, оларды іс жүзінде көбейтеді.

Ең жиі кездесетін триггер — тамақтану, әсіресе достармен бірге. Бұрынғы темекі шегуші онсыз да бақытсыз, өйткені ол темекісінен айырылған. Оның достары темекі тұтатады, ал ол өзін одан сайын шеттетілген сезінеді. Енді ол тамақтан да, жағымды әлеуметтік отырыстан да ләззат алмайды. Темекіні тамақпен және әлеуметтік ортамен байланыстыратындықтан, ол қазір үш есе соққы алып отыр және мидың улануы іс жүзінде күшейе түсуде. Егер ол табанды болып, ұзақ шыдаса, ақырында ол өз тағдырын қабылдап, өмірін жалғастырады. Дегенмен, мидың улануының бір бөлігі қалады, және менің ойымша, темекі шегудегі екінші ең аянышты нәрсе — денсаулығына немесе ақшасына байланысты темекіні тастаған, бірақ бірнеше жылдан кейін де белгілі бір жағдайларда темекіні аңсайтын адам. Ол тек өз қиялында ғана бар елесті сағынып, өзін бекерге қинауда.

Тіпті менің әдісім бойынша да триггерлерге жауап беру — ең жиі кездесетін қателік. Бұрынғы темекі шегуші темекіні плацебо немесе қант түйіршігі ретінде қабылдауға бейім. Ол былай ойлайды: «Мен темекінің маған еш пайдасы жоқ екенін білемін, бірақ егер мен оны пайдалы деп ойласам, белгілі бір жағдайларда ол маған көмектеседі».

Қант түйіршігі нақты физикалық көмек бермесе де, шынайы симптомдарды жеңілдету үшін күшті психологиялық құрал бола алады, сондықтан ол пайдалы. Алайда темекі қант түйіршігі емес. Ол өзі жеңілдететін симптомдарды өзі тудырады және біраз уақыттан кейін бұл симптомдарды толық жеңілдетуді де тоқтатады; «түйіршіктің» өзі ауруды тудырады, оның үстіне ол қоғамдағы №1 өлтіруші у болып табылады.

Бұл әсерді темекі шекпейтіндермен немесе бірнеше жыл бұрын тастаған адаммен салыстырғанда түсіну оңайырақ болуы мүмкін. Күйеуінен айырылған әйелдің жағдайын алайық. Мұндай сәттерде темекі шегушінің ең жақсы ниетпен: «Темекі шегіп ал. Бұл сені тыныштандырады», — деуі жиі кездеседі.

Егер темекі қабылданса, ол тыныштандыратын әсер бермейді, өйткені әйел никотинге тәуелді емес және онда жеңілдететін абстиненциялық қысылу жоқ. Ең жақсы жағдайда, бұл оған уақытша психологиялық серпіліс береді. Темекі сөнген бойда, бастапқы қайғы сол күйінде қалады. Шын мәнінде, ол күшейеді, өйткені әйел енді абстиненциялық қысылудан зардап шегеді және оның таңдауы — не оған шыдау, не тағы бір темекі шегіп, қайғы тізбегін бастау арқылы оны жеңілдету. Темекінің бар жасағаны — уақытша психологиялық серпіліс беру ғана. Дәл осындай әсерге жұбату сөзі немесе бір шыны шай арқылы да қол жеткізуге болар еді. Көптеген темекі шекпейтіндер мен бұрынғы темекі шегушілер осындай жағдайлардың нәтижесінде «шөпке» тәуелді болып қалған.

Миды улауға (brainwashing) ең басынан бастап қарсы тұру өте маңызды. Мұны басыңызға жақсылап құйып алыңыз: сізге темекі қажет емес және сіз оны қандай да бір тірек немесе көмекші ретінде қарастыруды жалғастыру арқылы өзіңізді тек қинап жатырсыз. Бақытсыз болудың қажеті жоқ. Темекі тамақты немесе әлеуметтік отырыстарды жақсартпайды; ол оларды бүлдіреді. Сондай-ақ, сол отырыстағы темекі шегушілер темекіден ләззат алғандықтан шегіп жатпағанын есте сақтаңыз. Олар шегуге мәжбүр болғандықтан шегеді. Олар — нашақорлар. Олар онсыз тамақтан немесе өмірден ләззат ала алмайды.

Темекі шегудің өзі жағымды деген ойдан арылыңыз. Көптеген темекі шегушілер: «Егер таза темекі болса ғой», — деп ойлайды. Таза темекілер бар. Шөптен жасалған темекіні қолданып көрген кез келген темекі шегуші оның уақытты босқа өткізу екенін тез түсінеді. Сіздің темекі шегуіңіздің жалғыз себебі — никотин алу екенін анық түсініп алыңыз. Никотинге деген құмарлықтан арылғаннан кейін, құлағыңызға темекі тыққаннан гөрі, аузыңызға темекі салудың қажеті жоқ екенін түсінесіз.

Қысылу сезімі нақты абстиненция симптомдарына (бос қуыс сезімі) немесе триггер механизміне байланысты болса да, оны қабылдаңыз. Физикалық ауырсыну жоқ және дұрыс көзқараспен темекі ешқандай проблема тудырмайды. Абстиненция (шегуді тастау) туралы уайымдамаңыз. Сезімнің өзі жаман емес. Мәселе — темекіні қалау және одан бас тарту сезімімен байланысты болуында.

Ол үшін қайғырудың орнына, өзіңізге былай деңіз: «Мен мұның не екенін білемін. Бұл — никотиннің абстиненциялық қысылуы. Темекі шегушілер өмір бойы осыдан зардап шегеді және оларды темекі шегуге мәжбүрлейтін нәрсе — осы. Темекі шекпейтіндер бұл қысылудан зардап шекпейді. Бұл — осы есірткінің көптеген зұлымдықтарының бірі. Менің бұл зұлымдықты денемен шығарып жатқаным қандай керемет!»

Басқаша айтқанда, алдағы үш аптада денеңізде жеңіл жарақат болады, бірақ сол апталарда және өміріңіздің қалған бөлігінде керемет нәрсе болады. Сіз қорқынышты аурудан арыласыз. Бұл бонус жеңіл жарақаттан әлдеқайда асып түседі және сіз абстиненциялық қысылудан ләззат аласыз. Олар ләззат сәттеріне айналады.

Тоқтату процесін қызықты ойын ретінде қарастырыңыз. Никотин құбыжығын асқазаныңыздағы таспа құрт (солитер) ретінде елестетіңіз. Сіз оны үш апта бойы ашықтыруыңыз керек, ал ол тірі қалу үшін сізді алдап, темекі тұтатуға тырысады.

Кейде ол сізді бақытсыз етуге тырысады. Кейде сіз сақ болмай қаласыз. Біреу сізге темекі ұсынуы мүмкін, ал сіз тастағаныңызды ұмытып кетуіңіз мүмкін. Есіңізге түскенде жеңіл айырылу сезімі болады. Бұл тұзақтарға алдын ала дайын болыңыз. Қандай азғыру болмасын, оның тек денеңіздегі құбыжыққа байланысты екенін және азғыруға қарсы тұрған сайын шайқаста тағы бір өлімші соққы бергеніңізді есіңізде сақтаңыз.

Не істесеңіз де, темекі шегуді ұмытуға тырыспаңыз. Бұл — «Ерік күші әдісін» қолданатын темекі шегушілерді сағаттап күйзеліске ұшырататын нәрселердің бірі. Олар әр күнді ақырында бұл туралы ұмытып кетемін деген үмітпен өткізуге тырысады.

Бұл ұйықтай алмау сияқты. Сіз бұл туралы неғұрлым көп уайымдасаңыз, соғұрлым қиын болады.

Қалай болғанда да, сіз бұл туралы ұмыта алмайсыз. Алғашқы бірнеше күнде «кішкентай құбыжық» сізге ескертіп отырады және сіз одан қашып құтыла алмайсыз; әлі де темекі шегушілер және темекінің кең ауқымды жарнамалары бар кезде, сізде үнемі ескертулер болады.

Мәселе мынада: ұмытудың қажеті жоқ. Ешқандай жаман нәрсе болып жатқан жоқ. Керемет нәрсе болып жатыр. Тіпті күніне мың рет ойласаңыз да, ӘР СӘТТЕН ЛӘЗЗАТ АЛЫҢЫЗ. ҚАЙТАДАН ЕРКІН БОЛУДЫҢ ҚАНДАЙ КЕРЕМЕТ ЕКЕНІН ӨЗІҢІЗГЕ ЕСТЕ САҚТАҢЫЗ. ЕНДІ ӨЗІҢІЗДІ ТҰНШЫҚТЫРУДЫҢ ҚАЖЕТІ ЖОҚ ЕКЕНІНЕН ТУЫНДАЙТЫН ШАТТЫҚТЫ ЕСКЕ АЛЫҢЫЗ.

Айтқанымдай, қысылу сәттері ләззат сәттеріне айналатынын байқайсыз және темекі шегуді қаншалықты тез ұмытып кететініңізге таң қаласыз.

Не істесеңіз де – ШЕШІМІҢІЗГЕ КҮМӘНДАНБАҢЫЗ. Күмәндануды бастаған сәтте сіз қайғыра бастайсыз және жағдай нашарлайды. Оның орнына бұл сәтті серпіліс ретінде пайдаланыңыз. Егер себеп депрессия болса, темекінің сізге не істегенін еске түсіріңіз. Егер дос ұсынса: «Маған олардың енді қажет еместігін айтуға қуаныштымын», — деп мақтанышпен айтыңыз. Бұл оған ауыр тиеді, бірақ оның сізді мазаламайтынын көргенде, ол да сізге қосылуға жарты жолда болады.

Бастапқыда тоқтатуға өте күшті себептеріңіз болғанын есте сақтаңыз. Бір темекінің сізге қанша тұратынын (£xx,000) еске түсіріңіз және сол қорқынышты ауруларға шынымен тәуекел еткіңіз келе ме, соны сұраңыз. Ең бастысы, бұл сезімнің уақытша екенін және әр сәт сізді мақсатыңызға жақындататынын есте сақтаңыз.

Кейбір темекі шегушілер өмірінің қалған бөлігін «автоматты триггерлерді» өзгертумен өткізуге тура келеді деп қорқады. Басқаша айтқанда, олар психологияны қолдану арқылы өмір бойы өздерін темекі қажет емес деп алдап өту керек деп санайды. Бұл олай емес. Оптимист бөтелкені жартылай толы деп, ал пессимист жартылай бос деп көретінін есте сақтаңыз. Темекі шегу жағдайында бөтелке бос, ал темекі шегуші оны толы деп көреді. Бұл — миы уланған темекі шегуші. Өзіңізге темекі шегудің қажеті жоқ екенін айта бастағаннан кейін, өте қысқа уақыт ішінде оны айтудың да қажеті болмайды, өйткені әдемі шындық мынада... сізге темекі шегудің қажеті жоқ. Бұл сізге қажет ең соңғы нәрсе; оның сіз жасайтын ең соңғы нәрсе болмауын қадағалаңыз.

34. Бар болғаны бір сору (Just One Puff)

Бұл — «Ерік күші әдісімен» тоқтатуға тырысатын көптеген темекі шегушілердің сәтсіздігінің себебі. Олар үш-төрт күн шыдайды, содан кейін шыдау үшін бір тал темекі немесе бір-екі рет сорады. Олар мұның моральдық жағдайына қаншалықты жойқын әсер ететінін түсінбейді.

Көптеген темекі шегушілер үшін сол алғашқы сору дәмсіз болады және бұл олардың санасына серпіліс береді. Олар: «Жақсы. Бұл жағымды болған жоқ. Менің темекі шегуге деген құштарлығым жоғалып барады», — деп ойлайды. Шын мәнінде, бәрі керісінше. Мұны миыңызға анықтап алыңыз – ТЕМЕКІ ЕШҚАШАН ЖАҒЫМДЫ БОЛҒАН ЕМЕС. Ләззат алу сіздің темекі шегуіңіздің себебі емес еді. Егер темекі шегушілер ләззат алу үшін шексе, олар ешқашан бір талдан артық шекпес еді.

Сіздің темекі шегуіңіздің жалғыз себебі — сол кішкентай құбыжықты тамақтандыру. Ойлап көріңізші: сіз оны төрт күн бойы ашықтырдыңыз. Сол бір темекі немесе бір сору ол үшін қаншалықты қымбат болды десеңізші. Сіз мұны саналы түрде сезбейсіз, бірақ денеңіз алған доза түпсанаңызға хабарланады және барлық дұрыс дайындығыңыз бұзылады. Санаңыздың түкпірінде кішкентай дауыс: «Барлық логикаға қарамастан, олар қымбат. Маған тағы біреуі керек», — деп айтады.

Ол денеңіздегі кішкентай құбыжықты тірі қалдырады.

Ең жаманы, ол санаңыздағы үлкен құбыжықты тірі қалдырады. Егер сіз соңғы рет сорсаңыз, келесісін сору оңайырақ болады.

Есте сақтаңыз: адамдардың темекі шегуді бастауына дәл сол бір тал темекі себеп болады.

35. Маған қиынырақ бола ма?

Әрбір жеке темекі шегушінің қаншалықты оңай тастайтынын анықтайтын факторлардың комбинациясы шексіз. Бастапқыда, әрқайсымыздың өз мінезіміз, жұмыс түріміз, жеке жағдайларымыз, уақытымыз және т.б. бар.

Кейбір мамандықтар мұны басқаларға қарағанда қиындатуы мүмкін, бірақ миды улау (brainwashing) жойылса, бұл міндетті түрде қиын болмайды. Бірнеше жеке мысалдар көмектеседі.

Медицина қызметкерлері үшін бұл әсіресе қиын болуы мүмкін. Біз дәрігерлер үшін оңайырақ болуы керек деп ойлаймыз, өйткені олар денсаулыққа зиянды әсерлер туралы көбірек біледі және оның дәлелдерін күнделікті көреді. Бұл тоқтатуға күштірек себептер берсе де, оны орындауды жеңілдетпейді. Себептері мыналар:

Денсаулыққа қауіп төндіретінін үнемі сезіну қорқыныш тудырады, ал бұл — біздің абстиненциялық қысылуды жеңілдетуді қажет ететін жағдайлардың бірі.

Дәрігердің жұмысы өте күйзелісті және ол жұмыс кезінде абстиненциялық қысылудың қосымша күйзелісін жеңілдете алмайды.

Онда кінәлілік сезімінің қосымша күйзелісі бар. Ол халықтың қалған бөлігіне үлгі болуы керек деп санайды. Бұл оған көбірек қысым түсіреді және айырылу сезімін арттырады.

Қалыпты күйзеліс уақытша жеңілдейтін, еңбекпен тапқан үзілістер кезінде, ол ақырында абстиненциялық қысылуды жеңілдеткенде, сол темекі өте қымбат болып көрінеді. Бұл кездейсоқ темекі шегудің бір түрі және темекі шегуші ұзақ уақыт бойы бас тартуға мәжбүр болатын кез келген жағдайға қатысты. «Ерік күші әдісі» бойынша темекі шегуші бақытсыз, өйткені ол айырылып жатыр. Ол үзілістен немесе онымен бірге ішетін шай немесе кофеден ләззат алмайды. Сондықтан оның жоғалту сезімі қатты артады және идеялардың ассоциациясы арқасында темекі жалпы жағдай үшін мақтау алады. Алайда, егер сіз алдымен миды улауды алып тастасаңыз және темекі үшін қайғыруды тоқтатсаңыз, дене никотинді аңсап тұрса да, үзіліс пен бір шыны шайдан ләззат алуға болады.

Тағы бір қиын жағдай — зерігу, әсіресе ол күйзеліс кезеңдерімен біріктірілгенде. Типтік мысалдар — жүргізушілер немесе кішкентай балалары бар үй шаруасындағы әйелдер. Жұмыс күйзелісті, бірақ жұмыстың көп бөлігі бір сарынды. «Ерік күші әдісімен» тоқтатуға әрекеттену кезінде үй шаруасындағы әйелде өзінің «жоғалтуы» туралы қайғыруға ұзақ уақыт болады, бұл депрессия сезімін арттырады.

Егер сіздің көзқарасыңыз дұрыс болса, мұны да оңай жеңуге болады. Темекіні тастағаныңыз үнемі есіңізге түседі деп уайымдамаңыз. Мұндай сәттерді зұлым құбыжықтан құтылып жатқаныңызға қуану үшін пайдаланыңыз. Егер сізде позитивті көзқарас болса, бұл қысылулар ләззат сәттеріне айналуы мүмкін.

Есіңізде болсын, кез келген темекі шегуші, жасына, жынысына, зияткерлігіне немесе мамандығына қарамастан, БАРЛЫҚ НҰСҚАУЛАРДЫ ОРЫНДАСАҢЫЗ, тоқтатуды оңай және жағымды деп таба алады.

36. Сәтсіздіктің негізгі себептері

Сәтсіздіктің екі негізгі себебі бар. Біріншісі — басқа темекі шегушілердің әсері. Әлсіз сәтте немесе әлеуметтік отырыс кезінде біреу темекі тұтатады. Мен бұл тақырыпты егжей-тегжейлі қарастырдым. Сол сәтті өзіңізге «бар болғаны бір темекі» деген нәрсе жоқ екенін еске түсіру үшін пайдаланыңыз. Тізбекті үзгеніңізге қуаныңыз. Темекі шегушінің сізге қызығатынын есте сақтаңыз және оны аяңыз. Маған сеніңіз, ол сіздің аяушылығыңызға мұқтаж.

Сәтсіздіктің екінші негізгі себебі — жаман күннің болуы. Бастамас бұрын миыңызға анықтап алыңыз: сіз темекі шегуші болсаңыз да, шекпейтін болсаңыз да, жақсы күндер мен жаман күндер болады. Өмір — салыстырмалылық мәселесі, және құлдыраусыз өрлеу болмайды.

«Ерік күші әдісімен» тоқтатудың проблемасы мынада: темекі шегушінің басынан жаман күн өткен бойда, ол темекіні аңсап қайғыра бастайды және оның бар істейтіні — жаман күнді одан әрі нашарлату. Темекі шекпейтін адам өмірдің күйзелістері мен қиындықтарына төтеп беруге физикалық жағынан ғана емес, психикалық жағынан да жақсырақ жабдықталған.

Егер абстиненция кезеңінде жаман күн болса, оған төзіңіз. Темекі шеккен кезіңізде де жаман күндер болғанын еске түсіріңіз (әйтпесе сіз тоқтатуға шешім қабылдамас едіңіз). Ол үшін қайғырудың орнына, өзіңізге былай деңіз: «Жарайды, бүгін онша жақсы емес, бірақ темекі шегу оны емдемейді. Ертең жақсырақ болады, және қазір менде кем дегенде керемет бонус бар. Мен темекі шегудің қорқынышты құлдығынан азатпын».

Темекі шегуші болған кезіңізде санаңызды темекі шегудің жаман жағына жабуға тура келеді. Темекі шегушілерде ешқашан темекі жөтелі болмайды, тек тұрақты суық тию болады. Көлігіңіз елсіз жерде бұзылып қалғанда, сіз темекі тұтатасыз, бірақ сіз бақытты және көңілдісіз бе? Әрине, жоқ. Темекіні тастағаннан кейін, өміріңіздегі барлық сәтсіздіктерді темекіні тастағаныңызбен байланыстыруға бейімділік пайда болады. Енді көлігіңіз бұзылса, сіз: «Осындай сәттерде мен темекі тұтатар едім», — деп ойлайсыз. Бұл рас, бірақ сіз ұмытып кеткен нәрсе — темекі мәселені шешкен жоқ, және сіз елес тіреуішті аңсап, өзіңізді жазалап жатырсыз. Сіз мүмкін емес жағдайды жасап жатырсыз. Сіз темекі шеге алмайтындықтан бақытсызсыз, ал егер шексеңіз, одан да бақытсыз боласыз. Сіз темекіні тастау арқылы дұрыс шешім қабылдағаныңызды білесіз, сондықтан шешімге күмәндану арқылы өзіңізді жазаламаңыз.

Есте сақтаңыз: позитивті менталды көзқарас өте маңызды – әрқашан.

37. Алмастырғыштар

Алмастырғыштарға сағыз, кәмпиттер, жалбыз, шөп темекілері, тұнбалар және таблеткалар жатады. ОЛАРДЫҢ ЕШҚАЙСЫСЫН ҚОЛДАНБАҢЫЗ. Олар жеңілдетпейді, қиындатады. Егер сіз қысылуды сезініп, алмастырғышты қолдансаңыз, ол қысылуды ұзартады және қиындатады. Сіздің шын мәнінде айтып тұрғаныңыз: «Маған темекі шегу немесе бос қуысты толтыру керек». Бұл ұшақты басып алушыға немесе баланың қыңырлығына көну сияқты болады. Бұл тек қысылудың келуін жалғастырады және азапты ұзартады. Қалай болғанда да, алмастырғыштар қысылуды жеңілдетпейді. Сіздің құштарлығыңыз тамаққа емес, никотинге. Оның бар істейтіні — сізді темекі шегу туралы ойлауға мәжбүрлеу. Мына тармақтарды есте сақтаңыз:

Никотиннің алмастырғышы жоқ.

Сізге никотин қажет емес. Бұл тамақ емес; бұл у. Қысылу келгенде, абстиненциялық қысылудан зардап шегетін темекі шекпейтіндер емес, темекі шегушілер екенін еске түсіріңіз. Оларды есірткінің тағы бір зұлымдығы ретінде көріңіз. Оларды құбыжықтың өлімі ретінде көріңіз.

Есте сақтаңыз: темекі бос қуысты жасайды; олар оны толтырмайды. Миыңызға темекі шегудің немесе оның орнына басқа нәрсе істеудің қажеті жоқ екенін неғұрлым тез үйретсеңіз, соғұрлым тез еркін боласыз.

Әсіресе, құрамында никотин бар кез келген өнімнен аулақ болыңыз, мейлі ол сағыз, патчтар, мұрын спрейі, ингалятор немесе соңғы никотиндік айла-шарғы болсын. Никотинді алмастырғыштарды қолданып тастауға әрекеттенген темекі шегушілердің аз ғана бөлігі табысқа жететіні және табысын осы қолданысқа жатқызатыны рас. Алайда олар оны қолданғандықтан емес, оған қарамастан тастады. Көптеген дәрігерлердің әлі күнге дейін никотинді алмастыру терапиясын (НАТ) ұсынатыны өкінішті.

Бұл таңқаларлық емес, өйткені егер сіз никотин тұзағын толық түсінбесеңіз, НАТ өте қисынды естіледі. Ол темекіні тастауға әрекеттенгенде екі күшті жауды жеңу керек деген сенімге негізделген:

Әдетті бұзу.

Қорқынышты физикалық никотиндік абстиненция ауруларынан аман қалу.

Егер сізде жеңу керек екі күшті жау болса, олармен бір уақытта емес, кезекпен күресу ақылға қонымды. Сонымен, НАТ теориясы бойынша сіз алдымен темекі шегуді тоқтатасыз, бірақ никотинді алмастырғышты қабылдауды жалғастырасыз. Содан кейін, әдетті бұзғаннан кейін, сіз никотин беруді біртіндеп азайтасыз, осылайша әр жаумен жеке күресесіз.

Бұл қисынды естіледі, бірақ ол қате фактілерге негізделген. Темекі шегу әдет емес, никотинге тәуелділік және никотиндік абстиненциядан болатын нақты физикалық ауырсыну іс жүзінде сезілмейді. Темекіні тастаған кезде қол жеткізгіңіз келетін нәрсе — денеңіздегі кішкентай никотин құбыжығын да, миыңыздағы үлкен құбыжықты да мүмкіндігінше тез өлтіру. НАТ-тың бар істейтіні — кішкентай құбыжықтың өмірін ұзарту, бұл өз кезегінде үлкен құбыжықтың өмірін ұзартады.

Есте сақтаңыз, EASYWAY (Оңай жол) дереу тастауды жеңілдетеді. Сіз соңғы темекіңізді сөндірмес бұрын үлкен құбыжықты (миды улауды) өлтіре аласыз. Кішкентай құбыжық көп ұзамай өледі және ол өліп жатқанда да, темекі шегуші болған кезіңізден артық проблема болмайды.

Ойлап көріңізші, нашақорды есірткіге тәуелділіктен дәл сол есірткіні ұсыну арқылы қалай емдеуге болады? Бір көрнекті және өте құрметті дәрігер ұлттық телеарнада кейбір темекі шегушілердің никотинге тәуелділігі соншалық, егер олар тастаса, өмір бойы никотинді алмастырғышты қабылдауға тура келеді деп мәлімдеді. Дәрігер адам ағзасы тек тамаққа, суға және оттегіге ғана емес, күшті уға да тәуелді деп сенетіндей қалай шатасуы мүмкін?

Біздің клиникаларға темекіні тастаған, бірақ никотинді сағызға тәуелді болып қалған темекі шегушілер жиі келеді. Басқалары сағызға тәуелді және әлі де темекі шегеді. Сағыздың дәмі жиіркенішті екеніне алданбаңыз — бірінші темекі де сондай болған.

Барлық алмастырғыштар никотинді сағызбен дәл бірдей әсерге ие. Мен қазір «Мен темекі шеге алмаймын, сондықтан бос қуысты толтыруға көмектесу үшін кәдімгі сағыз, кәмпит немесе жалбыз жеймін» деген іс туралы айтып отырмын. Темекіні қалаудың бос сезімі тамаққа деген аштықтан ажыратылмас болса да, бірі екіншісін қанағаттандырмайды. Шын мәнінде, егер сізді темекі шегуді қалауға итермелейтін нәрсе болса, ол — өзіңізді сағыз немесе жалбызбен толтыру.

Бірақ алмастырғыштардың басты зұлымдығы — олар нақты проблеманы, яғни мидың улануын ұзартады. Тұмау біткен кезде сізге оның алмастырғышы керек пе? Әрине, жоқ. «Маған темекінің алмастырғышы керек» деп айту арқылы сіз шын мәнінде «Мен құрбандыққа барып жатырмын» деп айтып тұрсыз. «Ерік күші әдісімен» байланысты депрессия темекі шегушінің құрбандық жасап жатырмын деп сенуінен туындайды. Сіздің бар істейтініңіз — бір проблеманы екіншісімен алмастыру. Өзіңізді кәмпиттермен толтыруда ешқандай ләззат жоқ. Сіз жай ғана семіріп, бақытсыз боласыз және көп ұзамай қайтадан «шөпке» ораласыз.

Кездейсоқ темекі шегушілер өздерінің кішкентай сыйлығынан: жұмыстағы үзіліс кезіндегі темекіден; мұғалімдердің сабақ арасындағы жылдам темекісінен; немесе дәрігерлердің пациенттер арасындағы жылдам темекісінен айырылып жатырмыз деген сенімнен арылуды қиын деп санайды. Кейбіреулер: «Егер темекі шекпесем, мен үзіліс те алмас едім», — дейді. Бұл мәселені дәлелдейді, көбінесе үзіліс темекі шегушіге қажет болғандықтан немесе қалағандықтан емес, темекі шегуші қышынуды басуға қатты мұқтаж болғандықтан алынады. Есте сақтаңыз, ол темекілер ешқашан шынайы сыйлық болған емес. Олар аяқ киімді шешудің ләззатын алу үшін тар аяқ киім киюмен тең болды. Сондықтан, егер сіз кішкентай сыйлық алуыңыз керек деп сезсеңіз, бұл сіздің алмастырғышыңыз болсын; жұмыс істеп жатқанда, өзіңізге бір өлшемге кіші аяқ киім киіңіз, үзіліс болғанша оларды шешуге рұқсат етпеңіз, содан кейін оларды шешкен кездегі керемет жеңілдік пен қанағаттану сәтін сезініңіз. Мүмкін сіз мұны ақымақтық деп ойлайтын шығарсыз. Сіз мүлдем дұрыс айтасыз. Тұзақта болған кезде мұны елестету қиын, бірақ темекі шегушілердің істейтіні — осы. Сондай-ақ, жақын арада сізге сол кішкентай «сыйлықтың» қажеті болмайтынын және әлі де тұзақта жүрген достарыңызға шынайы аяушылықпен қарап, олардың мәнін неге көрмейтініне таң қалатыныңызды елестету қиын.

Алайда, егер сіз темекі шынайы сыйлық болды немесе оның орнын басатын алмастырғыш қажет деп өзіңізді алдауды жалғастырсаңыз, сіз өзіңізді шеттетілген және бақытсыз сезінесіз, ал нәтижесінде қайтадан темекі шегіп кету ықтималдығы жоғары. Егер сізге үй шаруасындағы әйелдер, мұғалімдер, дәрігерлер және басқа жұмысшылар сияқты шынайы үзіліс қажет болса, сіз көп ұзамай сол үзілістен одан да көп ләззат аласыз, өйткені өзіңізді тұншықтырудың қажеті болмайды.

Есте сақтаңыз, сізге алмастырғыш қажет емес. Бұл қысылулар — уға деген құштарлық және көп ұзамай жоғалады. Бұл алдағы бірнеше күнде сіздің тірегіңіз болсын. Денеңізді удан, ал санаңызды құлдық пен тәуелділіктен тазартудан ләззат алыңыз.

Егер тәбетіңіз жақсарып, негізгі тамақтану кезінде көбірек жесеңіз және алдағы бірнеше күнде бір-екі фунт салмақ қоссаңыз, бұл туралы уайымдамаңыз. Мен кейінірек сипаттайтын «ақиқаттың ашылу сәтін» сезінгенде, сізде сенімділік пайда болады және позитивті ойлау арқылы шешілетін кез келген мәселені, соның ішінде тамақтану әдеттерін де шеше алатыныңызды байқайсыз. Бірақ істемеуіңіз керек нәрсе — тамақ арасында тіскебасар жеуді бастау. Егер олай істесеңіз, сіз семіріп, бақытсыз боласыз және «шөпті» қашан тастағаныңызды ешқашан білмейсіз. Сіз проблемадан құтылудың орнына оны жай ғана жылжытасыз.

38. Азғыру жағдайларынан қашуым керек пе?

Мен осы уақытқа дейін кеңестерімде үзілді-кесілді болдым және бұл кеңесті ұсыныс емес, нұсқаулық ретінде қабылдауыңызды сұраймын. Мен үзілді-кесілдімін, біріншіден, менің кеңесімнің дұрыс, практикалық себептері бар, екіншіден, бұл себептер ондаған мың жағдайлық зерттеулермен расталған.

Абстиненция кезеңінде азғырудан қашуға тырысу керек пе, жоқ па деген сұраққа келгенде, мен үзілді-кесілді бола алмайтыныма өкінемін. Әрбір темекі шегуші өзі шешуі керек. Алайда мен пайдалы болады деп үміттенетін ұсыныстар жасай аламын.

Бізді өмір бойы темекі шегуге мәжбүрлейтін нәрсе — қорқыныш екенін қайталаймын және бұл қорқыныш екі бөлек кезеңнен тұрады.

Темекісіз қалай өмір сүремін? Бұл қорқыныш — темекі шегушілер түнде кеш қалып, темекілері таусыла бастағанда пайда болатын дүрбелең сезімі. Қорқыныш абстиненциялық қысылудан емес, тәуелділіктің психологиялық қорқынышынан туындайды — сіз темекісіз өмір сүре алмайсыз. Ол сіз соңғы темекіңізді шегіп жатқанда шарықтау шегіне жетеді; сол кезде абстиненциялық қысылу ең төменгі деңгейде болады. Бұл белгісіздік қорқынышы, адамдар суға секіруді үйреніп жатқанда болатын қорқыныш түрі. Секіру тақтасының биіктігі бір фут, бірақ алты фут болып көрінеді. Судың тереңдігі алты фут, бірақ бір фут болып көрінеді. Өзіңізді іске қосу үшін батылдық қажет. Сіз басыңызды жарамын деп сенімдісіз. Іске қосу — ең қиын бөлігі. Егер сіз мұны істеуге батылдық тапсаңыз, қалғаны оңай. Бұл неліктен көптеген ерік-жігері күшті темекі шегушілердің ешқашан тастауға әрекеттенбегенін немесе әрекеттенгенде бірнеше сағат қана шыдай алатынын түсіндіреді. Шын мәнінде, күніне жиырма шақты темекі шегетін кейбір адамдар тоқтатуға шешім қабылдағанда, келесі темекісін тоқтатуға шешім қабылдамаған жағдайға қарағанда тезірек шегеді. Шешім дүрбелең тудырады, ал бұл күйзелісті. Бұл мидың: «Темекі шек», — деген нұсқауды іске қосатын сәттерінің бірі, бірақ енді сіз шеге алмайсыз. Сіз айырылып жатырсыз — одан да көп күйзеліс. Триггер қайтадан іске қосылады — сақтандырғыш тез жарылып, сіз тұтатасыз. Уайымдамаңыз. Бұл дүрбелең тек психологиялық. Бұл сіздің тәуелді екеніңіз туралы қорқыныш. Әдемі шындық мынада: сіз никотинге әлі де тәуелді болсаңыз да, тәуелді емессіз. Дүрбелеңге түспеңіз. Маған сеніңіз және өзіңізді іске қосыңыз.

Қорқыныштың екінші кезеңі ұзақ мерзімді. Ол болашақтағы белгілі бір жағдайлар темекісіз жағымды болмайды немесе сіз жарақатты темекісіз жеңе алмайсыз деген қорқынышты қамтиды. Уайымдамаңыз. Егер сіз өзіңізді іске қоса алсаңыз, керісінше екенін байқайсыз.

Азғырудан қашудың өзі екі негізгі санатқа бөлінеді.

«Мен темекімді қолжетімді жерде ұстаймын, бірақ шекпеймін. Олардың бар екенін білу маған сенімділік береді». Мен мұны істейтін адамдардың сәтсіздік деңгейі оларды лақтырып тастаған адамдарға қарағанда әлдеқайда жоғары екенін байқаймын. Менің ойымша, бұл негізінен абстиненция кезеңінде жаман сәт туындаса, қолжетімді темекіні тұтату оңай екендігіне байланысты. Егер сізге сыртқа шығып, қорап сатып алу қорлығынан өту керек болса, сіз азғыруды жеңуіңіз ықтимал, және қалай болғанда да, темекі дүкеніне жеткенше қысылу өтіп кетуі мүмкін. Алайда, менің ойымша, бұл жағдайларда сәтсіздік деңгейінің жоғары болуының негізгі себебі — темекі шегушінің бастапқыда тоқтатуға толық дайын еместігін сезінуі. Есте сақтаңыз, табысқа жетудің екі маңызды шарты:

Сенімділік.

«Енді темекі шегудің қажеті жоқ екені қандай керемет?» деген ой.

Қай жағдайда болмасын, сізге темекі не үшін керек? Егер сіз әлі де темекіні жаныңызда ұстау қажеттілігін сезсеңіз, мен сізге алдымен кітапты қайта оқып шығуды ұсынамын. Бұл бір нәрсенің дұрыс қабылданбағанын білдіреді.

«Абстиненция кезеңінде күйзелісті немесе әлеуметтік жағдайлардан аулақ болуым керек пе?» Менің кеңесім: иә, күйзелісті жағдайлардан аулақ болуға тырысыңыз. Өзіңізге артық қысым жасаудың мағынасы жоқ. Әлеуметтік іс-шараларға келетін болсақ, менің кеңесім керісінше. Жоқ, сыртқа шығып, бірден көңіл көтеріңіз. Никотинге әлі де тәуелді болсаңыз да, сізге темекі қажет емес. Кешке барыңыз және темекі шегудің қажеті жоқ екеніне қуаныңыз. Бұл сізге өмірдің темекісіз әлдеқайда жақсы екендігі туралы әдемі шындықты тез дәлелдейді — және кішкентай құбыжық барлық умен бірге денеңізден кеткенде қаншалықты жақсы болатынын ойлап көріңіз.

39. Ақиқаттың ашылу сәті (The Moment of Revelation)

Ақиқаттың ашылу сәті әдетте темекі шегуші тоқтағаннан кейін шамамен үш аптадан соң болады. Аспан ашық болып көрінеді және бұл — мидың улануы толығымен аяқталатын сәт, сіз өзіңізге темекі шегудің қажеті жоқ деп айтудың орнына, кенеттен соңғы жіптің үзілгенін және өміріңіздің қалған бөлігін ешқашан темекі шегуді қажет етпей-ақ өткізе алатыныңызды түсінесіз. Сондай-ақ, әдетте осы сәттен бастап сіз басқа темекі шегушілерге аяушылық объектілері ретінде қарай бастайсыз.

«Ерік күші әдісін» қолданатын темекі шегушілер әдетте бұл сәтті сезбейді, өйткені олар бұрынғы темекі шегуші болғанына қуанышты болса да, өмір бойы құрбандық жасап жатырмыз деп сенеді.

Сіз неғұрлым көп темекі шеккен болсаңыз, бұл сәт соғұрлым керемет болады және ол өмір бойына созылады.

Мен бұл өмірде өте жолы болғышпын деп есептеймін және менде керемет сәттер болды, бірақ олардың ең кереметі — ақиқаттың ашылу сәті болды. Өмірімідегі басқа маңызды сәттердің барлығында, олардың бақытты уақыттар болғанын есіме түсіре алсам да, мен нақты сезімді ешқашан қайтара алмаймын. Мен енді темекі шегудің қажеті жоқ екеніне деген қуаныштан ешқашан айыға алмаймын. Егер қазіргі кезде көңіл-күйім түсіп, серпіліс қажет болса, мен сол жиіркенішті шөпке тәуелді болмаудың қандай ғанибет екенін ойлаймын. «Шөпті» тастағаннан кейін маған хабарласқан адамдардың жартысы дәл осылай айтады: бұл олардың өміріндегі ең керемет оқиға болды. Ох! Сізді қандай ләззат күтіп тұр!

Кітаптан да, клиникаларымнан да жиналған қосымша жиырма жылдық кері байланыс арқылы мен көп жағдайда ақиқаттың ашылу сәті жоғарыда айтылғандай үш аптадан кейін емес, бірнеше күн ішінде болатынын білдім.

Менің жағдайымда бұл соңғы темекімді сөндірмес бұрын болды, және менің алғашқы кеңес беру сессияларымда, жеке кезеңде, сессияның соңына жетпей жатып, темекі шегушілер: «Басқа сөз айтудың қажеті жоқ, Аллен. Мен бәрін анық көріп тұрмын, мен енді ешқашан темекі шекпейтінімді білемін», — дейтін. Топтық сессияларда мен жеке темекі шегушілер ештеңе айтпаса да, оның қашан болғанын білуді үйрендім. Маған келген хаттардан мен мұның кітаппен де жиі болатынын білемін.

Ең дұрысы, егер сіз барлық нұсқауларды орындасаңыз және психологияны толық түсінсеңіз, бұл сізде бірден болуы керек.

Қазіргі уақытта клиникаларымызда біз темекі шегушілерге айқын физикалық абстиненцияның кетуіне шамамен бес күн, ал бұрынғы темекі шегушінің толықтай азат болуына шамамен үш апта қажет екенін айтамыз. Бір жағынан, маған мұндай нұсқауларды беру ұнамайды. Бұл екі проблема тудыруы мүмкін. Біріншісі — мен адамдардың санасына бес күн мен үш апта аралығында зардап шегуге тура келеді деген ойды саламын. Екіншісі — бұрынғы темекі шегуші: «Егер мен бес күн немесе үш апта шыдасам, сол кезеңнің соңында нақты серпіліс күте аламын», — деп ойлауға бейім болады. Алайда, оның бес жағымды күні немесе үш жағымды аптасы болуы мүмкін, содан кейін темекі шекпейтіндерге де, шегушілерге де соққы беретін, темекі шегуге қатысы жоқ, бірақ өміріміздегі басқа факторлардан туындаған апатты күндердің бірі келуі мүмкін. Міне, біздің бұрынғы темекі шегушіміз ақиқаттың ашылу сәтін күтіп отыр, ал оның орнына депрессияны сезінеді. Бұл оның сенімін жоюы мүмкін.

Егер мен ешқандай нұсқау бермесем, бұрынғы темекі шегуші өмірінің қалған бөлігін ештеңе болмайтынын күтумен өткізуі мүмкін. Менің күдігімше, «Ерік күші әдісін» қолданып тоқтаған темекі шегушілердің басым көпшілігінде осылай болады.

Бір кездері мен ақиқаттың ашылуы бірден болуы керек деп айтуға азғырылдым. Бірақ егер мен олай айтсам және ол бірден болмаса, бұрынғы темекі шегуші сенімін жоғалтып, бұл ешқашан болмайды деп ойлайтын еді.

Адамдар менен жиі бес күн мен үш аптаның маңыздылығы туралы сұрайды. Олар мен ойдан шығарған кезеңдер ме? Жоқ. Олар, әрине, нақты күндер емес, бірақ олар жылдар бойы жинақталған кері байланысты көрсетеді. Тоқтағаннан кейін шамамен бес күн өткен соң, бұрынғы темекі шегуші темекі шегуді санасының негізгі ісі ретінде қарастыруды тоқтатады. Көптеген бұрынғы темекі шегушілер ақиқаттың ашылу сәтін осы кезеңде бастан кешіреді. Әдетте не болады: сіз бұрын темекісіз жеңе алмайтын немесе ләззат ала алмайтын күйзелісті немесе әлеуметтік жағдайлардың бірінде боласыз. Сіз кенеттен одан ләззат алып немесе жеңіп қана қоймай, темекі шегу туралы ойдың тіпті келмегенін түсінесіз. Сол сәттен бастап әдетте бәрі оңай жүреді. Міне, сол кезде сіз еркін екеніңізді білесіз.

Мен «Ерік күші әдісін» қолданған алдыңғы әрекеттерімнен және басқа темекі шегушілердің пікірлерінен темекіні тастауға бағытталған ең маңызды әрекеттердің көбі шамамен үш апталық кезеңде сәтсіздікке ұшырайтынын байқадым. Менің ойымша, әдетте былай болады: шамамен үш аптадан кейін сіз темекі шегуге деген құштарлықты жоғалтқаныңызды сезесіз. Сіз мұны өзіңізге дәлелдеуіңіз керек және темекі тұтатасыз. Оның дәмі біртүрлі. Сіз оны тастағаныңызды дәлелдедіңіз. Бірақ сіз сонымен бірге денеңізге жаңа никотин енгіздіңіз, ал никотин — сіздің денеңіз үш апта бойы аңсаған нәрсе. Сол темекіні сөндірген бойда никотин денеңізден кете бастайды. Енді кішкентай дауыс: «Сіз оны тастаған жоқсыз. Сізге тағы біреуі керек», — дейді. Сіз бірден екіншісін тұтатпайсыз, өйткені қайтадан тәуелді болғыңыз келмейді. Сіз қауіпсіз кезеңнің өтуіне мүмкіндік бересіз. Келесі жолы азғырылғанда, сіз өзіңізге: «Бірақ мен қайтадан тәуелді болған жоқпын, сондықтан тағы біреуін шегудің зияны жоқ», — деп айта аласыз. Сіз қазірдің өзінде тайғақ жолмен төмен қарай сырғып барасыз.

Мәселенің кілті — ақиқаттың ашылу сәтін күту емес, сол соңғы темекіні сөндіргеннен кейін бәрі біткенін түсіну. Сіз істеу керек нәрсенің бәрін жасадыңыз. Сіз никотин беруді тоқтаттыңыз. Егер сіз қайғырмасаңыз немесе ашылуды күтпесеңіз, жер бетіндегі ешбір күш сіздің еркін болуыңызға кедергі бола алмайды. Барыңыз және өмірден ләззат алыңыз; онымен ең басынан бастап күресіңіз. Осылайша сіз көп ұзамай сол сәтті сезінесіз.

40. Соңғы темекі

Уақытыңызды белгілеп алғаннан кейін, сіз енді сол соңғы темекіні шегуге дайынсыз. Оны жасамас бұрын, екі маңызды нәрсені тексеріңіз:

Сіз табысқа жететініңізге сенімдісіз бе?

Сізде қайғы мен үмітсіздік сезімі бар ма, әлде керемет нәрсеге қол жеткізгелі жатқаныңызға қуаныш сезімі бар ма?

Егер сізде қандай да бір күмән болса, алдымен кітапты қайта оқып шығыңыз. Егер әлі де күмәніңіз болса, Penguin баспасынан шыққан «Темекіні біржола тастаудың жалғыз жолы» (The Only Way to Stop Smoking Permanently - ONLYWAY) кітабының көшірмесін алыңыз немесе соңында көрсетілген Allen Carr's Easyway клиникасына хабарласыңыз.

Есіңізде болсын, сіз ешқашан темекі тұзағына түсуді шешкен жоқсыз. Бірақ бұл тұзақ сізді өмір бойы құлдықта ұстауға арналған. Қашу үшін сіз соңғы темекіңізді шегуге дайын екеніңіз туралы оң шешім қабылдауыңыз керек.

Есте сақтаңыз, осы уақытқа дейін бұл кітапты оқуыңыздың жалғыз себебі — сіздің қашып құтылуды қатты қалауыңыз. Сондықтан сол оң шешімді қазір қабылдаңыз. Сол соңғы темекіні сөндіргенде, оңай болсын немесе қиын болсын, ешқашан басқасын шекпеймін деп салтанатты түрде серт беріңіз.

Мүмкін сіз бұрын бірнеше рет осылай серт беріп, бірақ әлі де темекі шегіп жүргеніңізге немесе қандай да бір қорқынышты жарақаттан өтуге тура келетініне алаңдайтын шығарсыз. Қорықпаңыз, болуы мүмкін ең жаман нәрсе — сіз сәтсіздікке ұшырайсыз, сондықтан сіздің жоғалтатын ештеңеңіз жоқ және алатын нәрсеңіз көп.

Бірақ сәтсіздік туралы ойлауды доғарыңыз. Әдемі шындық мынада: тастау күлкілі дәрежеде оңай ғана емес, сіз бұл процестен ләззат ала аласыз. Бұл жолы сіз EASYWAY (Оңай жол) әдісін қолданасыз! Сізге тек мен беретін қарапайым нұсқауларды орындау қажет:

Қазір салтанатты түрде серт беріңіз және оған шын ниеттеніңіз.

Сол соңғы темекіні саналы түрде шегіңіз, ластықты өкпеңізге терең жұтыңыз және өзіңізден ләззаттың қайда екенін сұраңыз.

Оны сөндіргенде: «Мен ешқашан басқасын шекпеуім керек» немесе «Маған басқасын шегуге рұқсат жоқ» деген сезіммен емес, «Бұл қандай керемет! Мен еркінмін! Мен енді никотиннің құлы емеспін! Мен енді ешқашан бұл лас нәрселерді аузыма салуым керек емес» деген сезіммен сөндіріңіз.

Бірнеше күн бойы асқазаныңыздың ішінде кішкентай никотин диверсанты болатынын біліңіз. Сіз тек: «Маған темекі керек», — деген сезімді білуіңіз мүмкін. Кейде мен сол кішкентай никотин құбыжығын никотинге деген жеңіл физикалық құштарлық деп атаймын. Қатаң айтқанда, бұл дұрыс емес және мұның себебін түсіну маңызды. Сол кішкентай құбыжықтың өлуіне шамамен үш апта қажет болғандықтан, бұрынғы темекі шегушілер кішкентай құбыжық соңғы темекі сөнгеннен кейін де темекіні аңсауды жалғастырады және осы кезеңде азғыруға қарсы тұру үшін ерік күшін қолдану керек деп санайды. Бұл олай емес. Дене никотинді аңсамайды. Тек ми ғана никотинді аңсайды. Егер сізде алдағы бірнеше күнде «Маған темекі керек» деген сезім пайда болса, миыңызда қарапайым таңдау бар. Ол бұл сезімді шын мәнінде не екенін — бірінші темекіден басталып, әрбір келесі темекімен жалғасқан бос, сенімсіз сезім ретінде түсіндіре алады және сіз өзіңізге: «УРА, МЕН ТЕМЕКІ ШЕКПЕЙМІН!» — дей аласыз. Немесе сіз темекіні аңсап, өміріңіздің қалған бөлігінде зардап шеге аласыз. Бір сәт ойланыңызшы. Бұл керемет ақымақтық емес пе? «Мен ешқашан қайта темекі шеккім келмейді» деп айтып, содан кейін өміріңіздің қалған бөлігін «Мен темекі шегуді қалаймын» деп айтумен өткізу. «Ерік күші әдісін» қолданатын темекі шегушілер осылай істейді. Олардың өздерін бақытсыз сезінуі таңқаларлық емес. Олар өмірлерінің қалған бөлігін ешқашан болмайды деп үміттенетін нәрсе үшін үмітсіз қайғырумен өткізеді. Олардың аз ғана бөлігінің табысқа жетуі және табысқа жеткендердің ешқашан толық еркін сезінбеуі таңқаларлық емес.

Тастауды қиындататын нәрсе — тек күмәндану және күту. Сондықтан шешіміңізге ешқашан күмәнданбаңыз, сіз оның дұрыс шешім екенін білесіз. Егер сіз оған күмәндана бастасаңыз, сіз өзіңізді ұтылыссыз жағдайға қоясыз. Егер сіз темекіні аңсап, бірақ шеге алмасаңыз, бақытсыз боласыз. Егер шексеңіз, одан да бақытсыз боласыз. Қандай жүйені қолдансаңыз да, темекіні тастаған кезде неге қол жеткізгіңіз келеді? Ешқашан қайта темекі шекпеу ме? Жоқ! Көптеген бұрынғы темекі шегушілер солай істейді, бірақ өмірлерінің қалған бөлігін айырылғандай сезініп өткізеді. Темекі шегушілер мен шекпейтіндердің нақты айырмашылығы неде? Темекі шекпейтіндердің темекі шегуге қажеттілігі немесе құштарлығы жоқ, олар темекіні аңсамайды және темекі шекпеу үшін ерік күшін қолданудың қажеті жоқ. Сіз қол жеткізгіңіз келетін нәрсе — осы, және оған қол жеткізу толығымен сіздің қолыңызда. Темекіні аңсауды тоқтатуды немесе темекі шекпейтін адам болуды күтудің қажеті жоқ. Сіз сол соңғы темекіні сөндірген сәтте мұны жасайсыз, сіз никотин беруді тоқтаттыңыз: СІЗ ҚАЗІРДІҢ ӨЗІНДЕ БАҚЫТТЫ ТЕМЕКІ ШЕКПЕЙТІН АДАМСЫЗ!

Және сіз бақытты темекі шекпейтін адам болып қала бересіз, егер:

Шешіміңізге ешқашан күмәнданбасаңыз.

Темекі шекпейтін адам болуды күтпесеңіз. Егер күтсеңіз, сіз жай ғана ештеңе болмайтынын күтесіз, бұл фобия тудырады.

Темекі шегу туралы ойламауға тырыспасаңыз немесе «ақиқаттың ашылу сәтін» күтпесеңіз. Екі жағдайда да сіз жай ғана фобия тудырасыз.

Алмастырғыштарды қолданбасаңыз.

Басқа темекі шегушілерді шын мәнінде қандай екенін көріп, оларға қызығудың орнына аясаңыз.

Жақсы күндер немесе жаман күндер болсын, темекіні тастағаныңыз үшін өміріңізді өзгертпесеңіз. Егер өзгертсеңіз, сіз шынайы құрбандық жасайсыз, ал оның қажеті жоқ. Есте сақтаңыз, сіз өмір сүруден бас тартқан жоқсыз. Сіз ештеңеден бас тартқан жоқсыз. Керісінше, сіз өзіңізді қорқынышты аурудан емдеп, зұлым түрмеден қашып шықтыңыз. Күндер өтіп, физикалық және психикалық денсаулығыңыз жақсарған сайын, биіктер биігірек, ал төмендер темекі шегуші болған кезіңізге қарағанда азырақ төмен болып көрінеді.

Алдағы бірнеше күнде немесе өміріңіздің қалған бөлігінде темекі шегу туралы ойлаған сайын: «УРА, МЕН ТЕМЕКІ ШЕКПЕЙМІН!» — деп ойлаңыз.

41. Соңғы ескерту

Ешбір темекі шегуші, қазіргі білімімен тұзаққа түспес бұрынғы уақытқа оралу мүмкіндігі берілсе, бастауды таңдамас еді. Маған кеңес алуға келетін темекі шегушілердің көбі, егер мен оларға тоқтатуға көмектесе алсам, қайтадан темекі шегуді ешқашан армандамайтынына сенімді, соған қарамастан мыңдаған темекі шегушілер көптеген жылдар бойы сәтті тастап, бақытты өмір сүреді, бірақ қайтадан тұзаққа түседі.

Бұл кітап сізге темекіні тастауды салыстырмалы түрде оңай табуға көмектеседі деп сенемін. Бірақ ескертіп қояйын: тастауды оңай деп тапқан темекі шегушілер қайта бастауды да оңай деп табады.

БҰЛ ТҰЗАҚҚА ТҮСПЕҢІЗ

Қанша уақыт бұрын тоқтатсаңыз да немесе қайтадан тәуелді болмайтыныңызға қаншалықты сенімді болсаңыз да, қандай себеп болмасын темекі шекпеуді өмірлік ережеге айналдырыңыз. Темекі компанияларының жарнамаға жұмсайтын миллиондаған фунттарына қарсы тұрыңыз және олардың №1 өлтіруші есірткі мен уды ұсынып жатқанын есте сақтаңыз. Сіз героин қолданып көруге азғырылмас едіңіз; ал темекі героинге қарағанда жүздеген мың адамды көбірек өлтіреді.

Есте сақтаңыз, сол бірінші темекі сізге ештеңе бермейді.

Сізде жеңілдететін абстиненциялық қысылу болмайды және оның дәмі жиіркенішті болады. Оның бар істейтіні — денеңізге никотин енгізу, және санаңыздың түкпіріндегі кішкентай дауыс: «Саған тағы біреуі керек», — деп айтатын болады. Содан кейін сізде біраз уақыт бақытсыз болу немесе бүкіл лас тізбекті қайта бастау таңдауы болады.

42. Кері байланыс

Бұл кітаптың алғашқы басылымынан бері менде қазір жиырма жылдық кері байланыс бар, тек өз кеңестерімнен ғана емес, сонымен қатар бүкіл әлемдегі клиникалық желілерімнен және 27-ден астам тілге аударылған кітаптың өзінен. Бастапқыда бұл күрес болды. Менің әдісімді «сарапшылар» деп аталатындар келеке етті. Қазір менің клиникаларыма әлемнің түкпір-түкпірінен темекі шегушілер келеді және оларға басқа мамандықтарға қарағанда медицина қызметкерлері көбірек қатысады. Кітап Ұлыбританияда темекіні тастаудың ең тиімді құралы ретінде қарастырылады және оның беделі әлемнің қалған бөлігіне тез таралуда.

Мен қайырымдылық жасаушы емеспін. Менің соғысым — темекі шегушілерге қарсы емес, никотин тұзағына қарсы — мен оны тек өзім ләззат алатындықтан, өзімшілдік мақсатта жүргіземін. Темекі шегушінің түрмеден қашып шыққанын естіген сайын, оның маған қатысы болмаса да, мен үлкен қуаныш сезіміне бөленемін. Сондай-ақ, жылдар бойы алған ондаған мың алғыс хаттар мен электрондық хаттардан алатын орасан зор ләззатты елестете аласыз.

Сондай-ақ айтарлықтай көңілсіздік те болды. Көңілсіздік негізінен темекі шегушілердің екі негізгі санатынан туындайды. Біріншіден, алдыңғы тараудағы ескертуге қарамастан, тастауды оңай деп тауып, бірақ қайтадан тәуелді болып, келесі жолы табысқа жете алмайтын темекі шегушілердің саны мені мазалайды. Бұл кітап оқырмандарына ғана емес, менің кеңестеріме де қатысты.

Бірнеше жыл бұрын маған бір адам телефон соқты. Ол қатты күйзелген, шын мәнінде, жылап тұрған еді. Ол: «Егер маған бір аптаға тоқтатуға көмектессеңіз, мен сізге £1,000 төлеймін. Егер мен бір апта шыдай алсам, мұны жасай алатынымды білемін», — деді. Мен оған белгіленген ақы алатынымды және оған тек соны төлеу керектігін айттым. Ол топтық сессияға қатысты және таңқаларлығы, тоқтатуды оңай деп тапты. Ол маған өте жақсы алғыс хат жіберді.

Менің сессияларымнан шығып бара жатқан бұрынғы темекі шегушілерге айтатын ең соңғы сөзім: «Есте сақтаңыз, сіз ешқашан басқа темекі шекпеуіңіз керек». Бұл адам: «Қорықпаңыз, Аллен. Егер мен тоқтата алсам, мен сөзсіз ешқашан қайта темекі шекпеймін», — деді.

Мен ескертудің толық қабылданбағанын сездім. Мен: «Сіз қазір солай сезінетініңізді білемін, бірақ алты айдан кейін қалай сезінесіз?» — дедім.

Ол: «Аллен, мен ешқашан қайта темекі шекпеймін», — деді.

Шамамен бір жылдан кейін тағы бір қоңырау болды. «Аллен, мен Рождествода кішкентай сигара шектім, енді күніне қырық темекіге қайта оралдым».

Мен: «Алғаш рет телефон соққаныңыз есіңізде ме? Сіз мұны соншалықты жек көрдіңіз, егер бір аптаға тоқтата алсаңыз, маған £1,000 төлеуге дайын болдыңыз. Маған ешқашан қайта темекі шекпеймін деп уәде бергеніңіз есіңізде ме?» — дедім.

«Білемін. Мен ақымақпын».

Бұл батпаққа мойнына дейін батып, суға кеткелі жатқан адамды тапқанмен бірдей. Сіз оны шығаруға көмектесесіз. Ол сізге риза болады, содан кейін алты айдан кейін батпаққа қайта сүңгиді.

Бір қызығы, бұл адам кейінгі сессияға қатысқанда: «Сенесіз бе? Мен ұлыма жиырма бір жасқа толғанша темекі шекпесе, £1,000 төлеуді ұсындым. Мен төледім. Ол қазір жиырма екіде және паровоз сияқты бұрқыратып жатыр. Оның соншалықты ақымақ бола алатынына сене алар емеспін», — деді.

Мен: «Оны қалай ақымақ деп атай алатыныңызды түсінбеймін. Ол кем дегенде жиырма екі жыл бойы тұзақтан аулақ болды және өзін қандай қайғы күтіп тұрғанын білмейді. Сіз мұны кез келген адам сияқты жақсы білдіңіз және тек бір жыл ғана шыдадыңыз», — дедім.

Егер EASYWAY кітабын қайта оқу көмектеспесе, ONLYWAY кітабын оқыңыз немесе жақын жердегі EASYWAY клиникасына хабарласыңыз. Тоқтатуды оңай деп тауып, қайта бастайтын темекі шегушілер ерекше проблема тудырады. Алайда, еркін болған кезде, ӨТІНЕМІН, ӨТІНЕМІН, ДӘЛ СОЛ ҚАТЕЛІКТІ ЖАСАМАҢЫЗ. Темекі шегушілер мұндай адамдар әлі де тәуелді болғандықтан және темекіні сағынғандықтан қайта бастайды деп санайды. Шын мәнінде, олар тоқтатуды оңай деп тапқаны соншалық, темекі шегу қорқынышын жоғалтады. Олар: «Мен кездейсоқ темекі шеге аламын. Егер қайтадан тәуелді болып қалсам да, қайтадан тоқтатуды оңай табамын», — деп ойлайды.

Өкінішке орай, бұл олай жұмыс істемейді. Темекіні тастау оңай, бірақ тәуелділікті бақылауға тырысу мүмкін емес. Темекі шекпейтін адам болу үшін қажет жалғыз нәрсе — темекі шекпеу.

Маған көңілсіздік тудыратын темекі шегушілердің екінші санаты — тоқтатуға әрекет жасаудан тым қорқатындар немесе әрекет жасағанда оны үлкен күрес деп санайтындар. Негізгі қиындықтар мыналар сияқты:

Сәтсіздік қорқынышы. Сәтсіздікте ұят жоқ, бірақ әрекет жасамау — нағыз ақымақтық. Былай қараңыз — сіз ештеңеден жасырынып жатқан жоқсыз. Болуы мүмкін ең жаман нәрсе — сіз сәтсіздікке ұшырайсыз, бұл жағдайда сіз қазіргі жағдайыңыздан нашар болмайсыз. Табысқа жету қандай керемет болатынын ойлап көріңіз. Егер сіз әрекет жасамасаңыз, сіз сәтсіздікке кепілдік бердіңіз.

Дүрбелең және бақытсыз болу қорқынышы. Бұл туралы уайымдамаңыз. Ойлап көріңізші: егер сіз ешқашан басқа темекі шекпесеңіз, сізге қандай жаман нәрсе болуы мүмкін? Мүлдем ештеңе. Егер шексеңіз, қорқынышты нәрселер болады. Қалай болғанда да, дүрбелең темекіден туындайды және көп ұзамай жоғалады. Ең үлкен олжа — сол қорқыныштан арылу. Сіз шынымен темекі шегушілер темекіден алатын ләззат үшін қолдары мен аяқтарын кесуге дайын деп ойлайсыз ба? Егер сіз дүрбелең сезінсеңіз, терең тыныс алу көмектеседі. Егер сіз басқа адамдармен бірге болсаңыз және олар сізді мазаласа, олардан алыстаңыз. Гаражға, бос кеңсеге немесе кез келген жерге қашыңыз. Егер жылағыңыз келсе, ұялмаңыз. Жылау — табиғаттың шиеленісті жеңілдету жолы. Жақсылап жылап алғаннан кейін өзін жақсы сезінбеген ешкім жоқ. Біз жас ұлдарға үйрететін жаман нәрселердің бірі — жыламау. Сіз олардың көз жасын тыюға тырысып жатқанын көресіз, бірақ жақтарының қалай қажалып жатқанын бақылаңыз. Британдықтар ретінде біз өзімізді эмоцияларды көрсетпеуге, сабырлы болуға үйретеміз. Біз эмоцияларды ішімізге жинамай, көрсетуіміз керек. Айқайлаңыз немесе қыңырлық танытыңыз. Картон қорапты немесе құжат шкафын тебіңіз. Күресіңізді жеңілуге болмайтын бокс матчы ретінде қарастырыңыз. Уақытты ешкім тоқтата алмайды. Өткен әрбір сәтте ішіңіздегі кішкентай құбыжық өліп жатыр. Сөзсіз жеңісіңізден ләззат алыңыз.

Нұсқауларды орындамау. Таңқаларлығы, кейбір темекі шегушілер маған: «Сіздің әдісіңіз маған жұмыс істемеді», — дейді. Содан кейін олар бір нұсқауды ғана емес, іс жүзінде барлығын қалай елемегенін сипаттайды. (Түсінікті болу үшін мен оларды тараудың соңындағы тексеру парағында қорытындылаймын.)

Нұсқауларды дұрыс түсінбеу. Басты проблемалар мыналар сияқты:

(a) «Мен темекі шегу туралы ойлауды тоқтата алмаймын». Әрине, тоқтата алмайсыз, егер тырыссаңыз, фобия тудырып, бақытсыз боласыз. Бұл түнде ұйықтауға тырысу сияқты; неғұрлым көп тырыссаңыз, соғұрлым қиын болады. Мен өмірімнің 90 пайызында темекі шегу туралы ойлаймын. Маңыздысы — не ойлап жатқаныңыз. Егер сіз: «Ох, мен темекі шеккім келеді» немесе «Мен қашан еркін боламын?» деп ойласаңыз, бақытсыз боласыз. Егер сіз: «УРА! Мен еркінмін!» деп ойласаңыз, бақытты боласыз.

(b) «Кішкентай физикалық құбыжық қашан өледі?» Никотин денеңізден өте тез кетеді. Бірақ денеңіздің никотиндік абстиненцияның жеңіл физикалық сезімінен қашан арылатынын айту мүмкін емес. Сол бос, сенімсіз сезім қалыпты аштықпен, депрессиямен немесе күйзеліспен бірдей. Темекінің бар істейтіні — оның деңгейін арттыру. Сондықтан «Ерік күші әдісімен» тоқтаған темекі шегушілер оны тастағанына ешқашан сенімді болмайды. Тіпті дене никотиндік абстиненциядан зардап шегуді тоқтатқаннан кейін де, егер олар қалыпты аштық немесе күйзелісті сезінсе, миы әлі де: «Бұл саған темекі керек дегенді білдіреді», — дейді. Мәселе мынада: никотинге деген құштарлықтың кетуін күтудің қажеті жоқ; ол соншалықты жеңіл, біз оның бар екенін де білмейміз. Біз оны тек «Маған темекі керек» деген сезім ретінде білеміз. Тіс дәрігерінен шыққанда, жағыңыздың ауырғаны басылғанша күтесіз бе? Әрине, жоқ. Сіз өміріңізді жалғастырасыз. Жағыңыз әлі ауырып тұрса да, сіз қуаныштысыз.

(c) Ақиқаттың ашылу сәтін күту. Егер сіз оны күтсеңіз, сіз жай ғана тағы бір фобия тудырасыз. Мен бір рет «Ерік күші әдісімен» үш аптаға тоқтаттым. Мен ескі мектеп досымды, бұрынғы темекі шегушіні кездестірдім. Ол: «Қалайсың?» — деді. Мен: «Мен үш апта шыдадым», — дедім. Ол: «Үш апта шыдадым дегенің не?» — деді. Мен: «Мен үш апта темекісіз жүрдім», — дедім. Ол: «Сен не істемекшісің? Өміріңнің қалған бөлігінде шыдайсың ба? Не күтіп жүрсің? Сен мұны жасадың. Сен темекі шекпейтін адамсың», — деді. Мен: «Ол мүлдем дұрыс айтады. Мен не күтіп жүрмін?» — деп ойладым. Өкінішке орай, сол кезде тұзақтың табиғатын толық түсінбегендіктен, мен көп ұзамай оған қайта түстім, бірақ бұл ой есімде қалды. Сіз соңғы темекіңізді сөндірген кезде темекі шекпейтін адам боласыз. Маңыздысы — басынан бастап бақытты темекі шекпейтін адам болу.

(d) «Мен әлі де темекіні аңсаймын». Онда сіз өте ақымақсыз. «Мен темекі шекпейтін адам болғым келеді» деп мәлімдеп, содан кейін «Маған темекі керек» деп қалай айта аласыз? Бұл қайшылық. Егер сіз «Маған темекі керек» десеңіз, сіз «Мен темекі шегуші болғым келеді» деп айтып тұрсыз. Темекі шекпейтіндер темекі шегуді қаламайды. Сіз шын мәнінде кім болғыңыз келетінін білесіз, сондықтан өзіңізді жазалауды тоқтатыңыз.

(e) «Мен өмірден бас тарттым». Неге? Сізге бар болғаны өзіңізді тұншықтыруды тоқтату керек. Өмір сүруді тоқтатудың қажеті жоқ. Қараңызшы, бұл өте қарапайым. Алдағы бірнеше күнде өміріңізде жеңіл жарақат болады. Денеңіз никотиннен бас тартудың іс жүзінде сезілмейтін асқынуынан зардап шегеді. Енді мынаны ескеріңіз: сіз бұрынғыдан нашар жағдайда емессіз. Бұл — сіз ұйықтап жатқанда, шіркеуде, супермаркетте немесе кітапханада болған сайын, бүкіл темекі шегу өміріңізде зардап шеккен нәрсе. Темекі шегуші болған кезіңізде бұл сізді мазаламайтын сияқты еді, ал егер тоқтатпасаңыз, өміріңіздің қалған бөлігінде осы қиындықтан зардап шеге бересіз. Темекі тамақты, сусындарды немесе әлеуметтік отырыстарды жасамайды; олар оларды бүлдіреді. Денеңіз әлі де никотинді аңсап тұрса да, тамақ пен әлеуметтік отырыстар керемет. Өмір керемет. Әлеуметтік іс-шараларға барыңыз, тіпті ол жерде жиырма темекі шегуші болса да. Есте сақтаңыз, сіз айырылып жатқан жоқсыз; олар айырылып жатыр. Олардың әрқайсысы сіздің орныңызда болуды қалайды. Прима-донна және назар орталығы болудан ләззат алыңыз. Темекіні тастау — керемет әңгіме тақырыбы, әсіресе темекі шегушілер сіздің бақытты және көңілді екеніңізді көргенде. Олар сізді керемет деп ойлайды. Маңыздысы — сіз өмірден ең басынан бастап ләззат аласыз. Оларға қызығудың қажеті жоқ. Олар сізге қызығатын болады.

(f) «Мен бақытсызбын және ашулымын». Бұл менің нұсқауларымды орындамағаныңыз үшін. Қайсысы екенін табыңыз. Кейбір адамдар менің айтқандарымның бәрін түсінеді және сенеді, бірақ әлі де қандай да бір қорқынышты нәрсе болып жатқандай, қайғы мен үмітсіздік сезімімен бастайды. Сіз өзіңіз қалаған нәрсені ғана емес, планетадағы әрбір темекі шегуші қалайтын нәрсені жасап жатырсыз. Тоқтатудың кез келген әдісімен бұрынғы темекі шегуші қол жеткізгісі келетін нәрсе — темекі шегу туралы ойлаған сайын өзіне: «УРА! МЕН ЕРКІНМІН!» — деп айтатын көңіл-күй. Егер сіздің мақсатыңыз осы болса, неге күту керек? Сол көңіл-күймен бастаңыз және оны ешқашан жоғалтпаңыз. Кітаптың қалған бөлігі сізге балама жоқ екенін түсіндіруге арналған.

Тексеру парағы

Егер сіз осы қарапайым нұсқауларды орындасаңыз, сәтсіздікке ұшырауыңыз мүмкін емес.

Ешқашан, ешқашан темекі шекпеймін, шайнамаймын немесе құрамында никотин бар ештеңені сормаймын деп салтанатты түрде серт беріңіз және сертіңізге берік болыңыз.

Мұны миыңызға анықтап алыңыз: бас тартатын ештеңе жоқ. Мен мұнымен жай ғана темекі шекпейтін адам ретінде жақсырақ боласыз дегенді айтқым келмейді (сіз мұны өмір бойы білдіңіз); сондай-ақ темекі шегуге ұтымды себеп болмаса да, сіз одан қандай да бір ләззат немесе тірек алуыңыз керек, әйтпесе оны жасамас едіңіз дегенді де айтқым келмейді. Менің айтқым келгені, темекі шегуде шынайы ләззат немесе тірек жоқ. Бұл тоқтаған кезде жағымды болу үшін басыңызды қабырғаға ұру сияқты елес қана.

Расталған темекі шегуші деген нәрсе жоқ. Сіз осы нәзік тұзаққа түскен миллиондаған адамдардың бірісіз. Бір кездері қашып құтыла алмаймын деп ойлаған миллиондаған басқа бұрынғы темекі шегушілер сияқты, сіз де қашып құтылдыңыз.

Егер сіз өміріңіздің кез келген сәтінде темекі шегудің жақсы және жаман жақтарын таразыласаңыз, қорытынды әрқашан ондаған есе: «Мұны тоқтат. Сен ақымақсың», — болар еді. Ештеңе мұны ешқашан өзгертпейді. Бұл әрқашан солай болған және әрқашан солай болады. Дұрыс шешім қабылдағаныңызды біле тұра, оған күмәндану арқылы өзіңізді ешқашан қинамаңыз.

Темекі шегу туралы ойламауға тырыспаңыз немесе бұл туралы үнемі ойлаймын деп уайымдамаңыз. Бірақ бұл туралы ойлаған сайын — бүгін болсын, ертең болсын немесе өміріңіздің қалған бөлігінде болсын — «УРА! МЕН ТЕМЕКІ ШЕКПЕЙТІН АДАММЫН!» деп ойлаңыз.

Алмастырғыштың ешқандай түрін ҚОЛДАНБАҢЫЗ. Өз темекілеріңізді САҚТАМАҢЫЗ. Басқа темекі шегушілерден ҚАШПАҢЫЗ. Тек темекіні тастағаныңыз үшін өмір салтыңызды ешқандай жолмен ӨЗГЕРТПЕҢІЗ. Егер сіз жоғарыда аталған нұсқауларды орындасаңыз, көп ұзамай ақиқаттың ашылу сәтін сезінесіз. Бірақ:

Сол сәттің келуін күтпеңіз. Жай ғана өміріңізді жалғастырыңыз. Биіктерден ләззат алыңыз және төмендермен күресіңіз. Сіз бұл сәттің тез арада келетінін байқайсыз.

43. Суға батқан кемеде қалған темекі шегушіге көмектесіңіз

Қазіргі уақытта темекі шегушілер дүрбелеңде. Олар қоғамда өзгеріс бар екенін сезеді. Темекі шегу қазір тіпті темекі шегушілердің өздері тарапынан да мүлдем қоғамға жат нәрсе ретінде қарастырылады. Олар сондай-ақ бәрінің аяқталып келе жатқанын сезеді. Миллиондаған темекі шегушілер қазір тоқтатуда және барлық темекі шегушілер бұл фактіні біледі.

Темекі шегуші суға батқан кемеден кеткен сайын, онда қалғандар өздерін бақытсыз сезінеді. Әрбір темекі шегуші қағазға оралған кептірілген жапырақтар үшін жақсы ақша төлеу, оларды тұтату және өкпесіне қатерлі ісік тудыратын шайырды жұту күлкілі екенін инстинктивті түрде біледі. Егер сіз әлі де мұны ақымақтық деп ойламасаңыз, жанып тұрған темекіні құлағыңызға тығып көріңіз және айырмашылығы неде екенін сұраңыз. Бар болғаны біреу. Сіз никотинді ол жолмен ала алмайсыз. Егер сіз аузыңызға темекі тығуды тоқтата алсаңыз, сізге никотин қажет болмайды.

Темекі шегушілер темекі шегуге ұтымды себеп таба алмайды, бірақ егер басқа біреу мұны істеп жатса, олар өздерін соншалықты ақымақ сезінбейді.

Темекі шегушілер темекі шегулері туралы басқаларға ғана емес, өздеріне де өтірік айтады. Оларға солай істеуге тура келеді. Егер олар өзін-өзі құрметтеуді сақтап қалғысы келсе, миды улау (brainwashing) өте маңызды. Олар темекі шегулерін тек өздеріне ғана емес, темекі шекпейтіндерге де ақтау қажеттілігін сезінеді. Сондықтан олар темекі шегудің елес артықшылықтарын үнемі жарнамалап жүреді.

Егер темекі шегуші «Ерік күші әдісімен» тоқтатса, ол әлі де өзін айырылғандай сезінеді және шағымданғышқа айналуға бейім болады. Мұның бар істейтіні — басқа темекі шегушілерге темекі шегуді жалғастырудың қаншалықты дұрыс екенін растау.

Егер бұрынғы темекі шегуші еркін болуға қол жеткізсе, ол енді өзін тұншықтырудың немесе ақшаны босқа шашудың қажеті жоқ екеніне риза болады. Оның үстіне, оған өзін ақтаудың қажеті жоқ, ол отырып алып темекі шекпеудің қандай керемет екенін айтпайды. Ол мұны тек сұраған жағдайда ғана жасайды, ал темекі шегушілер бұл сұрақты қоймайды. Оларға жауап ұнамайды. Есте сақтаңыз, оларды темекі шегуге мәжбүрлейтін нәрсе — қорқыныш, және олар бастарын құмға тығып ұстауды жөн көреді.

Олар бұл сұрақты тек тоқтату уақыты келгенде ғана қояды.

Темекі шегушіге көмектесіңіз. Бұл қорқыныштарды алып тастаңыз. Оған өмір бойы өзіңді тұншықтырудың қажеті жоқ екені қандай керемет екенін, таңертең ысқырып, жөтелудің орнына сергек және сау болып ояну қандай жақсы екенін, құлдықтан азат болу, бүкіл өміріңізден ләззат алу, сол қорқынышты қара көлеңкелерден құтылу қандай керемет екенін айтыңыз. Немесе, одан да жақсысы, оған кітапты оқытыңыз.

Темекі шегушіні атмосфераны ластап жатыр немесе қандай да бір жолмен таза емес деп кемсітпеу өте маңызды. Бұрынғы темекі шегуші бұл жағынан ең жаманы деген жалпы түсінік бар. Менің ойымша, бұл түсініктің негізі бар және бұл тоқтатудың «Ерік күші әдісіне» байланысты деп ойлаймын. Өйткені бұрынғы темекі шегуші, ол тастаса да, мидың улануының бір бөлігін сақтап қалады, оның бір бөлігі әлі де құрбандық жасадым деп сенеді. Ол өзін осал сезінеді және оның табиғи қорғаныс механизмі — темекі шегушіге шабуыл жасау. Бұл бұрынғы темекі шегушіге көмектесуі мүмкін, бірақ темекі шегушіге көмектесу үшін ештеңе істемейді. Оның бар істейтіні — оны қарсы қою, оны одан сайын бейшара сезіндіру және сәйкесінше оның темекіге деген қажеттілігін арттыру.

Қоғамның темекі шегуге деген көзқарасының өзгеруі миллиондаған темекі шегушілердің тастауының негізгі себебі болса да, бұл оларға мұны жеңілдетпейді. Шын мәнінде, бұл оны әлдеқайда қиындатады. Қазіргі уақытта темекі шегушілердің көпшілігі негізінен денсаулыққа байланысты тоқтатып жатырмыз деп санайды. Бұл мүлдем дұрыс емес. Денсаулыққа төнетін орасан зор қауіп тоқтатудың басты себебі болса да, темекі шегушілер жылдар бойы өздерін өлтіріп келеді және бұл ешқандай айырмашылық жасамады. Темекі шегушілердің тоқтауының негізгі себебі — қоғам темекі шегуді шын мәнінде не екенін көре бастады: лас есірткіге тәуелділік. Ләззат әрқашан елес болды; бұл көзқарас осы елесті жояды, сөйтіп темекі шегуші ештеңесіз қалады.

Лондон метросында темекі шегуге толық тыйым салынған кезде, бұл темекі шегушінің дилеммасының классикалық мысалы болды. Темекі шегуші не: «Жарайды, егер пойызда темекі шеге алсам, мен басқа көлік құралын табамын», — деген ұстанымды ұстанады, бұл ешқандай пайда әкелмейді, тек London Transport-қа құнды табысынан айырылуға әкеледі, немесе ол: «Жақсы, бұл маған темекі шегуді азайтуға көмектеседі», — дейді. Мұның нәтижесінде ол пойызда бір немесе екі темекі шегудің орнына (олардың ешқайсысынан ләззат алмас еді), бір сағат бойы тыйылады. Алайда, осы мәжбүрлі абстиненция кезеңінде ол тек менталды түрде айырылып, сыйлығын күтіп қана қоймайды, сонымен қатар оның денесі никотинді аңсайды — және, о, ақырында оған темекі тұтатуға рұқсат етілгенде, сол темекі қаншалықты қымбат болады десеңізші. Қоғамдық орындарда темекі шегуге толық тыйым салудың енгізілуімен темекі шегуші үшін өмір қаншалықты нашар болуы керек.

Мәжбүрлі абстиненция іс жүзінде қабылдауды азайтпайды, өйткені темекі шегуші ақырында темекі шегуге рұқсат етілгенде өзін көбірек темекімен еркелетеді. Оның бар істейтіні — темекі шегушінің санасына темекінің қаншалықты қымбат екенін және оған қаншалықты тәуелді екенін сіңіру.

Менің ойымша, бұл мәжбүрлі абстиненцияның ең зұлым жағы — оның жүкті әйелдерге әсері. Біз бақытсыз жасөспірімдердің бастапқыда тәуелді болуына әкелетін жаппай миды улауға ұшырауына жол береміз. Содан кейін, олардың өміріндегі ең күйзелісті кезеңде, олардың алданған санасында темекі ең қажет болған кезде, медицина қызметкерлері балаға тигізетін зиянына байланысты оларды тастауға бопсалайды. Көпшілігі мұны жасай алмайды және өз кінәсінен емес, өмір бойы кінәлілік кешенінен зардап шегуге мәжбүр болады. Олардың көпшілігі табысқа жетеді және: «Жақсы, мен мұны бала үшін жасаймын және тоғыз айдан кейін бәрібір емделемін», — деп ойлап, қуанады. Содан кейін босанудың ауырсынуы мен қорқынышы келеді, содан кейін олардың өміріндегі ең үлкен «серпіліс» болады. Ауырсыну мен қорқыныш аяқталды, әдемі, жаңа сәби келді және ескі триггер механизмі іске қосылады. Миды улаудың бір бөлігі әлі де бар және кіндік кесілмей жатып, ананың аузында темекі болады. Оқиғаның қуанышы оның санасынан жағымсыз дәмді блоктайды. Оның қайтадан тәуелді болуға ниеті жоқ. «Бар болғаны бір темекі». Тым кеш! Ол қазірдің өзінде тәуелді. Никотин оның денесіне қайта түсті. Ескі құштарлық басталады.

Героинге тәуелділер заң бойынша қылмыскерлер болса да, біздің қоғамның көзқарасы өте дұрыс: «Бейшара адамдарға көмектесу үшін не істей аламыз?» Кедей темекі шегушіге де осындай көзқарасты қабылдайық. Ол қалағандықтан емес, мәжбүрмін деп ойлағандықтан темекі шегеді және героинге тәуелді адамнан айырмашылығы, ол әдетте жылдар бойы психикалық және физикалық азапты шегуге мәжбүр. Біз әрқашан тез өлім баяу өлімнен жақсы дейміз, сондықтан кедей темекі шегушіге қызықпаңыз. Ол сіздің аяушылығыңызға лайық.

44. Темекі шекпейтіндерге кеңес

Темекі шегетін достарыңызға немесе туыстарыңызға осы кітапты оқуға көмектесіңіз

Алдымен осы кітаптың мазмұнын зерттеңіз және өзіңізді темекі шегушінің орнына қойып көріңіз.

Оны бұл кітапты оқуға мәжбүрлемеңіз немесе денсаулығын құртып жатқанын немесе ақшасын босқа шашып жатқанын айтып, темекі шегуді тоқтатуға тырыспаңыз. Ол мұны сізден жақсы біледі. Темекі шегушілер ләззат алғандықтан немесе қалағандықтан темекі шекпейді. Олар өзін-өзі құрметтеуді сақтап қалу үшін ғана өздеріне және басқа адамдарға осылай айтады. Олар темекіге тәуелді сезінгендіктен, темекі оларды босаңсытады, батылдық пен сенімділік береді және өмір темекісіз ешқашан жағымды болмайды деп ойлағандықтан темекі шегеді. Егер сіз темекі шегушіні тоқтатуға мәжбүрлесеңіз, ол өзін қақпанға түскен жануардай сезінеді және темекісін одан сайын қалайды. Бұл оны жасырын темекі шегушіге айналдыруы мүмкін және оның санасында темекі одан да қымбат болады (26-тарауды қараңыз).

Оның орнына монетаның екінші жағына назар аударыңыз. Оны бұрынғы темекі шегушілердің ортасына қосыңыз (тек Ұлыбританияның өзінде олардың 15 миллионы бар). Оларға темекі шегушіге өздерінің де өмір бойы тәуелді болдық деп ойлағанын және темекі шекпейтін адам ретінде өмір қаншалықты жақсы екенін айтқызыңыз.

Оны тоқтата алатынына сендіргеннен кейін, оның санасы ашыла бастайды. Содан кейін абстиненциялық қысылудан туындаған елесті түсіндіре бастаңыз. Темекі оған серпіліс беріп қана қоймайды, сонымен қатар оның сенімділігін жойып, оны ашуланшақ және күйзелісті етеді.

Енді ол бұл кітапты өзі оқуға дайын болуы керек. Ол өкпе қатерлі ісігі, жүрек аурулары және т.б. туралы беттерді оқимын деп күтеді. Тәсілдің мүлдем басқа екенін және ауруға сілтемелер кітаптағы материалдың аз ғана бөлігі екенін түсіндіріңіз.

Абстиненция (шегуді тастау) кезеңіндегі көмек

Бұрынғы темекі шегуші қиналып жүр ме, жоқ па, ол қиналып жүр деп болжаңыз. Тоқтату оңай екенін айтып, оның азабын азайтуға тырыспаңыз; оны ол өзі жасай алады. Оның орнына онымен қаншалықты мақтанатыныңызды, оның қаншалықты жақсы көрінетінін, иісі қаншалықты жағымды екенін, тыныс алуы қаншалықты жеңілдегенін айтып отырыңыз. Мұны үнемі жасап тұру өте маңызды. Темекі шегуші тоқтатуға әрекет жасағанда, әрекеттің эйфориясы және достары мен әріптестерінің назары оған көмектесе алады. Алайда, олар тез ұмытуға бейім, сондықтан мақтауды жалғастырыңыз.

Ол темекі шегу туралы айтпағандықтан, сіз ол туралы ұмытып кетті деп ойлауыңыз мүмкін және оның есіне салғыңыз келмейді. Әдетте «Ерік күші әдісінде» керісінше болады, өйткені бұрынғы темекі шегуші басқа ештеңеге емес, тек соған ғана беріліп кетеді. Сондықтан тақырыпты қозғаудан қорықпаңыз және оны мақтауды жалғастырыңыз; егер ол темекі шегуді есіне салғаныңызды қаламаса, ол сізге айтады.

Абстиненция кезеңінде оны қысымнан босатуға тырысыңыз. Оның өмірін қызықты және жағымды ету жолдарын ойластыруға тырысыңыз.

Бұл темекі шекпейтіндер үшін де қиын кезең болуы мүмкін. Егер топтың бір мүшесі ашуланшақ болса, бұл жалпы қайғыға әкелуі мүмкін. Сондықтан бұрынғы темекі шегуші ашуланшақ болса, мұны алдын ала болжаңыз. Ол ашуын сізден алуы мүмкін, бірақ жауап қайтармаңыз; дәл осы уақытта ол сіздің мақтауыңыз бен жанашырлығыңызға көбірек мұқтаж. Егер өзіңіз ашуланшақ болсаңыз, оны көрсетпеуге тырысыңыз.

Мен «Ерік күші әдісінің» көмегімен тастауға тырысқанда қолданған айлаларымның бірі — әйелім немесе достарым: «Сенің осылай қиналып жүргеніңді көре алмаймын. Құдай үшін, темекі шегіп алшы», — деп айтады деген үмітпен қыңырлық таныту еді. Сонда темекі шегуші ұятқа қалмайды, өйткені ол «беріліп» жатқан жоқ — оған нұсқау берілді. Егер бұрынғы темекі шегуші осы айланы қолданса, ешқандай жағдайда оны темекі шегуге ынталандырмаңыз. Оның орнына: «Егер темекі саған осылай әсер етсе, құдайға шүкір, жақында сен еркін боласың. Бас тартуға батылдығың мен ақылың жеткені қандай керемет», — деп айтыңыз.

Финал: Осы масқараны тоқтатуға көмектесіңіз

Менің ойымша, темекі шегу — ядролық қаруды қоса алғанда, қоғамдағы ең үлкен масқара.

Әрине, өркениеттің негізі, адамзат түрінің осыншалықты алға жылжуының себебі — біз біліміміз бен тәжірибемізді бір-бірімізге ғана емес, болашақ ұрпаққа да жеткізе аламыз. Тіпті төменгі түрлер де өз ұрпақтарын өмірдегі қауіптер туралы ескертуді қажет деп санайды.

Егер ядролық қару жарылмаса, ешқандай проблема жоқ. Ядролық қарулануды жақтайтын адамдар: «Олар бейбітшілікті сақтап тұр», — деп мақтанышпен айта алады. Егер олар жарылса, олар темекі шегу мәселесін және басқа да барлық мәселелерді шешеді, ал саясаткерлер үшін бонус — «Сіз қателестіңіз» деп айтатын ешкім болмайды (олардың ядролық қаруды қолдауының себебі осы ма екен деп ойлаймын).

Алайда, мен ядролық қарумен қаншалықты келіспесем де, кем дегенде мұндай шешімдер адамзатқа көмектеседі деген шынайы сеніммен, адал ниетпен қабылданады, ал темекі шегуге келгенде, шындық белгілі. Мүмкін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде адамдар темекі батылдық пен сенімділік береді деп шын жүректен сенген шығар. Бүгінде билік мұның жалған екенін біледі. Қазіргі темекі маркетингіне қараңызшы. Олар босаңсу немесе ләззат туралы ешқандай мәлімдеме жасамайды. Олардың жасайтын жалғыз мәлімдемесі — темекінің сапасы туралы. Удың сапасы бізді неге алаңдатуы керек?

Нағыз екіжүзділік таңқаларлық. Қоғам ретінде біз кокаин мен героинге тәуелділікке қатты алаңдаймыз. Темекі шегумен салыстырғанда бұл проблемалар болмашы. Халықтың алпыс пайызы никотинге тәуелді болған және олардың көпшілігі темекіге қалтасы көтермейтін ақшаны жұмсайды. Жыл сайын ондаған мың адамның өмірі тәуелді болып қалуына байланысты бұзылады. Темекі шегу қоғамдағы ең үлкен өлтіруші болып табылады, бірақ ең үлкен мүдделі тарап — біздің Қазынашылық. Ол никотинге тәуелділердің қайғысынан жыл сайын £8,000,000,000-нан астам табыс табады, ал темекі империяларына өздерінің ластығын маркетинг пен жарнамалауға жылына £120,000,000 жұмсауға рұқсат етілген.

Темекі компанияларының қораптарға денсаулық туралы ескертуді басып шығаруы қандай ақылдылық, ал біздің үкімет қатерлі ісік қорқынышы, жағымсыз иіс және аяқтың кесілуі туралы теледидарлық науқандарға болмашы ақша жұмсайды және олар: «Біз сізге қауіп туралы ескерттік. Бұл сіздің таңдауыңыз», — деп өздерін ақтайды. Темекі шегушіде героинге тәуелді адам сияқты таңдау жоқ. Темекі шегушілер тәуелді болуды шешпейді; олар нәзік тұзаққа түседі. Егер темекі шегушілерде таңдау болса, ертең таңертең жалғыз темекі шегушілер — кез келген уақытта тоқтата аламын деп сеніп бастаған жастар ғана болар еді.

Неліктен жалған стандарттар? Неліктен героинге тәуелділер қылмыскерлер ретінде қарастырылады, бірақ тәуелді ретінде тіркеліп, одан құтылуға көмектесу үшін тегін героин мен тиісті медициналық ем ала алады? Никотинге тәуелді ретінде тіркеліп көріңізші. Сіз темекіні өзіндік құнымен ала алмайсыз. Сіз нақты құнынан үш есе көп төлеуіңіз керек және әрбір Бюджет күні үкімет сізді одан әрі қысады. Темекі шегушінің қиындықтары жеткіліксіз болғандай!

Егер сіз дәрігерге көмек сұрап барсаңыз, ол сізге: «Мұны тоқтатыңыз, бұл сізді өлтіреді», — дейді (мұны сіз онсыз да білесіз) немесе ол сізге рецепт ақысын төлеуді талап ететін және іс жүзінде сіз тастауға тырысып жатқан есірткіні қамтитын никотинге тәуелділіктің басқа түрін жазып береді.

Қорқыту науқандары темекі шегушілерге тоқтатуға көмектеспейді. Олар мұны қиындатады. Олардың бар істейтіні — темекі шегушілерді қорқыту, бұл оларды темекі шегуге одан сайын итермелейді. Бұл тіпті жасөспірімдердің тәуелді болуына да кедергі болмайды. Жасөспірімдер темекінің өлтіретінін біледі, бірақ олар бір темекінің өлтірмейтінін де біледі. Темекі шегу кең таралғандықтан, ерте ме, кеш пе, жасөспірім әлеуметтік қысым немесе қызығушылық арқылы бір ғана темекіні байқап көреді. Және оның дәмі өте жаман болғандықтан, ол тәуелді болып қалуы мүмкін.

Неліктен біз бұл масқараның жалғасуына жол береміз? Неліктен біздің үкімет дұрыс науқан жүргізбейді? Неліктен ол бізге никотиннің есірткі және өлтіруші у екенін, ол сізді босаңсытпайтынын немесе сенімділік бермейтінін, керісінше жүйкеңізді құртатынын және тәуелді болу үшін бір ғана темекі жеткілікті екенін айтпайды?

Мен Г. Уэллстің «Уақыт машинасы» (The Time Machine) кітабын оқығаным есімде. Кітапта алыс болашақтағы оқиға сипатталады, онда бір адам өзенге құлап кетеді. Оның серіктері жағада мал сияқты отыра береді, оның үмітсіз айқайына назар аудармайды. Мен бұл оқиғаны адамгершілікке жатпайтын және өте алаңдатарлық деп таптым. Мен қоғамымыздың темекі шегу мәселесіне жалпы немқұрайлылығын өте ұқсас деп санаймын. Әсіресе, 2006 жылы Үкімет пен медициналық және ғылыми мекемелердің менің темекіні тастау әдісімді елемей, салық төлеушілердің қыруар ақшасын тек темекі ғана емес, никотинді патчтар, сағыздар және басқа да жаңа никотин жеткізу өнімдерін қолданатын болашақ никотинге тәуелділер ұрпағын құруға жұмсағаны мені алаңдатады.

Неліктен біз қоғамға дені сау жасөспірімдерді, темекі шегуді бастамас бұрын өмірі толық болған жастарды, өмір бойы құлдықта, ластық пен ауруда өзін психикалық және физикалық тұрғыдан жою артықшылығы үшін өмір бойы ақша төлеуге мәжбүрлеуге жол береміз?

Сіз мен фактілерді тым әсірелеп жібердім деп ойлауыңыз мүмкін. Олай емес. Менің әкем елуінші жылдардың басында темекі шегудің кесірінен қайтыс болды. Ол күшті адам еді және бүгінге дейін тірі болуы мүмкін еді.

Мен қырқыншы жылдары өлімге бір қадам қалдым деп есептеймін, бірақ менің өлімім темекі шегуге емес, миға қан құйылуына жатқызылар еді. Мен қазір өмірімді аурудан мүгедек болған немесе соңғы сатыдағы адамдарға кеңес берумен өткіземін. Егер ойланып көрсеңіз, сіз де көптеген адамдарды білетін шығарсыз.

Қоғамда өзгеріс желі бар. Қар кесегі домалай бастады, бұл кітап оны қар көшкініне айналдыруға көмектеседі деп үміттенемін.

Сіз де хабарламаны тарату арқылы көмектесе аласыз.

ҰЛЫБРИТАНИЯДА ҮКІМЕТ САЛЫҚ ТӨЛЕУШІЛЕРДІҢ МИЛЛИОНДАҒАН ФУНТ АҚШАСЫН НИКОТИНДІ АЛМАСТЫРУ ТЕРАПИЯСЫ (НАТ) ДЕП АТАЛАТЫН НӘРСЕГЕ ЖҰМСАУДА ЖӘНЕ АЛЛЕН КАРРДЫҢ EASYWAY ӘДІСІН ЕЛЕМЕУДЕ. СІЗ НАШАҚОРҒА НИКОТИН БЕРУ АРҚЫЛЫ НИКОТИНГЕ ТӘУЕЛДІЛІКТІ ЕМДЕЙ АЛМАЙСЫЗ. ҚАЗІРГІ ҮКІМЕТ САЯСАТЫ САЛЫҚ ТӨЛЕУШІНІҢ ЕСЕБІНЕН НИКОТИНГЕ ТӘУЕЛДІЛІКТІ МӘҢГІЛІККЕ ҚАЛДЫРУДА ЖӘНЕ МҰНДАҒЫ ЖАЛҒЫЗ ЖЕҢІМПАЗДАР — НИКОТИНГЕ ТӘУЕЛДІ НАРЫҚТЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ҮШІН ТЕМЕКІ КОМПАНИЯЛАРЫМЕН БӘСЕЛЕСІП ЖАТҚАН НАТ ӨНДІРЕТІН ФАРМАЦЕВТИКАЛЫҚ КОМПАНИЯЛАР. ӘЛЕМНІҢ ҚАЙ ЖЕРІНДЕ БОЛСАҢЫЗ ДА, ЕГЕР СІЗ АЛЛЕН КАРРДЫҢ EASYWAY ӘДІСІНЕН ПАЙДА КӨРДІМ ДЕП СЕЗСЕҢІЗ, САЛЫҚ ТӨЛЕУШІЛЕРДІҢ ЕСЕБІНЕН НИКОТИН БЕРУДІҢ АБСУРДТЫЛЫҒЫН КӨРСЕҢІЗ ЖӘНЕ АЛЛЕН КАРРДЫҢ EASYWAY ӘДІСІН ҰЛТТЫҚ ДЕНСАУЛЫҚ САҚТАУ ҚЫЗМЕТІҢІЗДЕ (ЕГЕР БАР БОЛСА) ҚОЛЖЕТІМДІ ЕТУ АРҚЫЛЫ БАСҚАЛАРҒА КӨМЕКТЕСКІҢІЗ КЕЛСЕ, ОНДА ӨЗ ДӘРІГЕРІҢІЗГЕ, САЯСАТКЕРЛЕРГЕ, МЕДИЦИНАЛЫҚ МЕКЕМЕЛЕРГЕ, ГАЗЕТТЕРГЕ, ТЕЛЕ ЖӘНЕ РАДИО СТАНЦИЯЛАРЫНА ЖӘНЕ ЕЛІҢІЗДЕГІ БАСҚА ДА БАҚ-ТАРҒА ЖӘНЕ ИНТЕРНЕТКЕ ОСЫ МАСҚАРА ЖАҒДАЙҒА НАЗАР АУДАРТА ОТЫРЫП ХАТ ЖАЗЫҢЫЗ. СІЗ ӨЗГЕРІС ЖАСАЙ АЛАСЫЗ.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.