(Мұсабай жырау нұсқасы)
Бұрынғы өткен заманда,
Қалың қазақ ішінде,
Базарбай деген бай бар еді,

Төрт түлік малға сай еді,
Төлеген деген бір баласы бар еді.
Төлеген мырза дер еді,
Сұлулыққа келгенде

Сырлаған қызыл жебе еді.
Жасы он беске келгенде

Үш ай тамам қыз іздеп,
Қазақтан сұлу жарамай,
Сұлу тауып ала алмай,
Мырзаға сұлу жарамай,

Әуре болып жүр еді.
[Жайықтың] арғы жағында,
Шыбық судың бойында
Қыпшақ деген ел еді.

Қуысып жылқы жүр еді.
Тамам қыпшақ аттанып,
Базарбайдың елімен
Барымталасып жау болып,

Бес жүз елу жылқы алды.
Кіші жүз болып сөйлесіп,
Көп қыпшақтың еліне
Сәлем айтып хат жазды:

Сонда қыпшақ болып кеңесті,
Орта жүз болып сөйлесті,
Сөйлескенде не десті:

Былай барсақ, қазақ жау,
Не қылып күнді көреміз?
Базарбайға сәлем де,
Жіберсін бізге хабарды,

Алтауының қарындасы
Жібек сұлу деген бар екен,
Айтулының өзі екен,
Қырымдағы сұлу қыз екен.

Оймақтай аузы бүрілген,
Ішкен асы асылдың
Тамағынан көрінген.
Қостан әйкел тағынған,

Жібекті алты ағасы
Айттырса, жұртқа бермейді,
Еш жігітті де тәуір көрмейді.
Бидай өңді, нұр жүзді,

Секпілі жоқ, қой көзді.
Әйел де болса, бір сөзді,
Жібек он бес жасында,
Сексен бір нөкер қасында,

Сауырға жібектен жабу жаптырып,
Пәуескелі күймемен,
Парлатып жорға жектіріп,
Ел көшкенде сексен қыз нөкерге

Мен де бірге барайын,
Берсе малмен алайын,

Тіземен тартып алайын.
Сүйдеп мырза жүрмек болады,
Бір зергерге барады.
Қырық ат беріп Төлеген

Алтынды ер сатып алады.
Қырық атқа алған алтынды ерді
Жорғаға салып ерледі,
Екі жүздей елшімен

Таң сарғайып атқанда,
Баласының кеткенін
Бәйбіше сонда есітті.
Ақ жаулығы мойнында,

Шам-шырағы қолында,
Баласының соңынан
Жаяу қуып жөнеді,
Соңынан қуып келеді.

Беліңе будың шар болат,
Тілімді алсаң, елге қайт,
Ақ ордаңа бар да жат!
Армансыз дәурен сүрейін.

Кіші жүз деген еліңнен,
Қатар-құрбы теңіңнен,
Бүкіл малым берсем де
Айттырып сұлу берейін,

Аса жұртқа барғанда,
Ердің көркі мал болар,
Қолыңда малың бар болса,
Қара басың хан болар.

Қолыңда малың жоқ болса,
Үстің тұман шаң болар.
Қарағай көркі – тал, – дейді.
Алуа көркі – бал, – дейді,

Егер кетсең, шырағым,
Жалғыз бала, қарағым,
Сауырсы шұбар жорғадан
Екі жүз жорға берейін,

Жүріп жорға ал, – дейді.
Екі жүздей елшіге,
Сол жорғаны айдатып,
Байдың сұлу қызына

Әулиедей көреді,
Ауылға қайтып келеді,
Ауылға қайтып келген соң,
Сауырсы шұбар жорғадан

Екі жүз жорға береді.
Көп елшіге айдатып
Және қайтып жөнеді.
Қырық атқа алған алтынды ер

«Төлеген кепті» деген соң
Батырдың жүзін көрмекке,
Қалжыңдасып күлмекке,
Тәуір көрсе біреуі соған тимекке.

Тамам қыздар бас қосып,
Соңынан қуып таласты.
Төлегенді көре алмай,
Елден шыққан қалың қыз

Мінді атының беліне,
Нан піседі деміне.
Арада он бес қонады,
Көп қыпшақтың еліне

Аман-есен барады.
«Төлеген келді» деген соң
Бауырға шатыр құрады.
Барымтаға түскен жылқыны

«Қыз Жібектің ауылы
Қайда отыр?» деп сұрады.
Жібектің ауылын білген кісіні
Әулиедей көреді.

Екі жорға тең ұстап
Сүйіншіге береді.
Ақсақалдан бата алып,
Молдалардан хат алып,

Мінген аты қара-ды,
Елден шыққан жорғаны
Қайтып келіп санады.
Мырзалықпен тауысып

Он екі жорға қалады.
Және бір күн болғанда,
Қыз Жібектің ауылы
Жылғалысайдан көшіпті,

Он екі жорға жегіпті.
Сексен қыз сая көтеріп,
Төлегеннің хабарын
Жібек сонда есітті.

Халық еңкейген төрені
Біз де көрсек десіпті.
Сол уақытта Төлеген

Сексен қыз сая көтерген,
Қыз Жібектің көшіне
Соңынан қуып жолықты.
Алтын есік күйменің

Саясында ұйықтаған
Жібекті көзі көреді.
Төлеген сонда ойлайды:

Басыма кемдік келер, – деп.
Қаптаған көштің Төлеген
Жақындап барып қасына,
Бір төбенің басына.

Алтын баулы шатырды
Мырза құрып үстіне,
Жатып ұйықтап қалады.
Қарасайшы кедейдің

Асқар төбе бел еді,
Сөйлер сөзге кен еді.
Қызыл тілін безеген,
Тілден теңдік бермеген,

Қаршыға деген бір жырау
Домбырасын қолға алып
Көш қасына келеді.
Жібекке сонда сөйледі:

Әйелде ару бір сөзді,
Әйелде ару сен едің
Тілдегі шешен мен едім.
Алшын рудың елінен,

Базарбайдың белінен,
Төлеген мырза туыпты,
Атаның жолын қуыпты.
Екі жүздей елшімен

Айттырып алып сүймекке,
Елінен іздеп келіпті.
Бар десең, Жібек, барайын,
Халыққа берген жорғадан

Мен де жорға алайын.
Төлеген ерді көрейін,
Мен де жорға мінейін,
«Теңі келсе, тегін бер»,

Барсаң барып кел, – дейді.
Салтаң атты кедейдің
Жорғасын ал да мін, – дейді.
Сол уақытта Қаршыға,

Төлеген жатқан шатырға,
Бұра шауып жөнейді.
Қасына жетіп барады,
«Төлегенді көрсет» деп,

Өлеңменен сұрады.
Құдай берген көп сөзін
Кеудесінде сақтады.
Келген жерден Қаршыға

Төлегенді мақтады.
«Төлеген» деп айтқаны
Kөп елшіге жақпады.
Мырза ұйықтап жатқанда,

Сол уақыттары болғанда
Таудан аққан бұлаққа-ай,
«Төлеген» деген бір дауыс
Шалынды барып құлаққа-ай.

Сол уақытта Төлеген
Мініп алды дөненді
Киді жібек беренді.
Шатырдан басын шығарып

Төлеген айтты өлеңді.
Төлеген:

Дем бітіп, жетіп қаза өлмегеннің.
Кетер ме бұл қорлығың, ер Қаршеке,
Еліңнен сұлу тауып бермегенің.
Қaршыға:

Құлынның сүт бермейді емегені.
Қыз туды біздің елден Жібек деген
Кіші жүздің болсын жолың Төлегені.
Төлеген сонда сөйлейді:

Екі жорға мін, – дейді.
Өлгенше риза болайын
Қуып жетіп Жібек қыздың көшіне
Ақ саясын көтеріп,

Ақ күймеге енгізіп,
Бетінен сүйгіз, жүр, – дейді.
Сонда Қаршыға жүреді,
Төлегендей батырды

Қолынан алып мінеді.
Төлегенді ертіп ап,
Қыз Жібектің көшінің
Соңынан қуып келеді.

Тергенің таудың шиесі.
Бәрің сая көтеріп,
Қыз Жібектің басына
Халыққа тиер киесі.

Бар ма [екен] қыз иесі?
Сонда Жібек күймеде жатып сөйледі:

Келмеші менің шеніме,
Менің кеулім ауар ма,
Сен сықылды кедейдің
Былшылдап айтқан сөзіне?

Көп сөйлемей, қу кедей,
Жүре бер әрмен жөніңе.

Шаруа малын бағады.
Не қылайын деп едің
Халыққа кесір болса да
Өзіме майдай жағады.

Жиделі құмның көсігі.
Дуалы бай орайды
Шым жібектен есігін.

Ханның қызы ханша
Болушы еді несібім.
Кедей дедің күймеңнен
Кімге дәрі болыпты

Сендей күңнің тесігі.
Тағы Жібек сөйледі:

Айттырып әкем берген жоқ.
Сен сықылды кедейдің

Жалғыз менің соңымда
Кімдер кетіп өлген жоқ?
Сарайшықта сарай бар,
Сары орамал орай бар,

Көп сөйлемей жүре бер,
Салтаң атты жолаушы,
Мені алмаққа талай бар!
Төлеген кейіп жөнеді,

Алты жүздей жылқымен
Айттырып, Жібек, алмасам, – деп,
Ханша басың күң қылып,
Жібек шашың жүн қылып,

Айттырып, бәлем, алмасам,
Ашуланып жөнеді.
Қаршығаға кайта келеді,
Кейіп Төлеген сөйледі:

Қарындасың қыз Жібек
Сүйдірмеді бетін, – деп.
Бетінен сүйгіз жүр, – дейді,
Сүйгізбесең бетінен,

Қожамысың, бекмісің –
Қосақтап жорға бергендей,
Соңыңа еріп жүргендей,
Жеті енеңді ұрайын,

Қолдан кетер болған соң,
Қаршыға не істерін білмейді,
Жібекке шауып жөнейді.
Сол уақытта Қыз Жібек

Қаршығаның алдынан
Қарсы шығып жөнейді,
Алдынан келіп сөйлейді:

Жалғыз нашар мен едім.
Не басыңа күн туды,
Алланың таңы атқандай?
Арым бетке басқандай,

Қанша күнәм бар еді,
Салтаң атты кедейге
Қарабасым – қос жорға
Көш-жөнекей сатқандай?

Жылқы тұрмас саяқтан.
Тіріде кеуілім қалмаған,
Сөз есіттің қай жақтан?
Керге біткен жауырдан,

Адам түтпес бауырдан.
Сатқаным жоқ, Жібекжан,
Алып едім қос жорға,
Көш-жөнекей тамырдан.

Өлгенше риза болайын,
Шақырып алып Төлеген
Ақ күймеге енгізіп,
Дидарыңды көргізіп,

Бір сүйгізсең бетіңнен.
Сонда Жібек сөйлейді:

Төлеген ердің тұлғасын.
Астыңа міндің жорғасын,

Көрсетейін кейпімді
Лебізің жалған болмасын.
Сонда Төлеген жорға мініп тебініп,
Жібек жатқан ордаға

Аттан түсіп жүгіріп.
Жібек жатқан күймеге
Кіріп келсе үңіліп,
Отыр екен Қыз Жібек

Сол ауылдың сыртында,
Бір төбенің басында,
Жүз қаралы кісінің ішінде,
Өзі жетпіс жасында,

Құрдай көзі қызарған,
Өкпедей беті бозарған,

Еріксіз көрген кім едің?
Сонда Төлеген шалға кейіп сөйлейді:

Алшын деген ел едім,
Елден шыққан ер едім.
Танымасаң айтайын,
Жалғыз қызың Жібектің,

Алтын саясын көтеріп,
Бетінен сүйген мен едім.
Жеті енеңді ұрайын,

Не қылайын деп едің?
Сүйдеп айтып тұрады,
Бес жігіттің айдаған
Бес жүз елу көп жылқысы

Шаңдатып келіп құлады.
Көп жылқыны көрген соң
Шал есінен танады,
Ақылын жылқы алады.

Бөрідей көзің жайнаған,
Алты жүздей жылқыны
Алдыңа салып айдаған,
Төлеген мырза, сен бе едің?

Танымаған алдыңда
Алжыған кәрің мен бе едім?
Байлаған қылыш беліңе

Төлеген ердің шеніне?
Хан баласы патшадан
Төлегеннің кемі не?
Шақырып кел Қаршығаны

Мен де жорға берейін.
Жалғыз қызым Жібекті
Қосқан екен теңіне.
Алдыңда өзім өлейін,

Қалыңмалсыз берейін.
Бес жүз жылқыны қолына алып,
Бес жігіт құда ертіп,
Шал ауылға жөнеді,

Кешке құда түседі.
Бие саумал, сүт, қымыз
Сапырып қойған ішеді.
Бүкіл малын қырады,

Таң атқанша қызық қылып жатады,
Қызықпен таң атады.
Таң атқан соң бес жігіт
Бес жүз елу жылқыны

Киітке киіп жөнеді.
Бес жігіттен айрылып
Қыз Жібекті қия алмай,
Дән адамнан ұялмай,

Он сегіз күн болғанда,
Еліне қайтпақ болады.
Жібек орнынан ерте тұрады,
Төлеген мінген жорғаны,

Қырық атқа алған алтынды ер
Сауырға салып ерледі.
Ұйқыда жатқан батырға
«Атыңа мінсең, кел» дейді.

Арада жалғыз қонады,
Екінші күн болғанда,
Күн сәскеге толғанда,
Келе жатқан жөнінде,

Көк Жайықтың белінде,
Алпыс кісі алдынан
Бір шоқ қара көрінді.
Алпыс қара кісінің

Ортасынан қақ жарып,
Қайрылмай шауып жөнеді.
Алпыс кісі артынан
Қалмай шауып барады.

Жау жағадан алады,
Шалқып жатқан Жайықтың
Табан жолын жау алып,
Тік жарға әкеп қамады.

Бекежан сынды ер екен.
Жеті жастан Жібекті
Аламын деп ала алмай,
Жалғыз өзі жүр еді.

«Жібекті Төлеген алды» деген соң,
«Құдай сүйсе [оған] берсін» деп,
«Аулақта жалғыз келсін» деп,
«Ер екенімді білсін» деп,

Төлегенді өлтірмекке ойланып,
Өңкей батыр жиналып,
Төлегеннің алдын тосып тұр еді.
Сонда Бекежан батыр Төлегенге қарап толғайды:

Қарқындаған жорғаның
Сауырынан түсерсің.
Үстіңдегі ақ сауыт
Қан қылмай-ақ шешерсің.

Қос уыстап ішерсің.
Былтыр елге келгелі
Халқыма қылдың қорлықты.
Қалың малсыз қыз алып,

Қақ ортамнан жол салып,
Маған қылдың зорлықты.
Кезекпен келген дүние,
Белдем-белдем замана,

Жауға шапқан батыр деп,
Қорамсаққа қол қойып,
Қозыжаурын оқ алып,
Алпыс кісі Бекежанмен

Атысуға оңдалып.
Төлеген батыр оқ атты,
Жалғыз атқан қол оқпен
Он бес кісі құлатты.

Он жігіт және құлатты.
Үшіншіге келгенде
Тағы атамын дегенде,
Мінген аты қызыл-ды,

Сарыжаның кірісі
Тартуға келмей үзілді.
Атайын десе оғы жоқ,
Басынан өтті дүние боқ.

Жауы көп те бұл жалғыз
Қашпай қарап [тұрады].
Үйі күйгір Бекежан
Алдынан душар болады.

Ортаға алып қамады,
Қарақалпақ ұранды,
Ақ сырық мылтық қолға алды.
«Қақ маңдайдың тұсы» деп,

Сол уақытта Бекежан
Атайын деп оңдалды.
Басып келіп қалғанда
Төлегеннің маңдайынан оқ тиді,

Жұлым үйдей шұқшиды.
Маңдайдан тиген ажал оқ,
Көк желкенің түбінен,
Жылжып өтіп барады.

Бекежан сонда қасына
Шауып барып қарады.
Төлеген мінген жорғаны
Астына мініп алады.

Төлегеннің киімін
Өзі үстіне киеді.
Жапан түзде тулатып,
Көмбей тастап жөнеді.

Аяп едім өзіңді,
Жау да болсаң, Бекежан,
Жасыра кет жүзімді.
Осыдан өліп мен кетсем,

Қарғалар шұқыр көзімді.
Сонда-дағы Бекежан
Қайрылып келіп көмбеді,

Қайрылмай шауып жөнеді.
Төлеген тулап жатқанда
Үстіне бес қаз ұшып келеді.
Артындағы еліне

Сәлем айтып Төлеген,
Бес қазға сонда сөйледі:

Біздің елге барғанда
Күзекке тартып болар жаз.

Жалғыз інім Сансызбай
«Төлеген қайда?» дегенде
«Жалғыз ағаң Төлеген
Сәлем айтты дегейсің.

Ағаң мінген жорғасы
Кекте кетті дегейсің.
Төлеген киген ақ сауыт
Септен кетті дегейсің.

Төлеген атқан қайың оқ
Таса кетті дегейсің.
Маңдайынан оқ тиіп,
Қара қаны маңдайдан

Жоса кетті дегейсің.
Жалғыз ағаң зар жылап,
Тулап жатыр дегейсің.
Мың сауысқан, жүз қарға

Дүғай сәлем дегейсің,
Және Сансызбай сынды асылға
Алпыс кісі қол [ға] алып,
Жалғыз інім Сансызбай,

Келіп кетсін қасыма.
Біздің көрген бұл істі
Сансызбайға бермесін.
Бұл жалғыздық жаман-ды,

Айтып, айтып болды да,
Иманын айтып, үзілді.
Сол уақытта Төлегеннің
Бес қазы шулап ұшып жөнеді.

Арада жалғыз қонады,
Таң сарғайып атқанда
Төлегеннің еліне,
Алты жасар Сансызбай

Сансызбай қазды кереді,
Сансызбай да ағасындай ер екен.

Қай уақытта келер, – деп,
Қашан көзім көрер, – деп,
Бала алты жасында,
Торы ала аты астында,

Ақ найзасы қолында,
Төлегеннің келетұғын жолында

Сансызбай сынды батырың,
Төлегендей ағасын
Бес қаздан келіп сұрады.

Аса рудың елінде
Келе жатқан жөніңде,
Жалғыз ағам Төлеген
Көре алдың ба, қоңыр қаз?

Төлегенді көрдік, – деп.
Төлеген мінген жорғасы
Кектен кеткен екен, – деп.
Жалғыз ағаң Төлеген

Тулап жатыр екен,– деп.
Қара қаны маңдайдан
Зулап жатыр екен,– деп.

Тоса кеткен екен,– деп.
Төлеген атқан тал оғы
Таса кеткен екен, – деп.
Қаздар ұшып жөнеді,

Төлегеннің өлгенін
Сансызбай сонда біледі.
Бала қазға кейіпті:

Өліп қалды» десейші,
Шыныңды айтып келсейші.
Ағасының өлгенін
Қоңыр қаздан есітіп,

Үйіне қайтып барады.
Тамағынан ас өтпей,
Өткір пышақ қолға алып,
Тоғайдан жыл он екі ай болғанша

Бала ақыл ойлайды:
«Аса жұртқа барайын,
Өліп қалса, сүйегін
Іздеп, тауып алайын» деп

Ақ сүңгі найза қолында,
Шеге жырау соңында,
Ағасын іздеп жөнейді.
Сол уақыттар болғанда, Бекежан батыр еліне барып, ішінен ақыл ойлайды.

Ауыл қонған Жыңғылды ой,
Қыз Жібекті алмаққа,
Бекежан батыр [еліне]
Хабар айтып қылды той.

Сәрсенбі күні сәскеде
Мал шығарып шалады,
Ұзын өлке салаға.
Тамам халық жиналды,

Жібек сұлу балаға.
Сонда тұрып Қыз Жібек
Сексен қыз нөкер қасында,
Алты ағасы алдында,

Алты жеңге жолында,
Он екі жорға мойнына
Күмістен қоңырау тағады.
Бекежанның тойына

Байы өлгені жоқ екен
Қыз Жібектің ойында.
Мақтанып Жібек тұрғанда,
Төлеген мінген жорғаны

Бекежан мініп тұрады.
Төлегеннің қырық атқа алған алтынды ер
Арқасына салады.
Жібекпенен өлең айтысуға

Бекежан аттың үстінде,
Жібекке былайша деп сөйлейді.
Бекежан:

Түйеде дулыға өркеш нар дейсің бе?
Келмеген он екі айда Төлегенің
Қыз Жібек, сол немені жар дейсің бе?
Арасы екі ауылдың табан екен,

Бір келген бұл да болса заман екен.
Келмеген әліге шейін Төлегенің

Таң қалар көрген кісі тұлғасына.
Төлеген тірі болса келер тағы,
Бар шығар мендей сұлу өз қасыңда.
Бекежан:

Болмасаң ақылы жоқ, сорлы ойлашы.
Төлеген тірі болса берер ме еді,
Жорғаға астымдағы көзің салшы.
Сонда Жібек тағы сөйлейді:

Қинайды пендесі өлсе кәріп жанды.
Сығалап ақ ордадан қарағанда,
Торы атын Төлегеннің мініп келген
Бекежанды Қыз Жібектің көзі шалды.

Өлгенін Төлегеннің білгеннен соң
Қыз Жібек осы тойда ойбай салды.
Жібек:

Ат-тонға үстіндегі көзім салсам,
Құдайым әне мені ұрған екен.

Той қылып мені алам деп,
Үміт етіп халықты жиған екен.
Алты ағасын шақырып
Бекежанды қарғайды,

Азаматың сұласын,
Мінген [атың] құласын,
Үйіңнің іші шуласын,

Сүйдеп Жібек жылап тұрғанда,
Жібектің алты ағасы бірдей ер екен,
Өлең айтқан дауысын,
Естиміз деп олар да

Алты ағасы жетіп келеді
Бекежанның қасына.
Ортаға алып қамады,

«Тие берсін Төлегенге» деп,
Алты ағасы Жібектің
Сақалынан көтеріп,
Бекежанды құрқыратып шалады.

Бекежанды өлтіріп,
Барша жұртпен жау болып,
Жалғыз үй көшіп барады.
Талдысайдың бойынан

Шекарасына көшіп
Барып мекен етеді.

Бағына келдік қалаға.
Аймақ, аймақ қол еді,
Біздің қыпшақ деген ел еді.
Алашабайдың Қыз Жібек

Қырымдағы сұлу қыз еді.
Қыз Жібекке таласып,

Екі батыр тең өлді.
Алты ағасы Жібектің
Бекежанды өлтіріп,
Ағайынмен жау болып,

Сізге көшіп кеп еді.
Ай бұлты айға ашық,
Күн бұлты күнге ашық,
Қыпшақтан шыққан Жібектің үйі

Ойнасайшы бас қосып.
Алтын тақта жатқанша,
Қорылдап бекер боқ сасып.
Сонда Қорен қуанып,

Көк арбаға мін, – дейді.
Қыз Жібектің аулына
Сендер барып кел, – дейді.

Мұнда көшіп келсін, – деп.
Қарындасы Жібекті
Әкеліп бізге берсін, – деп,
Біздер – жезде, ол – балдыз

Уысы толып [ақшаға]
Китін алып кисін, – деп.
Егерім Жібек қызды бермесе,
Айтқаныма көнбесе,

Жау болатұғын жерін айтсын, – деп.
Дүние деген қиырды,
Шаруа жияр сиырды.
Айтып болып хан Қорен,

Қыз Жібектің аулына
Қырық жігітін бұйырды.
Сол уақытта қырық жігіт
Мәстекке арба үйретіп,

Жібектің аулына қарап жөнеді.
Арада жеті қонады,
Жеті күн арадан өткенде,
Сарт тоқиды ақ мата,

Сөзімде жоқ еш қата
Қыз Жібектің аулына
Қырық жігіт келді таң ата.
Келе жатқан сандатты

Қалада жатқан қалмақтар,
Темірден киім киіпсің,
Көк арбаға мініпсің,
Сандаттар, сізге жол болсын,

Не жұмыста жүріпсің?
Олар сонда сөйлейді:

Бізді сізге жіберді.
Сіз – темір де, біз – көмір
Ерітпекке келемін.
Жетім құлын бізде бар,

Құлын [ды] бие сізде бар
Телітпекке келемін.
Алтайы қызыл сенде бар,
Ақ шәулім сұңқар менде бар,

Күлдірмекке келемін.
Патшаның жауабын
Білдірмекке келемін.
Қарындасың Жібекті

Қорен сынды ханыма
Алдырмаққа келемін.
Екі қолыңды алтынға
Малдырмаққа келемін.

Жардырмаққа келемін.
Ханнан келген жаушы мен,
Жібекке келген даушы мен.
Сонда алты ағасы кеңесті,

Бұлай барсақ – қалмақ жау,
Не қылып күн көреміз?
Осы қыздың кесірінен

Қолдан ұстап береміз.
Қалмақ та болса Қореннің
Береннен киген тоны бар.
Құдай артық жаратқан

Кәпірде кімнің зоры бар?
Қыз Жібекті берейік,
Сүйеніп күнді көрейік.
Талансыз болған Жібектің

Алты мыңдай қолменен,
Қазылған арба жолменен.
Арақ пенен бал артып,
Қара нанды көп артып,

Кеп сандатын шулатып,
Алты күн ойын қылады,
Жеті күн тойын қылады,
Сондай сұлу Жібекті

Денем сүйер жар екен.
Алсын десе алайын,
Алмасын десе қайтайын.
Неке қияр хат берсін,

Ақойнақ деген ат берсін.
Сол уақыттар болғанда,
Күн жетіге толғанда,
Патшаның алдынан:

Ақойнақ деген ат келді.
Сонда тұрып хан Қорен Жібектің алты ағасын шақырып сөз айтады:

[Сорлы болған] Жібек қыз
Ақ орданың ішінде
Өлең айтып толғайды.
Бүгін топқа атса да,

Қорен деген жауапты
Аузына асылын алмайды.
Жібек жылап тұрғанда,
Түн ортасы ауғанда,

Ұйқыға көзін үйретіп,
Қабағы төмен жабылып,
Төлегеннен айрылып,
Жібек сұлу жеңгесін

Бір көрмекке сағынып,
Қырық сегіз күн жол шегіп,
Астына мінген бедеудің
Шоқтығынан тер төгіп,

Елде қалған Сансызбай
Шеге жырау қасында,
Бала жеті жасында,
Ұйысып жатқан қалмақтың

Қол шетінен құлады.
Бір сайлау жерге келеді,
Екі аттағы масақты-оқ
Түсіріп аттан іледі.

Қасындағы Шегеге
Бала сонда сөйлейді:

Не ағама қылған той шығар,
Не Жібекке келген жау шығар.
Қол шетінен барайын,
Жаяу барлап келейін.

Шегеге атты ұстатып,
Сол араға тастайды.

Қалмаққа қарап
Жүгіруді бастайды.
Жүгіріп қолға келеді,
Жібек жатқан ордаға

Кірейін бала деп еді,
Кіргізбей оны көп сандат
Омыраудан тіреді.
Көп қалмақты көрген соң

Тыңдайын деп отауға
Қолын созып асылды.
Сол уақыттары болғанда,
«Төлеген» деп Жібек қыз,

Үйде отырып жылайды,
Жылағанда не дейді:

Жұбайымнан айырып,
Шұнайтты ма Құдайым?

Ашылмады маңдайым,
Жеті жасар Сансызбай сынды баланы
Әпкелер ме екен Құдайым?
Осы бүгін келмесе,

Тілекті Құдай бермесе,
Қорен ханға тигенше,
Қор болып онда жүргенше,
Ақ пышақты алайын,

Күнде қорлық көргенше,
Бүгін-ақ өліп қалайын.
Осыдан өліп мен кетсем,
О дүниеге барғанда

Үрдің [қызы] мен қылып,
Үр жігіті ол қылып,
Екеумізді тең қылып,
Кейінгіге жол қылып,

Бала шыдап тұрмады,
Кейін қалған Шегеге
Бала қайтып келеді,
Шегеге келіп сөйледі:

Төлегендей батырды
Берген Құдай алыпты.
Көп қалмақтың ішінде
Жібек жесір қалыпты,

Өлгендігін білдіріп,
Құлағыма салыпты.
Қартайсаң да бар, – дейді,
Алтын домбыраңды ал, – дейді.

Келгенімді білдіріп,
Құлағына сал, – дейді.
Жаманшылық жер болса
Шақырып мені ал, – дейді.

Жүрейін деп оңдалды.
Ақ сақалы жалпылдап,
Шеге заулап жөнеді.
Жібек жатқан орданың

Тұсына жетіп келеді.
Көп қалмақтың сыртынан,
Үйде отырған Жібекке,
Шеге келіп сөйледі.

Екі батыр соғысса
Қазасы жеткен өледі.
«Алшын-ай!» деп жылайсың,
Көп қалмақтың ішінде

Жалғыз өзің зарлайсың,
Алшын сенің нең еді?
Үйде Жібек сөйледі:

Бұл ордаға енсейші.
«Алшын-ай» деп жылаймын,
Жібектен еді айылым,
Судан алған жайыным.

Көп қазақтың ішінде
Жағалбайлы қайыным.
Сонда Шеге сөйлейді:

Келгендігін білдіріп,
Құлағыңа саламын.
Ауылың қонған құм болар,
Жүрсе қоян жым болар,

Алғаны өлген тұл болар.
«Алшын-ай» деп жылайсың,
[Алшын саған кім болар?]
Бір шыбындай жаныңды

Ата-енесі кім болар?
Сонда Жібек айтады:

Құдай мұндай қылды деп
Оларды нағып атайын?
Сонда Шеге тағы сөйлейді:

Шебер ұста бекітер,
Үзбелі сапты жетені.

Атай берсең не етеді?
Атасаң көңілім бітеді,
Айтпасаң арым кетеді.
Сонда Жібек сөйлейді:

Атамасам болмас, – деп,
Әуел, әуел, әуел-ай,
Сыйынғаным бір Құдай,
Атам аты – Базарбай.

Тірі болса артында
Қайнымның аты – Сансызбай.
Айтып еді Төлеген
Қыз күнінде салғаны

Ақ төсіне алқа, – деп,
Елу жасар енемнің
Аты [болар] Қамқа, – деп.
Ескі[ден] қалған көне, – деп,

Жырауым аты – Шеге, – деп.
Сонда Шеге сөйлейді:

Асқар төбе бел болар,
Сол сықылды батырдың
Шеге жырауы біз болар!
Сонда Жібек қуанып, бүйдеп жылайды:

Қайынағам келер күн болса,
Қара басым садаға!

Жеті жасар Сансызбай сынды жас бала?
Қасыңда болса, Сансызбай сынды жас бала
Шақырып алып көрсетші,
Адыра қалғыр ордаға!

Сонда Шеге ақырды,
«Сансызбай!» деп атасам,
Қалың қалмақ білер деп,
Даладағы баланы

Жын ұрғандай құтырды.
Екі оқты қолға алып,
Тастай тұман қараңғыда,
Жібек жатқан отауға

«Аллалап» жалғыз ұмтылды.
Бала жаман үйеді,
Не боларын білмейді.
Көзі ештеме көрмейді,

Дән адамға білінбей,
Жібек жатқан орданың
Шегеменен екеуі
Тұсынан жарып келеді.

Сансызбай мен Шегеге
Жібек қыз [келіп] үшеуі қосылып,
Қашып кетіп жөнеді.
Жеті қырдан асады,

Бұл бетінен бір сүйіп,
Бір отырып, бір тұрып,
Күйгенінен қан сиіп
Сансызбайды құшақтап,

Көзінің жасы моншақтап,
Сонда Жібек сөйлейді:

Айтулы екен мақтаған.
Өтірік болса өзіне,

Бойына құйып қаптаған?
Өліп едім «көрмен» деп
Әлде болса көп екен,
Аһ Жасаған Құдайдың

Мен сорлыға сақтаған!
Сен еліңнен [сапар] шектірді
Жібектің екпіні.
Жалғыз ағаң өлген соң

Әлде болса көп екен
Мен сорлыға көп күні.
Бар далаға бар, – дейді,
Далаға қосың сал, – дейді.

Енді ауылға барайын,
Ертең ауыл көшкен соң,
Сақау жеңгем жіберіп,
Қорен мінген Ақойнақ

Ат сауырға салайын.
Талықсыған тал түсте
Өзім қашып барайын,
Жан алсаң да нан, – дейді.

Сансызбай бұ сөзіне нанады,
Сол жерден кейін қалады.
Жібек қайтып барған соң,
Сол күні барып жатқан соң,

Алты нарға жүк артты.
Қоренге қарап Қыз Жібек
Сөйтіп тұрып жол тартты.
Тұсынан өткен Жібекті

Сансызбай көзі көреді,
Бала көріп кеийді,
Шегеге бала сөйлейді:

Осы көшке жүр, – дейді.
Көшке қарап шабайық,
Талайсыз болған жеңгемді
Тартып алып қалалық.

«Әйелге сенбе – діні жоқ,
Суға сенбе – түбі жоқ»,
Бекер сөзге мас болып,
Далада жатып не етелік?

Көшке шауып жөнеді.
Келе жатқан баланы
Жібектің көзі көреді.
Жетектеген түйесін

Сол араға тастады,
Жүгіруді бастады.
Жүгіріп барып [Қыз Жібек],
Сансызбайдай батырдың

Сүйегің асыл төресің.
Бедеудің жалын өресің,
Темірден киім киесің.
Көшке қиқу салмаққа,

Қаһарланып қалмаққа,
Сенбестік етіп мен сықылды бейбаққа,
Қалмақтан мені тартып алып қалмаққа.
Баяғы жерге бар, – дейді,

Өзім көшке барайын,
Сақау жеңгемді жіберіп,
Қорен мінген Ақойнақ
Сұратып алып қалайын.

Сіздерменен қосылып,
Ел-жұртымды табайын.
Сансызбай [бала] сол сөзбен
Және кейін қалады,

Мен өзім бір анадан тудым жеке.
Сәлем де хан Қоренге, жеңешеке,
Біздерді тәуір көрсе Қорен ерім,
Мінуге Ақойнақ ат берсін бізге.

Мінейін жалғыз көшке ер аты деп,
Барған соң бүгін кешке қияр неке.
Сонда барып жеңгесі

Аттың майы тілегім.
Үйіңе сұңқар түнепті
Жалғыз көшке мінбекке,
Ер аты деп жүрмекке,

Жібек атты сол жарың
Іші боқ та, сырты түк,
Бір тайыңды тілетті.
Көре алмаған көп жаман

Ақойнақ атты бермесең,
Жібек сұлу өкпелер.
Сонда Қорен сөйлейді:

Былшылдамай кет, сақау!
Жұрт егесі хан болсам,
Қырық қақпалы,
Қала толған жан болсам,

Өзім жаяу жүре алман.
Хат жазармын қалаға,
Ақойнақ атым бермеймін,
Жібек сұлу шаяға.

Қыз Жібекке сәлем де,
Өкпелесе, қалма!
Сонда сақау сөйлейді:

Шамырқанып, шамдансаң,
Боқ сасыған, хан Қорен,
Сиейін мен мұртыңа.
Мен бикешке барайын,

Араңа отты қояйын,
Шағыстырып жау қылып,
Кәпір саған қылайын.
Сүйдеп сақау жөнеді,

Тату Жібек жарыммен
Шағыстырып қояр, – деп.
Берсем қалай болар, – деп,
Бермесем кеулі қалар, – деп,

Қуып жетіп соңынан,
Өзі әкеліп береді.
Сөйтіп, өзі қайтты
... [Қорен] берді,

Көшке келді төтелеп.
Жібек атты алады,
Көштен жалғыз қалады.
Төлегеннің алтынды ер

Ат үстіне ерледі.
Төлеген киген киімді,
Өзі үстіне киеді,
Атқа жылап мінеді.

Сонда кеткен сәукеле
Барып алдап, сұрап алмаққа.
Көш артынан ұйтқытып,
Жалғыз шауып жөнеді.

Тұсынан өткен Жібекті
Қореннің көзі көреді.
Отыр екен хан Қорен,
Отыз төре қалмақпен

Өтіп кеткен Жібекке
Қорен өлең айтады:

Біздерге арам кеулің бар ма, Жібек?
Ақойнақ жамандатқыр басы қатты,
Жығылып қатқылдауда қалма, Жібек!
Қыз Жібек, таба алмассың мендей затты,

Төрелер біздей, біздей жалғыз жатты.
Қыз Жібек тыңдамайды мұндай кепті,

Ілгері сақау тартқан көшке жетті,
Бикешті кейін қалған көргеннен соң,
Сол сақау куанғаннан өлеңдетті:

Қоренді қалған екен қара басып.
Жаратқан Құдай артық сұлу Жібек
Қор болды Қорен итке Құдай қосып.
Сонда Жібек сөйлейді:

Бикешжан, көп кешікпей бермен жүрші!
Шырағым, бұл айтқаның рас екен,
Сәукеле адыра қалғыр сен-ақ киші.
Сәукеле адыра қалғыр алдап-сулап қолына алды,

Белбеуге бет моншағын түйіп алды,
Сақауға: – Аман бол, – деп айтып салды.
Сансызбай жатқан төбеге
Атының басын қаратты,

«Айт, жануар, шүу!» дейді,
Табаны жерге тимейді.
Табанға тиген қара тас
Саз балшықтай илейді,

Басына күшті бермейді.
Сансыздайдан сексен аршын бой жазып,
Ағып өтіп жөнейді.
Тұсынан өткен Жібекті

Бұл жатқаның не, – дейді.
Жылдам атқа мін, – дейді,
Кел, қашалық жүр, – дейді.
Қазасы жеткен өледі,

Тілекті Құдай береді.
Көргенім шайтан болмаса,
Ақойнақтай ат мініп,

Өлген ағам Төлеген
Көп қалмақтың ішінен
Тіріліп қашып келеді.
«Ажал тигеннің қорғаны болмас көбенің»

Өлгендер киер кебінді,
Өзі қашып келген соң,
Сол сықылды қалмақтан
Төлеген емей немене?

Оятты сонда Шегені,
Енді үшеуі бас қосып,
Еліне қашып жөнеді.
Сансызбай мінген торы ала ат

Ақойнақтай тұлпардың
Жорғасына ермеді.
Шапса қара көрмеді,
Иә жорғалап, иә жортып,

Тосып алып жөнеді.
Адыра қалғыр, Көкшетау,
Көрінбесе не етеді,
Көрінсе есі кетеді.

«Жібек қашып кетті» деп,
Толықсыған Қоренге
Хабар [барып] жетеді.
«Жібек қашты» деген соң,

Қорен жұлып алады,
Алып жерге ұрады.
Хан Қореннің қолында
Бір сыншысы бар еді,

Тоғыз мың қолды аралап.
Өлсе, аямай қырық байтал,
Тірі болса, он байтал бәс кесіп,
Мойны қырық кез қара атты

Қыз Жібектің артынан
Ерісе қуып барады.
Молда оқиды мешітте,
Жұрт құлағы тесік-ті.

Алты ағасы Жібектің
Жылқы бағып жүргенде,
«Қарындасың Қыз Жібек
Қашып кетті» десіпті.

Айырып алып қалайық.
Патша болған Қоренге
Жақсы кісі болайық, – деп,
Арғымақ атқа жем беріп.

Азын көпке теңгеріп,
Қоңыраулы найза өңгеріп,
Көрсете көр деп «Аллалап»,

Қоренге де көрінбей,
Көп қалмаққа білінбей,
Бұлар да қуып жөнеді.
Ерте кеткен хан Қорен

Шарайнасы жалтылдап,
Астына мінген қара аттың
Тұяққа тиген қара тас
Жұлдыздай оты жалтылдап,

Қуып жетті жақындап.
Шаңы-шаңға ұласып,
Қырық нөкермен хан Қорен
Қуып жетті шуласып.

Сонда үшеуі тұра қалды ойласып
Сонда Жібек сөйлейді,
Сансызбайға сырласып:

Астымдағы ақойнақ,
Шырағым, мінсең жарасып, – деп,
Астындағы атын [Қыз Жібек]
Сансызбайға түсіп береді,

Батыр бұл атқа мінбеді.
Сонда Сансызбай Жібекке тұрып сөйледі:

Ашуыма көп тимей
Жол үстінде жүре бер,

Өзің мін де, қызық сүр,
Кәуірден алған тайыңа.
Ашулансаң кетерсің,
Қорен қалмақ байыңа.

Арам киім кимеймін,
Жау жүрегін өсіріп
Жау атына мінбеймін!
Уайым жеме, қайғы алма,

Сені жауға бермеймін.
Сонда Жібек айтады:

О да өзіңдей жан, – дейді,
Ендеше кейін қал,– дейді,
Құдайым болсын жар,– дейді,
Жолыңа айттым жан,– дейді.

Сонда тұрып Сансызбай,
Аттың басын бұрады,

Сасатұғын батыр ма?
Жекелеп қайтпай тұрады.
Қорен келді кекелеп,
Сансызбай шапты төтелеп,

Сонда екі батыр соғысты,
Қарсы [тұра] қалысты.
Қорен батыр ақырды:

Бала, бермен кел, – дейді,
Жібек атты жарымды
Алып қашқан нең? — дейді.
Атаңа нәлет, Сансызбай,

Торғайдай мойның жұлайын!
Бала саған келейін,
Мен бір жатқан айдаһар
Құйрығымды неге басасың?

Жібек сынды сұлуды
Алып қайда қашасың?
Сонда бала сөйлейді:

Мен де өзіңдей ер, – дейді.
Зорлыққа көніп жүретін,
Саған қызды беретін,
Қатын туған кім? – дейді.

Ағалығым тағы бар,
Әуелгі атпақ менікі,
Соңғы атпақ сенікі,
Кезегімді бер, – дейді.

Армансыз атып қалсын, – деп,
Тайынбай қарап тұрады.
Сол уақытта Қорен хан

Қозыжаурын оқ алып,
Қараша үйдей шоң алып,
Өлер жерің осы,– деп,
Қақ жүректің басы, – деп,

Қорен сонда оқ атты.
Сансызбай мінген сары ала ат
Қарғып бұлай кетеді,
Оғы тимей кетеді.

Қабатымен көшіріп,
Жеті қабат жер астына кетеді.
Үшке шейін жыға алмай
Балаға кезек жетеді.

Маған да кезек бер, – дейді.
Мен атайын, ит қалмақ,
Ерлігімді көр, – дейді.

Армансыз атып қалсын, – деп,
Бұ да қозғалмай қарап тұрады.
Сол уақытта Сансызбай
Қозыжаурын оқ алды,

Атайын деп оңдалды.
Қаражермен серттесіп,
Жеңетін жауды кейіптеніп,
«Аллалап» бала [ақырып],

Сансызбай мінген сары ала ат
Жер бауырлап бір жатты.
Қыз алатұғын қалмақты,
Мойны қырық кез қара аттан

Тоғыз бөлек қылды да,
Шалқайтып барып құлатты.
Оған да оғы тоқтамай,
Ар жағында топтанып тұрған қырық сандаттың

Және тастан жани ақты.
Жолындағы ағаштың
Бәрін бірдей қиратты.
Қорен ханды өлтіріп,

Құдай берді балаға
Таудай қылып бір бақты.
О да қарсы шабады,
Бұ да қарсы шабады,

Үшеуі басын қосып тұрады,
Кейінгі жаққа барады.
Сонда артынан шаң шықты,
Ақ қара бас ту шықты.

Ту астына қараса,
Қоңыраулы найза өңгерген,
Аламанға дем берген,
Жібектің алты ағасы ол шықты.

Алтауының алдынан
Үшеуі қарсы шауып келеді,
Жібектің алты ағасы сөйледі:

Бүртігі жоқ тікен деп,
Төлегеннің інісі
Сансызбай шырақ екен, – [деп],
Құшақтап жылай береді.

Басын тоғызы қосып тұрғанда,
Талма-тал түс болғанда,
Мінген аты кекілді,
Қайратты келсе хан жұмсар

Қызылбастан жетімді,
Қореннен қалған көп қалмақ
Сонда жеткен секілді.
Сонда Сансызбай жауды көреді,

Жауды көзім көрді, – деп,
Ұрыспағым жол-ды, – деп,
Жауға «Аллалап» жалғыз тиеді.
Алты құлаш найзаға

Сыйғанынша түйреді.
Найза толған сүйекті,
Сілкіп тастап жөнеді.
Сол уақытта Сансызбай

Әр төбенің басында
Жүз сандатты құлатты.
Таудан аққан қара қан
Ойға қарап ағады.

Жіліншіктен қан ағып,
Күңіреніп жерлер толады.
Кәрі күйіп қалмақтың
Бәрі бірдей болады.

Қалмақ – қой да, бұл – қасқыр,
Кейін тастап жөнеді.
Қасқырдай тартып тамақтап,
Күн тоғызға толады.

Тоғыз күнде қырғаны
Тоғыз мың кісі болады.
Көп қалмақты тауысып,
Қыз Жібектің ауылына

[Қалмақтардан айырып],
Жыл он екі ай болғанда
Аман-есен көшіріп,
Өз еліне қосады.

Сол уақыттар болғанда
Сансызбай мінді аттың беліне,
Нан піседі деміне.
Жібек қызды ұзатып,

Еліне келіп Сансызбай
Ағасының жылын береді.
Үлкендер[і] ойласып,
Сансызбайға Жібекті неке қияды.

Ақын, молда жияды
Төлеген деген еріңіз

(Қазан, 1900.)
Мен сөйлейін, жарандар,
Тыңдап құлақ салыңыз.
Аз әңгіме қозғайын

Келгенінше халіміз.
Зекетсіз болса пайда жоқ
Қасықтап жиған малыңыз.
Қыз Жібекті тыңдаңыз,

Замандас еркек, ұрғашы,
Ақсақалды шалыңыз.

Қыз Жібектің сөзіне
Енді әбден қаныңыз.
Басында менен жайылды,
Қисса болып бұл Жібек.

Басы-соңына қарасам,
Бәрі шала сөзінің,
Еңіреп жылап жүр жүдеп.
Басында менен шыққанда

Қиссасын қайта түзейін,
Әруақтарың жар болса,
Сіздер де мені жүр жебеп.
Осыны бұрын баспаға,

Кім жазғанын білмеймін.
Қисынсыз болған сөздері
Жыламақ түгіл күлмеймін.
Мыңнан озған жорғамын,

Қисайғанда түзеткен,
Басында Тәңірім жаратты,
Әр нәрсеге бір себеп,
Қисса қылып жазып ем

Әуел бұрын басында.
Ғасылықтан жазып ем,
Үйсінге алғаш келгенде,
Жиырма үш жасымда.

Бір күндерде қарасам,
Баспа бопты бұл Жібек
Қисынсыз кетіп сөздері.
Баспаға жазған адамның

Әр сөзіне қарасам,
Ноғайлы екен өздері.
Қазақшаға төселмей,
Далаға көбін жіберген,

Жоқ па екен деп айтар ем,
Басындағы көздері.
Ал тыңдаңыз, жарандар,
Өзге сөзді қоялық.

Қыз Жібектен сөз қозғап,
Қызығына тоялық.
Сыры түскен жерлерін
Жаңғыртып қайта боялық.

Бір тоқтыны соялық.
Кешегі өткен заманда,
Дін мұсылман аманда,
Кіші жүздің ішінде,

Жағалбайлы елі бар.
Жағалбайлының мекені
Ақ теңіз деген көлі бар.
Жаз жайлауын сұрасаң

Жағалбайлы елінде
Базарбай атты байы бар.
Байлығын оның сұрасаң
Өлшеу қылып айтуға

Хисап жетпес жайы бар.
Байлығында өлшеу жоқ,
Жеті жүз түйе жүгі екен
Тілләсі менен жамбысы

Аяқты малда хисап жоқ
Айдалып бағып жайылар.
Сол байда үш қатын бар, тоғыз ұл-ды,
Хисапсыз Тәңірі берген сонша пұлды.

Еліне оба келген бір кеселден
Бірі қалмай тоғыз ұл бәрі де өлді.
Тоғыз ұл ажал жетіп бәрі де өлді,
Ашумен алты қатын тағы да алды.

Оны тапқан қатыны қырық төрт жаста,
Бала жоқ өзгесінде мұнан басқа.
Періште сипат бір ұл берді Құдай
Жүргенде көзі толып қанды жасқа.

Төлеген деп қойыпты ұлының атын,
Құдай артық жаратқан оның затын.
Баланы сипат қылып айтып болмас
Көрген жан ақылынан бір талатын.

Тоғыз жылда артынан бір ұл туып,
Жұрт жиып Сансызбай деп атын қойды.
Жүріпті екеуіне қалың бермей,
Дұшпанның әрне деген тіліне ермей.

«Тірі жүрсе өздері алар бір қыз,
Өліп қалса, күйігін тағы көрмей.
Алса да патша қызын малым жетер,
Менікін жаратпаса сәнім кетер.

Төлеген сонда он екі жасқа келді,
Қыз іздеп аралады тамам елді.
Он алты жасқа шейін қыз жаратпай,
Ат жетер жерді арылтып тамам қылды.

Еліне бір саудагер келді дейді,
Бұлардың әбден жайын білді дейді.
«Дүниеқор Базарбайды көрмедім» деп,
Саудагер мазақ қылып күлді дейді.

Көзінің ағы менен қарасындай
Артында жанға мирас, малға ие тіреуі не?
Сонда біреу айтады оның жайын:

Ел-жұрттан қыз жаратпай жүр Төлеген,
Малын аяп жүрген жоқ Базарбайдың.
Мұны естіп сөйлейді қарт саудагер,
Ал сонда Төлегенді шақырып алар.

Қыз жақпай өз еліңнен жүрсе саған,
Төлеген, сүйінші бер енді маған.
Елі бар Ақжайықта алты шекті
Аласың жақсы қызды барсаң соған.

Жайықта қызы сұлу артық ел бар,
Ерінбей қыз іздесең сен соған бар.
Шетінен-ақ аласыз бір сұлуды
Болмағын мұнда тұрып қаперің тар.

Саудагер айтты: – Жолы жүз күндік,– деп,
Төлеген іздемекке талап етті.
Төлеген он жетіге келген шағы,
Аз емес бір Тәңірінің берген бағы.

Төте жол жетпіс күндік болса-дағы.
Онымен жүре алмайсың барғанменен,
Өлесің жолда шөлдеп арманменен.
Жүр,– деді, – алыссынбай су жағалап,

Төлеген Ақжайыққа жүрмек болды,
Тәңірінің жазған ісін көрмек болды.
Басшы болып сол елді тапқан жанға
Жүз жамбы сүйіншіге бермек болды.

Жаратты бір қара көк тұлпар атты,
Өзі жорға жануар құс қанатты.
Тұрманының һәммасын алтындатып
Күміспенен төрт аяғын тағалатты.

Тоғыз нарға алтын мен күміс артып,
Бес жігіт тағы да алды қызметкерге.
Ерлерге жәрдем берсін бір Құдай-а,
Қырық түйе болды азық қант пен шайы.

Азық-түлік һәммасын даярлап ап
Жөнелді туғаннан соң наурыз айы.
Әлқисса, ендігісін үшбу хикаяны жырлап сөйлейін.
Хикая Төлеген.

Базарбайдың Төлеген,
Ерте туған көбеген.
Сексен жігіт қосшы алып,

Ақжайыққа жөнеген.
Айдың өткен нешесі,
Ай қараңғы кешесі.
Падишадан кем емес

Ер Төлеген мүшесі.
Әулиеге ат айтып,
Қорасанға қой айтып,
Шыбын жанға жан айтып,

Шешесі келіп сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Менен туған баласың.
Халал бала тастай ма,
Атасы менен анасын.
Қал дегенде қаласың,

Айтқан тілді аласың.
Қал дегенде қалмасаң,

Құрттың анаң шарасын.
Өлгенде көрген қарағым,
Ата-анаңды зарлатып,
Қай жаққа кетіп барасың?

Анаң келді зарланып,
Әкең отыр сандалып,
Көре алмаған көп дұшпан
Сыртыңнан келер қамданып.

Сансызбай болса жас еді
Жүреміз кімге алданып?
Төлеген сонда сөйлейді:

Жылағаның бола ма?
Бекер босқа, шешеке-ау,
Көзіңнің жасын бұлама.
Жиырмаға келгенше,

Маған қалың бермеген,
Тең құрбымдай көрмеген,

Осы екен сізге сыбаға.
Шешесі сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Әкеңе сырың айт-сәна.
Патша қызын алсаң да
Өз еліңде жат-сәна.
Біреудің тілі тимей ме,

Ел ішінде тентек көп,
Жаһан кезіп жүргенде,
Тентіреген демей ме?
Ата-анасын зарлатып,

Бір қыз үшін кетті деп,
Дос-дұшпаның күлмей ме?
Төлеген сонда сөйлейді:

Тай, құнан, қой қаңғырып
Бұралқы болар қораға.

Сірә да, көңілім тына ма?
Талап қылған ісінен
Ат басын ерлер бұра ма?
Жаман-жақсы болса да

Алланың болар әмірі,
Өз айтқаның бола ма?
Тілімді алмай кеттің деп
Ғамкүн болып жылама.

Тапсырдым ата-анамды,
Жаратқан Қыдыр Құдаға.
Анасы сонда сөйлейді:

Өзеннің көркі жар болар,
Жігіттің көркі мал болар».
Малың болса, қарағым,
Қара басың хан болар.

Алуа асап, іштің бал,
Жая шайнап, жедің жал,

Жылқыдан таңдап қырық жорға ал.
Сансызбай болса жас еді,
Сен кеткен соң, қарағым,
Сүйеніп кімге күнелтер,

Артыңда қалған кемпір-шал?
Төлеген сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Сапар шегіп барамын.
Алла нәсіп әйласа,
Бір сұлуды аламын.
Алла нәсіп қылмаса,

Ендігі сөздің қысқасы
Меккеге таман барамын.

Анасы ғаріп жылайды,
Жылайды да толғайды.
Қой десе де баласы

Бір сұлу қыз алмай Төлеген
Дүниеге көңілі толмайды.
Шешесі сонда сөйлейді:

Дәргаһыңа бас ұрдым.
Сөзді сөзге ап келіп
Күйгенімнен жапсырдым.
Кетер болсаң, қарағым,

Көл егесі Қамбар-ау,
Шөл егесі, Қамбар-ау,
Қарағыма көз сал-ау.
Рақым қылсаң, Құдай-а,

Сенен өзге кім бар-ау?
Ғашықтардың пірі едің
Ләйлі-Мәжнүн сіз бар-ау,
Ғашықтардың сәруары,

Баламды сізге тапсырдым.
Адасса жолға салып жүр,
Сүрінсе қолдап алып жүр,
Пәлекет кетсе қағып жүр,

Қосақтап қойдай бағып жүр.
Бір ғашықтың дертінен
Қарағым, менің нағып жүр.
Хазірет ер сұлтан

Отарда жатқан Қаршыға
Бір бедеуге мінеді,
Алладан пәрмен тіледі.
Ойпаң жерден орғытып,

Жарлау жерден ырғытып,
Тегіс жерден сырғытып,
Аяңдамай желеді.
Сексен жігіт елшіге

Аса бір соққан жел,– дейді.
Сексен жігіт ішінде,
Базарбайдың баласы
Төлеген мырза кім?– дейді.

Басыр, басыр, басыр-ды,
Аққа құлпы жасыл-ды.
Сексен жігіт ал сонда

Көкке тойған көбен-ді.
Біз білмейміз, Қаршеке-ау,
Төлеген мырза дегенді.
Сонда Қаршыға бұлардан жол болсын сұрап айтқаны:

Сайланған бәрің бірдей бек жігіттер.
Сайланып шыға қапсыз табыңыздан
Сөйлей тұр сөзің болса, ей, жігіттер.

Үйірін қысырақтың жауға алдырып,
Келеміз сұрау салып біз сұраушы.

Төтелеп келдім сізге кемерменен.
Көрдім де қараларың жанай шаптым,
Баласы Базарбайдың дегенменен.

Жауапқа жауап таппай қаламыз ба?
Сыртынан Базарбайды естуші едік,

Төлеген жұрттан асқан бегім деп ем.
Сұрасам жолаушыдан сіздер дейді
Жасырдың Төлегеннің несін менен?
Осынша осы Төлеген жасырынып

Мен едім Базарбайдың Төлегені,
Қозының ерте туған көбегені.

Қасыма танып тұрып келмегені?
Мен едім Базарбайдың үлкен ұлы,
Алланың шыныменен сүйген құлы.
Қаршекем сәлем берсем қарамайды

Бар еді Төлегеннің неден міні?
Осы келген Қаршыға
Табынан асқан ер еді.
Шетте тұрған Қаршыға

Белден көшкен ел,– дейді,
Сексен жігіт ішінде,
Базарбайдың баласы,
Төлеген мырза, сен,– дейді.

Нәсіліңе қарасам
Қас патшамен тең,– дейді.
Мен жайымды айтайын,
Алты шекті елінде

Қаршыға жыршы мен,– дейді.
Төлеген болсаң сен,– дейді,
Кел, соңымнан ер,– дейді.
Жұртқа берген олжаңнан

Бүлдірмей маған бер,– дейді.
Мен бір сұлу табайын,
Патшамыздың жалғызы
Аты Жібек сұрасаң,

Қаршығадай ақынның
Бұ сөзін мақұл көреді.
Айдап жүрген жорғадан
Екі жорға береді.

Сексен жігіт елшіден
Бес жігітті бөледі.
Өзгесін елге қайтарып,
Қаршығамен ілесіп,

Ойпаңды жер қыр болып,
Төлегеннің сөздері
Соңғыларға жыр болып.
Ойынға бала шығады,

Айдын көлдің шетіне,
Адам қарап болмайды,
Ер Төлеген бетіне.
Қамшы басып кіш-кіш деп,

Аз ғана емес мол жүріп,
Сонда жеткен секілді
Ақжайықтың шетіне.
Құланнан атты қодықты,

Көлден тартты борықты.
Арада неше қоныпты,
Жетемін деп зорықты.
Сәске махал болғанда,

Базарбайдың Төлеген
Талай көштен өтеді,
Сонда бір көшке жетеді.
Көш алдына қараса,

Бір қыз кетіп барады.
Шытырма көйлек етінде,
Нұр сәулеті бетінде,
Бұралып кетіп барады

Жарқыратып маңдайын
Айырып қойған кекілді.
«Осы екен,– деп,– Қыз Жібек»,
Жетіп келді қасына,

Базарбайдың Төлеген.
Артынан келіп Қаршыға,
«Жібек емес» деген соң,
Онан бір өтіп жөнеген.

Көш алдына қараса,
Бір қыз кетіп барады.
Таң мезгілі болғанда,
Шолпанның туған жұлдызы,

Кигені Алтай қырмызы.
Бейіштен шығып келмесе,
Бұ жалғанда хор қызы.
Сондай-ақ болып туар да

Жетіп келді қасына
Базарбайдың Төлеген.
Артынан келіп Қаршыға,
«Жібек емес» деген соң

Онан да өтіп жөнеген.
Қаршығамен ілесіп,
Төлеген көңілі түзелді.
Асығып жүрді тез енді,

Қаршыға мен Төлеген
Жағалай салды өзенді.
Сол уақытта алдынан
Бір көш шықты түбектен.

Көш алдына қараса,
Бір қыз кетіп барады.
Отыз түйе жетелеп
Сары мая үлектен.

Толған айдай толықсып,
Ақ сазандай бұлықсып,
Бұралып кетіп барады
Неше алуан қылықсып.

Мұны көріп Төлеген
Атының басын бұрады,
Әңгіме дүкен құрады.
«Осы ма,– деп,– Қыз Жібек»

Әзіл айтып күледі,
«Бұл емес,– деп,– Қыз Жібек»,
Онан да өтіп жөнеді.
Онан өтіп Төлеген

Атына қамшы басады.
Тұлпардан туған көк жорға ат
Аузынан көбік шашады.
Жер тарпынып жануар

Орғытып келіп асады.
Белестен түсіп желеді,
Ойға түсіп келеді,
Тағы айқасты бір көшке.

Көш алдына қараса,
Бір қыз кетіп барады.
Жанасалай сұлудың
Қасына жетіп келеді,

Он қыз нөкер қасында,
Өзі он бес жасында,
Ақ маңдайы жалтылдап,
Танадай көзі жарқылдап,

Алтын шашбау шашында.
Қырық нарға жүк арттырған,
Қымқап зерлі кілемді
Жүк үстіне жаптырған.

Әсемдіктің бәрін де
Бұ жаһаннан арттырған.
Дүрия бешпент белсеніп,
Бұ дүниені кең салып,

Алтындай қамшы қолға алып,
Әб жыландай толғанып,
Бұралып кетіп барады,
Жын соққандай теңселіп.

Базарбайдың Төлеген,
Артынан келіп Қаршыға
«Жібек емес» деген соң,
Онан да өтіп жөнеген.

Тау басында қарағай,
Төлегеннің мінезі
Болып кетті баладай.
Осындай болып әр жерден,

Тағы айқасты бір көшке,
Көш алдына қараса,
Бір қыз кетіп барады.
Орта бойлы дембелше,

Алтынды камзол жейдеше,
Сипатына қараса
Бұрынғы қыздан өзгеше.
Алтын шыны кеседей,

Көзінің гауһар қарасы.
Туған айдай иілген
Екі қастың арасы.
Сымға тартқан күмістей

Он саусақтың саласы.
Сондай-ақ болып туар да
Адамзаттың баласы.
«Осы екен, — деп, — Қыз Жібек»,

Артынан келіп Қаршыға
«Жібек емес» деген соң,
Онан да өтіп жөнеген.
Енді онан өтеді,

Және бір көшке жетеді.
Көш алдына қараса,
Бір қыз кетіп барады.
Қара жорға мінгені,

Бұ сияқты перизат,
Қыз іздеген Төлеген
Жоқ еді, сірә, көргені.
Сексен түйе қомдаған,

Сексені де болмаған.
Сексен түйе үстінде
Алтынды жағдан орнаған.
Асфаһани кілем бар,

Ақ бетінде кіршік жоқ
Айдын көлдің қуындай.
Екі көзі жалтылдап
Патшаның алтын тонындай.

Сөйлеген сөзі мазалы,
Әб зәмзам суындай.
Аузынан шыққан лебізі
Сары алтынның буындай.

Базарбайдың Төлеген.
Артынан келіп Қаршыға
«Жібек емес» деген соң,
Онан да өтіп жөнеген.

Онан өтіп Төлеген
Атқа қамшы салады.
Тұлпардан туған көк жорға ат
Көзі оттай жанады.

Тағы айқасты бір көшке,
Көш алдына қараса
Бір бәйбіше нұрлы жүзді
Көшті тартып барады.

Көш алдында бәйбіше
Сары алтыннан жабдығы.
Екі жүз түйе қазине
Қызыл алтын сандығы.

Жазығы қатын демесең,
Қартайса да ілгері
Әлгі қыздан салдығы.
Айдың өткен нешесі,

Ай қараңғы кешесі.
Жазығы қатын демесең,
Қартайса да ілгері
Әлгі қыздан мүшесі.

Ақ маңдайы жарқылдап,
Танадай көзі жалтылдап,
Алтынды кебіс сартылдап,
Көшті тартып барады,

Жібекті тапқан шешесі.
Берсе Тәңірі жігітке
Ертесі мен кеші не?
Ертеңгі күн бесінде,

Көш сәулетін қараса,
Асфаһанның жауһары,
Стамболдың гауһары.
Тамаша қылған адамның

Тояды көзінің баһары.
Хисабы жоқ дүниені
Есептелік несіне.
Келсе Жібек жоқ екен

Атының басын бұрады,
Әңгіме дүкен құрады:

Әккі болған Қаршыға,
Шешесінен сол жерде
Сылтауратып сұрады.

Болжалды жерге жеткен,– деп,
«Көшпенен бірге жүргенде

Көк пәуеске күймемен
Азаннан тұрып кеткен,– деп,
Шешесінің сол жерде
Бұларға берген жауабы.

Найзасы аумай қолынан,
Желі тұрып оңынан.
Ай мүйізді қошқардың
Бөрі тартар қоңынан.

Базарбайдың Төлеген
Енді белін түйінді,
Асыл киім киінді.
«Бағымды, Алла, ашқыл» деп,

Пірлеріне сыйынды.
Атқа салды сәндікке,
Төгілдіріп кілемді.
Енді ойланып Төлеген

Ор қояндай секірді.
Қаршығаменен ілесіп,
Атқа қылды өкімді.
Ертеңгі күн бесінде,

Қыз Жібектің ізімен
Келе жатқан секілді.
Алмас қылыш сартылдап,
Алтынды жүген жарқылдап,

Өмілдірік сом алтын
Омырауда алқылдап.
Солқылдайды қара жер
Көк жорға ат басса былқылдап.

Ұршықтай саны бұлтылдап,
Құйындай шаңы бұрқылдап.
Алмас қылыш белінде
Қолында найза қылтылдап.

Құлақ салсаң дабысы
Тау суындай сыңқылдап.
Қолтығынан аққан тер
Төгіледі шылқылдап.

Шамның жанған шырағы,
Жақынның болмас жырағы.
Жеті қырдан асқанда,
Күлдірлеген қоңырауды

Шағырлаудың тасына.
Нелер келіп, не кетпес,
Ер жігіттің басына.
Қоңырау дауысы келген соң,

Көк жорға атты ағызып
Жетіп бір келді қасына.

«Кім бар деп бұл күймеде» дауыстады,
Ақылын ашуланып тауыспады.
Төлеген үш қайтара шақырса да,

Төлеген сонда тұрып қапа болды,
Өзінің елін ойлап іші толды.

Қайран басым, бұл жерде бекер болды.
Өз елімде тең едім хан затымен,
Алдыма келмеуші еді жан атымен.
Мынау қыз жауап бермей қапа қылды,

Жүргенсіп өз елінде сәулетімен.
Төлеген қапа болып, қалды тұрып,

Сол уақта Қаршыға да жетіп келді,
Сөйлеспей Жібек кетті Құдай ұрып.
Қаршыға Төлегенге келді жетіп,
Атына қамшы басып екпіндетіп.

Қанаттарын тарайды.
Асыл туған анадан

Сенің үшін құрметіңе, қарағым,
Тігемін алтын сарайды.
Данышпан адам дүниенің
Парасатын қарайды.

Ақы алып қызмет қылғанды
Оны да іске санайды.
Көтергін, Жібек, басыңды,
Ертіп келдім бір жігіт

Басыңды көтер, Жібекжан,
Құлағың салып сөзіме.
Қасымда тұр бір жігіт
Тап лайық өзіңе.

Нұр жігіттей жүзі бар,
Бал шекердей сөзі бар.
Талай бекзат көріп ем,
Мыңын жисаң осының,

Қапа қылмай, қарағым,
Бір қарашы жүзіне.
Сонда Жібек сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Салмаймын құлақ сөзіңе.
Бай тауып маған апкел деп
Қашан айттым өзіңе?
Жөндеп баққын малыңды,

Жолама менің ізіме.
Екі тайға ұялмай
Мені сатып сыртымнан,
Не бетіңмен сөйлейсің,

Көрінбей жөнел көзіме!
Қаршыға сонда сөйлейді:

Екі жорға алғаным.
Неге айтайын сөзімнің
Расын айтпай жалғанын.

Сөздің жөнін байқамай,
Өтірік жанжал салғаның?
Екі жорға мен алдым,
Төлегенге дос болып.

Нан, қарағым, сөзіме,
Көңілің маған хош болып.
Жолыңа сенің басымды
Бәйгіге тігіп мен келдім.

Басыңды көтер, Жібекжан,
Қайтпасын еңбегім еш болып.

Әлқисса, сондағы Жібектің порымын баян қылалық.
Қыз Жібектің құрметі,
Жаһаннан асқан сәулеті.
Ләйлі-Мәжнүн болмаса,

Өзгеден артық келбеті.
Үш қызы бар қасында-ай,
Өзі он төрт жасында-ай,
Кебісінің өкшесі

Ақ маңдайы жалтылдап,
Танадай көзі жарқылдап,
Алтын шашбау шашында-ай.
Қыз Жібектің дидары

Қоғалы көлдің құрағы.
Көз сипатын қарасаң
Нұр қызының шырағы.
Дүр жауһар сырғасын

Бектер мінген пырағы.
Қыз Жібектің ақтығы
Наурыздың ақша қарындай.
Ақ бетінің қызылы

Ақ тауықтың қанындай.
Екі беттің ажары
Жазғы түскен сағымдай.
Білегінің шырайы

Нар бураның санындай.
Оймақ ауыз, құмар көз
Іздеген ерге табылды-ай.
Өткірлігін байқасаң

Ұсталар соққан кетпендей,
Нұр тұқымын еккендей.
Екі ауыз сөз сөйлескен
Мұратына жеткендей.

Бетінен келіп өпкендей.
Қыз Жібекті Төлеген
Ақылменен танып тұр,
Көз мейірі қанып тұр.

Бейіштен жанған шамшырақ
Көзі жайнап жанып тұр,
Белі нәзік талып тұр.
Тартқан сымнан жіңішке

Аққа құлпы жасыл-ау.
Басыңды көтер, әй, Жібек,
Төлеген келді қасыңа-ау.
Қыз басыңмен алшақтап

Бүйте берме, әй, Жібек,
Жұртыңа тиер кесірі-ау.
Қыз Жібек мінген күймесін,
Күймеге тағып түймесін,

Кесірің жұртқа тимесін.
Жібек сонда сөйлейді
Сөйлегенде бүй дейді:

Мен жайымды айтайын.
Ағыным судай ағады,
Халқым малдай бағады,
Жұртым қойдай қағады.

Өзіме майдай жағады.
Жалғыз атты жолаушы,
Жақындамай әрмен тұр.
Үстімдегі кесірлер

Саған таман барады.
Ат байлаған шағыр тас,
Арқама біткен қолаң шаш.
Қайдан келіп кез болдың,

Кесірім ұрып кетпесін,
Қасыма келмей аулақ қаш.
Төлеген сонда сөйлейді
Сөйлегенде бүй дейді:

Күймеге тағып түймесін.
Қайдан білдің, Жібек-ау,
Іздеп келген Төлеген
Мал беріп сені алмасын,

Ақ төсіңе мінбесін?
Сонда Жібек сөйлейді:

Сіздей-сіздей әр жерден,
Неше жігіт келмеген.
Бәрі де айтқан, «Жібек-ау,
Сені алмасам» демеген.

Көбісі келмей шеніме
Бейдәркаһ болып жөнеген.
Келсең кел, шындап қасыма,

Ап жатпас па едім қасыма.
Алуа, шекер беремін
Ішетұғын асыңа.
Келсең келгін, Төлеген,

Құрметім мұндай, мінеки,
Келмесең әрмен кете бер,
Бар дамбалым басыңа.

Сіздерге Төлеген кеп берді сәлем.
Сонда олардың Төлегенге берген жауабы:

Жүріпсіз ат жаратып бәрің тамам.
Келіпсіз ат сабылтып алыс жерден
Сөйлей тұр сөзің болса, шыраққанам.
Онда Төлеген сөйлейді:

Ойлаған ақыл, айла жанға пайда.
Ат сабылтып келеміз алыс жерден
Жібек сұлу дегеннің ауылы қайда?
Хан сөйлейді:

Ойын, күлкі сәулетпен жүрісіңіз.
Жібек сұлу дегеннің ауылы жақын
Бар еді, балам, қандай жұмысыңыз?
Төлеген сөйлейді:

Бітпеген еш пендеге ондай пішін.
Қыз Жібек Төлегенге тимек болған,
Қаршекем арасында жүрмек болған,
Келемін ат шаршатып соның үшін.

Кешегі Төлегенді жамандаған
Көп дұшпан көре алмаған қасым ба еді?
Жібегім тисе тисін, өз теңі екен,
Кешегі айтқан Төлеген осы ма еді?

Жібегім Төлегенді көрген екен,
Жібекжан енді өлмесін білген екен.
Ризамын Қаршығама не қылса да
Кемітпей тең-құрбыдан жүрген екен.

Ақ орда болды кіргенің,
Қызық дәурен сүргенің.
Ешбір пенде көрген жоқ
Бұ күнде сенің көргенің.

Неге қапа боласың,
Біреудің тілі тиді ме,
Естісін айтшы құлағым.
Ертелі-кеш әр уақытта

Көрген соң сенің түріңді.
Тірі болсам табайын
Көңіліңдегі кіріңді.
Неге маған мұңайдың,

Айтсаңшы, жаным, сырыңды?
Төлеген сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Сізге айтпай қайтейін?
Жібекке ғашық көп екен,
Едіреңдеген неме екен.
Еліңде қанша жігіт бар,

Іші толған кір екен.
Төлеген сендей мырзаны
Өлтіремін дер екен.
Жалғыз жатқан жерімде

Аса бір соққан жел,– дейді.
Төлеген болсаң сен,– дейді,
Кел соңымнан ер,– дейді.
Өлтіретұғын кім,– екен,

Кереметім көр,– дейді.
Базарбайдың Төлеген
Қаршығадай ақынның

Алдырып атын мінеді.
Қаршығамен ілесіп,
Шаңқай түсте ауылға
Шатырдан шыға жөнеді.

Алты шекті елінде
Қаршығаға сенеді.
Иілмей тіпті бүгілмей
Ауылға жетіп келеді.

Ең кенжесі Жиренбай,
Сол жылы түскен отауы,
Сонда келіп енеді.
Басшы болған Қаршыға

Кереметін көргізді.
Төлегенді атымен
Шаңқай түсте ауылға
Іркілместен жүргізді.

Аса бір соққан жел,– дейді.
Анықтап бүгін көрейін
Жібекті ертіп кел,– дейді.
Кеше бердім қос жорға,

Берейін бүгін үш жорға,
Бесеу қылып мін,– дейді.
Осы шаңқай тал түсте

Айналайын, Қаршеке-ау,
Жігіт болсаң шын,– дейді.
Келген осы Қаршыға
Епті туған ер еді.

Ептіліктің белгісі
Жібекке жетіп келеді.
Келіп сөйлей береді:

Қарағым, сенің тілегің?
Басыр, басыр басыр-ды,
Аққа құлпы жасылды.
Қаршыға көкең келгенде

Көтергін, шырақ, басыңды.
Ат байлаған ақыр-ды,
Көк түскен жер тақыр-ды.
Шеттегі отау ішінде,

Өзің шешен батырсың,
Шешендікпенен айтасың.
Кеше алдың қос жорға,
Бүгін алдың үш жорға,

Бәрі болды бес жорға.
Сыйғыза алмай Құдайға
Жазып бір келген кәпірсің.
Ау, Қаршеке-ау, Қаршеке-ау,

Барайын өзім, бара бер.
Шақырғанда бармасам,
Қаршекем тілін алмасам,
Ақыр бір күн болармын,

Сол жігітке қызметкер.
Қаршыға сөзін есітіп
Жібек енді түйінді,
Асыл киім киінді.

Ақыр бір күн болармын
Сол жігітке сүйінді.
Абиыр алсын Қаршекем
Бармай қалсам қиын-ды».

Қаршығадан өзгеге
Жібектен жауап алмағы
Қиын қыстау іс еді.
Жібектің жайын сұрасаң,

Кісі бойы кіреует
Алтын тақтың үстінен
Қояндай қарғып түседі.
Ақ маңдайы жарқылдап,

Танадай көзі жалтылдап,
Алтынды кебіс шыртылдап,
Жүйрік аттай ойқастап,
Құнан қойдай бой тастап,

Кер маралдай керіліп,
Сары майдай еріліп,
Тәңірі берген екі аяқ,
Бір басарға ерініп.

Үйден шықты Қыз Жібек
Көрінген көзге дүниенің
Баршасынан жиреніп.
Ауыл алды бел еді,

Ор қояндай ырғысып,
Қылаң етіп, қылт етіп,
Сылаң етіп, сырт етіп,
Мықындары былқылдап,

Тау суындай құлтылдап,
Сүмбіледей жылтылдап,
Буындары бұлтылдап,
Айдынды туған Қыз Жібек

Қызмет қылып бермекке,
Шаһизада Қыз Жібек
Жалт-жұлт етіп келеді.
Сол уақытта қарасаң,

Қыз Жібектің дидары
Нұр ішінде піскендей.
Қыз Жібектің екпіні
Бейіштен самал ескендей.

Сылдырлап Жібек жөнелді,
Неше түрлі сәулетпен
Іңірде шайтан көшкендей.
Құланнан атты құдықты,

Көлден тартты борықты.
Бір көрмекке ынтық боп
Төлеген мырза шондықты.
Талма түстің шағында,

Төлегенге жолықты.
Моллалар басы қосылса,
Мәселе кітап оқыр-ды.
Насихатты жақсылар

Ақылменен тоқыр-ды.
Айдынды туған Қыз Жібек,
Төлегеннің мойнына
Асыла барып отырды.

Отыра кеттің асыла,
Кешегі сәлдең қай жақта
Той болады салсаң басыма.
Жібек сонда сөйлейді:

Әзілмен сізді сынадым.
Сынамаққа бір сөзді,
Әзіл қылып айтып ем,
Әлі ұмытпай жүр ме едің

Екі ғашық қосылып
Әңгіме-дүкен құрады.
Екеуінің суреті
Ләйлі-Мәжнүндей болады.

Екі бекзат қосылып
Күндей балқып толады.
Екеуінің нұрына
Көрген жанның бәрі де

Жездеңіздің қасында,
Кеш батқанша отырды.
Кеш батқан соң апаңыз
Күйеуге төсек салады.

Төсекті жайлап салған соң,
Жатар мезгіл болған соң,
Жездеңіздің мойнына
Асыла барып құлады.

Біз де соны айтамыз
Бұрынғылардың нұсқасы.
Сығалап атқан ақ берен
Қалаған жерден ұрады.

Қаршыға ілген үйректей
Жұмарлап мойнын бұрады.
Төбетейін сындырды
Жібек сынды апаңыз

Ұршығы қолда сылқылдап,
Екі ғашық қосылып
Көңілдері тынады.
Жібек байғұс орнынан,

Ақсай басып аяғын,
Жорғалап зорға тұрады.

Шақырып алды Қыз Жібек
Өзінің жақын жеңгесін,
Омырауда алтын теңгесін.

Мінезің еді өңгеше-ау.
Төлегенге барып кел,
Тілімді алса жүрмесін.
Ата-анасы бар ма екен,

Жал-құйрығы сай ма екен.
Иә, болмаса, Құдай-ай,
Бір қаңғырып өскен қу ма екен?

Анасының аты кім болар.
Сұрап келгін, жеңеше-ау,
Қандай заман, күн болар.
Мен бір бүгін түс көрдім,

Түсімде жаман іс көрдім.
Төлеген мінген көк жорға ат
Ер-тоқымсыз бос көрдім.
Ел жайлаған Ақжайық,

Біреу үрлеп өшіріп
Көзімнен болды сол ғайып.
Қолымдағы тұйғынның
Заулап келіп аспаннан,

Желкесін қиды бидайық.
Пендем десең, Құдай-а,
Бұ түс емес еді ғой
Көруге маған лайық.

Бір кеткен соң келмесін.
Жарық дүние опасын
Білдім көзге ілмесін.
Мұнан кетсе Төлеген,

Білгізді Құдай мен қуға
Бұ жерді қайтып көрмесін.
Мұндай қорлық, жеңеше-ау,
Тірлігінде Құдайым,

Ерте туған көбеген.
Жеңгесі келсе алқынып
Нағып жүрсің демеген.
Жеңгесі сонда сөйлейді:

Бикешжан бүгін түс көрді,
Тілімді алсаң жүрмегін.
Атаңның аты кім болар,
Анаңның аты кім болар.

Бикешжан бүгін түс көрді,
Түсінде жаман іс көрді.
Астыңдағы көк жорға ат
Ер-тоқымсыз бос көрді.

Ел жайлаған Ақжайық,
Жағалай біткен бидайық.
Алдында жанған шырағын
Біреу үрлеп өшіріп,

Айналайын, күйеужан,
Құдайға біз де жылайық.
Төлеген сонда сөйлейді:

«Түс – түлкінің боғы» еді,
Әрнеме деп күймеші-ау.
Жаратқан мені бір Құдай,
Өлім десе көңілім жай.

Атамның атын айтайын
Халқынан асқан Базарбай.

Омырауда тіллә алқадай.
Шешем атын айтайын
Алпыс жасар Қамқадай.
Өліп кетсем артымда

Сансызбай атты інім бар
Жібегім неге қорқады-ай?
Жаман-жақсы болса да
Алланың болар әмірі.

Олай-бұлай боп кетсем
Тоғыз жасар артымда
Жеткіншегім бар еді.
Қараша болып жауды қар,

Дұшпандардың пейілі тар.
Сәлем де, Жібек қорықпасын,
Өліп кетсем артымда Жібекті
Еш жаманға қор қылмас,

Тәңірім тілек береді.
Көктемде мұнда келіп ем
Енді қыс боп келеді.
Елімнің ақын көсемі

Батыр Шеге дер еді,
Ақылға диқан кен еді.
Олай-бұлай боп кетсем,
Сансызбайға басшы боп

Есен болса тәніміз,
Көктем шағы болғанда
Қазбенен бірге келем,– деп,
Не салса да Құдайым,

Жібек үшін көрем,– деп,
Жібекке дұғай сәлем,– деп,
Енді атына мінеді.
Жеңгесі менен Төлеген

Назым
Асып туған Төлеген
Жағалбайлы халқынан
Жабдықтап атын мінеді,

Гауһар, лағыл, алтыннан.
Жолдас ермей елінен,
Жалғыз өзі жөнелді,
Бір ғашықтың зарпынан.

Қаздың даусын есітіп,
Сабыр қылып тұрмады,

Кетіп бара жатқанда,
Сансызбай жылап жүгірді
Төлегеннің артынан.
Рақымы түсті басына,

Көзден аққан жасына.
Қу бауырды қия алмай,
Қайрылып келді қасына.
Сансызбайдың Төлеген

Аш күзендей бүгіліп.
Төлеген тұрды кете алмай
Көзінен жасы төгіліп.
Көзінен ағып қанды жас,

Қандай қиын бауырлас.
Төлегеннің сүйегі
Бордай болып үгіліп,
Алдына жылап келген соң,

Сансызбай сонда сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Өзің де енді жыламай
Көзіңнің жасын тый,– деді.
Жылап отыр ата-анаң
Сапарыңды қи,– деді.

Жалғыздың ісі қиын-ды,
Жалғыз қайтіп барасың?
Менің жайым мінеки,
Танымаймын ешкімді.

Сіз кеткен соң, көкежан,
Кемпір-шалдың қасында
Өзім жалғыз, өзім жас
Боламын кімге сый,– деді.

Қобыз алып қолыма
Тартамын сонда күй,– деді.
Төлеген сонда сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Жауға барсам жарағым,
Қабырғамда қанатым,
Артымдағы құйрығым,
Жетегімде жан атым.

Жібек сынды жеңгеңді
Ап келмекке барамын.
Пендесін Құдай қарғаса
Қабыл болмас тобасы.

Басыма менің түсіп тұр
Ғашықтықтың саудасы.
Айтып кеткен Жібекке
Жақындап қалды уағдасы.

Басы жұмыр пендесі.
Құдіретіне Алланың
Пенденің жоқ-дүр көнбесі.
Қай іске талап қылмайды

Жер бесікке кіргенше
Адамзаттың жамбасы.
Айналайын, Сансызбай,
Қолғанатым, құйрығым,

Көрмей пенде қоймайды,
Жаратқан Қадыр Алланың
Тағдырда жазған бұйрығын.
Тірі болсам, қарағым,

Жеті айда келемін.
Ажал келсе Алладан
Үйде болсам да өлемін.
Амандық бер деп жолына

Ғасылық еткен қатасын,
«Тілімді алмай кеттің» деп
Бермеді әкем батасын.
Басыма Құдай салған соң,

Тоқтата алмадым ішіме
Ғашықтықтың қапасын.
Қыз Жібектің дертінен
Көрейін деп барамын

Кемпір-шалға ие боп,
Ғинаят тіле Құдайдан,
Медет тіле пірлерден.
Ақылмен ойлап іс қылғыл,

Көзіңді кімге сатасың?
«Тілімді алмай кеттің» деп,
Ризалық әкем бермеді.
Әкемнен қорқып елімнен

Өзіңді Құдай жеткізсе,
Алып қойдым бәрін де
Ат-тұрман, сауыт, жарағың.
Олай-бұлай боп кетсем

Сенен өзге кімім бар
Алды-артыңа қарағын.
Мұратыңа жеткізсін,
Қарағым, сізді бір Құдай.

Қас қылмаса Құдайым,
Мінетұғын бас атың,
Шырағым, саған сайма-сай.
Ат болғанда мінгейсің,

Алтын балдақ, ақ семсер
Саған арнап соқтырып,
Салдырып қойдым қынапқа,
Аш беліңе ілгейсің.

Бұ сөзімді тыңдағын,
Жеткіншегім Сансызбай,
Жақсыменен жанасып,
Жұрт қадірін білгейсің.

Бадана көзді кіреуке,
Тоғыз қабат көк сауыт,
Саған арнап соқтырып
Будырып кеттім кілемге,

Асыл туған Жібекті
Еш жаманға қор қылмай,
Өзің бір алып сүйгейсің.
Шағыңа Құдай жеткізсе

Үстіңе баса киіп ал,
Алтынды сауыт көбені.
Жау дегенде жайнатып,
Толғамалап қолыңа ал

Жолдасын жауға алдырмас,
Басшы қылғыл Шегені.
Айтқаны болмас адамның
Алланың болар дегені.

Бұ сөзді айтып Төлеген
Сансызбайдың бетінен
Үш қайтара сүйеді.
Жерге алып қойып інісін

Бектер мінер сұр қасқа,
Шаба алмаса ұр басқа.
Батырлық, байлық кімде жоқ,
Ғашықтық жөні бір басқа.

Інісіменен қоштасып,
Базарбайдың Төлеген
Белін буды тұрмасқа.
Базарбайдың Төлеген,

Жайық пенен Теңіз арасы
Үш айшылық жол екен.
Үш айшылық жерлердің,
Қырық бес күндік ортасы,

Атырабы шөл екен.
Шөл жазира ішінде
Қособа деген көл екен.
Ұры, кәззап, қарақшы

Шалығып келген уақытында
Соғып бір кетер кезі екен.
Атаңа лағынет Бекежан
Қыз Жібектің сыртынан

Көп ғашықтың бірі екен.
Баяғы алпыс жігіт қасында,
Төлеген енді келер деп,
Қособаның көлінде

Азықтары таусылып,
Қайтып бір кетер күні екен.
Құланнан атты қодықты,
Көлден тартты борықты.

Арада неше қоныпты,
Тұлпардан туған көк жорға ат
Жүз күндік алыс жолынан,
Қырық бес күндік шөлінен,

Шөлдеген соң Төлеген
Атынан көңілі торықты.
Жақындап суға келгенде,
Бесін махал болғанда,

Базарбайдың Төлеген
Бір шұбалған шаңға жолықты.
Шаңға таман салады,
Қасына жетіп барады.

Базарбайдың Төлеген
Алды-артына қарады.
Бесінде жаумен атысып,
Намаздігер болғанша,

Алдырмай кетіп барады.
Еркімен аты жеткен соң
Жау ортаға алады.
Сол уақыттар болғанда,

Басын жерге салады.
Жау қамалап жеткен соң,
Атынан қайрат кеткен соң,
Базарбайдың Төлеген

Батар күнмен батайын,
Өзінен бұрын атайын.
Тым болмаса Құдай-а,

Жастығымды ала жатайын.
Мұсылман болса бұ жаулар
Жақындап жауап қатайын.
Атым шаршап бұ жерде

Қайратым менің жасыды.
От болып жанған көңілім,
Су сепкендей басылды.
Жүгірмек өлім қылмаққа,

Құдіреті күшті Құдай-а,
Алыстан жарға ғашық қып,
Әуреге салдың басымды.
Бұ сөзді айтып Төлеген

Қорамсаққа қол салды,
Бір салғанда мол салды,
Садақты қолға алады,
Толғап тартып қалады.

Селдірлеген шетінен
Жетеуінен өтеді.
Енді оғын алғанша,
Қорамға қолын салғанша,

Атаңа лағынет Бекежан,
Арғыннан шыққан қу екен,
Әккі болған сұм екен.
Төлегеннің артында

Жеткен екен жағалап.
Төлегенді атқалы
Жақындап келіп тұр екен.
Мылтыққа білте басады,

Әруағы оның асады.
Төлеген сынды мырзаның
Қанын судай шашады.
Қой боғындай қорғасын

Жібермеді намысты.
Базарбайдың Төлеген,
Талықсып атта тұрғанда,
Қолтығынан сүйейтін

Таба алмады танысты.
Бекежан атқан жалғыз оқ
Маңдайдан келіп ұрады.
Алтынды сүйек Төлеген,

Талықсып аттан құлады.
Жалғыздық түсіп басына
Қамығып сонда жылады.
Атаңа лағынет алпыс ит

Жанын өзі берсін деп,
Қорлықпенен өлсін деп,
Анталап келіп тұрады.

Шығып едім жолықтым
Бұ сықылды бәлеге.
Қарға, құзғын жемесін
Жасыра кеткін жүзімді,

Замандас едім, жан аға.
Пұл жібердім бақшаға,
Қызыл тіл енді қақсама.
Қарға, құзғын жемесін

Төлегеннің тілдері
Осы сөзге келеді,
Екінші сөзге келмеді.
Атаңа лағынет, алпыс ит

Не айттың, сірә, демеді.
Бір баланың олжасын
Алпыс адам бөледі.
«Мал опасыз» деген сол

Бір қарақшы астында
Ойнақтай басып жөнеді.