«Федералды білімді дамыту институты», федералды мемлекеттік автономды мекемесі бастауыш кəсіптік білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде пайдалануға арналған оқу құралы ретінде ұсынылған.

4- басылым, стереотипті

«Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл.

Жүк көтерілімділігі 16... 40 т. автомобиль крандарының  заманауи  орындалуының сипаты келтірілді. Олардың құрамдас бөліктерінің, құрастырма бірліктерінің, жұмыс механизмдерінің, қауіпсіздік құралдары мен құрылғыларының құрылысы жазылды. Оқу құралы «Кран машинисі (краншы)» 190629.07 кəсібі бойынша «Жұмыс жүргізу кезінде (түрлері бойынша) кранды пайдалану» КМ.02 кəсіби модулін игеру кезінде пайдаланылуы мүмкін болады.

Олейников Вячеслав Петрович, Полосин Митрофан Дмитриевич Автомобиль кранының машинисті

№ 104108765 басылым. 09.08.2013 жылы баспаға қол қойылды. Форматы 60 х 90/16. Гарнитурасы «Таймс». Офсеттік баспа. № 1 офс. қағаз. Шартты баспа парағы 20,0. Таралымы 1000 дана. Тапсырыстың №

05.04.2013 жылғы № РОСС RU. AE51. H 16474 санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды. 05.04.2013. Баспаның электрондық көздерінен басылып шығарылды.

«Тверской полиграфический комбинат» ААҚ, 170024, Тверь қ, Ленин даңғылы, 5. Телефоны: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефоны/факсі: (4822) 44-42-15. Home page -

38.6-44ші722

Құрылыс кешеніндегі жаппай кəсіптерге «Автомобиль кранының машинисі» кəсібі жатады. Машинистің еңбек қызметінің ерекшеліктері автомобиль крандарының конструкциясы мен қолдану технологиясының дамуына тікелей байланысты. Бұл жағдай автомобиль кранының машинисі кəсібіне оқитын жұмысшылардың біліктілігін тұрақты арттыру мен үздікісіз қайта даярлау қажеттілігін туындатады. РФ Үкіметінің 1999 жылғы 08 ақпандағы №1362 Қаулысымен бекітілген Бастауыш кəсіптік білім беру кəсіптерінің қолданыстағы тізбесінде жəне «Жұмысшылар кəсібінің, қызметшілер лауазымының жəне ЖЖ 016-94 тарифтік разрядтарының жалпы ресейлік сыныптауышында» автомобиль кранының машинисі аты белгіленді. ҚҚ 10-382-00 жүк көтергіш крандардың құрылысы жəне оларды қауіпсіз пайдалану қағидаларында «краншы (машинист)» атауы келтірілді. «Автомобиль кранының машинисі» кəсібінің атауы келешекте мəтін бойынша қысқартылған түрде –

«машинист (краншы)» деп келтіріледі.

Ауыл құрылысындағы аз қабатты объектілерде, тұрғын үй- коммуналдық шаруашылығы коммуникацияларының құрылысы жəне оларды жөндеу орындарында автомобиль краны монтаждық жəне тиеу- түсіру жұмыстарын орындау үшін жетекші машина болып табылады. Жетекші жүк көтергіш машина мұнаралы кран болатын құрылыс алаңдарында автомобиль крандары қосымша тиеу-түсіру операцияларын, қатарларды салуды, шағын жеке тұрған жəне жалғастыра салынған ғимараттарға материалдарды беруді, мүкəммалдық ғимараттарды, жылу пункттері (ЖП) мен блоктық-жинақты трансформаторлық қосымша станцияларды (БЖТКС) монтаждауды орындайды. Автомобиль крандары паркінің өсуі жəне жаңаруы олардың жүк көтергіштігінің көбеюімен, конструкциялардың жетілдірілуімен, пайдаланушылық сапалардың жақсартылуымен сүйемелденеді. Крандарды жұмысқа қабілетті жай-күйінде ұстау үшін пайдаланушылық базаларының тармақталған желісі бар, сервистік техникалық орталықтар құрылады. Соңғы он жылдықта автомобиль крандарының жүк көтергіштігі 12,5- тен 40 т-ға дейін көбейді. Кран жасау кəсіпорындары автомобиль крандарының жүк көтергіштігін көбейтумен бір уақытта олардың

конструкцияларын маңызды жетілдірді, гидрожетекті қолданады, көп секциялы телескопты жебе орнатады, тіреу-бұрылыстық құрылғыларды бір      қалыпқа      салады,        қауіпсіздік құралдарын жүктеменің микропроцессорлық шектеуіштерімен жарақтандырады. Басқару жүйесін жетілдіруге, кабиналарда жұмыс істеу ыңғайлылығына, техникалық қызмет көрсету мен жөндеу жүргізуді жеңілдетуге аса назар аударылады. Автомобиль крандарының заманауи модельдерін пайдалану тиімділігі мен қауіпсіздігі монтаждау жəне тиеу-түсіру жұмыстарының технологиялық процесінде оларды мақсаты бойынша шеберлі пайдаланудан көбінесе тəуелді, сондықтан атомобиль краны машинисінің біліктілігіне қойылатын талаптар үздіксіз артады. Автомобиль крандарының заманауи конструкциялары мен оларды қолдану технологияларын жақсы білу арқылы жоғары білікті машинист болуға, кранды басқару жəне онымен техникалық қызмет көрсету уақытында қауіпсіздік талаптарын сақтауға болады. Автомобиль краны машинисі кəсібін таңдар алдында, өзінің кəсіптік шеберлігін жетілдіру барысында күрделі оқу бағдарламасы бойынша кəсіби білім беру мекемелерінде мерзімді білім алу арқылы  жұмысшының біліктілігін барынша 3-тен 6-шы разрядқа дейін арттыру міндеті тұр. Оқу құралында автомобиль крандары құрылысын жазу жүк көтергіш машинаның бұрмалы емес жəне бұрмалы бөліктерінің конструкцияларын, оның жебелі жабдықтарын (механизмдерін), қауіпсіздік аспаптары мен құрылғыларын, гидро жабдықтарын модульдік зерделеуді қамтамасыз етеді. Автомобиль крандарын пайдалану бойынша бөлімнің нұсқалары КБ 10-382-00 (М. : МЦФЭР, 2004) жүк көтергіш крандардың құрылысы жəне оларды қауіпсіз пайдалану қағидаларының талаптарына, олардың түсініктемелеріне, қолданыстағы құқықтық жəне нормативтік-техникалық құжаттарға сəйкес келеді. Оқу құралының соңында мəтін бойынша кездесетін терминдерді түсіну үшін қажетті автомобиль краны машинисінің қысқаша терминологиялық сөздігі келтірілді.

Автомобиль краны

Мақсаты.

Автомобиль крандары құрылыс-монтаждау жəне тиеу- түсіру жұмыстарын жүргізген кезде жұмыс аймағында жүктерді көтеру жəне орналастыруға арналған. Кранмен жасалатын жұмыс бірқатар дəйекті операциялардан тұрады: Автомобиль крандарымен жұмыс жүргізу жоғары қауіптілікке байланысты, ал тікелей кранның өзі қауіпті өндірістік объект болып саналады. Автомобиль крандарымен жұмыс жүргізу процесінде қызмет көрсететін персоналдың маңызды жұмыс істейтін бөлігі (машинистер, матаушы, слесарь, баптаушы жəне т.б.) қатысады. Жұмыс істеп жатқан адамдар үшін қауіп, əдетте, жүкті көтерген, орнын ауыстырған, түсірген, қалаған (орнатқан) кезде: машинисттер мен матаушылардың қате, біліксіз əрекеттері; жұмыс аймағында кранды орнату тəртібін сақтамағаны; механизмдердің, қауіпсіздік аспаптарының, жүк қармайтын құралдардың жарамсыздығы; кран электр беру желісінің қасында жұмыс істеген кезде қауіпсіздік талаптарын сақтамағаны үшін.

«Одан əрі мəтін бойынша «автомобиль краны» орнына «автомобиль краны немесе қысқаша «кран» атаулары келтіріледі. Өйткені бұл терминнің əртүрлі түсіндірілуіне əкелмейді».

Автомобиль крандары жүк көтергіштігі қатары бойынша алты типтік өлшемдік топқа бөлінеді: 1- топ — жүк көтергіштігі 4...5 т ; 2- топ— 6,3... 8 т; 3-топ — 10...15 т; 4-топ — 1б...22 т; 5-топ— 25 т; 6-топ

Жүк көтергіштігі 4.5 т 1- топ крандары өндірістен алынған, негізінен пайдаланудан шығарылды жəне осы оқу құралында қаралмайды. Жүк көтергіштігі 6,3...15 т 2- жəне 3- типтік өлшемдік топ крандары 4- разрядты автомобиль кранының машинисі кəсібін игерген кезде зерделенеді жəне олар туралы мəліметтер [12]-де келтірілген. Осы оқу құралында ...ОК 016 — 94 Жалпы ресейлік жұмысшылар кəсіптерінің сыныптамасына, қолданыстағы БТБА (Бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамасына), автомобиль крандары жəне автомобиль типіндегі

арнайы шассиде крандар машинисінің краншыларын (машинистерін) қайта даярлау үлгілік бағдарламасына сəйкес автомобиль крандарының конструкциясы, құрылғысы жəне пайдаланылуы туралы айтылған. Жебелік (жұмыс) жабдықтарының орындалуы бойынша автомобиль крандар жебенің икемді жəне қатты аспаларымен болады.

Икемді аспа рөлін блоктары бар арқандар жүйесі атқарады жəне олармен жүк көтергіштігі 6,3...14 т. крандардың кейбір модельдері жарақтандырылған, олардың құрылысы жəне оны пайдалану «Көтергіш-көліктік жəне құрылыс машиналардың құрылысы жəне оларды пайдалану» оқулығында жазылған.

Қатты аспа рөлін гидравликалық цилиндр орындайды, ол арқылы жебе мен шығым еңісі бұрышының өзгеруі қамтамасыз етіледі. Жүк көтергіштігі 16.40 т автомобиль крандарының барлық заманауи модельдік қатарлары қатты аспамен жарақталады. Жетек түрі бойынша автомобиль крандары жұмыс механизмдерінің механикалық бір моторлы, электрлік жəне гидравликалық көп моторлы жетектерімен құрылған.

Механикалық жетекпен крандар ескірген, өндірістен алып тасталған, сондықтан бұл оқу құралында қаралмайды.

қараңыз. : Құжаттар жинағы. Серия 10. Шығарылым 31. Жебелік крандарды пайдаланған кездегі өнеркəсіптік қауіпсіздік. — М. : Мемтехқадағалау өнеркəсібінде қауіпсіздік бойынша ғылыми-техникалық орталық мемлекеттік мекемесі (б. Ресей мемқалалықтехқадағалау)», 2003. — С. 140 — 189.

Гидросорғылар гидравликалық мотор энергиясының көздері болып табылады жəне базалық автомобиль шассиі қозғалтқышынан жетектеледі.

Индекстеу.

Автомобиль крандары əріп жəне сан бөліктерінен тұратын индекстермен белгіленеді. 1967 жылға дейін индекс əріп бөлігі (К, АК) машинаның автомобиль крандары тобына тиесілілігін білдіретін бір-екі əріптен жəне екі-үш саннан тұрды, ал сандар кранның жүк көтергіштігі мен модельдің реттік нөмірін білдірді. Кейіннен, күні бүгінге дейін пайдаланылатын жебелік өздігінен жүретін крандар тобының құрамында автомобиль крандарының неғұрлым кеңінен индекстеу қалыптасты. Мұндай индекстеуге сəйкес автомобиль крандарына екі əріптен ЖК (өздігінен жүретін жебелік кран) жəне төрт-бес саннан тұратын индекс беріледі: Индексте модель нөмірі санынан кейін тұрған əріптер мен сандар кезекті жаңғыртуды білдіреді. Мысалы, КС-55716 индексі мынадай үлгіде шешіледі: 5- өлшемдік топ (жүк көтергіштігі 25 т), 5 – жүк автомобилі шассиі түрінде жүру құрылғысы, 7 – жебе жабдығының (телескопты жебенің) қатты аспасы, 16 – модельдің реттік

Автомобильдік кранды таңбалау бөлшектерде немесе құрастырма бірліктерде белгіленімдер мен түсіндірме қолтаңбаларды қамтиды. Зауыт кестесінде арнайы сырмен таңбалаумен орындалады. Зауыт кестесі төменгі раманың артқы көлденең арқалығының жоғарғы оң бөлігіне бекітіледі. Кестені таңбалауға мыналар енгізілді: 50400 — 92 Р МЕМСТ нысаны бойынша сəйкестік белгісі, дайындаушы зауыттың тауарлық белгісі, дайындаушы зауыт атауы, максималды жүк көтергіштігі, индекс (марка), автомобиль кранына ТТ, шығарылған күні, реттік нөмірі.

Негізгі параметрлері.

Машинаның техникалық мүмкіндіктері мен технологиялық қасиеттерін сипаттайтын шама параметр деп аталады.

-кесте Жүк көтергіштігі 16...22 т. 4- топтағы автомобиль крандарының техникалық сипаттамалары

Көрсеткіш*

8... 14

8...18 7,5

8...14

8,75...20,75

8,1...18,1

9,7...21,7

8,5...20,5

9,7...21,7

Жылжытылған (жоғарлатылған)жебе кезінде шығыңқы тіректегі жүк көтергіштік, т

Шығыңқы жебемен жүк сəті, тм

51,2

Көтергіш биіктігі ең көбі, м: Жылжытылған жебемен Жоғарлатылған жебемен Жоғарлатылған жебеде

гуськамен

18,4

18,4

9,5

8,8

18,4

9,4

20,4

10,15

Минималды/ максималды шығым, м: Жылжытылған жебемен

2,2/7

2,8/7

3/7

2,9/7,8

3/7,2

2,3/7,2

2,2/7

2,8/8

6,5/20

6,5/18

0,2...9

0,3... 10

0,2... 10

0,2...9

9,8

6,5

0,2...6

0,3...6

Шығымды толық өзгерту уақыты, с

0,3... 1,4

Көліктік жылдамдық, км/с

70....80

ұзындығы

Биіктігі 3,4

3,6...3,7 3,4

3,6

3,65

* Көлік жағдайындағы автомобиль кранының салмағын 1.4-кестесінен қараңыз.

-кесте Жүк көтергіштігі 30...40 т. 6- топтағы автомобиль крандарының техникалық сипаттамалары

Көрсеткіш*

-4, -5, -6

Челябинец

9...21

9,7...21,7

9,5...23,3

9,7...21,7

9,7...21,7

Жылжытылатын (жоғарлатылатын) жебе кезінде шығыңқы тіректерде жүк көтергіштік т

Жылжытылатын жебемен жүк сəті, тм

9,5

21,9

3/8

2/8

6,5/20

Көтергіш жылдамдығы (отүсіру), м/мин: Шынжыр табанды жебемен (ұзартқышпен) Негізгі жебемен шығым өзгерісінің орташа жылдамдығы

0,2... 13,6

13,6

0,3... 12

18,2

0,2...11

0,4...8

0,3...6,5

0,34... 13,3

Шығымның толық өзгерісінің уақыты, с

Айналмалы платформаны айналдыру жиілігі, мин -1

70...80

3,7

11,6 3,7

3,57

** барлық үлгідегі крандардың ені 2,5 м.

-кесте Жүк көтергіштігі 30...40 т. 6- топтағы автомобиль крандарының техникалық сипаттамалары

Көрсеткіш*

-4, -5, -6

9,4...27,4 7,2

9,6...21,6

10,2...26,2 7,5

Жылжытылған жебемен жүк сəті, тм

102,4

10; 10,8

10,2

34,9

25,6

3/8

2,8/7

3/8 3/8

3/8

6,5

32,7

Шығымның толық өзгеру уақыты, с

Айналмалы платформаны айналдыру жиілігі, мин -1

0,3... 1,75

Көлік жылдамдығы, шақырым/с

Биіктігі

3,65

3,9

11,56

т п пайдалы жүк көтергіштік – кранмен көтерілетін жəне алмалы- салмалы жүк қарпығыш құралдар көмегімен ілінген т п ,

салмақпен жүк. т н

нетто жүк көтергіштік –т п

пайдалы жүк көтергіштігіне сəйкес жүк массасының сомасын жəне т г . п (т н = т п + т г . п

аудару қабырғасынан шығым

Oj — дөңгелектің тік осьі бойынша кран шассиінің тірегі;

бөлікті айналдыру осьі;

h

а’Ь’с’

Oabc

abcc’b’a’

H көтергішінің биіктігі

h түсіру тереңдігі

Жүкті көтеру (түсіру) жылдамдығы

Айналу жиілігі

Шығымды өзгерту уақыты

Көліктік жылдамдық

Жалпы салмағы

шыңғықы тірек базасы

шығыңқы тіректер арасындағы ара-қашықтық

а)

қашықтығындағы жолдың

х

жəне О

екі нүктесінің h

(1.2-сурет, б

Автомобиль кранының бұрма бөлігін айналдырған кезде жебелік жабдық жұмыс аймағын құра отырып (1.1-суретті қараңыз)

сақинасы қалыптасады. Онда кран жүкті көтеру, орналастыру, түсіру жұмыстарын жүргізеді.

аЬсс'Ь'а' алаңы пайдалы жұмыс аймағы аталады. Жоспарда жебенің екі шеткі жағдайына сəйкес келетін орталық бұрыш кранның ұйғарынды жұмыс аймағы деп аталады.

Егер кран шассиге қатысты жебелік жабдықтың кез келген жағдайында жұмыс істей алса, онда оның жұмыс аймағы = 360°. Ал автомобиль крандары үшін бұрыш = 240°.

Жүк сипаттамасы.

Кранның жүк көтергіштігі шығымға байланысты. Бұл тəуелділікті жүк сипаттамасы деп атайды. Шығым көп болған сайын, жүк көтергіштік соншалықты төмен болады. Автомобиль крандарында ең төмен шығым кезінде жүк көтергіштік ең үлкен шығым кездегі жүк көтергіштіктен бірнеше есе асып түседі. Жүк көтергіштік кестесінің көмегімен белгілі бір ұзындықпен телескопиялық жебемен кран телескопиялық жебенің тіркелген секциясы кезінде берілген шығымда көтере алатын жүк салмағын айқындауға болады. Алмалы-салмалы жүк қарпығыш құрал салмағы кранның жүк көтергіштігі айқындалатын жүк салмағына кіретіні туралы ПБ 10-382- 00 қағидасының талаптарын есте сақтаған жөн. Жүк көтергіштің шамасын жəне оған тиісті шығымды жүргізуді жүк сəті деп атайды. Негізгі параметрлер мен жүк сипаттамасынан тыс автомобиль крандарының сапасы машинаның техникалық сипаттамасын құрайтын конструкциялық жəне пайдалану жүйесімен бағаланады (1Л...1.3- кестені қараңыз).

Орнықтылық.

Автомобиль кранының қауіпсіз жұмысының айқындаушы сипаттамасы оның аударуға қарсы орнықтылығы – кранның аударатын сəтке қарсы іс-қимылға қабілеті болып табылады. Аударуға қарсы автомобиль кранының орнықтылығы өз салмағымен ғана қамтамасыз етіледі, өйткені ол еркін тұрған жүк көтергіш машина болып табылады.

Өзіндік орнықтылық

Автомобиль кранының жүктік жəне өзіндік орнықтылығын РД 22- 145-85 сəйкес есептік жолмен тексереді. Жебелік өздігінен жүретін крандар. Аударуға қарсы орнықтылықты есептеу нормалары. Орнықтылық есептері кранның жұмыс істеп тұрған жəне жұмыс істемей тұрған жағдайда да орнықтылығын растау үшін жүргізіледі. Автомобиль крандарының барлық үлгілері орнықты болуы тиіс. Кран орнықтылығының есебі сынақ жүктемесі əрекеті, жүк əрекеті (жүк орнықтылығы), жүктің болмауы (өзіндік орнықтылық), жүктерді күтпеген жерден алып тастау кезінде жүргізілуі тіис.

Аудару жүктемесін есептеу кезінде көтерілетін жүктен, жүктеме, жел жəне динамикалық жүктеме ескеріледі. Жүктеменің барлық амалдары үшін кран жүктеменің барынша қолайсыз үйлесімі кезінде аудару қабырғасына қатысты орнықты болуы тиіс. Бұл ретте автомобиль крандарының аудару қабырғасы дегеніміз шығыңқы тіректердің орталықтарын біріктіретін желілер. Жүк орнықтылығына сынақты жүкті көтеру жəне орналастыру кезінде кранның орнықтылығын тексеру мақсатында жүргізеді. Кранның жүктік орнықтылығының сандық параметрлері сынақ жүктемесін ескеріп айқындалады:

Р = 1,25 Qн

м + 0,1

Орнықтылыққа   сынақ   кранның        орнықтылығы минималды болған жағдайда, оның жұмыс аймағы шегінде жүргізіледі. Автомобиль краны егер ілмекте сынақ жүктемесінің статикалық жағдайы кезінде ол аударылмаса жəне екі шығыңқы тірек құлап қалмаса, жүктік орнықтылыққа сынақтан өткен болып саналады. Орнықтылықты растау үшін ең қолайсыз жағдайда аударылатын

o )

жəне ұстап тұратын

y )

сəттері төлқұжатта көрсетіледі Автомобиль кранының машинисі орнықтылықты жоғалтса, ауыр апатқа алып келетінін білуі тиіс. Сондықтан қосымша аудару сəттерін азайту үшін барлық жұмысшылар жұмысты ақаусыз аспаптар мен қауіпсіздік құрылғыларын қолданып, байсалды орындағаны жөн. Кранды орнату үшін алаңның ұйғарынды еңісі төлқұжатта көрсетілген шамадан аспауы тиіс.

Құрылғының ортақ белгілері.

Автомобиль крандарын пайдалану қасиеттерінің құндылығы мына белгілермен айқындалады:

360°-қа айналдыру мүмкіндігі; Автомобиль крандарын пайдалану қасиеттерінің құндылығы негізінен олардың барлық орындаулары механизмдердің жеке гидравликалық жетегімен, қатты телескопиялық жебе аспасымен толық айналмалығында. Бұл ретте телескопиялық жебенің автомобиль крандарына орнатылған жылжымалы жебесінен айырмашылығы олардың бас жəне орташа секциясының ілмектегі жүкпен жылжу мүмкіндігін қамтиды. Толық айналмалы автомобиль крандарында жүкпен жұмыс 240° аймақта рұқсат етіледі. (шығыңқы тіректің артқы арқалығы симметриясының бойлық осьі

бойындағы жебе жағдайынан 120° бойынша -1.1- суретті қараңыз). Механизмдердің бөлек те, бірлескен жұмысы да болады. Кранның жұмыс механизмдерінің жылдамдығын реттеу аралас: сорғы білігін айналдыру жиілігін өзгертумен (шасси қозғалтқышының иінді білігін айналдыру жиілігін өзгерту есебінен), гидробөлгішарналарында жұмыс сұйықтығын дросселдеу жəне бас жүк шығырының гидромоторының жұмыс көлемін реттеумен жүзеге асырылады. Автомобиль крандары ауа температурасы - 40-тан +40 °С-қа дейін болған кезде пайдаланылады. Барлық типтік мөлшерлер мен конструкциялар үшін бірыңғай құрастыру бірліктері мен құрамдас бөліктердің байланыс дəйектілігі бар: Автомобиль крандарының орындалу жалпылығы олардың конструкцияларында өзара сыртқы жүктемені (жүктік сəтін, осьтік жəне радиалды күштерін) кранның бұрма бөлігінен бұрылмайтын бөлігіне беретін, сондай-ақ бұрылмайтын бөлігіне қатысты бұрма бөлігінің айналу мүмкіндігін қамтамасыз ететін тіреу-бұрма бұрылмайтын жəне бұрма бөліктерінің болуымен сипатталады. Бұрылмайтын бөлік крандық қондырғы мен оның бұрма рамасы үшін көтеруші негіз болып табылады. Бұрылмайтын бөлікке: базалық шасси, шығыңқы тіректермен жəне тірек- бұрма шеңбердің тірек сақинасымен тірек төменгі рама, шассидің артқы аспасы рессорын бұғаттау механизмі, сорғы жетегі кіреді. Мұнда бұрылмайтын бөліктің гидроаппаратурасы, гидробак, құбырөткізгіштер мен айналмалы қосылыстар орналасқан. 16...40 т жүк көтергіштікпен 3...6- типтік мөлшерлік топтардағы автомобиль крандарын КамАЗ, МАЗ, «Урал» сияқты жүк авмобильдерінің шассиінде жөндейді (14-кесте).

Типті мөлшерлік топ

Модельді қатар (1.1... 1.3-кестесі бойынша)

Тип

17,10

17,10

16,60

21,20

23,04

6 х 6

КС-45717 A-l

22,38

23,00

«Челябинец»

26,50

25,10

топ

Модельді қатар (1.1... 1.3-кестесі бойынша)

Тип

26,09

26,00

* Дөңгелектердің жалпы саны х жетекші дөңгелектер саны.

Басқару жетектері жұмыс қозғалысымен (жұмыс операциялары) басқару жетектерінен, шасси қозғалтқышын басқару  жетегінен, қуатты іріктеу қорабымен жəне шығыңқы тіректермен басқару жетектерінен тұрады. Қуатты іріктеу қорабымен жəне шығыңқы тіректермен басқару жетектері, сондай-ақ қозғалтқышпен басқару жетегі элементтерінің бөлігі бұрылмайтын бөлікте жəне жүру құрылғысында орналасқан. Жетектің қалған элементтері бұрма рамада (машинист кабинасында) болады. Басқару жетегінің конструкциясы басқару тұтқышы нейтралдық жағдайдан шығарылмайынша, барлық уақыт ішінде атқарушы механизмнің жұмысын қамтамасыз етеді, бұл ретте крандық операцияны орындау жылдамдығы басқарудың тиісті тұтқышының жүру шамасына байланысты: тұтқыш нейтралды жағдайдан əрі ауытқыған сайын, жылдамдық сонша жоғары болады. Басқару органдары мен шасси кабинасындағы (жүргізуші кабинасындағы) аспаптар кран қондырғысын қосу (өшіру) жəне оның жұмыстарын бақылауға арналған. Шығыңқы тірек тіректік жиекті ұлғайту арқылы жұмыс жағдайындағы автомобиль крандарының орнықтылығын қамтамасыз етеді. Тірек төменгі раманың артқы көлденең арқалығында басқару органдары мен шығыңқы тіректермен жəне шассидің артқы аспасын бұғаттау механизмдерін басқаруға, оны шығыңқы тіректерге орнату кезінде кранның еңістік бұрышын айқындауға арналған аспаптар мен басқару органдары бекітілген. Кранның бұрылмайтын бөлігінің қаптамасында машинист кабинасынан қауіпсіз кіріп –шығуына арналған жиналмалы саты бекітіледі.

Бұрма рама табақтық илеммен қатты дəнекерлейтін конструкцияны қамтиды. Тірек-бұрма шеңбер (тірек-бұрма құрылғы) бұрылмайтын бөлікке қатысты бұрма бөліктің айналуын жүзеге асыруға, сондай-ақ кранды пайдалану үдерісінде бұрма бөлікке əрекет ететін барлық негізгі жəне қосымша жүктемелерді беруге арналған. Бұрма раманың артқы бөлігінде кранның қалпына келу сəтін ұлғайтуға арналған қарсы салмақ бекітілген.

Жүк шығыры (жүкті көтеру тетігі) кранның жүктік сипаттамасы шегінде жүкті көтеру жəне түсіру қызметін атқарады. Жүк көтеру тетігі барабанмен ажырамайтын кинематикалық байланысы бар тежегіштермен жабдықталған.

Жебелік жабдық негізгі телескопиялық жебе жəне ауыстырмалы шынжыр табанды жебе (ұзартқыш) болып бөлінеді. Телескопиялық жебе еңісінің бұрышы гидравликалық цилиндр көмегімен өзгертіледі. Жүкті көтеру мен түсіру жүк шығырымен, ал бұрма бөліктің айналуы - бұру механизмімен жүргізіледі. Бұру шығыры мен механизміне қозғалыс гидроқозғалтқыштан (гидромотордан) беріледі. Екі секциялық телескопиялық жебелердің секцияларын жылжыту үшін əдетте, ұзын жүрісті гидроцилиндр, үш секциялық үшін – екі арнайы ұзын жүрісті гидроцилиндр (əр секция үшін өз гидроцилиндрі) немесе арқанды тетікпен бір гидроцилиндрді пайдаланады. Жылжымалы жебенің секциясын жылжыту үшін арқанды, тізбекті жəне т.б. арнайы механизмдерді қолданады.

Бұрма рамадағы кабина (машинистт кабинасы) жабық, бір орындық, реттелетін орындығы, шыны тазалағышы, жылыту жүйесі, желдеткіші, күннен қорғайтын күнқағары бар. Машинист кабинасында басқару органдары, аспаптар жəне көрсеткіштер орналастырылған. ПБ 10-382-00 қағидаларының талаптарына сəйкес барлық автомобиль крандары олардың қауіпсіз пайдаланылуын қамтамасыз ететін құрылғылар мен аспаптар жүйесімен, оның ішінде жүк көтергіштік шектеуішпен жабдықталған. Жүк  көтергіш  шектеуіші іске қосылуына алып келетін артық жүктеме автомобиль кранының жүк көтергіштігін 10 %-ға (ҚЕ 10382-00 қағидасының 2.12.7-бабы ) арттырады. Кранның бір мүйізді ілмегі 12840 — 80 МЕМ СТ-қа  сəйкес келетін сақтандырғыш құлыптармен жабдықталған. Автомобиль крандарының гидрожүйесі үшін екіжақты немесе біржақты əрекет ететін піспекті гидроцилиндрлер, аксиал-піспекті сорғы, гидромоторлар, секциялық золотникті түрдегі гидротаратқы, айналмалы қосылыс гидрожабдықтары қолданылған. Көтергіш тетігінің реттелетін гидромоторы бос жəне аз жүктемемен ілмекті жеделдетіп көтеруге (түсіруге) мүмкіндік береді. Гидрожетек сорғы магистральдарының бірі қысымды болып табылатын ашық сызба бойынша орындалды жəне гидромоторлармен немесе гидроцилиндрлермен қосылған, ал басқа – сорушы сорғы гидроцилиндр қуысы мөлшерінің айырмасын жəне сыртқы кемуді өтейтін жұмыс сұйықтығының багімен біріктірілген. Қол сорғысы шығыңқы тіректі көлік жағдайына келтіруге жəне шасси қозғалтқышы бас тартқан жағдайда шассидің артық ілмегін қосуға арналған. Жүк көтеру, шығымды өзгерту жəне телескоптау механизмдерінде гидрожүйеде қысым түскен кезде жүкті немесе жебені түсіру мүмкіндігін болдырмайтын кері клапан көзделген. Автомобиль кранының электр жабдығы шассидің жəне крандық қондырғының электрмен жабдықтау жүйесінен тұрады. Жарықтандыру жəне сигнал беру аспаптарын, кабина желдеткіштерінің жəне алдыңғы əйнекті үрлегіштердің электр

қозғалтқыштарын, электрлік басқарумен гидротаратқылар мен пневмотаратқы электр магниттерін, жылыту қондырғысының электр бөлігін, бақылау аспабын, сақтандыру құрылғысын, электр сымдары жүйесін қамтиды. Жебелік өздігінен жүретін автомобиль крандары жүріз құрылғысы базасының түрімен, тірек төменгі рама конструкциясымен, артқы аспаны бұғаттау тетігінің болуымен ерекшеленеді.

Кинематикалық сызбаларда кран тетіктерінің элементтерінің шартты белгілері

Жылжымайтын буын (діңгек). Кез келген буынның жылжымайтындығын көрсету үшін оның жиегінің бөлігін сызықшамен жабады

Білікті айналдыру: а

̶  бір бағытта; б

Жетек а

̶  жалпы белгілері; б

̶  электр машиналы;

а

̶  радиалдық; б

̶  белік;

а

радиалдық-берік; в — берік

Тербелу мойынтірегі: а

б

радиалдық-берік; в — берік

Тежегіш. Түрін нақтыламай жалпы белгілеу

Білікпен, өзекпен бөлшектердің жылжымайтын қосылысы

Білікпен бөлшектің жылжымалы айналдырусыз қосылысы

Білікке сермер

Ағытылмайтын (басқарылмайтын): а

түпкірлі; б — серпімді сомын

Ілінісетін (басқарылатын) сомын. Жалпы белгілеу

тісті (цилиндрлік): а

в

тісті конустық (тіс түрін нақтыламай жалпы белгілеу)

Шағылысатын тісті біліктермен беріліс: а – цилиндрлік бұрамдықпен бұрамдық; б – глобоидті бұрамдық

Қозғалысты беретін бұрандадағы сомын: а

ажырамайтын; б — ажырамалы

Ауыстыру тұтқышы

1.5. кестенің соңы .

Буын бөлігінің қосылысы жылжымалы емес

Крандардың жүру құрылғыларының базасы ретінде автомобиль шассиі қолданылды, ол автомобиль крандарына басқа өздігінен жүретін крандармен салыстырғанда, мобильділігінде елеулі артықшылықтың болуына мүмкіндік береді. Автомобиль шассиінің кейбір құрастырмалы бірліктері қайта жасалды, беріліс қорабында берілісті ажыратып қосу тетігімен қақпақтың орнына берілісті ажыратып қосу тетігімен қуатты іріктеу қорабы орнатылды. Шасси кабинасында қосымша мотосағат есептеуіші орнатылды. Тіректік төменгі рама шассидің лонжеронына орнатылған кеңістіктік дəнекерлеу конструкциясын қамтиды. Бұрандалы қосу көмегімен раманың үстіңгі жағына тірек-бұрма құрылғысы бекітеді. Автомобиль кранының бұрма бөлігінен барлық жүктемені тірек-бұрма құрылғысы, тіректік төменгі рама жəне шығыңқы тіректер қабылдайды. Бұғаттау тетігі шассидің артқы аспасының тіректік төменгі рамасымен қатты қосылуын орындайды.

Автомобиль кранының кинематикалық сызбасы.

Шартты белгілермен бейнеленген бұл сызба кран тетігіне базалық шасси қозғалтқышының иінді білігінің айналу берілісінің дəйектілігін бақылауға мүмкіндік береді. Көмегімен телесопиялық жебемен гидравликалық автомобиль крандарының кинематикалық сызбасы бейнеленетін шартты белгілер 1.5-кестеде келтірілген. Телескопиялық жебемен гиравликалық автомобиль крандарының бірдей бөлім құрамдары мен құрастырма бірліктері болғанына қарамастан, олардың шасси типінде, жүк сипаттамаларында, кинематикалық жəне гидравликалық сызбаларында, қауіпсіздік

аспаптары мен құрылғыларында қолданылатын жебе секцияларының жылжу тетіктерінде жəне т.б. ерекшеліктері болады. Автомобиль крандарының құрамды бөліктері мен құрастырма бірліктерін орындау ерекшеліктері олардың құрылғыларын айтқан кезде бейнеленген.

Трансмиссияның элементтері.

Олар шасси қозғалтқышынан орындаушы (жұмыс) механизмдерге механикалық энергияны (айналу кезін) күштік беру құрылғысының жүйесін құрады. Автомобиль крандарында трансмиссия элементтері шассиде жəне бұру бөлігінде орналасқан. Шассидегі жəне гидроавликалық жетекпен автомобиль крандарының бұрма бөлігінде трансмиссия элементтерінің ерекше белгілері күштік берудің екі түрінің жиынтығы болып табылады, олар: шасси қозғалтқышынан механикалық энергияны гидросорғыға беретін механикалық; энергияны гидросорғыдан гидромоторға жəне гидроцилиндрге беретін гидравликалық. Кранның күштік беру трансмиссиясының элементтеріне мыналар жатады:

Кардандық беріліс.

Екі білік те бір-біріне бұрышпен орналасқанда, жетекші біліктен жетектегі білікке айналуды беру қызметін атқарады. Кардан берілісі кран тетіктерін қосу үшін кеңінен қолданады. Кардан берілісі кардан білігінен, кардан топсасынан, аралық тіректен тұрады. Кардан берілісі қатты кардан топсасы жəне тең бұрыштық жылдамдық тоспасы болып бөлінеді.

Қатты кардан тоспасы екі ашадан, төрт шанышпалы мойынтіректе тиекпен орнатылған айқастырмадан тұрады. Бір біліктің екі ашасы бір жазықтықта жатуы тиіс, ол білік пен ашаға қойылған жебені біріктірумен қамтамасыз етіледі. Мойынтірек инелері ашаға пластинамен немесе тоқтатқыш сақинамен бекітілген стақанға салынған. Стақандағы тиек тығынмен жəне киіз тығыздамамен нығыздалған. Мойынтіректер май сауыт арқылы майланады.

Тығыздамаға май жұқпас үшін сақтандырғыш клапаны орнатылған. Қатты кардан қоспасының кемшілігі – айналу əркелкілігі жəне айналу кезеңін беруге болатын салыстырмалы шағын бұрыш (24°). Айналу біркелкілігі мен үлкен бұрыштағы бұраушы кезеңді беруді қамтамасыз ету қажет жерде тең бұрыштық жылдамдықтардың кардан топсаларын (мысалы, базалық автомобильдердің алдыңғы жетекші белдемесінде) қолданады.

Тең бұрыштық жылдамдық топасасы жұмыр бөлетін жырашықтармен екі фасонды ашадан тұрады. Ашалар оймакілтекті ұштықтармен əзірленген жəне сұққышпен бекітілген түйреуішпен тіркелетін шармен сферикалық қапталдық тереңдету көмегімен орталықтандырады. Ашалардың бөлгіш жырашықтарында жетекші ашадан жетектегі ашаға күш беретін шар орналастырылған: шар оларға жырашықтан ауытқып кетуге жол бермейді. Бөлгіш жырашықтар жұмыр нысанды. Соның арқасында ашалардың бұрышта орналасқанына қарамай үнемі аша осьтері арасында бұрышты тең бөлгіш жазықтықта орналасады. Соның салдарынан біліктерді айналдыру біркелкілігі қамтамасыз етіледі. Жетекшіден жетектегі білікке қозғалыс 35° бұрышта тең бұрыштық жылдамдықпен беріледі. Ұштықтар кардан білігінің ішкі оймакілтегімен ілініске кіреді. Бұл айналуды беру  бұрышын  өзгерткен кезде берілістің қажетті ұзындығын автоматты орнатуға мүмкіндік береді.

Муфталар.

Қосудың ілініс муфталарын трансмиссия тетіктері немесе учаскелерін қосу жəне ажырату үшін күш қондырғыларын беруде жəне трансмиссиялық жетектерде энергия ағынымен басқару үшін қолданылады. Олар соңғыны тоқтаусыз айналдыра отырып, трансмиссияның қозғалмайтын учаскесін ажыратуға немесе қосуға мүмкіндік береді. Ілу муфталары жұдырықшалы жəне үйкелісті (дискілік) болып бөлінеді.

Екіжақты əрекет ететін жұдырықшалы муфта (екіжақты муфта) қозғалысты екі жаққа оңға жəне солға бере алады. Ол білік маңында не оймакілтек немесе кілтек бойынша оңға немесе солға орналастырылатын жылжымалы жартылай муфтадан жəне екі жылжымайтын муфтадан тұрады. Жылжымайтын жартылай муфталар қатты біріктірілген немесе қозғалысты беруі тиіс трансмиссия элементтерімен бір тұтастықты құрайды. Қапталда (əр жартылай муфтаның сыртынан немесе ішінен) көмегімен жылжымалы жəне жылжымайтын муфта бір-біріне ілінетін жұдырықшалары бар. Жартылай муфталар қосылған жағдайда бекітетін басқару тетігінің көмегімен білік маңына орналастырылады. Муфтаны қосқан кезде

жыртылай муфтаның жұдырықшалары толықтай ілініске кіргенін бақылау қажет. Егер жұдырықшалардың жұмыс беттері барлық жазықтық бойынша бір-біріне тиетін болса, онда олардың бұрыштарында қиғаштық пайда болады, бұл муфтамен басқару тетігі сенімді бекітіліп жұмыс жүргізген кезде де муфталардың өздігінен сөнуіне себеп болуы мүмкін. Кран тетіктерімен басқару органдарының конструкцияларында қолданылатын тісті муфталарда жұдырықшаның орнына тістері бар. Қалғанында конструкция мен жұдырықшалы жəне тісті муфталардың жұмыс қағидаттары бірдей. Кран тетіктеріне муфтаның орнына жылжымалы тегершік қолданылуы мүмкін. Тетікті қосу жəне ажырату үшін мұндай тегершікті оймакілтек немесе кілтек бойынша білік маңына орналастырып, басқа білікте орналасқан жəне осьтік орналасудан бекітілген тегершікпен ілініске енгізеді (іліністен шығарады). Блоктың жылжымалы тегершіктері екі тегершіктен блок түрінде орындалуы мүмкін. Ол кезде блоктың білік маңына орналасуы кезінде оның тегершіктерінің бірін басқа білікте орналасқан тегершіктермен ілініске шығарады. Муфталар мен жылжымалы тегершіктер трансмиссия айналу бөлігін тоқтатпай, тетіктерді қосуға жəне ажыратуға мүмкіндік бергеніне қарамастан, бұл операцияларды трансмиссияның айналып тұрған жəне жүктемеде тұрған кезде жүргізу ұсынылмайды, себебі жұдырықшалар (тістер) айналып тұрған жəне жылжымайтын жартылай муфта (тегершік) бір-біріне соғылып, бір-бірімен ілініске толықтай қосылмайды, салдарынан жұдырықшалар мен тістердің жұмыс беті бүлініп, олар істен шығып қалуы ықтимал. Бұдан басқа, жартылай муфтаның (тегершіктің) қосылумен сүйемелденетін соққылар трансмиссияның басқа да элементтеріне кері əсер етуі мүмкін.

Үйкелісті (дискілік) муфталарды муфтаның салыстырмалы шағын габариті кезінде үлкен шеңберлік күш беру қажет болған жағдайларда қолданады. Муфта жетекші жəне жетектегі дискілерден тұрады. Муфтаның атауы жетектегі дискілер санына байланысты: бір жетектегі дискіде – бір дискілі, екеуде – екі дискілі, үшеуден асса – көп дискілі деп аталады.

Бір- жəне екі дискілі муфталарды базалық автомобиль трансмиссияларында (ілініс) қолданады. Бір дискілі муфта бұрғыш тығынмен орындалған жетекші дискіден, жетекші білікте жылжымайтын жетектегі дискіден тұрады. Диск жетекші білікте сырғымалы кілтекте отырады. Дискілер арасындағы үйкелісті ұлғайту

үшін олардың біріне (əдетте, жетектегіге) епелекпен үйкелісті материалдардан қаптама бекітеді. Епелек тастиекке дейін ескіргенде қаптаманы ауыстырады, себебі үйкеліс кезінде муфта беретін күш азайып (болат немесе шойын епелегінің үйкеліс коэффициенті қаптамаға қарағанда едəуір аз), дискінің жұмыс беті зақымдалады.

Көпдискілі муфтада жетекші дискілер сырғымалы кілтекте жетекші біліктің осі маңында еркін орналасады. Муфтаның жетектегі бөлігі кілтектегі білікке бекітілген жəне осьтік бағытта жетектегі дискілер еркін орналасатын пазалар бар. Муфтаны қосу үшін бұрғыш тығынды бұрғышпен солға қозғалтады, бұл ретте жетекші дискілер жетектегі дискіні қысады. Дискілердің жұмыс бетінде туындаған үйкеліс күші жетектегі дискілердің, ал олар – муфтаның жетектегі бөлігінің айналуына алып келеді. Дискілік муфтамен берілетін айналу сəті жетекші дискілер жетектегі дискіге қысылған осьтік күш пен жұмыс бетінің санына тепе-тең. Сол осьтік қосу күшімен көп дискілі муфта бір дискіліге қарағанда, көп дискілі муфтаның үйкеліс жұмыс бетінің саны қаншалықты көп болса, айналу сəтін соншалықты көп береді.

Автомобиль крандарының трансмиссия құрамына беріліс қораптары, таратқыш қораптар, қуатты іріктеу қораптары кіреді.

Беріліс қорабы шасси қозғалтқышының иінді білігінің  айналуының өзгермеген жиілігі кезінде, трансмиссияның жетектегі бөлігінің айналуының қажетті жиілігін алу қызметін атқарады, сондай- ақ автомобиль шассиінің жетекші дөңгелегіне қозғалтқыштан берілетін айналу сəтін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Беріліс қорабының көмегімен бос жүрісте қозғалтқыштың ұзақ жұмысы кезінде, жетекші дөңгелектен қозғалтқыштың иінді білігін ажыратуға болады.

Таратқыш қораптар бірден көп жетекші белдемесі бар автомобиль шассиіне орнатылады. Ол жетекші белдемелер арасындағы айналу сəтін бөлуге арналған.

2, 26

4, 15

сақина;

П — қуыс

Шасси қозғалтқышынан кранның күшпен беру гидросорғысына айналу сəтін беруге арналған

қуатты іріктеу қорабының конструкциясын қарастырамыз. Жүру құрылғысының орындауына қарай қуатты іріктеу қорабы трансмиссияда МАЗ шассиінің үш типін белгілейді МАЗ (1.3-сурет), КамАЗ (1.4-сурет), «Урал» (1.5-сурет). Бірінші типтегі қуатты іріктеу қорабын беріліс қорабының шығыс білігі мен артқы белдеменің редуктор білігі арасында МАЗ үш осьті шассиінің трансмиссиясына кірістіреді. Мұндай қуатты  іріктеу қорабы оң жақтан бұрандамен шассидің беріліс қорабының картеріне бекітілетін цилиндрлік тік тісті 4, 15 тегершіктермен (1.3-суретті қараңыз, а) бір сатылы редукторды қамтиды. 19 білігі қорап корпусында 8 мойынтіректе орнатылған. 5 осінде шасси беру қорабымен іліністе тұрған 4 тегершік орнатылған. 19 білікке оймакілтекте жылжымалы 15 тегершік орнатылған. 10 қақпақта 10 қақпақ корпусынан жəне 13 нығыздалған сақинамен 15 мікбасынан тұратын қуатты іріктеу қорабының пневомцилиндрі орналасқан. П қуысқа шасси пневможүйесінен тығыздалған ауаны берген кезде 12 мікбас 7 сұққышқа сүйенген 9 итергіш 16 серіппенің күшін еңсере отырып, 5 тегершікті 4 тегершікпен ілініске енгізеді, беріліс қорабынан айналу сəті 19 шығыс білігіне беріледі. П қуысын 15 тегершік атмосферасымен біріктірген кезде күш əрекетімен 16 серіппе 4 тегершіктен іліністен шығып, осылайша айналу сəтін 19 шығыс білігіне беру тоқтатылады. Мойынтіректер мен тегершіктерді майлау қораптағы майды бүрку арқылы жүзеге асырылады. КамАЗ шассиі екінші типінің қуатын іріктеу қорабы беріліс қорабының картеріне оң жақтан бекітілген (14-суретті қараңыз). Қуатты іріктеу қорабы жəне беріліс қорабы картерінің фланецтері арасында тығыздайтын тосьемдер орнатылған. Осы тосьемдер көмегімен тегершіктер ілінісін реттеуге болады. Тосьемді ауыстыру қажет болғанда, олардың жалпы қалыңдығы сақталуы тиіс. Қораптың 6 жетекші тегершігі екінші ұшы 3 диафрагма қуысына кіретін 22 осьтің бір ұшына бекітілген. Диафрагмалық камера қуысы ауа жеткізу үшін бұрандалы саңылаумен 1 қақпақпен жабылған. Диафрагма шеткі жоғары жағдайда 4 серіппемен ұсталып тұрады. Жетекші тегершік осінің айналуын ұшы осы осьтің пазасына кіретін 4 орнатылма бұрандамен бөгейді. Камера қуысына ауа түскен кезде диафрагма астына 7 жетекші тегершікпен ось орналастырады. Қапталда 7 жетекші тегершіктің бір тісті тəжі қуатты іріктеу қорабының аралық тегершігімен тұрақты байланыстырылған. 7 жетекші тегершіктің басқа тісті тəжі 10 призмасы арқылы 11 муфтаға 13 сорғы жетекші білігіне айналыс беретін 9 жартылай муфта тісімен ілініске енгізіледі.

4-сурет. КамАЗ-дың үш осьті шассиінде автомобиль кранының қуатын іріктеу қорабы:

1 — қақапақ;

14, 15, 16

13, 17

18, 20

Диафрагмалық камера жұмыс қуысынан ауаны шығарған кезде 4 камера 9 тісті жартылай муфтамен іліністен 7 жетекші тегершікті шығарады. Бұл ретте тісті жартылай муфтаның 18 аралық тегершікпен байланысы үзіледі. Қуатты іріктеу қорабын шассидің ажыртаылған ілінісінісі кезінде ғана қосуға болады. «Урал» автомобилінің техникалық құжаттамасында түшінші типті іріктеу қорабы қуатты қосымша іріктеу қорбаы деп аталады (1.5-суретті қараңыз) жəне таратқыш қораптың оң жағынан орнатылады. Қораппен қуатты іріктеу 3 жылжымалы муфта арқылы таратқыш қорабының бастапқы білігінен жүргізіледі.

6 штокты айналдырумен 3 муфта оның бүйірі 1 білік буылтығына тірелетіндей етіп орнатылады. Бұл ретте бекіткіш шары 6 шток қуысында болуы тиіс. 5,7 мойынтіректерін жəне біліктерді майлау үшін қорап корпусында 13 айдау клапанымен, 16 сақтандыру клапанымен, 14 корпуспен 12 мікбасынан тұратын тығынжыл сорғы орнатылады. Май таратқыш қорап ваннасымен біріктірілген құбыр арқылы алынады, 1 біліктегі жəне таратқыш қораптың бастапқы білігіндегі арна арқылы сорғыдан мойынтірекке түседі. Қуатты қосымша іріктеу қорабын шасси кабинасында орнатылған тұтқамен қосады. Қуатты қосымша іріктеу қорабының өздігінен қосылуын болдырмас үшін бұранда-тежегіш көзделген.

Бақылау сұрақтары

2-тарау ГИДРАВЛИКАЛЫҚ ЖЕТЕКТІҢ СИПАТТАМАСЫ. АВТОМОБИЛЬ КРАНДАРЫНЫҢ ГИДРАВЛИКАЛЫҚ КҮШТІК БЕРІЛІСТЕРІ ЖӘНЕ ГИДРО ЖАБДЫҚТАРЫ

Гидравлика негіздері.

Гидравлика дегеніміз - сұйықтықтардың тепе-теңдігі мен қозғалысын зерделейтін ғылым. «Гидравлика» ұғымы сұйықтық көмегімен күштер мен қозғалыстарды беру жəне реттеуді де көздейді. «Гдравлика» сөзі гректің

hydros

aulos

«түтік»деген сөзінен құралған.

Гидравликаның гидравликалық жетек аталатын автомобиль крандары жетегінің оңтайлы түрін таңдау үшін практикалық маңызы зор. Кранның гидравликалық жетегінде қозғалтқыштан жұмыс  тетігіне энергия беретін сұйықтық рөлін жұмыс сұйықтығы орындайды. Жұмыс сұйықтығының маңызды физикалық қасиеті тығыздығы, тұтқырлығы, суу температурасы болып табылады.

Тығыздық дегеніміз оның көлемі бірлігіндегі сұйықтық салмағы. Тығыздық дене салмағына қарай оның көлеміне сандық тең жəне келі/м

дегеніміз сұйықтық бөлігінің салыстырмалы қозғалысына (жылжуына) қарсылық көрсететін жұмыс сұйықтығының қасиеті. Тұтқырлық мм

/с (сСт)

-де өлшенеді. Жұмыс сұйықтығының суу температурасы -15-тен... +60 °С шегінде ауытқиды. Ал кран жұмысы кезінде оны қолданудың температуралық шегі 35. +70 °С-ты құрайды.

деп аталады. Қысым шамасы күш əрекет ететін перпендикуляр бетке бағытталған күш шамасына байланысты. Осылайша, қысым үнемі ол əрекет ететін жүктеме мен алаң шамасына сəйкес келеді. Қысым сұйықтық қозғалысының қарсылығы еңсерілмейінше ұлғая береді.

Қысым манометр көмегімен өлшенеді. Қысымның өлшем бірлігі н/м

болып табылады. Бірліктің халықаралық жүйесін енгізілгенге дейін қысым келі/см

(1 кг/см

= 100 000 н/м

= = 100 кн/м

) өлшенді.

Халықаралық бірлік жүйесі енгізілгенге дейін тұтқырлық санти- стокста өлшенді (сСт); 1 сСт = 1 мм

/с.

Гидравликның негізгі заңын Б.Паскаль шығарды: бос бетке түсірілген қысым сұйықтықтың барлық нүктелеріне өзгеріссіз беріледі.

Гидравликалық тəсілмен күшті беру мынадай реттілікпен жүзеге асады. Егер

күші S

мікбасының бетіне қысым түсірсе, мікбаста қысым туындайды

рекет етеді, соны ды

емесе

ол жүйенің кез - келген нүктесіне ə        ң ішінде S

бетіне. Нəтижесінде мына қысым туындай

Онда былай боладын

демек,        мікбасқа        əрекет        ететін        күш        қатынасы,        мікбас        бетінің алаңдарына тік пропорционалды. Мұндай жүйеде қысым ол əрекет ететін алаң мен жүктеме шамасына сəйкес келеді жəне сұйықтық қозғалысының қарсылығы еңсерілмейінше, ұлғая береді.

Егер S

бетте əрекет ететін F

күшінің көмегімен S

бетіне əрекет ететін жүктің F

күшін еңсеру үшін қажетті қысым туындаса, онда жүкті көтеруге болады.

бетіне р

қысымы əрекет етсе, онда мікбаста шток көмегімен шағын мікбасқа берілетін F

күші туындайды. Бұл күш енді S

бетіне əрекет ететін күш. Нəтижесінде р

қысымы пайда болады. Үйкеліс шығынын есепке алмай мынаны аламыз:

немесе

; p

1; p

Солай болғандықтан, қысымды берген кезде қысым шама қатынасы мікбас беті алаңының қатынасына кері поропорционал. Үшкен күш мікбасқа əрекет еткен сайын қысым соншалықты жоғары болады. Алайда қысым жүк көтеріленше ғана ұлғаяды. Демек, егер жүк тұрақты болып қалса, қысым ұлғаймайды. Осылайша, қысым сұйықтық ағыны көрсеткен қарсылыққа тəуелді. Егер қысым қарсылықты еңсеруге жеткілікті болса, жүк қозғалысқа түседі.

түріне еркін беттегі ағын қозғалысы жатады, мысалы, өзендер мен арналардарғы су қозғалысы.

Тегеурінді түріне еркін емес беттегі ағын қозғалысы жатады. Оған кран гидрожетектерінің тегеурінді магистралдардағы (құбырөткізгіштердегі) жұмыс сұйықтығының қозғалысы мысал болады. Аз уақыт аралығында ағын жылдамдығының күрт өзгеруімен туындаған тегеурінді қозғалыс кезінде сұйықтықтағы қысымның өзгеруі гидравликалық соққы деп аталады. Фильтрация деп кеуекті ортадағы сұйықтық қозғалысын айтады.

Пневматика негіздері.

Пневматика туралы мəлімет базалық шассидің пневматикалық жүйесіне, автомобиль кранын басқару жүйесінің қоректендіру пневмогидроаккумуляторына, гидросорғымен басқару электропневматикалық жетегіне, машинист (краншы) кабинасынан шасси қозғалысының тоқтауының электропневматика- лық жетегіне жатады. Пневматикалық берілістің энергия көзі шасси қозғалтқышымен қозғалысқа келтірілетін компрессор немесе баллон болып табылады. Пневмоберілістің жұмыс ортасы тығыздалған ауа немесе газ баллоны. Пневматикалық берілісті жұмыс органы қозғалысының ауқымды жатықтығы талап етілмегенде қолданады. Пневматиканың артықшылығы пневможабдықтық конструк- циясының қарапайымдылығы жəне жұмыс сұйықтығына сұраныстың болмауы болып табылады. Оның кемшілігі əсіресе пневможүйеде ауаның су буының конденсациясы мен қатуы ықтимал суық уақытта тыңғылықты техникалық қызмет көрсетуді қамтиды.

Гидрожетек.

Гидравликалық жетек дегеніміз жұмыс сұйықтығы арқылы қозғалыстың өзгеруінің механикалық энергиясын беруге арналған құрылғылар (гидроберіліс) жиынтығы. Автомобиль крандарында гидравликалық жетекті қолдану олардың конструкицяларын түпкілікті жетілдіруге жəне жүк көтергіш машиналардың осы тобының сапасын едəуір жақсартуға мүмкіндік береді. Автомобиль конструкцияларының заманауи жұмыс жағдайында гидравликалық жетек механикалық жəне электрлік жетектерді ығыстырып, оңтайлы қолданысқа ие болды.  Автомобиль крандарының жетегінде гидравликаны пайдалану нəтижесінде алынған артықшылыққа мыналар жатады:

Іс-қимыл қағидаты бойынша гидрожетек көлемді жəне гидросерпінді болып бөлінеді.

Көлемді       гидроберілістерде гидросорғыда        жұмыс сұйықтығының қысымы гидромотор көмегімен айналмалыға немесе гидроцилиндрдің көмегімен қайтымды ілгерілеме қозалысқа өзгереді. Жұмыс сұйықтығының циркуляция қағидаты бойынша көлемді гидрожетек ашық ағынмен де, тұйық ағынмен де орындалады.

4 гидробактан жұмыс сұйықтығы (2.1-сурет) 2 гидросорғыға түседі, ол кран шассиінің 9 қозғалтқышымен іске қосылады. 2 гидросорғыдан гидрожелі бойынша жұмыс сұйықтығы 5 гидробөлгішке түседі. 5 таратқы жағдайына қарай кран гидроцилиндрі жұмысының үш режимі болуы мүмкін: 1 гидроцилиндр штогының қозғалысы, ІІ штоктың бекітілген жағдайы, ІІІ штоктың кері қозғалысы (жылжуы). Ашық циркуляциямен көлемді гидрожетекті жүктемеден сақтандыру үшін 8 сақтандыру клапаны жұмыс істейді. 5 таратқы мен 8 клапан 10 ағызатын гидрожелінің 4 гидробагімен біріктірілген. Көлемді гидрожетекте 7 гидромоторының болуы кезінде олардың əрқайсысы 6 гидрожелілермен 5 таратқымен біріктірілген. 7 гидромотор 5 таратқыға əрқайсысы тегеурінді жəне ағызғыш болуы мүмкін екі гидрожелімен біріктіріледі. Гидрожетек əрекетінің қағидаты жұмыс сұйықтығының екі басты қасиеттерін пайдалануға негізделген: сұйықтық серпімді дене болып табылады жəне мүлдем сығылмайды;

Автомобиль крандарының гидрожетегінің қағидалы сызбасы 2.1-кестеде келтірілген белгілер негізінде орындалады.

2.1-сурет.

Гидроцилиндрмен (а) жəне гидромотормен (б) көлемді гидрожетектің шартты сызбасы, гидравликалық жетектің қағидалы сызбасының фрагменті (в): 1 — гидроцилиндр; 2 — гидросорғы; 3 —қуатты іріктеу қорабынан жетекті білік; 4 — гидробак; 5 — гидрортаратқы;

Кранның базалық шассиінің қозғалтқышынан энергия гидросорғыға түседі. Жұмыс сұйықтығы сорғыш гидожелі бойынша сорғыға түседі жəне алдында сақтандырғыш клапаны орнатылған гидробөлгішке беріледі. Таратқы гидрожелілермен гидромоторға біріктірілген. Тегеурінді магистралда гидрожүйедегі қысымды бақылау үшін манометр орнатылған. Ажыратылған гидромотор кезінде жұмыс сұйықтығы бактан сорғымен таратқыға айдалып, кері бакқа беріледі. Сорғыш, тегеурінді жəне ағызғыш гидрожелі циркуляция тізбегін құрады. Энергия гиброжетек элементтері мен сұйықтықты жылытып, циркуляция тізбегіндегі қарсылықты еңсеруге жұмсалады. Таратқымен гидромоторлардың бірі қосылады, онымен шығысы бойынша да, бағыты бойынша да (реверстеу) сұйықтық ағыны реттеледі.

Гидравликалық сызбалардағы шартты белгілер

Кері клапансыз тез ажыратылатын муфта

Гидрожеліден ауаны жою

Гидрожелідегі жергілікті қарсыласу

гидравликалық (əрекет қағидатын көрстпей)

серіппелі гидравликалық

пневмогидравликалық

Сұйықтық немесе ауаға арналған сүзгі

Сұйықтық немесе ауа сүзгі

Өз басқаруымен сақтандырғыш клапан (р

максималды Қысымын шектейтін):

Тікелей іс-кимылмен

Тікелей емес іс-қимылмен

Жекелеген гидрожеліден қысымша жетегімен

кіреберістегі қысымнан тыс р

шығаберісте тұрақты қысымды колдайтын) шығаберістегі қыссым кезінде, мыналарға тəуелді:

Серіппе күшіне

Басқару қысымына

Ағынды реттеуіш: дроссель

Тегеурінді клапанмен автоматты басқарбылатын дроссель

Бұл да, сақтандырғыш клапанымен

Кері клапан

Реттелмейтін сорғы: ағынның тұрақты бағытымен

реверсирленетін ағынмен

Реттелетін сорғы: ағынның тұрақты бағытымен

реверсирленетін ағынмен

Реттелмейтін гидромотор: ағынның тұрақты бағытымен

реверсирленетін ағынмен

Реттелетін гидромотор: ағынның тұрақты бағытымен

реверсирленетін ағынмен

Кері клапандармен тез ажыратылатын муфта

Гидромотор екі гидрожелімен таратқымен біріктіріледі. Олардың əрқайсысы тегеурінді жəне ағызғыш болуы мүмкін. Гидроцилиндр мікбасының қозғалысы бағытының өзгеруін де гидробөлгіш басқарады. Гидротаратқыдағы жұмыс сұйықтығы гидрожеліден ағып, сосын гидроцилиндрдің мікбас қуысына түседі. Гидрожетек элементтерінің конструкциясы 30321-95 МЕМ СТ жауап беруі тиіс. Жүк көтергіш крандар. Гидрожабдықтауға қойылатын қауіпсіздік талаптары. ҚҚ 10-382-00 (2.11.2-бабы) қағидасына сəйкес гидравликалық жүйе конструкциясы апатты жағдайларда жүкті өздігінен түсіру (құбырөткізгіштің жарылуы, герметикалық қосылыстардың бұзылуы, шасси қозғалтқышының тоқтауы жəне т.б.), сондай-ақ металл конструкцияларымен түйіскенде гидрожетектердің элементтерінің зақымдану мүмкіндігін болдырмауы тиіс.

Гидравликалық жетекпен автомобиль крандарында базалық шассиден жұмыс тетіктеріне энергия беру жұмыс сұйықтығының гидравликалық тегеуріні есебінен гидравликалық күштік беріліс көмегімен жүзеге асырылады. Гидравликалық күштік беріліс мыналардан тұрады:

Гидравликалық сорғы гидравликалық қозғалтқышты қоректендіруге беттеген жұмыс сұйықтығы ағынының энергиясына механикалық энергияны қалыптастырады (2.1-суретті қараңыз).

Жұмыс сұйықтығы ағынының энергиясы жұмыс сұйықтығын жетізу үшін түрлі құрылғылардың (гидравликалық бак, жылжымалы айналмалы қосылыстар, құбырөткізгіштер, біріктіргіш арматура) көмегімен гидромоторға беріледі.

Гидромотор кранның сол немесе өзге жұмыс тетігін əрекетке келтіретін механикалық энергияға сұйықтық ағыны энергиясын қалыптастырады.

сорғылар жетегінің редукторы;

Автомбиль крандарының гидравликалық күштік берілісі құбырөткізгіш жүйесі бойынша орналасатын жұмыс сұйықтығы арқылы гидросорғылар мен гидромоторлар арасындағы (сұйықтықтың сығылмауы шегінде) қатаң байланысты қамтамасыз етеді.

Автомобиль крандарында гидравликалық машинаның үш түрін қолданады: Гидросорғылар жетегінің элементтері (2.2-сурет) кранның бұрылмайтын бөлігінің металл конструкциясында орналасқан. Гидросорғылар жетегі 1 беріліс қорабында орнатылған 7 қуатты іріктеу қорабынан жүзеге асырылады. 7 қуатты іріктеу қорабынан айналу сəті 5 кардан білігі жəне сорғы жетегінің 4 редукторы арқылы 6 гидросорғыға беріледі. Сорғылар жетегінің 4 редукторымен 6 гидросорғы 2 бұрылмайтын бөліктің 3 кронштейнінде орнатылған. ҚЕ 10-382-00 қағидасының 2.11.3 – 2.11.3-баптарының талаптарына сəйкес күштік беріліс жетегі кез келген жағдайдан ілмектегі жүкпен оны іске қосуды жəне белгіленген жылдамдықпен жүкті түсіруді, жұмыс сұйықтығын үздіксіз сүзуді, сақтандырғыш клапанмен жұмыс қысымының артуынан əр гидравликалық жиекті сақтандыруды қамтамасыз етеді.

2.4.

Гидросорғылар мен гидромоторлардың құрылысы және олардың жұмыс істеу қағидасы

Гидросорғылар.

Көлемді берумен, қысыммен, пайдалы қуаты жəне толықтай пайдалы əрекет коэффициентімен (ПƏК) сипатталады.

Көлемді беру

Сорғы қысымы деп сорғы арқылы өтетін сұйықтық салмағының əр бірлігінен алынған механикалық энергияның артуы, яғни сорғыдан шыққандағы жəне оған кіргендегі сұйықтықтың салыстырмалы энергиясының əртүрлілігі.

Сорғының пайдалы қуаты

Пайдалы қуаттың сорғы тұтынатын қуатына қатынасы сорғы ПƏК деп аталады. Бұл шама көлемдік жəне гидромеханикалық шығыннан қалыптасатын сорғыдағы барлық шығындарды сипаттайды.

Көлемді ПƏК айдау қуысынан сору қуысына жұмыс сұйықтығының ішкі ағып кетуін жəне саңылаулар арқылы корпустан сыртқы төгілуін ескереді.

Механикалық ПƏК сорғы бөлшектерін айналдырған жəне өзара орналастырған кезде туындайтын шығынды,

гидравликалық ПƏК

Сорғының толық ПƏК көлемді, гидравликалық жəне механикалық ПƏК жүргізумен тең. Заманауи модельдік бірқатар автомобиль крандарының гидравликалық күштік берілістерінің гидравликалық жетегінде реттелмейтін аксиалды-мікбастық сорғылар жəне реттелетін гидромоторлар көзделген.

Гидросорғылардың жұмыс істеу қағидалары.

Реттелмейтін аксиалды-мікбастық сорғы сызбасын қарастырамыз. 5 топсамен 7 білігінде орнатылған 6 дискіде (2.3 а - суреті) мікбасы штокпен 3 топсамен байланыстырылған цилиндрдің 4 штогы бекітілген. 7 білік пен цилиндрді 1 цилиндрінің гильзасы І жағдайынан ІІ жағдайына ауысатындай 180°-қа бұрамыз. Егер 7 білік пен цилиндрдің бойлық осьі а бұрышында қиылысса, онда оң жаққа орналасқан мікбас Д арнасы арқылы Б қуысына жұмыс сұйықтығын сорып алады. 7 білігін тағы да ІІ жағдайынан І  жағдайына орналасуы үшін 180°-қа бұрамыз. Сонда мікбас солға орналасып, Д арнасы арқылы Б қуысынан жұмыс сұйықтығын ығыстырады. Егер 6 дискісінде (2.3 б- суреті) штокқа бір емес бірнеше цилиндр бекітсе, ал цилиндр гильзалары 9 бір блогында орындалса, онда сорғының сындарлы сызбасы алынады. Дискіні айналдырған кезде цилиндрлердің əрқайсысы В қуысы арқылы жұмыс сұйықтығын сорып алады да, Г қуысына айдайды. В жəне Г қуыстары 8 қапақта доғалық терезе түрінде орындалған. Автомобиль крандарының гидрожетектерінде көлбеу блокпен реттелмеген аксиальды-мікбастық сорғылар қолданылады (2.4-сурет).

1 — цилиндр;

блогы; 7 — тиек;

10, 18

тірек шар мойынтірек; 17 — ш радиалды шар мойынтірек; 19 — тоқтатқыш сақина

6 цилиндрлер блогы 5 əмбебап топсасы арқылы 1 біліктен айналма алады. Шасси қозғалтқышынан қозғалысқа келтірілген 1 білік 16,17 үш шар мойынтірекке сүйенеді. 13 мікбас шар бастиегі біліктің фланец бөлігінде жаншып қақталған 14 штокпен білікпен байланған. 15 шар мойынтірегінде айналатын блок белгілі бір бұрышта білікке қарай орналасқан. 6 блогы өз кезегінде, 11 артқы қақпағына сығымдалған 12 таратқы дискісіне басылған. Сұйықтық 11 артқы қақпағындағы тесік арқылы енгізіліп, шығарылады. 3 алдыңғы қақпақтағы 18 нығыздағыш сақина сорғының жұмыс істемейтін қуысынан жұмыс сұйықтығының ағуына кедергі келтіреді. Цилиндр блогы осінің мікбастың жетекті білігінің осіне иілуінің арқасында блокты айналдырған кезде қайтымды-ілгерілме қозғалыс жасалады.

жетекті біліктің бір айналымы үшін əр мікбас бір қос жүріс (сору жəне айдау) жасайды, цилиндр блоктары осінің көлбеу бұрышынан жетекті білік осіне мікбас жүрісінің ұзындығы, сонымен бірге сорғыны көлемді беруі байланысты. Гидромоторлар. Крандардың жұмыс тетіктерін жеткізу үшін қолданылатын гидромоторлар конструктивтік орындалуы бойынша тиісті сорғыға ұқсас. Жоғарыда сипатталған барлық сорғылар гидромотор сияқты жұмыс істей алады, демек, олар өзгеріссіз қайтымды. Əдетте, гидрожетек сызбаларында сорғылардікіне ұқсас гидромоторлардың типтерін қолданады.

(2.4-суретті қараңыз) бұру тетігін келтіруге арналған. Гидромотор режимінде реттелмеген сорғының жұмыс істеген кезінде жұмыс сұйықтығы қысыммен саңылау арқылы 11 артқы қақпаққа 12 таратқы кілтесі 14 штоктармен 13 мікбасты орналастыра отырып, 6 цилиндр блогының саңылауына түседі (2.4-суретті қараңыз). Өйткені 1 білік осі мен 6 цилиндр блогы бұрышта тұр, 13 мікбасынан күш құрамы білікпен штоктың байланыс орнында 1 білікке айналу сəтін құрады.

а) жүк шығырын келтіру үшін қолданылады. (4.1-суретті қараңыз). Мұндай гидромотор:

тербелмелі тораптан; реттеуіш торабынан тұрады.

Теңселме торап гидромотор білігінде айналу сəтінде жұмыс сұйықтығының қысым энергиясын қалыптастырады. Теңселме торап 1 білік (2.5-суретті қараңыз), 7 мікбасмен 6 бұлғақ, 26 тиек, 8 цилиндрлер блогын қамтиды. 8 цилиндрлер блогы 25 таратқымен сферикалық бет бойынша байланысады. Қарсы жағынан 25 таратқы 18 реттеуіш корпусының тірек бетіне жанасады. Реттеуіш 8 цилиндр блогының көлбеу бұрышын өзгерту арқылы гидромотордың жұмыс көлемін өзгерту қызметін атқарады. Реттеуіш торабы 18 корпусқа орнатылған 16 сатылы мікбасынан, 20 бұрандамен

Реттеуіш былай жұмыс істейді. Х саңылауы (2.5-суретті қараңыз) арқылы қысымды беру кезінде 11 қақпағында (2.5-суретті қараңыз, а) 13 тығынжылда соңғысы 15 тетікті қабылдамайды. 19 золотник 23 серіппенің əрекетімен оңға орналасады да 17 саусақта арна ашады, сұйықтық 16 мікбастың үлкен цилиндріне түседі. Мікбас тетікте 12 серіппеден жəне 13 тығынжылдан (басқару қысымы) күш сəттері теңеспейінше, жоғарыда орналасады. Мікбас қозғалысы тоқтап, 19 золотник бейтарап күйге қайта оралады. Гидромотор аз жұмыс көлемімен, бірақ айналдырудың жоғары жиілігімен жұмыс істейді.

4, 11

корпус;

10, 21

17 — саусақ; 18 — реттеуіш корпусы; 19 — золотник; 20 — бұранда; 25 — таратқы; 26

13 тығынжылдан басқару қысымын алған кезде 16 мікбас гидромотордың жұмыс көлемін ұлғайтуды қамтамасыз ете отырып, төменгі жағдайға орналасады. Минималды жұмыс көлемін шектеу 9 бұрандасымен жүзеге асырылады.

Гидроцилиндрлер жұмыс сұйықтығы ағыны энергиясын штоктың механикалық энергиясына өзгертетін көлемді гидро қозғалтқыштарды қамтиды.

Автомобиль крандарындағы гидроцилиндрлерді қайтымды ілгерілеме бір- жəне екі жақты іс-қимылда қолданады.

Біржақты іс-қимылды гидроцилиндрлер мікбасты, тығынжыл телескопиялық болып бөлінеді. Олардағы шток пен тығынжыл жұмыс сұйықтығы əрекетімен бір бағытта қозғалады. Кері қозғалыс сыртқы күш немесе серіппе əрекетімен орындалады.

Екіжақты іс-қимыл гидроцилиндрлерінде шток пен мікбас екі бағытта да жұмыс қозғалысының əрекетімен қозғалады. Олар бір- жəне екіжақты штокпен немесе телесокпиялық болуы мүмкін. Гидроцилиндрлердің басты параметрлері – цилиндр гильзасының ішкі диаметрі (немесе цилиндр диаметрі) жəне гидроцилиндрдің пайдалану сипаттамасын айқындайтын жұмыс қысымы. Атқарушы тетіктерді келтіру үшін крандарда біржақты штокпен екіжақты іс-қимылды қайтарымды-ілгерілмелі гидроцилиндрлер қолданылады.

Гидроцилиндрлер:

Жебенің қатты ілмегімен гидравликалық автомобиль крандарында оларды көтеру үшін 2.6-суретте көрсетілген гидроцилиндрлерді, қағидалы құрылғыларды пайдаланады. 17 гильзаның бір ұшына 31 қақпақ-саңылау пісірілген, ал келесі ұшына 14 бағыттаушы тығынмен 8 қақпақ бұрап бекітілген. Қақпақты бұрап нығайтудан 7 қарсы сомын сақтайды. Түсіргіш 3 мікбас 2 сомынмен шток ұшына бекітіледі. Мікбасқа 19 көмкерме ұстауышпен бекітілген 4 көмкерме нығыздауыш орнатылған. 6 штоктың 12 сымында жəне қақпақ-сымда 13 жəне 1 шар мойынтіректер орнатылған. Шток жəне штоксыз (мікбасты) қуысқа жұмыс сұйықтығын жеткізу жəне одан шығару А жəне Б арналары арқылы жүзеге асырылады. Штокпен мікбас қозғалысының жылдамдығын азайту үшін жүріс соңына 5 демпфер орнатады. Бұл функцияны Б арнасымен цилиндрдің мікбасты қуысын біріктіретін саңылауды жабатын 20 штоктың ұшы да орындайды. 9 көмкерме жəне 10, 15, 16 резеңке сақиналар гидроцилиндр штоктық қуысынан жұмыс ұсйықтығының атмосфераға ағуына кедергі келтіреді, ал 18 резеңке сақина штоктық жəне мікбас қуыстары арасынан жұмыс сұйықтығының ағуына кедергі келтіреді.

Тіректерді жылжыту, тұрақтандырғыштарды басқару гидроцилиндрлері, ілмекті бұғаттау гидроцилиндрлерінің конструкциялары ұқсас. Ерекшелік тек қана гильза қақпағы мен штоктың артқы ілмегінде ғана бар. Сонымен шығыңқы тірек гидроцилиндрінде 21 қақпақ-проушинаның орнына Б саңылауымен қарапайым қақпақ орнатылған. Ал 12 проушинаның орнына шток жұмыс уақыты кезінде шығыңқы тірек табандығына сүйенетін шар ұштығымен аяқталады. Ұзын жүрісті гидроцилиндрлерде (мікбас жүрісі 6 м жəне одан жоғары) телескопиялық жебелер (2.7-сурет) секциясын жылжыту үшін бірнеше басқа конструкциялары бар. Сұйықтық гидроцилиндрдің мікбас қуысына 24 штогының 16 қақпағындағы А арнасы жəне 23 құбыр арқылы түседі. Штокты қуысқа сұйықтық Б арнасы жəне 24 қуыс штогы арқылы түседі. Гидроцилиндрдің 27 гильзасы 10 гильзаның қақпағында орналасқан 22 цапфа көмегімен, ал шток ішіне 17 сферикалық мойынтірек орналасқан 18 проушина арқылы бекітіледі. Штокты жылжытқан кезде жүріс соңында оның қозғалыс жылдамдығын азайту үшін 7 демпфер қолданылады. Егер гидроцилиндрмен əрекетке келтірілген тетік жүктемеде  болса, онда жұмыс сұйықтығын беруді немесе ағызуды тоқтатқан кезде (гидроцилиндрдің жетегі жұмыс істемейді) осы тетік жетегінің гидроагрегатында жылыстау салдарынан шток (немесе гильза) өздігінен орналасуы мүмкін. Гидроцилиндрлерде штоктың (немесе гильзаның) өздігінен орналасу мүмкіндігін алып тастау үшін арнайы гидроаппараттар – жұмыс сұйықтығының ағынын тек бір бағытта қамтамасыз ететін гидроқұлыптар орнатылады. Шығыңқы тіректі жылжыту (тарту) гидроцилиндрлері (2.8-сурет, а) мікбас жəне тиісінше 63 жəне 40 мм шток диаметрі, 490 мм 1 мікбаст жүрісі бар, 16 МПа (160 кгс/см

4, 21

25, 31

12, 17

13, 28

16, 17,

корпус;

(2.9-сурет) тірек рамасында орнатылған, ол сорғыдан шығыңқы тіректі жылжыту гидрцилиндрлерін, кранды өлшеу жəне ілмегін бұғаттау тетігін басқару төменгі гидробөлгішке Р

немесе

1 — корпус;

Қостұғырлы кран (2.9-сурет) тірек рамасында орнатылған, ол сорғыдан шығыңқы тіректі жылжыту гидрцилиндрлерін, кранды өлшеу жəне ілмегін бұғаттау тетігін басқару төменгі гидробөлгішке Р

немесе бұрма рамада орналасқан кран тетіктерін басқару жоғарғы гидробөлгішке Р

жұмыс сұйықтығының ағынын аударуға арналған. 2.9-суретте қағидалы гидравликалық сызбада (ҚГС) қостұғырлы кранның белгілері келтірілген.

Кран-дроссель кранды көліктік жағдайға келтірген кезде ілмекті аспаны тарту күшін шектеуге арналған. Кран бұрылма рамаға, орналасқан, аол оның тұтқасы машинистт кабинасына шығарылған, екі шеткі жұмыс жағдайы бар. 2.10-суретте ілмек тарту күшін шектеу қосылған 1 тұтқа жағдайы көрсетілген, бұл жағдайда шығыр гидромоторыны тегеурінді магистралі жұмыс сұйықтығы ағынының бқлігі кран-дроссель арқылы ағызғышқа құйылады.

6, 9

Шығыр гидромоторы тегеурінді магистралінің жұмыс сұйықтығы қысымының шамасын айқындайтын ағу шамасы 7 инемен реттеледі. 1 тұтқаны қуыс тіреуіне дейін ауыстырған кезде С жəне Р ажыратылады. Ілмекті аспаны тарту күшін шектеу сөндіріліп, жұмыс сұйықтығының бар ағыны шығыр гидромоторы арқылы өтеді.

Айналмалы қосылыс (2.1-сурет) тірек рамасында орнатылған сорғыдан жұмыс сұйықтығын кранның бұрма рамасындағы жəне кері бағыттағы гидроагрегаттарға беру қызметін атқарады. Айналмалы қосылыстың үш арнасы бар: С (с) — ағызғыш, Н (н) — тегеурінді, Д (д) — дренажды. 5 корпуста жəне 2 құрсауда арналар 3 нығыздағыш сақинамен бөлінген, Н арнасын нығыздау үшін резеңке сақинадан басқа 4 фторопласттық қорғаныс шайбалары орнатылады. Айналмалы қосылыстың 5 корпусы кранның тірек рамасына бекітіледі. 2 айналмалы құрсау 1 жетектеме арқылы бұрма рамамен біріктірілген.

Желілік сүзгіш (2.12-сурет) жұмыс сұйықтығын механикалық бөлшектерден тазалауға арналған жəне мынадай техникалық көрсеткіштері бар: 50 мм шартты өтпесі, 250 л/мин номиналды ағыны, (0,3

+0,05 ) Мпа сақтандыру клапанының ашылу қысымы, 25 мкм тазалаудың номиналды жіңішкелігі. Гидравликалық жүйеден жұмыс сұйықтығы П саңылауы арқылы барынша ірі механикалық бөлшектер шөгетін 7 корпусының қуысына түседі. Неғұрлым ұсақ бөлшектер 5 сүзгіш элементтерде қалады. Тазартылған жұмыс сұйықтығы О саңылауы арқылы ағызғышға кетеді. 12 сақтандырғыш клапаны сүзгіш элементтер бітелген кезде жəне төмен температурада жұмыс сұйықтығын қыздыру режиміндегі сорғы жұмысы кезінде сақтандыру қызметін атқарады.

13 ластану индикаторы қысым (0,25+° ,05 ) Мпа дейін ұлғайған кезде жүргізуші кабинасында дабыл шамы қосылатындай реттелген. Бұл ретте манометр бойынша өлшенген ағызғыш магистральдағы қысым (0,4+° , °

) МПа құрайды.

тегеурін; С (с) —ағызғы

гидросорғы немесе шасси қозғалтқышы істен шыққан кезде шығыңқы тіректен кранды алуға арналған. Сорғының техникалық сипаттамасы: мікбас диаметрі 25 мм, мікбас жүрісі 90 мм, сорғының ең көп қысымы 6 МПа, беру 1,6 л/мин. Қол сорғысын қосалқы бөлшектер, аспаптар мен керек-жарақтар жиынтығына келтіру үшін монтаж күрек бар.

Жұмыс сұйықтығы жүйенің қалыпты жұмысын қамтамасыз ету үшін қажетті сұйықтық қоры сақталатын арнайы

гидробактан гидрожетек жүйесіне түседі. Сорғыға (2.1-суретті қараңыз) жұмыс сұйықтығы сорғыш гидрожеліден, ал сорғыдан тегеурінді гидрожелі бойынша айналмалы қосылыс арқылы (2.11-суретті қараңыз) – атқарушы тетіктер қозғалтқышына түседі. Өңделген сұйықтық ағызғыш гидрожелі бойынша айналмалы қосылыс арқылы бакқа түседі. Бакқа жетек жүйесінің жекелеген тораптарында болатын дренаждық гидрожелі бойынша төгілген сұйықтық ағызылады. Бакқа кран гидрожүйесінде айналатын жұмыс сұйықтығының қоры құйылады. Жылу бөлуді жақсартады, жұмыс сұйықтығын ұсақ жүзгіндерден тазалап, эмульгациялаудың алдын алады. Автомобиль крандарында негізінен ашық түрдегі бакты қолданады, оның ішкі қуысы ауашығарғыш немесе ағызғыш қылтасының қақпағындағы арнайы саңылау (қақпақта бакқа түсетін ауаны тазалауды қамтамасыз ететін сүзгіш құрсау бар) арқылы атмосфераға байланысты. Бак корпусы табақтық илеммен дəнекерленген. Бакта жұмыс сұйықтығы оның биіктігінің 0,8 деңгейінде ( жоғары емес) болуы тиіс, мұны деңгей көрсеткіші бойынша бақылайды. Ауашығарғыш бакқа шаң түсуіне кедергі келтіретін қақпақпен жабдықталған. Кейде деңгей көрсеткіші немесе ауашығарғышты тығынмен бір конструкцияға біріктіреді. Сорғыш гидрожелі саңылауы жөндеу жұмыстары кезінде сұйықтықты жабу үшін тиектік клапанмен жабдықталған жəне гидрожүйеге тұнбалар сорылмас үшін бактің түбіне қарай орналасқан. Ағызғыш гидрожелі саңылауы ол үнемі жұмыс сұйықтығының минималды деңгейінен төмен болатындай орналасқан. Бұл гидрожетек жұмысы кезінде сұйықтықтың көпіршіктенуін болдырмауға мүмкіндік береді. Гидрожүйеден аққан сұйықтық дренажды гидрожелі арқылы бакқа ағызылады. Ағызғыш пен сорғыш қуыстары арасына аралық орнатылған, олар жұмыс сұйықтығының жолын ұзартып, одан жүзгіндер мен ауа көпіршіктерін толықтай жоюға ықпал етеді. Бұдан басқа, аралықтар сорғыш қуысына жоғарғы барынша таза май қабатының түсуін қамтамасыз етеді. Бакқа жұмыс сұйықтығымен тығынмен жабылған саңылау жəне тазалау сүзгіші арқылы толтырылады. Сұйықтықты келтеқосқыш арқылы құяды.

көлемді гидрожетек гидрожабдықтарының жекелеген элементтерін бірыңғай кран гидрожүйесіне біріктірген кезде қажетті гидрожелілерді орындау үшін қолданады. Кран гидрожетегінде мынадай гидрожелілер бар: сорғыш, тегеурінді, ағызғыш, басқару, дренажды. Сорғыш желі жұмыс сұйықтығы гидросорғыға қарай қозғалатын гидрожелі болып табылады.

Тегеуріндіге жұмыс сұйықтығы гидросорғыдан гидравликалық күштік беріліске қозғалатын гидрожеліге жатады. Басқару гидрожелісі

Гидрожеліге қатты жəне иілгіш құбырөткізгіштер қолданады.

Қатты құбырөткізгіштерді бір-біріне қатысты жылжымайтын гидрожетектер тораптарын қосу үшін пайдаланады: төмен қысымды жүйе үшін (1,6...2,0 МПа) - болат тұтастырылған құбырлар немесе полимерлі материалдардан құбырлар; жоғары қысымға – болат тұтастырылған құбырлар; біріктірілген тораптар қысылған жағдайда орналасқан кезде бақылау аспаптарын қосу жəне басқару желілері үшін – мыс құбырлар қолданылады. Иілгіш құбырөткізгіштер бір-біріне жылжымалы гидрожетек тораптарын біріктіреді. Бұдан басқа, оларды құрастыруды жеңілдету (мысалы, қысылған жағдайларда құрастыру кезінде дəлсіздікті өтеу үшін) немесе тез ажыратқыш қосылыс алу қажет болғанда қатты құбырдың орнына қолданады. Иілгіш құбырөткізгіштер ретінде резеңке маталы жең (1.6 МПа- дан аспайтын қысым кезінде) не ажырамайтын жəне алмалы-салмалы ұштықпен жоғары қысым жеңі қолданылады. Автомобиль крандарының гидравликалық жетегінің сызбасы гидросорғылар, реттеуші жəне таратушы құрылғылар, гидромоторлар жəне басқа да гидравликалық күштік берілістер арасындағы қағидалы өзара байланысты айқындайды.

1 — шығыңқы тіректермен басқару гидротаратқы; 2 —жүк шығырының гидромоторы; 3 — күш датчигінің гидроцилиндрі; 4 — кері басқарылатын клапан; 5 — сұйықтық температурасының көрсеткіші;

(жебені көтеру тетігі, жүк шығыры, бұру тетігі, телескопиялық жебе) Қолданылатын        гидросорғылар        саны        бойынша        крандардың гидравликалық жетегінің сызбасы бір сорғылық жіне екі сорғылық болуы мүмкін . 16 т жүккөтергіштікпен автомобиль крандарының типтік бірсорғылық гидравликалық сызбасында 20 гидробактан (2.13-сурет) жұмыс сұйықтығы 19 тиек клапан арқылы 23 гидросорғымен 1 гидробөлгіштің а тегеурінді секциясының кранына беріледі. Тегеурінді секциядан жұмыс сұйықтығы 1 гидробөлгіштің б жұмыс секциясы арқылы шығыңқы тіректің 24 гидроцилиндрлеріне жəне рессорды бұғаттаудың 26 гидроцилиндрлеріне немесе 17 айналмалы қосылыс арқылы 9 гидробөлгішке жіберіледі. 9 гидробөлгіштің л тегеурінді секциясы, төрт жұмыс секциясы бар: к – телескопиялық жебе 15 гидроцилиндрінің жұмысын басқару үшін, и платформа бұру тетігінің 16 гидромоторын, ж – аралық секцияны басқару үшін, е – жүк шығырының 2 гидромоторымен басқару үшін, д Е, и секцияларының золотниктерінде 2 жəне 16 гидромоторларды қосу кезінде тежегіштердің 12 гидроажыратқышын басқаруға арналған тежегіш секциялары орнатылған. Жебені көтеру жəне жылжыту 8 жəне 15 гидроцилиндрлері жəне жүк шығырының 2 гидромоторының өздігінен құлауының алдын алатын, жебе мен жүкті түсіру жылдамдығының берілген режимін қамтамасыз ететін 4 кері басқарылатын клапандары бар, ал 6 авариялық клапан жебені көтеру 8 гидроцилиндрінің мікбас қуысын жүккөтергіштікті шектегіш күш датчигінің 3 гидроцилиндрімен біріктіретін магистраль зақымданған кезде жебенің өздігінен құлауының алдын алады. Қостұғырлы реверсивті 13 золотник қауіпсіздік аспабы іске қосылған кезде бұру тетігі мен жүк шығырының шұғыл тоқтауын басқарады. 11 екішығысты кран жүк шығыры гидрожелісінен ілмекті тартқан кезде 10 реттелетін дроссель арқылы жұмыс сұйықтығын аударуға арналған. Дроссель арқылы сұйықтық ағу есебінен магистральда қысым қозғалтқышты айналдырудың максималды жиілігі кезінде 3 МПа-дан жоғары көтерілмейді. Гидравликалық сызбада сақтандырғыш (КП-1, КП- 2) жəне қайта өткізу (КП-3, КП-4) клапандары көзделген. Гидрожетекті істен шығарған кезде кранды көліктік жағдайға келтіру үшін 22 қол сорғысы қызмет етеді. 20...40 т жүккөтергіштікпен автомобиль крандары жарақталатын екісорғылы гидравликалық сызбаларда (9.14-суретті қараңыз) бір гидросорғы шығыңқы тірекпен жəне рессорды бұғаттаумен басқару гидротаратқысына немесе бұру жəне шығымды өлшек тетіктерін басқару гидротаратқыларына жұмыс сұйықтығын беруді қамтамасыз етеді.

Біріншімен қатар қосылған екінші гидроқұрылғы телескопиялық жебе секцияларын жылжыту жəне жүк көтеру тетіктерін басқару гидротаратқысына жұмыс сұйықтығын беруге арналған. Гидравликалық жетектің ашық сызбалары (гидробакпен) шасси қозғалтқышымен іске қосылған (2.1-суретті қараңыз) гидросорғыдан энергияны кранның атқарушы тетіктеріне (гидромоторлар мен гидроцилиндрлерге) беруді қамтамасыз етеді. Бұл ретте жұмыс тетіктері жылдамдықтарын реттеу сорғы білігін айналдыру жиілігін өзгерту (шасси қозғалтқышының иінді білігін айналдыру жиілігін өзгертумен) жəне жұмыс сұйықтығын гидротаратқылар арналарында дроссельдеу арқылы қамтамасыз етілетін құрама. Бұдан басқа, сызбада реттелетін аксиальды-мікбастық гидромотордың (2.4-суретті қараңыз) гидравликалық жетегін қолдану гидромотордың жұмыс көлемінің өзгеруі есебінен жүк шығырының барабанын айналдыру жиілігін қосымша реттеуге мүмкіндік береді. Гидравликалық жетек сызбасы крандық операцияларды орындауға мүмкіндік береді: жүкті көтеру (түсіру), жебені көтеру (түсіру), бұру бөлігін (бұру рамасын) айналдыру, телескопиялық жебе секцияларын жылжыту (тарту). Мынадай жұмыс қозғалыстарын (жұмыс операцияларын) біріктіруге болады: бұру рамасын айналдырумен жүкті көтеру (түсіру), жебе секцияларын жылжытумен (тартумен ) жүкті көтеру (түсіру), бұру рамасын айналдырумен жебені көтеру (түсіру). Қостұғырлы (екі шығысты) кранның (2.9-суретті қараңыз) гидравликалық жетегінің сызбаларында басқару тұтқасының жағдайында қарай жұмыс сұйықтығы ағыны сорғыдан гидробөлгішке немесе айналмалы қосылыс арқылы басқа гидробөлгішке жіберіледі. Бір гидротаратқыдан жұмыс сұйықтығының ағыны тірек рамасында орналасқан гидроцилиндрлерге, ал басқа гидротаратқыдан

Бақылау сұрақтары

3-тарау

Машинист автомобиль крандарының механизмдерін оны жұмысқа дайындау, жұмыс қозғалыстарын орындау, көлік қалпында жүргізу барысында басқарады. Басқару жетектері өзімен кран операцияларын, қозғалтқышты, гидросорғыны басқару жүйесін білдіреді. Кран операцияларын басқару жетектері жебені, жүгі бар жəне жүгі жоқ телескопиялық жебенің секцияларын бұруды, ауыстыруды басқару тұтқаларынан тұрады. Қозғалтқышты басқару жетегі базалық шасси қозғалтқышының иінді білігінің айналым санын өзгерту үшін қызмет етеді. Қозғалтқышты басқару жетегінің элементтері (блоктары) бұрылыс платформасындағы машинист (краншы) кабинасында орналасқан жəне шасси кабинасындағы балама тəуелсіз жетегін қайталайды. Машинист (краншы) кабинасынан қозғалтқыш айналымының санын кабина еденіне орнатылған сервобасқару блогының тепкісі өзгертеді (3.1- сурет). Тепкіге басқан кезде 1 жұмыс сұйықтығының қысымы коллектордан тұрба құбыры бойынша цидроцилиндрдің мікбасына 11 беріледі. Қысымда болып отырған гидроцилиндр штоғы 11 арқан 13 арқылы тұтқаны 12 жылжытады, тұтқа 12 қозғалтқыштың жанармай сорғысына 14 əсер етеді, сөйтіп жанармай беруді ұлғайтады. Тепкіден 1 күшті алу барысында гидробасқару блогының тығынжылі, қысым желісін жаба отырып, серіппемен 3 бастапқы қалпына келеді де, гидроцилиндрден гидробасқару блогының құятын магистраліне келіп түсетін жұмыс сұйықтығын шығарады. Нəтижесінде қозғалтқыш айналымы төмендейді. Қозғалтқыш айналымының максималды саны реттеу бұрандасының 2 көмегімен реттеледі, ал минималды айналымдарды істік ілгіші 6 ұстап тұратын серіппелі төлке 5 тиянақтайды .

Тепкіні 1 минималды айналым жағдайына түсіргіш  тұтқа түсіреді . Гидросорғы жетектерін басқару дегеніміз, қуат алы қорабы мен қуатты қосымша айналым қорабын қосу жəне өшіру болып табылады. Гидросорғы жетегін басқару үшін пневмотартқысы бар электр пневматикалық жүйе

Басқару органына (басқару аппаратурасына) əртүрлі құралдар, аппараттар мен механикалық құрылғылар кешені жатады, олардың көмегімен іске қосулады, жылдамдық реттеледі, барлық атқару органдары тоқтатылады жəне реверс орындалады, сондай-ақ оларды мүмкін артық жүктеме мен бүлінулерден қорғайды, жəне əртүрлі тұйықтаулар мен жетек құрылғысының автоматты жұмыс режимін орындайды.

Жетегін басқару органлары екі топқа бөлінеді:

Автомобиль крандарының басқару органдары мен бақылау-өлшеу құралдары бұрылыс бөлігіндегі жүргізуші (шасси) мен машинист кабинасына, сондай-ақ төменгі тіреу рамасына орналастырылады.

Шасси        кабинасында :        сорғы        жетектерін        басқару        органдары, бақылау құралдары мен электр жабдықтарының элементтері, қуатты қосымша алу қорабын қосу тұтқасы, кран қондырғысының электр жабдықтары тізбегіндегі сақтандырғыштар, атқарым уақытының есептегіштері,        құралдарды        ауыстырып-қосқыш,        тарату        қорабы дифференциалын тұйықтау тұтқасы, гидрожүйенің май сүзгіштері ластануының сигнал датчигі, дабыл шамы, тиянақтағыштар көзделген.

Машинист (краншы) кабинасына бірқатар басқару органдары мен құралдар орналастырылған: қуаттау блогы мен жүк көтергіштікті шектеу құрылғысы, жанармай беру тепкісі, жұмыс қозғалыстарын басқару тұтқалары, құралдар қалқаны, Нұсқарлар, манометрлер,

басқару органдары мен құралдар: екі позициялы кран, гидротартқы, тұтқа еңкейгіштігін сілтегіш, сақтандырғыш клапан болады.

Клапан аппаратурасы. Гидрожетек сұлбасы элементтерінің құрамында клапан аппаратурасына:

Басқарылатын кері клапан (3.2-сурет) сорғы өнімділігімен анықталатын ілеспе жүктеме қозғалысының жылдамдығын арттыратын олардың шамасына қарамастан, жұмыс органдарын түсірудің (жүкті, жебені түсіру, көтерілген жебе телескопын тарту) тұрақты жылдамдығын ұстап тұруға арналған.

3.2 - сурет. Басқарылатын кері клапан:

Клапанның 25 мм шартты өтетін жері бар, 20 (200) МПа қысым мен 160 л/мин атаулы ағында жұмыс істейді. Кері клапанмен 10 тесік арқылы Р өтетін жұмыс қысымында, кері клапан, серіппе 6 күшін жеңе отырып, көтеріліп, оған Г тесігіне өтуге жол ашады («көтеру» операциясына сəйкес). Жұмыс сұйықтығының кері бағытта өтуі («түсіру» операциясына сəйкес) тесік Д арқылы мікбасқа 15 қысым бергеннен кейін ғана мүмкін болады. Бұл ретте мікбас 15 итергіш 12 арқылы, серіппені 6 қыса отырып, бөліп таратқышты 11 көтереді, ал клапан 10 жұмыс сұйықтығының қысымымен корпусқа 13 жабысады. Клапан 10 мен бөліп таратқыш 11 арасындағы ауыспалы қиманың саңылауы арқылы (түсетін жүктеме шамасына кері пропорционалды шамаға байланысты), жұмыс сұйықтығы Г тесігінен Р тесігіне келіп түседі. Клапан реттеу бұрандасы 1 көмегімен икемделеді.

əртүрлі жұмыс режимінде, соның ішінде салмағы 4,5 т. дейінгі жүкті жылдамдатып түсіру барысындағы жұмыс сұйықтығының қысымын тұрақтандыру үшін қызмет етеді. Жұмыс операцияларын басқаратын гидробөлгішке кіре берістегі барлық арналарға орнатылған реттегіш гидроклапан гидравликалық жүйелерді артық жүктемеден сақтау үшін, сондай-ақ қауіпсіздік құралдары жұмыс істеп кеткен кезде сəйкес жұмыс операцияларын тоқтату үшін қызмет етеді. Реттегіш гидроклапан құрамына (3.3-сурет): құрамына сақтандырғыш клапан 2, негізгі клапан 20 мен қысымды реттегіш 15 кіретін екі каскадты сақтандырғыш гидроклапан кіреді. Сорғыдан жұмыс қысымы Н қуысына əкелініп, Г дроссельді тесігі, Б тесігі арқылы арқылы В қуысына, қысым реттегішке келіп түседі. Қысым тудыратын, қосалқы клапанға 3 əсер ететін күш, серіппе 1 күшінен асқанға дейін, негізгі клапанды 20 серіппе 19, жұмыс сұйықтығын төкепей ұстап тұрып, шеткі жағдайда ұстап тұрады. Гидравлика жүйесіндегі қысым серіппені 1 баптау қысымынан жоғары болған жағдайда, клапан 3 ашылып, жұмыс сұйықтығы А қуысынан құйылысқа түседі. А қуысындағы қысым төмендейді, бұл ретте клапанға 20 əсер ететін күштер теңдігі бұзылады, жəне Н қуысындағы қысым əсерінен ол қысым желісін С құйылыспен қосады. Жүйедегі қысым сақтандырғыш гидроклапанды баптау қысымынан төмен түскенген кезде, клапан

құйылыс арнасын жабады, бұл ретте Р жəне А қуыстарындағы қысымдар теңеседі де, клапан

жұмыс сұйықтығының құйылысқа шығысын жабады.

4, 6,  9, 13, 16, 17, 18, 22, 26, 28

қақпақ; 10 — тығын; 11, 24 — стақан; 12 — төлке; 14 — бел; 15 — қысым реттегіші; 20 —

Сақтандырғыш клапаны бұрандамен 31 икемделеді. Қысым реттегіш Егер қысымның өсу жылдамдығы ұйғарымдыдан артық болса, В қуысы жағынан келетін қысым Д қуысынан келетін қысымнан жоғары болады, ал ол бітеу элементінің 33 ашылуына əкеліп соғады.

Теңестіру гидробагы теңестіру гидроклапаны, гидроқұлыппен біріктірілген кері клапан 28, қысым реттегіш 64 пен сақтандырғыш клапан 67 монтаждалған корпустан (3.4-суреттен) тұрады. Р тесігі арқылы кері клапанға 28 келтірілетін жұмыс сұйықтығының қысымымен, кері клапан 28, серіппе 29 күшін жеңе отырып, жұмыс сұйықтығының М1 тесігіне өтімін ашады, ол көтеру операциясына сəйкес. Жұмыс сұйықтығының кері бағытқа өтуі (түсіру операциясына сəйкес), М2 тесігі мен жиклер 25 арқылы қысымды бөліп таратқыш мікбасына 8 бергеннен кейін ғана мүмкін болады. Соңғысы төлке 11 арқылы, серіппелерді 15 пен 16 қыса отырып, оңға қарай ауысады, ал клапан 28 жұмыс сұйықтығының қысымымен корпус беліне қарай қысылады. Гильза 9 мен бөліп таратқыш 8 арасындағы  ауыспалы қима саңылауы арқылы (қысым шамасына байланысты) жұмыс сұйықтығы М1 тесігінен Р тесігіне келіп түседі. Жүкті түсіру барысында сұйықтық жалдамдығының қысымы мен қысым өсу жылдамдығын шектеу үшін, қысым реттегіш 64 пен сақтандырғыш клапан 67 қызмет етеді .

) жұмыс сұйықтығын бұру механизмі гидромоторының арын желісінен бұру механизмі тежегішінің гидроажыратқышына қарай жəне кері беруге арналған.

бұру механизмін тоқтату жəне қосу барысында жұмыс сұйықтығы ағынының бір бөлігін арын желісінен құйылыс желісіне жіберу есебінен артық жүктемеден қорғайды. Соңғысы В қуысын Ж жəне Е арналары арқылы құйылыспен қосады. Бұл ретте А қуысында қысым төмендейді, клапан 20 ашылады да, жұмыс сұйықтығының бір бөлігі, өсу жылдамдығын қажетті шамаға түсіруді қамтамасыз ете отырып, құйылысқа қарай бағытталады. Н қуысында қысым тұрақтандырылған жағдайда, А мен Д қуыстарындағы қысым теңеседі де, бекіту элементі 33 жабылып, жұмыс сұйықтығының Н қуысынан С қуысына кетуі тоқтайды. Қауіпсіздік құралдарды іске қосылған жағдайда, У қуысы құйылыспен қосылады, соның салдарынан А қуысындағы қысым түседі де, негізгі клапанның 20 ашылуын қамтамасыз етеді. Бұл ретте жұмыс сұйықтығы аз қысыммен бактегі құйылысқа түседі. Қауіпсіздік құралдары басқаратын электрлі басқарылатын гидрожетегінң гидрожелісі У тесігіне қосылады.

Теңестіру гидроблогы пілеспе жүктеме шамасына қарамастан, жүкті түсірудің тұрақты жылдамдығын ұстап тұруға арналған. Оның техникалық сипаттамасы: шартты өтімі 25 мм, атаулы қысымы 25 МПа, атаулы шығын 100 л/мин.

1,

6, 10, 12, 13, 31, 34, 36, 40, 44, 47, 48, 51, 54, 62

24, 45, 61, 65, 66

аралық;

23, 28, 38, 43, 67

Сақтандырғыш клапандар бұру механизмі гидромоторының сыртқы бетіне орнатылған. Клапанды тығын 13 икемдейді. Сорғыдан жұмыс қысымы Н қуысына əкелінеді. Гидромотордағы қысым шамасы клапанды баптау қысымынан жоғары болған кезде, бөліп таратқыш 20 серіппені 17 қысады да, жұмыс сұйықтығының С қуысы арқылы құйылыс желісіне жол ашады.

Гидроқұлыптар.

Гидроқұлыптар (3.5, а суреті) автомобиль кранының көлік жағдайында шығарылатын тіреулердің штоктарын ілу жəне қозғалту гидроцилиндр сояуыштарының өздігінен тартылуының алдын алу үшін қызмет етеді, жəне бір гидроқұлып шығыс тіреулерін жылжыту гидроцилиндрлерінің сояуыш магистраліне орнатылған. Ілу гидроцилиндрінің сояуышын жылжыту барысында жұмыс қысымы төменгі Гидробөлгіштен тесікке түсіп, серіппені 3 қысып, кері клапанды 4 ашып, Ц тесігі арқылы гидроцилиндрдің мінбас қуысына келіп түседі. Н жəне У клапандарында қысым болмаған жағдайда, клапан гидроцилиндрдің мікбас қуысын жабады. Ілу гидроцилиндрінің сояуышын тарту барысында жұмыс қысымы төменгі Гидробөлгіштен гидроцилиндрдің сояуыш қуысы мен гидроқұлыптың У тесігіне мікбас 6 астына түседі, ол солға ауысып, жұмыс сұйықтығының Ц мікбас қуысынан Н қуысына өтіп, əрі қарай құйылысқа кетуіне жол ашады. Автомобиль кранының шығыс тірегін жылжыту гидроцилиндрлерінің магистраліндегі гидроқұлып жұмысы жоғарыда сипатталғанға ұқсас, бірақ бұл жағдайда гидроқұлып гидроцилиндрлердің сояуыш қуыстарын бітейді.

Автомобиль крандарының көлемді гидрожетектерінде гидрожабдықтың ең негізгі басқарушы органдарының бірі жұмыс сұйықтығының ағынын гидросорғыдан күш берілістеріне бағыттауға жəне осы ағынды кейіннен күштік берілістердің жұмыстық емес қуыстарынан, кран машинистінің сыртқы басқару əрекеті болған жағдайда, гидробаққа бұруға арналған гидробөлгіштер болып табылады (2.1, 2.13-суреттерді қараңыз). Гидробөлгіштер бағыттауыш жəне дроссельдеуші болады.

Бағыттауыш деп тиісті өткізгіш қималарды толық жабу немесе толық ашу арқылы жұмыс сұйықтығының ағынын жабуды нгемесе өзгертуді қамтамасыз ететін гидробөлгішті атайды.

Дроссельдуші деп бір мезетте бірнеше гидрожелілердегі жұмыс сұйықтығының қозғалыс бағытын да, сондай-ақ кран машинистінің сыртқы басқару əрекетіне сəйкес, осы гидрожелілердегі жұмыс сұйықтығының шығынын да өзгертуді қамтамасыз ееттін гидробөлгішті атайды.

Бағыттауыш гидробөлгіштер олардың орындалу белгілері бойынша: Бағыттауыш гидробөлгіштің шартты белгісінде (3.6-сурет) келесілерді көрсетеді:

олардың қосылулары; Позициялар санын шаршының (тікбұрыштардың) санымен белгілейді. Өтімдерді əр позициядағы жұмыс сұйықтығының бағытын көрсететін жебелері бар түзу сызықтармен көрсетеді, ал өтімдердің қосылу орындарын нүктемен бөледі; жабық өтімді тұйық желімен белгілейді.

а

б

Сыртқы гидрожелілерді тек бастапқы позициясына əкеледі. Гидробөлгішті басқару тəсілін МЕМСТ 2.704 — 76. КҚБЖ сəйкес, таратқыш белгілерінің сырт жағына қойылатын белгілер көрсетеді. Гидравликалық жəне пневматикалық сұлбаларды орындау ережелері. Автомобиль крандарының гидрожетектерінде негізінен бөліп тартқыш типті гидробөлгіштер қолданылады, оларда жұмыс сұйықтығы гидросорғыдан арнаға əкелінеді, одан бөліп тартқыш мікбасының жағдайына байланысты гидроцилиндрдің мікбас қуысына түседі. Бөліп таратқышң сақиналы дөңестері бұра таратқыш мікбасын гидрожүйенің құйылыс магистраліндегі қысымнан жеңілдетуге арналған. Гидробөлгіште қолданылатын үш позициялы бөліп таратқыш жұмыс сұйықтығын қысыммен гидроцилиндрдің бір қуысына береді, бөліп таратқыш мікбасы шеткі сол жақта болған кезде, сол мезетте оны қарама қарсы қуыстан шығарады. Бөліп таратқыш мікбасының орта жағдайы не жұмыс сұйықтығы ағынын жабады, не арынды гидрожеліні (магистральді) құйылыс желісімен қосады. Əдетте гидробөлгішке гидрожүйені артық жүктемеден сақтайтын сақтандырғыш жəне реттеу клапандарын кіріктіреді жəне жұмыс сұйықтығының гидрожетегінң қандай да болмасын элементіне түсуін шектейді. Осыған байланысты бағыттауыш гидробөлгіштердегі бітеу- реттеу элементтері (бөліп таратқыш, клапан, кран) «толық ашық» немесе «толық жабық» қағидасы бойынша тиянақталған позициялар алады, бағыттауыш гидробөлгіш тікелей қысымға жəне одан өтетін жұмыс сұйықтығының шығынына іс жүзінде əсер етпейді. Автомобиль крандарының көптеген модельдеріне үш гидробөлгіш орнатады. Олардың біреуі, тө менгі гидробөлгіш деп аталатыны, кранды ілу бойынша шығарылатын текті қозғалту жəне базалық шассидің артқы аспасын тұйықтау механизмдерінің гидроцилиндрлерін басқарады. Төменгі гидробөлгіш (3.7-сурет) — үш позициялы, бөліп таратқыш типті, секциялық, қолмен басқарылатын болып табылады. Оның па- раметрлері: шартты өтімі 15 мм, атаулы қысымы 16 МПа, атаулы ағыны 90 л/мин. Төменгі гидробөлгіш кіріктірілген сақтандырғыш клапаны, бар арын секциясынан І, бес жұмыс секциясы ІІ—VІ мен құйылыс секциясынан VІІ тұрады. Секциялар өзара түйреуіштермен 27 бекітілген; түйістер резеңке сақиналармен 1 жəне 2 тығыздалған. Жұмыс секцияларына бұра бөлгіштер 35 орнатылған, олар басқару тұтқасына 41 əсер еткен кезде өз осі бойынша қозғала алады. Бейтарап қалыпта.

1,

2, 5, 10, 13, 21, 26

3, 12, 36

4,        11

клапан;

17, 25

18, 20, 23, 28, 33, 34

24, 31

қақпақ;

29, 40

Бөліп        таратқыштарды        серіппе        ұстап        тұрады 32. Төменгі гидробөлгіштің жұмыс қағидасы бөліп таратқыш жылжытқан кездегі жұмыс сұйықтығы ағынының қозғалыс бағытын өзгертуге негізделген. Бөліп  таратқышң        əртүрлі жағдайларындағы жұмыс сұйықтығы ағынының бағытын қарастырып көрейік.

1  —  сол  жақ  кронштейн;

15, 19

бұрылысы арқылы гидробөлгішке келіп түседі де, əрі қарай гидробакқа құйылады. Жоғ а рғ ы г и дробөлг і ш (3.8-сурет) сығыр гидромоторлары мен бұрылыс механизмдерін, сондай-ақ жебе ұшуы мен қозғалысын өзгерту механизмінің гидроцилиндрлерін басқаруға арналған. Орындалуы бойынша жоғарғы гидробөлгіш үш позициялы, бұра таратқыш типті, секциялық, қолмен басқарылатын болып табылады. Гидробөлгіш бұрылыс рамасына орнатылған. Оның шартты өтімі 25 м, атаулы қысымы 20 МПа, атаулы ағыны 145 л/мин. Жоғарғы гидробөлгіштің арын секциясы І, төрт жұмыс секциясы ІІ— V, бір аралық VІІ жəне құйылыс секциясы VІ болады. Секциялар өзара түйреуіштермен бекітілген; түйістер резеңке сақиналармен тығыздалған. Жұмыс секцияларына басқару тұтқасы бар күш арқылы қосылған бөліп таратқыштар орнатылған, оларға əсер еткен кезде бөліп таратқыштар өз осі бойынша қозғала алады. Бейтарап қалпында бұра бөлгіштерді 3 серіппелер ұстап тұрады. Бөліп таратқыш пен ІV жұмыс секциясы корпусының ІІ, ІІІ жəне V жұмыс секцияларының       бөліп      таратқыштары      мен        корпустарынан конструкциялық айырмашылықтары бар. Оның айырмашылығы, ІV жұмыс секциясының тежегіш ажыратқыштарын басқаруға арналған қосымша арналары болуында (А – А қимасын қараңыз). Гидробөлгіш əрекетінің қағидасы бөліп таратқыштар ауысқан кезде жұмыс сұйықтығы ағынын өзгертуге негізделген. Бөліп таратқыштың əртүрлі жағдайындағы жұмыс сұйықтығы ағынының бағытын қарастырып көрейік. Барлық бөліп таратқыштар бейтарап қалыпта болады, жұмыс сұйықтығы Н арын секцмясына келіп түседі де, жұмыс секцияларының П құйылма арнасы мен VІІ аралық секция арқылы жұмыс сұйықтығы С құйылыс арнасына түседі де, содан кейін құйылады. Сол мезетте жұмыс сұйықтығы бөліп таратқыш жауып тастаған ІV секцияның Н арнасына түседі, бұл ретте Д тесігі Г тесігімен қосылады (А – А қимасын қараңыз). ІV жұмыс секциясының бөліп таратқышы 3 бейтарап қалпынан төменге жылжытылған. Бұл жағдайда, бөліп таратқыш П арнасын  жабады, ал жұмыс сұйықтығы Н арнасынан І арын секциясының кері клапаны 20 арқылы ІІ жəне ІІІ секцияның Н1 арнасына түседі жəне VІІ аралық секциясы арқылы ІV жəне V секциялардың М қуысына келіп түседі. М қуысынан жұмыс сұйықтығы атқарушы органмен қосылған жұмыс бұрылысына бағытталады. Соңғысынан жұмыс сұйықтығы осы секцияның басқа жұмыс бұрылысына келіп түсіп, одан əрі гидробакқа құйылады. Бұл ретте Н арнасы мен Н тесігі қосылған, Д тесігі жабық, ал жұмыс сұйықтығы тежегіш ажыратқыштарына келіп түседі де,  тежегіштер тұйықталады (А-А қимасын қараңыз). ІV жұмыс секциясының бөліп таратқышы 3 бейтарап қалпынан жоғарыға жылжытылған (сызба бойынша). Жұмыс сұйықтығы ағындарының қозғалысы

12, 14

Екінші жағдайда сипатталғанға ұқсас, тек жұмыс сұйықтығы М қуысынан басқа атқару органының қуысына келіп түседі. ІІ, ІІІ жəне V секциялар жұмысы жоғарыда сипатталған ІV секцияның жұмысына балама, бірақ оларда тежегіштердің гидроажыратқышын басқаратын арналар жоқ. Автомобиль крандары гидрожабдықтарының құрамында екі электрлі басқарылатын гидробөлгіші бар: біреуі қауіпсіздік құралдары іске қосылған кезде жұмыс қозғалыстарын (операцияларды) өшіруге, ал екіншісі – реттелетін гидромотордың цилиндрлер блогының еңкею бұрыштарын өзгертуге арналған. Əрбір гидробөлгіштің параметрлері келесідей: шартты өтімі 6 мм, атаулы ағын 16 л/мин, электр магнитінің атаулы кернеуі 24 В, электр магнитінің атаулы тоғы 1 А.

Қамсыздандырылған электр магнитте (3.9-сурет) тығынжыл 4, С арнасы Р қуысымен қосылып, Н арнасы жабылған кезде орын алады. Электр магнитке 1 кернеу берілген кезде, тығынжыл 4, электр магниті зəкірінің əсерінен, серіппені 7 қыса отырып, оңға ауысады. Н арнасы Р қуысымен қосылады, ал С арнасы жабылады. Қолмен итергіш 17 электр магнитте 1 кернеу болмаған кезде гидробөлгішті өшіре алады.

Тежегіштер.

Тежегіштер механизмдерді тоқтату жəне жүкті, жүбе мен автомобиль кранының бұрылыс бөлігін белгіленген қалыпта ұзақ уақыт ұстап тұру үшін, ал базалық шасси трансмиссияларында – қозғалу жылдамдығын азайту, тіпті оны тоқтатуға дейін қызмет етеді. Автомобиль крандарының трансмиссиясында тежегіштерді шасси дөңгелектері мен механизмнің жетекші біліктеріне, қуатты алу қораптарына, механизмдерді қозғалысқа келтіретін қозғалтқыштар біліктеріне немесе механизм редукторларының жетекші (кіріс) біліктеріне, əдетте қозғалтқыштарға қарама-қарсы жаққа орнатады. Механизмдердің жетекші біліктеріне орналастыру тежегіштердің габариттік мөлшерлері мен оларды қосуға қажетті күшті азайтуға мүмкіндік береді. Машина жұмысының нақтылығы, қауіпсіздігі мен тоқтап қалмауы тежегіш конструкциясы мен олардың дұрыстығына байланысты. Тежегіштің сенімді жұмысын қамтамасыз ету үшін, оған тұрақты түрде техникалық қызмет көрсетіледі (12.1 бөлімшесін қараңыз): шаңнан, кірден тазалайды, астарларының майлануына жол бермейді, автомобиль кранын пайдалану нұсқаулығында (ПН) келтірілген тежегіштерді реттеу ережелерін қатаң сақтайды. Əрекет тəсілі бойынша қалыпты жабық (тұйықталған) жəне қалыпты ашық (тұйықталмаған) тежегіштер деп ажыратады.

серіппе күшімен үнемі қосылып (тартылып) тұрады. Оны өшірген кезде (ажыратқан), механизм жұмыс істей бастайды. Кранның

қалыпты ашық тежегіші үнемі өшіп (ажыратылып) тұрады. Оны қосқан (тартқан) кезде, механизм тоқтайды. Осы тежегіш басқаруға өте сезімтал, жəне жылдамдықты бірқалыпты өзгертуге мүмкіндік береді. ПБ 10-382-00 Ережелерінің 2.4.1-бабының талаптарына сəйкес, жүкті көтеру механизмі жетегін қосқан кезде автоматты түрде ажыратылатын (3.10., б суреті) қалыпты жабық типті тежегіштермен (3.10., а суреті) жабдықталу керек. Тежегіш (3.10., а суреті) қаптамасы 8 бар тежегіш лентасынан 7, тежегіш жұмыс серіппесінен 4, кронштейннен 11 жəне гид- роажыратқыштан

тұрады .

1,

6, 9

Тежегіштің ажыратқыштары.

Тежегіш тек арба жетегін қосқанға ғана ажыратылады. Шегіндірілген тежеуді гидроажыратқышпен 12 орындайды, оған қысыммен жұмыс сұйықтығы беріледі, сол мезетте оны арба гидромоторына да береді. Қолмен шегіндірілген тежеу монтаждау көмегімен қапсырмамен 16 орындалады . Лентаның салбырап тұрған жерін реттеу бұрандамамен 10 алынып тасталады. Тежегіш ажыратқышы (3.10,

б, в суретті қараңыз) дегеніміз, ажыратқыш серіппесі 24 көмегімен сояуышты 22 бастапқы қалпына қайтаратын бір жақты əрекет ететін гидравликалық цилиндр болып табылады. Жүкті көтеру механизмінің тежегіштерінде атанақтармен ажыратылмайтын кинематикалық байланысы болу керек (4.1-суретті қараңыз). Бұдан басқа, жүк көтеру, жебе ұшуы мен телекөшірмесін өзгерту гидроцилиндрі бар механизмдердің гидравликалық жүйесінде, гидрожүйеде қысым түскен кезде жүктің немесе жебенің түсіп кетуіне жол бермейтін кері клапан 10 (3.2-суретті қараңыз) болу керек. ПБ 10-382-00 ережелерінің 2.4.11-бабына сəйкес, автомобиль крандарының бұру механизмінің тежегіші қалыпты жабық типті, жетек қосылған кезде автоматты ажыратылатын болу керек. Бұру механизмі тежегіші көп дискілі, қалыпты жабық, автоматты, серіппелі тұықталған жəне гидроажыратқышы бар болу керек, ол редуктордың жоғарғы жағына орнатылады жəне келесі негізгі бөлшектерден тұрады (3.11, а суреті )

: стақан 6,

серіппе 7, сояуыш 10,

цилиндр 14,

, тегершік

Жұмыс сұйықтығын А мікбас қуысына беру барысында, гидроцилиндр, серіппе күшін 7 жеңе отырып, жылжымалы жəне жылжымайтын дискілерді бөле отырып, жоғарыға ауысады. Нəтижесінде тежегіш шегендіріледі. Цилиндрді жоғарыға ауыстыру барысында, жұмыс сұйықтығы Б қуысынан төлкемен 13 сояуыштың бұрылыс арнасына итеріп шығарылады. Тегершік 1 өзі орнатылған оймакілтектердегі біліктер редукторының тісті дөңгелектерінен айналдыра бастайды. Жетек білігінің оймакілтектеріне жылжымалы дискілер 58, жылжымайтын дискілер 4 стақанға 15 орнатылған, олардың ойықтарына олар өздерінің дөңестерімен ұсталып тұрады. А қуысына қысым беруді тоқтатқан кезде, цилиндр серіппе 7 əсерінен дискілерді 4 пен 5 қыса бастайды, соның арқасында тегершікпен 1 білік тоқтайды жəне бұру механизмі тежеледі. Бұл жағдайда сұйықтық А қуысынан құйылысқа итеріліп шығарылады. Майлау материалдары дискілерге жетек білігінің ішкі бұранда бөлігі бойынша келіп түседі, оған тегершік 1 бекітілген. Бұру механизмі тежегішінің ажыратқышы (3.11, б, в сур.) тежегіш серіппесі 23 көмегімен бастапқы қалпына қайтаратын, бір жақты əрекет ететін гидроцилиндр түрінде орындалған. Автомобиль крандарының бұрылыс механизмдерінде, сондай-ақ қалыбы бар қалыпты жабық автоматты тежегіште қолданылады.

1 — тегершік;

18, 19

(4.4-суретті қараңыз), оның конструкциясы ПБ 10-382-00 (2.4.10 — 2.416 бпт.) сəйкес болу керек. Бұру механизмінің қалыпты тежегіші редуктор корпусының жоғарғы бөлігіне 13 орналасқан жəне қалыптардан 26, иінтіректерден 21 мен 28, күштен 24, серіппе 22 мен тежегіштің

гидроажыратқышынан 31 тұрады .

Бақылау сұрақтары

4-тарау

Жүк арбасы. Жүкті көтеру мен түсіруге арналған. Конструкциясы бойынша жүк арбасы бірыңғай блок-модуль (агрегат) түрінде орындалған берілістер, жалғастықтар, тежегіштер, атанақ пен плиталардың (тұғырықтардың) жиынтығы болып табылады. Автомобиль крандарының жүк арбаларында атанақтан тыс орналастырылған немесе оның сыртына кіріктірілген гидромотордан тəуелсіз жетегі болады. Жүк арбасы (4.1-сурет.) плитаға монтаждалған 16 редуктордан 1, атанақтан 7, гидромотордан 10, ленталы тежегіштерден 14, кронштейндерден 9 бен 11 тұрады. Арба атанағы айналымды редуктор 1 білігінен екі тісті жартылай жалғастықтар арқылы алады, жəне оның біріншісі атанақпен 7 серпімді қосылған. Атанақ тіреулері кронштейнге 9 орнатылған мойынтірек 8 пен редуктор білігіне 2 отырғызылған тісті жартылай жалғастыққа 5 орнатылған мойынтірек 4 болып табылады. Аналым мезетін кронштейнге 11 орнатылған гидромотордан 10 редукторға 1 беру жұлдызшасы бар 13 серпімді жалғастықпен орындалады. Тежегіш тегершігі 15 редуктордың тез жүретін білігіне орналастырылған жəне жартылай жалғастық болып табылады. Арбаға екі ленталы қалыпты жабық автоматты тежегіштер 14 орнатылған, олар механизмді тоқтатқан кезде тежеу мезетін құруға арналған (3.10-сурет.). Жүк арбасы тежегішінің құрылысы туралы сипаттама 3.4 бөлімшеде берілген. Жүк арбасының редукторы. Жүк арбасы бар бірыңғай блок-модуль редукторды құрайды (4.2-сурет), ол жүк арбасы атанағының қажетті айналым жылдамдығын алу мен осы атанақта айналым мезетін ұлғайтуға арналған. Орындалуы бойынша редуктор тісті, цилиндрлі, екі сатылы, жіңішке, көлденең. Қақпағында 3 тығыны бар май құятын тесігі 4, ал корпусында 1 – тығыны бар майды төгу жəне деңгейін бақылауға арналған сəйкес екі тесігі 5 жəне 2 болады. Редуктор корпусының 1 алдыңғы жəне артқы сөресіндегі қақпақты 3 алу оңай болу үшін, ығыстырма бұрандамаға арналған тесік болады. Ығыстырма бұрандама ретінде редуктордан алынған бұрандамалардың 6 біреуін қолдануға болады. Білік тіреулері қызметін конус тəрізді

Сыртынан мойынтірек

1 — редуктор;

4, 8

өздерінің сақиналы дөңестерімен корпус тегістемесіндегі сəйкес жырашықтарға кіретін орныққан қақпақпен 7,

Орныққан қақпақтарда контактсіз типті тығыздамалары болады, солар арқылы олар біліктердің шығыс ұштарынан өтеді. Май ағып кетпес үшін, тез жүретін жəне аралық біліктерге май айдайтын сақиналар 23 пен 25 орнатылған .

Қысқыш роликтерді қолдану (4.3-сурет) жүксіз күршекті аспаны түсіру барысында атанақтан 1 арқанның салбырап кетуінен сақтауға мүмкіндік береді.

13, 20, 26 ...

4, 5

тығын; 6 — бұрандама; 8 — құлып;

10, 17, 22

15, 24

23, 25

1 — арба атанағы; 2 — серіппе; 3,

4, 11

9, 13

Қысқыш ролик арба асты плитаға бекітілген кронштейннен 4, топса арқылы осьтер 5 жəне кронштейндермен қосылған негізден 6, күштен 12, серіппе 2 мен топса арқылы негізбен 6 байланысқан бір жақты əрекетті гидроцилиндрден 14 тұрады. Күш 12 пен серіппе 2  көмегімен  ролик үнемі атанақтағы арқан орамдарына қысылған. Арқан жұмыс істеген  кезде гидроцилиндр 14 атанақтан 1 роликті 7 бұрады.

Бұру механизмі.

Кранның бұрылыс бөлігін айналдыруға арналған жəне, əдетте, цилиндрлі қисық тісті дөңгелектері бар екі сатылы редуктор болып табылады.

Механизм корпусы шойыннан жасалған, ажыратылатын. Корпустың жоғарғы бөлігі

(4.4-сурет) төменгі бөлікпен

бұрандамалар арқылы қосылады. Корпус сыртына бұрандамалармен фланец 11 пен гидромотор

бекітіледі.  Гидромотор        білігінің 12 ұшына тежегіш тегершігі 10 орнатылған, оның тісті ұшы тісті төлкемен 9 бірге тісті жалғастық құрайды. Тісті жалғастығы мен тежегіш бөлшектері бар тегершік корпустың жоғарғы бөлігіне 13 орналастырылады, оның осы бөлшектерге қолжетімдігі үшін арнайы терезесі болады. Төменгі жағында 16 екі білік- тегершік 7 мен 17, тісті дөңгелек, тісті дөңгелек 5 пен 15 жəне шығыс білігі 4 орналастырылған. Тісті жалғастық, білік-тегершік 7, тісті дөңгелек 15, аралық білік-тегершік 17 мен тісті дөңгелек 5 арқылы айналым гидромотордан шығысы білігі 4 мен шығыс тегершігіне 2 беріледі, ол тіреу-бұрылыс құрылғысының тісті тəжімен үнемі іліністе болады. Редуктордың барлық біліктері мойынтіректерге тіреледі.

Тіреу-бұрылыс құрылғысы.

Осы құрылғы кранның бұрылыс бөлігінен бұрылмайтын бөлігіне жүктеме беріп, жұмыс жабдықтары бар (жебелі) бұрылыс платформасын айналдыруды қамтамасыз етеді. Осындай тіреу-бұрылыс құрылғылары пайдалану сенімділігі жəне ұзақ қызмет етуімен, үлкен жүк көтергіштігімен, берілетін жүктеменің тегістігімен, пайдалану реттеулері мен майлауды қажет етпейтін жұмыс көлемдерінің үлкен болуымен сипатталады. Автомобиль крандарында тіреу-бұрылыс құрылғыларының: шарикті жəне роликті екі типін қолданады.

радиалды тіреу екі қатарлы мойынтірек түрінде орындалған жəне ішкі 2 (4.5-сурет) жəне сыртқы құрсаулар мен олардың арасына орнатылған екі қатар шариктерден 7 тұрады. Шариктер өзара айырғыш рөлін атқаратын пластмасса аралық бөлшектермен 3 бөлінген. Бұрылыс рамасына 5 бұрандамалармен 9 бекітілген сыртқы құрсау жоғарғы 6 жəне төменгі 10 сақинадан тұрады, олар өзара буылтықтармен орталықтандырылып, бұрандамалармен 11 тартылған. Сақиналардың арасына реттеу төсемдері 8 орнатылған. Жүріс рамасына 1 бұрандамалармен 14 бекітілген ішкі құрсаудың 2

тісті дөңгелек;

траверс;

саңылаудың реттеу өлшемі

1 — кранның жүріс құрылғысының тіреу рамасы; 2 — ішкі құрсау; 3 — айырғыштың аралық бөлшектері; 4 — баспа-май шелек; 5 — бұру платформасы;

6, 10

12, 13

тісті тəжі бар, оны бұру механизмінің шығыс тегершігі айналып шығады. Тіреу-бұрылыс  құрылғысын  сыртқы  құрсауында        қос диаметралды орналасқан баспа-май шелек 4 арқылы 4 шприцтеумен майлайды.

Тірек-бұрылыс құрылғысын баспа-май шелектің 4 диаметралды орналасқан екі сыртқы құрсауы арқылы шприцтеп майлайды. Тірек-бұрылыс құрылғысында сыртқы іліністі тісті тəж 6 болады (9.8- суретті қараңыз). Онда ішкі құрсау жоғарғы 14 жəне төменгі 12 жартылай құрсаумен орындалады, жоғарғы жартылай құрсау бұрандамалармен 4 бұрылыс платформасының рамасына 3 бекітіледі, ал жартылай құрсау 12

жүк көтергіштігі жоғары, салмағы аз жəне мөлшерлері габаритті берілетін жүктемені тегісірек беруді қамтамасыз етеді. Ол екі жартылай құрсау мен тісті тəж құрайтын үш сақинадан жəне олардың ішіне айқаса орналасқан  роликтерден тұрады. Тісті тəж ілініске бұрылыс механизімінің шығыс тегершігімен кигізіледі (4.4-суретті қараңыз). Жартылай құрсаулар өзара бұрандамалармен қосылып, бұрылыс платформасының рамасына бекітіледі. Тəждің төменгі жолдары бойынша сырғанайтын роликтер төменге əрекет ететін жүктемені қабылдайды. Жоғарғы жартылай құрсау жолдары бойынша қапсырма ретінде жұмыс істейтін роликтер сырғанайды, олар төменгі жартылай құрсаудан тəжге қарай күш бере отырып, бұрылыс платформасын аударылып кетуден сақтайды.

Айналатын қосылыс . Ол гидрожабдықтың қосалқы бөлігі болып табылады (2.6-тарауды қараңыз), ол бұрылмайтын рамадан жұмыс сұйықтығын бұрылыс рамасына беруге арналған, жүріс рамасының тірек ұшына бекітілген. Бұл ретте айналатын қосылыстың осі ірек-бұрылыс құрылғысының осімен сəйкес болады. Автомобиль крандары конструкцияларының орындалуына байланысты, айналатын қосылыстардың бірнеше типі болады, олардың құрылымы 2.11-суретте көрсетілген жəне 2.6-тарауда жазылған.

Автомобиль крандарын шығарылатын тіректерге орнату барысында шассидің қатты аспалары артқы белдемелер массасынан түсетін жүктеме əсерінен майысады, соның нəтижесінде ол негізден ажырамайды. Нəтижесінде кранды аударылып кетуден ұстап тұратын мезет азаяды, демек, оның тұрақтылығы төмендейді. ҚЕ 10-3820-00 Ережелерінің талап ететін кран жұмыс істеп тұрған кезде, оның тұрақтылығын қамтаамасыз ету үшін, жүріс құрылғысының конструкциясында шассидің артқы белдемесінің тірек рамасымен қатты қосылуды блоктау механизмі қарастырылған. Шасси типі мен жүріс құрылғысының тірек рамасының орындалуына байланысты əртүрлі блоктау механизмін орнатады.

1 — бұрандалы тіреу; 2 — пісірілген тіреу; 3 — кронштейн; 4 — сомын; 5 — күш; 6

8, 10

9, 13

18, 23

бұранда; 19 — сомын; 20, 22 — аралық бөлшек; 21 — тірек

«Урал» автомобильдерінің үш осьті шассиіндегі крандарда қолданылатын артқы аспаны тұйықтау механизмі иінтіректі гидравликалық жетекпен орындалған, топсамен осьтерде 14 бекітілген (4.6 сур.) иінтіректерден 6 мен 7 тұрады, олар рессорлы кронштейні 3 бар күштермен 5 қосылған. Соңғылар шассидің ортаңғы жəне артқы белдігінің жарты осінің қаптамаларына орнатылған. Иінтірекке 7

1 — гидроцилиндр; 2 — серіппе; 3 — бұрандама; 4 — сомын; 5 — қапсырма; 6 — шассидің артқы белдігінің тұрақтандырғыш білігінің иінтірегі; 7 — шассидің артқы белдігінің рессоры;

8, 11, 14

9, 10, 15

12, 16

сояуышта бітеу сынасы бар гидроцилиндр 11 бекітілген. Кран көлік жағдайында қозғалған кезде, бітеу сынасы 15 гидроцилиндр сояуышымен иінтірек 7 төлкесінің ішіне тартылған. Бұл жағдайда иінтіректер 6 мен 7 бір-біріне қатысты еркін айналады жəне шассидің ортаңғы жəне артқы білдектерінің қозғалуына кедергі жасамайды. Кран шығарылатын тіреулерде жұмыс істеп тұрған кезде, бітеу сынасы 15 А-А қимасында көрсетілгендей, гидроцилиндр сояуышымен қозғалтып шығарылуы керек. Бұл жағдайда, иінтіректерді 6 мен 7 серпімді қосу мен екі артқы білдекті де сенімді тұйықтау қамтамасыз етіледі. Нұсқарлар жалаушалары 8 бен 10 тік қалыпты алады. Білдектер жарты осьтерінің қаптамаларында кронштейндер 3 бұралып кетпес үшін, кронштейндердің пісірілген 2 жəне бұрандалы 1 тіректері болады. Автомобиль крандарының екі осьті шассиінің артқы аспасын тұйықтау механизмі осьтерге 16 топсамен бекітілген (4.7-сурет) қапсырмалардан 2 тұрады. Қапсырмалармен 5 тұйықтауды өшіретін жəне қосатын гидроцилиндрлер сояуыштары 1 топсамен қосылған. Кран көлік жағдайында қозғалған кезде, гидроцилиндрлер сояуыштары 1 тартылған жəне қапсырмалар 5 шассидің көлденең тұрақтылығын (артқы аспаның) тұрақтандырғыш білігінің иінтіректерімен 6 ілеспедан шығарылады жəне артқы білдектің ауысуына кедергі болмайды. Кран режимінде жұмыс істеу барысында, тұйықтау қосылған кезде, гидроцилиндрлер сояуыштары 1 жылжытылған, ал қапсырмалар 5 тұрақтандырғыш білігінің иінтіректерімен 6 ілініскен, ал ол шассидің артқы білдегін кранның жүріс құрылғысының тіреу рамасымен серпімді қосылуды қамтамасыз етеді.

Бақылау сұрақтары

Электр техникасы энергияны түрлендіру үшін электр жəне магниттік құбылыстарды қолданумен тығыз байланысты жəне практикалық əрекетте электр энергиясын алу, түрлендіру жəне пайдалану əдістерін қамтиды. Электрдің физикалық мəніне зарядталған бөлшектердің болуы, қозғалысы мен өзара əрекеті көрінетін құбылыстар жиынтығы кіреді. Зарядталған бөлшектердің болуы, əртүрлі заттардың қарапайым элементтерінің əрқайсысы өте ұсақ бөлшектерден – атомдар тұратындығына байланысты. Өз кезегінде, атомдар электрлі зарядталған жəне бейтарап бөлшектерден тұрады. Əрбір атом ядродан тұрады, оның айналасында электродтар айналады. Ядро оң электрмен, ал электрондар – теріс электродтармен зарядталған. Атомдағы оң жəне теріс зарядтар əдетте өзара тең. Бірақ егер дене атомдары электрондарды жоғалта бастаса, онда дененің оң заряды көбірек бола бастайды да, ол оң зарядталады. Егер дене электродтар алса, онда осы денеде электродтар артық болып, ол теріс зарядталады. Аттас электрмен зарядталған денелер өзара бір-бірін итереді, ал əр аттас электрмен зарядталғандар – бір-біріне тартылады. Кез келген зарядталған дене маңында кеңістік түрінде электр өрісі пайда болады, онда осы электр зарядының əрекеті жүреді. Электр өрісі

кернеулілігімен

əлеует болып табылады. Егер əлеуеті əртүрлі өрістің екі нүктесін өткізгішпен қосса, тоқ өткізгіш бойынша əлеуеті үлкен нүктеден əлеуеті аз нүктеге қарай жүреді. Демек,

электр тоғы

Əртүрлі заттардың электр тоғын өткізу қабілеті əртүрлі болады жəне сəйкес өткізгіштерге, биөткізгіштерге (оқшаулағыштарға) жəне жартылай өткізгіштерге бөлінеді.

Өткізгіштерге металдар, көмір, қышқылдардың, тұздар мен сілтілердің су ерітінділері жатады;

биөткізгіштерге

Жартылай өткізгіштер өткізгіштер мен биөткізгіштер арасындағы аралық орынды алады: əдетте олар токты нашар өткізеді, бірақ белгілі бір жағдайларда (жылу, жарық, электр өрісі мен басқа факторлар əсерінен) жақсы өткізгіштер бола алады. Электр тоғы тек тұйық электр тізбегінде ғана өте алады, оны электр энергиясының көзі (немесе бірнеше көздер), тұтынушылар, қосу сымдары мен қосалқы құралдар (сақтандырғыштар, ажыратқыштар, коммутациялық құрылғылар жəне т.б.) құрайды. Кез келген электр тізбегінде ішкі (көз ішінде) жəне сыртқы (тұтынушылар жəне басқа құралдар) учаскелер деп бөледі.

(ЭҚК) – жүктеме өшіп тұрған кезде қысқыш көздегі əлеуетдар айырмасы болып табылады. ЭҚК вольтпен (В) өлшенеді. Ол электр желісінің ішкі жəне сыртқы учаскелерінің

Тізбектің ішкі учаскесінде, немесе, сыртқы тізбекте деп айтатын, ЭҚК бөлігі көз

болып табылады, ол ток күшінің кернеуге көбейтіндісі ретінде анықталады. Қуат ваттпен (Вт) өлшенеді. Қуаты 1 Вт 1 В кернеу барысында тізбекте күші 1 А ток құрайтын ток көзіне ие болады. Бұрын (Бірліктердің халықаралық жүйесін енгізгенге дейін) техникада механикалық құрылғылар қуаты ат күшімен (а.к.) есептелген, 1 а.к. = 736 Вт, ал 1 кВт = 1,36 а.к.

Электр энергиясы

Тізбектеп қосу барысында барлық тұтынушылар күші бірдей токтан өтеді, ал əр тұтынушыда кернеудің түсіуі оның кедергісіне пропорционал.

араллель қосылу барысында барлық тұтынушылар көздің бірдей кернеуінде болады, ал əр тұтынушы арқылы өтетін ток күші оның кедергісіне кері пропорционалды. Тұтынушылардың осылай қосылуы автомобиль крандарында қолданылады.

Аралас қосылу барысында тұтынушылардың бір бөлігі тізбекке тізбектеліп қосылады, ал бір бөлігі –параллель қосылады. Электр энергиясы көздері сондай-ақ өзара да үш тəсілмен қосылады. Тізбектеп қосылу барысында жалпы кернеу барлық көздер кернеуінің алгебралық қосындысына тек; параллеьдік қосылу барысында ол бір кернеу көзіне тең, ал тоқтың тізбектегі жалпы күші əр көз арқылы өтетін ток күшінің қосындысына тек; аралас қосылу барысында кереудің де, ток күшінің де өсуі мүмкін.

Автомобиль крандарының электр жабдықтары бір сымдық сұлба

бойынша орындалады, онда екінші сым рөлі корпусқа (массаға) беріледі, оған көздің кері полюсі шығарылады. Электр тоггы өткізгіш бойынша жүрген кезде, өткізгіш маңайында магнит өрісі пайда болады. Егер электр тоғын шарғыға (соленоид) оралған өткізгіш бойынша өткізсе, тұрақты магнит өрісіне ұқсас, полюстері айқын білінетін магнит өрісі пайда болады. Осы қасиетті автомобиль крандарында қолданылатын электр магниттерінде, реле мен басқа құрылғыларда (реле-реттегіштер, дыбыстық дабыл, стартер релесі жəне т.б.) пайдаланады Егер өткізгіш қозғалмайтын магнит өрісінен қиып өтетін болса (немесе айналатын магнит өрісі қозғалмайтын өткізгішті қиып өтеді), онда өткізгіште ЭҚК бар. Осы құбылыс электр магниттік индукция деп аталады, оны автомобиль крандарында қолданылатын тұрақты жəне ауыспалы ток генераторларында пайдаланады. Электр магниттік индукция құбылысын тұтатудың электр жүйесінің (тұтату шарғысы) жұмысында, бақылау-өлшеу құралдарында, трансформаторлар мен басқа көптеген құрылғыларда, соның ішінде автомобиль крандарында қолданылатын құрылғыларда да пайдаланады. Электр тоғының жүруі барысында зат (өткізгіш) қызуы мүмкін, ол бойынша электр тоғы өтеді.

5.1.        Шассидің электр жабдықтары. Тоқалғыш

Шассидің электр жабдықтары.

Телескопиялық жебесі бар гидравликалық автомобиль крандарында электр энергиясын шасси қозғалтқышын іске қосу үшін, жарық, дабыл, басқару органдарын, қауіпсіздік құралдарын қуаттау үшін пайдаланады.

Электр жабдықтарының қағидатты электр сұлбасы мен элементтері автомобиль кранын пайдалану нұсқаулығында берілген.

Сондықтан автомобиль крандарында электр энергиясының көздері мен тұтынушылары болады

. Заманауи автомобиль крандарында электр энергиясы көздері ретінде аккумулятор батареялары мен генераторлар пайдаланылады. Ең кең қолданылатын қорғасын-қышқылды аккумулятор батареялары болып табылады, олардың негізгі жетістігі - габариттік мөлшерлері мен массасы кішігірім болса да, қысқа мерзімде үлкен қуат беру қабілеті. Осы қасиетті, разрядтау тоғының күші айтарлықтай шамаға жеткен кезде (500 А жəне одан артық), қозғалтқышты іске  қосу үшін пайдаланады. Батарея өзара тізбектеп қосылған бірнеше аккумуляторлардан тұрады, олардың саны автомобиль краны желісіндегі кернеу шамасына байланысты. Қарапайым аккумулятор электролитке салынған əртүрлі материалдардың екі пластинасы болып табылады. Қорғасын- қышқылды аккумуляторларда оң электрод болып табылатын (анод) бір пластина қорғасынның қос тотығынан, ал кері электрод (катод) болып табылатын екіншісі – таза қорғасыннан тұрады. Электролит ретінде күкірт қышқылының су ерітіндісі пайдаланылады. Бұл ретте қышқылды-қалпына келтіруші химиялық реакциялар жүреді, олар электр энергиясын береді (аккумулятордың заряды бітеді) немесе оны сіңіреді (аккумуляторды зарядтайды). Аккумулятор батареясының жұмысы барысында зарядтау жəне зарядтың біту үрдістері үздіксіз алмасып отырады.

Аккумулятор заряды біткен кезде, электролитте қышқыл көлемі азаяды да, су көлемі артады, оның тығыздығы қышқылмен салыстырғанда айтарлықтай аз болады. Ол, заряд біткен кезде, электролит тығыздығы азаятынын, ал зарядталғанда – оның артатынын білдіреді. Демек, электролит тығыздығы бойынша аккумулятордың зарядталған деңгейін анықтауға болады. Аккумулятор батареялары мен жекелеген аккумуляторлар бірқатар көрсеткіштермен: ЭҚК, кернеу, электр сыйымдылығы жəне қызмет мерзімімен сипатталады. Аккумуляторларды тізбектеп қосу барысында жалпы ЭҚК қосылатын аккумуляторлар ЭҚК сомасына тең, ал параллель қосылғанда батареяның ЭҚК бір аккумулятор ЭҚК тең; практика үшін жеткілікті нақтылықпен ЭҚК ішкі кедергісі үлкен вольтметрмен өлшеуге болады (бұл ретте тізбектегі ток күші аз болады).

Электр техникасы, электр тізбектері, электр машиналарының құрылысы бойынша арнайы мəліметтер [5] бар.

ЭҚК-не қарағанда, аккумуялтор кернеуі – оның қысқыштарындағы жүктемелі, яғни тұйықталған сыртқы тізбектегі  əлеуетдарының айырмасы. Аккумултор заряды біткен кезде кернеу аздау, ал зарядтау кезінде – оның ішкі кедергісінде кернеу түсу шамасына ЭҚК-нен үлкен. Ендеше, аккумулятор ЭҚК тұрақты болғанда, оның қысқыштарындағы кернеу заряд бітер кезде, тұтынушыларды қуаттау үшін талап етілетін ток қаншалықты үлкен болса жəне аккумулятордың ішкі кедергісі қаншалықты үлкен болса, соншалықты аз болады. Əдетте жаңа аккумуляторларда өте аз (Омның мыңдық үлесі), бірақ пайдалану барысында сульфат пластиналарында қорғасынның пайда болу салдарынан ол өседі. Аккумулятордың немесе батареяның төмен кернеуі сульфаттау аккумялытор батареяларының негізгі бұзушылығына тəн белгі болып табылады. Аккумулятор сыйымдылығы — ол шекті ұйғарымды кернеуге дейін заряд біту кезінде ол бере алатын электр көлемі. Сыйымдылық ампер- сағаттармен (А * сағ.) өлшенеді, пластиналар мөлшері жəне санымен анықталады. Аккумулятор батареяларының қызмет ету мерзімі батареяларды пайдалану жағдайлары мен конструкциясына байланысты. Пайдалану бастау уақыты батареяға электролитті құю күні болып табылады. Автомобиль  шассиіндегі   электр   энергиясының   негізгі   көзі  генер а тор болып табылады, ол шасси қозғалтқышының механикалық энергиясының бір бөлігін электр энергиясына түрлендіреді. Ол қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде барлық тұтынушыларды қуаттау мен аккумулятор батареяларын зарядтауға арналған. Тұрақты тоқтың да, ауыспалы тоқтың да генераторлары қолданылады. Қуаты бірдей болғанына, арзанырақ жəне өндірісте қарапайым жəне пайдалануда сенімді болғанына қарамастан, соңғылардың габариттері кішкентай, бірақ токты түзету үшін қосымша құрылғылар талап етеді. Тұрақты ток генераторының əрекет қағидасы электр магнитті индукция құбылысын пайдалануға негізделген. Қарапайым генератор сұлбасы 5.1-суретте берілген. Ол тұрақты магниттің магнит өрісінде 2 айналатын рамка түрінде иілген өткізгіштен 3 тұрады. Өткізгіш ұштары жартылай сақиналармен 1 (коллекторлық пластиналармен) серпімді қосылған, олар айналған кезде жылжымайтын қылшақтар 4 бойымен сырғанайды, одан электр тоғы тұтынушыларды қуаттау үшін сыртқы тізбекке түседі. Рамканы айналдыру барысында, тұрақты магниттен құралатын магнитті өрісті қиып өтетін оның орамдарында ЭҚК қосылады, оның бағытын оң қол ережесі бойынша анықтайды. Уақыттың əр мезетінде ЭҚК бағыты рамканың қарама-қарсы жақтарында əртүрлі, бірақ сыртқы тізбекте үнемі бір бағытты ток жүреді, өйткені ЭҚК бағыттарын өзгерту мезетінде рамка жақтарында олармен қосылған коллекторлық пластиналардың əрқайсысы бір жылжымайтын қылшақдан екіншісіне ауысады, ал көз полярлығы өзгеріссіз қалады.

Сыртқы тізбектегі ток күші рамканың бір толық айналымында екі рет 0- ден максимумға дейін өзгереді де, ток жүріп тұратын болады. Жүріп тұруы теңестіру үшін, зəкір орамы деп аталатын, тұрақты ток генераторының айналып тұратын орамын жекелеген коллекторлық пластиналарға бөлінген бірнеше орамдардан орындайды. Ауыспалы бір фазалық тоқтың қарапайым генераторының тұрақты тоқтың жоғарыда сипатталған генераторынан айырмашылығы бар. Олардың айырмашылығы, ауыспалы ток генераторы өткізгішінің ұштары коллекторлық пластиналар орнына, контакті сақиналарға бекітілген, қылшақтар көмегімен олардан сыртқы тізбекке ауыспалы кернеу алынады. Техникада үш фазалық ауыспалы ток кеңінен тараған, оның қарапайым генераторында үш орамы (рамкалары) болады, олар бір-біріне қатысты фаза бойынша 120° жылжытылған жəне өзара қосылған. Осындай генераторлардың зəкірі айналымдардың кең диапазонында жұмыс істейтін негізгі қозғалтқыштан айналады. Кез келген генератордың кернеуі оның зəкірін айналдыру жиілігіне пропорционал, сондықтан тұтынушылардың қалыпты жұмысы үшін қажетті тұрақты кернеуді ұстап тұру үшін, автомобильдер шассиіндегі барлық генераторлар əртүрлі типті реле-реттегіштермен жұмыс істейді. Мақсатына байланысты электр энергиясын тұтынушылары автомобиль кранының келесі құрылғылары болып табылады:

Шассидегі жарық жəне дабыл жүйесі (шамдар, габаритік шамдар, артқы шам, бұрылыс нұсқалары, құралдар қалқанының жарық шамдары, шамдардың алыс жарығын қосатын дабыл шамдары, кабина жарығын беертін плафондар, тасымалы шам, дыбыстық дабыл, бақылау-өлшеу құралдары, жылыту құралдары);

1 — жарты сақина немесе коллекторлық пластина; 2 — өткізгіш; 3 — магнит; 4 — қылшақ

Автомобиль крандарының жүріліс құрылғысы ретінде пайдаланылатын жүк автомобильдерінің шассиінде кернеуі 24 В тұрақты электр тоғының көздері мен тұтынушыларын қолданады.

Тоқалғыш осінде қажет болған жағдайда қосымша жүк көтергіш шектегіші азимутының (раманы бұру бұрышының) датчигін 19 орнатуға болады.

5.1.        Бұрылыс платформасындағы электр жабдықытар. Кранның электр сұлбасы

Кранның бұрылыс платформасына орналастырылған электр жабдықтарына жарық жəне дабыл құралдары, машинист кабинасындағы желдеткіштердің электр қозғалтқыштары, гидробөлгіштер мен электрлі басқарылатын пневматикалық бөлгіштердің электр магниттері, кабина тререзелерін үлегіштердің электр қозғалтқыштары, жылу қондырғысының электр бөлігі, бақылау құралдары, сақтандырғыш құрылғылар, қауіпсіздік құралдарының элементтері, электр сымы, кранды қауіпті кернеуден қорғау модулі, тоқалғыш элементтері мен кабель атанағы кіреді. Кранның бұрылыс платформасындағы тұтынушыларды қуаттау сақиналы тоқалғыш арқылы шассидің электр желісінен беріледі (5.2 - сур.). Қысқа тұйықталу барысында электр тізбектерін қорғау шасси кабинасына орнатылған термобиметалл сақтандырғыштар көмегімен орындалады. Шасси қозғалтқышының жұмысын бақылау суыту сұйықтығының нұсқары жəне уыстырғыш арқылы сəйкес қадағаларға қосылатын май қысымының нұсқары бойынша жүргізіледі. Гидробөлгіштің электр магниті жүк көтергіштікті шектегіш контактілері арқылы қосылған. Кранның ұйғарымды жүкпен жəне негізгі жұмыс аймағында 240° (кранның сырт жағынан оның бойлық осі бойынша жебе жағдайынан 120°) жұмыс барысында аталмыш контактілер тұйықталған жəне электр магниттер, кран механизмдерінің жұмысына рұқсат бере отырып, кернеуде болады. Кранның рұқсат етілмеген жағдайдағы жұмысы барысында контактілер, электр магнитін токсыздандыра отырып, ажыратылады, соның арқасында кран механизмінің жұмысы болмайды. Бұл ретте электр сұлба жүкті түсіруді басқару иінтірегін ауыстыру арқылы тек жүкті түсіру операциясын ғана орындауға рұқсат береді, ол тұйықтаудың соңғы өшіргіші контактісінің тұйықталуына əкеліп соғады. Сонымен қатар бір уақытта электр магнитке кернеу беру мен жүк арбасының тежегішті түсіру жəне өшіру жұмысы қамтамасыз етіледі. Кран жебесінің «артқа» жағдайынан (ұйғарымды жұмыс аймағынан шыға берісте 240°) жебе күтпеген 120° артық бұрышқа бұрылған жағдайда, контакт ажыратылады, электр магниті токсыздандырылады, кран механизмдері тоқтайды, тек жүк түсіру ғана орындалады. Электр        сұлбасының        басқа        элементтерінің        жұмысы        ерекше

түсіндірулерді қажет етпейді жəне кранның электр жабдықтары жинақтамасындағы сəйкес құралдарды қосу немесе өшірумен аяқталады. Жарық құралдарын қосуды машинистт (краншы)  кабинасындағы құралдар қалқанындағы сəйкес өшіргіштермен орындайды. Жебе басында орналасқан кранның габариттік шамы шасси кабинасындағы орталық жарық ауыстырғышымен қосылады. Дыбыстық дабылды бұрылыс рамасының басқару тұтқасындағы батырмамен қосады. Шасси қозғалтқышы жұмыс істемей тұрған кезде электр жабдықтарын қосуға болмайды. Кабель атанағы телескопиялық жебенің жоғарғы секциясының электр жабдықтарын қосуға арналған. Секцияларды синхронды қозғалтқан  кезде, кабель атанағы, ортаңғы секциямен бірге қозғала отырып, кабельді орайды да қайтады. Жебелер секцияларын тарту барысында іске қосылған серіппе атанақты басқа жаққа айналдырады да, кабельді орайды. Тікелей электр сұлбасы автомобиль кранының ПН-да болады. Электр сұлбасы МЕМСТ 1494 — 77 сəйкес орындалады. Электр техникасы. Негізгі шамалардың əріптік белгілері, МЕМСТ 2.702 — 75. КҚБЖ. Электр сұлбаларын орындау ережелері, МЕМСТ 2.722 — 68. КҚБЖ. Сұлбалардағы шартты, графикалық белгілер. Электр машиналар.

Бақылау сұрақтары

Автомобиль крандарын қауіпсіз пайдалану айтарлықтай деңгейде оған орнатылған қауіпсіздік құралдары мен құрылғыларының (бұдан əрі мəтін бойынша – қауіпсіздік құралдар) жұмыс қабілеттілігі мен сенімділігіне байланысты болады. Қауіпсіздік құралдары мен оларды кранға орнату ҚЕ 10-382-00 Ережелері 2.12 -бөлімінің талаптарына сəйкес болу керек.