Көркемдік өріс

«Қазақтың халық поэзиясында табиғат суреті, жаратылыс көріністері үлкен орын алады. Бұлай болуы заңды да. Сахарада көшіп жүрген, күнделікті өмірі жазда, күзде тіпті жыл бойы дерлік кең далада, төңкерілген ашық аспан астында, өзен-судың жағасында өтетін елдің өзін ұдайы табиғаттың аясында, құшағында отырғандай сезінуі таң қаларлық нәрсе емес» - дейді теоретик ғалым З. Ахметов [1, 39]. Шындығында табиғатпен барынша жақындық ондағы құбылыстардың қыр-сырын ұғатын аңғарымпаздыққа жетелейді. Адамзат тірлігінің негізі осы табиғатта жатыр. Адамның ақыл-ойы, қабілетдарынымен жасалатын өнер туындыларында табиғаттың басты орын алатынының бірегей себебі де осы. Сондай-ақ бұл жерде жаратылыс туралы таным-түсініктің де жетекші мәнге ие екенін естен шығармаған жөн. Мифологиялық ойлау дәуіріне тән мифтік санада күллі табиғат тірі, саналы рух түрінде қабылданды. Адам мен табиғат тепе-тең, ойлау, қайғыру, қуану сияқты сезім күйлері адамға тән екені сияқты табиғатқа да тән деген сенім көркемдік ойлау жүйесіндегі бейнелі, астарлы, ишаралы мәндерге негіз болғаны белгілі. Тақырыпқа арқау болып отырған түн де сол табиғат құбылысы, нақтылай айтқанда оның бір сәті, мезеті. Мифтік әңгімелерде (ертегі, аңыз, хикаяттардың бәрі мифтен бастау алған) жезтырнақ, албасты, т.б. қаскөй күштердің адам баласына зиян қылатын уақыты осы түн. Дүниенің жаратылуы туралы мифтерде әуелгі бей-берекеттік (хаос) және үрейлі қараңғылық сөз болады. Қараңғылық – қара түс – түн адамзат санасында үрей, қайғы-қасірет белгісі болып сіңісті. Тіршілік атаулы жарық пен қараңғының, ізгілік пен зұлымдықтың күресі болса, жарық-ізгілік-күн ортақ сипатты болып, бұларға қарама-қарсы ұғымда қараңғылық-зұлымдық-

түн шендестірілді. Адам баласының көне танымы даму сатыларына сәйкес көркемдік танымға ұласқан кезде бұл қалыптасқан түсінік енді поэтикалық ұғымға ұласып, айтылар астарлы, тұспалды ойларды ишаралауда, лирикалық кейіпкердің ішкі әлемін жеткізуде үлкен мәнге ие болды. Тылсым, жұмбақ сырлы түлей қараңғылық сипатындағы түн енді бір жақты қалып қоймай, сыр мен сезімге толы, жанды әрекетке ие, көркем бейне дәрежесіне көтерілген поэтикалық тұтас суретке айналды. Ұлттық позияның даму тарихына көз салғанда түннің әуелгі танымдық негізге жақындатыла жырланғанына Абайдың әйгілі Қараңғы түнде тау қалғып // Ұйқыға кетер балбырап // Даланы жым-жырт дел-сал ғып // Түн басады салбырап жолдарын мысал етуге болады. Түпнұсқасы немістің ұлы ақыны Гетенікі, орыс тіліндегі нұсқасы Лермонтовтың авторлығындағы бұл жолдарда түннің сипаты өзін айқындай түсетін қараңғы, ұйқыға кету, жым-жырт, дел-сал сияқты сөздермен ашыла түскен. Абай лирикасында түн уақыт мезетінің сырлы бір сәті болып бейнеленетініне «Желсіз түнде жарық ай» деген жолдармен басталатын өлеңін мысал етуге болады. Бұл өлеңде түн сипаты жарық айдың сәулесі суда дірілдеуі, сай ішіндегі тасыған өзеннің гүрілі түріндегі жанды суретке айналған. Табиғат құбылыстары, оның әрбір сәті - қазақ ақындары өлеңдерінің негізгі нысаны. Лирикалық кейіпкердің жан-дүниесіндегі құбылыстар, сезімдер қақтығысы, көңіл-күй әуені дерлік табиғат суреті мен құбылысына көшіріліп, адам болмысын танытуда табиғат жетекші орынға ие болды. Қазіргі қазақ лирикасынан өзіміз сөз етіп отырған түнге қатысты өлеңдерді алып қарар болсақ, бұл пікірімізді дәйектей түсеміз. Мағжанның «Пайғамбар» өлеңінің: Күнбатысты қараңғылық қаптаған, Күні батып, жаңа таңы атпаған. Түнеріп жүр түннен туған перілер Тәңірісін табанына таптаған [2,51], - деген жолдарында күнбатыс-түн-қараңғылық ассоциациясы тұтастай бейнеленіп, ақынның заманға, болып жатқан өзгерістерге көзқарасы аңғарылады. Өзіміз айтып өткендей, қараңғылық – түн қасіреттің, зұлматтың белгісі ретінде бейнеленіп, ақын қара ниеттілерді «Тәңірісін табанына таптаған, түннен туған перілер» түрінде көрсетеді. Түн мен таңды, қараңғы мен жарықты, Күнбатыс пен Күншығысты бір-біріне қарамақарсы қоя отырып, авторлық ұстанымын танытады. «От» өлеңі де осы сарындас. «Қараңғылық – дұшпаным» дейді ақын мұнда. Түнді қайғы, қасірет шеңберінде бейнелегендігіне «Айға» өлеңіндегі айды «қайғылы ай» деуін және «Түн еді» өлеңін дәлел етуге болады. Абай өлеңдерінде түн фон ретінде алынып, табиғаттың бір мезетінің көрінісін танытса, Мағжан өлеңдерінде белгілі бір ойды аңғартуға қызмет етіп тұр. Тұтастай алғанда лирикасына сыршылдық тән ақын бар өлеңінде бірдей түнге қасірет пен наланы тели бермеген. Көңіл-күй, махаббат лирикасында түн басқаша сипатымен де көрінеді. Бұл жерде ақын өлеңдеріндегі «жып-жылы түн маужырап», «жібек түн» деген тіркестеріне тоқталып, түнді суреттегенде ақынның жаңаша айқындауларға жүгінгенін, бұл ізденістің сәтті болып,

кейінгі ақындар шығармашылығында аясы кеңейіп, тереңдей түскенін айтамыз. Сөзімізге мысал ретінде Е. Раушановтың «Түннің көз жасы» өлеңін алайық. Ақын өлеңдеріне тән метаморфозалық суреттің бір көрінісі аталмыш өлеңнің алғашқы жолынан көрініс береді де (бұл өз алдына жеке әңгіме), түн бірден персонаж болып әрекет етеді: Жапыраққа айналып кетсем мен деп, Жасырындым күн ауа топ шеңгел кеп. Меңсіз қара ат мінген Түн мені іздеп жүр, Мені іздеп жүр, сай құлдап, тепсеңді өрлеп [3, 71]. Көркем әдебиеттегі кейіптеу тәсілінің ұлттық поэзиямызда тамаша үлгілері барын білеміз. Бұл өлеңдегі кейіптеудің көркемдік деңгейі сол үлгілерден бірде бір төмен емес. Әдетте «қараңғы», «қаракөк», «қара» айқындауларымен келетін түннің «меңсіз қара ат мінген» түрде бейнеленуі ұғымға сыйымды. Ертегілерден ұшырасатын таңның ақ боз ат мінген, түннің қара ат мінген адам түрінде көрініс беруі алғашқы дәуір адамдарының анимистік сенімінен туындаған суреттер екені белгілі. Ал, «меңсіз қара ат мінген түн» лирикалық кейіпкердің көңіл-күйі мен сезім әлемін өзіне аударып алып, жалғыз қалып құлазыған, содан аласұрып сүйеніш іздеген, мұңға бейім жаңа тұрпатты көркем бейне болып бой көтерген. Табиғаттың әрбір мезетіне, әрбір құбылысына телінетін адами рух ойды көркемдеп жеткізе отырып, оқырманына эстетикалық ләззат сыйлайтын көркемдік тәсілге айналғаны осы жолдардан аңғарылады. Суреткер ақынның әрқайсысына тән ерекшелік сипат дегенде біз, әрине, бөлек бітімді бейнелеуді назарға аламыз. Мені іздеп жүр дарияның жағасында Мен тұрмын ғой, өйткені, санасында. Қара шашын жел жайып ағады түн, Ағады түн ағаштар арасында [3, 71]. Алғашқы шумақтағы түннің лирикалық кейіпкерді (әрине, кейіпкердің түйсінуі бойынша) аласұра іздеу әрекеті екінші шумақта дами түседі. Енді түн «меңсіз қара ат мініп жүрген» жоқ, «қара шашын жел жайып, ағаштар арасынан ағады». Іздеу әрекеті жылдамдай түскен. Бұлайша дамыту лирикалық кейіпкер мен түн «персонажының» арасындағы байланысты танытса керек. Бұл жерде метафораның символмен тұтасқанын, сол арқылы түннің емес, лирикалық кейіпкердің жан дірілі, сезім күйі бейнеленгенін айтсақ жөн болар. Лирикалық кейіпкерге тәуелді, соның демеуін қажет еткен түн мен «жапыраққа айналып», табиғатқа сіңіп кеткісі келген лирикалық «меннің» арасындағы тылсым байланыстың куәсі – Аспан ғана. Ақын «мен» сөзін кіші әріппен жазып, «Түн», «Аспан» атауларын бас әріппен қолданады. Бұның қандай сыры бар? Бір қарағанда, онда тұрған ештеме жоқ. Адамның ішкі әлемін бейнелейтін сыршыл өлеңнің мәніне үңілсек, бәрі түсінікті. Өзімізше ой толғасақ, ғылыми талдау шеңберінен шыға отырып, Аспан – жеке тұлғаға айналып кеткен лирикалық кейіпкердің ақылы да, Түн – мұңлы да сыршыл, әсерленгіш сезімі дей аламыз. Бұл – субъективті пікір. Дегенмен де пікірімізді дәлелдей түсу үшін өлеңдегі детальдарға жүгінейік. Әуелі

«жапыраққа айналып кетуді» қалап, топ шеңгелге жасырынған лирикалық кейіпкердің рух әлемі күллі табиғатқа ауысады. Сабырға, тоқтамға шақырар ақылы Аспан болып, тек бақылаушылық міндетті ғана атқарады. Ал, жүрек лүпілімен тыныстар сезім түн болып өзінен бойын аулақ салғысы келген иесін іздейді. Ақыл әрекетінен гөрі сезім әрекеті белсенді. Жоғарыда өзіміз айтып кеткен «меннің» кіші әріппен берілуі - лирикалық кейіпкердің тасада қалып, оған тән көңіл-күйдің Түнге ауыстырылуынан. Яғни Түн метафорасы өлеңдегі негізгі жүкті көтеріп тұр. Сезімін тәрк ете алмаған лирикалық кейіпкер ақыры түнмен қауышады: Табады ақыр, табады көп адасқан, Өксиді үнсіз кеудеме басын сүйеп, ... Жұбатуға жаралғам мен о бастан [3, 71]. Адамның нәзік жанының сезім алдындағы дәрменсіздігі осы жолдар арқылы аңғартылған. Ақын Түннің кеудеге басын сүйеп жылауы арқылы адамның жан-дүниесіндегі қат-қабат шиеленістерді, сезім қақтығысын тұспалдайды. Біз адамның ішкі әлеміндегі қайшылықтарды текке айтып отырған жоқпыз. Өлеңнің келесі шумағында сол шиеленіс ап-анық түрдегі поэтикалық тіркестермен берілген: Сыбырлайды, Жылайды, Күліп тәтті, Сүйеді екен ол мені, Ұмытпапты. Жылау мен күлу – бір-біріне қарама-қарсы сезім халі, қайшы ұғымдар. Сол қарсы ұғымдар қатарласа, егізделе отырып, тұтастай бір болмыстың толқымалы күйін танытады. Лирикалық «меннің» түнмен табысуы - екіге жарылған ішкі әлемінің бірлік тауып, бір шешімге келуі ...Иіскей берем үн-түнсіз иіскей берем, Жалбыз иісі шашына сіңіп қапты – деген жолдармен бейнеленген. Өлеңнің «Түннің көз жасы» деп аталуының өзінде тұспалды мән бар. Бір-біріне ұласқан метафора-кейіптеу-символ сияқты бейнелеуіш тәсілдер арқылы лирикалық кейіпкердің сыршыл да тұңғиық, әсершіл жан әлемі көркемдік шындық аясында бедерленген. Өлеңді субъективті-элегиялық сарындағы туынды деуге әбден болады. Бұл тұста әдебиет зерттеушісі, сыншы Т. Шапайдың лирикадағы табиғаттың адамның ішкі әлемін бейнелеудегі ролі туралы тұжырымдарын еске аламыз [4,162164]. Сыншы ғалым поэзиядағы табиғат пен адамның бейнелену тарихы мен тәсілдеріне назар аудара келе, Қиыр Шығыс, оның ішінде жапон поэзиясына тән басты белгі – адамның табиғатқа сіңіп кетуге ұмтылысы; олар үшін табиғат арқылы «мен» және «мен еместің» айырмасыз екенін бейнелеу – текті поэзияның басты міндеті екенін зерттеушілер тұжырымдарына сүйене отырып көрсетеді [4,163]. Біздің ұлттық поэзиямызда да табиғаттың маңызды орын алып келгені ақиқат. Түбірлі ерекшелік – жапон поэзиясындағыдай ауытқуға болмайтын қатаң эстетикалық канондар халықтық поэзияда да,

қазіргі жазба поэзиямызда да жоқ. Табиғатты жырлауда қазақ ақындары тек шабыт қуаты мен көркем тіркестерге жүгінеді. Адам мен табиғат болмысын үндестіре, егіздей суреттеудің тамаша үлгілерін ұсынған қазақ поэзиясы ойды бейнелі, тұспалды, астарлы түрде жеткізудің артықша тәсілдерін тауып, поэтикалық мәні терең өлеңдермен байыды. Көшпенді тірлік кешкен атабабаларымыз табиғатты киелі санады, саналы рухқа ие болмыс деп түйсінді. Осы таным жаңғыра, жаңара келе көркемдік ойлаудың нәр алар бастауына айналды. Айтылған пікіріміздің ақиқаттығын қарастырып отырған өлеңмен бекіте аламыз. Ұлттық поэзиямыздың көркемдік сапасына өз үлесін қосып келе жатқан Е. Раушановтың ақындық шеберлігі, дара қолтаңбасы адам-табиғат үндестігін өрнектеген көңіл-күй тақырыбындағы сыршыл өлеңдерінен ерекше көрінеді. Нәзік лиризм мен терең психологизм қатар өрілген жоғарыдағы өлең – ақынның таным кеңдігі мен дарын қуаты деңгейінің көрсеткіші. Түннің көркем бейне дәрежесінде көрініп жырлануына тағы бір мысалы – философиялық астары қалың «Түн деген – Көроғлы, көр баласы» [3, 124], – деп басталатын өлеңі. Түркі халықтарына ортақ «Көроғлы» дастанындағы көрде туған бала жайлы сюжет ақын өлеңінде деталь ретінде ғана алынып, ары қарай үлкен адамзаттық, дүниетанымдық ой қозғалады. Мағжан өлеңдерінен көп ұшырасатын Түн-Күн ұғымдарының қарамақарсылығы Есенғалида: Күн-ағасы қылт етсе қыр астынан Көрге кіріп кетеді қашып келіп [3, 124] жолдарымен суреттелген. Өлеңдегі негізгі ой тұспалданып келіп: Біз жерлелік өлді деп шындықтарды, Қанасында шындықтың тірлік бар-ды. Көрде туған сәбилер өсіп жатыр, Білмейді әлі қулықтар, сұмдықтарды, – деген шумақта поэтикалық суретпен бейнелей айтылады. Көрдегі тіршілік жайлы мифопоэтика белгілі дәрежеде философиялық ойды көркем түрде жеткізуге қызмет еткен. Құрғақ уағыз, жалаң дидактикадан гөрі осындай тәсіл поэзиялық туындының эстетикалық қуатын арттыратыны дәлелдеуді қажет етпейтін аксиома.

Жоғарыда ұлттық поэзиямызда табиғатты нысан етудің өзіндік даралығы бар екенін айттық. Сол ерекшеліктің бастысы ұлттық сипатқа байланысты. Ұлттық сипат түннің сан қырлы көркем бейнесін жасау тәсілінен көрінетініне тағы бір ақын Гүлнар Салықбайдың «Түн. Ауыл. Иісі сүр еттің...» деп басталатын өлеңін мысал етуге болады.: Түн. Ауыл. Иісі сүр еттің... Тентек жел тиді шашыма Бір жұлдыз ақты – дір еттім, Түннің бір тамшы жасы ма? [5,38] Бұл жолдарда Есенғали өлеңімен үндес келетін сурет – «түннің көз жасы» поэтикалық тіркесі. Алғашқы жолға тұтастай ауыл түнінің суреті сиып

кеткен. Гүлнардағы түн бейнесінің ерекшелігі – ағып түскен жұлдызды түннің бір тамшы жасы түрінде көруі. Ақынның сезімтал, аңғарымпаз лирикалық кейіпкері аққан жұлдызды, шашына тиген тентек желді түйсік әлемінен тыс қалдырмайды. Түн, сондай-ақ, ақын жанының мазасыздығын, мұңлы халін жеткізуде маңызды орынға ие: Ұйқы бізді менсінбеуге айналды, Құлақ шіркін естімейді жайлы әнді. Қарғыбауын үзіп кеткен төбет ой Қара түннің бұрымына байланды [6, 37]. Өлеңде нысанға алынатын сыртқы дүние ақын «менімен» байланысты екені белгілі. Әйел ақын жырындағы түннің бұрымды болып бейнеленуінің мәнін осыған саямыз. «Бұрымды қара түн» - аңсарын іздейтін, сезімге тәуелді лирикалық кейіпкердің өз ішінен шыққан «болмысы». Оның іздегені – «Сіз» түрінде бейнелетін екінші тұлға. Яғни, түн субъектімен бірігетін бейне де, «Сіз» - сол субъектінің нысанға алған объектісі. Осы «Сіз» тұлғасы Гүлнар өлеңінде тұтастай желі тартып, өз алдына жеке персонажға айналған. Түннің кейіпкер халін, көңіл-күйін танытуда жетекші орындардың біріне ие екеніне Гүлнардың тағы бір өлеңі арқылы көз жеткізейік. Қараңғы түн... Қараңғы түн Арбайды екен адамды тым. Сен – қарасың, Қап-қарасың! Қара міндет атқарасың [6, 38]. Бұл өлеңдегі аңғарым өзгешелеу. Түн – лирикалық кейіпкердің қайғылы, шерлі халін көрсету мақсатында алынған. Адам атты болмыс қуаныш пен мұңның, үміт пен күдіктің арасында толқып ғұмыр кешетіні заңдылық. «Қараңғы түн» – сол мұң мен күдіктің пішінін поэтикалық тұрғыда танытатын бейне. Ақын шендестіру тәсілі арқылы түннің нақ осы қызметін анықтай түседі. Түнге шендестірілетін Күн мен жарық, таң – толқымалы көңіл-күйдің қуанышқа, жайдарылыққа ынтықтығы мен талпынысын таныту үшін алынған. Өлең мазмұнындағы қара түнде адасу, торығу, жығылуға шақ қалып, тайғанақтау – толығымен жан күйзелісін ашады. «Қараңғы» айқындауы түннің түсін айту үшін емес, кейіпкер халін жеткізу үшін алынған. Бұл өлең шумақтарынан айқын аңғарылады: Қараңғы түн. Қар да қара, Кеудемдегі зар да – қара, Ызғар [6, 38]. Кәдімгі шынайы қардың түсі қара емесі белгілі. Қара түс – лирикалық кейіпкер түйсігі қабылдаған сурет. Сондай-ақ келесі шумақтардың бірінен «қап-қара мұз» тіркесі ұшырасады. Қар мен зар бірлігі «қара» айқындауымен тұтасып, көңіл-күй ауанымен үйлесім тапқан. Ал, сыртқы өмір суреті: Ай дегенің – бұлтқа ғашық, Ал, төменде жұрт таласып,

Қызығар [6, 38] деген жолдардан көрінеді. Лирикалық кейіпкердің құлазыған жаны өлеңнің әр шумағында бірін-бірі қайталамайтын, бірақ толықтыратын бейнелі тіркестемен бедерленген. Соңғы шумақ күллі өлеңдегі сезім халін мүлде өзгеше шешіммен танытады. Қарама-қарсы ұғымдарды шендестіре отырып, лирикалық кейіпкер рухының беріктігін паш ететін шешім поэзия тілімен жарасымды бірлік құраған: Қараңғы түн, Жарық қайғы Қара бояу дарытпайды, Қапаланба қара десем, Қараңдай бер аман-есен. Қызыл Күннің суыт әрін Түнге малып суытамын Аяп. Қараңғы түн санада тұр, Таңға асығып бара жатыр Аяқ [6, 38]. Сезім әлеміндегі тартысты осыншалықты нәзіктікпен анық жеткізу Г.Салықбай тәрізді сыршыл ақынның қаламына бұйырған болар. Бір-біріне кереғар ой мен сезімнің қайшыласатын жері – адамның жан-дүниесі, санасы. Ол қайшылық тек түйсікпен сезіледі. Жарықтың қараны дарытпай арпалысуы, қара түстен қара үзе алмаған лирикалық кейіпкердің бәрібір түнге көңіл аударуы, таңға асығып ұмтылғанмен санада қара түннің тұруы – ішкі болмыстың екіге жарылуын баян еткен сурет. Осындай ішкі жарылуды, адам атты жаратылыстың өзінің ішкі дүниесімен күресін поэзия тілінде түн суретімен тұспалдай жеткізу Нұрлан Мәукенұлы өлеңдеріне де тән сипат. Тереземнен телмірме түн, Телмеңдеген сен бір жетім – Аяй сүйген ай бір бетін, Желпи сүйген жел бір бетін [7,15] – деп толғанған ақын мұңы түн болып әрекетке көшеді. Анығында оның әрекетін біз ақынның тіл қатуынан ғана аңғарамыз. Нұрлан сөзді ойната, қайталай отырып, түн әрекетін көңіл-күйімен егіздейді. Бір қарағанда лирикалық кейіпкер түнмен тілдесіп, оған сыр шерткендей, өз халінің де дәрменсіздігін айтқандай болса, енді бірде түн деп тілдесіп отырғаны - өзінің жалғыз қалып құлазыған көңілі екенін тануға болады. Түнге телінген телміру, мөлтеңдеу, көзін сату, үңілу, күбірлеу, төну сияқты іс-әрекеттер лирикалық кейіпкер жан дүниесінің сезімдік халін бейнелеуде сәтті қолданылған. Түн мен кейіпкердің ортасындағы шекара – терезе. Оның да атқарып тұрған көркемдік міндеті бар. Ол – ақыл мен сезімнің қабысып кетуіне, тұтасып, бір әрекетке көшуіне саналы түрдегі бөгесін ретінде алынған деталь. Әйнегіме төнесің кеп, Жан-жаққа ойды жөнесін деп.

Өле қалар өзім емес, Өлеңіме сенесің көп [7,15]. Өлеңнің соңғы шумағынан тірліктің жалғандығы мен рухтың мәңгіліктігін жан дүниесіндегі нәзік тартыс арқылы жеткізген ақынның өзіндік көркемдік әлемін танимыз. Түннің сезім бейнесінде лирикалық кейіпкер жанынан алыстамайтындығына Нұрланның басқа да өлеңдерін оқығанда көз жеткізе түсеміз: Түн баласын тыңдағасын, Мұң-наласын мұңдағасын, Күннен бетер күңіренесің, Желден бетер жынданасың [7,21]. Түнге құлақ асу, оның айтқанын тыңдау – сезімге бағыныштылық тұспалы. Өлең мазмұнындағы «түн сөзіне тоқтау», «түннің жоғын жоқтау» кейіпкер жанының сол сезіммен үйлесім табуының айғағы. Құлазу, жалғызсырау, күйзелу жанын азапқа салғанмен, лирикалық кейіпкер бәрібір сезімге иек артып, содан сая табады: Түн баласын тыңдағасын, Түннің өзі ымдағасын, Самалын кеп саялайсың Сағың, әйтеу сынбағасын [7,21]. Түнмен бірлікті қалаған ақын кейіпкері енді бірде «Қою түн, қашпа менен» деп толғанады [7,22]. Осы жолдармен басталатын өлеңдегі мұң салмағы алдыңғы өлеңнен әлдеқайда жеңіл. Мұнда ақын тағы да түнге тіл қатады, бірақ, түнді сыртқы дүние, яғни объект ретінде бейнелейді. Лирикалық поэзиядағы түннің әр түрлі қалыпта бейне дәрежесіне көтеріліп, тың сурет, жаңаша ой тудыруда маңызды орын алғанын осы өлеңдерден тани түсеміз. Мұндай мысалдарды әлі де көптеп келтіруге болады. Бір-бірімен үйлесім тапқан тамаша поэтикалық тіркестер, тілдік өрнектер ұлттық поэзиямыздың зор мүмкіндігін көрсетеді. Әр ақын ешкімге ұқсамайтын көркемдік әлемінің көкжиегін осындай тың тұрпатты суреттемелер арқылы кеңейте білді. Жоғарыда өзіміз қарастырған өлеңдерге назар аударсақ, Есенғали «мені» әуелде түннің әрекетін сырттай бақылаушы ретінде көрінсе, Гүлнардың «мені» сол түннің ішіндегі күллі әрекеттің иесіне айналады. Ал, Нұрлан түнді жетімсіреген қалыпта көрсетіп, өзінің халімен егіздей келе оған тіл қатады, мұң шағады Үш ақынды бір-бірімен ұқсастыратын – түн суреті арқылы сезім әлемін бейнелеу, бір-біріне ұқсамайтын ерекшеліктері – әрқайсысындағы түн тың бояумен, жаңа поэтикалық суреттермен, әр түрлі қалыпта лирикалық кейіпкермен бірлесе көркемдік жүк көтерген дара-дара персонаждар болғандығы. Табиғаттың бір мезетінің тұтастай көркемдік ассоциация құрап, бейне дәрежесінде әрекет етуінің түп негізін мифопоэтикаға апарып сабақтастырамыз. Өйткені, табиғатты тірі рух түрінде қабылдаған анимистік сенім метафоралық ойлауға бастау болып, адамзаттың эстетикалық мұраттарына қызмет етіп келеді.

Гегель «Өнердiң тәжi» деп бағалаған поэзияны сол данышпанның тұжырымына сүйенсек, «шығармашылық емес, шынайы сезiмнiң iшкi рухани әлем аясындағы әрекетi» түрiнде түсiнген жөн [8,34]. Бұл пiкiр, әрине, поэзияны жоғары бағалаудан туындап отыр. «Поэзия - өнердiң жоғарғы тегi» – дейдi В.Г.Белинский. Және поэзияны үш түрге жiктей келе, оның iшiндегi лирикалық поэзияны «iшкi сезiм, шарқ ұрған сезгiш ой аясында қалады» деп түсiндiредi [9,12]. Қазақ лирикалық поэзиясындағы iзденiстер мен жетiстiктердi сөз етер болсақ, алдымен тiл мен бейнелiлiк мәселесiне назар аударарымыз заңды. Поэтикалық ойлау жүйесiндегi қалыптасқан дәстүрлi суреттемелердiң жаңа, соны көркемдiкпен баюы жекелеген ақын шығармашылығындағы iзденiстермен тiкелей байланысты. Қазiргi қазақ лирикалық поэзиясының көрнекті өкiлi Есенғали Раушанов шығармалары туралы айтқанда тiл ерекшелiгi, көркемдiк құралдарды пайдалану тәсiлiнiң өзгешелiгi дейтiн мәселелерге алдымен назар аударамыз. Ақын iңiр мезгiлiн бейнелеуге арналған өлеңдерiнде кейiптеу тәсiлiне көбiрек жүгiнедi. Iңiр мезгiлiн арқау еткен үш өлеңiндегi көркемдiк пен ақындық тiл iңiр суретiн көз алдымызға шынайы, жанды көрiнiсiмен елестетедi. Ақын қаламына тән өзгеше өрнектi әрбiр өлеңнен анық аңғара аламыз. Саулы iнгеннiң үрпiндей жұмсақ желге Ботакөз көл жаудырап тосты ерiнiн [10, ]. Бұл жолдардан ұлтымызға тән, өзiмiзге жете таныс сурет көрiнедi. Желдiң айқындауы - жұмсақ деген сөз болса, осы жұмсақ желдiң өзiне өте сәттi теңеу табылған: Саулы iнгеннiң үрпiндей. Желдiң көлге немесе көлдiң жерге қатысын суреттейтiн тұстың өзi тың сурет. Көл бейне әрекет иесi, желге ерiнiн тосады. Табиғат суретiнiң әсем бiр сәтiн соншалықты жанды да нәзiк түрде бейнеленген тұсының бiрi – ботакөз көлдiң жаудырауы. «Ақын қашан да әлемге әр түрлi қатынас жасағысы келедi және оны әр түрлi қабылдайды, өзi құлақ түрген дауыстарға елiктейдi» [11,70] – деген А. Блок пiкiрi ақындық табиғатын жете түйсiнгеннен туындаған болса керек. Iңiрдегi бүкiл болмыс бір-бiр әрекеттi иеленiп, жанды суретке ауысқан. Әдеттегi поэтикалық қолданыстарда жұлдыз жымыңдаған, күлiмдеген түрде бейнеленсе, Есенғали өлеңiнде басқаша суретке ауысып кеткен. Күннiң түнге ұласар шағындағы жұлдыздың көрiнуiн: Жұлдыз өрiп шыққанда су астынан – деп бейнелейдi. Айдың да әрекетi тосын: Түбектегi ауылды түгендеуге Түнделетiп келедi Ай қыр астынан. Адамға тән iс – әрекеттiң айға көшiрiлуi өте сәттi. Қараңғылықтың бел ала бастаған кезiнде қыр астынан аспанға сапар шеккен ай, қараңғылық күшейген кезде бұлтқа қорғалайды. Осындай мезгiл суретiнде лирикалық қаhарман да өз орнын алып тұр (Сақ қара атпен салдыртып мен келемiн).

Жолаушының тiрегi - жол да әрекетке көшкен қалпымен бейнеленген (Бүлкiл қағып алдымда жол барады). Есенғалидiң «Iңiрде» өлеңiн пейзаждық лирикаға жатқызамыз. Бұл жерде iңiр суретi iс - әрекетпен кейiптеле суреттелсе, iңiрге тән мезгiл суретi бейнелеулер арқылы көрiнедi. Лирикалық қаhарман көңiл-күйiне ешқандай орын берiлмеген сияқты көрiнгенiмен ол (лирикалық қаhарман) табиғат суретiнiң бойына сiңiп кеткен. Жанданып бейнеленген шынайы табиғат суретi емес, ақын қабылдауындағы, түйсiнуiндегi сурет. «Iңiр» атты тағы бiр өлеңiнде iңiрдегi басқа бiр суреттер өрнектеледi де, соңы лирикалық қаhарман көңiл-күйiмен түйiнделедi. Бұл өлеңiндегi бейнелер мүлде басқаша. Көлден ұшқан үйрек легiн бұлт легiне ұқсату, толқын мiнiп, аяғын ескек еткен қасқалдақты жыр ету − ақынның суреткер ретiндегi сезiмталдығы мен қырағылығын аңғартады. «Көлден ұшқан үйрек емес − көк алалы бұлттар легi» деген поэтикалық суреттеудiң ендiгi құбылуына назар аударыңыз: Көлден ұшқан бұлттар емес көк ала Күн едi ғой ұясына асыққан[10, ]. Негiзгi нысанада – көл. Көлден ұшқан үйрек – шынайы, нақты сурет десек, көк алалы бұлт легiнiң, ұясына асыққан күннiң ұшуы – көркемдiк шындық. Көл суретiн нысанаға алған ақын Көл де, шөл де - жүрегiмде, өзiмде деп түйiндейдi. Соңғы екi жол – iңiр суретiнiң ақын жанымен үндесер, бiрiгер тұсы: Бiрсiн‐ бiрсiн сөнедi анау алып күн, Томашадай қасқалдақтың көзiнде... [10,] Е. Раушанов өлеңдерiне кең тыныс, сөзден жаңылмас шешендiк, шалқыған бейнелi сурет тән. Қарапайым құбылысты көркемдiк талапқа сай өңдендiре, құбылта жырлау қаншалықты шеберлiктi қажет ететiнiн айтпасақ та түсiнiктi. Бұл жерде ақынның өзiндiк дара стилiн, тек өзiне ғана тән ақындық шеберлiгiн баса айтқан жөн. Күннiң ұясын кiру сәтiн тiкелей сол күн арқылы емес, «томашадай қасқалдақ» арқылы көрсетудiң мәнi қаншалықты терең екенiн сезiнген абзал. Iңiр көрiнiсi екi өлеңде бiрiн бiрi мүлде қайталамайтын өзгеше бейнелi суреттермен берiледi. Қабыспай, үйлеспей тұрған сөз яки сурет жоқ. Алдыңғы өлеңде iңiр бейнесi «сақ қара атпен салдыртып келе жатқан» лирикалық қаhарманның көңiл көзiмен берiлсе, екiншi өлеңде iңiр суретiне көкiрек көзiмен назар салып тұрған лирикалық қаhарман (яки ақын) сезiмiмен, көңiл-күйiмен суреттеледi. Соңғы өлеңде көлеңкеге адамға тән iс-әрекет телiнген: Көлеңкелер шырмалып қап қоғаға, Көмек күтiр қол бұлғайды қашықтан [10, ]. Iңiрдегi көлеңкенiң халi осындай. Табиғат мезгiлiнiң әрбiр сәтiн қапысыз танып, аңғара бiлу де – ақынға тән қасиет. Келесi iңiр туралы өлеңде ақын мүлде басқаша тәсiлге ауысады. Мұндағы Iңiр – кәдiмгi жанды бейне, яғни «персонаж». Аңыз, мифтердегi перi қызы – адам баласы үшiн үрейлi. Ақын iңiрдi сол перi қызымен қабыстырады:

Сүйдiм мен Iңiр деген перi қызын. Перi қызының адам бойын тiтiрентер үрейлiлiгiне қоса ғажайып сұлулығы бар. Сұлулығымен адам баласын алдап-арбайтын перi қызы – лирикалық қаһарманның ынтығы. Мұндағы iңiрге тән суреттер қосалқы компонент болып қалған. Ақырын жаныма кеп отырады ол Жасырып жез тырнағын жеңiне ұзын [10, 147] Хикаялардың қорқынышты бiр кейiпкерi – жезтырнақ. Ол адам баласының ең қауiптi дұшпандарының бiрi. Ақын перi қызының үрейлi сипатын жезтырнақпен бiрiктiру арқылы танытпақ болған. Күннiң қызарып барып батқан суретiн сол перi қызының жез тырнағынан қан саулап, көкжиектi тырнауы түрiнде бейнелеу сәттiк тiршiлiктегi азапты арпалыстарды, қым – қиғаш тартыс пен кереғарлықты аңғарту тәсiлi. Ұшынан тырнағының қан сорғалап, Тырнайды көкжиектi көз алдымда... [10,147 ] Қызыл iңiр суретi трансформацияланып, қаны дiрдектеген көкжиек түрiнде көрсетiледi. Уақыттың бiртiндеп өтуi де келесi шумақтағы бейнелi жолдар арқылы аңғартылған: Киедi жадағайын жер қара көк, Қайтадан жүгiредi жел бала боп... Перi қыз жұпар атып жақындайды, «Бәрiбiр, сенi ұғатын мен ғана» деп... [10,147] Алмағайып сезiм құбылыстарын көрсету тәсiлi тым ерекше. Көкжиектегi «дiрдектеген қанды» көргенде сескенген лирикалық қаhарман ойы: Жер тыныш, Көл орнында, Сеңгiр аман. Тек жүрек бұлқынады шерлi ғалам, Сүйем мен жезтырнақты дүниенi Қайт дейсiң, Не iсте дейсiң ендi маған! [10, 147] – деген жолдармен түйiнделедi. Жаңағы бiз көрген әрекет – ақын жүрегiнiң бұлқынысы екенi ұғымға сiңедi. Өмiрдiң жүрек шымырлатар өкiнiштi, қапалы да қатал сәттерi көп. Бәрiбiр адамзат өмiрдi сүйедi, өмiр үшiн арпалысады. Ақын өлеңiнiң түйiнi осыған саяды. Жалпы, бұл өлеңдi метафоралық өлең ретiнде таныған жөн. Е. Раушановтың iңiрдi бейнелеген бұл өлеңi туралы сөз болғанда Абайдың әйгiлi «Қыс» өлеңi еске түседi. Қаhарлы қысты ақын түрлi мiнездеумен қазымыр да мазасыз кәрi құда бейнесiнде танытады. Есенғали өлеңiнде Абай дәстүрi аңғарылатынын, суреттеулерде өзара үндестiктер бар екенiн айтуға болады. Алайда бұл жерде қайталау мүлде жоқ. Есенғали озық дәстүрдi меңгере отырып, тың iзденiс, жаңаша бояумен өзгеше бейне тудырған. Абайдың «кәрi құда» – қысы мен Есенғалидiң «перi қызы» - iңiрi табитатты «адамдандырудың» бiр бiрiне ұқсамайтын тамаша үлгiлерi. Iңiр туралы өлеңдер поэзиямыздағы iрi тұлғалар Мағжан Жұмабаев пен Мұқағали Мақатаевта да бар.

сырды ұғып, сезiнсе, сол адам - суреткер [11, 123-124]. Е. Раушанов суреткерлiгiнiң қыры мен сырына үңiлгенде, ең әуелi мезгiл көрiнiсiн түйсiнудегi асқан сезiмталдығына, сезiнгенiн бейнеге айналдырудағы шеберлiгiне ерекше назар саламыз. Уақыттың бiр мезетiн суреттегенде ақын табиғатты танып қана қоймай, оны өз әлемiне қарай икемдеп, бойына сiңiредi. Бұл жерде Белинскийдiң мына бiр пiкiрiн келтiре кетсек: «Лирикада субъект затты өзiнiң аясына алып қана қоймай, оны ерiтiп, iшi – бауырына тартып алады... Лирика мылқау түйсiкке тiл бiтiрiп, образ бередi, оларды ыстық, тар кеуденiң қысымынан көркем өмiрдiң тың әуесiне шығарып, өзгеше өмiр бередi» [9, 43]. Белинскийдiң пiкiрiнше, «лирикалық шығарма тезбе – тез түйсiктен шыққанмен, рабайсыз ұзақ болмауы тиiс және болмауы да керек. Өйтпеген күнде... ләззат бермек түгiл, оқушыны жалықтырмақ» [9, 44]. Есенғали ақынның iңiрдi суретеуi осындай қасиетке ие ақындық болмыс пен ақындық танымның айғағындай.

«Анамыздай жер иiп емiзгенде, Бейне әкеңдей үстiңнен аспан төнер – дегендегi теңеулер ежелден бiрталай халықтарға белгiлi ескi аңыз – мифтерде кездесетiн бейнелеу үлгiлерiмен ұштасады...» [1, 127] – деп көрсетедi З.Ахметов Абай шығармаларын талдағанда. Мифтiк танымнан бастау алған көркемдiк тәсiлдер ұлттық поэзиямыздың бейнелiлiк қуатын арттыра түскендiгiне ұлы Абайдың осы келтiрiлген үзiндiсi аз мысал емес. Iңiр суретiнiң Есенғали өлеңдерiнде барынша жанданып, құбылуы мифтiк санадан да елес бередi. Мәселен, «Ай қыр астынан», «Жұлдыз су астынан» шығады. Бұл жерде Аспан мен Жердiң бiрлiгi туралы ұғым бар. Ай кәдiмгi ай кейпiнен «түбектегi ауылды түгендеуге түнделетiп шыққан» ой – сезiмге, әрекетке ие бейнеге айналады. Сол сияқты көл де, жол да жанды бейнеге тән әрекетiмен суреттелген. Мифологиялық ойлауға тән анимистiк сенiм бойынша, адам мен табиғат бiр, табиғаттағы әрбiр зат, әрбiр құбылыс адам сияқты ой – санаға, сезiмге ие, яғни тiрi рух. Осы байырғы сенiм эстетикалық ойлау жүйесiнiң бастау алар көзiне айналды. Е. Раушанов өлеңiнде iңiр суретiнiң барынша жанданып, әрекетке көшiрiлгенiнiң, табиғаттың «адамдануының», iңiрдiң перi қызы болып бейнеленуiнiң бiр негiзi осында деп түсiнгенiмiз жөн.

«Бұлт қой анау жылаған...»

Академик З. Ахметов “Поэзия – сөз өнері, көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі” дей келіп, оның аса маңызды құбылыстарды бейнелеп көрсетуде зор мүмкіншілігі бар екенін атап көрсетеді [1,11]. Өнердің асыл тегі саналатын поэзия сонау күндерден қазіргі уақытқа дейін адам болмысының қат-қабат сырын бейнелеп көрсетуімен құнды болып келеді. Бейнеліліктің негізгі өзегі – қадым замандардағы көне адамдар танымынан бастау алған ұғым-түсініктер екені ақиқат. Біз бейнелілік аясындағы әңгімемізді көркемдік ойлау жүйесіндегі кейіптеу тәсілі мен

мифтік ойлауға тән анимистік сенім сабақтастығы төңірегінде өрбітпекпіз. Адамзат дамуының алғашқы кезеңіндегі табиғатпен бірлік сенімі ондағы әрбір зат пен құбылысқа жанды рух түрінде қарап, оны сана-сезімге ие жаратылыс деп қабылдады. Бұл ұғым ғылым тілінде “анимизм” деп аталады. Анимизм – барлық заттың жаны бар деп қараған алғашқы қоғамдағы қарапайым ойлау. “Анимизм – қоршаған орта мен табиғат құбылыстарының рухы, жаны бар деп пайымдалған түсінік. Анимизм алғашқы қауымдық дін негізінде және алғашқы адамдардың табиғат күштері алдындағы дәрменсіздігінен туындаған. Мифология анимизмді орманның, таудың, ағаштардың, бұлақтың, өзеннің, жел мен толқынның жаны бар деген сенімнен туындағанына куәлік етеді. Жыл мезгілдерінің ауысуы, тасқынның болуы, дауыл, т.б. құбылыстарды ежелгі адамдар табиғаттың жанды күштері түрінде түсініп, адамға тән іс-әрекетке ие адам бейнесінде қабылдаған” [12,121]. Мифологиялық сөздікте берілген бұл анықтама қазіргі әдебиеттегі кейіптеу тәсілінің бастауы қайда екенін аңғартады. Әдебиет пен өнер ежелгі дәуірден қазіргі күнге дейін мифологияға назар аударып, оны көркем туындының материалы ретінде пайдаланып келгендігі туралы пікір белгілі дәрежеде көркемдік ойлаудың алғашқы дүниетанымдық ұғымдармен тығыз сабақтастықта екеніне көз жеткізеді. Ұлттық поэзиямызға назар салғанда кейіптеудің тамаша үлгісі ретінде Абайдың “Қыс” өлеңі тұтасымен, “Жазғытұры” өлеңіндегі бейнелі жолдар алдымен ауызға алынады. Сондай-ақ табиғатты “адамдандыра” суреттеу М.Жұмабаев лирикасында барынша тереңдеген. Кейіптеу тәсілі лирикалық поэзияда әр түрімен, сан қырымен қолданылып келеді. Адамның көңіл-күйін, әрбір сәттегі толқуы мен толғанысын, қуанышы мен мұңын табиғат құбылыстары арқылы бейнелеп көрсетуде кейіптеу тәсілі жетекші орын алады десе де болады. Ай мен күн, жел, түн, өзен, гүл сияқты табиғаттағы заттар мен құбылыстар көркемдік ойлау жүйесінде адамға тән іс-әрекеттермен ауыстырылып, салыстырылып, егізделіп көрсетіледі. Бұндай қолданыстардың арасындағы байланысты тағы да көне дәуірдегі таным, басқаша айтсақ мифтік сана үстемдік еткен дәуірдегі мифологиялық ойлау жүйесі мен адамзат санасы өскен тұстағы көркемдік ойлау жүйесі арасынан іздеу заңды. Кейіптеу – лирикалық қаһарман болмысын ашудың бірден-бір жолы. Поэзияда шындықтың баяндалмайтынын, тек аңғарылатынын, бейнеленетінін ескерсек, бұл көркемдік құралдың маңызды орны өз-өзінен белгілі болады. Қазіргі поэзия үлгілерінен жаңғыртыла, жаңартыла жасалған кейіптеулерді молынан ұшыратуға болады. Кейіптеу туралы сөз қозғағанда ең әуелі табиғат құбылыстары мен заттарының суреттелуіне тоқталсақ, поэзия тілінде аспан, бұлт, түн, жел, т.б. ұғымдар адамға тән іс-әрекетпен көрсетіледі. Көңіл-күй құбылыстарын, күйініш-сүйініш сезімдерін өлең тілімен өрнектеу ақыннан шеберлікпен қатар сезімталдықты, аңғарымпаздықты талап ететіні ақиқат. Қазіргі лирикамыздағы тіл кестелілігі, бейнелеу шеберлігі мәселесін ауызға алғанда бірден айтарымыз – Есенғали Раушанов есімі. Ақын өлеңдерінен

мысалдар келтірейік: Өзенге төсін өптіріп, Сәскеге қолын созар бұлт [10,225]. Бір ғана сәттегі табиғат суреті. Бір қарағанда сөзбен салынған пейзаж. Бірақ ақын назарына алынған бұлт сипаты ауыстырылып, басқа әрекеттерімен көрінген. Оның “өзенге төсін өптіруі”, “қолын созуы” шын мәніндегі өз әрекеті емес. Е.Раушанов сынды сөзбен сурет салатын ақынның бұл тосын кейіптеуі бүгінгі ұлттық поэзиямыздың көркемдік қуатын танытатын сипаттың бірі деуге болады. Жалпы, ақын табиғатпен етене араласып, оны сөйлетуге бейім. Сезім әлеміндегі күллі құбылысты табиғат арқылы бейнелеп жеткізудегі шеберлігі кейіптеу тәсілімен жазылған өлеңдерінен көрініс беріп отырады. Ақын өлеңдерінде табиғаттағы әрбір зат, әрбір құбылыс назардан тыс қалмай, поэтикалық оралымға еніп кете береді. Солардың бірі – бұлт. Бұлтқа адамға тән іс-әрекеттің дарытылуына мысал етіп көне фольклор үлгілеріндегі “Бұлт шақыру” өлеңдерін алсақ, жоғарыдағы Е. Раушанов өлеңіндегі поэтикалық тәсіл де, бұлт шақыру өлеңінде танымдық тәсіл. Бұлт шақыру өлеңі мифологиялық дәуірдің, мифтік сананың жемісі болса, Есенғали өлеңі бейнелі ойлау шартымен туындаған шығарма. Яғни, фольклортанушы ғалым С. Қасқабасовтың Абай өлеңіне қатысты “мысалда көне мифтің елесі бар болғанмен... мифтік ұғымнан ешқандай із қалдырылмаған”[13, 91] деген пікірін осы жерде келтіре кетуге болады. Бұлттың поэтикалық кейіптеу түрінде бейнеленуі Есенғали лирикасында әр түрлі жолдармен көрінеді. Бұл жерде ақын ізденісінің нәтижесі, талант қуаты алдыңғы орынға шығады. “Сурет” атты өлеңінде: Тұмса бұлттар тұрлаусыз сенделеді[10,16], - деп келетін жолдар бар болса, Мен шыдаймын, шыдай берем, шыдағам, Бұлт қой анау жылаған [10,179],- болып өрілген жол лирикалық кейіпкер көңіл-күйін танытып тұр. Сол сияқты кейіптеу тәсілімен суреттелген түн, жел сияқты табиғат құбылысы мен уақыт мезгілі ақын өлеңіне тән бейнеліліктің бірден бір сипаты. Ақынның “Еркем Тамыз” деп басталатын өлеңі тұтасымен кейіптеу тәсілімен жазылған. Өлеңнің алғашқы жолдарынан-ақ уақыт мезгілін жандандыру процесі басталады. “Еркем” сөзі экспресивті-эмоционалдық мәні арқылы адамның адамға ғана тән қимастығын танытады. Тамыздың адамдану процесі алғашқы тіркесте “еркем” деген айқындаумен берілсе, келесі тіркес оның күрсінуіне ұласып, бейнесі айқындала түседі. Екінші шумақ басталған сәтте тамыздың адами бейнесі – шашы, кірпігі тілге тиек етіліп, “портреті” жасалады. Өлеңнің аяқталар тұсында “еркесін” жоғалтқан лирикалық кейіпкердің жан әлемінде күз келгендей құлазу қалады. Өмірдің өзекті өртер өткіншілігі, табиғаттың тамаша сәттердің тұрлаусыздығы аталмыш өлеңнің өзегіне алынған. Өлең мазмұнына тереңірек үңілгенде тебіреніспен суреттелген тамыз бейнесі, оның іс-әрекеті көрінеді. Адамға, нақтырақ айтсақ, ерке қызға айналған жаз айының болмысы ерекше.

Еркем Тамыз, Жаныңдамын күрсінсең... ...Мойыл шашы, Сабау қара кірпігі... ...Мені ұйықтатып, тұрып кетті ол бір күні, Содан қайтып оралған жоқ..о, тоба! [10,163] Ерке, сұлу қыз бейнесіндегі тамыз туралы өлеңнің өн-бойында мұңлы леп бар. Ақын назарына ілінген қала да адамға тән көңіл-күйге ауысқан (Қала бей-жай...). Сондай-ақ, лирикалық кейіпкер тамызға қарата сөйлеп, адаммен тілдескендей тілдеседі. “...сөзді әлденендей бір жансыз нәрсеге, затқа қаратып айту да жиі қолданылатын тәсіл. Осындай арнау сөздің әсерлілігі сезімнің күшінде деп білу керек. Тілсіз дүниеге, затқа, құбылысқа қаратып сөз айтушы адам солар сөзін тыңдап, ден қойып тұрғандай, солармен тілдескендей тебірене сөйлейді. Ал, мұның өзі адамның толғанған, ой-сезімге берілген шағын танытады” – деп жазады теоретик ғалым З. Ахметов [1,56]. Адам өзін табиғаттан бөлмеген көне замандарда қалыптасқан түсінік кейіннен бейнелеуіштік сипат алғанына С.Қасқабасов миф туралы зерттеуінде тоқталып өтеді [13,89]. Табиғаттты тірі рух түрінде қабылдаған ұғым олармен тілдесуге, мұңдасуға болады деген сенімді тудырса, уақыт өте бұл түсінік көркемдік ойлау жүйесінде маңызды қызмет атқарды. Халықтық поэзияда көп ұшырасатын психологиялық егіздеу, ауыстыру үлгілері де сол сенімнен бастау алып, кейіптеу тәсілімен сабақтасып жатады. Уақыт заңы – жаз соңынан күз келетіні болса, өлеңдегі тамыздан соң жеткен сол күз бейнесі төмендегідей: Опа жағып әжім-әжім бетіне, Келе жатыр сап-сары күз – Кәрі қыз [10,163]. Адам өмірінің өткіншілігі, жадыраған жаздай жастық күннің тез ғайып болатыны талдау нысанына алынып отырған өлеңде табиғат мезгілімен ауыстырыла аңғартылған. Лирикадағы кез келген суретті, бейнелі жол жайдақ, сырдаң айтыла салмайды. Олардың астарында терең мазмұн, нәзік тұспал бар. Ақын күзді “әжім-әжім бетіне опа жаққан кәрі қызға” кейіптегенде жалпы, кәрілік ауылының сұрықсыздығын ишаралайды. Осы ой өзегі “Күзгі ойлар” өлеңінде жалғасын тапқан: Мінгесіп қылағайға келіп қапты, Қараша, Қауыс дейтін құдағайлар[10,166]. Бұл өлең жолдары Абайдың әйгілі “кәрі құда” – қысымен үндеседі. Ұлы ақынның дәстүрі жаңашылдықпен жалғасын тапқанына бір мысал осы болса керек. Күз ақынның бірсыпыра өлеңдеріне тақырып болған. “Ерте кетіп барасың, сары күз...”[10,171] деп басталатын өлеңде де күз мезгілі мұңлы кейіппен көрінеді. Персонажға айналған бұл мезгілге мысалды ақын өлеңдерінен көптеп ұшыратамыз. “Жаз не деп еді?” өлеңі де ақынға етене кейіптеу үлгісімен өрілген. Мұнда жаз лирикалық кейіпкермен адамша

тілдеседі. Адам өмірінің қимас жарқын сәті - жаз көңіл-күй әуенімен “адамдандырыла” жырланып, адамға тән сезіммен егіледі. Өлеңде лирикалық кейіпкер және екі лирикалық персонаж – жаз бен күз бейнесі бар. Жаздан күзге ойысқан лирикалық қаһарманның еркі жоқ, жаратылысқа бағынышты жан. Жыл мезгілдерінің алмасуы – адам өміріндегі жастық пен егделіктің алмасуындай. Құшағында жаз қалды қоңыр түннің, Көз алдыңда көйлегі оның күлгін. Сары шаш күз кездесті, бұрын тегі, Күз көрмеген секілді сен ұмтылдың [10,172] Мұндағы “сен” тұлғасында көрініс беретін лирикалық кейіпер шарасыздығы жаз-күз арасындағы толқымалылығынан көрінеді. “Күлгін көйлекті жаз”, “сары шашты күз”– сезім әлеміндегі түйсік суреті. Дәрменсіз кейіпкер халі: ...Жаз кіреді түсіңе, шошып тұрып, Күздің суық ерінін өбесің кеп...[10,172] – делінген жолдардан анық аңғарылып қалады. Жылдың бұл мезгілі ақын суреттеуінде сағыныш, мұң сияқты дерексіз ұғымдардың нақты бейнеге айналуы тәрізді. Ақынның “Күздің көз жасы” [14] өлеңінде табиғатқа тіл қату тәсілі орын алған. Алдыңғы өлеңде күзбен қоштасуды сұмдық қасіреттей сезінген лирикалық кейіпкердің енді сол күздің өтіп, қыстың келгенін мойындамасқа амалы жоқ. Күз бен мұңның егізделуі де осы мезгілге қатысты өлеңдердің бәрінен көрінеді. Көңіл-күйдің табиғатқа көшірілуі лирикаға тән сыршылдықпен жүзеге асқанына мына өлең жолдарын мысал етуге болады: Мұң басқан бөлек бір ғалам, Мына аспан – ол неге шерлі? Мына күз не деп тұр маған, Не дейді-ей, өл демесе енді [14]. Аспанның шерлі кейіпте бейнеленуі, күздің әлдене деп тұрғандай болуы айналып келгенде лирикалық кейіпкердің толғанысы, көңіл күйі. Егіздей суреттелген табиғат пен адам болмысы тұтасып, әсерлі кейіптеуге ұласқан. Лирикаға артылатын ауыр философиялық жүкті нәзік иіріммен беруде бейнелеу тәсілінің айрықша үлесі болса, сәтті бейнелеу ақын шеберлігінің айғағы. Кез келген кейіптеу кез келген жағдайда сәтті шыға бермейді. Бұл тұста болмыс сырына барынша қанық аңғарымпаздық пен сезімталдық, түйсінгенін суретті сөзге айналдырар хас шеберлік айрықша қажет. Қазіргі қазақ лирикасының жеткен жетістіктерінің бір көрінісі – бейнелеудегі шеберлік болса, кейіптеу сол бейнелеу құралдарының мол мүмкіншілігін танытатын бір тәсіл. Ақын уақыт заңдылығын сезім түйсінуімен бергенде бейнелеудің бұл түріне саналы түрде барады және суреткерлік болмысын жаңаша қырымен таныта түседі.

Қазіргі поэзиядағы көркемдік ізденістер мен жетістіктерді саралағанда миф дүниесіне қайталай назар салуға тура келетіні шындық. Өзіміз жиі сөз ететін метафоралардың көркемдік қызметінің астарында да осы мифтік сананың елесі бар екені сан мәрте айтылған. Мифтік құбылушылық оқиғасын тікелей арқау еткен К. Ахметованың «Келіншектау» өлеңі. Бұл өлеңге арқау болған келіншектің тауға айналуы туралы мифтік әңгіме. Ел аузындағы бұл мифте ұзатылған қыз әке қарғысы нәтижесінде тасқа айналады. Мифтік сана үшін «қарғыстың дөп тиетін уақыты», яғни сөздің магиясы жайлы ұғым бар. Сондай-ақ, мифтік дәуірдегі таным-түсінікке сай құбылушылық, яғни бір түрден екінші түрге айналу белгілі бір себептерден де болатыны белгілі. Адам табиғаттағы кез келген тіршілік иесіне немесе өсімдікке, ағашқа, т.б. нысандарға айнала алады деген түсініктің түп негізі адам-табиғат бірлігіне байланысты екені белгілі. Осындай мифтік сана жемісі поэтикалық ойлау жүйесінен де маңызды орын алып, белгілі мақсатта көркемдік қызмет атқарып келе жатқанына мысалдар көп. Жоғарыда өзіміз айтып өткендей, кей өлеңдерде мифтік құбылушылық оқиғасы сол қалпымен алынып жырланса, кей туындыларда бұл ұғымның елесі ғана көрініп, басқадай көркемдік мақсаттар, бейнелі ойлар тұспалданады. Жылдар бойы сан іздеп таба алмаған, Жыр дәптерін оқытты далам маған. Қанатында екен ол аққулардың, Қауырсын боп мен неге жаралмағам? [1,16] Есенғали Раушановтың бұл өлең жолдарындағы мифтік құбылушылықты аңғартатын – «қауырсын боп жаралу» тілегі. Халық ұғымындағы киелі құс – аққудың қанатына жырды телу – ақындық қиялдың жемісі ғана емес, табиғатқа деген шексіз ынтызарлық пен сүйіспеншіліктің де көрінісі. Мифті зерттеуші С. Қондыбай «қазақтың тектік танымында аққудың орны айрықша» екенін атап көрсете отырып, «Мифологияда аққу – үш кеңістікте, яғни, суда, жерде аспанда қозғала алады, сондықтан да үш кеңістікті жалғастыру қабілетіне ие аққуды мифтік медиаторлар қатарына жатқызады» [2, 238], – дейді. Құстар әлемі Есенғали шығармашылығынан ерекше орын алатынына құстар тақырыбындағы лирикалық әуенге толы танымдық мақалалары дәлел. Сондай-ақ құсқа айналу желісі – оның поэзиясындағы тұрақты сарын деуге болады. Қарауыл ғып қалдырып кемесіне: – Бала, – деді, ала жүр мені есіңе... Көкем солай бір күні ақ құс болып, Ұшып кетті өзінің Келесіне күтпеген жерден... [3,152]. Ақын өлеңдерінде аты көп аталатын – Тоқаш Бердияров есімі. Аға тұтар

дарынды өлең бейнесімен тұтастыра келе оның қайтпас сапарға аттануын поэтикалық тілде «ақ құс болып ұшып кетті» деп бейнелейді. Ақтық сапарға аттану – бұлжымас тірлік заңы болса, рухтың мәңгіліктігі туралы түсінік мүлде ғайып болуды мойындамайды. Өзіміз сөз етіп отырған мифтік құбылушылықтың бір ұшығы адам өлімімен байланысты. Мифтік сана сілемінде өлімді бір табиғи түрден екінші түрге өту деп қараған сенім бар. «О дүние», «бұ дүние», «тірілер әлемі», «өлілер әлемі» арасындағы шекара туралы таным-түсініктер құбылушылықпен де байланысты. Өлім, яғни өлілер патшалығына – о дүниеге өту мифологияда құбылушылық түрінде қарастырылады. Адам бұ дүниеден о дүниеге сапар шеккенде көбінесе құсқа айналады деген ұғым бірсыпыра мифтік әңгімелерге арқау болғаны белгілі [4, 148]. Бұл жерде мифтік түсінікте құстың көбіне «адам рухын келбеттеуші» [2, 141] екенін ойға алған жөн. Сондай-ақ, ақ құс, нақтылай айтсақ, аққу – су құсы екендігін еске тұтсақ, су әлемінің о дүниемен, яғни шейіттер патшалығымен, төменгі дүниемен байланыстылығы туралы танымтүсінікті аңғарамыз. Тоқаш ақынның тұлғасын өзгеге ұқсамас мінезімен таныта отырып, ең әуелі оны «өлең» бейнесінде тұлғаласа («Өлең қайда? – дедім мен Алматыға // Тоқаш көкем жолықты – ол – менмін – деп), бақилық сапарға аттануын мифопоэтикалық ойлау жүйесіне тән құбылушылық түрінде көрсетеді. Рухтың мәңгіліктігі оның мүлде ғайып болмай, екінші бір түрде ғұмырын жалғастыруы түрінде түсіндіріледі. Ақын мен құс бейнесінің бір-бірімен байланыстырыла суреттелуінің өзі халықтық мифтік ұғыммен байланысты. Өлеңді, ақындық шабытты самғаған құс түрінде көрсету ерте кездерден бастау алған бейнелі сурет. Бұл дәстүрлі сурет ақын өлеңдерінде тамырын тереңдете түскен: Ғұмырнамам жазылып жатыр менің, Жыр дейтұғын бір құстың тіліменен.

Аялаумен өсіп ем сол құсымды, Саған шертсін сол құсым соңғы сырды [1,24]. Туған жерге деген сағыныш, перзенттік махаббат сазымен өрілген «Саратан сартап еткен сары дөңім...» деп басталатын өлеңінде тағы да құсқа айналу сарынына кездесеміз. Биялайдан жем жеген құсың ем ғой,– метафорасын метаморфозаға дейін ұластыратын Көгінде қалсам деп ем сол торғайдай, Болмаса сол торғайдың әуені боп [1,88] – делінген жолдарда да мифтік құбылудың ұшқыны бар. Мұнда ең әуелі сол мифтік құбылушылыққа деген ынтызарлық сарыны басым. Ақын поэзиясындағы құстар әлемінің жырлануы өз алдына жеке әңгіме. Біз бұл тақырыпқа кейінірек арнайы тоқталамыз. Әр алуан тақырыптағы өлеңдерінде Е. Раушанов мифтік құбылушылық желісіне айналып соғып отырады. Келіп ем өзімді өзім зор санаумен Кезіктің сонша дария, сонша баумен.

Кеш бата өзің сипап еркелетер Пернесі домбыраңның болсам-ау мен [1,75] - деп келетін жолдарда ақындық көңіл күй ауанын, күйші қыздың өнеріне деген, күйге деген ерекше ықыласты жеткізетін соңғы жолдың мәні ерекше. Анық құбылушылық болмаса да соның елесін, сілемін аңғартатын, яғни домбыраның пернесі болуды арман еткен бір сәттік сезім өлеңнің эстетикалық салмағын арттыра түскен. Ақын осындай ерекше тілек пен сезім халін беруде тұрақты тәсіл ретінде мифтік құбылушылықты басты нысанда ұстайды.

«Мені ұмыт енді» атты элегиялық өлеңінде де ақын осы бейнелеу тәсілін жаңа қырынан пайдаланады. Сәтсіз махаббат мұңы, қимастық пен сағыныш сезімі қат-қабат сыр болып астасқан өлеңнің лирикалық кейіпкер халін танытатын тұстарының ең бір әсерлісі тағы да мифтік құбылушылықпен біте қайнасып өрілген: Өскен гүлдей тырмысып тас қабырға, Жүрегімді жылытып басқа нұрға, Мен кетіппін жауа алмай бұлт болып, Бұлыңғырлау өзіңнің аспаныңда [1,100]. Мұңды халді аңғартатын «бұлыңғыр аспан», «жауа алмай кеткен бұлт» сияқты бейнелі жолдардың мән-маңызы айқын. Лирикалық кейіпкердің жан әлемін таныту мақсатындағы «жауа алмай кеткен бұлт» метаморфозасы - ақын тіліндегі көне танымдардан бастау алып, жаңаша түрленген көркемдік бейне.

Көне мифтерде адамның қауіптен не басқа да жағдайлардан қашып, немесе тірлік харекеттерінен шаршап, аңға, құсқа, т.б. табиғат нысандарына айналуы тұрақты желі болып келеді. Жапыраққа айналып кетсем мен деп, Жасырындым күн ауа топ шеңгел кеп. Меңсіз қара ат мінген Түн мені іздеп жүр, Мені іздеп жүр, сай құлдап, тепсеңді өрлеп [1, 71]. Көңіл-күй қалтарыстарын сөз өрімдерімен бейнелеген өлең шумағының тұтастай бітімі көне танымдық бастауларға сілтегендей. Жай ғана табиғат мезгілі емес, сана-сезімге ие, барынша «адамданған» түн бейнесі адам жанының қат-қабат толқыныстары мен әсерлі сезінулерін бойына сіңірген. Лирикалық кейіпкердің «жапыраққа айналуды» қалап, топ шеңгелге келіп жасырынуынан басталған өлеңді толығымен мифопоэтикалық ойлауды көркемдік-эстетикалық мақсатқа сабақтастырған туынды деуге болады. Миф дүниесіне ойша саяхат жасасақ, ағашқа, жапыраққа айналу желісінің бірнеше мысалына кез боламыз. Сол сияқты ағаш мифтік әлемде ғаламдық сипатта, яғни үш әлемді байланыстырушы, я болмаса ғұмыр сыйлаушы, тіршілікті сақтаушы. Үш әлемді байланыстырушы ағаштың тамырлары төменгі дүниеге, діңі ортаңғы дүниеге, бұтақтары мен жапырақтары жоғары дүниеге тән [2, 458]. Жоғарғы дүние – рухтар мекені түрінде танымға сіңгенін ескерсек, ақын өлеңіндегі «жапыраққа айналу» тілегінің көркемдік мәнін аңғарамыз. Алғашқы бастауға ұмтылу тілегі

адамзат баласына тән әрекеттердің бірегейі. Адам-табиғат бірлігі туралы таным түрлік әркелкілікке негізделгенмен, мазмұндық, яғни рухтық бірлікке бағытталған. Күллі құбылушылық оқиғаларының туындау негіздері де осыған келіп саяды. Мифтік санаға тән «айнымалылық» сарынының шеңбері таным-түсініктердің жүйеленіп, бір-біріне сабақтасуына байланысты барынша кеңейіп, өз алдына үлкен бір мифопоэтикалық ойлау әлемін қалыптастырады. Ағашқа, аң-құсқа сыйыну, табиғат құбылыстарынан құпия сыр іздеу, перілер әлемі, рухтың мәңгіліктігі – осының бәрі де мифтік құбылушылыққа негіз болған ұғым-сенімдер. Мифтік сананы көркемдік тұрғысынан бойына сіңірген ертегілерде пері қыздары құс кейпінде көрінеді. Көбінесе аққу кебін киеді. «Кер құла атты Кендебай» ертегісіндегі пері қыздарының аққу кейпінде ұшып келуі – сол көп мысалдардың бірі ғана. Кендебай кенже қыздың бір кебісін алып қалады. Жалпы, пері қыздарының құс болып көрінуі – тұрақты желі. Бұл ертегілерге мифтен дайын қалпында ауысқан сюжет деуге болады. Яғни, пері қыздарына қатысты мифтікертегілік оқиғаларға назар салған кезде біз бірден олардың құс болып ұша алатын мүмкіндігін еске аламыз. Бейнелі ойлауға бағытталған өлең де осы белгі-ерекшелікті бірінші назарда ұстайды. Құс-қыз кейпінде құбылып жүретін пері қыздарының бейнесі қазіргі лирикада да түрлене қолданылып, сезімдік халді, ішкі әлем қалпын танытуда маңызды көркемдік қызмет атқаруда. Бір түні мен ұйықтармын, ұйықтаған соң, Кетеді ұшып бұла күз қыз боп пері [3, 259]. Бұл жолдардағы құбылушылық қалыптасқан желіден сәл өзгешерек. «Пері» сөзі Е. Раушанов өлеңдерінде тұрақты бейнелеу құралы немесе тылсым сырлы персонаж ретінде жиі көрініп отырады («Сүйдім мен Іңір деген пері қызын»; «Су перідей мүсінін көрсең оның»; «Дыбыссыз пері-толқын дедектеді»; «Су перісі сүмбіл шаш, балық қанат»; «Ең құрығанда қалдырсаң нетті Періні», т.б.). Күзді өзін түсінер жалғыз сырласы ретінде таныған лирикалық кейіпкердің жан әлеміндегі көңіл-күй құбылыстарын бейнелеуде де ақын «пері қызын» назарға алады. Күзді қыз түрінде кейіптеу («Шала мас боп шалқамнан жатпас па едім // Бұрымына оралып бұла күздің») оның пері қызына айналып, ғайыпқа ұшып кету сарынына ұласады. Ақындық қиял мен суреткерлік шеберліктің ұштасқан тұсы поэзия тілінде астарынан әр алуан сыр аңғартар бейнелі ойларды тұтастыра туындатудан көрінеді. Және де ақындық танымның кеңдігі де аз рөл атқармайтынын мойындаған жөн.

Поэмада құбылушылық желісі бірнеше мәрте көрінген. Біріншісі – қағанның жұбайының жыланға айналуы. Қаншама жылдан бері сал ауруына ұшыраған ханшаның жыланға айналу сәтін ақын психологиялық ахуалмен береді [3, 336]. Қаған мен ханша арасындағы диалогтан ханшаның дүниеден баз кешкен көңілі айқын аңғарылады. Ғайша қызбен айтыстан, жұбайының сөзінен соң іштей ширыққан қағанның алай-дүлей көңіл-күйі, жүрек түкпірінен бой көтерген сезімі ішкі монолог түрінде берілген. Жұбайының жыланға айналам деген сөзін естіген қаған ойы былайша өріледі: Мәлике-Маран дейді жылан пірі, Мен дағы жылан болып шығам түбі. Жылжыдым бауырым төсеп от үстімен, Жұрт етем деумен өңшең бұралқыны [3, 337]. Қағанның ішкі ойындағы «жылан болу» желісі оның өзіндік іс-әрекет, мақсат-мұратын аңғарту бағытында алынған. Ерінің көңіл-күйін қапысыз таныған ханшаның жыланға айналуы таза мифтік сарында суреттеледі: «Сол мезет төсектегі ханыша жиырыла түсіп, жыланға айналып сала берді. Қаған боп-боз боп бүрісіп жатқан жіңішке жыланға қайырылып бір қарады да, есік алдында тұрған екі күзетшіге иек қақты. «Ешкімге көрсетпей, көміп тастаңдар!» дегенді айтқызбай ұққан екі құл іске кірісті» [3, 338]. Поэма мифтік-аңыздық сарында жазылғандықтан адамның жыланға айналу оқиғасына кейіпкерлер таңданбайды. Болатын кәдімгі қалыпты оқиғадай қабылдайды. Ханышаның жыланға айналуы – оның екінші дүниеге, яғни «о дүниеге» өтуін аңғартады. Екінші құбылушылық желісі – «түркіеместің тыңшысы» ретінде тұтқындалып, қол-аяғы байланған жігіттің жыланға айналуы. Ғайша қыз

келіп, қағаннан тұтқын жігіттің басына араша сұраған сәтте ол жігіт жыланға айналады: «Сол сәт ағашқа байлаулы тұрған тұтқын жігіт жыланға айналып, ширатыла қалды...» [3, 365]. Сыртқы түрі жылан болғанмен, санасы адам қалпында сақталып қалған жылан-жігіттің монологы – автор сәтті ойлап тапқан тәсіл: Ажал қолын бұлғады, Жаббар ием, қолдашы. Жан-жағымды шырмады, Жыландардың ордасы.

Қабағына мұз қонып, Жалаңдаған жалдап кіл. Қысыр жылан қыз болып, Қызыл тілмен арбап тұр [3, 365]. Өзінің жыланға айналғанын сезбей, қоршағандарды жылан түрінде көрген тұтқын жігіттің көзіне Ғайша қыз да жылан болып арбап тұрғандай сезіледі. Ақыл-ойы сол қалпында қалған жігіттің бұлайша азапқа ұшырауы – адам баласы өз қолымен жасаған қасірет. Құтқарушысының өзі оған жау пиғылда көрінеді: Кірпігін де қақпайды ол, Қатыны ма ең ең жаһыл (О, жаратқан, қолдай гөр, Мені жылан деп жатыр) [3, 365]. Құбылушылықты көркемдік тәсіл ретінде ұстана отырып, ақын өте күрделі суреттеулерге қадам басады. Табиғат пен адам арасындағы жақындық пен алшақтық жыландар мен адамдар әлемінің қарым-қатынасы арқылы бейнеленген. Әуелде бір-біріне тимей бейбіт қатар тірлік кешкен жыландар мен адамдар қауымы арасына үлкен сызат түседі. Оның себебі – жылан бауырына алтын басып ұйықтайды деп, адамдардың олардың ордасын өртеуі. Өрт ішінде аласаұрған ана жылан екі ұрпағын өрттен аулаққа лақтырып үлгереді. Ана жыланның зарын естіген Ғайша толғанысында да түр құбылушылығы ақындық мақсатқа орай терең мәнді суретпен берілген: Қайда бастап барады қабарған күн, Кімді сөгіп, кімді енді жамандармын. Түмен жылан өлген жоқ, өртенген жоқ, Түсіп кетті ішіне адамдардың .

Орда жылан от қойсаң мекеніне, Өліп жатып, тіріліп кетеді де, Ой-пейіліне көшеді өлтіргеннің, Бір де бірі қалмастан көтеріле.

Болмады ғой болмаспен белдескенің, Жылан көшті жұртынан, сен көшпедің. Сыртың – адам болғанда, ішің – жылан,

Не болады ертеңің, жерлестерім?! [3, 329] Ғайша қыздың ішкі монологы түріндегі бұл жолдардан мифтік құбылушылық желісінің көркемдік тәсіл ретіндегі мүмкіндігінің барынша кең екенін көреміз. Өртенген жыланның адамның ішіне түсуі, ой-пиғылына қоныстауы, сондықтан сырты адам болғанмен іші жылан пенделердің «қара нәпсі» зобалаңын өз қолдарымен жасағаны поэтикалық аяда осылайша бейнеленген.

Поэмадағы тағы бір мифтік құбылушылыққа негізделген эпизод Ғайшаның інісі Алмасқа қатысты. « – Мен жылан болғым келеді, – деді Алмас, – жылан боп, Таластан сусып өтіп, арғы бетке барамын. Барып, түркіеместерді түгел қырып тастағым келеді» [3, 363]. Адамдар жыланды ғана емес, енді өздері сияқты адамдарды да қырғынға ұшыратпақ. Адамзат баласына келер қасіреттің бас себепкері сол адамдардың өздері, олардың қара ниет, жаман пиғылы екенін Ғайша қыз түсінеді. Сондықтан жамандық атаулыға жол бергісі келмейді. Бірақ, оның сөзіне құлақ асар ешкім жоқ. Ең жақыны – інісі Алмас болса, ол да жыланға айналуды (бұл жерде пиғылы мен ниетіне қатысты айтып отырмыз) қалайды.

Ол, бәлкім, жылан, қарға-ды, Жоқ, жыртқыш, тіпті арам ол. Біреуін таңдап ал дағы, Үйіңде бағып-қаға гөр [3, 349]. Фольклортанушы ғалым В.И.Еремина мифтік сенім бойынша, рудың төтемдік қағидаларын бұзған адамды жан шошырлық жаза күтетінін, сондай жазалардың бірі – адамның аңға немесе жансыз нәрсеге айналуы болғанын жазады [5, 11-12]. Поэмадағы адамдардың жыланға айналу желісінің бірден бір себебі – жыландардың ордасын өртеуге байланысты. Халықтық мифологияда жылан культі, оны киелі санау сенімі бар. Бұл мифтік сенім жыланмен арбасу әрекетінен, жыландар патшалығы, жылан патшасы ШаһМаран туралы ертегілерден көрініс тапқан. Е. Раушановтың бір өлеңінде сондай сенімнің ұшқыны бар: Ұмытпайды. Біледі ел, білмесін бе? Әулие атам халықтың бұл есінде. ...Аруағы оның – сарыүйек жылан екен, Оратылып жатыпты іргесінде [1, 167] Адам рухының көшпелілігі туралы сенімнен туындаған құбылушылық

Мифтің қазіргі көркем әдебиеттегі қолданысының бір формасы – мифтік стилизация. Е. Раушановтың «Ғайша-бибі» поэмасына тән басты сипаттың бірі осы мифтік стилизация тәсілі деп батыл айта аламыз. Қазіргі көркем әдебиеттегі мифтік стилизация туралы Я. Э. Голосовкер «Туындыны мифтендіргенде қаламгер мифтен бастау алатын бейнелеу құралдарын нысанға алмайды, бірақ оларды белсенді түрде пайдаланады, бұлар мәтіннің негізгі түсіндіруші компоненттерінің бірі болып қалады» [6, 46] десе, жоғарыдағы мысалдар осы тұжырымға дәлел. Біз поэма мазмұнындағы мифтік құбылушылық сарындарын ғана басты назарда ұстап, сол бағытта ғана тереңдей талдау жасадық. Ал, ақын пайдаланған мифтік сюжеттер мұнымен ғана шектелмеген. Айталық, «Аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының финалында адамдардың құсқа айналу желісі бар. Ақынның өлеңдерінен кездесетін, көркемдік бейнелеу ретінде пайдаланылған мифтік құбылушылық тәсілі туралы ойымызды М. Н. Эпштейннің «Қазіргі әдебиеттегі мифологизм түп негізі философиямен сабақтасатын рефлектілі сипатымен, сондай-ақ суреткердің мифке интеллектуалды қарым-қатынасымен ерекшеленеді» [7, 224] деген пікірімен тұжырымдаймыз.

Метафора табиғатын зерттеу, оның көркемдік-бейнелілік болмысына назар аудару көптеген ғылыми еңбектердің нысанына айналды. Олардың көпшілігінде метафораның көркемдік ойлаудың элементі ретіндегі орны сөз болады. Сондай-ақ пайда болу негіздері, білдіретін мәні туралы философиялық пікір-тұжырымдар баршылық. Дональд Дэвидсонның «Метафора – мұң, тілдің түс көруі. Түс жору түс көруші мен түс жорушының бірлесіп жұмыс істеуін қажет етеді. Дәл осы сияқты метафораның түсініктемесі де өзіне шығарушы мен түсіндірушінің белгілерін жинақтайды» [8, 315-б.], – деген пікірі әрі тосын, әрі түсінікті. Метафора ұғымында шығармашылық күш нәтижесі бар, ол ережелерге оншалықты бағынышты емес. Метафора табиғатын сөз еткенде ондағы үндестіктерге – жекелей алғанда жаңа және кездейсоқ – екі немесе одан да көп нәрселерге назар түсуі талап етіледі. Табиғаттағы заттар мен құбылыстарды санаға ие адамзатпен ұқсастыру арқылы егіздеу нәтижесінде метафоралар туындады. Егіздеу концепциясы мен метафора табиғатын ғылыми негіздеген А.Веселовский осындай қорытындыға келеді [9, 101-104]. Егіздеуден бастау алған және көне тепе-теңдіктің жаңғыруынан туындаған бейнелеу тәсілін ешқандай шүбәсіз метафоралар дей аламыз. Әрине, анимистік пайымдаудың елесі ғана

сақталып қалған метафоралардың көркем туындыдағы қызметі мүлде бөлек. Метафора – бір заттың немесе құбылыстың екінші затпен немесе құбылыспен ауыстырыла суреттелуі екені белгілі. Көркемдік ойлау жүйесінің заңдылықтарына сәйкес ойды бейнелеп, тұспалдап, астарлап жеткізу тәсілдеріне сүйенгенде суреткер саналы түрде метафораға бет бұрады. Қазіргі ғылымда метафорадағы архаикалық «қабат» туралы концепция бар. О. Фрейденберг қазіргі (еркін салыстыруларға негізделген) және көне (жалпы табиғаттың сыртқы түрлі құбылыстарын танытатын) метафоралардың бірбірінен түбегейлі айырмашылықтарын көрсетіп береді [10,188]. Ф. Уилдайд– «эпифора» мен «диафораны» (екіншісі анық түрде архаикаға енетін) метафораның екі аспектісі деп межелейді [11, 82-109]. Әрбір жақсы метафора өзін дұрыс түсінуді керек етеді, бұл шарт диафораға – эпифораның өзіне ғана тән көрінбейтін жағына тән. Метафораның озық үлгілеріне тән эпифоралық және диафоралық элементтер арасында анық шекара жоқ. Олар бөлінбейтін, үйлесім тапқан және бірін-бірі толықтырып тұратын байланыста әрекет етеді. Поэзиядағы, оның ішінде лирика жанрында метафораларсыз «көрінбейтін әлем», яғни адамның ішкі жан-дүниесі туралы айту, абстрактылы ұғымдарды сипаттау мүмкін емес. Метафораның негізінде бейне жатады. Қысқа да нақты болып келетін метафора поэтикалық тілде әр қырымен көрінеді. Ол құбылысты не бейнені түсіндіріп жатпайды, бейнелей танытады. Мәселен, «қыз гүлдей» теңеулі тіркесі мен «қыз – гүл» метафоралы тіркесін алайық. Теңеу белгілі бір қосымшалар арқылы жасалса, метафора оны керек етпейді. Теңеу дегеніміз қыздың гүлге балануы болса, метафора қызды гүлмен ауыстыра бейнелеу. Теңеумен сыртқы пішіндік жағынан жақындық болғанымен, бейнелеудің бұл екі түрі бір-біріне тым жақын деп айта алмаймыз. Мифтік сана дәуірінде тірі рух түрінде қабылданып, қастерленген табиғаттағы әрбір зат пен құбылыс адамзат санасезімге ие деп саналғаны белгілі. Метафоралардың осы танымнан бастау алатынын теоретик ғалымдар қуаттай түседі. А. А. Потебняның «Көркем сөз теориясы туралы жазбаларынан» еңбегінде миф пен метафораның өзара қарым-қатынасы туралы мәселе көтерілген болатын. Мұнда Потебня метафораның мифологиядағы орнын және тілдегі қызметін талдап көрсетеді [12, 432-б.]. Адамзаттың ойлау жүйесін мифтік және поэтикалық деп екіге жіктей қарайтын тұжырымдарға назар аударсақ, мифтік ойлау кезеңінде метафора тура мағынасында қабылданса, поэтикалық ойлау жүйесінде ауыспалы, бейнелі түрде қолданылды. Мифтік ойлау жүйесінен бастау алған таным көркемдік-бейнелілік сипатқа қазық болып, эстетикалық мәнге ие поэзиялық туындыларда поэтикалық метафораларға айналды. Тек сырттай сипаттау ғана емес, ішкі дүниеге үңілу, оны нақтылай көз алдыңа әкелу арқылы түйсікке әсер ету – көркем шығармадағы, оның ішінде лирикадағы метафоралық тәсілдердің басты міндеті болып табылады. Ұлттық поэзиямыздағы поэтикалық метафоралардың бірегей үлгісіне Абай өлеңдерінен мысалдар табамыз. Абай тіліндегі метафоралар ауыстыра бейнелеу тәсілінің зор мүмкіндігі мен шексіз поэтикалық қуатын танытады.

Метафоралық тіркестерден тұтастай көркем бейне сомдалып, ішкі-сыртқы болмысымен танылатынына Махамбеттің «Мен – тауда ойнаған қарт марал // Табаным тасқа тиер деп // Сақсынып шыққан қияға» деген жолдарын мысал етуге болады. Бұл ұлғайған метафора арқылы лирикалық қаһарманның күллі болмысы мен жан дүниесі ашылған. Бір жағынан, лирикалық кейіпкер қарт маралға айналып кеткен тәрізді. Тереңдей үңілсек, олай емес. Метафора табиғатында метаморфозамен жақындық болса да, бұл екеуін бірлікте алып қарауға болмайды. Метафора мен метаморфозаның айырмашылығы туралы В. В. Виноградов: «Метафорада заттың құбылушылығы туралы ойлардың ұшқыны да жоқ. Керісінше, «екіжақтылық», бір-бірінен мүлде бөлек заттарды ойша теңестіру – метафораның тұрақты белгісі» [13, 411-б.], – дейді. Лирикалық кейіпкер мен қарт маралдың көркемдік тұрғыда байланыс табуы – ақын қиялы. Табанының тасқа тиюінен сақтанып, қияға шыққан қарт маралдың әрекетінен өзінің халіне ұқсастық тауып, ойын бейнелей жырлаған ақынның мақсат-мұраты айқын. Бұл өлеңде табиғаттың тағы аңы адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынасты танытуда көркемдік қызмет атқарса, Абайдың «кәрі құда – қыс», «күн – күйеу», «жер – қалыңдық» метафоралары тікелей адам мен табиғат байланысына негізделген. Кейіптеуге, психологиялық егіздеуге ұласатын метафоралардың көркемдік мүмкіндігі, бейнелеу аясы әр кезең поэзиясында тың ізденіс, үлкен жаңалықтармен молығып отырды.

«Метафора мен метаморфозаның «қиылысатын» тұсынан шығармашылық психологияға сәуле үстейтін ақынның өзін метафорамен көрсетуі – автометафора туындайды» [14,30-б.], - деген тұжырымды Махамбеттің осы өлеңіне қатысты келтірген дұрыс болар. Біз тілге тиек етіп отырған «Тауда ойнаған қарт марал» – автометафора. Табиғаттың тағысымен, ондағы өзге де нысандармен немесе табиғат құбылыстарымен өзін ауыстыра бейнелеу қазақ поэзиясында желі тартып келе жатқан дәстүр. Мағжанның «Арыстанмын, айбатыма кім шыдар // Жолбарыспын маған қарсы кім тұрар...», Мұқағалидың «Таудың мен ерке жүрген тағысы едім...», «Мен бір бөкен, аулаққа желіп кеттім...», Төлегеннің «Мен көктемгі найзағай күркірімін» түрінде келетін автометафоралары сол дәстүр көріністерінің бірнешеуі ғана. Мағжанның «Мен кім?» өлеңінде лирикалық кейіпкердің бүкіл бітім-болмысын тұтастай бейнелеп, барынша танытқан автометафоралар жүйесі бар. Қазіргі поэзияда да бұл тәсіл өзгеше түрленіп, жалғасын табуда. Есенғали Раушановтың лирикалық кейіпкері «Қасқайып өстім шыңымда // Қара да беріш қайың боп», Гүлнар Салықбайдың лирикалық кейіпкері «Аршасы едім Алтайдың // Бетеге болып барамын», Нұрлан Мәукенұлының лирикалық кейіпкері «Құсың қонар бағыңмын», «Жас ғұмыр – жалғыз терекпін» метафораларымен бейнеленіп, көңіл-күйді, ішкі жан әлемін танытуда ерекше мәнге ие болған. Әдебиеттанушылар автометафораның негізінен, тікелей сезініп, түйсінуден туындайтынын атап айтады. Адам өзінің ішкі әлемін бейнелегенде психологиялық-эмоциялық жағдайларды танытуға ұмтылады, міне, осыдан келіп поэтикалық метафоралар туындайды. Шығармашылықты физиологиялық үдеріспен

Жауындар сіңген тобылғы ем, Серігі – жел мен кең дала, Тұтанбастай-ақ көрінгем, Өртедің мені сен ғана! [15,127-б.] Тобылғының ештеңеге мойымайтын, ештемеден тайсалмайтын қайсарлығы мен табандылығын суреттей отырып, ақын сол тобылғыға ұқсатылған лирикалық кейіпкердің сезім алдындағы дәрменсіздігін және сезім тұрақтылығын аңғартады. Бұл өлеңдегі лирикалық кейіпкермен тұтасып, бірігіп кеткен ақындық тұлғаны танытатын автометафора – тобылғы. Метафоралардың метаморфозадан түбірлі айырмашылығы болса да, белгілі дәрежеде бұл екі ұғым бір-бірімен сабақтастықта екенін естен шығаруға болмайды. Махамбет тіліндегі «қарт марал», Мұқағалидың «бөкен», Төлегеннің «марттағы найзағай күркірі», Фариза лирикасындағы «тобылғы» автометафоралары бұл байланысты анық мегзеп тұрғандай. Шығармашылық иесі өзін танытатын метафораларды, яғни, өзін ауыстыра бейнелейтін нысанды міндетті түрде табиғат аясынан, аң-құс, жанжануарлардан іздейді. Есенғали Раушановтың: Мен оралдым, айтам енді, Анашымның қартайғанын... Желдеп кетіп, қайта келді Жез бұйдалы нар тайлағың ...[1, 12-б.] – деген өлең жолдарындағы «желдеп кетіп, қайта келген жез бұйдалы нар

тайлақ» – ақынның лирикалық «менін» ауыстыра бейнелеп тұрған автометафора. Оның айғақ-дәлелдемесі – өзінің оралғанын тілге тиек еткен алғашқы екі жол. Ана алдындағы баланың мәңгілік сәби қалпын «нар тайлақ» метафорасы аңғартады. Ана бейнесімен қатарласа көрінетін лирикалық «мен» тағы бір өлеңінде қызғалдақ гүл автометафорасымен көрінген: Қызғалдақ гүлің мен едім, Жайнайын биік қырларда, Таңғы шық – мөлдір өлеңім, Төгіліп кетпей тұрғанда [1, 12-б.]. Ақын бейнесінің қызғалдақпен, өлеңнің таңғы шықпен ауыстырылуы автометафораның күрделене түсуінің мысалы. Бұл тұста ақындық тұлға мен лирикалық кейіпкер бірлігін дәлелдеудің еш қажеті жоқ. Ана бейнесімен қатарласа бой көрсеткен ақындық «мен» енді бірде әке бейнесімен де қатар көрінетініне «Әке қабірі басында» өлеңін дәлел етуге болады. Келіп тұрмын басыңа, тағы, міне, Қос түп жусан өсіпті қабіріңе...

Қос түп жусан... қалыпты солып бірі, Көңіл құрғыр босайды көріп мұны. Екіншісі қарайды бәрімізге, Таңның мөлдір шығына толып бүрі ...[1, 18-б.]. Анық түрде ашып айтылмай, тұспалдай алынған автометафора - «таңның мөлдір шығына бүрі толған» екінші түп жусан. Солып қалған бір түбі – фәниге өткен әкенің, екіншісі ақынның өзінің ауыстырылған бейнесі екендігін өлеңнің соңғы шумағынан қапысыз аңғарамыз: Солды деуге құқым да, қақым да бар, (Солғандар ма, жоқ, гүлдің сапында олар). ...Екіншісі жайлы мен нен айтайын, Өзгелердің айтқаны мақұл болар ...[1, 19-б.]. Бір түп жусанның солуы – адамның о дүниелік болғанын мегзесе, екінші түп жусанның бүрлеп, шыққа тұнып тұрғандығы - өмір сүрудің ишарасы. Автометафоралар Е. Раушанов қолданысында басқаша мәнерде, өзгеше тәсілмен көрінеді. Бұл тұста орыс ақыны А. Блоктың «Ақындар бірбіріне ұқсастығымен емес, бір-бірінен айырмашылығымен қызық» [16, 70-с.], - деген тұжырымын келтіре кеткен орынды болар. Ақынның қызғалдақпен, бір түп жусанмен ауыстырылуы оның жан-дүниесінің қайнар бұлағы - өлеңнің шықпен бейнеленуіне сабақтасады. Яки гүлдің қауызына, жусанның бүріне таң алдында тұнатын мөлдір шық – көмейге кептелген өксік, көзге тығылған жас,– ақынның кіршіксіз таза сезімі мен өмірге деген құштарлығынан туындайтын өлеңнің метафорасы. Нұрлан Мәукенұлының «Жас ғұмыр – жалғыз терекпін» өлеңіне тоқталсақ, лирика-психологиялық әуенге құрылған туындының түйінді шумағы мынандай: Бір дерек – аса керектім, Жұмбақ тіл қаттың зерек түн.

Жапырағымды жайлап сөйлетші, Жас ғұмыр – жалғыз терекпін...[17, 117-б.] Өлеңнің түзілімінде Фариза Оңғарсынова, Есенғали Раушановтардың жоғарыда қарастырылған өлеңдерімен үндестік бар. Бұл өлеңдердің табиғаты ұқсас. Суреттеу, бейнелеу тәсілдері сабақтас. Лирикалық кейіпкердің екеуі де табиғат өскіндерімен ауыстырыла бейнеленген. Сол арқылы олардың ішкі әлемі танытылған. Табиғат өскінімен өзін сәйкестендірудің қаншалықты сәтті әрі шынайы шыққанына бұл автометафоралар мысал бола алады. Бірақ, әр қаламгердің өзіндік стилі де айқын көрінетінін айта кеткен жөн. Сондай-ақ Фариза өлеңі махаббат әуенімен өрнектелсе, Есенғали өлеңдері әкеге, анаға деген перзенттік сағынышты арқау еткен. Нұрлан өлеңінің өзегі – ақынның көңіл-күй толқынысы, жан толғанысы. Ағашпен сәйкестендірілген автометафора сол ағаштың бөлшегі – жапырақ түрімен де танытылады: Көк аспан-ау, көк аспан, Сенен биік жоқ асқан. Жапырақ боп қалқыдым Жұлындым да ағаштан...[17, 202-б.]. Табиғаттағы ағаштың жапырағы – ағаштың бір бөлшегі болса, өлеңдегі жапырақ – метафораның бір бөлшегі (деталі). Бұл бөлшектің өзі жан дүниедегі толқыныс пен арпалысты аңғарту үшін алынған. Ақын лирикалық кейіпкердің жай-күйін тереңдей таныту мақсатында оны бейнелеп отырған метафораның күллі ерекшеліктеріне, болмысына тереңдей үңіліп, қапысыз танытуға ұмтылады. Сыршыл сезімді бейнелі тіркестерге, шумақтарға сурет етіп көшіреді. Бұл жерде мәселені нақтылай түсу мақсатында Мұқағалидың «Жапырақ жүрек жас қайың» өлеңіндегі қайың – адам, жапырақ - жүрек метафораларын еске алайық. Сондай-ақ тобылғының күллі қасиетін өлең шумақтарымен бейнелей жырлаған Фаризаның, қауызына шық тұнған қызғалдақ гүлді немесе бүріне таңның мөлдір шығы тұнған бір түп жусанды автометафора еткен Есенғалидың ауыстыру тәсілдеріне назар салайық. Сонда жүйелі түрде қалыптасқан поэтикалық дәстүрді танимыз. Жоғарыдағы автометафоралардың дені адамды табиғат өскінімен (қайыңмен, тобылғымен, терекпен, гүлмен, жусанмен) бейнелеу тәсілімен жасалған. Бұлайша ауыстыра бейнелеудің түп төркіні мифтік танымда жатқанын байқау қиын емес. Әлемді алып бәйтерекпен кескіндеген алғашқы мифтік түсінік көптеген ертегілерде, мифтік әңгімелерде тұрақты сюжет болғаны белгілі. «Ғаламдық құрылымның «болмыстық» негізгі бейнесі болып өсіп тұрған ағаш (ғаламдық ағаш – мировое дерево) есептеледі» [2, 457-б.], – деп жазады мифті зерттеуші С. Қондыбай. Сондай-ақ, өсіп тұрған ағаш тек қана «ғаламдық ағаш» деп атала бермейтінін, ағаштың басқа да мифтік функциясы бар екенін, солардың бірі – «ғұмыр ағашы», яғни өмірді, тіршілікті беретін, сақтайтын не жарататын ағаш екендігін де айтады [2, 476-477-б.]. Жоғарыдағы Нұрланның «Жас ғұмыр–жалғыз терекпін» автометафорасының мифтік таныммен сабақтастықта екенін аңғара түсеміз. «Жалғыз терек» тіркесіне қатысты да мифтік түсінікке еріксіз назар ауады. Жапанда өскен жалғыз ағашты киелі санап, оған құрметпен қарау – қазақы сенімде бар.

Батырлар жырларында жапанда өскен жалғыз дарақ (ағаш) қайталана жырланып, архетиптік табиғатымен көрінеді [2, 459-б.]. Тек ауыз әдебиетінде ғана емес, жалғыз ағаштың жырлануы жазба поэзиямызда да канонды бейнеге айналған. Мұқағалидың «Жалғыз түп ағаш көріп пе ең // Жабырқап өскен далада» деген бейнелеуі осы сөзіміздің бір мысалы. Нұрлан өлеңіндегі терек метафорасы тереңдеп, оның жапырағы да бейнелеу нысанынан тыс қалмайды. «Жапырағымды жайлап сөйлетші»; «Жапырақ боп қалқыдым //Жұлындым да ағаштан» деп келетін жолдары туралы да мифтік негізден әңгіме қозғай аламыз. Қазақ фольклорының арналы бір саласы – аңыз. Аңыздардың көпшілігінде мифтік сюжеттер сақталған. Солардың бірі – ғұмыр ағашы мен оның жапырақтары туралы әңгіме. Бұл аңыз бойынша Жаратушы ие еккен ғұмыр ағашының басындағы жапырақтар – адамның жанына, рухына уәкілдік етеді. Дүниеге бір адам келсе, бір жапырақ өседі де, бір адам өлсе, бір жапырақ үзіліп түседі делінеді [18, 457-б.]. Ақын өлеңінде жапырақ сол рух, жан түрінде көрсетіліп, бейнелі сипатқа көшкен.

Ағашты, өсімдіктерді, шөпті киелі санаған мифтік таным кейінгі дәуірлерде поэтикалық мән иеленген метафоралардың қайнар көзі болды. Адамның тал, терек, қайың түріндегі кескіндеу – анимистік сенімінің, адамтабиғат бірлігін нағыз ақиқат деп қабылдайтын дүниетанымның нәтижесі. Бұл түсінік адамзат санасының даму барысында трансформацияға ұшырап, мүлде басқа мақсатқа – көркемдік-эстетикалық қызметке ауысса да мифтік таным елесінің маңызын жоққа шығара алмаймыз. «Қарт марал», «арыстан», «бөкен», «жез бұйдалы нар тайлақ», «құс» метафоралары туралы да мифтік танымды ауызға аламыз. Аң-құстарды өздерінің тотемі санау көптеген халықтар мифологиясына тән. Мифтік сана бойынша адам мен табиғат бір, сондықтан олардың бір-бірінен ешқандай айырмасы жоқ. Осы сенімнен мифтік құбылу туындайды. Яғни адам кез келген жануарға, немесе құсқа айнала алады. Осы таным уақыт өте, адамзат санасы дами келе поэтикалық бейнелеулерге негіз болды. Көңіл-күйді, әр түрлі ахуалды бейнелеуде маңызды қызмет атқарған метафоралардың «архаикалық қабаты» да белгілі дәрежеде көркемдік мән иеленетінін келтірілген мысалдардан аңғаруға болады. Сондай-ақ көптеген метафоралар адам болмысын табиғат құбылыстарымен ауыстыра бейнелеу арқылы да жасалады. Төлегеннің «Мен – марттағы найзағай күркірімін» автометафорасы осының айғағы. Бұлайша бейнелеуден көбіне лирикадағы мінез танылады. Н. Мәукенұлы енді бір өлеңінде: Қонған құспын – қайыңның бұтағында Қанатымды қағуды қайтіп қоям...[17, 162-б.], - дейді. Ақын лирикасындағы құс тұрпатындағы автометафора тұрақтанып: Қанатымды қағармын [17, 93-б.] – түрінде күрделене көрінеді. Түп негізі табиғатты тірі рух түрінде қабылдаған мифтік түсініктен бастау алатын поэтикалық метафоралардың әрқайсысының өзіндік мәнмағынасы, атқарып тұрған маңызды міндеті, арқалап тұрған жүгі бар

Е. Раушановтың «Ертегінің өлуі»[19,5] өлеңі космогониялық миф сарынында жазылған. Аспан шырақтарының, оның ішінде жұлдыздардың пайда болуы туралы мифтерде Үркердің, Жетіқарақшының, Шолпанның адамнан жұлдызға айналып, көкке көтерілуі туралы тұрақты сюжет кездеседі. Өлеңнің негізгі персонаждары – Үркер мен Шолпан. Пішіндік, құрылымдық сипаты өзгеше өлеңнің мазмұны мен көркемдігі де жаңаша қырымен танылады. Мифтерде, ертегілерде көп айтылатын Үркер әуелде адам болып кейіннен қуғыннан қашып, жұлдызға айналған делінеді. Фольклортанушы ғалым С. Қасқабасов Үркер туралы ел аузындағы мифтік әңгімелерді жүйелей келе, Үркерді «қауіптен қорқып, аспанға ұшып кеткен қыздар, оларды қорқытқан жеті ұры да қыздардың соңынан қуып, көкке көтерілген жандар деуге толық негіз бар»[2, 331], – дейді. Бір әңгімеде Үркер шоқжұлдызының саны – жетеу, ішіндегі біреуі ғана қыз делінсе, енді бірінде Үркер – айдың ұлы, Шолпан – айдың қызы дейді. Үркерді қуып жүрген Жетіқарақшы болса, Үркерді ( немесе оның қызын) қорғаушы екі батырдың тұлпары – Ақбозат пен Көкбозат. Үркер бірнеше жұлдыздар шоғыры екені де мифте естен шығарылмаған. Мифтанушы С. Қондыбай бұл аспан шырағының атауы, «батуы» мен «шығуы» туралы деректер келтіреді. Сондай-ақ, Үркердің «адами кейіптеуінің» нұсқаларын саралап көрсетеді [21,381-399]. Олардың көпшілігінде Үркер қыз кейіпті болып әңгімеленеді. Сондай-ақ ер адам ретінде айтылатын нұсқалары да бар. Мифтік әңгімелерде дерлік бірнеше адам түрінде бейнеленетін Үркер Е. Раушанов өлеңінде бір ғана (Үркер-аға) ер адам түрінде алынған. Ақынның жырлаған сюжеті де мүлде бөлек. Бұл персонаж лирикалық кейіпкердің (өлеңде әже ертегісін тыңдаушы бала немесе Үркер-ағаға етене жақын іні) жанына жақын тұлға. Фольклорлық үлгідегі тақпақтай жауаптасуға құрылған өлеңнің бірінші шумағының мазмұнында Үркердің «батуы», яғни «жерде жатуы» ертегі түрінде айтылып өтеді. Көкжиектен көрінбей кетіп, қырық күннен соң қайта

туатын бұл жұлдыздың аспаннан көрінбей кеткен сәті өлеңге былайша арқау болған: –Үркер ағам қайда екен? –Қыздарменен сайда екен. –Сайда нағып жүр екен? –Масақ теріп жүр екен. –Көктен неге кетіпті? –Көршісі өкпелетіпті. –Көршісі оның кім екен? –Шолпан деген қыз екен. Балалар фольклорындағы үлгіні пайдалана отырып, ақын бала ұғымына сай «жерге түсуін» жыр етеді. Әженің ертегісі түрінде баян болған бұл желі лирикалық кейіпкердің сәбилік шағындағы түсінігі мен түйсінуінен басталып, күрделі бейнелі ойға ұласады. Үркер, Жетіқарақшы, Темірқазық туралы мифтерде бұл үшеуі бірбірімен байланыста айтылады. Ал, Шолпан жұлдызы мен Үркердің байланысы туралы кейбір мысалдарды С. Қондыбай келтіреді [21, 390]. «Жерде қырық күн жататын» Үркедің «мифтендірілген» суреті Н. Мәукенұлының өлеңіне де арқау болған: Қырық күн жерде жатқан Үркер, Қырықтың бірі – Қыдыр кім? Тұңғиыққа үнсіз батқан Үркер, Томсарып саған үңілдім [17, 56]. Бұл өлеңде тіршілік заңы мен аспан шырақтарының қозғалысы бірбірімен байланыстырыла алынған. Үркердің қырық күн жерде жатуы «жұртынан жырақ кеткен» лирикалық кейіпкер мұңымен сабақтастырылады. Есенғали өлеңінде Үркердің көктен көрінбей кетуінің себебі – Шолпанның оны өкпелеткендігінен. Мифтік нұсқаларда ол өзін қуғындаған Жетіқарақшыдан қашып, жерге түседі. «Сөйтіп, қырық күн бойы алаңдамай тынығады» [20,336]. Үркерді өкпелеткен көршісі – Шолпан да архаикалық сана бойынша әу баста әйел болған, кейіннен жұлдызға айналып, көкке көтерілген. Шығыс мифологиясында жердегілердің қиянатынан қашып, жұлдызға айналған Шолпан – аяулы да қастерлі бейне. «Қазақтың, жалпы түркінің ең танымал «жұлдызы»(планетасы) – Шолпан» [21, 314] – дей отырып, С. Қондыбай оның қазақтың фольклорлық жадында тек әйел кейпінде ғана танылғанын айтады. Сондай-ақ, Шолпан(Ақ Шолпан) – бүкіл қазақтың түп анасы болып шығатынын мысалдармен дәлелдеп көрсетуге ұмтылады. Бұл пікірмен санассақ, Шолпан жұлдызға айналған әйел ғана емес, архетиптік бейне болып көрінеді. Тым ертедегі архаикалық мифтерде түп ананы Аймен, Шолпанмен байланыстырудың бір мысалы – Айман, Шолпан есімдері және бұл екі есімнің үнемі апалы-сіңілілерге немесе егіздерге берілетіндігі. «Ертегінің өлуіне» оралайық. Әже ертегісінің әсерімен аспан шырақтарына ерекше назары ауған лирикалық кейіпкердің көзімен ғарыш суреті де тамаша берілген.

Ертегісі әжемнің керім еді, Шілде түні. Ай нұры төгіледі. Лирикалық сазға бөленген өлең тілінде сол ғарыш төсіндегі құс жолының, Ақбозат, Көкбозат, Жетіқарақшы жұлдыздарының мифтегі функциялары құбыла жырланған. Ала арқан боп «Құс жолы» керіледі, «Ақбоз-Көкбоз» асаулар тебінеді, Арқанды аттап екеуін ала қашпақ, Топтан «Жетіқарақшы» бөлінеді. Жетіқарақшы жұлдызының алып кету, ала қашу әрекеті де ақын өлеңінің желісінен тыс қалмаған. Дегенмен, орталық тұлға Үркер болғандықтан басқа аспан денелері сол Үркердің айналасында ғана көрінеді. Жұлдыздар туралы мифтерде олардың әу баста адам болып ғұмыр кешкендігі айтылып, жердегі адамдар арасындағы іс-әрекеттер толығымен аспанға көшірілсе, ақын өлеңінде де жұлдыздар әлемі кәдімгі адами тіршілікке көшіп, ҮркерШолпан-лирикалық кейіпкер үштігінде желі тартады. Баяндалған оқиға, көңіл-күй, сезім әлеміндегі толқулар аспан мен жерді тұтастырған. «Өмірзая»толады көз алдымда, Көк лақ боп көгенде семіреді. «Шолпан» сұлу ағамды ренжіткен, Көзіне де ілмейді тегі, мені. Аспандағы жұлдыздар қозғалысы мен жердегі уақыт мезгіліне қатысты сәйкестіктер де бейнелі ойлауда өз үйлесімін тапқан. Сыршыл сезімге толы ертегі-өлең мұңлы сезімнің ахуалын аңдатуға бағытталғаны алғашқы шумақта-ақ аңғартылған. Өлеңнің кіріспесінде жаны жапа шеккен Үркер болатын. Өлең оқиғасының дамуында Үркерді ренжіткен Шолпанның өзі енді өзі сол кепті киеді. Өмірзая жұлдызы туралы мифтер көбіне жұлдыздың адам тағдырымен байланыстылығына нұсқайды. С. Қондыбайдың тұжырымына сүйенсек, қазақтар «Өмірзаяны» нақтылай алмайды. Мәселен, әр түрлі нұсқалы түсініктердегі Өмірзая – Шолпан жұлдызының, не Юпитер жұлдызының, немесе Сатурн жұлдызының атаулары, тіпті жеке адамның өз жұлдызы болуы мүмкін [21, 285-286]. Көбінде «Өмірзая» жұлдызы ай жаңасында ерекше жарқырап туатын, тез ғайып болатын кешкі жұлдыз. Аспандағы әр жұлдызды мифтік негізге сүйене отырып, кейіпкерге айналдыру, оларға қыз бен жігітке тән сезімді телу арқылы ақын лириканың өзегі – адам жанының қат-қабат сырларын бейнелейді. ...Сүмбіле еді, Қуқыл тарта бастады қырдың өңі. Сайға түстім ағамды жұбатпақ боп. Мені көріп Ақ Шолпан жүрді бері. «Сүмбіле туа су суыр» деген нақылды бәрі де білер. Қырдың өңінің қуқыл тарта бастағаны – жаздың өтіп, күздің жақын қалғанының хабары. Және көкжиектен көрінбей кеткен Үркердің қайта көкке көтерілуі де осы уақытқа жақын келеді. Өлең тілінде бұл кезең адами әрекет, жан әлеміндегі

қайшылық түрінде көрінген. Жұлдыз қалпын сақтап қалған Сүмбіле уақыт мезгілін анықтау қызметін атқарған. «Үркер-ағаны» ренжіткен «Шолпан сұлу» басында «Үркерге іні» лирикалық кейіпкерді көзіне ілмеген болатын. Енді «ағасын жұбатпақ болып сайға түскен ініні» көріп, соған қарай жүреді. Ақ Шолпанның Үркерге жүзін бұруы, алайда, бұл сезіміне жауап болмағаны лирикалық кейіпкердің жүрегін ауыртады. Сөйтсем Үркер тақпақ боп Айға сырға, Көкке қайтып кетіпті жайғасуға, Шолпан кері айналды, Той тарқады, Дір-дір етіп мен тұрмын сай басында. Мифологиялық сарындағы оқиға бірте-бірте рухани дүниедегі құбылыстарға қарай ойысады. Шолпаннан аулақтап, Айды жақын тартқан Үркер-ағаның әрекеті, Шолпанның кері айналуы лирикалық кейіпкердің көңіліне реніш ұялатқан. Лирикалық кейіпкер халін, Үркер мен Шолпан арасындағы қарым-қатынасқа деген көзқарасын «дір-дір етіп, сай басында тұрған» қалпы аңғартады. Аспан қара мауытпен көмкерілді, ...Жылап жүріп жерледім Ертегімді. Аямадың неге сен Ақ Шолпанды, Ертегімді, әжемді, тентегіңді. Әй, Үркер аға-ай! Мифтен бастау алған ертегі-оқиға ақын баяндауында өкінішпен, сезімге, сүйіспеншілікке деген тұрақсыздықпен тәмамдалған. Ақ Шолпанды, ертегі айтушы әже мен оны тыңдаушы ініні аямаған Үркер-ағаға деген өкпенің мәні тым тереңде. Ол - өмірдің баянсыздығы, тіршіліктің өтпелілігі, уақыттың тұрақсыздығы. Ақын ауқымды дүниеауи ойды сезіммен бейнелеп, аспан әлеміндегі жұлдыздар әрекеті арқылы танытады. Ертегілердің дәстүрлі аяқталуы, яғни мұратқа жету желісі бұл өлеңде жоқ. Оқиғаның басқаша аяқталуының өзі өлеңнің тақырыбына жауап беріп тұрғандай. Яғни «ертегінің өлуі» – мұратқа жетпеу, әу баста Шолпанға ғашық Үркердің тұрақсыздығы, Шолпанның мұңы, лирикалық кейіпкердің наразылығы. Неге, неге сен сонда аямадың Ақ Шолпанды, әжемді, тентегіңді. «Үркер-аға» метафорасы Е. Раушановтың «Түнгі жыр»[3, 115] өлеңінен де кездеседі. Бұл өлеңде де мифтен бастау алған сенім елесі көрінген. Жетіқарақшы, Ақбоз, Көкбоз, Үркер, Темірқазық жұлдыздары өлең мазмұнында өзіндік орындарын тауып, ақын қаламына тән мифопоэтикалық бейнелеу тәсіліне қызмет еткен. «Жетіқарақшы – жеті жұлдыз, Ақбоз, Көкбоз – екі жұлдыз...» Жеті мәрте айтқан сауап бір деммен, Жекенді су сыбырлады іргемнен. Көне күндерден тамырын үзбестен бүгінге дейін жалғасып жеткен сенімнің түбі, әрине, мифтік танымға барып тіреледі. Күллі тағдырын

Фольклорлық үлгілердегі қиссалар үрдісін, сондай-ақ дастан сарынын жаңаша қалыпта түрленткен «Ғайша бибі» поэмасы құрылымы, көркемдікэстетикалық құндылығы мен өзек еткен оқиғасы тұрғысынан алғанда өз алдына ерекше көркем дүние. Қазіргі қазақ поэмасының даму деңгейі, көркемдік-эстетикалық сапасы, поэма жанрының зор поэтикалық мүмкіндігі, тың ізденіс пен жаңашылдық төңірегінде ой өрбітсек, алдымен ойға оралып, назар аудартары – осы «Ғайша-бибі» поэмасы. Мазмұндық, пішіндік, стильдік тұрғыдан алғанда поэма жанрында көш бастарлықтай салмағы бар бұл туынды ақын Есенғали Раушановтың талантын жаңа қырынан танытқанын, оны таланты тегеурінді ұлт ақыны ретінде мойындатқанын айта кеткен абзал. Ең әуелі бұл поэманың романтикалық туынды екенін айтқан жөн. Романтизмге тән басты белгі ретінде ерекше жағдайда ерекше әрекет, мінездерімен танылатын ерекше қаһармандар екенін ескерсек, аталмыш поэмаға осы сипат тән. Сондай-ақ әдебиеттанушы Е.Тілешев «романтизм әдебиеті ... лиро-эпикалық поэмалардың өркендеуіне алып келді»[22, 118], - деп атап көрсеткендей, әдістік тұрғыдан романтикалық туынды болып саналатын «Ғайша бибі» ұлттық әдебиетіміздегі поэма жанрының лиро-эпика деп аталатын саласының дүниесі. Ұлы ойшылдардың бірі Гегельдің романтикалық көркемөнердің негізгі стихиялық белгісі – лиризм деген тұжырымына сүйенсек [23,243], ойымызды дәйектей түсеміз. Поэманың мазмұндық-құрылымдық сипаты өте күрделі болғандықтан, талдауды жекелеген бөлімдерге ретпен жүргізгенді жөн көрдік. «Ділім – қанағат, дінім – табиғат» деген түркі мақалын эпиграф еткен поэманың «Тізгін қағарында» алда айтылар оқиғаға барлау жасалып, түркілер тарихынан сыр тартылады. Таласты таласа емген екі елдің - түркілер мен түркі еместердің тұрмысы мен салты, атағы мен даңқы, салтанаты жырланады. Сонымен, ең әуелгі сөз поэманың «Тізгін қағары» туралы. Ауыз әдебиетіндегі жыршылық мәнерді жазба әдебиеттегі көркем сурет, айшықты тіл, бейнелілікпен ұштастыра жырлаған ақынның сөз кіріспесінің өзі оқырманды елең еткізерлік: Ғалайкум-ассалаума бас қонаққа, Сонан соң үлкен-кіші жас талапқа, Ниетімді жырға бұрдым, жүзімді – елге, Хиссасын Ғайша бибі бастамаққа [3, 318].

Алыстан жаңғырығып естіледі. Мақал бар: «Түлігім – жылқы, түбім – түркі», Ал, тарттық сол түркіден көшті бері[3, 318] – деген жолдардан ақынның қай тараптан, тарихтың қай тереңінен сөз қозғары байқалады. Түркілердің түп тарихын жыр тілімен өрнектей келіп, Көк Тәңіріне сыйынған сенімін, көшіп-қонып тірлік кешкенін тілге тиек ете отырып: Бір елдің өткені хақ көшіп-қонып, Көк селдір, көркем дала бесік болып. Әлі ешкім алдымызға жайған емес Сол көштің бума-теңін шешіп беріп[3, 318], - деп, сол тарихтың ашылмай жатқан сырлары мен қырлары барын айтып өтеді. Ақынның поэмаға арқау етіп отырғаны – сол айтылмай, ашылмай келген түркі тарихының бір қыры. Ақынның тарихты терең білетіні әр шумақта бір ойдың қазығына айналған елдің салты мен ғұрпын, көне дәуірлерде салтанатты сап құрған қалаларды жырлау мәнерінен көрінген. Түркілердің төрт тарапқа кеткен даңқы: Бас ұрып түргеш-басмыл бұл табынды, Саудаға Самарқаннан жұрт ағылды. Ыңыранып, керуен тартып Ұрым, Тибет, Елпілдеп елші салды Тұрпан, Үнді[3, 319], - делініп жырланады. Түркілер тарихын шерте отырып, Таластың арғы бетін мекен еткен «кіл батырға билік берген» елді ақын шартты түрде «түркі еместер» деп алады. Бұл ел де осал емес: Ері көп, көп майталман алғыры да, Аз емес арғымағы, заңды бұ да. Көк тіреп сол қағанат тұрса керек, Ортақ боп талай жұрттың тағдырына [3, 319]. Екі жұртты бір-бірімен аңдысқан, шарпысқан халі Біз айттық, екі жұрт та барыс дедік, Барыстар бір-біріне шалыс келіп, Аңдысып, айбат шегіп тұрмаушы ма ед, Тайқуды, шегінуді намыс көріп.

Біз айттық, екі жұрт та арыстан деп, Айқаспай арыстандар қалысқан ба ед? Әзірге жұлқыласпай бірақ олар Бір-бірін аңди тұрсын алыстан кеп[3, 321] – деп беріледі. Ақынның айтпақ ойы, ұстанымы – адамдар арасындағы татулық пен адамдық ниет, ізгілік мәселесі екені осы тарауда айқын аңғартылған. Поэманың әлқиссасында аңғартылған ой кейінгі тарауларда барынша терең тарқатылады. «Жыландар жыры» тарауында Талас жерін мекендеген ордалы жылан тағдыры сөз болады. Адамдардың қара ниетінен отқа өртенген жыландар мен

адамдар әлемі қатарластыра алынып, үлкен адамзаттық мәселе философиялық тұрғыдан көркем туынды заңдылығына сай зерделенеді. «Жыландар жыры» - адамдардың табиғатқа, сол арқылы өздеріне әкелген зауалын жыланның монолог-зары арқылы жеріне жеткізе айтып берген көркемдік тәсіл. Фольклорлық дәстүрдегі жыр үлгісін, ауызша және жазба әдебиеттегі ерекше әсер туғызған соңғы қайталау (эпифора) тәсілін пайдалана отырып, ақын жыланның зары арқылы күллі жаратылыстағы қайшылық пен қиянатты ақтарады. Ел жадындағы аңызда Айша қызды жылан шағып өлтіреді. Есенғали поэмасында осы желі болғанымен, Ғайшаның өлімі, жыланның шағуы мүлде басқаша жағдайда өрбіген. Адамдар тағдырымен жыландар әлемін қатарластыра берудің өзінде көне танымды негізге алу бар. «Бұл мақұлық күні бүгінге дейін қазақ сенімінде маңызды орынға ие болып отыр. Жыланға қазақ құпия таным, тылсымдық сипат берумен қатар, көмекшілік қасиет те берген. Басқаша айтқанда, жылан культі – арғықазақ мифологиясының басты сипаттарының бірі»[24,291] – деп жазады мифтанушы С. Қоңдыбай. Жыландар – адам мен табиғат арасын байланыстырушы тылсым сыр иелері болып та ұғынылады. Жыланды культ санаудың ауыз әдебиетінде, тұрмыстық салт-ғұрыпта көптеген мысалдары бар. Әруақты қастерлейтін қазақ сол әруақтардың жылан кейпінде көрінуіне сенеді. Бұл сенімнің бірнеше мысалын Е. Раушановтың өлеңдерінен-ақ табуға болады. Ақын жыландар әлемін белгілі бір маңызды себептермен оқиға желісіне енгізген. Зерттеу еңбектерге, мифтанушы ғалымдардың пікірлеріне сүйенсек, дербес өмір сүретін рух жылан кейпіне ие болады, яғни адам дүниеден өткенде оның жаны жылан кейпіне айналады. Сондай-ақ өзіміздің қазақы түсінікте жер астына жасырылған қазынаның иесі де жылан болады деп есептелген. Поэмада Талас жерін мекендеген ордалы жыланды қағанат халқы «жылан бауырына алтын басып ұйықтайды» деп, ордаларын ойрандап, өртейді. Тотемдік қағиданы бұзған, киеге қарсы қол көтерген адамды қарғыс ұрады деген көне сенім тарихты, танымды қастерлеу мақсатында да өзіндік роль атқарады. «Жыландар жыры» тарауындағы қасірет шеккен лирикалық кейіпкер дәрежесінде көрінген жыланның ішкі монологы – адамзат баласының адамшылық атаулыдан алыстап, табиғаттан алшақтауының түбі үлкен қасірет боларын аңғартқандай. Өрт ішінде аласұрған алтын бауыр ана-жыланның Кереге бойым жиырылып, Келте де болды-ау, ой заман. Қызыл көз қоңыз шүйіліп Желкеме қонды-ау, ой, заман[3,321], – деп басталатын зары: Үйімнің алды беткей-ді, Беткейден түскен өрт дейді. Осының бәрін жасаған Адамзат қалай көктейді[3,322] – деген жолдармен жалғасып, заман жылжыған сайын табиғаттан алшақтап, бұзылып бара жатқан адам баласының ниет-пиғылын паш етеді. Адамдардың

Ғайша – бұрынғы-соңды қазақ поэмаларында кездеспеген тың бейне. Өйткені оның дүниетанымы, адамдар, өмір жайлы ойы мүлде басқаша. Ешқандай дінді мойындамаса да, ол Құдайды мойындайтын. Бірақ Құдай – Адамның өзі деп есептейтін. Оның алдыға қойған басты мақсаты – «Төрт кітаптан шыққан бір кітап» атты еңбегін тез арада аяқтап, тарату болатын. Өзінің бұл еңбектерінің негізгі баптарында әлемді, адамзат қоғамын құтқарудың жолдарын іздестіріп, белгілейді. Ғайшаның ойынша, пайғамбарлардың соңы – Мұхаммед соққан ғаламат сарай (бұл жерде сенім), іргесінде Әбілхаят бұлағы, тыныш, жайлы тұрағы болғанымен, іргетасы әу баста дұрыс қаланбаған: Кешпейді мұт-мұсылман мүмкін мені, Кеңкелес шатып жүр деп шіркін нені. Бұзбасақ қисық үйді бүгін бірақ Үстіңе құлауы хақ бір күндері[3, 325]. Осылайша ислам дінінің қағидаларына қарсылық білдірген Ғайша түркілер мен түркіеместердің халіне қатты алаңдайды. Ертеңін ойламай, қанағатсыздыққа ұрынып жүрген халықтың пиғылынан шошынған ол Мұхаммед жасаған діннен қайран кетті, өйткені ол қателік жіберді деп ұғады да, сол қателікті мойындап, жөндеу керек деп шешеді: Бір саны артық кейде жүзден делік, Қатесін сұрасаңыз сіздер келіп: Алланы өз қолымен жасады да ол, Алысқа алып кетті бізден бөліп [3, 326]. Мұхаммедше Алланы адамдардан бөлек ұстау жөн емес деген тоқтамға келген Ғайша: Адамдар, сендер, сендер – Құдайсыңдар, Кез жетті енді осылай түсіндірер...

Ғарыштың керегі жоқ, жырақтың да, Көкте емес, Тәңір үшін тұрақ – мұнда. Біз айтсақ, адам қанша – Құдай сонша, Себебі, Адам – Құдай бір-ақ тұлға[3, 326] – деп, Адам баласы өзін құдай деп танығанда ғана бәріне өзі жауапты екенін сезінер еді деген қорытындыға келеді. Құласа да, бір Құдайдан көреді, Жыласа да, бір құдайдан көреді (Неткен сорлы ел еді?)

Құдаймын деп сезінсе егер ол өзін, Құдайға ұқсап сыйлар еді өзін де ...Адам – Құдай себебі[3, 328]. Еңбегіне тоқсан оғыз тұжырым тапқанымен, жүзінші – ең басты тұжырымды таба алмай қиналған Ғайша бейнесі барынша күрделі.

Болмады ғой болмаспен белдескенің, Жылан көшті жұртынан, сен көшпедің. Сыртың – адам болғанда ішің – жылан, Не болады ертеңің, жерлестерім? [3, 329] Қауымдастарының жан түршігерлік пиғылы мен қылығына налыған Ғайша бұл да Адамның өзін Құдай деп есептемегендігінен туындап отырған жай деп ойлады. Адамзатқа деген нала-кекпен өртенген жыландар енді сол адамның өз ішіне көшкенде адамзаттың ертеңі не болмақ деген үрей қызды мазасыздандырады. Осындай ой құшағында отырған сәтінде інісі Алмастың қағанның айтыс өткізбек хабарын жеткізгені Ғайшаға ерекше әсер етеді. Оның мақсаты – жеңіп, тіккен бәйгені алу емес, көкейінде жүрген ойды жеткізу. Автор, осы жерде өзінің болған оқиғаны баяндаушы, айтушы ретіндегі міндетін естен шығармай, айтысқа сипаттама береді. «Жапон халқы үшін Фудзияма тауының маңызы қандай болса, о баста түркілер үшін айтыс сондай еді. Ел кейін «айтыс ұсақтап кетті» деп жүрді. Ұсақтап кеткен айтыс па, жоқ ақындар ма?» [3, 330], - деп, бұл ұлттық өнердің мәдениет тарихында өте салмақты орны бар екенін аңғартып өтеді. Поэма оқиғасына араласқан Қағанмен оқырман осы кезде танысады. Ол да айтыстың әуел бастағы мәнін жоғалтқанына күйінген жан екен. Ол да шындықты білмек болғанмен, біле алмай дал болады. Өзі саудагердің кейпіне түсіп, сан мәрте айтысқа шығып, сөзді Қағанға бұрып әкеліп тірегенмен, ақын біткен мадақтаудан, мақтаудан ұзай алмайды. Ғайшамен айтыспаққа өзі шыққан Қаған тағы да сол шындықты білмек. Бұрынғы-соңды қазақ поэмаларында кездеспеген авторлық стильдің ерекшелігі сонда – жоғарыда өзіміз айтып

өткендей, тек болған оқиғаны айтып жеткізуші міндетін арқалап отырған ол «өкінішке орай айтыстың толық нұсқасы сақталмаған» дей келе, қыз бен жігіт айтысының кейбір тұстарын «сол айтыстың үзінділері деп ойлаймыз» деп ұсынады. Қыз бен жігіт болып сөз қағыстырған Ғайша мен Қағанның сөз саптаулары, айтқан ой-толғамдары, уәждері тамаша ұлттық поэтикалық тіркестерді, олардың зор көркемдік мүмкіндіктерін таныта алған. Бұл жерде, әрине, біздің айтпағымыз Есенғалидың нағыз ұлт ақыны ретіндегі тегеурінді таланты мен танымы. Ақын Ғайша қыз болып: Керме, керме, керме өлең, Керіп тартшы көлденең, Тұяқ біткен сүрінсін, Тізе біткен бүгілсін... ...Қайқы қылыш – қара өлең, Анаған да сермедік, Мынаған да сермедік [3,331] – деп төгілтсе, енді бірде Қаған болып: Ал, айт десең айтайын, Қаратаудың басынан Қайырайын өлеңді. Алатаудың тасынан Айырайын өлеңді [3,331] – деп термелетеді. Ақын айтысқа тән стильді толық сақтай отырып, екі айтысушының аузына замана, Қағанат жайлы күрделі мәселелерді салады. Ғайша тарапынан айтылатын Қағанның бойындағы келіссіз іс-әрекеттер шымыр тіркес, шынайы суретті сөздермен беріледі. Таққа Қаған мінген соң, Айласы бар мекерлік, Ақылы бар жетерлік Кеңге салды қамалды, Қырық шаһарды қаратып, Жиырма төрт елді тағы алды. Қырды қырып, ойды орып, Бәрінен күшті болсам деп, Аш бөрідей жаланды[3, 333] – деп Қағанды сынай отырып, сақтандыра сөйлейді: Әр Мұсаға бірақ та Бір перғауын табылар. Арғы бетті жалмаған Түркіеместің ханы бар. Сүңгі найза біз болсақ, Қырлы найза ол болар, Екі бүркіт шайқасса, Қара халық – қарға-дүр, Қар үстінде жорғалар[3, 333]. Ақын қолданысындағы ауыстырулар сол замандағы халықтың

ұғымына жақын, айтылар ойдың мәнін, астарын ұқтырарлықтай бейнелеулер. Ғайшаны өз заманының өресі биік ақыны, ерекше санаға ие жан ретінде танытқан ақын оның әрбір сөзіне, іс-әрекетіне сай ерекше поэтикалық тіркестерді қолданады: Солай деп орынынан тұрады қыз, Шудағы нар қамыстың шұбары қыз... [3, 334] Қаған мен Ғайша қыз кешкен психологиялық ахуалдарды да ақын қапы жібермейді. Айтысқан жігіттің көздерінен бір гәпті аңдап қалған қырағы қыздың сезімталдығын, қыз бойындағы ерекше талантты, бөлекше болмысты таныған Қағанның ішкі халін ақын төмендегі жолдармен береді: Бір гәпті қырағы қыз аңдап қалды, Сол гәпте зіл-батпандай салмақ бар-ды. Толқын-жұрт сазан-қызды алып кетті, Қаба алмай, «қап, әттең» деп қармақ қалды[3, 335]. Айтылар, баяндалар ойды бейнелеумен аңғартатын ақын осы шумақта біраз жайтты жеткізе алған. Ең әуелі қыздың қырағылығы мен сезімталдығы, қаумалаған көпшіліктің қызға деген қошеметі, сонан соң Қаған жүрегінде бас көтерген тылсым сезім халі осындай тың көркемдік тәсілдермен беріледі. «Толқын-жұрт», «сазан-қыз» бейнелеулері оқиға ауқымына орайлас көркемдеу тәсілі болса, қаба алмай, қапыда қалған қармақ – Қағанның сезімықыласы. Ақынның көркемдеу тәсілінің өзі бір-бірін аша түсетін, бір-біріне желі болып тартылатын, мағынасы тығыз үйлесімдікті сақтайтын сөздерден түзілген. Толқын, сазан, қармақ – бір-біріне қатысты детальдар болса, осы детальдар тұтасып, белгілі бір оқиға мезетін бейнелеген. Шумақтар арасында кездесетін тұтастай жолды қайталау поэманың саздылығын, ырғақ үйлесімділігін әрлендіре түседі. Қаған сезімін аңғартатын «Қаба алмай «қап, әттең» деп қармақ қалды» деген жолды ақын екі мәрте еспе қайталау түрінде қолданады. Айтысты тамашалап отырған тыңдармандардың қалпы да бір-бір жолға сыйдырылған: «Бибілеп» аңқау кемпір аруақтанды, «Бала ойын, бақсы зікір неме керек», - Соны айтып сақ сауысқан шал баптанды[3, 335]. Кемпірдің аруақтануы, шалдың сақтықты ескертуі, бәйгені талапайға салған көпшіліктің харекетін жырлай келе ақын: Сөздің де мойтабы бар, өткірі бар, Оқушым, мұнда мағына көп-ті ұғынар. Өлеңді мән деп емес, сән деп білу Болған ба ол кезде де деп күліп ал[3, 335], - деп, тағы бір ойды аңғартып өтеді. Өлең мен ақынға деген көзқарас, өлеңнің мәні мен мағынасына деген құрмет басқаша болу керектігі, алайда, мақтаншыл, айғайшыл түркілердің оны ұғына қоймаған дарақылығы ақын тарапынан сыналып өтеді. «Дәл өзіміздей» түркі халқының тағы бір қалпы Ғайшаның Алмас атты інісінің дорба толы алтынды бұлғақтатып, майханаға қарай тартып бара жатқандығы, сол майханадан «жерде – түркі, көкте – күн» деп ән салған мас дауыстардың шығуымен суреттеледі. Бұл шағын, сәттік

суреттер – түркі Қағанатындағы халықтың тұрмыс қалпынан хабар береді. Ғайшамен айтысқа жігіт болып шыққан Қаған бейнесі әрі қарай тереңдей ашылады. Ғайша-қызға деген алмағайып сезімді басынан кешірген Қағанның психологиялық ахуалы оның ауру ханшасымен қатысты беріледі. Тағы да түркі халқы өртеген ордалы жылан ауызға алынады. Ханыша өзі сезінген жайды түсіне кірген жыланмен байланыстырады. Қағанның ханышасының бөлмесіне шапаны мен мәсісін шешпей кіруінің өзінен сезімтал әйел біраз жайды аңғарған. Ханшасына дау айтқанмен, Қаған ойға қалады. Қағанның ойын білдіретін ішкі монологқа құрылған шумақтар арқылы ақын үлкен заманауи мәселелерді, сондай-ақ кейіпкердің жан дүниесіндегі қайшылықтар мен толқуларды бейнелеген. Әуелі: Мәлике-Маран дейді жылан пірі, Мен дағы жылан болып шығам түбі. Жылжыдым бауырым төсеп от үстімен, Жұрт етем деумен өңшең бұралқыны [3, 337]– деп, халық қамын жеген билеуші ретіндегі мақсатын толғаса, келесі шумақта ханшамен арадағы байланыс айтылады: Аллам-ай, сүймеймін ғой, сүймеймін ғой, Бұл байғұс соны бүгін білгені ме? [3, 337] Түркі халқының жақсы атағы шықсын деп қам жеген Қаған: Ел болам, емен-жарқын еркін күлген, Сол болды өзіме айтқан сертім бірден. Түркі үшін тұншықтырдым қанша ойымды, Қаншама сезімімді өлтірдім мен[3, 337], - деп толғана келе, есіне Ғайша қызды алады. Өзін сынаған Ғайшаның сөздері есіне оралғанда, билеушіге тән өктемдікпен іштей кек тұтады. Дегенмен жан дүниесіндегі екінші бір сезім еріксіз аян болады: Көзінен өткізсем бе керегенің, Тұрса ғой дар алдына көрер едім. Бұл пәле бірде алыстап, бірде таяп, Кетпейді көз алдымнан неге менің[3, 338]. Қағанның өз-өзімен сөйлескен халін аңдаған ханыша Қағанның өзі түсінбей дал болған ойын бекіте түседі: Ұмытып қалыпсың ғой сүюді де, Ғашықсың, ғашықсың сен, пірім, - деді [3, 338]. Ақын осындай психологиялық мезеттерді іліп алып, кейіпкер бейнесін таныта түседі. Әйелінің дәл айтқан дәлеліне қарсылық білдірмек болған Қағанның көз алдында ханыша жыланға айналып сала береді. Бұл – дүниедегі соңғы үміті үзілген, ең ақырында Қағанның өзіне деген ешқандай сүйіспеншілік сезімі қалмағанын түсінген сәттегі баз кешу қалпының суреттелгені. Фәниден бақиға өткен адам баласының рухы екінші бір тіршілік иесіне, яғни мақұлыққа, жәндікке ауысатыны туралы мифтік сенімді ақын көркемдік мақсатта қолданады. Мифтік құбылушылық желісінің қазіргі поэзиядағы көркемдік тұрғыда қолданылуының бірден бір мысалы ретінде осы тұсты атауға болады.

...Бұлаңы лаң сынды түлкі қыздың, Осы ма келешегі жұртымыздың. «Көкте – күн, жерде – түркі»... қайдам...қайдам, Сықпыты мынау болса түркіміздің [3, 340]. Майханадағы дырдуды көрген Қағанның осындағы дарақы топтан таяқ жегені, олардың мұны түркіеместің тыңшысы деп, тепкінің астына алғаны, даурыққан жандардың ойсыз іс-әрекеті Қағаның һәм оқырманның жанын ауыртады. Қағанның тұлғасын таныта түсетін тағы бір оқиға – оның Күлтегінмен жауаптасуы. Поэмада автор айтпақ болған негізгі идея Қаған мен Күлтегіннің, Ғайша қыз бен Мұхаммед Пайғамбардың тілдесетін тұстарынан айқын көрінеді. Автордың бұл тәсілі поэманың мазмұнын тереңдете түскен.

Қағанның Қағанат қамын ойлап, жаны күйзелгені оның Күлтегіннен медет сұрауынан көрінеді: Қағанаттан мият кетті, Қара орманнан ұят кетті, Қағаныңнан қайрат кетті, Ақ ордадан айбат кетті, Уа, Күлтегін баба, Медет бер! [3, 343] Қаған аузынан айтылатын кешегі күндей күркіреген түркі Қағанатының бүгінгі халі тарихтағы Қағанаттың әлсіреген кезеңінен хабар бергендей. «Қырық шаһарды қаратып, жиырма төрт елді түгел алған» Қағанның қасіреті не? Неге Қаған: Мен үйірлеп жинадым, Түркі қара бақ болды, Басқа жаманат қонды, - деп, немесе: Мен іргені кеңейттім, Тынысым тарылды бірақ.

Сен отырған елді көшірдің, Оңдырдың. Мен көшіп жүрген елді қондырдым, Қор қылдым[3, 343], - деп налиды? Бұ сауалдардың жауабын ақын Күлтегіннің аузына салады. Түркі Қағанаты үшін «түн ұйықтамаған, күндіз отырмаған» даңқты батыр

Қағанның қателіктерін санамалайды. Жан-жақтағы елді түркіге қосқанмен, ділі қосылмағанын, іргені кеңейткенімен, қорыққандар мен үріккендер амалсыздан дос болғанын айтып келіп: Жүректерді жаулайтын жол бар деп ем, Сен іргені кеңейттің қорғанменен. Жалған тарих әдем шынжыр сынды Тез үзілер, әдемі болғанменен.

Неге бердің бұлдасаң көмегіңді, Тек төр жаққа сүйрейсің неге еліңді? «Қор болма» деп жазғанмын тасқа өсиет, «Зор болу» деп оқыпсың сен онымды [3,345], - деп, Қағанның басты қателігін көрсетеді. Күш, зорлық, әділетсіздік өктемдік еткен кезде дұрыс жолдан адасу болатынын Күлтегін шегелей айтады. Ең алдымен керегі – рух еркіндігі дегенге мегзейді. ...Көшкен елді қондырдың – мұның да шын, Өзі қонуы керек-ті бірақ оның.

Түркі үшін төсектен безіндің де, Ақылға ердің, ұмтылды сезім мүлде. Сен қорладың өзгенің бәрін, бәрін, Сорлағаның сол, балам, өзіңнің де [3,345]. Қағанатты нығайтам деп жүріп, өрескел қателіктер жіберіп алған Қағанға Күлтегін осылай тіл қатады. Түркі жұрты үшін таусылып жүрмін деген Қағанға Күлтегін енді бір мезет былай дейді: Іргеңді көрдім – жарадың, Ішіңе қарай келейін. Түркінің жеті белгісін Түгендеп берші, Қағаным [3,340]. Күлтегіннің бұл сауалына Қаған жауап бере алмайды. Енді осы белгілерді Күлтегіннің өзі санамалап, таратып түсіндіреді. Күлтегін айтқан түркінің бірінші белгісі – үш тілі: ана тілі, дос тілі, дұшпан тілі. Дұшпан тілі – жау келіп қысқан күні керек, күштімен күшті арқылы тіл табасың; жауын сыйлай білмеген досын да сыйлай алмайды, сондықтан дос тілін қадірле; ана тілі - өзің, сен ешкімнен зор да емессің, қор да емессің дейді. Екінші белгісі – үш серігі: қылышы, қобызы, шақпағы. Ақын бұл үшеуін сипаттағанда : Қайсысы артық? Қылышы болар, бәлкім, Ата жауға білінер содан нарқың. Бірақ, қылыш сөз алса, отың сөніп, Қобыз болып боздайды бодан халқың.

...Мына қапас жалғанда ең жарығы, Ең сыйлысы шақпағы шығар мүмкін [3,347]– дейді. Түркінің бұл үш серігі ақын тілінде «Артық та емес, кем де емес, үш қоңырым» деп мадақталады. Күлтегін айтатын үшінші белгісі – үш түймесі: тамағында, жүрегінде, кіндігінде. Тамағындағы түйменің серті: «Көк Тәңірі, қолдай гөр, жебе мені, Ас арамы болады, сөз арамы, Тамағыма берікпін» дегені еді. Жүрегіндегі түйменің серті: «Көк Тәңірі, қолдай гөр, жебе мені, Тамағымнан өтсе де серт түймем бар, Жүрегіме жетпейді» дегені еді. Кіндігіндегі түйменің серті: «Көк Тәңірі, қолдай гөр, жебе мені, Жүрегімнен өтсе де, серт түймем бар, Ұрпағыма кетпейді» дегені еді. Түркі халқының бірлігі мен берекесін сақтау үшін айтылған бұл белгілердің қай-қайсысы да ұлттық рухани құндылықтар. Бұдан әрі айтылатын белгілер де солай. Ақын ұлттық таным мен салт-ғұрыптарға тереңдей үңіле отырып, оның тарихын жаңа сипаттармен танытуға ұмтылады. Қағанға Күлтегін айтатын белгілердің барлығы да осы мақсатта туындаған. Халық өзінің шыққан тегін, танымының бастауларын тәрк етсе, бақытсыздыққа ұрынбақ. Осы ойды қазық ете отырып, Күлтегін төртінші белгіні сипаттайды. Ажалдың бары ақиқат, ертең өлген күні кеудеңнен ұшқан рух жәндікке немесе аңға қонбақ. Мифтік танымдардан бастау алып, кейіннен діни түсініктерге негіз болған рухтың мәңгіліктігі туралы сенім поэтикалық тұрғыда ұлттық рухтың жасампаздығын ишаралайды. Тәрк етіп қара моланы, Ұшады рухың самғай бір. Самғай бір барып қонады Жәндікке, аңға қандай-дүр.

Ол, бәлкім, жылан, қарға-ды, Жоқ, жыртқыш тіпті арам ол. Біреуін таңдап ал дағы, Үйіңде бағып-қаға гөр[3, 349]. Рухты қастерлеу идеясының астарында өткенге құрмет, тарихқа тағзым жатқанын аңдау қиын емес. Рухың зәрлі ме, әлде нұрлы ма – бәрібір балаңа, яғни ұрпағына қалар мұра. Осы ойды толғай келе Күлтегін: «Қош» деген сәтте өмірге, Рухың солай көшеді. Төртінші белгі: төріңде Қандай аң жатыр? –

Осы еді [3, 350]– деп, төртінші белгіні түстеп көрсетеді. Осы ойды жалғастыра отырып, тегі – бөрі болып, бөрілі байрақ көтерген түркілердің сол бөріні қастер тұтып, тегін ұмытпауы керектігін ескертеді. Бесінші белгі – осы бөрі, рухы көшкен аңмен бірге бөріге төрден орын берсе, екі аң тату боп өссе дейді. Даланың еркін өр елі Бөрідей жауды қоршаған. Түркінің түбі бөрі еді, Бөрілі байрақ - ол содан.

...Тегін ұмытар болса адам Несі артық оның жәндіктен[3, 350], - деген жолдар арқылы ақын түп тамырдан қол үзбеуді насихат етеді. Алтыншы белгі: Түркіде тағы салт бар-ды Ұстанар түгел дос-туыс. Ес білген кезде баптар-ды Екі әбзел, екі ат, қос қылыш.

«Анда үшін!» дейтін біреуін, Тигізбей тегі басқаға. Айтатын сосын тілеуін: «Андамды жауға тастама!» [3, 350] Андасының қамын өзінен артық ойлар азаматтық – түркі жұрытна тән хас белгілердің бірі болып бағаланады. Түркіге лайық көшелі белгілерді санамалап, түсіндірген Күлтегін – елдікті, ұлттық болмысты сақтау жолындағы үлгі боларлық тұлға. Рухқа тағзым еткен түркілер үшін ол – архетиптік бейне дәрежесіне көтерілген. Күлтегінді поэма оқиғасына араластыра отырып, ақын оның осы сипатын басты назарда ұстайды. Халқының майханаға жиналып, масаң күй кешкен қалпына налыған кездегі Қағанның медет тілеп, жүгінері де осы Күлтегін болады. Түркінің алты белгісін санамалап берген даңқты батыр жетінші белгіге келгенде жұмбақтауға салады: Адам боп туып-өстің бе? Осы бір шыңға жет, ерім. Жетінші белгі...ешкім де Айтпайды оның не екенін[3, 351]. Осы жетінші белгіні табам деп, талайлар тарлауыт асқан екен. Бір кезде жетімек болып күн кешкен Тәңірі де осы жетінші белгіні аласұрып іздеген. Сол белгіні дөп тауып, тәңірі болып көкке ұшып кеткен екен. Яғни, жетінші белгіні тапқан адам бірден Тәңіріге айналмақ. Бірақ, адам ол жетінші белгіні таппақ түгіл әлі өзін танып болған жоқ. Күлтегінмен тілдескен Қаған: Көз емес, көзім көр болды, Көкірегіме шер қонды. Іздемей келдім неге мен

Көмулі жатқан көмбемді?! Жеті белгіні түгелдей Сақтаңдар деймін елге енді[3,352], - деген тоқтамға келеді. Күлтегін оны түгел сақтау мүмкін емес, өйткені ол түркі мен бұл түркі бір емес, олардың заманы басқа, өткенге қызықпа, келер күнге құлақ сал дегенді айтады. Жетпейтін бір нәрсе бар. Ол не? Күлтегін Уай, не дейін саған, балам? Оны мен де таба алмағам Оны мен де таба алмағам[3,354], - десе, осы ой Ғайша мен Мұхаммед Пайғамбар жауаптасуында да қайталанады. Адасып жүрген адамзатқа жұмбақ бір тұжырым бар. Ғайша қыз өзіне жүзінші етіп белгілеген бұл тұжырым ешкімге де мәлім емес. Адам – Құдай ұстанымын шырақ еткен Ғайшаға Мұхаммед Пайғамбар: Соқтыңыз-ау тұсымнан кеп Қаңтардағы боранша. Дінде менің ісім бар ма ед, Адам Құдай бола алса. Қинағанда сор ғасыр кеп, Жалаң аяқ тастақпен, Адам хайуан болмасын деп, Алланы алып қашпап па ем.

...Кім ойлаған шабады деп, Адам азса Құдайға[3,355], - деп, мұң шағады. Ғайшаның уәжіне жауап қайтара отырып, Мұхаммед Пайғамбар үлкен философиялық ой толғайды. Ислам жолы – ақиқат, Алла – шындық деген ойын айта келе Ғайшаға: Шабыт дейді мұндай халді, Беу, ақынның жүрегі! Ал, Ислам шынға айналды, Ол себебі дін еді.

Сіз сол діннен көп арыға, Көп арыға сермейсіз, Адам Құдай боларына Өзіңіз де сенбейсіз[3,357] – дейді. Күлтегіннің жетінші белгіні жұмбақтағаны тәрізді Ғайша да өзіне жетпей тұрған бір тұжырымды Мұхаммед Пайғамбардан сұрайды. Мұсылман діні туралы аңыз-хикаяттарды Алланың жүз бір есімі болатындығы, адам баласына оның тоқсан тоғызы ғана аян болғандығы айтылады. Осы желі Мұхаммед Пайғамбардың айтуымен поэмада былайша баяндалады: Алла есімін аяладым, Қайталадым жатарда. Өзімді өзім аямадым Сол ір ұлы сапарда.

Уа, не дейін, саған балам, Оны мен де таба алмағам, Оны ешкім де таба алмаған... [3,359] Яғни, адамның құдай болмағы бос әуре. Бірі кем дүние – жұмбақты ақырына дейін шешу, дүниенің күллі құпиясын ұғыну мүмкін емес. Ақын поэтикалық орамдармен баяндаған жетінші белгінің жұмбақ болуы, жүзінші тұжырымның табылмауы – бәрі де соның дәлелі. Бұл дәлелді пайғамбарлардың әуелі де ақыры да болған Мұхаммед те бекіте түседі.

болған модернизм [25, 22], ғалым Б. Майтановтың ойынша «әрбір әдеби дамуда болуы тиіс постмодернизм [26,150] романтизммен терең тамырласып, жаңа көркемдік ізденіске жол ашқан.

Қырылармысың, сұмдық-ау, «Қара нәпсінің» өтінде, Қолыңда емес, қыл бұрау, Қыл бұрау сенің ниетіңде[1,372]. Ғайшаның көз алдында базардан алтын арқалап шыққан Мәстекбайдың да басы денесінен бөлініп, ұшып түседі. Үй тола тышқандарды көрген соң сандық түбіндегі екі жыланды алып, жылай отырып, жырлаған Ғайша оларды тышқандарды қууға жұмсайды: Тарасын менің денеме, Сүр болып кеткен уың бар. Шықты ғой тышқан төбеге, Қуыңдар, кәне, қуыңдар.

Ініне қайта тығыңдар, Қаумалап жүрген жыртқышты. Бәрін ал, тіпті жырымды ал! – ...Соны айтып Ғайша сылқ түсті.

Сылқ түсті, бітіп қалды дем, Ақырет сәті келді оның. Оянған жылан алдымен Шағады көзі көргенін[1,373]. Поэма финалында халықты құтқарсам деп арпалысқан өресі биік, ортасынан оза туған дана қыз осылайша қаза болады. «Сөз қаңтаруда» «Адамзат ойының нашар дамығаны сонша – олар тек болған соғыстардың ғана тарихын жазады, ал, болмай қалған соғыстар қаншама? Олар туралы біз

Не болды «қара нәпсі» зобалаңы? Айтпайды хисса бірақ одан әрі... [1,374]- деп толғайды. Поэманы философиялық-психологиялық мәні терең, мифтік сарында жазылған деп айта алсақ та, жалаң тарихи тақырыптағы туындылар санатына қоспаймыз. Адамзатты аман сақтауға ұмтылған Ғайша, түркі Қағанатының даңқы мен еркіндігін сақтау үшін арпалысқан Қаған – тарихи сипаттан гөрі символикалық мәнге ие бейнелер. Белгілі бір тарихи кезең оқиғасы назарға алынғанымен, ақын адамзат қоғамына тән мәселелерді арқау етеді. Поэма оқиғасына үңіле қарағанда, өзіміз өмір сүріп отырған қоғамға тән әрекеттерді де аңдағандай боламыз. Осы тұрғыдан туындының философиялық астарының бір қырын ұғуға болады. Жалпы, поэмадағы кейіпкерлерді тізбелесек, олар – орталық кейіпкер Ғайша, Қаған, Ғайшаның ақын досы Мәстекбай, інісі Алмас, сондай-ақ бұрын-соңды көркем жазба шығармалардың кейіпкерлері ретінде көріне қоймаған Күлтегін мен Мұхаммед Пайғамбар. Бұл аталған кейіпкерлер поэмада өзіндік орын алған. Қағанмен тілдесетін Күлтегін – ұлттық рухтың ишарасы болса, Ғайшамен жауаптасатын Мұхаммед пайғамбар күллі адамзаттық рухани құндылықтың бейнесіндей. Ақындар бейнесінің өзі екі кейіпкер арқылы екі түрлі дәрежеде танылады. Ғайша – ортасынан озық туған, танымы дара, жоғары саналы жан. Оның ақындық дарыны адамзаттық ұлы мұраттармен сабақтасып жатыр. Екінші ақын Мәстекбай – өресі өз ортасынан аса қоймаған, өлең мен ақындықтың мәні мен қадірін түсіне қоярлықтай түсінік аясы жоқ жан. Автор Мәстекбай арқылы тайыз танымымен мақтау мен дарақылыққа елтіген жандардың айналасындағы дарыны кем шығармашылық иелерін танытады. Оның жырлары жалпы жұртқа түсінікті, солар керек еткен дәріптеуді қарабайыр түрде түсініктеріне сай жырлап бере алады. Ал, Ғайша өз ортасына түсініксіз. Себебі, даурыққан, дарақылыққа бой алдырған, елдің ертеңін есінен мүлде шығарған көпшілік оны қабылдай алмайды. Ғайшаның жан-жүрегін ауыртқан мәселелер олардың санасына кірмейді де. Түркі жұрты үшін өмір сүріп жүрмін деген Қағанның өзі Ғайшаның дәрежесінде емес. Астары терең, салмақты көркем де бейнелі тіркестермен, төгілген кестелі тілмен түзілген жыр жолдарының қара сөзбен аралас келуі, автордың жыршы міндетін атқарып отырғандай көрінуі, қосымша беріліп отыратын түсініктемелер, бір-біріне мән үстеп, мағына қосып отыратын шумақтар, сөздің саздылығы мен ырғағы, үйлесімді қайталаулар мен сөз термелеу поэманың көркемдік маңызын арттыра түседі. Халық жадындағы аңызды

негізге алғанымен, оны мүлде басқа арнада дамытқан ақынның ұлттық және адамзаттық мұраттарды биік көркемдік деңгейде жырлай білуінің өзі ақындық қарымның қаншалықты кемелге келгенін дәлелдейді. Әрине, түрлі тақырыпты қамтыған поэмалар ХХ ғасыр әдебиетінде көптеп жазылды. Солардың ішінде шоқтығы биік тұрған «Ғайша бибі» поэмасы екенін де айтпай өте алмаймыз. Ойымызды тұжырымдай келе, күллі поэманың мәні мен мағынасын танытатын ақынның мына шумағын тілге тиек етеміз: Аулақпыз атасы арзан болжамдардан, Жұртында әр ғасырдың олжаң қалған. Жамиғат, біздің тарих – алтын шынжыр, Әр жерден жиі үзіліп, көп жалғанған [3,374].

Әдебиет теоретиктерінің пікірлеріне сүйенсек, поэтикалық мифологияның эстетикалық негізделу пішіндері әр түрлі болып келеді. Олар төмендегідей: 1) табиғат күштері антропоморфтық құдай дәрежесінде әрекет ететін мифологиялық сюжет; 2) мотив және жекелеген бейне – мифологем; 3) стихиямен анықталатын әлемнің мифопоэтикалық үлгісі [27,8]. А. А. Фет поэзиясындағы мифологизмді арнайы зерттеген орыс әдебиеттанушысы Г. Козубовская осылай тұжырым жасайды. Қазіргі әдебиеттануда біз сөз еткелі отырған мифологеманың әртүрлі анықтамалары бар. Олардың бірінде: «Мифологем – сюжеттің құрамдас бөлігі»[28,220], – делінсе, келесілері: «Мифологем – өз бойына жаратылыс және оның шегі‐ шекарасы туралы тылсым сырларды жинақтаған интуитивті‐ эмоциональды бейне» [29,36], «Мифологем – наным‐ сенімге қатысты салттарды нақтылай танытатын символдар арқылы білдіру мен түсіндірудің нәтижесі» – дейді [30,295]. Бұл тұжырым, пікірлерді жинақтап, қорытқанда барлығы да бір арнаға кеп тоғысады, яғни, мифологем – мифтік санадан бастау алған, жаратылыс тылсымы мен кие‐ қасиет туралы ұғымдарды бойына сіңірген дара бейне әрі тұрақты мотив. Мифологияның поэтикалық қызметі туралы Е. Раушанов поэзиясына қатысты сөз қозғасақ, ақын өлеңдеріндегі мифологемаларды қарастыру қажеттігі туындайды. Өз туындыларында мифологиялық сюжеттерді түрлі көркемдік‐ бейнелілік мақсатта кеңінен пайдаланған ақын ұлттық танымдық бастауларға көп жүгінетінін айтқанбыз. Содан болар, қасиет пен кие туралы ұғымдар ұлттық мифологиядағы көнеден орныққан бейнелермен көрсетіледі. Солардың бір мысалы – аққу. Түркілік мифологияда бұл құстың қасиеті мен киелілігі жайлы айтылатын әңгімелер көп. Аққу – халық сенімінде атуға тыйым салынған аң‐ құстардың қатарында. Мифтік танымда аққу, сондай‐ ақ үш кеңістікті жалғастырушы құс ретінде бейнеленетініне мифтік құбылушылық желісіне байланысты талдауымызда тоқталған болатынбыз. Түрлі аңыздарда айрықша жаратылған керемет иелерінің, әулиелердің аққу болып ұшуы туралы желілер бар. Аққу ұлттық поэзиямызда да көп

жырланған құс. «Құладын құстың құлы еді / Тышқан жеп жүнін түледі / Аққу – құстың төресі / Ен жайлап көлді жүр еді/ Құладын қуды өлтірсе / Өз басыңа келеді» деп жырлайды ХҮ ғасырда өмір сүрген данышпан жырау Асан қайғы. «Аспанды бұлт құрсайды/ Күн жауарға ұқсайды/ Көлдегі қулар шулайды/ Көкшіліден ол айуан/ Соққы жегенге ұқсайды» дейді Асаннан заманы сәл ғана кейіндеу Шалкиіз жырау. Екі жырау да аққуды метафоралық‐ символдық бейнеге айналдырған. Асан қайғы аққу арқылы Жәнібек ханды тұспалдаса, Шалкиіз би Темірге қарата сөз сөйлегенде өзін бейнелейді. С. Сейфулиннің «Аққудың айрылысуы» поэмасына сыңарынан айрылған құстың трагедиялық халі арқау болса, М. Мақатаевтің «Аққулар ұйықтағанда» поэмасында киелі құсқа оқ атып, қасіретке ұрынған бейшара ананың азасы жырланған. Адам – табиғат – шығармашылық – осы үштіктің бірегей тұтастығы негізінде өзінің мифтік шығармашылығын даралаған ақын аққуды шығармашылықтың тылсым күшімен байланыстырады. «Сурет» өлеңінде табиғат аясындағы құбылыс нысанға алынғанымен басқа ой аңғарымы берілген. Табиғат тұтасымен поэтикалық әлемге айналған: Аққулар барады ұшып, Жанарынан гүлдердің тамады шық. Тұмса бұлттар тұрлаусыз сенделеді, Тұла бойым өрт болып жанады ысып[31,20]. Мифологиялық ойлау дәуіріндегі мифтік сана табиғатты ой‐ санаға ие тірі рух ретінде танығаны белгілі. Поэтикалық ойлау жүйесінде бұл таным трансформацияға ұшырап, түрлі көркемдік мақсаттарға жұмсалды. Ақын шығармашылықты – өзінің музасын аққумен бейнелеп, жан әлемінің әр алуан халін өлең шумағының келесі үш жолына көшірген. «Жанарынан гүлдердің тамады шық / Тұмса бұлттар тұрлаусыз сенделеді» жолдары лирикалық «меннің» мазасыз, сезімтал жан дүниесінің метафорасы болса, «Тұла бойым өрт болып жанады ысып» жолында субъект психологиялық ахуалымен тікелей көрінеді. Бұл тұста ақынның поэтикалық дүниетанымын екі қырын көреміз. Бірі – табиғатты ұғыну, қабылдау ерекшелігі, екіншісі – табиғат пен адам арақатынасының нәзік сырларын тану ерекшелігі. Табиғатты алдыңғы орынға шығарып, күллі бейнеленер ойды, адам жанының алуан күйін сол арқылы таныту – Есенғали ақындығына тән басты сипат. Осыдан келіп ақынның табиғатты «мифологияландыруы» туындайды. Раушанов лирикасындағы мифологизм – оның тұтастай поэзиясына, тек поэзиялық шығармаларына ғана емес, сонымен қатар прозасы мен драматургиясына апарар жол (Есенғалидың «Нұрдан жаралған» романы мен «Нұқ пайғамабардың кемесі» пьесасын, құстар тақырыбындағы танымдық мақалаларын айтып отырмыз). Ақын өлеңдерінінің көпшілігінде мифтік желі астыртын түрде көрініс береді. Соның бір мысалы осы өлеңі. Өлеңде табиғат жай ғана фон емес, субъектінің бүкіл болмысын айқара ашқан сырлы әлем, микрокосмның (субъектінің) макрокосмда поэтикалық тұлғалануы. Аққу, бұлт, гүл – әрқайсысы өзіндік екінші бір мәнге ие мифологемалар. Бұлардың ішінде аққу алдыңғы қатарда. Лирикалық «меннің» рухани аңсары өлең де сол аққудың қанатына телінген. Қанат – тәңір қалауымен құстарға, мифтік

жылқы – пыраққа біткен ерекшелік. Қала берді діни әңгімелерде арқаларына қанат біткен ерекше жаратылысты, тәңірі дарытқан ғажайып қасиетке ие адамдар туралы айтылады. Яғни, қанаттың тылсым қасиеті бар. Еркіндіктің, биіктіктің, шалқыған шабыттың ишарасы болған қанат әлемдік мифологияда айрықша орынға ие. Есенғалидың тағы бір өлеңінде көркемдік деталь ретіндегі қанат барынша идеалдандырылған. Ғалам да, ғалам, ғаламнан‐ ай, Аспанды ғана көрем де: Құлдық деймін ғаділдігіңе жан Аллам‐ ай, Періштелер мен құстар жүрген соң төбемде [31, 268]. Құс жаратылысы қанатты болса, діни мифологияда айтылатын періштелер де қанатты. Ақын осы қанатты тілге тиек ете отырып, құстарға айрықша арзу тілегін білдіреді: «Маған бермей сермей ұшар қанатты / Құсқа бергеніңнен айналдым»; «Еділ де боп, Жайық боп / Ғайыптан бір күн тайып кеп/ Маған қанат біткенмен / Мен оны құсқа сыйлап жіберер ем бәрібір/ Айнам, аспан саған ғана лайық деп». Аспан – тазалықтың, кіршіксіз рухтың мекені. Оған лайық пенде баласы емес, періштелер мен құстар ғана деп пайымдайды ол. «Мәңгі бақи аппақ адалдықтың, асқан сұлулықтың, тәкаппар биіктіктің өлшеміндей сеңгір таулардың басында жүретін пәк құс күнәһар, қапас жердің тыныс‐ тіршілігіне шыдай алмайды екен. Иә, Жер – біздің яки күнәһар пенделердің мекені, ал аспан болса, періштелер мен құстарға ғана лайық» деп, ақын өзінің құстар туралы жазбаларында бұл пайымын бекіте түседі [32, 39]. «Кер құла атты Кендебай» атты қазақ ертегісінде адам перісі ханының қыздары алты аққу болып ұшып, Кендебайды іздейді. Бір аққудың(кенже қыздың) кебісі Кендебайдың қолына түседі. Мифтерде аққу құс сұлу қыздың екінші бейнесі, қалпы болса, ақынның поэтикалық кеңістігінде тілдік, философиялық тұрғыдан ғайыби (абстрактілі) болып саналатын киелі өнердің пішінінде. Мифтік желілерді көркемдік шеңберде саралай келе ақын өзіндік «мифтік шығармашылығын» тудырған. Сонымен, «Сурет» өлеңіне оралайық. «Жылдар бойы сан іздеп таба алмаған/ Жыр дәптерін оқытты маған далам/» деген жолдардағы дала – табиғат пен жыр дәптері – шығармашылықтың бірлігі мен үйлесімі ақын қабылдауымен келісті суреттелген. «Қанатында екен ол аққулардың/ Қауырсын боп мен неге жаралмағам?» дейді ақын сол бірлік пен үйлесімнің астарына үңіле келе. Қауырсын текті қанат – ақынның жырға құмар жанының арманы. Осы жерде жоғарыда айтылған адам – табиғат – шығармашылық үштігінің ғажайып бірлігі ашыла түседі. Ақын бастау көзі табиғатпен туыс шығармашылықтың (өнердің) тылсым құдыретіне шексіз табынушы. Рухани дүниесіне қажет арман‐ өнерді киелі құс – аққу бейнесінде кескіндей отырып, оны күллі саналы ғұмырының қызығы мен мәні деп таниды: «Тәтті түстер секілді таңда көрер / Тәнті қылып өзіне арман‐ өнер /Суылдап кеп дарияны құшты міне / Су атасы Сүлеймен, жар бола гөр». Толығымен арман‐ өнердің көзге көрінер нақты бейнесін иеленген аққу өзінің мекені – сумен(дариямен) қауышады. Рух пен өнердің табысуы, жан‐ дүние бірлігі

назырқанса/ Аққудай айдынынан ұшып кеткен» [31, 39], – деп мінездейді. Суылдап кеп дарияны құшқан, назырқанса айдынын тастап ұшып кететін аққумен рухани болмысты үндестіру арқылы ақын жаңа көркемдік кеңістік ашады. Мұқағалидың Төлеген қазасына арналып жазылған өлеңінде «Торғай‐ өлең шырылдап бара жатты/ Аузында ажал дейтін сұрапылдың» деген жолдар бар. Мұқағалидың «торғай‐ өлеңі» Есенғалида «аққу‐ өлең» болып күрделенген. Үш әлеммен байланысты киелі құс сол киелілігімен, сондай‐ ақ озбырлықты көтере алмас нәзіктігімен, қиянаттан жапа шеккен қорғансыздығымен ақын поэзиясынан салмақты орын алған мифологема. «Қазақ құсбегілері ешқашан аққуға құс салмайды, бүркіті, сұңқары аққу алыпты деген құсбегінің атын естіген емеспіз, есігіміз де келмейді» дейді тағы ақын аққу құс жайлы танымдық мақаласында. Бұл жазбадағы қисынға жүгінсек, жұмыртқа атаулыны азық ететін жылан аққудың жұмыртқасына тимейді екен. Әсіресе балапанға өш жыртқыш құстар да аққудың балапанына тимейді екен[32, 9]. «Аққу құсқа оқ тиді» – ақынның мифті көркемдік қабат етіп ала отырып, рухани болмыстың халін бейнелеген туындысы. «Аққуды атпас болар» делінеді ырым‐ тыйым сөздерде. Өлеңде бұл тыйым: «Жолы сынар деуші еді кері аққанның/ Қолы сынар деуші еді сені атқанның» [31, 91], – деп беріледі. Ұлттық салт‐ ғұрыпта қалыптасқан тотемдік қағидаларды бұзу қасіретке ұрындырады деген сенім өлеңде «кері аққанның жолы сынар» түрінде келтіріледі. Кері бағу, кері кету – жақсылықтың нышаны емес, қиянатқа, оспадарлыққа бастайтын әрекет. Киелі рух, тылсым сырлы өлеңнің бейнесінде жырлаған пәк құстың «сасық мергеннің» қолынан жаралануы, және сол мергеннің сақ‐ сақ күліп кетуі – кие атаулының құны еленбей, арзан тірлік заңдылығының белгілі дәрежеде үстемдік етуінің ишарасы. Ұлттық, қала берді адамзаттық рухани құндылықтың пенделік түсінік тұрғысынан қасірет шегуі мергеннің аққуға оқ атуы және бұл ісінен шошынбауы арқылы аңғартылған. «Аққулар ұйықтағанда» поэмасында Мұқағалидың кейіпкері бұл құсқа амалсыздан, жүрегі ауырып, қинала тұрып, мылтық кезесе, Есенғалидың мергені еш қиналыссыз оқ атады. Бірінші шумақта мергеннің әрекеті, тобына ере алмай жалғыз қалған аққудың халі жырланса, екінші шумақта аққуды кіршіксіз рухани болмыстың бейнесінде қабылдаған лирикалық кейіпкерге осы оқиғаның әсері көрсетілген: Қарға мейлі мергенді, жазғыр көлді, Қайтып енді көрмейсің мәз күндерді. Сұлулыққа атқан оқ одан бұрын Ақынға кеп тиерін жазғым келді [31, 91]. Аққудан адыра қалған «мәз күндері» – адамзат баласының құрметі мен ізгі ниетіне бөленіп, өзіне жасалар қиянат барын аңдамаған, атылар оқты күтпеген кезі. «Қыз Жібек» жырында Төлеген қапыда Бекежанның оғына кез болып, Қособаның түбінде бұл фәниден өткелі жатқанда алты қазбен қоштасады. Төлеген монологы алты қазға қарата айтылса, Есенғали жаралы аққуға арзу айтады. Ғашықтық дастандағы желі адам мен құс арасындағы рухани бірлікті мегзегендей. Құспен сыр бөлісу, оны өз рухына жақын санау

ұлттық мифопоэтикалық жүйеде қалыптасқан арналы сала екеніне тағы да көп мысалдар бар. «...Ата‐ бабасы «Аққуды атпас болар», «Аққу жүрсе су сұлу», «Аққудың жанында жапалақ жараса ма?», «Аққуды атпа – киесі ұрады», «Аққумен дос болсаң жүрген жерің пәк болар», «Ақ десең – қаз да ақ, бірақ аққу емес» деп мақалдаған қазақтың балалары соңғы он‐ он бес жылда қатты өзгергенімізді сеземіз бе? «Еліңе сауда кіреді, саудамен бірге жау да кіреді» депті Жары Мәтжан би. Сауданың кіргені осы екен деп, жеті ата, жетпіс жеті бабамыз қол көтермек түгіл, көз алартуға қорыққан киелі, қастерлі дүниелерімізді табан астына таптай бастадық. Саудамен кірген жау кім? Кім емес, не? Ол – бәрінен бұрын өзіміздің нәпсіміз емес пе екен?» [32, 15], – ақынның осы ойы өлеңде поэтикалық шеңберде бейнеленген. Аққуға атылған оқтан жараланған ақын жаны мифтік құстың ұлттық рухани қастерлі құндылықтардың бірі екенін терең түйсінген. Нәпсі бейнесіндегі «сасық мерген» сақ‐ сақ күлкісімен‐ ақ өз болмысын, ниет‐ пиғылын айқара ашқан. Пенделік нәпсінің адами рухқа шабуылын мергеннің аққуға оқ атуы түрінде бейнелеу ақынның ойды жалаң қалыпта емес, астарлы мағынамен жеткізе білуінің мысалы. Зұлымдық пен ізгіліктің күресі жазықсыздың, тазалықтың жапа шегуіне әкеледі. Алайда рухтың азығы да, сүйенері де сол ізгілік. «Өрлік пенен өткірлік өлеңдегі / Бауырына басты да мені емдеді» деген ақын адамзаттық кеңістіктегі сақтаушы күш – рухани дүние екенін ақындық жүрекпен барынша терең сезінген. Діни танымдағы «жазмыш» ұғымы да аққудың мистикалық болмысын айқындай түскен. Жазу үшін жазмыштың ауыр сырын, Керек екен қан жұққан қауырсының. Керек екен дағданнан қара тұғыр Қарсы алуға қайыспай дауыл сынын [31, 91]. Ақынның сезім әлемі таныған ащы шындық осылайша жырланған. Нағыз ақиқаттың жазылуына рух еркіндігінің символы болған қанаттың қан жұққан қауырсыны ғана қажет. Поэзия атты киелі өнердің бірдін бір метафорасы болған аққу көркемдік талғам аясынан табылып, мифтік қалпымен аяулы да қасіретті, жапа шексе де сол киелі болмысынан ажырамаған поэтикалық бейнелер қатарына қосылды. Ұлттық сананың терең қатпарларына қоныстанып, сұлулық пен тазалықтың, кіршіксіз рухтың бейнесіндей болған аққудың кие, қасиет сияқты тылсым сырлы дүниеге бастар болмысы көркем әдебиетте суректерлер қиялымен, түрлі көркемдік танымымен кеңінен жырланды. Қауырсын қалам көне дәуірлерден бері поэзияның дүниеге келу сәтінің куәсі болып келеді. «Жер – біздің яки күнәһар пенделердің мекені» деп, дәстүрлі танымдағыдай, кіршіксіз рухани тазалықты аспан кеңістігіне теліген ақын: Ойнақы өзен барады толып ағып, Ойшыл орман әлі тұр соны бағып, – деген жолдар арқылы «жерге қатысты» табиғат көрінісін психо‐ лирикалық арнада бейнелей келе, жақсылық пен жамандық, ізгілік пен зұлымдық

қатарласа, күресе тірлік кешкен мекенде нағыз ақиқат айтылмайтынын тілге тиек етеді. Ойнақы өзен мен ойшыл орман екі түрлі қалыптан хабар береді. Ақын назарына іліккен табиғат «бар сезім халімен, көңіл‐ күйімен» лирикалық кейіпкердің болмысын даралай түскен. Шындықты жазам деген мен ақымақ, Шымшықтың қауырсынын қолыма алып, – деп, түйіндейді ақын. «Келінтөбе» [33, 69] жинағында өлеңнің соңғы жолы «аққудың қауырсыны» түрінде келсе, кейінгі жыр кітаптарына «шымшықтың қауырсыны» болып енген. Ақынның айтуынша, тұпнұсқасы «шымшықтың қауырсыны». Ал, «аққудың қауырсыны» болып өзгертілуі редактор тарапынан болған жөндеу сияқты. Шымшық – кішкентай, нәзік құс. Бұл жерде ақын осы әлжуаздығын мегзеп, қорғансыз, әлсіздігіне бола «қауырсынын» тілге тиек еткен тәрізді. Ақын жаны қашан да қорғансызға пана болуға ұмтылады ғой. Шымшық туралы мифтік әңгімелер жоқтың қасы. Ол аққу, қаз, бүркіт сияқты киелі саналатын құстар қатарынан да емес. «Кісіге үйірсектігі, сенгіштігі, бауырмалдығы өзіне сор болатын кездері бар. Әсемдігіне қызыққан, аңқаулығын пайдаланған кейбіреулер оны алдап қолға түсіріп, торға қамап, үйінде бағады. Сарышымшық – үй құсы емес, оны қолға үйрету екіталай. Абзалы қоя берген. Азаттыққа шығып, аспанға атыла ұшқан құсқа жай қарап тұрып қаншалықты ләззат алуға болатынын білсек қой, шіркін», – дейді ақын «Сарышымшық» атты жазбасында [32, 165]. Осы үйірсек те сенгіш, бауырмал шымшық құс тағы бір өлеңнің «құрметті һәм басты кейіпкеріне» айналып, ақынның поэтикалық фаунасында жаңа тұрпатқа ие болған: Бұл – менің аспаным емес, Бұл – сенің аспаның емес, Бұл – оның аспаны.

Бұл аспан Хазіреті Шымшықтан тараған, Алла рахмет назарымен қараған Шымшықтың ата қонысы Асыл туған анадан [31, 263] . Өлеңде шымшық барынша дәріптелген. Дәріптелу себебі – ол ата қонысы аспан болған құс. Есенғали осы шымшық туралы мақаласында оның шырылдап кеп Фатиманы паналағанын, Әзірет Әлінің «бұдан былай мына құс сенің құсың болсын» дегенін, сол себепті де «Фатима шымшық» атанғаны туралы аңызды келтіреді [32, 169]. Құс атаулыны «кіршіксіз рухтың мекені» болған аспан әлемінің тұрғыны болғандығы үшін де айрықша қастерлеген ақын осынау титімдей құсты да барынша әспеттеп отыр‐ ау деп ойлауға болады. Бірақ, олай емес. Пенде баласына шымшық емес екенін ескерте тұрып, ақынның айтпақ басқа бір ойы бар сияқты. Баяғы батырлар жырындағы Тайбурылды еске түсірерлік ұлғайта суреттеу бұл өлеңде шымшыққа айрықша «қызмет» еткен: Сенің маңдайыңа жазулы Шымшық емес екенің.

Ендеше аспан не теңің? Кемел қайрат, кенен күш, Шымшекең деген ерен құс. Кереге қанатын кең жайып, Көзбен шолып байтағын, Аспанды бір күн жауып тастаса қайтесің, ...байқағын! [31, 263] Сыртқы түрі шымшықты осынша дәріптеген өлеңге тереңірек үңілсек, басқаша гәпті аңдаймыз. Астарында ащы тәлкек, уытты кекесін бар өлең Біржан мен Сара айтысындағы Сараның Жиенқұлды сипаттаған: Көрінсін Біржан салға ай секілді, Ақ құйрық көңіл ашар шай секілді. Ұсынса қол жетпейтін арғымағым, Арғынға баламаймын тай секілді, – деген жолдарын еске түсіреді. Шымшықтың ақындар «қаһарына» ұшырауы бір бұл ғана емес. Әйгілі Қашаған жырау Ізбас шайырмен айтысында бұл құсты адамдар бойындағы нашар пиғылды, пенделік астамшылықты айтуда ауызға алады: Шымшық деген бір торғай, Ұясында жатқанда Көкті тіреп жатыр деп, Аяғын жимас көсіліп, Қырғи құсқа тап болса Төрт бөлініп төс еті Қанаты қалар кесіліп.

Ақынның бұл туындысына арқау болған – Адам ата мен Хауа ананың жұмақтан қуылу оқиғасы. Бұл өте кең тараған діни-мифологиялық сюжет. «Дайын сюжетті» пайдалану – теоретиктердің көрсетуінше «синкертизм дәуіріне» тән. «Бұл дәуірде екі оқиғалық архетип – көркемдік дамудың кезекті дәрежесі ретінде дайын сюжетті тілдің берілуінің кумулятивті және циклды түрі көрінді» [34, 169]. Эйдетикалық (дәстүрлі) поэтикада «сюжет шығармашылығы тоқтап, енді оны пайдалану басталды» дейді О. М. Фрейденберг [35, 322]. Бұл зерттеушінің кумулятивті және циклды схеманы біріктіріп, «мифологиялық сюжет» ұғымында қарастырғаны белгілі. Сонымен, «дайын сюжеттің» мағынасын төмендегідей белгілер

анықтайды: а) оның архетипі «мифологиялық сюжетте» беріліп қойған; ә) кумулятивті және циклды сюжет дайын. Сюжеттік типтің жаңа құрылымы туындамайды; б) сюжет тек берілген архетиптік негізде ғана емес, дайын блоктар мен мотивтер негізінде құрылады; в) сюжет авторға тән емес. Оның жеке туындысы болып саналмайды, өйткені оған дәстүрден келген [34, 170]. Көрсетілген сипаттарға назар аудара отырып, Е. Раушановтың «Қызық емес оқиғасын» дайын сюжет негізінде туындаған баллада шеңберінде қарастырамыз. «Дайын сюжетті» пайдаланғанда автор өз вариациясын ұсынуы немесе өңдеуі мүмкін екенін ескерсек, ақынның кең таралған мифологиялық сюжетті пайдалануындағы көркемдік мақсат пен авторлық ұстанымын басты нысан етеміз. Балладаның лирикаға тән жанр екені белгілі. Сондай-ақ лиро-эпикаға да қатысты. Яғни бұрыннан белгілі оқиға желісі лирикалық-психологиялық шеңберде суреттеледі. Қазіргі ұғымда ауыр, өзгеше сюжеттің өлең түрінде баяндалуы болып саналатын лириканың бұл түрі романтизм дәуірінде ерекше дамыды. «Көптеген балладалар аңыздармен байланысты болса, енді біреулері ғажайып құпия уақиғалармен байланысты болып келеді. Романтикалық балладаларда әлем мистикалық, жоғарғы күштердің патшалығы түрінде көрініп, оқиға құпия шеңберде өрістейді, әрекет етуші бейнелер аруақтар, өлілер болып келеді. ХХ ғасырда, романтикалық дүниетанымның тоқырап, реализмнің белең алған кезінде баллада біртіндеп мистикалық сипаттан арыла бастады, дегенмен оған деген қызығушылығын мүлде жоғалтқан жоқ»[36, 245], – деп жазады Э. Я. Фесенко. Еуропалық әдебиеттегі баллада тарихына көз жіберсек, архетиптік балладалық сюжеттерге ерекше назар ауады. Балладалардың фольклормен терең тамырлас болып, көнелік сипат иеленуі синкретті лироэпикалық жырлармен байланыстырылады. Қазіргі ұлттық әдебиетімізді бұл жанрдың дамуы тақырыптық, мазмұндық, көркемдік тұрғыда сан салалы. Біз талдауға алып отырған туынды архетиптік сипаттағы дайын сюжетті арқау еткендіктен, сөзімізді осы бағытта өрбітпекпіз. Баллада жанрының даму тарихында «дайын сюжетті» пайдалану көркемдік мақсатта жүзеге асып, сол сюжет желісі трансформацияға ұшырайды. Аталмыш баллада оқиғасы Адам ата мен Хауа ананың жұмақтың есігін жауып шыққанынан басталады: Әлқисса, тарс жабылды зілмән есік, Дір етті алма ағашы тұрған өсіп. Хауа ана, Адам ата сыртқа шықты, Тікен-мұң жүректерін тырнап, осып[31, 240]. Қасиетті Құран кітаптың 7-Ағраф сүресіне назар аударайық: «Әй, Адам! Сен және жұбайың жаннатқа оралас. Екеуің қалағандарыңша жеңдер. Алайда осы ағашқа жоламаңдар. Онда залымдардан боласыңдар (19‐ аят)». Бұл ескертуді Адам ата мен Хауа ана Ібілістің азғыруымен естен шығарады. Тыйым салынған ағаштың жемісінен дәм татады. Сөйтіп жұмақтан қуылады. «(Адам ата мен Хауа ана): «Раббымыз, біз өзімізге кесір істедік. Егер Сен бізді жарылқап, мәрхамет етпесең, әлбетте зиян

Қорқа ма, Жер мен Аспан сескене ме, Қарайды үркексоқтап қос денеге. Ортада Мейірімі бар екеуінің, Қауіп емес енді оларға ештеңе де. Осылайша оқиғаны бір түйіндеген ақын ары қарайғы желіні басқаша бағытта өрбітеді. Сонымен Адам ата мен Хауа ана өздеріне жат мекенде Мейірімді пана етіп, жапанды кезеді. Аспаннан аласталып, жерден тұрақ тапқан бұл жұптың тағдырында алма ағашының алар ерекше орны бар. Бұл ағаш – мейірім мен зұлымдықты тану ағашы, яғни екінші сипатта айтсақ, білім ағашы. «Адам ата мен Хауа анаға мейірім мен зұлымдықты тану ағашынан жеміс татып көруге тыйым салынған. Әйтсе де олар бұл тиымды бұзбай қоя алмайды, әйтпесе, адамзаттық жобада өмір болмас еді. Сондықтан да, олар тиым салынған жемісті жейді. Бұл жайт, әлбетте, нәтижесінде адам абсолютті дәлдікпен мейірімді зұлымдықтан айыруға қабілетті немесе ол жаңсақтықпен өзін өзі Құдай деп санай алады дегенді тіптен, білдірмесе керек. Десе де, біз берісі, тұңғыш рет көзімізді аштық, қандай қиын болмасын өмір жолына түстік» деп жазады Дороти Норман [37, 412]. Осы ой ақын балладасында тереңдей танылған. Ежелгі дәуірлерден жеткен мифтік әңгімелерде адамның санаға ие болуы, сөйтіп адамзаттық өткінші өмірдің жобасын салуы қалыптасқан құдай заңын бұзумен байланыстырады. Діни киелі кітаптарда, ескі замандардан жеткен әңгімелерде Адам ата мен Хауа ананың құдай заңын бұзуына себепкер алма ағашының өзіндік маңызды орны бар болса, біз сөз етіп отырған туындының мазмұнында ол орталық символға айналған. Жұмақтан қуылуға себеп болған ағаш екі мұңлыққа «күні қысқа, түні келте» мекенде тағы да кез болады: Жұтумен көздің жасын бұлар ащы, Жақындап келді дағы тұра қашты. Қос мұңлық көрген еді анадайдан Теңселіп жапырақ жайған бір ағашты.

«Аспан – Алла мекені толған аңыз...»

1. «Айнам, аспан саған ғана лайық...»

Мұсылмандық мифологиядағы сюжеттерді көркемдік мақсатта өлең құрылымына енгізіп, сананы жаулаған сан сауалдарға жауап іздейді. Фәнилік тірліктен қажығанда көмекті аспаннан күткен лирикалық кейіпкер: Бұл неткен қыс: түн тұман, таң да тұман, Кетіп қалсам қайтеді Алматыдан? Көкке қарай беремін, осы қазір Бір көкқошқар түсердей Алла атынан [1, 258], – деп толғанады. «Құран Каримде» көкқошқар Ыбырайым пайғамбарға қатысты айтылады. Саффат сүресінде бұл турасында былай делінген: «Оны өте мүлайым бір ұлмен қуанттық (101 аят). Ұлы (Ысмайыл) өзімен бірге жүруге жеткен кезде «Балақайым! Сені түсімде бауыздағанымды көремін; назар аудар, көзқарасың не?» деді. Ол «Әй, әкетайым! Өзіңе не әмір етілсе, оны орында. Алла қаласа, мені сабырлылардан табарсың» деді (102 аят). ...Сөйтіп екеуі де ұнап, әкесі оны маңдайының үстіне жатқызды (Құдыретше бауыздаған пышақ кеспеді)(103 аят). Біз оған: «Әй, Ыбырайым!» деп дабыстадық (104). «Рас түсіңді шынға шығардың. Күдіксіз ізгі іс істегендерді осылайша сынаймыз»(дедік). (105) Шын мәнінде бұл бір ашық сынау еді. (106 аят) Оны ірі бір құрбандыққа ауыстырдық (Құдыретше бір құрбандық қошқар беріледі)(107 аят). Көктен көк қошқармен бірге Қасиетті төрт кітаптың түскені де тілге оралады: Аспан – Алла мекені толған аңыз, Көкке қарап кейде, рас, қорланамыз. Түсетұғын төрт кітап түсіп қойды, Қоймай жүрміз жазуды сонда да біз [31, 258]. Жердегі тіршілікке қапа көңілдің бір аңғарымы осылайша көрсетілген. Жаратылыстың тылсым сырлы кеңістігі болған аспан әлемі жамандық атаулыдан қорғалған. Ал, мына заманда жақсылық атаулының бәрі аңызға айналғандай. Аспанды тылсым сырға толы кіршіксіз рухтар мекені ретінде жырлаумен қатар ақын көңіл күй ауанымен де үндестіреді. Лирикалық қаһарманның әр алуан көңіл құбылысы да аспанмен байланыстырылған. Мына бір жолдарда кейіпкер ойы мен таңғы аспанның мүлгіп тұруы қатар алынған: Тұмарлы жыр тұрды ойымда, Тұрды мүлгіп таңғы аспан [31, 7]. Үлкен өмірге сапарға аттанған балаң кейіпкердің көңіл көзі қабылдаған бұл сурет адам мен табиғат арасындағы тығыз байланысты аңғартқандай. Аспан рух әлемінің макро бейнесі сынды. Ол мүлгиді, жылайды, қапылады, қабағын ашпай, мұңаяды, қабақ түйеді, қасарады, сөйлейді, алабұртады. Яғни адамға тән көңіл‐ күй құбылыстары аспанға ауыстырылған. Антропоморфтік сипатты иеленген аспан енді бірде, тіпті көбінде кейіпкер көңіл‐ күйімен егізделеді, салыстырылады, ауыстырылады. Табиғатқа тән құбылыс пен адам жанындағы құбылыс бір‐ біріне ұласып кетеді: Бір күлсе басыр аспан жылап тұрып Жайылар көк жүзінде бір ақ түбіт [31, 12]. Жылау, күлу сияқты қарама‐ қайшы көңіл‐ күй әрекеттерінің аспанға

телінуі өлең мазмұнында анық көріне қоймаған лирикалық қаһарманның жан әлемінің өзгерісін аңғартқан. Қуанышы мен мұңы аралас өмірді жүрегінен өткізген ақын жанының беймазалығы, бейтарап қалыпта қалмайтындығы осы жолдарға сіңірілген. Қалыпты ұғымда күннің бұлттанып, жаңбырдың жаууы поэтикалық қабылдауда, шартты түрде алсақ, лирикалық қаһарманға айналған аспанның көңіл‐ күй өзгерісін бейнелеген. Аспанның қабағын ұзақ уақыт ашпаған мұңды қалпы да сезімтал ақын назарынан тыс қалмайды. Табиғаттағы құбылысты, күн райын адам көңіл күйіне тән құбылыспен беру осының мысалы: Алматы. Көктем. Жауады жаңбыр тынбастан, Қабағын ұзақ ашпайды кейде мұңды аспан [31, 108]. Табиғат құбылысы мен адам көңіл күйінің егізделуі лирикадағы қалыптасқан, өзінің бастауын сонау көне ғасырлардан алып келе жатқан дәстүр. Жылап тұрып күлу – тосын құбылыс немесе әрекет. Аспанға осы тосындықты тели отырып, енді бірде оны сұсты қалыпта көз алдымызға әкеледі: Қабақ түйді қара аспан Қар жауары хақ бүгін [31, 119]. «Гүлтобылғы күзде ашады ақ гүлін» өлеңіндегі бұл жолдар тіршілік тамашаларының, өмірге деген құштарлықтың кейбір заңдылықтарға бағынбай жататынын көркем тілде өрнектеумен бірге табиғаттың ғажайыптарының бірін сипаттағандай. Аспаның тағы қасарды Сусырап жатыр дала кең [31, 134]. Шілдеде шіліңгір ыстығына шыдас бермей, шөлдеген дала қалпын беруде тағы да аспан осылайша суреттелген. «Ақ бұлты мен көк бұлты жөнімен кеткен» аспанның шөлдеген далаға нәр тамызбауы адами болмысқа тән «қасарған» кейіпте бейнеленген. «Ерте кетіп барсың, сары күз...» деген жолдан басталатын енді бір өлеңде: Табиғат неге сұрлана қалды, Неге аспан бүгін қара ала? [31, 171], – деп толғанады ақын. Күз суретін лирикалық толғаныспен жырлаған бұл өлеңде де аспанның қалпы жарқын емес, мұңлы. Оның қара ала түспен көрінуінің өзі сол мұңлы сипатын анықтай түседі. Ол аз болса, табиғаттың сұрлана қалуы аспанға мұңлы бояу үстейді. Күздегі қара ала аспан қыста мүлде мұңдана, сұрлана түскен: Сұр аспанда ерекше сұс бар бүгін Қыс өзінің тізгінін ұстар мығым [31, 13]. Абайдың «Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан» деген жолдардан басталатын әйгілі «Күз» өлеңі еске түседі. Аспанның сұр түске еніп, сұстануы суық та ызғарлы қыстың қалпын танытады. Екінші қырынан алғанда, сол қыспен үндесіп тұрған көңіл күй қалпы да аңғарылған. Жазы мен қысы алмасып жататын табиғаттың аспаны да бір қалыпта қала бермейді: Сәл түнеріп қайтадан ашылды көк

Жамылды құз жеп‐ жеңіл асыл жібек [31, 22]. Мұңлы қалыпта, сұрғылт түстен арылған аспанның жайсаң да жайдары қалпы көктемнің келуімен байланыстырылған: Көктем келді дүниені түлетіп Жайсаң әлем... жауһар аспан... жасыл маң [31, 173]. Мұнда табиғатқа ғана тән құбылыс беріліп қоймаған, адамның көңіл күй әлеміндегі өзгерістерге ишара жасалған. Жыл маусымдарының суреттелуінің өзі ақында бөлекше сипатта. Күздің мазасыз қалпының Киіз қарпып, жүн сабап, Қапылуда аспаны [31, 42], – сияқты бейнелеумен берілуі қазақы тұрмыс‐ тіршілікті еске алдырады. Бейнелеу, суреттеу тәсілдерінің ұлттық дүниетаным мен салт‐ ғұрыптан бастау алуы өлеңнің ұлттық сиптын тереңдетері хақ. Табиғат құбылысы да, қысқа әзірленген адамдардың тіршілік әрекеті де осы жолдарға сыйып кеткен. Қапылған аспанның ендігі бір бейнелеуде алабұртып көрінуі тікелей лирикалық кейіпкердің көңіл күйімен үндестірілген: Алабұртып аспан тұр тас төбемде Хабар айтып реңі бір сұмдықтан [31, 270]. Күзгі табиғаттағы бір мезгілдегі ауа райын лирикалық кейіпкердің мұңлы ойларға бой алдырған сәтімен егізделуі барынша үйлесімді бейнеленеді. Кейіпкердің назары көбінде аспанға ауады. Әрине, ана дүниелік болған әке мен ананы іздеген, өмірдің өткіншілігіне налыған перзент сағынышы, мұңы қарашаны ауырсынып жатқан тауды да, таңнан тулаған өзенді де көңіл көзімен көріп, сезінеді. Сөйте тұрып басты көңіл аударары аспан болып қала берген: Тұрып алды зіл аспан тас төбемде, Менде қандай бар еді алашағы.

Неге қату қабағы салбыраған, Мүмкін айтар арызы бар‐ ды маған. Неге мені тым жиі шақырады Қара қыжым пердеден арғы ғалам?! [31, 270] «Қара қыжым пердеден арғы ғалам» болып суреттелген аспан тылсым сырға, құпияға толы мекен екені дәстүрлі халықтық дүниетанымды жаңғыртады. Фәнидің, яки о дүниенің қонысы, періштелер мен аруақтардың мекені түрінде кескінделетін аспан әлемінің алабұртуы, салбыраған қабағының қатулығы – толығымен адам болмысына кейіптелгені. Бұ дүние (жер әлемі) мен о дүниенің (аспан әлемі) арасына тұтылған «қара қыжым перде» сәтті поэтикалық, символдық сурет. Сол қара қыжым пердеден арғы ғалам – мәңгіліктің тұрағы. Қыжым пердені айқындап тұрған түстің қара болуының өзі лирикалық кейіпкердің көңіл күйінен хабар береді. Аспанның өмір туралы толғаныстармен бірге, сезім құбылысын танытар қалпы да бар. «Жолданбаған хат» атты махаббат лирикасында аспан осы қырымен назарға алынған.

Сөйлейді аспан қара жаңбыр тілімен, Сол Алматы, сол өзен. Жылайды үнсіз ағыл‐ тегіл түнімен Терезем [31, 183]. Лирикалық кейіпкердің ішкі әлемі қабылдап, таныған құбылыстың астарында Жаратушы күш пен пенделік ғұмыр арасындағы үзіліссіз, тынымсыз байланыс заңдылығы жатыр. Аспан әлемінің тылсым сыры мен құпия болмысын көңіл күй ауанымен түрленте жырлап, түрлі бейнелер жүйесін түзген ақын өзінің танымдық ұстанымы – аспанның кіршіксіз рухтар мекені екендігінен жазбайды. Сондықтан да ол: Періштелер жүреді ұшып аспанда [31, 142], – деп, өзінің қадірменді һәм киелі аспанын тазалықпен даралап, биіктете түседі. Аспан әлеміне деген шексіз құрмет пен құлдық ұру күллі ғаламнан сол әлемді ғана ғана танып, білген, оны періштелер мен құстардың жүргені үшін қастерлеген ақын көңілі төмендегі өлеңнен барынша көрінген: Ғалам да ғалам ғаламнан ай, Аспанды ғана көрем де, Құлдық деймін ғаділдігіңе жан Аллам‐ ай, Періштелер мен құстар жүрген соң төбемде.

Еділ де боп, Жайық боп, Ғайыптан бір күн тайып кеп Маған қанат біткенмен, Мен оны құсқа сыйлап жіберер ем бәрібір, Айнам, аспан саған ғана лайық деп [31, 268‐ 269]. Қанаттылар (олардың ішіне құстармен бірге періштелер де кіреді) ғана мекен ете алатын аспан енді бірде теңіз болып метафоралық тәсілмен суреттелген: Таңсәрі мезгіл болып бір, Күн шықты аспан‐ теңізден [31, 79]. Байырғы танымнан көк әлемі мен су әлемі туралы да қызғылықты әңгімелер бар. Аспанның теңізге ауыстырылуы олардың түс ұқсастығымен бірге сол танымдық әңгімелердің де жаңғырығының әсері. Поэтикалық қалыптағы аспанның тағы бір суреті дәстүрлі «зеңгір күмбез» ауыстыруымен берілген. Пішіндік ұқсастық пен сол танымдық негізден туындаған тұрақты ауыстырумен көрінеді: Қарлығаш әнім, сен бүгін, Тіл қаттың зеңгір күмбезден [31, 82]. Құс біткеннің мекеніне айналған аспан әлемін ақын сол қанаттыларсыз елестете алмайды:

Көгіңде қалсам деп ем сол торғайдай, Әйтпесе сол торғайдың әуені боп [31, 91]. Тылсым сырға толы құпия аспан әлемін шарлаған құстардың әні, сол тұңғиық әлемге сіңіп кеткен рух, адамзат баласына Жаратушы Алла тарапынан көмекке, байланысқа келер ақ қанатты періштелер ақынның поэтикалық кеңістігінде жаратылыстың мінсіз үйлесімін түзген кіршіксіз тазалықтың тұспал‐ ишаралары. Діни мифологияда адам баласының жерге келуінің өзі сол күнәсіздік шарттарын абайсыз бұзып алған Адам ата Хауа ана оқиғасымен байланысты болып айтылады. Яғни, ақын аңсары көп ауатын көк күмбезі – біздің жаратылыс негізіміз.

1. Аспанға көшу

Тылсым құпияның, кіршіксіз рухтардың һәм періштелер мен құстардың мекені болған «есенғалидың аспаны» халықтың тарихымен, тағдыр талайымен де тікелей байланыста. Оған мысал «Аспанға көшіп кеткен ел» [38] поэмасы. «Ақ қашып, қызыл қуған» дүрбелең заманның бір оқиғасын арқау еткен бұл туындының мазмұны мифтік‐ аңыздық сипатта. Ақын кешегі күннің шындығы мен аңыздық оқиғаны қабыстырады. Бұл көркемдік тәсіл, асылы, халықтың рухани бітім‐ болмысын замана аясында тұтас сипатымен таныту мақсатынан туған ізденіс нәтижесі болар. Ұйқасы мен мазмұнының қиюласуында мін жоқ қара өлеңнің төгілген ырғағымен баяндалған һәм суреттелген оқиға халық қасіретін көз алдымызға әкеледі. Қазаққа бұйдаланып, бұл күнге боздап жеткен қара бура – қара өлеңге мұң шаққан ақынның өзі де халықпен бірге жасасып келе жатқан рухани бір тұлғаға айналған: Қара өлең, сен де кәрі, мен де кәрі, Мағлұм‐ дүр сырымыздың елге бәрі. Дариға ай, не басталмақ, мен білмеймін, Екеуміз опат болған жерден әрі.

түрі бар. Осындай дәстүрлі мифологиялық әңгімелердің поэтикалық суреттеулерге ұласып, көркемдік‐ идеялық жүк арқалауы көне дүниетаным туындатқан мифологиялық ойлаудың көркемдік ойлауға сабақтасып, пішіндік өзгерістермен рухани игілікке қызмет етуінің көрінісі. Аққу мен қаз – байырғы қалыптасқан наным‐ сенім бойынша киелі құстар санатында. Қазақ мифологиясында бұлар тотемдік құстар. Зұлмат кезеңге тап болған Қарой ауылының адамдарының қазға айналып ақ қара бас қуға ілесіп ұшып кетуінің тұспалы рухтың қандай қысылтаяңда құтқарылып, ғұмырын жалғастыратынының мысалы. Аспанға ұшу түп негізге оралу, аманат жанның өз тұрағына келуі. Ақ қара бас қудың өзі ерекше киелі, қасиетті құс сипатында ишараланады. Діни аңыздарда Алланың шерісі Әзірет Әлі бақилық болғанда оны ақ түйеге мінген жұмбақ адам келіп алып кетеді [39, 137-138]. Бұл поэмада ақ мая мінген Еділ ана рухы ауыл адамдарын аспанға қарай бастап кеткен. Өлімді рухтың тәнді тастап шығуы деп түсіндіретін діни таным «аспанға көшу» сюжетіне астар болған. Сәттік алдамшы фәниден мәңгілік ақиқат бақиға қарай құс болып ұшып кету көркемдік ұғымда Қарой ауылы шеңберіне жинақталған ұлттық болмыстың жасампаздығының тұспалы. Ақынның айтпақ ойы, ұстанымы осы сюжеттік шешіммен нақты көрінген. Осы сюжет ақынның «Нұрдан жаралған» романына енген.

1. Нұрдан жаралу

деген бала Еділдің жалбарынуы «жерде бір адамның ғұмыры үзілсе, аспанда бір жұлдыз сөнеді (ағып түседі)» делінетін діни‐ мифологиялық нанымның жаңғырығы. Тағдырын жұлдызбен байланыстырған бұл жас кейіпкердің психологиялық ахуалы, жан толқынысы, өмірлік мұраты жұлдызбен бейнеленген. Жұлдыз бен Еділ егіз бейне. Жұлдызбен тілдескен сәтінде «Аспанға көшіп кеткен ел» поэмасындағы оқиғаның мәні екінші бір қырынан танылып, Еділ‐ ана бейнесі тереңірек ашылған. Ана дүниедегі Еділ‐ ананың, Еділ әулетінің хал‐ жағдайын сол жұлдыз баяндап берген [40, 29-31]. Жұлдызға мекен болған аспан әлемінің қалпы, өзгеріс‐ құбылысы дерлік романның өн‐ бойына сіңісіп, маңызды көркемдік‐ символдық детальдарға айналған. Жұлдыз авторлық бейнелеуде кәдімгі адам кейпіне еніп, орталық кейіпкердің бірі болған. Ол тілдеседі, жылайды, ақыл айтады, сырласады, кейде үнсіз қалады. Еділ әулетінің бүгінгі ұрпағы екенін Еділ балаға әжесі айтқан. Еділдің әжесі нәсілі, діні бөлек өзге ұлттан. Немересіне елін, жұртын, Қарой деген ауылды табуы керектігін айтатын да әжесі. Бұл жерде де оқиғаға жұлдыз араласып, Еділге әжесімен сөйлесу керектігін ескертеді. Әже әңгімесімен о дүниедегі Еділ әулетінің жай күйі, Масат, Жасат ахундар, Атанияз туралы айтылады. Қара тұман жұтып қойған Қаройды, жер бетінде қалмаған Еділ тұқымын қайдан табары белгісіз. Еділмола деген көне қорым, Ащыағар сайды айтады әжесі. Бұл Еділ оны да білмейді. Жасат ахунның ұлы Шахмансұр діндар, қажы әкеге еш ұқсамаған. Содан да оның тірлігі, іс әрекеті бөлек. Сондықтан да ол ұрпақ көңілінде қалмаған. Еділ жұртының иесі мен киесі Еділ‐ ана туралы аңыз да автордың аспан әлемі туралы көркемдік танымы мен суреткерлік ұстанымын анықтай түседі. Мұсылмандық мифологиядағы нұр, нұрдан жаралу желісі Еділ атты қызбен байланыстырылған. Діни мифологияда Хақбикана уа тағала ең алдымен Мұхаммед салла аллаһу алайһи уа саламның нұрын жаратқаны белгілі. «Нұр наме» кітабында кемеліне келген нұрдың Алланың өзіне арнап жаратқан жеті дариясында жетпіс мың жыл тұрғаны, осы нұрдан Алла тағаланың пайғамбарлардың рухын, Лаух пен Қаламды, Ғарыш пен Күрсіні, Ай мен Күнді, он сегіз мың ғаламды алты күнде жаратқаны баяндалады. Пайғамбардың нұры кемерден кемерге, бір құрсақтан келесісіне өтіп, Абдуллаға келіп жеткен екен. Одан Әминаға көшіп, Мұхаммед ғ.с. дүниеге келеді. Әуелі нұры жаралып, өзі күллі пайғамбарлардың ақыры болып дүниеге келген Мұхаммед ғ.с. сондықтан да «әуелі де Мұхаммед, ақыры да Мұхаммед» болып айтылады. Кеңістікте отыз мың жылда көрінетін Насрақи атты жұлдыз Мұхаммед ғ.с.‐ ның нұры делінеді [39, 134-136]. «Нұрдан жаралған» романының әу дегеннен аспандағы Жұлдызға тіл қатудан басталғанының көркемдік бастаулары осы әңгімелерге негізделген. Автор роман мазмұнына енгізген, қалыңдығы «Нұрнамадай» (осы кітаппен салыстырылуының өзінде үлкен мән бар) деп анықтама беретін «Еділ Ана» жырының идеялық мәні терең. Автор толғаған жыр мазмұны бойынша, Байдың теңдесіз сұлу қызы Еділ Қарой жұртында түс көріп, аян

алады. Сімірген нұры бойына сәби болып бітіп, алтын айдар ұл туады. Сол нұрдан жаралған ұлдан тараған ел Еділ‐ ананың атымен аталған екен. Аспаннан түскен нұрдан жаралу адамзат баласының аспан әлемімен байланысының, адамзаттық тіршіліктің түп бастауы аспанда екенінің ишарасы. Мифтік әңгімелердегі Адай руының түп аталарының нұрдан жаралғаны туралы сюжет те еске оралады осы жерде. «Нұрдан жаралған Адай» [39, 167] мифтік әңгімесі «Еділ ана» жырынан деп автор келтірген сюжетпен ұқсас. Кіші жүз Жанарыстың Алауынан өрбіген Алшынның ішінде Қыдыр деген бай болыпты. Байлығында қисап болмағандықтан елі оны «Бай» деп атаған. Қыдырдың Жанби атты әйелінен туған Қанбибі далада серуенде жүргенде көзі ілініп кетеді де, бойына көктен құйылған нұрдан оянады. Осы нұрдан жүкті болып, дүниеге Адай атты бала келеді. Автор «Еділ Ана» жырынан деп келтірілетін үзіндіде қыздың аты –Еділ. Ол Қарой жұртында түс көріп, түсінде нұрды алтын жиек ақ кеседен сіміреді. Мифтік әңгіме Раушановтың көркемдік кеңістігінде басқаша түрленіп, авторлық ұстанымға сай көркемдеулермен өңделген. Аспан әлемінің тылсым сырымен сабақтас тағы бір сюжет – Қарой жұртына Меккенің көшіп келуі. Автор бұл оқиғаны 1922 жылғы Қаройды қара тұман жұтқаннан екі жыл бұрын болып еді деп, шындыққа жақындата түседі. «Қаройға Мекке көшіп келді. Қаройға Мекке таң намазы кезінде көшіп келді де, жұрт бесіннің төрт бас сүннетінен кейін екі бас парызға қосып, тағы да төрт рекет сүннетті тамат еткенше ауыл алдындағы кең жазықта бүкіл сән‐ салтанат, азан‐ хаумет, тәж‐ дәулетімен нұр шашып тербеліп тұрды. Жасат ахун пайғамбарға салауат оқып, «Аллаһакбар» деп бет сипағанда барып, Мекке жарықтық әуелі жеті қадам, кейін тоғыз қадам, сосын қырық қадам кейін шегініп, ұзай берді, ұзай берді.» [41, 51-52]. Бұл оқиға Жасат ахунның Меккеге бара алмадым арман етіп кеткен ұлы ананың рухына соңғы аятын оқыған таңда болады. Осы күні намаздыгерде Жасат ахун қайтыс болған. Қасиетті Мекке сән салтанатымен көшіп келген Қарой да тегін ауыл емес. Ақтар мен қызылдар кезектесе шапқан ауылдың қасіреті осы ауылға келін болған орыс қызының – роман кейіпкері жас Еділдің әжесінің көз алдында өтеді. Қарой ауылын қызылдар шапқанда Жасат ахунның інісі Атанияз да қаза табады. Ағаның жарты денесін Жасат ахунның жанына жерлеген Шахмансұр әйелін алып, Қарой жұртынан мүлде кеткен. Шындығында, Қарой оларды тастап, қап‐ қара тұманға жұтылған... Қасиет пен кие қонып, аруақ жар болған, сол себепті де Мекке көшіп келген қайран ауыл киесі мен иесінен айрылған қасіретті көтере алмай, қара тұманға жұтылған. Қызыл әскердің командирі жасаған сұмдық іс бұл мекендегі ғасырлар бойы ұйып қалған құтты қашырып, киені үркіткен. Командир Еділмоладағы Жасат ахунның құлпытасына әкеліп, шошқаны өлтірген. Шошқаның шашыраған қаны моланы жуып кеткенде қап‐ қара тұман көтеріліп, Еділмоладан екі аппақ итала қаз ұшып шығып, күнбатысты бетке алған. Сөйтіп, Қарой жер бетінен

жоқ болған [41, 56-57]. «Аспанға көшіп кеткен ел» поэмасында құс болып ұшу желісі романда осылайша түрленеді. Екі аппақ итала қаз – киелі рухтың символы. Еділ ананың нұрдан жүкті болып, алтын айдарлы ұлды дүниеге әкелуі аңыздай баяндалса, Меккенің көшіп келуі мен Қаройдың қара тұманға жұтылу оқиғасы жас Еділдің әжесінің көрген шындығы болып баяндалады. Үнемі өзі иемденген аспандағы жалғыз жарық жұлдызбен тілдесіп жүретін Еділ бұл аңыздарды санасына сіңіріп өскен. Маринадан айрылған сәтінде де жұлдызға мұң шағып, тілдеседі. О дүниелік әжемен тілдеседі. Аспани – бақилық ғұмырға ауысқан Марина Еділдің әжесінің қасында. Әжесі болса, Еділ ана әулетінің қасында. Рухани тазалықты іздеу, оны аңсау, түп бастауларға ұмтылу Еділ ана туралы аңыздан, Қарой ауылына қатысты оқиғалардан, Жұлдызды жанына медеу, сырлас еткен Еділ әрекетінен аңғарылады. Маринаның түйсінуі түрінде суреттелетін Найзақара шыңының арғы бетінде тазалық мекені – Қарой, Еділ жұртының жатқаны туралы ой, Маринаның Еділ меншіктенген жұлдызды іздеуі – сол ізгілік әлеміне ұмтылу. Ізгілік әлемінің тұрағы аспан. Яғни ақынның поэтикалық тілінде көп айтылатын тұжырым: аспан – кіршіксіз рухтар мекені. Романдағы гуманистік идея осы аспан әлемінің аясына сіңіріліп, ол тылсым сырлы, қат‐ қабат құпиялы, рухтардың сақтаушысы болған күрделі архетиптік образ болып шыққан. Тазалық атаулыны өзіне сіңірген Аспан әлемі ғажап сырлы аңызға толы Жаратушы Алланың мекені... Романның көркемдік‐ идеялық мәнін жан‐ жақты сөз етуді біз бұл тұста мақсат етпедік. Біздің назар аударғанымыз – аспанмен байланысты сюжеттердің сол көркемдік‐ идеялық мәнге терең мағына үстей түскендігі.

Лирикалық поэзияға, яки өлеңге «персонаж» терминін қолдану қазіргі әдебиеттануда үлкен таңданыс тудыра қоймасы хақ. Бұл жерде біздің айтып отырғанымыз кәдімгі лирикалық «мен» (немесе ақын тұлғасы) ұғымындағы лирикалық кейіпкер емес, одан өзге объективтік сипаттағы лирикалық бейне. Біз талдау барысында «персонаж» сөзін осы «лирикалық бейне» анықтамасымен ауыстыра қолданамыз. Лирикалық поэзиядағы әдеби бейнелер жүйесінде “персонаждар” да ерекше орын алады. Бұларсыз лириканың теориясы жайлы толық айта алдық деудің өзі қате. Г. Н. Поспелов лирикалық поэзияны бес түрге топтастырады да, соның бірі ретінде персонажды лириканы атайды. “Персонажды өлеңдер әртүрлі ұлттық әдебиеттер тарихында көп кездеседі, бұндай өлеңдерде лирикалық толғаныстың объектісі өзіндік ерекшелігі бар, олар әлеуметтік тұрмыстың сипатын танытатындай, жеке тұлғалар болады, бірақ бұл тұлғалар эпикалық шығарманың кейіпкерлеріндей белгілі бір уақыт пен кеңістік аралығында өзінің іс-қимыл әрекетімен шығарма сюжетін жасауға тікелей араласпайды” – дейді Г. Н. Поспелов [1, 151]. Біз осы қағиданы ескере отырып, ақын Е. Раушанов өлеңдеріндегі лирикалық бейнелердің бірі ретінде Ана тұлғасына тоқталып өтейік. «Жазушы шығармашылығы оның ғұмырнамасымен тығыз байланысты», – деп жазады теоретик ғалым З. Қабдолов [2, 334]. Яғни, ақын өлеңдері – оның ғұмырнамасы деуге негіз де, хақымыз да бар. Жалпы лирикалық «мен», лирикалық кейіпкер және ақын тұлғасы, өзара қарымқатынасы жайлы пікір-тұжырымдар, қағидалар олардың бірлігін жоққа шығармайды. Бұл аталғандардың бәрі де «субъект» болса, лирикалық бейне олардан бөлекше қалыпта, яғни ол – «объект». Есенғали поэзиясы туралы сөз болғанда парасат пен сабырдың, иман мен ізгіліктің бейнесіндей тұлғаланып, күллі шығармашылығынан үзілмей көрінетін ана бейнесі туралы жеке айтқан жөн. Жалпы, ақын шығармашылығындағы күллі гуманизмнің негізгі тетігінде ана бейнесі тұр деуге болады. Ана бейнесі көрінетін өлеңдер қатарында «Сыр бойында қараша ауыл», «Хат», «Мен оралдым, айтам енді...», «Құлыншақ», «Өзім шөлдегем жоқ...», «Аман жүрсем осы күз елге барам...», «Элегия емес» өлеңдерін айтамыз. Сондай-ақ «Шолпан жұлдыз туғанша» жыр жинағына енген «Біз Гагарин қаласынанбыз» поэмасынан да аяулы ана бейнесі көрінеді. Соңғы кездері жазылған «Hotif дәм дө пағи» (ақынның ескертпесі: Француздар өз тілінде құдай-ананы осылай атайды), «Менің мұғжизам» өлеңдерінен де ана бейнесі орын алған. Ақынның алғашқы «Бастау» жинағына енген «Сыр бойында қараша ауыл» өлеңінде: Сан үмітін жан анамның Саларсың сен ойыма Сағынармын, оралармын, Сақи дария бойына...[3, 7] – деген жолдар бар. Туған жер бауырынан алысқа аттанып бара жатқан лирикалық кейіпкердің ішкі сыры мен мұңын шерткен бұл өлеңге өзек

болған – елге, жерге деген махаббат сезімі. Жалпы, Е. Раушанов поэзиясы – өмір жолымен қапталдаса өрілген көркем шығармашылық өмірбаян десе де болады. Осылайша туған жермен қоштасып шыққан ақынның анаға деген перзенттік махаббаты туған жерге, Келінтөбеге деген сағынышпен бірге ұлғая түседі. «Хат» өлеңіне назар аударсақ, ана алдында мәңгі сәби қалыппен еркелеген баланың жан сырын ұғынамыз: Ана, аманмын, Бәрі де өзің көргендей. Қызбалау тентек балаңның Ойланар шағы келгендей...[3, 15]. Лирикада субъект алдыңғы орынға шығатынын еске алсақ, көңілкүйдің толқымалы сәті, анаға деген сағыныш лирикалық сазбен өріледі. Сәби-ақын ана алдында мұң шағады, сыр ашады: Серпемін көңіл әнімен, Көгімді бұлт торласа. Айықтым дерттің бәрінен Сағыныш дерті болмаса. Лирикалық кейіпкердің күллі дүниемен қарым-қатынасы, ішкі әлемі осылайша сыр болып ашылады. Жалған тірліктің сәттік қызықтарына еріксіз алаңдап қалар сәттен тез айығып, өмір мәніне тереңірек үңілуге себеп болған да – ана. Тірлікте мынау тіл безеп, Қызығын айттым мәз күннің. Түсіме кіріп бір мезет, Түн бойы өлең жаздырдың. Түсіне кіріп, түні бойы өлең жаздырған ананың көңіл-күйі жарқын қалыпта емес. Бұл тұста Есенғали қаламына тән сыршыл лиризм мен терең психологизм көрініс береді. Ақын күллі ғұмырын перзентіне арнаған қамкөңіл ананың психологиялық портретін жасайды: Күңгірттеу тартып нұр өңің, Жүдеулеу, ойлы пішінде, Жүрдің сен, менің жүрегім, Таңдағы нұрдың ішінде. Ана бейнесін «жүрек» метафорасымен бере отырып, ақын өзінің анасына деген шексіз, өлшеусіз перзенттік махаббатын бейнелейді. Нұр өңі күңгірттеніп, жүдеулеу, ойлы пішінде таңдағы нұрды кешіп жүрген ананың мұндай кейіпке түсуі – перзентінің қамы, соның амандығы. Барлық ана атаулыға тән ахуал. Жүрек тербетер нәзік сыршылдықпен өрілген сазды шумақтар шынайы сезімнен туындаған. Түсінде көрген қымбат та ардақты жаннан алыстағысы келмеген перзент халі: Басылмай қалды-ау құштарым, Көремін бе енді, Хауа ана? Шық тұнған гүлді нұсқадың, Не дегің келді, Хауа ана? – деген көркем де бейнелі, сазға тұнған жолдармен жеткізілген. Бұл шумақта

Анаға деген сағынышты, ана жанының ізгілігі мен парасатын паш еткен бұл өлең ақынның кейінгі өлеңдерінің бастауы іспетті. Мен оралдым, айтам енді, Анашымның қартайғанын. Желдеп кетіп, қайта келді, Жез бұйдалы нар тайлағың [3, 16]. Өмірдің өткіншілігі, қимас жандардың өзіңнен алыстары хақ заңдылық. Ананы қарттыққа қимай, іштей күйзелген лирикалық кейіпкердің халін қапысыз түсінеміз. Баласының жолын күтіп, алаң болған ананың халі

ақынның өлеңдерінен қарапайым баяндау түрінде де жиі көрінеді: Ақ жаулығы желбіреп анам тұрды, Орап өтті қылаң жол баран қырды...

«Ұмытып қап барлығын мені көріп», Анам ылғи сөйлейді тебіреніп [3, 59]. Бұл баяндау – жалаң, қарадүрсін баяндау емес, бейнелі жолдармен ішкі сезім ауанын қабаттастыра өрген шумақтар. Әдебиет теоретиктерінің пайымдауынша, бейнелі сөздердің өзара әсері үдерісіндегі шешуші оқиға – поэтика дәуірінде қағидатқа айналмаған «қарапайым» немесе «стильдік емес» сөздердің туындауына әкелгендігі. Пушкин поэтикасын зерттеген әдебиеттанушы ғалым С.Г.Бочарев «Қарапайым сөз анықталған белгілі бір стильдің шекарасынан мүлде шығып кетеді, яки стиль болып танылмайды, бірақ, анық көрінген стильге нағыз болмыстың өзі ретінде қарапайым сөз түрінде қарсы тұрады» деген қызық та қисынды тұжырым жасаған болатын [4, 28]. Бұл тұста сырты қарапайым, кәдімгі сөз болғанымен, астарына мол поэтикалық қуат жинаған сөздер туралы айтылып отырғанын аңғару қиын емес. Жоғарыда айтып өткендей, ақын өлеңі оның ғұмырнамасы тәріздес. Ана туралы жырлардан өмірлік жайттардың көрініп отыруы заңдылық. Осындай өмірбаяндық көріністердің өзі ақын жырларында терең мағыналы ойлармен қатарласа желі тартады. Ақынның бірсыпыра өлеңдерінде елге, туған жерге деген сағыныш пен анаға деген махаббат қатар алынып жырланады дедік. Оған тағы бір мысал келтірсек, төмендегідей: Туған үй. Ақ түн. Ақ түнім аппақ сезімдей, Отырмын үнсіз баяғы бала кезімдей. Мені туған жыл жабысқан дерті меңдетіп, Төргі бөлмеде дөңбекшиді анам көз ілмей [3, 113]. Ана дерті бала жүрегін ауыртатыны айтылмай-ақ аңғартылған. Әр алуан тақырыптағы жырларда ана бейнесі, мінезі мен әрекеті, мейірімі бір сәтке болса да көрініп қалып отырады. «Қазіргі заман және ұлт саясаты» атты ғылыми конференцияда оқылған өлең» туындысында Кеңестік саясаттың ащы соққысын жеген әулеттің анасы бала үшін пәруана күйге түседі. Айтылмыш өлеңнің өзгеше сипатының бірі – лирикалық қаһарманның бірінші жақтан («мен») үшінші жаққа («ол») өтуі. Теория тілінде субъективті метаморфоза ретінде айтылатын бұл тәсіл лириканың ішкі заңдылығын қатаң сақтайды: автор мен қаһарман арасында субъект-субъектілі байланыс орнатылады, қаһарман тек «ішкі» түрде қалып, жалпылама сипатқа ие болмайды (мысал ретінде О. Мандельштамның лирикалық қаһарманын сипаттаған «И никогда он Рима не любил...» деген жолдарын келтіруге болады). Өлеңде

–Уһ, – деді ана, – е, мейлі, мейлі, құлыным, Ұлтшыл демесе болғаны дағы, әйтеуір. Күрсінді сосын… басынан сипап ұлының [3, 138]. Әкесі «халық жауы» деген жаламен жер аударылып, қуғын көрген, шешесі «шынжырбалақ шұбар төс байдың қызы» болған ақынның «ұлтшыл» болып айыпталуы – ана үшін үлкен қауіп. Сынға ұшыраған ұлының сол «ұлтшыл» деген пәлелі жаладан аулақ болуын тілеген ана ниеті анық. Дәл осы оймен өзектес желі «Бақсы билеп жүр…» өлеңінен де көрінеді. Анасы қаншалықты ұлтшыл деген сөз жуымаса екен деп тілесе де тамыры тереңде жатқан ұлттық негізге ұмтылуды мұрат еткен, ұлттық болмыс пен ұлттық сананы дүниетанымының темірқазығы етіп ұстанған ақынның лирикалық кейіпкері өзінің осы ұстанымынан айнымайды. Бақсы жүр – өткір кездік көп қайралған, Көз алдым – сансыз бура отты айналған. –Кел, – деді, – сен де нардың тұқымысың. – Ақ бура мені көріп тоқтай қалған.

Оралып баяғы өткен жайға… тағы, Әкеңді итжеккенге айдатады. Кетелік, аулақ, ойбай…мына бақсы, Жөн өлмей, сорымызды қайнатады [3, 145]. Екі өлеңде де ананың әрекеті мен сөзінен заманның салған лаңы, оның әулетке әкелген зобалаңынан жүрегі шайлыққаны анық аңғарылады. Идеялық мазмұны салмақты, айтар ойы терең өлеңнің ішкі иірімдерінің қуаты өз алдына әңгіме. Біздің нысанға алып отырғанымыз ана бейнесі болғандықтан негізгі сөзді сол жаққа бағыттаймыз. Ұлттық рухтың ишарасындай болған ақ бура, соның жоқшысы болған бақсы – өлеңнің ұлттық бояуын қалыңдата түскен. Перзентін бәле-қаладан қорғамаққа шырылдай ұмтылған ананың халін реалистік тұрғыда суреттей отырып, ақын

ой түйінінде сыршыл лиризмге бет бұрып, мұңға бой алдырады: Жылдардың илегенде тас табаны, Жанардан анамды ойлап жас тамады. …Апа, сен бекер сонда ұстап қалдың, Әйтпесе, болар ма еді басқа бәрі… [3, 145] Анаға қатысты айтылған әңгімелердің бәрінің тұжырымы сол анаға деген сағынышқа келіп саяды. Ананың қартайғанына жаны күйзелген лирикалық кейіпкер ең ауыр халді – ана қазасын басынан кешіреді. Бір тамшы су өтпей тамақтан, Жатты анам, жатты анам күбірлеп: «Ел неге көшпейді, жаратқан, Сәрсенбі емес пе бүгін», - деп.

Көш бастар адамдай найқалып, Содан соң тас-түйін бекінді. Су қалды кеседе шайқалып Ажалдың айдыны секіліді

Қабарып құлады күрең күн, Тұтқышы секілді қазанның. Сол суды шашып кеп жібердім Безерген бетіне ажалдың [3, 145]. Трагедиялық бояуы қалың, терең психологизммен жазылған бұл өлең қасірет шеккен лирикалық кейіпкер халін барынша танытқан. Жүректі жаншитын ауыр қайғыны, ажал алдындағы дәрменсіздікті беруде ақын күрделі бейнелеулерге барады. Бақиға аттануға – бұ дүниеден о дүниеге көшуге бет бұрған ананы «көш бастар адамдай тас-түйін бекінген» қалыпта бейнелеп, күннің өзін қасіретті кейіпте көрсету қасіретті жан-жүрегімен терең сезініп, күйзелген жанның психологиялық халін танытуда маңызды қызмет атқарған. «Құлыншақ» өлеңінде трагедиялық ахуал сәл серпіліп, өмірдің қатал заңына деген ішкі наразылық лирико-элегиялық сипатта жырланады: Аунайсың ба, мәз болып күлесің бе, Үкілі әлемөзіңнің үлесіңде. Құлыншақ ем мен дағы бір кездері, Өйткені анам тірі еді, білесің бе? [3, 183] Ана алдында өзін мәңгілік сәбидей сезінер аңғырт та албырт хал енді лирикалық кейіпкерге жат болып кеткен сынды. Еркелікті, еркіндікті ғана сезінер құлыншақтай қаперсіз шақтан жырақтауға себеп – ананың бұл жалғанда жоқтығы. Шапқыладым, шыңдарға шықтым өрлеп, Бір күні ажал келді де түкті қол боп, Қабырғамды суырып алды бітеу… Күлді сосын ыржыңдап «мықты бол» деп [3, 183]. Анасын өзінен бөліп әкеткен ажалды «түкті қолды» ыржаңдаған кейіпте

көрсете отырып, қазаның қаншалықты ауыр тигенін «қабырғамды бітеу суырып алды» деген бейнелеу тосын, әрі соншалықты әсерлі де нақты. Бұл жерде діни аңыздардағы «әйелдің еркектің қабырғасынан жаралуы» туралы желіні де еске аламыз. Ақынның аңғартуында «бітеудей қабырғаны суырып алу» ананың перзент үшін қаншалықты қымбат, оның қазасының қаншалықты ауыр екенін сезіндіру. Бейнелеу барысында бұл желі көркемдік тұрғыда біраз трансформацияға ұшырағанын аңғару да қиын емес. Содан бері әйтеуір бар бір өкпе, Қолым жаям дәрменсіз мәңгі көкке. Қабырғамды қайық қып жеткіздім мен Жан анамның табытын арғы бетке [3, 183]. «Арғы бет» деген сөздің астарында «о дүние» жатқаны белгілі. Алдыңғы шумақта «бітеудей суырылған қабырға» жан азасын білдіріп тұрса, бұл шумақта ол басқаша бейнелі әрекет аясында сипатталады. Анасын ана дүниеге аттандырғандағы лирикалық кейіпкердің қасірет-қайғысы осы «қабырғамды қайық қып жеткіздім мен» деген бейнелеу арқылы терең танытылған. Осылайша ауыр қайғыны жүрегінен өткізген лирикалық кейіпкер былайша мұң шағады: Ол тіріде жүрегім тоңар ма еді, Тоңар ма еді, гүлдерім солар ма еді. Бұл ауылға неге-дүр, құлыншағым, Сирек келер болдым мен содан бері [3, 183]. Лирикалық кейіпкердің барынша сезімтал да нәзік жаны «жүректің тоңуы», «гүлдердің солуы» арқылы бейнеленген. Ауылға сирек келуінің мәнісі – жанынан да қымбат ананың ана дүниеге көшіп кетуімен байланысты. Еш алаңсыз асыр салған құлыншаққа қарата сөйлегендей болып тұрып, ішкі шерін ақтарған лирикалық кейіпкер: Шапқылай бер әзірге керме көрмей, Керме бір күн тартылар көлденеңдей. …Езілесің, іздейсің…сосын барып, Кетесің ғой қатты боп сен де мендей [3, 183] – деп тоқтайды. Құлыншаққа қарата айтылған барлық сөз лирикалық кейіпкердің хал-ахуалының, басынан кешкен қайғылы, мұңды сәттерінің көрінісі. Ананы тынымсыз жоқтаған перзент жанындағы мұң мен сағыныш, ара-тұра өзін өмірге жатбауыр сезіну «Өзім шөлдегем жоқ, жүрегім шөлдеді...» деген өлеңінен барынша терең көрінген. Бұл өлеңнің ерекшелігі сонда, лирикалық бейнеге тіл қатып, мұң шаққан лирикалық қаһарманның сезімі психологиялық тұрғыда терең танылады. Жан күйзелісі мен мұңын, сезім халін бейнелеуде ақын табиғаттағы объектіні нысан етіп алады да, ананы іздеген, ананы жоқтаған жүрек шерін жеткізеді: Өзім шөлдегем жоқ, Жүрегім шөлдеді, Жүрегім шөлдеді менің анам өлгелі. Біздің ауыл аспанында бір бұлт бар, Келген сайын қарсы алады ол мені [3, 178].

Ана қазасы қабырғасына батқан, жылдар өтсе де ұмыта алмаған перзенттің жан шері тарқамаған, ол анасын уақыт жылжыған сайын аңсап, іздейді. Лирикалық қаһарманның осы халін беруде «туған жердің аспанындағы бір бұлт» маңызды бейнелілік қызмет атқарған. Анам жоқ енді, Өшті, сөнді үміт. Бір бұлт бар, Менің бұлтым – сол бұлт. Қабір жаққа бірге барып менімен, Тұрады ылғи, байғұс, солып, болдырып [3, 178]. Ана қабіріне бірге барып, болдырып тұратын бұлт – налыған, үміті өшкен перзенттің сағынышы мен мұңының көрінісі тәрізді. Бұлт арқылы өзінің наласын көрсете отырып, о дүниелік анамен қиялы арқылы тілдеседі: Тұрады ол тас төбемде қабарып, (Басқа бұлттар кетіп жатыр әрі ағып). – Мама, – деймін, – мен келдім ғой... Даусымды Естиді тек сол бір бұлт – бала бұлт.

– Мама, – деймін, – бәрі жақсы, дін аман. Жылама деп айтып ең ғой, жыламан. Бәрі ойымда – ата мінез, салт-сана, Елдің салтын естен неге шығарам? [3, 179] Қабірге айналған ана, оның перзент қиялында мәңгі өлмеген, өшпеген рухы – перзенті үшін бір сүйесін, жан демеуі. Сырттай бекіп, өзін-өзі жұбатқан перзенттің ішкі дүниесі әлем-жәлем: Білем, енді оралмайды бал күнім, ...Менің бұлтым тежеп әрең жаңбырын, Аулақ барып, ішкі шерін тарқатып, Өксіп-өксіп жылайды бір зарлығым [3, 179]. Жанын – бұлт, жасын – жаңбыр деп бейнелеп, іштей егілген перзент халін қапысыз түсіне аламыз. Ана қабірінің басында тұрған сәтіндегі алайдүлей көңіл күйін «ішкі шерін тарқатып, аулақ барып жылаған» бұлт арқылы аңғартқан ақын: Мама, – деймін, – бәрі жақсы, дін аман. Елдің салтын естен неге шығарам. Мен шыдаймын, шыдай берем, шыдағам, Бұлт қой анау жылаған [3, 179] – деп, қанша бекігенімен, ғұмыр бойы жүрегінде сақталар анаға деген сүйіспеншілік пен сағыныштың жанына маза бермейтінін көрсетеді. Жанжүрегі жылаған ақынның аяулы анасына арнаған өлеңдері өз алдына бір әлем. Көркем шығарманың өзегі – өмір шындығы, суреткердің өзі көріпсезінетін жайттар екенін еске тұта отырып, ақын өміріне алар ерекше орны бар осынау бір қымбат жанның ғұмыр бойы санасынан өшпес биік бейнесі өлеңдерінде шеберлікпен, шынайылықпен сомдалғанына талдауларымыз

дәлел бола алар. Жылдар өткен сайын ана қазасын сезіне түскен ақынның ана тақырыбындағы өлеңдері мұңшылдық пен сыршылдыққа толы. Ақынның бұл тараптағы өлеңдерінің қайсысын алсақ та элегиялық сипат басым екенін көреміз. Қиялымен өткен күнге сапар шеккен ақынның бұл дүниеде анасының жоғын сезінуі тым ауыр: Аман жүрсем, осы күз елге барам, Бес жыл болды баласын көрмеді анам. Бес жыл болды ат ізін салмай кеттім, Бүйтіп тірлік кешкеннен өл де маған [3, 259]. Бес жыл бойы анасын көрмей өмір сүру – өліммен бірдей. Неге бұлай етті? Неге бес жыл бойы елге бармаған, анасын көрмеген? Анасын Алматыға әкеліп, саяхаттарға, алыс-алыс сапарларға алып шығу – дүниенің шартарап, қиырларын көрсету перзенттің үлкен арманы: Жан анамның көңілінде көп алаңы, Ұлы биыл қайтсе де оралады. Алматыға көшіріп алып кетем, Саяхаттар, сапарлар одан әрі...

Дүниенің шартарап, қиырларын, Аралатам, көрсетем биыл бәрін. – Алла разы, өзің көр, – дейді анашым, – Біз көрдік қой, қарағым, бұйырғанын [3, 259]. Перзенті үшін жанын аямаған ана тілегі, ана көңілі күнделікті айтылатын қарапайым ғана сөздермен соншалық шынайы көрінген. Лирикалық диалог өзгеше формада өрілген: ақын сөзі «ішкі үнмен» берілсе, ана сөзі тікелей тіл қатқан ашық диалог түрінде келеді. Бір сәтке анамен тілдескендей болған перзенттің халін суреткер соншалық нәзік сыршылдықпен танытқан. Басымды үнсіз сипайды баяғыдай, Ауыл, ауыл, сол ауыл, әй, өмір-ай! – деп қиялдан арыла бастаған ақын тәтті елестерден алыстап, шынайы өмірге бет бұрады: ...Жетім бота аулақта боздайды ұзақ, Жартыкеш ай қарайды аяп ұдай.

...Анам қайтыс болғалы бес жыл бопты-ау... [3, 259] Өлеңнің басталуында ауылға бес жыл бойы бармаған, бес жыл бойы анасын көрмеген перзент ісіне таң қалғандай болсақ, соңында бұның бәрі өткенді, анасының тірі күнін сағынған ақынның жан дүниесіндегі аңсар екенін білеміз. Анасы дүниеден өткелі бес жыл болған екен... Шынайы сезімнің сыршыл шеберлікпен бейнеленуінің бір мысалы осы болар. Әсілі, нағыз өлең сондай құдыретті сезім мен шынайы сүйіспеншіліктен, терең жан азабынан туындайтыны ақиқат қой.

Ақынның күллі шығармашылығына көз жібергенде анаға деген шекіз сүйіспеншілік, сағыныш үзілмей жырланатынын көреміз. Жалған дүниеден

демеу іздеген ақын жаны анасының жоқтығын сезінгенде жабырқай түседі. «Элегия емес» атты өлеңінде: Келіп тұрмын өзім өскен шағылға, Қоңыр күз бар жанымда. ...Бұл ғаламда мені ұғатын – Күз ғана, Шешем бар-тын, жатыр әне, ол қабырда... [3, 280] – деп күңіренген ақын өзі үшін анасының жанын түсінер жалғыз жақыны екенін қайталай есіне алады. Лирикаға тән мұң – адам жанының ғұмырлық серігі. Өлеңнің қайнар көзі де сол мұң, азаптан бастау алады. «Если не трагичен, значит не поэт» деген болатын орыстың ұлы ақыны Пушкин. Ақын қаламынан соңғы жылдары туған «Менің мұғжизам»[5] – ана бейнесін толастамай жырына өзек еткен перзенттің мәңгі сағынышы мен арманын паш еткен өлең. Дауасыз дертке шипа табылмай, қиналып жатқан ананың халі, тірліктегі арманы, сондай-ақ перзенттің қолымнан керемет істер келіп, неге анам баруды арман еткен Меккені көшіріп әкелмедім деген ойы бұл өлеңнің негізгі желісіне алынған: Анам науқас, күндіз-түн күзетеміз о, жалған, Бара алмады Меккеге, арманы еді озалдан.

Барармыз бұйрықты күн болғанында, Тұрар бір сағана там жолдарыңда» – Тілегі қабыл екен анамыздың, Мінеки, жатты келіп сол қорымға [3, 192]. Мәңгілік тұрақ табар жерін туған топырағы болса деп арман еткен ананың сағынышы – тек ананың ғана емес, қонысынан амалсыз ажыраған

талайдың сағынышы. Ана тілегі, тағдыры арқылы қазақ халқы басынан кешкен талайлы кезең де жырға арқау болған. Бірнеше лирикалық өлеңге объективтік сипаттағы кейіпкер болып, тұлға дәрежесіне жеткен ана жалаң сипатта қалмай, перзентіне өмір, мейірім сыйлаушы ғана емес, туған жерді – ата мекенді қадірлеуді ана сүтімен дарытқан күрделі бейнеге айналады. Көшудің қайғы ма әлде, бақ па түбі, Аңсатып алғау суы, тақта қыры. Қара қыз қара кемпір болған шақта Бейітін атасының тапты ақыры [3, 192]. «Hotif дәм дө пағи» - Париж сапарында жазылған туынды. Ана рухын құлазыған жанына медеу еткен ақынға Парижді көргенде ерекше әсер еткен жағдай – «Құдай ананы» көруі. Құдай ана соборы бар қаланы соншалықты бақытты, бағы зор қала деп өзіндік көңіл таразысымен бағалаған ақын тағы да анасына деген перзенттік сағынышын жырлайды: Бұл түні бөлек бұла бір самал еседі, Бесқонақ желі Бейнеуден шаршап жеткен ол [6,5]. Анасы жерленген Бейнеу желін ақын ана рухы түрінде ишаралайды. Қаланың бақытына қызыға тұрып: Мен дағы бір кез шадыман шаһар едім ғой, Анам бар еді, панам бар еді менің де [6,5], - деп, анасының бар кезіндегі өзінің алаңсыз күнін шадыман шаһар қалпымен шендестіреді. Сол күнді еске алып, мұңаяды: Бұл күні тағы бұлан-талан ой кешермін, Сенадан асқан сергелдең бұлт боп көшер мұң. ... «Құдай ананың» босағасында отырмын Сүйенген сынды құлпытасына шешемнің [6,5]. «Менің мұғжизам» өлеңіндегі көңілінің көгіне көшкен ана бейіті, «Өзім шөлдегем жоқ...» деген жолдардан басталатын өлеңдегі ақын жанының наласын бейнелейтін бұлт бұл өлеңде де өзіндік орын алып, тағы да сол анаға деген перзенттік сүйіспеншіліктің мәңгіліктігін айғақтай түседі. Жалпы, лирикалық бейне ретінде күрделене көрінген, өз алдына тұтас бір желіні құраған ана тұлғасы – ақынның терең тынысты, тың суретті, нәзік сыршылдыққа, мұңға толы өлеңдерінің өзегі. Париждегі Құдай Ана мен Бейнеудегі ана бейіті жаңаша бейнелеу нәтижесінде туындаған биік талғамды, эстетикасы зор ақынның шебер ұқсатуы. Ананың бұл дүниеде жоқтығы, қымбат жаннан еріксіз айырар фәни жалғанның өткіншілігі ақын поэзиясында терең сыршылдықпен өрілген элегиялық сарындағы лирикалық өлеңдердің өзегіне айналып, жан-жүрегі тек мейірім мен ізгілікке тұнған Ана тұлғасын және оған деген сарқылмас, толастамас сағынышты бейнелеуімен ерекше тұрған көркем дүниелер. * Поэтикалық әлемінің кеңістігінен лирикалық бейне болып орын тепкен Есенғалидың анасы - Әуехан Қамауқызы Әбдіжаппар Реушенұлына аяулы жар, он екі перзентке ана болған жан. «Алып анадан туады» дейді халық нақылы. Есенғалидай дегдар ақынды дүниеге әкелген ана тегін болмаса

Лирикада сезім халін психологиялық талдау тәсілімен беріп, сана ағымы арқылы бейнелеу – ХХ ғасыр поэзиясындағы соны ізденіс еді. Модернистік әдебиеттің етене әдісі болып саналатын ішкі үнді сана ағымымен қабыстыру қазіргі лирикада берік орын алған, суреткерліктің бір қыры болып көрініп жүрген көркемдік тәсіл. Бұл тәсіл күрделеніп, тереңдей түскен қалпымен постмодернизм әдебиетіне де тән болды. Бірақ, өзгеше жолмен. Лирикадағы персонаждар туралы сөз қозғалғанда қазіргі өлеңтануда көп айтылып жүрген кейіпкердің ішкі жан әлемін танытудағы ізденістер мен жаңалықтарға назар аудармасқа болмайды. Жаңа ізденістер туралы сөз болғанда «стильдік ағым», «көркемдік бағыт», «поэтикалық мектеп» сияқты қалыптасқан ұғымдарға көбірек назар аударылғанымен «әдеби процесс», «қаламгерлік даралық» сияқты тұрақты категориялар тасада қалмайды. «Россияда постмодернизм әдеби бағыт ретінде, дәлірек айтсақ, жаңа әдеби бағыттың жүйесі ретінде бәрінен бұрын поэзияда дамыды. Орыс романтизмінде, символизмінде, тағы да акмеизм, футуризм, имажинизм, конструктивизм сияқты модернистік ағымда поэзия прозадан басым түсіп, оның дамуынан озып кетті»[7, 127], – деп жазады М. Н. Эпштейн. Орыс поэзиясында постмодернизм толыққанды бағыт және көркемдік ойлау жүйесі ретінде 1970 жылдардың аяғы, 1980 жылдардың басындағы «жаңа толқында» көрінді. Ал, біздің ұлттық поэзиядағы көрінісі қалай болды? Лириканың басты ерекшелігі – одан адамның ішкі әлемінің мазмұнының көрінуінде. Ішкі әлемнің қат-қабат сырларын, әр алуан сезім күйін бейнелеп жеткізуде өзіміз сөз еткен постмодернистік ағымның орны қандай деген мәселеге жауап беріп көрелік. Әдеби процеске ХХ ғасырдың 80-жылдарынан келіп араласқан,

алғашқы жырларымен-ақ ақындық дара болмысын таныта келген Есенғали Раушанов өлеңдері ұлттық нақыш пен әлемдік көркемдік танымды шебер үйлестіруімен ерекшеленді. Сондай-ақ бірсыпыра өлеңдерінде ойды бейнелеудің мүлде өзгеше бағытты ұстап, тыңнан түрен салу да бар. Бүгін айдың он бесі, Айдын жаққа кел деші.. Айдын жақта не бар-ау, қатқан мұз бар, Қатқан мұзға көміліп жатқан қыз бар. Қыздың аты – Ақтолқын. Айды күтіп, Мұзға айналды ақыры ақпанда ызғар3, 273]. Шартты түрде алсақ, өлеңдегі лирикалық бейнелер – Ақтолқын мен Ай. Айды күтіп, ақпанда мұзға айналған Ақтолқын – элегиялық-мистикалық сипатымен дараланады. Ақтолқын атауының өзінде де астарлы бейнелеу бар (толқын суға тән құбылыс). Бұл жерде метаморфоза, метафорамен қатар метабола туралы да айтқан жөн. Қазіргі поэзиядағы стильдік ағымның ерекшеліктерінің бірі ретінде орыс ғалымдары айтып жүрген «метафораға құштарлық» бұл жерде терминнен адасушылық немесе оны дәл қолданбау дейміз. Өйткені, метафоралық өлеңдер алдыңғы буын поэзиясына да тән. Қазіргі поэзия жарық дүниенің қайнар көзін, нағыз шынайы табиғатын оның түп тереңіне үңіле, әртүрлі әлемге қатыстылығын терең таныта отырып бейнелеуге ұмтылады. Осы сияқты «реалды» және «иллюзиялық», «тура» және «келтірінді» болып екіге бөлінбейтін, бірақ бірінен екіншісіне толассыз ауысуы, ұзаққа созылған өзара қатыстылығы үзілмейтін поэтикалық бейнелерді метафорадан өзгеше метабола деп атау ұсынылған [7, 153]. Көне грек тілінен аударғанда метабола – «аудару», «ауыстыру», «өзгеріс», «айналу», «бетбұрыс» деген мағынада. Метабола терминін «Жалпы риторика» кітабының авторлары Ж. Дюбуа мен Ф. Эделин және т.б. «тілдің кез келген аспектісіне қатысты барлық мүмкіндігі бар өзгеру» мағынасында риторикалық айшықтау түрі ретінде қолданады [8, 56]. Метабола - екіге бөлінбейтін, тура және келтірінді мағынасында сипатталған заттағы екі ұқсастықты жұмылдырып бірліктегі шындықты танытатын көркем бейнелеу. Метафораны ғажайыпқа сенуге дайындық деп есептесек, метабола – сол ғажайыпты түйсінуге қабілеттілік. Поэтикалық көзқарас тұрғысынан метаболаны мағына ауыстыру процесінің өзін, оның аралық түйінін, астарлы негізін танытатын троп түрі деуге болады [7,177]. Синкертті сатыда (метаморфоза) құбылыс бір-біріне айналады, толығымен теңестіріледі; ал, дифференциациялық сатыда (метафора) бір біріне таза шарттылықпен ұқсастырылады; синтетикалық сатыда (метабола) олардың бір-біріне қатыстылығы көрсетіледі, яғни ауыстырылу жекелеген белгілердің сақталуы, бірігудің дифференциацияға негізделуі түрінде жүзеге асады [7,180]. М.Н.Эпштейн постмодернистік әдебиетке тән сипаттың бірі ретінде метареализм атауын қолдана отырып, «метареалистер деп аталу ұйғарылған 80-жылдар ақындарына көркем бейненің біртұтастығы, екіге бөлінбейтіндігі тән: заттардың шартты ұқсастықтарының орнына өз бастаулары бойынша тең

құқылы әр түрлі әлемдердің өзара қатыстылығы қойылады» деп көрсетеді [7, 154]. Метареализм дегеніміздің өзі көп өлшемді шындықтың кең көлемдегі мүмкіндігі мен өзгерісінің поэтикасы, метафораны орап кетпей, оның ауыспалы мағына таңдайтын жағын аша түсетін шарттылықтың жаңа пішіні. Яғни, метафораның шындық болмысы. Метафора – мифтің жарықшағы, бір сынығы болса, метареалия (метареалистік бейне, метареалды поэзияның бөлігі) – қазіргі поэзияда мүмкіндігі аса жоғары, мифке жақындай түсуге бағытталған тұтастықты қалпына келтіру әрекеті, индивидуальды бейне. Метафора, метабола туралы сөз болғанда қазіргі әдебиеттануда осы ұғымдарға қатысты айтылып жүрген метареализм туралы берер қысқаша түсінік осыған саяды. Бұл термин алғаш 1982 жылдың желтоқсанында Суретшілер үйінде гиперреалистердің кешінен кейін аталды. Типтік реализмді еңсеру жолындағы күрес ең ақырында екі жолға түскені мәлім болды. Бір топ суретшілер болмыстың сыртқы – иллюзиялық қабатын бекітіп, ұлғайта көрсетуді қуаттаса, екінші топ оны жоққа шығарады. Біреулері заттың көзге көрінетін сыртқы қабатын барынша ұлғайтып көрсетуді қоштаса, екіншілері оның мета-физикалық тереңін аршып көрсетуді жақтады. Біреуіне гипербола – барды ұлғайтып көрсету, екіншісіне – метабола – басқаша, өзгеше бейнелеп көрсету тән. Метареализм терминін ұсынушы – М.Н.Эпштейн. Ол 1982 жылы фин ақыны және жаңа орыс поэзиясының аудармашысы Юкко Маллиненмен сұхбаттасқанда метареализм туралы ой қозғайды. Оның ойынша, метареализм заттың өзіндік мәні жеткілікті үстіңгі қабатын қызықтайтын гиперреализмнің антиподы. Және бір айта кететін жай, кейіннен белгілі болғандай – метареализм термині ақын әрі діни ойшыл Даниил Андреевтің «Роза Мира» (1950– 1958ж) атты трактатында қолданылған. Бұл трактат 1991 жылы ғана жарияланған болатын[9, 21-22]. Даниил Андреевтің поэзиясының өзі символизмнен метареализмге өтудің үлгісі болды. Сонымен, метареализмнің негізгі бейнелеу құралдарының бірі – метабола. Стильдік бағытта шартты ұқсастықтардан шынайы қатыстылыққа өткен метареализм дегеніміз метафоралық реализм, яғни метафорадан метаболаға өту. Метаболаның ежелгі мифологиялық ойлау жүйесіндегі прообразы (түп бейнесі) – метаморфоза. М. Эпштейннің бұл тұжырымы нақты дәлелдерден туындаған. Бұл келтіріліп отырған тұжырымдар біз талдау нысанына алып отырған өлең табиғатына белгілі дәрежеде қатысты. «Қыздың аты – Ақтолқын..» дейді ақын. Қыз ұғымы бұл жерде көмескі мәнде. Өзендегі толқынның жаз айларында жан біте қозғалып, тіршілікке көшетіні, қыс айларында мұз астында қалатыны жыл мезгілдеріне байланысты кәдімгі табиғи құбылыс. Табиғаттағы заттар мен құбылыстарға адами әрекеттерді тели отырып, оларды бейне дәрежесіне көтеру ақын өлеңдеріне тән көркемдік тәсілдердің бірі. «Айды күтіп, ақпанда мұзға айналған» толқынды қыз бейнесінде көрсету және оған есім беру, оны мұңлы қалыпта суреттеу терең мәнді поэтикалық өрнек. Мифопоэтикалық таным тереңдігі һәм жаңашыл ізденіс тұрғысынан бұл өлеңді постмодернистік поэзияның ұлттық үлгідегі озық

Айна көлге тесіліп ай қараған, Ай қараған, аяулым қайдалаған. Қайран жаз-ай, айдында оңаша қап, Ақтолқынды түнімен аймалаған [3, 273]. Айдын жақтағы көріністі суреттей отырып, мүлде басқа мазмұндағы шындықты аңдатқан. Табиғи болмыс шындығы мен рухани дүниенің ұқсастықтарын дөп басып, сол негізде жаңаша бейнелеу арқылы жаңа сипатты өлең туғызу постмодернистік әдебиеттің өзіндік артықшылықтарын таныта түседі. Адам мен табиғат бірлікте деп санаған мифтік таным, сол негізде табиғат та адам сияқты тірі рух деп түсінген анимистік сенім осы ұқсастықтардың мәнін аша түседі. Мифопоэтиканың қазіргі поэзиядағы белсенді қолданысының бір айғағы осы. Постмодернизм әдебиетінің негізгі белгілерінің бірі – ақиқат болмысты көркемдік тұрғыда терең тануда алғашқы бастауларға жүгіну. Содан келіп адам-табиғат бірлігі, бір-біріне қатыстылығы негізінде бейнелеулер туындайды. Толқын мен қызды біріктіріп бейнелеудің мәні – ең әуелі осы тепе-теңдіктен бастау алған. Кеңірек ауқымда ой жүгіртсек, Үлбі, Жайық, т.б. өзендерге қатысты мифтерде оларды қыз кейпінде көрсетеді. Су перісіне қатысты ертегілер де осындай метаморфозаларға байланысты туындаған болса керек. Ақпан айында қатқан мұзға көміліп жатқан Ақтолқын өзеннің қалпын һәм қызды тұтастырған бейне. Толқын – поэтикалық тұрақты сурет екеніне Абайдың, Мағжанның өлеңдері мысал. «Бұл дүниенің мысалы // Ағып жатқан сумен тең...» делінеді шешендік нақыл-толғауларда. Мұзға айналған Ақтолқын – үмітті үзілген, арман-тілегі толастаған, сөйтіп тіршіліктен түңілген сезім қалпын бейнелейді. Өткінші өмірдегі өкінішті махаббатың шері осылай жырланады. Мұзға айналған толқынды іздеп, айна көлге тесіле қараған он бесінде туған ай да сол өкініші мол сезімнің екінші бейне арқылы аңғартылуы. Аяулысын іздеп, мұңайған аймен қатар, Ақтолқынды армансыз аймалаған жаз да айтылып қалады. Бұл тұста ақынның «Жылап бара жатады жалт бұрылып // Жары болдым өзгенің дегенімде» немесе «Басқа бір күн жылытқан жаным мынау // Қызғанамын мен бірақ сені әлі де» деген өлең жолдарымен терең поэтикалық-эмоциялық байланысты сезінуге болады. Өлеңде Ай мен Айтолқын қауыша алмай, арманда қалса, ақынның махаббат сарынындағы бірсыпыра лирикаларында сүйген жанға деген сағыныш, арманда қалған көңіл, ұмыта алмаған жүрек мұңы шертіледі. Үнемі ізденіс үстінде жүретін ақын талант қуатымен бұл желіні мүлде басқаша қалыпқа ауыстыра жырлай отырып, терең мәнді бейнелі өлең өрнегін түзген. Сөйтіп мүлде жаңаша сипаттағы лииркалық метабола-бейнені мүсіндеген. Мұз айдынды таусылған үміт дейін, Ай қайтады діңкесі құрып кейін.

Сүйген қызын алыстан іздеп келіп, Моласына жолыққан жігіттейін [3, 273].. Ғашықтық дастандардағы және махаббат жырларындағы трагедияық финал өлеңге де ауысқан. Айтолқын мен Айдың халін табиғат аясында сол «табиғи» қалыптарында бейнелей отырып, діңкесі құрып, кері қайтқан айды суреттеу ұлғайған теңеуге ұласады. Оның халі «сүйген қызын алыстан іздеп келіп, моласына жолыққан жігітке» ұқсастырылады. Әрбір мәтіннің негізінде автордың дүниетанымы жатады. Сол негізде лирикалық кейіпкердің хал-ахуалы, ішкі жан әлемінің қалпы бейнеленеді. Біздің ұлттық әдебиеттануда әзірге кең көлемде мән беріле қоймаған мәтінге психологиялық тұрғыдан келу осы мәселелерді тани түсуге көмектеседі. Өлеңге екінші бір қырынан – осы тұрғыдан келсек, лирикалық бейнелердің психологиялық ахуалына тереңірек үңілуге болады. Мәскеулік профессор, филология ғылымдарының докторы В.П.Белянин «Психологическое литературоведение» монографиясында әдеби көркем мәтіндердің жаңа типологиясын ұсынады. Мәтінге психологиялық тұрғыдан келу тәсілдерін көрсете отырып, оларды «мұңлы», «жарқын», «күңгірт», «көңілді», «әдемі», «күрделі» деп жіктейді. «Күрделі» мәтіндердің өзін бірнеше түрге бөледі [10]. Беляниннің талдауларына зер сала отырып, көркем мәтіннің психологиялық мәніне үңілу шығармашылық табиғатын аша түсуге, қаламгердің дүниетаным ерекшелігін тани түсуге жол ашатынын көреміз. Ұлттық көркемдік ойлау жүйесінің ерекшелігін ескере отырып, көп жағдайда мәтінге психологиялық талдау жасауда өзгешелеу бағыт ұстану керектігін де естен шығармау керек. «Мұңлы» мәтіндерге сипаттама жасағанда Беляниннің атап көрсетер бір белгісі – жалғыздық сарыны [10,150]. Осы тұрғыдан қарасақ, Есенғалидың аталмыш өлеңін «мұңлы» мәтіндер типіне жатқызамыз. «Мұңлы» мәтіндердің кейіпкерлері сәтсіздік пен ауыртпалыққа ұрынады, үнемі жалғыздықты сезінеді. Өлеңдегі айды күте-күте мұзға айналған Ақтолқын, Ақтолқынға жолыға алмай, үміті үзілген Ай – екеуі де жалғыздық халді кешушілер. Сондай-ақ «мұңлы» мәтіннің кейіпкерлері «мылқау» [10, 151]. «Мылқау» дегенді тура мағынасында, да бейнелі мағынасында да қабылдауға болады. Мәселен, И.Тургенеевтің «Муму» хикаятындағы Герасимнің мылқау болуы – жазушының кейіпкер болмысын аша түсу үшін ұстанған тәсілі. «Жастық», «өлім» ұғымдарының да «мылқаулықпен» байланысатын тұстары бар екені айта отырып, Белянин мысал ретінде Лермонтовтың «Мцыри» поэмасындағы мына жолдарды келтіреді: ...Без жалоб он Томился, даже слабый стон Из детских губ не вылетал, Он знаком пищу отвергал И тихо, гордо умирал[10, 152]. Ал, Есенғалидың өлеңіне «мылқаулықтың» «үнсіздік» ұғымымен жалғасып, кейіпкер халін аңдатуы тән. Ондағы Ақтолқын да, Ай да үнсіз. Ақтолқынның айды күтуі, айдың Ақтолқынды іздеуі үнсіз қалыпта өтеді.

Ақтолқын «ызғарлы ақпанда» мүлде үнсіз қалады. «Мұңлы» мәтінге тән белгінің бірі ретінде айтылатын «суықтық»[10,152] Ақтолқын мен айға да қатысты. Бұларда бір-біріне ұмтылған ынтызарлық бар делінгенмен, сезімдер шарпысуы, аласұру сияқты әрекет жоқ. Тыныш, тымық қалыпта. Айдынға қатқан мұз, мұзға көміліп жатқан, мұзға айналған қыз, ызғарлы ақпан – суықтықтың көріністері. Осы «суықтық» ақынның тағы бір өлеңіндегі бейне дәрежесінде көрінген Желге тән: Сүйіп еді ол, сүйіп еді жанымен, Сен шықпадың... таң көрінді әріден. ...Бақты аралап баяу ғана жүреді, Жел бүгінде суып біткен бәрінен [3, 178]. Мұндағы суықтық басқаша мағынада. Алдыңғы өлеңде «Мұз айдынды таусылған үміт дейін» жолынан табиғат құбылысына телінген суықтық үміттің үзілуі, көңілдің сууы сияқты сезім халін метаболалық тұрғыда бейнелеуші болса, кейінгі өлеңде лирикалық «бейне» – желдің «адамдандырылған қалпындағы жан әлемінің күйі». Бұл өлеңде «Сен» тұлғасында көрінетін лирикалық кейіпкер мен жел арасындағы қарымқатынас бейнеленеді. Сен жылағанда, Бәйек боп тіл қатқан кім? Жел еді! Көз жасыңды құрғатқан кім? Жел еді! Жел еді ғой жұбатуға асыққан Ол да өзіңдей жетім еді себебі [3, 177]. Көңіл-күй, сезімдік құбылыстар жел мен «сен» арқылы айқындалып, сол бағытта мұң, қайғы көрсетіледі. Жылау мен жұбату – екі бейнеге таңылған сезімдік әрекет. Желге қатысты ешқандай ұқсату, теңеу, салыстыру тәсілдері жоқ. Бұл – оның метаболалық сипатын айғақтайды. Көне мифтік танымдарда жел адам кейпінде танылып, әртүрлі мінезге ие кейіпкер тұлғаланады. Ашулы, көңілді, мейірімді, қатал мінездерімен бейнеленетін жел бұл өлеңде мұңлы, мейірімді, сезімтал. Тағы, тағы, тағы да, Жылап алғың келді сенің ағыла. Түнгі бақта өксіп ұзақ отырдың, Желден өзге кім келіп ед жаныңа[3, 178]. Жылаған кейіпкердің көз жасын құрғатып, жалғыз қалғанда қасынан табылған, серік болып, үйіне дейін әкелген желдің мұңлы күй кешуі тікелей осы кейіпкерге қатысты. Айнала қоршаған табиғат та мұңлы, түнеріңкі қалыпта: Толқыды түн, Тілсіз қара айдындай, Қайырымсыз деп ойлап па едің Ай мұндай. Жел әкелді сені үйіңе серік боп, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Сен үйіңе кіріп кеттің қайрылмай [3, 178]. Табиғат қандай түнеріңкі, қайырымсыз қалыпта болса, лирикалық кейіпкер де желге сондай қатал. Қаталдығы сол – өзіне бәйек болған, жанына демеу болған желге қайырылмайды. Қала берді ол есігіңнің алдында, (Өмір дейді? Қандай жұмбақ бар мұнда?) Терезеңді қағып-қағып ол ақыр Жатты келіп іргедегі шалғынға [3, 178]. Желдің мұңы, «сен» сипатындағы лирикалық кейіпкердің мұңы өлеңдегі элегиялық сарынды күшейткен. Қалыптасқан ұғым бойынша элегиялық болып саналатын бұл «мұңлы» мәтіннің бейнелілік мәнін ақын қаламына тән жаңашылдықтың бір көрінісі дейміз. Жалпы, өзіміз қарастырған біраз өлеңдерінде кездесетін суреттеулер, көркемдік тәсілдер қазіргі әдебиеттануда көп айтылып жүрген постмодернизмнің қырларын аша түседі. Ақынның «Сыңар құспен сырластым» деген эпиграфпен алынған өлеңіне де суреттеудің жаңа, тосын тәсілі тән. Лирикалық қаһарманның сезімі, ішкі жан әлемі барынша анық көрінетін бұл өлеңнің мәтінінде объективті сипаттағы лирикалық персонаж «сыңар құс» түрінде бейнеленген. Пері қыздарының құс түрінде көрінуі мифтік-фольклорлық үлгілердегі тұрақты желі екенін бұрынғы талдауларда да айтқан болатынбыз. «Сыңар құс» - бейнелену тәсілі тұрғысынан метабола екені айқын. Құсты сыңар болып бейнелеудің де өзіндік мәні бар. Жалпы, ақын лирикасындағы метаболалық бейнелер су әлемімен қатысты алынады. Сені жібермеген Айдының екен. Мені шідерлеген Қайғы-мұң екен [3,219] – деген жолдардан-ақ объективті сипаттағы лирикалық бейненің басқаша келбеттенуін аңғарамыз. Оны аңғартушы – айдын сөзі. Ақынның нысанға алған бейнесі – «сыңар құс». Екеуміз де кешіктік, сыңар құсым, Енді, міне, жолбайлау тұманды шың. Тұнба сырдың тұмасын ашып қойсам, Мұңдасыңның жүрегін ұғармысың, Сырлас көлін қимаған сыңар құсым [3,219]. Ғашықтық, махаббат сарынындағы лирикалық өлеңдерде бейнелеудің түрлі тәсілдері қолданылып келді. Сүйген жанды теңеу, метафора, т.б. жолдармен суреттей отырып, ішкі мұңын ақтару тұрақты желі болып келгені мәлім. Осы дәстүрлі қалыптың шеңберіне шыға отырып, ақын арманды махаббатың бейнесі ретінде айдынын қимаған сыңар құсты алады. Сыңар құс пен көл – бір-бірінен ажырамастай бірлікте, ал, субъективті сипаттағы лирикалық қаһарман болса, осы сыңар құсқа жан-жүрегі тәуелді пенде: Көлің жатыр әніңмен әні бірге, Өзің кетсең, кетердей сәні мүлде. Сағыныштан басқаны жаза алмадым,

Сағыныштар жыр құйды санама кеп, Сорлы көңіл болады соған әлек. Қиялымнан әлі күн жібермеймін, «Жалғыз жүріп, жабығып қала ма» деп [3,219]. Ой, сезім әлемінде мәңгі тұрақтап қалған қимас жан келбетіндегі «құсқа» тіл қатқанда мүлде басқа жанды іздеп отырғандай қалып танытады: Мен бармын ғой, сыңар құс, сен егілме, Сағынамын сол жанды неге күнде? Жылап бара жатады жалт бұрылып, Жары болдым өзгенің дегенімде [3,220]. «Сыңар құспен» қатарластыра ақын «сол жан» туралы да айтып қалады. Бұл шумақта метабола сипаты барынша айқындала түседі. «Лирикалық «мен» - сыңар құс – сол жан» байланысына тереңдей үңілгенде өзгешелеу көркемдік таным сілемін көреміз. Үздіксіз байланыстағы сезімдік құбылыс «сол жанның» «сыңар құс» бейнесіне толассыз ауысып, жалғыздық, ғашық жанға жете алмау мұңын танытып тұрғанын аңдатады. Яғни теоретиктердің метаболаны «үшінші троп» деп неге атағанына осы мысал жауап бере алады. Махаббат па, аңсау ма, өмір деген, Саған бақыт қайғыру көліңменен. Сағыныштың салмағы батып тұрып, Менің денем сергиді, көңілденем [3,220]. Мәтін құрылымның ерекшелік сипатының бірі – ауыр мұңмен, ішкі тебіреніспен басталған өлең бірте-бірте күшті эмоциялық ширығудан айығып, жұбату, көңілді сабасына түсіру қалпына ауысады. Бір-біріне қарама-қарсы мәнді сөздерді шендестіре отырып (бақыт-қайғы; сағынышкөңілдену) ішкі жан дүниенің сан қатпарлы қалпын бейнелеген ақын сол қарама-қарсылықтар, қайшылықтар арасынан үйлесім тауып, алмағайып рухани ахуалдың нағыз шындығын танытуға ұмтылған: ...Көлің жатыр жарқырап айнадайын, Көңіл жатыр, қайда мұң, қайда уайым? Сүюдің ызғары да жылы екенін Мен айттым ғой, сен де айтшы айналайын [3,220]. Терең психологизм мен лиризм астасып, лирикалық бейнелердің жан дүниесін түйсіндірген бұл өлеңді мәтіндік тұрғыдан «жарқын-мұңлы» деп бағалауымызға болады. Бұлайша атау алған мәтінде көбіне «жарқын» сипат басымдық алады. Психологиялық тұрғыдан мәтіннің бұл түрі жапон поэзиясындағы танка мен хоккуға тән екені айтылады [10,204]. Оған мысал келтірейік: «Жаңбыр жауып тұр ма?» Ояу жатып тыңдаймын Таң сібірлегенде...Ауыр мұң... О, жоқ, бұл жауған жапырақтар Тегеурініне шыдамаған дауылдың... [11,33].

Немесе: Мейлі, мен көз жұмамын, Шие гүлдерінің панасында. Әлемді талақ етемін. Көктемнің бір мезетінде Ай толғанда – басқа әлемге кетемін[11,32]. Бұл – ХІІ ғасырда өмір сүрген жапон ақыны Сайгёнің танкасынан мысалдар. Өз өлеңдерінде жаратылыс тұрақсыздығын табиғат құбылыстары арқылы ишаралаған бұл ақынның өлеңдеріне мұңлы сарынмен бірге жарқын сипат та тән. Ол – автордың шер құшағында қалмай, тіршілік заңына асқақтықпен бас июі. Есенғали өлеңінде элегиялық сарын мен қапалы күй жұбату, үміттену арнасына ауысады. Ол үміт – сағыныштың, сезімнің мәңгіліктігі. Қайғылы халден сабырға ауысуда өзіміз атап көрсеткен қарама-қарсы мәндегі сөздер маңызды роль атқарған (қайғы-бақыт; сағыну-көңілдену; ызғар-жылы). Бұл сөздердің мәтіннің «жарқын-мұңлы» екенін анықтайтын детальдар екенін де ескеру керек. Ақын жаңашылдығының тағы бір сапалы сипаты «Мәңгі ұйықтап қалған секілді атырап...» деп басталатын өлеңінен көрінеді. Өлеңнің мазмұнында лирикалық «мен» және онымен субъективті байланыстағы жапырақ (жетім, жалғыз айқындауларымен ерекшеленген) бар. Мәңгі ұйықтап қалған секілді атырап, Түн. Ұйқыда, сезер емес тауың түк. Сен қалтырамашы, жетім жапырақ, Менің жанымды ауыртып [3,287]. Лирикада міндетті түрде негізгі компоненттердің бірі қызметін атқаратын табиғат мезгілі (немесе құбылысы) бұл өлеңде де субъективті арнада өзіндік мән иеленген. Лирикалық «меннің» жан әлемін танытуда табиғаттың бір мезеті (түн) назарға алынған. Атырап мәңгі ұйқыға кеткендей, тау ештемені сезбеген қалыпта. Әрекет етіп тұрған – тек жетім жапырақ. Жетім жапырақтың қалтырауы лирикалық «меннің» жанын ауыртады. Негізгі байланыс осы. Жапырақтың қалтырауын жүрегіне жақын қабылдаған лирикалық кейіпкер онымен тілдесіп, мұң шағады. Алдыңғы өлеңде сыңар құспен сырласқанда шертілген мұң енді жапыраққа тіл қатқанда аңғарылады: «Ендігі күнім қараң» демеші, Мен тірімін ғой, себебі, көкем. Сүйеді екен адам неге осы, Адам неге осы өледі екен? [3,287] Сүйіспеншілік хал мен өмірдің өткіншілігі сияқты тереңінде трагедиялық сарын бар сезімдік, өмірлік құбылыстар жаны ауырған лирикалық кейіпкердің санасын жаулаған жауап таптырмас сауал. Ақынның көркемдік кеңістік шеңберінде бейнелеп отырған түнгі даласы – сол уақыттың өткіншілігі мен адам баласының сол кеңістіктегі сәттік ғұмырын айғақтай түсетін ақиқат болмыс.

Ұйықтай алмаспын бұл түні дағы, Сыртта қап-қара даланы көрем. Түн. Жұлдыз. Таулар – Бір күні бәрі Қалады-ау, шіркін, қалады менен [3,287]. Шумақтағы жекелеген бөлшектердің әрқайсысының атқарып тұрған эстетикалық жүгі бар. Лирикалық кейіпкердің даланы «қап-қара» түрде қабылдауының өзі өлеңнің элегиялық сарынын, жаңаша талдау тұрғысынан айтсақ «мұңлы» мәтін екенін бекіте түсетін көркемдік бояу. Жапырақтың қалтырауы арқылы «суықтық» ишараланады. Бұл суықтықты тура және ауыспалы мәнде қабылдауға болады. Яғни, түннің суықтығы және өмірдің(жалған дүниенің)суықтығы. Уақыт мезгілі (түн), түнге тән белгі (жұлдыз), табиғаттағы нысан(таулар) лирикалық кейіпкердің санасына санамалап еніп, пенденің мәңгілік еместігін сезіндіре түседі. Қалады менен андызды атырап, Өтеді зулап ағын-ғасырлар. Сен қалтырамашы, жалғыз жапырақ, ...Менің де жалғыз қарындасым бар [3,287]. Өлеңнің соңғы шумағының алдыңғы екі жолында өзгермес өмір заңдылығы өкінішті сезіммен тиянақтай бейнеленсе, соңғы екі жолында «қалтыраған жалғыз жапырақ» қайта ауызға алынып, айтылар ойдың екінші бір қыры ашылады. «Жетім», «жалғыз» жапырақты метаболалық бейне ретінде танытқан ақын «жалғыз қарындасы» туралы айтқанда ұқсатуға, салыстыруға бармайды. Тек бар болғаны – жапыраққа тіл қата отырып, жалғыз қарындасы бар екенін ескертеді. Бұл – өлеңнің жаңаша, терең мәнді бейнелеу тәсілінде туындағандығының бір мысалы. Субъекивтік сарын барынша күшейген өлеңнің кейіпкері мен нысаны (дәлірек айтсақ объективті сипаттағы көркем бейнесі), ондағы бейнелілік құрылым – қазіргі поэзиядағы көркемдік ізденістің, поэтикалық бейнелеудің кең мүмкіндігін паш ететін, ақынның поэзияға әкелген жаңалығына мысал болатын ерекшеліктер. Мұндай өлеңдер көптеп кездеседі. Өмірдің өткіншілігін терең мәнді, лирикалық мұңлы сазға бөлеген «Әзер дегенде күн батты-ау...» өлеңінің де басты тақырыбы еткен. Күннің батқанын, кештің жұмбақтау әрі таныс реңін жырға қоса отырып: Күзден де мына жалықтым, Суймын, тоңам, сұрланам. Қара бір шыңға барып Күн Қайрылып қарап тұр маған [3, 277], - деген жолдармен ішкі әлемдегі нала-мұңды, ортадан көңілі қалған сезім халін бейнелеп өтеді. Бұл шумақтың көркемдік мазмұнына үңілсек, суықтық («суймын», «тоңам»), қаралы көңіл («қара бір шың») элегиялық сипатымен дараланады. Сол арқылы лирикалық қаһарманның өзін қоршаған табиғи ортадан бөлектеніп, жалғыздық хал кешуі көрсетіледі. Күннің өзі кейіптеу тәсілімен саналы рухқа тән іс-әрекетімен бейнеленген. Метаморфозалардан

Сенделген бұлттар сүреңі, Қарасам құтым қашырар. Қабарып кеткен реңі, Ағарып кеткен шашы бар[3, 278]. Субъективтік тұрғыдан кейіптеле келіп, лирикалық қаһарманның сезім әлеміне ерекше әсер еткен күн мен бұлттың адамға тән іс-әрекетпен көрінуі оларды персонаждар санатына қосып тұр. Бұлттың реңі қабарып, шашы ағарып, кәдімгі адам кейпін иеленген. Персонаждар қатары шумақтан шумаққа өткен сайын көбейе түседі. Кенеттен үркіп, шошыған, Кездесем желмен – сорлыммен. Күз – дозақ. Алла-ай, осыған Қалайша ғашық болдым мен [3, 278]. «Үркіп, шошыған» қалыпта көрсетілген желдің болмысын «сорлы» метафорасы айқындай түседі. Және субъективті тұрғыдан бұл метафора «сорлым» деп, бірінші жақта лирикалық қаһарманға теліне бейнеленген. Желдің персонаж ретінде көрінуі жалғыз бұл өлеңде ғана емес. Өзіміздің талдауымызға нысан болған метаболалық бейне түрінде қарастырылған алдыңғы өлеңде де ол мұңлы, қапалы халде. Ақын өлеңдерінен көп ұшырасатын күз – үнемі бейне дәрежесінде әрекет етуімен ерекшеленеді: Бұл дүниеде мені ұғатын күз ғана; Ерте кеткен есіл күздің //қырқы бүгін мен үшін; Мұңды күзім тағы келді; Ерте кетіп барасың, сары күз; Иығыма басын үнсіз сүйейді...жетім күз... т.б. Осындай бейнеленулермен ақын поэзиясынан тұрақты «лирикалық бейне» болып орын алған күз бұл өлеңнің мазмұнынан да сондай дәрежеде көрінген: Мұң шалып жүзін шырайлы, Айман-күз жолдан қайтып кеп, Қоштасып тұрып жылайды: «Жазығым не еді, айтып кет!» [3, 278] Эпитеттердің де қолданылуы белгілі дәрежеде айқындайтын заттың немесе құбылыстың атқарар қызметін, көркемдік мазмұнын таныта түсу мақсатында жүзеге асады. «Айман-күз» поэтикалық тіркесі есімізге ақын өлеңдеріндегі «Гүлбаршын-көктем», «қасқалдақ-түн» айқындауларын түсіреді. Адами кейіпке енген күздің мұң шалған жүзі, жылауы – мәтіннің психологиялық терең иірімін, лирикалық әуенін аша түскен. «Лирикада табиғат құбылыстарын сипаттауға емес, сонымен үндесетін немесе қарама-

қайшылықта болатын көңіл-күйді, ішкі әлемді бейнелеуге көп назар аударылады» деп жазады табиғат лирикасы туралы Т. П. Буслакова [12, 76]. Бұл қалыптасқан белгілі тұжырым талдаудағы өлеңнің мән-мазмұнын тереңірек қабылдауға мүмкіндік береді. Табиғат көрінісінің бейнеленуі лирикалық қаһарманның көңіл-күйінен хабар береді десек, күздің әрекетін ішкі әлемнің мазмұнын таныта түсетін көркемдік бөлшек ретінде бағамдаймыз. Жалпы, арғы-бергі поэзиядағы табиғат лирикасына жататын үлгілерге зер салғанда олардың көпшілігі элегиялық сарында туындап, мұңлы сипатымен ерекшеленетінін көреміз. Ағылшын ақыны Т. Грейдің ХІХ ғасырдың басында (1801-1802ж.) жазылған «Ауылдағы қорым» («Сельское кладбище») туындысын орыс тіліне европалық поэзияның шебер аудармашысы ретінде танылған В. А. Жуковский аударған. Бұл өлең тек Жуковскийге ғана әсер еткен өлең емес, күллі орыс поэзиясындағы кезеңдік туынды болды. Орыс тіліндегі аудармасында субъективтік-психологиялық бастауы басым болған өлеңнің ұлттық санаға деген ерекше қарым-қатынасы назар аударды. Жуковскийдің орыс әдебиетіндегі алғашқы романтикалық элегияның үлгісі болып саналатын «Кеш» (1806) өлеңіндегі табиғаттың бейнеленуі, философиялық толғаныстар бірсыпыра зерттеулерге нысан болды. Лирикалық қаһарманның өмірдің өткіншілігін өнердің мәңгіліктігіне қарсы қоя отырып суреттеуі, табиғат алдында құлшылық етіп, тәубеге келуі өлеңнің элегиялық сарынымен қоса психологиялық мәнін тереңдете түскен. Сондай-ақ, «Теңіз»( 1822) өлеңін де зерттеушілер элегиялық сарынымен ерекшеленеді деп көрсетеді. Осы өлең орыстың ұлы ақыны А. С. Пушкиннің «Теңізге»(1824) туындысының реминисценциялық бастауы болды. Пушкин элегиясына сондай-ақ ағылшын ақыны Дж. Байронның да ерекше әсері болды. Пушкиннің бұл өлеңінде табиғат лирикалық қаһарманның жан әлемінің, ішкі дүниесінің анологиясы (грек тілінен аударғанда құбылыстардың, түсініктердің, заттардың өзара ұқсастығы, үндестігі деген мағына береді) болып бейнеленеді. М. Ю. Лермонтовтың он алты жасында жазылған «Көктем» өлеңінде табиғат лирикалық қаһарманның күйзелісімен егізделе суреттеледі. Ұлттық поэзиямызда ұлы Абайдың табиғат лирикасы көп жағдайда әлеуметтік өмірмен, халықтық тұрмыс-тіршілікпен біте қайнасып көрінсе, «Көлеңке басын ұзартып»(1900) өлеңінде лирикалық қаһарманның көңіл-күйімен тұтасып, философиялық толғаммен өрілген. Бұл өлеңнің де элегиялық сарыны басым екенін айта кеткен жөн. Табиғаттың көңіл-күймен үндесіп бейнелеуінің тамаша көріністері Мағжан лирикасына тән. Келтірген мысалдардың барлығы да лирикада табиғаттың қаһарман көңіл-күйінің қалпын танытатын поэтикалық дүниеге айналатынының дәлелі. Поэзиядағы осы көркемдік дәстүр қазіргі лирикада да жалғасын тауып, көркемдік тұрғыда көкжиегі кеңейіп, поэтикалық мәні тереңдей түсті. Талданып отырған өлең (жалпы ақынның табиғат тақырыбындағы көп өлеңдері) көңіл-күйдің мұңлы қалпын, мәңгілік кеңістіктегі сәттік өмір жайлы сырға толы. Поэтикалық мүмкіндіктің, оны жүзеге асырған ақындық таным мен шеберліктің көрінісі – табиғаттағы әрбір нысанның көңіл-күй ауанымен саналы әрекетке ие персонажға айналып, лирикалық қаһарман

болмысын, оның рухани дүниесінің жайын айқындай түсетін қызмет атқарғандығы. Мазмұн байлығы, терең сыршылдықпен қоса табиғат пен психологиялық хал астасып, персонаж дәрежесіндегі күн, бұлт, күз арқылы лирикалық қаһарманның әлемді өзіндік субъективті қабылдауы асқан сезімталдықпен аңғартылған. Бейнелеулермен қатар дыбыстар үндесімі де поэзияның шексіз мүмкіндігінің айғағындай (қараңыз: Қара бір шыңға барып Күн // қайрылып қарап тұр маған; Сенделіп бұлттар сүреңі). Ішкі ұйқастың да маңызды көркемдік ролін көруге болады (қабарып кеткен реңі // ағарып кеткен шашы бар). Өлеңнің соңғы шумағындағы лирикалық қаһарманның күздің алдында өзін кінәлі санап, оны жұбатуы - көңіл-күй қалпының көрінісі: Көзіңнің алды мұнар боп, Айман-күз, бекер езілме. Расы, сенің кінәң жоқ, Бар пәле менің өзімде, Бар пәле менің өзімде! [3, 278] Психологиялық иірімі терең, лирикалық саздылығы мен элегиялық сарыны айқын бұл өлең де ақын талантының тағы бір қыры. Ақынның табиғатты, оның әрбір сәті мен құбылысын, уақыт мезгілін бейнелеуі субъективті тұрғыда жүзеге асады. Күннің батуы поэтикалық қабылдауда өмірдің өткіншілігінің тұспалы. Күн - өмірдің, жарық дүниенің ишарасы болса, түн екінші бір әлем сипатында. Діни түсінік-танымдағы «бұ дүние» мен «о дүниенің» түн мен күн түрінде тұлғалануы ақын поэтикасына тән. Сондай-ақ күннің батуы мен күз қатарласа жырланады. Тағы бір күнді ұзатып салдым... Жарық дүние... Жаз... Жайлау – жырақ қалып, Отқа түсті ол байқұс құлап барып. Жанып жатыр әнеки Күн денесі Мәжусидің табыты сияқтанып [3, 284]. Жарық дүниенің негізіндей болған жаз, жайлаудың жырақ қалуы, Күннің құлап барып отқа түсуі, жануы – түгелімен лирикалық қаһарманның көңіл көзімен, түйсік қабылдауымен берілген сурет. Жанып, жанып өшеді. Күл қалады, Жер үстіне күлдей боп түн қонады. Түн қонады тауға да, қырға дағы, Терек терек қалпымен ырғалады, Шиқан бет ай толады, нұрланады, Менің жаным неліктен мұңданады [3, 284]. Күн мен түннің алмасқан сәтін субъективті-психологиялық желіде бейнелей келе, мұңлы жан туралы айтқан ақын табиғаттағы өзі қабылдап, бейнелеген көріністі өмірлік заңдылықпен ұқсастыруға бет бұрады: Мұңданады, қан жылап тұрады ішім,

Өлді міне бір Күнім – бір арысым. Күлге айналды мүбәрәк денесі оның, Мен де бір күн күл болам, ұғамысың [3, 284]. Адами қалыпта, адамға тән ғұмырды басынан кешкен Күн персонаж ретінде өз бойына салмақты философиялық тұжырымды сіңірген. Күннің денесінің күл болуы, яғни «менікінің» (Абай) – тәннің мәңгілік еместігі табиғат-лирикалық қаһарман жұбына телінген. Кешкі құбылыстан осындай сыр түйген лирикалық қаһарманның көңіл-күйі соңғы шумақта басым көрінеді: Сыңғырлайды, күледі құртқа-бұлақ, Саққұлақ тау тігеді сыртқа құлақ. Күзді кешіп келемін жынды адамдай, Сау адамдай көрінем сыртқа бірақ [3, 284]. Ішкі дүниесі жынды, сыртқы болмысы сау түрінде көрінген лирикалық қаһарманның психологиялық ахуалы табиғаттағы құбылыстар мен нысандардан бір мезет те бөлек алынбайды. Бұлақтың күлкісі, таудың құлақ тігуі, «күзді кешіп» келе жатқан лирикалық қаһарманның жан әлемі бірбірімен тығыз байланыста. Мәтіннің мазмұндық-құрылымдық сипатын барлай отырып, «мұңлы» сарынмен бірге терең философиялық түйін бар екенін аңғарамыз. Болмыс шындығын, сезім әлемін, оның құбылыстарын қалыптасқан тәсілдерден өзгеше бейнелеуге ұмтылу, көне мифологиялық бастауларға терең үңіле отырып, адам жанының қат-қабат сырлары мен көңіл-күй әлемін мүлде жаңаша кейіпте таныту – ақынның поэзияға әкелген үлкен бетбұрысы. Лирикалық бейнелер қатарын түзген Ақтолқын мен Ай, Жел, Күн, бұлт, түн, күз, сыңар құс, жапырақ – ақын лирикасындағы жаңа тұрпатты персонаждар. Элегиялық сарынымен, кейіпкерлер жанының мұңы мен шерін жаңаша бейнелеуімен ерекшеленетін «мұңлы» мәтіндер, сондай-ақ күрделі бейнелілік-мазмұндық сипаты жағынан «жарқын-мұңлы» мәтіндер ақын поэзиясына тұтастай тән болмағанымен белгілі бір арналы саласын құрайды.

Әуелгі сөз поэзияда жануарлар әлемінің бейнеленуі туралы. Әдебиеттегі жануарлар бейнесі – гуманистік сана‐ сезімнің айнасы десе де болғандай. Осы ойда айта отырып, орыс әдебиеттанушысы М. Эпштейн ежелгі мәдени шығармашылықтың пайда болуы жануарлар культімен, оларды бейнелеумен тығыз байланысты дейді. Оған дәлелдер көп. Мәселен, Франция мен Испанияның палеолит дәуіріндегі ескерткіштерінің 80% ‐ інде жануарлар бейнеленген [13, 7]. Ұлттық рухани мәдениетіміздің өткеніне көз жіберсек, жануарлар адамның сенімді серігі, ішсе тамағы, кисе киімі, жүк артатын, мініс көлігі болумен ғана шектелмеген. Олар белгілі дәрежеде киелілік сипатқа ие, тотемдік дәрежеде болған. Күллі түркі тайпалары өздерін көкбөріден тарағанбыз деп есептесе, аққу, қаз сияқты құстар мен киік, бұғы, арқар, т. б. аңдар киелі саналған. Әлем және орыс поэзиясында

Жараған жазғытұрым буралардай [3, 12], – деген теңеумен берсе, шалғынды да сол ауқымда жырға қосады: Інгеннің сан шудасы секілденіп, Ұйысқан шалғыныма бір аунайын [3, 12]. Бұлтты бураға, шалғынды інгеннің сан шудасына балаған ақын енді бір өлеңінде («Бесікмола») құм төбешіктерге толы даланы ботаның өркешіне ұқсатады: Шөгергендей қаз қатар жүз ботаны Өркеш‐ өркеш құмды айтам сізге тағы [3, 19]. Құмды даланы түйе өркешімен бейнелеу ақын өлеңдерінде тұрақты түрде көрініс береді: Жарбай өркеш жатаған құм, Жатты ыңырсып түнімен [3, 94]. Сағыныш пен қимастықтың мекені болған сары дөң Есенғали лирикасындағы поэтикалық символдардың бірі болса, сол сары дөңді де сүйікті жануары – түйемен байланыстыра жырлайды: Саратан сартап еткен сары дөңім, Санамнан бір шықпайсың әлі менің. Дірілдеп сүт тайлақтың өркешіндей, Ішінде ақ сағымның қалып едің [3, 90]. Күмбез де «жер тартып кеткен ақ нардың дулығасы» болып көрінген: Сан бояу сан құбылып не түрге еніп, Күмбез тұр құбылаға бетін беріп. Жер тартып кеткен сонау мешін жылы Ақ нардың дуылғасы секілденіп [3, 64]. Жараған бурадай күркіреген бұлт енді бірде «кер мая» эпитетімен айқындалады: Кер мая бұлт исінбей Кезеді біздің кең сорды [3, 233]. Табиғаттағы құбылыс пен нысанның дерлік түйеге қатысты

ұғымдармен бейнеленуіне тағы бір мысал: Саулы інгеннің үрпіндей жұмсақ желге Ботакөз‐ көл жаудырап тосты ерінін [3, 50]. Тек табиғат қана емес, сезімдік ахуал да ақын тілінде осы тәсілмен өрнектелген. Лирикалық кейіпкер «жез бұйдалы нар тайлақ» метафорасымен кейіптеліп, анаға деген перзенттік сезімді айғақтаса, өткен шақтың еншісінде кеткен іңкәр жанға деген махаббат «тұлыпқа кеп иіген аруана» теңеуімен суреттеледі: Желдеп кетіп қайта келді Жез бұйдалы нар тайлағың [3, 16].

Тұлыпқа кеп иіген аруанадай Сенің суық ерніңнен іздедім от [1, 28]. Ұлттың мінез бен болмысты танытуда да ақын түйені поэтикалық кеңістігінің нысанына алған. Желтоқсан жайлы бір өлеңінде ұлттық рух бұлқынысы мен мінезді бейнелеуде түйе өзіндік орын иеленген. Намыстың, ызаның ширығуын танытуда желтоқсан айын шабынған үлекті мінген қалыпта кейіптейді. Желтоқсан деген бір ай бар, Шабынтып мінген үлекті [3, 130]. Екі жүзді саясаттың құрбаны болған, замананың қыспағына түскен сол ашу‐ ызаның шарасыз халін нардың үлек қалпынан айрылып, көртке ұқсауымен бейнелей отырып, кешегі тарихи оқиғаның қасіретін тұспалдайды: Кеп‐ кеше мықты секілді ек, Көртке ұқсап қалды жүдеп нар [3, 131].

Желтоқсан айының көрсеткен мінезі үлек пен көрттің аралығында өзгеріске түссе, «Еркем Тамыз...» деп басталатын өлеңде бұл айды жан‐ жүрекке жақын тұтып, «бота» метафорасымен танытады: Қандай теңеу тапсам деймін ботама[3, 163].

Түнгі айдың бір мезеттік қалпын «арық үлек тобығына» теңейді: Арық үлек тобығындай бұлтылдап, Бұлт ішінде батып шүміп барады Ай [3, 230]. «Енші бөлу» өлеңінде ұлттық салт дәстүрдегі қалыптасқан ғұрыпты бабаның балаға бата беру сөзі түрінде толғай отырып, түйе малына екі мәрте сөз арнайды: Келеден бөлдім жас атан Келеді ол қашса ел жаққа

От басқан тайлақ сықылды Жалтара қашқан жау қалды [3, 228].

Түйенің ақын бейнелеулерінде аталмай қалар тұсы жоқ десе де болғандай: Жабуын Ойсылқараның Жазы кеп алмастырады [3, 9].

Жараспаушы еді нән тұмақ, Ботаға жазы салғандай [3, 8]. «Қара бура» өлеңінде ересен күш пен қайрат, күштіден күшті боп шыққан қара бураның алапат екпіні суреттелген. Түс түйе боп енеден туған ірі, Желкілдейді желкеде шуда жүні. Шайыры ағып, аузынан көбігі атып, Жатқызбайды күні түн буралығы [3, 35]. «Келе басы қатерлі қасқа нардан да» қайтпай жүрген бураны иесі тани қоймаған. Жетім өскен жасқаншақ көртке балап, жабулап, мұрындықтап тастайды. Ақын сыншысынан міншісі көп қазақтың бұл ісін мақұлдай қоймаған. Қара бураның қайраты мен қасиеті күндік жерден елге даңқы шыққан сары бура келгенде танылады. Сары бура да жай мал емес: Аңыз етіп мұны ел бір көргенін, Ұйытатын сөзіне жүрген жерін. Түйекештер осыны ап шығаратын Шыңырауға құлаған інгендерін.

Осылайша айласы, күші де асып, Пысы басып жүр бәрін, пысы басып. Сары бураның ерлігін тыңдағанда Кетуші еді талайдың түсі қашып [3, 35].

Өктемденіп келген сары бура келе басы қасқа нарды құлатады. Қара бураның ерен қайраты мен күші осы жерде танылып, сары бураны «ақ орданы шайқалтар екпінімен» құлатып түсіреді. Сары бурамен шайқаста төгілген қайраты өзіне бақ боп қонып, енді қара бураның атағы жайылады. Иесі оның ірілігін енді көріп тамсанады: «...Нұрсыз жұлдыз секілді еленбепсің, Көп буыршын, қоспақтың бірі болып.

Дала омырау, піл сүйек, алып мықты, Енді білдім мал ғой бұл анық құтты. Биыл енді қайытсын інгендерді Келеге сап жіберем жарықтықты» [3, 37]. Жабыны емес, жүйрікті пір тұтатын, соларға мекен болған паң даланың қасиетін арттырар осындай асыл текті жануарлар ұлттық тұрмыс тіршілік қана емес, ұлттық бітім болмысты да бейнелейді. Халық бойындағы күрескерлік рухқа дем берер, соның символындай көрінетін алып күш пен қайтпас қайрат қана ұлттық болмыстың берік қорғаны екенін ақынның осы өлеңінен аңғаруға болады. Түйені лирикалық қаһарманның көңіл күйін бейнелегенде сол ұлттық рух ретінде тану «Тағы да түйе туралы» өлеңінің көркемдік нысаны болған. Төс табаны түрілген Сандық өркеш сары нар.

Кеттім алыс бүгін мен, Қош бол енді жануар.

Жырға көңілім ауып бір, Талабымды байқарда, Жұртта қалған ауыттың Қос қатебін айтам ба?! [3, 66].

Ауылмен қоштасу ақын үшін балалықпен, сондай ақ өзі тамыр тартқан түп бастаумен қоштасу сияқты. Сары нармен сырласа тұрып, көңіліндегі бар арманды ақтарған лирикалық қаһарман Сары шудаңды арқау ғып, Өлең өрдім – өтпеді. Келеді сол аңқаулық Қараөкпедей жеп мені.

Жатпай – тұрмай әр жақтан Сөз жинайтын мен де елдей, Шеңгел іліп қап жатқан Қом жүніңді тергендей [3, 66] – деп, поэтикалық кейіптегі сары нардың шудасы мен шеңгел іліп қалып жатқан қом жүнін өлеңмен байланыстырады. Уақыттың өткіншілігі сары нар мен ақын балаға да оңай тимеген. Уақыт өз дегенін істеген: Сен байландың соғымға Сары нарым келбетті. Уақыттың қомында Ақын бала – ол кетті.

Көріп жүріп көресін, Ол да әйтеуір, жетілді. Еме алмай өскен енесін Сіргелі бота секілді [3, 66].

Үлек жоғалттым, Кім көрді? [3, 229] Мифтік таным аясындағы киелілік пен күштілік тұлғасында кейіптелген үлектің ерен болмысы ереше мадақталған. Бұл мадақ жалған яки көпірме сөз емес. Үлектің бойындағы ерекше қасиеттер мен белгілерді термелей отырып, ұлттық болмыстағы төзімділік пен қайратты, алапат күш пен өрлікті көрсетуді мақсат еткен. Үлектің жоғалуы да символдық мәнде. Тас түнектен іздегендей сәулені, Біздікі де өмір ғой бір әурелі. Ол қайытар мая да жоқ, әйтпесе, Оны ұстайтын қайрат та жоқ зәудегі [3, 229]. Өлеңдегі психологизм ақынның лирикалық кейіпкер халін беруінен айқын көрінеді. Үлекті іздеу тас түнектен сәуле іздегенмен бірдей бүгінгі заманның ағымы түп бастау көзді санадан таса еткен. Жоғалған үлекті іздеу керек пе, жоқ па – осы сауал туындаған кезде лирикалық кейіпкердің ішкі әлеміндегі ширығу мен күйзеліс барынша танылады: Сәл қалғысам... сығылады қос өкпем, Жүреді үлек қосақталып есекпен. Келе түйе кеп қалғандай үстіме Шошып тұрам түн ортасы төсектен [3, 229]. Ақынның ойынан бір сәт шықпайтын үлек – сана түбіндегі баяғы түп танымның бір жаңғырығы. Ұлт танымында ардақ тұтылған киенің ұлтпен бірге мәңгі жасайтыны ақиқат. Белгілі бір кезеңдерде, сәттерде ұмыт қалды делінгенмен, кешені бүгінге жалғаған алтын арқау болып келеді. Өтіп бері уілдеген бораннан, Қышыр‐ қышыр үн келеді қорамнан. Мен түйе іздеп жүргенім жоқ ағайын, Ашуымды іздеп жүрмін жоғалған [3, 229] Дегенмен де, бір кездері барынша ардақталған салт пен ғұрып, қасиет кие санамызда көмескі тартқанын да мойындау керек. Түйе іздеу – жоғалған ашуды іздеу екен. Ашу – намыс пен ардың, баяғы мінез бен болмыстың бір қыры. Бүгінгі заманның қаһарманы – ашуын жоғалтып алып, рухани дүниесі жұтаң тартып, шарасыз қалған жан. Ашуын жоғалту – қайратынан, ғұрпынан көз жазуы. Көз жазыппын қайратымнан, ғұрпымнан, Сене көрме, Мен емеспін бұл тұрған.

Іш сарайым – жап‐ жалаңаш, жүп‐ жүдеу, Шыққан тоқты секілдімін қырқымнан [3, 229]. Жалаңаш, жүдеу қалыптағы бүгінгі рухани ахуал лирикалық кейіпкердің осы толғанысынан көрінеді. Ақынға тән нәзік сыршылдық кейіпкердің рухани халін танытуда тек осы толғаныспен шектеліп қалмай, табиғат көрінісіне назар аударуынан да көрінеді. ...Жел ұйтқиды тереземді сабалай, Боранды іңір, Тұрмын жетім баладай. Арық үлек тобыңындай бұлтылдап, Бұлт ішінде батып‐ шүміп барады Ай [3, 229]. Боранды іңір, терезені сабалаған жел – қазіргі заманның табиғат құбылысы мен мезгілі сипатына көшірілген бейнесі. Бұлт ішіндегі айдың арық үлек тобығындай бұлтылдап жүзуі сол ұлттық рухтың жадап‐ жүдеген қалпын аңғартады. Яғни бүгінгі заманның лирикалық қаһарманының халі тұтас үлекпен байланыстырыла бейнеленген. Рухани болмыстың қасиетті түйе түлігімен ауыстырыла бейнеленуіне тағы бір мысал – ақынның «Ташкент. Т. Айбергеновті еске алу» өлеңінде өлеңді «бауыры бұлақ бір кез мая», ақынды соның «аулақта өрген ботасы» түрінде суреттеуі: Әлінше әркімдер де аулап көрген, Қара өлең топ киік қой саулап келген. Немесе бауыры бұлақ бір кез мая Ол соның ботасы еді еді аулақта өрген [3, 88]. Түйені түрлі поэтикалық қалыпта өлеңдеріне арқау еткен ақын қазақтың қазақтығын танытар тағы бір түлік – жылқыны да өзінің көркемдік кеңістігінде ерекше құрметпен бейнелейді. Жануарларды көркем әдебиетте бейнелеудің анимализм және бестиализм сияқты тәсілдері ақын поэзиясында барынша кең әрі жан‐ жақты жүзеге асырылғанын айта кеткеніміз жөн. Анимализм – жануарларды өзінің табиғи сферасында өз қалпымен бейнелеу болса, бестиализм – «жануарлық» қалыптың қоғамдық‐ адамгершілік мәселелерді танытуда ауыстырыла бейнеленуі. Түйе түлігінің көркемдік мақсатта адамның рухани ахуалы, ұлттық бітімді танытуын бестиализмнің мысалы десек, өзінің табиғатымен, болмысымен танылуын анимализмге мысал етеміз. Бұл тәсілдер жылқы малына да қатысты. Жылқының поэзияда ерекше асқақ шабытпен жырланғанына әлемдік және ұлттық поэтикалық үлгілерден тамаша мысалдар келтіруге болады. Орыс зерттеушілері ХҮІІІ– ХХ ғасырлар поэзиясына статистикалық шолу жасағанда, жылқы бейнесі 95 рет негізгі мәнде қолданғанын айта отырып, орыс поэзиясындағы анималистік бейнелердің ішінде басты орынға ие болғанын айтады [13,15]. Қазақ поэзиясына келсек, бұл есеп барынша артық екенін көреміз. Қаһармандық эпос пен тарихи жырлардағы Қара қасқа ат, Байшұбар, Бурыл ат, Тарлан, Қубас ат, т.б. батырға серік болған аттар тіпті тіл бітіп, сөйлей де алады. Қиын қыстау жерде иелеріне ақыл беріп, құтқарып алады. Ұлттық поэзиядағы аттар бейнесінің барынша мифтендірілгенін де есте шығармау керек. Ақан серінің Құлагері де осындай сипат иеленіп, ел аузында бұл

жүйріктің қанаты бар еді деген аңыз айтылады. Абайдың әйгілі «Аттың сыны» өлеңі, І.Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасы – ұлттық поэзиямызда ерен жүйрік жылқыны жырлаудың биік үлгісі, аса құнды жәдігерлік. Жылқы малы Есенғали өлеңінен көп орын алады. Жылқы малына қатысты жалпы және жалқы атаулардың түрлі көркемдік мақсатта қолданылу жиілігі сандық мөлшері төмендегідей: Қамбар ата – 1, ат – 35, тай – 9, құнан – 10, тарпаң – 3, құлын – 6, айғыр – 7, бие – 5, жылқы – 8, жорға – 8, арғымақ – 6, күлік – 1, тұлпар – 7, байтал – 3, қулық – 1, ақ боз – 1, шаңқан боз – 1, сәйгүлік – 2, пырақ – 2, жабы – 2, құла – 4, бесті – 1, қасқа – 1, сәурік – 1, азбан – 3, Көкмойнақ – 6, Құбақан – 1, Қаракөк – 2, Ақсандал – 1, Сүліккер – 1, Көкжұлын – 2, Құлагер – 1, Қарагер – 1. Ал, «Қаракөк айғыр туралы баллада» – жылқының өзіндік ерекше қасиеті мен жаратылысын арқау еткен туынды. Күміс жалды күрең мен қаба жалды қара құнан – ақын өлеңдерінен өзіндік орын алып, поэтикалық бейне дәрежесінде көрінетін метафоралық‐ символдық бейне. Ақын сезім әлемін бейнелеуде жылқыға қатысты ұғымдарды теңеу, эпитет, метафора ретінде пайдаланады. Құлын сезім, құштар ой тез өшті ме, Қонақтайын бүгін кеп, бүгін кеткен [3, 105]. Сезімнің айқындауышы болған құлын ары қарай метафора қызметіне көшеді: Құлынымды желіңнен босатпашы, Тентек еді ол шіркін отқа ұрынар.

Естіртуге өзінің үнін бөлек, Бір бостандық сұрайды ол түбінде кеп. Құлынымды жіберме жүрегіңнен, Жүрек үшін өйткені дүбір керек [3, 105]. Құлынның еркіндігі мен еркелігі, тентектігі мен тынымсыздығы сезімді бейнелеуге толығымен сай келіп, сәтті поэтикалық суреттеуге ұласқан. Өтіп жатқан күндерді күрең қасқа жорға мінген кейіпте кескіндеу – ақынның өзіндік жаңалығы. Бағзы әлемдік ертегілерде түнді қара ат мінген, таңды ақ боз ат мінген адам түрінде суреттеу тәсілі бар. Есенғалидың күрең қасқа жорға мінген күні – өтіп жатқан өмірдің қалпын ақындық танымен бейнелеуінің бірегей мысалы: Қай жаққа бастайсыздар енді бізді Күндер ай, күрең қасқа жорға мінген [3, 120]. Замана зобалаңын сөз еткенде де жылқы мінезінің өзіндік ерекшелігі көркемдік нысанға алынады: Ақсаңдап ауыл тұрды кепкен шал боп, Басына айғыр заман тепкен шал боп [3, 238]. Бұл жолдар «Қазақ ауылы» циклынан алынып отыр. «Ақ қашып, қызыл қуған» заманның қазақ ауылына әкелген зобалаңын көрсетуде «айғыр заман» айқындауы маңызды орынға ие. Қазақ ауылының халі «ақсаңдап тұрған, басына айғыр заман тепкен кепкен шал» бейнесінде көрінсе, бұл заманның

қаншалықты қасірет әкелгенін еш баяндаусыз‐ ақ ұғуға болады. Күз мезгілін жыр еткенде де оны «күрең тай» метафорасымен бейнелейді (Тұратын қасымызда қасынысып // Күз деген күрең тайым қайда кетті? [1,120]). «Күзгі ойлар» өлеңінде қараша мен қауыс айлары «қылағайға мінген құдағайлар»[1,166] болып кейіптелген. Жалпы, ақынның айлары, жыл мезгілдері, уақыт мезгілдері дерлік түйеге немесе атқа мінген қалыпта бейнеленеді. «Түннің көз жасы» өлеңінде лирикалық персонаж дәрежесіне көтерілген түн «меңсіз қара ат мінген» қалпымен бейнеленген. Лирикалық кейіпкер де салт атты болып жиірек көрінеді («Сақ қара атпен салдыртып мен келемін»[3,51]; «Үркексоқтап келеді Құла неге», «Орағытам алды‐ артын Құбақанмен» [3,13]; «Жағалауда ойнайды кекілді ұл // Құла тайдың мойнына қолын асып» [3, 19]; «Үкілеп әсем қоңыр жорға міндім» [3, 132]; «Кетем өзім керек болмай қалған күн // Күміс жалды күреңіме мінем де» [3, 229]; «Тарпаңды міндім көлік деп»[3, 127] ). «Қаракөк айғыр туралы баллада» – тұлпардың бабы мен бағын, қасиетін пайымдатар, сонымен қатар тұлпарды жазым еткен білместіктің өкінішін арқау еткен туынды. Қаракөк айғырдың бітімі мен салтанаты ерекше: Ақ қасты ер, жез жалатқан өмілдірік, Жібекпен сүрттім қатқан теріңді үгіп. Жапқаным жабағы жүн киіз емес, Түрікмені қалы кілем төгілдіріп.

Әбзелі жараспайтын басқа малға, (Музейде, қазір бәрі астанамда), Сөз болдың маслихат құрғанда ел, Неше бір жайсаңдар мен қасқаларға [3, 31]. Қаракөкті өзінше баптап, көкпар додасына түскен лирикалық қаһарман мінген Қаракөк кенеттен сүрініп, омақаса құлаған. Атсейіс шалдың: – Балам ай, қам екен ғой Қаракөгің, Енді кеш, бір иласын табар едім...

Ағат іс жасапсың‐ ау сен, қарағым, Ұшырдың абыройдың желге барын. Бапкердің өресі тар болса, атқа Кеңдігі неге керек кең даланың. деп, кеюі, сосын: Соңғы амал, жабырқама секем алып, Алалы жылқы айдап өт, жеке қалып. Дүбірге шыдамайды зылт арғымақ, Не өліп, не түрегеп кетері анық [3, 32] – деп ақыл беруі тұлпарды барынша қастерлеген қазақы болмысты көрсетеді. Тұлпарды жазатайым мерт еткен лирикалық қаһарманның көңіл күйін қатарластыра өрген жырдың байламы бөлекше. Тас тұяқ сәйгүліктер дүбірлеп өткенде тұлпардың ең соңғы рет ышқына ұмтылып барып өліп

кеткендігін толғай келе, лирикалық қаһарман былайша түйін жасайды: ...Қалтырап бал құрағы қаралы өңір, Мен жатсам қош айтқалы саған, Өмір, Соңғы рет сом тұяқ жыр болып өт сен, Дүбірлеп тынсын мына дала көңіл [3, 32]. Жырды жүйрікке балаған ақын өзін үнемі сол жүйріктің айналасында көреді. «Қысқы таң» өлеңінде шынайы өмір мен поэтикалық әлем ұштастырыла суреттеледі: Адымдаймын дем ысып, денем жылып, Басын ала қашады өлең‐ күлік [3,21]. «Саулап келген топ киік», «бауыры бұлақ бір кез мая», «сом тұяқ» өлең осылайша «күлік» болып та бейнеленген. Енді бірде «Көкмойнақ жыр – ұмтылған көкжиегім // Көкмойнаққа қора емес, кеңдік керек»[1, 24], – дейді ақын. Көкмойнақ туралы әңгімеге сәл кейінірек айналып соғамыз. Асыл текті жылқы малының қасиет‐ қадыры «Жетісайлық Шәрбан сейістің Сары атты бәйгеге қосардағы сөзі» атты өлеңде барынша дәріптелген. Шәрбан сейістің монологы түріндегі жырда сары атқа: Жабыға шатыс жерің жоқ, Тік тізе, құлан шекелім. Тағы да қатыс жерің жоқ, Арғымағына текенің.

Екпіні дауыл еренім, Затыңыз хайуан демедім. Жылқыда сары ат сен едің, Жігітте Шәрбан мен едім [3, 92] – деген мадақ айтылады. Ұлттық поэзиямызда жүйрік жылқыны суреттеудің классикалық үлгілері бар. Сонау батырлар жырынан бастап, бүгінгі поэзиямызға дейін әйгілі жүйріктердің тұрпаты барынша идеалдандырылған. Шәрбан сейістің сары атты бәйгеге қосардағы сөзі сол қатардан орын алар дүние. Ертегілер мен қаһармандық эпостарда батырдың ең жақын серігі болып, тіл бітіп сөйлейтін, қысылшаң кезде қанат бітіп ұшатын жылқы малы ұлттық және әлемдік танымда мифтік сатыға көтерілген. Судан шыққан суын, қанатты пырақ, кентавр бейнелері соның мысалы. Ақын өлеңдерінде көп аталатын Көкмойнақ туралы сөз қозғағанда «Көкмойнақтың үйірі» атты жырға назар аударғанымыз дұрыс болар. Әуелі ақынның өзін сөйлетсек: «Біздің ауылда осындай жыр болатын. Әдетте оны тек кәрі кісілер айтушы еді. Бұл неткен жыр, қалай туған, авторы кім – ол кезде бала болдық та, тек жаттап алуды ғана біліппіз. Мұндағы «Көкмойнақ» деп отырған – Адай жылқысының тұқымы. Қазақ

Тағы да естен кетпейді, «Ер салдырмас сен бе?» – деп, Көк биені сабаған Ит секілді қабаған, Бағанағы қара адам. Көкмойнақ аттың осы тағдыры да тарихқа айналды. Есенғали поэзиясында қайталай айтылып, астарлы мән беріле жырланатын асыл текті жылқы «Сүгірдің жыр‐ күйі» өлеңінде ел жадындағы жырда кешкен тағдырымен ауызға алынады: Қысқа күнде қырық шапқан Көкмойнақ ат, Қарабаран жалына от байлап ап, Қаратауды қапталдап, жаудан безіп, Ұшып бара жатқандай қақпай қанат [3,70] Көкмойнақ – қайратқа қайрат қосып, рухқа дем беретін жүйрік. Үш қиянды жайлаған қазақ баласы үшін пырақтан ұшқыр, малдан зият жануардың қасиеті ерекше. Оның шабысының өзі «қанат қақпай ұшып бара жатқан» қалыпта бейнеленеді. Біздің елдің жылқысы – кіл көкмойнақ [3,128] – Осылай толғанған ақын оның жүйріктігіне қайрыла соғып отырады. Қанат қақпай ұшып бара жатқан жүйрік енді бірде: Шапса бәйге бермеген, Есіл біздің Көкжұлынның тұқымы [3, 164] – деп, асқан сүйсініспен назарға алынады. Үш қиянның көне көз шалдары да Көкмойнақсыз сөз сөйлемейді: Он сегіз деген жасымда Бас иіп едім кімдерге, Ебейті құдық басында Көкмойнақ атқа мінгенде [3, 77] «Түс» өлеңі де осы Көкмойнақ аттың тағдыры туралы толғаныс. «Көкмойнақтың үйірі» жырында айтылатын жүйріктің көрген азабы өлеңде лирикалық кейіпкердің көрген түсі болып суреттеледі. Психологиялық иіріммен өрілген жолдар арқылы жүйріктің, оның астарында ұлттың тағдыры бейнеленген. Біздің елдің жылқысы – кіл Көкмойнақ, Үйірімен ағекем кірді отқа айдап. Ақ жалынның ішінде алқын‐ жұлқын Аласұра шыңғырып жүр көп бейбақ.

– Қасқа‐ ау, қаның қарайды неге мүлде? Ел болудан кетейін дегенің бе? Ырыс басы көк жұлын – ұлыс басы, Қалай, аға, қиясың оны өлімге? [3,128]. Үйірімен отқа түскен Көкмойнаққа жаны ашып, ара түспек болған лирикалық қаһарманды таң қалдырып, көк айғыр сөйлейді: Өртеді деп тұрмысың бүгін ғана,

Өлтірдіңдер сан рет бұрында да! – (деп көк айғыр күледі, О, Жасаған, Тым болмаса құтқаршы құлынды ана).

Осыны айтып, маған бір қарап алып, Шығады оттан жануар жараланып. Сұйық жалға қызыл шоқ жабысыпты, ...Қара түнде қызыл шоқ барады ағып [3,128]. Көкмойнақ – мифтендірілген жылқы ретінде халықтық ұғымда және ақынның поэтикалық кеңістігінде маңызды орынға ие. От ішіндегі көк айғырдың күлуі, сөйлеуі, жалына қызыл шоқ байлап алып, қара түнде ағуы – мифтік‐ символдық қалып. Оқиғаның түс болып көрінуінің де мәні бар. Түс те мифологиялық әлем бейнесі. Бұл жерде замана аранына кез болып, тұқымы құрып кете жаздаған Көкмойнақтың азалы тағдыры көк айғыр арқылы бейнеленеді. «Қарабаран жалына от байлап, Қаратауды қапталдай, жаудан безіп» бара жатқан Көкмойнақ пен «қара түнде қызыл шоқ болып аққан» Көкмойнақ бейнелері ақынның көркемдік әлеміндегі тұрақты да тұтасқан поэтикалық суретті айқындай түседі. Көкмойнақ ат бұл жерде бестиалистік тәсілдегі суреттеуге негіз болған. Көк айғырдың дауысын әкем дауысы деп таныған лирикалық қаһарман сол айғырдың соңынан кетпекке бел байлайды: Неге мәз боп сорлы айғыр неге күлді? Күлкі көріп тұр ма екен ол өлімді? Әлгі дауыс әкемнің дауысы ғой, Әкем дауысын танымай не көрінді?

Аға да қап жайна, ел де қалып, Өзімді өзім тағы бір жерлеп алып, Екі бірдей шоқ қадап маңдайыма Түнге кіріп жоғалам мен де барып [3,128]. Ұлттық рухты, ондағы бастауды іздеу, сонымен ажырамас тұтастықта болуды қалау «Көк жұлынның соңынан тепеңдеген» лирикалық қаһарманның әрекетінен көрінеді. «Айдала. Ымырт» өлеңінде Көкжұлынның бүгінгі тұқымының бейшара халін көріп, жаны күйзелген ақын: Тұсаулы тұр боз шолақ. Ойқы‐ шойқы, орда‐ шорда бітімі, Кетіпті әбден жануардың ыпыны. Бұл – кешегі бір күндерде, Үш қиянның еліне Шапса бәйге бермеген Есіл біздің Көкжұлынның тұқымы [3, 164] – деп күңіренеді. Хас жүйріктің тағдыры, ұрпағының жайы осындай. Көкжұлынның тұқымының тұрқы осы болса, мекен мен мезгіл де (уақыт пен кеңістік) тұсаулы тұрған боз шолақтың халімен үндесе кеткен: айдала,

Кең аспанның әр жеріне шоқ түсіп, Төбемде тұр көзі жанып көп мысық. ...Шолақ құнан, шолақ дүние, шолақ сай, Айқайлағың келеді бір кек қысып [3, 165]. Салт пен ғұрыптан, қасиет пен тектіліктен іргесі ажырамаған өткен күнді Көкмойнақ атпен байланыстыра еске алу арқылы ақын халық жадында өшпей, үнемі жаңғырып отыратын ұлттық рухани кеңістіктің қайталанбас поэтикалық болмысын түзеді. Ақынның көркемдік кеңістігінде текті рух замана қасіретінен соққы жеген, жүйріктігі барынша шырқау биікке жеткізіле бейнеленген Көкмойнақтың үйірі түрінде көрініс береді. Көкмойнақ аттың өзі өлеңнің метафорасына да («Көкмойнақ жыр – ұмтылған көкжиегім») айналады. Көкмойнақ ақынның көркемдік кеңістігінде мифтік қасиетке ие киелі жылқыға айналған. Есенғалидың «Нұрдан жаралған» романындағы Еділ анаға қатысты аңызда «Еділдің Көкмойнағы Нұхтың кемесінен секіріп түсіп, суда туып, қырда өскен суын айғырдан тараған. «Қылқұйрықтың сұлтаны Көкмойнағым» дегенді бұрынғы шалдар соны білген соң айтқан» – делінеді. Суын айғыр – мифологияның еуразиялық кеңістігінде бар дәстүрлі бейне. Су жылқысы туралы мифтанушы С. Қондыбай: «Суын бие – кәдімгі теңіз жылқысы, басқаша айтқанда судың, толқындардың мифтік тұлғалануы» [14, 483], – дейді. Мұнда әңгіме суын бие (айғыр емес) турасында болып тұр. Ал, Есенғали романында «суын айғыр» және оның топан су заманында Нұх пайғамбардың кемесінен түсіп қалғандығы айтылған. Мифтік шығармашылық негізіндегі бұл желіні «авторлық миф», болмаса «дәстүрлі мифтің трансформациялануы» десек те болады. Тек Көкмойнақ қана емес, ақынның жан‐ жүрегін мазалаған «қаба жалды қара құнан да» көп жылқының ішінен «дара бейне» болып суырылып шыққан. «Менің драмам» өлеңінде «ат тағалап, атан қомдап ер жеткен ең соңғы ақын» құмды даламен, кер үлекпен, қара құнанмен қоштасып, сапарға жиналады. Азаттыққа жібермек болған құнаны айналшықтап, қасынан шықпай, өзі де бұзулы көңілін бұза түскен. Елден кетіп, қалаға жеткен ақынның лирикалық қаһарманының ойынан осы құнан кетпейді: ...Сөйтіп елден кеткенмін, Қырсауды да, жүйрікті де көп көрдім.

Қаба жалды қара құнан боп мені, Түн ішінде оятады өткен күн [3, 140]. Өткенді аңсау – өткен күнді ғана емес, бағзы күндердегі мөлдір бастауды іздеу тәрізді. Бірақ, түсте көрінген қаба жалды қара құнанның басы жоқ. Баурайында сонау Келінтөбенің, Селтиіп бір тұрады үнсіз серегім. Ер тұрманын, тұрқын тұтас көремін, Басы қайда, Басы неге жоқ оның? [1, 140]. Басы жоқ құнан – бастауымызды таппаған бүгінгі рухани халіміздің бейнесі. Әрі ақынның лирикалық қаһарманының іздеген өткені – алаңсыз балалық шағы. Тым жырақта қалған ғайып күндердің санада көмескіленетіні шындық. Бірақ, мүлде ғайып болуы да мүмкін емес. Өзін ұлттық кеңістік аясынан іздейтін Есенғали ақын осы ойды айғақтай түседі: Шошаяды құранды ердің қасы кеп, Қара тасты қарш қарш турап, шашып от. Баратады баба дала үстінде Қаба жалды қара құнан... Басы жоқ [3, 140].

Жылқы жылы, Жақсы тілек тілейінші Құдайдан, Мүмкін мәңгі құтылармын сұм ойдан. Мүмкін, енді түсіме енбес түндерде Қаба жалды қара құнан мұңайған [3, 180] Лирикалық кейіпкердің сезімі мен көңіл күйіне осылайша әсер еткен қара құнан оны әбден қажытқан. Бүгіннің қаһарманы: Не ойлап тұр – үнсіз түнсіз бұл ғалам, Мен де іштей шырмауыққа шырмалам. Бір сұрақ бар: – Мен кім едім, кім едім? Бір сұрақ бар: – Кім болмақпын, кім болам? [1, 180] – деп толғанады. Ғалам мен адам дағдарысының негізгі себебі тереңде. Өтіп жатқан уақыт, белең алған өркениет, табиғаттан, табиғи бастаудан қол үзу – мұның бәрі рухани әлемнің жапа шегуіне әкеледі. Бүгінгінің кейіпкері қара құнаннан қажыса да, одан қол үзгісі жоқ. Қара құнанды жоғалту – рухани негізден қол үзу. Лирикалық кейіпкер оны қаламайтын жан: Қыс келіп тұр, ақ жаулық сап қайыңға, Бір серпіліп, батам қайта уайымға. Қара құнан... ол жоғалса қайтпекпін, Жо‐ жоқ мені құнанымнан айырма! [3, 181] Ескілік атаулыдан безіп, жаңалыққа жосықсыз құштар болу рухани дамудың оңтайлы жолы емес екені белгілі. Көне замандардан алтын арқау

Кейде қияс, кейде сіз боп төтелеп, Өткен жолда жоғалтқаным өте көп. ҒТР‐ дың құзырына мен келдім, Күміс жалды күреңімді жетелеп [3, 228]. Жаныққан жаңа ағындардың екпініне елітпеген ақынның «ескі форма, көнерген теңеуі» өзіне қымбат. Жетегіндегі «күміс жалды күрең» ұлттық поэтикалық дәстүрдің, қазақы өлеңнің «символы». Ақын одан айрылмақ емес. Сондықтан да: Кетем өзім керек болмай қалған күн, Күміс жалды күреңіме мінем де [1, 229] – дейді. Үлек пен жорға, бура мен тұлпар өлеңінің өзегіне айналған ақынның көркемдік әлемі ұлттық нақыштарға аса бай, ұлттық мазмұн мен пішінді тұла бойына барынша терең сіңірген поэтикалық туындылардан түзілген бөлекше кеңістік екеніне жоғарыдағы талдау нысанына алынған туындылары дәлел.

десе де болады. Келінтөбеге арналып жазылған өлеңдері де біршама. Олар: «Сыр бойында қараша ауыл...», «Ақ жаулығы желбіреп анам тұрды...», «Түгіскеннің бойында күрішші ауыл...», «Күн батарда», «Бұдан отыз жыл бұрын...», «Күзгі бақта», «Осы жазда ауылға тағы бардым...» өлеңдері және «Келінтөбе кереметі» балладасы. Тағы да бірқатар өлеңдерде ауыл тіршілігі, онда өткен ұмытылмас мезеттер айтылады. Лирикалық өлеңдердегі сыршыл әуен, мұңлы саз, жалғыздық сияқты көңіл-күй қалпы балалық шағының куәсі болған Сырдария бойындағы осынау қараша ауылмен сабақтастырылады. Шыр етіп дүниеге келгені жат жердің топырағы болғанымен, қырық күндік қызылшақа сәби күнінен естияр шағына дейін ауасын жұтып, суын кешіп өскен Келінтөбе ақынның «жалаң аяқ, жалаң бас еркелік» күнінің жалғыз куәсі еді. «Сыр бойында қараша ауыл» өлеңіндегі: Қараша ауыл, қараша ауыл, Бақ-Тәңірім сен едің, Махаббаттың жарасы ауыр Батқан ұлың мен едім [1, 7] – деген жолдардан-ақ ақынның күллі тағдырын осы ауылмен өзектестіретіні көрінеді. Арман арқалап, алысқа аттанып бара жатқан ұлдың құтханасына деген сағынышының бастауы осы өлеңде айтылған. Ақындық мұрат, туған жерге деген риясыз құрмет пен сүйіспеншілік Әспеттеген әуенім ең, Әуелеп бір байқайын. Сен хақында әуелі мен, Әуелі мен айтайын [1, 7] деп келетін соңғы шумақтан айрықша аңғарылады. Лирикалық «меннің» нысанына алынып отырған Келінтөбе – реалды өмірде шағын ауыл, ақынның поэтикалық әлемінде – оралмас балалық шақтың, арман мен қиялдың құтты орны. «Табиғат лирикада автормен параллелді түрде синкретті байланыс тапқан екінші субъект ретінде туындайды»[2, 431], – деген Фрейденберг тұжырымын ақынның Келінтөбе жайлы өлеңдеріне қатысты келтірген әбден орынды. Өлеңдегі табиғат нысаны роліндегі Келінтөбе шындығында ақынның лирикалық «менімен» қатарласа бой көрсеткен екінші субъект тәріздес. Өйткені, ақын оған қарата тіл қатқанда, онымен сырласқанда, оны есіне алғанда тек ауыл деп емес, тұтасқан бір рухани тұлға ретінде назар аударады және оны өзінің екінші бөлшегі – «қосарлы бейнесі» санайды. Ескерте кететін жайт – автор мен Келінтөбе арасындағы қарым-қатынас «субъектсубъект» түрінде ғана қалып қоймай, «субъект-объект» түрінде де өрбиді. Ақынның ішкі әлеміне поэтикалық бейне болып енген Келінтөбе көп жағдайда лирикалық кейіпкердің балалық шағының, ішкі ой-арманының рухани кейпіне айналады. Ақын сол Келінтөбеден өзін іздейді. Лирикада егіздеу (параллелизм) тәсілі оның алғашқы түрлерінен бері әрекет етіп келе жатқаны белгілі. Әдебиет теоретиктері бұл тұжырымды жоққа шығармайды. Мысалды алыстан іземей-ақ, өзіміздің ұлттық

поэзиядағы жыраулар мұрасынан-ақ табамыз (әсілі, бұл поэзияның лирикаға мүлде қатысы жоқ деп айта алмасақ керек). Веселовскийдің пікіріне сүйенсек, лириканың архаикалық түрлеріндегі егіздеу құрылымында сезім қозғалысы, ішкі әлемнің қалпы бейсаналы түрде сыртқы әлемдегі қандай да бір ұқсас актімен түсіндіріледі [3, 271]. Қазіргі поэзиядағы егіздеу тәсілінің барынша тереңдегені сыртқы әлемдегі нысанның «ішкі әлемнің» аясына барынша кірігіп кетуінен көрінеді. Сонымен, Келінтөбеде өткен әрбір күн ақын жадында жатталған. Келінтөбеде өткен балалық ғұмыр ақын қиялындағы арман әлемімен егізделген. Өткен күнге деген сағыныш сезімі де айналып Келінтөбемен сабақтасады. Бүркітке ұқсап қарайтын томағалы Келінтөбем ойыма оралады. Ол да айтпаған секілді ең бастысын, Мен де айтқам жоқ бастысын оған әлі [1, 59]. Субъект-объект түрінде бейнеленген ақын – Келінтөбе жұбының біртұтастығы табиғаттағы әрбір нысанға деген ықыластан, сол негізде туындаған бейнелеулерден байқалады. Ақын үшін бұл ауылдың әрбір тасы, шөбі ыстық. Көкала үйрек көлеңдей қонып, Қасқалдақ ұшқан тепсеңдер. «Қай жерде көрдім» дегендей болып, Қарайды маған топ шеңгел [1, 61]. Ауылдың әр түп бедесі мен шеңгелі де ақын қиялында жанды бейнеге айналып, түрлене жырланады. Сықырлаған арса-арса биік емен, Қарсы алады мұңдылау күйіменен. Мұнда менің мұрам бар, қазынам бар, Қазынама қайрылып жиі келем [1, 62]. Еменнің мұңдылау қалыпта бейнеленуі – табиғат өскінінің лирикада екінші «субъект» ретінде көрінуінің мысалы. Арса-арса емен – ақын жанындағы өткенді аласұра іздеген мазасыз күйдің деректі түрде берілуі. Еш алаңсыз сәбиліктің бал шағын кешкен ауыл ақынның ең жақын сырласына айналған. Саратан сартап еткен сары дөңім, Санамнан бір шықпайсың әлі менің. Дірілдеп сүт тайлақтың өркешіндей, Ішінде ақ сағымның қалып едің [1, 90]. Сағыныштың бейнесіндей болып санада сақталған сары дөң – туған жердің қымбат бір бөлшегі. Себебі – онда ардақты әкенің қабірі жатыр. Ақырын көтерілер төмен келіп, Жаңа айдай бірсін-бірсін кемелденіп, Сырласып жатқандайсың сары шалмен Ана жыл алып қалған менен бөліп [1, 91]. Туған жерден, кеңейте айтсақ, алаңсыз сәби шақтан бөлінгісі келмеген

лирикалық қаһарманның көңіл-күйін даланың қапысыз ұғынары анық сияқты: Тым қымбат бозторғайың бүгін маған, «Біз бармыз бөлісетін мұңыңды әман. Сары дөң саған бақыт тілейді», - деп, Жазған құс тас төбеңде шырылдаған. [1, 91]. Тынымсыз бозторғайдың шырылы ақын жүрегінің толастамас сағынышы тәрізді. Табиғаттағы өскіндер мен тіршілік иелері лирикада объективтік сипат иеленбей, ақынның «ішкі әлемінің» ықпалында қалатыны туралы қағиданы жоғарыда айтып өткенбіз. «Мен болам жарық таңның сәлемі!» - деп, Сүйінші сұрайтұғын әуелі кеп. Көгіңде қалсам деп ем сол торғайдай, Әйтпесе сол торғайдың әуені боп [1, 91] – деп тебіренген ақынның туған ауылмен мәңгі ажырамас бірлікте жүрер жан әлемінің аңсарын бейнелейді. Ауылдың табиғаты бөлшек түрінде ақын өлеңдеріне еніп, ішкі дүниенің толқыған қалпын беруде көркемдік қызмет иеленеді: Осы жазда ауылға тағы бардым, Тағы оянды аурлау мәні бар мұң. Сәрідегі жұлдыздың жарығындай Әрідегі жайттарды жадыма алдым.

............................................................ ............................................................ «Көкқасқалар» танаптан оралуда, Оралмайтын шағымды жадыма алдым [1, 114]. Табиғаттың түні мен таңы, сәрідегі жұлдыздың жарығы, ауылда қайнаған тіршілік оралмайтын өткен күнді сағындыра түседі. Соңғы екі жолдағы егіздеу – бір-бірін жоққа шығаратын, яғни «терістейтін» егіздеулер. Күндер де жоқ, баяғы дүрмек те жоқ, Кімге кінә артамын, кімге өкпелеп. Саяқсыған мен құсап сан досымнан Ну тоғайдан қалыпты бір көк терек [1, 114]. Баяғы күнді, думанды іздеген көңіл құлазудан басқа ештеме таппайды. Күрделене келіп, теңеу сипатында көрінген егіздеу тәсілі лирикалық қаһарманның осы бір халін танытқан. Бұл жерде теорияда айтылатын лирикаға тән (тіпті сонау дәуірлегі грек лирикасына тән) «екіжақтылық» (Фрейденберг пікірі) сипат көрінеді: әр автордың өз ішінде екі субъект бар – біреуі жырлайды, біреуі тыңдайды. Яғни бір тұлға екіге жарылады. Бірақ, бұл жарылу қарама-қайшылықты сипатта емес, бір тұтастықта. Ақын өлеңіндегі екінші субъект болып тұрған – «ну тоғайдан қалған бір көк терек». Осы екінші субъект бірінші субъектінің назарынан тыс қалмай, «адамданған» қалпымен элегиялық халге енген. Бірінші субъект (лирикалық «мен») екінші субъектімен ажырамас байланысты ұстай тұрып, ақын екеуара халді ашық

баяндамай, ишаралап қана өтеді. Бұл ишаралаудың өзі енді үшінші, төртінші субъектіні араластырумен жүзеге асқан: Сирей берді сағымы барқыт белдің, Жолға түсіп, үн-түнсіз тартып бердім. Жалғыз ағаш нені аңсап сыңсиды деп, Топ шеңгелден сұрауды артық көрдім [1, 114]. Барқыт белдің сиреген сағымы, топ шеңгел – өзіміз айтып отырған қосымша субъектілер. Сырттай қарағанда түгелімен табиғат өскіні, табиғат нысаны болғанымен, негізінен лирикалық қаһарманның жан әлемін бейнелеуші, оны толықтырушы құралдар. Келінтөбе жырланған өлеңдердің ішінде көркемдік бітімі бөлек бір өлең – «Сағана». Туған ауылдағы тұрмыс-тіршілікті, ондағы адамдар тағдырын, табиғатын дерлік жырға қосқан ақын терең психологиялық егіздеумен, астарлы бейнелеумен Келінтөбедегі сағана тамның құлағанын өлеңге айналдырған. Бұл егіздеу сөз басында өзіміз айтып өткен лирикалық қаһарманның «қосарлы бейнесі» туралы пікірді еске салады. «Бұл – жүрекпен еститұғын асқақ үн, Көруің аз, Оқу керек тастарын. Тұрпатында бес кешеннің сәні бар, Тұрысын-ай, қасқаның», – Деп кезінде жырға қосқан көп ақын, Сары белде сағана там болатын. Бір-ақ түнде құлап түсті сол кеше, Дүр сілкінтіп Келінтөбе қолатын [1, 187]. Келінтөбенің тарихи бір нысанына айналған сағана тамның құлауы – үлкен оқиға. Өткеннен жеткен жәдігер сынды сағана там – халық рухының ишарасындай болатын. Сырттай сыр бермегенімен уақыт талқысы тоздырған сағана тамның іштей әбден үгіліп тозғанын ауылдастар құлап түскенде бірақ білген: Қап-қара боп кеткен қышқа үңіліп, Ауылдастар мәнін енді тұр ұғып. Сыр берместен келіпті ғой, тектім-ай, Сырты зордай, Іші бордай үгіліп [1, 187]. Сағана тамның сырты мен іші – адам жанының сыртқы-ішкі қалпымен егізделген. Сырттай сыр бермей, іштей егілетін хал тек адам баласына тән қасиет. Осы адами халмен сағана тамның ұқсатылуы терең мәнді бір ойды аңғартқандай. Осы егіздей, ұқсата бейнелеу соңында ақынның поэтикалық ой қорытуы лирикадағы субъектілік сипат туралы тұжырымды алдымызға тартады. Жерге құлан тартып туар озалдан, Сағанамның сарқытынан көз алман. Іштей тынып, өзін өзі жей берген Бір ол емес,

Бір ол емес... О, жалған!.. [1, 187]. Іштей үгілген, мүжілген сағана халі бейнелі тұрғыда лирикалық қаһарманның өзін мегзегені. Әдебиет теоретиктері көп тоқталған лирикадағы табиғат нысанының субъективті әлемге көшірілуі туралы қағиданы бұл өлең бекіте түседі. Сартап болған сағыныш, өткен күнді іздеген алаң көңіл, әке мен ананы аңсаған перзенттік мұң, өмірдің өткіншілігі, жалған дүниенің тұрақсыздығы – ақынның ішкі әлемін жегідей жеген жағдайлар. Ауыл сыртындағы сағана там мен өз халін қатарластыра бейнелей отырып, ақын терең мәнді ойға жетелейді.

Ақын Келінтөбеден өзін іздейді дедік. Келінтөбе – аңғал да албырт, пәк балалығы, дүниенің бітпейтін тірлігінен бойын алып қашып, рухани әлемге бет бұрғанда жүгінер қағбасы, ар алдында жауап берер орны. Өмірдің өткіншілігіне налыған лирикалық қаһарман Күз келгенде неге осы жыл басы емес, Сапар соңын ойлайды ылғи да адам?! [4, 5], - деп, мұңлы күй кеше отырып, жанын жұбатар нәрсені тағы сол Келінтөбеден іздейді: Қуаныш та, уайым да тегі аз бүгін, Не мағынасын таппаймын, не мазмұнын. Келінтөбе дейтұғын жер бар еді, Солай кетсем көрем бе, сені әз күнім? [4, 5] Жанына керек демеу, жұбаныш, көңілдің аңсары сол Келінтөбеден табылардай, ақын ойы сол жаққа ауады. Келінтөбеге оралу – рухани бастауға оралу тәрізді. Жоғалған балалықпен, сондай-ақ кіршіксіз таза рухани дүниемен қауышу тәрізді. Ескі қора, су бойлап жүгірген ұл, Әжем, тандыр, ән қоңыр, іңір қоңыр. Келінтөбе дейтұғын кең мекенге Қайту керек шығар, ә, түбінде бір[4, 5]. Көркемдік әлемнің өз заңдылықтары бары белгілі. Ол – өмірлік шындықтан өзгеше көркемдік шындықты бейнелейді. Өмірлік қалпынан көркемдік әлемге ауысқан Келінтөбе де ақын өскен ауыл сипатынан өзгере түсіп, поэтикалық тұрғыда басқаша қосымша сипат иеленген. Келінтөбе атты мекенді символдық бейне дәрежесіне көтеруі – Есенғалидың табысты ізденісі, ақындық талантының тағы бір бір қырынан жарқырай көрінуі. Бұдан отыз жыл бұрын Алматыға кетіп еді бір бала, Дүрдана. Есілдерті жыр ғана Сол баланы әлі күнге іздейді Келінтөбе дейтін ауыл Сырда ана[4,5], – деп басталатын соңғы жазылған бір өлеңінде ақын тағы да сол Келінтөбеге оралады. Осы жолдарды оқғанда есімізге еріксіз «Сыр бойында қараша ауыл» өлеңі түседі. «Отыз жыл бұрын» жазылған өлеңде арман арқалап

алысқа аттанған баланың көңіл-күйі жыр болса, «отыз жыл кейін» жазылған өлеңде сол арманшыл баланы іздеген лирикалық қаһарман жайы бейнеленген. Қайтып елге оралмады сол ақын, “Ол менмін” деп ара-тұра соғатын Самарқаулау, салыңқы иін біреу бар, Біздің бала мүлде басқа болатын [4,5]. «Самарқаулау, салыңқы иін біреу» – лирикалық «меннің» «ол» түрінде көрінуі. Лирикалық қаһарманның ішкі әлемін бірінші жақтан танытудан үшінші жақта танытуға көшу – өлең мазмұнын аша түсуде жаңаша көркемдік қызмет атқарып, ізденістің бір қырын аңдатады. Жалпы, аталмыш өлеңде лирикалық кейіпкер уақыт заңдылығына сай екі субъектіге жіктелген. Яғни «есіл дерті жыр ғана» болып Алматы асқан бала – лирикалық «меннің» екінші көрінісі. Екіге жарылған бір қаһарманның жан дүниесі ішкі коллизиямен берілген. «Самарқаулау салыңқы иін біреу» мен «Келінтөбе қырынан кеткен бала» бір-бірімен салыстырыла бейнеленеді: Біздің бала шықты кешіп азанда, Жайраң қағып жүруші еді жазаңда, Мынау болса сарытастай сазарып, Ұзақты күн отырады мазарда [4,5]. Өткен күнді аңсаған ақын көңілі жайдары, жайраң қаққан баланы іздейді. «Біздің бала» деп, бірінші жақтан үн қосып отырған автор – өлеңдегі лирикалық қаһарманның үшінші бір сипатта көрінуі. Ақын – самарқаулау салыңқы иін біреу – есіл-дерті жыр болып Алматыға кеткен бала – үш субъект тұтасып, лирикалық қаһарманның күрделі жан әлемін, өмірдің өткіншілігіне қапа болған сезім халін терең танытқан. Осындай көңіл-күй ауаны табиғатқа да көшіріліп, содан бері қанша гүлдеп, қанша тоналған тораңғы «жаутаңдаған» кейіпте алынған: Жағалауда жаутаңдаған тораңғы, Қанша гүлдеп, қаншама рет тоналды, Кеткен бала Келінтөбе қырынан, Не де болса Алматыда жоғалды [4,5]. Алматыға аттанып, сол қалпы жоғалған бала – оралмас өткен шақ. Бала болып аттанып, егде болып оралған «салыңқы иін» кейіпкердің де, Келінтөбенің де іздегені сол бала. Бірақ, ол – орындалмайтын, қол жетпейтін арман, келмеске кеткен ғайып күн. Уақыт ағысына жұтылған арманшыл бала енді самарқау, егде қалыпта мұңлы күй кешуде. Өлең Іздесе де таба алмай жүр, шамасы, Самарқаулау, салыңқы иін ағасы, Беу, Алматы қаласы... [4,5] – деген жолдармен аяқталады. Нәзік сыршылдықпен, тереңдікпен адам жанының толқымалы күйін, қатпар-қатпар қалтарыстарын жырлаған лирикопсихологиялық өлеңде ой мен сезім шебер үндесіп, рухани дүние аңсарын поэтикалық тұрғыда бейнелеудің мол мүмкіндігі танылған. Сонымен, Келінтөбе – заман зобалаңынан зардап шегіп, туған жерден

Ақынның ата мекені – Маңғыстауға арналған өлеңдері елге, жерге деген сағынышты, ата қоныстан амалсыз ажыраған әулеттің мұң-наласын, сол арқылы күллі қазақ халқы басынан кешкен алмағайып кезеңді лирикалық сазбен өрнектеген туындылар. «Бейнеуді көргендегі ой» атты экспромт-өлеңі – ақынның суреткерлігінің бірегей мысалдарының бірі. Экспромт – латыншадан аударғанда «дайын» деген ұғымды береді, суырыпсалмалықтың (импровизация) әр түрлі қалыпта көрінуі, шұғыл түрде, ойланбастан ауызша шығарылған немесе жазылған шағын өлең. Мазмұны бойынша, көбінесе мадригал, эпиграммаларды жатқызуға болады. Сондай-ақ ойлы лирика үлгілерінде де кездеседі [5, 507]. Есенғалидың экспромт-өлеңі жеті шумақтан тұратынын айта кетейік. Өлең таза көркем суретті көз алдыңа әкеледі. Маңғыстау деген өлкенің бір шалғайындағы бұл мекеннің қандай екені көз алдымызға гиперболалық суреттеулер арқылы келеді: Көсігі – жүгерінің собығындай, Адыраспаны қоянның тобығындай. Қошақанына қарасаң Қошқар шығар тұқымның болымындай [6, 37]. Күрделі теңеулер тіркесінен тізбектелген жолдарда туған жерге деген ерекше ықылас пен сүйіспеншілік тұрғаны мәлім. Жалпы, ауыз әдебиетіндегі ұлғайту тәсілі тыңдарманға ерекше әсер ету мақсатында қолданылғаны белгілі. Өлеңдерінде ұлттық бояуға ерекше мән беретін ақын ұлттық фольклор үлгілерін терең де жетік білетінін аңғарта отырып, дәстүрлі суреттеулерді құбылта қолданады. Қына езіп, қызыл түске бояғандай, Қыры анау манаурайды ояна алмай. Жалғыз түп сексеуілі қанат жайса Астына ақтылы қой саялардай [6, 37]. Табиғатқа құрметпен қарап, кие тұтқан бабалар сенімі ондағы әрбір нысанды тірі рух түрінде бағаласа, Есенғали осы бастауға назар аудара отырып, қызыл түске қына езіп бояғандай қырды манаурап ояна алмай жатқан қалыпта бейнелейді. Сондай-ақ ұлғайта суреттеу үлгісін еске түсіретін жалғыз түп сексеуілдің ақтылы қойға сая болардай қалпы да тың

Тізілген ісек қой деп жонды ұғасың, Үзілген ішек қой деп жолды ұғасың Аты озған қазақтың бір қызба шалы Тартқанда есерленіп домбырасын [6, 37]. Ақын қабылдап, бейнелеген осы сурет Бейнеу даласының ғана емес, жалпы қазақ сахарасының қалпы. Өлеңді пейзаждық лирика қатарына кіргізуге болады. Пейзаждық лирика – табиғатты индивидуальды қабылдау негізінде дүниеге келетін туынды, мұнда дүниетанымның өзіндік ерекшеліктері көрінеді [7, 76]. Екінші жағына, бұл өлең – туған жер тақырыбында. Лирикада субъектінің шешуші орында болатынын ескере отырып, аталмыш өлеңнен лирикалық қаһарман көрінбесе де белгілі дәрежеде оның эмоциясының әсері басым екенін айта аламыз. Алып-ұшқан көңіл-күй, ерекше мақтаныш пен перзенттік махаббат ұлғайта суреттеуге бастау болған. Атамекенді жырлаған тағы бір өлең лирикалық монолог түрінде: Сезімге от, дәтке қуат сенен алам, Өзім деп, өзегім деп келем әмән. Омпы тұрған сақадай оқшау төбе, Оқшырайып қарадың неге маған? [6, 38] Алдыңғы өлеңмен тақырып, мазмұны өзектес болғанымен, көркемдік тұрғыда мүлде басқа сипаттағы бұл өлеңде лирикалық қаһарманың ішкі әлемі, табиғатпен қарым-қатынасы тереңірек танылады. Астарлы мәтінде туған даласына алыстан оралған перзенттің (дәлірек айтқанда екінші ұрпақтың) тағдыр-талайы бар. Ата-ананың айтуымен санасынан орын тепкен туған жерге деген сағыныш және оны жатырқау сезімі өлең жолдарында қатарынан алынып, шендестіріле жырланған. Бұл жатырқау – перзенттің кінәсі емес. Тағдыр жазуымен басқа мекенде дүние есігін ашып, ержеткен шағында арман болған атақонысты көру әрі өкініш, әрі қуаныш. Осы екі сезім ішкі әлемнің екіге жарылуына әкеледі. «Омпы тұрған сақадай оқшау төбенің оқшырайып қарауы» - лирикалық қаһарман түйсігі қабылдаған сурет. Өзегіне балап келген туған даласының бұл қалпы – субъективті таным нәтижесіндегі бейнелеу. Өкпе мен нала, қаншама жыл шет жүріп, суықбауыр

тарту сезімі бір сәтке болса да ішкі дүниені шарпып өткен. «Суын іш, жапырағын жараңа таң», – Деп сізді қалдырмап па ед маған атам?! Тым суық қарсы алдыңыз неге бұлай, Сазарған сартас мола, сағана там? [6, 38] Өткен күннің белгісі, өткен өмірден қалар естелік – сартас мола мен сағана тамның суық қалыпта болуы да лирикалық қаһарманның ішкі әлемінің түйсінуі, қабылдауы. Назарға іліккен оқшау төбе, сартас мола, сағана там – ата қонысқа оралған перзенттің алғаш көріп, ұшырасқандары. Соларға тіл қата тұрып, өзінің туған жерге оралып келгендегі көңіл-күйін аңдатады. Атаның, ананың айтуымен санасына сіңген туған жер бітімі қаншалықты суық қалыпта болса да қымбат, қаншалықты жат көрінсе де жақын. Осы бір жүрек түкпіріндегі сезім шумақтан шумаққа ауысқан сайын тереңдей ашылып, өкпе, наз болып ақтарыла береді: Келіп ем тыңдайын деп сөз данасын, Апырым-ай, селт еткізді-ау көзқарасың. Мұншама тосырқадың, жарықтығым, Танымай тұрған қарттай өз баласын [6, 38]. Ақын Келінтөбені жырлағанда, оның әрбір нысанына балалық көңілмен назар аударып, өзінің сәби шағын көргендей күй кешеді. Онда өткен күндерінің ұмытылмас мезеттерін тілге тиек етеді. Ал, Маңғыстау өлкесіне келгенде әулетінің басынан кешкен тауқыметі, туған жерден амалсыз ажыраған қайғылы хал еріксіз есіне оралады. Есенғалидың лирикалық қаһарманы бұл тұста ішкі әлем мен сыртқы дүние арасында толқулы күй кешеді. Ең әуелі ішкі әлемнің бір сәттік күйінің ырқынан шыға алмай, сыртқы дүниені суық қабылдаған сезім бірте-бірте басқаша сипат алады. Сөйтіп жақсы көру-жатырқау қайшылығында тұрған субъективті ситуация толығымен ішкі әлемнің түпкілікті қалауына ыңғайланады. Авторлық позицияның анық аңғарылар тұсы да осы. Суық қалыпта көрінген атажұртын «өз баласын танымай тұрған қартқа» балау арқылы оны жанына жақын тұтқанын танытады: Басқа деп қарамағын тегі бөліп, Еске алдым мен атамды сені көріп. Әуелі танымай қап, ол да сендей Бір ұрсып ап, сүйетін еміреніп [6, 39]. Лирикалық кейіпкер тіл қататын нысандар жинақталып келіп субъектіден тыс екінші бейне – сары шал - әке тұлғасын көз алдымызға әкеледі. Сары шал мен сары дала кейпі егізделе, қатарласа келіп, туған жерге деген құрмет пен ізетті тұмарындай қастерлеп сақтаған лирикалық кейіпкердің жан әлемін ашуда маңызды көркемдік мәнге ие болып тұр. Ал, кәне, құшағыңды аш, сары бас тау, Сары шалым секілді тебіреніп! [6, 39]. Өлеңнің финалындағы екі жол туған жермен, ата жұртпен қауышып, көңілі жай тапқан лирикалық қаһарманның ішкі дүниесінің халін, қалпын жайып салған.

Атажұрттың қасиет-қадірін ақын бір кісідей-ақ сезінген. Бейнеуді көріп тебіренген сәт, маңғаз далаға, төбелерге қарап, жылылық іздеген мезет бірбір өлеңнің тууына себеп болса, Маңғыстау даласының тарихы мен рухани қалпы да бірнеше өлеңге желі болған. Бейнеуді көргеннен бастау алған сезім тереңдей келе осы маң далада салтанат құрған рухани игіліктерге қарай бет бұрады. Маңғыстау даласындағы күйшілік, жыршылық дәстүр, тарихи тұлғаларға, өнер адамдарына деген халық құрметі мен ықыласы, рухани мұраның мәңгілік қазынаға айналары «Сүгірдің жыр-күйі», «Әждүрлі қария мен Өтежан бала», «Абылғазы мен Ақтеңге», «Маңғыстау ескерткіштері», «Біздің шалдардың өлеңі», «Әкемнің өлеңі» сияқты өлеңбалладаларға негіз болған. «Сүгірдің жыр-күйі» атты өлең алғаш «Келінтөбе» жинағына енген. Өлеңнің тұтас мазмұны жыр мен күй құдыреті, сол әсерден туған ойтолғаныстар, өлкенің бастан кешкен тарихы бейнелі тіркес, төкпелеген шумақтармен тізбектелген. Жіпсіз матап тентегін телісімен, Жуасытып сәйкісін, серісімен, Маңқыстаудың Сүгірі маймаңдатқан Жыр-күй өріп келеді желісінен [6, 43]. Сүгір Бегендікұлы – Маңқыстау өлкесінде ХХ ғасырда ғұмыр кешкен жырау. Халықтың рухани өмірінде алар ерекше орны бар тұлға. «Қарақалпақстан, Түркіменстан, Қазақстан жыршылары «Сүгірдің сазы» дейтін 4-5 түрлі әуенді ерекше қадір тұтады. Сүгір әуені – дауысты бірнеше ырғап, шебер шығандата көтеріп, құбылта толғайтын сұлу саз. Оны талантты, шебер жыршылар ғана әдемі орындай алады»[8, 340]. Ақынның толғап отырған жыр-күйі – осы жыраулық өнері мен сұлу сазы. Атажұрттың табиғатын тамашалап қана қоймай, оның тарихы мен рухани өміріне көз жіберген ақынды ерекше тебіренткен – ұлттық рухани қымбат қазына жыр мен күй. Маңғыстау өңіріндегі жыршылық мектеп, жыраулық дәстүр ұлттық рухани мұрамыздан алар ерекше орны бар арналы бір сала. Шекер боп таңдайдағы сордың дәмі, Ел отыр. Естен шыққан жолдың қамы. Жыр менен күй айналды бір әлемге, Бір әлем алдан және қол бұлғады [6, 43]. Сүгір әуенінің әсерін осылайша бейнелеген ақын асқақ шабытпен өнердің құдыретін паш етеді: Шынында мына шанақ не деп отыр, Уығын ауырсынып кереге тұр. Абылдың ала бауыр домбырасын Ақтан ап, айқай салып төбеде тұр.

Ұшып бара жатқандай қақпай қанат. Өлең жолдарында аттары аталған Абыл Тілеуұлы – ХҮІІІ ғасырда Маңғыстау өлкесінде өмір сүрген суырыпсалма ақын, жырау болса, Ақтан Керейұлы – ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында ғұмыр кешкен ақын, жырау, Абыл бастаған ақындық ортаның белгілі өкілі. Адайдың асыл тұқымды жылқысы саналатын Көкмойнақ – жүйріктік пен төзімділіктің белгісі. Ақын өлкенің тарихын жіті танып, сергек пайымдайды және сол пайымы мен танымын ақындық шабытпен шебер ұштастыра білген. Тек қана бір өлкенің шеңберінде қалып қоймай, қазақтың сайын даласын ақындық қиялмен кезіп, күллі ұлттық өнерге тереңнен ой жібереді. Осы шабытты ой Көкмойнақ аттың шабысымен күйдің екпінін ұластырған: Қаралы «Қайран шешем» қағысындай, Жаралы «Ақсақ құлан» шабысындай. Барады ол шыңыраулы құба дөңге Үстірттің үрке қашқан тағысындай [6, 44]. «Үстірттің үрке қашқан тағысындай» теңеуінің астарында қалың қазақ қауымы басынан кешірген алмағайып заманның қасіреті жатқанын аңғару қиын емес. Тура мағынасында емес, ауыспалы мағынасында көркемдік мән иеленіп тұрған бұл бейнелеу тәсілі саясаттың құрығынан қашып, туған жерден үркіп кеткен сан мыңдаған қазақ шаңырағының халін сипаттаған. Осы қасіретті хал келесі шумақта ашыла жырланады: ...Мазар қалды сұп-сұр боп қаны қашып, Базар қалды қойға ұсап, жамырасып. Байрамалы – Тәженге тұз артқан ел Атырауға келеді арып-ашып [6, 44]. Өткенге тас лақтырып, ұлттық рухты күстаналаған содыр заманның лаңы қаншама әулетті көш жолына салып, қаншама ұрпақтың жүрегіне шер болып байланғаны өлең тілінде мұңлы сазбен бейнеленген. Көш соңында шаңыт боп есірген күй, Жау қолымен ақ бұйда кесілген күй. Иттің жұты сенделткен ел суретін Жоғарғы төрт пернеге көшірген күй [6, 44]. «Күй» сөзінің әр жолдың соңында қайталануының өзіндік бейнелілік мәні бар. Бұл жерде ол бірнеше мағынаны бойына сіңіріп, халықтың қасіретті жай-күйін, халін аңғарту сипатына да көшкен. Өлеңнің келесі шумағында да осы тәсіл қайталанады. Ата мекеннен аңырап ажыраған әулеттің, тек әулеттің ғана емес, күллі ауылдың зарын аңғартуда «күй» сөзінің алдында баяндалған хал (көш жолындағы шаңыт, жау қолымен ақ бұйданың кесілуі, иттің жұты сенделткен ел) шешуші көркемдік жүкті арқалаған. Келесі шумақтағы Көшірген күй, көшіріп тынатын күй, Көшті бастап жарыққа шығатын күй [6, 44], – деген жолдар халық жігерінің мұқалмағанын, рухани қалпын жоғалтпай, қандай қиындықтан да жол тауып шыға алатынын оптимистік тұрғыда аңғартады. Осылайша Сүгірдің жыр-күйінің әсерімен өткен күнге ой жіберіп, сол кезеңді жан-жүрегімен сезінген ақын:

...Ал, енді мұның бәрін әсер делік, Сөз шықты он екі алуан әсемденіп. Бұл да бір өмір сынды шежіре еді, Тыншитын байыз таба бәсеңденіп [6, 44], – деп, баяндаушы қалпына көшеді. Жыр мен күй толғаған шежіренің әсеріне бөлене отырып: Расы, жыр-күй бар да, шал Сүгір жоқ, Мұрасы таңдайларда бал шырын боп Тамсанып, әр күн сайын тыңдасақ та Жарықтық, естіледі таңсық үн боп [6, 44], – Сүгір мұрасының рухани құнын айтып өтеді. Жыр мен күй – халықтың әр кезеңдегі рухани күйінің шежіресі, бейнесі, сондықтан да халықпен бірге мәңгі жасасады деген ойды жеткізе отырып, ақын өлеңнің финалында соны түйін жасайды: Жел сөзді тізгенменен елірмелеп, Жоқ еді айтар сөзім менің бөлек. Қайта тумас Сүгірдің жыр-күйіндей Жүректерде жүретін Өмір керек [6, 45]. Ұлттың рухы – ақын жырларының негізгі өзегі. Сондықтан да ол өткен тарих пен салт-сананы бір сәт те есінен шығармайды. Тарих ұмыт болмаса, рух та өлмейді деген қағиданы ұстана отырып, жыр тілінде алуан түрлі ой толғайды. Солардың бірі «Әждүрлі қария мен Өтежан бала» өлеңіне желі болған. Өлеңнің эпиграфына Ақтан Керейұлының Рет-рет ер өтті, Қарғытқан атын қамалдан. Найза ұстаған бұл елде Ер өткен жоқ Шабайдан, – деген жыр жолдары алынған. Өлең шағын ғана әңгіме сияқты. Кейіпкерлер, олардың жауаптасуы бар. Саргідір күйдің ыңырана тартқан кемесі – Мамырлап барып кілт тоқтай қалды, о несі [6, 46], – деп басталатын кіріспесінен-ақ бір тосын әңгіменің болары аңғарылады. Домбырасын жүкке сүйей салып, үлкен ұлына шаншыла қараған Әждүрлі қарттың наразылығы, құмдақты үй қылып ойнаған Өтежан баланың жауабы астарлы, терең мағыналы ойды нұсқайды. Өлеңнің құрылымындағы тұтастай жолдардың қайталануы (Қан күрең түске боялып алып күн батты // Өтежан бала ойнайды үй ғып құмдақты; Ұқсайды көшке іркес те тіркес қара құм // Өтежан бала ішпейді кешкі тамағын) сол ойды бейнелей жеткізуде өзіндік көркемдік мәнге ие. «Уа, ана Нарын құмдағы, Ер Махамбеттің өздерің сынды ұлдары Суретін салып, кітапқа берді атасын, Кес-кесті сойдың белгісі, міне, бұл дағы.

Мәзсіңдер бәрің еңкейіп масақ тергенге. Кімнен кем еді, әйтпесе Шабай бабамыз Қорған боп өткен шыңыраулы құба дөңдерге [6, 46], – деп, ұлдарыныа көңілі толмаған қарияға Өтежан бала жауап қатады. Әзірге ол – ойын баласы. Ұқсайды көшке іркес те тіркес қара құм, Өтежан бала ішпейді кешкі тамағын. – Үлкейген кезде мен жазам ондай кітапты, Ал, қазір, – дейді, – суретін салам бабаның [6, 47]. Бұл өлеңдегі сюжеттік желінің өзі қызғылықты: күйдің кенеттен тоқтауы, күннің қан күрең түске боялып батуы, Әждүрлі қарттың сөзі, үлкен ұлдың сырмақты сипалап үнсіз отыруы, төрт түлік малдың дауысын жаңғыртқан қыр, үркердің орнын иемденген жұлдыздың тууы, кешкі тамағын ішпеген Өтежан бала, оның ата сөзіне жауап қатуы, шілде түнінің суреті. Негізі, лирикалық өлеңдегі сюжет біз айтып отырған немесе біз тапқан жаңалық емес. Лирикадағы сюжет жайлы әдебиеттанушылардың өзі әр қилы пікірде болды. В. М. Жирмунскиий лириканы «сюжетсіз жанр» [9, 375], – деп кесіп айтса, Л. И. Тимофеев лирика сюжеттің күрделі құрылымдық белгілерімен байланысты болмаса да, жекелеген жағдайларда оқиға желісін қамтитын қарапайым сюжеттік белгіні жоққа шығармайтынын атап көрсетеді [10, 208]. Ал, Б. В. Томашевский бұл мәселеге абайлап қарап, терең мәнді пікір білдіреді. Оның ойынша, лирикада қимыл, әрекет, оқиға болуы мүмкін, бірақ бұл әрекеттің желісі уақыттық-себептік шынжырға байланбайды және фабулалық рұқсатты қажет ететін қысымға тәуелсіз [11, 232]. Келтірілген пікірлер лирикадағы сюжет мәселесін сипаттай алған деуге негіз бар. Лириканың сюжетсіздігі немесе ең ақырында фабуласыздығы туралы жалпы пікірлерді жеткіліксіз дәлелмен айтылған дей отырып, біз осы бір шағын жанрдағы сюжеттің көрінуіне Есенғалидың аталмыш өлеңін мысал етеміз. Мұндай сюжетті өлеңдер қатары ақын шығармашылығынан көп ұшырасады. Өлеңдегі оқиға желісі Әждүрлі қария - Өтежан бала - үлкен ұл арасында. Бұлардың арасындағы әңгіме – Ер Шабай хақында. Өлең эпиграфына алынған Ақтан Керейұлының «Ерлік жырынан» [12,163] үзінді. Өзіміздің зерттеу нысанымызға өзек болып отырған ақынның «Бердәулет пен Жоламан» поэмасы бары белгілі. Осы поэмадағы аталған екі кейіпкер де Шабайдың немерелері. Ер Шабай есімі Светқали Нұржанның «Қараған Босаға қырғыны» тарихи поэмасында да аталады. Ақ қайыңның тозынан салған ері – Алты Алаштың Ер Шабай – ардагері, Үш жүз ауылы Әлімнің таланғанда Шабай барып айырып алған еді [13, 312], – Светқали ақынның поэмасында Шабайдың тарихи ерлігі осылай мадақталады. Есенғалидың бұл өлеңінде лирикалық қаһарман тасада қалған. Бірақ, белгілі дәрежеде оның қатысы аңғарылады. Өлеңдегі оқиғалық құрылымның

өзі қарапайым сиптамен көрінсе де күрделі, терең мағыналы ойды танытады. Өткенге құрмет, тарихқа тағзым, ел қорғаған батырлар есімін жадтан өшірмеу – ұлттың рухани қалпын сақтауының бірден бір жолы. Кешегіні бүгінге, бүгінді ертеңге жалғайтын – ұрпақ. Осы ұрпақтың сана деңгейі, рухани қалпы ұлттық құндылықтардың сақталуының бірден бір негізі. Үш кейіпкер арқылы ақын осы бір ұрпақтар сабақтастығын танытып өтеді. Бұлардың әрекеттері де әр түрлі. Қарапайым қазақ ауылының адамдары өз қалыптарымен шынайы мінезделген. «Еңкейіп, масақ тергенге мәз» үлкен ұлдың тірлігіне наразы қарттың көңілі толмайтын нәрсенің мәні тым тереңде жатыр. Лирикадағы оқиғаның туындау шарттары көркемдік сананың қабылдауымен бейнеленген көркемдік әлем аясындағы кеңістік пен уақыт құрылымында анықталады. Біз сөз етіп отырған өлеңдегі сюжеттің субъективті сипаты сол кеңістікті бейнелеуде ерекше аңғарылады. Өлеңдегі әдепкі қайталау (анафора) түріндегі поэтикалық тәсіл (Қан күрең түске боялып алып күн батты; Ұқсайды көшке іркес те тіркес қара құм) – кеңістік пен уақытты қатар бейнелеп тұрған сурет. Шілде айындағы күннің түнге ұласар шағын суреттей отырып, ақын оқиға желісін сол мезет аясында өрбітеді. Қайталана келген жолдардың өзі көркемдік-эстетикалық әсерді күшейткен. Соңғы шумақта даланың тұрмыс-тіршілігі екі жол арқылы көрсетіледі де, одан кейінгі екі жолда поэтикалық тұрғыда түйін жасалады: Ішке еніп кетті, ақ тазы үйге еркін кеп, Тайлаққа мініп шабады бала селкілдеп. Көрінеді енді қаз-қатар масаханалар Батырлар тіккен шатырларға ұқсап желкілдеп [6, 47]. Қарапайым ғана баяндау сипатында көрінгенімен, бұл төрт тармақтың астары салмақты мазмұнды танытады. Тайлаққа мініп шапқан баланың көзіне масаханалардың батырлар тіккен шатырларға ұқсап көрінуі – терең мағыналы, бейнелі сурет. Ер Шабайдың есімін атасынан естіп, кітап жазуды өзіне мақсат еткен бала сол әсерден айыға алмай, тарихқа қиялымен сапар шеккендей болады. Оның санасына үлкен арман ұялаған. Ақын ұлттық болмыс пен сананың ұрпақ арқылы жалғасып, рухани дүние үшін мәңгілік мәнге ие боларын осылай жеткізеді. Қарапайым да астарлы тілмен терең де астарлы ойды бейнелей жырлау – Есенғали поэзиясына тән басты ерекшелік һәм жаңалық. Ақынның шеберлігі, тапқырлығы, қысқа сөзбен ауқымды ойды аңғарту барысында анық көрінетініне мысал көп. Біздің айтып отырғанымыз сол көп мысалдың біреуі ғана. Сондай-ақ ескерте кететін бір жайт – ақынның ауыл тақырыбындағы сюжетті өлеңдерінде аттары аталатын кейіпкерлер өмірде бар, болған адамдар. Ақын өлеңнің желісін күнделікті өмірден ала отырып, бейнелі тілмен ой түюге, аңғартуға, ишаралауға шебер. Туған жердің таусылмас қазынасы – жыр мен күй болса, ақын бұл тақырыпқа Маңғыстауға қатысты әрбір өлеңінде айналып соғып отырады. «Абылғазы мен Ақтеңге» балладасына өнерге бас ұрған өлкенің адамдары, олардың тағдыр-талайлары желі болып тартылған. Психологиялықэлегиялық сарынмен басталған туындыдының лирикалық иірімдері ақынның

талант мүмкіндігі мен көркемдік таным тереңдігін тағы айғақтап өтеді. Өзіндік дәстүрлі мектебі бар Маңғыстау топырағындағы күйшілік пен жыршылық – осы өлкеде ғұмыр кешкен әрбір адам үшін ажырамас байлық, қастерлеп ұстар қымбат қазына. Ерекше бітімі, мырзалығы мен қонақжайлығы ел аузында аңыз болған аға болмысы: Төрт түлігі түгел сай - өрісі кең, Атын елге өрлеткен ер ісімен Абылғазы – ауылдың қоңыр қазы, Сүре тартқан Сүгірдің желісінен [6, 48] – деп сипатталады. Аға мен жеңгенің жанын жеген перзентсіздік қасіретін әсерлі тілмен мұң төгілте жырлаған ақын сол иірімнен шықпай, өнердің жанжүректі толқытар ерекше құдыретін де жеріне жеткізе бейнелейді: Абыл-әуен аулақта тынып ағып, Аралбай-саз елсізде ыңыранып, Тап берсе егер қайтер ең Қашаған-жыр Қонышынан он өрме дырын алып?!

Басқа-көзге төпелеп ащы өлеңмен, Нұрым шықсын ұстасып Жаскелеңмен... ...Өзек өрті - өз ұлын атып салып, Қапияда қан жұтты қасқа мерген [6, 48]. Тұтас болмыстарымен өнерге айналып кеткен жыраулардың әрқайсысының ерекшелігі тайға таңба басқандай бедерленген. Әуен, саз, жыр түрінде айтылған өнер тұлғалық сипатты иемденген. Баллада мазмұнынан сырт қалмай, көрініп отыратын лирикалық қаһарман оқиға желісіне субъективті тұрғыда қатысады. Жалпы, сюжетті өлеңдер мен балладаларында ақын өмірлік, тарихи деректерге көп жүгіне отырып, мағынасы терең поэтикалық түйіндер жасайды. Ата жұртқа деген перзенттік сүйіспеншілік жалаң тамсану, жадағай мақтан ету желісінен аулақ, сол жердің тарихын, өткенін, басынан кешкенін, сол мекенде тұрып жатқан тұрғындардың ісәрекетін, мінез-қылығын, тағдыр-талайын жырлауынан көрінеді. Елге, жерге деген құрмет пен сағыныш – ақынның қай туындысынан болмасын орын алар тұрақты поэтикалық желі. Кейде ашық, кейде астарлы түрде аңғарылатын бұл сарын келесі бір өлеңінде жаңаша көркемдік тәсілмен жырланған. Мұнда да ұлттық өнердің құдыреті паш етіледі: Деңмент белбеу, қара сеңсең бөрікті, Нарт қызыл шал әлі біздей көрікті: «Америка барған біреу ана жыл Біздің елдің бір баласын көріпті.

Сол рас па, жүр дейді ерні кезеріп, Бізден болса, өскені анық сөз еміп, Қашағанды айтпаған ғой, әттең-ай, Айтқанда ғой, келер еді өзі еріп!» [6, 50]. Сөзді кие тұтқан қазақ үшін сол сөз асылын термелеген жырдың әсері

мен құдыреті ерекше. Халықтың рухани игілігіне айналған өнерді қастерлеу – ұлтты, ұлттың ғұрпы мен салтын, ұлттық игіліктерді қастерлеу. Сол арқылы қазақтың қазақтық болмысы сақталады. Сондай рухани игіліктің бесігі болған туған даланы жат жерге айырбастау – қазақ үшін үлкен қасірет. Ақын осы ойды өлеңде шалдың сауалы мен пікірі арқылы айтады. «Деңмент белбеулі, қара сеңсең бөрікті нарт қызыл шал» – өлмеген, өшпеген, жоғалмаған ұлттық болмысымыздың бейнесі. Шалғайда жүрген қазақ баласын Қашаған жыры арқылы елге қайтару – шығандап кеткен перзентті ғана емес, әлемдік өркениетке ілеспек болып, түп қазығынан ұзап кеткен рухани дүниені оралту тілегі. Шалдың қарапайым сұрауын өлеңге арқау ете отырып, ақын астарлы ойларды қатарластыра бейнелеген. Туған жер – Америкада жүрген қазақтың баласы – Қашаған жыры желісімен ұлт бітімі – ұлттық сана мен болмыстан адасқан ұрпақ – ұлттық рухани игілік желісі өлеңнің «тысы» мен іші» болып үйлескен. Шал тұр тағы сауалдарын кезеніп, Шығу керек, не жеңіліп, не жеңіп, ...Иә, – дедім, – Қашағанды айтпаған, Айтқанда ғой, келер еді өзі еріп... [6, 50]. Өлең құрылымындағы кезекті қайталау (эпифора) тура мәнінде Маңғыстау өлкесінің даңқты жырауы Қашаған мұрасының құндылығын аңғартса, бейнелі мағынасында – жоғарыда айтып өткен ұлттық рухқа деген құрмет пен тағзым. Лирикалық қаһарман мен шалдың арасындағы шағын диалог, арасында ақын тарапынан берілетін анықтама сипатындағы жолдар өлеңнің мазмұндық-пішіндік қалпын анықтаған. Ақынның туған жерге арналған бұл өлеңі мазмұн байлығымен де бөлекше. «Туған жер» ұғымы тереңдей үңілгенде «қазақ даласы» бейнесіне ұласып, ұлттық сипат анық аңғарыла түскен. Атамекеннің атадан балаға мирас болған байлығы мен ескерткіштері туралы толғау түріндегі ақынның тағы бір өлеңі «Маңқыстау ескерткіштері» деп аталады. Сүгірдің жыр-күйінің әуенімен жазылған бұл жыр (осылай атағанымыз дұрыс болар) пішіндік, мазмұндық, ырғақтық жағынан жыраулар поэзиясымен толық үндесетін, солардағы көркемдік дәстүрді жаңғыртқан туынды. Көркемдік дәстүрді жаңғырта отырып, ақын жаңаша бейнелеулерге орын беріп, поэтикалық тұжырымдар жасайды: Сағана мола, сары айшық, Қобылы күмбез, қойтастар, Соны айтып бүгін тұрсыңдар. Сары айшық емес, мен білсем, Сарабдал көне жырсыңдар[1, 80]. Маңғыстау даласындағы көне тарихи ескерткіштерге үңіліп, одан сыр іздеген ақын өткен мен бүгінді жалғар рухани мұраның мәніне үңіледі. Ұрпақ үшін қам жеген бабалар ісіне бас иеді: Артымда қалған жас бала, Ерке болса басылар. Епсіз болмағай-ды деп,

Тентек болса – тыйылар, Тексіз болмағай-ды деп, Үлкеннің сөзін нұсқаға ап, Бір рет жонып, үш қарап, Сартасты кесіп, сазды ойып, Қиюын тауып, қыш қалап, Тізілдіріп, тізбелеп, Үзілдіріп, үзбелеп, Маңғыстауда – мың қыстау, Қайырлы болсын сізге деп Осындай оңды мұра қалдырған Құла майдан түздерде Кісілігі керек сол бір шалдардың Ісмерсіп жүрген мына біздерге [1,80]. Жыр-күйдің ырғағымен мінсіз үндескен бұл толғаудың айтары да, әсері де ерекше. Есенғалидың сыршылдығы, тереңнен олғар поэтикалық пайымы, дүниетаным ауқымының кеңдігі, терең ұлттық танымы бүкіл поэзиясынан көрінеді. Өз алдына саралап қарар тағы бір ерекшелігі – кешегі жыраулар дәстүрін бүгінгі жазба поэзиямен қабыстырып, дәстүрді жаңғырта, жаңарта жалғастырғандығы. Біз келтіріп отырған мысал соның бұлтартпас айғағы. «Сөзінің арасына қыл сыймаған» шеберлік сол «тізілдіріп, тізбелеп, үзілдіріп, үзбелеп» толғаған жыр жолдарынан аңғарылады. Кешегі өткен шалдардың кісілігі – бүгінге үлкен мұра боларлық қазына екенін төкпелете толғай келіп, өзіміздегі рухани байлықты аңғармай, өзгенің құнсызына көз сатқан аңғалдыққа налиды. Жаттың ойын желкен ғып, Қаншама рет өртендік. Маңғыстаудың ойында Қарайды бізге мүсіркеп Мықтылық пен көркемдік [1,80]. Толғау-жырдың поэтикалық түйіні осындай. Бабалардан қалған рухани мұраның құнын жоймас мәңгіліктігі ғана ұлттың ұлттығын сақтай алады. Қазіргі өркениет заманындағы көзсіз еліктеу, ұлттық құндылықтардан алшақтау өте қауіпті жайт. Осындай қауіптен сақтайтын тек ұлт тарихын қастерлеп, соған бас ию, ұлттық рух пен болмыстан қол үзбеу екені ұрпаққа мүсіркей қараған «мықтылық пен көркемдік» түрінде бейнеленеді. Мифтік танымдағы кез келген деректі-дерексіз нысанды ой-санаға ие саналы рух ретінде қабылдау сенімі осы жолдардағы бейнелеуден аңғарылады. Көптеген өлеңдеріне желі болып тартылып, тұрақты сарынға айналған елге деген сағыныш ақынның «Біздің ауыл» топтамасына енген өлеңдерінде өзгеше поэтикалық өрнекпен жырланады. Бұл топтаманы да сюжетті лирика қатарына жатқызамыз. Сондай-ақ цикл (топтама, шоғыр) өлеңдер тобының тамаша мысалдары. Қазақ поэзиясындағы цикл өлеңдер де әдебиеттанудағы өз алдына жеке зерттеуді күтіп тұрған өзекті мәселелердің бірі. Бұл мәселе туралы зерттеудің бастаулары жас зерттеуші, сыншы Т. Қамзиннің

магистрлік диссертациясынан көрініс тапқан [14]. Орыс әдебиеттануында цикл өлеңдер теориясы ХХ ғасырдың 60-70 жылдарында жүйелі түрде жолға қойылды. Ал, 80-90 жылдарда поэзиядағы цилдану қарқынды түрде зерттелді. Цикл өлеңдердің тарихын Л. Гинзбург антикалық дәуірдегі рим элегиктерінің (Катулл, Проперциий, Овидий, Тибул) шығармаларынан бастап қарастырып, одан кейін қайта өрлеу дәуіріндегі Петрарка («Канцонерье» кітабы), Шекспир (сонеттер циклы), т.б. ақындар шығармаларында дамығанын айтады [15, 492]. Цикл терминінің ХІХ ғасырдың 2 жартысында енгенін ескере отырып, М. Н. Дарвин Гейненің «Солтүстік теңіз» («Северное море») өлеңінің «бірінші» және «екінші» деп циклдарға бөлінгенін еске алады [16,482]. ХІХ ғасырдың І жартысындағы Гетенің шығармашылығында циклдану айқын көрініс тапқанымен цикл атауы берілмеген. Ол кездегі әдеби үдерісте цикл өлеңдерге «ерекше поэма» («особая поэма»), «лирикалық роман» («лирический роман») деген атаулар беріліп жүрді. Орыс әдебиетінде ең алғаш толыққанды цикл өлеңдерді дүниеге әкелген А. С. Пушкин («Подражания к Корану»). 1824 жылы жазылған осы өлеңдердің цикл екені дәлелденген соң циклдануды жеке бір ағым-бағытқа телитін кейбір пікірлер мен көзқарастар саябырсыған болатын. Ең алғаш цикл кітабын дүниеге әкелген Баратынский («Сумерки»). Бұл кітаптағы циклдану процесінің күрделілігін әрі поэтикалық жағынан жүйелілігін ескеріп, В. Г. Белинский «уақыт формасы» ретінде жоғары бағалайды. Поэзиядағы циклды зерттеушілер айналып өте алмайтын А. Блок, А. Белый, А. Ахматованың шығармалары цилданудың поэтикалық ойлау жүйесінде таптырмайтын пішін екенін дәлелдеді. «Цикл үшін керегі – ішкі иірімдік тұтастық» екенін ескерте отырып, Т. Қамзин «Ұлттық поэзиямызда циклдану процесі Абай шығармашылығында нақты көрініс тапты. Сыншыл-реалистік бағытта қоғамның көлеңкелі жақтарын көрсету тұрғысында, адам жан дүниесінің қалтарыс-бұлтарыстарын лирикада бейнелеу мақсатында ақын цикл формасын сәтті пайдаланған» [14, 11], – дей отырып, цикл өлеңдер Мағжан поэзиясына да тән екенін айтады. Қазақ поэзиясындағы циклдану процесіне шолу жасай келе, «циклдану процесінің нәтижесінде ой айту күрделеніп, тақырып тамыры тереңдеді», «1980 жылдардағы қазақ поэзиясында К. Мырзабеков, Ұ. Есдәулетов, Е. Раушановтардың шығармашылықтарында образдар жүйесіндегі толыға даралану, кең масштабты идеялық кеңістік циклдану процесінде жүзеге асқан» [14, 12] деген ғылыми дәйекті тұжырымдар жасайды. Сонымен, циклға «жанрлық, тақырыптық, идеялық принциптері ортақ шығармалар тобы жатады» [5, 482] деген анықтамаға сүйенсек, академик Р. Нұрғалидың прозалық туындыларға қатысты айтқан тұжырымымен «оқиғалық жағынан бір-біріне жалғас, сабақтас, идеялық көркемдік нысанасы әуездес, сарындас, құрылым, түзіліс кескіні ұялас» [17, 36] шығармалар тобын цикл деп танысақ, Е. Раушановтың құрамына сандық ретпен көрсетілген бес өлең кірген «Біздің ауыл» топтамасын (ақынның өзі анықтап көрсеткен) цикл өлеңдер қатарына еш күдіксіз кіргіземіз. Жалпы, кең ауқымда ой жіберсек, осы Маңғыстау тақырыбындағы өлеңдерді тұтасымен

цикл деуімізге болады. Цикл өлеңдер жазуда да Есенғали өзіндік даралығымен көрініп, құрылымдық-пішіндік, мазмұндық тұрғыдан жаңа поэтикалық сипатқа ие поэзиялық дүниелерді туғызды. Ескерте кететін мәселе – «Келінтөбе», «Ғайша-бибі», «Қара бауыр қасқалдақ», «Бозаңға біткен боз жусан» жинақтарының құрылымының өзі циклға тән ұстаныммен бөлінген деуге болады. «Маңғыстау деген өлкеде» атты бөлім – кең ауқымдағы цикл болса, «Біздің ауыл» топтамасы – цикл ішіндегі шағын цикл. Бұл топтаманың цикл екені өзіміз сөз етіп отырған Т. Қамзин зерттеуінде де айтылады [14, 24]. Бұдан да кең ауқымда көз жіберсек, жалпы ауыл тақырыбындағы өлеңдерін тақырыптық тұрғыдан макроцикл, оларды іштей жіктей отырып, микроцикл түрінде қарастыруға болады. Тағы бір ескере кететін жайт – «Біздің ауыл» топтамасындағы өлеңдер Маңғыстау өлкесімен бірге Сыр бойындағы ауылды да қамтыған. «Қос арналы» өлеңмен ғұмыр кешкен ақынның «қос ауылды», қазақтың қос мекенін бөле алмайтын сәттерін де ұғынуға болады. Сонымен, сөз «Біздің ауыл» туралы. Реттік санмен көрсетілген бірінші өлең – «Генетика». Мұндағы оқиға желісі – диқан атаның кетпеніне ілігіп, топырақ арасынан қу бастың асқабақтай домалап шығуы. Бүгінгі күннің кейіпкерінің ойы арқылы өткен тарихқа шегініс жасалады. Кім жоқ дейсің бұл жердің қатпарында, Шүршіт-шүрім, бар тіпті сақ та, ғұн да. «Арғы атамыз Сырда өлген, - дейтін шалдар, Сауран хан мен Құлбайды шапқанында.

«Ол да кеткен қос ханның басын алып, Сыр да кеткен әрі аунап тасып ағып». – ...Сары белде отырды жалғыз диқан, Сарғыш тартқан қу басты қасына алып [1, 190]. Ақын стиліне тән оқиға мен табиғат суретін, құбылысын қосарландыра бейнелеп отыру бұл өлең құрылымынан да орын алған (Жел соғып тұр қуырып маң даланы). Осы суреттеумен диқанның ой желісі жалғасады. Бас сүйекті қолына алып, іштей толғанып, шешімге келген қарттың ойы ішкі монолог (сана ағымы десе де болады) тәсілімен беріледі. Қарт диқанның ойынан соң лирикалық қаһарман («ақындық «мен») оқиғаға араласады, яғни өлең мазмұнынан бой көрсетеді. Өлеңнің осы тұсына дейін лирикалық қаһарман көрінбегенімен, оның «ішкі үні» әрекет еткенін жоққа шығаруға болмайды. Қу басты егеленген диқан әрекеті – өткенге бүгінгі күн тарапынан жасалған құрмет, тарихты қастерлеу, ата-баба аруағына сыйынған қазақтық салт-сананың көрінісі. Бұл жердегі халық сенімінде үлкен орын алған аруақ культі танылады. Гулемесін, гулесін жарықтық ел, Ақиқат бұл шал өзі анық білер. «Кәрі атаны» аққа орап, жерлеп қайттық, Әулетіміз ертесін барып түгел.

Көше де сол, үйлер де сондай әлі, Су жағалап жүреді Жолдыаяғы. ...Атам қазір керемет жайлы ұйықтап жүр Жиырма жасар кезіндей сол баяғы [1,191]. Оқиға желісі арқылы астарлы ойды аңғарту, сол негізде ұлттық болмыстың табиғатына тереңдей ену ақынның стиліне тән басты ерекшелік болса, осы даралық бұл өлеңге де тән. Лирикалық өлеңнің негізгі ұстыны – қарт диқан тапқан бас сүйек. Оқиға соның айналасында өрбиді. Бас сүйекті әулетімен барып жерлегеннен кейін ештеме өзгермеген, баяғы тірлік қайта жалғасып жатыр. Тек қарттың жиырма жасар кезіндей жайлы ұйықтап жүргені «хабарланады». Бұл «хабарлаудың» арқалап тұрған идеялықэстетикалық жүгі өте салмақты. Келесі өлең – «Әңгіме». Өлеңнің бұлайша аталуының өзінде үлкен мән бар. Шындығында да өлең тілімен әңгіме шертіледі. Ол әңгіме тағы да туған жер, одан ауа көшкен ел тағдыры мен қасіреті туралы. «Әңгіменің» кіріспесі ана сөзін еске алумен басталған. Ата-баба бейіті жатқан қорымға келіп, мәңгі тыныс тапқан ана тілегінің қабыл болғанын айта отырып, кешегі кеңестік заманның зобалаңы еске алынады: Ел келіп, ескі әңгіме шертілсе онда, Еліріп Бейнеу желі желпінсе ол да, Бұл жатқан шынжырбалақ «байдың қызы», Ал, әкем «халық жауы» (Мен кім сонда?) [1, 191]. Өмірбаяндық элементтер арқылы өмір шындығы бейнеленген бұл жолдар саясаттың құрбаны болған адамдар тағдырын сөз етеді. Тек бір ғана ата-ана емес, қалың қауым босқынға ұшыраған азалы шақ ақын тілінен зар болып төгіледі: Ой, босқан, босқан, босқан құсалы елім, Тақырға тары шаштым – мысалы оның. Тар заман, тақыс заман, Тарғыл заман, Табылмас перғауыны Мұса ма едің? [1, 192]. Лирикалық монологқа ұласқан өлең мазмұнында ел басына түскен зұлмат трагедиялық бояуы қалың поэтикалық жолдармен тереңдей жырланады. Туған жерден үдере көшіп, қиыр жайлап, шет қонған, кейіннен ата жұртты аңсап, ат басын кері бұрған ел тағдыры: Ар жағы Қиыр Шығыс айлағынан, Итжеккен – жердің түбі қайдағыдан. Бер жағы – түрікпен, тәжік, өзбек жері, Жылулас қарақалпақ аймағынан.

Жеке боп, ауыл болып, халық болып, Хат болып, хабар болып, табыт болып, Босқан ел әлі күнге оралуда Атажұрт таңын ерек жарық көріп [1, 192], - деп жырланады. Осы екі жолда халық тарихының тұтастай бір ұзақ кезеңі

бейнеленген. Тарихи деректер, елге оралу оқиғалары әңгіме түрінде баяндалған екі жолға сыйған. Шартты түрде айтсақ, өлеңнің шарықтау шегі болып табылатын: Менің атамекенім – менің жаным, Жаныма жара түссе, көңіл жарым. Жеткізіп бір кісідей айта алмадым, Білсем де мың кісідей оның зарын [1, 192] – деген шумақ ақынның ел мен жер тағдырына күйзелген ішкі жан-дүниесін, жүрек үнін жеткізеді. «Атамекенім – жаным» метафорасы туған жерге деген шексіз сүйіспеншілікті аңғартатын эмоциялық әсері терең бейнелеу. Сол бейнелеу арқылы атамекеннің қадірі, перзенттік парыз, рухани дүние табиғатын танытатын ұлттық мінез бен болмыс жырланады. Бұл жерде ақынның өз-өзіне көңілі толмаған халін де түсінуге болады. Атамекенінен амалсыз ажыраған ата-ана, әулет қасіреті әкенің қаны, ананың сүтімен бойына тараған перзент сол баба жұртына деген сағыныштың «шылбырын беліне орап» ғұмыр кешкен. Халық басынан кешкен ауыр жылдар қасіретін өз жүрегінен өткізе отырып, «зарын мың кісідей білсе де бір кісідей жеткізіп айта алмағанына» налиды. Туған жерін ғұмыр бойы аңсап, ақыры сол топыраққа келіп, мәңгі тыныс тапқан ана тағдыры: Көшудің қайғы ма, әлде бақ па түбі, Аңсатып, алғау суы, тақта қыры, Қара қыз қара кемпір болған шақта, Бейітін атасының тапты ақыры [1, 192], – деп жырланады. Туған жерге оралу тілегі – ғұмыр бойғы басты арманы болған қазақ баласының сағынышы мен төзімін бір бойына жинақтай көрсеткен лирикалық қаһарман бұл өлеңде жалпылама сипатты иеленіп, типтік дәрежеге дейін көтерілген. Туған жерден ауа көшіп, арманда жүріп, шерменде тірлік кешкен жамағаттың сананы сарғайтқан сағынышы мен мың қайта сынып барып түзелген төзімі, күтумен өткен өмірі ақын тілінде тың бейнелеулермен өрнектеледі. Санадағы сағыныш, бойдағы төзім мен күту – иілсе де сынбаған халықтық рухтың бас иер қасиеттері, ақынның өз тілімен айтсақ «жеті атасы» санатында айтылады: ...Санасаң жеті атамды алда-жалда, Сағыныш бір атасы деп біліңдер!!!

Байқарсыз түп-тегімді біліп-танып, Барады тағы бір шал ұмыт қалып. Ол шалдың аты – Төзім, дәті берік, Жарықтық сан түзелген сынып барып.

Шалдарды мақтағанды ұнатамыз, Және бар Күту деген бір атамыз! [1,193] Саналы ғұмырлары аласапыран заманның кезіне тап болған сан мыңдаған қазақ шаңырағы қайғы-қасіретке ұрынғаны тарихтан белгілі. Жер шарының түкпір-түкпіріне таралып, алыстағы атажұртты аңсаумен бұл

тірліктен озып кеткендер қаншама. Осы зарлы тарихтың бір үзік көрінісі ақын өлеңінің өзегі болған. Маңғыстау деген қасиетті мекеннен жыраққа кетіп, соңында атамекенге ат басын тіреген қарапайым жандардың жүректегі шер-шемені осылайша ақтарылады. Олардың бар қасіреті – ата-баба рухы тыныс тапқан атақоныс еді. Шақырған соның бәрін өмір бойы Бір жер бар, аспаны – жыр, қыраты – аңыз [1,193]. Бұл – туған жер, ата-баба мекені. «Аспаны – жыр, қыраты – аңыз» бейнелеулері сол туған далаға деген ерекше ықылас пен таусылмас сағынышты аңғартатын жолдар. Қайғы мен қуанышты (атажұрттан ажырау және қайта оралып келу) қатар көрген ұлттың рухани болмысы терең мәнді жолдармен бейнеленеді: Болғанда атасы – Түн, анасы – Күн, Қара өлең бізге біткен қос арналы [1,193]. Ғұмырының соңында атасының бейітін тауып, содан мәңгілік жайын тапқан ана арманы арқылы халық жүрегіндегі мұңды танытқан ақын топтамадағы бұл өлеңді: Біріне келін болған, біріне қыз, Ананың бейітіне жүгінеміз. Ер жетіп, етек жаптық біз осылай, Жарық пен қараңғыны біліп егіз [1,193], - деген шумақпен аяқтайды. Қараңғы түн – қасірет пен Жарық күн – қуаныш егізделіп, қазақ халқы басынан кешірген тарихтың қатпары көркемдік тұрғыда шынайылықпен ашылады. Туған жер туралы айтылар әңгіме тереңге бойлап, күллі қазақ даласының тағдырын санамызда жаңғыртады. Туған жердің қадір-қасиетін аңғартуда ишара, тұспал болып тұрған ана бейіті – шыққан тегін, жерін қастер тұтар ұрпақтың бас иер орны. Топтамадағы үшінші өлең – мазмұны, сюжеттік желісі тұрғысынан бөлекше. Алдыңғы өлеңдермен бірлікте тұтастыра ұстап тұрған – тақырып пен идея және көркемдік тәсіл. Өлең «Қанағат шопыр куәлігінен айрылып қалды» деп аталады. Қысқа бір әңгіменің атауы тәрізді. Ауылдың қарапайым шофёрының мінезі, іс-әрекеті қарапайым тұрғыда шынайы баяндалады. Бұл топтаманы талдағанда біздің нысанға алғанымыз – Маңғыстау тақырыбындағы өлеңдеріне тоқталу болғандықтан негізінен сол Маңғыстау жеріне мазмұндық, тақырыптық тұрғыда тікелей қатысты жоғарыдағы өлеңдерін қарастырумен тоқталамыз. Жалпы, ақын поэзиясындағы цикл өз алдына жеке қарастырылар мәселе. Ақынның Маңғыстау жайындағы өлеңдерінің ішінде ерекше тұрар тағы бірі – «Әкемнің өлеңі». Жыраулық поэзия үрдісімен жазылған бұл өлеңді сыр толғау деуге болады. Әке атынан туған жерге айтылатын арман мен тілек көркем тіл мен қисынды бейнелеулер арқылы жыр болып төгілген. Лирикалық тұлғаға айналған әке өзінің әулеті кешкен талайлы тағдырды айтпас бұрын арғы тарихты қаузайды: Алты діни кәлима, Күніне алпыс мәрте қайтарып,

Атыңды айтам, ай, Маңғыстау пір-ием. Көк арбада шайқалып, Көкем Сыпыра көшкенде, Көзінен бұл-бұл ұшқан көркем де мұңды дүнием [1, 260]. Теория тілінде субъект мен объектінің терең қарым-қатынасын қапысыз аңғартып, айқын таныта алатын жанр – лирика. Субъект-әке мен объектМаңғыстау перзент – туған жер тұтастығын бейнелейді. Туған жер – Маңғыстау пір-иесін «көркем де мұңды дүние» түрінде қабылдау субъектінің сезім халін айғақтайды. Осы «көркем де мұңды дүние» бейнесіндегі Маңғыстау мәтіндік түсініктеме бойынша өлеңнің терең мәнді тектоникасы болып табылатын хронотоп түрінде болса, субъективті түсініктеме бойынша, соңында «пір-ием» айқындауышы келгенде архетипке айналып кетеді. Қалай болғанда да Есенғалидың лирикалық кейіпкері қабылдаған Маңғыстауға қарым-қатынас арқылы сағыныш, мұң, зар сияқты рухани дүние қалпын танытатын ұғымдар аңғартылады. Тарихты сөз еткенде адам тағдыры әуелгі орынға шығып, субъективті жайт бейнеленеді. Табиғатқа тіл қату, оған қарата ой толғау фольклорлық дәстүрде бар көркемдік тәсіл. Туған жерге қарата сөйлеу түріндегі лирикалық монолог ішкі сезімнің барынша терең жеткізілуімен ерекшеленген. Монологтың мазмұнына маңызды көркемдік суреттер сыйған. Көлденең жатқан құба шың, Сағым да болып тумадық, Сағынғанда саған барып құларға [1, 260], – деп, назалана тебіренген лирикалық кейіпкер туған жерге деген сағынышын айтып, замананың салған лаңының салдарынан туған жерден ажыраған халін Мұнар да мұнар мұнарда, Өрт алғанда қиясын, Көтеріп ұшып ұясын, Тәуекел деп қойып кеткен тұманға Біз дағы бір адасқан лашын [1, 260], – түріндегі көркем бейнелеумен береді. Ақиқатын айтқанда, дәл осындай адами тағдырды дәл бейнелей алар ұлғайған ауыстыру мен психологиялық егіздеудің тұтасып, бірігіп келуі поэзиямызда өте сирек. Жазықсыз жапа шегіп, тұманды тағдыр жолына тап болған ғұмырын шер етіп төккен лирикалық кейіпкердің халін терең психологиялық иірімдер, мінсіз де қапысыз бейнелеулер арқылы жеткізген ақынның тіл байлығы мен көркемдік танымының тереңдігіне, соларды шебер үйлестірген шеберлігіне тәнті болмасқа амал жоқ. Лирикадағы сюжет заңдылығымен оқиға шумақтан шумаққа өте нәзік түрде дамып отырады. Ең әуелі тарихқа ой жіберілсе, одан кейін туған жерден ажырау жайы айтылады. Содан соң ұрпаққа айтылған аманат кезегі келеді. Соңғы шумақта туған жерге ұлын – ұрпағын аманат етуі айтылады. Ойласам көңіл жабығар, Самның салқар құмы тағы бар. Тыңдар құлақ табылса,

Әр қазақта он қазақтың зары бар. Сағыныш деген – сары нар, Сары нардың бұйдасын Ұстатып ұлдың қолына, Түстім Хақтың жолына [1, 260]. Туған жермен қауышуды аманат етіп, бақиға бет түзеген әке арманы да ұлттық бояуы қалың, көркемдік астары терең ауыстырулар арқылы өрнектелген. Сегіз тармақтан тұратын екінші, үшінші, төртінші шумақтардың құрылымының өзі көркемдік заңдылықпен реттелген. Екінші шумақтың алдыңғы үш тармағы лирикалық кейіпкердің өз көңіл-күйін аңдатса, үшінші шумақтың алдыңғы төрт тармағында ұлт қасіреті тереңнен толғанады. Көп сөзділікке ұрынбай бір ғана тіркес арқылы (Әр қазақта он қазақтың зары бар) халықтың қасіретін тұтастай жеткізу де ақынның талант деңгейін таныта түсер бір дәлел. Маңғыстау дәстүрі мен салтына бас ие отырып, Бекет атаға сыйынудан басталған соңғы шумақта лирикалық кейіпкердің арзу тілегі жеткізілген. Атам Бекет, жебеші, Бұлдыр, бұлдыр, бұлдыр тау, Бұлдыр таудың төбесі, Бұл қай бала демеші. Бұлдырықтай сол жетім Бұлдырап ұшып жеткенде, Бұлқынып барып жай табар, Бұл жүректің көрде жатқан егесі [1, 260]. Суреткерліктің қыр-сырын, ақынға тән стильді, дүниетаным кеңдігі мен ой, тіл байлығын барынша айқындай түскен бұл туындының ақынның Маңғыстау тақырыбындағы өлеңдерінің ішінен алар орны ерекше. (Осы тұста әке арманы мен аманатының орындалуы Маңғыстаулық тағы бір белгілі ақын, Есенғалидың ізбасар інісі Светқали Нұржан өлеңіне арқау болғанын айта кеткен орынды болар. Светқали «Елден келді Есенғали» («Таң қауызын жарғанда» үш томдық жыр жинағының үшінші томы, 41-43 беттер) балладасында Есенғалидың елге оралуын былайша толғайды: Жүруші едік сыртыңнан сұрау салып, Тырау шалып алыстан жырау-шабыт?.. Соңғы көшті жеткізіп Маңғыстауға Алматыға оралдың, Раушанов.

жеткен» бұлдырыққа теңеу де өлеңнің көремдік мазмұнын тереңдете түскен. Сондай-ақ, қайталаудың дыбыстық түрлері өлеңнің эмоциялық, эстетикалық әсерін арттыруда маңызды қызмет атқарып тұр. Әсіресе, поэтикалық мәтіннің соңғы шумағындағы аллитеративтік субструктура ерекше назар аудартады. «Мәтін сөздерінде дауысты (ассонанс) және дауыссыз (аллитерация) дыбыстардың қайталануы – лирикалық поэзия үшін көркемдік әсердің белсенді факторы ретінде ерекше мәнге ие болып табылады»[18, 120], – дейді поэтика ілімін зерттеуші филолог ғалым В.И.Тюпа. Бұл пікірге сүйенсек, дыбыстық қайталаулар бұрынғы поэзия (жыраулар поэзиясы туралы айтып отырмыз) үшін ғана маңызды болған көркемдік тәсіл емес, бүгінгі лирикалық поэзия үшін де маңызды, үнемі жаңғырып отыратын дәстүрлі тәсіл болып табылады. Жыраулық дәстүрді өз поэзиясында жаңа қырымен жаңғыртқан Есенғали Раушанов оның құрылымдық, бейнелілік сипатына да ерекше назар аударып, өзінің зор талант мүмкіндігін, эстетикалық талғамы мен ұлттық дәстүрден тамырланған ақындық мәдениетін танытып, осындай шоқтығы биік өлеңдер арқылы ұлттық поэзиямыздың дамуына үлкен үлесін қоса білді. Сондай-ақ туған жер, атажұрт, қала берді күллі қазақ жерінің тағдыры мен тарихын жырлау арқылы өзін ұлт ақыны ретінде мойындатты. Ақынның Маңғыстау туралы жазылған жаңа өлеңдерінің бірі Ой, біздің ел жазған-ай, Ой, біздің ел жазған-ай, Қатпар да қатпар қара тас Қатты емес деп саздан-ай, Он құлашты орпа деп, Қырық құлашты орта деп, Ана атақоныс үстіртте Тереңдігі жүз құлаш Үш мың шыңырау қазғаны-ай, - деген тебіреніспен басталып, үстірттен жүз құлаш шыңырау құдық қазған маңғыстаулықтардың тарихи тіршілігі айтылады. «Бұл өлкенің саясиэкономикалық тіршілігінің негізі болған құдықтардың тарихы сонау орта ғасырлардан бермен қарай белгілі бола бастады. Бірақ олар азды-көпті сонау ежелгі дәуірдің өзінде болғанға ұқсайды», «Шыңыраулар қырық құлаш және одан да терең болады, «жүз адым» деп аталуы да сол тереңдікті бейнелейді»[8,23], – деп жазылады «Маңғыстау» энциклопедиясында. Сондай-ақ 1899 жылдары құдықтың барлық саны 4168-ге жеткені туралы деректер бар. Өлкеде құдық қазуды кәсіп еткен рулар, әулеттер болған. Үстірттен шыңырау қазған құдықшы тағдыры туралы қазақ әдебиетінің классигі маңғыстаулық Ә. Кекілбаевтің «Шыңырау» хикаяты оқырман қауымға белгілі. Өлеңге оралсақ, ақынның туған жерге қарата айтылған шабытты сөздері тереңдігі жүз құлаш үш мың шыңырауды айтумен аяқталмайды. Лирикаға субъективті сипат тән екенін қайталай ескерсек, ақынның сезімі қабылдап, түйсігі бейнелеген сурет көркемдік кеңістікте түрлене құбылады.

1. Қара сөзбен жазылған өлең тарихы

Ақын шығармашылығынан кездесетін «қара сөзбен жазылған өлең» үлгілері өз алдына жекелей қарастыруды қажет ететін дүниелер. Олар – «Ымырт», «Тас балбал», «Сатқын». Әсілі, қара сөзбен өлең өру екінің бірінің қолынан келе бермейтін қиындығы мол тәсіл. Ұйқас, ырғақ сияқты өлеңге керек компоненттердің орнын поэтикалық тіркестер мен ойдың үйлесімі ауыстыра алса ғана бұл жаңа, синкретті «жанр» көркемдік талаптарға толығымен жауап бере алатын құнды дүниелерге айналмақ. Аталған туындылардың әрқайсысының кейіпкері бар. Ол кейіпкерлер – бейне

дәрежесіне жеткен табиғат мезгілдері, табиғаттағы заттар, сондай-ақ өзімізбен замандас адам. Ең алдымен «қара сөзбен жазылған өлең» деген не, оның поэзия тарихынан алар орны қандай деген сауалға ғылыми-теориялық еңбектердегі тұжырымдарға сүйене отырып, жауап беріп көрейік. Европалық әдебиет үшін қара сөзбен жазылған өлең жанры үйреншікті машыққа айналған. Мұнда мазмұндық артықшылыққа ерекше мән беріледі, сондай-ақ бірінші кезекте автордың лирикалық көңіл-күйі тұруы керек. «Қара сөзбен жазылған өлең – прозалық пішіндегі лирикалық туынды. Оған тән белгілер: көлемнің қысқалығы, жоғары эмоция, сюжетсіз құрылым, субъективті әсер мен күйзелістің білдірілуі; бірақ ырғақ, өлшем, ұйқас жоқ. Сондықтан қара сөзбен жазылған өлеңді поэзия мен проза аралығындағы метрикалық белгілері бар ырғақты (ритмдік) прозамен және еркін (ақ) өлеңмен шатастыруға болмайды. Қара сөзбен жазылған өлең түрі еуропалық поэзияда романтизм дәуірінде проза түріндегі діни лирикада бибилиялық дәстүрді тірек ете отырып дамыды, ал, француз поэзиясында басқа тілдегі өлеңдерді аударудағы тәсіл болды. Қара сөзбен жазылған өлеңнің алғашқы үлгісі деп А. Бертранның «Гаспар из тьмы» (1842 ж. шыққан) кітабын санайды. «Қара сөзбен жазылған өлең» термині Ш.Бодлердің «Цветы зла» кітабында қолданылды. Орыс әдебиетіне И.С.Тургеневтің 1878 – 82 жылдары жазылған туындыларымен енді»[5, 425], - делінген «Әдеби энциклопедиялық сөздікте». Жанр ретінде кең түрде дамымағанымен, бұл салада да өзіндік ізденістер болды. Әлемдік әдебиетте қара сөзбен жазылған өлеңге деген қызығушылық толастаған емес. Лирика жанрының ішкі түрлерінің өзін қара сөзбен пішіндеу де ізденістің бір жүйесін құрады. Мәселен, Даниил Хармс қара сөзбен жазылған сонеттердің тамаша үлгісін ұсынған. Пішіндік ерекшелікке бағынатын сонеттің қара сөзбен өрнектелуі көп ізденісті һәм шеберлікті талап етері анық. Даниил Хармстың сонеттерін арнайы зерттеген А. А. Добрицын «Сонет» в прозе: Случай Хармса» еңбегінде бұл «жаңа» жанрлық түрдің мазмұндық, көркемдік ерекшеліктерін жан-жақты талдайды. Өлең сөз бен қара сөздің табиғаты, олардың бір-біріне қатысы туралы әдеби ортада даулы тұжырым-пікірлер өріс алғаны рас. Орыс поэзиясының білгірі саналатын М. Л. Гаспаров «ХХ ғасыр басындағы орыс өлеңі. Түсініктеме» атты еңбегінде өлеңтану басты үш сұраққа жауап беруді талап етеді дей келе, «оның біріншісі: өлең сөздің қара сөзден айырмасы не?» деген сұрақ және ең қиыны да осы сұрақ дейді [19,6]. «Көркем сөздің негізгі екі типі бар – проза және поэзия. Әдебиеттануда әлі күнге дейін осы екеуінің бір-бірінен айырмашылығы не деген талас толастамай келеді» дейді Э. Я. Фесенко [20,174]. Сол таласты пікірлерден мысал келтіре отырып, мынадай қорытындыға келеді: «метрикалық проза» (А. Белый. «Петербург»), «ұйқасты проза» (Р. Роллан. «Кола Брюньон»), «аллитеративті проза» түрі бар; сондай-ақ «қара сөзбен жазылған өлең» жанры бар екенін ескеру керек. Өлең сөздің белгілері мен сипаттарын иеленгенімен, проза проза болып қалады. Екінші жағынан - өлең жолдарымен жазылғаны болмаса өлеңге тән сипаттары жоқ еркін(ақ) өлең түрі бар. Өлең сөз бен қара сөздің арасында қатаң шекара жоқ» [20,175]. Бұл екі типті көркем сөз бір-бірімен тығыз

байланыста болып, әдебиеттің дамуында шешуші орын алып келеді. Қара сөзбен жазылған өлең үлгілері орыс ақыны М. Ю. Лермонтов шығармашылығынан кездеседі. Тағдыр жазуымен саналы өмірінің біразын Кавказ жерінде өткізген ақынның Кавказ тауларымен сырласуы, табиғатына тіл қатуы, сондай-ақ бұл өлкеде ғұмыр кешкен халық тағдыры, салты ақындық толғаныспен бейнеленген [21, 129-130]. Ұлттық ақынымыз Мағжан Жұмабаев та өзінің шығармашылық тәжірибесінде бұл тарапта қалам тартқан. Ақынның «Балапан қанат қақты», «Домбыра» [22, 36, 60] атты қара сөзбен жазылған өлеңдерінің сыршыл сазы, терең лирикалықпсихологиялық иірімдері, әсем үйлескен бейнелі тіркестер ақынның шеберлігін айқындай түседі. Сондай‐ ақ, сөз зергері Ғабит Мүсірепов қаламынан туған «Жапон балладалары» триптихына кірген «Тастың әңгімесі», «Көздің әңгімесі», «Арқаның әңгімесі», бұдан басқа «поэма» атауын иеленген «Кездеспей кеткен бір бейне» [23] туындылары поэзияға тән поэтиканың қара сөздегі өзгеше өрнегінің қайталанбас мысалдары бола алады. Жалпылай айтсақ, қара сөзбен жазылған өлеңдер белгілі дәрежеде поэзияның даму тарихында өзіндік орын алады.

1. «Ымырт»

Е. Раушановтың қара сөзбен жазылған өлеңдері – мазмұндық, көркемдік-бейнелілік тұрғыдан арнайы қарастыруды қажет ететін дүниелер. Ақындық дүниетанымында көне ұлттық рухани бастаулар ерекше орын алатын автор «Ымырт» өлеңінде уақыттың осы мезетін тақырып етіп алған. Сөз көне түрік әріптерінен басталады: «Мынау көне түркінің әріптері. Қара тасқа қашалған әрі жат, әрі жақын жазулар... Бір кезде менің ұрпақтарым да ата-баба мұрасына дәл бүгінгі маған ұқсап түсінбей қарауы мүмкін-ау деген ой келеді.»[1, 276] Күллі түркі әулетінің әдеби-тарихи құнды ескерткіштері – Орхон, Талас жазулары болса, мұндағы тасқа қашалған таңбалар – ата-бабаларымыз тұтынған тілдің бейнесі. Көне түркі әріптері – көне тарих, көне тіл көрінісі. Бүгінгі ұрпақ үшін мәні түсініксіздеу әріптер әрі жақын, әрі жат екені рас. Екінің бірі көз жүгіртіп, оқып шыға алмайтын, қыры мен сыры көп беймәлім әріптер. Бұл әріптерді тану жолында қаншама әлемдік түркітанушылар ғұмырларын сарп етті. Осы әріптер – біздің өткеніміз. Түркі қағанатынының даңқты Білге қағаны мен Күлтегін батыры, Тоныкөк данасы уақыт асуларынан осы әріптер болып асып, бүгінгі ұрпақпен қауышты. Ең алғаш дат ғалымы В.Томсен «түркі», «тәңірі» деген сөздерді оқып, бұл құпия әріптердің кілтін тапқаны белгілі. Сөйтіп көшпелі мәдениеттің хас тұлғалары саналатын далалықтардың жазба мәдениеті күллі әлемге мәшһүр болды. Осындай тарихы мен тағдыры бар көне түркі әріптерін поэтикалық әлемінде қозғалысқа көшіріп, жан бітіре бейнелеу арқылы ақын терең ойларға мегзейді: «Ымырт. Ұзамай қаламызға қараңғылық орнайды. Қараңғы түнде көне түркі жазулары қара тастан қанаттарын дыбыссыз қағып ұшып шығады

да, қаламызды шарлап кетеді. Олар алаңдар мен проспектілерді, Үкімет үйін (ескісін де, жаңасын да), сыраханалар мен перзентханаларды көреді, адамдардың әңгімелерін тыңдайды...»[1, 276] Ымырт мезгілін алудың өзі туындының поэтикалық бояуын қалыңдата түскен. Күн батқан, тіршілік тыныштық қалып кешіп, қараңғылық түскен шақ. «Қара тастан қанаттарын дыбыссыз қағып ұшып шыққан» көне түркі әріптері өздерінің бастапқы қалыптарынан мүлде қашықтап, жаңа бейнені иемденген. Мифтік танымда табиғаттағы кез келген зат пен құбылыс саналы рух деп қабылданатыны белгілі. Діни мифологияда адам жаны шыбын немесе құс түрінде болады деп айтылады. Бұл екеуі де қанатты. Көне әріптерді қанатын қағып, ұшқан қалыпта бейнелеудің мифопоэтикалық астарына үңілсек, осы рух болмысын аңғарамыз. Сондай-ақ халықтың рух азаттығын, бостандықты аңсауы құстың кеңістікте қалықтауымен бейнеленеді. М. Жұмабаевтың «Балапан қанат қақты» атты қара сөзбен жазылған өлеңінде де осындай рухани кеңістікті аңсау тілегі көрінеді. Көне түркі әріптеріне қанат бітіріп, оларды саналы әрекетке көшіру – ақынның тосын да жаңа бейнелеуі. Қаланы аралап ұшқан көне әріптердің саналы әрекеті көне мен бүгіннің байланысын, сабақтастығын, өзіміз сезе бермейтін ішкі әлемдегі көне бастауларға ұмтылу, түп негізді іздеу сияқты рухани тілекті аңғартқан. Рухтың мәңгіліктігі туралы мифтік сананы поэтикалық әлемінің көркемдік нысаны етіп алған ақын көне түркі әріптерін сол рух бейнесіне айналдырған. Лирикалық кейіпкер туынды мазмұнынан белсенді түрде болмаса да бой көрсетіп отырады. Әуелі өлеңнің кіріспесінде. Сол «қанаттарын қағып, тастан ұшып шыққан әріптердің» әрекетін бақылаушы ретінде көріне отырып, ішкі эмоциясын, субъективті көзқарасын қоса білдіреді. Ал, туындының соңындағы «...Шаһардың шетіндегі менің пәтерімнің терезесінің алдына қонып, ашық жатқан дәптеріме үңіледі. Қандай әсер алды екен? Білмеймін. Білетінім – олар ұзамай орындарына барып, қара тасқа айналып қатып қалады. Мәңгіге!»[1, 276], - делінген жолдардан лирикалық қаһарманның рухани дүниесінің ахуалы көрінеді. Ұлттық рухани бастаулардың дамудағы маңызын, одан алыстап, жатсынудың қасірет екендігін жалаң ұранды сөздермен, үгіт-насихатпен айтқаннан гөрі терең мәнді, санаға әсер ететін тұспалды бейнелеулермен беру – лириканың басты ерекшелігі болса, осы сипат қара сөзбен жазылған өлеңде де өзінің көркемдік қызметін жоғары деңгейде орындай алған. Көне түркі әріптері – көркемдік деталь (бөлшек). Осы детальдарды өлең мазмұнындағы суреттеу барысында персонажға айналдыру үлкен идеялық мақсаттан туындаған. Қараңғы түнде (тылсым оқиғалардың көп болатын шағы) қанат қағып, қаланы аралаған әріптерді бейнелеуде субъективті әсер ерекше көрінеді. Далалық өткеніміз бен қалалық бүгінімізді шендестіре отырып, ақын солардан үйлесім іздейді. Бүгінгі ұрпаққа мәдени ескерткіш экспонаты ретінде қабылданатын көне түркілік жазбалар – ұлттық рухани болмысымыздың бір белгісі екендігін поэтикалық қалыппен, субъективті әлемнің түйсінуімен беру мақсатында ақын тұтынған қара сөзбен жазылған өлең түрі маңызы роль атқарған.

Сыртай қарағанда ымырттағы бір оқиғаны әңгімелеген пішінде жазылған бұл өлеңнің санадағы түйсінулер мен ойлар ағынын бейнеге айналдырған лирика-психологиялық желісі «синкретті жанрдың» поэтикалық мүмкіндігінің тамаша бір мысалы. Бұл туындының негізгі өзегіне алынған желі келесі «Тас балбал» мәтінінде жалғасын тапқан.

1. Көнені жатсыну немесе «Тас балбал»

«Біздің ауылдың шығысында тас балбал тұр. Оның басынан қаншама бұлттар, ғасырлар көшті. Үлкендер «балбал – қара діннің мұрасы, мұсылманға жат нәрсе» деп бізді жолатпайды, өздері де бармайды. Қасыкөзі қиылған бұл жігіт кім болды екен, мүмкін бабамыз шығар...»[1, 277]. Осындай жолдармен басталатын мәтін мазмұны біздің ойымызды арғы дәуірлерге қарай жетелейді. Қазақ даласына мұсылмандық таралмай тұрғанда тәңірілік таным үстемдік еткені тарихтан белгілі. Табиғаттағы жанды-жансыз заттар мен құбылыстарды кие тұтып, оларға табынған көне түркілік сенімнің бір куәсі – балбал тастар. Талай тылсым тұншығып қалған үңгір – Қанша жұмбақ өзіңде қалғанын біл! Тас балбалдар күзетер босағаңды – Тас жүректі жібітер жанға ділгір – деп жырлаған біз де көнеден жеткен бір белгі – балбал тастарға, неге екенін білмеймін, түйсіктің түбінен бас көтерген бір аянышпен қараушы едік. Түп бабаларымыздың сенімін тәрк етіп, олардың мұрасынан үркудің астарында өткеннен бас тарту әрекеті жатыр. ХХ ғасырдың басындағы алмағайып заман, жаңа орнаған қоғамның ұлттық рухани құндылықтарды мансұқтау саясаты қаншалықты қасірет әкелгені тарихтан белгілі. Ақын ескі мен жаңаның қарама-қайшылықтарын тас балбалға деген көзқарас арқылы көрсете отырып, қалай болған күнде де бұл тастың біздің тарихымызға тікелей қатысты екенін риторикалық сауал тастау арқылы ескертіп өтеді. Тас балбал демекші, ауыздан ауызға жырланып жеткен ғашықтық дастан – «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры кейіпкерлерінің тарихта болғанын дәлелдейтін кешен-ескерткіш бар. «Аягөз бойында тұрған бұл кешен мен оның ішіндегі мүсін тастар – исламнан көп бұрын жасаған өте ескі дәуірдің белгілері. Олар түрік қағанаты кезінде (ҮІ-ҮІІІ ғ.) шыққан. Адамның суретін салған мүсін тасты халық сол кезден ерекше қадірлеген»[24, 295], – деп жазады академик Ә. Марғұлан. Аталмыш жырды алғаш арнайы зерттеген тұңғыш қазақ ғалымы Ш. Уәлиханов та кешен жанындағы тас мүсіндерге ерекше назар аударған. Шоқан, сондай-ақ қазақтардың көне наным-сенімдері туралы арнайы зерттеу жұмыстарын жүргізіп, көшпелілердің табиғатты тәңір тұтқан сенімінің түп тамырына үңіледі. Белгілі бір кезеңде халықтың кие тұтар қасиетті ескерткіштеріне айналған балбал тастар енді бір дәуір алмасқанда, керісінше, шошына қарайтын заттарға айналды. Дәл осы тас балбалдан үрку, оларды санадан аластау әрекетін ақын өлеңнің өзегіне ала

отырып, өзгеше тұспалға барады. Халықтың тарихы мен тағдырын бойына көшірген тас бейненің, асылында, еш кінәсі жоқ. Ақынның өзі бір өлеңінде айтқандай, «бар кінә біздің өзімізде». Ұлттың өткенін үлгі тұтып, бүгініне алаңдаған лирикалық қаһарман осы ойды аңғартады. Мәтіндегі жапа шегуші, жалғыздық халге түсуші, ортасынан аласталған – тарих сипатындағы тас балбал болса, оны қастерлейтін Күн (ақиқаттың, мәңгіліктің, жарық дүниенің, жоғары рухани күштің ишарасы) ғана. «Әр таң сайын оған Күн ғана келеді. Балбалдың мойнына асылып, оттай балқып тұрады-ау бір. Сұп-суық ерніне жабысып, ұзақ сүйеді. Мұздай денені ыстық демімен жылытқысы келеді. Сол кезде балбал да жібитін секілді» [1, 277]. Балбалға деген адалдығын сақтап қалған Күн – күллі әлемге жарық шашушы тіршілік көзі, сондай-ақ мәңгілік рух бейнесі деуге болады. Өлеңде ол үлкен міндетті арқалаған персонажға айналған. Өткенге деген құрмет адамдардың өлшеулі, шектеулі ой-санасы емес, нағыз жоғарғы шындық тарапынан жасалады. Осы философиялық ой-толғаныс лирикалық қалыпта Күннің тас балбалға деген мейірімі түрінде бейнеленеді. «Біздің әкелеріміз одан сырт айналып өткен, біз де жат көзбен қараймыз, оны сатпаған Күн ғана. Ал, ол біздерге қарап, сәл таң қалған пішінде тұрады да қояды»[1, 277], – деп аяқталады өлең. Белгілі бір уақыт, кезең теріс қарап, қабылдамағанымен, тарих жоғалмайды, оның санадағы ізі өшпейді. Рухпен бірге жаңғырып, жасайды. Тас балбал мен Күнді кейіпкерге айналдырған өлеңінде ақын ұлттық негізден, рухани бастаулардан қол үзбеу ойын бейнелей жеткізіп, өткенге жасалар қиянаттың түп себептерін іздейді. Халықтың көне сеніміндегі тас балбал – ата-баба рухы, кие тұтар қасиетті нысан. Ақынның поэтикалық танымындағы тас балбал – өткен тарихтың келбеті. Табиғат пен Адам бірлігі – көне мифологиялық ойлау дәуірінің көрінісі ғана емес, табиғат – адами ізгілік қасиеттерге қуат беруші рухтың қайнар көзі. Табиғатты жатсыну, одан қашықтау, оған қиянат жасау түптің түбінде рухани қасіретке, апатқа ұрындырары анық. Осы ойды философиялық толғаныс аясынан алып шығып, әсері күшті лирикалық шеңберде бейнелеу, оған психологиялық шырай беру ақынның қара сөзбен өрілген өлеңдерінің негізгі желісі болып, бір-біріне жалғасып отырған. Көне түркі әріптерінен тас балбалға қарай ауысқан ой ауаны енді тікелей бүгінгі заманның кейіпкеріне ойысады.

1. «Сатқын»

Алдыңғы екі мәтінге қарағанда бұл туындының психологиялық иірімі тереңдеу. Қазіргі модерндік әдебиетке тән кейіпкердің атын атамау арқылы оған жалпылық сипат дарытылып, типтік қалыпта көрсетілген. Сана ағымы арқылы бейнеленген ішкі әлем қалпы реалистік баяндаудан гөрі субъектінің қабылдауы бағытында ашылған. Модерндік, постмодерндік ағым белгілеріне

жақын келетін бұл өлең мазмұнында Табиғат-Адам қарым-қатынасы Дария мен Ол арасында көрсетіледі. «Ол Дариясына оралды. Өзінің Дариясына... Көп заман өтіпті-ау...Бұл жолы жанында қонақтары бар еді. Жаутаң-жаутаң қараған ағын-әлемге тіпті мойнын да бұра алмады. Ду-ду гәп, айқай-шу, ән-күйлер, дарақы күлкілер жарқабақтарды жаңғыртып жатты»[1, 277]. Лирикалық сазбен басталған жолдардан табиғатқа (рухани бастауға) деген нәзік сағыныш лебі бар. Дария мен жаутаң-жаутаң қараған ағын-әлем арқылы тазалық пен бейкүнәлілік аңғартылады. Бірақ осы нәзіктікті көміп, жарқабақты жаңғыртқан пенделік басым түскен. Жаутаңдаған ағын-әлем – ішкі рухани әлемнің табиғат аясына көшіп, ауыстырыла бейнеленген қалпы. Кәдімгі пенделік тірлікте жиі ұмытылып, ойдан шығарылып қала беретін жүрек түкпіріндегі сезім, жан тереңінде тұнып қалған адами бастаулар қашан да жапа шегіп, зәбір көруші. Ол және оның қасындағы қонақтар – пенделік тірліктің ырқына көніп, сәттік қызықты місе тұтушылар. Бірақ, оның жан түкпіріндегі сезім дария мен ағын-әлем арқылы көрінген. «Көптеген туындыларда кейіпкер есімдерінің белгісіз болып келуі адам құндылығына күмәнмен қарау, алайда, бәрін бағалауға тырысу, өмірлік қайталаулардан шаршап, бұрыннан мәлім нәрсе, құбылыстардан жаңа сипат іздестіру талабынан, жеке тұлғадан гөрі бұқаралық тәртіп параметрінің басымдығын түсінуден туса керек» [25,160], – деп жазады әдебиеттанушы ғалым Б. Майтанов. Осы тұжырымды ескерсек, «Ол» деп аталған орталық кейіпкердің бойындағы рухани бұлқынысты бұғаулаушы – айналасындағы қонақтар, яғни пенделік ортасы. Негізінен Ол – жалғыздық халге тап болған, өз ортасымен ішкі дүниесі аса қабыспаған жан. Дегенмен, бойындағы екінші сезім – пенделік ниет басым. Оның қасіреті де осында. Кейіпкердің екіге жарылған ішкі дүниесін, сол екі түрлі сезімнің арпалысын аша түсетін сурет мәтіннің келесі жолдарынан орын алған: «Ол әлдеқандай бір пәнәйі себеппен дария жаққа қараған. Осы сәт күн ұзақ аулақта булыға өксіп жүрген ақ жаулық толқын бері қарай сүрінеқабына алып ұшқан еді, қаба сақал Қара түн қарсы шығып, омырауынан кері итеріп, шалқасынан түсірді. Ол бір сәт сілейіп тұрып қалды да, тез-тез жүріп, машинасына беттеді»[1, 277]. Ақынның тосын бейнелері лирикалық кейіпкердің ішкі әлемін қапысыз жеткізген. Дария жаққа көз салу – бір сәтке болса да адами қалыпты еске алуды нұсқаса, булыға өксіп жүрген ақ жаулық толқын – ішкі әлемдегі нәзік те ізгі сезім. Ал, сол ақ жаулық толқынды қарсы алдынан шығып, омырауынан кері итеріп, шалқасынан түсірген қаба сақал Қара түн – сәттік тірлікке бой алдырып, өз бойындағы ізгілікті тұншықтырушы пенделік ниет. Ақ жаулықты толқын мен қаба сақал Қара түн – әрқайсысы жеке, бір-біріне қарама-қайшы сипаттағы екі персонажға айналған ішкі рухани болмыстың екіге жарылған бейнесі. Екеуі де ақын қаламына ғана тән тым жаңа әрі тосын бейнелер. Бұл суреттеулер де ақынның шеберлігін айғақтай түсетін дәлелдер. Өлең: «Тас жол. Тас қараңғы. Тас жүрек» деген жолдармен аяқталады. Мұнда қайталана келіп, айқындау қызметін атқарған «тас» сөзі арқылы күллі

Қазақ халқы басынан кешкен азаттық жолындағы күрес әр кезеңдегі поэзиялық туындыларға арқау болғаны мәлім. Оған мысал ретінде қалмақ шапқыншылығына қарсы күрес дәуірін, Кенесары қозғалысы мен ИсатайМахамбет көтерілісін, т.б. арқау еткен көптеген ән-өлеңдерді, тарихи жырларды, аңыздарды атауға болады. Қазақ тарихында ерекше таңбаланар тәуелсіздік жолындағы бұлқыныстың бірі әрі бірегейі – кешегі Кеңестік империяға наразылық білдірген Желтоқсан көтерілісі болатын. Кезінде билік тарапынан «бұзақы жастардың тәртіпсіздігі» деп бағаланған бұл айтулы оқиға қазақ поэзиясында үлкен қасіретпен, терең мұңмен астасып жырланды. Себебі бұл көтеріліс – рух азаттығын аңсаған халықтың қайғысы мен қасіреті, жүрек бұлқынысы. «Лирика – белгілі уақыт пен ортаның жемісі, сол орта мен уақыт перзентінің көңіл-күйі, жан тебіренісі. Оның бойындағы барша қасиетқадірді нақты мезгіл рухы, дәуір мазмұны айқындамақ» [26, 21] деген сыншы Т. Шапай пікірін еске ала отырып, осы айтулы тарихи оқиғаны ақындарымыз қалай сезінді, қалай жырлады деген сауалға жауап іздеп көрейік. Белгілі ақын Ұлықбек Есдәулеттің «Алматы. Желтоқсан» өлеңінде халықтың ішкі үні, тілегі мен арманы былайша бейнеленеді: «Адамзаттың аяқ-қолы бұғаудан Босайтұғын күн қайда?» деп сұраудан Мен жалықпан, айыққанша бар әлем Итжанды бір «үрей» деген тұмаудан [27,34]. «Теңдік», «азаттық» деген ұранды бетперде еткен қоғамның адамзат баласын үреймен үркітіп, бодандықта ұстағаны өлең тілінде үйлесімді өрнек табады. Қоғамдағы қым-қиғаш қайшылық, тірліктің бітіп болмас харакеті ішкі дүниедегі бұлқынысты тұншықтырғандай болады: Көгершіндей көтере ұшқан тұзағын Пенделіктен арқан бойы ұзадың, Қанатыңды жаздыра ма бойдағы Ауыр күнә, батпан-батпан ыза-мұң [27,34].

Ұзақ жылдай мызғымай келген, азаттық аңсаған арман-тілекке бұғау салған кеңестік биліктің үрейленуін ақын: Жер тарылды, кеңімеді аспан да, Тіл бітпеді соқыр, мылқау тастарға, Тәңір өзі кірер тесік таппады Үмбетінің қаһарынан қашқанда, - деп суреттейді. Ақындық бейнелеудегі «тәңір» - кеңестік билік те, оның «үмбеті» - рухани езгідегі ұлттар. Сырттай қарағанда мінсіз өмір сүріп жатқан алып империяның саясаты сананы улап, жан-жүректі «соқырмылқау» халге түсіргендігі ақиқат. Ақын осы жайтты тұспалап, ишаралап айтады. Трансформацияға түскен бұл бейнелеулер, әрине, сырты мінсіз, астары сұмдық саясаттың нағыз тұрпатын беру мақсатында жұмсалып тұр. Рух кеңістігі болып танылатын көк аспанды тіреп тұратын «арманның да қолаяғы байланған»[26,35]. Ұлттық ділдің бұғаудағы халі «үнсіз-түнсіз шыңғыратын» күйде екені де ақын түйсігі мен сезінуінен тыс қалмаған. Уақытта да жан-жүректің бары шын, Ол жоқтайды сұлатып сап арысын, Шоқуға да арланбайды ол бірақ, Биліктінің пісіп қалған тарысын [27,35]. Ақын Алматыдағы Желтоқсан оқиғасының саяси-әлеуметтік себептерін терең түйсінген. Ең бастысы – адам тағдыры, оның рухани кемелдігі мен еркіндігі екенін сыршылдықпен бейнелей отырып, биліктің үстемдігін, уақыттың да оған бағынышты, пұшайман халде қалғанын аңғартады. Ұлттық діл мен тілдің «сырты бүтін, іші түтін» қалпы «жүрек қайғысына» айналғаны да өлең тілімен бедерленген. Бұл тұста «Ұлықбек өмірдің, болмыстың өз оңтайына оралған кез келген құбылысын, көзі шалған, көңілі сезген кезең реңін, уақыт тынысын түгел қамтуға бейім. Бұл – артықшылық та, кемшілік те емес, бұл – ерекшелік» [26,114] деген сыншы пікірін келтіре кеткен орынды болар. Желтоқсан оқиғасына қатысты жалпы қауымға кеңінен тараған Есенғали Раушановтың «Қара бауыр қасқалдақ»[28,114] өлеңі. Ел аузында ән болып айтылып, күллі қазақ жеріне жайылған өлеңнің мән-мазмұнын арттырып тұрған – халықтың арманы мен тілегі, мұңы мен қайғысының шебер де шешен тілмен, терең сыршылдықпен өрнектелуі еді. Ұлттың қасиеті мен киесінің, азаттығы мен қайғысының поэтикалық бейнесі ретінде алынған қара бауыр қасқалдаққа қарата айтылған тілек, өтініш сөз – халық арзуы десе де болғандай. Сан ғасырлық тарихы мен мәдениеті, тереңнен тамыр тартқан дәстүрі мен салты бар ұлттың шарасыз халін ақын тыңнан жол тауып, шынайы сезіммен жырлайды. Ұлттық рухтың халін «сиреп қалған тоғай» түрінде бейнелей отырып, сол ұлтқа берік қорған, мықты пана керек екенін аңғартады. Қара бауыр қасқалдақ, қай жаққа ұштың пыр-пырлап? Сазың қалды сәбидің еңбегіндей былқылдап.

Өз босағаң бұл жердің тауы, белі, төбесі, Босағасын басқаға тастай ма екен о несі? Қасқалдағым, кері қайт!.. [28,114] – деп келетін өлең жолдары тарихтың үлкен бір бетбұрыс кезеңіне себеп болған Желтоқсан көтерілісіне шыққан жастардың мақсаты мен арманын, үнін жеткізіп тұрғандай болды. Өлең жолдарынан кездесетін «қара бауыр қасқалдақ», «сәбидің еңбегіндей былқылдаған саз», «сиреп қалған тоғай», «иесіз қалған ұя», «қаңғып келген шүрегей», «жатқа қалған (тасталған) босаға» сияқты поэтикалық детальдар тұтастай өлең идеясына қызмет етіп, көркемдік мақсатта орынды жұмсалып, уақыт шындығын дәл бейнелей алған. «Кері қайт» деген тіркестің өзі де үлкен салмақты көтеріп тұр. Желтоқсан көтерілісінің түп себебінің өзі дәрменсіз қалған ұлттық сана мен салтты іздеу, соған пана болып жүрген бір тұлғаның биліктің ықпалымен шетке қағылуына наразылық білдіру еді. Жалаң ұраншылдыққа, құрғақ мазмұндауға жол бермей, осындай бейнелі сөздер мен суреттерді қолдана отырып, ақын өлеңнің поэтикалық мәнін тереңдете түскен. Қоғамдық жағдайды, рухани ахуалды тікелей көрсетпей, тұспалдап, ишаралап аңғартудың тамаша үлгісін Мағжан поэзиясынан көп кездестіреміз. Заманында уақыттың талабымен шындықты ашық айта алмай құса болған ақын «Бір күнде жел өтпейтін қызыл ағаш// дариға, бұл күндерде жапжалаңаш» деп, ұлттың халін жалаңаш қалған ағаш халімен танытса, осы сурет Есенғали ақында «сиреп кеткен тоғай» түрінде жаңа қырынан көрініс береді. Дамудың күре тамыры – дәстүр жалғастығы екені белгілі. Мағжан мен Есенғалидағы үндестіктің бір себебі – заман шындығын бейнелеуі десе де болады. Л. Гинзбург лириканың өз заңдылығы бар екеніне, көркем әдебиеттің ең субъективті тегі болса да, жан-дүниедегі құбылысты, сезімдер арпалысын бейнелеуде жекеліктен жалпылыққа ұласып, алдыңғы орынға ұмтылатындығына ерекше тоқталған болатын [29,8]. Біз талдап отырған лирикалық өлеңдер осы тұжырымға дәлел бола алса керек. Өз поэзиясында құстарға ерекше құрметті орын ұсынған Есенғали ақын ұлтқа пана болар тұлғаны, оған тірек болар ұлттық рух пен салт сананы да осынау кішкентай ғана қастерлі құс арқылы бейнелейді. Желтоқсан оқиғасының ащы шындығы ақынның басқа да өлеңдеріне арқау болған. Сол өлеңдердің бірі «Біздің жастық...» деп аталады. Бұл өлең 1987 жылдың наурызында жазылған. Желтоқсан деген бір ай бар, Шабынтып мінген үлекті. Шыңылтыр күнде шырай бар, Жылытар ма екен жүректі?[28, 130].

Бір жылап алар жүрек бар. Желтоқсан оқиғасы уақытында теріс бағаланып, азаттық аңсаған қазақ жастары жазықсыз соққы жеп, жазаланып жатқан тұста биліктің бұл қанқұйлы ісі, ащы шындық белсенді жанр – поэзияда әр түрлі жолдармен жырланды. 1980-жылдарда поэзия әлеміне келген, Есенғали дәстүріндегі ақын Светқали Нұржанов бұл айтулы тарихи оқиғаны жырлауда өзіндік тәсіл тапқан. Ақындық дәстүрді жалғастыра, қоғамдағы іс-әрекетті табиғат құбылыстарына тели жырлай отырып, замана шындығын терең таныта алғанына «Желтоқсандағы жырлар»[30,229] жыр шоғырына енген «Оқиға», «Тағы да бір оқиға», «Жантәсілім», «Ағаштар жыры», «Жат жерліктер жайлы жыр», «Жанарлардан тамған ән», «Аманат» өлеңдерін мысал етеміз. Аталмыш жыр шоғырындағы «Жат жерліктер жайлы жыр» өлеңі Есенғалидағы «қаңғып келген шүрегей» поэтикалық тұспалын аша түсіп, қазақ ұлты атынан ой толғайды. Е.Раушановта: Ұя қалса иесіз, айдын үшін сол қайғы, Қаңғып келген шүрегей көлдің сәні болмайды – делінсе, Светқалида бұл ой дәлелденіп, тарқатыла бейнеленеді: Ал, мына бір аласуан жат жерлік... Әжептарқы көздерінде жатты өрлік. Ғайбаттап тұр елім менен жерімді – Әбужаһил – арапшыға тап келдік.

Ғайбаттап тұр бием менен түйемді, Ғайбаттап тұр ием менен Киемді. Ғарыштағы ұлы Күнді боқтаса – Өртемей ме жұлының мен жүйеңді?! [30, 234] Лирикалық кейіпкердің жан-дүниесіндегі ыза мен кек осындай толғаныстармен өріліп келеді де, халық жүрегіндегі нала мен наразылық мынадай суретті тіркестерге көшеді: ...Дөңбекшіді дарбас құмдар атандай, Мен де өксідім, Бір ауыз тіл қата алмай. Шаң боп ұшты топырағы даламның, Мыналардың табанында жата алмай [30, 235]. Жат жерліктердің ойы мен пиғылы, қазақ ұлты мен даласына көзқарасы түгелімен басқыншылық, астамшылық сипатта. Есанғалидағы «ұя қалса иесіз, айдын үшін сол қайғы» поэтикалық тұспалы Светқалида сол поэтикалық тұрғыда дәйектеліп, дәлелденеді: Сөздер айтып қашыратын құтымды, Ниетіме түкірді де құтырды, Танаулары кернейлетіп түтінді. ...Сәлден кейін таптай салды өкшелер «Қазақстан» деп жазылған тұқылды... [30, 235]. Есенғали өлеңіндегі «қаңғып келген шүрегей көлге пана болмайды» делінген ойдың шындығы Светқали өлеңінде осылай ашылады.

Табиғаттағы заттар мен құбылыстарға адамға тән іс-әрекетті телу ежелден бастау алған поэтикалық дәстүр екені белгілі. С. Нұржановтың «Оқиға» өлеңін назарға алғанда теоретик ғалым, академик З.Ахметовтың «Қазақ ақындары поэзияда табиғатты тірі, жанды нәрсе секілді етіп көрсетіп, кейіптеп суреттеудің жаңа, бұрын кездеспеген амал-тәсілдерін орнықтырды»[31,114] деген пікірі еске оралады. Ақын шығармашылығына жеке өмірбаяндық деректердің сөзсіз әсері болатыны белгілі қағида. Желтоқсандағы оқиға көзімен көріп, белортасында болған Светқали ақынның түйсінуі мен қабылдауында бар шындығымен көрінген. Көрінгенде құрғақ баяндау, әңгімелеу түрінде емес, табиғаттағы құбылыс болып бейнелене жеткізілген. Қыз-қайыңды көшеде шаштан алып, Сабап жатты содыр жел масқара ғып. Нән теректер бастарын сауғалады, Көп қабатты үйлерді баспана ғып... [30,229] Алаңға шыққан жастардың соққыға жығылғандығы, қорғансыз қыздарға содыр соққы тигені рас нәрсе. Ақын осы қиянат пен келеңсіздікті содыр желдің қыз-қайыңды шаштан алып сабағаны түрінде бейнелесе, жазықсыз жастарға қорған бола алмаған зиялы қауымның харекетін нән теректердің көп қабатты үйлерді баспана етіп бас сауғалағаны түрінде тұспалдайды. Уақытында шындықты туралай, ашық айтуға мүмкіндік болмағаны белгілі. Ақын уақыт тынысына сай ежелден келе жатқан ауыстыру, тұспалдау, ишаралау сияқты көркемдік тәсілдерді жаңғырта пайдалана отырып, тұтас сурет жасайды. Сөйтіп көтерілістің нағыз бейнесін береді. Жастардың билікке деген наразылығы, көтеріліске сол кездегі қоғамның, жекелеген топтардың көзқарасы түгелімен табиғат өскіні – ағаштар әрекеті арқылы беріледі. Наразылық білдірген қайың желдің соққысына ұшыраса, желдің бұл әрекетін емен, шіліктер қостайды, шыршалар бейтараптық танытады, қарағаш қайғыға батады: «Сауап болды, кетіп ед көбеңсіңіп» - Баға берді осылай емен, шілік. «Бәрібір, - деп, - біздерге» шыршалар тұр, Ал, қарағаш баратты төмен сіңіп [30,229]. Табиғаттағы ағаш біткен өз орнын иеленіп, бір-бір кейіпкерге айналады. Биліктің көтеріліске шыққан жастарды қуып таратып, соққыға жыққаны, кейіннен жаппай тергеуге алып, жазаға тартқаны, биліктің айналасындағы адамдардың сол биліктің сойылын соққаны тарихи шындық. Осы жайтты ақын: «Өтер болды-ау дүрлігіп осы ай тағы...» Желіктірді желді енді дос айтағы. – «Қайың түзу болса егер қарап тұрмай, Тауға неге саусағын шошайтады?!»

Жел құтырды-ай, қылмысын бергеннен соң Ағаштардың өздері заңдастырып... [30, 229] – деген өлең шумақтарымен өрнектейді. Өлең: Күндер өтті... Жел кеткен мекеніне, Ит біле ме мекенін, кетеді де. Қайың да жоқ... Орнында жапырақтар Самал соқса ұшады көтеріле... – деген жолдармен түйінделеді. Бәрі де өткен. Қайың да, қайыңды шаштан алып сабаған жел де жоғалған. Қайыңнан белгі – самал соқса көтеріле ұшатын жапырақтар ғана қалған. Жел – самалмен ауысып, оның жапырақпен қарым-қатынасы бейбіт сипатқа көшкен. Бұл - көтерілістің өтіп, оның соңындағы жаппай қудалаудың бір сәт толастап, тыным алған тұсы. Қайыңның орнында қалған жапырақ – көтерілісші жастар іс-әрекетінің, бастамасының із-тозсыз кетпейтіндігінің тұспалы.

Жыр шоғырындағы «Тағы бір оқиға» өлеңі де алдыңғы өлеңмен өзектес туынды. Өлеңнің қысқаша мазмұны: ескі үйлерді құлатып, олардың орнына көп қабатты жаңа үйлер салына бастаған. Лирикалық қаһарман куә болған оқиға – кеше ғана бұзылған көне үйдің жұртында түніменен ұлып шыққан итті аңшы мылтығын асынған біреу байлап қойып атып салады. Өлең өткенге топырақ шашып, оны жермен жексен етіп жаңаны құру - жақсылыққа, жасампаздыққа апаратын жол емес деген ойды аңғартады. Жер астынан жік шығып, қос құлағы тік шығып, Кеткендей боп, о, тоба, қалғаным бар тіксініп... Көп қабатты жаңа үйлер – ескі үйлерді жатаған Қуып бара жатырды, тауға қарай тықсырып [30, 230].

Ескі-жаңа, биік-аласа ұғымдарына терең үңіле келе ақын өзіндік ұстанымын танытады. Өркениеттің табиғи үйлесімділікке қайшы келетін тұсынан адамзат қасіреті туындайтыны, даму атаулыға ізгілік тұрғысынан қарау керектігі көптеген ойшылдардың, өнер иелерінің айтып жүрген қағидасы. Ақынның осы оймен үндес гуманизмі бұл өлеңде анық байқалады: Біздің үй де көп қабат. Тұрады ылғи итініп, Аласаға қарайтын өктемдікпен қитығып... Кеше ғана бұзылған көрші көне үй орнында Түніменен шыққаны – жұртта қалған ит ұлып [30, 230]. Иттің ұлығанына наразы болған қарулы біреудей емес, ақын басқаша көзқараста, басқаша сезімде: Иттің даусы түндегі – бізге жеткен көнермей, Маған әсер еткен-ді – ежелгі бір өлеңдей. Өліп кетті бейбақ ит әлсіз ғана қыңсылап: «Көне жұртты жоқтасаң – күнің осы» дегендей...

Өлең шөп барқын қара мақпал сынды, Мақпалды сусыма құм жапқан сынды, – Құм басып өлген қыздың қолаң шашы Бұрқырап сыртқа шығып жатқан сынды, Өлең шөп, өлең шөп – Қазақстан [1,135].

Замана зұлматына тап болған қазақ даласының қайғылы келбеті дөңге көшіріліп, уақыт өткіншілігі сусыма құммен көрсетілген. Бірақ, уақыт өткенді санадан өшіре алмақ емес. «Құм басып өлген қыздың шашының бұрқырап сыртқа шығып жатуы» – осының бейнелі көрінісі. «Барқын қара мақпал сынды» өлең шөп – қасірет шеккен Қазақстанның метафорасы.

осылай көрсетеді. Осы хал ақынның басқа өлеңдерінен де қылаң беріп қалады: Арқандалған атты көр, Атты көр де – бізді көр.

Арқанның барын айта алмай, Қазығымда айналам Сол арқандаулы аттың өзіндей[1, 200]. Азаттық, еркіндік ұғымының мәні тым тереңде екенін, оның жалаң қағида, ережелердің шеңберіне сыя бермейтінін ақын тұспалдармен, ишаралармен аңғартады. Әзіргінің бәрі – әлқисса, Шиыршық атқан шымыр сөз, Шын қиссаға кірісер Қыл арқанды үзген күн [1, 201].

Шідер мен арқан ауыспалы мәнде келіп, еркіндікті тұсаушы, азаттықты байлап ұстаушы күштердің деректі түрдегі көркемдік деталі қызметін атқарған.

Көбелек қар,

(а) Сенің күнің туды енді, себелеп қал.

(а) Орағытам алды артын Құбақанмен

(ә) Қыстау жақта шұбырып келеді аттар.

(а)

1. Осы ұйқастыру тәсілі сәл өзгеріп, үш жол түрінде өрілген тармақтың бірінші жолының барлық төрт буыны және соңғы төрт буыны ұйқасады: Мұңайып гүл,

(а) Дегендей жылайық бір.

(а) Жыламақ түгіл жүдә, қызғанбадым,

(ә) Қызғаныш міскіндерге лайық‐ дүр.

(а)

1. Төрт тармақты он бір буынның алғашқы тармағы жеті буыннан ғана құралып, соңғы төрт буыны келесі тармақтардың соңғы төрт буынымен ұйқасады: Аққулар барады ұшып,

(а) Жанарынан гүлдердің тамады шық.

(а) Тұмса бұлттар тұрлаусыз сенделеді,

(ә) Тұла бойым өрт болып жанады ысып.

(а)

1. Он бір буынды екі тармақтың бастапқы төрт буындары ұйқасатын ішкі ұйқас. Осы тармақтардың бастапқы және соңғы төрт буындары ұйқасады: (б) Жайды ұғыстық дегенге сенер едім,

(а) (б) Айрылыстық дегенің не дегенің?

(а)

1. Төрт тармақтың бірінші және үшінші тармақтары бес буынды болып, толығымен ұйқасса, екінші және төртінші тармақтары он үш буынмен келіп, күллі тармақ ұйқасқа құрылады: Тарыққандық‐ ау –

(а) Таптырмасыңды білсем де табынатыным. (б) Зарыққандық‐ ау –

(а) Жақтырмасыңды білсем де сағынатыным. (б)

1. Дәл осы тармақ ұйқас буынында өзгеріске түсіп, бес буынды бірінші және үшінші тармақ ұйқасады да, екінші және төртінші тармақтың соңғы бес буыны ұйқасады: Бұла түн қайда?

(а)

Аспанды бұлттар қаптап ап жалбыр,

(б)

Тұратын майда

(а)

Сіркіреп ақ тамақ жаңбыр?

(б)

1. Төрт тармақтың бірінші және үшінші жолдары он бір буынды болып келеді де, соңғы үш буын ұйқасады, ал, екінші және төртінші тармақ үш буыннан ғана құралып, ұйқасады: Тарих, сені оқымаймын мен енді.

(а)

Жерідім.

(б) Уай, не берді, қу жаныма не берді

(а) Өлі күн?

(б)

1. Тоғыз тармақтан тұратын өлең шумағының бірінші, екінші және төртінші тармақтары бес буыннан ғана құралып, бір‐ бірімен ұйқасады. Ал, үшінші, бесінші, алтыншы, жетінші, тоғызыншы тармақтар он бір буыннан түзіліп, төрт буынды ұйқас түрінде келеді. Сегізінші тармақ бейтарап қалады: Шығар мені естен,

(а) Қылаң белестен

(а) Күлгінденіп күнес күн құлағанда,

(б) Бұлаңдап өскен

(а) Сіңілің келіп мен жайлы сұрағанда,

(б) Ең соңғы рет жылап ал да,

(б) Тіл қатпастан тіс жарып тірі адамға. (б) Ұғын биік қалпыңда қалғаныңды

(ә) Құм ішінде мұнартқан мұнараңда.

(б)

1. Дәстүрлі он бір буынды қара өлеңнің бірінші, екінші, төртінші жолдарының соңғы төрт буыны ұйқасқа негізделіп, үшінші жолдың соңғы төрт буыны төртінші тармақтың бастапқы төрт буынымен ішкі ұйқасты құрайды: Ай шалым-ай, дегенде ай, шалым-ай, (а) Қиналған жоқ шығар-ау Ғайса бұлай. (а) Ата баба моласын жатқа беріп,

(б) (б) Таққа келіп отырған қай сәнің-ай?

(а)

1. Он бір буынды өлең алты тармақтан түзіліп, бірінші тармақ төртінші тармақпен, екінші тармақ пен үшінші тармақ, бесінші мен алтыншы тармақ ұйқасады. Ұйқастың бұл түрі қаусырма немесе орама деп аталатын ұйқасқа келеді: Сәбиі үшін тілемеп пе ем мың бақыт

1.(Келін)төбенің – серегім – көремін – жоқ оның [1,140] 2.(Һалайхис) саламдай – таба алмай – бола алмай – обал да‐ ай [1, 265] 3.«А, пірім» деп – ақырын кеп – батырың деп [1, 270] 4.«Аһ» ұрды – жат үнді – ақынды [1, 282] 5.«Бабаңа» деп – сары ала боп – қала ма деп [1,167] 6.«Балбырауын» – даңғырауын – қалдың‐ ауын [1, 294] 7. Батырың – ақырын [1,56] 8.«Волгаға» – қорлама [1,250] 9.«Ит» еді – сүйтеді [1,247] 10. «Кет» деді – беттеді [1,174] 11. «Көз іледі» – сезіледі – өзі үнемі [1,41‐ 42] 12. «Қағынған» әнді – жадымда қалды [1,184] 13. «Құдай» келді – сыбай келді – құлай берді [1.235]

1. «Қыран күткен» – раң біткен – құмарлықпен [1, 299] 15. «Маңдайлым» деп – алдаймын деп – қалмаймын деп – қармай гүлдеп – балдаймын деп – «қандай күн деп» [1, 299] 16. «Мәңгі» деп – бәңгі боп [1, 284] 17. «Мықтымын» дер – өтті дүрлер – деп біліңдер [1,193] 18. «Ой толғап» – қойқаңдап [1.248] 19. «Олжаны» – болжады [1,218] 20. «Олла» деп – зорға кеп – болма әлек [1, 256] 21. «Тәуретте» – әуре етпе [1,58] 22. «Інжілің» – гүрзімін [1,58] 23. Абат қыр – алап бұл – қарап тұр [1,73] 24. Абат қыр – сабап бір [1,83] 25. Ағады күліп – қалады ілініп [1,175] 26. Ағам әрі – талағалы – қарағаны [1,48] 27. Ағам бар – жарандар [1,134] 28. Ағарып кеп – қалалық боп – балалық деп [1,45] 29. Ағыла – жаныңа [1,178] 30. Ағын‐ ғасырлар – қарындасым бар [1, 287] 31. Ағысқа – ғарышқа [1,352] 32. Аз ақты ма – азапты да [1,183] 33. Аз ба екен – наз бе екен – қазды әкем [1,131] 34. Аз көріп – мәз болып [1, 279] 35. Аз мұнда – жаздырма [1,58] 36. Аза бар – қаза бар – жаза қал [1,364] 37. Азанғы – ғазалды [1, 274] 38. Азбан болар - азған болар - қазған да бар [1,339] 39. Азды көп күн – мәжбүр еттің [1,159] 40. Ай қараған – қайдалаған– аймалаған [1, 273] 41. Ай мәңгілік – жайғанда үміт – айналдырып [1,103] 42. Айгөлектерге – айдап өткенде [1,48] 43. Айға ұсап – жайлы шақ [1,25] 44. Айдаған – байлаған [1,18] 45. Айдады әрі – айналады [1,16] 46. Айдындай – Ай мұндай – қайрылмай [1,178] 47. Айдыныңа – қайғыны да – ай нұрына [1,29] 48. Айлағым – жайладым [1,127] 49. Айлағынан – қайдағыдан – аймағынан [1,192] 50. Айлар өтті – майда лепті – қайда кетті [1,120] 51. Айнадайын – қайда уайым – айналайын [1,220] 52. Айнала – жай ғана [1,122] 53. Айнала – жай ғана [1,44] 54. Айналадағы – қайда барады [1,48] 55. Айналам – айдаған [1,223] 56. Айналғанда – сайрандарға – майдандарға [1,152] 57. Айналып – байланып [1,304] 58. Айналып жүр – қой бағып жүр – ойланып жүр – толғанып жүр – зорға бұл жыл – ол да бір жыр [1,110] 59. Айнам деп кел – сайранды өткер – қайран кептер [1,221] 60. Айрылып – қайрылып [1, 263] 61. Айта алам – қайтадан [1,26] 62. Айтам енді – қайта келді [1,16] 63. Айтармын – қайтардың [1,10]

1. Айтары – шайқады [1,249] 65. Айтысты – жай түсті [1, 264] 66. Ақ ала – қалаға – далада [1,180] 67. Ақ бала – шаттана – қақпаға [1,194] 68. Ақ жалын - көкжалым [1,322] 69. Ақ қояны – қап қояды [1,83] 70. Ақ маңдай – жатқандай [1, 275] 71. Ақ отаудан – Қаратаудан [1,89] 72. Ақ таңда – жатқанда [1, 282] 73. Ақ таңда – жатқанда [1,168] 74. Ақ тегене – шақ тегене – хатқа неге – әттегене[1,12] 75. Ақ тонды – шақ болды [1,134] 76. Ақ түбіт – сап құрып – лақтырып [1,125] 77. Ақ тымық көл – таптырып бер – лақтырып көр [1,78] 78. Ақтай құла – сатпайды да [1, 283] 79. Ақтайкеп – «жатпай» кеп [1, 279] 80. Ақтап та алдым – ат тапқанмын [1,359] 81. Ақтар ем – әттеген [1,205] 82. Ақтарылды – баққа кірді [1,87] 83. Ақтарып – хатты алып [1, 101] 84. Ақылға – мақұл ма [1, 285] 85. Ақылдым – пақырдың [1,364] 86. Ақын шалдың – батыр, салдың – сәтін салғын [1,78] 87. Ақынды ел - жақын бол [1,333] 88. Ақынша – атылса [1,127] 89. Ақырын – атының [1,18] 90. Ақырын – шатырын [1,370] 91. Ал бүгін – тағдырым [1,181] 92. Ала көлім – бар екенін [1, 94] 93. Алабында – қарадың ба – заманыныда [1, 271] 94. Алам кеп – шарам жоқ [1,251] 95. Алаңдағанда ой – жаралмаған ғой [1,27] 96. Алаңдай – қалардай [1, 279] 97. Алап бұл – қарап тұр [1,67] 98. Алапты – баратты [1,57] 99. Аластады – ағаш дағы – жақ ашпады [1,243] 100. Алған күн – андамның [1,351] 101. Алғыры да - заңды бұ да - тағдырына [1,320] 102. Алдадым – шалмағын [1,182] 103. Алдым зерін – тандыр желін [1,16] 104. Алдында – бар мұнда – шалғынға [1,178] 105. Алдырып – мәңгілік [1,26] 106. Алдырып – талдырып – даң қылып [1,211] 107. Аллам (мықтым) – жалғандықтың [1,357] 108. Алма ағашы – жан баласы – арман асы [1, 244] 109. Алмаңдар – қалған қар [1,217] 110. Алмас па ед – салмас па ед [1,351] 111. Алмастан – маң басқан [1,153] 112. Алса дағы – таң самалы – аңсамады [1, 100] 113. алтын бар, ә - салқын ғана - жалқындана [1,314] 114. Алтынды - халқымды [1,322] 115. Алып бүгін – жарықтығын – қағып күлім [1,42]

1. Алып кеп – әдіптеп [1,49] 117. Алып ұшпадым – сағыныштарым [1,171] 118. Алып, мықты – анық құтты – жарықтықты [1,37] 119. Алыс мүлде – шабыс бірде – қар үстінде [1,13] 120. Алысты –табысты [1,204] 121. Алысын - ар үшін - тағысын - тағы шын - сап үшін [1,331] 122. Амал қанша – саған да онша – маған қалса [1,48] 123. Аманмын – балаңның [1,15] 124. Анаған да – қарап алға – қара нарға [1,170] 125. Анам тұрды – баран қырды – самал тынды [1,59] 126. Анамыз – қара күз [1,49] 127. Анасын да – даласын да [1,63] 128. Андызды атырап – жалғыз жапырыақ [1, 287] 129. Аңғалдық – арбалдық – таң қалдық [1,81] 130. Аңғардың – салған кім [1,55] 131. Аңдап қалды - салмақ бар-ды - қармақ қалды - аруақтанды - шал баптанды [1,334] 132. Аңдап нені – барлап бері – алдап мені [1,237] 133. Аңсап мәңгі – қарсы ап таңды [1,224] 134. Аңы бар – тағы бар [1,350] 135. Ап барып – таппадық [1,10] 136. Ара тұрмай – қалатындай [1, 257] 137. Арай бар – талайлар [1,351] 138. Арайлы –сан айды –жарайды [1, 208] 139. Аралап – бар алап – шаралап [1, 211] 140. Аралап кеп – саралап кеп – аманат деп [1,29] 141. Аралға – бар алда [1, 94] 142. Арам қатқыр – табандап бір – жамалдатқыр [1,45] 143. Арам ол – қаға гөр [1,349] 144. Арамдарға - жаман қарға - амал бар ма [1,313] 145. Арандай – жаралмай [1,362] 146. Арасы – баласы [1,358] 147. Арасы – шамасы – баласы [1, 263] 148. Арбаған – бар маған [1, 280] 149. Арбақ тас – жарғақ бас [1,186] 150. Арбасалық – таң да шабыт – далбаса ғып [1,222] 151. Арқау ғып – аңқаулық [1,66] 152. Арлан жел – тарлан жел [1,137] 153. Арман күн – Андамның [1, 262] 154. Арман, неткен – салған беттен – Талғар деп пе ең [1, 257] 155. Армандай – таңданбай – жандардай [1, 264] 156. Арман-көңілді ––қалған қолыңды [1,217] 157. Арманның – салған кім [1, 99] 158. Арманым – арнадым – алмадым [1,225] 159. Арты сырдаң – жалқы шыңнан – дәл тұсымнан [1,104] 160. Артық шарды – тантық шалды [1,256] 161. Ару әннің – сәруар күн – жануардың [1,132] 162. Аршыл Адай - мал сұрамай - қаршығадай [1,312] 163. Арыға – тағы да – маңына [1,265] 164. Арыла – тағы да [1,18] 165. Арынды – кәдімгі – бағымды [1,109] 166. Арыстан - алыстан - Барысхан -алысқан [1,328] 167. Арыстан деп - қалысқан ба ед - алыстан кеп [1,321]

1. Асқағым – жасқадың – басқаның [1,200] 169. Асқақ әнім – бастамадым – тастағаным [1,24] 170. Асқақ үн – тастарын – қасқаның [1,187] 171. Асқары – аспаны [1,42] 172. Аспан өңге – басқа әлемге – тас төбемде [1,165] 173. Аспанға беріп – тастарға көрік – басқанда келіп [1, 216] 174. Аспанда – тастарға [1,142] 175. Аспандап – қасқалдақ [1,148] 176. Аспаны - бастады [1,323] 177. Аспаны бұл – ашпады бір – тастағы гүл [1,29] 178. Аспаныммен – асқағыммен [1,167] 179. Астан да кестен – аспанға көшкен [1,362] 180. Астынан – тас қыран [1,185] 181. Асығып – асынып [1,49] 182. Асық атты – шашыратқы – тасып ақты [1, 298] 183. Асыққан – қашықтан [1,148] 184. Асыл ақық – шашыратып – басы қатып [1,60] 185. Асылы біз – бас ұрыңыз [1,356] 186. Асым боп – асыл деп [1,127] 187. Ат байлап – қақтайды‐ ақ [1,134] 188. Ат дағы – жақпады – батпады [1,212] 189. Ат дедің - ақ дедің [1,331] 190. Ат еді – әкені [1, 92] 191. Ат шауып – көк сауыт [1,59] 192. Ата білген – батарын мен – қатар ілген [1,17] 193. Атам өсті - жат емес-ті - қателесті [1,324] 194. Атама – мақала [1, 249] 195. Атанған – сапардан – шаһардан [1,193] 196. Атты беріп – жатты көміп – ақты келіп [1,31‐ 32] 197. Аты дардай – ақы бардай – қатын алмай [1, 245] 198. Атып маған – жақұт ғалам – бақыт табам [1, 222] 199. Атырап – жапырақ [1, 287] 200. Ауғанда – дау бар ма [1, 288] 201. Аулап көрген – саулап келген – аулақта өлген [1,88] 202. Аумаған – дәу Маран [1,188] 203. Аумағындай – Сауранымдай – саумалындай [1,210] 204. Ауылдас бол – бауырлас бол – қауымдас бол [1,310] 205. Ауып бір – ауыттың [1,66] 206. Ауыр да мұнды ой – бауырларың ғой [1,175] 207. Ауыр қол – әуір бол [1,58] 208. Ауыр сырын – қауырсының – дауыл сынын [1, 91] 209. Ауыш көрсе – дауыс берсе [1, 256‐ 257] 210. Ашарым – шашалым [1, 92] 211. Ашығуда – тасынуға – жасыруға [1, 237] 212. Ашылды көк – асыл жібек – ғашық жүрек [1, 22 –23] 213. Ащы өлеңмен – Жаскелеңмен – қасқа мерген [1,75] 214. Әділ ісін – Тәңір үшін [1,357] 215. Әз жеңгем – қаз келген [1,26] 216. Әзіл де – әзірге [1, 223] 217. Әйгілі – қайырымы [1, 23] 218. Әкеден – дәкемен [1,18] 219. Әлгіні – тағдыры [1, 248]

1. Әлекті ол – нәлеттер [1,56] 221. Әлемді – бар елді [1, 274‐ 275] 222. Әлемнің – пәленнің [1,250] 223. Әлі бар ма – қарығанда–сағынарға – табынарға [1,105] 224. Әлі де – бәрі де [1, 224] 225. Әлі де еркем – бәрі де көркем [1,171] 226. Әм алданғам – аман қалғам [1,357] 227. Ән сап тұр – сол шақ бір [1,44] 228. Ән үйірі – ақиығы – сәби үні [1,75] 229. Ән» бастайды – «Нарбас қайны» – алмаспайды [1,41] 230. Әнді де – әңгіме [1,46] 231. Әне-міне – әлеміне – сені әлі де [1,223] 232. Ән‐ күйді – қалғиды [1,224] 233. Әншіге – Шәмшіге [1,121] 234. Әні бірге – сәні мүлде – әлі күнге [1,219] 235. Әнімен – бәрінен [1,15] 236. Әңгүдік – бал қылық – салдырып [1, 274] 237. Әперші - әкелші [1,169] 238. Әр беріп – шал келіп [1,57] 239. Әр жақтан – қап жатқан [1,66] 240. Әр жырадан – зар жылаған – қалжыраған [1,54] 241. Әрбір ізге – салдыңыз не – бар‐ ды бізге [1,375] 242. Әрнеден – таңменен – бар деген [1, 264] 243. Әрі атты – баратты [1,46] 244. Әрі бұр – бәрібір [1, 249] 245. Әрі қашып – жаны ғашық [1,68] 246. Әрі сырнай – сағы сынбай – қағысындай [1,39] 247. Әріде – әлі де [1, 263] 248. Әсер делік – әсемденіп – бәсеңденіп [1,71] 249. Әуелі шыңды – әуені сынды [1,27] 250. Әуені – әдемі [1,87] 251. Әуенім ең – әуелі мен [1,8] 252. Бағалар кім – саған әр күн – қара барқын [1, 97] 253. Бағамдай – ала алмай [1,130] 254. Бағына – жарыла – тағы да [1,132] 255. Бағындым да – жалын‐ мұңға – қағың мұнда [1, 99] 256. Базарға – мәз ол да – азанда [1, 282] 257. Базарындай – ғазалындай [1,89] 258. Байқай шабар ма екенбіз – шайқай салар ма екенбіз – айқай салар ма екенбіз [1,151] 259. Байқайын – айтайын [1,8] 260. Байқарда – айтам ба [1,66] 261. Байрағын –жайғадым [1, 226] 262. Байтағын – байқағын [1, 263] 263. Бақ ғажайып – қапты азайып [1,16] 264. Бақ дуға еніп – аққу қонып – ақ бу болып [1, 212] 265. Бақ көрікті –жат көріпті –ат беріпті [1, 219] 266. Бақ қонбай ма – ат болмай ма – тап болғай да [1,19] 267. Бақ па түбі – тақта қыры – тапты ақыры [1,192] 268. Баққа, мен – «дат!» дер ем – әттеген [1, 207] 269. Бақта ана – тақтаға [1, 278] 270. Бақта кіл – таққа бұл – жаққа бір [1,157] 271. Бақыт деген бір кеме – жақұт берем түнге де [1,26]

1. Бал ара – арала [1,83] 273. Бал күнмен – алдым мен [1, 98] 274. Бал күнім – жаңбырын – зарлығым [1,179] 275. Бала қуатын – ала туатын [1,67] 276. Балап елдің – бар әлемнің – қара өлеңнің [1,88] 277. Баласы едім – аласа едім – аға сенің [1,131] 278. Балғын жас, құрдас болғаның – тағдырлас, мұңдас болғаның [1, 95] 279. Балшық бекем – жаншып кетем – таңсық па екен [1,162] 280. Баптанғасын – тапты арнасын – ақ қорғасын [1,310] 281. Бар ағын – жағаның [1,90] 282. Бар бір өкпе – мәңгі көкке – арғы бетке [1,183] 283. Бар екесің – дала төсін – қара көшін [1, 294] 284. Бар міне – қалды не – әңгіме [1,108] 285. Бар өкпе – әдетте [1, 288] 286. Бар сана - жар сана - тамсана - баршаға - жар сала - паршаға - ал сана - қаншаға [1,329] 287. Бар сыры – Шәмшіні [1,122] 288. Бар уақ – аруақ [1,8] 289. Бар шығар – сан шұбар [1,189] 290. Бара салып – қалаша ғып – аласарып [1,24] 291. Барады ұшып – тамады шық – жанады ысып [1,20] 292. Барақ түн – шараптың [1, 284‐ 285] 293. Баратты – таң атты [1,174] 294. Барқырап – нән тұмақ [1,8] 295. Барқыт белдің – тартып бердім – артық көрдім [1,114] 296. Барлығында - салды мұңға - жарлының да [1,315] 297. Барлығып – «мәңгілік» [1, 285] 298. Бармай қалып – маңдайға алып – таңдай қағып [1,52] 299. Баршаға сал – сана ал сана [1,364] 300. Баршын көк – қалсын деп [1, 264] 301. Барында – дабырға – жанында [1,107] 302. Барып оны - ары-бері - халық еді [1,334] 303. Барыс дедік - шалыс келіп - намыс көріп [1,321] 304. Бас қойдың – тасқа ойдым [1,344] 305. Бас қонаққа - жас талапқа - бастамаққа [1,318] 306. Бас сана – аш сана [1,137] 307. Басқа ауыл боп – тас бауыр деп [1,110] 308. Басқа дүрмек – тас та гүлдеп – аспаның деп [1,141] 309. Басқа кеңес – ақшаға емес [1, 283] 310. Басқа малға – астанамда – қасқаларға [1,31] 311. Басқаға – тастама [1,350] 312. Басқан үйдің – басқа күйдің – жас сәбидің [1,41] 313. Басқандай белді – жас тамбайды енді – аспандай берді [1, 252] 314. Басқарма – тастарға [1,185] 315. Басқарып – тастадық [1,166] 316. Баста алға – аспанда [1,142] 317. Бастағаннан – басқа малдан – қасқа нардан [1,35] 318. Бастан аттай – қашқалақтай – асқабақтай [1,190] 319. Бастасам деп жүр деме – ашпасам деп жүр деме [1,26] 320. Бастауың боп – тас бауыр деп [1,110] 321. Басты да – тас мына – астына [1, 20] 322. Басы боп – шашып от [1,8]

1. Басы еді – әселі [1,8] 324. Басымда – ашуға [1, 251] 325. Басын алып – тасып ағып – қасына алып [1,190] 326. Басын көріп – қасын керіп – жасын болып [1, 291] 327. Басына – тасына [1,227] 328. Басынан - тасынан [1,330] 329. Басып қалды – жасықтарды – шашып қарды [1,36] 330. Бата алмай – атандай – Шоқандай [1,109] 331. Батыл ұлан – заты, бұдан – жатырынан [1, 293] 332. Батырға – қатынға [1,77] 333. Батырға кіл - жақында бұл - затында-дүр [1,319] 334. Батырлық – әкімдік [1,77] 335. Бауырлап – ауылдан [1,55] 336. Баһадүрлерім – шаһ, әмірлерім [1, 262] 337. Баяғы – аяғы [1, 275] 338. Баяғы – жаяды – аяғы [1, 285‐ 286] 339. Баяғыдай – әй өмір‐ ай – аяп ұдай [1, 259] 340. Бәрі аңыз ба – сабамызға – қаламызға [1,120] 341. Бәрі жалған – кәрі тарлан – тағы таңнан [1,62] 342. Бәріміз –кәрі қыз [1,163] 343. Бәрін ал - жануар [1,311] 344. Бәрін де – Тәңірге [1,352] 345. Бәріне – жаны не – әлі де – кәріне – тәніме [1,345] 346. Бәстесті ол – бас кесті ол [1,77] 347. Безеріп – сөз еріп [1,18] 348. Безіндің де – сезім мүлде – өзіңнің де [1,345] 349. Бейнемен – кейде мен – ойменен [1, 96] 350. Бейнесін – сөйлесін [1,80] 351. Бейімделе – кейін келе – мейірлене [1,199] 352. Бекем кеп – екен деп [1,57] 353. Бекер ме – бөтенге – кетерде [1,138] 354. Бекермін – не етермін [1,187] 355. Бектері - өтпеді - жоқ, тегі [1,332] 356. Бекінді – секілді [1,145] 357. Бекінді – секілді [1,358] 358. Бел асыппын – кең ашып түн – неге асықтым [1,133] 359. Белдескеннің - сен көшпедің - жерлестерім [1,328] 360. Белеңнен – төменнен – келем мен [1,125] 361. Белес, қырды – кеңес құрды – ол ешкімді [1,39] 362. Белеске бір – елеске құр – емес пе бұл [1, 267] 363. Белесінде – ел есінде – төбесінде – сенесің бе [1, 255] 364. Белі бар – желі бар [1,18] 365. Бердім ал – жер құмар [1,354] 366. Берекелі – жоқ етеді [1,358] 367. Беренді – төгер‐ ді [1,122] 368. Берерін – өлеңім [1,18] 369. Бересіге – келесіде – төбесіне [1,29] 370. Берсек дем – емшектен [1,374] 371. Бері бұрып – нені біліп – деді күліп [1,235] 372. Беріп атын – көңілі ақын – деп ұғатын [1,74] 373. Беталды – Отанды [1, 255] 374. Беткей‐ ді – кетпейді [1,173]

1. Беткей-ді - өрт дейді - көктейді [1,322] 376. Беттемеді – жоқ дерегі – көктем еді [1,240] 377. Беттеп, әні – жеп барады [1,358] 378. Бетінде – жетімге [1,58] 379. Беу, неге – кеудеде [1,135] 380. Билеп кеп – иректеп [1,203] 381. Билеп кетті - үйрек кетті - күй боп текті - бүйрек бетті - түйдектетті [1,315] 382. Билер де – тигенде [1,58] 383. Билетті – күй кетті [1,174] 384. Биігіңді – үйірілді – иірімді [1, 269] 385. Биік емен – күйіменен – жиі келем [1,62] 386. Биіктерге – сүйікті елге [1,110] 387. Биің келді – иірді енді – қиын ба енді [1,310] 388. Боз жусан – көз жұмсам [1,168] 389. Бозаң нұрға – тозаң‐ нұрға – көз алдымда [1,148] 390. Боздайтын – қозғайтын [1,8] 391. Бойлап анық – тойға барып – ойланалық [1,31] 392. Бойында – ойында [1,129] 393. Болайық, апа – қонайық, апа [1,363] 394. Болалық – оралып [1,56] 395. Болар бәлкім – содан нарқың – бодан халқың [1,347] 396. Болар шен – оған сен – содан соң [1,151] 397. Боларда – оған да [1,249] 398. Боларда – содан ба [1,218] 399. Болатын – қолатын [1,187] 400. Болатын – сол атың [1,18] 401. Болғанда – сол маңға [1,44] 402. Болғанында – жолдарыңда – сол қорымға [1,191] 403. Болғасын – толғасын – жорғасын [1,113] 404. Болды бөгет – қонды кенет – орны бөлек [1,242] 405. Болды қиын – соңғы түйін [1,359] 406. Болдырып – соң біліп [1,206] 407. Болжамдардан – олжаң қалған – көп жалғанған [1,374] 408. Болмай күш – сол байғұс [1,119] 409. Болып бір – толып нұр [1,79] 410. Болып мұң – қорықтым – соны ұқтым [1,37] 411. Бораған – зобалаң [1,371] 412. Боран күн - олардың [1,311] 413. Боран қалай – жол алдамай – обал дағы‐ ай [1,213] 414. Боран ұлып – орады бұлт – жол ағылып [1, 67] 415. Борандарда – тоғандарда – оралғанда, [1,103] 416. Бораннан – көп арман, [1,130] 417. Бораннан – қорамнан – жоғалған [1,229] 418. Боранша – бола алса [1,355] 419. Борышты деп – тоғысты кеп– соғыс тілеп [1,111] 420. Борышын – көп ісім [1,356] 421. Борышын - өрісін - сол үшін [1,326] 422. Бос уаққа өткен – асқақ көктен – тастап кеткен [1,52] 423. Босаға ма – қосақ ара – осы арада [1, 297] 424. Ботақан – екі апам [1,120] 425. Ботама – о, тоба [1,163] 426. Бояғандай – ояна алмай – саялардай [1,64]

1. Бөбектері боп – өбектеп, үдеп – сонеттері боп [1,216] 428. Бөгелді – жөнелді [1,374] 429. Бөктерге міне – көп көргенің бе [1,171] 430. Бөлек ән – деді анам [1,121] 431. Бөлек көшу – терек те шу – шелекке су [1,141] 432. Бөлеп мұнда – керек қырға [1,89] 433. Бөлмелеп – емдемек [1,304] 434. Бөліне – көріне [1, 279] 435. Бөліне – сені де[1, 279] 436. Бөрі алды – не қалды [1, 300] 437. Бөрікті – көрікті – көріпті [1,76] 438. Бөстектен – еспеп пе ең [1,10] 439. Бөтен ел – кетеді ол [1,349] 440. Бөтен ең – төтемен – не етер ең [1,124] 441. Бөтенбісің – не теңбісің – жетермісің [1,346] 442. Будақталған – тулап таңнан – қурап қалған [1, 270] 443. Буы атылған – уатылған – суатымнан [1, 297] 444. Буы бар – уы бар [1, 266] 445. Бұ ғасырда – шын асылға – расында [1, 258] 446. Бұғысы да - ұрысы да - шығысына - [1,320] 447. Бұзған шақ – қызғаншақ [1, 276] 448. Бұзылып – үзіліп [1,122] 449. Бұзылып – үзіліп [1,370] 450. Бұйрықты –билікті [1.230[ 451. Бұл апта – бірақ та – бұлаққа [1.203] 452. Бұл ғалам – зырлаған – бұлғаған [1,124] 453. Бұл ғалам – шырмалам –кім болам [1,180] 454. Бұл да бір – қырда гүл [1,37] 455. Бұл дегенің – дүрбелеңін – үндемедім [1, 67] 456. Бұл елдің – кілең құл [1,77] 457. Бұл жаздың – жыр жаздым [1.209] 458. Бұл кез деп –күмбез боп [1.232] 459. Бұл күйден – ылғи мен [1.204] 460. Бұл қалай – тұр тоғай [1,119] 461. Бұл маңнан – жырлардан [1, 274] 462. Бұл мейлі – жүр дейді [1,47] 463. Бұл менің – түн лебін – мінгенін [1,215] 464. Бұл табынды - жұрт ағылды - Тұрпан, Үнді [1,319] 465. Бұл түнде – бір күнде – іркілме [1, 289] 466. Бұл түндері – мүмкін бе еді – бүлкілдеді [1,33] 467. Бұл ұғым – шырынын [1,188] 468. Бұла күн – мұратым – тұратын [1,62] 469. Бұла күнді – тұрағыңды – сұрағымды [1,106] 470. Бұла қайнар – қылағай нар – құдағайлар [1,166] 471. Бұла түн қайда – тұратын майда [1.216] 472. Бұла түнім – тұратұғын [1, 98] 473. Бұлағайлым – жыламаймын – қылағайдың [1,166] 474. Бұлақ болғам – ұнап қалаған – жыраққа әрман [1, 272] 475. Бұлақты емген – мұрат көргем – жылап келген [1, 295] 476. Бұлар ащы – тұра қашты – бір ағашты – жылап асты – құмар басты [1.242] 477. Бұлаудайын – мынау қайың – бір аунайын [1,12] 478. Бұлбұл қонып – күлгінденіп – шын гүл болып [1, 273]

1. Бұлғады – шырмады [1,365] 480. Бұлт болған - жұрт қонған [1,332] 481. Бұлт мініп – жұп құрып – тіктіріп [1,133] 482. Бұлт‐ қара құс – үміт бар алыс [1,146] 483. Бұлттарын –ұққаным [1,168] 484. Бұлттың әні – шық тұнады – мықтылары [1,112] 485. Бұраң белім – сұрар менің – құранды ерін [1,14] 486. Бұратылып – мына тұнық – тік атылып [1, 261] 487. Бұрды ханша - бұл бір арша - мұңды нарша [1,314] 488. Бұрма кіл – шыңға бір [1,185] 489. Бұрмадай – жылғадай – жылдар – ай [1,201] 490. Бұршақ бүгін – бір сәтті күн [1.245[ 491. Бұрылам – ыңыран [1,364] 492. Бұрылды да – бүгін мына – ұғынды да [1,244] 493. Бұрылды олар – қыдыр болар [1,236] 494. Бұрын да – шынында[1,250] 495. Бұрып әлгі - ыңыранды - құны қалды [1,312] 496. Бүгін ғана – бұрында да – құлынды ана [1,128] 497. Бүгін де сол – бүлінбес ол – түбінде өсер [1,41] 498. Бүгін маған – мұңыңды әмән – шырылдаған [1, 91] 499. Бүгінгі – сыбырды –– жүгірді [1,118] 500. Бүгінде – түбінде – тілімде [1,207] 501. Бүк түсіп – шік түсіп – мықтысып [1,149] 502. Бүктелемін – жұрт көремін – қырт дегенім [1,213] 503. Бүлдеге көп – мүлде бөлек – кімге керек [1,241] 504. Бүлінгені - дірілдеді - пірім деді [1,337] 505. Бүліне – түбіне [1,230] 506. Бүргізген – бір қызбен [1,87] 507. Бүркеген – күркеден [1,55] 508. Бүркіп от – дүркіреп [1,136] 509. Бүрмелі еді – күн келеді – кімдер оны – гүлдегелі – дүрбелеңі [1,102] 510. Бүтін де – «түкірме» [1,209] 511. Бүтіндеп – күпір боп [1,356] 512. Бүтіндеп – лүпілдеп [1,233] 513. Бүтіндеп – шүкір деп [1,11] 514. Бүтін-ді – құтымды – сықылды [1,201] 515. Біз алыс – қыз‐ ағыс [1,90] 516. Біз бәрін – тұз-дәмім [1,173] 517. Біз күткен – үздіккен [1,104] 518. Білген ер – күн көрер [1, 286] 519. Білгенмін – күн көргін [1,227] 520. Білгесін – бір досым [1,247] 521. Білгіңіз кеп – жүрмін іздеп [1, 280] 522. Білдірді анық – тұрды ырғалып – сылдыр қағып [1, 296] 523. Білед де – сүр етке [1,56] 524. Біледі ел – қыр еді ол [1,174] 525. Біледі өмірді – бұл өлеңімді [1,223] 526. Білер бүгін – тірелді мұң – шідерлігін [1,32] 527. Білерім – түбегім [1, 94] 528. Білесің бе – күресуге – мінесің де [1, 261] 529. Білместен – қырда өскен [1,352] 530. Білмесін бе – бұл да есінде – іргесінде [1,167]

1. Біліп тұрып – ұғып тұрып [1,109] 532. Біліп-танып – ұмыт қалып – сынып барып [1,193] 533. Бір ағай –жылады-ай [1,248] 534. Бір ай бар – шырай бар [1,130] 535. Бір бақытты үміт – құрғатып тұрып [1,48] 536. Бір деммен – іргемнен [1,115] 537. Бір елі – біледі [1,48] 538. Бір керемет – гүл де кенет – іргеге кеп [1,47] 539. Бір керме – білгенге [1,18] 540. Бір көргенін – жүрген жерін – інгендерін [1,35] 541. Бір көрсем – жүрген сең [1,8] 542. Бір күн кеп – біртіндеп [1,122] 543. Бір мықты – тірлікті [1, 204] 544. Бір өзге – лезде [1,83] 545. Бір теңі – бұл, тегі [1,205] 546. Бір түйенің – қыркүйегің [1,83] 547. Бір шығасыз – тыншығасыз – бұл шүбәсіз [1,86] 548. Бір шың бар – тұрсыңдар – жырсыңдар [1,80] 549. Бір індет – шыбын боп [1,370] 550. Бір-ақ күнді – қуаттымды – шуақ нұрды [1,156] 551. Бірәдәр – кіре қал [1,364] 552. Біресе – тіресе – сіресе [1,107] 553. Біреулермен – тіреу көрген – күрең белден [1,39] 554. Біреуін – тілеуін [1,350] 555. Бірі ғана – құбылаға – бүгін аға [1, 258] 556. Біріміз деп – іріні іздеп – түбіміз кеп [1,374] 557. Біріне қыз – жүгінеміз – біліп егіз 558. Бітпеді – үттегі [1,23] 559. Бітті дейді – сырт түнейді – түрткілейді [1,244] 560. Бітімді – жұтынды – сықылды [1,154] 561. Бітімі – ыпыны – тұқымы [1,164] 562. Бітірді – үкімді – сықылды [1,62] 563. Вахталар – ақтарар – мақтанар [1,114] 564. Гүл қадап – жылдам‐ ақ [1, 278] 565. Гүл өңнен – жүрер ме ең – күлем мен [1,124] 566. Гүл төбе ғып – күлтеленіп – үркек елік – білтеленіп – тұр кенеліп – бір төрелік – бүркемелік – бүрке келіп – сүрте беріп [1, 293] 567. Гүл түге – үрпіне [1,79] 568. Гүлдерден – іргемнен [1,82] 569. Гүлдерін – күндерін [1,61] 570. Гүлді кілең – бір-бірінен – бір-бірімен [1,244] 571. Гүлі бүгін - түбі мұның - ұлылығын [1,315] 572. Гүлі дара – жұлына ма – құбылаға [1,32] 573. Ғажап түн – қазақпын [1, 256] 574. Ғаламда бар - Адам болар - тәмәмдалар [1,324] 575. Ғаламнан‐ ай – жан, Аллам‐ ай [1, 268] 576. Ғалымдар – шағылдар [1,166] 577. Ғарып ер – тағы да ел [1,307] 578. Ғаріптермен - халықтан мен - жалыққанмен [1,327] 579. Ғасырда – қабырғасында [1, 278] 580. Ғұзырына - қызы мына - ұжымына [1,324] 581. Ғұмыр да – шынында [1,118]

1. Ғұмырым – тірімін [1,182] 583. Ғұрпымнан – бұл тұрған – қырқымнан [1,229] 584. Дала жыры – жан азығы – ана жылы [1,195] 585. Дала кезген – қара көзден – бала кезден [1, 99] 586. Дала кең – ағекем [1,134] 587. Дала қандай – қара нардай [1,16] 588. Далаға – жағаға [1,47] 589. Далам бай – таба алмай [1,142] 590. Далам маған – анам маған – саған, балам [1,59] 591. Далам өңі – тамам елі – жарар еді [1,129] 592. Далама – нана ма – барады,ә [1, 286] 593. Даланы көрем – қалады менен [1, 287] 594. Далбаңдай – салғандай [1,8] 595. Далбаса – болмаса [1, 288] 596. Далбаса ма – жанға Сара – қарбашаға [1,52] 597. Дамылдайды – арындайды – ауырмайды [1, 265] 598. Дамылыз – дарынсыз [1, 253] 599. Дана бастан – қара басқан – сан адасқан [1, 271] 600. Даңғыраны - шаң қылады - арғымағы [1,320] 601. Дара жанған – таң азаннан – қара жолдан [1, 254] 602. Дарған, Дарған – таң қалғаннан [1,210] 603. Дарияға – қарияма [1,44] 604. Дат, қаған – жаттаған [1,364] 605. Даттай беріп - аттай беріп - қаптай болып [1,312] 606. Даттар мейлі – мактангөйді – жатқан дейді [1,167] 607. Даттарға – салттарға – тартқан да [1,138] 608. Дау бар ма – тауларға – ауғанда [1,150] 609. Дау мына – бауырына [1,121] 610. Дауасын – ауасын [1, 100] 611. Дәлу қары – жабулады – салуға әлі [1,35] 612. Дәріптеп – алып кеп [1,80] 613. Дәулет – сәулет – хаумет [1,136] 614. Деген болды – өлең қонды – төменгі елді [1,147] 615. Деген-ді – денеңді – ол енді [1,194] 616. Дегенді – мен енді [1,79] 617. Дегенше – өлеңше [1, 95] 618. Дегізген – өгізден [1,144] 619. Дегізген – теңізден – көне ізбен – егіз бе ең [1,186] 620. Дедектеді – желөкпе еді – кенет мені [1,213] 621. Деді де – кеміре [1,185] 622. Деді кенет – мені ме деп – желіге кеп [1,161] 623. Дедім де мен – тебіндеген – жел үрлеген - өмір деген [1,155] 624. Дейді Ерекең – кейде бөтен – жейде де кең [1,47] 625. Делеңдей – дегендей [1,56] 626. Демалам – кеп ағам [1,153] 627. Демегін - көрерім [1,158] 628. Демесін – төбесін – Меңешім [1, 301] 629. Демесін деп – келесің көп – өбесің кеп [1,172] 630. Демеші – неге осы [1, 287] 631. Демі құрып - бері бұрып - деді күліп [1,316] 632. Деміндей –теріндей [1.233[ 633. Денем жылып – өлең күлік – келем жүріп [1,21]

1. Денемді – мен енді [1,365] 635. Денеме – өбеге [1,373] 636. Денесі – төбесі – енесі [1,229] 637. Денесін – жебесін [1,304] 638. Деп келдің – жек көрдім [1, 286] 639. Деп мені– шеткері [1, 285] 640. Деп тағы – отқа, әні – жоқтары [1,158] 641. Дерт жатқан – өрт жатқан [1, 266] 642. Десін құзғын – есіл күздің [1, 268] 643. Долана – торы ала – орана [1, 281] 644. Доланалы – одан әрі [1, 94] 645. Долданып – қолға алып [1, 255] 646. Домалай кеп – қоғадай боп – обал‐ ай деп [1,112] 647. Домбыраңның – мол мұраңның – көн Құранның [1,170] 648. Достарына – қосқанына – қостарына [1,245] 649. Дос‐ туыс – қос қылыш [1,350] 650. Досымдай – тосылмай – төсіңді-ай [1,201] 651. Досынан – осыған [1,250] 652. Досың болып – қосылды еріп – тосын келіп [1,344] 653. Дөдегелі – бөленеді – керегені [1,308] 654. Дөкір дүз – отырмыз – жетім күз [1, 281] 655. Дөненбіз – көрерміз [1, 286] 656. Дөңгелек Ай – көлге қарай – өр қарағай [1,85] 657. Дөңінде – өмірге [1.233[ 658. Дөп түсіп – көкке ұшып [1,352] 659. Дұшпан тілі – қысқан күні – күшті арқылы [1,346] 660. Дүбірге – бірін де – түбінде [1,228] 661. Дүбірлеткен – үнін көптен – бүгін кеткен [1,105] 662. Дүздерде – біздерге [1,81] 663. Дүйім елдің – күйінермін – сүйінер кім [1,30] 664. Дүлдүл едің – бір білерім – сүмбіленің [1,103] 665. Дүркіреп – бұл түбек – күркіреп [1,111] 666. Дүркіретеді – бүркіп өтеді [1,9] 667. Дүрмек те жоқ – кімге өкпелеп – бір көк терек [1,114] 668. Дүрмекке көңіл – бұл неткен өмір [1,171] 669. Ділмәрің емес – құрмады кеңес [1,46] 670. Дін аман – жыламан – шығарам [1,179] 671. Дінді білдім – құлдық ұрдым – мың құбылдың [1,169] 672. Дінім хақ – қыбырлап – сыбырлап [1,157] 673. Дір-дір етті - ырғып өтті - жұлды, кетті - бұрды бетті [1,311] 674. Дірілдеп – қыдыр деп – ұрын кеп [1,17] 675. Егілуді – төгіп уды – жеңілуді [1, 261] 676. Егіліп жүр – желігіп жүр [1,111] 677. Езілгені – сезім көлі – өзіндегі [1,75] 678. Езілед – тезірек – кезі кеп [1,372-373] 679. Езілме – өзімде [1, 278] 680. Екенсің – не етерсің [1,362] 681. Екенің – не теңін [1, 263] 682. Ел арасы – төре басы – деді ағасы [1,162] 683. Ел бағы – мен дағы [1,359] 684. Ел біледі - ердің ері - сендіреді [1,325] 685. Ел де қалып – жерлеп алып – мен де барып [1,128]

1. Ел деген – тербеген [1,120] 687. Ел ел ме – келерде [1, 215] 688. Ел есінде – көресің бе [1, 256] 689. Ел жаққа – жегжатқа [1.227[ 690. Ел көсемді – келмес енді – ол кешенді [1,375] 691. Ел күллі – желпінді – тер тұрды [1, 93] 692. Ел қонбаса – көлдер де аса – ең болмаса [1,105] 693. Ел қонған – жөн болған [1,49] 694. Ел менде – келгенде [1,209] 695. Ел мұны – белгіні [1,352] 696. Ел өкпе – керек пе [1,119] 697. Ел сенер – келсе егер [1,26] 698. Ел таппай – жер таппай – жол таппай [1,370] 699. Ел тұрды – желпінді[1,203] 700. Ел халық – өр барып – тең дарып [1,136] 701. Ел шаршап – мен сол сәт [1.251[ 702. Ел шындығын – жершілдігін [1, 98] 703. Елге барам – көрмеді анам – өлде маған [1, 259] 704. Елге мүлдем – ер көңілмен – мен де күлгем [1, 254] 705. Елді алалап – жерге қарап [1, 283] 706. Елдің мүмкін - келдің мүмкін - бергін мұртын [1,340] 707. Елдің іші – жел дыбысы – ең дұрысы [1,85] 708. Елеме – немене [1,119] 709. Елік құрбым – нені ұқтырдың – келіп тұрмын [1,16] 710. Еліктің – келіп кім – деп ұқтым [1, 20] 711. Елірмелеп – менің бөлек – Өмір керек [1,71] 712. Емен-терек - көлеңке боп - неге ертерек [1,317] 713. Емес мұңды – сен ешкімді– елес түнгі [1, 265] 714. Емеспін – көк өскін – жоқ ешкім [1.221[ 715. Емі не мұның – менің өмірім [1,189] 716. Енеді ішке – көк егіске – жол еңіске [1,86] 717. Ең жаһыл – деп жатыр [1,365] 718. Ең түпке асып – желпіп, қасып – ентік басып [1,243] 719. Еңіреп – деді көп [1,306] 720. Ер арқалап – тері арқалап – өнер‐ талап [1, 301] 721. Ер бұл ерек - елді демеп - берді кенет [1,316] 722. Ер езін – мен Өзім [1,58] 723. Ер елім – деп едім [1,372] 724. Ер көңілдің – желдерімнің – сен не білдің [1, 101] 725. Ер Қаған – бер маған [1,364] 726. Ерегеспе – жер емес пе – төбелеске [1, 300] 727. Ерек далам – бөлек ғалам – керек маған [1, 272] 728. Еренім – сен едің – демедім – мен едім [1, 92] 729. Ересен – демесең [1,57] 730. Еркін білген - сертім бірден - өлтірдім мен [1,336] 731. Еркін кеп – селкілдеп – желпілдеп [1,74] 732. Ерліктің – енді ұқтым [1, 264] 733. Ермекке – келмекке [1,55] 734. Ерте біз – ерке қыз [1,218] 735. Ертегі етіп – еркелетіп [1,89] 736. Ертекті – серт етті [1, 276] 737. Ертеңді – ерте өлді [1, 253]

1. Ертесін – көрпесін [1,121] 739. Ерінбен – дедім мен – жерімнен – көңілмен – сенімнен [1,117] 740. Есебіне - өсе, міне - есегіне - есері де - кесегіне - шешені де [1,334] 741. Есептеп – өсед деп [1,56] 742. Есептеп – шешед деп [1,307] 743. Еске алып – кеш қалып [1, 99] 744. Ескі ұғым – кеш бүгін [1, 204] 745. Ескім еді - естіледі - көшті бері [1,318] 746. Ескін өксіп – кескілеп шық – бес түлеп шық [1,72] 747. Ескірсін – естірсің [1,23] 748. Еспе құм еді – көшкелі бері [1,37] 749. Есіл арман – көшіп алдан – есіне алған [1,54] 750. Есіл өнер – көшің егер – кешіре гөр [1, 301] 751. Есіл інің - хошы бүгін - несі мұның [1,340] 752. Есімде – бесінде [1,8] 753. Есінеп – осы деп [1,44] 754. Есірген күй – кесілген күй – көшірген күй [1,70] 755. Есіре –төсіне [1,230] 756. Етегі – кетеді [1,46] 757. Етпеді – деп мені [1,121] 758. Етпек керек – жетпек демек – текке өкпелеп [1, 254] 759. Жабыға – сағына [1,83] 760. Жабығар – тағы бар – зары бар – сары нар [1, 260] 761. Жабықты – жарық‐ ты [1, 100] 762. Жабықты – жарық‐ ты [1, 101] 763. Жабылар – тағы бар – табылар [1,150] 764. Жағаласып – далаға шық – қара басып [1,239] 765. Жағалауда әман – жаңа лаулаған [1,37] 766. Жағаңда – заманға [1,227] 767. Жағасы – ағашы [1,122] 768. Жағасы – баласы [1,11] 769. Жағасына – аласұра – шарасына [1,213] 770. Жағасында – арасында – барасың ба [1,33] 771. Жағасында – санасында – арасында [1,182] 772. Жағып алау – сағынам‐ ау, танымады‐ ау [1,114] 773. Жадымда әлі – сағынғалы [1, 94] 774. Жадымда бәрі – сағым даланы – ағындар әні [1,103] 775. Жадына алып – тағы налып – әрі барып [1.242[ 776. Жаз маған – маздаған [1, 101] 777. Жазамын – қазағым [1.248[ 778. Жазған ара – азғанаға – мәз болады, ә [1, 269] 779. Жазғыр көлді – мәз күндерді – жазғым келді [1, 91] 780. Жазығында – қазығында [1,16] 781. Жазылатып – азынатып [1,185] 782. Жай гүлдер – айдын көл – қайырын көр [1,17] 783. Жай қалар – айта бар [1,57] 784. Жай таба ма - қайта қара - майханаға [1,335] 785. Жай ырғалық – пайымдалық – дайындалып [1, 100] 786. Жайға дәйім – қайда ағайын – айналайын [1,75] 787. Жайға тағы – айдатады – қайнатады [1,144] 788. Жайған шағы – айналса әрі – қаймалшаны [1,43] 789. Жайды ұғыстық – айрылыстық [1,102]

1. Жайласып түн – сайда шықтың – Байдашевпін [1,54] 791. Жайлы орын – ай менің 792. Жайлылығына – айныды құда [1,118] 793. Жайнап қыр – сайрап құр [1,173] 794. Жайсын бір – байсын қыр [1,150] 795. Жайық боп – тайып кеп – лайық деп [1, 269] 796. Жайылып – айырық [1,304] 797. Жайылып – қайырып – айырып [1,136] 798. Жайылып барып – айырықтанып [1,67] 799. Жақсы ағаны – бақшадағы – ақша нары – пәк саналы– ақ самалы–жатса дағы [1,308] 800. Жақсы ақынын – ақ шатырын – мақсатының [1,34] 801. Жақсы ұлдар – жатсыңдар [1,372] 802. Жақсыңмен кел - нәпсіңмен кел - тапсын көр, көр [1,338] 803. Жақта анау – ақ қар‐ ау [1, 99] 804. Жақұт түрлі – ақық гүлді – атып тұрды [1,243] 805. Жал бітіп – шаңғытып [1,164] 806. Жалақтап – алақтап [1,304] 807. Жаланған – сан арман [1,130] 808. Жалаңдап – амалдап [1,188] 809. Жаласын да – борасында – нанасың ба? [1,102] 810. Жалбыр бұлт – жаңбырлы ғып – талдырды үміт[1,34] 811. Жалғайды әман – алдайды Адам [1,356] 812. Жалған атақ – малға матап – арман атап [1, 258] 813. Жалған ба –арманда [1,351] 814. Жалғап әрі – зар қағады – алданады [1,309] 815. Жалғастырады – алмастырады [1,9] 816. Жалғасып -алмасып - дәм-нәсіп [1,322] 817. Жалғыз боп – бармыз деп – қарбыз жеп [1, 282] 818. Жалғыз ер – таңғы жел [1,77] 819. Жалдап кіл – арбап тұр [1,365] 820. Жалды кернеп – салды да өрнек – алдымен кеп [1, 254] 821. Жалқы етіп – тәрк етіп [1, 289] 822. Жалқысың - жартысын [1,311] 823. Жалмаған – қалмағам [1, 285] 824. Жалпыға – халқыма [1, 279] 825. Жалт еткен – қарт әкем – мәрт еткен [1,129] 826. Жалт қарап – ақ қанат [1,175] 827. Жалықтым – алып күн [1,148] 828. Жалықтым – барып Күн [1, 277] 829. Жалын құшақпын десеңші – сабырлы шақпын десеңші [1, 95] 830. Жалында – барында [1, 289] 831. Жалында келген – қанында келген [1,137] 832. Жалындым – жанымның [1,23] 833. Жалыны кем – жарығымен – әмірімен [1,224] 834. Жамырап құр – шаңырақ бұл – Тәңір атқыр [1,147] 835. Жан ағам әлек – қалаға ма деп – сары ала кенеп [1,251] 836. Жан анамның – оралармын – сол ағамның [1,7] 837. Жан қарындастар – алманы нұсқар [1,118] 838. Жан тәтті – қан қатты [1,135] 839. Жан, апа - сал, апа - таң ата - Баба ататағы, апа [1,328] 840. Жанады күн – бала күнім [1,68] 841. Жанарға – қарарда – жарар ма [1, 266]

1. Жанарларыңа – ғаламда мына [1,27] 843. Жанартау – самарқау [1,153] 844. Жанары – барады [1,356] 845. Жанарымменен – жаралы үнменен [1,38] 846. Жанарын – тамағын – қарағым [1,212] 847. Жан‐ дене – сәндене [1,90] 848. Жан‐ жағы – вокзалы [1, 282] 849. Жан‐ жақта – жаңғақ па [1,123] 850. Жануар – жабылар [1,18] 851. Жаныма – шалыңа [1,56] 852. Жанымен – әріден – бәрінен [1,178] 853. Жаныммен – қаныммен – барыммен [1,26] 854. Жанымнан – таңылған [1, 265] 855. Жаңа әлем – аға мен – қара мең [1,132] 856. Жаңа бәрі – табалады – бағанағы [1,243] 857. Жаңа биін - дала күйін - ала құйын [1,316] 858. Жаңа ұққандай – Салық барлай – ағытқандай [1, 300] 859. Жаңағы – табады [1,189] 860. Жаңалап – жамағат [1,205] 861. Жаңасы – қарашы – шамасы [1,115] 862. Жаңасында – жағасында – арасында – нанасың ба [1,179] 863. Жаңбырдың – тандырдың [1,49] 864. Жаңбыры – барлығы [1,121] 865. Жаңбырымды – Таң бүгінгі [1,159] 866. Жапанда – қатарға – шаһарда [1,108] 867. Жар қамыс – ар‐ намыс [1.226[ 868. Жарадар – ала қар – саба бар – жағалар [1,118] 869. Жаралғандай – тарамдалмай – жарам қандай [1, 299] 870. Жаралы – жанары [1,27] 871. Жаралы күн – бала гүлін – нала‐ мұңын [1,19] 872. Жараңа таң – маған атам – сағана там [1,65] 873. Жарған өзек – арманы өжет – алма‐ кезек [1,308] 874. Жарияға – дарияда [1,47] 875. Жарқабағы – қанталады – қолқалады [1, 302] 876. Жарқылды аңғар – салқындаңдар – антұрғандар [1,78] 877. Жарлы ма – зарлы ма – алдына [1,209] 878. Жарлықпен – жәндіктен [1,350] 879. Жартасым – алқасын [1,130] 880. Жартысы да - талқысына - дәл тұсына - жалқысына - арты, шүбә [1,320] 881. Жаршылары ма – тамшыларына [1,25] 882. Жарығым-ай – тағы, Құдай – Тәңірім-ай [1.235[ 883. Жарық күн – ғаріп түн – халықтың [1,151] 884. Жарық күн деп - халықты үндеп - Салықпын деп [1,315] 885. Жарық неткен – ғаріп боп мен – қалып кеткен [1,176] 886. Жарыққа кеп – Салық кенет – салып бөлек [1, 298] 887. Жарықта – қалып па [1,55] 888. Жарықта анау – жалықпады‐ ау [1,358] 889. Жарықтық – жалықтық – табыт қып [1,355] 890. Жарықтық – қарық қып [1,56] 891. Жарықтық ел – анық білер – барып түгел [1,191] 892. Жарып бөле - алып кеме - Салық бөле [1,311] 893. Жарыса ағам – тағы шамаң – бәрі содан [1,222]

1. Жарыса ән – танысам [1,44] 895. Жас атан – асатам [1,227] 896. Жас қазаққа – басқа жаққа [1,68] 897. Жас қылықты арман – бастығып қалған [1,37] 898. Жас шыбық – басшы ғып [1,251] 899. Жасанып – қасарып [1, 289] 900. Жастарға – қақсалға [1,248] 901. Жасығын – асылын [1,307] 902. Жасыл бел – қашырды ол [1,168] 903. Жасыл маң – басымнан [1,173] 904. Жасымда – басында [1,77] 905. Жасырын – ғашығын [1, 276] 906. Жат болып - тақ болып [1,333] 907. Жат қонақтан –жалт қаратқан – Аттан! Аттан! [1,239] 908. Жатам бір – а, тағдыр [1,127] 909. Жатамыз – апамыз [1,120] 910. Жатқа аса – жақпаса [1,356] 911. Жатқанда – тапқанда [1,26] 912. Жатқандай – ақ маңдай – бақтардай [1,44] 913. Жатпақ ұл – шақта бұл [1,77] 914. Жаттаған – шаттанам [1, 279] 915. Жаттағаным – ақ даланың [1, 94] 916. Жаттап ек – баққа кеп [1,90] 917. Жаттап келіп – тап‐ тап беріп [1, 283] 918. Жатты үйіре – пәк күйіне – ақ дүние [1,106] 919. Жатыр, әні – топырағы – сапырады [1, 297] 920. Жау күткен - әуліккен [1,330] 921. Жау қайыра – тауды ойыма – баурайына [1, 67] 922. Жау сынды – таусылды – даусымды [1,140] 923. Жаужүрек – мәужіреп [1,189] 924. Жаулайтын – аумайтын [1, 94] 925. Жаулық па еді – әулікпелі – сәурік торы [1,30] 926. Жаумай-ақ – саудай-ақ [1,181] 927. Жауыннан көп – дауыл бар деп – ауылдан кеп [1,141] 928. Жәйтті көріп – айтты делік – қайттым өбіп [1, 257‐ 258] 929. Және бір – бәле бұл [1,248] 930. Жебе боп – көбелек [1,181] 931. Жебелеп - шегелеп - не керек [1,331] 932. Жебені де – керегі не – төбе міне [1,19] 933. Жебеші – төбесі – демеші – егесі [1, 260] 934. Жек көретін – дөп тебетін – көп төбетін [1,199] 935. Жек көріп – кектеліп – кептеліп [1, 282] 936. Жеке мұң – мекенін – екенін [1,215] 937. Жекіріп – өтірік – кекіріп [1,214] 938. Жел болады – кем қонады – кең қораны [1,176] 939. Жел де керім – жер дегенің – дөңгелегін [1, 293] 940. Жел есті – кеңесті тең өсті – емес‐ ті [1, 266] 941. Жел кетеді – ел мекені – көлдетеді [1,177] 942. Жел көңілдім – ер көрінгің – мен де дүрмін [1,196] 943. Жел түрсе - өлтірсе [1,322] 944. Жел ұрып – еліріп [1,185] 945. Жел үні – желіні [1,79]

1. Жел шұнақ – берсін‐ ақ [1,134] 947. Желге аят –мен бояп [1,207] 948. Желге қыр – көлде тұр – көр де тұр [1, 94] 949. Желге ұша берген – мен құсап әбден [1,146] 950. Желгендер – мергендер [1,80] 951. Желдей кей күн – келгендеймін [1,159] 952. Желдер де – келгенде [1,8] 953. Желді күндей – кеңдігім бе-ей – терлігіндей [1,163] 954. Желегін күн – кең өңірдің – сене білгін [1,72] 955. Желерде – өлеңге [1.232[ 956. Желкен ғып – өртендік – көркемдік [1,81] 957. Желкесіне – серкесі не – ертесіне [1,45] 958. Желпіп өткенде – толқын өпкенде [1,90] 959. Желі боп – төңірек – мені деп [1,111] 960. Желігіңді - өміріңді - нені білді [1,315] 961. Желік тарар – беріп хабар – келіп қалар [1,51] 962. Жеміт деп – көлік деп [1,127] 963. Жеңді олар – сол болар [1, 92] 964. Жеңіліспен – көңіл үстем–дедім іштен [1,145] 965. Жеп мені – етпеді [1,209] 966. Жер ғып не – ерлік пе [1,358] 967. Жер көрдік – сенделдік [1,196] 968. Жер қаракөк – жел бала боп – мен ғана деп [1,149] 969. Жер құрғамақ – теңбіл қанат – «мен мұндалап» [1.202] 970. Жер науаны – ем дауаны – кембағалы [1,310] 971. Жер нәрі – сен дағы [1, 94] 972. Жер осы – бедесі [1,61] 973. Жер тіпті – ентікті [1,46] 974. Жерге мүлде – жөргегінде – көргенімде [1, 259] 975. Жерден бұл – көркеуде ұл [1,174] 976. Жерді ойлап – бел байлап [1,46] 977. Жерлерді - сен де енді [1,164] 978. Жерлікпін – енді ұқтым [1, 263‐ 264] 979. Жерідім – өлі күн [1, 275] 980. Жерім деп – тегім деп [1,350] 981. Жерімен – төрінен – желімен [1,69] 982. Жеріміз бар - төгіп ызғар - дегіміз бар [1,325] 983. Жет, ерім – не екенін [1,351] 984. Жетеді – шеті еді – етегі – кетеді [1,160] 985. Жеткен дара – көктем ғана [1, 280] 986. Жеткен келіп – өктемденіп – көктен келіп [1,35‐ 36] 987. Жеткен тарап – еткем талап – бек мархабат [1,375] 988. Жеткенін – өктем үн – деп пе едің [1,194] 989. Жетпегірлеп - кеткенің деп - көкте - күн деп [1,335] 990. Жетпедің – не еткенің [1,76] 991. Жетті әлгі – кеп қалды [1,46] 992. Жеттім мен – кеп кірген [1,49] 993. Жетуді әсем – етуге сен [1,7] 994. Жеті жұлдыз – екі жұлдыз [1,115] 995. Жеті рет – шеті кеп – сетінеп [1,115] 996. Жетілді – секілді [1,66] 997. Жетіүңгірім – екінді күн – секілдімін [1,29]

1. Жинадың - жинадым [1,343] 999. Жиылып ап – бұйығы бақ – қиынырақ [1,224] 1000.Жиын кілең – қиын білем – түйінді мен [1, 254‐ 255] 1001.Жиын таң ба‐ ау – биін таңдау – үйім тарлау [1, 267] 1002.Жиындының – үйірлінің – үйіндінің [1,170] 1003.Жиырма бес – қиын да емес [1, 280] 1004.Жиырылып, шүйлігіп [1,321] 1005.Жоғалтты – қолатты [1,10] 1006.Жоқ әлі – болады [1,188] 1007.Жоқ болғанымды – оқталғаныңды [1,104] 1008.Жоқ бүгін деп – өтті күндеп – деп күбірлеп [1,241] 1009.Жоқ қайғы - қорықпайды [1,323] 1010.Жоқ қысылып - көп түсініп - кетті шығып [1,337] 1011.Жоқ менде – кеткенде [1,8] 1012.Жоқ менде – өткен бе [1,371] 1013.Жоқ өмір - неге-дүр [1,323] 1014.Жоқ тыным – өткір үн – кеп мығым [1,125] 1015.Жоқ, бұл «Адай» - отты қалай - көк тұмадай [1,312] 1016.Жоқ, ұқпай ма – қорытпай ма [1, 283] 1017.Жоқты іздеді – жеткізбеді – өткіз мені [1, 101] 1018.Жол бар деп ем – қорғанменен – болғанменен [1,345] 1019.Жол баса – болмаса [1,356] 1020.Жол көрдім – қор болдым [1,232] 1021.Жол қылдым баба – болдырдым баба [1,353] 1022.Жол шегерде – ол сөнер ме – болса егер де [1,24] 1023.Жол шығады – мол шуағы – көрші кәні [1,155] 1024.Жолағы – сол әлі – қонады [1,125] 1025.Жолай тар – оны айтар [1,365] 1026.Жолатпай – оратпай [1,164] 1027.Жолдар ана – қорлана ма – сол молада [1,165] 1028.Жолдар-ай – сондағы-ай [1,168] 1029.Жолдары кіл – толғаны бұл – ол дағы бір [1,143] 1030.Жолды ойлап – сол бойда‐ ақ [1,83] 1031.Жолдың құнын – болдың бүгін – солғын гүлің [1,222] 1032.Жолдың щетіне - әжім-әжім бетіне [1,163] 1033.Жолшы‐ күн – сол суын [1,79] 1034.Жолы ауыр ма – бодауында – сол ауылда [1,22] 1035.Жолы бар – онын ал [1,349] 1036.Жолы шұбар – онысы бар – борышы бар [1,111] 1037.Жолығар – жөні бар [1.205[ 1038.Жолықпадың – торыққаның – соны ұқпадың [1, 100] 1039.Жолымда – соңымда [1,18] 1040.Жолыңнан – соңыңнан [1, 278] 1041.Жонды ұғасың – жолды ұғасың – домбырасын [1,64] 1042.Жоннан әрі – ол қалады – сол болады [1,191] 1043.Жоны аппақ қыр – қонақтап тұр – сораптап бір [1,51] 1044.Жоны ағарып – мола барып – қораланып [1.206[ 1045.Жорға бар – ол қалар[1,58] 1046.Жорға міндім – жолға міндім – сорға кірдім [1,132] 1047.Жорға сан – болмасам [1,365] 1048.Жорғалады – жол барады – ол қаланы[1.209[ 1049.Жосыла – осы ма [1,168]

1050.Жотаға – (о, тоба) [1,55] 1051.Жотаға – о тоба [1,306] 1052.Жотадайын – өт, ағайын – ботадайын [1, 269] 1053.Жөн солай – сол шақ-ай [1.218[ 1054.Жөндеп ерін – шөлдегенін – ол дегенің [1,51] 1055.Жөнеді – дегені [1,121] 1056.Жөнімен – өңінен – тегі мен [1, 93] 1057.Жөнімен – шөлінен [1,134] 1058.Жуамын – туарын [1,227] 1059.Жұлдызды көк – бір құзды кеп – тұрғызды кеп [1,36] 1060.Жұлқырда – шұңқырға [1,185] 1061.Жұмақтағы – бірақтағы [1, 284] 1062.Жұмысқа – бұрышқа – дұрыс па[1,117] 1063.Жұрт дауда – ұйықтауға [1,189] 1064.Жұрт емес – Түркіемес [1,363] 1065.Жұрт ұлы – бір күні [1, 279] 1066.Жұртты мен – қырт кілең [1,205] 1067.Жұрттың көңілі – ұқтың ба енді [1, 256‐ 257] 1068.Жұртымнан – былтырдан [1.250[ 1069. Жұтпасындай – тұтқасындай – шықты осындай [1,169] 1070. Жүгір, жүгір - күбірді бұл - кідір, кідір [1,342] 1071. Жүгірді – бүлінді [1,10] 1072. Жүгірді – түнімді [1,61] 1073. Жүгіріскен – тынып іштен – күліп үстем [1,162] 1074. Жүдеп нар – жүрек бар [1,131] 1075. Жүдеу белді – білеуленді – біреулерді [1,72] 1076. Жүз ботаны – сізге тағы – сыздатады [1,19] 1077. Жүзден делік - сіздер келіп - бізден бөліп [1,325] 1078. Жүзімді – сызылды [1,87] 1079. Жүзің ол күн – түзілер мұң – үзілермін [1,212] 1080. Жүйесіз – күлесіз – білесіз [1,158] 1081. Жүлгеге кеп – бір керемет – бірдеңе деп [1,63] 1082. Жүр Ерім – түменің [1, 204] 1083. Жүр енді – бұл елді [1, 92] 1084. Жүрді міне – бір‐ біріне [1,7] 1085. Жүрегі – дін еді [1,357] 1086. Жүрегім нұрын – тіледім бүгін [1,25] 1087. Жүрегіме – үреді де – Күн еліне [1,175] 1088. Жүрегін – ұлы оның [1,136] 1089. Жүрегің еді – біледі мені [1,37] 1090. Жүрексініп – жүдеп, сынып – түнеп шығып [1,244] 1091. Жүрмегін – бұл келін – білгенін [1,69] 1092. Жығылып - жүгіріп [1,321] 1093. Жығылып – шұбырып – Ұлы Үміт [1,50] 1094. Жықты қанша – мықты болса [1,358] 1095. Жыл құсымен – жүрді ішінен – дүрбісімен [1,34] 1096. Жыл өтеді – түлетеді – бұл екеуі [1,245] 1097. Жылады – тұрады [1,251] 1098. Жылай кеп – Құдай боп [1,372] 1099. Жылай ма – құлай ма – Құдайға [1,355] 1100. Жылан деп – шығар деп [1,371] 1101. Жылан нақ – бұраңдап [1,185]

1. Жылан пірі - шығам түбі - бұралқыны [1,336] 1103. Жыланға –бұларға [1,365] 1104. Жылап көкке – құрақ‐ көкке – дұға етпекке [1, 297] 1105. Жылап тұрып – бір ақ түбіт – құлақ түріп [1,12] 1106. Жылда күздің – Сырда біздің – құрмаңыздың [1,28] 1107. Жылдарды – құмдарды [1,166] 1108. Жылқы кетті – дүркіретті – жұрты кекті [1,235] 1109. Жылқыңды ал да – мүлкім бар ма – ұмтылғанда [1,235] 1110. Жылу ғып – сұлулық [1,27] 1111. Жылы күн – ғұмырым [1,173] 1112. Жындана – гүл қала – бір бала [1,151] 1113. Жыр айтып – мұны айтып [1,79] 1114. Жыр аңыз – бір абыз [1.204[ 1115. Жыр ғой бұл да – түн қойынында [1,86] 1116. Жыр да аса – құрғаса [1,48] 1117. Жыр елі – кіреді [1,153] 1118. Жыр керіп – бір керіп [1,87] 1119. Жыр оқып – дір етіп [1, 278] 1120. Жырақ қалып – құлап барып – сияқтанып [1, 284] 1121. Жырақпыз – бірақ біз [1,166] 1122. Жырақпын деп – сыбап күндеп – бірақ кім боп [1, 272] 1123. Жырақтың да - тұрақ - мұнда - бір-ақ тұлға [1,325] 1124. Жыр‐ анам – дін аман [1,110] 1125. Жырау көшін – мынау бесін – «Уау» десін [1,197] 1126. Жырлағанда бақ – тыңдағанда алап– күл маған қарап [1,103] 1127. Жыртқышты – ылқ түсті [1,373] 1128. Жыртылса – ұмтылса [1, 276] 1129. Жыртыпты олар – мылтық та бар [1, 256] 1130. Жыры біткен – құнығып мен – ұлылықпен [1,21] 1131. Жырымды ұқ – бұрым ғып [1,88] 1132. Жырында – шынында [1, 288] 1133. Жырынды қүздің – тығылды біздің – бұрымды қыздың [1,216] 1134. Жібек көйлек – түнекетей деп – жүректей боп [1,41] 1135. Жіберді – бұл енді [1,56] 1136. Жіберем – бір өлең [1,23] 1137. Жібермеген – шідерлеген [1,219] 1138. Жігіт күнім – тұнықтығын [1,103] 1139. Жігіт‐ көктем – тұнық көкпен – кіріп кеткен [1,65] 1140. Жік шықты –бықсықты [1.232[ 1141. Зайыбы – айыбы – қайыны [1,198] 1142. Зайырлы ел боп – қайыр бермек – дайын көр деп [1, 295] 1143. Залалға еш – саған қош – адал дос [1, 280‐ 281] 1144. Замана – жараға – садаға [1, 289] 1145. Заман‐ ай – абалай – табалай – қарағай [1, 264] 1146. Заман‐ ай – алағай – қарамай [1,371] 1147. Заман-ай – танадай [1.203[ 1148. Заманақыр – бара ма тіл – қарада тұр [1, 258] 1149. Заманалар – дара қалар – ағада бар [1,74] 1150. Заманды айт - адамды айт - қағанды айт - қамалды айт [1,330] 1151. Заң бүгін – барлығын [1,142] 1152. Зары бар, апа – салып ал, апа [1,361] 1153. Заты бауыр – ақын ауыл – батып ауыр [1, 262]

1. Заты ұлдың – қатынның [1,128] 1155. Заты, біреу – ақылы кем [1, 256] 1156. Затын біз – ақын қыз [1, 288] 1157. Затында – Ақынға [1, 285] 1158. Зәрінен - бәрінен [1,323] 1159. Зергері – сен мені [1, 285] 1160. Зердің де – көрдің де [1,10] 1161. Зерігер – сөгілер [1,59] 1162. Зобалаңы – одан әрі – сол араны [1,374] 1163. Зор санаумен – сонша баумен – болсам‐ ау мен [1,78] 1164. Зорға көнді – ол да келді – болған енді [1,41] 1165. Зорлана – «Волгаға» [1.247[ 1166. Зықымды – ұтырлы – сықылды [1, 281] 1167. Зымыраған – құбыладан [1.210[ 1168. Зырласын – құрмасын [1,130] 1169. Зілмән есік – тұрған өсіп – тырнап, осып [1,240] 1170. Иә, пірім – қия түбін – миятымын [1,246] 1171. Ибалы – қинады [1,87] 1172. Иеңмен – ием мен [1,232] 1173. Илан дағы – жинал, кәні – сыйған бәрі [1,27] 1174. Иреңдеп – сүйреңдеп [1,203] 1175. Исінбей – гүл сүймей [1,233] 1176. Иіре – үйіне [1,49] 1177. Кәрі шыңды – әрі ысырды – қаны сынды [1,113] 1178. Кәрін көріп - мәлін болып - жалын болып [1,313] 1179. Кедейлерің - көбеймедім [1,343] 1180. Кедеймін – не деймін [1, 256] 1181. Кедейсіңдер – не дейсіңдер – дегейсіңдер [1, 262] 1182. Кез келген – сөздермен [1,358] 1183. Кезеді көлді – сеземін енді [1,61] 1184. Кезеретін – өзі өлетін [1,84] 1185. Кезеріп – сөз еміп – өзі еріп [1,76] 1186. Кезі маған – безіп одан – сезіп әман [1,206] 1187. Кезім‐ ді – кежірді – өзімді [1,109] 1188. Кей кез бір – ей, Мезгіл [1,190] 1189. Кей күн күліп – мейірімділік [1,110] 1190. Кек пе екен – көп пе екен – өтті әкем [1,131] 1191. Кектене ме – жек көре ме - өкпелеме [1,176] 1192. Кектеніп, күлдім – жек көріп тұрдым [1,252] 1193. Кекілді – секілді [1,181] 1194. Кел, кәні – жерге әлі – сен дағы [1,115] 1195. Келбетті – ол кетті [1,66] 1196. Келгенде – шерменде [1,361] 1197. Келгенде ол – зергерлер [1,58] 1198. Келді көктем – ерні кепкен [1,89] 1199. Келді күн – енді, ұлым [1,58] 1200. Келді оның – көргенін [1,373] 1201. Келді саған – сенгіш адам – енді содан [1,40] 1202. Келеді - кен еді [1,321] 1203. Келеді – себебі [1,247] 1204. Келеді –керегі [1,181] 1205. Келеді қаздай – шеменің аздай [1,37]

1. Келекең мынау – мен екенмін-ау [1,223] 1207. Келемеж бұл - жоқ елес құр - жөн емес-дүр [1,325] 1208. Келесі күн – ел осының – көресінің [1,45] 1209. Келмеді – ел мені [1,110] 1210. Келмеді ме – жерледі ме – елге міне [1,34] 1211. Келмейді хатым – өлмейді ақын [1,104] 1212. Келсе бірдей – керсеніндей [1, 94] 1213. Келте де болды-ау, ой, заман - желкеме қонды-ау, ой, заман [1,321] 1214. Келтірді бау‐ бақ – еркін бір аунап – мен тұрмын аулақ [1,252] 1215. Келіп мен – желіккен [1,232] 1216. Келіп мен – неліктен [1,142] 1217. Келіппіз – дедік біз [1.204[ 1218. Келісімен – көп ісімен – деп ішінен [1,41] 1219. Келісіммен – тері сіңген – мен ішімнен [1, 296] 1220. Кемерді – төменді – оны енді [1,150] 1221. Кемесі – о несі [1,73] 1222. Кемесіне – мені есіңе – Келесіне [1,152] 1223. Кеміді – теліді [1,110] 1224. Кенелдім әман - не көрдім одан [1,343] 1225. Кенен күш – ерен құс [1, 263] 1226. Кенен ұл – неге‐ дүр [1, 275] 1227. Кененім – мен едім [1,76] 1228. Кең дала – жел ғана – сенде аға [1,109] 1229. Кең деді – сен мені – жөн бе еді [1,157] 1230. Кең кеуде – бергенде [1,26] 1231. Кең құшақ – мен құсап [1,146] 1232. Кең қырды – белгімді [1,351] 1233. Кең сорды – ең соңғы – мен сорлы [1,164] 1234. Кең сорды – жел сорлы [1,233] 1235. Кең ұлдар – көңіл бар [1,251] 1236. Кең ішін – мен үшін [1, 268] 1237. Кеңеседі – жел еседі – емес еді [1,60] 1238. Кеңесер – жел есер [1,11] 1239. Кеңеспек – емес деп [1,44] 1240. Кеңістік – өріс қып – егістік [1,214] 1241. Кепкен шал боп – тепкен шал боп – кеткен шаң кеп [1,238] 1242. Кептіріп – өтті іліп – деп күліп [1,138] 1243. Кер үлек – желіп өт [1,364] 1244. Керегені – өрер еді – ел өнері – көнереді – бөлегелі [1,16] 1245. Керегенің – көрер едім – төбелерім [1,12] 1246. Керегнің - көрер едім - неге мені [1,336] 1247. Керегі не – төре міне – тереңіңе [1,38] 1248. Керегіп – берелік – көгеріп [1,193] 1249. Керемет – берер ед [1,224] 1250. Керемет – көбелек [1,181] 1251. Керемет – не керек – шегелеп [1,198] 1252. Керемет күн – неге еттім - өлең еттің [1,200] 1253. Керең қыр – деді ер бір [1,308] 1254. Керме көрмей – көлденеңдей – сен де мендей [1,184] 1255. Керме өлең - көлденең [1,330] 1256. Кері аққанның – сені атқанның – бөлек қалдың [1, 91] 1257. Кері қайт – көңіл айт [1,116]

1. Керік тау – төгіп бау – келіпті-ау [1,211] 1259. Керіле кеп – тегі, бөлек – деді кенет [1,191] 1260. Керіп кеткенде – өріп бөктерге [1,9] 1261. Кестелері – кеш келеді – өскен еді [1,202] 1262. Кетемін не – екенін [1,354] 1263. Кетерін білем – екенімді мен [1, 279] 1264. Кеткен қау – көп көрді‐ ау [1,308] 1265. Кеткен осып – көп төбешік – өкпелесіп [1, 296] 1266. Кеткенді – бөктерді [1,57] 1267. Кеткенмін – көп көрдім – өткен күн [1,140] 1268. Кетпегін – өткенін [1,57] 1269. Кетсем мен деп – топ шеңгел кеп – тепсеңді өрлеп [1,182] 1270. Кетсең де –көп сенде [1,205] 1271. Кетті бәрі – жоқпын әлі – кеп тұрады [1, 268] 1272. Кетті деп сөкті кеп [1.248[ 1273. Кетті өліп – көп болып [1,371] 1274. Кетірді – секілді [1,83] 1275. Кеш түлеп – ескі дерт [1, 100] 1276. Кешкен ем елес – ештеңе де емес [1,184] 1277. Кешкі дала – ескі қала [1,210] 1278. Кешім ед – есінеп [1, 255] 1279. Киелі еді – сүйенері – жиі енеді [1,38] 1280. Көбейсін де – демейсің бе – өгейсінбе [1,197] 1281. Көбейттің - кеңейттім [1,343] 1282. Көбелек қар – себелеп қал – келеді аттар [1,13] 1283. Көбесі – неге осы [1,168] 1284. Көбі егіз – сенеміз – келеміз [1.202[ 1285. Көгерем бе кеш – Төлеген де емес [1,25] 1286. Көгінен – қолымен [1,355] 1287. Көгіс түрге – теріс мүлде – жер үстінде [1, 271] 1288. Көз қырын сап – өз күнім шат – сөзді бір сәт [1,222] 1289. Көз ілмей – өзіңдей [1,25] 1290. Көз ілмей – сөзімдей – өзіндей [1,200] 1291. Көз іліп – сезініп [1,49] 1292. Көздегеннің – төзген ермін – өзгелердің [1, 267] 1293. Көздеп көр – өзбектер [1,88] 1294. Көзі нұр – сөзі бұл – өзі бір [1,154] 1295. Көзімді – созылды [1,7] 1296. Көк балғын – жоқтардың [1,119] 1297. Көк мұзда – жоқпыз ба [1,166] 1298. Көк өскін – емеспін [1, 253] 1299. Көк өскін – емеспін [1,168] 1300. Көк өскін – мені ешкім [1,146] 1301. Көк Тәңірі-ақ - жетпеді нақ - өткені хақ [1,318] 1302. Көкала – қоғаға [1,148] 1303. Көкешім – екесің [1.205[ 1304. Көкке келдім – деп пе екенмін [1,355] 1305. Көкке қол – кетпек ол [1,356] 1306. Көкмойнақ ат – от байлап ап – қақпай қанат [1,70] 1307. Көкте Құдай – төккен ұдай [1, 283] 1308. Көктем бе – өткенге [1,146] 1309. Көктем боп қал – жеткен хаттар – кеткен бақтар [1,222]

1. Көктем кеп – бөктерлеп – өткен жоқ [1,116] 1311. Көктемнің – көктеудің [1,80] 1312. Көктеміңді ойға алғаның – өткеніңді ойға алғаның [1, 95] 1313. Көкірегін – кетіп едім – өтінемін [1,172] 1314. Көкірек – жетімек [1,352] 1315. Көл мұнар – көрдік ал [1, 220] 1316. Көлге кеп – дөңгелеп [1.218[ 1317. Көлеңдей қонып – дегендей болып [1,61] 1318. Көлі бар мұнда – сенің алдыңда [1,223] 1319. Көмбелеп – жерде деп [1,362] 1320. Көмген күнге – семген гүлге – желмен бірге [1,36] 1321. Көмегіңді – неге еліңді – сен онымды [1,345] 1322. Көн кітап мың жолды таптым [1,359] 1323. Көне арнасың – жоғалмасын – тоналмасын [1, 301] 1324. Көнек бетті – дедектетті – бөлек кетті [1,113] 1325. Көнекке – жемек пе [1,365] 1326. Көнелерден – көп өнерден – не дегенмен [1,52] 1327. Көнеңді – төбемді – сен енді [1,353] 1328. Көңіл бөлмей – ерінгендей – жерінгендей [1,309] 1329. Көңіл‐ кемем – Келінтөбем [1,68] 1330. Көңілмен – төгілген [1,27] 1331. Көңілімді – өңі кірді [1,16] 1332. Көп аға – додада – бола ма [1,156] 1333. Көп ағынның – бола білгін – сол ауылдың [1,219] 1334. Көп алаңы – оралады – одан әрі [1, 259] 1335. Көп арыға – боларына [1,357] 1336. Көп арық – жөн ағып – жоғалып [1,150] 1337. Көп дұшпан – оққа ұшқан [1,307] 1338. Көп елді – сені енді [1, 276] 1339. Көп қайралған – отты айналған – тоқтай қалған [1,144] 1340. Көп құсты – кеп түсті – бек күшті [1, 93] 1341. Көп менде – кептер де – көктемге [1,62] 1342. Көп ойларым – тоғайларын [1, 98] 1343. Көп тілекті – өтті-кетті [1,160] 1344. Көптің арын – деп тұрамын [1, 257] 1345. Көпшікті – көп шықты [1,57] 1346. Көпіріп – өтірік [1,250] 1347. Көр аңдап – не болмақ? [1,220] 1348. Көр баласы – өлді анасы – шер‐ наласы [1,225] 1349. Көр болды – шер қонды – көмбемді – елге енді [1,352] 1350. Көргенбіз – жерден біз [1,134] 1351. Көргендей – келгендей [1,15] 1352. Көргенмін – жеңгемнің [1,26] 1353. Көрді ағашты – оңға басты – жоннан асты [1,244] 1354. Көрдім көбін – ең дүрлерім – мен білмедім [1,168] 1355. Көреген –деген ем [1,249] 1356. Көреді - ел еді - себебі [1,327] 1357. Көреді – келеді [1,158] 1358. Көреді аспан – көп адасқан – мен о бастан [1,183] 1359. Көрем де – төбемде [1, 268] 1360. Көремін бе енді – не дегің келді [1,15] 1361. Көремісің – неге күшім – не мен үшін [1, 267]

1. Көрер ме ем – сенем мен [1,357] 1363. Көресін – енесін [1,66] 1364. Көркем кештері – кеу‐ кеулескені [1,61] 1365. Көрнекті аға – тең деп қара – ел деп дара [1, 271] 1366. Көрсетпесін – бөлшектесін – емшектесін [1, 298] 1367. Көршің міне менсінді ме кемсің міне [1,310] 1368. Көрінбеуші еді – егін деуші еді [1,362] 1369. Көріндім – жеңілдім [1, 275] 1370. Көрісем –соны сен [1,190] 1371. Көрісті ерек – тегіс кенет – періште кеп [1,243] 1372. Көсіктердің – есік‐ төрдің – бесік көрдім[1,19] 1373. Көсіле – несіне [1,135] 1374. Көтерді – екеу‐ ді [1,110] 1375. Көтерілгенде – от еріндерде [1,27] 1376. Көтеріле – екеуі де – мекеніне [1,243] 1377. Көш басы деп – қоспасы жоқ –топсасы жоқ [1, 269] 1378. Көш білем – естіден [1,77] 1379. Көш деңіз – кешке біз [1,205] 1380. Көш көрдім – не істермін [1,359] 1381. Көше кетті – не себепті – десең етті [1,206] 1382. Көшеге – нешеме [1,153] 1383. Көшем-ді - қош енді [1,323] 1384. Көшке сан – ешқашан [1, 285] 1385. Көштеймін – не істеймін [1,251] 1386. Көшті алға – ескі арба [1, 253] 1387. Көштің кері – ес кіргелі [1, 257] 1388. Көші бөлек – шешіле көп – төсіңе кеп [1,82] 1389. Көші еді – осы еді [1,350] 1390. Көшіп алға – өсіп арда – бесік арба [1,75] 1391. Көшіп-қонып - бесік болып - шешіп беріп [1,318] 1392. Куә боп – мұра боп [1,349] 1393. Күбірлеп – бүгін деп [1,145] 1394. Күбірлеп ем – бүгін менен – дүбірлеген [1,84] 1395. Күдіктен – күліп мен [1,153] 1396. Күз бе еді – түздегі [1,42] 1397. Күз болса – сізге онша [1,42] 1398. Күз де келді – түздегі елді – біздер енді [1,72] 1399. Күз келді – біздерді [1,175] 1400. Күзедім – сүземін [1,372] 1401. Күй тұнған – ұйқымнан [1, 275] 1402. Күйбеңмен – үйленген [1, 253] 1403. Күйдіріп – идіріп [1,233] 1404. Күймеген – илеген – сүйреген [1,229] 1405. Күйіме - биіңе [1,311] 1406. Күл көседі - бұл кешегі - жүрмес еді [1,336] 1407. Күлді қасын – ілді лашын – құрбыласын [1,196] 1408. Күледі – тілегі – күн еді [1,69] 1409. Күледі ол – жүре бер[1, 278] 1410. Күлем бе – бұл елге – мінем де [1,229] 1411. Күлемін дағы – бұ не қылғаны [1,184] 1412. Күлерсің – тірелсін – білерсің [1,187] 1413. Күлесің бе – үлесіңде – білесің бе [1,183]

1. Күлкімді – жылқымды [1,232] 1415. Күллі заңы – дін бұзады – жүрміз әлі [1,247] 1416. Күлме, құрбым – білгенімнің [1, 257] 1417. Күлмеді де - бүлде міне - білгені ме [1,336] 1418. Күлсем бұл ел – шын сендірер [1, 280] 1419. Күлігім – ұрының – гүрілін [1,115] 1420. Күліп тәтті – ұмытпапты – сіңіп қапты [1,183] 1421. Күмбезден – тіл‐ көзден [1,83] 1422. Күміс бұлақ - тыныш тұрақ - дұрыс бірақ [1,324] 1423. Күміс көлден – күріш көмген – Түгіскеннен [1,43] 1424. Күміс таңы – жұмысқа, әні – дұрыс бәрі [1, 265] 1425. Күміс үн –тынысын [1,61] 1426. Күміс үнді – ұлысыңды – қылышыңды [1,347] 1427. Күмістен - пүліштен [1,332] 1428. Күн анау – бір алау – шығар‐ ау [1, 96] 1429. Күн әлі – тұнады – шығады [1,123] 1430. Күн батты – құмдақты – тіл қатты – сырмақты [1,73] 1431. Күн батты ‐ ау – жұмбақтау [1, 277] 1432. Күн бе бұл – қу көңіл [1,189] 1433. Күн бүгін – сулығын – құлдығым [1,139] 1434. Күн де ауды – сұмдау‐ ды [1, 275] 1435. Күн еді – бір елі [1,67] 1436. Күн еді – реңі [1, 277] 1437. Күн өтіп – жүдетіп – жыр оқып [1,207] 1438. Күнәға – шығар, ә [1,153] 1439. Күнге менің – үлгеремін – дүрбелеңін [1,176] 1440. Күндерім – шын, дедім [1, 288] 1441. Күннен ерте – түн де келте – қу көлеңке [1,242] 1442. Күнім-ай – ұрыдай [1,219] 1443. Күпті болып - шықты делік - жұрты көріп [1,337] 1444. Күпінді – түкірді [1, 303] 1445. Күпір қып – бұ тірлік – шүкірлік [1, 287] 1446. Күрең күн – жібердім [1,145] 1447. Күреңнің – ірі елдің – түреннің [1,137] 1448. Күрсінсең – тұрсын сен [1,163] 1449. Күріштік – күміс түк [1,175] 1450. Күрішші ауыл – жұмыс та ауыр –күміс бауыр [1,62] 1451. Күтпеді – тіпті оны [1, 276] 1452. Күтірлеп бір – түтілмек бұл – шүпілдеп тұр [1,21] 1453. Күш қоса – ұстаса [1,230] 1454. Күштіні – ұшқыны – (ескі) құсқыны [1,113] 1455. Күші де асып – пысы басып – түсі қашып [1,35] 1456. Күшін ол – үшін Ер [1,248] 1457. Кіл асау – сірә, сау – (рас-ау) [1,157] 1458. Кіл дүрмен – бүлдірген – кім білген [1,136] 1459. Кіл көкмойнақ – кірді отқа айдап – жүр көп бейбақ [1,128] 1460. Кіл қара нар – тұрған олар [1,159] 1461. Кіл қара тал - тырна қатар - сырлап атар [1,319] 1462. Кілемдері – тірі өлгені – кілең деді [1,236] 1463. Кім білген – тұрмын мен [1,142] 1464. Кім біледі – қырдың елі – бұрды кері [1, 302] 1465. Кім біледі – сұмдық еді – сүңгіледі [1,246]

1. Кім жиған – ыржиған [1,77] 1467. Кім кезбе – бір кезде [1,142] 1468. Кім кімге – бір күнде [1,307] 1469. Кім құлақ – жүр бірақ [1,186] 1470. Кім, кәні – ұрпағы [1,69] 1471. Кімдерге – мінгенде [1,77] 1472. Кіммін мен – сүргіннен [1,226] 1473. Кімім бар – пұлыңды ал – ұғыңдар [1, 93] 1474. Кінәлі біз - құмарымыз - қырағы қыз [1,333] 1475. Кіргенде – інгенге [1,79] 1476. Кіреді шөпке – күледі шетте [1,61] 1477. Кірпігі - бір күні [1,163] 1478. Кірпігінде – құртып інге – бір түнінде [1,35] 1479. Қабағы – барады [1,123] 1480. Қабағы – садағы [1,307] 1481. Қабарған күн - жамандармын - адамдардың [1,328] 1482. Қабарып – бала бұлт [1,179] 1483. Қағанат болды - қара бақ болды - жаманат қонды [1,343] 1484. Қағанды - адамды [1,331] 1485. Қағанды - аралды - қамалды - тағы алды - жаланды [1,332] 1486. Қағына – жабыла [1,362] 1487. Қағынды – жабуды [1,49] 1488. Қағысындай – шабысындай – тағысындай [1,70] 1489. Қадаған – даладан – аламан [1,147] 1490. Қадақ ұн - табының [1,329] 1491. Қазаннан келген – азаннан бермен – сазарған өңмен [1,251] 1492. Қазанның – ажалдың [1,145] 1493. Қаздар әні – жаз қонады – аз болады [1, 298‐ 299] 1494. Қаздар мана – сазға алдана – жазған бала [1,63] 1495. Қаздар‐ ай – жазбағай [1,38] 1496. Қазір қарар – сазын табар – назырқанар [1,14] 1497. Қай тағың да – айтамын ба [1, 257] 1498. Қай тауға – байқауға [1,187] 1499. Қай тәуір – әйтеуір [1,9] 1500. Қайғының – қайырымың [1,79] 1501. Қаймалша – сайларша [1,11] 1502. Қайран бар – Пайғамбар [1,355] 1503. Қайрап кекті – байлап кетті – айбат шекті [1, 302] 1504. Қайрат кетті - айбат кетті [1,343] 1505. Қайрылған – айдыннан – айрылған [1,232] 1506. Қайт, бала – айтқан, ә [1, 285] 1507. Қайта бәрі – шайқағаны – айта алады [1,147] 1508. Қайта шықпақ – айқасып қап – Ай қашықтап [1,112] 1509. Қайталаған – байқамаған – айтады ағам [1,47] 1510. Қайтар малды – сайтандарды – майталманды [1, 300] 1511. Қайтарып – жайқалып – шайқалып [1, 283] 1512. Қайтарып – шайқалып [1, 260] 1513. Қайтсең де – қайт сен де [1, 262] 1514. Қайтуға – айтуға [1,187] 1515. Қайтып кеп – айтып кет [1, 278] 1516. Қайың боп – жайым жоқ [1,127] 1517. Қайыңға – уайымға – айырма [1,181]

1. Қайырайын - айырайын [1,330] 1519. Қайырып – айырып [1,127] 1520. Қайырып – айырып [1,42] 1521. Қайырып кеп – әй, Ұлықбек [1, 284] 1522. Қақпайды – ол сақтай гөр [1,365] 1523. Қақтап қырдың – аптап бұл күн – аппақ күннің [1,84] 1524. Қақым да бар – сапында олар – мақұл болар [1,22] 1525. Қала ма – балаға [1,121] 1526. Қалада –араға [1,104] 1527. Қалады – қонады [1, 284] 1528. Қалады өліп – «дана болып» - «дара қонып» [1,162] 1529. Қалайын – ағайын [1,110] 1530. Қалам деп пе ем – жаман неткен – амалдап мен [1,132] 1531. Қаласың да – наласын да – тағы осында [1,207] 1532. Қалғанда да ер – жанғанда көр – армандап өл [1,34] 1533. Қалдектенген – сән бөктерген – арнап келген [1,14] 1534. Қалды де – бар міне [1,57] 1535. Қалды дем – алдымен [1,373] 1536. Қалды несі – мәнді де осы – әңгімесі [1,247] 1537. Қалды ойланып – самғай барып – таңдай қағып [1,246] 1538. Қалдың ба – алдыңда [1,181] 1539. Қалдырған – алдымнан [1, 284] 1540. Қалқам, бәрін – жалтарғаным – тарта алмадым [1,14] 1541. Қалқан ай – қалқам‐ ай [1,27] 1542. Қалмады – аруағы [1,365] 1543. Қалт кідірді – жалт бұрылды – шалт құбылды [1, 293] 1544. Қалтақтаман – мен таппаған [1,160] 1545. Қалысың не – сәнісің бе – бәрі ішіңде [1,82] 1546. Қамалынан – жанарынан – салады ұран [1,75] 1547. Қамалыпты – жаңалықты [1,45] 1548. Қамдадық – шарладық [1,77] 1549. Қамы да – тағы да [1,188] 1550. Қамыға кеп - жанына деп - тағы бөлек [1,316] 1551. Қан жүгіріп – салды жігіт – жалғыз үміт [1,231] 1552. Қанасын – жарасын [1,135] 1553. Қанатқа – алапқа – садаққа [1,211] 1554. Қанға сіңген – Алла, ішімнен [1, 257] 1555. Қандай күн – алмаймын [1, 223] 1556. Қанша біз – нансаңыз [1,352] 1557. Қанша күн – шаршадым [1, 276] 1558. Қаны қашып – жамырасып – арып‐ ашып [1,70] 1559. Қаныма біткен – сағына күткен [1,25] 1560. Қанына сіңген – Тәңір асыңмен [1,159] 1561. Қап-қара – қақпама – жаққа ана [1,201] 1562. Қаптан келді - тақтан көрді - қақпан белді [1,320] 1563. Қаптап ап жалбыр – ақтамақ жаңбыр [1,216] 1564. Қаптап өріп – қаққа келіп – қақтап еміп [1,231] 1565. Қар бүгін – жаңбырым [1,25] 1566. Қара ала –қалада [1,171] 1567. Қара аспан – жаңа ашқан [1,119] 1568. Қара дала – абалама – заманада [1, 254] 1569. Қара дедім – маған өңін – алар едім [1,163]

1. Қара еменді – самал енді [1,68] 1571. Қара қауға –жаңа бауға –аралауға [1,202] 1572. Қара құм – тамағын – бабаның – табаның [1,73] 1573. Қара құндыз – тамағын қыз – хабарын біз [1,52] 1574. Қара қыс – бала құс [1,173] 1575. Қара саба - тамашаға - оңшаға [1,315] 1576. Қарагерді – тарап енді – қала берді [1,143] 1577. Қарағанның – санап әр күн – пәк адаммын [1, 267] 1578. Қарады – барады – табағы [1,124] 1579. Қарай-қарай - абайламай - қалай-қалай [1,336] 1580. Қаракөгің – табар едім – дала көгін[1,32] 1581. Қаракөк – жарар ед [1,49] 1582. Қаракөкті – дала бетті – самал өпті [1,31] 1583. Қаралы көк – шабады деп [1,355] 1584. Қаралы өңір – саған, Өмір – дала көңіл [1,33] 1585. Қараңғы мүлде – самал бүгінде [1,183] 1586. Қараңғыға тең – жаралдық екен [1,362] 1587. Қараңғылық – надан қылық – наламды ұғып [1, 300] 1588. Қарап алға – араларға – бар адамға [1,88] 1589. Қарап алып – жараланып – барады ағып [1,128] 1590. Қарап елге – қара дөңде – салады әнге [1,53] 1591. Қараса да – оңашада – тамашала [1,31] 1592. Қараша ауыл – жарасы ауыр [1,7] 1593. Қарашадан – аласа әмән – ана, саған [1, 270] 1594. Қарашаны – жарасады – алашағы [1, 270] 1595. Қарашы – арасы – шамасы [1,157] 1596. Қарашы – арасы [1, 101] 1597. Қарашы – шамасы – ағасы [1, 273‐ 274] 1598. Қарға таңнан – арғы атамнан [1, 267] 1599. Қарға‐ ды – ал‐ дағы [1,349] 1600. Қарғанбайды – қалған қайғы – қалбаңдайды [1,238] 1601. Қарда көрсең – жарға келсең – қарғамен сен [1, 269] 1602. Қардан аппақ – қалды алақтап – қалбалақтап [1,112] 1603. Қарманасың – нар баласын [1,220] 1604. Қарнақ қалып – тармақталып – аруақтанып [1,143] 1605. Қарсы алып қыр – ән салып тұр – тамсанып бір [1,55] 1606. Қартайғанын – нар тайлағың [1,16] 1607. Қаршығам енді – бар шығар енді [1,146] 1608. Қарымтасын – бар ынтасын – сағынтасың [1,30] 1609. Қарына шыңның – тағы да сүргін [1,171] 1610. Қарыштап – алыстап [1,168] 1611. Қас пікір – тасты тіл – басты тіл [1,215] 1612. Қасарды – қашанғы [1,134] 1613. Қасқа кіл – басқа пір [1,164] 1614. Қасқырмын мен – аштым бірден – тасқа ұрдым мен [1, 297] 1615. Қасы кеп – шашып от – басы жоқ [1,140] 1616. Қасымнан – ашылған – басылған [1,121] 1617. Қасына – асыға – шашына [1,17] 1618. Қасында – басында [1,304] 1619. Қасында төніп – басын көтеріп [1,344] 1620. Қасыңа – шашыңа [1,88] 1621. Қасып ұрып – асыл үміт – жасырынып [1,33]

1. Қатқақта да – жат бақта да – аппақ мола [1,22] 1623. Қатқан мұз бар – жатқан қыз бар – ақпанда ызғар [1, 273] 1624. Қатпарында – сақ та, ғұн да – шапқанында [1,190] 1625. Қатты уақыт – жапты уақыт – ақ бу атып [1,51] 1626. Қауақты – сауапты [1,174] 1627. Қашты әрі – басқаны – сасқаны [1,194] 1628. Қашты‐ қуды – бәс тігулі – жас сұлуды [1,12] 1629. Қашырар – шашы бар [1, 278] 1630. Қаяулы – аяулы [1, 280] 1631. Қимауы – сыймауы [1,110] 1632. Қиын жылды – сүйіп жырды – биік жүрді [1,39] 1633. Қиырға – жиынға – биыл да [1,116] 1634. Қиырларын – биыл бәрін – бұйырғанын [1, 259] 1635. Қия бет – иә деп [1,119] 1636. Қияда – жия ма – би аға [1, 287] 1637. Қияқ, гүлің – ұяттымын – сияқтымын [1,38] 1638. Қиясына – миясына – ұясына [1,143] 1639. Қожамсың – оза алсын [1, 300] 1640. Қозы‐ лақпен – безіп атпен – көзіме, әттең [1,238] 1641. Қойдым ба – қойнында [1,365] 1642. Қойнында – ойдың да [1, 100] 1643. Қоқымын – шопырын – отынын [1, 93] 1644. Қол мына – сорлыда [1,46] 1645. Қолатқа – тонатпа [1,138] 1646. Қолға ұстап – сорғыштап [1,8] 1647. Қолдашы – ордасы [1,365] 1648. Қолды боп – сорлы деп [1,249] 1649. Қолым жоқ - жолым жоқ - қорым боп [1,322] 1650. Қолыма алам – долы боран – қобыраған [1,13] 1651. Қолына – жолына [1, 260] 1652. Қомында – соңында – оның да – қорымға [1,113] 1653. Қонағың – барағың – жарадың – Қағаным [1,346] 1654. Қонайық, апа – олайық, апа [1,361] 1655. Қонар кім – моламның – жол алдың – олардың [1,353] 1656. Қонбаған – қорламан – ол маған [1,136] 1657. Қонған шыбын – алдамшы ұғым – жалғаншының [1, 295] 1658. Қонғым бар – болдыңдар [1,173] 1659. Қонды ғой – болды ғой [1,137] 1660. Қонысы – сонысы [1.206[ 1661. Қоңыр түннің – оның күлгін – сен ұмтылдың [1,172] 1662. Қораланып - бола қалып - домаланып[1,313] 1663. Қорғады – болғаны [1,349] 1664. Қорқады әрі – ортаңа әлі [1,226] 1665. Қорқыратпай –кер құла аттай – көрпе лақтай [1,239] 1666. Қорлағанына — болмағаныма [1.251[ 1667. Қорлық‐ ай – ол бұлай – сорлыдай [1,140] 1668. Қорлық‐ ақ – ол бірақ [1, 280] 1669. Қоршаған – ол содан – болса адам[1,350] 1670. Қорықпаған - от маған [1,323] 1671. Қорықтым – соны ұқтым [1,357] 1672. Қорым қалған – со бір маңнан – қоңыр қорған [1,165] 1673. Қорынбақ болып – шомылмақ болып [1,90]

1. Қос көңіл – қосты өмір [1,37] 1675. Қос өкпем – есекпен – төсектен [1,229] 1676. Қос теке – ес кете – кештете [1, 93] 1677. Қос‐ қостан біз – қоштасқанбыз – достасқан қыз [1, 101] 1678. Қосыла қалып – қосына барып [1,61] 1679. Қосыла–осы ма [1,122] 1680. Қояды – той әлі [1,136] 1681. Қоялық – оянып [1,142] 1682. Қу маңдай – бұл қандай – тұрғандай [1, 280] 1683. Қуалық шұбалып – бұ халық [1, 274] 1684. Қуаныштай – бір алыстай – жылы ағыстай [1,28] 1685. Қурайға – тумай ма – су қайда [1, 281] 1686. Қурап тұрған – зулап қырдан – ту бақтырған [1,143] 1687. Қуырылып – суырылып [1,56] 1688. Құба шың – қиясын – ұясын – лашын [1, 260] 1689. Құба шыңға – ұласуға – расында – қыр асуда [1,64] 1690. Құбаша – жыласа [1,119] 1691. Құбыларда – іні бар ма [1,185] 1692. Құбылған – жығылған [1,119] 1693. Құбылып бар маң – тұр ұлып таңнан – ілініп қалған [1,252] 1694. Құдай беріп – шұбай келіп – бір ай болып [1,199] 1695. Құдай келіп – бұлай неғып – жылай беріп [1,245] 1696. Құдайдан – сұм ойдан – мұңайған [1,180] 1697. Құдайды – сұрайды [1,153] 1698. Құдайларды – былай қалды – мына ойларды [1, 295] 1699. Құдаша бар-ды – бұла самалды [1,184] 1700. Құдірет – бірі кеп [1,306] 1701. Құйылып нұр – бұйығып тұр – түйіліп бір [1, 289] 1702. Құйысқан – ұйысқан [1,188] 1703. Құқайын – жұтайын [1,209] 1704. Құла неге – тұра келе – шыға бере [1,175] 1705. Құлаған – бір адам [1,104] 1706. Құлағанда – сұрағанда – тірі адамға – мұнараңда [1,102] 1707. Құлағын – сұрарын – мына күн [1,124] 1708. Құлаққа – бірақ та [1,217] 1709. Құлан ащы – тұл ағашты – тұра қашты [1,161] 1710. Құларға – мұнарда – тұманға [1, 260] 1711. Құлатқан - у атқан [1,321] 1712. Құлдығым – түндігін [1,137] 1713. Құмар, күлкің – сынар бір күн – шығар, мүмкін [1,347] 1714. Құмартып – тұр аңқып – мың артық [1,17] 1715. Құмары үшін – жұбанышын – ұғамысың – шүбәлісің – тұрады ішің [1,172] 1716. Құмдағы – ұлдары – бұл дағы [1,73] 1717. Құмдарға – мұңданба – бұл маңда [1,139] 1718. Құп ал мұны – қырандығы – шығар күні [1,219] 1719. Құптайды – шықпайды [1, 288] 1720. Құр адым – шіл адым [1,134] 1721. Құр атты – құлапты [1,46] 1722. Құр кетер – жүр бекер [1,250] 1723. Құрағың – «құданың» [1,42] 1724. Құранды ер – бұған да ел [1,135] 1725. Құрбаның – сыр барын – жылдарым [1,137]

1. Құрбылары – тұрды бәрі – жүрмін әлі [1, 91] 1727. Құрғырлап – бір күнде‐ ақ [1,120] 1728. Құрметте – мың дертке [1,79] 1729. Құртатын – қу тақым [1,185] 1730. Құртқа‐ бұлақ – сыртқа құлақ – сыртқа бірақ [1, 284] 1731. Құрығы қап – бірі құлап – бұрынырақ [1, 300] 1732. Құрығын – құлыным – ұлының [1,139] 1733. Құрымағыр – бұл да бір – тұрған ұл [1,194] 1734. Құрымаса – бүгін аса – бірі – маса [1,47] 1735. Құс міне – үстіне – түсті де [1,211] 1736. Құса ғып – үш әліп – күш алып [1,227–228] 1737. Құсалы елім – мысалы оның – Мұса ма едің [1,192] 1738. Құсқа еріп – қыс келіп [1,42] 1739. Құсыма – тұсыма [1,232] 1740. Құсынан – ысыған – тұсынан [1, 265] 1741. Құсыпты – ұшыпты [1,188] 1742. Құт дедік – шықты өріп [1,122] 1743. Құтты шақ – жұртқа ұқсап – қырық пышақ [1,156] 1744. Құтымды ап – тықылдап [1,190] 1745. Құтырғанға – жұтылды ол да – сыпырғанда [1,240] 1746. Құтырды – сықылды [1,228] 1747. Құшағы – ұсады – ұшады – мысалы [1, 263] 1748. Құшайын – ұшайын [1,18] 1749. Құштарым – нұсқадың – ұстарың [1,15] 1750. Құшты айқара – үш қайтара – сұс байқала [1, 297] 1751. Қыбырлап – қырылмақ [1,189] 1752. Қыз, демек – тізбелеп – бізге кеп [1, 264] 1753. Қызығынан – ұзынынан – сызығынан [1,246] 1754. Қызық керек – үзікке кеп – тізіп бөлек [1,143] 1755. Қыл шылбыр – жырсың бір [1,10] 1756. Қылығы балдай – бұрымы қандай [1,184] 1757. Қымсынасыз – бұл шүбәсіз [1, 283] 1758. Қымсынасыз – бұл шүбәсіз [1, 283] 1759. Қыны бар – біліп ал [1,227] 1760. Қыр бөктері – дірдектеді – бұл неткені [1,149] 1761. Қыр дәйім – тыңдайын – тұл қайың [1,221] 1762. Қыр міне – білді ме – кімді де [1,137] 1763. Қыр тегіс – бір тоғыс [1, 303] 1764. Қыран едім – мына менің – бірақ оның [1,345] 1765. Қыран елге - бұдан өңге - сірә, менде [1,340] 1766. Қыранды – жұбанды [1,351] 1767. Қыранның – тұрармын – шығардым [1, 95] 1768. Қырат‐ бел – сұрап көр [1,37] 1769. Қырау енген – бір әуенмен – мынау елден [1,51] 1770. Қырға барып – тұр қамалып – ырғап алып [1,13] 1771. Қырға дағы – ырғалады – нұрланады – мұңданады [1, 284] 1772. Қырға шығып – бір басылып – құмға сіңіп [1,70] 1773. Қырғын салым – гүл‐ гүл сағым – қырдың шаңын [1,31] 1774. Қыр-дөңде – жүргенге [1,251] 1775. Қырланып – шырмалып [1,306] 1776. Қырлықтар үшін – сұмдықтары үшін [1,159] 1777. Қырық қылыш – бүгіп тыныш [1,237]

1. Қырын еміп – мұны көріп – бірі келіп [1,40] 1779. Қырың да – шынында – мұның да [1,113] 1780. Қыс дұшпан – тұс‐ тұстан [1,137] 1781. Қыс кіргелі – құстың көбі [1, 267] 1782. Қысқалау – құстар‐ ау [1,11] 1783. Қысты ән ғып – құс барлық [1, 267] 1784. Қысып көпті – ішіп кетті [1, 256] 1785. Лағыл арман – тағы да алдан – табы қалған [1,105] 1786. Лағыл‐ үн – сабырын – Тәңірім [1, 20] 1787. Лайық тал – қайық бар [1,46] 1788. Лаңды - жыланды [1,323] 1789. Лаңды –шыдамды [1,134] 1790. Ласты әлгі – тастар‐ ды [1.230] 1791. Лашын – құласын – сынасын [1,138] 1792. Лашынның – мына асудың – құба шыңның [1,64] 1793. Легі еді – келеді [1,148] 1794. Лекерлеп – екем деп [1, 279] 1795. Маған қарап – жағал қанат – сабанға орап [1,43] 1796. Маймаңдатқын - жайған бақтың - хан бейбақтың [1,314] 1797. Майталманым – айтам бәрін – қайтармадың [1,30] 1798. Майхана да – қайта орала – байқа, бала [1,153] 1799. Мақпал лебі – қақ делбені – қақпан белі [1, 293‐ 294] 1800. Мақпал сынды – жапқан сынды – жатқан сынды [1,135] 1801. Мақсат әрі - ақсатады - жақсы атағы [1,336] 1802. Мақсат көп – «сап сап» деп [1,23] 1803. Мақұл делік – Ақыл, көрік [1, 283] 1804. Мал бітпеген - сәндікпенен - бар құт деген [1,319] 1805. Малғұн кілең – шалғынды мен – жалбыр күрең [1, 299] 1806. Малшы болып – қарсы қонып – қамшы болып [1, 298] 1807. Манар боп – самал кеп – қалар деп [1,111] 1808. Манар көк – алам деп [1,130] 1809. Маң даланы – жалғады әрі – аңғалағы [1,190] 1810. Маңайын – ағайын [1,188] 1811. Маңайың – ағайын [1,209] 1812. Маңдайға ұрып – қалды айрылып – таудай қылып [1, 255] 1813. Маңына – тарыла [1,186] 1814. Мәз күннің – жаздырдың [1,15] 1815. Мәнісін – сән үшін [1,46] 1816. Мәңгі боп қалдың – бәңгі боп қалдым [1,343] 1817. Мәңгілікке енді – талдырып белді [1,362] 1818. Мәрттігін – қақты күн – шат түбін – ақ түнім [1,129] 1819. Мәулендері – тау белдері – дәурендері [1,309] 1820. Мекенде – кетерде [1,153] 1821. Мекендепті - бөтен де өтті - екі ел бопты [1,321] 1822. Мекені – екеуі [1,350] 1823. Мекенін – етегін [1,49] 1824. Мекенін – от ерін – екенін [1,160] 1825. Мекеніне - кетеді де - көтеріле [1,328] 1826. Мен барып – кем қалып – келді алып [1,215] 1827. Мен болам – сен маған [1,249] 1828. Мен де елдей – тергендей [1,66] 1829. Мен де шамам – көнбесе Адам [1,356]

1. Мен деймін - өрлеймін [1,332] 1831. Мен десін – ерге сын – келгесін – сөнгесін – өлмесін [1, 289] 1832. Мен едім – келемін [1,249] 1833. Мен едім – өлеңім [1,15] 1834. Мен емен – сенер ем [1, 253] 1835. Мен енді – дегенді – өлеңді – көлемді [1, 282] 1836. Мен енді – не берді [1, 275] 1837. Мен құрбым – сен тұрдың – мен тұрдым [1,87] 1838. Мен несін – ол не есім [1,359] 1839. Мен одан – сері ағам [1, 288] 1840. Мен отырып – бәрі өтірік [1,160] 1841. Мен ұлып – бөлініп [1,371] 1842. Мендеймін – жерлеймін [1, 279] 1843. Менен кетіп – өлеңдетіп – сереңдетіп [1,239] 1844. Менен қалды – өлең мәнді – деген бар-ды [1,169] 1845. Мені бір елес – өлімің емес [1,217] 1846. Мені көріп – тебіреніп – еміреніп [1,59] 1847. Мені ұдай - өңір-ай [1,164] 1848. Менің жаным – көңіл жарым – оның зарын [1,192] 1849. Менің үнім – сері күнім – кең ұғымын [1,38] 1850. Мерген біткен – көргендіктен – шеңгелдіктен [1,106] 1851. Мерген де – берді елге – жерлерге [1,211] 1852. Мипалау – сиқы анау [1,119] 1853. Миында – биыл да – жиынға [1,195] 1854. Миялы дөң – қия кілең – тұяғымен [1, 296] 1855. Мият кетті - ұят кетті [1,343] 1856. Мола қалып –домаланып [1,210] 1857. Моладай – дала бай – жағалай [1,370] 1858. Молайғалы – тоғайлары [1, 98] 1859. Молайды – тоғайды [1,123] 1860. Молайтуға – көп Ай тұлға – соны айтуға [1,155] 1861. Моламда – сол аңға [1,349] 1862. Молдеке – ер көке [1, 286] 1863. Мөлдіреп – енді деп [1,118] 1864. Мөлдірмін – телмірдім [1,25] 1865. Мұз дегенді – құз бен өрді – біздер енді [1, 271] 1866. Мұз еріп – біз едік [1,185] 1867. Мұз қонып – қыз болып [1,365] 1868. Мұзбенен – қызбенен [1,127] 1869. Мұнар боп – кінәң жоқ [1, 278] 1870. Мұндай халді – шынға айналды [1,357] 1871. Мұнша мені – бір сәрі еді [1,358] 1872. Мұншалық –түр салып [1,10] 1873. Мұны біз – түбіміз – біріміз [1,195] 1874. Мұны мен – күліп ең [1,218] 1875. Мұны, сірә - ұлысы да - бір ұшына [1,320] 1876. Мұның неге – құлын дене – тұғыр неме [1,176] 1877. Мұң құятын – бұл күй атын – сұрқия түн [1, 96] 1878. Мұң тұрды – бұлқынды – ит үрді – біртүрлі [1,107] 1879. Мұңайған – Құдайдан [1,189] 1880. Мұңдасы жоқ – тыңдашы деп – бұрмасы көп [1,120] 1881. Мұңы да басқа – жыры да басқа [1,113]

1. Мұңымда – шынында – жылында [1,156] 1883. Мұңын шақты – ұғынсақ‐ ты – ұрыншақты [1,19] 1884. Мұраңды – күнәңді [1,144] 1885. Мұратым – тұратын [1,232] 1886. Мұржасы – мырзасы [1,141] 1887. Мүжіліп – үзіліп [1,58] 1888. Мүлги беріп – сырғи келіп – ылғи келіп [1,167] 1889. Мүлдем бөтен – кім көрді екен [1, 283] 1890. Мүмкін бе – шіркінге – бұл күнде [1, 265] 1891. Мүмкін мені - шіркін нені - бір күндері [1,324] 1892. Мүсіні – кісіні [1,306] 1893. Мықты ағам – құтханам [1,8‐ 9] 1894. Мықтыны – жұрт мұны [1,248] 1895. Мына бел көк – тұра бермек [1,159] 1896. Мына дөңде – тұл әлемге – бұдан өңге [1,135] 1897. Мына құздың – тұмаңыздың – бұла күздің [1, 259] 1898. Мына мыңнан - бұларыңнан - құмарымнан [1,340] 1899. Мың бақыт – жырлатып [1,26] 1900. Мың күй боп – жүрді үйрек [1,82] 1901. Мың түрлі – шіркінді – бұл тілді [1, 264] 1902. Мың үнге – түбінде – бүгін де [1,202] 1903. Мың үнді – бұрымды [1,90] 1904. Мың іс дәйім – тыныстайын – Шығыстайын [1,86] 1905. Мыңда деді – жылдар еді – тұрған еді [1,246] 1906. Мысалы – ұшады [1, 285] 1907. Мысырға – тұсында – ұшында [1, 266] 1908. Міне бұл – кілең ұл [1,121] 1909. Міне, шыным – бір есімі [1,359] 1910. Мінезі – бұл өзі [1,217] 1911. Міскін бақ – ұшқындап – қыс‐ бұлғақ – мысқылдап [1,133] 1912. Назым әман – қазынадан [1, 257] 1913. Найқалып – шайқалып [1,145] 1914. Налып тұр маң да – жаңа ұқтыңдар ма [1,118] 1915. Намыс-ар – жарысар [1,189] 1916. Нанасыз – қара қыз [1,166] 1917. Нар қамыс - жолбарыс [1,331] 1918. Нар санап – сән-санат - бал шарап [1,154] 1919. Нарбас тау – толды астау – болмас па‐ ау [1,129] 1920. Наурыз келді – жауғызды енді [1,87] 1921. Нәзігім – жазығым – қажыдым [1,180] 1922. Нәзік ақ таңыңды – ажыратқанымды 1923. Нәзік қайың – жазып дайым – қазықтайын [1,176] 1924. Нән қараны – бар ма, кәні – малға‐ дағы [1,35] 1925. Нәпсі‐ дүр – жақсы кіл [1,370] 1926. Нәубеті – әулеті [1,362] 1927. Не біледі – керіледі – көрінеді [1,309] 1928. Не дейік, апа – берейік, апа [1,361] 1929. Не дейін – берейін [1,79] 1930. Не дейін – өлейін [1,365] 1931. Не демегін – бөленемін – төбелерім [1,59] 1932. Не деп отыр – кереге тұр – төбеде тұр [1,70] 1933. Не дерсіз – өлеңсіз [1, 286]

1. Не десек те – берешекке – келешекке [1,85] 1935. Не етем бәрін – бөтен дарын – жете алмадым [1, 272] 1936. Не келіп – көгеріп – келелік – ел едік – көрелік [1,130] 1937. Не керек – керемет [1,218] 1938. Не күлген – көңілден – темірден – дедім мен [1,107] 1939. Не күнге – тегінде [1,42] 1940. Не мені – жеңеді [1, 288] 1941. Не түрге еніп – бетін беріп – секілденіп [1,64] 1942. Не түрлі – көпірді – секілді [1,62] 1943. Не тынды – секілді [1, 253] 1944. Не тіледім – көкірегім – өтінемін [1,105] 1945. Не тілеріңді – жетімегімді [1,146] 1946. Неге күлді – ол өлімді – не көрінді [1,128] 1947. Неге маған – деген анам [1,110] 1948. Неге маған – өледі әман [1,356] 1949. Неге мен – деген ем [1, 98] 1950. Неге мұңды – өлеңімді [1,68] 1951. Неге мүлде – дегенің бе – оны өлімге [1,128] 1952. Неліктен – келіп мен – өліктен [1,131] 1953. Немді алады – жел-бораны – кер даланы [1,166] 1954. Немене еді – жебе мені – дегені еді [1,348] 1955. Нені өтінді - өре тұрдыкөп отырды [1,313] 1956. Нені іздең - доңыз ба едің - со қыз менің [1,341] 1957. Ненің бұл – көрінгір [1,55] 1958. Несібемді – кешір енді [1,159] 1959. Несіп болып – көшіп-қонып – бесік болып [1,245] 1960. Неше көрген – кеше келген – осы өлеңмен [1,53] 1961. Нешеме ер деседі ел [1,352] 1962. Ниетім беріп – секілденіп [1,162] 1963. Ниетімен – өтінем [1,44] 1964. Нөсерлеткен – есем кеткен [1,89] 1965. Нұр бағым – жылдарым [1,219] 1966. Нұр өңің – жүрегім [1,15] 1967. Нұр төкті – жылт етті – сылқ етті [1,126] 1968. Нұр түндер – шіркіндер [1,23] 1969. Нұрға боялып – гүл қоя барып [1,217] 1970. Нұрлар аппақ – Түнді адақтап – қырға қаптап – мүрдені аттап – күнге алақтап [1,179] 1971. Нұрлы үмітті – түн қылықты – күнді күтті [1,33‐ 34] 1972. Нұсқаға ап – үш қарап – қыш қалап [1,80] 1973. Нұсқадай – құшқаны‐ ай [1, 270] 1974. О басында – Жобасында [1, 256] 1975. О не деген – егеленем – келе берем [1, 272] 1976. О, тегі – кетеді [1,250] 1977. Обадай – орағы‐ ай [1,372] 1978. Обкомға – жоқ‐ ты онда [1,247] 1979. Оған бір – ағаң бұл [1,8] 1980. Одан да - соларға [1,323] 1981. Озалдан – көз алман – о, жалған [1,187] 1982. Озды алға – сөз бар ма – қозғалма [1,115] 1983. Ой легі – дейді оны [1,181] 1984. Ой‐ қырға – тойдың да – қойнында [1,50]

1. Ойлай ма – ойнайды, ә [1,153] 1986. Ойланам – қой маған [1,182] 1987. Ойлап елді – тойға келді – қоймақ енді [1,161] 1988. Ойшыл даланың – Ойсылқараның [1,9] 1989. Ойы ізгіге – пойыз міне [1,210] 1990. Ойыма – бойына [1,7] 1991. Оқталып – бетке алып [1,362] 1992. Ол батпайды – сорлатпайды [1, 283] 1993. Ол бәрін – болғанын [1,47] 1994. Ол болар - жорғалар [1,332] 1995. Ол дайын – толғайын [1,10] 1996. Ол күн өткен - сертім деп мен - желкілдеткен [1,319] 1997. Ол манағы – қорланады – жол көп әлі [1,133] 1998. Ол маңда – оңған ба [1,188] 1999. Ол, меніңше – өлгенімше – сол көрінсе [1,48] 2000. Олар алдан – көп араннан – бола қалған [1,241] 2001. Олар әні - жоғалады - қорадғы [1,339] 2002. Оларды – боп алды [1,120] 2003. Омырауға алып – қоңырау қағып [1,9] 2004. Он алтын - сом алтын [1,329] 2005. Он бесі – кел деші [1, 273] 2006. Ондырдың - қондырдым - қор қылдым [1,343] 2007. Онша тым – қоңсы ақын [1, 255] 2008. Оны бәлкім – жолың әр күн – жолығар түн [1, 97] 2009. Оның атын – болып ақын – жолығатын [1, 100] 2010. Оның деп – момын боп [1,226] 2011. Оң да ағып – долданып – он барып [1,149] 2012. Оңбағандар – қолдағандар [1, 256] 2013. Оңбай қойды – толмай қойды [1,359] 2014. Оралды – сол әнді [1,121] 2015. Оралдым – соғармын – олардың [1,113] 2016. Оралып – оранып [1,11] 2017. Орамалың ба – бола аламын ба – толар ағынға [1,21] 2018. Орамы – толады – болады [1, 286] 2019. Орап ап – домалап – обал-ақ [1,198] 2020. Орға атылды – зорға тұрды – ол да тынды[1,112] 2021. Ордадан - сол маған [1,322] 2022. Ордамен – сонда мен [1,154] 2023. Ордасын – сор басым [1,232] 2024. Орман сыз – қорғансыз [1,158] 2025. Орнады әні – қорғалады – жол барады [1,51] 2026. Орпасы сулы – торқасы сынды [1,61] 2027. Осалдары – қосар бәрі – қос арналы [1,193] 2028. Оспақты – қоспақты [1,9] 2029. Осы елге – десем де [1,251] 2030. Осы күн – бесігін [1,122] 2031. Осы маңды – несі қалды – көшіп алды [1,111] 2032. Осы немең – досы деген – несіменен [1,234] 2033. Осы ұғымға – қосылу да – досының да [1,346] 2034. Осып кіл – тосып тұр[1, 253] 2035. От барып – тоқтадық [1,248] 2036. От деміммен – жеткенін мен – мектебіңнен [1,144]

1. От қарып – топтанып – бетке алып [1,132] 2038. От міне – кетті ме [1,365] 2039. От төгілер – өткенін ел – боп көрінер [1,86] 2040. Отқа кірді – шоққа мінді [1,236] 2041. Отты алақан – жоқта, ботам – моп‐ момақан [1,72] 2042. Отты желге – көкті жерге – жеткізер ме [1, 260] 2043. Отырып – отығып [1,11] 2044. Ошақтағы – қоса аттады – босатты, әні [1, 303] 2045. Өбіп беттен – көрік неткен – өліп кеткен [1, 261] 2046. Өжектейді – не жетпейді – кезек дейді [1,234] 2047. Өзге қызды – көзге бізді – сезгеміз-ді [1,196] 2048. Өзге мүлдем – көздерімнен – өз қолыммен [1,13] 2049. Өзге нұрмен – көздеріңнен – сезгеніңмен [1,29] 2050. Өзгені де – көздеріңе – сөзге, міне [1,239] 2051. Өзекке мені – кезек келеді [1,159] 2052. Өзен бе деп – кезеңге кеп – безерме деп [1,231] 2053. Өзімде – көзінде [1,148] 2054. Өзімнің – көзімнің [1,82] 2055. Өзің‐ ақ – божырап[1, 256] 2056. Өкпе деп – жоқ көмек – бетпе‐ бет [1,132] 2057. Өкпек‐ ті – көп текті – деп кетті [1,131] 2058. Өкпелеме – кет деме де – көктемеде [1,212] 2059. Өктем кеп – өткен жоқ [1, 275] 2060. Өктемді – кеткен‐ ді – боп келді [1,17] 2061. Өлді, сөнді – енді сорлы – оңды‐ солды [1,241] 2062. Өледі – себебі – кемері [1,221] 2063. Өлең елі – деген еді – демемеді [1,196] 2064. Өлеңдегі – мені емдеді – еленбеді [1, 91] 2065. Өлеңмен – көнерген – дегенмен [1,228] 2066. Өлеңмен – төбемнен [1,168] 2067. Өлеңменен – елеңдегем – сенен көрем [1,199] 2068. Өлеңші өңірден – көбең сөгілген – деген сеніммен[1,216] 2069. Өлеңі – келеді [1,135] 2070. Өлеңі жат – сенен ұзап [1,210] 2071. Өлеңі сәл – көне мысал – береді шал [1,54] 2072. Өлеңім – емі оның [1, 100] 2073. Өлеңім - керегін [1,333] 2074. Өлеңін – мен оның [1,175] 2075. Өлшемменен – мөлшерлемен – көрсем деп ем [1,27] 2076. Өлі күннен – сен іңірден – өміріммен [1,82] 2077. Өлі ме – шеніне [1,186] 2078. Өмілдірік – теріңді үгіп – төгілдіріп [1,31] 2079. Өмір барда – сенім нарға – көңілде Алла [1,162] 2080. Өмір деген – көліңменен – көңілденем [1,220] 2081. Өмір еді – жеңіледі – көріп оны [1,242] 2082. Өмір‐ ау – едік‐ ау [1,10‐ 11] 2083. Өмірде – дедің бе [1,15] 2084. Өмірден – дедім мен [1, 288] 2085. Өмірінде – сені мүлде – деді бірде [1,152] 2086. Өніп ол – мені көр [1,134] 2087. Өңмеңдей – келгендей [1,56] 2088. Өңім бе – көгімде [1,371]

1. Өңір-аймақ – пері қайрат – шегіп айбат [1,167] 2090. Өңірін – ерінін [1,90] 2091. Өптіріп – төрт түлік [1,224] 2092. Өр елі – бөрі еді [1,350] 2093. Өр еңсе – ел өнсе – ер өлсе [1,138] 2094. Өр талап – ертең‐ ақ [1,146] 2095. Өрге кіл – төрде тұр [1,182] 2096. Өретұғын – сенетұғын – келетінін [1,33] 2097. Өрлегін – бергенің [1,349] 2098. Өрт денені – серт береді – дерт дегені [1,34] 2099. Өрт пе екен – жоқ па екен – кетті екен [1,131] 2100. Өртеңді – ертеңгі [1,168] 2101. Өртін немен – өлтірмеген – желпілдеген [1, 270‐ 271] 2102. Өршітіп – жер шұқып [1,10] 2103. Өрісті – көрісті – жол үсті [1, 94] 2104. Өрісі ғажап – мен үшін азап [1,158] 2105. Өрісі кең – ер ісімен – желісінен [1,74] 2106. Өседі ғажап – көшеді қазақ [1,9] 2107. Өсекке ер – есектер [1,209] 2108. Өскін‐ құрақ – төсті ұрғылап – ешкім бірақ [1,40] 2109. Өспеген – не істер ең[1,308] 2110. Өстің бе – ешкім де [1,351] 2111. Өте берді - жеке келді - жетер енді [1,342] 2112. Өтерсің – екенсің [1,227] 2113. Өтерін – от өрім [1,83] 2114. Өткенде – кеткенде [1, 270] 2115. Өткенмін – жеткен күн [1,226] 2116. Өткенін көргем – жек көрінгеннен [1,49] 2117. Өткізіп – жеткізіп [1,351] 2118. Өткірі бар - көп-ті ұғынар - деп күліп ал [1,334] 2119. Өтпеді – жеп мені [1,66] 2120. Өтпеді ме – беттеді ме – мектебіне [1, 295] 2121. Өтсе еді – жоқ сені [1,163] 2122. Өтті бүлік – көк тынығып – кетті кіріп [1,21] 2123. Өтті дейін – өкпе Рейім – кетті кейін [1,197] 2124. Өтті енді – кеткен ді [1,10] 2125. Өтті не – кетті ме [1,48] 2126. Өттім мен – кеп бірден [1,88] 2127. Өтімді ғып – секілді ғып – бетін бұрып [1,71] 2128. Өтімдім – кекілдім [1, 92] 2129. Өтімің – екі інің [1,227] 2130. Өтінде – ниетіңде [1,372] 2131. Өтінем – етінен [1,373] 2132. Пай, жігіт - сай жігіт [1,331] 2133. Пайымдалық – қайыл қалып – жайын балық [1,38] 2134. Паң Алатау – ғаламат‐ ау [1,22] 2135. Паң даланың – бар, қарағым – сары баланың [1,14] 2136. Паң көсіліп – салды есіріп – мәңгі есіліп [1,238] 2137. Паң көсіліп – салды есіріп –мәңгі есіліп [1,234] 2138. Паң текті – жалт етті – ән кетті [1,201] 2139. Паңданатын - таң қалатын - хандар атын [1,313] 2140. Парадын – қара түн – шал ақын [1,124]

1. Патша-Адам - тек соған [1,323] 2142. Пәк қыс бар – көп құстар [1,83] 2143. Пәк тұлғалы – жат қырдағы – таптың дағы [1, 99] 2144. Пәлегі – әдемі [1,218] 2145. Пәлені – нән еді – әлегі [1, 264] 2146. Пергілеп – енді деп [1,150] 2147. Пердесін – сенгесін [1,357] 2148. Пернелерінде – көл кемерінде [1,82] 2149. Пері қызын – не қызығым – жеңіне ұзын [1,148] 2150. Пері‐ ойлар – кері айнал [1, 262] 2151. Пұлыңды алға - сұғынғанда - тілің бар ма [1,341] 2152. Пүліш еді – күміс ері – үні сені [1,120] 2153. Пыр‐ пырлап – былқылдап [1,116] 2154. Пір‐ ием – дүнием [1, 260] 2155. Пішінде – түсімде – ішінде [1,214] 2156. Пішінде – ішінде [1,15] 2157. Пішінде – ішінде [1,153] 2158. Райдан – Құдайдан [1,354] 2159. Раңдай – қырандай [1,57] 2160. Расында – қасында [1,306] 2161. Сабалай – баладай – барады Ай [1,230] 2162. Сабаңа – балаңа [1,58] 2163. Сабат қарда – таң атқанда – жаратқан ба [1,30] 2164. Сабыла – тағы да – барына [1,107] 2165. Сабыр ет – бәрі кеп [1,56] 2166. Сабырменен – сәніңменен [1,231] 2167. Сабырым –Тәңірім [1,223] 2168. Сабырынан – жабығынан – бәрі бұған [1,161] 2169. Сабырың сарқып – жалыны шарпып [1,104] 2170. Саған балам – таба алмағам [1,354] 2171. Сағым өрген - сары белден - «Салық өлген» [1,317] 2172. Сағымға – шағында [1,23] 2173. Сағынып – жамылып [1, 99] 2174. Сағынып біттім десеңші – сарылып күттім десеңші – жабығып біттім десеңші [1, 95] 2175. Сазарған өң – азанменен – ажал деген [1,206] 2176. Сазы өңге – әжем де [1,121] 2177. Сайға ағып – тай барып – айналып [1,202] 2178. Сайға кеп – қайда деп [1,352] 2179. Сайға түнеп – айбаты жоқ – қайраты кеп [1,36] 2180. Сайрайды‐ ақ – айғайлап [1,247] 2181. Сайран күн – айналдым [1, 268] 2182. Сайтан жоқ – айтам деп [1, 253] 2183. Сақа шығар – батасын ал – атасы бар [1, 302] 2184. Сақалар ма екенбіз – ат алар ма екенбіз – атанар ма екенбіз [1,151] 2185. Саққұлақпен – көк бұлақпен – жоқ‐ тын әттең [1,75] 2186. Сақтау мұңға – ақтаудың да – жатты-ау мұнда [1,170] 2187. Сақылдасын – атылғасын – жатырласым [1, 298] 2188. Сала мынау – дала қырау – нәмәлім-ау [1,240] 2189. Салбыраған – бар‐ ды маған – арғы ғалам [1, 270] 2190. Салған күн - барғанмын - алғанмын [1,331] 2191. Салды әлгі – қарманды [1,55]

1. Салдырып – бал қылық [1,87] 2193. Салмағай – алмадай [1,370] 2194. Салмағы басым – жан қарындасым [1,223] 2195. Салсаң да – қалсаң да [1,10] 2196. Салт бар‐ ды – баптар‐ ды [1,350] 2197. Салық өлді - жанып енді - бәрі көрді [1,316] 2198. Салық тұрды - зарықтырды - алып тынды [1,314] 2199. Салып аулақ – «жаным‐ аулап» – бәрі бау‐ бақ [1, 271] 2200. Салып тұрып – арық‐ тұрық – зарықтырып [1,51] 2201. Самал боп – барар ма ек [1,49] 2202. Самасап ағып – барша халық – қарсы алалық [1,155] 2203. Самғай бір – қандай‐ дүр [1,349] 2204. Самсаған көп – қарсы ағам деп – шаршағам жоқ [1, 261] 2205. Сан бақ бар – жаңғақтар [1,123] 2206. Сан жүгіріп – салды қызық – қалды үзіліп [1,309] 2207. Сан құбылып – қалды ілініп – сәл кідіріп [1,63] 2208. Сан ойланып – әрі айналып – арайланып [1,60] 2209. Сан рет – бәрі кеп [1,159] 2210. Сан шығады – бар шадамы – салшы, кәні [1,60] 2211. Санады – қарады – бар әлі [1,126] 2212. Санайын – ағайын [1,123] 2213. Санама кеп – соған әлек – қала ма деп [1,220] 2214. Санаманан – жаралған [1,181] 2215. Санамда қалып – Аралда қалып [1,175] 2216. Санап тағы - алақтады - парақтары [1,314] 2217. Санап таңнан – мені ап қалған [1, 268] 2218. Саныма – қаныма [1,135] 2219. Саңқ ете қалды – сарт ете қалды [1,125] 2220. Сапыны – ақыры [1,372] 2221. Сара халық – дараланып – аман алып [1, 271] 2222. Сараң дүз – алан қыз [1,307] 2223. Сарғайды өңі – самғай бері – «Алла‐ ай» деді [1, 234] 2224. Сарқылды деуге – бәлкім, біреуге [1,25] 2225. Сарқылмаған – паң тұрған ән [1,89] 2226. Сарнап бір – қарғап тұр [1,307] 2227. Сары бау – қарыды‐ ау – Тәңірі‐ ау [1, 281] 2228. Сары белді – тағы келді – жаным, енді [1,212] 2229. Сары дөңім – әлі менің – қалып едің [1,90] 2230. Сары күз кеп – әніміз боп – бәрі біз боп [1,103] 2231. Сары мұжық – «тағы», «бұзық» – қаны қызып [1, 299] 2232. Сары нар – жануар [1,66] 2233. Сарыөзенге – жар өзенге – бар өзенге [1, 303] 2234. Сауабын – зауалың [1,372] 2235. Сауық ері – қауым елі – тауық еді [1, 272] 2236. Саялы – аяғы – баяғы [1,117] 2237. Саялы ұғым – жай адымын – баяғының [1,152] 2238. Сәбиге – әрине [1, 276] 2239. Сәлемі деп – әуелі кеп – әуені боп [1, 91] 2240. Сәнге құр – әлде бұл [1,307] 2241. Сәні бар екен – әні бар екен [1,362] 2242. Сәнімен – талымен – тағы мен [1,215] 2243. Сәніміз бар ды – кәріқыз қалды [1,48]

1. Сәрідегі – әрідегі [1,114] 2245. Сәскеде – мас неме – жас дене [1,11] 2246. Сәулені – әурелі – зәудегі [1,229] 2247. Себебі - келеді - жегені [1,326] 2248. Себебі – көп еді [1,171] 2249. Себебі көкем – өледі екен [1, 287] 2250. Себелеп – Төребек – керемет [1,108] 2251. Сезгем мен – өзгерген [1,182] 2252. Сезім емес деп – көзіме елестеп [1,217] 2253. Сезімдей – кезімдей – көз ілмей [1,113] 2254. Сезімді адам – сөзің маған – өзім барам [1,33] 2255. Сезіммен кел - өзіңнен көр - көзіңмен көр [1,338] 2256. Сейхунның – кей түннің – дейтінмін [1, 95] 2257. Секем алып – жеке қалып – кетері анық [1,32] 2258. Секемі көп - өтемі жоқ - бөтені жоқ [1,318] 2259. Секілді – етімді [1,365] 2260. Секілді – кекілді [1,18] 2261. Секілді – кетірді [1,249] 2262. Секілді ек – жетім боп [1,131] 2263. Секілді –жетімді [1,232] 2264. Сел ғып бөлек – кергітпе көп – кеңдік керек [1,24] 2265. Сел деген не – сен де мен де – көнбегенде [1,141] 2266. Селді күйім – кермиығым [1,89] 2267. Селкілді – жел тұрды [1,230] 2268. Селім нөпір – өңінде тұр [1,159] 2269. Сен бе Қаған - өл де маған - жол қараған [1,341] 2270. Сен бүгін – еңлігім [1,83] 2271. Сен ғана – кер дала [1,307] 2272. Сен егілме – неге күнде – дегенімде [1,220] 2273. Сен едің – мен едім [1,7] 2274. Сен ендеше - ол өлмесе - бере неше [1,341] 2275. Сен енді – не болды [1,130] 2276. Сен көктен кеп – төрлет, төрлет – корнет кел деп [1,309] 2277. Сен құрап – мен бірақ [1, 286] 2278. Сен үшін – берішім – келісім [1,156] 2279. Сен, қарағым – желге бәрін – кер даланың [1,32] 2280. Сенде міне – елге бұ не – бергеніңе [1, 258] 2281. Сендейді – көрмейді[1, 279] 2282. Сенделдім – көл көрдім [1,48] 2283. Сендерге – тергенге – дөңдерге [1,73] 2284. Сене гөр – өледі ол [1,104] 2285. Сенеді Ерге – менен елге – төбелерге [1,54] 2286. Сенеді енді – егеленді – неден өлді [1,191] 2287. Сенейін – кенейің – кедейің – мерейің [1,345] 2288. Сенер едім – не дегенің [1, 102] 2289. Сеннен алам – келем әмән – неге маған [1,65] 2290. Сені бізден – ішегін үзген [1,210] 2291. Сені де ел - бері кел [1,311] 2292. Сені, тегі – менікі еді [1,344] 2293. Сенің де – өмірде [1, 285] 2294. Сеңгір аман – шерлі ғалам – енді маған [1,149] 2295. Сеңгір-ай – мөлдір Ай [1,168]

1. Серегім – терегім – көп, ерім [1,200] 2297. Сермейсіз – сенбейсіз [1,357] 2298. Серт етші – ертекші [1,189] 2299. Серігім - кер інім [1,321] 2300. Серілердің – мені көргін [1,89] 2301. Серілікпен – көп үмітпен – оны күткен [1,111] 2302. Сескене ме – қос денеге – ештеңе де [1,242] 2303. Сипап ағатын – ұйпаланатын [1,90] 2304. Сиынып - шиырып [1,323] 2305. Собығындай – тобығындай – болымындай [1,64] 2306. Соғарда – қонар ма [1,230] 2307. Соғатұғын – сол ақының [1,68] 2308. Соғылып әнтек – орыны бар тек [1,146] 2309. Соғымға – қомында [1,66] 2310. Соғыс хақында – қол ұстатымда [1,61] 2311. Соғысқа – қонысқа [1, 92] 2312. Соғысын – сол үшін [1,77] 2313. Созар бұлт – тозаң ғып [1,224] 2314. Соққаның – шоқпарың [1,209] 2315. Соқпақ дәйім – тоқтатпайын – соқпақтайын [1,30] 2316. Соқты кімге – от тілінде – бопты мүлде [1,41] 2317. Соқтығып әр – жоқ‐ ты мұнар – отқа ұрынар, [1,105] 2318. Сол әнді – жоғалды [1,121] 2319. Сол баққа – ол уақта [1,218] 2320. Сол баяғы – торғай әні – жол бойы әлі [1,106] 2321. Сол дегейсің – сенбегейсің – сен не дейсің [1,171] 2322. Сол жанның – тоғжан мұң [1,87] 2323. Сол зат қана – болжап бала – ол жақта да [1,42] 2324. Сол кеткеннен – көрмепті елден – өрнектелген [1,170] 2325. Сол күндегі - ол да ілгері - ордендері [1,314] 2326. Сол қайғы – болмайды [1,116] 2327. Сол құсымды – соңғы сырды – болмысымды [1,28] 2328. Сол мекен – болды екен [1, 94] 2329. Сол өзен – терезем [1,182] 2330. Сол теректі де – ерке лепті де [1, 99] 2331. Сол үшін – қонысым [1,76] 2332. Сол шақта мұңды – моншақтарыңды [1,27] 2333. Сол шалға – қол салма [1,218] 2334. Солар ма - толар ма [1,168] 2335. Солқылы – толқыды – қолтығы [1,125] 2336. Солып бірі – көріп мұны – толып бүрі [1,22] 2337. Сонда кенет – зорға демеп – торға бөлек [1,32] 2338. Сондай әлі – Жолдыаяғы – сол баяғы [1,191] 2339. Сонша кеп – болса деп [1,26] 2340. Соншама – тамсана – болса да [1,117] 2341. Соңғы құрақ – болдырып‐ ақ – қондырып ап [1,63] 2342. Сор ғасыр кеп – болмасын деп [1,355] 2343. Сораң‐ ды – жоғалды [1,11] 2344. Сор‐ бағыммен – орға кірген – жорға мінген [1,120] 2345. Сордың дәмі – жолдың қамы – қол бұлғады [1,70] 2346. Сорлаймын – ол қай күн [1,158] 2347. Сорлаймын – ол қай күн [1,159]

1. Сорласа – болмаса [1,128] 2349. Сорлы екен – кең мекен – жөн бе екен [1, 280] 2350. Сорлыға - орнына [1,323] 2351. Сорлыммен – болдым мен [1, 278] 2352. Соры бар – жолығар [1,135] 2353. Сорың ба – қолыңда – тобыр да – оның да [1,353] 2354. Сөз алды ол – озалда ел – бозам көр – қожам көр [1,308] 2355. Сөз бергенде - безбендерге - кез келгенде [1,318] 2356. Сөз данасын – көз қарасың – өз баласын [1,65] 2357. Сөз қыламын – өз бұлағым – мезгіл‐ ағын [1,30] 2358. Сөзге міне –өздері де [1, 257] 2359. Сөзі мұңды – сезімімді – өз ұлымды [1,75] 2360. Сөзі ірі – не жыны [1,250] 2361. Сөкпеші – өкпесі [1, 284‐ 285] 2362. Сөнбес әмән – өлмесе Адам – мен де саған [1, 272] 2363. Сөнген деп – өлгенмен [1,77] 2364. Сөнді үміт – сол бұлт – болдырып [1,178] 2365. Сөнетіні – өлетіні – көретіні [1, 273] 2366. Су астынан – жуас құнан – қыр астынан [1,50] 2367. Сулары – шулады [1,122] 2368. Суымнан – уымнан [1,323] 2369. Сұмдық‐ ау – қыл бұрау – түн мынау [1,372] 2370. Сұр ма екен – нұр‐ көкем – тұр ма екен [1,118] 2371. Сұрайды ар – бір ойлар [1,174] 2372. Сұрақ берген – Мұратберген – «құлап келген» – шұбап белден [1,43] 2373. Сұрамаңдар – мынаны аңғар – бір ағам бар [1, 268] 2374. Сұрар едім – бірақ оның – мына менің [1,177] 2375. Сұрасаңыз – құдашамыз – құбаша қыз [1,196] 2376. Сұрлана да – шыңдар ана – бұл қалада [1,208] 2377. Сұрлана қалды – мұң ғана бар-ды 2378. Сұрланам – тұр маған [1, 277] 2379. Сұс бар бүгін – ұстар мығым – құштарлығым [1,13] 2380. Сүйгеніңмен – күй‐ көңілден – күйдемін мен [1,29] 2381. Сүйегі – күйеді [1,205] 2382. Сүйеді желді – жиегі зерлі [1,184] 2383. Сүйесің ел боп – «иесі мен» деп [1,48] 2384. Сүйетін – киетін [1,87] 2385. Сүйреп кейін – билетпейін – үйректейін [1,38] 2386. Сүйреп келіп – түйдектеліп – иректеліп [1,29] 2387. Сүйрік тал – жүйрік мал [1,57] 2388. Сүйісті күн – тиістімін [1,84] 2389. Сүлдесін – іргесін [1,174] 2390. Сүреңі – реңі [1, 278] 2391. Сүрінсем – ұғын сен. [1,223] 2392. Сүрінсін - бүгілсін [1,330] 2393. Сүт төгіліп – шықты ерініп – жіппен ұрып [1,47] 2394. Сүюге – биінде – иірімге [1, 96] 2395. Сыбырлап – ырымдап [1, 274] 2396. Сыбыс бар – туыстар [1,197] 2397. Сығалап – мүбәрак [1,362] 2398. Сығымдап – бұл ымдап – сыбырлап [1,198] 2399. Сыз көрдің – мұз болдың – сіздердің [1,200]

1. Сызғанда – қыздарға [1,82] 2401. Сыздап‐ ақ – бұзбалап [1,135] 2402. Сыздарды – қыздарды [1, 288] 2403. Сызылып – тізіліп – үзіліп [1,44] 2404. Сыйлық алар – үйді бағар – миғұлалар [1,310] 2405. Сыйлықтай‐ тын – бұйрықтай‐ тын – құйрық май‐ тын [1,74] 2406. Сыймаған – сыйлаған [1,308] 2407. Сыйы бар – құйылар – сыйынар [1, 289] 2408. Сылдырлақты - күллі ырғақты - ырғақты [1,311] 2409. Сынақтары – ұнатқаны [1,220] 2410. Сындарлы бақ – бір бал бұлақ [1,89] 2411. Сыны көп – түгі жоқ [1,130] 2412. Сынық әрі – құбылады – кірі дағы [1,52] 2413. Сыңайлы – жылайды [1,119] 2414. Сыңыр құсым – тұманды шың – ұғармысың [1,219] 2415. Сыр айта келді – мұңайта берді – кім айтады енді [1,252] 2416. Сыр ұғып – бұрылып – жүгіріп [1,126] 2417. Сырға тіпті – жырлатыпты – шын бақытты [1,13] 2418. Сырғақтайды – бірге аттайды – тіл қатпайды – күн батпайды – жұмбақ қайғы [1, 294] 2419. Сырлы арман – жылдардан [1,23] 2420. Сырлы бесік – шылбыр есіп – гүлді кешіп [1,53] 2421. Сырлы ғалам – сіңді маған – күлдім оған [1,145] 2422. Сырлы шыны - түрлі сыны - ілбісіні [1,314] 2423. Сырт қонса - жұрт болса [1,311] 2424. Сырттан құлы – жұрттан мұны – шыққан күні [1,241] 2425. Сырыққа – құрыққа – құлық па [1,370] 2426. Сіз дегесін – бізге де шын – іздемесін [1,34] 2427. Сілкінсең - шіркін сен [1,311] 2428. Сілте Меңеш – үлкен емес – күлтелемес [1,309] 2429. Сілті боп – дүркіреп [1,374] 2430. Сіңісті – туысты [1,247] 2431. Сірә, тұрып – бұратылып – шұбатылып [1,22] 2432. Сірі қар – түрі бар [1,173] 2433. Таба алмаған – далам маған – жаралмағам [1, 20] 2434. Табада – ғана ма [1,210] 2435. Табақ дедік – баратты өріп – санап көріп [1,84] 2436. Табалап аспан – жаңа ғана асқан – қалаға қашқан [1,252] 2437. Табаннан – қара орман – алаңнан [1,125] 2438. Табаны уға – қаны ағуда – қара бура [1,36] 2439. Табатын – шал ақын [1, 288] 2440. Табы осында – тағы осында – шаласың да [1,347] 2441. Табылар - ханы бар [1,332] 2442. Табылмай – бағынбай – жарылмай – сағымдай – уағында‐ ай [1, 266] 2443. Табылмас бұл – бәрін қасқыр – қарындас тұр [1,238] 2444. Табынатыным – сағынатыным [1,225] 2445. Табынды құлап - тарылды бірақ [1,343] 2446. Табыт-түнді – жарық нұрды – алып күнді [1,155] 2447. Тағаттап – алақтап – заматта‐ ақ [1,126] 2448. Тағатың – қара түн [1, 100] 2449. Тағатың – қара түн [1, 101] 2450. Тағдырдың – қалдырдың [1,58]

1. Тағдырым – зарлығым – дәл бүгін [1, 285] 2452. Тағы алды - амалды [1,323] 2453. Тағы бар – салып ал [1, 100] 2454. Тағы бар‐ ды – бәрі қалды – сәнін алды [1,308] 2455. Тағы бардым – мәні бар мұң – жадыма алдым [1,114] 2456. Тағы басталды – адыраспанды [1,79] 2457. Тағы біз –бәріміз [1,122] 2458. Тағы да – барына [1,11] 2459. Тағы да ұрды –жабыла ұрды – таңып ұрды – жаны кірді [1,239] 2460. Тағы міне – қабіріңе – сағымы не [1,22] 2461. Тағы таңнан – кәрі тал нән – қары талған [1,106] 2462. Таза қоныс – ғажап өріс – казак‐ орыс [1, 299] 2463. Тазалар – «бажалар» [1,11] 2464. Тазарғанда – мазамды алма [1,68] 2465. Тазарсын көңіл – жазарсың небір [1,25] 2466. Тазасыменен – жазасың ерен – қазасына мен [1,21] 2467. Тай желіге – май желіне – қай желіде [1,106] 2468. Тақ тұрып – тарттырып – сап құрып [1, 286] 2469. Тақаған күн – жатаған құм [1, 94] 2470. Тақалып – қақалып – ап‐ арық [1,123] 2471. Таққа мініп – жатқан ұлық – ақтарылып [1,237] 2472. Тал еді - әдемі - аң еді [1,322] 2473. Талағанда – қара нарға – қамағанда [1,170] 2474. Талай күн бар – ақ айдындар [1,83] 2475. Талай түн бар – жолай тыңдар – ән айтыңдар [1,86] 2476. Талға байлап – «арман айлап» – андағайлап [1,31] 2477. Талпынсақ – алтын шақ [1,204] 2478. Тамаққа – тарат та [1,59] 2479. Тамақтан – Жаратқан [1,145] 2480. Тамам көп – балам деп [1,351] 2481. Тамам пірі – адал түбі – маған тірі [1,238] 2482. Тамашаға – бала‐ шаға – оңашада [1,60] 2483. Тамашалап - «ала шолақ» - қара садақ [1,313] 2484. Тамұқты – ғаріпті [1,127] 2485. Танаулап – манаурап [1, 255] 2486. Танктер – жалықты ел [1,204] 2487. Таныс болдым – ағыс көрдім – алыс қондым [1,169] 2488. Таныс ек – дәрі шөп [1,56] 2489. Таныс қайғы – маңыстайды – дауыстайды [1,60] 2490. Таң атады – дала тағы – баратады [1,45] 2491. Таң атты – қанатты [1, 268] 2492. Таң бүгін – барлығын [1,84] 2493. Таң да тұман – Алматыдан – Алла атынан [1, 258] 2494. Таң қалам – арнадан [1,83] 2495. Таң міне – мәңгіге [1,171] 2496. Таңға ұрам – алдынан [1, 253] 2497. Таңғы аспан – қар басқан [1,7] 2498. Таңғы мұнары – жаңғырығады [1,9] 2499. Таңда біз – андамыз [1,204] 2500. Таңда көрер – арман өнер – жар бола гөр [1, 20] 2501. Таңдай қағып – самғай қағып – маңдайға алып [1,63] 2502. Таңдарға – арманға – тамғанда [1,50]

1. Таңдары – салғалы [1,173] 2504. Таңды небір – сәнді көңіл – әңгіме құр [1,85] 2505. Тап келіп – жат көріп [1,135] 2506. Тап саған – бақшадан [1,218] 2507. Таппаған үн – баптағаным [1,89] 2508. Таппайды ел деп – шаппай бер боп – сақтай гөр деп [1,147] 2509. Таптағам – даттаған [1,231] 2510. Тараған – қараған – анадан [1, 263] 2511. Тарады – барады [1,44] 2512. Таратқан –Жаратқан [1,220] 2513. Таратпаған – парақтаған – тәмат, тәмам [1,375] 2514. Тарқады – картаны – ал кәні [1,125] 2515. Тарпаң ай – шалқалай, қаңтар‐ ай [1,133] 2516. Тартады әрі – анталады – қалқалады [1,242] 2517. Тартарда – Шалқарда – қалтамда [1,136] 2518. Тартып кеп – артық па ед [1,77] 2519. Тартып керім – артық менің [1, 257] 2520. Тарыққандық‐ ау – зарыққандық‐ ау [1,225] 2521. Тас бекем – ащы екен [1,169] 2522. Тас жауған – қас жаудан [1,127] 2523. Тас қабырға – басқа нұрға – аспаныңда, [1,103] 2524. Тас қабырға – жастарың да – қас қағымда [1, 96] 2525. Тас менде – Ташкенге [1, 275] 2526. Тас мүсін – басқа үшін [1,307] 2527. Тас мығым – бастығым – жас күнім [1,151] 2528. Тас та бардым – бастап алдым – басқа адамның [1,129] 2529. Тас табаны – жас тамады – басқа бәрі [1,145] 2530. Тасадан – бас аман [1, 256] 2531. Тасқа ойдың - бас қойдым [1,343] 2532. Тасқан сең – асқан соң [1, 280] 2533. Тасқын қамап – бас бұрмалап – астында қап [1,208] 2534. Таспа бұлақ – басқа құрақ – асқағырақ [1,28] 2535. Тастай боп – шашты‐ ай кеп [1,55] 2536. Тастақ еді, апа – қасқа ма еді, апа [1,362] 2537. Тастақпен – қашпап па ем [1,355] 2538. Тастың да – астында [1,174] 2539. Тасыған – басынан [1,23] 2540. Тасып, күліп – машық қылып – ашып тұрып [1,63] 2541. Тасып‐ толып – ғашық болып – қашып келіп [1,225] 2542. Татып сол – бақыт сол – офицер [1,124] 2543. Тау бөктерле – заулап кел де – әуре еткенде – ауды өткенге [1,112] 2544. Тау сілемді – жаусын енді – жаушы келді [1,34] 2545. Тауларды – жау қалды [1,228] 2546. Тауың түк – ауыртып [1, 287] 2547. Таяды – маяны [1,55] 2548. Тәйірі – зайыры [1, 286] 2549. Тәмәмдарда - жамандауға - адамдарға [1,324] 2550. Тәнімді - жанымды [1,322] 2551. Тәңірім – сәрінің – әлі күн [1,116] 2552. Тәрбиеле – әмбиеге – ән күйіне [1,24] 2553. Тәрк еткен – нан тепкен [1,159] 2554. Тәрізді – тағы үзді [1,83]

1. Тегі ісі оңбай – елі шалғай – келісе алмай [1, 295‐ 296] 2556. Тегі, бөліп – сені көріп – еміреніп – тебіреніп [1,65] 2557. Тегі, біз – келіңіз [1,358] 2558. Тегі, біздер – кенін іздер – сеніңіздер [1,40] 2559. Тегінде – өмірде [1,141] 2560. Тегінде ел – сеніңдер [1,248] 2561. Тезірек – сөзі боп – өзі кеп [1,125] 2562. Тек біз алдан –жоқ-ты жалған – жеткізе алман [1,223] 2563. Текті адам – деп барам [1,57] 2564. Тектілік – деп күліп [1,119] 2565. Тел емізген – көнемізден – төбемізден [1,112] 2566. Телісімен – серісімен – желісінен [1,70] 2567. Темір ерің – төңірегің – ерінемін [1, 267] 2568. Тентегінен – шертері мен – Еркелік ем [1,199] 2569. Тентек де – еркекке [1, 288] 2570. Тең бөліп – сен келіп [1,218] 2571. Тең жорға – ел зорға [1,18] 2572. Тең көріп - кем көріп - жөн дедік - сермедік [1,330] 2573. Тең өскен шынар – деместен сынар – мені естен шығар [1,103] 2574. Тең өспек – емес пе ед [1,351] 2575. Теңге құрап – көмбе‐ қырат – мен де бірақ [1,40] 2576. Теңдік таңын – жер ғып бәрін – енді ұққаным [1, 296] 2577. Теңестім мен – кеңестім мен – сен ешкімнен [1,347] 2578. Теңселе барып – болса егер анық [1,104] 2579. Теңізден – емізген [1,79] 2580. Тепеңдеймін – жетердеймін – екен деймін [1,129] 2581. Тепсеңдер – топ шеңгел [1,61] 2582. Тербелген көлі – сенбеңдер мені [1,175] 2583. Тербелдім көп – жер көргім кеп – ол менмін, - деп [1,152] 2584. Тербеледі – жерге мені – желден оны [1,177] 2585. Тербеліп – ел келіп – сенделіп [1, 282] 2586. Тербеп үнің – жерге, күнім – мен де бүгін [1,231] 2587. Терге көміп – делбе болып – сол керегіп [1,14] 2588. Теретін гүлің – беретін бүгін – өлетіндігін [1,216] 2589. Терледім – өрнегін [1,232] 2590. Терлеп құр – кем боп тұр [1,359] 2591. Терлігімді – зер бүлінді – желді күнгі [1,133] 2592. Терме көп – бел керек [1,11] 2593. Тесіле қап – кешін алап – есінеп ап [1,43] 2594. Тесіледі - осы нені - есіл ері [1,316] 2595. Тигесін – киносын [1, 275] 2596. Тобырдан – соғылған [1, 279] 2597. Тоғайлары‐ ай – солай қарай [1, 98] 2598. Тоғанда – содан ба [1,166] 2599. Тозақ бар баба – азаптан баба [1,354] 2600. Тозаңды – тажалды [1,374] 2601. Той еді – қой оны [1,205] 2602. Тойған боп – қойғам жоқ [1,228] 2603. Тойғандар бар – сойған мал бар – ойрандаңдар [1,237] 2604. Тойды ғой қойды ғой [1,372] 2605. Тойнақы қыз - ойнақы қыз - тойлатыңыз [1,339] 2606. Тоқтады қары – жоқ бәрі дағы [1,146]