Құстар әні думан ғып бар алапты,
Қайқы бұлақ сай-сайға тарап ақты.
Бар қызығын төсіне жиып алып,
Барақатты, бағыбан дала жатты.

Бәйшешек пен қызғалдақ қырда дүреп,
Маған бейне дейтіндей: "жырла, жүрек!"
Гүлді кешіп жүргенде,
Кенет менің

Кеудем көктемгі аспандай шулады кеп!
Жер ұғысып жаныммен, көк тілдесіп,
Жасыл дария үстінен өттім көшіп.
Сансыз сурет,

Қисапсыз қиқулы әнге
Көз талдырып,
Даусымды кеттім қосып.
Ақындықтың қазір мен күйін кештім,

Өлеңіммен келеді түйін шешкім.
Көктем келген, нөсерлі жанымдағы
Сезер ме екен ғажайып күйімді ешкім?!
1978 ж.

Тұлпарым тізгінін сүзіп,
Көктемде бір келіп кеткем.
Мен сонда үздігіп күліп,
Күлкіме тұрды еріп көктем.

Күн жағып отын ерінге,
Көзіңнен нұр тұнып тамды.
Қос кептер көкірегінде
Кенеттен бұлқынып қалды.

Көздерден қысылып, күнім,
Боз үйге кідіріп кірдің.
Сырыңды түсініп бүгін,
Жайыңды ұғынып тұрдым.

Көркейіп қырқам да гүлмен,
Ғажабын танытқанда алап—
Мен жаққа Тұлпарға мінген,
Тұрғансың жабықтан қарап.

Пәк көңіл кір жасыра ма,
Сырыңды мен алып кеттім.
Шат жанның сырласы—дала...
Құйғытып, жоғалып кеттім!..

Қайран дала қиыры жоқ,
тыныстайды далиып,
Адырларға қозған шоқтай,
алқызыл кеш қаны ұйып.

Күн еңкейіп бара жатыр,
Ақырғы рет нұр шашып,
Жылқышыдан бір қашаған
күн астында жүр қашып.

Күн астында екеуінің
шаңы жатыр шұбалып,
Қашағанда кеңістік бар,
қуғыншыда— бұғалық.

Бірі қашпақ, бірі қумақ,
Барлығында бір арман,
Алтайыны мына жақта
Құйрықтап жүр құба арлан.

Далам еппен тыныстайды—
Бәріне арнап тілекті,
Бір бұтада бұғып жатқан
бозторғайым шыр етті.

... Көкірекке көріністен
кеткен бе әлде нұр тамып —
Жүр бір өлең жүрегімде
қашағандай бұлтарып!

Қырда мен төбелерден сыр ауладым,
Келеді жиһангезден бір аумағым.
Ер Досан қарсы алдымнан шыға ма деп,
Алаулап, алабұртып тұр-ау жаным!

Жоғымды тұрғанымда кеш түгендеп,
Сарынын мұңазама қосты жел кеп.
Елтимін кешегі күн бұл төбелер,
Ақтанның жырларын да естіген деп.

Санамда мың-сан қиял өрілер көп,
Қалардай елеуреймін өлілер кеп.
Аллақұл жендетінен өлген батыр,
Найзасы Құлбарақтың көрінер деп.

Қарайды тас төбемнен жымиып күн,
Мен болсам жанарыма мұң ұйыттым:
Астында не құпия бар екен, — деп,

Жатқандай астарында бір үн бұғып,
Төбелер томсырайған сырын бүгіп.
Ұқтырмас мәңгі, бәлкім, қояды тек
Қиялды сан қияға ұрындырып.

Тарихтан жан емеспін сыр ұқпаған,
Талай сыр бетін жүр ғой бұрып маған.
Әйтсе де алапатты төбелерді Ойласам...
Төмен қарап тұрып қалам!..

Балалықтың елесі, үзігі — жыр,
Бала қылық бұл күнде бұзылып жүр.
Ізін уақыт жаныма салғанменен,
Асық атқан кездердің қызығы жүр!..

Айырмастан ерліктің ақ-қарасын,
Күшті боп та ініге мақтанасың.
Өзің айтқан "ертекке" өзің мәз боп,
Асынуға бес қару шақ қаласың...

Асқақ ханға ұқсадық аста ат барда,
Көбең көңіл балалық бас баққан ба!
Маңдайымды жарушы ем темірге ұрып,
Бақайымның басынан тас қаққанда.

Еһ, балалық!
Ол да бір арман алыс —
Өмір деген тартты ғой тарлан ағыс.
Ықты-жарға қарамай шапқылаушы ек,

Тірлігіміз бүгінде жорға жарыс...
Уақыттың кеудеде қыжылы жүр,
Бала қылық бұл күнде бұзылып жүр.
Әйткенменен жанымда асыр салып,

Көз көрім жер көрінбей шұбарланып,
Мың сан пері ақ қардан шырақ жағып—
Есалаң жел жүйткиді қарды қуып,
Ойнақтаған қасқырдай жұмарланып.

Жер жұлынын долы жел суырғанда,
Тентек теңіз ұрады суын жарға.
Ию-қию...
Жүз бақсы жиналып ап,

Қобыз тартып жатқандай жуыр маңда.
Қыл арқаны соңында шумақталып,
Кіл асау ат шапқандай тулап қалып...
Әлдекімдер жатқандай, ақ бураның

Терісінен жасалған тулақ қағып.
Ақ шұбатты құлаштап сапырғандай,
Дәм татпасқа сенің де дәтің қалмай—
Даладағы боранға үнін қосып,

Жүрегімнен бір боран атылғандай!
Он бөрі мен бір сырттан жұмарланып,
Баратқандай құлақты ұран жарып.
...Ақтүтекте адаспай келемін мен,

Бозторғай-ғұмыр төсін даланың шарлаған,
Бесін намазын балбалдар оқып сарнаған.
Бозтамақ боздақ қарлығаш байыз таба алмай,
Боз мая боздап ботасына әнін арнаған.

Бұлттары қысыр безерген шақта бедеу көк,
Бәңгі қыр өксір алдатөмпекті — безеу бет.
Бүлікшіл желі қурайға қобыз тарттырып,
Бабаурап тұрып, береді бейбақ бебеулеп.

Боз шарбы бұлттың бөз көйлегіне қан тиіп,
Бура-тауларым түргенде құлақ маңқиып—
Бат-баттар құсап қарай да бермей балтиып,
Бағы сарынның бояуын бойға қал түйіп.

Баяғы бір ән, баяны күмән бұл қырлар. —
Бағыштап барын бұлбұлдар, бетін бұрды ұлдар.
Байқағыш болсаң, баба даланың бойында
Бітіп болмайтын бір сағыныш пен бір мұң бар.

Бөкен сағымдар боз желкеніндей өлкенің,
Бұйра толқынды шағылдар — бітпес ертегім.
...Бұл дала маған ұқсап барады бір түрлі...
Болмаспын, сірә, далама тартсам мен тегін!

Сайлауға
Сағына қарап пәк дидарыңа жүретін, досым, беу, менің,
Ажырасқалы сыр берер болды осалдау тұсы кеуденің.
Халқымның ділін,

Даңқымның құнын іздейміз бірге деуші ек қой —
Күретамырды өкініш тістеп, кеміріп жанды жеуде мұң.
Өтуде күндер,
жетуде түндер - бақтары мұңмен теңселген,

Айтысар арыз, бөлісер
парыз — көп сынды қайта көрсем мен.
Сағынышымды жеткізбек едім, көгершін - жырмен,
Ол, бірақ,

Басқаға, сірә, симайды білем – Төлеген жазған өлшемнен!
Жандағы мұңды жанарға жия, қаламнан сия таусып ем,
Жатқандай кейде жанымда менің дала айқай салып, тау сүрен.
Балапан жырым қанатын сабап жетеді ертең, ол - саған,

Тым жырақтағы түнгі бақтағы ең әнші құстың даусымен!
Жолдадым сәлем алты қаздан да,
Топтары түгел тырнадан,
Хабар жоқ. Бәлкім,

Қонып қалды ма — болып қалды ма гүлге алаң?
Еңсесі биік, Өр Алтай ұлы, көрерсің, мүмкін, сен мені,
Ең Терең құрдым - Қарағиядан
Құйын ғып қолын бұлғаған.

Бұлт басып жатқан
Өр Алтайыңның ашқайсың, досым, түндігін,
Құрдымға батқан Маңғыстауымның шығарам бір күн шынға үнін!
Алтай жақта Бабамның Жұрты бар еді —

Жетсе бұл жырым — жұртына аунатып,
Шыңға қайраған кесе сал Нұрмен - кіндігін!..
1979 күз. Акой.

Асау көңіл — шығанға оқ па атылған,
Қанжар ма әлде қынында тот басылған?!
Ақын десем, көзіме елестейді,
Жолбарыстар тайлықпай отқа атылған.

Ақындардың атағын көкке асырған,
Тірі жеткен көп талқы, көп ғасырдан —
Асыл жырдың алдында алмасың да
Жасық шығар — шыбықтай отта сынған?!

Дана Абайдан Нұр алып,
От — Қасымнан,
Тұрсам деп ем ай құсап көкке асылған...
Есігінен өлеңнің енсем деп ем,

Шаңырағы шатынап, топса сынған!..
Зауалдардан— аспанға от қасынған
Аман қалған Ақынға тек бас ұрғам. —
Жүрегінен жыр болып қан тамшылап,

Маңдайына Мөр болып Оқ басылған!..
1978 ж.

Бойынан аулақ қалып жай күнгі мұң,
Арғымақ ұшқалы түр, пай, дүлдүлің! —
Сәуріктер енді мұны тепкілемей,
Шоқтығын жұлмайды енді айғыр мұның.

Тепкі жеп көп жабыдан мұңданғанда,
Ұғатын дел-сал жанын кім бар маңда?!
Күшті жоқ енді бұдан бұл өмірде,
Жүйрік жоқ енді бұдан бұл жалғанда.

Арғымақ тарс ұмытты сойқанды әңгі,
Күрсініп сағым-сауыр байтал қалды.
Іштегі атауы жоқ армандарын
Аспани шабысымен айтар мәңгі.

Даланың тірі болса төбелері,
Ұмтылар қанатынан демегелі.
Ғасырлап аңсап жеткен бәйгесінен
Дәл бүгін — не өледі,

Не келеді!..
Пырақтың тұяғынан үн шығып бір
Кеткенде,
Қалды неге күрсініп қыр?..

Беу, тұлпар, қыршын-арман сапарында
Күйбеңін теуіп кетті-ау тіршіліктің!..
1979 ж.
Қарамандыбас

Бетегелі бел жүдеп өктем күз кеп,
Құстар қайтып барады көктемді іздеп.
Жапырақтар-жүректер сыбырлайды:
"Сағыныштан сарғайып кеткенбіз"—деп.

Бөгет болмай құстарға тас матаулар,
Көкке қарап кісінеп, қасқа ат аунар.
Биіктіктің қызығын көрмегесін,
Аласарып қалғандай таспа таулар.

Табиғаттың теперіш, тепкісі көп,
Қасқа дала, қайтесің көп кісінеп!
...Ебелектер елбеңдеп жүгіреді
Құспен бірге ұшып-ақ кеткісі кеп.

Естілгенде мұңды әуен түзден — зарық,
Күзден күдер мен де бір үзген ғаріп.
Екі қолды шарасыз жайып көріп,
Құс соңында барамыз біздер қалып.

Сайлар қызғылт,
Қыр күрең — күз желі өпкен,
Туған жерде болған күй бізде де өткен.
...Құмыр-ғұмыр құстарда не арман бар,

Тірісінде көктемін іздеп өткен?!
1980ж

Шертемін көңілімнің мың ырғағын,
Біткей деп жыр жолында құмыр-дарын.
Мендегі бұла күшпен жаңбыр қылып,
Көктемнің бұлттарынан жыр ұрладым.

Төбемнен ән-ғұмырлы құстар ағып,
Бойыма жатқан шақта күш қамалып—
Шумақтап өлеңге атып жіберемін,
Даланың шылбыр-жолын ұстап алып.

Бәріне еркін барып, еркін келем,
Жанымнан іңкәрліктің дертін көрем.
Мен жазар жырды теңдеп жетті бір күн,
Бура-бұлт шудалары желкілдеген.

Жамырап жұлдыз біткен жауды маған,
Шашу ғып қайта шашты таулы далам...
Ғажайып өлең сөйлеп кетті бір күн
Қалқаның жанарынан жаудыраған.

Жатады дүние сыры алдыма кеп,
Жанарым салмағай тек қалғып әлек.
...Қараймын тал бүршігін таңда тұрып,
Бір өлең жасырынып қалды ма деп!

Сәуір, 1980 ж.
Қарамандыбас қыстағы.

"Соқыр қылған жоқ, шырақ, құдай мені,
Соқырлықтың себебі былай, — деді:
Көздеріме тыққанмын көк қорғасын,
Көрмеу керек нәрселер көп болғасын!

Керең қылған жоқ, шырақ, құдай мені,
Кереңдіктің мән-жайы былай, — деді:
Тығындағам құлаққа көк қорғасын,
Ұқпау керек нәрселер көп болғасын!.."

Осыны айтып, әлдене ескерткісі
Келді қарттың.
Бейне бір кешкі өрт — түсі...
Соғыс деген — көрсоқыр,

Тас кереңнің
Көзі тірі қалған бір — Ескерткіші...

Тамырыңды — арнаңды ылайлап ағып,
Миыңа жүр ме, жарығым, мың ой қамалып?
Жаныңның маған дегенде тазалығына
Былай да нанып келемін,

Мұңайма налып!
"Не дауа — ауыр жолыңа?" — деп алып маған,
Кезің көп көзден отырған жоғалып ғалам.
Мен жайлы мұңды ылақтыр санаңнан, күнім,

Сәл жыми маған, жетеді,
Дем алып қалам!
Сиқырлы бегзат күлкіңмен қой-дағы жебеп,
Жүйріктігіме сене бер тойнағы бөлек.

Намысқа тиме қамым жеп,
Өз тағдырларын
Жігіттің сойы болса өзі — ойлауы керек!..
Босамай жүр ғой басым да кіл күдікті ойдан,

Салғым кеп кетед
Заманға бір бүлікті ойран —
Сұрайтын шақта ақырып — жұртыма теңдік,
Қара басымның мұңына құл қылып қойған!

Алматы, шілде,
1980 ж

Иелік етіп тұрғанда қара түн даламда,
Қап-қара сұлулық жайғанда қанатын ғаламға,
Сапарға шықса боз атпен бозбала-ғашық,
Тыныштық даусын шу дүние жаңа тыңдағанда.

Дейтіндей, "бейуақ жол жүрді неге осы балдырған?"
Сыбыры сылқым самалмен кеңесіп алғым бар...
Қара судағы қалғыған ұқсап аққуға,
Ақ көйлекпенен көрінсе елесің алдымнан.

Сезім кеп жетсе содан соң самалдан құраққа,
Қиялды бастап әкетсе жаңа арман жыраққа.
Ақбоз ат мені жеткізсе алып-ұшып бір,
Қара түндегі қалғыған,

Ағарған Мұратқа...
Қарықтырғанда көзімді ақ тамақ қарша,
Сезім шіркінді төзімім шаққа басқарса.
Телміре қарап содан соң бір-бірімізге,

Менің кеудем — жылылықтың Отаны,
Түнсіз таңдар алма-кезек атады.
Алатаудың мәңгі ерімес мұз-қары
Жүрегімде еріп кетіп жатады.

Мұңға батқан қара ормандар, шынарлар
Жүрегімде айығады мұнардан.
Мынау ғажап жылылықтан нәр алып,
Күнге қолын созар сонда мың арман.

Қожа болам ғаламға деп қасқарған,
Шомбал тастан қол жинаған асқарлар —
Жылылықты алу үшін құшаққа
Қақ жарылар,

Тарс айрылар тастар да.
Ешқашанда болмаса да дәл бұлай,
Ісім менің жүрсе де әлі мандымай,
Мұның бәрі тек кеудеде болған жай,

Түнсіз таңдар кеудемде тұр қалғымай!
Менің кеудем — жылылықтың Отаны,
Түнсіз таңдар кезек-кезек атады.
...Қыс түнінде жидек қаққан

Жұлдыздар
Жүрегіме еріп түсіп жатады!
Тірлік маған жүгін артып сан батпан,
Қара түнек қаптаса да жан-жақтан —

Кеудемдегі таңдарымды қалғытпай
Кешем өмір —
Атқанынша
Мәңгі Ақ Таң!

Айдың нұры барша әлемді сырлап бір,
Сол нұрменен сурет салды құмдақ қыр.
Қонып алып жүрегіме дәл қазір,
Бір бозторғай мігір таппай шырлап тұр.

Шілделіктер құлағыма үн ұрып,
Түнгі ауаны жұттым қанбай сіміріп.
Сері селеу құртқашашпен сырласса,
Аққан жұлдыз көздеріме шыны үгіп...

Шашылғандай дастарханға кіл тары —
Сансыз жұлдыз.
Құсжолы — ұнның ұнтағы.
Тау-шопан қыз шапақ-қырықтығымен

Ай мүйізді
Серке-бұлтты қырқады.
Құба талмен тілдескенде тұт ымдап,
Тамырымнан от жүгірді лыпылдап.

Сезімдерім,
Жарып қалсам кеудемді,
Жұлдыздардай тұрған шығар жыпырлап?!
Түнгі ғалам қанатындай тотының

Құбылғанда —
Күбірлеп жыр оқыдым.
Пәруана ғып тартуын-ай адамды,
Алыстағы қызды ауылдың отының...

Бояу жағып айтар болсақ аздап бір —
Нұрға өртеніп жатыр, міне, маздақ қыр.
Жүрек байғұс — бозторғайы шырлаған,
Көкірегімнен ұшып кете жаздап тұр...

Осы екен ғой, дариға-ай, тұлпар деген! —
Жарысты тек тұлпармен іңкәр-белең.
Құртар ма екен төзімді бойымдағы,
Бұрқанды өлең,

Кеудемді жыртар деп ем!
Кейде күліп шыққанмен сөйлеп алдан,
Неге қатал болады кейде жалған?-
Шаңын жұтып шарасыз тұрып қалдым,

Сынық қанат қасқалдақ — бейбақ арман.
Арманымнан алғаным бөлек пе едің? —
Бөлек демің, ей, тағдыр, — керек дедім.
Алмауыттың артында шаң қауып Мұң —

Келіп кетті-ай соңынан дедектегім!
...Дүлділдерін бәз дала көксеулі екен,
Көтеріліп тұрған жоқ өкшем бекер!
Бұлыңдаған сағымға мен де ендеше

Мөрлерін басып жал, құмға,
Талай да табан таптаған;
Дәл қазір менің алдымда
Із жатыр сансыз — қаптаған.

Тарихтың түнек — сілемі
Тылсымын іздің ашпайды.
Соқпаққа бұрса біреуі,
Батпаққа бірі бастайды.

Тығылған шақта ай бұлтқа
Тура бір жолды іздеп ем.
Тұрмын сан тарам айрықта,
Түсейін қайсы ізге мен?

Тұйықтан шығар жол бар ма,
Иыққа үрей асылды? —
Пері иелеген сорларға
Кете ме тығып басымды?

Кеудемде қаздай шулаған,
Сұрақтар жатыр жауапсыз.
Із сырын оқып тумаған
Жан едім неткен сауатсыз?!

Жә, жетер!
Тұрмын жүргелі,
Жырақта әлсіз жануда от.
Қозғалу керек ілгері,

Бір ізде тұрып қалу жоқ!
Тамырын басып түнгі іздің,
Бағымды сынар келді рет.
Аспандағы аққан жұлдыздың

Алайын жолын белгілеп...
Туады ізден бәрі де,
Шығады содан жол ағып.
Қиялың жетпес әріге

Апарады іздер жаңалық.
Салса ізін ертең алтын күн
Алтын гүл өскен бағыма —
Жетейін деп ем

Халқымның
Жырменен жаны, жадына...
Емес қой ізге жарлы дүз,
Жер барда жатар тепкі жеп:

Бұл ғаламдағы барлық із
Айналсын жолға деп тілеп!..

"...Что касается остальных биографических сведений, —
они в моих стихах "
С. Есенин
Бұлтты шөптей оратын

Ай — Тәңірдің орағы...
Тәңіртекі, өр ақын,
Жұлдыз-Даңқың жоғары.
Орақ-жүрек сынғанда

Қайғы-бұлтты оратын —
Ащы шабыт буғанда
Шақырды арбап мола... түн.
Құрым сабан басыңа

Қара қайғы тұрды ұйып, —
Құрбы қыздар — ашына
Қарамайды — бір күйік.
Нұр тамызбай мұзыңа

Париждің кештері,
Күншығыстың қызы да
Пәрәнжісін шешпеді.
Барсаң жұртты қабақта

Жұдырықпен тергедің.
Көк аспанға талақтай
Жұлдыз-жырды Зерледің.
Мен де сенше бүлдіргем,

Мен де сенше ұрынғам...
Мұның бәрін білдім мен
Ғұмырбаян—жырыңнан...
Кешегілер бас ұрған,

Бүгін сені ұқпады.
"Қара кісі" қасыңнан
Әй, шықпады-ау, шықпады.
Пенделердің асыл жыр

Болды кейде ермегі.
Кейде халық басынды
Сабан ғұрлы көрмеді.
Сырын ұқпай дәуірдің,

Мұңын ұқты жыр — азаң.
Рязань деп ауырдың,
Ауырды ма Рязань?
Тірлік саған сезілді

Көк бет қатын көзіндей.
Көрмегің кеп, көзіңді
Жұмып алдың — безу ғой!
Ақынды жұрт әлпештеп

Өтсін деп ең — болмады;
Күн боп батты әр кеште
Өлеңіңнің жолдары...
Мен де сенше бүлдіргем,

Мен де сенше ұрынғам...
Мұның бәрін білдім мен
Өмірбаян — жырыңнан...
"Сергей, Сергей, Сергей!" — деп,

Мен де енді өлең арнаймын...
Өлмеу үшін сендей боп,
Кабактарға... бармаймын!..
...Осылай бір жырлап ем

Сонау балғын шағымда.
Сәби сезім — сырлы әуен
Сіңіп кетті сағымға.
Қыршын ақын... тірі елес

Түске енесің бірауық. —
Жазғы күндей — күлегеш,
Күзгі бұлттай — жылауық.
Алды жылдар еркімді,

Қалды адыра ой-арман.
Сонда берген сертімді
Орындадым дей алман.
Дәмін кейін шараптың

Таттық. —
Жиып әрең ес.
Кабак түгіл — абақтың
Бізге бүгін таң емес!

Жан шеңгелдеп кәззап мұң,
Тырнақтарын жазды өктем...
Ресейден — қазақтың
Қасіреті аз деп пе ең?!

Кәрін төгіп нашарға
Билейді елді — батасыз.
Атасыз құл қашанда,
Отанына опасыз!..

Дәнеңе жоқ ойымда,
Кеттім талай көкіп тым.
Отансыздар тойында
Бөсіп өлең оқыппын.

Бас қойыппын шөлдеп кеп,
Ер құйғасын ел сенген. —
У — Зәһарға мелдектеп,
Баттым боққа белшемнен.

Жырғап –
Жүзден өпсе сұм,
Жаттым талай тыраңдап —
Жын жайлаған бөксесін

Жезөкшеге жыр арнап.
Арманды іздеп жоғалған,
Өзегімде асқынды от.
Жеркенгенде солардан,

Кабактарға қаштым көп.
Бере ме опа-қайғы ерге! —
"Ем", — деп құйды у кей залым.
Менің де енді қай жерде

Өлетінім беймәлім.
Сергей, Сергей, о, Сергей —
Мен де ынтықпын молаға.
Әуел баста, десең ғой:

"Бұл пәлеге жолама!"
Таба алмай жүр қан қорек,
Айтпай кеттің неге, ерім:
Туып ақын әр бөлек,

Қылығыңмен қытықтап,
күлім қағып,
Алардай-ақ ақынның жынын қағып,
Өртемек боп жанымды,

Осы кеште
Отырсың-ау бекерге тынымды алып!
Балаусасың шыққан бір ерте көктеп,
Қимылдасаң кетесің еркелеп тек.

Арынымен, сезімнің жалынымен
Жақындайсың,
Жандырып, өртемек боп.
Насырыма қайтесің тиіп, қарғам,

Тиіспеші! —
Мұңым бар иық талған.
Жандырам деп жанымды әуре болма,
Әлдеқашан ол байғұс күйіп қалған!..

* * *
Қыз едің керім
Сен деген —
Тағдырың жалқы сый берген.

Жердегі барлық пендеге
Биіктен қарап үйренген.
Жаутаңдап тұнық жанарым,
Көз салғам саған,

Құдірет! —
Биіктен маған қарадың
Жердегілердің бірі деп.
Омыратындай омырға

Менде бар күйік, менде — шер.
Қосылып қалың тобырға
Болмаспын, сірә, жермешел!
Өшірем енді сезімді

Кигізген маған от-көйлек...
Армандап едім өзіңді,
Арманнан биік жоқ қой деп!..
Пәк арман болып бар әнім,

Кетемін көкке таратып.
Жарқ етер жұлдыз-жанарым,
Төбеңнен ағып баратып!..

Көтерілген қамырдай
Дөң — бұрын да ойшыл-ды.
Қаңқа-қаңқа адырды-ай —
Қасқыр тартқан қой сынды.

Ақтарылған айрандай
Бұлтты
арай шарпыды.
Алтынменен шайғандай

Айдың да оңған жалтылы.
Тулақ-жерді қақты кім,
Селдір тұман шаңытқан.
...Жұлдыздар да тап бүгін

Көз қысудан жалыққан.
Қойшы-жел жүр бұлтты айдап,
Теңізден бұлт су ішіп...
Шөп басында шық қайнап,

Жатыр көкке буы ұшып.
Жапырақты шаш дей ме? —
Шаштараз-күз аластар.
Шақырылған әскерге

Жігіт сынды ағаштар...
Көкіректе жетім мұң,
Ел көшкендей шулы айдын.
Өлең жазып отырмын

Әуеніне қурайдың.
"Қоштасу" боп ән аты
Қабысады өлеңмен.
Қайтқан құстың қанаты

Сусындайды төбемнен.
Қолын бұлғап ерке бақ,
Барады аққу, қаз қайтып—
Біздің әнді ертең-ақ

Жүр, сәулем, қозғалайық, таң білінді,
Жетті ертіп періштелер мәңгі күнді...
Сен сонда жылап жаттың,
Дала-кеудем

Сімірді сімірудей жаңбырыңды.
Мәңгі күн ақ арайға шықты ілесіп,
Ұлы жер тербелгендей — құтты бесік.
Өткінші түнде жауған шөпке тұнып,

Екеуміз кеттік сосын шықты кешіп...
Рәйіс — сол бір тәтті кез есімде,
Шаттықтың шарап толған көзесінде.
Ерніңді жан сүймеген

Бірінші — мен,
Күн сүйді содан кейін — сезесің бе?!
Түседі сол түн еске бақты көрсем,
Сондағы сезімдерге ақ түн өлшем.

Атқанда күн шығыстан үлбіреп таң,
Үлбіреп күліп келе жаттың-ау сен!..

1 -өлең
Ойы — өзен,
арманы—шың,
қиялы — құм,

Әлемге сан ұшқынын құяды күн.
Төлеген—шашыраған бір ұшқыны
Тұлпардың тасқа тиген тұяғының.
Ғашыққа сезімдей-ақ мықты айтылған,

Албырап сәуле төгіп шықты Ай қырдан.
Мұхит та, теңіз де емес
Айбергенов —
Көктемгі бәйшешекке шық қой тұнған...

Болашақ мәресіне арғымақ-ән
Барады құстай ұшып,
Қалғыма, Маң!
Көзімен Төлегеннің болашаққа

Қарар ма ед жалғыз сәтке барлық адам?!
Сыңсыған сағыныштың пернелерін
Тап басқан күйші-ғұмыр сол,— деді Елім..
Қайтадан Тәңір мені жаратса егер,

Төлеген сағынышын бер дер едім...
Келтірер таң нұры еді тау шырайын,
Келтірер ақ самал-тын таң шырайын.
...Арман не ағып өтсең,

Жаз түнінде
Аспаннан тамған жұлдыз-тамшыдайын!.
2-өлең
Ей, аға желдірген жол пырақ па едің?

Әлде сен—сөндірген жел шырақ па едің?!
Әлде сен жұмбақ сырын шештірмейтін
Тым қиын—ғасыр қойған сұрақ па едің?
Жұмбақсың! —

Шешсем шештім оннан бірін,
Шеше алмай таңданды тау, толғанды гүл.
Жұмбақсың! —
Жырларыңнан сезіледі

Бір сәтке жүрегіңе қонған діріл.
Еліне Келешектің батыл ауған,
Қайыл ғап мұрапаңа жатыр-ау маң.
Шулайды Бесқарағай — ормандарың,

Тулайды армандарың Атыраудан.
Маңғыстау! — Көкірегі жұмақ әлем,
Сырласқан кезіңді айтып Мұнарамен,
Шұбырып езуінен жұлдыз ағып,

Кірпігін таң алдында жұмады әрең...
«Кеш тудым, көрмедім деп мен өзіңді» —
Өртейді ащы өкініш өзегімді.
Қолыңда болмадым деп көзе-ғұрлы,

Жүректің мұңын жас қып көз еміп жүр,—
Көрдім мен қазір сені,
Тек орныңа
Өлеңің қабылдайды "кезегімді".

Кешегің Бүгініңе ауысуда,
Бүгінің Ертеңіңмен қауышуда.
Мәңгілік сенің жырың жаңғырады
Шырлаған Бозторғайлар дауысында...

Оу, аға!
Бірі емеспін кеп кезбенің! —
Байтақтың сенше сүйем көк көз көлін.
Сен құсап жыр-ошақтан шоқ көздедім.

(Салмағын Арманымның шек, Безбенім!)
...Шырлаймын Бозторғайдай таң алдында —
Бейне бір тірілгендей от кездерің!
Бейне бір тірілгендей жоқ кездерің!..

Келіп тұрмын қара үңгірге, ертегілер еліне.
Бір тылсым жел соқты үңгірден — айдаһардың демі ме
Онда неге лебімен мені өзіне тартпайды,
Батыр бабам күзеттіріп кетті ме әлде Періге!?

Ішке енуге сескенемін, қарай берем көз тырнап,
Демім шықпай қалғандай ма, ауыздағы сөз тұрмақ?
Саңылаудан енген ішке күн сәулесі екен ғой,
Шошып едім әлі тірі жатыр ма деп Жезтырнақ?!

Байыз таппай кейін қарай тартуын-ай жүректің,
Жоқ қой бізде бабалардың бойындағы дүр екпін.
Мен қанағат табар едім, батыр бабам ұстаған
Қылыш емес, табылса егер бір сынығы күректің...

Бағы Заман—қара үңгірдей құпиясы қатталған. —
Құпиямен тілдесуге тайсақтайды көп талғам.
Үңгірлерге үңілемін кітапхана — тауға кеп,
Делқұлылау тарихшыдай архивті ақтарған...

Біз ұқпайтын ғажап жатыр, азап жатыр бұл манда,
Ажал жатыр көрін қазып, келесі бір құрбанға!
...Көкірегімнің қуысынан бір тылсым жел соғады,
Тауларымның үңгірлері үңірейіп тұрғанда!..

Жұмыр жер десе, Түнектің сібірлер таңы,
Жұмыр жер десе, Жүрек-тіл күбірлер тағы.
Ол болса мәңгі жолымен маңып барады,
Күні мен түні алмасқан, іңір мен таңы.

Ағып барады әлемде... шөкімдей көрік,
Осы жорығы мызғымас ниетіндей берік.
Барады кетіп қара Жер бетінен қайтпай,
Көп таяқ жеген зәңгінің бетіндей болып.

Өң бергісі кеп әлемге, дем бергісі кеп,
Көкірегінде көлдер кісінеп,
Біресе ол жақ, біресе бұл жағын тосып
Күнге қыздырады, жарадан емделгісі кеп...

Жер жайлы мен де бүгінде мұңданар ұл ем,
Бірақ мен қазір бойға өзге жыр-жарақ ілем:
Жердің бетінде қалт еткен Құбылыс болса,
Тұрады бағып Ұлы Әлем — Күн-жанарымен!

Қасірет жайлы бір кезде тозар мұндар ой,
Көтерер сансыз қалалар тозаң қырда бой.
...Жерде ешбір үлкен қылмыстар жол ала алмайды,
Себебі Ол Құдай-ғаламның көз алдында ғой!..

Қияннан қылаң береді жер Сүлдесі — егіз,
Сол Сүлде сепкен Ақ Нұрға толсын кесеңіз.
Таң — Шұғыла мен Кешкі Шапаққа шомылсын
Жерім- Көздері түзу Құдайдың болсын десеңіз!..

...Сыпсың, сыпсың, қайтсін – ай, сыйқымды алмай,
Ұйқым қанбай мен жүрмін, ұйқым қанбай.
Мен далаға асығам, сол далада
Сыпсыңдардан құтқарар сиқыр бардай ...

Сары аурудай маңайдың сары бәрі,
Сары ойларым санамда сарығады.
Күлдір - күлдір күрең тай кісінесе,
Бұлдыр, былдыр күндерді сағынамын.

Сан сындырған сағымды сары күз ғой,
Жатыр екен сары дала сарын үзбей.
Сыпсың - сыпсың жел сөйлеп кетті алдымнан,
Шағыл іздей келіп ем,

Сағым іздей.
Жүрген сынды кілең жын шандақ шашып.
Маңайымды шоламын, аңдап басып.
Ада болып барынан,

Бара жатыр
Топырағын талақ қып қаңбақ қашып.
Өртеп кеткен жасылын тандыр — аптап
Жәдігөй шөп жел жырын алды жаттап.

Қара тастың бас ұрып аяғына,
Сыпсыңдайды бұталар сандырақтап ...
Қайран Далам, Мендегі ұқшы мұңды,
Ұқ сырымды, Жаным бар тіксінулі –

Сенен мейір дәметіп келгенімде,
Қоя тұрсаң қайтеді сыпсыңыңды ...
1980 ж. Жетібай.

Құдай, сені жоқ деп жүр ғой адамдар,
Құдай, сені жоқ деп жүр ғой надандар
Жұдырықтай жердің тұрғындарына
Барлығыңды дәлелдеуге шамаң бар.

Талтаңдаған сан миллиард кеудені,
Төресінген топастарды төрдегі —
Тәнті қылшы;
Хақтығыңды дәлелдеп,

Тас - талқан ғып хайуандарды жердегі.
Ол үшін де қажет Сенің күлуің,
Мазақ қылып көрбақтардың қылығын.
Жалғыз сәтке пайда бол да аспанда

Қарқылдап бір күлші, Құдай — Ұлығым!
Басқа құл да,
Өзі ғана тектідей
Төбесімен жүргендерге көк тірей;

"Кісің - мен!" — деп,
Ісінген көп мешінге
Қарқылдап бір күлер кезің жетті ғой!
Күлші, Құдай!

Соған Күн мен Ай құштар,
Ай, Күнге де тор — тұзағын жайды іштар.
"Бір - бір құдай санап жүрген өздерін"
"А, Құдайлап" өліп кетсін байғұстар.

Сөйлегін жердегі бар не тілде,
Бір рет күл, жоқ болып кет, өкінбе.
Сен күлгенде өлмей қалған
Адамдар —

Өмір сүрсін сорлы Жердің бетінде!..
13.01.1982ж. Алматы

Сүйекем сапар шекті сексен бесте.
Абыл ақын.

Тағы жау шапты жеріме,
Түбекке симас күллі адай.
Тыныштық бермей еліме
Тіміскі жаттың қылғаны - ай.

Маңғыстау мекен — көп елге
Озалдан торын жайды азап. —
Сүйекем келді дегенде
Сүйінбеуші еді қай қазақ?!

Күндерде өткен мақам көп,
Қандайлығымнан бір белгі:
Исатай менен Махамбет,
Ағалап мені жүрген-ді.

"Ұран от"' түнде жағылса
Бермеуші ек жауға қалай да ар. —
Ту түбінен бірге табылса:
Ер Қармыс, Төлеп, Шабайлар.

Жыр болған Абыл ақынға,
Жырланар алғы таңда да әр;
Алаштан асқан батырға
Ұлыстың ұлы таң қалар.

"Қатпастың қара сорында"
Қағынды тиіп қауымға,
Құлбарақ батыр соңымда —
Қайтарғам кегін бауырға.

Аз жұрттың жүйрік, жорғасын
Аудардым бөтен тақымнан.
Ормандай елдің ордасын
Хабардар қылдым атымнан ...

Тәңірім тағы от берсе,
Өртенер алда көп қорған. —
Қараның ері кектенсе,
Хандардың басы доп болған.

Аласат — айқас алда тұр,
Асылын жаудың тұл етем! —
Атаңа некес Аллақұл
"Алласын" білмей жүр екен!.

Қапыда қанша кетті есе,
Сұраймын теңдік ақырып.
Патшаға әлім жетпесе,
Ханыңды өлем жапырып.

Жалмауыз жайынды үркітіп,
Дауылды күні ұштым мен.
Теңіздің делі бүркіті —
Қарқуар деген құспын мен.

Баяғы кезім елестеп
Аттанам, білек күшінде!
Адайдың ары емес тек,
Қазақтың қамы үшін де ...

Бар арман: қанат - құйрығым,
"Көре алмай барам мен бүгін. —
Исаның айтар билігін,
Досанның жасар ерлігін"...

Ойлап па еді елім, өр еңсе
Көр — інге басын тығар деп. —
Алмапты Тәңір: Сен өлсең
Халқыңның белі сынар деп!..

Сисемге жетер жол қалды,
Ісімді ұрпақ тергей көр. —
Тірлікте төрде болғанды
Өлгенде өрге жерлейді ел.

Қызығын қимай жалғанның,
Шыжығын берген өмір-ой.
Арманы ерек жандардың,
Таңдауы бөлек еді ғой. —

Алысып батыр өлмесе,
Алма-ғын тілді ей, Түмен! —
Айқасып өттім, ендеше
Айқаста өлсем дейтін ем ...

Аурумен ойнап қақпақыл,
Ақырғы мәрте оқ кезеп;
Алжасып жатқан қарт батыр
АЖАЛМЕН шықты жекпе - жек.

... Айқаста батыр өлген күн
Болмапты ой елде бөтендей:
Ел үшін туған Ерлердің
Тілегі қабыл екен ғой!..

Қосылам енді мен де елге,
Қаныма қалам батырам. —
Ел үшін өлген Ерлерге
Дұға еді бұл да оқыған ...

Алысып кірді ер бейітке. —
Мерт болушы еді кім бұлай?!
Ажалдан өлген — Шейітке
Дұғамды қабыл қыл, Құдай!..

Келген жан босағадан аттаса еппен,
Қақ төрде жамылып ап қақпа шекпен;
Жастыққа қызыл - ала жантайған шал
Бейне бір қыш құмандай шоққа шөккен.

Бұл үйде күй — дуалы, ән — дұғалы,
Боздатып бауыры бұлақ домбыраны;
Шөліркеп саумал іздеп енгенінде
Шал сазы мейіріңді қандырады.

Бірленіп жадау көңіл әрі - сәрі,
Түрленіп айналаңда сән ұшады.
Жиналған маңайына дүйім халық
Шай толы шыны аяқтай қағысады.

Жинаған жыр — жиһазды сарайы кең,
Әжім жүз — тағдырды айтар талайы кем. —
... Жарылып кетпесін деп қыш құманды
Зергерлер құрсаулайтын қалайымен.

Кей - кейде көрісуді мұрат қылып
Келсең сен,
қаупін айтар жылап тұрып:
"Көз жұмсам — ұл - келіндер домбырамды

Ырсиып көгі кеткен керегесі,
Үзілген боз үйінің дөдегесі.
Жатады есі кетіп асық ойнап,
Жез көзді, без бәденді немересі.

"Осынау ұрпақ үшін гүл ататын,
Таттап ек, дейді, тірлік рахатын".
... Қуантқан дүйім жұртын
қариямды

Қиналам сөз таба алмай жұбататын
05.08.1983ж.

Әруағыңнан айналдым, ұлы шалдар,
Өздерің жоқ, сөздерің — тірі шалдар;
Сонау жылы бір ақыл айтып еңдер:
"Ақыл сырын, ұланым, дұрыс аңғар. —

Кезде де осы жыр тілі күрмелмеген,
Қиын сынды келісу күнде елменен.
Өлеңшалық болдың сен қайдан ғана —
Басқа пәле, шырағым, тілден деген?!

Талапты ерге іс көп қой жүз амалды,
Тізіп санап қайтеміз біз оларды.
Қалыңды ойлап қабынбай, қарын байлап
Талай бала тірлігін түзеп алды...

Нұрым, Ақтан — пенде боп тақ - тұққа олар,
Зарлы Аралбай айтыпты ақтық хабар ...
Пірлі арманнан не пайда, пұл болмаса
Жыр ақыры, қарағым, жоқтық болар.

Шықсаң - дағы күн болып қасқа белден,
Бақ көрмедік өлеңнен басқа келген.
Маңғыстаудың қара ойын жырмен қырған
Ізбас атты нағашың аштан өлген!.."

Ақындықпен арманым өлшенерде,
Поэзия аулына жол шегерде —
Тап осылай деп еңдер,
Қояр ем ғой

Өлең жазбау қолымнан келсе егер де.
"Күйді екен, деп, шалдардың неге жаны?" –
Самсаған ой тұтқынға мені алады.
Бір сөзіңді екі етіп көрген жоқ ем,

Сол тілекті ақтамай келем әлі.
"Шайырлықтан таппассың ырысты, ұлым,
Тірелмейді өлеңге шын іс бүгін..." —
деп едіңдер,

Мойындап қалам кейде
Сол ақылдың шынымен дұрыстығын ...
17.11.1982ж. Алматы.

Жетелеп жолдың торабы,
Маңғыстау жаққа барсаңдар. —
Құдайдай күтіп алады,
Ақ шұнақ шалдар, сары шалдар.

"Жеті жұрт көшкен жерленбей", —
Маңғыстау осы дейін мен ...
Сен жаққа Қызыр көргендей
Қарайды шалдар бейілмен.

Сойғызып бағылан қозыны
Босайды сосын жан - жүйе.
Аяттарының созымы —
"Үш жүз де алпыс әулие..."

Болмасаң, бауырым, сөзге олақ
Жатырқар дейсің ол кімді? —
Өкпелей көрме, қазбалап
Тергесе арғы — бергіңді.

Мәшһурат — кеңес құрарға
Жинайды ол бастас бар шалын.
Кезінде шыққан ұранға —
Еліңнің сен де айт жайсаңын.

Есіне өткен кезді алса,
Аруана - қарттар боздайды.
Жетпеген бізге сөз болса —
Жеті атасынан қозғайды.

Желбіреп күміс сақалы
Сайрайды Абыз Атадай.
Ширылып шыққан мақалы —
Алшы боп түскен сақадай.

Ой салып қапы тұстарға,
Бағыштар небір ерге өлең. –
Жалмауға келген дұшпанға
Ақырып қылыш сермеген.

Соғыстың ізін көптеген
Нұсқар ол, әлі өшпеген. —
"Бұл жерден кімдер өтпеген,
Басынан нелер кешпеген"...

Тербейді кенет көңілін
Жыр, күйі екі Абылдың ...
Отырар жаңа нөмірін
Парақтап "Жұлдыз", "Жалынның".

Жандарын алма жүдетіп,
Оқи біл — тірі хаттарды.
Жатады қайта түлетіп —
Қашаған, Нұрым, Ақтанды.

Болғандай бейне қасында
Бедерлеп тарих өрнегін —
Бәленшекемнің асында
Бәйгіден қай ат келгенін;

Айтады бәрін аңыз ғып,
Кімдерді кімнің жыққанын;
Мәйегін сөздің ағызып
Қай бидің қалай ұтқанын.

Жыр мен күй жетер ертіп ән,
Жарқ етер мида ғайып хал. —
Ақшора менен Белтұран,
Ақбөбек пенен Қайыптар!..

Көңілдің көгін кезсе мұң —
Кезеңді еске ап үрейлі;
Мәтжаннан өтіп,
Сөз соңын

Тобаниязға тірейді ...
Ексіміне еріп кей заңның,
Батасын бөліп жүрме тек. —
"Оңдай гөр, жолын мейманның,

Қолдай гөр, дейді, Пір Бекет!.."
Аттанар шақта, күбірлеп
Кеудеңе сенің төс басып:
"Жақсы атың шыққай, ұлым", — деп,

Қалады қимай қоштасып ...
Жетектеп жолдың торабы,
Маңғыстау жаққа барсаңдар. —
Құдайдай күтіп алады

Қара шалдар мен сары шалдар ...
Өртемей мені тынбас - ты,
Сағыныш өрті — ұлы алау.
Қиырда жүрген кіл жақсы

Азайып қалған шығар - ау.
Кеттім мен неге қасыңнан? —
Жыраққа жылдар сүйреді - ау.
Назырқап барсам басымнан

Сипайтын шалдар сиреді - ау.
Барады кеміп біртіндеп
Кеуделер — шыққан саз аңқып.
"Жабы боп кетер жұртым", — деп,

Жандарын жүрген тазартып.
Шалдарды жоқтап жас тамды
Торыққан, тозған жүйкемнен. —
Төлежіп кеткен Аспанды

Төбелерімен итерген...
25.05.1982. Алматы

"Байтаба белбеу орамай,
Кәнеки, шыққан ұшпағың?
Деңмент белбеуге қарамай,
Ұстаған қайсы пұшпағың?

Бабаңның ұғын арманын,
Жоғалтпа, — дедім, — сырт күлер
(... Белбеудің қайда қалғанын
Бүгінде сары жұрт білер.)

Есі бар іні тыңдайды
Ағаның айтқан ақылын.
Есуас іні қыңбайды,
Тәйт! — деуге жетпес батылың.

Заманың Жаңа.
Не қылсаң
Өзің біл! —
Киме бөз көйлек.

Белбеуді қайтер тағынсаң,
Бабамды көрген көз ғой деп.
Атадан қалған ақ таяқ —
Қадірін білсең мүліктей.

Белбеуді, тіпті, тақпай - ақ,
Тұсыңа ал да іліп қой!
Өкпек жел қармап бүйірін,
Жүргенде маңып жоқ қарап —

Соққан-ды бабаң иінін
Сом күміспенен соқталап.
Көненің көзі құртары, —
Әйлеңкес, нәйлу, есер көп.

Қалдырмап па еді, ұрпағым
Бос белбеу болып өсер деп?!" —
Осылай кәрін тікті ағам,
Көп сөзді қозғап көнеден.

Сол кезде түкті ұқпаған
Түйсіксіз едім не деген?!.
Ағамның кейпі қынжылған
Соққанда сонша салмақпен —

Үзілгір менің ұнжырғам,
Үзіліп кетпей қалды, әттең!..
Түсімде —
Жұртта жиырылып

Қалған сол белбеу соқталы,
Сарыүйек жыланша иіріліп,
Жүреді ылғи шаққалы ...
1986ж.

* * *
Маңғыстау елі — ғұрыпты,
Мақамы сіңген негізге.
Мені алғаш шомылдырыпты

Маржанды түпсіз теңізге.
Бастырып қаз - қаз жүргізді,
Бапкерім небір бар екен.
Сипады талай маңдайдан

Саһада, абыз бабалар ...
Сырларын шертті әр жайдан
Сыбырлап апа, ағалар.
Санатқа қосып төтеннен,

Сан тарау жолдар ақты алдан.
Сағымды атамекеннен
Сапарға алғаш аттанғам.
Аспаққа арман құзынан

Астана жаққа келгенде. —
Аралдың асқақ қызына
Арзу боп қаппын мен демде.
Талапқа талғам — әр қосқан

Толғадым жырды қалқаға;
Таптым мен әзіз сан достар:
Торғайдан, Алтай, Арқадан.
Жайнаған жаздай күйдірген

Жақыным көрдім бәрін мен.
Жақынның бәрін сүйдім мен
Жалынмен, әппақ арыммен.
Ұстарды тілім, ұшталды,

Ұстаз көп жанға гүл еккен. —
Ұнатам Қазақстанды,
Ұл-қызын сүйген жүрекпен!..
15.04.1983ж. Алматы

Бүгін сонар.
Қардың беті кілең із,
Аң қағуға аттанамыз, міне, біз.
Жемелегі желге ойнаған көрші қыз,

"Қанжығаңыз қандансын!" — деп тілеңіз ...
Сол баяғы ертектегі қарғалар
Әлі күнге қар бетімен жорғалар.
Қасқыр ізі, қарсақ ізі, түлкі ізі,

Молдаторғай, шіл мен қоян — ол да бар.
Қызыл тазы ізге түссе жаңылмай,
Көз жанарың жоталарға соғылғай —
"Қанжығаңыз қандансын!" — деп тілеп ап,

Сырт айналған сылқым қыздың жонындай.
Тұлпарлардың тұяғына жұтылып
Жер жатқанда,
Кім кетеді құтылып?!

Аңға деген құмарлығың қызға ауып,
Кешке жақын оралармыз құтырып.
Бұл Заманның біз едік қой серісі,
Болса - дағы әлгі қыздың перісі —

Түлкі-білек мойнын орап ел жата,
Алқымынан алар қасқыр терісі ...
1984ж.

1 - өлең
Шаңқан боз атқа сал жабу,
Ойтаңға үй тік көгалды.
Бәйгіге бапсыз барғаны

Шын жүйрік үшін обал-ды.
Армансыз шықсын суы бір,
Жоғалсын ағып кермек тер.
Тұлпарды

Ерек туымы —
Аямай сынар өр, бөктер.
Қосылып ұшсын шаңға бу,
Бермейік қолдан арды өлсең ...

Еңсесін езген ақ жабу
Қанат боп кетсін сәлден соң.
Мүсіні малдан бөлек бұл,
Атылғалы тұр барысша.

Аңдыспай озса керек-ті,
Мың атпен салса жарысқа ...
Құбыла жаққа жай кілем,
Жүйріктен бір сыр тартар көз! —

Мен келмей жүрген бәйгіден
Келіп қап жүрер шаңқан боз ...
01.08.1981ж. Алматы
2 – өлең

Келді ғой бабың, Алагөз,
Бақ па әлде сор ма жолында?
Көсілші, шіркін!
Тәмәм ез

Күңкілдеп қалсын соңында.
Аяққа түспес жарақат,
Шашаңды шаң да шалмас, ә?
"Көк байтал" қосқан Барақат

Әруағы мені қолдаса!
Сезігін кеудем басты әрең,
Тап бүгін бөгет болмас, ә?
Қу Қосжан " қосқан "Тас жирен"

Әруағы сені қолдаса!..
Қарт сейіс көзге жас алды,
Қонғанда саған жас ақын ...
Шабысың есте асауды

Албасты құсап басатын.
Көк жона тоқым, сүйек ер,
Көк мойнақ, саған жарасты.
Күйелі ер менен киелі ел

Қайыл қап бізге қарасты.
Тағы бір сыншы: "ат осы"... —
деп қалды теріңді ұш бұрап. —
«Алмауыт еді атасы,

Жылқы емес мынау, құс, бірақ ...
Суыннан туған секілді
Қарашы тұрқын кәпірдің!» —
Дегенде сұм шал

не түрлі
Ойларға кетіп аһ ұрдым.
Көзінің сұғын қадаған
Табылар талай мыстандар. —

Есте ұста, бозым, қал аман —
Досың бар жерде дұшпан бар.
Ал кеттік, кәне, тұяғың
Тышқанның керін таптасын! —

Озу да жаман, зиялым,
Озбаудан құдай сақтасын!..
08.03.1983ж. Алматы.
3 - өлең

Батасы қабыл бабадан алып мың сабақ,
Алагөз атты өре киізбен тұмшалап;
Алты қанат үйдің ішіне отты жақтырып,
Қақ қылып жерді қамау тер алдым сын сағат.

Алғауы кетіп тұлпардың бойы жеңілген.
Ағызып терін азапқа салған жерімнен,
Ақ жабуменен аршындап шыққан ақ боз ат
Айдыннан ұшқан аққудай болып көрінген.

Алагөз тұлпар сол түні әбден асып таң,
Қос уыс жем жеп, саумалды жұтқан қос ұрттам.
Кеу - кеулеп желген кілең сейіске ілесіп,
Ертесін мен де тойлы ауыл жаққа асыққам.

Алқалы топқа арындай басып ендім мен,
Арманға мінген ақынды танып ел білген.
Алагөзімнің сыпырған сәтте жабуын,
Ат танитындар ару көргендей телмірген.

Буына тойдың мас болып, балқып жатты алап,
Шеки де басқан ақбозым бейне ақ парақ ...
Жіберді - ай кенет, барлығы бірдей кісінеп
Алагөз атқа қаптаған күлік жалт қарап.

Берілген шақта жұлқынған кілең атқа ерік —
Ақ жасын ақты, мысалы, бұлтты қақ бөліп.
... Мәреден өте мертікті, дүние-ай, пырағым,
Дұшпанның сұғы, тышқанның іні тап келіп.

Қаралы тойым тарады. Көңіл жаралы ...
Мен қатысатын аламан бәйгі бар әлі. —
Астана жаққа аттанып кеттім тойдан соң,
... Ақынның бәрін бір жалт қаратсам жарады ...

Қайратқа
Ақын досым, құйшы шарап, сыраңнан –
Тұншығайық, бір шығайық құмардан.
Көк түтіннің көзге жағып бояуын,

Қақсын қанат — қауырсыны кір арман.
Бұ жалғанда уын беріп, пұл алған,
Көзіңді — жас, ерініңді шылар қан.
Қан шарапқа қанбай қалай шыдар жан?!

Келші, бүгін мас болайық, тап шыным,
Жанды ұғарлық сендей досқа тапшымын.
Жыр оқиық, дүр сілкінтіп кабакты,
Сен де бақсы, сенен де өткен бақсымын.

Жезөкшенің бізге қарап мөлиген
Күлсалғыштай көздеріне қақ шылым.
Күркіреп бір тілдің тінін шешкенде,
Бізге жақын келмей қалар еш пенде.

Ұмытылар қызып кетіп бөскенде,
Сұлу қыздан қарызға алған бес теңге.
Қарыз алып қайыр берер дәруіш —
Сенен өзге қалмады ғой дос менде.

Аяр уды қанға құйып, ал, балқы! —
Жырың — жетім, мұңың — жесір,
жан — жалқы.
Кабактардың тұманында адасқан

Ақындардың біз емеспіз алды - арты. —
Бұл еденде сіңіп қалған: Есенин,
Блоктардың тағасының бар даңқы.
Құйшы, кәне, қайда күрең Ажалым? —

Сау кезінде жырды ұрмайды қазағың.
Қыздырайық маскүнемдер базарын.
Өлең қылып салдақының ажарын,
Біз бұрайық Алматының назарын.

Құйшы, кәне, қайда күрең Ажалым?!
Астанамыз бауыр басып өгейді,
Неге бізді өз ұлымсың демейді?..
Күл - бұлттармен бітеп қойып көмейді,

Неге Алатау тамағын құр кенейді?
"Біздің қала көтермейді көп ойды,
Алып кетер ..." — деймісің сен, е, мейлі!
Алып кетсе ана жаққа жалдап кіл —

Жырға ие бол, пәтеріме жалдап кір.
... Жұлдыздарын тауысқанда жалмап түн -
Түннің шашын жұлар, бәлкім, талдап күн
Гүл жанышқан тұяғындай балдақтың,

Жүрегімді езуін-ай Салмақтың!..
Құрсын, қойдық!..
Шыннан олар кеп қалса
Мына көрген аз қызық та қалмақ тұл.

У — Зәһардың ішсең де ең ауырын,
Бұл Үрейді баспайды енді, бауырым.
Ес барында тастаған жөн тәуірі,
Мына отырған өлекселер қауымын ...

Пәтер ием соқа салғыш ауылдан,
Сәл кешіксем: қасып қойып сауырын,
Қанатады - ау бишігімен сабалап,
Жүрегімнің шилі болған жауырын ...

Бізді де ертең қайта қамап тұрмыс — көр
Жанды жаншыр күтіп түр ғой түрлі істер.
Менде - пәтер, сенде — жатақ,
Тау жаққа,

Екі жаяу, ал, кәнеки, тырмыс, кел!..
... Сияқтымыз:
қашып кетіп бір күшпен —
Бұғатын жер, тығатын көр таба алмай

Түрмесіне қайта оралған қылмыскер ...
03.07.1983ж. Алматы.

Тумай жатып мен қанша аза көрдім,
Тармағымын шумағы аз өлеңнің ...
Ақ әжеме орнатқан мынау күмбез —
Кимешегі тәрізді ақ әжемнің.

Шыққан тұңғыш әйелден пайғамбардай
Әжем ғой бұл! —
Ажалға қайран қандай?!
Бейне ағзоннан тіктірген кимешегі

Тоза - тоза ақ тасқа айналғандай.
Үлестіріп тірліктің бар жыртысын,
Баққа жорып көретін әрбір түсін;
Батты терең ...

Кіршіксіз кимешектің
Жазғым келіп кетеді әр қыртысын.
Тас моланы құшақтап сүймес едім,
Келсем болды-ақ тосын бір күй кешемін. —

Әжем шыға келердей жер астынан,
Басындағы шешіп ап кимешегін ...
28.05.1983ж.

М. Әуезовке
... Әлі күнге Шыңғыстың даласында
Жүрген сынды ұлы Абай –
Нанасың ба?

Толқындарға телміріп әлі күнге,
Тұратындай Ертістің жағасында.
Басқанменен қаншама қайғы өмірін,
Ашып тастап алып төс — айлы өңірін, -

Тоғжанды ойлап егіліп, есі кетіп
Аялардай ән — масы Әйгерімін.
Тізгін тартып сиязға ара қона,
Даусы жетіп далаға, қалаға да;

Айтатындай билікті және даусын
Естіп тұрған секілді ... Қарамола.
Жақын жат боп,
алысты дос еткенде,

Тобықтысы еңбегін еш еткенде,
Кітапхана үйінде сол Семейдің
Қарайтындай бураша есектерге.
Шақта бағы бұлт құсап әрі аунаған,

Иттей талап жан - жақтан қарау, надан;
Еш алданыш таба алмай қиналардай,
Көкірегіне:
"Елім-м!.." — деп бабаураған.

Жырда асығы тұрса да алшысынан,
Көзіндегі таусылып тамшы - шыдам,
Әлі күнге тұрғандай ласын қарғап,
БАСЫН қорғап содырдың қамшысынан.

Сол бір дауыс санамда шыңғыруда,
Сол содырлар сағымды сындыруда.
... Кітапта емес, бәрі де бір жерлерде
Тірі жүрген сияқты шындығында ...

Иранбекке
Жатқызбас құдай берген қуат ұлды,
Оқыста жыр оқитын сұрапылды;
Маңдайын тауға да ұрған, тасқа да ұрған,

Көрдің бе Алматыдан бір ақынды?
Бір басын бес батырға балағандай,
Жүргендей күрсінеді ажал алмай.
Көзіме кейде менің елестейді ол,

Қатепті, кіре тартқан қара нардай.
Жігері кейде оның да құм болады,
Өзінің өлең ғана шын қонағы.
... Маңырап қошқар - дауыс шыққан шақта,

Текешік бақылдаған жым болады.
Сәл көрмей кетсең оны сағынасың,
Сағынып барып сөзден жаңыласың.
Әзірет — Әліоғылы Мәді ме деп,

Аспаннан Айсаны іздеп аңырасың ...
Жоғалған хас асылдың сүйегіндей,
Тілі бар кен — шежіре тиегіндей.
Қарасаң бітіміне, — адам емес,

Перінің тартып туған жиеніндей!
Ұғылмас пітінә мен езге бұл жыр,
Тексізді сымдай тартар тезге ділгір.
Ат ізін салмаса да күншілдікке,

Кенде емес міншілдіктен, сөзге білгір.
Тыңдасаң шошынасың армандарын,
Танисың бапсыз шапқан тарлан барын.
Тістіге сол ақынша тиісем деп,

Таяқ жеп қалып жүрсең таңғалмағын.
Қозғап ап, жыр деп өлген көнелерді,
Келімге келместей - ақ өлең енді —
Сүйегің сырқырайды жоқтағанда:

Жұмекен, Мұқағали, Төлегенді ...
"Біздерсіз озбас өлең,
Оңбас өнер", —
Десе де сөге көрме,

Қолдаса көр.
Буыршын қара өлеңге шабынар ед,
Буралар сол сияқты болмаса егер!
Жанында кей кездері жақтас қалмай,

Ыршиды сәл нәрседен шоқ басқандай.
Тіленіп түлен түртіп тұрар кейде,
Патшаның баласымен боқтасқандай ...
Көргендей жаңа туған жыр сүлейін,

Құшағын ашса — шошып, түршігемін.
Сипаса маңдайымнан "мықтысың" деп,
Қысылып өз - өзімнен күрсінемін.
"Мақтады ...

тақпады, — деп, — жырыма мін",
Бір ауыз сөзіне оның жылынамын.
Қасиет Қазақта бар сіңген оған,
ХАЛҚЫМ деп, — мен Ақынды ұғынамын.

... Өзгеге еліктеу мен ұқсау бөлек,
Жанымды жабырқаған ұқсаң керек!
Күптігей көңіл тыным таппай әуре,
АҚЫННЫҢ айтқанынан шықсам ба деп ...

... Ақталам, ХАЛҚЫМ, қабақ шытсаң не деп?..
1983ж. Алматы.

Ол да өзіңдей ит болсын
азғыр, азғыр ..
Абай
Сен де тарттың ат жалын кезегің кеп,

Меже, міндет алмасаң езеді індет.
Осы ақылды сыр қылып айтып тұрмын,
Біздің елдің төлі деп — өзегім деп.
Сыры бөлек дәуірдің, жыры бөлек,

Тиіспегін тентектеу ініге көп.
Сырыңды ашпа ешкімге, ойласын жұрт
Танылмаған таланттың бірі ме деп.
Сәні бөлек өмірдің, тәрі бөлек,

Көр - жер істің жүргейсің бәрін елеп.
Қысылса егер жүрегің,
шаншып миың,
Осы айтылған ақылдай дәрі керек.

Көп қой біздің қазақта қиқым кісі,
Ит-құстың да келеді итінгісі.
Шырпы жағып даяр тұр, әйеліңнің
Шылым шегу болса егер сүйкімді ісі.

Сынық ине қолыңнан күліп берме,
Төрдегіден айрылсын түрікпен де.
Кіріп келме еш жерге ұрықсатсыз,
Ырық берме делбелеу жігіттерге.

Желбезекке қармағың іліккенде,
Бүлікпен де тіл табыс, ұлықпен де.
Дөкейлерді -
Алғасын ішке де еніп,

Пісте беріп алдай біл, іске жегіп.
Қадірсіздеу біреуді кінәлай сал:
"Бір қазақты жүр ғой деп, үшке бөліп".
Айта да біл өтірік, өсекті сақ,

Араласқан өнерге есеп - қисап.
Төмпешік боп Парнас тау, Пегас пырақ
Қалған, шырақ, бүгінде есек құсап.
Көңілінде қалмасын күмән бірер,

Мықты ағаға іні бол ұнап жүрер. —
Сәл жымиса, кеңкілдеп күле сал да,
Сәл мұңайса, еңкілдеп жылап жібер.
Өзгелерден ақылың артық болса,

Көне берме жігіттік тәртіпке онша, —
Былш еткізіп бетінен бір сүйе сал,
Бір ақымақ жағыңнан тартып қалса.
Ар - ұяттан өлмейді күйіп кісі, —

Не жігіттің қор болған иықтысы.
Осы ақылды тыңдасаң, құрығанда
Әйеліңнің боласың сүйіктісі.
Әйел деген — азулы бөрің сенің,

Әйел деген — қазулы көрің сенің.
Өштескен бір жігіттің ебін тауып,
Өбектей де білгейсің келіншегін.
Бұл ақылды айтамын Зейіндіге,

Түрің — сұрың осыған бейім, міне. —
Бізге де ақыл айтатын ағалар бар,
Сен де айта жүр мұнымды кейінгіге ...
1984ж. Алматы

Қазақ өткен белестің бәрін де өткен,
Көріп те жүр жырақтар шаңын көптен ...
Қазақ жыры кешегі Тайбурыл ғой,
Шаба - шаба бүгінге талып жеткен.

Қобыланды гулетті, дүсір қақты,
Жермен шауып, аспанның құсын қақты.
Содан соң да, әйтеуір, талай тақым
Мініп жатты пыраққа, түсіп жатты.

Аққулардың қанаты қайрылғанда,
Құладындар қонбаған айдын бар ма?
Кетті ол қимай кісінеп арт жағына,
Қазтуғандар Еділден айрылғанда.

Жатқан шақта Замана қарбаласып,
Тегеуріні күш беріп жанға жасық —
Айқастарға арқырап кірді ол талай,
Махамбеттің тұсында тарлан ашып.

Жақпай жұртқа не ісі, не тілінен,
Қайтқанменен сұмдардан беті кілең —
Ұлы Абай да әбзелдеп мінген оны,
"Қамыс құлақ, шоқпардай кекілімен".

Кімдер келіп жатты ғой, кімдер өтіп,
Дүмі күшті пітінә Пірге Зекіп ...
Қайта ерттеді Сәкендер, Ілиястар,
Озып тұрып қолынан жүлде кетіп ...

Заман оған біресе бетін берді,
Сырт айналды кей - кейде, жетім көрді.
Оған әлі салып жүр талай ақын
Тау - шоқтығын қажаған не түрлі ерді.

Ақынсынып ауыр ой, дауыл жырлы,
Талай тақым ырғалып, жауыр қылды.
... Сол дүлдүлді түсімде көрдім кеше,
Ер - тоқымсыз жануар шауып жүрді.

Болмаса да еліме ылаң келген,
Бөкен безген даладан, құлан желген —
Ұстап алып пырақты, ерттеппін мен:
Қалған мұра бабадан — құранды ермен ...

Сағыныштың соңында шаңым қалған,
Шаң қалдырмай қойсын ба арынды арман.
Жанарымның алдында сағым қалған,
Сағынғаннан бәрі де,

Сағынғаннан.
Жүргеннен бе ән-шағым сағындырып,
Жүргеннен бе аңсарым сабылдырып—
Қара көздің моншағын тағып жүріп,

Қара түнде шаршадым сағым қуып...
Айналаны өрт қамап, жалын бөлеп,
Сыр ашысқан Алматы таңында көп—
Бір әдемі жан бар ед,

Соны ойласам
Шошып кетем, сол қыз да сағым ба деп?..
Мен—молдадай оқыған бұзып аят,
Мысық-сопы қарайды жүзіме аяп.

Сол сағымды—жар кешіп жазда қудым,
Қыста қудым—қар кешіп қызып аяқ.
Жұтқыза алмай маңыма кәусарымнан,
Бұлбұлдаймын мен кейде бау сағынған.

Енді жете бергенде Арманыма,
Сусып кете барады саусағымнан.
Баянсызын ұқтырып жалған мынау,
Сағыныш деп, сағым деп... алдандым-ау.

Сағым қуып жүрмін мен әлі күнге —
Сәби болып мәңгілік қалғанмын-ау

Түйелі ауыл...
Үйді-үйде қою сүт көп,
Тоққа бәрі көрінбек ойыншық боп...
Тынымды ап жүр,

Иықтап Аруананы,
Тексіз туған көрдемше — көйіншік көрт!
Кешегі өткен Атаның арда малы,
Боздағаны жырлатқан сары даланы—

Түс үлектен қайыған аруана еді,
Таты неме бұзады-ау Ару Ананы.
Жағдай осы—мейлі енді аспанға әшкерт,
Тап осындай күйіктен басталмас па өрт?!

Қотан менен Келеге қожа болып
Сүркілдейді — сүдінсіз астаубас көрт.
Осы бір жай етті ғой жүректі ойран,
Қылар қайдан үлекке білек қайран...

Дойырын ап Бабаның сояр ма еді,
Көйіншіктен кім екен үлек қойған?!

Аруаналар, боздаған аруаналар! —
Адамда жоқ қасиет малда болар.
Маңғыстаудың мәңгілік ардағы олар,
Адайлардың сиынар әруағы олар...

Шайнаса да арттағы тайлақты ерген
Шаңдақ қырдан асырып,
Жайдақ белден —
Ерге кие, жерге ие жануар деп,

Үш қиянға бабамыз айдап келген.
...Жердегі жоқ сезімді айдан ұрлап,
Желіп кетсе қиырға, сайға құлдап,
Қара месті жарып сап, күл сабалап,

Айбұқа — қар қарғайды "жайрағыр-лап!"
Оған тиген дыр қамшы маған батпақ,
Ақ қой! —
Аққа жұққыш қой тәмам батпақ.

Қырдан асып өркеші қылт еткенде,
Көргеуде шал боқтайды "жамалдат-тап!"
Құбылаға жүрем деп жетіп қонып,
Ақты көзі, танауы сетік болып.

Күлге тіздеп тастады талай оны,
Долы қатын, нәкөс шал зекіп, сөгіп...

Ит тірсектеп бір жақтан,
Қасқыр шаптап,
Тағы Заман тапжылтпай тас құрсаққа ап,
Жатты талай желіде сартап болып,

Мойнын салып, көзінен жас бұршақтап.
Жемтігі боп келсе де жат — қулардың,
Белгісі боп қалады ол Ақ Тулы Ардың.
Әні менен сәні бар — Аруанада,

Жұмақ мекен іздеген Аққулардың!..
Елге күйе жаға алман, Елде нем бар? —
Дегенменен өріп жүр кембағалдар.
Жан толқынын —көз деген көлден аңғар,

Толқып қана басылмас мендегі ол Зар. —
Аруаналар — Әруағы паң даланың,
Әруақты да боқтайтын пенделер бар,
Әруақты да соттайтын пенделер бар!..

Аруананың жантағы жарда болар,
Адамда жоқ қасиет малда болар.
Пәруаналар! — Өртенген Сағыныштан,
Мен сендерді ұғамын, Аруаналар!..

Жөнеліп жүр жел-көңіл желіп қанша,
Қайтеді енді, бір аңсар ерікті алса!
...Біздер боздап өтеміз мына өмірден,
Бір өрісте ақыры жолыққанша!..

Анасы жарытпаған сәби қай малдың сүтімен ауызданса,
мінезі соған тартады.
Халық ұғымы.
Маң, маң бір басқан, паң басқан,

Топшы шудасын шаң басқан,
Түйеде — текті жампозым,
Мөлт ете қалған жанарың—
Жұлын-өзекті тіліп бір түскен алдаспан!

Япырмай, неге қарадың
Көзіңді менен алмастан? —
Адамнан Зият — қарағым,
Таныдың білем иеңді —

Талайдан бері ат ізін кеткен салмастан.
Босатып менің жүйемді,
Қадама бұлай көзіңді. —
Мезгілде кінә — алға асқан.

Ұғар ма екенсің сөзімді
Сағыныш, нала арбасқан.
Серік қып желік — сезімді,
Ерткен де кеткен өзімді

Шағылды қырлар,
Сағымды жылдар жалғасқан...
Айтатын саған арызым—өлең,
Бошалап астым көп қырдан.

Жайым бар сенше қазығыма мен
Боталап қайтып кеп тұрған.
Аманмын, шүкір, қауіп, қазадан,
Әйтсе де тәнді арыттық. —

Құлапты өркешің ауыт қажаған,
Бейнетке туған жарықтық.
Жастық шарабы санамды жуып,
Көктемдер кештім сәруар,—

Жүрсің бе сен де сораңды қуып,
Ащыға құмыр жануар?!
Құладым талай жарға бір өзім,
Аңдамай басып аяқты.

Өзіңнен жұққан арда мінезім
Жегізді қанша таяқты.
Сағыммен енді жарыса алам ба?—
Тайраңшыл дәурен озды, әні,—

Жаңғырып кетті тағы санамда
Ботақан-шақтың
боздауы...
Амал не, мен де талай оқталдым

Жетуге елге қашып бір...
Орынын енді ала ноқтаңның
Мұрындық, бұйда басыпты.
Тағдыр тезіне көнеді екенсің,

Өткен соң бастан жұт неше. —
Кез-келген жерге шөге кетесің,
Бұйдаңнан тартып "шұқ" десе!..
Дегенмен кейде шалғайға маңып

Кетемін — арбап сыбызғы- үн.
Татыған шақта таңдайға дәмі
Өзіңнен татқан уыздың.
Жанымды сонда қозғап қыр әні,

Жүректегі иіп тұмса-мұң —
Жырымда менің боздап тұрады,
Жырақтан жеткен бір сарын...

... Шу асау бұғалық сүйреп,
Арқырай атылған тұста,
Алқынып шығалықшы үйден
Бұрынғы батырларға ұқсап...

Жел кіріп бүлікті лекке,
Көп жылқы шұрқырағанда —
Дойырды іліп білекке
Ашуың бұрқырағанда;

"Байқа!" — деп қапылып бір үн,
Біреулер қызынып кетсе.
Асауға атылып мініп,
Шылбырың үзіліп кетсе!..

Тырналар тыраулап майда
Аспанды түріп бір шеттен...
Шу асау бұраң қақпай ма,
Бұзаутіс тіліп тірсектен!

Ат көнбес қашанда бірден,
Жылқы емес — жалын кешер ек.
Жігітті асауға мінген
Күтеді қалың қошемет.

Қарауға әр үйге, тегі,
Бере ме қызған ат мұрша
Ол да бір ғанибет еді,
Боз үйден қыз қарап тұрса!..

Тұяқта боз дала жанып,
Асаулық жым - жылас күрең
Арманды бозбаланы алып,
Ағатын күннің астымен...

Қымтанып қыры көрпені,
Ішкесін қымызды қанып —
Бір күйді күңірентеді
Қара шал сыбызғыны алып...

Ол күндер бүгін ертегі —
Мезі етті күйкі үн қаптаған.
Қалғымай күнімен Төрі —
Жатса еді қиқулап далам!..

1 – өлең
Алатауға ақ қар жапқан мәңгілік
Барғым келед бұлтпен бірге қаңғырып.
Үндемейді басылған жел таңға ұлып,

Қарсы алады қарқ - қарқ етіп қар күліп.
Жел айдаған бұлтпен бірге туғанмын,
Бірақ мені қуған шаттық, қуған мұң.
Тірлік - теңіз толғанғанда бір рет

Өлең - бұлт боп көкке қарай буландым.
Бір биіктеп, енді бірде төмендеп,
Биіктерге төнем қара өлең боп.
Құзарлардың әруақтарын асырып,

Нажағай боп ойнақ салар денемде от.
Қара бұлтпын, күнмен бірге лаулаған,
Бауырынан ақ қар - өлең саулаған ...
Зайырсыз бұлт, қайырсыз бұлт, әрі кет,

Жауайын деп келіп тұрып жаумаған.
Тек Биіктік — Мәңгіліктің Отаны,
Мәңгілік қар күнге таман жатады.
Күндіз - түні шақырады өзіне

Аласармас асқарлардың атағы ...
Бар ғаламнан басқа тұрақ таба алмай,
Айгезбелік маңдайдағы тауандай —
Ұмтылып - ақ жүрмін ғой мен Биікке,

Менен де бір мәңгілік қар жауардай ...
1982ж. Алматы
2 - өлең
Алатауды құшақтап қысар ма едім! —

Әсіресе, қырандар ұшар жерін.
Азамат боп алшаңдап жүрмек болсам,
Өрлігімді осы арман тұсар менің.
Болады деп болмасты аңсасам да,

Осы арманның жолында шаршасам ба? —
Жүрек қылып бір шыңын көкірегіме.
Бір шыңы боп жүрегім қалса сонда...
Сен де мендей жансың деп жаны мұңды,

Дауылын бір сілкісем, сағымын бір.
Арынымды тежемей зарығулы,
Құйып алсам құлаққа сарын-үнді.
Төсесем ғой ақ қарға бауырымды,

Қатыратын мұз қылып жалынымды.
Өз қолыммен бәрін де істер ме едім,
Бір пендеге білместен жалынуды,
Бір пендеге білместен шағынуды!..

Жүргендердің, бұл тауға ғашықсынып
Есін алсам! —
Ер өссін, жасық сынып! —
Сай-салаға тығылсын далп-далп етіп,

Кілең қара құзғындар қашып шығып.
Мұндай күйді кешпегем бұрын қайтіп? —
Шын істерге кеппіз ғой бұрылмай түк.
Алатауды құшақтап тұрсам-ау мен,

Ұларларға жын қуған жырымды айтып!
Қырандарға шыңғырған шынымды айтып!..
...Мұндай сөзді айтпайды есі барлар, —
демеңдерші, — құшқызбас осы Заңғар.

Мұнарланған бұл тауды құша алмаспын,
Ірі арманнан әйтсе де шошымаңдар!..
1983 ж.
3 – өлең

Апыр-ау, бір-ақ түнде қыс келген бе?!
Мұқағали.
Қыс келіпті бір түнде Алматыға,
Қар қонақтап қалыпты тал басына.

Жапырақтар жап-жасыл күйінде еді,
Рейімсіз екен ғой қар да, сірә!
Өскіндерге қараймын дәтім қалмай,
Жатыр нанбай жүрегім—аһ ұрғандай.

Төмен қарап қайыңдар тұнжырайды,
Шаштары ерте ағарған ақындардай.
Бұзық еді бұл қыстың ниеті нендей,
Сиқын алып осынша жекірердей!..

Ағаштардың тілімен хал сұрасам,
Сілкіп қалып шаштарын,
Өкірердей!
Үзе алмай тұр құрсауын құлып-қыстың,

Саңғырығы бетке ұрды күміс-құстың.
Тал орнына өзімді қойып көріп,
Шыдай алмай аязға, сынып түстім.
Сойыл тиіп қираған уықтарша

Шарт сынды емен. —
Қайтеді, суып тоңса.
Ақ дүниеден кейде адам шошиды екен,
Ақ — дегенің осынша суық болса...

Қарадым да маңайға: "фәни!"- дедім,
Жанарыма жас қатып, зар иледім.
Шаштарынан сипап ем, қарын қағып —
Өксіп берді шыбықтар — сәбилерім!

Өксіп берді шыбықтар — суық ұрған,
Болды жасыл жастықтың туы құрбан.
Ақырайын деп едім
Қысқа қарап,

Қозғалтпады буған мұз —
Буынымнан!..
1983 ж.
4 – өлең

Қыстың күні болғанмен тау сол күйде баяғы,
Баяғыша аршалар көк құшағын жаяды.
Жайғанменен құшағын — жап - жасыл боп жейдесі,
Жақындатпас маңына мұз сабақты инесі.

Көтере алмай қабағын сықсияды зілдей күн,
Жидіп жатыр терідей адау қары күнгейдің.
Медеу — сайдың жақпары, Шымбұлақтың шатқалы
Сылдырап кіл сүңгісі — мұздан моншақ таққаны.

Кемпір-шуақ күнгейдің қарын ептеп ерітіп,
'Бұл — қалай?!" — деп сай - сайдан шығад суық жел ытып.
Жел жеткенде сұп-суық — ағаш біткен тіксініп,
Қаратастың көзінде мөлтілдейді шық сынып...

Күбір - күбір көп бейне — қалың ағаш беткейде,
Көктем бізді ұмытып кетпейді ме?.." — деп кейде —
Сырласатын сықылды, биыл тау да, көк те ойлы,
Дауыстары тек, әттең, Алматыға жетпейді.

Қомданам да толғанам қарап қиян — қырымға,
Еңілікгүл көктемнің исін әкеп мұрынға.
Жібігенге күнгей жақ — қалды көңіл бір өсіп,
Әттең теріскейінде жатыр - ау қар сіресіп...

Түріп айдап шығатын қыстың зілін мұнша ауыр,
Нажағайы қолында — жетпей тұр - ау бір Сәуір?..
Байқап қалды Алатау қойғанымды көп қарап,
Әлденеден сақтанып, кілең шыңдар көк балақ,

Жиырды да мандайын, жия қойды шалғайын,
Мұншама сақ болар ма — біздің таулар әрдайым?!
Үміт үзбей ертеңнен, жатыр жазын көксеп бел,
Қар астынан қылтиып созды мойын көк шөптер.

Мезі қылып бітті әбден — кіл қарғаның қарқылы,
Жетпей тұрған Жаһанға — жалғыз қаздың жалқы үні...
Мінді лезде қаһарға, ысқырынып желді Ақпан,
Қабағында қан қатқан — қыстың көзін шел жапқан.

Маған қажет бір хабар жететіндей сол жақтан,
Алатаудан дәметем — бұлт бүркеніп толғатқан...
26.12.1983. Алматы
5 – өлең

Күллі алапты тағы да кеп басты түн,
Түннен қорқам! —
Болса да әлі бас бүтін.
Қайып тіккен бұлт-көрпесін қымтанып

Алды Алатау,
Жасын жұтып ащы тым!
Қайтпек сонша жасын жұрттан жасырып,
Төгіп-төгіп алмай ма екен ашынып?!

Көтеріліп-басылғандай кеудесі,
Иығына меңіреу үрей асылып.
Көрпе етегін көтергенде жел үріп,
Жұлдыз біткен жыбырлайды — жегі құрт.

Тау жүрегі шыңды — Найзағараны
Жатыр Түнек Ай-тісімен кеміріп.
Пана болам далама деп күн-түнін
Өткізген Тау — іле алмайды кірпігін.

Алтын ине-найзағайды сабақтап,
Көрпесінің жамайды кеп жыртығын...
Жамылғысын жатпақ еді оранып,
Кеулеп кетті қойны-қонышын жел алып.

Күрсінеді анда-санда Ақын-тау,
Көрпе ішінде Алтын Ине жоғалып...
1986 ж.
6 - өлең

Жүрген шақта бар қызықтан шет қалып,
Бет күйгенде көздерімнен шоқ тамып;
Жерде қалғым келмейді-ай бір,
Сондайда

Тартып кетем Алатауды бетке алып.
Тартып кетем, оятқанда
Ажал кеп,
Шың басында жеткей менің қазам деп;

Тірлікке де, күлдікке де былғанбас
Биіктерден оқитын жыр жазам деп.
Болмаса да тауға шығар құралым,
Шың басынан табылардай тұрағым.

Жер бетіне қарап тұрсам Биіктен,
Орындалар сықылды бар Мұралым.
Шыңға шықсам жасардаймын той күнде,
Опа берген оспадарлау ой кімге?!

Тау жаңғырып ілессе егер —
Жердегі
Құл тірлікті күлкі қылсам деймін де ...
Көз бұлдырап, күллі дүние дөңгелеп,

Адымымды аштырмайды өр бөгеп.
Қарсы алдымда Зеңгір аспан көзді арбап
Келем, міне, тауға қарай өрмелеп.
Қанат сынған — тәнімді алып ұшпайды,

Бір тартылыс құзырында ұстайды. ...
Баба таудың сұқ саусағы —
Найза шың:
Маған неге Аспан жақты нұсқайды?..

Елшенбүйрек, Хантәңірі — жырлы алап,
Тас төбемнен аспан таулар тұр қарап...
Қасқыр-бұлттар түлкі-күнді қанжоса
Көкжиекке қуып тықты мылжалап.

Кетіріп тұр азулы аяз күз дегбір,
Сам жамырап,
Леп еседі түзден бір.
...Найзағайдан шырпы жағып әлдегім,

Тау ішінен әлденені іздеп жүр...
Кім болды екен? —
Бәлкім, Тәңір елесі!
Нені іздейді ол?..

Күбірлейді. О, несі? —
Сауалыма жауабы жоқ, —
Қаптаған
Шөгіп жатыр көп түйенің келесі...

Қандарына тау қасиет сіңгендер,
Қыр ұлының қиялына күлмеңдер! —
Алып таулар — қардан жабу жамылып,
Шөгіп жатқан аруаналар, інгендер.

Ерегесіп мешелдерге жер қапқан,
Аласаны асқақтықпен сорлатқан
Хантәңірі — келедегі кер үлек,
Күркіреген үн естілді сол жақтан...

Найзағайдың көзде елесі жоғалмай
Әлі тұрмын. —
Сырқатымнан оңалмай. —
Осы қазір бір керемет болардай,

Осы қазір бір қасиет қонардай.
Мұқағали туған жердің есігін
Ашып көрдім,
Тербеп қиял бесігін.

Жерін білмей жырын ұқтым деп кеппін,
Әруағынан сұрау керек кешірім...
Қорықпай-ақ аю, барыс, қорқаудан,
Қашып шығып у-шу болған ортамнан,

Найзағайды шақпақ қылып жақтым да,
Осы жырды тауып алдым сол таудан.
28.11.83.

Кемпірқосақ Мұзартқа беріп көрік,
Әлсін-әлсін күн жауды төгіп-төгіп...
Хантәңірі моншаға түсіп жатыр,
Алқымы көбік-көбік.

Айқай салып әлдегім жағын жыртты,
Көп күттірдің дегендей қалыңдықты.
Хантәңірі жарқ етіп көрінді-ай бір,
Тастады да сыпырып сабын-бұлтты.

Сосын маңның құлпырып кетті реңі,
Жігіт-шыңның еңсесі көк тіреді.
Көк пердеге оранған Күн-сұлудың
Деміменен дидарын кептіреді...

(ертегі)
Ұлы ақынның маңдайындай шың басы,
Әлі талай жанарларды қарыр кіл. —
Хантәңірінің елден ерек тұлғасы

Көзқырына түсе берді Тәңірдің.
Шығып кеткен шың екен деп шамадан,
Дүрліктірді Тәңір сонда мекенін.
"Көрсетейін, — деді сосын—мен оған

Маған басын имеу деген—не екенін!"
"Қабыл болмас оның енді тобасы,
Қара бұлттан мәңгі ендеше қайғы оран!
Жалғыз менмін—

Аспан, жердің қожасы,
Мен тұрғанда Тәңірілік қайда оған?!"
Бұлт-әскерін жиып алып ақырды,
Одан сайын, суытты да өр кейпін:

"Ей, нәлеттер! —
Ертең анау ақынды
Болайын мен жер бетінен көрмейтін!"
Тәңір айтса, тыңдамауға бола ма! —

Қап-қара бұлт торлап алды шың үстін.
Жалт ойнатып бір күн, бір түн шамада,
Даусы естіліп тұрды алапат ұрыстың.
Ертесіне ел,

Мерт болды-ау деп сорлы шың,
Қарап еді жанарына жас жиып. —
Шуақ емдеп жарақаттың белгісін,
Күнге қарап тұр екен ол қасқиып...

Естисің бе сен мені, Хантәңірі! —
Құзарт пенен Мұзарттың ортақ ұлы...
Даусымды алып жөнелді жаңғырық қып,
Өзен біткен—Даламның қан тамыры.

Хантәңірі!
Қостар мені — құс даусы, арқар үні. —
Мың биік шың ішінде шын биіксің,
Тұңғиықсың ақындай арқалы, ұлы.

Хантәңірі! —
Мұзбалақтың маған да бер тәлімін.
Сенен аққан нәрменен ауызданып,
Аспанменен үндесер жер танымы.

Хантәңірі!
Бара жатыр суырып қолқаны жыр.
Сарқады нұр — өзіңе жұғамын деп,
Қызылшақа Таң менен Сартап Іңір.

Хантәңірі!
Жер мен Аспан өзіңді тең таныды.
Сен сияқты бір шыңы болмағасын,
Құмға айналған таулар көп — кер тағылы!

Хантәңірі!
Құдай — Күн, Ай шыға алар хан тағы — бұл
...Аласа сөз айта алмай Биік жайлы,
Солқылдайды шекемнің Тар тамыры...

Аша алмай Қақпаны Ұлы,
Жұлдыздар көп құздарға аққан ұлып.
Хантәңірі! —
Тағыңа бір отырғыз,

Қара жерге қар әбден басқан бауыр,
Бұлт торлап тұр әлі де аспанды ауыр.
Атқораның ығында мен отырмын,
Тілеп таңда боранның басталмауын.

Әудем жерде тоңып тұр шоқы — ғаріп.
Апам жатыр сенектен отын алып.
Айыршөке бастырған ақ жабулы
Ақбоз атым қатады үн оқыранып.

Жылқы бағу, жыр жазу — қиын жұмыс,
Аяқ бір іс бастайды,
Миым бір іс.
Биылғы қыс — ақбоз бен екеумізге

Шалғай шабыс сыйлап тұр,
Қиыр жүріс.
Дәлу түні сыңсытып шыны-қарын,
Жатыр жырлап кәрі қыр ғұмыр-әнін.

Таңын тартқан тұлпардың тұяғының,
Әлдеғайдан жетеді ұлыған үн.
Таң тезірек атса екен,
Аттанды сап,

Оятатын қалғыған шатқалды сәт.
...Қар-бұлттардың астында ай жатыр-ау,
Қасқырларға құрылған қақпан құсап...

Ар жағы —
Айырқанат самолетпен,
Бер жағы —
Ауытталған қара көртпен,

Жыл жүрген Алматымды артқа тастап,
Аңсатқан ауылыма жаңа жеткем.
Азалдан ауыл еді жазар жырым,
Қарсы алды жаз түнінде бозаң қырым.

Бір інім өкпелеп жүр. —
Ұятты — мен,
Бәріне жетпей қалған базарлығым.

Қиын қыс келатқандай, қиын күздер. —
Самсоздау сөйлейді ағай:

Жайлауда жалғыз қалдық биыл біздер...
Сықылды өңештен бір алған сүлік,
Аузымнан сөзім отыр зордан шығып —
Оқудың жайын сұрап өбектеп жүр,

Жеңешем маған қарап қалған сұлық...
Кенеттен аттай беріп табалдырық,
Сүрініп жығылды бір адам кіріп.

Жүрген жанбыз тек қыдырып.
Келмедің.
Той жасадық көпті қырып.
Мынау кім?

Ағам сөзін кетті бұрып.
Қос құрдас өкпе айтысып қызып алған,
Жеңешем сыбырлайды жүзі жанған:

Саған құмар
Былтырғы көршіміздің қызын алған...
Бұрқ етіп от салғышта сүт тасыды, ал,
Жеңешем емес бірақ тіпті асығар—

Шай салып ақ дімшеге,
Шантақты ашып
Аямай алып жатыр—"тықпасынан"...
Қолымда ыңыранып қуыс шанақ,

Жатырмын күлдіреуіш, уық санап.
...Асылған мойынына туыс санап
Інім жүр ақ күшікті қуып сабап.
Аспаным жұлдыздарын жамыратқан,

Бәз бірі әредікте тамып аққан.
Түндіктің ашығынан үңілген ай
Түсердей үй ішіне шаңырақтан...
Түтінді жетектесе жел өбектеп,

Қызғылт шоқ көзін қысып сөнеді ептеп.
Майшамның парлап тұрған ақ күмбезін
Сабап жүр қанатымен көбелек кеп...
Бір ойым бір ойымды балалатып,

Бір сезім бір сезімді жаңалатып,
Шанаққа, көкірекке, киіз үйге
Сыймаған күй шығады далаға атып.
Аты еді бұл күйімнің: "Әттең, әттең..." —

Аңсаған ақ маңдайды жатқа кеткен.
Саусақтан жүрек қаны шым-шым ағып,
Астасты "Айнамқалды" — "Ақбөбекпен".
...Жеңешем мен жемеген етті аяды,

Көңілдің оған айтар көп қой әні.
Еңбегі ет, шұбатқа сіңген қонақ:

...Күй тынған.
Мен де тындым.
Дөңде тұрмын.
Пәк самал мейіріміндей жеңге-түннің.

Көңілім алау-далау, еске түсіп
Қайрылмас бір шақтары он жетімнің.
"Жырақта бекер жүрдім кешіп көктем..." —
Бір жұлдыз ағып өтті осып беттен.

...Ай жатыр әудем жерде. — Алты қанат
Ақ үйдің орынындай көшіп кеткен...

* * *
Анау жатқан Каспийдің ұлы едім мен,
Атырау ем —
жаныммен, жүрегіммен.

Аралдық қыз,
бір күні Арал болып,
Қол бұлғадың Дария-білегіңмен.
Сарқылдың ба тірліктің таласында?

Бір мұң жатты көзіңнің шарасында.
Аласұрған кез қайда,
Аралдық қыз,
Арал болып тартылып барасың ба?

Алғысы жоқ тірлікте, қарғысы көп,
Өзгере ме — өзгермес мәңгі сурет?!
Картадан көр:
Каспийім Аралыңды

Тұрған жоқ па құшақтап алғысы кеп?!
Есін алған аңсары арманды ұл ем,
Сен мұңайсаң, мен дағы жалған күлем.
Тулап жатқан Каспий боп ақтарылып,

Толтырармын бір күні арнаңды мен...
* * *
...Өзіңде деп жүрген едім көрік, бақ,
Сөз таба алмай әспеттеуге, мақтауға.

Арал қызы,
Атырауға келіп қап,
Ақыры біз жолығыстық Ақтауда.
Сені көріп ұмыт болды қайғы, өлең,

Құшақ жайдым Адам Ата сезіммен.
Ұлы Теңіз сүйіскенде Айменен,
О, һауа Ана, мен сүйістім өзіңмен.
Бүкіл ғалам кетті дерсің теңселіп,

Нұрмен орап алды бізді алтын бақ.
Сылқ-сылқ күліп Ұлы Атырау қол соғып,
Шағалалар құттықтады шаңқылдап...
Аспан көкшіл,

Жұлдыздары сиреген,
Суға құлап шабақ шалды шағала.
Тұрмыз біздер тылсым, қыршын күйменен,
Айбергенов жырлап өткен қалада...

...Қиялға еріп кеткішпіз ғой , тегі, біз. —
Сені аңсаудан туды мынау күй ішкі.
Анадайдан бір бейтаныс пері қыз:
"Неге жалғыз тұрсыңыз?" —деп тиісті...

Қашанғы жатам мұң басып,
Жаралған ек қой жануға...
Атырау-жігіт шын ғашық,
Аралдық арман аруға!

Егер де қоссақ, Әппағым,
Ерір ед біздің ішкі мұң:
Қызылордаңның аптабын,
Маңғыстауымның ыстығын..

Өзіңді мәңгі іздермін,
Жартымын,
Сен де жалқысың.
Махаббатымыздан біздердің

Өрт шығып—
Жерді шарпысын!..
* * *
Жүргенімде қуалап киік-күнді,

Бар аңсарын санама құйып тынды.
Досыма да жиі айтам соңғы кезде:
"Кеттім ғой, —деп, — сағынып сүйіктімді"
Оқты мылтық тұра ма атылмай түк,

Ашылды сол құпия хатым қайтіп?!
Жеңгем естіп қойыпты,
Ұйқысырап
Жатқанымда өзіңнің атынды айтып...

Жүрек құрғыр кеудемді жылап тепкен,
Аңсайды ғой кезімді шуақты өпкен.
Досым басу айтады:
"Білмейсің, —деп, —

Сағыныштың қадірін жырақ кетпей!"
Хаттарымнан жайымды тағы білсең,
Кірпігіңнің ұшына сағым іл сен.
Жырақтамын, амал не,

Мен өзіңді
Көріп тұрып өлердей сағынушы ем!
Бетіңменен бастың келіп бетімді,
Жымиясың сиқыр сырмен не түрлі.

Кейде бейнең зәулім аспан төріне—
Жұмақ жаққа шақыратын секілді.
Өзіңменен бір келіп пе ем үйге мен?
Дым түсінбей, өзді-өзінен күйді өлең.

Аймалайсың, тайғанайсың төсімде
Үнсіз-түнсіз, түк жылусыз күйменен.
Сәлден кейін қалғың келмей жекпе-жек,
Құшағымнан сусып шықтың өкпелеп.

Құлап түстім төсегімнен, айқайлап
Ұмтылғанда:
"Кетпе, кетпе, кетпе!.." —деп...
Өңім тұрмақ, түсім арқау өлеңге,

Аурумын ба, саумын ба әлде... —
Мені емде.
...Есім жиып орнымнан тұрғанда,
Ай сәулесі аунап жатты еденде...

* * *
Түсімде екен, иә, кәдімгі түсімде,
Айналыпсың тас тұғырлы мүсінге.
Тиісті екем мен де және өлуге,

Тасты өліп сүйгендігім үшін де.
Дар ағашы төніп тылсым бейітке,
Жұрт ызамен қарап маған—
Шейітке,

Мүсінің де көз салғандай мен жаққа,
Өңдегіден сәл жылылау кейіпте.
Үкімімді шығарушы қиырды
Бір шолып ап, құдайына сиынды.

Сосын маған төніп келіп
Соңғы рет:
"Пікіріңді қайтып ал!" —деп бұйырды.
"Сүйіп келдім,

Сүйіп мәңгі кетермін!" —
Деп еңсемді шамырқана көтердім.
Оянып та кеттім сол сәт,
Оянсам:

"Сүйемін!"— деп жылап жатыр екенмін...
Талап мынау: жаныма жатпа менің,
Тап сол күйде қалшы сен —
Әппақ едің.

Тек қана отыр нұрға орап түн тылсымның,
Терезеден тесілген қап-қара өңін.
Теңемеп ем өзіңе бөтен қызды,
Тартты неге құпия мекен бізді?

Талықсысақ төсекте,
Тұрған аңдып
Түн кеп басып қалмай ма екеумізді?!
Тәнге төре — жастықтың базарына

Тұтқын болсақ, қалармыз мазағына.
Тура қарап тұрайық —
Таң көзіне,
Тат жұқтырмай пәктіктің Ажарына.

Таң атқасын арқау боп отты өсекке,
Түк мән бермей сыбалған көп кесекке,
Тысқа шығып кетелік, таң сәулесі
Тайғанасын татаусыз ақ төсекте...

* * *
Жүрші, жаным, Аягөзге,
Серпілші енді сен де бір.
Қозысы өңге,

Баяны өзге,
Қодары өлген жерге жүр.
Жықпылдарға жылқы жатқан
Шақырғанда түн ымдап,

Бұлақтармен бүлкіп аққан
Сырласып ап сыбырлап—
Көптен күткен сапарыңа
Аттанайық нұр кешіп. —

Махаббаттың Отанына,
Аруана-Айға мінгесіп.
Шөкім бұлттан ауыт жасап,
Аруана-Айға салайық.

Дертімізден сауықпасақ,
Сол аспанда қалайық.
Бізде, сірә, жазық бар ма
Бұл сапарды аңсасақ?!

Жұлдыздарға-қазықтарға
Кідірерміз шаршасақ.
Ғашықтықтың кеселіне
Ем іздеп бір байқалық.

Қозы-Баян Кешеніне
Зиярат қып қайталық.
Оралғасын, Арман-ай, бір,
Аққа көңіл ауар шын!

Желіні толған Аруана-Айдың
Уыз-Нұрын сауарсың...
Қозы болып сені іздеп бара алмадым,
Таба алмадым амалын,

Аралдағым.
Арандадым құдыққа Қодар қазған —
Жүректе дерт болдың ғой,
Жанарда — мұң!

Қимай маған қызығын көктеме түк,
Тағы бір жыл өтуде өкпелетіп...
Ауылыңды табуға көмек берер,
Айбас сынды ағам да кеткен өтіп.

Не табам деп өрт жанды суытқаннан,
Қарсы алар ма ең алдымнан шығып, қарғам?
Сені іздеуге арнайы жаратқанда,
Ақбозымның аяғы сынып қалған...

Аунап-қунап Аралда, қызық көріп,
Айдынында теңіздің жүзіп көріп,
Қайта алмадым, жолымен бұрынғының,
Ай-Таңсықтай апаңа жүзік беріп!..

Ел оқымай — сарқылған көлдерге аят,
Басар ма едік бірігіп дөңдерге аяқ.
Күн кешер ме ек,
Қырқыспай Қодар қыртпен,

Мен де өлмей-ақ, артымнан сен де өлмей-ақ!..
Ғұмыр құрсын — зімді жасқап кешкен,
Тағдырым бар гүл сынды тастаққа өскен.
Кеудем көне жұрт құсап құлазиды,

Қарау-Ата — Қарабай тастап көшкен.
...Өз аңызын әр ұрпақ айта келді!
Қылығыңа қайыл ғып байтақ елді,
Хазар жаққа өзімді іздеп келіп

Бір Аңызды туғызсаң қайтеді енді?!
* * *
Сен енді тоқтарсың ба,
Деміме мынау алқынған.

Оралдан ұшқан көк қаршыға,
Оралып өткен алдымнан.
Т.Айбергенов
Жан жатыр қазір жалынға бөгіп,

Жанардан жасын-жас парлап.
Дертіме жүр-ау қаның керегіп,
Аралдан ұшқан қасқалдақ.
Көрінбей кеттің аспаннан мынау,

Дауа емес маған — ішірткі ем.
Арал жақтағы, қасқалдағым-ау,
"Барсакелмеске" ұшып па ең!?
Естілсе кейде Аспан жақтан үн,

Қомданам,
Біреу ұш дердей.
Шарап та ішемін, қасқалдак қанын
Таба алмаған соң ішкендей...

Бабамның көзі,
Даламның көзі—
Шыдармын қалай толғамай?!
Анаңның өзі—Аралдың өзі

Қасқалдақ қаны болмағай.
Молығасың сен! —
Өлеңім саған! —
Өлемін, сенім алдаса...

Жолығасың сен! —
Сенемін соған —
Дініне берік молдаша!..
Тәрік қып,

Қыстай мезі еткен әнді,
Қиқулап жетті құс біткен.
Өрт қойып жүрме, Өзекке мәңгі —
Оралмай қалып түстіктен!

Көктем кеп әнге маңым бөленіп,
Болса да у-шу аспан жақ—
Дертіме жүр ғой, қаның керегіп,
Аралдан ұшқан қасқалдақ!..

* * *
Уақыт заулап, барады жер түрленіп,
Жүрегімнен бір суық жел тұрды өріп...
Арал қызы, бір кезде дәурен озып,

Жолығарсың кемиек кемпір болып.
Басқанменен кәрілік күй еңсені,
Жоғалтпаспын,
Жүрегім-ием, сені.

Сол кезде де күйреуік сәби ақын,
Мәужіреген шал болып сүйер сені...
* * *
Мұңаю шарт мен үшін,

Күлкі міндей
Сезіледі — тұрғанда түн түрілмей.
Арал қызын армандап,
Түндерден мен

Аласұрып шығамын кірпік ілмей.
Содан кейін дүниенің сиқы қашып,
Көрер көзге көрініп күйкі, жасық,
Бұлт басқаны сықылды Алатауды,

Күні бойы жатамын ұйқы басып.
"Мәжнүн",—деп бәз біреу аяп қалса,
Езілемін,
жанардан жай аққанша...

Ұзақ жатам, —
түсімде Арал қызы
Теңіз құсап сыбырлап оятқанша...
Дидарымды шапақпен бояған кіл,

Сол бір жаннан мәңгілік ой алармын.
Мәңгі ұйқыға бір күні кеткенде де,
Сол қыз кіріп түсіме ... оянармын...
Сәуірдің құлағыма күркірі кеп,

Найзағай жатты аспанның бұлтын іреп.
Өр ару,
Әзілдедің бұлтты нұсқап:
"Шашыңнан аумайды екен... күлкілі...", —деп...

Сен күлсең—көк тасқа да бүр шығады,
Көзінде—көңіліңнің күн шуағы.
Сен деген күлу үшін туған жансың,
Ал менің жанарымды мұң шылады.

Сәуір кеп мұңды құшақ жайған бір күн,
Күлесің, бұйырмаған қайран құрбым.
Жел жұлқып,
Түтеленген бұйра бұлттың

Шашымнан аумайтынын қайдан білдің!?
Өткем жоқ дауылдардан ар саудалап,
Қонбады маңдайыма — жан сауға — бақ.
Жел түткен шаштарымның түптерінен

Сәуірдің жаңбыры боп қан сауламақ...
Найзағай — тесті бұлтты найзадайын,
Қарашы тағы да бір,
Айналайын...

Әттең-ай, бәрін көріп, Көрмедің ғой
Миымның жарқылдаған найзағайын...

Сені көрсем санамда сең көшеді,
Бір мұзбенен бір мұз кеп белдеседі...
Көз алдымда көлбеңдеп азаптадың,
Соңыңа еріп күйдірдім мен де сені.

Түк көрмеппін көзіңнен—мөлдіріңнен,
Күлкіңе елтіп келіппін кемді күн мен.
Көздің жасы сарқылмай сарқылмайтын
Қайғы болдың,

Жасырам енді кімнен?!
Жалғыздықтың, деп жүріп, досы—қатер—
Арзу болдым бекерге—осы жетер.
Мың күн азап сыйлаған тағдырымның,

Мың жыл қажап қинаса несі кетер?!
Жетер енді! — Өзіңді көрмеймін мен—
Қылығыңды ерге ерік бермей жүрген.
Құдайда жоқ өрлікпен көтерілермін,

Бұйрыққа да сен айтқан ермей бірден!..
Ортамызда жіп бар-ды—
Үздің рас,
Ексімімен теңсетіп бізді біраз...

Сені сүйер маңайда ақын аз да,
Мені сүйер алайда қыз құрымас!..
Күлдірер—жыл,
Күйзеп—ай, жылатар—күн,

Бүр атар Мұң—
Басқаны ұнатармын.
Кеудемде тек із қалар,
Күзгі Әнінен

Жапырағын телдеген Құба талдың...
Жетер, жетер! —
Болдық қой өкпелесіп,
Кетем ертең өзің жоқ шетке көшіп.

...Атып тұрдым сен келіп қалды ма деп,
Сықыр етіп—
топсасы кеткен есік...
Күлмеңіздер,

Мендей ғашық сорлыға,
Құдірет тұттым,
басқа амалым болды ма? —
Жерде жеті кереметтің бірінің

Арал қызын қойып көрем орнына.
О, Жасаған!
Елең алма!
Нана гөр! —

Жетім жұлдыз! —
Жырларыма пана бер...
Пенделердің тарылғанмен тынысы,
Менің ғана ғажабым боп қалады ол.

Ғажап құрсын, қалар күйреп, саудырап,
Күйремейді ол—
Өртенсе орман, тау құлап.
Тұра бермек мәңгі жас боп жырымда,

Жасқа толған жанарлары жаудырап.
Түнек торып, жүрек болып қысылдым.
Аса құлақ аспаса да бүгін ел,
Сонысынан күні ертең-ақ түңілер.

Көрмек болып мәңгі тірі ғажапты,
Жырларыма жапырлап кеп үңілер...
* * *
Мәңгі өзіңмен қоштасуға келдім мен,

Сен қарсы алдың келбетіңмен өр мүлдем.
Түк ұқпадың көмейдегі шерлі үннен.
"Хош бол-ғын..." —деп, оң қолымды ұсындым,
Түнек торып, жүрек болып қысылдым.

Сездім енді қайрылмасын құсымның.
Соқты үскірік, тұрған үйден ән аңқып,
Бұл қоштасу қатыссыздай саған түк,
Тура қарап қойдың маған сауал тік.

Дауысыңа піл көтермес бітті зіл:
"Алған жандай бар байлығын ұтқызып,
Не ғып тұрсың?
Жүзің неге қып-қызыл?.."

Енді сенен шыға қоймас иманды үн. —
Сен түнекте қалатындай қиналдым,
Амалсыздан қиялыма иландым.
Күбірледім, шегін тартып шыдамның:

"Батарында қызармай ма шұбар күн? —
Кетерімде мен де сөйткен шығармын..."
* * *
Сен қайыңның шыбығы едің. —

Ұстара-
Күз келді де қиып түсті...
Еш шара
Қыла алмадым,

Жап-жасыл ғып жырлары,
Шырша едім мен көктеп тұрар қыста да.
Кез жетті де жапырағың шашылған,
Желге ілесіп кеттің мәңгі қасымнан.

Қыста сені құшағыма ап жылытып,
Жазда сипап тұрсам деп ем шашыңнан...
* * *
Әр құбылысты — абат табардай тым

Әдетім еді ағат бағамдайтын.
Шошытып тынды сені мінездерім,
Өзіңді көрсе тағат таба алмайтын.
Бар ма қылығым — қатарға жағардай? —

Жолдары қырын сапарға жарардай.
Фәни — нала-мұң,
Зариғабамын
Қорқау ұлыған жапанда қалардай.

Көктің түбітін түтердей шатқалда,
Алатау самалын дүкендей сатқанда—
Жүрегім менің қанап кетеді,
Көздерің жанды тікендей шаққанда.

Деп ем өзіңе,
Ақтар бірге сырды. —
Қаны жүректің — аққан сүмбе сынды.
...Тау танауында кемпірқосақ тұр,

Бота тұмсығына таққан сірге сынды.
Ақ қайыңдарға көп қыз деп қарадым,
Ішінен соның жоқты іздеп табамын.
Өзіңе деген есалаң сезімді

Ышқына боздап жеткізбек боламын.
Үмітімді үзіп жұмсарар кезіңнен,
Жанарды жаспен тұмшалап езілгем.
Аңсап өзіңді ындыны кепкен,

Нұр-сүт саулайды мұңсана көзімнен.
Сол аңсарыммен түндегі жотаның
Жұлдыз боп жанған гүлдерін отадым.
...Басқа түліктен қай кездерде де

Даусы ащы болад сіргелі ботаның.
* * *
Алматының ақ қары еріген күн,
Шат күйінде көріндің —

Сені көрдім.
Сені көрдім — егілдім, емірендім.
Емірендім, төгілдім, тебірендім. —
Алматаудың ақпары сөгілер күн...

Тап сол күні төндіріп ақыретті,
Маған тимей бір жасын қапы кетті.
Мен — көктеммін! —дегенді әлемге айтып,
Биыл тұңғыш көк аспан шатыр етті.

Маған тимей бір жасын қапы кетті.
Мына хабар тұра алмас қақпаны ұрмай.
Күнә болар бетіңді баққа бұрмай...
Күркір тынып аспанға сына қағар,

Құлама жар ақпары ақтарылды-ай! —
Жылап алар — жыр жазсам шақтарымдай.
Шыныменен жібітті-ау сені Дәурен! —
Мұныменен бітер ме менің әурем?..

Мұңды ұрлаған сол күні
сол көктемше,
Бір жырлаған алдыңда едім-ау мен! —
Мұныменен бітер ме, менің Әурем?..

Күн күркіреп,
Аққанда жасын көктен,
Жан қауызы көзіңде ашылды еппен.
Қара Тоңы Ақ Қыстың жібіген соң,

Бүр жаратын артынша—Жасыл Көктем!
...Алматаудың ақпары сөгілгенде...
* * *
Уызын бірге ұрттап ек талай түндердің,

Жұлдыздар қалды сол шақтан — қадайтын белгім.
Сиқырлы сәуле шашатын жанарларыңнан,
Ине шашырап мен жаққа қарайтын болдың.
Жұлдыз- шақпағы Ай-шамның білтесін жағып,

Нұрына гүлдер тұратын күлтесін малып.
Аяз боп кенет аңсызда алқымнан будың,
Шашырап кеткен көп ине — күрт есімді алып.
Аяз боп инең түйрейді —

Ұрады үскірік,
Шыра қыстырып көзіне - құрақ ұшты үміт.
Қауырсындарын дал-дұл қып үскірік түткен,
Үміттің құсы ақыры құлады ышқынып.

Қолынан бәрі келерін ұқтырып тәңір,
Көңілдің кіршең көйлегін жыртты ымыртта бір —
Ырайы қайтып Инеңнің —
Бермесе жамап:

Ақ қарын — Ақпан, ақ нұрын жіп қылып — Мамыр...
Қабақ түйгесін — жүректі табад та ине сұм. —
Қайта кимек ем көйлекті, қадап түймесін. —
Ертер ме екенсің қасыңа,

Әй, қайдам, мені —
Қара Көйлекті Ақ Жіппен жамап кигесін?..
* * *
Оралттың мұңды...

Сағындым сені —
Жоғалттым мәңгі шынында.
Басылар ма екен жанымның шөлі —
Ендігі қалған ғұмырда.

Көздегі жағып шырақтарды өлген,
Бастаған бір гүл бүр жара...
Сұлулық Пірін — Жұмақтан келген
Шошытып алдым біржола.

Жұттым да Түннің нұрларын сараң,
Сеуіп ем саған барды сап. —
Еткендей әсер жырларым саған
Мамырда жауған қар құсап...

"Кетемін", — дедің.
Жолда тұрмадым,
Сескендім. —
Жан ем наз ұрған.

Маңдайларына сорлы ақындардың
Сағынып өту жазылған.
Ақындар жолы теріс келерде
Әдеті: ит боп жүретін. —

Ғашық боп қалып періштелерге,
Тозақтарда өзі сүретін.
Жанымның шөлі! —
Сағындым сені,

Баратын саған жол жоқ па?
Өзіңді жұтқан
Сағымның селі
Келеді ағып мен жаққа...

Жоқтаудан Сені аянып па екем,
Тек ғашық айтар Хаққа сын! –
Айқайлап жатып оянып кетем,
Ұрғылап жұмақ қақпасын...

* * *
Сен болдың, шаттық — қайғым да,
Әйелден бөлек келімің —
Жолықтың жастық — айдында,

Қызындай ғайып — перінің.
Сиқырлы, сынық әніңде
Аққу боп қанат қақса мұң —
Сен жүрген жердің бәрінде

Көшетін жұмбақ ақ сағым.
Менің де көріп көшті ұйқым,
Киді әлем көйлек үр жаңа —
Сол әнді мен ем еститін —

Сағымды сүйген бір бала...
Менен де бұрын кей жігіт
Көз сапты саған — өрті ұрып.
Армандар қалды, — дейді жұрт,

Беліңе жетпей мертіліп.
Көйлектен есіп самалың,
Төсейтін бетін ұяң мұң.
Сезімге дерткен анарың

Шыңы ма дер ең — қиялдың!
Жеткізе де алмай назды айтып,
Тағатын едім сөзге мін —
Тамып бір түсе жаздайтын

Қос жұлдыз сынды көздерің...
Жұлдызы тамып көкбет түн,
Шапағы жанды шарпыды.
Ақыры жынды боп кеттім,

Перінің ұрып салқыны.
Көзімді байлап жат дуаң,
Жүргенде санам айықпай —
Сұңқ етіп түнде Аққу-ән,

Жоғалды сіңіп ғайыпқа - ай!
Сен боп қал перім — көрмеген,
Ізіңе, мейлі, гүл егем. —
Сондағы дерттен емдеген

Ішірткім еді бұл —
Өлең — ң!..
Көктем де келіпті - ау деп, мәз болмап па ем,
Өткенде қаңқылдасып қаздар көктен...

Адастым ақ нөсердің арасында
Өзіңнен мәңгіге көз жазғанда, әттең!
Жасындар елші болып бұлт аралық,
Жатқан шақ шың басынан шырқап ағып...

Асырып Алатаудан кетті сені,
Ақ нөсер қойынына қымтап алып.
Басына бұлт байлаған қара шыңға,
Әлі де гүл теруге барасың ба?

Шаштарың су - су болып жүргендейсің,
Әлі күн ақ нөсердің арасында?
Жас ғұмыр — жасынды бұлт, көшер бастан,
Көше алмай біздің бастан неше арбасқан.

Үйіріп арманымды алып кеткен,
Кірпігін нөсер басқан, о, шерлі аспан,
Қай жерде жүр екенсің —
Дос ем жастан?!

Жастық шақ бұлт боп тағы төнетіндей,
Төнсе егер кешер едім мен өкінбей.
Астында ақ жаңбырдың жүрем әлі —
Су - су боп өзің шыға келетіндей...

Жаздың түні.
Аспан — теңіз,
Жер — теңіз,
Теңіз болып кеткендей бар шартарап.

Сол аспанда айға айналған ерке қыз,
Жүзіп кетіп бара жатыр шалқалап.
Сол айменен теңесесің,
Қасымда

Неғып тұрсың ғажабыңды қалқалап?!—
Жүзші сен де,
ақ тәніңді жасырмай,
Атыраудың айдынында шалқалап.

Шарап-шабыт күйшы, сахи, жырыма,
Ес кетірсін мынау арқа-жарқа бақ!
Ғаламды алған егіз айдың нұрына
Мен де жүзіп кетейін бір шалқалап...

"Оңашалап жолықтық жылға жақта,
Сыбырласып сырластық біржар апта.
Менен мықты ақын көп, сенем,
Бірақ,

Сенен сұлу ару жоқ бұл қазақта!" —
Деп жырлап ем бір қызды баяғыда,
Қозыдай-ақ табысқан Баянына.
Ол қыз кетті жатпенен,

Тағы бірі
Жөргем болып ілінді аяғыма.
Бола ма адам біреуге текке ғашық,
Бауыр-ғашық болдық біз,

өкпе-ғашық.
Оған да әлгі бағытпен жыр арнадым,
Қоймаған соң сонымды бетке басып.
Енді қашан, құдай-ау, тоқталамын?!

Қаладан — қыз, даладан жоқ қарадым.
Жырлай, жырлай ең сұлу аруларды,
Ең мықты ақын мен өзім боп барамын...

Аяулымды алғаусыз армандадым,
Сен де соған көз сүздің, арланбадың.
Ақ көңілмен жүргенде аңғармаппын,
Арманыма таласар арлан барын...

Азғындық па, атадан алған үлгің? —
Қалайсың тек қапқанын қармағыңның.
Жебір көзбен — ыдыны жібімеген,
Аймалайсың ақ тәнін арманымның.

Сіңіп қалған сүйекке арам әдет
Сүйкіміңді кетіріп — салады әлек...
Мен — өзіме қимайтын ардағым бұл,
Арманымның ізінен садаға кет!

Тереңдігін қиғандай құдай маған,
Иірім боп орнымда шыр айналам.
Қайдан келдің, сүйкімсіз бақа неме,
Көңілімді — көлімді ылайлаған?!

Құзғындайсың ұмтылған сен жеміне,
Әлде, өрмекші — шырмалған өрмегіне.
Өзің теңдес біреуді таппайсың ба,
Өзің айтқан жүгенсіз ермегіңе!..

Арманымды әлдилеп қалғыр ма едім,
Тұмсығыңмен былғадың Ардың көлін...
Таласа бер бағыма, байрағыма,
Арманымды өзіме қалдыр менің!

Сұлулықтан нәр алдым — жырлау үшін,
Сұлулықты жаралдың - былғау үшін...
... Әттең, неге адамдар естімейді —
Кесір күлкі жаншыған

Мұң дауысын?..
1984 ж.

М. Мақатаевқа
Көптен бері естімей сыңғырын жырдың,
Алматыға сия алмай шыңғырып жүрмін.
Қай жаққа кеткен баяғы бұла дауысым?

Төмендеген бе, биіктен құламау үшін?..
Түсінбей жүрмін тіліне сұр бет қаланың,
Тас моншаның ішінде кірлеп барамын.
Далама жетсем,

Кеудені кеулеп самалы,
Жіберер еді-ау, қайтейін, емдеп сананы.
Алайда жол жоқ ол жаққа —
Тұтқындамын мен,

Тұтқындамын мен — бүткіл ой, бүткіл жаныммен.
Шықпайды жыр да,
Тамырда ақпайды қан да,
Тірі өліктердің моласы жақпайды жанға...

Тұрмыс - шекпенін неліктен мұқала кидім? —
Басына барып қайтсам ба Мұқағалидың?!
Табылар содан жанға нұр тамызатын үн,
Қарғып тұрар ол,

Келді деп "нағыз ақыным".
Қарғып тұрар ол! —
Жанына бөлеген жасын —
Естелік қозғар жайында Төлеген, Қасым...

Сұрар ол: жырға келгенін қай бота-дарын —
Әбубәкірін айтармын,
Байботаларын!
Айтады сосын,

Ұшырып қимай кептерін,
Өзінің-дағы тірлікке симай кеткенін.
Оқыр ол.
Бақи дүниеде жаңа жазылған,

Фәни ғаламды егілтер Жаназа-Жырдан.
Молдас құрып ап, сөз етер өлең өмірін,
Ісім білсін, мынау күйімді неге жорырын?..
Ғұмыр биігі Кеңсайға — белеске шығып,

Жоғалам мен де содан соң Елеске сіңіп...
"Түкірдім сенің бетіңе, жұқана-күйбің! " —
Дедім де, сезім көйлегін тұтана кидім.
Қалдырып бәрін — тас қала, жұтаған үйдің,

Кеңсайға кетем, қасына Мұқағалидың!..
1982 ж. Аяматы

(Кенжебайдың әні)
Қызығымды әлі бір тойламаған,
Не күйде жүр екенсің,
Қайран анам?

Ащы-тұщы татыған таңдайыма
Жоқ енді уызың деп ойға қалам...
Нала бассын,
жанымды жара бассын,

Ұлыңа арман қуған жарамас сын.
Ұмытқан кез өзімді болған шығар,
Анашым, сені ұмытсам —
Қара бассын!..

Шөлдеп келед боз құнан тарлан шығар,
Қайдасың, тәңіриям, алдан шығар?
Құшағыңа құлайын уыз тілеп,
Бір тамшы маған деген қалған шығар?!

Жеңбесе де сендерді қанша сынақ,
Жағылса да сендерге барша шырақ;
Әлі шошып оянып жүрсіңдер ме,
Көздеріңнен от пенен қан шашырап?!

Көрмесек те төгілген солдат қанын,
Шер - шежіре бетінде қалды аттарың.
Жау жұлынын әлі де мұздатардай
Солқылдатқан көшені балдақтарың.

Бұрын ойлап ошақтан Отан қамын,
Қан кешуден басталған сапарларың.
"Сап түзіңдер!" деп бізге ескертердей,
Селдіреген сендердің қатарларың.

Үні естілсе -
Бұлт болып қатер көшкен
Келеді әлі соғыстың аты өлместен.
Менің де тұр санамда жаңғырығып,

Атам кешкен қан майдан, әкем кешкен.
Біз де жаңа ғасырдың мінбесінде.
Бір барармыз Ертеңмен тілдесуге...
Ерке, шолжаң ұрпағың келеді өсіп,

Сендер аман, жер басып жүргесін бе?
Мініп алып бақидың арбасына,
Жөңкіп бара жатсыңдар алға асыға...
Ерден — ерке,

Еркеден есер туып
Ел иесіз, кім кепіл, қалмасына?!
Жанарларға жарғанат — жат ой сарып,
Жатқызбай ма —

Уайым бақай шағып?
Ұйықтап бара жатырған ұрпағыңды
Оятып кет, тағы бір атой салып!..
09.05.1982 ж.

"Шырақтай жанған жүрегім, —
Нұр шашам маңға—шашам жыр.
Мен, мен!.." — деп алыс кеткен сол—
Досымның нағыз бірі еді...

Жолықтым бүгін—масаң жүр,
Арада көп жыл өткен соң.
Кешегі тұлға оқтаудай—
Белгісі бейне сұрақтың...

Құлағым салдым сөзіне. —
Замана желі соққанда,
Жалп етіп сөнген шырақтың
Түтіні ұрды көзіме...

Әр сөзімнің астында жатса деп ем жымдасып,
Сезім менен ақыл-ой бір-бірімен мұңдасып.
Айтқанына ақылдың сезім шіркін көнбейді,
Бітуажа болам деп бейшара тән терлейді.

Шарпысқанда екеуі — арасынан шығып от,
Екеуінің бір-бірін аңдымайтын күні жоқ.
Шеке тамыр білеудей, басым, міне шарадай,
Болып жүрмін қазір мен қой аурулы баладай!..

Сезім нағыз серігі дегенменен ақынның,
Салт құратын Заманы құсайды бұл ақылдың.
Миым биік тұрғанға атқарғандай міндетін,
Жүрегіме салмағын түсіреді күнбе-күн.

Қанша тентек болса да титтей жүрек шаршады,
Жиі-жиі, құдай-ай, қатты-қатты шаншады.
"Сөзін айт деп Жүректің!" — Тілге берген тапсырма,
Қандай уәж қайтарам дана Абайдай тақсырға?

"Тек жүректен таза Ақыл шығад!" — депті бір Алла,
Құриды әлім — сілтеме жасай алмай Құранға.
Сондықтан ба, бүгінде Ми билейді Жүректі,
"Ақылды адам" атанып сүреді өмір кіл епті.

Шалажансар сезімді содан батпан Зіл басып,
Ой астында жатады өзді-өзімен мұңдасып.
Мен де ендеше шыдайын — езсін жанды жүк қанша! —
Тар кеудені Сезімім тас-талқан ғып шыққанша!

Жыланды жолда жатқан соқпай кетсең,
Тап болған бір ғаріпті шақ дегенің.
Шәңгерей.
Қастық қылған жан емен тірі жанға,

Қастық қылман амалым құрығанда.
Күннің нұрын шаша алам жанарымнан,
Жақсылықтан жүрегім жылығанда.
Жасыра алмас бірақ бұл сырым білем,

Жазым қылар кезім бар тіріңді мен.
Жолды кескен жексұрын жыландарды
Жылан сапты дойырмен қырып жүрем.
Заман — жаңа, Заң — көне, қылмыс — кәрі,

Бірақ жылан өлтіру шын құштарым.
Бұғып келіп аңсызды шағатұғын,
Азайсын деп Адамның бір дұшпаны!
Көгім жайлы, десем де, сөз толғайын,

Жаңылады сазынан жез таңдайым—
Бұталарға бұғынған жылан барда,
Боз даламның жұтатын боз торғайын.
Талай Удың тәнімде Зәрі қалған,

Тағдыр не сый тартады тағы да алдан?
Есебі жоқ — жолыққан сұр жыланның,
Жүрегімнің басынан шағып алған!
Менің жаным шын іске құмарланса,

Жауыздыққа жармасам бір арланша.
Тамұғыңды кешуге қайылмын мен,
"Таңда мақшар" соған құн сұрар болса!..
Қанша дарын бойымда,

Қаншама әлім
Бар екенін білмеймін. —
Барша мәнім:
Тірі жанға зиянсыз жандарға мен,

Жыландарды қыруға жар саламын!..
1982 ж.
Алақабақ- Тасболат жайлауы

Жылқы ауыл...
Күлде жатыр қара саба,
Әр жерін тесіп кеткен бала-шаға.
Түсетін қара шал жоқ арашаға,

"Қазіргі тірлікке бұл жараса ма!" —
Депті де, күлге сүйреп тастатыпты,
Көкайыл келін оны ала сала.
Күн салып айналаңа қара абайлап,

Көп жылқы баяғыша салады ойнақ.
"Тай жүзген" — қара саба күлде жатыр,
Не сәнге, не мүлікке жарамай қап.
Қараймын барлығына секем алып,

автолар ат орнына жетеді ағып.
Бос шиша ғұрлы болмад қара саба,
Оларды өткізуге кетеді алып.
Десек те дәстүрін ел ұмытпайды,

Көп жігіт өткенінен түк ұқпайды.
...Желіге келмек тұрмақ, құлын біткен
Құланша маңайына жуытпайды...
Сөнбесін баба көзі деп тілесе,

Ішті-ішке болар еді тепкілесе!
«Қалдығы ескіліктің жойылсын!» — деп,
Кіл сұр бет лектор келіп кетті кеше...
1984ж.

Бірі де көнереді, көнереді,
Дегенмен бір ойлану керек еді.
...Осынау сабасының жайын естіп,
Қара шал қайтып келсе не дер еді?!

Ұлы отыр отқа жағып керегені...
Баласы сол нән шалдың алашада
Мас болып оттап жатқан — аласа аға.
...Қауымға ырзық болған қара саба —

Қадірін қайдан білсін бала-шаға?!
Қара саба... бала-шаға... қара саба...

Әжем айтқан ертектерде —
Кіл сойқан
Үрейімді ұшырушы ед жын-шайтан.
"Шайтан деген бұл неғылған сорлы жұрт?!"

Деп ойлаушы ем...
Асылдарды қор қылып,
Жүретін-ді олар ылғи ертекте
Адамдыққа, адалдыққа тор құрып.

Бұл күндері сенбесем де ертекке,
Осы өлеңді бастағам жоқ мен текке.
Әлі күнге көрмесем де жын-шайтан,
Шын шайтанмен болатындай бір сойқан.

...Күні кеше орталықта селк еттім,
Бәлкім, бұл да шарпуы ма ертектің?
Бір келіншек сүйіп алып нән итті,
Ерінінен жалап тұрды еркектің.

Басқаша емес, жын-шайтаннан қорыққан
Тап осылай болады екен, соны ұққам.
Ертөстіктей сезіндім мен өзімді,
Шойынқұлақ, Бекторыға жолыққан.

Бұл да құрсын! —
Тай қазанда пісетін
Етті көріп, сыздап кетті тіс етім.
Иттің етін жейтіндерді естуші ек,

Жейтіндер де көбейіпті кісі етін.
Бұл да құрсын! — Абайға да Қасымға,
Тас сыбаған қылығыңды жасырма!
Адам етін жеуде не тұр, тәйірі,

Адам жанын жейтіндердің қасында?!
Бұл күндері сенбесем де ертекке,
Осы өлеңді жазғаным жоқ мен текке.
Әлі күнге көрмесем де жын-шайтан,

Жын-шайтанмен болатындай бір сойқан.
Шымшық құсап жем болатын қырғиға,
Күйзелсем-ақ ой туады ылғи да.
Ашып айтсам, сондағы ойым мынау-ды:

Заманаға бейімделіп сұм әлгі,
Ертектерде кездесетін кіл сойқан —
Кісі кейпіне енген шығар жын-шайтан?..
Әжем байғұс, "шайтан өлмес," — деуші еді,

Сол ұғымның менде қапты бөлшегі.
Ібілістер жайлап мәрмәр кеңсені,
Құл қылардай, езіп мәңгі еңсені.
...Сен не біліп мәз боласың күрсінсем,

Мен — Адаммын!
Ал сен, айтшы! —
Кімсің сен?..
Осы сауал — қалқандай боп құлағы,

Менің мәңгі қарсы алдымнан шығады.
Қалалар тұр — мәрмәр үйі қаптаған,
Бәлкім, Адам, бәлкім, Жынның тұрағы...
1983ж.

Ерлігі аңызға - аян, ертекке — анық,
Өр халық — менің халқым — тентек халық.
Ұрынған пышағына дұшпаны көп,
Қысты, әні, құшағына да өртеп барып!

Отырар өзді-өзінің жолын бағып,
Керемет менің халқым — момын халық.
Қонағы қоймасына қол салса да,
Көрген жоқ көңілі үшін қолын қағып.

Жатса да бары көрер көзге үптеліп,
Дос-жарын шошытпайды ол — кездік беріп.
Ерлігін — "ардалық" деп,
Ақ көңілін

Білемін — жүргендер бар ездік көріп...
Шайқасқа мен де кейде бірден барам,
Қысылып кейде текке — тілден қалам.
Білгісі келген мені байқа,

Шырақ,
Сол екі қасиет те сіңген маған!..
1984ж

Жан даусыма бұл әлем
Оянбай ма?
Сап-сап басып сезімді — ой алдай ма?
Көнер ем ғой бәріне —

Аласұрған
Мынау титтей жүректі қоям қайда?!
Шарбағында көзімнің жас қамалып,
Бастап кете береді — басқа бағыт.

Тастап алып Зәһардан,
Ыласқа қанып
Отқа оранып соғылам тасқа барып.
Қамалған жас — у болып құмға тамып,

Тас шарбақта тұлпар жыр тұр маталып.
Жырға таңып шындықты жібере алмай,
Ашық күнде ышқынам — жынды атанып.
Тақа мұндай аранға кім айдаған? —

Тас шарбақтың ішінде шыр айналам.
Тулай алмай тұлданам — зәр кісінеп,
Тұл асаудай езуін шұрайлаған...
Қамап алып жан-жақтан аттан салған,

Құтылар күн бар ма екен батпан сордан?
Қан қақырып шарасыз ырылдаймын,
Қасқыр құсап сирағын қақпан шалған.

Ақтарар күн туар ма жырды шерсіз?
Гүл кешер күн болар ма құмды-шөлсіз?
Отырғандай тұтқында сезінемін —
Басым бостан болса да,

Тіл кісенсіз.
Дұшпан кезеп сыртымнан,
Дос атардай,
Жұлынардай жырыммен қоса таңдай.

Тыпырлаймын кеудемді босата алмай,
Тірсегінен ат басқан қошақандай...
06.02.1983. Алматы.

Мен ертең сонау сағымды белге ұшамын,
Қонамын қырға, толады нұрға құшағым.
Адымымды менің құрсаулап жүрген құса - мұң
Шешіліп қалар — кісенім, шідер, тұсауым.

Перғауындардың әскерін қырған Мұсаның
Асатаяғы — қаламсап болар, мысалы.
Қауырсын қалам — тоғытып жырға толғайды,
Сия орнына құйып ап қайтқан құс әнін.

Тағы бір шолып даламның шексіз байтағын,
Маң қияныма тағы бір барып қайтамын.
Аңғырттықпенен, иектеп жүріп сайтаным
Ішімде кеткен бар сынды бөлек айтарым.

Төгемін жырды, жүрегім бай да, тіл кедей,
Тілдесе берем тікен де демей, гүл демей.
Шетсіз де шексіз сағынышыммен жеткенде
Мүмкін бе оның қалуы маған — үндемей?!

Бұлтымен сүртем — дидарына оның шаң қонса,
Қанаты жоқтар талып - ақ қалсын — таңданса!
Дала мен бала сөйлеседі анық сол күні —
Дәуіттің ұлы тақ Сүлеймен бізге жар болса!

Болады ғажап —
Жұмақта көрген түсімдей!
Келемін қайтып ғайыптан түскен мүсіндей.
Даламның сөзін сендерге де айтам...

Әй, бірақ —
Қорлайсыңдар ғой түсінбей!..
06.02.1983. Алматы

Суық үрей жортып жүр жер бетінде,
Ұйқыдағы үңілед елге түнде —
Сілекейлі ақсиған жұлдыз - азу,
Ай - көзі бар ақшиған келбетінде.

Суық Үрей. —
Есімі Түн болады,
Түнді ойласам жігерім құм болады.
Түн-тажалдың жолында жүріп өткен -

Өліктер мен үйінді күл қалады.
Тағы, міне, келіп тұр ұнтағалы,
Шалғайымен Жарықты қымтағалы.
Кілең Тірі Сүйекті кешіп барад,

Бытырлата сындырып Түн Табаны.
Жер бетінде жортып жүр Суық Үрей,
Ілебінен сынды үйдің уығы кей.
Соңына еріп Үрейдің,

Түн жамылып
Соғатындай бір күні Ұлы Дүлей.
Тиіс, бірақ, дүние жаңаруға,
Керуенін Үрейдің доғаруға.

Амандасып әрдайым тұрмақ парыз,
Ақ шәйіге оранған Таң — Аруға.
Қашсын десең Ғаламнан Түн түріле,
Ұя салған талдардың бүртігіне —

Таңның әппақ Сәулесін жағу керек,
Түн — Үрейдің көзінің кірпігіне...
18.06.1985. Алматы.

Жатқанмен талдар гүлдеп, дүреп терек,
Сөнетін болмады ғой жүректегі от.
Бақ тілеп кеткеніммен: "Ермеді" деп, —
Жырларым саған әлі жүр өкпелеп.

Білмеймін — өлең басқа, мен бөтен бе? —
Қиялға жел жетер ме —
Пелде-пелде!
Ит көңіл ескі жұртқа қарап ұлыр,

Даланы көкек әні тербетерде.
Жастықтың нұр - шарабын ұрттап алып,
Жүргенде ай сәулесін мұртқа жағып,
Көк шәйі сағым бұлғап көкжиектен,

Қойып ең ермей маған жұртта қалып.
Мен кеттім шарлаймын деп аспан астын,
Мәңгілік болдың жаннан тастамас Мұң.
Бейнеңді өлеңіме көшіріп ап,

Біржола өшпейтін ғып тасқа бастым!..
Айналып жаны нұрға, тәні гүлге
Алдымнан шығар ма деп тағы бірде —
Тұсынан көне жұрттың өткен сайын,

Өлеңім өгейсиді әлі күнге.
Күлкісін кір шалмаған асыл жардың
Шат күйде жүргеніммен қасында әр күн —
Соңғы рет көне жұртқа соғам өлі —

Өкпесі өлеңімнің басылған күн...
Сәуір, 1986. Алматы.

Тілекке
Аттанамын мен Ертең Ұлы Жолға,
Қамданады сол жолға жырым —
Ол да.

Қарызды айтып қайдағы, парызды айтып
Жолымызға сен енді тұрып алма!
Жігіт бассын желігін, қыз аптығын,
Сыпырылып сирақтан тұзақ-мұңым —

Құдай — халық өзі айтад,
Жыр мен менің
Қайсымыздың жолымыз ұзақтығын.
Желігіп тұр наз бедеу мама ағашта,

Қалмапты әлі мінезі ала қашпа.
Апарып сап біздерді барар жерге,
Шылбыр сүйреп қайтады-ау, қара қасқа!..
Мына жалған — талайдан қалған жалған,

Құралған кіл таупықсыз армандардан.
Таңырқама, іздеме —
Үнім кейде
Қалса естіліп өксіген аңғарлардан.

Сол үн кіріп таулардың балағынан,
Бәлкім, дауыл тұрғызып салады ылаң...
Суреттегі мен емес —
Мойынына

Қара лента оралған — қара жылан.
Жыр — хат келер тудырып болмашы үміт,
Кебежеде құриды — ол да шіріп.
Жосығымды сұраған жан болса егер,

Кетті дерсің, ертерек жолға шығып.
Жинап алып жиһанның қазынасын,
Жамиғатқа жолдаймын базына — сын.
Жалт боп ойнап өтермін, елес ұрып,

Жатқан шақта беріліп нәзір — асым.
Жолда өлмеуін жырымның арман етіп,
Елесімді қойғанмын қорған етіп.
Ал аман бол, адал дос,

Мен, айтпақшы,
Баяғыдан барамын жолда кетіп!
07.12.1983. Алматы.

Серік Аксұңқарұлына
Мен деген Сырттан — итпін кәдімгі,
Атымда әуез жоқ онша.
Құйқа құсатып үйттім жанымды,

Қотаннан бір қой жоғалса.
Біреулер ұғып армандарымды
Сынаса — ерлік күт менен —
Тай жеген тағы арландарыңды

Кезім көп екі бүктеген.
Сырттан төбетпін!
Тазының өзін
Белінен қарпып талағам.

Жуынды емес-тін азығым менің,
Арда едім — ардап жалаған.
Мына далаға қорғанын салған
Сан халық куә — сан адам.

Бір кезде бабам жолбарыс алған! —
Сенбейсің, бірақ, сен оған.
Егессем — тісі бармен егестім,
Тістілер, шүкір, молшылық.

Мен деген — итпін!
Қанден емеспін! —
Тышқанмен тектес ол шірік!
Жәдігөй көзін жымияр қысып,

Ойлап ап қарын — жуанын;
Маңыма келсе зымиян мысық,
Тырағайлатып қуамын.
Адамдарды да талап жүрем кіл,

Қадра бас қамын күйттесе —
Иеміз кейде жаман біреуді:
(Мен ұқпайтындай) "ит" десе!
Жүретін ылғи ұрланып көптен

Қаскүнемдерді тапқаймын!
Көп таланғаннан жынданып кеткен
Маскүнемдерді қаппаймын...
Көзім суырып, шаншып құлағым

Бір нәрсе жанды жеп кетед.
Сәтті күн мен де қаншық қуамын,
Қалады шулап көп көпек.
Сорлымын —

Өзің қор санап өлер —
Ұлимын! —
Айға телмірем.
Жер сілкінетін болса да егер,

Алдымен елдің мен білем!
Темір ғасырға тірі жеткізді,
Тәубе айтам соған қыңсылап.
"Жеті қазынаның" бірі деп бізді

Қорғап - ақ едік үріп даланы,
Талмап - ақ тістің тұқылын...
Әулетім менің ұлып барады,
Құрып барады тұқымым.

Әр үйде құлып — қарауыл бір-бір,
Жұмыссыз қалған пақырмын.
Жат иіс сезіп танауым құрғыр,
Ырылдап тағы жатырмын...

Көрмесе де әлі тегім азат боп,
Кешемін ғұмыр арланша! —
Өз қорам бір күн өзіме жат боп,
Далада қаңғып қалғанша!..

Шешен күлкі қылса да, жырау мазақ,
Бара жатыр миымды сұрау қажап.
Сен болмасаң егерде,
Құсни хатшы,

Қалар ма еді Абайсыз мынау қазақ?!
Жоқ деген көп, қалмасақ жүгенделіп,
Жоғымызды тағы бір түгенделік...
Сен болмасаң егерде,

Абай деген
Болыпты деп бір ақын жүрер ме едік?!
Таусыз қалар қазақпыз Толағайсыз,
Осыны ұқпай жүр талай рабайсыз.

"Күпі киген қазақтың қара өлеңін"
Елестету сұмдық қой ұлы Абайсыз!
Бұл сөзімді керең де соқыр ұқсын,
Бір мекенге сыймайды екі қырт шын.

Жұрт оязға жатқанда арыз жазып,
Сен Абайды көшіріп отырыпсың.
Жер түбінен, о, бізге жеткен өрлік!
Сен ол болам демепсің текке кергіп.

Ерінетін өз жырын көшіруге
Ақындар көп. —
Сенікі неткен ерлік?!
Игі жақсы жиылып, астана жұрт,