Ахмет Жанталин – яркий представитель национальной интеллектуальной элиты XІX - XX веков Казахстана, истинный патриот, грамотный политик, широкогранный просве-титель, член партии Алаш.

Дочь Ахмета Жанталина - Аида Ахметовна Жанталина, кандидат сельскохозяйственных наук, ветеран труда, труженник тыла

Обширный край северного региона нашей страны включает Северо-Казахстанскую, Акмол-инскую, Кустанайскую, Павлодарскую области. Край характерен уникальным ландшафтом, бескрайними равнинными степными просторами, причудливыми природными изваяниями, тучным плодородным черноземом. Всемирно известны исцеляющие курортные зоны Бурабая, Кокшетау, Баянаула, Зеренды. Во благо человека текут широкоструйные реки Есил, Ертыс, Тобол богатые рыбой и красотой побережья. В сосновых борах и «танцующих» березовых колках властвуют редкие животные и пернатые. Регион – хлебная житница страны, где возделывается высококачественная пшеница, славящаяся на мировом рынке. Богат край великими мыслителями: Ч.Валиханов, С.Сейфуллин, К.Сатпаев, Е.Букетов и многие другие. Регион характерен историческими событиями, способствовавшими зарождению и укреплению всемирной известности нашей независимой Республики Казахстан и новой его столицы – Астана. С ранних времен наша страна благодаря уникальному географическому положению играла транзитную роль в ведении торговли, что сулило ей большую выгоду. А это было не выгодно соседям. Еще Петр І (1717 г.) признавая особую значимость караванно-торгового пути «Жібек жолы» - «Шелковый путь» был заинтересован иметь дружественные отношения со Степью. Но последующие государи России эти благородные идеи царя не поддержали, имея цель лишь агрессивную. Конно-кочевая цивилизация способствовала раннему расцвету фольклорной самобытности народа: джигитовке, конно-спортивным и другим состязаниям. Народ жил в согласии с циклами природы, составляя единое целое с ней. Казахи круглый год ходили за солнцем: летом на джайлау, а с наступлением холодов – на зимовку. Все это порождало необходимость широкого пространства в ведении хозяйства. Но самобытная беззаботная жизнь степняка, характерного особой ментальностью, нарушалась постоянными набегами врагов. Бескрайние просторы, богатые недра, открытость границ привлекали агрессивное внимание соседей. Казахстан оказывался в гуще бурных событий отечественной истории. Как великое историческое наследие для народной памяти оставил Қожаберген жырау Толыбайұлы (1663-1763г.) свои дас-таны-ессе «Елімай ай» и «Баба тілі» (изд. Полиграфия, Петропав-ловск, 2009 и 2010. Рук. С.Жумабаев). Қожаберген жырау учился в медресе Бухары и Самарканда. Знал арабский, персид-ский языки. Широкое знакомство с ране-развитой восточной культурой дало воз-можность писать дас-таны о своем много-страдальном народе. При Тауке хане он вел дипломатические пере-говоры с Бухарским, Кокандским, Хивинским ханствами. Он принимал участие в разработке «Жеті жарғы» - «Свод законов». Руководил армией Тауке хана при битве с джунгарами, калмыками. Его смелость и талант полководца даже в преклонном возрасте способствовали победе над врагом. Но победа доставалась огромными потерями армии, страданиями народа. Он был очевидцем всенародного бедствия. Народ сгонялся врагами с родных веками насиженных мест в пески. Терял источники существования – земли, скота, жилья и т.д. Дотла сжигались ауылы. Вспырывались животы беременных женщин. Враги безжалостно убивали безвинных людей. Дети, старики, немощные гибли от холода, безводья, эпидемии. Вероломно уничтожая все на пути полчища врагов опустошали казахские степи. Все эти горькие истории бедствия казахского народа он изложил в дастане «Елімай»

Причину народного бедствия жырау видел в обширности территории и незащищенности границ, отсутствия единого управления страной, армией, в разобщенности родов, жузов, продажности за мизерную чиновничью мзду некоторых недальновидных ханов, биев, предводителей, властьимущих. Армия была безоружна.

Враги были технически вооружены пушками, отлитыми снарядами и т.д. Чего не было в казахской армии. Кроме всего этого отказывались помогать страдающему нашему народу кровноблизкие соседние государства, которым в свое время казахи помогали отвоевать их земли и обрести им независимость. Они, наоборот, помогали врагам оружием.

Иноземцами в нашу страну засылались шпионы под видом нищих, попрашаек, которые сеяли вражду внутри страны, вели шпионскую деятельность. Узнавали более слабые места в оборонной системе страны. Соседние государства продавали оружие нашим врагам. По зову батыров народ стал готовить самобытные оружия: сабли, пики. Весь народ призывался на защиту Родины. Даже женщины, девушки взяли в руки оружие и наравне с мужчинами боролись на поле боя. Итак, весь народ слился в ополчение, вооруженный лишь самодельными пиками. Патриотический призыв батыра Кожабергена: «Пайдалан, Қазақ, Ноғай құралыңды, Көтере айт «Алаш!»-деген ұраныңды» сыграл великую роль в победе над врагом, в соединении казахских жузов:

Он отмечает в характерном для казахов уважении чувства единокровья и твердого желания победы под национальным флагом – символом победы и процветания:

Орнар заман шын ғажап.»

На этом не кончаются страдания нашего народа. Сильными соседними государствами предприни-маются все военные, политические, карательные меры покорения и закабаления казахского народа. И.Есенберлин в книге «Отчаяние» (М, 1993) пишет: «Большие и малые смерчи обрушивались прежде всего на тот древний народ, который испокон веков пас свои стада, строил свои ауылы, а потом катился дальше через всю казахскую степь, оставляя пепел и кости. Да и внутренние враги не дремали. В предчувствии кровавой сумятицы кому-то нужно было присмотреться, разобраться, определить как уцелеть народу на всех 4-х ветрах истории». Историческое состояние измученного народа выдвигает острую необходимость зарождения народно-освободительного движения, которым должны руководить патриотически грамотные Личности. К XІX наша страна подошла разоренной, разбросанной по кочевьям. Родственная раз-розненность, междуусобная вражда, человеческая зависть исторически создали основу их преемственности в нравственности последущих поколений. Что мы замечаем в современном чело-веческом мире. Но благодатная казахская земля создала плеяду патриотов. Они преодолевая политические, экономические барьеры, толщу безграмотности, недооценку и непонимания закабаленного народа значимости факторов светлой жизни, приложили все усилия, душевную открытость, не щадя жизни боролись за спасение и расцвет целого народа. Имена и величие ранее запрещенных, но не забытых народом борцов за независимость Казахстана в настоящее время становятся популярными. Ныне – время открытости исторической оценки судеб патриотов. Есть судьбы, знакомясь с которыми трудно отделаться от мысли, что они предназначены свыше. К числу их относятся представители патриотической интеллигенции – цвета нации, искренне боровшихся за процветание родного народа. Это А.Байтурсынов, А.Букейханов, М.Дулатов, М.Жумабаев, С.Торайгыров, А.Жанталин и многие другие. Такова предистория народа к деятельности Ахмета Жанталина, положившая основу его патриотизма, глубокого знания причин в отсталости и пророческой дальновидности в путях светлого будущего Отечества.

Ахмет Жанталин родился в 1875 г. в семье Жантелі Тегисова. По гениалогическому древу (шежіре) его предки относятся к Среднему Жузу роду Керей-Ашамайлы-Танашби-Балта-Елкей-Мурат-Рысбай-Нашан-Тегис-Жантели-Ахмет. Наш прадед, описанный С. Мукановым в «Промелькнувшем метеоре» был соратником, спутником, сверстником, советником могущес-твенного хана Аблая в его боевых походах. За мужество и отвагу в боях с джунгарами и другими захватчиками был назван Батыр Нашан. Для каждого поколения данного древа характерны исторические события: опустошительные набеги, захват казахских степей сильными государствами, упорная борьба народа за свободу и независимость страны. Разоренный, уставший от набега врагов народ в поисках мирной жизни старался найти убежище в лесах и других защищенных местах. Во второй половине XVІІІ века наш прадед Тегис, имевший трех сыновей: Бабак, Козыбай, Жантели в поисках мирной жизни поселился в лесистой роще Карагай (Сосновый бор) Петропавловского уезда Акмолинской губернии. В советское время здесь был основан колхоз «Теренсай», а позднее - совхоз «Афанасиевский». Ауыл «Карагай» расположился в междуречье реки Есиль-Ишим и его притока Азнабай. Рядом журча, протекал родник Айнабулак. Поймы рек, богатые разнотравьем, березняком, тальником, ивами, богатым сенокосам и пастбищем. Природу местности представляли: реки, огромное озеро Теренсай, мелкосопочник, покрытый вечнозеленой сосной и другими деревьями. Наши предки знали, что богатый лес – дар природы, источник жизненных сил. Поэтому, они очень ценили и берегли лес. Широкая степь, покрытая богатой ковыльно-типчаковой травосмесью. Почва – тучные черноземы. С севера от сильного ветра защищали холмистые горы Акоба. В целом, край наших предков, край неповторимой красоты, ландшафт и богатые природные условия были уникальными и поселение прадеда в богом данном для оседлости местечке дали толчок к занятию скотоводством и позднее земледелием. Самый младший сын Тегиса – Жантели скончался в возрасте сорока пяти лет, оставив малолетних сыновей Ахмета, Есета и Сейта. Его старшему сыну Ахмету, оставшемуся без отца в семь лет, пришлось нелегко. Овдовевшая не по годам молодая мама и два младших брата оказались на его попечении. Такую тяжелую ношу взвалила судьба на хрупкие плечи мальчика. С ранних лет жизни судьба словно испытывала его на прочность. Несмотря на все трудности бытия, он с малых лет проявлял жажду к знаниям, был очень любознательным. Ранняя смерть кормильца семьи сделала его не по годам серьезным и трудолюбивым. К тому же он больше других переживал за горькую участь братишек. А жалость к одинокой матери была беспредельна. Все это, нанесло глубокий отпечаток на его детство и в тернистый жизненный путь он шагнул вполне закаленным человеком. Из всех сыновей Жантели особо отличался Ахмет своей любознательностью, умением анализировать возникшие обстоятельства. Ахмет вначале учился у аульного муллы. Затем в 1902-1906 г. в медресе «Расулия» в г.Троицке Курганского уезда.

1. Ахмет бин Жанталин – қызылжарлық 2. Хусаин бин Курлеутов – керекулік 3. Шар Мұхамед пен хаж Ахмед – сырдариялық 4. Фажым үдден Хасан – ақтөбелік 5. Алып Мұхамбет бин Ақбау – ақтөбелік 6. Зейнедден ибихадже Фаизулла – қостанайлық 7. Қожахмет бин Манасбай – керекулік 8. Сендғазы иби хаж Нұртай – көкшетаулық 9. Жармұхамбет бин Бейсенбай – атбасарлық 10. Хабибулла бин Лаитар – 11. Зікірия ибн мулла Баймухамбет – қызылжарлық Богатая библиотека, постоянная периодическая печать, образованная интеллигенция, диспуты среди молодежи, произведения мировых прогрессивных авторов формировали мировоззрение Ахмета. К этому времени революционные движения в различных странах мира оказали влияние на политические взгляды молодого поколения многих государств. Казахская интеллигенция изучала опыты, уроки борьбы за свободу наций многих стран. В годы учебы Ахмет стал печатать на страницах газеты «Ульфат», выходящей в городе Казани и «Уакыт» статьи по-арабски на татарском языке (так учили в медресе) по проблемным вопросам судьбы казахского народа.

Изучение Ахметом Жанталиным опытов и уроков освободительного движения нашего народа, героизм предков – батыров в борьбе за свободу Отчизны оказали решающее влияние на его оценку обстоятельств и патриотическую волю помочь родному народу выбраться из пут колониализма, беззащитности, произвола угнетателей. Ахмет брал духовную силу от благодатной родной земли и мужества предков-батыров, дастаны о которых он знал наизусть.

слова Кожаберген жырау были его девизом. 17 декабря 1906 г. царем России был издан указ о созыве Государственной думы. Были организованы пышные многозначительные встречи с кандидатами в Думу. Проводились митинги, собрания, где народ давал наказы. Распространялись газеты, журналы без цензур. Жанталин Ахмет тщательно следил за ходом выборов, работы Думы и ее результатами. Без-условно, народ ждал, надеялся на положительное решение правовых, экономических, территориальных проблем. Но ничего утешительного для народа Думой не было сделано. Ахмет отмечает, что работа Думы была простым времяпровождением, отвлечением от ожиданий и обманом народа со стороны царя. Наоборот, властвующим была дана широкая возможность больше эксплуатировать народ и изде-ваться над ним. О создавшемся положении казахов в газете «Уакыт» (1906-1907г. №25-33, №126) статьями: «Сибирия, қырғыз-қазақлардан яшлы бір мақтүб», «Семипалат қазақларының даумалы харакатларына мың шүкірлік» (тәшкір), «Қырғызбен қазақтар» - пишет статьи-воззвания. Родственные единого мусульманского вероисповедания с казахами киргизы проживают в степи. Они и казахи подвергаются жесткому игу царизма. Поэтому Жанталин, освещая на страницах газет жизнь людей этих регионов, отмечает попрание гражданских прав. Везде закрыты мечети, медресе. Ведь религия учит добру, милосердию. Духовное воспитание – залог благополучия общества, учит взаимоуважению и взаимопониманию. Трактовка колонизаторов, что все народы должны быть единой веры с царем, считает автор-знак духовного насилия. К тому вынужденному переходу к единой вере проявилась в продажности местных властей, которые в обход народу от имени народа давали согласительные расписки о закрытии мечетей, медресе и принятия христианства. «И так 10 миллионный народ превратился в 2-ногих животных» -сокрушался Ахмет. Автор предлагает жителям указанных регионов понять, оценить судьбу нации, объединить усилия в борьбе за справедливость. Необходимо общими усилиями найти выход из сложившихся политических, правовых, духовных, житейских обстоятельств. С болью в сердце пишет, что пора покончить с угнетением, искать пути борьбы против насилия. Народ должен выбраться из пут колониализма путем объединения под руководством просвещенных, патриотически настроенных людей. Иначе мы, как нация, исчезнем. Нас исключили из мусульманского муфтийства. Все передали во власть судей. Закрыли мечети, медресе, мы потеряли право на собственное вероисповедание. Муллы изгнаны, арестованы. Разграблены мечети, медресе. Уничтожены кораны, учебники, ученики разогнаны. Спрашивается: какое право имеет власть лишать нас собственной веры? Мы сейчас дошли до такого бесправия, что ни земли, ни гражданских и духовных прав не имеем. На своей родной земле мы унижены, бесправны, оскорблены, подвергнуты насилию, издевательствам. Все это античеловечно и направлено на уничтожение целой нации. Нищенское бесправие казахов в своем государстве, клеймо «абориген», называемый агрессорами, вызывали у Ахмета чувство острой необходимости борьбы с бесправием, угнетением, унижением родного народа. Он думал, переживал о настоящем и будущем казахов. Безграмотность, забитость, беззащитность, пугливость, угодничество казахов, отданных во власть агрессоров, невежественных и разнузданных властвующих, вызывали у прогрессивного молодого поколения жажду борьбы с мракобесием. Необходимо было наверстывать упущенное и, вопреки сложившимся обстоятельствам, нужно было менять быт, нравы, царящие в Степи. Необходимо было изменить способ хозяйствования. При кочевом образе жизни нельзя было даже думать о том, чтобы как-то достигнуть успеха. В госдуме не было наших представителей. Избранных народом грамотных патриотов А.Букейханова – от Семипалатинской области, Ш.Косшыгулова – от Акмолинской области, Н.Таласова – от Кокшетауского уезда Сухотин под видом «военного положения» за 24 часа арестовал и выслал на 5 лет на Усть-Уртские болота Севера. Где справедливость? От манифеста 17 октября казахи 3 жузов никакого облегчения в судьбе не получили. Они лишены всего. Чиновники пугают население, издеваются. Мы не имеем права на митинги, собрания для решения народных проблем. Исходя из сложившихся обстоятельств А.Жанталин предлагает обратиться в Оренбургское духовное Собрание с просьбой: 1. Восстановить и дать права мусульманскому духовенству на деятельность мечетей и медресе. 2. Вся территория от Иртыша, Есиля, Тобола до Яика должна принадлежать исконному хозяину – казахам со всеми законными правами. 3. Государство и зажиточная часть населения должны помочь обедневшему народу стать на ноги. Собранные с населения по 4 рубля налоги использовать во благо страдающего населения.

После окончания учебы в Троицке и Уфе Ахмет возвращается в родной ауыл – Карагай. Разъезжая по аулам воочию видит беззаконие и беспредел, чинимые местной властью и колониальной политикой царизма. Жажда поиска путей выхода родного народа из бедственного положения не сдерживала его встреч с прогрессивной прослойкой мусульманской интеллигенции в Оренбурге, Троицке, Казани, Омске, Семипалатинске и других городах.

Ахмет Жанталин – патриот Родины В 1911-1915 г. в г.Троицке выходит первый общественно-политический журнал «Айкап». Нашел Ахмет в этом журнале вдохновение просветить народ, пробудить его к светлому будущему. Им затрагиваются жизненноважные проблемы казахов. Это проблемы существования целого народа, его самоуправление, проблемы земли, постепенный переход к оседлости, гражданские права, вопросы просвещения и т.д. Довести до сознания людей эти архиважные вопросы присуще ему были: талант лидера, умение высказать истину, не взирая на личность, мастерство оратора, прогрессивные мысли и активная деятельность в их пропаганде. Важным фактором духовного прогресса была дружба с лидерами Алаша: А.Букейханов, А.Байтурсынов, М.Тынышбаев, М.Жумабаев, А.Рамазанов и многие другие. Они хорошо знали и духовно поддерживали друг друга. Вот что пишет С.Муканов в книге «Школа жизни»: «Ахмет Жанталин работал по социальным проблемам, принимал активное участие в журнале «Айкап», газетах «Казак», «Жас казак» и т.д.

Любил свой народ, друг лидера «Алаш Орды» А.Букейханова». 150–летие выдающегося сына казахского народа Алихана Букейханова, котор-ое будет отмечаться в 2016 году, пройдет под эгидой ЮНЕСКО. Деятели партии «Алаш» и представители казахской управленческой элиты, научной и творческой интеллигенции заложили фундамент казахской государственности и права народа на национальное самоопределение, модернизации казахского общества. Хотя каждое историческое время ставит новые задачи, но идеи, за которые боролся со своими соратниками Алихан Букейханов, не теряют своей актуальности и становятся еще более востребо-ванными. Это прежде всего равноправие, общественное согласие и мир, культурный прогресс нации, государственный язык, привлечение не только элиты, но и широких масс к управлению государством.

В журнале «Айкап» А.Жанталин поднимает вопрос о существовании целого народа-казахов на своей родной земле. Причиной тому были: господство переселенцев на земли, резкое ограничение казахов на землевладение, вынужденность коренного населения съехать с родной земли, проявление господства колонизаторов во всех жизненноважных вопросах населения. Статьями в журнале «Айкап» - «О нашем существовании», «О нашей судьбе», «Скорбь о земле» и т.д. автор поднимает вопрос по проблемам существования целого народа. При рассмотрении данного вопроса были единомышленники и оппоненты. Поэтому А.Жанталину необходимо было доказать значимость и пути решения данных проблем на основе знаний результатов борьбы зарубежных стран и особенностей менталитета коренного населения. Известно, что земля во все времена человеческой истории является объектом борьбы государств, частных лиц. Земля – первоначальный источник существования людей и источник богатства. Эти обстоятельства определяют ее экономическое, политическое и социальное значение. На исконно родной земле казахи переживали двойной гнет: 1. колониальная политика царизма держать народ в неведении всего происходящего, в постоянном страхе и бесправии. 2. пресс местной власти, душивший народ алчными постоянными поборами и безза-конием. К месту сказать словами В.Р.Гиляровского: «В стране две напасти: внизу –власть тьмы, а наверху – тьма власти». Столыпинская реформа позволила переселенцам занять лучшие казахские земли и по завышенным нормам наделов, строить села, церкви, приходские школы, конторы взамен аулам, мечетям, медресе. Переселенцы вели себя безнаказанно, вольготно, вульгарно. Избивали казахов, отбирали скот, а за «потраву» угоняли целые стада. Напившись бурды избивали жителей, сбрасывали людей в бурлящую воду Есиля. Народ пришел в ярость, когда родного брата Чокана Валиханова – Макыша при бого-служении запросто расстреляли. Колонизаторы, зная свою безответственность, всячески издевались над безвинными стариками, женщинами, детьми, издевались над девушками. Камнями давили людей. Разоряли аулы, сжигали юрты. Люди от страха прятались, бежали за пределы своих аулов. Солдаты царской армии изощренно ради утешения зверских помыслов применяли разные издевательств. Отчего народ погибал, сходил с ума, становился инвалидом. Зверству поработителей покровительствовали их управленцы, начальники. Царские ставленники и продажные за мзду местные чиновники разоряли страну, доводили до нищенства, сумасшествия народ. Жанталин писал, что мы теперь оказались в безысходности. Впереди недоступная скала – царизм, сзади пропасть – продажность местных чиновников. Исходя из сложившихся кабальных положений казахов А.Жанталин на страницах газет и журналов предлагает рациональные пути решения обретения независимости родного народа. На страницах журнала «Айкап» статьями: «Кұнелтуымыз тұрасында», «Жер мұңы», «Қазақ халқының түпкілікті орналасуының жол-жобасы» автор предлагает пути решения жизненных проблем народа. «Чтобы не исчезнуть нам, как народ, как нация, необходимо кардинально решать вопросы нашего существования, не ожидая пока кто-то решит наши проблемы. Этому не быть!» (В статье «О нашем существовании и о нашей судьбе». – Айкап, 1912, № 5) А.Жанталин пишет о своем несогласии с мнением А.Сералина, который повествует о своем решении согласиться на мелкие наделы землей казахов. Здесь возникают некоторые опасности – пишет Ахмет. Переходить спонтанно на земледелие нашему народу чревато голодной смертью, как это было в южных районах России. Выделяемое на семью 10-15 десятин разве хватит прокормить семью, содержать скот? А ведь население растет, а отсюда продовольственная потребность адекватно растет. Все это приведет к тому, что народ останется с носом. К тому населению нет никакой помощи в подготовке по рациональному использованию земель. У народа-кочевника нет навыков ведения земледелия. Эффективному использованию наших земель в особенностях для сельскохозяйственного их применения. Русский мужик, оценив непригодность наших земель, исчерпав все возможности, возвращается на родину. Если в 1908 г. выехало 2%, в 1909 – 12%, в 1910 – 36%, то в 1912 г.- 50% русских. Почему? Потому что наши земли не оправдали их планов получить от нее большую выгоду. Мы могли бы воспользоваться отъездом переселенцев и остались бы на родной земле. Но начальники переселенческого управления не выдают справок на это.

Необходимо обратить внимание: 1. Для массовой оседлости казахов существуют некоторые препятствия. Это то, что наш народ исторически привык заниматься скотоводством. Кроме того лишь плодородные земли Кокшетауского, Кзылжарского и Омского уездов пригодны под пашни, а остальная часть – для скотоводства. 2. Землемеры вместо 800 человек переселенцев наделяют на 1000 человек с учетом подъезжающих членов. А у нас такого человеческого резерва нет. 3. Переселенец имеет право получить дополнительно надел в виде «перерезки», а этим правом казах не обладает. 4. Богатый мужик по-дешевке покупает землю у казахов. У нас такого права нет. К тому казах, продав за дешевку свою землю, остается без нее. 5. Отъезжая на родину мужик имеет право сдавать землю в «Крестьянский банк» получая за это дивиденды. Казах таких прав не имеет. 6. Закон «9 ноября» действует для мужика, а для нас уготована кабала запрета во всем. Все это грозит бедой для нашего народа. Короче. Нам необходимо закрепиться на земле, обустроиться, и со временем просить на семью 60 руб. помощи для приобретения орудия земледельческого производства. Чтобы до 5 лет не взимался налог. Надо просить по 15 десятин на душу, но не на семью. Перейти к оседлости, строить села, у нас нет возможностей. Земли становится все меньше из-за переселенцев. Как быть нам в дальнейшем? Эта тема следующих статей.

Ахмет Жанталин. 1912 г.

В журнале «Айкап» 1912, № 7 А. Жанталин пишет статью «О нашем существовании». План решения судьбы нашего существования пишет автор в следующем: «Избыток земли, оставшийся от нормы, аксакалы, посоветовавшись, решили должны использоваться под местность объединения казахов. Эту работу должны провести Производители работ и узаконить права за казахами. Если Производители работ эту проблему не решают, то эту проблему должна решить Временная комиссия. При отрицательном решении данного вопроса ею можно обратиться в Областное Управление Присутствия. Если эти органы не решат поставленных задач, то за решением можно обратиться в Совет Министров. При отказе вышеуказанными органами наших требований наша задача упорно добиваться достижений поставленных целей. Казахи должны объединиться и рационально использовать землю. А для этого мы обязаны вселять в народ уверенность в достижении поставленных целей. Если поставленные задачи всеобщими усилиями будут решаться положительно, то это будет вклад во благо народа. Нормы на владения землей должны быть узаконены, дабы народ не остался бы в дураках в дальнейшей жизни. Ведь положительное решение владения землей казахами нужно настоящему поколению и в большей степени последующим поколениям, которые должны быть хозяевами земли и независимого государства».

1. Через 1-2 года русские будут возвращаться в родные края. Это не означает, что их земля достанется казахам. Ведь они являются собственниками земли. Нельзя казаху прельщаться легкой добычей. Этого не будет! Они отъезжают из-за неблагоприятных условий нашей природы, соскучились по родным краям. Но землю просто не отдадут. Поэтому необходимо предпринять все меры, чтобы мужик не возвратился. Это возможно лишь при объединении нашего народа и перехода его на оседлый образ жизни. 2. Если у мужика национальная особенность заниматься земледелием, а у нас – скотоводством, то при оседлости не запрещается заниматься скотоводством. При нарезке наделов много земли остается как непригодные для земледелия, что можно использовать для скотоводства. Ведь для нашего народа, на лбу не написано, что мы должны заниматься только скотоводством. Казахи могут заниматься земледелием, скотоводством, торговлей, культурой, наукой. Необходимо только упорство в решении грандиозных задач. Ведь другие народы тоже не занимались одним земледельческим промыслом. Только в процессе ознакомления, восприятия иных видов труда стали градостроителями, хлеборобами, учеными и т.д. Все ведь дается в результате проб и освоения новых видов трудоприложения, навыков и т.д. Чем и как занимаются крестьяне в поле должно быть предметом нашего внимания. Поэтому пример явно работает для нашего преемства. Если придерживаться примиренческого образа жизни – что бог даст (құдай бергеніне көніп) – то, ни к чему доброму мы не придем. Через 10-15 лет мы останемся с носом. Ясно одно, то, что к этому времени народ лишится земли, скота – основного источника существования. Не будет образования, желания и стремления улучшить жизнь и человек вынужден будет скитаться по пескам, опираясь на палку. В этом уверены я и другая мыслящая часть нашего народа. Не внемлить высказываниям на страницах «Айкап» - преступление. Народу необходимо переходить на оседлый образ жизни, строить села, а потом города, развивать образование и т.д., не придавать значения этим мудрым советом – это явная дорога к исчезновению нации. 3. Закон «9 ноября» ведет к обнищанию нашего народа. Но думаю: есть, же джигиты грамотные, болеющие душой за народ. Джигиты должны во всеуслышание говорить, выступать, помочь народу раскрыть глаза в положительном решении проблем. 4. Задаются вопросы: Казах, перейдя на русский лад жизни не станет ли пьянствовать, разбойничать, убивать, воровать, т.к. казах не умеет строить учить, торговать и т.д.? Чтобы изжить эти отрицательные действия казаху необходимо иметь знание – образование, навыки, уметь отстаивать свои права и бороться за это. «Қазақ ақылды болу керек» - говорил он. История – свидетель тому, что передовые страны добились совершенства благодаря науке, искусству, строительству больших городов, школ, профессиональных учебных заведений. 5. Беру пример с башкирского народа. Если бы они, как прежде, гоняли лошадей у Туринских гор, жили в изодранных лачугах, с утра до ночи пили бы кумыс, играли бы в сырнай и дудочки, достигли бы современного совершенства государственности? Нет! То время прошло.

Пока есть силы, возможности у казахского народа, необходимо, собравшись воедино, решать вопросы объединения, вопреки разобщенности. Начать сообща учиться ведения полезного скотоводческого и земледельческого хозяйства. Этому надо учиться у русских. Изучать современные опыты ведения строительства жилья, школ, медресе и т.д. Необходимо более передовой грамотной части наших людей пропагандировать о пользе бытия передовых стран. Ведь знание – свет. Об этом необходимо вести среди населения организационную пропагандистскую работу в целях объединения и прогресса казахского народа. Все это нужно процветанию Родины.

В журнале «Айкап» 1912 г. № 9 Гумар хазрет Карашев мои мысли о переходе аула к оседлому образу жизни не понял (Айкап № 5-6-7) и написал необоснованные обвинения в мой адрес. Видимо хазрет не вдумался в сущность мною написанного и поверхностно отнесся к моим предложениям, пожеланиям. Поэтому прошу Гумару внимательно перечитать мои статьи. В журнале «Айкап» №4 мною было написано, что на 10-15 десятинах земли благоустроиться не смогут не только казахи, но и даже сами русские. Жизненность моих предложений могу доказать на примере тех оставшихся аулов, которые в окружении городов, деревень через 15 лет их результаты будут наяву. Сумеют ли казахи разбогатеть при этих условиях? В чем я очень сомневаюсь! Разве судьба современного казаха предотвратит его от рабства перед русскими. Хотелось, чтобы наш народ мог поголовно читать газеты, книги, журналы. Открылись бы школы, медресе, учебные заведения. Девушки не будут продаваться за скот, а выйдут замуж за любимых. Все пожертвования пойдут на образование, вследствие чего у нас вырастут свои правоведы, талантливые писатели, актеры и т.д. Мы, благодаря просвещенной молодежи могли бы согнать угнетателей, продажных управителей с родной земли и стали бы образованные джигиты управлять страной и это привело бы к процветанию Родины. Ведь джигиты грамотные, справедливые, праведные, болеющие душой за народ могут управлять страной. Поэтому, если идти по пути указанному хазретом Гумаром, то никакого прогресса казахского народа не будет! Наоборот, народ окажется в сети, в путах обмана, угнетения. В конце концов, его постигнет вымирание. Это меня пугает, настораживает! Поэтому прошу соотечественников семь раз отмерить и один раз отрезать: все, глубоко продумать и не ошибиться. По предложению Гумара, казах может иметь собственность на плодородной земле (а кто ему даст?), а неплодородную, оценив как «оброчная» тоже оставить себе. Это обман со стороны Гумара. Ведь все законы на стороне русских. Казахам это не дозволено. Народ, опьяненный обманом, легко может оказаться в кабале, причём неизбежной для всей нации. Эта истина явно наблюдается в правовом положении нашего народа. Так имущие могут выкупить за бесценок плодородные земли у малоимущих, которые истратив эти копейки, окажутся угнетенными, нищими. В журнале «Айкап» № 9 автор (Гумар) пишет, что казахи Кокшетауского, Уральского, Тургайского, Акмолинского, Семейского, Сырдарьинского уездов, весь Жетысу полностью перешли на оседлый образ жизни. Это явная ложь, обман народа, что вызвало у меня беспокойство за народ. На оседлый образ ведения хозяйства перешло лишь одно поселение. Это аул Бабасов Тайнчинской волости. Все остальные в статье Гумара лишь его вымыслы, ложь, обман людей. Пусть все это лежит на совести автора. Поэтому каждый, кто душой болеет за благоденствие родного народа, пусть пишет на страницах журнала справедливые полезные народу информации. Ведь казаху надо помочь выйти из пут угнетения, кабалы, обмана.

По вопросам существования население делится на 3 мнения: 1. Большинство населения придерживается мнения: чтобы правительство согласно нормам дало возможность узаконить каждому гражданину землю на пожизненно наследуемую собственность. Ведь основное население занимается скотоводством, а для его развития нужна земля. В Европейских странах – Австрия, Швейцария, в Америке тоже занимаются скотоводством. Но там придерживаются норм земли, соответствующими потребности животноводства. От этого государство только выигрывает. У нас российские власти требуют игнорировать развитием скотоводства и резко переходить на земледелие. Но на это население еще не готово, т.к. веками занималось скотоводством и знает особенности ведения этой отрасли. Безусловно, права на резкий поворот в ведении хозяйства на стороне господствующего государства. Хотя необходимо понять, что переложить хозяйство казахов на новый не подготовленный лад – дело очень чревато последствиями. Низкая земельная норма для казахской семьи дает повод к раздумью о принижении норм и прав на землю коренного населения. Но мы придерживаясь пословицы «терпение-золото» должны проследить течение обстоятельств.

Наша партия «Алаш» призывает более осознанно подходить к этому вопросу. 2. Часть населения придерживается положения: чем быть изгнанными с родных земель в пески, лучше имея права на пожизненно наследуемое по низким нормам земли, остаться на родной земле. Положительное решение данного вопроса для существующего поколения может быть приемлемо. Но ведь население растет, что будет с последущими растущими поколениями с такой мизерной нормой (10-15 десятин на семью) земли. Вот о чем мы должны думать сейчас, чтобы наши согласия на такую мизерную норму не обрушилось бедой, голодом и на явную погибель потомков. 3. Сторонники думают, что если мы лишимся плодородных сарыаркинских земель и отъедем в пески Бухары или Афганистана, то непременно разбогатеем. Кроме того представители от власти, богачи пугают население тем, что если оно не вступит в «крестьянство» - земледельца, то народ никому не нужен и пусть отъезжает в пески. Но ведь кочевому казаху от не приспособленного к земледельческим работам и без скотоводства явно грозит погибель. Эту идею отъезда в пески пропагандируют Гумар Карашев и его единомышленники. Они уверены в изъятии переселенцами даже той малой земли, которую выделили коренному населению. Во-вторых, Х.Лекеров при встрече с А.Карменовым на станции Орынбор выслушал мнение о необходимости отъезда казахов на юг-пески Казахстана, т.к. местные переселенцы не дают жизни коренному населению. А.Карменов с этим мнением выступает в газете «Казах» послужившей основанием для властвующих воспользоваться отъездом людей, чтобы их наделы остались для пополнения своих богатств. А это вызывает явное негодование у лиц прогрессивного толка. Почему власть - имущие мужики имеют неограниченные права играть судьбой коренного населения? Ведь, все это ясно, что темный народ вынужден будет сброшен в бездну. Эта игра судьбой целого народа. Исходя из сложившихся мнений среди населения просим на страницах журнала «Айкап» выступить законодателей о земле, о конкретном положении дел. Чтобы успокоить темный безграмотный народ и предотвратить от изгнания его с родных земель Северного Казахстана в пески, где изнуренному беспомощному народу грозит явная погибель. Необходимо народ успокоить и разъяснить более приемлимые выгодные жизнеспособные пути для нормальной жизни, а не пугать его. Надо приложить все усилия для процветания Отечества.

Хочу поделиться с населением относительно драгоценного источника жизни -земли. Дело вот в чем. 25 июня 1911 года землевладение у старца Тулкибая Татакбаева площадью 2188 десятин (Петропавловский уезд Пресногорьковская волость аул № 9) Кузнецов полностью отобрал, предъявив причину, что казах не знает способы использования земли. Но ведь казах испокон веков занимается скотоводством. Скот нуждается в выпасе и кормопроизводстве. Теперь эта земля огорожена русскими переселенцами, вокруг построены села. Аксакал, не имея земли, вынужден жить на зимнем отгоне, чему последуют его аулчане, т.к. они не в силах выдержать насилия пришельцев. В чем причина такой ситуации? Это игнорирование, недопонимание «Положения-инструкции о земле № 7», по которому дается право на наследуемую собственность землей ее владельцам. Теперь вольность в захвате земель распространяется и на другие аулы. Еще 877 десятин у 69 семей было забрано тем же Кузнецовым и заселено переселенцами. Отобрана земля-источник существования у 24 семей, которые вынуждены лишиться земли из-за того, что Кузнецов под вымыслом «лишняя земля» отбирает ее у старцев Амирбай, Кошер, Сарсенбай, Самай. Для существования эти старцы-аксакалы вынуждены просить землю в «Сары Оба». Натиск Кузнецова вынуждает сельчан на голодовку на новой непригодной для хозяйствования земле. В ауле №»150 аксакалы Ораз, Жаксымбет не могут отстоять свои 1267 десятин, якобы по Кузнецову эти земли считаются «излишними» для казахов. Но при учете, что у аксакалов Аблай, Омар, Алпысбай, Жанибек, Жайсанбай (аул №149) земельным нормам недостает 1678 десятин считают излишними, а в аул № 152 у аксакалов Омирбай, Самай, Сарсенбай, Кошер будто излишние 887 десятин все отбирается Кузнецовым. В целом, изъятие под видом «излишки» земель вынуждает население к явной голодовке. Господа от землеустройства пугают население в случае отказа хозяев земли от изъятия примут иные меры. Эти господа предлагают населению отправить 2-х представителей, которые могли бы отстоять права казахов на землю в вышестоящих органах. Но грамотных знающих основы земельного законодательства людей в аулах нет. Зная эти обстоятельства, ставленники царизма толкают население на явную голодовку. Итак, безграмотный беспомощный казах как бабочка, сгорающая в пламени, безнадежно вынужден на погибель. Чиновниками был введен закон о продаже земли, что сыграло на руки властвующим и богатым. Были введены искусственно запланированные непосильные народу различные виды налогов на землю и скот. Естественно, не имея возможности уплатить налоги, казахи лишались единственного источника существования – земли и скота.

Выход из сложившегося положения, предлагаемый Ахметом был: 1. Взять свои земли в свои руки и навечно узаконить права казахов на пожизненно наследуемое владение землей.

4.Прекратить насильственное вытеснение коренного населения с насиженных предками земель. Он писал, что положительное решение данного вопроса нужно не только нашему поколению, а нужно нашим детям, внукам, будущим потомкам. От справедливого решения этих проблем зависит судьба всего народа.

Каждый ожидает хороших вестей из Петербурга. Вестей, конечно много. Но сделанных для народа конкретно ничего нет. Представители Думы, министры ведут посторонние ничего незначащие разговоры. Поэтому ничего конкретного для народа не решается. За стенами Думы, на улицах толпа возмущенных людей. Тюрьмы переполнены, насилие, в аулах стражники арестовывают всех подряд, без разбора, кто выступает на страницах газет. Арестованных отправляют на каторги на болота, на Север. Даже за статьи, вышедшие во Владивостоке авторов арестовывают. «Крамольными» называют всех тех, кто борется за справедливость, любит свой народ. Наступило лето. Депутаты вышли на каникулы. Но никто не знает результатов работ сессии. Депутаты не знакомят народ о решениях Думы. Исходя из этого мы должны делегировать в Думу грамотных, искренне борющихся за независимость страны, не боящихся наказания своих людей. Этого не хотят думщики. Наоборот, их устраивают пугливые, послушные, неграмотные, легкоподдающиеся уговорам люди. Поэтому думщикам легко сказать, что казахи темный, глупый, не умеющий что-то решать народ. Это дает возможность выставить казахов на посмешище.

В связи с тем, что законом от «3 июня» мы были лишены права выступать на Госдуме из-за отсутствия нашего депутата, нам остается лишь через газеты, журналы требовать делегирования нашего депутата в Госдуму. Отлеживаться не остается времени. Надеяться на то, что выйдут в свет законы в нашу пользу, нельзя. Поэтому в Думе нужен наш человек, который раскрыл бы наши проблемы. Быть может как-то дойдут наши страдания до «верхушки». Какие проблемы нас интересуют? Это, во-первых, чтобы правители повернулись лицом к народу: 1. Земля должна принадлежать коренному населению 2. В корне должно измениться прене-брежительное отношение русских к казахам по вопросам их образования, строительства школ, медресе, учебных заведений. Если бы эти вопросы положительно решились, то и народ не остался бы в стороне. Для того, чтобы в верхах решались наши вопросы-проблемы необходимо делегировать в Думу знающего, грамотного, юридически подкованного нашего представителя, который мог бы доказать необходи-мость положительного решения наших проблем. Поэтому думаю, пришла пора через газеты, журналы, книги выступать, сообща обсудив все детали положения дел казахов, киргизов в стране, приложить все усилия созданию основ Независимости страны.

Ахмет Жанталин. 1914 Патриотически настроенные, грамотные, юриди-чески подкованные А.Бокейханов, Ж.Акбаев были избраны народом в Госдуму. Они не боясь, стояли за права соотечественников. Открыто выступали обо всем наболевшем, читали манифесты среди населения. Такие лидеры, в том числе и Ахмет, составляли угрозу колониальной политике. Поэтому они были арестованы и заключены в Семипалатинскую и Петропавловскую тюрьмы. Тюрьмы переполнены. Там нечеловеческие условия, издевательства, отсутствие справедливого законно-дательства. Такова была картина в убогой нашей стране.

Газета «Уақыт». 1906. №122

Газета казахов, киргизов, выходящая в г.Троицке должна была финансироваться и собранные деньги должны быть у Вас. Безусловно, польза от газеты неоценима, это всем понятно. Другие народы не жалеют деньги для своей газеты, обучению детей, просвещению населения. Но наши зажиточные господа жалеют деньги на образование, газеты, а баснословные суммы отдают духовенству, которые не поддерживают путей избавления от нужды населения, дабы боятся лишиться мизер своего капитала. После длительного размышления мы пришли к выводу назвать газету «Алаштың ахуалы» - «Судьба народа», чтобы народ читал, знал о всех событиях, происходящих в стране. Для руководства изданием газеты надо пригласить господина М. Тынышбаева, который с энтузиазмом будет работать во благо народа. Газета должна выходить в г.Троицке, где учатся более 300 казахской молодежи, которые с интересом читали бы и принимали участие в решении проблем, освещенных на страницах газеты.

Ахмет Жанталин, казах.

На собрании выборщиков, проходившем в Актюбинском уезде (1906) было решено выпускать в г.Троицке казахскую газету «Алаштың ахуалы», на страницах которой необходимо выражать думы народа. Но по указанию губернатора редактором этой газеты должен быть русский, где же справедливость? Это разве не издевательство? Пугливая часть казахов легко поддалась этой провокации. Передовая часть населения, в том числе и Ахмет, выдвигали требование, что необходимо создать печатный орган на родном языке и редактором должен быть грамотный справедливый казах. Выдвигали кандидатуру М.Тынышбаева, грамотного, политически подкованного, душой болеющего за родной народ. На страницах газеты необходимо освещать суть политики Империи, правду. Она должна воспитывать молодежь. Почему 7 миллионный казахский народ не имеет право читать свою казахскую газету? Пресса должна сыграть роль в возрождении самопознания казахского народа. Она должна освещать насущные проблемы и пути их решения. Из-за отсутствия своей национальной прессы в Северном Казахстане идеи Ахмета о трагической судьбе родного народа не могли распространиться в массы. Это был глас одинокого путника в пустыне.

Ахмет Жанталин, 1906

Экономическую отсталость народа Жанталин связывал с примитивной кочевой формой хозяйствования (журнал «Айкап» 1913, № 9). Поэтому выход из данного положения он считал постепенной, обдуманный переход к оседлости, а не спонтанно, как повелевают власти, т.к. у казахов особый менталитет. Для оседлости необходимо строить села со школами, познать особенности ведения хозяйства, осваивать земледелие. Оседлости необходимо учиться у русских. У них можно перенять много хорошего, полезного, нужного для хозяйствования. Казах, научившись разводить скот, не научился побеждать бескормицу и джут. Поэтому особое внимание необходимо уделить кормопроизводству, земледелию. Наш народ должен научиться управлять не только своим хозяйством, но умением управлять аулом, уездом, волостью, губернией, даже страной. А для этого необходимы грамотность и глубокое знание правовых норм. Учиться этому надо и у других народов.

Журнал «Айкап»1913, № 7 Казахский народ отстал в своем экономическом, общественном и народно-хозяйственном развитии. Причину этого всего А.Жантали видел в кочевом образе жизни, разобщенности, междоусобицах, безграмотности и правовой непросвещенности казахов. Народ в заблуждении. Он, как скот, покоряется всему. Он потерял все гражданские права, суверенность. «Наш народ, ведя кочевой образ жизни, не имея постоянного места жительства, не обустроенный, в погоне только за прибылью скота, безусловно, далек от образования, правового законодательства, цивилизации и т.д.» Поэтому говорить о суверенитете просто, невозможно, т.к. неграмотный народ далек от познания пользы и вреда общественного устройства. Он всего боится. Батрачество, покорность всему, раболепие перед имущими – вот удел нашего народа. В конце концов, он лишается государственности, языка, и своей религии. Выходом из бедственного положения целого народа из-за безграмотности отец считал, широкомасштабное в каждом ауле строительство школ с магазинами школьных принадлежностей. Возможные средства передать для строительства и нужд школы, оплату учителям, стипендии нуждающимся. Такому патриотическому порыву просветителя большим препятствием было то, что народ под давлением царских чиновников, давал расписку об отказе от учебы своих детей (журнал «Айкап» 1913, №7). А казахские чиновники за мзду давали расписку от имени казахов. «В передовых странах мира – писал он, - уделяется максимальное внимание государства образованию, росту количества школ, различных учебных заведений, росту стипендии, меценатству богатых, госпособие для неимущих и т.д. Ничего подобного нет в нашей стране. А жаль! Мы больше спим, не беспокоимся о будущем. У нас очень мало медресе, школ, светского или религиозного обучения. На 1000 человек, ни одного грамотного. Другие народы тянутся к учебе, а их правительство этому способствует и помогает. Для строительства школ каждая семья могла бы выделить 2-3 рубля в год. Имущие, богатые, с большим капиталом в кармане жалеют затратить мизер на образование. Сознательные волостные могли бы организовать население для такого благородного дела». В 1907 году Ахмет у себя в ауле «Карагай» построил школу из местного стройматериала. Привез со станции Курган, что в 300 км от аула, на подводе 20 дощатых парт, 40 графитовых досок, мел, тетради, учебники и т.д. Сам составил программу и преподавал в школе. Собирал учеников из аулов, в особенности сирот, детей бедняков, учил за свой счет. Современники особо отмечают его бескорыстную гуманность. Так, безвозмездно отдавая личный скот, он помогал бедствующим семьям. Программная задача Жанталина Ахмета была – сплошная ликвидация безграмотности, охват учебой всего молодого поколения. Для преподавания в свою школу он приглашал опытных, грамотных, прогрессивно настроенных учителей из Татарии. Башкирии, России. Одним, из которых был Халве Хасен, давний его друг со времен учебы в Троицке. В журнале «Айкап» 1912 года №9 Ахмет пишет, что среди казахов нет докторов, адвокатов, ученых, депутатов в Госдуме и т.д. Надо создавать условия, чтобы таковые были у нас. Некоторые консерваторы думают: надо ли азиатам подниматься к вершинам знаний, прогрессу нации, все равно – они отсталый народ. Поэтому становится заслон прогрессивным идеям патриотов. Время шло. Люди стали понимать, что без образования жить нельзя. По убедительному настоянию Ахмета жители аула стали учить детей. В его доме ежегодно жили по пять учеников, которых родители привозили из отдаленных аулов. После окончания учебы дети разъезжались и передавали полученные знания своим близким. Его школу закончили многие видные ученые, организаторы производства, партийные работники: Байгаскин Есим – до репрессии Ректор зооветеринарного института в городе Алма-Аты;

В годы І мировой войны нашу молодежь мобилизовали для копки окопов. Ахмет сумел отстоять от этого: Мухамеджанова Мырзахмета, Оспанова Кабдола, Оразова Шыбшыка, Оразалиева Карта, как успевающих учеников. Способность отца оценивать социально-политическое положение казахов в стране и такая концентрация смелых мыслей вызывала тревогу, и даже враждебность власть имущих. Его преследовали за горячее стремление помочь своему народу преодолеть социальные и национальные угнетения, отсталость во всем, безграмотность, правовое бесправие. Он горячо любил свой народ. Тяжело переживал его отсталость, непросвещенность, невежество, пассивность, покорность порабощению и жестокой эксплуатации. Не раз был арестован и освобожден за неимением улик.

Ахмет Жанталин – просветитель Его предвидения в том, что Казахстан богат интеллектуальными самородками и, может быть, сравним со многими развитыми странами мира, подтверждаются великими именами как Чокан, Абай, Сатпаев, Ауезов, Букетов и многие другие. Красной нитью в трудах отца проходят его боль за родной народ и сыновнее стремление помочь ему. Он призывал всесторонне рассмотреть убогое положение казахов и помочь, чтобы он стал на ноги! Для этого нужны неординарные подходы в решении основных территориальных, политических, экономических, правовых, образовательных проблем Казахстана. Все вышеуказанные проблемы казахского народа и пути справедливого их решения обстоятельно были доложены на Госдуме и изложены в письме царю, на что ответа не последовало. Народ должен собраться с мыслями, чтобы решить проблемы нации. У руля управления аулами, уездами, волостями, государством должны стоять просвещенные, активные, болеющие душой за судьбу народа, правоверные, ученые, патриотически-настроенные, увлекающие народ своим ораторским и организаторским талантом, бескорыстные люди. В стране должны быть изжиты коррупция, взяточничество, кража, насилие, ущемление прав человека. Встречаясь с корыстно-настроенными чиновни-ками, волокитчиками парировал фразой: «Тот прав, у кого больше прав», поэтому и живуче беззаконие. Народ должен знать, что, кто хорошо знает законы и умеет пользоваться ими может изжить элементарную правовую несправедливость. Ключом решения поставленных задач, отмечает он, являются независимая государственность, образованные люди, оседлость, строительство сел, городов, школ и специальных учебных заведений. Все, вышеотмеченное, он резюмировал, что это останется потомкам и им будет лучше житься. Жанталин понимал, что только грамотный человек, грамотное общество могут эффективно преодолеть все трудности бытия, общественного устройства и совершенствовать жизнь народа в лучшую сторону. Он боролся, чтобы казах пробудился, проснулся от бесполезной спячки и этим помог обществу строить независимое будущее. Его также волновал вопрос равноправия женщин. Чтобы достигнуть успехов в этом вопросе, необходима была их грамотность. Поэтому он призывал женщин получать образование, создавал условия для обучения девушек и молодых женщин. Но местная знать, непросвещенные люди добрые намерения просветителя признали отходом от мусульманской религии, отступничеством, продажностью православной конфесии, где учатся женщины наравне с мужчинами. Просто темный закабаленный мир не смог понять и оценить добрые намерения и прогрессивные взгляды на жизнь. «Я, изучив истории прежних ученых – писал он, - задаюсь вопросом: не сотрется ли наш безграмотный народ, подобно лавине? Это меня очень беспокоит. Первое: нельзя ссылаться на то, что не имеем средств обучать детей. Ведь для решения данной задачи каждой волости дана возможность построить школы с 6 летним сроком обучения. И население может внести в школьную казну по 2 рубля с семьи (ежегодно). А богатые, обеспеченные люди, могли бы вложить для такого благородного дела более значительную сумму. Собранные деньги должны использоваться для строительства школ, стипендии детям из малообеспеченных семей. Решение данной задачи было бы разумным фактором обучения казахской молодежи. Широкое образование молодежи – вот путь к расцвету нации. Второе: Поскольку живем рядом с русскими поселенцами, нам необходимо у них учиться хозяйствованию, обучать молодежь, не противопоставлять один народ другому. Рядом со школами надо строить магазины со школьными принадлежностями. Это удобно населению и выгодно школе, т.к. часть выручки передается ей. Третье: Чем все подачки отдавать муллам, какую-то часть передать школам. Это мое мнение некоторые муллы могут расценить как отход к русским, к православию. Но я придерживаюсь положениям Қорана и отхода от мусульманства нет. Прошу меня понять и оценить мои порывы в расцвете образования среди нашего народа как путь построения независимого Государства В одном из хадисов шариата Мухамед Пайгамбар спрашивает: Что ты сделал для науки, строительства школ? Мои действия – ответ на эти вопросы. Четвертое: Сам бог повелевает помочь образованию молодежи через мечети, медресе, школы. Сами проповедники, не зная божьей сущности Корана, трактуют будто мои взгляды перечат мусульманству, сами же толкают народную массу в пучину темноты, незнания. А это грешно перед богом и Пайгамбаром. «Ум, наука – вот чистое золото, что вечно».

По возможности в каждом ауле должна быть построена школа. По программе с 3летним обучением ученики должного образования не получают, из-за чего выпускники не имеют возможности трудоустроиться. Поэтому необходимы школы с 5-6 летним сроком обучения. В Татарии рядом со школой существуют медресе, куда поступают выпускники школ. А у нас этого нет. У русских после окончания школы есть возможность получить образование в гимназиях. Для нашей молодежи необходимо 5-6 летнее школьное образование с соответствующей программой, которая должна быть у учителя. А для этого необходим орган подготовки учителей. После окончания школы дети должны иметь возможность по их желанию учиться в русских школах, продолжать дальнейшее образование. Было бы полезно расширить срок и программу обучения. А для этого нужно строить большие школы и соответственно обеспечить грамотными учителями, учебниками, различными пособиями. Все это было бы полезно для народа. Надеюсь, что эти программные пути образования найдут одобрение у тех, кто желает добра в просвещении народа.

В Петропавловском уезде в медресе Касымбек кажы 15-16 апреля прошли экзамены (по совету Ахмета Жанталина). Касымбек кажы и учитель Ибраим Тасболатов пригласили представителей из окружающих аулов принять участие в проведении экзаменов учеников. Туда съехалось много желающих из Айртауской, Беймбетской, Пресновской волостей. По завершении экзаменов довольные знанием учеников, учительскому труду, вложенному Касымбек кажы выразили благодарность.Обновленная письменность, внедренная в школе, вызвала у присутствующих высокое одобрение. Прежнее недопонимание сути перехода от арабской вязи к упрощенной письменности – латыни привело присутствующих к желанию бесповоротно перейти к новой грамматике. Касымбек кажы, руководителю данного медресе, который не пожалел потратить 700-800 рублей и построил шикарную школу, на 300 рублей пригласившего учителя с соответствующим образованием мы пожелали успеха и доброй помощи господа. Чтобы наш народ прозрел, понял значимость образования желательно больше, таких как Касымбек кажы и учитель Ибраим в нашей стране! Это привело бы к процветанию Казахстана!

Ахмет Жанталин. 1914 Педагог, просветитель, патриот своего Отечества Ахмет Жанталин писал, что школа может и должна воспитать нравственно-зрелого интеллигентного человека. Основой достижения прогрессивной деятельности является школа. К.Муканов в книге «Возвращенные имена» (изд.Северный Казахстан. Петропавловск, 2008) пишет о дружбе Ахмета Жанталина с прогрессивными патриотами М.Дулатовым, М.Жумабаевым и другими, с которыми поддерживал деятельность движения «Алаш». Он был в тесной дружбе с известным в Северном Казахстане неординарным образованным человеком – Абылай кажы Рамазановым. Они вместе учились в г.Троицке. Их идейное патриотическое единство, стремление расцвету родного народа способствовало открытию в г.Омске курсы по повышению квалификации учителей для казахских школ. Они знали, что от уровня подготовки учителей зависит уровень и качество знаний учащихся – будущих строителей нашего государства. Директором курсов назначили М.Жумабаева. Материальное обеспечение курсов выполняли организаторы. На этих курсах учился С.Муканов. Народная мудрость, патриотизм, при всех обстоятельствах жизни должны были оказать Жанталину свое нелегкое веское влияние. «С тиграми воюют головой, а не руками» - народную мудрость приводил он в своих советах окружающим. В газете «Жас азамат», 1918 он пишет, что необходимо помочь голодающему народу, вынужденного под натиском колонизаторов оставить родные края, а ныне обитающих на юге в песках Приаралья. Вот уже 4 года они голодные вдали от родных аулов. На севере страны сложились более или менее положительные условия обеспечения продовольствием из-за перехода населения к оседлости. Перевозить продовольствия с севера на юг голодающим соотечественникам невыгодно из-за отсутствия гужевого транспорта. Да и по дороге теряется качество продовольствия. Поэтому более целесообразно народ перевозить на север. Местное население помогло бы приезжим разными видами жизнеобеспечения. Почему мы одобрительно относимся к русским, которые перевозят наше зерно в Россию? Почему мы не можем спасать своих людей от явной погибели – голода содействием переезду наших казахов с юга в Сары-Арку. Этим мы спасли бы людей от явной голодной смерти. В годы І мировой войны Ахмет нанял 2-х пленных чехов – сыроваров для обслуживания детей-сирот, учащихся школ, бедных семей, обеспечивая их высококачественным сыром. Среди голодного народа частными были вспышки эпидемий. Он привозил фельдшеров из волостного центра, при этом создавал карантийные условия в ауле, каждом доме сельчан. От бескормицы частыми были эпидемии скота. Ахмет, вопреки протесту хозяев больного скота, заставляя сжигать трупы вместе с предметами их использования. Все вышеуказанные меры, направленные во имя спасения людей от вымирания, простой народ оценивал с благодарностью. Прогрессивные идеи, патриотические порывы А.Жанталина были не в духе колонизаторов и местной власти. Поэтому частыми были необоснованные аресты.

В Кзылжарском уезде Пресновской волости ауле №5 род Балта-Керей живет деятельный джигит Ахмет Жанталин, который закончив в г. Троицке учебу не предался богомольному бытию. По возможности старался помочь родному народу выйти из тьмы безграмотности, покорности угнетению. Для этого он призывал строить школы, на содержание которых предлагал выделить средства из бессмысленных, беспредельных подачек муллам. Построил школы в родном краю, боролся против насилия своего народа иноземцами. Кроме пользы народу, никакого вреда он не приносил обществу. Но 4 октября 1914 года пристав, приехав в его аул, будто для допроса увез в Кзылжар, там его арестовали. Причину этих действий законодателей никто не знает и никто объяснений не дает. Видимо, недоброжелателям, завистникам этот фальшивый процесс был удобен, чтобы как-то ослабить его патриотические действия.

Корреспондент газеты «Қазақ», 1914, №99 Близкий друг Ахмета Жанталина, единомыш-ленник, истинный патриот-руководитель Петро-павловского алашкого движения Жумагали Тлеулин в газете «Қазақ» 1915 №108 пишет протест-статью:

«Не каждому дано распознать добро от зла, не причинять зло другому, а соблюдать нравственную чисто-ту при всех обстоя-тельствах. Есть неко-торые личности, ко-торые препятствуют, ставят заслон тем, кто используя передовые идеи, не щадя жизни, хотят помочь родному народу выбраться из пут бесправия, вредительски действуют патриотам. В газете «Қазақ» 1914, № 99 было опубликована статья Жумагали Тлеулина, что Ахмет Жанталин выходец из Пресновского и Кзылжарского уездов по ложному донесению арестован.

Ахмет талантлив. Один из первых в Кзылжарском и Кокшетауском уездах болеющий душой за судьбу родного народа. В 1907-1908 г. Кузнецовым насильственно были переданы казахские земли переселенцам из России. В связи, с чем Ахмет выехал в Петербург обоснованно отстоять законность наследования землей народом этих уездов. Все правоустанавливающие документы были переданы правительству России. Все осталось без ответа. В газете «Қазақ» 1915, № 108 Жумагали Тлеулин опубликовал статью «Ұлтшыл жігіт» - «Жигит, любящий свой народ», в которой снова выступает в защиту все еще находящегося в заключении Ахмета Жанталина. Он отмечает, что в Кокшетауском и Петропавловском уездах Ахмет является первым человеком, скорбящим за тяжелую долю своего народа. Он был против захвата земли у бедных казахов царскими чиновниками, против продажи своих земель по дешевой цене баям. За что его ненавидели те и другие. Вот почему он до сих пор сидит в тюрьме. Но Ахмет, получив образование в Уфе, Троицке приложил все усилия для развития образования в родном крае. Призывал строить школы, обучать детей, приглашал образованных учителей работать в школах. В то время просветительскую деятельность Ахмета непросвещенный мир не мог по достоинству оценить. Кроме того переселенец, узрев недооценку казахом пользы земли, за чай, муку по-дешевке покупал землю у казахов. Со времени освоения земли, делая «прирезку» доводил владение до 10-15 десятин на душу. Этим сокращались землевладения казахов. На эти обстоятельства Ахмет с болью сердца старался законным путем восстановить права коренного населения на землю. Но нежелающие справедливо оценить патрио-тические идеи Ахмета, ложно обвинив в краже лощади, одолеваемые завистью побудили русского выстрелить в Ахмета! Но бог помог – пуля попала в одежду. Ахмет оказался невредим, но в тюрьме. Глупые, завистливые люди, бессознательные не смогли достойно оценить прогрессивную деятельность Ахмета, всей душой стремящегося к процветанию Родины.»

Как сообщалось в газете «Қазақ» за № 99-108 о том, что патриот от чистого сердца борющийся за процветание Родины, Ахмет Жанталин по ложному обвинению находится в тюрьме.

В 1921-1924 г. Ахмет Жанталин был избран народным судьей Тонкерийской волости, Северо-Казахстанской области. Хотя он не заканчивал Бостонов, Кембриджей слыл как грамотный, справедливый. Защищал права униженных, оскорбленных, бедных, женщин. Особенно на пульте защиты держал судьбы девушек, продающихся родителями за скот богатым старикам или нелюбимым. Девушек, женщин он призывал учиться, чтобы они законно могли отстоять свои права. Он приводил из Корана положение, что періште – ангелы бессмертны, вечны. Почему? Потому что, отвечал он, они чисты от взяточничества, коррупции. А как сейчас у нас с этим пороком? По мере укрепления популярности Ахмета прогрессивными идеями в народной массе росли антагонистические силы властей и завистников. В него и стреляли, сажали в тюрьмы. Стали сгущаться тучи расправы над ним. В ход были пущены необоснованные доносы, наветы. Он стал объектом придирчивости необоснованных политических, социальных, хозяйственных обвинений. Очевидно, было то, что прогрессивные идеи А.Жанталина были не в духе колонизаторов и большевизма. Поэтому он долгое время находился в гонении, тюрьмах и был вынужден покинуть родные края.

Знакомясь с имеющими отзывами об Ахмете Жанталине приходишь к выводу, что он был неординарной значимой фигурой в вопросах нацио-нальной, просветительской, общественно-полити-ческой жизни своего народа. Этому свидетельствуют следующие информации о нем.

Газета «Жас азамат», 1918, №4 Старший сын Зейнуллы ишана, известного мусульманскому миру, Габдыррахман хазрет, поздрав-ляет Ахмета Жанталина с организацией автономии «Алаш Орда». Пишет «Уважаемый Ахмет, именем покойного деда, отец просил бога дать казаху свободу, создать государство. Я старался выполнить это честным трудом силой слова и мольбы. Теперь, слава богу, перейдя от слов к делу можно приложить все усилия созданию независимого государства. Теперь необходимо приложить все усилия строительству независимой страны. Надо надеяться на собственные силы. Ждать от других помощи нет основания. Что народ видел от Николая и теперь от красных, ясно всем. Желаю единства казахскому народу.

По возвращении из Троицка Ахмет Жанталин построил и открыл школы как у себя в ауле, так и в других аулах. Учил детей из бедных малообеспеченных, многодетных семей. Он заботился об обеспечении питьевой водой население, чтобы люди не пили воду из открытых водоемов. Для этого необходимо рыть колодцы. «Для удобства населения нужны хорошие дороги», - говорил он. Казахи должны собраться воедино, строить дома, школы. Он был за религию праведную, но не искаженную муллами. Муллы всяческими поборами обирают народ. При этом ничего не предпринимают для улучшения жизни массы. Учил молодежь переходить в процессе учебы с трудной арабской вязи к упрощенной латыни. Разве эти его благородные порывы будут положительно восприняты муллами, баями? Конечно, нет! В 1919 году его арестовали.

Вспоминает, что Ахмет Жанталин в 1919 году, выступая на собрании представителей волостей, поразил присутствующих своей доходчивой убедительной, аргументированной речью о состоянии жизни , об угнетении родного народа и указал пути выхода его из кабального положения.

КУЛМУХАМБЕТ ОРАЗАЕВ г. Ташкент В 1907 году я поступил в г.Троицк учиться в медресе «Расулия». Первое, что меня интересовало, кто же в этом учебном заведении может быть образцом-лидером. Единогласно указали на Ахмета Жанталина. Он на основе знаний у окружающих создавал к себе уважение. Много вел бесед о европейской культуре. В 1913 г. я его встретил в г.Атбасаре на собрании казахов, где Ахмет Жанталин выступил с содержательным сообщением о необходимости грамотности населения, в особенности среди молодежи. «Безграмотный мир – никогда не добьется прогресса. Поэтому подрастающему поколению необходимы знания. Для этого нужно строить школы, медресе в каждом ауле. Народ должен знать о происходящем в своей стране через газеты, на страницах которой должны информироваться насущные для народа вопросы и пути их решения»,-говорил он. Ахмет призывал подписываться на газету «Қазақ», выходящей в городе Оренбурге. Доходчивой увлекательной речью призывал распространять в массы эту газету. Присутствующие поддержали его призыв и подписались на газету. По возвращении домой провели подписную кампанию по подписке на газету «Қазақ».

В 1923 г. Ахмет Жанталин вместе с Мукышевым Шабыр заехал к нам. В ту пору он был судьей. Запомнился он интеллигентным человеком. Одет по-европейски, обладал красноречием, остроумием, способностью к диалогу. Во второй раз встретился в 1924 г. в губернском зем.отделе по вопросам землевладения казахов. Он здесь добился облегчения казахов от земельных налогов: 1. Бедных на 5 лет 2. Средняков на 3 года 3. Обеспеченных на 1 год.

В моем представлении Ахмет Жанталин – демократ.

В 1950 году выражая соболезнование по поводу смерти Ахмета Жанталина его дочери Зуркен, говорил, что их дружба была искренней на основе взаимоуважении и взаимопонимании. Когда по моей книге «Қалың мал» шли дискуссии, дебаты Ахмет сумел вескими доводами объединить противоборствующие стороны и книга вышла в свет. В Кзылжаре (1917 г.) на съезде учителей выступление Ахмета у всех вызвало особое внимание. Он говорил доходчиво, осознанно, глубоко осмысленно. Зная наши нужды сумел вселить в наши души уверенность в прекрасное будущее.

Ахмет очень много сделал для просвещения казахского народа.

ИЗ РАССКАЗА ГАББАСА МУСТАФИНА – СОВРЕМЕННИКА АХМЕТА ЖАНТАЛИНА. СПОР МЕЖДУ УЧЕНИКАМИ ИШАНА ЗЕЙНУЛЛЫ РАСУЛОВА И АХМЕТА ЖАНТАЛИНА Как-то акын Ешмухамбет заночевал у ишана Зейнуллы. Ишан приветливо встретил акына. Потом решил показать акыну медресе, своих учеников. Когда стали подходить к зданию медресе были слышны громкие споры учащейся молодежи. «Что происходит?» - спросили пришедшие. Ученики, вначале заминаясь, решили утаить причину спора, а потом решили откровенно признаться. «Смысл нашего спора, - ответил один из учащихся: кто первый войдет в рай – казах, татарин или башкир? Молодежь татаров и башкиров спорят, что казах может войдет в рай, по позднее их (татар и башкир). Это является предметом спора». Тогда исчерпывающий ответ, усмехнувшись, попросил дать на это ответ акыну. Акын Ешмухамбет пояснил, что спор уместен, но он давно возникший. Зайти в рай собрались у входа казахи, татары, башкиры. Тогда ангел, охранявший вход в рай сказал, что надо состязаться в беге: кто первый прибежит, тот первый войдет в рай. Итак, желающие попасть в рай, вышли на путь состязания. В это время пролил сильный дождь, до ниточки промочив бегунов. Татары хитрый народ: они обулись в легкую прочно облегчающую обувь и одежду. Башкиры тоже легко оделись, а на ногах – легкие сандалии. А казах, благодушный, добрый, бесхитростный одет был, как положено: теплый сюртук, габаритные сапоги. В результате хитрый татарин, легко одетый, прибежал первым. За ним - башкир. Татарин, обрадованный первенством в беге, чуть не вбежал в рай. Но ангел у двери остановил его: «Это святое место, но не место обмана, торговли, где господствует обман, что характерно для вас, не место в раю. Сюда заходят только чистые по духу и замыслам. Грязной одеждой вы испачкаете не только зал в соборе, но и души молящихся». Хотят татары и башкиры снять одежду и обувь, но они мокрые, прилипшие к телу не снимаются, да еще надо, чтобы входящий в храм был чист и сух. Во время этого спора подбегает казах, легко снимает с себя мокрую грязную одежду и обувь. Весь сухой и чистый уверенно зашел в рай и улегся в мягкую богатую постель на почетном месте рая (төрге). Казахские ученики вдохновенно вздохнув, облегченно обрадовались справедливости ангела. Эти ученики были питомцами Ахмета, доказавшие простоту, справедливость, правдивость, истинность нашего народа и его доброту, бесхитростность, чистоту души. А ишану осталось лишь потирая мокрый от пота лоб, внемлить: «Ах, Ахмет, Ахмет!»

Собирал материалы об Ахмете Жанталине в архивах г.Казани, научной библиотеке Академии Наук Казахстана. Собранные материалы позволили К.Кантарбаеву достойно оценить патриотические и просветительские основы в деятельности А.Жанталина. Захватнические войны, угнетения, голодовки, репрессии унесли более половины казахов. В своих работах А.Жанталин указывал пути обретения независимости своей страны. Особое внимание он уделил вопросам просвещения. Ибо только образованное общество ведет к рассвету нации. Многие ошибочно утверждают, что А.Жанталин был против религии. Он не был против религии. Он был против носителей религиозного культа. Он пояснял, что муллы читая молитвы на арабском языке из Корана, не знают сущности прочитанного. Непонятные, неосмысленные суры передаются из поколения в поколение. Кроме того богослужители, побирая население, ничего не предпринимают в улучшении жизни порабощенного народа, его просвещения, создания собственного государства. Духовенство, придерживаясь позиции поборничества, безразличия к судьбе народа, давало возможность ставить путы против патриотов, к числу которых относился Ахмет Жанталин. БУКЕТОВ ЕВНЕЙ АРЫСТАНОВИЧ – выдающийся химик-металлург, ученый, доктор технических наук, профессор, академик АН КазССР

В наших краях Ахмет Жанталин был очень уважаемый человек. Ни от кого я не слышал, что Акан кому-то сделал плохо. Он очень уважительно относился к нашим родителям. Видимо за их трудолюбие, мудрость, чистоту отношений к окружающим. Ахмет приехал к нам в 1936 г., в год голодовки. Отец шил сапоги. Они долго вели беседу. Он советовал отцу заниматься земледелием, т.е. вспашкой и посевом. Но глупый мир эти советы мудрого человека ценили как отход от религии, т.е «землю нельзя трогать, только при похоронах ее копают». Наша семья была большая, бедная. Ахмет сказал отцу: «Ареке, не поднимешь ты семью, пока не посеешь пшеницу. Семена дам». Отец взял 2 десятины земли, обработал, посеял пшеницу. Урожай удался отменный. Мы из категории бедных сразу перешли в категорию богатых. Нас чуть не раскулачили. Разве после этого не полюбишь Ахмета? Разве не будешь благодарным ему? Он ведь спас всю нашу большую семью и наших родственников. Спасибо Ахмету за доброе сердце! Отец старался учить детей. В этом большую роль сыграли просветительские взгляды Ахмета Жанталина. В наших аулах по его совету были построены школы. До сих пор получившие образование люди благодарят его за их служебные достижения. Мое достижение в науке считаю оценкой им моих способностей и стремлений в познаниях и добрым советом отцу в беспрерывной моей учебе. Добрым советом Ахмет помог тысячам людей обрести прекрасное будущее.

Е.А.Букетов, 1962 г.

КОЙГЕЛЬДИЕВ МАМБЕТ КУЛЖАБАЕВИЧ - доктор истоических наук, профессор, академик НАН РК

Под таким заголовком профессор М.К.Койгельдиев пишет статьи в журнале «Алаш» 2009, № 6, книги «Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920-1940 годов», Алматы, 2009, а также в газете «Қазақ әдебиеті» 2009, № 43 по результатам трудов Ахмета Жанталина. Патриотическим взглядам А.Жанталина, соответствовало время массовой колонизации Россией Северного Казахстана. Основная задача ее была, захватив земли казахов, подвести их к массовой голодовке – отсюда к вымиранию целого народа, исчезновению целой нации, землю присоединить к себе. А.Жанталин был единственный человек, который остро ставил перед общественностью на страницах журнала «Айкап» и газет «Қазақ», «Жас қазақ» и другие вопросы о земле, самоуправлении, просве-щении казахов на своей родной земле. Казахи вытеснялись с родных земель в пески. Он лишился самоуправления, гражданских прав, религии. Идею А.Жанталина поддерживали А.Байтурсынов, А.Букейханов, Ж.Тлеулин, Ж.Жумабаев, М.Тынышбаев и другие патриоты Казахстана. «Знакомясь с его работами нельзя не заметить его широкой души, огромного сердца, истинного желания помочь родному народу» пишет профессор. А.Жанталин утверждает, что политика царизма ущемить казаха в правах на земельную собственность, это приведет наш народ к голоду и исчезновению нации. Выделение на семью 15 десятин земли – обман казаха, не знающего особенностей земледелия. Это – во-первых. Во-вторых, Россия давно предвидела исход этой политики - к гибели казахского народа. Что было на руку ей расширить свою территориальную собс-твенность. На призыв Гумарова полностью, причем быстро, переходить на оседлость патриот отвечая несогласием, выражает свое сомнение. Он объясняет: «Если психология и отношение колонизаторов изменились бы в лучшую сторону к казахам, а взамен появились бы патриотические, гуманные, грамотные наши люди, которые смогли бы управлять страной, я бы согласился с Карашем Гумаровым. Но боюсь, что поддерживая его идеи, мы попадем в западню. Ведь казах лишился всего: земли, сомоуправления, религии, закрыты мечети, медресе. Патриотов арестовывают, ссылают на болота Севера. Предложение агрессоров выделить на семью 15 десятин земли, а остальную часть земли как «оброчная» передать переселенцам, считаю как приложение сил и как захватничество колонизаторами и ущемление прав коренного населения. Из значимости идей, пишет автор, что Ахмет Жанталин – яркий представитель национальной элиты, борющийся на интеллектуальном уровне против колонизаторского режима. Противостоять этому обдуманно, грамотно только законным правовым путем – призыв Жанталина, является новым народно-освободительного движения в Казахстане. Его точку зрения по поводу законности сохранения земли за казахами разделяет ведущая элита Алашорды. Современники высоко ценили патриотическую и просветительскую его деятельность. Например, известный политик ярый противник колонизации Ж.Тлеулин в газете «Қазақ» пишет, что А.Жанталин – первый, который всем сердцем, всей душой болеет за народ. Яркий патриот, просветитель, 2 раза ездивший в Петроград с петицией справедливого решения земельного вопроса в Северном Казахстане, строил школы, приглашал лучших учителей, готовил молодежь к светлому будущему Родины. Теперь он в тюрьме. » Из допроса Шаяхметова принимал ли он, А.Жанталин, участие в Западно -Сибирском восстании, ответ был ясен и краток, из которого ничего антизаконного не нашли. Позднее, когда его избрали уездным делегатом в г.Петропавлоск, там его арестовали под видом взяточника. Подтверждающих это фактов не было. Он был освобожден. Но за ним велась тщательная слежка с целью обвинить его в контрреволюционной деятельности. Готовился материал, что А.Жанталин, Ж.Тлеулин, Б.Мендыбаев, Э.Темирбеков в контрреволюционных целях создали организацию «ЖАТ»,которая якобы готовилась к приходу китайцев и захвата «жатовцами» власти. Но доказать надуманный замысел следо-вателям не удалось: дабы не было в «ЖАТе» их имен. Ахмет Жанталин – политическая величина. Он патриотически отстаивал жизненные проблемы своего народа в период царского колониализма и советского тоталитаризма. Он – истинный патриот, грамотный политик, широкогранный просветитель. В злободневном, имеющим жизненноважное значение вопросе – владения землей, отстоять права на нее казахами – огромная заслуга А.Жанталина. Постепенный подготовленный переход казахов к оседлости, предлагаемый А.Жанталиным, имеет историческую значимость для жизнеобеспечения казахского народа. «А.Жанталин – личность интересная и популярная в обществе», пишет автор, им интересовались органы ОГПУ. Ж.Тлеулин на допросе, что он знает об А.Жанталине ответил, что Ахмет Жанталин честный, грамотный, патриот, всей душой болеющий за процветание казахстанского государства. Допросы шли интенсивно. Это время знаменуется массовой травлей дореволюционной интеллигенции, к числу которых относился Ахмет Жанталин.» Хотя никакие доносы, замыслы против Ахмета Жанталина подтверждения не нашли «тройкой» П.П. ОГПУ. Ахмет Жанталин был выслан на 5 лет в пределах Казахстана с 19 марта 1932 г. Резюмируя вышеотмеченные обстоятельства у профессора М.К.Койгельдиева вполне естественно возникает вопрос о дальнейшей судьбе А.Жанталина. Я высоко ценю недоумение профессора М.Койгельдиева, который отмечает печать нашего беспамятства.

Словами обыденного человека я ответила бы на это следующими положениями. Казахи-народ трагической судьбы, раздавленный, исковерканный репрессиями. Человек в нашей стране не имел права сказать правду, о праведных делах предков. Он подвергался гонениям. Печать запрета, преследование, клеймо «враг народа» глубоко засели в сознании детей, родственников, знакомых и явилось причиной молчания о нашем отце в этот неспокойный век.

Как сложилась судьба Ахмета Жанталина в дальнейшем? На этот вопрос хочу ответить я, его дочь, Жанталина Аида Ахметовна. В 1934 году, профессионально доказав свою невиновность освободившись от ареста, он срочно выехал в Алма_Ату к старшей дочери Зуркен и зятю Баймаканову Шакиру. Туда переехала первая супруга Ахмета Нуркия со всеми детьми. По мудрому совету отца, дочери и зятя, дети выехали не Жанталиными, а Ахметовыми, Тегисовыми, Сейтеновыми, что помогло им, взрослым сыновьям, избежать репрессии. Окончив школы дети поступили в ВУЗы, Москвы, Алма-Аты, Ленинграда. Отец, обсудив с родными политические обстоятельства в стране, придерживаясь конспирации, срочно выехал со второй семьей в Челябинскую область город Макушино. Но и здесь, он ощущал признаки преследования. Однажды ночью 1937 г. в год разгула репрессии, безжалостного несправедливого террора против патриотически настроенных людей страны, отец сжег всю большую кипу своих работ, написанных арабской вязью, исторические фотоснимки с его выступлениями на Госдуме, с друзьями, письма, документы, книги, и.т.д..

Наша Семья. 1935 г.

Слева направо:1 ряд – тетя Анипа,Софья, Мама, Ажар, дядя Бибай, Мейрам, Папа, Бахыт. Стоят: Ануар, Шакым, Мырзагазы, Зуркен, Амиржан, Талгат, Керей Срочно ночью выехали. Оказались в густом таежном лесу Сибири. К зиме вынуждены были выехать из леса в поисках крова. И так мы оказались в Тюменской области России, в селе Благодатное Казанского района. Повзрослев, я спросила у отца: «Что явилось причиной нашего бегства?». На что он ответил: «Я не боюсь ни пули, ни смерти. Но политические обстоятельства не могли меня оставить в покое. И мои дети, родственники, друзья были бы клеймены детьми, родными «врага народа». Поэтому вынужден был покинуть родные края, близких и искать защиту в тайге Сибири». Читая исторические данные об отце, мне запомнились слова Жумагали Тлеулина, руководителя патриотическим движением Северного Казахстана. Находясь в тюрьме он допрос следователя, что он знает об Ахмете Жанталине, Жумагали ответил: «Я знаю его как истинного патриота, от чистого сердца борющегося за независимость Родины, чтобы казахи не сгонялись с родных мест в пески Арала, где они массово гибнут, а их обжитыми землями не пользовались переселенцы Столыпинской реформы. Чтобы молодежь Казахстана была грамотной, высококвалифицированной. Для этого он вложил немало усилий в строительство школ в аулах. Чтобы письменная грамота перешла со сложной арабской вязи на упрощенную грамматику (латынь). Чтобы в школах учились не только юноши, но и девушки, даже замужние. В Кокшетауском и Петропавловском уездах Ахмет является первым человеком, скорбящим за тяжелую долю своего народа. Он был против захвата земли у бедных казахов царскими чиновниками, против продажи своих земель по дешевой цене казахским баям, за что не навидели и те, и другие. И вот почему он до сих пор находится в тюрьме». Вот эта высокая оценка деятельности друга! Искренность духовная, доброжелательность человеческая! Что достойно подражания и белой зависти! А.Жанталин сокрушался: «Почему в других странах есть все свое – земля, закон, права, школы на государственном языке?». В журнале «Айкап» 1913 г. №7 он пишет: «Внимательно слежу за отношением правительств других стран к образованию молодежи. Везде уделяется максимальное внимание государства образованию, росту количества школ, различных учебных заведений, росту стипендий, меценатству богатых, госпособие для неимущих и т.д. Ничего подобного нет в нашей стране. А жаль! Мы больше спим, не беспокоимся о будущем. У нас очень мало медресе, школ, светского или религиозного обучения. На тысячу человек ни одного грамотного. Другие народы тянутся к учебе и их правительства этому способствуют и помогают». Способность отца оценивать социально-политическое положение казахов в стране и такая концентрация смелых мыслей вызывала тревогу, и даже враждебность у власть имущих. Его преследовали за горячие стремления помочь своему народу, преодолеть социальные и национальные угнетения, отсталость во всем, безграмотность, правовое бесправие. Он горячо любил свой народ, тяжело переживал за его отсталость, непросвещенность, невежество, пассивность, покорность порабощению и жестокой эксплуатации. Не раз был арестован и освобожден за неимением улик. Ахмет Жанталин всей своей жизнью давал информацию о значимости образования, которое должно передаваться потомкам. Это мы сейчас на себе ощущаем. При изучении просветительской деятельности Жанталина испытываешь чувство восхищения масштабностью его мыслей и актуальностью его идей значимости образования.

Папа с сыновьями Ануар и Мырзагазы. 1940 год «Наш народ должен научиться управлять не только своим хозяйством, но и умением управлять аулом, уездом, волостью, губернией, даже страной. А для этого необходимы грамотность и глубокое знание правовых норм» - писал А.Жанталин.

Газета «Қазақ» 1914ж, № 48,66,69 Ахмет Жанталин призывал всесторонне рассмотреть убогое положение казахского народа и помочь, чтобы он встал на ноги. Для этого нужны неординарные подходы в решении основных территориальных, политических, экономических, правовых, образовательных проблем Казахстана. Как отмечают его современники, соответственно своей эпохи – он был человек высокообразованный. На все обстоятельства он приводил суры из Корана на арабском языке, тут же переводил на доступный казахский язык. Неотъемлемой частью его жизни было чтение книг, газет. Поэтому он был просвещен в международных событиях. Глубоко знал законодательные основы прав граждан. Вероятно, это сыграло важную роль при арестах, справедливо обосновать свою невиновность. Сдержанность, грамотно обоснованный ответ на казусы жизни характеризуют его внутреннюю культуру. Особое внимание уделял значению патриотизма, знаний, чести, любви к своему народу, Отчизне, родному языку. Все эти факторы в наше время имеют знаковую значимость. Он говорил, что нельзя противопоставлять один народ другому. Дружба народов – основа прочности государств» - отмечал он. В 1931-1933 г. сумел благодаря правовым обоснованиям вызволить из тюрьмы больных, обездоленных, безвинных. «В чем вина безвинных, молодых людей? – На это должны обоснованно ответить правоведы» - сокрушался он.

Папа, Мама, я, Мейрам, сирота Каржас, в первом ряду Толкын, Киикбай, Кундей. 1946 год Особую заботу проявлял он о немощных, больных, родственниках, сиротах. Даже в преклонном возрасте привозил домой сирот и учил. (Ергалиев Сабит – погиб на фронте, Сейдахметов Каржас – шахтер-пенсионер). Отец умел распознавать в человеке способность, талант. Старался оберегать и преумножать их. Он всегда поддерживал советами желающих учиться, тем более тех, кто обладал талантом познания. Он был против бесправности. Был организатором – душой компании, много знал, приводил уместные высказывания восточных философов, прост в общении с собеседниками. Глубокое знание основ юриспруденции и желание помочь пострадавшим вызывало уважение у окружающих. В селе наша семья была единственной казахской. Отсутствие радио, телевизора и чтобы не терять информационную связь с Родиной, его дочь Зуркен выписывала отцу из Алма-Аты газету «Социалистик Казахстан». Дома висела политическая карта мира. Соседи, односельчане в годы войны приходили к нам и просили дедушку Ахмета известить о фронтовых баталиях. Он был уважаемым старцем на селе. На фронтах погибли три его сына. Похоронки гласили: «Героически погибли за Родину». В годы ВОВ брат Талгат повез меня, ученицу, в с.Володаровка к дяде Сапи Тлеулину – брату Жумагали Тлеулина. Объясняя при этом, что я дочь Ахмета Жанталина, друга Жумагали. Дядя Сапи погладил меня по голове, сказал, знает Ахмета хорошо и просил передать ему привет. По приезду домой я с удивлением рассказала отцу о молчаливости почтенного человека. На что отец ответил: «Это печать времени. Молчать обо всем.» В 1947 умерла мама Каратай. На попечении немолодого, измученного судьбой старца остались 3 малолетних детей: я, Киикбай и Толкын. Я предложила отцу оставить мне среднюю школу, которая находилась в 30 км от нас в райцентре – Казанка. На мое предложение отец мудро, но жертвуя своим покоем, ответил: «Твое будущее впереди, учись. Будут трудности, ты должна их одолеть и учиться. Ты нужна себе, братишке, сестренке и родным. Мои дни сочтены. Разумно переноси, преодолевая жизненные тяготы». Тяготы неотступно сопровождали мою жизнь, которые приходилось преодолевать. Незримое духовное присутствие отца я ощущала всегда, когда мне было трудно, невыносимо, больно. Всегда преодолевала их, молясь духу отца. Это мое субъективное восприятие. Я безмерно благодарна доброму мудрому отцу за его дальновидение и духовную поддержку. На здоровье отца и душевное его состояние, безусловно, наложили неизлечимый след гонения, аресты, тюрьмы , издевательства, шантаж, угрозы ему и членам его семьи. К тому доносы тех, которым в свое время он оказывал отеческую заботу, учил, ранили его сердце. Незаживаемые душевные раны из-за гибели на фронтах войны 3- х любимых сыновей, расстроил родных, близких по духу людей. Отец жил в жестокую агрессивную эпоху. Цвет нации погибал в своей стране, за процветание которой он боролся. Каково было их семьям, близким. Тысячи семейных очагов были разрушены, искалечены судьбы потомков. Как же свой человек-патриот своей страны мог стать «врагом своего народа?». Какой позор вершителям народных судеб: в начале человека физически, морально убить, а потом признать его невиновным. Указом Президиума Верховного Совета СССР от 16.01.1989 года «О дополнительных мерах по восстановлению справедливости в отношении жертв репрессии 30-40 г.г.» отец за неимением улик был реабилитирован. Но уже покойником. В 1950 г. умер отец. Мы, его дети: я – ученица 10 класса, Киикбай и Толкын – малыши остались круглыми сиротами. Рядом никого из родных не было. Они жили далеко в г.Алматы. Многие советовали отдать малышей в детдоме. Этого я не сделала, боясь потерять их навсегда. Кров, уют, заботу мы нашли у сестры Зуркен, брата Талгата и родственников. Мы благодарны им за достижения нами в жизни и создание семейных благ. Здесь уместны слова Олжаса Сулейменова: «Пьющий воду должен знать истоки ее, т.е. знать вклад предков в твоем достижении». Брат Киикбай – агроном, сестра Толкын – врач, семейные. Дети выросли, растут внуки.

Зуркен Старшая дочь Ахмета – Зуркен, экономист МСХ КазССР умерла в 1974 г. Ее дочери – Баймаканова Софья Шакировна – доктор медицинских наук, профессор, Сайран – врач, Ботагоз – учитель. Дети, внуки радуют их.

Талгат Ахметович Тегисов Сын Ахмета, Талгат Ахметович Тегисов, 50 лет руководил сельским хозяйством, решая проблемы продовольственной безопасности Республики в лице заместителя министра, начальник обл с/х управлений, директора МТС и совхозов, заслуженный деятель Казахстана. Тегисов Талгат Ахметович – крупный организатор сельскохозяйственного производства, заслуженный агроном Республики Казахстан, кандидат сельскохозяйственных наук, кавалер орденов и медалей СССР. Он занесен в Золотую Книгу Казахстана, дипломант золотых и серебряных медалей ВДНХ СССР и КазССР. Более 50 лет трудовой деятельности посвятил развитию агропромышленног комплекса страны, относятся к плеяде энтузиазистов, прогрессивных реформаторов, сыгравших решающую роль в годы голодовок, разрух военных лет, освоений целинных и залежных земель, организаций новых хозяйств, вошедших в число передовых как в Казахстане, так и в Союзе. Ему посвящена моя книга «Тегисов Талгат Ахметович. Его имя незабвенно» (Алматы, 2009). Ныне здравствуют его дочь Айгуль, внуки, правнуки. Я закончила КазГУ, кандидат с/х наук. Мы с мужем Кабдыр Секеновичем, инженером, вырастили детей: Гульнар – педагог гимназии, Ноян – кандидат с/х наук, Галия – член союза архитекторов Казахстана. Дети, внуки все с высшим образованием. Работают в различных отраслях народного хозяйства страны. На радость нам растут наши правнуки. Потомки Ахмета здравствуют как в Казахстане, так и в Бельгии.

Дочь Ахмета – Аида с мужем Кабдыр Секеновичом. 2005 год С мужем Кабдыр Секеновичем ездили в Россию на кладбище отца. При его похоронах местность представляла обширную равнину, покрытую мелким кустарником. Теперь стройная белая береза шелестом листвы хранит покои отца, матери, сестренки Кундей и других покойников. Мусульманское кладбище сильно разрослось. Богатая березовая роща - кладбище обустроено и бережно хранится населением. Рядом с кладбищем пролегает широкий лог, где когда-то отец косил траву. Ныне его называют «Ақаң сайы» - «Лог Ахмета». Туда не запускается скот, не оскверняется. Спасибо всем за доброту и умение беречь святые места захоронения дорогих нам и других людей. Мы с большой благодарностью относимся ко всем тем, кто вспоминает и чтит память о нашем отце, в чем мы убедились, встречаясь с местным населением. В 1995 году, в год 50 летия победы в ВОВ, я, как сестра погибших 3-х братьев и ветеран тыла, была приглашена Министром Обороны России в г.Москву на торжественную юбилейную встречу ветеранов войны и тыла. Неизгладимые впечатления оставили торжественный парад ветеранов войны, экскурсии по местам боевой славы, мемориал защитникам г.Москвы, фронтовые песни в солдатской палатке, концерт Мастеров искусств СССР в Кремлевском Дворце. Наша делегация была принята Посольством Республики Казахстан в Российской Федерации. Тогда нашим послом был Т.Мансуров. Но торжественные церемонии усугубили рану в сердце за братьев, погибших во имя Родины, травмировавшей им молодость по причине «социальное происхождение». Мое участие на международной научно-практи-ческой конференции: «Северный Казахстан: История региона. Судьбы личностей. Г.Петропавловск, 2010» считаю вниманием организаторов конференции Касымова С.А., заслуженного деятеля Республики Казахстан и Койгельдиева М.К., доктора исторических наук, профессора высокой оценкой патриотической деятельности моего отца Жанталина Ахмета.

Внучка Ахмета Жанталина – Софья Шакировна Баймаканова, доктор медицинских наук, профессор

3-4 июня 2010 г. в г. Петропавловске прошла международная конференция: «Северный Казахстан: история региона, судьбы личностей», где прозвучали имена прежде заклейменных алашордынцев, а ныне реабилитированных: М.Жумабаева, М.Дулатова, К.Кеменгерова, Ж.Тлеулина, А.Жанталина и других. Имена и величие некогда запрещенных, но не забытых борцов за независимость Казахстана за последнее время становятся все популярнее. «Эта мрачная полоса истории нашего народа. Нет семьи, которую так или иначе не коснулась бы репрессия. То, что это был подвиг, нет никаких сомнений» - отмечает Президент Казахстана Н.Назарбаев. С приобретением независимости нашей Республикой все запрещенные антигуманными законами имена стали доступными для широкого обозрения. Теперь патриотам посвящаются научные конференции, книги, статьи, выступления на телевидении, выставки, фотоальбомы. Этим исследователи и авторы проявляют гражданский долг перед великой памятью борцов за независимость Родины. Это неоценимая оценка в воспитании патриотического долга у подрастающего поколения на примере исторических героев нашего многострадального народа. В фотоальбоме «Алашорда» (изд.Орхон, Алматы, 2012. Составитель Б.Мурсалим) иллюстрированы фотографии политической интеллектуальной элиты Казахстана, запрещенной законами разных времен, но не забытой народом сегодня. Как поясняют Е.Карин и профессор М.Койгельдиев, фотоальбом собран по крупицам из архивов, семейных альбомов и т.д. Это результат поиска ученых. Это золотой фонд памяти о тех, кто не жалея жизни, заложили основу зарождения и укрепления независимости Казахстана. Альбом – исторический фонд патриотического движения «Алаш» и строительства государства «Алашорда». Выпуск журнала «Айкап», газет «Қазақ», «Қазақстан», «Жас қазақ» и других явился великой школой подъема сознания и инерции народа к освободительному движению. Патриоты сумели смело показать пути борьбы против насилия, угнетения, исчезновения казахов – как нация. В альбоме помещены фотографии Ахмета Жанталина (№83, 183), борца-просветителя, за что его потомки благодарны авторам альбома. Его ценные статьи о важных для народа проблемах изложены на страницах журнала и газет. При его содействии в регионе были построены школы, выпускники которых стали видными деятелями страны. Безусловно, фотоальбом «Алашорда» бесценный труд создателей в патриотическом воспитании подрастающего поколения. В 1950-1955 г.г. со мной в одной группе биолого-почвенного факультета КазГУ учился Толе Досмухамбетов (стр.181, фото 207). Однокурсникам, да и его сверстникам тогда не суждено было знать, что Толе, является сыном Халела Досмухамбетова, выпускника Петербургской медицинской академии, вошедшего в Правительство «Алашорды».

Академик С.Зиманов, писатель К.Салыков, аким области С.Билялов, А.Жанталина. г. Петропавловск. 2010 год Толе был скромен, никто не знал о его предках. В то время мы все молчали о своем происхождении. Это печать эпохи. Помню Толе как отличника учебы, справедливого юношу, ценящего дружбу. Дальнейшая его судьба автору не известна. Возрождение запрещенных имен сейчас идет интенсивно благодаря поискам ученых, поддержке Президента и научной общественности. Мы, дети и потомки Ахмета Жанталина, благодарны профессору Койгельдиеву Мамбет Кожабаевичу, поднявшего и перевернувшего пласт-глыбу запрещенности. Теперь в результате его неимоверного исследовательского труда Личность отца как патриота, просветителя займет достойное место в истории Казахстана. Идеи отца и его современников сейчас вошли во всемирный диапазон бессмертия. Как указывает профессор, потомки этого замечательного и достойного уважения человека должны не бояться, а наоборот, гордиться им. Как писал Бауыржан Момышулы: «Солдат погибает дважды: первый раз от пули, второй – когда о нем забывают». А.С.Пушкин: «Гордиться славою предков не только можно, но и должно. Не уважать Оной есть постыдное малодушие. Уважение к минувшему исторических личностей – вот черта, отличающая образованность от дикости». Исходя из всего отмеченного, оценивая вложенный труд в расцвете нашего народа, мы, дети, потомки склоняем головы и преклоняемся перед добрым духом и светлым именем Ахмета Жанталина, отца, деда, прадеда.

Фазилатлу Хадым-ұл-малаһа «Улфат» жаридасының мухаррары Ғ.Хазіреттерінің жанап сағадатларына ұлдарыңыз тарафынан бихадда салауат бен саламлар оқылды. Әмма бағда бүтін ислам халқына ислиғана көрілген жарида мелияңіздің соңы һәш зауалсыз хурияты күнден күнге арту менен, ұлы иса меллатімиза парнұр олып (сәне хусна) қалдырмақ хақында болған хадис нәбауинің фазилаты сізге нәсіп олғай еді, Амин бихұрмату саид-ұл-Мұрсалин. Соңра улфаттың исіміне жасами муафиқ болған қызмет мәқалдасасы қазақ қардашларының ақуал мұхталафасында һар уақыт шлуми тазар мен зікір етер тафаландеиз. Мұрат шаріфіңіз иса біздердің не қаифиятта болғаныңызды хақиқатила кестіріп қанду ахдаллармізді инкефда тапқанымыз үшін һәр кім дертіне дәрігер тауқаны сықылды сол улфат газетіне барша мұсылмандардың көңілдерінде болған ғаллиларды кидіріп қауыммыз бір ғаила дарежесіне жетіскенге дейін қызмет хаиырия көсірмекдура қайдан келіп және қайда баруын сезбейтін надандардың айтқаны сықылды. Ей-ей-қазақ, Ей жатар даумен суа хатапларыңыз араларын алыстандырмақта болған жаман істердің кұллісін аналарынден қалдырып, алланың жардамымен ұлфаттің саламділігіне ғаһид етміш қызмет хириясі саясында баршамыз бір ауыздан бір тума қардашларыңыз атамыз болса исламдур деп як дегіріне даим мағауанат мархабатта болып, афандіміз салланың хадис шарифіна баршамізді бір ағза сықылды сандырмақдүр. 2. Сания-қазақ әуледіне лайық хабарлар уа танбиятіңіз болар болса біздерге жіберсеңіз, шамамызша һәш қысылмайынша бұйрыңызға әрқашан лаббай деп қызмет етеміз. Улфаттің қысқаша құлақтандыруы болса, хабарларін осы газет маулуфті алда ұстап халықты әрдайым хабардар етуді таужия етеміз. 3. Салиса жұмыла қазақ шәкірттерін махсус тахризатлу мақтуб бен мақалаңыз болса, хақиқатлу хитбыңа сымағ қабылы мен құлақ виражақларні жәзма қанығмыз. Өткен жылы «Хаят» стунларіңда қазақ қардашлар хақында костірдіңіз қызмет мұқаддасінің махаббаты көңілімізден қияметке дейін ұмытбаспыз (аштықта жеген құйқаңыз дәли кетпес), аталарымыздың бір мақалы болғаны үшін, ет түп мақсатымыз татар мен қазақ бір ауыздан сөз, бір жағадан бас шығарып иттихад ағашының тахтының болып идара руха ниянің қарамағына даир алла тағала «Улфат» қызмет етесе деп хазір де бек шаддықтамыз және біздер дауамды та – исифте едік зира біздер сықылды бір базады милллаттің өз алдына ахқам шарғия ижра етіп түзетіп кетуі нешік мүмкін болар. Егер де біздерде бөлек муфти қази берілсе еді мың мартаба тахсирде қалсақ керек зира ғұлама жынысларымыз көзге алмайынша бәлки әлир шағыямыз нұфузлы ханзада және даулат иесі надандармыздың алдына келешек, не шара бұл соңғы хаиырсыз және ифтираћты және та-ислафлы таразларны иқтияр етбек хиянатлы ханзаданың мұнфағат шахсиясы үшін дасисалу уасуаса мен тадбірсіз қазақ депутатларына бөлек муфти сұратмашлар (1867 жыл) біздің қазақ әуледі муфтиден қалдырып сол себептен бұл күнге дейін занский (ғазат) мажден шамани тәслиясымен бүтін ғаламға масқара етті. Енді ханзадалардың сол екінші фантастиден халас болуға дауа не дүр. Себеп не. Тарих (жол) не бұл мактуб осы талибалар атынан жазылды. 1. Ахмет бин Жанталин – қызылжарлық 2. Хусаин бин Курдаит – керекүлік 3. Шар мұхамед пен хаж Ахмед – сырдариялық 4. Фажым үдден Хасан – ақтөбелік 5. Алып Мұхамбет бин Ақбау – ақтөбелік 6. Зейнедден ибихадже Фаизулла – қостанайлық 7. Қожахмет бин Манасбай – керекулік 8. Сендғазы иби хаж Нұртай – көкшетаулық 9. Жармухамбет бин Бейсенбай – атбасарлық 10. Хабибулла бин Лаитар – атбасарлық 11. Зікірия ибн мулла Баймухамбет –қызылжарлық

Мелләтіміздің парқына себеп болған hәр істе, және халқымыздың діни және дүниеуи жийанларынден хүкімет әделетсіздігінен табылған кемшілік, хұқықсыздықларыңден құтылып, мұсауат және ғадалат тарықларны таббақ үшін шын көңілуа барша қуатлари ила аланың ризалығын іздеп барша қазақ халқына басшылық етіп ұстаздық көрсеткен. (Көстрін) фаиқатлу Семипалат қазақларыдұр. Біздің ғұмум қазақия халқына Семипалат зияллыларының ұстаз болмақларының себебі де бұның ұшіндұр. һәр нәрсенің асылын сезген көзі ашық ғұлама және талибалары (шекірлері) оқымысты төрелері, уа муратлы Волосной мен мырзалары, дін исламның иғласы үшін шаил атымен қызмет етулері хақында бір-біріне, ірілік тәкаббарлік етпейінше бірлікте мұшауара етісіп, һәр қайсысы өзіне мақсұс харакатларні де құсұрлық етпей, ынтымақ-бірлік-саясында бір аузымымен сөйлесіп, бір көзбенен қараспақ әдеттерімен қызмет басқаладылар. Солайда біздің Семипалат қазақтарының ұстаздық қызметлерін бір-бірлеп санамақ, біз сықылды білімі аз шәкірттерге бек ауыр болса, ды аз ғана баян етсем де инсафлы кісі қабыл қаларлар. Зире (1905) 12-декабрь деулетіміз тарафынден болған хайырлы иғлан намаға шүкірлік, олар алдымен харакат етіп ұстамдық қылдылар. Өткен жазда өздері арасында меллатіміздің мұсауаты үшін неше-неше мушауаралар қызып және неше орындарға ғарізхан телеграфлар беріп, башлық адамлары күн-түн рахат ұйқысыны ұйықламайынша дауамлық еттілер және (7) октябрь манефесінде лайықты харакатлар етіп ғұмуми жамғиятлар жасап, ол тарафта болған ноғай-қазақ баршасы, бір иттифақта болып думаға өкілдер сайлап келмек ұрпақтары-мыздың келешегі үшін, заманымыздың тарқы (даму) себептерін қарауды һәш бір жалқау жалқау-ланмайынша күннен күн арттырмақта тұралар деп есітіп бек шатланып тұрамызлар. Маулам олардың һәм дайым жәрдемінде болып тілектерін қайтармайынша мақсұттарына жеткізіп, хайырлы харакаттары себепті бүтін қазақ еуледіне адам ұлынан сайылып, күл ғалам-ғаламға жанды ақылды қауымнан деп көрілгей еді. Амині би хұрмат Саид ұл Мұрсалин. Семипалат бастықларымыздың алдағы көсем ұстаздары исәбіз бір-бірімізге қардаш болған ноғай, башқұрт, қазақ араларын айырмай бір муфтиге қаратып маккама-шарғияміздің бір болуы керек. «Адасқан қазды топтанған қарға жем қылар» деген мақал да бар ғой. Ей хақиқатты көзді ұстаздар, ұлы істерімізді жинап қазақ ғаратский, шамани, мажуси деген миссионерлер оның жәрдемшісі болған начальствалар қонған хиянатді, есмінден халас болып қазақ дін исламда, Мұхамаданскин деп алла-тағала қойған есіміне ие болсақ еді. Хасыл соңынан айырмақ мүмкін, қосылмақ михал болып қалнасын. Ағалар нәк, тағатбенен қаралса біздерге мүфти, қазы сайламақ екі тарақа (жол) болар. Бірісі хүкімет тарафынден енді бірісі иһали (халық) тарафынан біздіңше екеуіңде де бір хабар көрілмейді. Және баршаларіміздің де мағлұмаларіңіз емес пе. Егер тафсілі суал қылынса жазармыз. Семипалат мұғтабаранлары (ақылшылары) бас болудан йәр уақыт қорғалап кейін тұрмасынлар, зира көз аларда, хақиқатын көрерлер. Құлақ оларда, һәр дауысты естілер. Ақыл оларда кейінгіні сезерлер, олай болса һәр іс сіздерге тапсырылды. (Ақмола) қазағы мойыныңыз, Торғай қазағы кеудеѓіз. Басқалары сол сықылды табиғіліктен һәш арланбаслар (танбие). Өткен тарихларда көреміз, меллатке қызмет етіп алғыс аламын дегендердің көбісі, өз басының қамын ойлап қысқа ниетпен қарғыс алғанлар.

Һәр кімнің құлағы Петербург тарафанде думадан жақсы хабар, сүйінішті істер күтеді. Хабарлар көп келді, бірақ істелген іс көрінми. Қазірга көрінген нәрсе сол: Думада милләт өкілдері, засиданиялар жасап тиісті ашық сөздер сөйлеушілер, министрлерден жауаптар сұрадылар. Не сұрамақши боларлар. Қайсы бір мәселелерді шешу үшін комиссия құралар. Министрлерге орындардан шығарға деп те айталар. Сіз бұл орындарға лайық адамлар емессіз, я сіз, я біз дилер. Нық сөздер, дұрыс сөзлар. Өз өкіллерінің ауыздарынан сондай сөздерді естіген миллат сүйінеді. Ләкин бұларға қарсы хұкімет не істейді. Министрлер не айтады. һәшбір нәрсе айтпайды. Жиылып күліп, жай тұралар, ашуланбайды, асықпайды. Сонда да һәш бір өзгертпейінше өздерінің әуелгі өлерлерін көрсетіп, өз істерін жүртіп тұрады. Думада өлтіру жазасын бітіруге ынтымақ хасыл болады. Соған жауап боларлық «Балтық бойында мекеменің үкімі мен 8 кісі өлтірілді. Думада хұррият халында натықтар сөйлеп, лакен товарри еский сарайының сыртында дүние әлі де ескі дүниедұр. Тюрмелер толы, кешімдік жоқ. Өлтіру, кинаулар, ауылдарда стражниктердің қазақтардың ауылындағы, газеттердің жабылулары, шығарушылардың аристоваит етіліп, сотқа берілуі, тіпті (Владивостокте) газетаға жазылған мақала үшін жазушының катерғаға айдалуы елі де һәм ескішілдер отанып, халқын сүйіп, тура сөйлеушілер, бұрынғыша «қара-мольник» атында дұр. Жаздың ыстық күндері жетті, июнь ішінде депутаттардың таралу хабары да шықты. Бұл істердің ақыры не болады. Хазірге ешкім анық түрде бір нәрсе айта алмас. Ләкен халық мәжілісіне өкілдер жіберу бірлан ғана халықтың ісі біте ме. Халық өз өкілдеріне мағыналы қуат беру үшін өз арасында жақсы тұрде бірлік-ынтымақ жасауға, өз туғандарымыздан өзімізді арттыра тұрған, ақшамызды жиып өзімізді надан қалдыра тұрған, жерімізді алып, өзімізді надан қалдыра тұрған, жерімізді алып, өзімізді аш қалдыра тұрған. Бұл ескі бұйракрат идарасына бүтін халық бір ауыздан соңғы сөзін айтып, я өлім, я тіршілік деп айтуға уақыт жетпейді ме.

(Соңғы №№29, 30, 33 бұл материалдар 59 жылы қазаннан алынған, Қаңтарбаев).

Біз қырғызларда кең дүние тар болып, алдымыз биік жар болып, адашып қайраңда қалдық. Біз бишара ялыңыз итағат уа әмениеттен башқа ғайібі жоқ қырғыз Иһәмісі не сөйлеп, не шикаят етіп, үкімет тыңдап, хұрият, масауат, ғадалат базарларына ерішіп дәулеттеріміздің артынан ұлы дия қашан сайланашақпыз. Әуел: өз халларымызні текшеріп қарамақ лазімдұр зира ескі хиянатларымыз олыпта бу хақарат уаиқсанлықта қалуымызға шоның қасафаты себеп олмасын еді. Халларымызды қарасақ: тахмины он млн-ден артық болған қырғыз-қазақ ұғыллары һәш соғыш не қаршылықлар қылмайынша өз ихтияр уа ихтиядымыз бірлен руссия дәулетіне табиғ болдық. Хүкіметтің һәр бұйырғандарын рахатталып бірлән ишанып тыңдап тұрмақтамыз. Халбуки, хүкімет біз қырғызларны басқа табғасынден хоруәкем дәрежеде уа төрт аяқты хайуан орнында жүртмекте дұр. Хақ мархамед дінінде демаінше шаманы мажуси дінінде дия миссионер узифасіні илтизан еткен. Червенскийлер бізлерні татар қардашларымыздар айырып әлленендей хайла уа фікірлер ила айырым муфти, айырым идара, айырым-айырым доклад ясап біз қырғызларны, қалмақлар бірлан барабар дия масқар етмішлар. Халбуки: біздің сұраған нәрселерімізге иғтибар етмеслік һәш бір хиянат жазықларымыз жоқ. Шумді баршамыздың Хамиси уа атасы болған дәулетіміздің басқа мәлжан істер орын уа иығлар үшін мархабат иесі қалмады.

Жанап хақ баршамызны мархабат дариясына ғарқ илап мақсұтымыз наил етсін. Әуелгіа аталарымызның руссия дәулеті ила ғаһид намаларында фарқад бундеп ғана ғибрат еді: 1. Біздің жұмысшыларымыз да шариғатша олған хұқықларымыз уанашер мағарф тарихларымыз уа мешіт, медресені салуларымыз тамамила өз ихтиярларымызда өлініп хүкімет уа шенеуліктерімізнің һәш мудда халасы алынмаса еді. 2. Бар мағишатымыз аңа тауфиқ еткен жан білар барабар сүйіклі ата топырақларымызға уа қазақ сахрасына жоғарғы Ертіш, Есіл, Тобыл, Жайық кібі суларына Пәш бір милләт иштирігі олмай фақап қазақ ауладіна жаңа мақсус дәулеттің мал уа есірткіш бірлен қызмет етіп дәулеттің бірінші тарқы уа ина батина сабаб болған хазина машина һәф сәне бірнеше млн. ақшалар бірлар қуат беруші қазақ мелләті олған едік. 3. Қырғыз, Қазақ зұриятінден қызмет ғасқарияға алынмайынша һәр сәнада хазина уа халық файдасына дия үй бойынша 4 сом сбор (налог) қойылған еді. Аммә бағиді заманлар етіп адамларының халық уахиракатлары күнден-күнге өзгергенліктен дін мұхамадия мұқасадаміз халқында олған тахууефли миссионер уаиің игуанларынің яуыз фікірі инителсіз уа тынышсыз харакатлары көріле башлады. Зира бу соң жылдарда биіклерімізді бәсисе уасуаса ила алдап уа бағзуларімізні қорқытып бізлерні 1867 жылда муфтиліктен шығарып ихқам шарғиямызні народни сотлар қолына қалдырды. Мешіт уа медресе уа нашар мағарін ішларіміз инспектор қолына тапсырылды. Соң қазақ арасында медресі, мешіт, мектеп уа жамғият хайралар үшін рухсатлар жоғалды. Уа мұхамадаса ғылым ила тағлім берген уа ахқам шар-ғаянның бір ғана хүкімін де ижра қылмақ қатгия мамнуг алды, ақыры бар.

Хатта ашық мұсылманша тағлім уә ғибадатша жолдары әшқама байланғандығын ілікте болсын мешіт пен медіреселерде жабылды. Нанаклер құлағы есітіп көздері көрген моллаларының кітапларін талай алып, шәкірттерін медіреседен қуылыпты. Низамсыз ник манғ қыласың біз Мұхаманский дінінде олдығымызден мешіт медресесі салмай уа мұсылманша тағлім бермей тура алмаймыз. Діні жұмысларымызға мұдала инергене хақларыңыз бар, деу ғакратлу молла уа башлық адамдарымыз болса сібірия батқақлықларына нәфш уа тағриф еділді. Қалған байғұшларының көзлеріні адырайтып мешіп уа медіресе салмасқа да қазақ балаларына дін ғылыдні оқытмасқа уа ноғай молласыны ұстамасқа уә мұсылман шаһарларында қазақ ұлдары оқымасқа дия қазақларының ауылнай болыстарынан подписка алдылар. Қазақ сахрасында мешіт орнына шіркеу, медресі орнына школа, жамғия хуриясы орнына кантора салмақ таклиф қылынғыш ауылнай болыстарымыз бұқа тағы разы болып подписка бердилер. Шол себептен мектеп, медреседен уа мұсылманша оқытуды мамнуг алсаларда һәр болысларымыз да школ салдыру учитель үшін, үй басына 2 яход 1 сом жарым салып, ақша жимақ бірінші уазифасидур. Қараша ауылнай болыстарымыздың 10 тиыннан да ақша жиярға иқтидары бола алмаса да, не шара мұндай хорлық қызметлерге онларның хайла сила байларымыз қанша моллаларымызды исраф етелер. Соңыра жанмен барабар атадан атаға мирас болып келе жатқан қадырлы топырақ уа сүйікті суларымыз яғни қыстау-жайлауларымыз, яғни күздік-жаздық қоныстарымыз хохол (мұжық) тасар фіна кетіп, ата қонысындан айрылып кедейленіп һәр нәрседен махрум олып адасқан қаздай қайда кетерге біле алмай аңырып қала башладық. Ұшбу жоғарғы хақсыз уа тарлықтарының себеп уамаили тамам сезіліп қырғыз-қазақ тарафынан хүкіметке депутатлар жіберіп, ғарізлар-уа петицалар бере башлаған еді. Бізім депутатларының хүкіметтен сұрадықлары әуелгі ғафан намаға муафік фақад екі мададан ғибарат еді. Біріншісі: Дін мұхаммедия жихатларымызға қамал хұрият уа мусиуерт беріліп яғни мешіт – уа медіресе, мектеп, жамғият хайрия уа қаю фанлар оқытып кітап, рисала журнал, газеталар шығармақ уә ахқам шарғиямыз Орнбургский духовни собраниянің қарамағында алып инспектор уа губернаторларның туқсатларына қажетлеріміз тұшмекші һәм діни әімлерімізде хүкіметтін медіресесі һәш алмасын еді.

(басы 29–30 сандарда) үкіметтен біз сұраған маделардің біріншісі оқу,оқытуда және жазуда еркіншілік еді). Екінші, сүйікті ана топырақтарымыз өз мирастарымыз ғана болып, көшпелі-мұжықтар мүлкі-мұрасы болмайынша хүкімет ғадалетімен олардан көрі өздерімізге алып берілсе еді. Бұдан 8–9 жүз жылдан бергі ол хақында қанша малмин жандар шығын болды. Қазақ мүмкін 2–3 мың шамалы пайдаланып отырған жерінен, көшпелі мұжықтардың не ортақтығы, не халқы бар. Гүбірнатрлар қазақтарға дін ден мүлік турасындағы жәбі және жалалары, қорлау дәрежесінен өтті. Қашанда қазақтарды жер мен малдарынан айырып, жылатып-зарлатып, өз топырақтарын жәбір қатаң, көшпелілерге берулері пәшбір әделет емес. Мұның соңында, алдымен Ақмола облысы, Көкшетау уәзінің халқы бас көтеріп діні іштеріне хүкіметтен кеңшілік сұрау үшін, Шаһмардан-Қосшығұловты депутат сайлап Петербургқа жібергендер, бұл хабар хүкімет тарапынан Сухотінге кездесіп, Ақмола депутаты Қосшығұловты Көкшетауда, ахунд имам мулла Наурыз Таласовты және рафикила еш айыпсыз, суалсіз военный положениемен 24 сағат ішінде Уртский батбағына бес жыл нафи-уа-тағриб илаб мешітпен медіресесін печатьпен бекітіп кітап, құрандары солдаттар қолында кетті, бұдан артық харакат жүр-жафалар болар ма? 1905 жыл 18 февральда манифест фарманы болып Мулла Наурыз екі рафикала (жолдасымен) өткен жыл апрель ішінде жиһанкер Қосшығұлов асыл отанына қайтты. Сабаз, әуелгі, талабына қайта орналасты. Өткен жыл октябрь Манифест, ұлы падыша ағзам тарафынан бұйрық болып, көптің көңіліне шаттық түсіп, жүздеріне қан ғаламаты кірген еді, сол себептен, Семипалат облысының халық араларынан милләт дегенде шын ықлас дертімен ауыздарынан от шыққан шабаз, пайдакерлерінен Бөкейханов пен Ақбаев екі батыр, уалыққа манифест дағынасын оқып, надан елді шатландырып, патша қазіретіна халықтан баталар қылдырып, осы манифестерінде, хұрият жиылысы, сөзге бостандық тілегендіктер, тарат, қазақ қардашларымыз бірлесіп, бірер жиылыс қылғандарынан басқа һәш күнәсі жоқ, милләт үшін нәруар болған сабаздарымызды военный положениемен ешбір суалсіз, Сухатін Әмірі мен Семипалат түрмесінде. Ғилажсыз тұтқын етуде. Бұлардың бұл тұтқын болғандығы үшін, Сібір топырағында болған, ноғай, қазақ халқына бірдей қайғы-қасірет болды. Сонымен гос думаға сайлап қойған кісілер де бұл екі батыр еді. Букейхановтың еңбегіне әр кім қанағат ететін еді, алайда хайлакер губернаторларының бұл екісін тұтқын қылуының себебі де, іске жарап, барлық халықтың пайдасын сөйлерлік, пайдалы қуатты кісі бара алмай, бәлки білімсіз, қорқақ кісілерден барса, көпшілік пайдасын, праволарын адал қыла алмай, жұрт ортасында күлкі қор болып қалсын дегендік еді. Бұл жауыз пікір, руссия халқының діндес қарындастарымыздың жандарына жалпы әсер етсе керек, не шара, мәулем халас берсін. Жүрсең де уай, тұрсаң да уай, жазсаң да уай, жатсаң да уай, сорлы әлі де көңіл жай, һай-һай. Пайғамбарымыз айтқан. Қадес тарифі һәрбір хақиқатлы қарындастарымыздың уәжібі болса, біздер, насихат пен мархабатпен бір көз салмақпыз. Ей европалық қарындашлар, 17 октябрьге иманфатер тарапынан шыққан бостандық, кеңдік, әділдік, шындық, нәтижелерін біздер бұл халде тауып, шаттанып, бір алдымызға, бір артымызға қарап, не нәрсемен бітер екен деп әр істің қайырлы болуын алладан тілеп тұрмыз, біз мұсылмандарға қайырлы нәсіп етсін.

Қырғыз ахуалын баян етіп «Троицкий» Шақарында шығыншақ газетаның нәшірлігін уа машрафиі үшін жиылмыш мелләт ақшасы сізге аманат етілміш еді. Лакин, не олды да бу газет ұқмиша көрілмеді уә біз қазақ халқына файдалы болған мұндай зор ішнің тоқталып түруына себеп недәр. Өзімізден басқа жұртқа қарасақ көздері ашық көреді, құлақтары тешік ешітеді, балалары мектептерде тәрбиеленіп өседі. Бұнлары себеп есе сіздер кібік дәулетті мырзалар және байлар болып, бұлар малларын уа байлықтараны Ислам рауажа үшін сарф еделар, Большой олмақ кібі ішлар асла рағбат етмилар, шәмді бізлара инсаф керек. Жиқанша әфәнді Сайдалин ила ерегесіп рус миссионерлерін махрарлік үшін ихтияр атамақ инсафмилұр. Жетбісбай мырза Андреев иле ерегесіп бұйла мағам заманда мәллет газетасын шығармай тасаламақ инфасиндұр. Фақыр мелләт сізден ақшаларны талап етмекні дүгіл, бәлки өз байлығымызды иғанат көзінен сарф етуіңізді үміт етидәр. Енді инсафқа қайтуыңызда газетаның әуелгі есімін өзгертіп «Алашның ахуалы» ғануанила тездеп нашір иласізі Халық оқып пайдалансын. Ярдемші керек олса жалуния ила афанді Тынышбаевты шақырының. Инша алла хақила қызмет етер. Газетіңіздің маркезі олан Троицкий шарінде үш жүзден артық қазақ шәкірті бардәр, бұлар һәр уақыт өз ахуалларындин, жазып тұрарлар.

Ақтөбе уезінде жиылған Торғай облысы выборщиктері біз бишара қазақ халқының пайдаларын ойлап бір газета шығаруға лайық көргендер еді. Мұның үшін Ұәр выборщик есебінен 60 сом ақша жиналып, Ысмағұл мырза Жаманшаловқа берілді. Газеттен мақсат барлық аһил ислам хақында болған пайдамен зияндары тексеріліп, ашық айтқанда, қазақ халықтарының мұңы мен зарын газетамен хүкіметке білдірмек еді. Осы себептен қазақтар арасында инабатті және жігерлі деп Жиһанша Сейдалінді шығарулық бастық үшін, һәркім тарафынан лайық көрінеді. Ләкин бұл турада болған біздің үкіметімізбен шаттықтарымыз орынсыз шықты. Тіпті газетке редактор болу, губернатор тарапынан бір миссионер орыс белгіленеді деген хабар, газетте көрілді. Біздің қазақ мырзалары үйлеріңде бір-бірі он кісілік күшті болып көрініп, бүтін Ислам ғаламында данышпан болып көрініп, көтеріліп тұрсалар да хақиқат халдер надан, қорқақ адамдар екені анық. Халқымыздың қорлыққа түсулері, ресуа болулары әншейін өздерінің төрелерінің миллеттерін бір сомдық награда сатқандары бар. Бұл біздің қазақ халқында ескіден қалған бір әдет болды. Қазақ тілінде шығатын игілікті газетіміз үшін Ильминский шәкірттерінің редактор болуы біз жеті миллион қазақ ауледіне қорлық болады, бұдан артық ресуалық болмас. Исмағұл мырза Жаманшалов пен Жетпісбай Андреев, егерде газеттерді барлық ислам халқы надандықта қалған қазақ ауледін пайдасы үшін шығаратын болса, орыс редакторларының орнына қазақ редакторларын қойсынлар. Бізге өзіміздің қазақ ғалімлеріміз жолбасшы болсын, ұстаздық етсін. Мұхамеджан афанді, Тынышбаев яки сол сықылды заттар бізге һәр уақыт қызмет етулері керек. Не болмаса, фақыр меллат ақшасымен хүкімет газетасын шығарып болмас. Хүкімет пайдасына газет шығаруға ақша табар. Мәлім болсын осындай мәсләк (кеңесу) мен шығатын «Киргизский-русский» газетаға Андрей, Демитри, Иван мен Алексей атындағы редактор болсыңдар да, болғанда мұсылмандардан бір адам оны оқымас.

Біздің үш жүз баласы 17 октябрь манифесінен бұл күнге дейін пайда көргені жоқ. Сонымен жерлері бұрынғыдан артық таланып жатыр. Әдепсіз шинеуніктер бишара қазақтарды үркітіп, қорқытып, тұрады. Өткен думаға кісі жібере алмағанымыз сияқты, келешек думаға жұрт қатарына кірмек ихтималымыз жоқ. Күллі милләт выборшіктерін ашық не жасырын сайлап жатқан халде, біздің қазақ жұртынан 50 үйлі выбырнойдың ғана хақы болып қалды. Фақырлардың және ғеуамлардың сайлауда хақлары жоқ еді. Бұл жерде жоғарғы не бастық адамдарымыз һәш үндемей отыр. Мұнда не сыр бар екені ғажап. Халық пайдасын қарап, мұқтаждарымызды өзара сөйлесіп муслихат, ынтымақ қылуға еш орын жоқ. Бізден басқа милләттер жиылыс митингілер жасаларда бұл істер біз бишара қазақтарға мүмкін емес. Қырғыздар неше жылдан бері өздерінің істері үшін шарғи мекеме сұрадылар. Мешіт пен медіресе сол мекеменің қарауында болуларын талап етті. Һәмде Қазақстан қаласында болған қазақ әуилері үшін болып хохол көшпелілерін жібермесін деділер, үкімет бұл мектептерге қарсы мұжықтарды әлі де қазақ даласына толтырып жатыр. Және арап әріптерінің орнына орыс әріптерін алдыруға кірістілер. Егер де бағыну инабаттікпен мақсутқа жетісу әдеті болса еді, біздің қазақтарымыз өздерінің мақсаттарына көптеп жеткен болар еді. Біздің қазақ фақырасы үшін ғұмуми бір бас қосу падуасы (шақыруы) керекдұр.

Ешмухамбет ақын қалаға келіп Зейнулла ишанға қоныпты. Ишан ақынды қарсы алып, күтіп, енді мешіт-медіресі, шәкірттерді көріңіздеп ертіп келіпті. Бұлар келсе шәкірттер даң-дұң болып айтысып таласып жатыр екен.

Бұлар жарысқа шығыпты, періштенің айтқанын екі қылуға бола ма, бұлар «Туз тәбеден» жарыспақшы болыпты да жолға шығыпты. Бұлар жарысып келе жатқанда жолда қатты жаңбыр жауыпты, бұларды әбден сулапты. Татар қу халық қой, жеңіл болсын деп аяғына ылғи жеңіл тар киімдерін киіпті. Башқұрттар жеңіл киініп, аяғына шабатасын киіпті. Қазақ ақкөңіл ғой, аналардай қулық-сұмдықты білмейді, олпы-солпы қаптал киініп, саптамалы етігін киініп, еш қулығы жоқ, аңқаулықпен шығыпты. Сонымен жарысыпты, татар қулығын асырып алдымен зымырап келіпті, оның артынан башқырт келіп, қуанысып жұмаққа кіре бергенде жұмақтың есігін күзетіп тұрған періште, оларға шақ ете түсіп «Ей такапбар найсаптар, қайда кіріп барасыңдар, бұл жұмақ, сендердің сауда-саттық, алдау орындарың емес, мына кір аяқтарыңмен жұмақтың еденін былғайсыңдар да, қулық көңілдерінмен жұмақтың ішіндегі ақкөңіл адамдардың көңілдерін былғайсыңдар, аяқтарыңды шешіп тазалаңдар, тілдеріңнің үшімен бізді алдамай, көңілдеріңді тазартыңдар»- деп шақылдапты, бұлар киімдерін шешіп тазартайын десе, тар киіммен, шабата сіресіп шешілмейді. Ертеден бойларына сіңіп қалған такапбарлық пен қулықтар ойынан шықпай сандалып тұрғанда, сөгіс естіп әуре болып жатқанда, қазақ келіп, кең киімдерін жұлып тастап ақкөңіл-аңқылдап жұмаққа кіріп кетіп, жұмақтың төріне барып қисайып жата кетіпті. Қазақ шәкірттері – бәсе солай болса керек, деп қуанысып қалыпты, сөзден тосылып ишан мен татар-башқұрт шәкірттері басын төмен салып жіберіпті. Сонда ишан, қазақ шәкірттеріне қарап: «Ахмет-Ахмет» -дей беріпті.

Періштелерге заман ахырда өлу болмайды дейді. Бұл сөзге қарасаң, құдай сөзі:

Барлық жаралған зат «Өлім дәмін татар» деген аяты бар.

Сұраушы айтады: – періште жаратылған емес, не үшін десең, періштелерде ішу-жеу, басқа істерден таза. Ол нұрдан болған бір зат, – дейді.

Мен олардың өлуіне дәлел мынау дедім: «Барлық зат бір өзінен басқа бәрі астын-үстін болады». Бұл аятқа қарасаң Хамлат-ул-ғарыш астын-үсті әлек болғанда заманда ғарыш бегректе әлек болса керек-дедім.

Сұраушы айтты: Періштелерге өлім үлеспей, Ғази рашіл өз жанын өзі алады деген сөз дәлелсіз, негізсіз сөздер – деді. Және де айтады: Періштелердің жанын тәмал алып болған Ғазреиіл жанын өзі алады деген сөзіне құран аяты мен не пайғамбардың машһур Хадесімен дәлел көрсет дейді. Осы сұрақтарға дәлел қайтармақ жөнінен дамулла сіз зейініңізді сарып етіп бек тафқыз етіп-бір дәлел сөз жазуыңызды бегірек өтінемін.

Қазақшадан аударған – Қаңтарбай ұлы Қарта

Құрметті Мұхаметжан Сералин жәнептері «Айқап» та жұрттың қайтып күнелтуі турасында бастап өз ойын айтып, біз адамдарымыз ол турада соңынан өкінбестей болып бір іске бел байласа екен һәм ол турада әркім өз ойын ашық айтса екен, өлшеп қарар едік, деген соң, ол турада ойымды жұртқа айтып, өшетіп бір көрейінші деп менде ойымды ортаға салдым. Біздің жұрттың өз еркімен крестьян өлшеу—нормасына көнуін мен тіпті ұнатпаймын. Оған шыбын жаныммен шырылдап қарсы тұрғым келеді. Неге десеңіз «жер» бөлудің соңында біздің үшін бек көп қорқыныштар сезіледі. Ең басы қырғыз-қазақ баласы жерді бөліп алып, қала болса үкімет тарабынан ешқандай көмек жоқ соры қайнап қу кедей болмай һәм россиядағы ашаршылық біздің басымызға айналмай қайтеді деп қорқамын. Крестьян болып ер басына алған 10–15 десятина жер бізге неше жыл егін салып, қанша мал бағуға жарайды дейсіз. Менің ойымша: біздің жұрттың 10–15 жылдан соң екі танауына қолын тығып отыруы деген сөз. Көріп тұрасыз біздің жерді ұнатпаған көмексіз бай мужиктер кейін қарай рос-сияны (ата қонысына) жылдан жылға көбірек қайтып жатыр. 1908-ші жылда жүзден 2, 1909-шы жылда 12, 1910-шы жылда 36, өткен 1911-шы жылда тап жарты (50 процент) проценттің қайтуы қазақ жерінің жалғыз егінмен ғана күнелтуге жарамды емес екендігін ашық көрсете алмас па екен. Көшіп келген мужиктердің будан көрі де көбірек қайтқан есебін көрер едік, бірақ көшіріп қондырушы төрелер (переселенческий начальниктер) қайту үшін жол қағазын бермей оларды тоқтатып тастайтүғын мезгілдері болады екен. Бұған қарағанда біздің жердің бар тіршілігі ежелден малға тіреліп келе жатқан біздің жұрт түгіл, қашаннан таршылыққа үйреніп келе жатқан мужиктердің тірші-лігіне де жарамағандығы егінге айналғанда көрініп тұр. Қала болып күнелту турасында мужиктермен біздің жұрт арасында бек көп айырма бар көрінеді. 1. Крестьяндардың ата кәсібі егін, біздің ата кәсібіміз – мал өсіру. Әр бала ата кәсібіне ыңғай болып туғандықтан, балаларымыздың малдан басқа шаруамен күнелтіп кетуі оңай болып табылар ма екен. Және де біздің жерде басқа кәсіптен мал өсірудің аса пайдалы һәм шаруаға ыңғайлы екендігін соңғы санақшы (экспедиция) тексеруі ашық білдірді. Соның үшін біздің Ақмола облысындағы жері нашарлау өңтүстік (Атбасар, Ақмола) уездері түгіл, жері жақсы солтүстік (Қызылжар, Көкшетау һәм Омбы) уездеріне орныққан мужиктер де егіннен көрі мал кәсібіне ауысып бара жатқанын һәк көріп тұрмыз. 2. Жер өлшеушілер (землямерлер) жер кескенде, мысалы, мың жанға деп өлшеп кетсе, оған сегіз жүзден артық мужик орнаспайды. Ә, біздің ондай келмей қалатын жанымыз жоқ. Тұрғын жұртқа тап қылып ғана кесіп бере қояды. 3. Мұнан бұрын жаңа түскен мужик қалалары бір сылтау тауып 4–5 жылдан соң тағы бір қосымша (перерезка) кестіріп ала беретін еді. Бізге ондай артық жерді қайдан тауып кесіп береді. 4. Бұрынырақ түскен мужик қалаларының күнін жақсы көріп, көбінің байып та отырғаны, қазақтың кең жерін аз пүлға алдап алумен болды. Әмме бізге ондай арзан баға түгіл, қымбат бағаға болса да сатып алуға бір кең жер керегінде табылып тұрмас. 5. Біздің жерді ұнатпаған мужиктердің ата қонысына күннен күнге көбейіп қайтып жатқанын жазып кеткен едік. Бірақ онда барғанда кей-біреулерінің бұрыннан қалған ата жері болады; болмағанына «крестьянский банке» жер әзірлеп те қояды. Ә, бір күндерде бұл жеріміз «Самар» губернасының жеріне ұстап егінге жарамсызданып, я болмаса жанымыз көбейіп шаруамыз үшін тарая бастаса сонда біз – қайда көшіп бармақпыз. Біздің үшін алды артымыздан жер әзірлеп қоюшылар табылар ма екен. Бұл турада артымыз тіпті тіреусіз ғой деп қорқамын. 6. Крестьяндар үшін шығарылған 9-шы ноябрь законы біздің үстімізде тұратын болса, крестьян болған қазақ нашарларының жерлері апақ-сапақта мужик байларының һәм крестьянский банкелердің мүлкіне кіріп, соңыра халқымыздың көбі аш-жалаңаш, шулап-зарлап қаулы көз алдымызда елестеп тұрғандай көрінеді. Ұзын сөздің қысқасы: аз болса да ата жерін көп пұлға сатып я болмаса сақтап қойып барлық жол шығыны қазнадан, әбден орныққан соң үй басына 60 сомнан жәрдем, егін, шөп саймандары әзір, бес жылға шейін алым (налог) тан азат, жаман һәм мал бағатын жерлеріне басқа егіндік жақсы-удобный жерден жан басына 15 десятинеден ала тұрып жаңа келген мужиктердің «жер ұлықтары және патшалар бізді алдап көшірген екен» деп зарлап кейінгі қалған азғантай жерін қимай күн сайын ата қонысына қайтып шүбауларына, қарағанда, жер тарылған соң қазақ жерінен пайдалану бітіп, бұл жердің түпкі тіршілікке жарамастығын көрген соң мужик байларының ішкі қонысынан түпкілікті жер ала бастауларына қарағанда біздің жерде крестьян болып тіршілік етуді қиынға айналғаны көрінеді. Ал қала салу былай болады, жер кеміп барады. Қалай күнелтеміз. Бұл турадағы өз ойымды тағы да жазармын.

Біздің жұрт енді бірыңғай қалып өз алдына күн көруді һәм бір жерге жиналып басқалармен бірдей жұрт болуды ойласа, ол турада біздің үшін қала болмайынша да пайдалы бір жоба (план) бар көрінеді. Ол жоба – планым мынау: Қоныстас (райондас) ауыллардың әрбірінде жерлес (группалас) ауыллардың бірнешесінде нормадан артылған жерлері болса, артық жерді әр группадан шығарып ауыл басына бір қаладан қылмайынша, бәлки бір райондағы ақсақал біткен жиналып тұрып ақылдасып, артық біткенді бір жағынан шығарып беріп өздері қазақ болып бірыңғай қалмақ керек. Бұл жұмысты жер жұмысын басқарушы (производитель работ) – ұлықтардың өздері де реттеп кетеді. Олар реттеп кетпесе мезгілді жиылыс – (временная комиссиядағы) жер төрелерінен, онан болмаса областной правленияның общий присутствиясынан, онан да болмаса совет министровке шейін сұранып орындауға болады. Бұл планды қабылдамаса обалымыз ұлықтарға деп екінші бір планға қарай көшерміз. Егерде қыртиған ақсақалдарымыз: «өйтіп жердің артығын қазаққа бергенше хохол-ақ алсын» деп теріс жайылып тым-сырайып ауыл басына бір қаланың түсуіне риза болып отырса оған не шара бар. Өз аймағының обалы өз ақсақалдарына болсын, деп басқа жөндем ақсақалдарға осылайша бір жобамен жүруге жол көрсетіп көрсек қайтеді. Осылай бірнеше ауыл осы план бойынша бір жағын мужикке беріп, бір жағына – бір жерге өздері жиналып қыстаса, қала болмасаңдар өйтіп жиналмаңдар дейтұғын ұлық бар ма. Ондай ұлықты һәм бұйрықты өзім көргенім жоқ. Қала болмаса да сөйтіп бірыңғай жиналған мезгілде соңғы норма қазаққа тиісті болып бекітіліп қалса, жасаған біздің көз жасты да бір иіп дүния һәм ақирет пайдамыз түгел бір табылып қалғандай болар еді. Болмаса, қазаққа шыққан нормалар уақытша болып, ең түбінде ұлықтар қырғыз-қазақ жұртын крестьян қылмай тіпті қоймайтын болса, бұрынғы жиналып отырған қалпымызбен қала болармыз да қалармыз. Оған шейін әртүрлі тіршілікке үйренерміз, көнігуіміз һәм жер алатын жанымызда аз болса да көбейер. Тағы кім біледі, үмітіміз шайтан деген бар ғой. Біздің жерге түскен мужиктер де толықсып «қайдан келдім» ге түсіп жатқанда, өз бетіміз-өз еркімізбен түпсіз бір зынданға түсіп қайта шыға алмай үһлеп-аһлап жүрмейік. Әмде, бұл турада балаларымыздың алғысына я қарғысына қалуымыз да белгілі емес қой. Тым болмаса осалымызды біреуге қойып, ұлықтардың итеруімен барып түссек екіншіміз һәм мойнымызға кейінгілердің көз жасы, қарғысы да болмас, тұғандарым.

«Ұшбу 1912-шы жыл жүзеге шыққан «Айқап» та Ахмет Жанталин деген азаматтың «Күнелтуіміз турасында» деп бастап жазған бір сөзін оқыдық: «Қазақ халқы қала болу тиіс емес, қала болудың соңында біздің үшін бек көп қорқыныштар сезілді» деп бірнеше дәлел көрсетіпті. Бұл туралы аз ғана ойымды мен де алқаға салып оқушыларымыздың ортасына тасимын; олай салып, былай салып қарап ұнамдысын іріктеп алар, айтушыдан сөз қалмаса, төрешіден қам қалмас. Айтатұғыным Ахмет Жанталин сөзіне қарсы – әуелі бір жолы түйдек соңынан айырым-айырым жауаптан-жауап болашақ». Қазақ жұрты жиналсын, қала болсын деушілердің ең бас дәлелі: бедеушілік шашықтық өнер мағрифетінің дұспаны, бұл көшпе халінде жүріп қазақ жұрты ешбір уақытта да өнерлі, білімді ел бола алмайды, білімсіз ел теңдік таппайды. Неге десең ол ел надан болған соң пайда мен зиянын айырмайды. Өз хақын өзі сақтай алмайды – оған ит те жау, құс та жау, оның еншісіне-даушар өзара бүлгіндік, бәсеке аралас отырған білімді жұртқа құл болу-жұтылу, ақыры діни күнінен бірдей айырылу сымиып құру-жоқ болудан басқа нәрсе тимейді. Осы саналған нәрселер бәрі де түгелімен қазақ жұртына қазірден-ақ кіре бастады шектес отырған қалалардың бәрінде де орыстарға жалшы болып малдарын бағып, шошқасын суарып жүрген қазақтарды көп көреміз, сол қазаққа жалшы болып отын жағып, күлін шығарып немесе қойын бағып, бұзауын суарып жүрген орысты біз әлі көргеніміз жоқ. Бұ неден. Алты миллионнан артық қазақ, қырғғыз атты жұрт бар бола тұрып та бір газет, бір журналды да түгел шығара алмайды. Бұл неден. Мың жанға бір жазу танитыны жоқ, бола тұрып та көңілдері жоқ, бұ неден. Мыңдары, миллиондары даушарға, партиялыққа шашылып жатса да игілік жолына екі теңге шығара білмейді, бұ неден. Қыздарын мал алып, шалға сатса да жылдан жыл кейдейленіп, борышқа батады. Бұ неден. Қазақ ұрлық істмесе аштан өлетіндей көреді, алғанын бермеуді адамдық деп білмейді, бұл неден. Хакімі адалдық білмейді, тамақсау, парашыл, басшылары түзу бағытқа жүрмейді, қой тентек парашыл, бұ неден тек қана үшкіріп, түкіреді. Балаңды орысша оқытасың деп көрінгенге жекіреді, бұ неден. Қазақтан миллионер бай жоқ, шебер маһіндес жоқ, маһир доктор жоқ, адал адвакат жоқ, бұ неден. Қазақтан думада депутат жоқ, бұ неден. Депутат жіберуге қазақта иждиһат жоқ, бұ неден. Қазақты осылай басқа жұрттан кем көреді, бұ неден. Қазақ сол кемдікке де көнеді, бұ неден. Міне, айтылғандар, бәрі де қазақ жұртыныңң осы күнге дейін толымсыз шашық, аяқты малша алды-алдына жайылып өскендіктен тапқан олжасы. Бұлардан құтылып теңдікті ел болуға тек бір ғана жол бар – қиындық шегіп болса да сол жолға түспей қазақтың көзі ашылмайды. – Ол жол: қазақ балалары қалмай оқып, жасынан-ақ түзу бағытты тану, жігіттерді жігерлі болып пайдаменен зиянды айыру, дін дүниеге бірдей кесір болған мәртебе құмарлық, партиялық, пәлендікті көңілдерінен шығару, жек көру, былай болу үшін де қазақ жинау – қала болу, бедеулікті талақ салып мәденилікпенен құрдаласып бас қосу зор – ызалық алады, бәдеуи болып надандықта қалса, кең жерде түрып-ақ жарымайды. Мұның мысалдары көз алдымызда ашық. Кең сахарада көшіп жүрген жерлері егістік болмаған қазақтардың өздері-ақ жер-жерге жиналып қор төгіп мекен салып, сай-саланы бөгеп, ағаш отырғызып қала болса, оларды жиналдың деп ешкім жерін тартып алмас еді. Қалада болар еді. Жазды күні далаға көшіп шығып, малдарын да бағар еді; өрмекшідей, жиын болған соң біреуді біреу көріп тәлім алып көргенсіздіктен шығып адам болар еді, бұл сөздер жерлерді жарамсыз болып кесіліп алынған елдер хақында айтылған сөз. Сол жерлері егістік болып, өздері жиналмаса крестьяндарға алынатын болған орындарда берегіректе жиналып жерге ие болып қалу тиіс. Оның үшін қала болудан қашан зор пайдалы жерлерінен айырылған соң тағы бір жақсы жер тауып көріп ете түсу бұларға ашырақ тисе керек: егер тәуір жерлеріне өздері отырып қалса жарақсыз жерлерін ешкім келіп алмас, көп болғанда аброчный болып һәмәтте өз пайдаларын да қылар еді. Қысқасы, бұл заман мәдениет заманы, мағрифәт заманы, бұл заман да, көшпелі, бәдеуи, надан жұрт жұрттығын, елдігін сақтап тіршілік ете алмайды. Соңы иңқираз әлекет екендігі тарихмен исабат етілген жолға халықты айдамау тиіс.

1. Мужиктердің бір қатары күнелте алмай елдеріне қайтып жатыр деді – бұл сөз тек бір көңіл жұбату, бұлардың кері көшумен қазаққа тиіндей пайда жоқ. Бұлардың көшуі күнелте алмағандығың да емес, бұ мужиктердің бәрі бірдей әуелбаста жерсіздіктен көшкен емес, олардың іштерінде ата қонысында аз көп жерлері бола тұрып та бір жыл егіндері шықпай шаруалары кеми бастаған соң. «Анау жақта ағыл-тегіл кең дүние бар деді. Кел соған барып баи қояйық» деген қысыр оймен ерігіп көшкендер де бар. Әне солар барып 1–2 жыл тұрған соң ойлағандарынша оп-оңай баи алмай арттарында қалған жер, суын, ел-жұртын сағынып, мұнда да бәрібір есепсіз жұйи жоқ екен ғой деп қайтып жатыр. Олардан қанша қайтты деп көңіл жұбатсақ та, мужикке кесілген жер иесіз бос қалып ешбір уақытта да қазақ өз жеріне өзі ие болып мужикті келтірмеу жолын ойлау керек; мужикті келтірмеудің жолы дегені баяғы қазақтардың жер алып отырықшылыққа айналуы деген сөз болады. 2. Крестьяндардың ата кәсібі егін, біздің ата кәсібіміз мал өсіру деді. Қала бол деген сөзден мал өсірме деу шықпайды. Қызылжар маңында қала болуға жазылған қазақ ауылдарының тұс-тұсынан аброчной аталып мал бағуға жарықты жерлер қалдырылып жатыр; сол жерлерге аз-маз оброк төлеп болса да қазақтар мал бағып пайдаланады екен. Және де мал бағу біздің маңдайымызға жазылып былайғы егіншілік кәсіппен тіршілік ете алмауымыз дұрыс емес, күні келсе егінмен де саудамен де қазақ тіршілік ете алады осы күндері орыс, татар секілді отырық елдердің бәрі де әуелде көшпелі, мал бағып күн еткен халық болған, бұлардың қазірде не істеп тұрғандары бәріміздің де көз алдымызда, біздің де солардан кемдігіміз жоқ, солардай адам баласымыз, олар күнелткен кәсіп әрекетімен біз де күнелтеміз. Біз бұлай сасық әдетбен отырып та ырысымыз жөнделіп, шаруамыз ілгері басып бара жатқаны шамалы; 10–15 жылдан соң, екі қолын танауына тыққанын, осы пайдалы жерлерін мужикке беріп өздері тау мен тасқа яки сорға ығысудары керек, неге десеңіз ол уақытта мал, дәулет те жоқ, өнер, ғылым да жоқ. «Қазақстан» жазушысы айтқандай – тек адам атаның таяғын қолына ұстап сымпиып шыға келуі қазекемнің басындағы бөркіндей анық. Садуақат мырза Шормановтың сол 5-ші номер – «Айқап» тағы «Тарих кітаптарына көз салынса көрінеді: жұрт өспек, жер тарылмақ, қышлақ салмақ, сонан соң қала-шәһәр болмақ. Бізге де өсу құдайдың бұйрығына бойсұнып көшпелікті тастап, отырықшы болу мезгілі жеткен жоқ па» деген сөзі алтын суымен жазылып алдарымызға алып қоярлық дәрежеде дұрыс айтылған сөз; осындай дұрыс сөздерді де құлаққа асып, басқа таршылық келіп жер, судан айырылып жатқанның өзінде-ақ ұға алмай тұрғандық өзі бір қыры кеткендік белгісі. 3. 9-шы ноябрь законынан қорқады: қазақтар аз уақытта бар жерін топырағымен сатып өздері жерсіз қалар еді. Бұл сөзі бір сыпыра дұрыс, бірақ кір жуып, кіндік кескен жерден көз көре қол көтеріп шығуға тек бұл ғана толық себеп болып жетпейді; не қылмақ керек, істің асылына түсініп сатпай алып қалатындары да көп болар – халқын аяп шынымен шырылдайтын азаматтардың шырылдап шырқырап түсіндіретін міндеттері осындай орындар. 4. Қала болуды бояп мақтағанмен біз сияқты өнерсіз бір жұрттың ата кәсібінен айрылумен кедейліктің астында қалушылығы, бұзықтықтың көбеюшілігі уәм өнер-білімнен аса ұзақтаушылығы белгілі тұрған жоқ па... дейді. Қала салып та ата кәсібімен тұру хақында жоғарыда айтып оздық. Бұзықтық жеген зат қаладан көрі дала болғанда қауіптірек; дұрыс, қазақ халқы бұрынғыдай шет елге араласпай өз алдарына тұрса екен, ол уақытта арақ-шарап дегендей заттар жайылмас та еді. Қазір ол мүмкін емес, араласып кетті ғой; жексенбі күндері қалаға барған қазақтардың бір азырақ ат үстінде ауытқып жүретіндей көрінеді. Бұл қала болғаннан ба екен. Қазақ жиналып білім өнер кәсіп етсе қайта сонда бұзықтықтар азайса керек, неге десеңіз ол бұзықтықтардан тиылып өз өзін сақтап тұрудың өзіне ғылым керек. Өнер білімнен қала болғанда ұзақтайды деген сөз түбірімен қата, қай халық болса да өнер ғылымды көшіп жүріп аттың жалы, атанның құмында таппаған; бәлке отырақ болып медрессе, мектептер салып тәртіп, тағылым көру арқасында тапқан, бұған тарих төреші. 5. Көз алдымызда тұрған башқұрт халқынан өнер алуға болады ғой. Башқұрт халқы егер осы күнге дейін көшпе халінде мәдениетке тез көшерме еді; онда сол баяғыдай шатырлаған жылқы айдап Тура таудың басынан тепин (көбі) домалатып «һе тиі, есепсіз тині» деп ертеден кешке дейін қымыз ішіп сыбызғы, сырнай тартып, дәнемеден қабарсыз шалқып тұра алар еді дейсіз бе, жоқ олар тұра алмас еді. Неге десеңіз ол заман қайта айналмас болып бір жолата кеткен.

Соңғы сөзім:

Қазақ халқы қазіргі күш қуаттарының бар тұрған шағында жиналу жер суаруына ие болып тәртіп-тәлімге күн ілгері аяқ қашанда болса бір жиналмай шаралары жоқ қой. Басып қалса тәуір болар еді. Түбінде бірақ ол күнде дәулеттен айырылып қалған соң жиналып күнелту тағы қиын, оған шейін көбі-ақ аяғынан төзіп көршілес орыс ауылдарына сіңіп жоқ болып кетеді ғой. Дұрыс, әр нәрсеге өзінше бір түрлі қазірлік керек. Біздің халық қала болуға қазірленіп жете алды ма, жоқ па. Бұл жері мәселе... әне сол қазірлену үшін күн ілгері білімдеріміз газет, журналдар арқылы қала болғандағы зор қажетті тәртіптерді халыққа жазып түсіндіре беру тиіс болады. Адам баласы қай жолға кіріссе де о жолда ұшырауы мүмкін болғанда пайда, зияндарға білім көзі жетіп кірсе, зияннан сақтанып, пайданы хасил етуге артығырақ болады һәм біліп кірген жол шам шырақ тойда болып та келеді. Бұлай болғанда қазақ жұртын өздері біліп жиналатын шекке жеткізу, сүйтіп барып жинау мұқымда жақсырақ болады. Бұл міндет білім мір басшыларымыздың үстінде, шынымен шырқырау тиіс орындар осы орын. Қазақ жұрты жиналудың керек екендігіне түсініп те жатқан көрінеді; тек түсінулері жалғыз жерлерін сақтап қалу жағынан басқа жақтарын да ойлау-білу керек: жиналудың пайдасы жалғыз ғана жер сақтау емес, жиналу адамға және жер мен күнге бірдей пайда.

«Біздің қырғыз, қазақ баласы үшін қала (крестьян) болушылық қол емес» деп «Айқап» тың 5–6–7-ші номерлерінде жазған ойымды ұнатпай; бұл жылдың 9-шы номер «Айқап» журналында Ғұмар қазірет Қараш ұлы маған қарсы сөз жазған екен. Бұл турада Ғұмар қазірет менің көрсеткен ойымды анықтап қарамаған секілді көрініп кетті. Шүнке менің ұнатпағаным қаланың (крестьян-мағынасымен қаралғандағы кеңдіктен тарлыққа, қырдан жарға қарай соқыр халықты ықтиярсыз дедектетіп итерулерінде ғана еді. Болмаса қаланың фақат (бір жерге жиналып та әр істе басқа халықтан қалыспау) мағынасымен қаралғандағы уайым 7-ші номер «Айқап» та жазылған еді ғой. Ол нумерді Ғұмар әпендінің қайтадан бір қарап шығуын өтінемін. Соңыра, біздің жерде отбасына тиген фақат 10–15 десятинамен ғана қазақ түгіл орыс крестьяндарының да күнелте алмайынша қазақ жеріне сүйеніп қалтақтап отырғандығын 6-шы номер «Айқап» та 4-ші мәде қылып һәм жазған едім. Оны өтірік десеңдер, маңайын да орыстың қаласы бар қазақтар жазып қарасын. Ә мен оны бірнеше жылдан бері орыс крестьяндарының қазақ жеріне салып қойған егін, үйіп қойған шөп, бағып отырған малдарын-ақ (хақ шәһет) етіп һәм басқа да қуатты дәлелдермен көрсете аламын. Мысалы, төрт жағы бірдей қала (крестьян) ауылы болған орта бір жерге крестьян ретімен орнасып, азы 15 жыл күн етіп байқаса қай тараптың таразысының ауыр шыққанын жұрт өз көзімен көрер еді. Егерде крестьян ретімен қала болған ауылдардың нашарлары орыстарға жұмыскер болмастай болып байып кетіп, газет-журналға һәм медресселерге жәрдемдер бере бастаса, қыздарын қызығып малға сатпайынша тілеген теңдеріне бере бастаса һәм байларының мың, миллиондарын, дау-жанжал уә партияға шығартудан тоқтатып барып, ондайын ақшалары уә басқа түрлі садақаларын фақат жамғият хайрия (игілік бір орын) ғана жинатып, оның қуатымен ауылынан орысша һәм мұсылманша оқытпаған бір бала қалдырмаса; соңыра хұқық,ғаделеттің, өнер, даугерлік ғаламдарын тамам еткен милі жігіттерні көзімізге көрсете бастаса һәм бүгінгі жауыз патшашыл бастықтарды сыпырып тастап, олардың орнына ғаділ, мейірімді жақсылыққа басшылық еткендей ақылды адамдарды бастық ете бастасалар молла Ғұмар әпендінің көрсеткен жолынан қалмайға бізде бел байласар едік. Бірақ, адампаздардың нұсқалап қуарып жейін бе, жолдан аңдып отырған қайырсыз түріне өз ықтиярымызбен жаңылып барып ілігіп, қайтадан шыға алмастай болып шырматылып қалып жүрмегей едік деп қорқамын. Бұл турада бір өлшем кеспейінше екі мәртебе өлшеп барып көп мәртебе салыстырыңқырап алып кесулерін әр бір жол білген туғандарымнан қайта-қайта өтінемін. Қазақ қала (крестьян) болған тағдырда жақсы жерлеріне өздері отырар еді де, жаман жерлерін оброчный етіп әр уақытта да өз пайдаларына қалдыран еді – деп бишара халықты көже, боза қылып алдастыру Ғұмар қазірет сияқты хаққөй жігіттерге ұнар ма екен. Шүнке бұл сөзге қарағанда қырғыз-қазақ баласының осы күнгі пайдаланып отырған жерлері, қала (крестьян) болса, өйтіп-бүйтіп тегіс өз пайдаларына қалуы аңлатады. Ал, меніңше олай емес, бұлай біздің халық крестьян нормасына риза болып жерлерін душар басына ғана өлшетіп бастасалар, осы күнгі қырғыз, қазақ баласының пайдаланып отырған жерлерінің аз болғанда жартысы, болмаса үштен екісі дәхи артылып шығушылығын шексіз деп білгейсіңдер. Ал енді жер ұлықтары осы артылып қалған жердің удобный (жақсы) сы болса, шұбап жатқан орыс крестьяндарына тағы да кесіп-кесіп берешек; ә, не удобный «жаман» болса, «казенный», «запасный участок» қылып қойса керек. Міне осы жер төрт (песике мен сатылашақ) оны кімнің ақша һәм бақыты көп болса сол алып кешектүр. Және сол 9-шы номер «Айқап» тың 197-ші бетінде: «қазақ баласының крестьян болу әңгімесі Көкшетау уезінен басталып, бұл күнде крестьян болуға Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария һәм ішкі орданың қазақтары да тегісінен деп айтарлық иждиат еткендіктері көрінеді» деп жазылған 4–5 жоллық бір жазуны көріп бек таңырқадым. Неге десеңіз, ол турада Көкшетау уезінен басталған бірде әңгіме жоқ еді. Болса жалғыз Қызылжарға қараған Тайнчинский волосының Бабас тайпасынан 4–5 ауылдың крестьян мөлшеріне (нормасына) риза болып жер кестіріп алғандары рас. Бірақ мұны «Күллі Ақмолаға қараған 60 үй артық халықты әммесі крестьян болуға иждиат етіп жатыр» деп хүкім етіп қоярға жөні келер ме екен» тым болмаса деген араптардың қағидасына қарағанда өрмектің жүзі ауған нәрсеге тігісі деп айтуға азырақ жөні келсе жарайды. Мұны жазушы әпендінің фақат өз инсапана ғана тапсырамыз. Бұл турада басқа облыстардың қазақ-қырғыздары өз жайын һәм ойларын бүкпей уә бүркемей жазып тұрулары тиіс деп білемін.

Бұл турада өзімізден басқа жұртқа көз салсақ: оларға таңырхап һәм таңданумен күнің өтеді. Өйткені – оларда жылдан-жыл аса көбейіп жаңадан ашылып жатқан оқу орындары, оқу орындарында даяретұрған стипендия (расходсыз оқытатұғын жерлер, кедей шәкірттер үшін ашылып жатқан есепсіз жәрдемдеді осының үстіне бақытты жұрттың һәммәтлі байларының белгілеп жатқан уақиф әрі уә бай өліклерінен айтылып жатқан уәсиеттері оқу жолына дамылсыз қойылып жатқанын көре тұрып, қалайша таңданбай шыдап тұруға болады. Ә, бізде мұның біреуі де жоқ, жоқтығына бізде уайым тіпті де жоқ; һәман далиып жатамыз, қаперсіз ұйықтап қатамыз. Бұл күндегі орыс қолының астында болған алты миллион шамасындағы қазақ-қырғыз баласында жалғыз манаптардың бір мектебі болмаса, құлаққа аларлық бір мектебі жоқ. Медресе деген нәрсе атымен жоқ. Ең болмағанда қайда біздің үшін дініміз бен күнімізге бірдей жарарлық қылып мұсылманша һәм орысшаға арнап салдырған оқудың орындары. Қайда халықтың өз күшімен салының һәм өздерінің тілеген реттерімен оқылатұғын хұсұс мектеп һәм школдары:

Біз сорлы уызға тойған қозыдай оқуға аса мейілсіз қарап тұрмыз. Ә, бүгінгі оқулы халықтар аш бәрідей оқуға қарап жалаңдап, қанағаты қашып жалаңтап барады. Міне осындай реттерге қарағанда оларда ақыл жоқ, біз аса көп пе. Я болмаса біз тыныш отырып қана әбден білді, олар құр бекер айдалаға шепжеңдеп керексізге әуре боп жүре ме. Осы араны да өлшеп қарау керек. Мен өзім, өткендердің тарихына қарап отырып, оқусыз жұрттың күн көре алмай жоғалып кетуіне шын иғтиқат қылғанмын. Шүнке, оқулы халық күшті тасыған су сияқты, өнерсіз халықты әл берместен басып кететін бір күні болады. Сондайын бір заманда бізде су үстіндегі сел сияқты бет-бетімізбен ағып кете бармай қайтаміз деп қорқамын. Біз енді баламызды оқытуға күшіміз келмейді һәм жолын таба алмаймыз деп айтуға жарамайды. Неге десеңіз: әр волосқа өз күшімен екі класлы (6 жылдық) школ ашуға жол бар. Міне осы школда қазақ баласына орысшамен қосып мұсылманшаны да үйретуге ерік беріледі. Жыл сайын үй басынан екі-үш сомнан шығып жиюға мықты ауылнайлар ықтияр бере бергенше көзі ашық волоснойларымыз аз болса да ақшаны сондай ретті орындар үшін жинатып, айтып өткен оқудың тым болмаса, орындарын салдыра берсеші, я болмаса қырғыз-қазақ баласына арнап оқудың биік орындарына степендиялар ашып-ашып тасташы деймін. Былайша айтып жұмыстану, көзіміздің ашылуы үшін бірінші шара болып табылар еді. Екіншісі мынау: біздің қазақ-қырғыз орысларша ынтымақпен ортасынан шығарып кудауа не суларын сатып та, сонымен балаларны оқытуға болады ғой. Шүнке бүл күндегі қазақ орысларда өзара ынтымақлары арқасында өз күштерімен оңды-оңды школдар салып һәм учителлер жалдап ер уә қыз балаларын бірдей оқытуға түскен екен. Школдардың керек жарағы үшін ашып қойған үлкен-үлкен дүкендерін де көргенім бар. Біздерге осындайлардан үлгі алып, ауыл сайын бірден мектептер ашуға болмай ма. Үшіншісі мынау: бай өліклердің шығарған педия айтқан өсиеттердің шын-сырғасын шығармай манағы оқу үшін ашылған игілік орындарына қою керек; онан ғылым шашу жолына қолмен жұмсау тиіс болады. Бұл туралы бізді, мұны өзінің ойынан шығарған, яки орыстарға айырып жазған ғой деп сыртымнан аямай сөгіп, ғайбатқа кіріп, кешірместей күнәға малшынатын молдакелерге пайғамбар ғалайссаламның төменгі хадист шәріпіне ергендігімді білдіремін. Сонан соң Рәсулімізге иманы бар моллалардың хақ инсапқа қайтуларын шын көңіліммен өтінемін. Хадист шариф мынау: «ән ииайхлық әлмемін мен ғамалә уә хиснәте бағді мүте ғалама нәшіреу олда салха тірке уә масхафа әрсе уә мәсжіт бина уә бита ләбін әліспил уә нәһрә әжірә әу садаха ахыр жаһа мен мәле фи сахта уә хиата талжақа мен бағыд мәте». Пайғамбар Мұхаммет ғалайсаламның бұл хадист шәрифіне қарағанда, өлгеннен соң жанға ерішетұғын сауаптұр: ғылымды шашу жолына қызмет уә жәрдем ету мынанағына табыладыр. Шыдап қарасаң (жол баласы деген мағнада) – жол баласы үшін үй қазірлеу шәкірттер үшін мектеп, медресселер салу деген сөз болмай, не болады. Төртіншісі мынау: сол ғаламды өсіру хақында ашылған игілік орындарға зәкетіңізні һәм беріңіз деп құдайым өзі айтып тұрады. Бұл мәселе садақа аятының ішіндегі алтыншы орны болған «офы себіл алла» сөзінен ап-ашық аңданып тұрмайма. Әлбетте аңданса керек. Міне, ғалім-өнерінің арамызға шашылуы турасында аллатағала мен пайғамбарымызда айып көрінбейді. Шүнке бұл тура да даңғыл жолларды бізге ап-ашық көрсетіп қойды. Ондай даңғыл жолды тастай беріп, көмескі жолға түсіп, адасып жүрген ғайып болса, тап өзімізден. Екінші ғайып-құдай тағала һәм пайғамбарымыз көрсеткен ондай түзу жолға салмай, бізді әдейі қисық һәм көмескі болған жолға сілтеп жіберіп, алмайынша адастырып отырған заттардың үстінде емес пе...

Өткен жылға 21-ші номер «Айқап» тағы Жұмағали мырзаның ат үстіндегі түсін Ғұмар қазіреттің өтінуі бойынша тағы да бір қарап шықтым. Жұмағали мырза, тура сөзді, түзу пікірлі дәмелі жігіттеріміздің бір болғандықтан, көрген түсін бөтен дей алмаймыз. Бірақ түстің анық жорушысы аталған Жақып пайғамбар өтіп кеткендіктен бұл күндегі түс жорушылар түрліше жори береді ғой, үйткені Жұмағали мырзаның ат үстіндегі көрген түсін біз былай жорып тұрмыз: жері кеткен Мақұл мырза мен ақсақал отағасының жерлері аса көп, ауылы аз болғандықтан себепті жерлері нормасынан бірнеше мың десятине артық шыққан шығар. Әрине ондай нормасынан артылған жер болса, производитель работалардың ықтиярында қалады. Қысқасы әркімнің қалаған жерінен соңғы нормамен өлшеп жер қалдырады да, артығын алдыра береді. Производитель работ саған қараған жердің пәлен мындай артығы бар, оған пәлен қала түседі деген соң, бұрын көп жерге қожалық қылып үйренген Мақұл мырзаның көңілі шошып, ата жерінен қаны суып кеткен шығар да, енді тым болмаса хахолдан аулағырақ болайықшы деп Қақсал отағасымен ақылдасып, қыстауларын өз ықтиярларымен орысқа беріп, ақша алатын болған шығар. Сонан соң производитель работпен танысып, жерлері жақсы һәм өздерімен көршілес ауылдың нормадан артық жері болған себепті соған көшіп орнығуға белдерін байлап қайтқан беттері ғой деп ойлаймын. Қазақ шаруасы үшін қазақ болып бірыңғай қалып отырған олардыкі ақыл емес пе. Олардың жақсы жерлері кетіп, «ағашсыз ащылы жерлері берілді» дегендей, аяныш сөздердің «қазағым» деп қалам ұстаған жігіттеріміздің түсі түгіл ашумен қосылып намыс қысып отырған кезде, өңінде де сөйленіп, сөйленіп кететін сөздер ғой. Қалың ағашты, жұғымды шөпті, тұщы сулы һәм жалпақ бұзды мекеннің бес-алты шақырымдық айналасы, онтама ащылы аса жарақсыз бір жер болып кетуі, түсте болмаса қап өңде сирек көрінетіндұғы әркімдерге де белгілі шығар. Ғұмар қазірет пен Атажан отағасы сияқты жұрттан алабөтен жер ұлықтарының тығыздап шығарған бұйрығын көре салып, крестьян болмаған қазақ баласын Құладүз мен Қақсал отағасының бес-алты шақырымдағы ағайындарына ғана орнасып, өздері бір тайпа қазақ болып, қазақ шаруасына бірыңғай қалғанын түсінде көріп һәм көптің жорауына берген дәмелі жастарымызда Жұмағали мырзаның түсін бүгін қайырмен жорауға тура келіп қалды. Жүз үйлі Алдамжар ауылының бар жері екі мың десятина ғана болса, бұл ауылдан артық жер шығарып алу түгіл Ғұмар қазірет ретін тапса, жері көбірек болған басқа ауылдан тағы жер қостырып алуға да болар еді. Өйткені қазақ үшін түзікке деп жиырма десятинадан ғана шығарылған норманы тіпті көргенім жоқ. Мынаны қараңыз; жері жаман қызылтопырақ болған Астрахан қазақтарының нормасы түгіл Сарыарқаның тап ортасында тұрған біздің Ақмола облысының жері аса жақсы деп жүрген солтүстік жағындағы Қызылжар-Көкшетау уездеріне қараған жерлердің райынына (түр-түріне) қарап, үй нормасының ең азы түндікке 72–74 десятинадан басталып, көбі 227–230 десятиналарға шейін барады. Осы нормадан артылған жерді жақсы-жаман демей землямерлер учаскеге ала береді. Қазаққа деген жерді де солайша жақсы-жаманы аралас-қоралас қалдырып жатыр. Егер де кейбір марқаматсыз землямерлер кезкеліп бағыз бір ауылдың алғы жанға тиер жерлерін ғана алып кетіп, аса ыңғайсыз жерді ғана қалдыратын болса, ең баста сол жердің ақсақал біткені жиналып, производитель работқа бар мұңын айтып, протоколына жазып алған жерлерінен риза болмай қолдарын қойысып, манаға протоколынан копия алар. Сонан соң өздерінің уезной шәһәрінде құрылған временная комиссияға арыз беріп байқар. Онда жөні болмаса облостной присутствияға арыз беріп, көңілдегі жерді алып қалуға да болады. Жыламаған балаға кім емшек береді дейсіз.

Қалайша күнелту турасында қырғыз-қазақ баласы бұл күнде тап үшке бөлініп тұр. Мұның біріншісі һәм көбірегі: ұлықтарының түндікке деп шығарған нормаға риза болуға әр нешік қазақ болып, бір ыңғайырақ қалудың шарасын ғана ойлау. Бұлардың осы қалпымызбен анау-мынауды көбейтпей тегіс қырғыз-қазақ баласы болып, табан тіреп тұрсақ осы соңғы норманы бізге ғұмірлік қылып бекітіп бермей, қайтадан деп үміттеніп отырған жәйлары бар. Үйткені бұл күнде мал өсіру шарасымен жалғыз біздің Россияның оңтүстік жағындағы қырғыз-қазақтың баласында ғана болып тұрған таңстық бір іс емес қой. Европаның тап ортасында болған Австрия, Швейцария патшалықтарының ішінде де мал өсіру күнелтіп һәм патшалығына да көп пайда келтіріп отырған біз сияқты халықтары бар емес пе. Өнерім жердің жүзін күңіренткен Америка мемлекеттерінің ішінде де мал өсіріп отырған бірсыпыра халықтың барлығы һәм сезіледі. Ал енді орыс ұлықтары да осындайларға қарайлап, һәм бірнеше мың жылдан бері үзілместен мал өсірумен күнелтіп келе жатқан бір жұртты бүгін бас жоқ, көз жоқ басқа бір тіршілікке салып, яғни крестьян қылып тастай берудің жөнін таба алмай жүрмейме екен, ярине солай шығар. Болмаса қазақ үшін норма, сорма демей-ақ әуел баста-ақ крестьян қылып тастай беруге ұлыұтардың шамаларынан келмеді емес қой. Ұлықтардың бізге арнап қашаннан түндікке деп норма шығара келуінде нағылып бір мін болмайды. Жұрт-ау. Мұның сырын бір аз сабырлықпен барып ашайық та, «сабыр түбі сары алтын» деген атамыздың мақалы бар еді деп, гіл қырғыз, қазақ баласын шын ыхласымен өз партиясына шақырып отыр. Бұл партияның бүгін, өзіне шақырып қолын ұлғап жатқан жазушылары көзге көрінерлік онша көп болмағанымен, шындап қарағанда мұны қырғыз, қазақ баласының бірінші һәм көбірек жағының пікірі деуге болады. Екінші жағының пікірі мынау: көшпелі қазаққа құмдық, таулықтан басқа ұлтарақтау жер берілмейді, осыны көріп тұрып, жақсы жерімізді мужикке беріп, өзіміз қақ далаға қарай қуылып жүре бергенімізше азда болса ата қонысымыздан крестьян нормасымен ғұмірлік қылып жер алып қалайық та деседі. Ал енді, бүгін алды-артымызға қарамай-ақ бірінші өзімізді, екінші ұлықтарды қуандырып-ақ крестьян ретімен жер кестіріп алып-ақ қояйықшы; бірақ бұл ретпен алған жерді ғұмірлік һәм түпкілікті жер алдық деп аузымызды құр томпайтқанмен, ер басына алған 10–15 десятина жермен қанша рахат күнелтуге болар дейсіз. Рас, алушының өз ғұмырына ерең-мәрең деп жараса жарар-ау, бірақ бала-шаға һәм өрім бұтақтарының ғұмірлерін кім білсін. Үшінші жағынан пікірі мынау: осы күнгі бір басып жүрген «Сарыарқа»-ның қара топырақты жерін қазақ баласына крестьян болмай тіпті де бермейді, ал енді бұл жерде крестьян болып қалай күнелтеміз деп «Ауған» мен «Бухара» халықтарының шекараларында болған «Жиделі байсын» деген жерге көшіп барсақ байымыз жұрттан асады, жарлымыз баиды деп артықша иғтиқат қылысып жүрген жайлары бар көрінеді. Осы кейінгі: «Осы жиюда крестьян ретімен жер алып отыру керек», «бұл жерден көшіп кетіп, мұнан көрі кең жер һәм рахат тіршілік табу керек» деп жүрген әр екі тайпаның бастықтарының қара халыққа айтатын сөздері мынау көрінеді: «Жер ұлықтары осы жерден 15 десятинадан жер алып қала (крестьян) болуға риза болсаңыз болдыңыз, болмаса егінге жарақсыз болған оңтүстік жақтағы қақ дала-жапан түзге қарай қаңғырып көшіп кетіңіз, енді бізге сіздің керегіңіз жоқ» деп айтады. Бұл сөзді айтып һәм бұл пікірді қара халықтың көңіліне өтіріктен өтірік орнатып жүргендегі олардың мынау сөздеріне белгілі емес пе. Биылғы жылдың бірінші номер «Айқап» та кіші жүз Алдамжар ауылының крестьян болуын қолдап жүрген ең бастықтарынан Ғұмар қазірет Қарашаев және бірлері айтады: «біздің жүз үйлік Алдамжар ауылының екі мың десятинедей жері бар. Бір күні сол жерді жер ұлықтары кесіп алып крестьяндарға бермек болады. Сонда біздің Алдамжар ауылының не қылу маслихат. Біз крестьян болудан қашып «көшерімізді жел, қонарымызды сай білсін» деген қаңбақтай-ақ құла тоз қу майданға қарай көшіп жүре берейік пе. Ә болмаса крестьян нормасына көніп «Борсы» деген суымыздың жағасынан ер басына 15 десятинеден жер өлшетіп дәңгілік мүлік жасап қалуға ма деп көптің бір суал қойған көрінеді. Екіншісі – Жиделібайсынға көшеміз бе, қайтеміз деп жүрген орта жүз Қарауыл елінің бастықтарынан жер іздеп кеткен Атажан Қармен ұғлы деген кісіге Орынбор стансасында Хабибулла Лекеров жолығып былайша ата-қоныстарын тастасып қайғырып кетуге бел байласқандарының мәнісін сұрағанда, Атажан отағасының айтқан сөзі мынау: «Ойбай, Аға, жерімізде қалай отыра алайық, хохол жерімізді тіпті қоятын емес, оны ұлықтарға шақсақ, олар: 15 десятинадан жер алып қала (крестьян) болуға риза болсаңдар болыңыз, әйтпесе бір жаққа ауып босыңыз деп тұр, қазақ баласы мал бақпай күнін көре алмайды ғой деп қорқамыз, сондықтан көшпейінше шарамыз жоқ» деп сөзін қысқартады. Бұл кеңесті 5-ші номер «Қазақ» газетінде Лекеров артық-кем бұлтартпастан жазып отыр. Міне осы тайпаның бастықтарының осылайша айтқан терең сөздерін һәм қала болуымен көшудің ең түпкі себептерін анықтаңқырап тұрып тексеріп қарасақ, екеуінің де себептері бір сияқтана береді. Үйткені: екі тарапта қазақ крестьян болмаған күнде де жер ұлықтарының бас жоқ, көз жоқ қазақ біткеннің бар жерін мужикке кесіп алып береді де, өздерін қу-дала-жапан түзге қарай айдап жібереді деп отыр. Ұлықтардың оңдай орынсыз айтқан сөздерін һәм жаңадан ондайы қолайсыз закон шығарып халықты аса тығыздап жатқанын бұл күнге шейін құлағымыз естіп, көзіміз көрген жоқ еді. Ал енді, «Крестьян болсаң болдың, әр басына 15 десятинеден жер өлшеп береміз, әйтпесе Алдамжар ауылының қазағы теп-тегіс Борсы суының бойынан ықтиярсыз-ақ кетерміз» деген сөзді Ғұмар қазіретке Астраханның қандай ұлығы мағлым айтты екен. һәм: «Қарауыл Көрмин ауылы қала салмаса Бұрлық суының бойынан көшіп қып-қызыл құмға қарай ауа жөнелсін» деген шолақ законды Атажан отағасына Ақмоланың қандай ұлығы мұғалім етіп тығыздады екен. «Айқап» арқылы жер ұлықтарының қазақ жері турасындағы орынсыз қылған тығыздықтары болса, көпке анықтап білдіріп қоюларын тілейміз. Тым болмаса сақтанып отырайық та... . Болмаса, «көшермен болса жер жаман, кетермен болса ел жаман» дегендейін, қара халықты өтірікпен қорқытып, жоқ сөзбен домбытып қамалап барып тарлықтан жаман тарлыққа қарай итеріп крестьян қылдыруда; яки ата жер, салқын су, орташа ауалы қара топырақтан бездіріп, бөтен жер, сусыз шөл, ыссы ауалы қызыл топырақ, қара қызыл құмға қарай басы айналып дал болып отырған пақира жұртын алдастырып сүйреудің түбінде обалы кімге болады, бауырларым.

3 июннің законы бізді думанның мінбесіне шығып тұрып, зарланып сөйлеуден тиғанмен, басқа жұрттың депутаттарынан болса да, мұңымызды сөйлейтін, мауқымызды басып қалудан тия қойған жоқ еді ғой, бұлай болған соң, біз енді жалғыз бас қосу дауына қарап аузымыздың суын ағызып құр бекер текке жата бергенше, дума маңына өзімізден кісілер қою жайын газета, жұрнал арқылы аз да болса, кеңес құрайықта. Қазіргі думадан біздің пайдаға закондар шығудан онша үміт қылмағанмен, тым болмаса дума мінбесінен зарымызды сөйлетіп, белгілі газеталарға болса жаздырып, бүтін жүртқа мұндарымызды сездіріп қалуымыз қанша олжа. Кім біледі, кейбір шын жылаған зарымыздың көп ортасында қабыл болып кетуі де болар. Осы думада біз кейбір кірісіміз болатыны мынау: Матбуғат Земіства, оқу (мектеп, медресі һәм школа) жердің (мифтилік) һәм билім низамдарының өзгерілуі һәм бұлардан басқа не керекті істеріміз ретімен шығып тұрса керек қой. Міне осы мәселелерден думада сөз қозғала қалса, бізде текке қарап қалмай, өз мұңымызды көпке естіртіп қалуымыз, тиісті шығар. Енді ондай биік орын, терең мақсатқа арнап жіберуге қолынан іс келеді деген кісі тапсақ, думадағы депутаттарға өз дауымыз үшін керекті болған дәлелдеуді тауып беруге, елге онда ие болып жатқанын білдіріп тұруға, орыс газеталарына сөз жазып, көптің мұңын бүтін жұрттың көзіне түсіруге лайығы бар емес пе. Біз ес жиып, етек жабуды ойласақ, қазақ болып сөйлесіп, жұрттық қылудың жөнін қарастыру керек. Бұл күнде неше махкоманың расходтардан беліміз қайыспай-ақ көтеріп отыр ғой; ал жалғыз бір кісінің расходы белді үзіп жіберетін болса, ондай өзі үзілейін деп тұрған белге не амал бар, үзілсін де қалсын, үзілмейтін белдер жабыла қалса оны көрейік, һәм кім белдерінің жәйін бұл туралы ойларын жазып, көптің сынына берсін. Міне, осы мәселе туралы газета, журнал арқылы тегіс қазақ, қырғыз болып ақылдасатын бір рет келген-ақ шығар деп мұны жаздым.

«Қазақ» – Ахмет Жанталин бұл хатында қазақ болып Петербургке жіберетін кісіні де атын атап жазған екен, кісі атын атайтын уақыт ілгері ғой деп, біз Жанталин атаған атты қалдырып бастық.

Реті келсе әр ауылда, болмасам орамы жақын бірнеше ауылда бір бастауыш мектеп болса болады. Бірақ оқу жылы бес-алты жылға шейін созылуы керек, өйткені ұш жыл ғана оқумен қазақ баласы жетім қозыша жалақтап жайға қалады ғой. Ноғайлардың бастауыш мектебінің қасында медресесі болады, үш жылдан соң үш саржан қасында тұрған медресесіне кіре қояды. Біздің ондай тұрған даяр орнымыз жоқ емес пе. Орыстың үш жылдық школдарының артынша жедел тұрған екі класты даярлаушы городской реальный, әм гимназия сияқты оқу орындары толып жатады. Орыстар үш жылдан соң балаларын жылжытып апарып, әлгі орындарға кіргізе салады. Біз балаларымызды үш жыл оқытып, онан кейін мектептен шығарумен пайдасы қанша болады. Соның үшін қазақ баласы бастауыш мектепте 5–6 жыл оқитын болып, оның өзіне лайықтаған программасы болуы керек. Бірақ, қазақ мұғалімі қазақ баласын тарықтырмай осы 5–6 жылдай оқыта алатын болуы шарт. Бұлай болғанда қазақ мұғалимдері шыққандай орын ашу керек. Орысша оқимын деген балалар болса, үш жыл, бес жыл демей мектеп оларға рұқсат берер. Мұнан былай қазақ ішіне мектеп оқу жоғарыдағы кеңірек жобамен таралса, негізді әм пайдалы болар еді, деп ойлаймын, көп сіздерге қалай. Бұл сөз «Қазақ» газетінің 60-номерінде қазақ мектебінде оқу 3 жыл ғана ұйғарылуына қарсы көрсетілген бір шолақ жоба; ұзынырақ жобаны көбірек мәліметі бар адамдар жазар.

Асыл түбінің өзімізге хайырсыздығы сезілген һәм арамызда бола да бастаған ыңғайсыздау бір істің жайын жазып, жұртқа таныстырғым келеді. Ол іс мынау: біздің Петрепаул уезі, Преснегорьковский болысының 9-ауылына қараған 13-ші район, 151-бөліміндегі Түлкібай ақсақал Татақ баласының 25-июньнің жерінен Кознецов нормасы бойынша 2188 десятине жер артылған еді. 1911 жыл июннің жұлдызының ішінде қазақ шаруасынан түк білмейтін, производитель работ келіп әлгі артық деген жерді участокке алып кете барған. Бұл күнде осы жері участокке алынған ауылдардың төрт жағында айнала орыс қалаларымен қоршаулы тұр. Түн жағында Семипольский деген мұжық қаласы, күн батысы, манағы жаңа участок оң түстік «Қос Қоя» деген қала, һәм шығысы меңгесар елінің шегіне түскен және бір жаңа қала. Міне, айнала қалалардың арасында қалған соң Түлкібай ақсақалға 25 үй, тоңмойын хохолдың тепкісінен қорқып, өткен жаз 24-жайлауға қыстамақ үшін көшіп кетті, қалған ауылы тағы сонда көшейін деп жатса керек. Бұл уақиғаның бұлайша болуының себебі, жер төрелерінің қазақ шаруасы жөнінен һәм нәрсе білмеуі, һәм инструкцияның 7-ші бабын анықтап қарамағандығы болса керек. Өйткені қанша артық болғанмен, бұл сияқты айналасындағы елге тегіс тығыздық келетіндей болса, һәм ондай жердің келері Түлкібай, Шожан ақсақалдар сияқты бай адамдар болса, ол секілді аз, кем артықты алмай кетуге инструкциянің 7-бабы жол жастап отырға жоқ па. Тағы да Түлкібай ақсақалдың ауылына еріп сол маңдағы 24-жайлауға көшіп қыстамаққа бет алысып жатқан елдерде көрінеді. Мұның себебі мынау: 13-ші район 152-бөліміндегі Пресновский болыс 4-ші ауылының қазақтары Өмірбай, Көшер, Сәрсембай һәм Самай ақсақалдарға қараған 69 үйдің жерінен Кознецов нормасы бойынша 877 десятине жер артық болып табылған, осы артықты баяғы производитель работ 1912 ж. август жұлдызында келіп тағы да алып кете барған. Алғанда қалай алған. 69-үйдің ортасындағы артық деп табылған 877 десятина жер үшін ақсақалға қараған 27 үйдің қыстауын ойып алып участокке аударған. Осы күні бұл 27 үй қалған жеріне күн көре алмайтынын біліп 24-ші жайлаудың жиегіндегі «Cары Oба» деген жерді сұрап қопақтасып жатыр. Егер Өмірбай ақсақалдың ауылы көшетін болса, Көшер, Сәрсембай һәм Самай ақсақалдарға қараған 42 үйде, 24-жайлауға көшпей отыратын түрі жоқ. Жоғарыдағы төрт ақсақалдарға қараған 69 үй бірден жерлерін мужыққа ерулікке тастап жайлауға қарай шұбырып жөнелетін болса, 150-ші бөлімдегі Ораз, Жақсымбет ақсақалдарға қараған 13-үйдің ата-қонысында жылдымай отыруы оңай болмаса керек. Неге десеңіз тәуіп ақсақалға қараған ел бірдей босып жөнелген соң, айнала қаланың ортасында нағып қалсын. Оның үстіне Ораз, Жақсымбет ақсақалдардың нормадан артық тұра. 1267 десятина жерін қырағы п.р. дар көрмей тастап кетер ме. Бірақ екі ақсақалдың қасындағы 149-ші отырған Аблай, Омар, Алпысбай, Жәнібек әм Жайсанбай ақсақалдарға қарағанда 69 үйдің нормадан 1678 десятина жерлері кем болып тұрады, осы кемді 150-бөлмедегі Ораз, Жақсымбет ақсақалдың 1267 десятинадан артығын алып әм 152-ші бөлмедегі Өмірбай, Самай, Сәрсембай әм Көшер ақсақалдардан артық шыққан 877 десятина жерінен алып қарағанда, 151-үйдің ортасында 466 десятина жер артық болып шығады. Осы 466 десятина артық жер үшін 151-үйдің шаруасын күйзелтіп, алдын көшіріп, артын қобалжытып қойған түрі мынау. Жер төрелерінің мұндай жолсыз ісін, қазақ шаруасына көлденең саясатын қанша мінесек, алды артына қарамай табансыздық көрсетіп шошақтаған жер иелерін сонша сөгуге лайық, осындай артықты алғанда производитель работалар жер иесі ақсақалды шақырып, ризалық-наразылықтарын сұрамай қоймайды. Риза болмағандар временная комиссияға арыз беріп сұраныңдар дейді. Ақсақалдар сұраса, жазған ақтісінен көшінмеде беріп кетеді. Оның үстіне жері алынған елден болыс арқылы комиссияға екі өкіл сайлап жіберуге ерік деп білдіреді. Өкілдер жер жайын білген, намысты кісілерден болса, комиссияда жолдасады. Даулы дәлелді болса, комиссия жерін босатып береді. Егер ол комиссияда қолы теңдікке жетпесе областной присутствиядан сұранып көріп, онан қалса жер министріне һәм думаға дейін толық делелдерімен ізденуге жол бар. Бірақ іс бұлай созылып кетсе кім болса, соның қолынан келетін партия жаңжалы емес. Мұндай берекелі даудың соңына жарық алып түсуге де жер мәселелерінде білімі толық берекем кісілер керек һәм дауына керекті дәлелдер тауып беріп отыруға жер иесінің ерінбейтін өте коксілі керек. Міне осы бейнеттердің тым болмаса, бірін атқармай жатып, тал түсте аранға шапқан елдің ісі неғып оңсын. Периселен шенеуліктерінің осындай қабағының асты, қаламының ұшынан ығып, законға сиымды жолмен айтыспай, мекендерін тастап бір-екі жылда шаңы шығатын жайларды қыстау елге, ол жер, әрі қыстау, әрі жайлау, әрі күзеу, әрі егін-пішен болып асырарма. Ондай жердің күні ертең ине жасырарлық кәдесі қалмай біздің сорлы қазақ қайда барарын білмей алақтап отыруы көзге елестегендей жақын тұр. Мұндай мысал бұл жақта болады. Жиделі Байсынға ауып жүрген қарауылдарда солардың бірі. Міне, біздің жұрт көзсіз көбелектей отқа ˜өзі барып түсіп, онан құтылуға жұмсайтын білімін, байлығын партияға жұмсап, миы ашып тұрғанда, бұл жұрттан не үміт күтуге болады. Қайткенде бұлар қатарға қосылады?

Қызылжар уезі, Преснов болысы, 5-ауылнайға қараған Балта-Керей ішінде Ахмет Жанталин деген талапкер жігіт 4–5 жыл бұрын Троицкийден оқу бітіріп қайтқан соң, басына сәлде салып, астына төрт қабат көрпе салып, мүләйімсіп көзін жұмып, шариғат айтуға кіріскен жоқ еді. Сүйтсе де қолынан келгенінше аянбай жұртқа қызмет етемін деп, бел байлап еді. Ахмет елінің ортасынан мектеп салдыруды, оған керек шығынды беруге жұртты көндіруі жұрттың зекет, ғұшыр, педия, пітір сықылды садақаларын бір жерге жинатып, пайдалы орынға жұмсатуы аз қызмет емес еді. Ахмет школ ашып, учитель алдырды. Есіл өлкесін қаптаған үлкен ауылдың зорлығына қарсы тұрып, елін қорғады. Мұнан басқа Ахметтің елге қылған түк жазығы жоқ еді. Ойламаған жерден Ахмет бір көңілсіз халге ұшырап қалды. 4 октябрь күні таңертең ауылға пристав келіп, Ахметті жауап аламын деп, қасындағы қалаға жатып, сонан әрі қарай Қызылжарға, уезный начальникке жөнелткен. Следователь жауап алып, абақтыға жаптырған. Ақыры не болары белгісіз. Бұл кемебеген уақиғаның себебі орыс жаласынан ба, қазақтан ба білмейміз, қайсысы болса да құр емес шығар.

Басқаға залал келтірмей, ақ-қараны танып, білімділердің көрсеткен ізімен жүріп, өзіне жақсы пайдалы, не залалды деген істі өзгеге де солай деп білген кісі екенің бәрінен шыға бермейді. Кей азаматтар ақыл, білім, ұятының арқасында жалғыз жанының пайдасын қуа бермей, жаяулап-жалпылап, шамасына қарай ұлтына қызмет қылып жүрсе, кейбіреулер пайдасыз да, залалсыз да болуды былай қойып, аймаққа қызмет қылам деген азаматтардың аяғынан алып, ит қосып, шамасынан келгенше ақсатуда болып жүр. «Қазақ» тың 99- номерінде Қызылжар уезі, Преснов елінің қазағы Ахмет Жанталин біреудің шағымымен абақтыға жабылғандығы жазылды. Ахметті Көкшетау һәм Қызылжар еккі уезі ұлт қамын қайғырған бірінші адам деп түсіну қате болмас. Бұл екі уездің жерін һәм басқа шаруасын Кузнецов жазғаннан кейін 1907–1908 жылдарда Ахмет екі рет Петрградқа барып қайтқан еді. Ол жылдарда Петрградқа кімдер бармады. Бірақ Ахмет онда өздігінен бұзып-жарып іс қылмаса да, білімді жол көрсеткендердің ақылымен болып һәм оларға ел ішінен керекті дәлелдерді даярлап беріп тұрған еді. Мұнымен тұстас жұрт бен барған Көкшетау уезінің бір үйір хажы-моллалары Петрградта біраз тұрып, тамаша етіп «Невский проспектіні» көрген соң, біразы Москау арқылы ұзататын қыздарына жасау алып қайтып, кейбіреулері еліне аман-есен қайтып, қарағайдан екі-үш бөлмелі үй салып алғанды. Ахмет ол кезде бір жағынан оқып, бір жағынан Уфа, Троицкіден жақсы мұғалімдер алдырып, аймағының балаларын оқытпақ та болды. Мужик қазақ арасынан жер алып, қазақтың жерді көп қадірлемейтін жайын білген соң, шекарадағы қазақ жерінің біразын жырта кетуден қамбайды. Я болмаса ат үстінен кейбір ақсақалдар, мырзалар азырақ ұн-шайға орыс гранының шетіндегі «пайдасыз» қазақ жерінен бір-екі десятина сата салса, ол жер жыртыла келе 10–15 десятина болып кетеді. Бұл іс жөнсіз, мұны қалдыралық десе, Ахмет секілділерге бір жағынан, манағы ақсақал, екінші жағынан мужик қабағын түйеді. Ел ішінде партиялық, араздықпен туысқандар бір-бірінің басын шамасы келсе жоюдан қашпайды. Жайшылықта біз деп кеудесін қағатындар мұндайға келгенде һәм кісіге бәйге бермейді. Мұнан бір жыл бұрын сол Ахметті жоғарыда айтқандай жақындары бір аты жоғалған жақын қаланың орысына атыңды ұрлаған Ахмет деп, жәй кетіп бара жатқан кісіні мылтықпен атқызып, оқ киіміне тиіп, өзін құдай сақтап қалған екен. Сонда қылған бар жазығы «адамшылық есебіне кірісіп, қол жетсін дегендік пе озатқа».

Елден:

Қызылжардан: қазақтың жас талапкер жігіттерінен Ахмет мырза Жанталиннің абақтыға жабылғаны «Қазақтың» 99 һәм 108 номерлерінде жазылып еді. Сол Ахметтің ісі маккамада қаралып, нахақ жабылғандығы анықталып, ақталып бұл күнде абақтыдан азат болды. «Жасқаншақтың көзі сау», «ойнақтаған лақ от басар» десе де адал ниет, ақ көңілімен ұлтына қызмет еткен жігіттің ісі тірі болса, анау-мынаудың өтірік шағымымен басы кірленбейтіні көрінді.

Талай замандар бойы аңсап келген тәуелсіздікке қолы жеткен қазақ өз алдына жеке мемлекет болғаннан бері рухани дүр сілкіністі бастан кешіп жатқаны белгілі. Әсіресе сан жылдар бойы мұражайларда шаң басып, көпшіліктің назарынан тыс қалып келген жәдігерлердің көзі қайта ашылып, халқына жете бастағаны қуантады. Ақиқаты сол, күні кешеге дейін қазақ халқы тек Ұлы Қазан өркендеген деген пікір қалыптасқан. Тіпті бүкіл әлем болып 150 жылдығын тойлағалы отырған Ұлы Абайды да тек төңкерістен бұрын өмір сүргені үшін ғана жоққа шығарып, бағасын кемітуге тырысушылық болғаны белгілі. Ал соншама дара тұлға болмаса да, өз шама-шарқынша адал қызмет етіп, шындық ұрығын себуге тырысқан халқымыздың қаншама перзенттері жабулы күйінде қалды десеңші! Қазіргі ұрпақтың парызы соларды тауып, халқына қайта табыстыру! Біздің әңгімемізге арқау болып отырған сондай перзенттердің бірі Ахмет Жантелі баласы Тегісов. Негізгі тақырыпқа көшпес бұрын ол кісінің есімін алғаш естіп, қолжазбаларын қалай тапқанымды жазып кеткенім дұрыс болар. Қызылжар өңірі дүниеге халқымыздың мақтанышына айналған талай ұл-қыздарды дүниеге әкелгені белгілі. Оның ішінде әлемге әйгіленген академик-жазушылар мен ғалымдар да, мемлекет қайраткерлері де бар. Солардың бірі Қазақстан ауыл шаруашылығын дамытуға өзіндік лайықты үлесін қосқан Талғат Ахметұлы Тегісов. Евней Букетовтың туған ағасындай Бәйкен Әшімов, Мақтай Сағдиев секілді мемлекет қайраткерлерінің әріптесі әрі жолдасы болған Тәкең көп жылдар бойы мен қызмет қылатын Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты тәжірибе шаруашылығын басқарған еді. Ол кісі 1916 жылы өзіміздің облыста дүниеге келіп, 1986 жылы қайтыс болған. Өкінішке орай, тағдыр маған ол кісімен жолығысып, лебізін тыңдауды жазбады. Алайда артында қомақты істері мен жақсы аты қалған Талғат Ахметұлы туралы халықтан көп естіп, көп білдім. Содан болар Қаскелең аудандық газеті ол кісі туралы мақала жазып беруді сұрағанда қуана келістім. Мақала жазу барысында қарындасы, ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты Аида Ахметқызынан көптеген деректер алдым. Сонда алғаш рет Ахмет Жантелиннің есімін естіп, суретін көрдім. Соның бірі 1962 жылы Талғат Ахметұлының Қарта Қаңтарбаев деген азамат арқылы жинақтап, түптеп дайындап кеткен әкесі Ахметтің әртүрлі газет-журналдарда шыққан мақалаларының көшірмелері болды. Болашақты ойлай жүретін адамдарға тән қасиетпен Тәкең оған кіріспе сөз жазып, әкесі туралы бірқатар деректер қалдырған. Онда ол кісі былай деп жазды: «... тарихты зерттеп, институттардың жас талап қызметкерлері көп уақытқа созбай әлі ескіріп кетпеген кезде Ахметті батыл сынап, әділ шешуі тиісті. Ол жалғыз оның тұқымдарына не болмаса балаларына ғана керек деп ойлануға болмайды». Сол секілді Аида Ахметқызының да жадында қалған бірқатар деректер осы мақаланы жазуға себепші болды. Ахмет 1875 жылы Есіл бойындағы Қызылжар уезіне қарасты Қарағай деген ауылда дүниеге келген. Руы – Керей. Атасы Тегіс те, әкесі Жантелі де орташа шаруа адамдары болған. Әкесінен 6 жасында екі кішкентай Есет және Сейіт деген інілерімен жетім қалады. Алайда шешесінің және ағайындарының қолдау-көмегінің арқасында жоқшылық көрмей өседі. Жастайынан зерек болып өскен жасөспірім жігітті туған-туысқандары қазіргі Челябі облысына Қарасты Троицк деген қаладағы татарлардың медресесіне оқуға жібереді. Өзінің өткірлігі, тапқырлығымен көзге түскен Ахмет өз ортасында беделді еді. Сол жылдары өзінің алғашқы мақалаларын жазып, бірқатар батыл ойларымен танылады. Содан бастап ол азамат, қайраткер болып қалыптаса бастайды, оған алды сөз болар мақалалары, 1907 жылы туған ауылында үш жылдық орыс-қазақ мектебін ашуы, Ж.Тілеулин деген тілшінің «Қазақ» газетінің бірнеше сандарына Ахмет туралы жазған мақалалары және тағы басқалары дәлел болса керек. Мысалы, 1914 жылғы 99 санындағы «Қызылжар уезі» деген мақалада «Қызылжар уезі», Преснов болысының 5-ауылына қараған Балта-Керей ішінде Жантелин деген талапкер жігіт 4–5 жыл бұрын Троицкіден оқу бітіріп қайтқан соң, басына сәлде салып, астына төрт қабат көрпе салып, мүләйімсіп көзін жұмып, шариғат айтуға кіріскен жоқ еді. Қолынан келгенше аянбай жұртқа қызмет етемін деп бел байлап еді. Ахмет школ ашып, учитель алдырды. Есіл өлкесін қаптаған үлкен ауылдың (орыстарды айтады Ќ.Ы.) зорлығына қарсы тұрып, елін қорғады. Мұнан басқа Ахметтің елге қылған түк жазығы жоқ еді», – деп жазылған. Ол Ахметтің жазықсыз абақтыға қамалуына қарсы жазылған мақала болатын. Ал 1915 жылы 28 ақпанда шыққан мақалада: «Ахметті Көкшетау һәм Қызылжар екі уезі ұлт қамын қайғырған бірінші адам деп түсіну қате болмас. Бұл екі уездің жерін һәм басқа шаруасын Кузнецов жазғаннан кейін 1907–1908 ж.ж. Ахмет екі рет Петроградқа барып қайтқан еді. Мұнымен тұтас жұртымен барған Көкшетау уезінің бір үйір қажы-молдалары Петроградта біраз тамаша етіп, «Невский проспектіні» көрген соң, біразы Мәскеу арқылы ұзататын қыздарына жасау алып қайтып, кейбіреулері еліне аман-есен қайтқаны қарағайдан екі-үш бөлмелі үй салып алғанды. Ахмет ол кезде бір жағынан оқып, бір жағынан Уфа, Троицкіден жақсы мұғалімдер алдырып, аймағының балаларын оқытпақ та болды», – деп жазады. Ол мақалада бір жыл бойы абақтыда қамалып жатқан ел жанашыры туралы, оның қамалу себебін әшкерелеуге арналған еді. Жер-суды қорғап, елдің сауатын ашуға жанын салған Ахмет сол кездің орыс және қазақ атқамінерлеріне жақпаған көрінеді. -Өйткені қазақтың жер қадірін онша білмейтінін байқаған орыс мұжықтары көзі түскен шұрайлы жерлерді жаппай жырта бастайды, ал қазақтың шонжарлары азырақ ұн-шай үшін қазақ жерінен 1–2 десятина жерлерді оп-оңай сатып жібере салатын болған. Осыған байбалам салып қарсы тұрған Ахметке бейсауат кетіп бара жатқанында қарсы оқ та атылған жалған жаламен абақтыға да қамалған. Алайда аққа күйе жағылмай, ол ақталып шығады. Ол тураы «Қазақ» газетінің тілшісі 1915 жылы 31 мамырда «Ахметтің ісі маккамада қаралып, нахақ жабылғандығы анықталып, ақталып, бұл абақтыдан азат болды. «Жасқаншақтың көзі сау», «Ойнақтаған лақ от басар» десе де, адал ниет, ақ көңілімен ұлтына қызмет еткен жігіттің ісі тура болса, анау-мынау өтірік шағыммен басы кірленбейтін көрінеді», – деп қорытындылайды. Міне, Ахмет Жантеліұлының қайраткерлігін айқындайтын көне жәдігерлердің бірі осы. Ұлы Қазан төңкерісінен кейін ол 1921–1924 жылдары Преснов, бұрынғы Төңкеріс ауданының халық соты болып жұмыс істеген. Сонымен бірге сол жылдардың газет-журналдарына жер-суды, ағаш-орманды дұрыс бөліп, елді қоныстандыру туралы өз жобаларын жазып тұрған екен. Алайда, 20-шы жылдардың екінші жартысында оның басына қара бұлт төніп, қудалауға түскен. Патша заманы мен Кеңес дәуірінің зорлық-зомбылығын бірдей татқан Ахаң екі заманның абақтыларының тас едендерінде жамбас сыздатады. Амал жоқ, бас сауғалап, елден кетуге мәжбүр болады. Кейін Түмен облысындағы Қазан ауданы Благодатное колхозына кіріп, қарапайым еңбек етеді. 1950 жылы сол жерде қайтыс болды. Жоғарыда атап өткеніміздей, Ахмет алғашқы мақалаларын 1906 жылы жазған. Сол кезде Қазан қаласында татар тілінде шығып тұратын «Ульфат», «Уақыт» газеттеріне қазақ сахарасының тұп-мұқтажы туралы келелі ойлар айтып, өз ұлтының жоқшысы бола білген екен. Мысалы, «Ульфат» газетіне шыққан «Семипалат қазақтарының дауамалы харакаттарына мың шүкірілік (тәшкір)», «Уақыттағы», «Госдума әм қазақ», «Сібірия қырғыз-қазақтарынан яшлі бір мактуб», «Қазақ газетасы», «Қырғыз бен қазақтар» секілді мақалаларынан көп нәрсені аңғаруға болады. Ұлы Қазан төңкерісіне дейін қазақ тілінде 14 газет, бір журнал шығып тұрған-ды. Оның қаламынан шыққан мақалаларды зер салып қарап отырсаңыз, ол тілге тиек етпеген мәселе жоқ екен. Қазақ мектебін ашу, қазақ тілінде газет шығару, жер-су, дін мәселесі және тағы басқалары сол кездегі басқа қазақ зиялдылары секілді Ахмет Жантелиннің де жанын ауыртып, оған үкімет назарын аударуға тырысып отырған. Қазақ даласындағы саяси халахуал туралы «Уақыт» газетінің 1906 жылғы 26, 29, 30 және 33 сандарына шыққан бірқатар мақаласынан біз Ахмет Жантеліұлының тек бір ұлт мәселесімен шектелмей сол кездегі Ресей мемлекеті көлемінде ой толғай білгенін көреміз. Мысалы, «Государственная дума» мақаласында дума жұмысына талқылау жасап, өз пікірін батыл айтады, патша министрлері мен шенеуніктерінің халыққа қатысты мәмелелерін шешуде шабандық көрсетінін сынайды. Думада не бір сөздер айтылып уәделер беріліп жатса да, ешқандай өзгеріс бола қойған жоқ еді. Думада хұррият халында натықтар сөйлеп, ләкен товарри еский сарайының сыртында дүние әлі де ескі дүние дұр. Түрмелер толы, кешірімдік жоқ. Өлтіру, қинаулар, ауылдарда стражниктердің қазақтардың ауылдарындағы газеттердің жабылулары шығарушылардың аристовайт етіліп, сотқа берілуші... жазушының каторгоға айдалуы, елі де һәм ескішілдер атанып, халқын сүйіп, тура сөйлеушілер бұрынғыша «қарамольник» (крамольник Ы.М.) атында дұр» деп ашынады. Оны жалғастыра думаға халық өкілдерін жіберумен ғана шектелмей, сол өкілдерге бүкіл халық болып қолдау көрсету, дем беру қажеттігін айтады. Қиын-қыстау заманда бірлік-ынтымақ көрсетіп, «ақшамызды жиып, өзімізді надан қалдыра тұрған, жерімізді надан қалдыра тұрған, жерімізді алып, өзімізді аш қалдыра тұрған» ескі бюрократтық идеяға бүкіл халық бір ауыздан соңғы сөзін айтып, қарсы тұрып, «я өлім, я тіршілік» деп айтуға уақыт жетпеді ме» деп ашынады. Сол заманның зиялылары қалың ұйқы құшағында мүлгіп, ұйқысырып жатқан қазақты «маса болып шағып», «оян, қазақ!» деп атойлап дүр сілкіндіруге күш салып жатқан кезде Ахмет Жантелин де солардың алғы шебінен көріне білген еді. Әр нәрсеге еркімен көніп, қарсыласуға шамасы келмеген халықтың жуастығына бір жағынан назаланса, екінші жағынан үкімет тарапынан жасалған зорлық-зомбылыққа батыл наразылық білдірді. «Сібірия қырғыз-қазақлардан яшлі бір мактуб» деген мақаласында. «Біз қырғыздарда кең дүние тар болып, алдымыз биік жар болып, адасып қайранда қалдық» деп халық мұңын шағады. «Халларымызды қарасақ, тахмины он млн-ден артық болған қырғыз-қазақ ұғыллары әм соғыш не қаршылықтар қылмайынша өз ықтияр уаихтиядымыз бірлен руссия дәулетіне табиғи болдық... халбуки, хүкімет біз қырғызларны басқа табғасынден хор уәкем дәрежеде уа төрт аяқты хайуан орнында жүрмекте дүр», – деп ашынады. Тарихтан белгілі, Ресей патшалығы мен қазақ хандығы арасындағы алғашқы келісім бойынша қазақ халқының еркіндігіне кепіл болатын бірқатар келісімдер жасалған-ды. Алайда зымиян қулыққа негізделген саясатты басшылыққа алған Ресей үкіметі оның бәрін жоққа шығара бастаған еді. Ол туралы Ахмет «Зирабу соң жылдарда биліклерімізді бәсисе уасауса ила алдап уа бағзуларімізні қорқытып, бізлерні 1867 жылда муфтиліктен шығарып ихқаш шарғиямызні народнии сотлар қолына қалдырды. Мешіт уа медресе, уа нашар мағарін ішларіміз инспектор қолына тапсырылды. Соң қазақ арасында медресе, мешіт, мектеп уа жамғият хайралар үшін рұқсатлар жоғалды». Ол ол ма, тіпті «байғұшларының көзлерін адырайтып мешіт уа медресе басқа да, қазақ балаларына дін ғылымды оқытмасқа уа ноғай молласын ұстамасқа уа мұсылман шаһарларында қазақ ұлдары оқымасқа дия қазақларының ауылнай болыстарынан подписка алдылар. Қазақ сахарасында мешіт орнына шіркеу, медресе орнына школа, жамғия, хуриясы орнына контора салмақ таклиф қылынғыш ауылына болыстарымыз бұқа тағы разы болып подписка бердилер». Қолында орасан зор билік бар отаршыл үкіметтің өз тарихында тағы бір қиын-қыстау кезеңді басынан кешіріп тығырыққа тіреліп, отырған қазақ халқына көрсеткен әлімжетіктері нешетүрлі болатын. Соның бірі бүкіл халық атынан Думаға депутат болып сайланған халықтың үркіту, реті келсе, куш көрсетіп, абақтыға жабу болса, Ахмет Жантелиннің мақалаларында бұл саясат та көрініс тапқан. Сол 1906 жылы шыққан «Уақыт» газетінің 33-санындағы мақаласында Көкшетау уезінен депутат болып сайланған Шаһмардан Қосшығұлов пен Ахунд имам молла Наурыз Таласовты абақтыға қамап, мешітін бекітіп, ішін талан-таражға салғанын, Бөкейханов пен Ақбаев секілді асыл азаматтардың жазықсыздан-жазықсыз Семей түрмесіне қамалғанын жазады. Бұлардың тұтқындалуы Сібір топырағындағы ноғай, қазаққа бірдей қайсы дей келіп, «Бұл кісін, тұтқын қылуының себебі де іске жарап, барлық халықтың пайдасын сөйлерлік, пайдалы қуатты кісі бара алмай, бәлки білімсіз, қорқақ кісілерден барса, көпшілік пайдасын, праволарын ада қыла алмай, жұрт ортасында күлкі, қор болып қалсын дегендік еді» деп патша шенеуніктерінің арам пиғылын әшкерелейді. Ахаңның мақалаларын оқу барысында сол кездегі қазақ сахарасының хал-ахуалын, саяси жағдайын айқын көруге болады. Сонымен бірге көктеп, бой көтеріп келе жатқан қазақ зиялыларының аяғына тұсау салып, байлап-матап ұстауға тырысқан орыс және қазақ атқамінерлерінің қарсы әрекеттері де айқындалды. Тіпті қазақ тілінде шығатын газетке редактор етіп орыс мырзаларын тағайындауға тырысушылық та болған екен. Оны Ахметтің «Қазақ тілінде шығатын игілікті газетіміз үшін Ильминский шәкірттерінің редактор болуы біз жеті миллион қазақ әулетіне қорлық болады» дегеннен көреміз. Газетке Мұхамеджан Тынышпаев секілді азаматтарды шақыруды көздеп, «егер газетке Андрей, Дмитрий, Иван, Алексей секілді редактор болса, онда бірде-бір мұсылман баласы оны оқымайды», – дейді. Ал қазақ бас көтерерлерінің, ел ішінде ғана батырсынып, сырт шыққанда жуасып, ел мұңын қорғауға жарамайтын жасықтығын, қала берді опасыздығын айтады. «Өзімізден басқа жұртқа қарасақ, көздері анық көреді, құлақтары тешік ешітеді, балалары мектептерде тәрбиеленіп өседі» – деп мұңаяды. Осы орайда ел ішінде білім көзін ашып, бүкіл халықты сауаттандыру үшін мектеп ұйымдастырғанын айтып өткенбіз. Сол үшін 1907 жылы халықты ұйымдастырып, мектеп үйін салдырған екен. Сол үйде Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов секілді халқымыздың біртума перзенттері де оқып, сауатын ашқан деген дерек те бар. Қазақ даласында мектептер жүйесін дамыту туралы 1914 жылы «Қазақ» газетінің 66-санындағы «Қазақ мектебі» деген мақаласында жеке-жеке ауылда болмаса да, орамы жақын бірнеше ауылға ортақ бастауыш метебін ашу туралы мәселе көтереді және ол мектептің бұрынғыдай үш жылдық емес, 5–7 жылдық болу керектігін жазады. Өйткені татар балалары 3 жылдық бастауыш мектепті бітірген соң медреседе оқиды, ал орыс балалары білімін екі класты реальное училище немесе гимназияда тереңдетеді. Осы екеуі де жоқ қазақ ауылдары үшін бастауыш мектептің ұзақ жылдарға айналуы керектігінің маңызын ашады. Әрине, бір мақалада Ахмет Жантелі баласының еңбегін толық көрсетіп, жазған мақалаларын тегіс талқылап шығу мүмкін емес. «Айқап» журналына шыққан «Күнелтуіміз турасында», «Ғұмар Қарашұлына жауап», «Қазақ халқының түпкілікті орналасуының жол-жобасы», «Көзімді ашу турасында» секілді көптеген мақалалары, «Қазақ» газетіне шыққан «Жер мұңы», «Дума маңында неге кісіміз жоқ» мақалалары жеке-жеке талдауды қажет етеді.

За годы сталинского террора в Северо-Казахстанской области было репрессировано 5635 граждан. Благодаря проведенной областным департаментом КНБ работе 5275 из них реабилити-ровано. Среди тех, кому возвращено доброе имя, члены так называемой контрреволюционной организации «Жат».

По архивным данным, ее предводителями считались члены «Алашорды» Билял Молдыбаев, расстрелянный по решению «тройки», и Жумагали Тлеулин, осужденный по ст. 58-2 к заключению в концентрационный лагерь на пять лет с заменой наказания ссылкой в Центральную Черноземную область. Его обвиняли в контрреволюционной деятельности, разработке политической платформы под названием «Табалдырык», участии в нелегальных националистических кружках «Алка», выразившемся в организации в Октябрьском районе повстанческой байско-мусульманской организации «Жат». Серьезность и обширность предъявленных ему обвинений делает странной мягкость наказания, что было совершенно не характерно для режима, сурово расправлявшегося даже с признаками инакомыслия. Материалы уголовного дела скупы на подробности. Появление «Жата» относится к 1924 году в аулах №11–18 Октябрьского района Петропавловского округа. Название объясняется следующим образом. На очередном собрании Ахмет Джанталин сказал (дословная цитата из архивного дела): «Нужно дать название этой контрреволюционной организации так, чтобы власть не смогла подозревать. Ведь при РИКе имеется латинизированный кружок «Жак», что означает «жана керей», вы назовите свою организацию «Жат» – новая революционная организа-ция. Кроме того, членам этой организации во время письменной связи не следует писать своих подлинных имен, а пусть договорятся: один себя назовет Карчигаем, другой Кобелеком и т. д. Еще желательно, чтобы вы не заводили никаких письменных документов». Сам Джанталин следствием к организации «Жат» не причислен – первая странность. Вторая: где мог набраться конспиративных навыков пожилой человек? Ахмет-ага родился в 1875 году в байской семье. С семилетнего возраста обучался у местного муллы арабской письменности. После окончания в Троицке медресе «Рассулия» трудовую деятельность начал с открытия школы в родном ауле №11. Нес в массы свет знаний, к чему, собственно, и призывали большевики – на словах, на деле же новой власти требовалось не просвещение, а, выражаясь современным языком, зомбирование подрастающего поколения. Не случайно при Советах учитель стал... скотоводом. В 1930-м у Джанталина конфискуется имущество якобы за нарушение контрольных цифр хлебозаготовки («мудро» же было предъявлять скотоводу требования как к землепашцу), в том же году он арестован, а 11 марта 1932-го – осужден на пять лет исправительной трудовой деятельности. Не исключено, что он, зная суровость режима, как пожилой, мудрый человек, и впрямь советовал знакомым не слишком афишировать свои мысли. Не вызывает сомнения, что потеря имущества отнюдь не могла привести его в восторг. Но «приклеивать» за умонастроение ярлык «врага»?!

Удивляться, впрочем, нечему – того требовала эпоха.

Жатовцы даже своей образованностью были опасны новой власти. И уж никак не могла она по-терпеть самое «страшное» их преступление – желание справедливого устройства общества. Верный себе режим не удовлетворился отчетом об очередной выявленной группе «заговорщиков», он сделал все возможное, чтоб даже память о них очернить: 29 декабря 1937 года в газете «Ленин туы» была опубликована клеветническая статья под заголовком «Нужно снять маски с двуличных хитрых алашордынцев». Но ложь не живет вечно. Члены организации «Жат» реабилитированы: любить свою родину, забо-титься о ее благе не преступление, а гражданская доблесть. Или, что еще выше, просто, человеческий, сыновний долг.

В годы голошекинского правления в степи в Октябрьском районе Петропавловского округа была организована подпольная организация «Жат», которую возглавили алашординцы Билял Молдыбаев и Жумагали Тлеулин. После расстрела Молдыбаева Тлеулин создал подпольные организации «Порог» и «Алка». Вконец затравленные местные жители охотно вступали в эти объединения. Султан Жангожин долгие годы хранил документацию организации «Жат». Состоятельные люди М.Рамазанов, Н.Жусипбеков оказывали существенную помощь подпольщикам. Члены группы «Жат» своей главной задачей считали установление социального равенства и борьбу с беспощадной политикой Центра. В 1924 году, лишившись даже коз и овец, особенно сильно пострадали жители аулов Жарлыкамыс, Шаукер, Туяк, Бисей, Тлеп, Жаркын, Карагай и еще десятков других сел Октябрьского района. В музее КНБ сохранился документ под грифом «Секретно», свидетельствующий о том, что по судебному делу об организации преступной группы «Жат» проходит девять человек. Поводом к возбуждению судебного дела явилась статья «Нужно сорвать маску с двуличных приспешников «Алашорды» в газете «Ленинское знамя». Слово «жат» с казахского переводится как «чужак». Возможно, члены этой организации конспирировались, подражая таким сокращениям, как РИК (райисполком). В любом случае, вопреки досужим разговорам о пассивности местного населения, даже в те страшные годы протест был, да еще какой, если до сих пор уроженцы Северного Казахстана помнят имена патриотов, входивших в группу «Жат».

Что же послужило фактором написания данной книги? …В безмятежную детскую душу 7 летней девочки вкралась тревога чего-то необъяснимого и трагического. Наш дом, всегда полный гостей, внезапно опустел. Помню, гостей, как всегда привлекали задушевные беседы отца, Жанталина Ахмета. Его глубокие знания шариата на арабском языке, который он переводил на доступный казахский язык, были неоценимы. Велись беседы о международном положении, событиях в родном краю и о многом другом. Молда-ага, так называли уважительно отца окружающие, приход которых резко сократился. Изо дня в день таяло число мужчин. В деревне были слышны надрывные слезы женщин. Затихли веселые детские голоса. Испуганные дети, повзрослев в миг, прятались в объятиях ревущих матерей. Меня охватил ужас, когда глубокой ночью, отец, как-будто прощаясь с жизненной драгоценностью, весь опечаленный и раздраженный сжигал огромную кипу своей рукописи, написанной арабской вязью. Горели печатные материалы, книги, письма друзей, журналы и газеты. Когда руки отца дошли до прекрасных фотокарточек, которые я всегда тщательно рассматривала как реликвии семьи, сильно заплакала. Среди них были снимки, где отец за кафедрой читал доклад, а рядом за большим массивным столом, покрытый зеленым сукном, сидели солидные люди в чиновничьих костюмах с золотыми эполетами. То было в Петербурге. Безжалостно с треском горели снимки отца с друзьями-алашовцами. Не зная значимости письменного материала, проявляя горечь к сгорающим фото, я закричала: «Отец, зачем ты так поступаешь?». На что он ответил: «Сейчас так надо, придет время, и ты узнаешь причину случившемуся». Чему понадобились многие десятилетия. Утром пришли милиционеры. В доме все перевернули, обыскали. Видимо ничего искомого не нашли, но отца арестовали. За неимением улик отец через год был освобожден. Вернулся изнеможденным, перенесший незаслуженные оскорбления, унижения, пытки. Думается, что освобождению минуя расстрел или длительный срок заключения, способствовали его грамотные доводы юриспруденции. Жестокой смертоносной смерчью катилась по стране волна репрессий, массовые аресты, безжалостный расстрел передовой интеллигенции – цвета нации. Бедствия семей: аресты и ссылки жен, разбросанные по стране бродячие дети, старики, которые не найдя пристанища, погибали от голода и холода. То были жестокие 37-е годы прошлого столетия. Отец, оценив обстановку в стране срочно ночью, оставив родные края, с семьей выехал в Сибирь, тайгу. …Независимая государственность Казахстана, его мировой авторитет дали почти через век возможность раскрыть сущность патриотического движения Алаш, членом которого был мой отец, Жанталин Амет. Из его выступлений на страницах журнала «Айкап», газет «Ульфат», «Уакыт», «Казак» и в других печатных изданиях выделяется яркий портрет патриота, болеющего душой за оскорбленную, угнетенную, исчезающую нацию. Народ был лишен гражданских прав на родной земле, согнан с родной земли – Отечества. Лишен прав на образование, выпуск собственных газет, журналов, книг и вероисповедания. Запрещалось строительство школ, медресе. Казахи сгонялись с родных мест в пески, где погибали от безводья, голода, эпидемий. Отец был против положений Столыпинской реформы, ущемляющих права казахов на землевладения на родной земле. Он был против необдуманного перехода казахов от веками сложившегося скотоводства к незнакомому земледелию. Нужен был по совету А.Жанталина постепенный переход от одного вида хозяйствования к другому. В годы коллективизации весь скот у казахов был отобран. Неприспособленный к земледелию, лишенный скота, казах погибал от голода. Предвидения А.Жанталина оправдались. Отец был мудр. Об этом написано мною в книге «Мудростью отца восхищаюсь» 2005 г. Мудр в широком диапазоне этого слова. Спокойный, выдержанный, умел давать обоснованные ответы на вопросы, прозорливое предвидение будущего, корректность даже с недоброжелателями. Умел рас - познать талант молодого человека, старался помочь ему в раскрытии способности. О роли Ахмета в достижении на научном олимпе с благодарностью вспоминает академик Е.А.Букетов. «Самое важное звено для расцвета нации – знание, наука. Образование – необходимый первостепенный фактор прогресса общества» - писал отец. Поэтому в своем ауле он первый построил школу, которую закончили видные представители Казахстана. Объезжая аулы, видя массовую безграмотность – отсюда раболепие и покорность народа к поработителям, сокрушался отец. Призывал строить школы, учить юношей и девушек, даже замужних. Эти благородные намерения отца оценивались безграмотным миром как переход к православной конфессии, где женщины учатся наравне с мужчинами. Но жизнь сегодня показала дальновидную прозорливость отца о ведущей роли образования в прогрессе общественно-политической жизни нашего общества.

Ученик Ахмета – Сейтенов Салгара со своей семьей у нас в гостях. 2004 год Отец, пройдя все препоны правовых перегибов, нацеленных на уничтожение целой нации, сумел выдержать потери друзей, гибель сыновей на фронтах ВОВ, унижения, оскорбления как «врага народа», алашординца. Патриот, боровшийся за независимость Родины, за процветание просвещения, благосостояние родного народа, как может быть врагом собственного народа? Абсурд!

Наша семья – одна из потомков Ахмета. 2011 год Недоброжелатели, видя его политическую непотопляемость, стреляли в него. Но он выжил. Видимо добрые помыслы отца помогли ему. Наш народ сегодня имеет современную спокойную жизнь на родной земле, достаток, широкую возможность общения с другими странами. Расширяется кругозор у подрастающего поколения за счет обучения в лучших ВУЗах мира. Народ имеет в наличии все атрибуты жизни. Вот за что боролись и отдали жизнь алашовцы! Наша страна всего этого достигла благодаря патриотизму батыров, алашского движения, трудовой доблести народа и дальновидной мудрости руководства страны. Мы это не должны забывать! Смыслом всей моей жизни является исполнение долга дочери перед памятью отца, патриота-просветителя, путем освещения работ и высокой оценки его вклада в историческом достижении Казахстана.

У нас всегда было людно. Приезжали послушать отца. Он много читал, говорил вдохновенно, красноречиво, целенаправленно. Приводил в пример высказывания классиков разных стран, делал точные переводы на казахский язык. Дома было много книг. Вопросы географии, астрономии, истории, религии разных конфессий он знал глубоко. Помню, приехали на каникулы мои братья-студенты: Ануар из Ленинграда, Талгат, Мырзагазы, Салгара, Керей из Алма-Аты и Ташкента. Сидим, чай пьем.

Автор данной книги в детстве В разговоре о политических событиях того времени, а они были уже напряженными, отец задает вопрос студенчеству: где пролив Босфор, Абиссиния и каково их стратегическое значение? Все замолкли. Отец задал еще несколько наводящих вопросов. Потом он подошел к политической карте мира, показал эти страны и дал ответ на свои вопросы. За пробелы в знаниях он не упрекал. Знал, что со временем это восполнится, ведь это еще учащаяся молодежь. Целыми кипами получал газету “Социалистик Казахстан” из Алма-Аты, т.к. в России ни редакции, ни типографии на казахском языке не было. Большой чемодан был забит фотоснимками. Они были ясными, качественными. Даже нефотогеничные субъекты выглядели на них очень красиво. Мне очень нравились большие и впечатляющие снимки, снятые в Петербурге, Уфе, Казани, Троицке, Оренбурге. На одном из них, в зале заседании в президиуме, за большим, богато застеленным столе сидели грозные люди, (так мне казалось) в мундирах с золотыми эполетами. Я вглядывалась в их лица, и так хотелось их увидеть в жизни. На стенах зала висели массивные портреты царей. Был снимок, где за кафедрой выступал отец. Его волновали судьба нашего государства, безграмотность, бесправность казахов, раболепие перед имущими и Империей. В целом колониальное существо нашей страны. На других снимках отец был в кругу друзей, одетых элегантно, модно, по-европейски. Был снимок, где отец был заснят с просвещенным Хасен Хальфе из Казани. Отец с ним очень подружился и привез в свою школу учительствовать. В довоенные годы летом на каникулы приезжали старшие братья, сестра Зуркен с дочкой Соней. С их приездом дом наполнялся песней, играми, интересными рассказами. Утром занимались гимнастикой, купались в озере. Братья проявляли большую заботу о семье, хозяйстве. Заготовка сена, дров, картофеля, муки и т.д. входило в их обязанность. Зимой посему мы жили припеваючи. В часы досуга отец делал экскурс в знания братьев. Дома мы все говорили на родном языке. Отца интересовали личностные вопросы детей, на что он давал добрые, мудрые советы. Сыновья были уже взрослые, отец очень хотел, чтобы они в жизни не ошиблись и были бы счастливы.

Отец радовался успехам сыновей в учебе, их взрослению, делился мыслями на будущее. Но такое счастье было почти мгновенным. Не смогли братья и сестра Зуркен с дочкой приехать на лето 1941 года. Началось война – Вторая мировая. Отец сразу сказал, что война скосит всю молодежь нашего рода и всей страны. Так и оно получилась. Всех братьев забрали со студенческой скамьи на фронт. От Ануара последнее письмо было с Украины. Он зенитчик, писал, что форсирует Днепр. А Мырзагазы – артиллерист в последнем письме писал, что на подступах Москвы отражают врага. В ледяных водах Ладожского озера Салгара пробирается к блокированному Ленинграду. Байматан был в конной армии. Бедный даже не успел письмо написать, погиб в Предкавказье. Потом пошли похоронки одна за другой с трафаретной текстовкой: “Погиб героически, погребен в братской могиле там-то, там-то!”… У отца был уже нервный срыв. Получив похоронку от Мырзагазы, а он был его любимчиком, отец, прежде сдержанный, бился головой об стену, обтекал кровью, плакал, кричал. Видимо, хотел уйти из жизни. Но сельчане, знакомые, (родных рядом не было) утешали. Это был добрый ответ на его внимания к тем, кто тоже пережил подобное. По вечерам, когда приходила почта, в деревне стояла жуть. Каждый день почта приносила страшную весть о гибели родного человека. Все четыре года войны вся деревня была в причитаниях, криках, слезах. Не дай, бог, быть очевидцем такого кошмара! А каково было все это видеть неокрепшей детской душе.

1. Ахмет Жанталин. О проблемах существования, просвещения казахского народа и рациональных путях положительного их решения: 1. Газета «Ульфат» № 22, 26, 29, 30, 33 1906 г. 1. Газета «Уақыт» № 2, 104, 126, 192 1907 г. 2. Журнал «Айкап» № 5, 7, 9, 10, 12 – 1912 г. № 8, 9, 17 – 1913 г. 3. Газета «Қазақ» № 48, 66, 99 – 1914 г. № 108, 131 – 1915 г. 2. Койгельдиев М.К. «Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920-1940х годов». Алматы, 2009 г. 3. Койгельдиев М.К. «Азаттық үшін алысқандар». Алматы, 2011 ж. 4. Жанталина А.А. «Мудростью отца восхищаюсь». Алматы, Тамыр, 2005 г. 5. Жанталина А.А. «Ахмет Жанталин – пример служения своему народу» (Материалы международной научно- практической конференции). Алматы, 2011 г. 6. Кайролла Муканов. «Друзья и товарищи. Аблай Рамазанов и Ахмет Жанталин». Алматы, «Жибек жолы», 2005 г. 7. Кайролла Муканов. «Возвращенные имена». Петропавловск, 2008 г. 8. А.Ысқақ. «Өткен күнде белгі бар». Газета «Ленин туы», 20 шілде 1993 ж. 9. Р.Елеукина, В.Мерцалов «Любовь к Отечеству» и «Лагерная пыль». Газета «Казахстанская правда»,31 мая 2005 г. 10. Жанталина А.- «Тегисов Талгат Ахметович» – 2009 г. 11. Жанталина А. – «Времена. События. Ахмет Жанталин. 2014 г. Выражаю искренную признательность авторам статей и науных трудов, высоко оценивщих широкогранный вклад отца в историю независимого Казахстан. Благодарю дочь Гульнар – педагога гимназии им. Аль Фараби, внука Санжара – дизайнера за активное участие в подготовке и издании данной книги.