«Қазақ әдебиетінің Майлин бастаған тенденциясы біраз жылдар ізі суып, тосаңсып қалған сияқты еді. Алпысыншы жылдардың бас кезінде әдебиетке келген... жастар сол ізді қайта жаңғыртқандай болды», – дей келіп, Тахауи Ахтанов әлгі әлеуетті таланттар шоғыры қатарында Ақан Нұрмановтың да есімін атап айтып еді. Кейін бұлар «ескі мен жаңаның аралығына көпір боларлықтай» өзгеше арна тартты, соны сүрлеу салды, биязы деп әкелді. Өмірден ерте өткен А.Нұрманов сондай дара қолтаңбасы, өз стилі бар жазушы болатын. Мұны ұсынылып отырған романынан анық танисыздар.

Ақан Нұрманов тұйық жан еді, бөтенмен көп ісі жоқ, өзінен өзі. Одаққа келіп, жұмысын тындырып, үйіне қайтып бара жататын. Ертеңіне және көресің, сол баяғы қалалы, өзімен өзі, Жулдыз» жорналына кіреді де, жұмыс орнына өтіп, бір бұрышта қызметін тындырып, кешкісін үйіне қарай кетті бара жатады. Кейде достары Қалихан, Әкім, Сәкен, Бек, Сайын, Рамазандар арасынан көріп қалатын едік. Өткен ғасырдың алпысыншы жылдарының аяғына қарай осы Ақан Нурмановтардың тобы әдебиетке де көп үлес қосты, тың жаңалықтар әкелді, қазақ прозасының көкжиегін кеңітті десек, артық айтқандық болмайды. 1933 жылы дүниеге келген Ақан шығармаларын қазақ және орыс тілдерінде қатар жаңа әдебиет есігін ашқан. Ол Қазақтың мемлекеттік униеерситетінің филология факультетін бітірген. 1957— 1964 жылдары аудандық, облыстық, республикалық газеттерде, 1964—1968 жылдары «Жұлдыз» жорналында бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарды. «Арайлы таң, «Аққу жұлдызы» сияқты ауыл адамдарының өмірінен жазылған хикаяттары мен «Құланның ажалы» атты романы бар. «Құланның ажалы» — тарихи тақырыпқа жазылған шығарма Бас қаһарманы Құлан - Кейкі өмірде болған кейіпкер, кешегі азамат соғысы жылдары Аманкелді батырдың бір сардары — мыңбасы болған сарбаз, Аманкелді мен Кейкі аты Торғай өңірінде қатар аталады, Аманкелді — көз мерген, Кейкіні — қыл, мерген дейді жұрт. Әдетте, Кейкі — Құланның көздегені қате кетпеген мерген. Ақанның шыгармасында Құла бейнесі адасқан кейіпкер ретінде сомдалады, бұл жағынан оның тағдыры Шолоховтың «Тынық Донндағы» Григорий Мелехот образына ұқсас. Кейкі — Кұлан жаңа үкімет – Кеңесті мойындамаған батыр. Өйткені ол оқымаса да жүрегі таза қазақ-тын. Автор осы линияны сонау қызыл империяның қылышынан қаны тамып тұрған кезде-ақ мұрат етіп, алып шыққан. Бұл сол кез өлшемімен санағанда жаңалық еді. «Құланның ажалы осындай жаңашылдығымен де құнды. Жаңа заманның пиғылын ол таныған-ды. Қазір бұл мінез ұнағанмен, ол кезде мұндай мінез ешкімге де жақпайтын. Жазушы шеберлігі осы тұста анық көрінеді. Ақан – шын мәнінде жаңашыл стилист жазушы-тұғын. Ол психологиялық тұрғыдағы әр нәрсеге терең бойлайтын, кемел ойлы жазушы еді ғой, осындай биік шеберлікке ол өзінің зор ізденістерімен, тынымсыз еңбегімен жеткен қаламгер болатын. «Құланның ажалы», сөз жоқ, жазушының зор табысы, оқушысымен жаңадан және табысып отырған роман ғұмыры ұзақ болсын деп тілелік. Жаңа басылымға – ақ жол!

Қоғабай СӘРСЕКЕЕВ

Сол сәт өзен бойын қаумалаған қалың тоғай іші айдаһар жорғалап өткендей изең-изең ете қалды да, жас тал жапырағы біраз бұлаңдап тұрып басылды. Өткел басы тағы тыншыды. Өткел деген дабырайған аты болмаса, мұның өзі ұзынша ғана жүлге. Сол жүлге сарғайып піскен жалпақ қоғаны жарып өтіп, арғы бетте сатырлаған нардай қамысқа сіңіп кетеді. Ерте көктемде тасқын су көл-көсір боп жер-дүниені алып кеткен кезде сонау Батпаққарадан арғы-бергі елдің жайлауға шығар жалғыз жол сорабы осы. Су қайтқалы қашан. Енді келесі жылға шейін бұл өткелдің ешкімге керегі де жоқ. Түйетайлы жарқабақтан түсіп, жағалаудағы тал арасымен бұралаңдап өтетін соқпақ жолдағы қазақы арба доңғалағының ізі де көмескіленіпті, өткел суы тартылып, сарғыш саздағы көктемде түскен мал тұяғыныңтаңбасыдашоқыр-шоқыр бопайқындалған.

Айлар, апталар бойы адам иісі білінбейтін елсіз- күнсіз жер. Қиялай түскен күннің жарқын сәулесі ашық айдындағы су бетін қорытқан күмістей жарқыратады. Қиғаш қанатын жайып өткел басын айналған кезқұйрық тұрымтай құйылып келіп, нар қамыстың қоңырайған күлтілдек басын жасқап өтті де, қайқаң етіп қайта көтерілді. Өзен бойын қағып, көзден ғайып болды. Аздан соң тұтасқан қоғажай арасынан темірқанат балапандарын ерткен қоңыр ала қалқып шыға келді. Мойнын қылқың-қылқың еткізіп бір орнында шырқ айналды да, ақырын ғана қырқ ете қалды. Сол-ақ екен, қара ала мойын қоңыр балапандар құйрықтары шоштаңдап, балдыр мен шылау арасына сүңгіп жем іздей бастады. Ат дүбірі жақындай түсті. Шошынған қоңыр ала қырқылдап шырқ айналып, балапандарын жинап алды да, айыл қоға арасына сыза жөнелді. Бұлт-бұлт сүңгіп айдын ортасында емін-еркін жүрген кегер үйрек пен қос қара қасқалдақ та жоқ болды. Жел беттегі отау- отау боп өскен тал үстінен әуелі біреудің сұр далбай киген басы қылтиды. Басы сарғыш жапырақты ағаш күмбездерінің үстінде қалқып келе жатқан тәрізді. Содан соң ат құлағы мен иығынан аса мылтықтың аузы шошайған кеуде байқалды. Міне, енді тоғай арасымен ирелеңдеген көрбілте соқпақтан боз атты жолаушының өзі де шыға келді. Асықпай аяңдатып келеді, қосарына алған қоржын артқан торы аты бар. Құлан өткелден әудем жердегі ашық алаңқайға келіп, дік етіп атынан түсті. Қосарындағы торының шылбырын боздың мойнына шалып байлады да, өз атының тізгінін бос тастай берді. Торы суға қарай өңмеңдеп тартқыласа да боз тырп етер емес. Иесі әуелі жалбайын шешіп, тізесіне қағып-қағып, тал бұтағына іле салды. Содан соң асықпай-саспай кавалеристік шолақ карабинді иығынан алып, құранды ердің қасына қыстырды. Кіселі белбеуін ағытып, түйе жүн шекпенін шешіп, шөпке қақты. Әуелі боздың, содан кейін торының айылын босатып ауыздығын алды да, саптама етігі шоқалақта күрпілдеп, екі атты су басына қарай жетеледі. Торытүйетайлы жағалаумен ентелеп, ілгері ұмтыла түседі, жолаушы оны жасқап қойды, боз ат адымын иесінің жүрісімен өлшеп, сабырлы келе жатыр. Өткелге түсер сүрлеу жолда борбас сазға батқан ескі із ғана бар. Құлан оның көктемде өзен тасығанда су аяғын айналған көштің ізі екенін біледі. Су жағасындағы шым тіпті тың екен, шөбі киіздей ұйысып жатыр. Иесі солға қағылып, аттарға жол берді. Суға түсіп, мөлдіріне енді мойнын соза берген боз кенет басын жұлып алып, өзен бойынан ескен желге тұмсығын төседі. Құлағын тігіп, ақырын ғана оқыранды. Өзі де шөліркегендей түбіндегі сары балшығы көрінген суға қарап тамсанған жолаушы селт ете түсіп, жоғарғы жақтағы талдарға жалт қарады. Бос қолы көз ілеспес жылдамдықпен ер басындағы винтовканы шап берді. Торы суға мойнын созып, өліп-өшіп барады. Бірақ Құлан да, боз да мойындарын солға бұрған күйі қатып қалыпты. Қазір Құланның осы тұрысы қатерді сезген дала тағысын көзге елестеткендей. Кішкене шегір көзінің қарашығы көк сүңгінің ұшындай өткірленіп алған, еті қашқан жақ сүйегі шодырайып, ұрт еті бұлт- бұлт ойнайды, бар бет терісі көзінің айналасына жиналғандай қатпар-қатпар. Әр жерге бір-бір талдан өскен шанжау-шанжау сарғыш сақал-мұрты тікірейіп, таңқылау танауы шедірейіп кетті. Мұрнына бір жат иіс келді. Жыланның иісі сияқты күлімсі, сасық иіс. Оқ пен оттың, қанды майдан қырғынның ортасында болмаса, даланың тісті, тырнақты аңымен алыса жүргенде, әйтпесе тас қараңғы түн, тағы боранда дір етпеген Құланның жүрегі осы арада бұлқынып қоя берді. Бәрінен қорқыныштысы белгісіздік еді. Осы өткел басында өзін аңдыған бір пәле барын Құланның іші сезе қойды. Бірақ бойы көрініп, қарасын танытпаған бұл пәле ертегіде айтылатын жын-перідей. Қай жаққа айналса да ту сыртынан бас салатын сияқты. Құланның бойы сәл мұздап, арқасы шымырлады, винтовканы жұлып алып, затворын сарт еткізіп жауып, шүріппеге саусағын салған күйі көлденең ұстап, тағы тың тыңдады. Күбірлеп ішінен аруақты атасына бата қылды. Әуелдегі ойы аждаһа, әбжыланға ойысты. Бала жасынан бері сондай пәлекеттер туралы ертегі- аңыздар құлағына сіңісті болған. «Бәлен батыр бәлен жерде айдаһар өлтіріпті» деген тәрізді әңгімелерді кейбір діндар кәрілер көзімен көргендей етіп айтатын. Ерте бір кездерде аждаһа сонау ¥лытау жағында да бар екен деген сөз тарап жүрді. Онда албырт жас аңшы Құлан: «Әй, маған бір кездесіп, өлтіріп, терісін алсам, батыр атағым жер жарар еді-ау» деп арман қылып та жүрді. Аттанбақшы да болған. Бірақ жан адам бұған дәл бәлен жерде деп тап басып айта алмаған. «Ол да жылан текті пәлекет қой, жаңағы иісіне қарағанда, сол болмаса игі еді» деген ой жалт етті Құлан көңілінде. «Ендеше, неге келіп бас салмайды мұны? Әлде қолайлы бір сәтті күтіп, аңдып жатыр ма? Лебімен тартады дегені қайда жұрттың?» Ол селт етпей тың тыңдап біраз тұрды. Бірақ еміс-еміс желмен шалқып жеткен сол жат иістен басқа сезікті еш нәрсе аңғарылмады. Өткел басы тып- тыныш. Қоғажай арасынан үйрек қырқылдап, анда- санда айдында балық шолп ете түседі. Енді бір сәтте ол өзіне-өзі ыза болды. Таудан-тастан жүрегі қайтпаған әйгілі Құлан емес пе еді. Қайдағы бір қаңсық иістен шошынып сонша қара басқаны несі?! Қасқыр тартқан мал, не өлген аңның иісі шығар. Бірақ сонда да кеуде сүйегі дүрс-дүрс ұрып, құлағын тұндырған жүрек лүпілі әлдебір жаманшылық, пәле барлығын сездіріп тұрғандай. Енді ол не болса да артын күтуге бекінді. Әуелі екі атты суға қандырып алу керек. Қашса да, қуса да атының тың болғаны абзал. Өзеннің жоғарғы жағындағы қалың тал шоғырынан көз айырмаған күйі ол артымен шегіншектеп, еңкейе боздың тамағының астынан өтті де, екі аттың ортасында тұрып, бойын жазды. ЕІе пәле шабуылдаса да ат оққағар болады. Сұқ саусағы шүріппеде, ат жалынан аса жел бетке көз салып қойып, «моһ, моһ! Іш, іш, іш» деп ақырын ысқырды. Иесінің осы белгісімен боз шылбырды созып, тұныққа ұмтылды да, мөлдір суды сүзіп іше бастады, мойнын иіп, саптаяқтай төменгі ернінен судытамшылата, оқта-текте басын көтеріп, пышақпен жонғандай жұп-жұмыр құлағын қайшылап сәлтұрды. Ал торы мәстек тізгін босасымен-ақ өле жығылып, ілгері ұмтылды да, лай-мылайына қарамастан, суды қорқ-қорқ сіміре бастады. Қарны қампайғанда ғана басын көтеріп, енді шылбырды шіреп, жиектегі қара қоға мен қурай басын шалып қалуға тырысты. Екі ат та суға қанғаннан кейін, Құлан тізгінін тартты, жағалаудағы шалшықты қорсылдатып екі ат кейін бұрылды. Шыға бере өңез торы Құланды қабырғасымен соғып, жығып кете жаздады. «Ой, атаңа нәлет, иттің малы!» деп балағаттап жіберді Құлан. Осы торыны «мінгізгенім» деп, алдына көлденең тартқан иесі есіне түсті. Қабырға өзенінің бойындағы Шығайбайдың бірі еді, қорыққанынан берген рас, бұл ештеме дәметкен жоқ, бірақ анау жік-жапар болып тұрғасын, әуелде сырт тұрқы түзулеу болғанға мініске келе ме деп үміттеніп, жетектеп кете берген, тұқымсыз мал екенін, байдың пәледен құтылайын, басымнан садақа деп тарта салғанын енді білді. Осы бір болмашы оқиға көңілін аз уақыт қатерден сейілтіп, бөліп кетті де, содан соң әлгіндегі қауіп күткен сезім тағы бойын жайлап алды. Жел бетке сергек құлақ түріп, аттарын жетектеп, шешінген жеріне келді де, тізгінді тастай салды, боз сол орнында төрт аяғынан тастабандап шегелеп қойғандай құлақ қақпай тұрып қалды, торы шыбжыңдап құйрығымен сона, шыбын қағып, тал жапырағына, шағыр күлтесіне тұмсығын созып, қосақтаған шылбырды шіреп тартқыласа да селт етер емес. Құлан шоқ талдың көлеңкесіне жайлап отырып, винтовкасын жанына қойды да, саптама етігін шешті, мәсісінің жиырылған қонышын тартып, артық киімінен жеңілденген соң, мылтығын оң қолына іле, сып етіп орнынан тұрды. Винтовканы қыл мойнынан қыса ұстап, тағы да жел бетке құлақ түрді. Түк бөтен дыбыс жоқ. Боз да манағыдай құлағын тікпейді. Аз тұрғаннан кейін, Құлан бұқпалап түйетайлы жарқабаққа қарай еңкеңдей жөнелді. Сәлден соң ол түк сыбдырсыз тал арасына сіңіп жоқ болды. Өткел басы тағы тына қалды. Біраздан кейін қоғажай арасынан үйірін ерткен қоңыр ала тағы жүзіп шықты. «Түк қауіп жоқ» дегендей ақырын ғана мейірлене қырқылдап қояды. Соған еркінсіген қара қанат балапандар құйрықтары шоштаңдап, балдыр мен шылаудың нәзік желектерін толқытып, жем іздеп суға сүңги бастады. Құлан түйетайлы жарқабақтың ойпаңымен баспалап, өзеннің жоғарғы жағына өрлеп келеді. Не пәле болса да өзі барып тиіспек. Әккі аңшы қақ маңдайдан барса, күтіп жатқан жауы не қапияда бас салып, не тайып отыратынын ол біледі. Сондықтан бір бүйірлеп, аңдаусыз жағынан баруды жөн көрді. Бағанағы бір сәтке бойын билеп алған үрку сезімінен енді арылды, бұдан он шақты жылдар бұрынғы аң аулап жүргенде дала тағысын андығандағы қызулық бар көңілінде. Бүгін ұзақ жол жүріп, атсоқты болғанын да ұмытты қазір. Өткір көзі жапырақтың жыбыр еткеніне дейін шалып, құлағы шөп арасымен тышқанның жорғалағанын да еститін халде. Қозғалысы да қамыс басын сыбдыр еткізбейтін жолбарыстың жүрісіндей, табанымен сырғи басып, ұрланып келеді. Межелі жеріне жеткенше неше бір шоқ тал, тобылғы, шағыр бұталардың арасымен өтті, бір қу бұтақ аяғының астыңда сытыр етіп сынған жоқ. Ол тасыған, су жырған жүлгемен жоғары өрлеп келді де, оңға бұрылып, тағы да қалың тал арасына сүңгіді. Шыққан иіске қарағанда, бұққан жауы алыста емес және де суға таяу жатқан болуы керек. Өзенге жақындаған сайын, Құланның жүрісі тіпті сыбыссыздана түсті. Тал басына қонып, жас бұтақта әткеншек тепкен шымшық торғайлар ол дәл қасына келіп, қалыңнан шыға келгенде ғана үркіп ұшады. Құлан бір шоқ талдың түбіне бой тасалап, дем тарпы. Шылау мен балдыр иісі бар леп келді танауына, соған қарағанда, су тіпті жақын екені аңғарылады. Талдың ар жағы ашық алаңқай екен. Дәл жағалықта құмға өскен бір түп бұта. Бұта ар жағынан бұлдыр-бұлдыр бір нәрсенің көлеңкесі көзге шалынатын тәрізді. Құлан мылтығын ыңғайлап жата қалды. Еңбектеп солға қарай қозғалып еді, жаңағы сүлдер қараң етіп көтеріліп, қайта бұға қалған сияқты көрінді. Құлан ыстық құмды бауырымен сызып, бұтаға жақындады. Енді анық байқады, тал астынан біреудің күс-күс, қап-қара өкшесі шығып жатыр екен. Сол сәт бағанағы көңірсіген күлімсі иіс те бұрқ етіп өкпесін қауып алды. Жоқ, әуелде Құлан өз көзіне сенбегендей болды. Жанарым бұлдырады ма деп, көзін уқалап қайта қарады. Осынау құла түз, йен далада адамзаттың пайда болуы оған қайран қаларлық жай көрінді. Бір сөт әлгі өкшені тасқын су шайған тал түбірі ме деп ойлап еді. Тек бұтаның тасасынан адам сүлдері аңғарылып, әлдебіреудің тұлғасы қараңдап, басы қылқыңдап біраз тұрып, содан соң ербең етіп қайта жоқ болғанда барып, мұның адам екендігіне күмәні қалмады. Сол-ақ екен, көңіліндегі беймәлім үрей де жел үрген тұмандай сейіліп жүре берді. «Құдауанда, бұлкім болды екен? Әлде менің ізімді бағып жүрген жансыз ба? Әттең дүние, қартайғаным- ау бұл. Әйтпесе, осы күнге дейін тіміскілеп, соңымнан қалмай жүрген тыңшыны байқамаспын ба? Апырмай, осынша ақ көз боп мені қалайша қара басты?! Боз атым болмаса, аңдаусызда тарпа бас салғандай екен. Аруақ жебеп, Құдай сақтаған-ау... Қой, олай болмас. Жүгірген аң, ұшқан құсы көзден таса қалмайтын жапан түз, жалпақ даладан ондай жансызды мен қалай байқамаймын? Әлде осы арадан өтерімді біліп, күні бұрын жолымды тосты ма екен? Бірақ ғажайыптан болжайтын көріпкелі бар біреу болмаса, мен жүрер жол, жортар жөн-жосығымды тірі пендеге сездірмеп едім ғой. Жаббар ием, енді кім болды екен бұл? Әлде ұры-қары ма? Ондай сұм болса, жаяу жүрмесе керек еді. Солай-ақ шығар, менің қарамды көргесін, атын бір жерге бекітіп, оңай олжа қыла қояйын деп аңдып жатқан ғой. Бірақ қанша зымыстан болсаң да, сен Құланнан айлаңды асыра алмассың. Құлан ондай өткелектің талайын өткен. Бәтшағар, сені шошаңдатпай, тап осы жерде аяғыңды көктен келтірейін бе?». Бұл адамның тегіннен-тегін жасырынып жатпағанын Құлан әбден сезді, бірақ өзіне түк зияны тимеген жан иесіне қару жұмсауға қолы бармады. Ол мылтығына сүйеніп кеудесін көтерді де, бір тізелеп отырып, тынысын кеңірек алып, ентігін басты. Бұтаға бой тасалаған адамның бар зейіні өткел басына ауған сияқты, әлсін-әлі қылқындап солай қарай мойнын созып, тың тыңдайды да, қайта бұға қалады. Өзінің бір ажалдан қалғанын, ұсынғаны мүлт кетпейтін Құланның қарауылына іліккенін ол тіпті сезбейтін тәрізді. «Е, бұл мені ана жақта көлеңкеде қаннен-қаперсіз жатыр деп ойлаған екен ғой. Әбден ұйықтасын, сосын жәукемдейін дейді-ау, шамасы. Дәл желкесіне төніп тұрғанымды қайдан білсін. Зәреңді бір алайын!» — Осы бір ой және өзінің осы араға сыбыссыз жеткен өнері Құланды біртүрлі көңілдендіріп жіберді. Енді олтүк сасқан жоқ.

Оқыста ащы шыққан Құланның айқайы иесіз өткел басын күңірентіп жіберді. Бар дала жаңғырып, өзге дыбыстың бәрі тына қалғандай. Иесінің дауысын таныған боз ат оқыранып үн берді. Әлгінде ғана көтеріле берген талдың ар жағындағы адам жанталасқандай жалп етіп құлай кетті.

Көңілінен күдік айықпаған Құлан, оқыс жағдай болса, тартып жіберуге мылтығын оңтайлап, орнынан сәл көтерілді. Бірақ анау адам жерге сіңіп кеткендей түк дыбыс берген жоқ. Дауыс шыққан кезде жыланша жиырылып, аяғын да тартып ала қойды.

Тал арасынан созалаңдап біреу көтеріле берді де, мылтықтың үңірейген аузын көзі шалысымен жалп ете түсті.

Құланның еңді ызасы келді. Ашулы үн тағы да өзен бойын жаңғырықтырып, алысқа кетті. Бірақ еш қимыл білінбеді. «Бұл иттің қорыққаннан жүрегі жарылып кеткен жоқ па өзі» деген оймен атып тұрып, өзі бой тасалаған шоқ тал сыртынан шыға берген Құлан аяғын тартып ала қойды. «Бұл неме жалғыз қара емес шығар. Осындай құла түзге неғып соқа басы келе қойды дейсің. Басқа бір жерде серігі бой жасырып, нысанаға алып тұрмасын!» деген ой оның төбе құйқасын шымырлатыи жіберді. Тағы да құлақ қақпай қатып тұрып тың тыңдады. Бірауық желге де танауын төсеп дем тартты. Бірақ өзендегі қырқылдап, қаңқылдаған қаз, үйрек, бебеу қаққан қызғыш пен тауқұдірет дабысынан өзге үн естілмейді. Тал арасында ара ызың қағады. Манағы күлімсі иістен бөтен иіс те сезіле қойған жоқ. Тек сол сасық иіс әлгі әзірден берітіпті бұрқырап, қолқаны қапқандай. «Әй, не де болса, нартәуекел! Құдай өзі берген жанын өзі алар. Көрінген қарадан үріккендей, Құлан, сені не Құдай ұрды!» — Осылайша өзін-өзі қайраған Құлан ілгері ұмтылды. Қиыршық құмды бұрқырата көктей өтіп, жаңағы жанды қара көрінген талды айналды. Еңкеңдеп мылтығын кезеп келеді, бұған қару оқталған қандай епті жау болса да, өзінен бұрын ата алмасына шәгі жоқ. Шоқ талды шапшаң айналып өтуі мұң екен, дәл аяғының астында қол-аяғын бауырына алып, бүрісіп жатқан біреуге тап болды. Тіпті басып кетуге шақ қалыпты. Жалба-жұлба біреу, мойны ішіне кетіп, мүйізденген күс-күс өкшесі қап-қара боп жылтырап төрттағандап жатыр. Құланның дыбысын естіп, шомыт қара шапанның оң иығынан жалғыз көз жылт етті де, інге кірген тышқандай жоқ болды, томпайған құйрығы да сола түскендей, бөксесі дір етті. Жердің тесігі болса, кіріп кетердей. Анадай жерде су жағасында дорба, кәдімгі қайыршы дорбасы, ұрты дүрдиген көн шоқай жатыр. Құлан дәл үстіне төніп келгенше, әлгі адам жаңағыдан өзге тырс еткен тіршілік белгісін берген жоқ. Жер ортасына келген өмір жасында Құлан мұндай оқиғаға кездесемін деп әсте ойламаған еді. Не істерін білмей, сәл аңырып тұрды да, әлгі адамды мылтығының ұшымен құйрығынан түртгі.

Үні де бұл жолы жұмсағырақ шықты. Анау көзінің астымен бұған тағы да жалт етті де, созылып барып, сиыршылап орнынан көтерілді, үрей ойнаған шүңірек көзін бір сәт те мылтықтан айырған жоқ, тұра салысымен ербитіп қолын да көтере берді. Құлан енді оның бас-аяғына бажайлап көз жүгіртті. Үстінде шүберегі оңып, әбден тозуға айналған қазақы қолпылдаған шапан-шалбар болмаса, бет-аузын салтақтаған бурыл ма, сары ма жүн жауып кеткен бұл адамды жабайы жан дерліктей екен. Өзі нешеме жыл аң аулағанда сайда санын, құмда ізін көрмесе де, кісікиік деген мақұлық болады дегенді Құлан естуші еді. «Бәтшағар, сол бәдендес екен» деп ойлады мерген әлгінің сұрына таңырқай қарап. Дала қауындай боп ескен жирен сары сақал-мұрт арасынан имектеу келген құс тұмсығы жылтырайды. Сарғыштау келген салам шаш та құмға шыланып, тарам-тарам термен мандайына жабысып қалыпты. Сауыс-сауыс жеңнен, қызыл асығынан шығып тұрған қожалақ-қожалақ қол да дір-дір етеді. Саусақтары қарғаның тұяғындай. Осыларды шола келіп, Құланның жанары әлгі адамның көзіне түсіп кеткенде, еріксіз мылтығын оңтайлап ала қойғанын өзі де аңғармады. Шыңырау құдықтың суындай шеке сүйектің түбіне батып кеткен осы көзде әлгінде ғана бір мүләйімсіген, тіпті жалынып- жалбарынғандай үрей сезіліп ұялап тұрған секілді еді. Енді қараса, сол көз шағар жыландай уытты зәр жиып, ішіп-жеп тесіп барады екен. Бірақ ә дегенше болған жоқ, әлгі көз тағы кілбиіп мүләйімси қалды, қазір Құланның алдында қол көтеріп тұрған пенденің бар бет-бәдені, бой-тұлғасында айдауға да, байлауға да көнген бейшара жанның сипаты аңғарылады. Құлан әлгі көзқарастан секем алып, аз-кем үркіп қалды. «Осы жау-ау, жау болғанда, қайыршы киімін киіп, менің ізімді баққан тыңшы ғой, өзін атып тастап кете берсем, мұны кім іздейді? Тыңшы болса, қарусыз жүре ме? Ә, зәлім!». — Мергеннің ызасы бұрқ ете түсті. Құлан қайыршының сыртын айналып өтіп, бой-басын сол қолымен сығымдап сипалап көрді. Бұрқыраған көңірсік иіс жүрегін айнытып барады. Оның тер мен темекі, тағы неше түрлі бәленің араласқан иісі екенін Құлан енді ғана білді, тыжырына танауын шүйіріп, қайыршының қойын-қолтығын түгел тінтті, бірақ ештеңе таппағасын, аңырып қалды. Енді тағы айналып бұл адамның қарсы алдына келді.

Құланның сілеусіннің көзіндей өткір көзі қайыршының көзіне қадалып, әр қимылын қалт еткізбей бағып тұр. Бірақ анау басын шайқады, жанарында үрей ойнап:

әлде орыс па, кім де болса, тегін жүрген жоқ, бәсе- ау!» деп түйіп қойды Құлан.

Құлан анадай жерде жатқан дорбаға барып теуіп қалды. Дорба былқ етіп жай аударылып түсті, ішінен қатқан бауырсақ, күлді-көмеш таба нан, қойдың қап- қара қатқан құрты мен мәйек салып қайнатқан сары ірімшік сау етіп құмға төгілді. Қоржын дорба түбіне қолын сұғып жіберіп, әрлі-берлі жүгіртіп еді, көйлек- ыштан ба әлдене шүберектер былқ-былқ етті, содан өзге саусағына ештеңе білінбеді. Әлде де көңілін сезік жайлаған Құлан, «бір қазақ садақа қылған болуы керек» деп өзі топшылаған, қонышын тізеден кесіп қысқартқан саптама етікті де сілкіп-сілкіп қалды, қонышына тыққан тапанша, ең құрығанда кездік, сапы бар ма дегендегісі еді, бірақ одан сусылдап құм төгілді де, шуаш иісі бұрқырап кетті. Құлан мұрнын тыржитып, көн шоқайды лақтырып тастады. «Бұл итгің шынымен қайыршы болғаны ма?» деп ойлады ол, әлі де соған илана алмай, таларасынан ашып қарап, үйілген еспе құмды мәсісінің ұшымен қотарыстырып жүріп, «Әй, өтірік-ақ шығар. Әйтпесе, жын жайлаған елсізде қайыршы не боқ жейді?! Садақа, бітірін қалың елдің ішінен жинамай ма? Бұл орыс та болмады! Шүршіт пе, мешер ме, ноғай ма, немене, әйтеуір шүлдірлеп тұр». Ештеңе таппай дал болған Құлан тағы да қайыршының қасына келіп, қадала қарады. Екеуі көзбен арбасып біраз тұрды. Ананың көзінде манағы жалыныш, таяқ жеген иттің көзіндегідей бір нышан бар. «Осы итті атып тастасам қайтеді? — деген бір ой тағы жалт етті Құланның көкейінде. — Өзінің де адам көрімі жоқ екен. Сап-сап, Құлан. Қайдағы бір қайыршыны атып, не сауап таппақпын. Құлан атыма өле-өлгенше өшпес таңба болар. Және мұның маған не зияны тиді? Өзі тағы қазақша сөйлеп тұр, мұның қанын мойныма жүктегенім пендешілікке хас болар. Онан да жөнін білейін, айтты-айтпады, бір кәдеме жарар. Мұны да маған Құдай жолықтырған шығар».

Соңғы сөзді айтқанда ол ғарық боп бара жатып, қолына тал сабағы іліккендей көзінде бір үміт ұшқыны ойнады.

Қайыршы екі айтқызған жоқ. Қолын әлі де болса қорқасоқтай сәл көтеріп, қанатын жайған күйі емпелеңдеп дорбасына қарай ұша жөнелді. Бара апыл- ғұпыл шашылған азығы мен көр-жерін қоржынына сүңгіте бастады. Құлан енді еш қауіпсіз мылтығын иығына асып, анадай жерде қарап тұр. «Әй, осы итке Құдай қайдан тап қылды. Нанды теуіп, Тәңірге хилан келтірдім-ау, нан — Құраннан да қасиетті, кепиеті бар деуші еді. Бір Алла өзі кешірер. Иә, аруақ Бұлан атам, өзің жебеп- желей көр, аш бөрідей қаңғып жүргенде олай-бұлайға ұшырап кетсем. Түу, бәтшағар, өзі де өбден сасып-ақ кетіпті, өмір бойы су көрмеген адам сияқты. Иісінің бүкіл өзен бойын жайлап алғанын қарашы. Қайдан жүр өзі, әлде құмнан құлады ма екен осыншама мүңкіп. Айтпақшы, мына құмның бергі баурайында Есілден шығатын қасқа жол бар емес пе еді. Е-е, сол жолдан бұрылып келген шығар бұл бейшара. Су көргесін шомылайын деді ме, әлде шөлдеді ме, кім білсін. Мені көріп шошып-ақ кеткен шығар-ау».

Құлан тал арасына сіңіп бара жатып артына елеусіздеу бір көз тастағанда, қайыршы апыл-ғұпыл шомыттарын шешіп жатыр екен. «Осы неме шын мұсылман ба екен, анықтасам қайтеді» деп Құлан сәл-пәл ойланып тұрды да, енді қайтып барудың есебін таппай, және қайтып барса, мынау қайыршы алдында өзінің әлдебір беделі түсіп қалатындай көріп, «әй, қойшы, осы тіленшінің өтірік-шыны маған неме керек, өзіме залалы тимесе, қайтемін оны» деп, суатқа қарай аяңдады. Қараша айының іші. Сары күздің бір жайлы кезі еді. Жаздың аптап ыстығы басылған, күн көзі де жалтаңға көшіп, салқын ауа бойға бір рақат бергендей. Бұрын осындай тал арасы, өзен бойының маса-шіркейі адамды бунап, сона, шыбыны малды шипыңдатып өлтіріп жібере жаздаушы еді. Қазір оның бірі жоқ, қоңыр самалы бетгі желпіп, адамды сонырқатады. Құлан шоқ-шоқ талдың арасындағы ашық алаңқайларды жағалап, құмдауытпен асықпай аяңдап келді. Мылтығының аузы мен бөркі қаққан тал бұтақтарынан саудырап төгілген жасаң сарғыш жапырақтар шыр көбелек айналып жерге түсіп жатыр. Бұл тал арасынан шыға келгенде, ұзын бел боз иесін танып, танадай көзін бір төңкерді де, оқыранып қоя берді. Топыраш торы әлі арпалысып, ерні жеткен жердегі тал жапырағын, шағыр күлтесін шалып қалып жалмаңдап тұр. Құлан ат байлаған жерге келді. Енді байқады, торының қыршаңқысы бар ма, немене, қылшығы бұрқырап жамбасын, боздың сол жақ қапталын, маңайындағы шөп үстін жауып кетіпті. «Әй, әкеңнің!.. Қотыр тайын беріп, әбден қорлағаны-ай мына Қарынбайдың. Құланнан қадір кетті дегені-ау бұл. Өлмесем, енді бір кездесерсің. Құланмен ойнағанды сонда көрерсің!» — деп мерген ат иесін бір боқтап қойды да, боздың белін босатты. Торыға өңгерген қоржынды да түсіріп екі атты отқа қойды. Бозының ешқайда кетпесі өзіне мәлім, сыр мінез болмаған торыға сене алмай, шідерлеп жіберді. Енді мылтығын алып, шешінген жеріне тастай берді де, сәл-пәл ойланып тұрып, қайтадан иығына асып алды. «Үй өзімдікі деме, үй артында кісі бар демекші, бұл заманда кімге сеніп болады» деп ойлады ол су басына қарай аяңдап келе жатып. Аяғы машықты сыбыссыз жүрісінен жаңылған жоқ, құлағы жапырақ сыбдыры, құс қиқуы, ара, сона ызыңына дейін қалт жібермейді, әлсін-әлі жел бетке тоғай арасындағы қылаңдаған алаңқайларға көз тігіп қояды. Көңілі әлі дүдәмал, әлгі адам қайыршы ма, тыңшы ма — ол арасына көзі анық жете қойған жоқ. «Тіпті қайыршы болып-ақ қойсын. Адамнан айла артылған ба, бетпе-бет келіп атысып мені ала алмайтынын біледі. Сосын алдаусыратып, қайыршы болып келіп, қаруымды қағып алса, бір-ақ таре еткізбей ме. Одан менің құнымды сұрайтын адам жоқ, қайта: «Өкіметтің қол астынан қашып жүрген адамның көзін жойдың, бәрекелде» дейді той. Тіпті, жансыз болмағанның өзінде, ел ақтап жүрген мұндай немеге ат-азытымды олжаласа, көктен тілегенін жерден бергенмен бір есеп қой. Құдауанда, осы сапарымда біресе ұрыға, біресе қарыға кездестім бе-ау, әйтеуір қағылған-соғылғанның бәрі менің алдымнан шыға берді. Арты қайырлы болса игі еді...»

Құлан өткен түні бейітке түнеп шыққан. Елден қашып, Сөрелідегі құрақты көл басында отырған көңілдесінің үйінен ол таңғы салқынмен аттанып кеткен еді. Содан суыт жүріспен Қабырға бойына құлап, Талдыөзектегі бір ауылдан түс ауа қымыз ішкен. Әуелде сол ауылда қонып қалатын да ниеті бар еді, бірақ ауылдың адамдарының шырайын жаратпады. Мұның атын естігеннен кейін, былайынша сыртгай жылтырап жалпылдаса да, қайсыбір белсенділеулері, әсіресе ауылнайы мұның шыққан жерін, барар бағытын тәптіштеп сұрастыра бергені сезік тудырды. Айтқан сөздері де кілең ауылдағы жаңалық, байлардың еңсесі түсе бастағаны, байдың құйыршықтарын құрту деген сияқты. Құланды да бұлар бай құйыршығының біріне жоритын болуы керек. «Олай болса, бұлар ұстап беруден тайынбайды, тапсырма бар-ау жөн-жобасын хабарла деген» деп ойланған Құлан ол ауылдан тез аттанып кетті. Сонан белі босаңси бастаған атпен аяңдатып Алакөл басына жеткенше көз байлана бастады. Көлдің батыс жағында әудем жерде көп қорым бар болатын. Манағы ауыл адамдарының сөз райынан жүрексініп қалған Құлан көлдің түстігінде ошағының оты маздаған ауылға барып түсуге бата алмады. Бұл ара аудан орталығына тіпті жақын, қырық- елу-ақ шақырым, аңдушы милиционерлердің жолын тосып жатпасына кім кепіл. Құланның көңілі не де болса осы қорым шетінде түн мұнарымен қомақтала көтеріліп қарауытып тұрған қос күмбезді қызыл тамға қонуға ауды. Ел қазағының жеті қараңғы түнде бейітке сабасаң да келмесі өзіне белгілі. Қалың жұрт ішінде осындай қордалы қорымнан қауіп-қатерсіз жерді іздесең де таппайсың. Сол ойға бекінген Құлан жайымен аяңдатып бейітке жақындап келді де, атынан түсіп, жетекке алып, қызыл тамға бетгеді. Там үш кісінің бойындай биік. Ені тарлау, биіктігі қол ұсыным қызыл кірпішті өріп, маңдайшасын иіп келтірген кірер есігі бар. Бұл осы Алакөлдегі бір рудың аруақты батыр дейтін аталарының тамы еді. Сондықтан жақсы күтімде, тіпті тақтайдың қиған сырлы есігі де болатын. Құлан әудем жер жақындағанда есіктің жоғарғы жақ саңылауынан от сияқты бір нәрсе лып-лып етіп жарқылдағандай көрінді. «Бәтір-ау, бұл жұрт айтатын шайтан оты ма, әлде бейіт басында жанатын шырақ па екен? Қой, аруақты адамға шайтан қайдан жоласын, жағылған шырақ шығар» деп, Құлан әлгінде секем алған жүрегін басты да, иесінің ауанымен баяулаған атының да тізгінін қағып қалды. Мал кірмесін деп қазған ордан өтіп, шылбырды та стай салып, енді Құран оқып жіберу ниетімен тізе бүге беріп еді, шаж еткен бөтен дыбыс шығып, әлгінде саңылаудан лыпылдаған Құланның ойындағы шырақ оты әп-сәтте сөнді. Сол сол-ақ екен, там іші оғаш үнмен күңірене жөнелді. Оқыс шыққан дыбыстан шошынып, бойын еріксіз үрей алып, арқасы шымыр ете қалған Құлан бір тізерлеген күйі қалт тұрып қалды. Өзге адам болса, бет алды лағып қаша жөнелуі ықтимал еді. Бірақ өмір бойына жападан- жалғыз дала кезген, меңіреу дала түнінің күңіренген, қиқулаған, білмейтін адамға кейде ғаламат сұмдық көрінетін үндеріне құлағы қанық, ол дыбыстардың иелерін дәл басып танитын Құлан сәлден соң бойын жиып, жүрегін тоқтатты. Сол жүрісінде өмір бойына бірреттеқарадабойынгқардаізінкөрмеседеголсоқыр сеніммен шайтан, жын-пері барына сенетін, бірақ байғыз, жылқышы құс сияқты үндері ғана құлаққа жат болмаса, оларды да адамға зиянсыз жәндіктер іспетті деп ойлайтын. Сондықтан жаңағы шаж еткен сөнген оттың дыбысы екенін, мына күңіренген үн адамнан шыққанын да анық сезді. Бұл, шамасы, өзін үркітпек болған біреу. Баяғыда көрқап болып Жәуке батырды шошытпаққа әрекет еткен Қарға ұрының әңгімесі де есіне түсе қалды. Зығырданы қайнап кетті де, Құлан есікке жетіп барды. Қапсырулы есіктің ар жағы әлі де бақырып-шақырған айғай.

Там ішіндегі дыбыс су сепкендсй тына қалды. Енді тамды біреудің паналап отырғанына Құлан шәк келтірмеді. Мүмкін, өзіндей басына іс түсіп қашып жүрген бір байғұс болар.

Там есігі құлақ құрышын кесе шақыр етіп жартылай ашылды да, ар жағынан біреудің басы қылт етгі.

кеткені-ай. Мені қара басып, сізді бөтен адам деп, қорқытайын деп нетіп...

Құлан Майлықтың одан әрі қуана маңқылдап не айтып жатқанына құлақ қойған жоқ, ордан өтіп, топырақпен дәрет алды да, қайтадан там алдына кеп тізе бүгіп, өз білгенінше «ағұзіні» тартып шықты. Там ішін күңірентіп маңғыр-маңғыр еткен Майлықтың үніне еріксіз елегізіп, бірер рет шала білетін жалғыз аятынан жаңылып та қалды. Тамға кіргенде көрді, оң жақта от лаулап жанып жатыр екен. Қараңғыдан енгесін, жарыққа көзі үйрене алмай, жанары қамарта, босағада сәл тұрып қалды.

Құлан есікті мықтап жапты да, енді айналасына көз жүгіртті. Мұндай мазар тамдар, әдетте, бір рудың алғаш көмілген басты адамына бағышталып салынса да, артында қалған ет жақыны, тіпті кейінгі үрім-бұтағына орын сайланып қойылатын. Қатипа тақиядай дөп-дөңгелек қылып, күйдірген кірпіштен шебер өрілген зәулім күмбезді там іші аса кең екен. Төрге таман қатарласа екі ұзынша төмпешік жатыр. Одан бергі ашық жерге Майлық көлдің көк құрағы мен қоғасын аткөпір қылып төсеп тастапты. Өзі оң қабырғада тоқым төсеніп, отқа төніп отыр. Талдан қиған мосыға күйелеш-күйелеш қара шәугімді іліп, ас пісіріп жатқанға ұқсайды. Бір жақ босағада қасы сынған алқам-салқам үйрек бас ері, қой терісіне оралған ет жатыр.

Құлан жайланып шешініп отырды. Үңірейген қараңғы даладан шаршап-шалдығып келгендікі ме, жалыны бетті шарпып маздаған оты бар, кең, жарық осынау там іші оған, үйден артық көрінді. Қара шәугім бұрқ-сарқ қайнай бастады. Жас сорпаның иісі там ішін алып кетті. Солиіс шыққанда Құлан қарны әбден ашқанын сезіп, тамсанып, түкірігін жұтып қойды да, Майлыққа қарады.

басына көтеріп сонша дарақыланғанына, бір жағынан, ыза болса, бір жағынан, іштей мүсіркеп те отыр. «Әй, байғұс-ай, кешегі сардардың серігі, құралайды көзге атқан мерген атағым шыққан өзімді ұры санатына қосып, өзіне иық теңестіргеніме қуанғаны-ау бұл шіркіннің. Солай ғой, өмірінде мұны кім менсініп көріп еді, қит етсе еститіні «маңқа Майлық, ұры Майлық!..». Құлан мұны алғаш атақты бай Шарбақбайдың үйінен көрген. Далаға келген бір шешекте әке- шешесін жалмап алған жетім бала бай үйінің отымен кіріп, күлімен шығып жүр екен. Есікте жүрген санда бар, санатта жоқ көп малшы-жалшы сияқты мұның да ата-анасы қастерлеп қойған аты ұмытылып, қожыр- қожыр бет-аузы, үнемі ұйпа-тұйпа, өзі қазанның тұтқышындай қап-қара болғасын, жарым мазақ, жарым шындық Майлық атанғаны да сол кез болса керек. Құлан ол кезде соқталдай жігіт. Сол күз әкесінің аңға мініп жүрген қос атының біреуі сақаудан ба, қара өкпеден бе өліп, қыс бойы бағар мал дәулеті, істер ісі болмағасын, амалсыздан жалшылыққа тұрған. Алты ай қыс ол Ақсуатта байдың жүз қаралы өгізін бағып шықты. Сондағы жәрдемшінің бірі осы Майлық еді. Әй, сонда екеуінің иті шықты-ау. Таңертең құлқын сәріден көң-қордадан соғып, аққаламен биіктеткен албарға өгізді шығару, шөп шашып, қорадағы қиды сыпырып, шанамен сыртқа апарып төгу, қырдағы маядан шөп тарту, ойық ойып, мал суғару, кешке жайлау — бәрі өздерінің мойнында. Түнемелікке бұлар сүріне жығылатын. Бала жігіт Майлықтың мінезі алаңғасарлау болғанымен, жұмысқа жатшыл еді. Бойында Құдай берген қара күш бар, кешке дейін салпақтап жүре беретін. Кейін Шарбақбай мұны атақты кәззәптарына қосып, ұрлыққа салды да, бұзып жіберді ғой, әйтпесе, өз ісіне біртоға, мықты шаруа осыдан шығатын еді. «Адам деген де нысапсыз болады-ау, байлықтан шіріп жатқан осы Шарбақбайлар бір жағы Троицк, Жаманқалаға өгіз айдатып сатып, бір жағы ана шеті Қарсақбай, мына шеті Арақарағай, тіпті түу Қорғаннан жылқы алдырды-ау. Әлде ұрлықты тегін олжа көрді ме екен. Бірақ Шарбақбайдың несі күйіп барады, өлсе, өлетін мына Майлық сияқты бір есепсіз жан» деп ойлап қойды Құлан, сол байдың мұның өзін де ұрлыққа жекпек болғанын есіне алып. Бірақ бұл қарақшылықтан ат-тонын ала қашты. Жасынан құқайды көп көргендікі ме, Майлық өзінен үлкен-кіші болсын бетіне жасқаншақтай қарайтын. Оның сол ыңғайын танып алған бай үйінің бала-шағасына дейін, тіпті бұл жігіт ағасы болған кездің өзінде, «Өй, маңқа Майлық» деп шыға келетін. «Аға» деген сөзді бұл ол кезде естімеген де шығар. Өгіз бағуға кіріскен кезде Майлық бұдан да именіп, күбіжіктеп, жағынуға тырысып жүреді. Бірақ Құлан өзіне зекімей, мазақтамай, түзу қарағасын, етене жақындасып кетгі. Қорқатын адамы болмаса, басқаның сөзін жүре тыңдайтын, не қорс етіп теріс айналатын Майлық елпілдеп, мұның сөзін екі етпеді. Сырт көзге жарымес, дарақы, ойлағаны бір тесік тамағы, меңіреу жан көрінсе де, бұл неше түрлі бәлені ішіне үндемей түйе береді екен. Бай үйінің талай-талай көмбелерін ашып берген бұл Құланға. Кейін екеуінің жолы екі басқа кетті. Әйтсе де қашан кездессе де бұған әман жалпылдап тұратын. Бұл сол Майлық еді.

ау?!

Майлықтың бет-аузы әлем-тапырық боп кетті. Иненің жасуындай сықсиған көзінде от жалынына шағылысып бір зәрлі ұшқын ойнады, шамасы, тартқан жәбір-жапасы есіне түскен болуы керек. Сосын мыңғырлап, ашуына қақала сөзін жалғады:

Құлан құрақ үстіне шынтақтап, жанған отқа қарап томсарып ойланып қалды. Шегір көзінде от алауы мың құбылып ойнайды. Маңдайы білеудей боп қыртыстанған, ұрты ішіне кетіп, бет сүйегі шодырайып шығып кеткен. Майлықтың өңінде оның мына кейпіне таңданған қалып бар. Бір кесек ет сияқты төменгі ерні салпиып, көзі жыпылықтап, үн-түнсіз отырып қалды.

Бір заматта Құлан жерден басын жүлып алып, Майлыққа тесіле қарады.

Елде жоқ бір сұмдықты естіп отырғандай, Майлық көзі үш бұрыштанып, бұған қарап қатып қалыпты. Аузы аңқайып, ерні онан сайын салбырап кеткен.

Құланның еңсесі түсті, тұнжырап, түйіліп қалды. Жаңағы әзірде айнымалы от жарығында оба басындағы түздің қара бүркітіндей қомақталып отырған ол енді біртүрлі кішірейіп, шөгіп кеткен тәрізді.

Майлық ебедейсіз тоңқаңдап тұрып, қалбалақтап шәугімін оттан түсірді. Екеуі томаға-тұйық отырып ет жеді. Майлық жампаңдап еттің майлы жілік, жамбас, құйрық-бауыр сияқты сыбағалы, сүбелі жағын Құланның алдына қарай ысыра түседі. Өзі ішек-қарын, көкбауыр, омыртқа-сомыртқасын қаузап жатыр. Қара шәугімге сыйғанша асқан екен. Құланның шүберек белбеуінің үстіне төккенде бір төбе болып үйіліп қалды. Манағы әзірде бір тоқтыны бір өзі жейтіндей ашығып-ақ келген сияқты еді, әйтсе де алдына тамақ тартылғанда, Құланның жүрегіне бір түрлі ас батпады. Шамалы қаужаңдағаннан кейін, ысырылып шыға берді.

¥н сепкен қоймалжыңдау жас сорпадан ұрының кетік аяғымен бір-екеуін тастап алып, Құлан тағы жантая кетті. Майлық танауы шуылдап, рақаттана соғып жатыр. Сарғайып таттанған қасқырдыңтісіндей өткір азуға боркемік сүйекті салып жіберіп, күтір- күтір шайнайды. Маңдайынан тарам-тарам ағып, жалпақ жағына сорғалаған терге де қарайлайтын емес. Шыдай алмаған Құлан: «Түу, батшағардың ашқарағын-ай!» деп, теріс айналып кетті. Құлан шалқасынан түсіп, күмбездің бүрілген жеріндегі қазан аузындай тесікке қарап жатыр. Сол тесіктен зерлі тақия көлеміндей болып аспан көрінеді. Қара мақпал шапанның өңіріне қадалған бұрама күміс түймелер тәрізді жұлдыздар жарқырайды. Әлдебір уақытта аққан жұлдыз жалт етіп, аспанды қиғаштай сызып өтті. Түн мұнарындай ауыр ой Құланды жан-жағынан қаумалап, біресе сонау жұлдыздай жылтыраған үмітке жетелегендей, біресе тұңғиық аспандай түпсіз тереңге батырғандай бұл арадан алыстатып әкетті.

Ойлап отырса, шексіз өмір сүрген тәрізді. Балалық шақтың да елесі есінде қалмаған. Тек сүндетке отырғызарда қожадан қорқып, әлденеше күн елегізіп ұйықтай алмағаны ойында. Ат ұстауға жараған кезде әкесі мұны жаздай қасына алып жүретін болды. Жарықтық, құралайды көзге атқан мерген аңшы еді. Аузынан оқталатын сирақты шитісімен аңды қан- жоса қылатын. Құс ұстап көрген адам емес, қаршыға салу, бүркіт, ителгі ұстауды бай-бағланның ермегі деуші еді. Және құс деген қымбат мүлік, мұның әкесі сияқты шиті мылтығынан өзге дәулеті жоқ адамның қолы оған жете де қоймайтын. Ауламайтын аңы жоқ еді марқұмның. Еті жеуге жарамды аң мен құс өз алдына, тіпті зорманға дейін аңшылайтын. Зорман терісі де әжептеуір пұл болып жүрді. Рас, ана бір ақсирақ қоян жылы бұлардың зорман етін жеген кездері де болды. Иә, айтты-айтпады, қилы-қилы заман өткен екен мұның басынан. Құлан көңілінде осы күні жегі құрттай ішін кемірген бір ғана өкініш бар. Әліпті таяқ деп білмейді. Әкесі марқұм, обалы не керек, ңанжығасына бір ішіктік түлкі терісін байлап, жасында мұны молда алдына ертіп баруын барды- ау. Бірақ ес білгеннен бері йен далада емін-еркін өскен бала «би мен тиді» ежелеп отыруға шыдамы жетпеді, бір жағынан, молданың көк шыбығынан да зәресі ұшып болды, бір жұма өтпей-ақ, бір көш жердегі ауылына жаяу-жалпы қашып барды. Өзі қара танымайтын әкесі, ең құрығанда бұл бірдеме біліп шықсын деді ме, әлде молдаға берген ішіктік теріні қимады ма, ұрсып-сабап, тағы да молдасы бар ауылға апарып тастады. Бұл жасынан бірбет өскен қияс еді, қайта-қайта қашып бара берді. Жаяулап қашамын деп шөлдеп қатып өле жаздағаны да бар. Ақырында әкесі, «балам жазым болар» деп қауіп ойлады ма, әлде қажыды ма:

«Жарықтық, бұрынғының адамы-ай, осындай боларын болжаған екен ғой», деп опына ойлады қазір Құлан. Ең болмаса оң-солын танитын оқуы болса, бұл осылай жерден жерге, көрден көрге тығылып, ізін шалдырған көкшулан тағыдай жосып жүрер ме еді. Ой, дүние-ай, қазір ілім берер адам табылса, Құлан жон теріңді сыпырып аламын десе де көнер еді-ау. Әттең, не керек, мезгіл өтіп кетті. Тебінгідей тесіктен көрінген аспан шыңырау құдық сияқты тереңдей түсіпті. Жұлдыздар тұнжыр қара суға сүңгіп шығып, селкілдеп тоңып билеп тұрғандай. Манағыдан саны да көбейіп қалған тәрізді, жыпырлап жыпық қағады. Құлан, жер батқасын, басын былайырақ қойып жатып еді, жұлдыздардың суреті киік текесінің тік мүйізді басына ұқсап кетті. Анау дөңкиген тұмсығы, анау мүйіз, анау үп-үшкір кішкене құлағы құдды ақбөкен ғой. Делдиген танауын желге төсеп, көзі ежірейіп, бейне аспанға шапшығандай. Сол сөтте Құланның ойына әлдеқашан ұмыт болған балалық шағында көрген бір оғаш іс can ете қалды. Онда бұлардың үйі жападан-жалғыз Қабырға өзені бойында отырған. Күзгі жәрмеңке кезі. Батпақңараға Троицкіден керуен келді дегенді естіген әкесі жаздан жиған-терген аң терілерін, киік мүйізі, тағы сондай заттарын алды да, аттанып кетті. Ертеңіне суыт қайтып келді. Және атына теңдеп мол олжа да әкелді. Қант-шай, бөз матасы, тұзы, оқ-дәрісі, балаларға базар лығы — бәрібар. Бұрынсіңірішыққан кедей аңшы мұндай дүниеге кенеле қоймайтын және базаршылап кетсе, сол жақтағы ағайын-ажын, құда, тамыр дегендей жегжаттарын аралап, біраз күн жүріп алатын. Құланның шешесі марқұм, жер хабар бермесін, аңқау-ақ адам еді. Аттан түсіп жатқан күйеуін көріп.

тастаушы едік. Мыналар, Қашқар дей ме, жер түбінен келген саудегер екен, ұстаға пышақ сапқа сатармын деген мүйіздерді қағып алды. Тағы әкел, жас мүйіз әкел деп тапсырып жіберді.

Шешесі ұзын көйлегінің етегіне сүрініп, ошақ басына қарай далпылдай жөнелді. Әдетте, осындай жылдың бір мезгілінде әкесі киік атпайтын. «Қазір ақбөкеннің үйегі келді, обалы бар, о да Құдайдың жаратқан жәндігі, әрі текесінің бәрі қазір шұбырындыда жүрген қызылмай. Ешкісінің еті жеуге харам», — деп айтып отырғанын Құлан талай естіген. Енді ойда жоқта киік аулаймын дегеніне іштей танданып, сұрамаққа оқталғанда, әкесінің шаң шығарғанын көрді. Содан соң ашу үстінде таяқ жеп қалармын деп, сөзін жұта қойды.

Бұлаттарды алып келгенде, әкесі бармақ басындай ғып кескен қорғасынды балғамен ұрып жұмырлап, екі табаның арасына салып шықырлатып, домалақтап отыр екен. Ана жақта шешесі көңірсітіп бауырсақ пісіріп, шай қойып жатыр. Қарындасы да бірдемені жамап-жасқап отыр. Әйтеуір, үйінің адамдары ірі әбігерге түсіпті. Түс әлетінде бұлар аттанып та кетті. «Жүріңкіре, қонаға Сөреліге жетіп алайық!» — деп, әкесі мұның жетегіндегі атанды жамбасқа шықпыртып ұрып қояды. «Апырмай, бұрын асығыс жүргенді жаратпаушы еді. Бұл кісі неден ширықты екен!» деп таңдана ойлаған, он екі жасар Құлан атына тебіне түсіп. Әкесі жолай әңгімесін айтар деген үміті ақталмады. Шал біресе аспанға, біресе өңі қашып, сұп-сұр боп жатқан бұдырсыз далаға қарап, селдірлеу сарғыш мұртының ұшын тістелеумен келеді.

Бұрын ақбөкен аулағанда әкесімен екеуі бір көз таса жерге қос тігіп, жақсы жайласатын. Содан соң маңдағы киік суатына барып, таңдаған аңын атып алып қайтатын. Етті көбейтіп тұздап, түнге қарай кептіріп, апта жатқанда дүниенің етін алып қайтушы еді. Бұл жолы әкесі қос тіккізген жоқ. Межелі жеріне келгесін, бұған түйенің үстіндегі жүкті түсіруді бұйырып, өзі жаяулап әлдеқайда жоғалып кетті. Содан соң көп уақыттан кейін қайтып келіп, ықшамданып шешініп, кетпен алып, тағы жөнелді. Құлан барлығып келген аттар суысын деп, қаңтарып тастады да, от жағуға кірісті. Әуелі та стай қараңғыда отын табылмай ма деп қорқып еді, ай туып жақсы болды, төңірегі шоқ-шоқ тал екен. Сипалап жүріп қураған бұтақтарын кесіп әкеп, тобылғы шауып алып, тамызықтап от тұтатты. Ай жарығымен сай ішінде жарқырап көрінген қарасудан әкеп шай қайнапы. Әлден уақытта әкесі келді. Ентігіп, екі иығымен демалады Отқа жақындағанда жылт-жылт етіп бетін жуған тер көрінді. Қаңырығы кеуіп, екеуі де қаталап қалған екен. Үнсіз отырып, сықпа құрттан тістеп, қырық құрау кесемен қара шайды ұзақ сораптады. Мана шешесі пісіріп берген етке еріндерін де тигізген жоқ.

Екеуі оттың шоғын сыпырып тастап, орнына тоқымдарын төсеніп, шекпендерін жамылып жата кетті. Шаршап қалған болуы керек, әкесі жамбасы төсекке тиісімен қор ете түсті. Құлан көпке дейін елегізіп, ұйықтай алмады. Бұрын көрмеген жат жер, айдың өлі жарығы себездеген меңіреу түн, оқта-текте естілген түннің жұмбақ дыбыстары ұйқысын шайдай ашып жіберген сияқты. Әрі жылан-шаяны бар жер ме деп те, шөп арасы сыбдыр еткен сайын, жүрегі кеудесін тоқпақтап, әлсін-әлі шошына берді. Ақырында, жата алмайтын болғасын, аттың терлііін бас жағына жастап, төсегінің айналасын қыл арқанмен қоршап барып жаны жай тапты. Бұрқыраған ат терінің иісі әуелі біртүрлі жат көрінді де, соңынан танауы үйренген сияқты болды. Ат терінің иісі шыққан жерге жылан жоламайды дегенді ол талай естіген, тіпті жылан шаққан адамға аттың көбік терін сыпырып ішкізу керек дегенді де құлағы шалған. Көңілі бұл жағынан тынышталғасын, ендігі ойы ертеңгі аңшылыққа ауды. «Мұндай мезгілде әкем аңға шықпаушы еді, шамасы, сәудегерлер пұлға қатты қызықтырған-ау, — деп топшылап жатыр, — онда мүйіз үшін ылғи текесін ататын болдық қой». Әлдебір сәттерде көз алдынан көлденеңдеп киіктің тік мүйізді қызылжон құлжасы ойқастап өтіп бара жатқандай болды. Ақбөкеннің не малға, не жанға жолын кестірмейтінін ол талай рет көрген. Міне, қылаң бауыр, қызыл жон теке қыр үстіне ойнап шыға келді. Алдынан cap желдіріп кесіп өтіп бара жатқан мұны көріп, теке дөңкиген тұмсығын желге төсеп, танауы делдиіп, аспанға шапшыды. Алдыңғы аяғын бүгіп алған, кіресіне қызыл жүн қойдырған жебе дерлік, атылып барып анадай жерге топ ете түсті, көзді ашып-жұмғанша тағы көкке ырғыды. Солайша екі- үш рет ойқастап алған ақбөкен көлденеңдеп зымырай жөнелді, енді жермен жер болып төселіп ағып барады. Мұның да торысы барын салып келеді, жел гу-гу етіп, көзінен жас пар лайды, теке алдын кесіп өтетін тәрізді, алағызып ерегіске түскен бұл атын тебіне түседі. Бір кезде өкшесі шығып кеткен үзеңгіге таре ете қалғандай болды да, бүкіл денесі шым етіп, ол көзін ашып алды. Көзі ілініп кетіпті, әлгінің бәрі түсі екен. Аяғын түбірге соғып, жаман ауыртқанын енді білді. Әкесі ерте тұр деп тапсырып қойған, соған елегізді ме, әйтеуір ол біреу түртіп қалғандай таң саз бергенде оянды. Жерге шық түсіп қалыпты, әкесінің күпісін жамылып жатқан ол жылы төсектен тұрысымен қалтырап жаурап кетті. Аттар да ашығып қалған екен, оқыранып, тыпыршып тұр. Дірдектеп жүріп екі атты суғарып, отқа қойды. Сол екі арада айнала жарық тартып, шығыс жақ белдеуленіп, бозара бастады. Сай қабағына шығып, төңірекке көз салды. Бұл өзі ойлы-қырлы жер екен. Шығыс жағы ойдым-ойдым құрақ өскен кең арна, шамасы, бұлағы болуы керек, жалтыраған су көрінеді, шет-шетінде шоқ-шоқ талы бар, өзі тұрған қыр арқаның түстігі ойпаңды шалқар жазық, терістігі терең сай, табанында шетіне қаймақ мұз қатқан қара су бар. Арғы бет қып-қызыл жаркемеш, онан әрі қарай бірте-бірте жалданып биіктей беретін жайқын дала. Боз жусан, қара көк көде жапқан солқара отгы еңістен Құланның өткір көзі қып-қызыл боп шұбарытқан әлденені шалғандай болды. Бірақ оның жусап жатқан киік екенін, әлде жерінің топырағы қызыл болғасын, солай көрінді ме, ол арасын анық біле алмады. Ал енді ол көрінген ақбөкен болса, шамасы мың қаралыдан кем емес. «Қанжығамыз майланады екен» деп ойлады кенет аңшылық құмарпаздығы бойын билеп алған Құлан жүрегі лүп-лүп соғып. Мұны іздеген әкесінің даусы естілді де, бала қабақтан төмен қарай саптама етігі тарпылдап жүгіре жөнелді. Екеуі асықпай отырып, таңертеңгі астарын ішті.

Әкесі шегір көзі сығырайып, бұған күлімсірей қарады.

Кәкір-шүкір шаруасын бітіргесін, Құлан әкесі нұсқаған жерге жөнелді. Шал да құрақты алаптың шетін жағалап, суат басындағы селдір талға қарай аяңдап барады. Сайды көлденең кесіп өтіп, Құлан көздеген жеріне одан бұрын жетгі де, жар басына өрмелеп, қырға бетін беріп жатты. Күн бұл кезде арқан бойы көтерілген, едәуір қызуы бар, қалың киінген бала пысынай бастады, әрі жер шынтағына батқасын, шапанын шешіп, астына төседі, оқтаулы бердеңкесін жанына қойып, қылқыңдап айналасына көз жүгіртті. Ең алдымен манағы еңісті шолды, бірақ дала жып- жылмағай, ақбөкен деген атымен көрінбейді, әкесі жаққа назарын аударды, міне, суат басындағы селдір тал арасынан шалдың қарасы қылт етті де, содан соң жерге сіңгендей жоқ болды. Тал шоғыры өте сирек, оның арасында адам жасырынатын қалқа жоқ сияқты. «Апырмау, әкем қайда кетті, әлде сол жерден апан қазып алды ма екен, сөйткен шығар, түнде кетпен алып, біраз жоғалып кетіп еді» деп ойлады Құлан, күн көзіне жауырынын төсеп, рақаттанып жатып. Әлден уақытта ол маужырап ұйықтап кеткенін де сезбей қалды. Дүрілдеп жосыған тұяқ дыбысы оны шошытып оятты. Басын көтеріп алып, жан-жағына қарады, әуелі бұл араға қалай келіп қалғанын білмей, аң-таң болды да, содан соң бірте-бірте ұйқысынан сергіп, өзінің киік атуға келгені есіне түсті, әкесінің тапсырмасы ойына оралды. «Қара басып ұйықтап қалып, киік ішер суын ішіп, өріп кеткен шығар» деген күдік көңіліне келгенде, зәресі ұшты, алақтап жан-жағына қарады. Тек қыр беттен үйір-үйірімен ойға құлап келе жатқан киікті көзі шалғанда, көңілі демделді. Киік мұның жатқан жерінен бір бүйір етіп, қиғаштап суатқа қарай төгіліп келеді. Міне, үйірдің алды суатқа да жетті. Бүкіл мың сан киіктің басшысы болу керек, бір зор теке танауын желге төсеп, су басына ең алдымен жетгі. Біраз уақыт жан-жағына сезіктене қарап, содан соң суға бас қойды. Қалқиып өсіп қалған лақ, теке, тушалар сол белгі болысымен ентелеп суатқа ұмтылды. «Мынау текені неге атпайды екен әкем, оңтайға әбден келген жоқ па. Ұйықтап қалды ма, немене, өзі!» — деп шыдамсыздана тыпыршып қойды Құлан. Бірақ оның ойын өзге нәрсе бөліп кетті. Құлан бір қайран қаларлық жайды байқады. Киік үйір-үйір болып бөлініпті, бес-он ешкінің ортасында мүйізі қарағайдай бір-бір теке, бір үйірден бір үйірді айналшықтап жосып жүрген жас текелер жолап кетсе болды, мүйізін ала жүгіріп, қуып тастайды. Жас текелердің өзі қарадан-қарап бір-біріне тиісіп, мүйіздері от шыққандай сатырлап сүзісіп жүр. Әлдебір кезде үйірін оңашалап алған дөу теке бір жас шыбышты иіскелей бастады. Шыбжыңдаған шыбыш бір орнында тұрмай жылыстап, ақырыңда үйірді айналып жоси жөнелді. Танауы шелектей болып делдиіп, көзі ежірейген текенің оның соңынан қуып бергенін Құлан анық көріп жатыр. Осылайша теке ешкінің жанын қоярға жер тапқызбай біраз қуды, енді бір заматта шыбыш дәл әкесі жатқан талдың тұсына барып тұра қалды, ентелеп келген теке де оның арқасына шапши берді. Сол сәтте әкесінің шиті мылтығы гүрс ете түсті. Ешкі тұрған жерді, тал маңайын көк түтін жауып кетті, үріккен киіктер дүркіреп қырға қарай зымырады. Әкесі жаққа қарауға мұршасы келмеген Құлан қатар зулап бара жатқан қос жас текені өкпенің тұсынан қабаттай алып тартып жіберді, мылтығын асығыс оқтап, ұзай берген тағы біреуін түсірді. Әкесі де солай жеделдете атуға тиіс сияқты еді, бірақ мылтық даусы шыға қоймады, таңданған Құлан суат басына қарады. Шал тал түбінде теңкиген текенің бауырына төніп, құнжыңдап бірдеме істеп жатыр екен. Енді ататын киік болмағасын, әрі әкесінің мына әрекетіне қайран болған бала мылтығын алып, түйетайлы сай қабағымен солай қарай жүгіре женелді. Ол ентігіп жетіп барғанда көрді, әкесі қамшы сияқты салаңдаған бірдемені киіктің бауырынан суырып алды.

Бала киіктің шабынан көзін аударып, басына қарады да, бұрыла берді. Мойны бұратылса да, теке тұмсығын ілгері ұмсынып жатыр. Тік түскен күннің сәулесі бадырайып ұясынан шығып кеткен көзіне шағылысып, көгілжім ұшқын шашқызады. Бір сәт Құланға осынау теке тірі сияқты көрініп кетгі. Қазір орнынан атып тұратындай, көзі қанға толып, танауын желге төсеп, көкке шапшитындай. «Текенің қамшысы да ем болады екен-ау. Оны нендей ауруға қолданады екен, ә? — деп ойлады бала ат әкелуге кетіп бара жатып. — Жаңа әкемнен сұрамағанымды қарашы. Әй, жұрттың да ем-дом қылмайтыны жоқ-ау. Аққудың еті, борсықтың, зорманның майы, малдың шелі, шөп-шөңге, тіпті иттің боғына дейін дәріге жарата береді, әйтеуір, әкем мұны Қашқардың сәудагеріне сататын болған ғой. Әйтпесе, біздің елде мұндайды дәрі қылатындар жоқ сияқты еді. Өзі де дәу теке екен. Семіз-ақ шығар. Етінің рәсуа болғанын қарашы». Текенің сирақ, мүйізі, терісін алып әкесі келгенде бұл атып алған киіктерінің өкпе-бауырын кішкене қазанға шыжылдатып қуырып жатыр еді. Қара шәугімдеіі шай да бұрқылдап-сарқылдап қайнай бастаған. Шал келе салысымен кетпенді алып, анадай жердегі шұбардан тобылғы шауып әкелді. Содан соң белек от жағып, үстіне жасаң тобылғыны үйді, соның үстіне талдан мосы орнатып, манаты қамшыны астына байлады. Кермектеу иісі бұрқыраған тобылғы түтіні мосыны жауып кетгі.

Шалдың мұрты жыбыршып кетті. Ол ашулан- ғанының белгісі.

Құлан жым болды. Шал күңкілдеп ұрсып, бұл атып алған киіктің терісін түсіруге кірісті. Одан кейін талай заман өтті. Шиті мылтығын бұған мұраға қалдырып, әкесі де өтті дүниеден. Қашқардікі ме, Құлжанікі ме, әйтеуір ит арқасы қияннан келген теке сақал қызыл көз сәлделі саудагердің қолқасымен Құланның өзі де күйек кезі текенің бұрқағы дейтін қарлы-жаңбырлы мезгілде киік аулағаны бар. Мойнын салып жіберіп, ешкінің жанын қоярға жер тапқызбай қуып келе жатқан теке әлі көз алдында тұрғандай. Тұмсығы дөңкиіп, танауына қос жұдырық сыйғандай теке көзі шатынап зулап келеді. Алдында от пен су тұрса да тайынар емес. Неше ықылым заманнан бергі соқыр сезім бойын әбден билеп алып, есі кеткен жуас аң қазір айбарлы да өзгеше сымбатты. Осынау алдында безіп бара жатқан шыбыштан өзге өлі-тірі дүниенің бәрін олұмытып, басқаға қарайлауға да, қарауға да мұршасы жоқ. Там төбесіндегі тесіктен көрінген от орнындай аспан көлеміне қарап жатып, Құлан сол бір ұмыт болған елесті есінде қайта жаңғыртып еді. «Апырмай, кейде адам да сол киік құсап кете ме, — деп ойлады Құлан. — Бірдемені ойына алса, солай шығар-ау... Әй, бірақ, адам адам да, тағы тағы ғой».

Осылайша Құлан мен Майлық терлеп-тепшіп қара шайды сораптап отырып, арғы-бергіні қозғап түнімен әңіімелескен болатын. Екеуі де түні бойы Қадыр түнін күзеткен діндарларша көз ілген жоқ. Таң қылаң бере Құлан қоштасып, аттанып кетті. Майлыққа риза болып аттанды. Өзге жұрт сияқты ұры мұның қайда барып, қайда қоятынын сұраған жоқ. Құлан бір қайырылып қарағанда, Майлық қорбаңдап, көл жағасында жүрген атына қарай кетіп барады екен. Сол сәт «осыны неге қасыма ертіп алмадым екен» деген ой can ете қалды. «Қой, кеселім тиіп, обалына қалармын. Ол болса тазарып ақталып келе жатқан адам, мен қашқын, оным жарамас» деп ойлады олартынша. Сол бетімен тоқтамай жортып, Шошқалыдағы байдың үйіне соғып, қымыз ішіп, байлаған атын алып, осы Қоғалыөткел басына құлаған. «Қап, құданың құдіреті, сонда есіме келмегенін қарашы», — деп ойлады Құлан су басына қарап аяңдап келе жатып, — пайдасы тиер-тимес, әйтеуір ерқара боп қасымда жүрер еді ғой. Мына заманда серіксіз жүру қатер екен. Әлгі қайыршы сияқты қашқан-пысқан біреу аңдып тұрып жайрата салса, көмусіз қаларсың. Айтпақшы, сол неменің өзі қайда кетті? Әлде зытып отырды ма? Қой, қашып қайда барады. Мейлі, өз обалы өзіне, барса, барсын. Менің нем кетіпті». Осы ойға тоқыраған Құлан бұқпалап сайдың шетіне жақындады. Әредікте су бетін сызып бір- екі қасқалдақ пен кегер үйрек жүр. Міне, қамыс арасынан қоңыр мойын жалпақ тұмсық үйрек шыға келді. Құлан мылтығын ұмсына берді де, тоқтай қалды. Әлгі үйректің соңынан шұбырып, тырнақтай тізілген бала үйректер көрінді. «Мұның аталығы да осы маңайда жүр ме екен? Әй, көрінсе... Бір жас ет болып қалатын. Әлде анау қасқалдақ, кегерді атсам ба екен. Бірақ шөмшиген немелерде жөнді ет те жоқ- ау». Құлан осылайша дағдарып тұрғанда суылдаған қанат дыбысы естілді де, іле бір көк ала мойын өткел басын айнала берді. Аңшы жермен-жексен боп жата қалды. Қоңыр үйрек қырқ етті. Сол сәт көк ала да қамыс басын жанай төмен құйыла берді. Құлан еңкеңдеп кейін қарай жүгірді. Ентігіп кеп қосардағы атқа артқан жүгінің арасынан бердеңкесін суырып алды. Өзінің бала күнінен бері тұтынып келе жатқан жиырма сегізінші калибрлі дара ауыз затворлы бердеңке. Винтовкамен атса, құстың парша- паршасын шығарары анық. Құсқа осы бытыралы мылтық лайық. Бұл суат басына қайта келгенде, құстар едәуір ұзап кеткен екен. Бердеңке оғы жетсе, әлсіреңкіреп жететін тәрізді. Көк ала мойын алдыға түсіп алыпты, қиғаштай тартып, арғы бетке қарай өрлеп барады. Құлан бердеңкесін оқтап, сарт еткізіп затворын жапты. Жіті қимылмен мылтықты да көтере берді, сол көзін де жұмған жоқ, оң көзін сәл сығырайтқаны болмаса, тіпті көздемеген сияқты, дүмі иығына тие бере-ақ тартып жіберді. Күрс еткен дыбыстан өзен басы тітірене жөнелді. Әлдеқайда құстар шулап, көп қанаттың сатыры естілді, құйрығы шоштаңдаған кегер, қасқалдақ, үйрек балапандары су астына сүңгіді. Қоңыр үйрек қанатымен су сабалап, жанталаса көкке көтерілді де, өзен бойлап зулай жөнелді. Түтін сейілгенде, Құлан сонау алыста су бетінде тақиядай болып жатқан қарайғанды көрді. «Бәсе, қара мылтығым жібермесе керек-ау, — деп күбірлеп масаттана езу тартты аңшы. — Бұйырса, бір несібе болып қалды. Мұны енді алып келу керек. Атпен барған жөн шығар. Ay, айтпақшы, жаңағы қайыршыны неге жекпеймін. Тамақ керек болса, әкелсін. Оны сырттан торытқанша, көз алдыма ұстайын. Әлі, құс әкелемін деп жүргенде, бір атыма мініп қашып кетер. Қой, сол немені тауып алайын».

Құлан таяққа шаншып үйтіп отырған үйрегінің төстігін отқа тосып, шегір көзі шақырайып, бейтаныс жанға көз тікті. Манағыдай емес, мүсәпірдің мүсіні көзіне кәдімгі адам сияқты танылды. Суға түсіп, кір- қоңы, жол шаңынан ада болғандікі ме, бейтаныстың бет-бәдені әжептәуір көрінеді. Қу жақ келген құс тұмсық шикіл сары. Бет-аузын жауып кеткен жіп- жирен қауғадай сақал-мұрт болмаса, жас шамасы қырықтардың о жақ, бұ жағында сияқты. Тек ақ сабан түсті қас-қабағы, кірпіксіз көзі жігіт шырайына біртүрлі репетсіз өң беріп тұр. Сол оңған сабан қабақтың астынан бейтаныстың тұздай көзі, тағы да үріккен бе, сезіктенген бе, белгісіз бір рай байқатып, жер шұқылап кетті. Құлан оны асықтырған жоқ. Шынын айтарына да күмәнді. Ағынан жарылса да, әлде қиыстырып қайдағы жоқты соқса да, бұған бәрібір. «Бір кездескен мүсәпір, ол өз жолымен, бұл өз жолымен кетпей ме?». Жайма-шуақ отыр. Қырдан теріп келген ақ жапа күн көзіне қақталып, әбден кеуіп қалған екен, өлтірген ашутас сияқты аппақ күлі төгіліп, лаулай жанады. Үйітілген семіз құстың майы шоққа шыж-шыж тамып, аранды ашырғандай дәмді иіс от басын алып кетті. Қарны аш бөрідей шулаған Құлан жұтынып қояды. Мына мүсәпірдің де көзінің астымен үйрекке қадалып, жұтқыншағы жоғары-төмен жүгіріп, сілекейін тамсана жұтып өліп отырғанын байқады.

Әр саққа жүгірте бұлталақтатып, әңгімесін үздік- создық айтып отырған мүсәпір тұмсығын омырауына көміп, жымың ете түсті. Ілгешек тапқанына қуанғандай.

Сұлу, ақылды. Вот, сотан комиссар қатты қызықты. Оның қатыны өлген. Менің қарындасыма тамыр бол дейді. Ол батынбады. Сосын комиссар ашуланды, қатты ашуланды. Тартып аламын дейді. Мені чуть тюрьмаға отырғызбады.

Құлан дік етіп орнынан көтерілді де, қоржынынан қара шәугімін алып, суат басына қарай жөнелді. Мылтығы тал басында ілулі қала берді. Мүсәпір от басында ойланып отырып қалды. Анда-санда басын көтеріп, су жиегіне шөкелеп отырып беті-қолын шайып жатқан Құланға қарап қояды. «Ал егер мына винтовканы алып, басып салса, қалай болар еді, — деген ой еді ең алдымен оның көңіліне оралған, — жарайды, қаруын, аттарын аламын. Сосын қайда барасың? Жапан дала, жолтаба алмай, адассаң ше? Ел ішімен тағы жүре алмайсың. Құланның атын бәрі танитын болар. Егер орманды, тау-тасты жер болса бір сәрі. Мына тақтайдай жазық далада қайда бой тасалайсың. Ертең-ақ қолға түсесің, әйтпесе, қақпалаған қасқырдай етеді. Сосын... жоқ, ол жарамайды. Тұра тұр, бұл советтен, милицадан қашып жүрмін деп өзі айтты ғой. Егер даладан ұстап алдым деп қалаға, Торғайға айдап апарсам ше? Сене ме, сенбей ме? Өзің кімсің деп тексеруі мүмкін ғой. Бұған нана қоймас. Оларда менің суретіме дейін бар шығар. Қалада агенттер тіміскілеуде ғой, мұнда да хабарлағаны сөзсіз. Және мұны қалаға қалай жеткізесің. Жолдың бәрінде өзінің киргиздары. Екеуімізді де милицияға ұстап берер. Тіпті мені ұстап беріп, мұны қашырып жіберуі де ғажап емес. Жоқ, ол әдіс те жарамайды екен. Ал амал жоқ, сотник мырза, енді сіз киргиздің айтқанына көніп, соған құл боласыз. Бәлкім, алдап-сулап, мұны өзіммен бірге шекараға дейін алып кетуге жағдай туар. Сосын шекарадан өтерде бір айла табасың ғой. Талай қақпаннан құтылған бөрі емессің бе?». Осы құралыптас ойлармен отырып, олқұнжыңдап қалтасының түбін қаға бастады. Қалған-құтқан махорканың қиқым-сиқымын уысына жинап, газеттің жыртындысына орай бастады. Темекесін шаладан тұтатып, рақаттана сорды. Сол сәт Құлан да от басына қайтып оралды. Мүсәпір оған қарап ыржиып күлді. Жүзінде шексіз риза болған адамның кейпін беруге тырысып:

Құланның бір өзіне ғана мәлім бағытпен екі атты жортып келеді. Бұлар өткел басынан кешкі алагеуімде аттанып кетіп еді. Қазір көз байланып, айналаның бәрі көкшіл мұнараға бөкті. Аттылар бейне көл- көсір болып жер-дүниені алып кеткен шетсіз-шексіз теңізді кешіп келе жатқандай. Құлан өткел басынан шыққаннан ат тұмсығын түстік-шығысқа тіреп еді, содан бір ауған жоқ, ер үстінде қоладан құйған мүсіндей бір қозғалмастан алға түсіп, шекіте берді. Иесінің мінезіне сыралғы ақбоз да тізгін қақтырған жоқ, жорғаға бергісіз аяңмен алшаң басады. Құлан көңілі қазір жайланған. Бағана шайдан кейін, бір жағы, қажығасын, мызғып алмаққа, бір жағы, серікке алған мынау соңында қопаңдаған бейтанысты тағы бір сынамаққа жата қалған. Қаны бұзық ұры-қарының бетпе-бет келуге жоқ, көбіне бейқам, ұйқыдағы немесе жалғыз-жарымды жем қылуға жақын тұратынын ол білетін. Сондықтан бір сыр алдырсаң, осы жерден алдырарсың деп, ұйықтаған қалып байқатқан. Бірақ өзінің ежелгі аңшылық дағдысымен қыбыр еткенді сезіп, сергек жатқан еді. Әйтсе де бейтаныс бұған қастық қылайын деген ыңғай байқатқан жоқ. Қара сәтенментысталған қырық жамау шапанын басына бүркенген бойы құнысып жатып еді, сол қалпынан тырп етпеді. Ұйықтады ма, жоқ, ол да мұнан қауіптеніп, бағып жатты ма — ол арасын Құлан айыра алмады. Арагідік көзі ілініп кетіп, тағы оянып, әйтеуір жөнді ұйықтамаған тәрізді болса да, аңшы көп сергіген екен. Өзі ниет қылған мерзімде тұрып, атқа қонды. Енді, міне, ойда жоқта серік табылғанына риза болып келеді. Ерте заманда ол аңға соқа басы шығатын. Тіпті жеке-дара жүргенді тәуір көруші еді. Он алтыншы жылғы дүрбелең айқастан бері көп ішіне үйреніп қалғандікі ме, әлде қартайғаны ма, жолдассыз жорту мергенді кей-кейде қамықтыратын. Тіпті мына қуғында жүргені де соған бір жағынан себепші шығар. «Бәріміз де пендеміз ғой, — деп ойлады ол, — бұл бейшараны мен атып та тастай жаздадым-ау. Қолымды Құдай қаққан екен. Аманшылық болса, осыдан барғаннан барып отырып, Қостөбенің өкпе тұсынан құласақ. Соның қолатында Шарбақбайдың ауылы бар ғой. Күзекте отырған шығар. Қар бір жауғанша малсақ неме тырысып қыстауына көше қоймайтын әдеті емес пе еді. Әй, бірақ сол иттің ниеті жаман еді. Оң қабағын көрсете қояр ма екен. Бүгін де бұрынғы жалбақтайтын жандардың біріне сенуге болмай қалды ғой. Тағы кім бар еді, Құдай-ау, бұл маңда. Рүстембай болмаса. Соның үйіне түсіп, ат шалдырмасам. Аунап-қунап, бір бел босатып алмаса, адам азып кетті. Мен барсам, ол байғұстың жаны қалмас-ау. Әлде ол да көбеңсіп, қашқынсың деп одырая қарар ма екен. Қанды көйлек жолдас еді ғой, неге өйте қояды. Ой, шатастырған Құдай-ай, мен де сол сияқты шаруа бағып үйде тыныш жатсам, әуелден жағам жайлау, төсім өріс болмай ма? Әліптің артын бақ деген бар емес пе. Мен батырмын, мен мергенмін деп кеуіп, ақкөзденіп, жұртқа өктемдік жүргізгім келді. Ой, қараңғылық-ай, баяғының батырының заманы өткенін білгізбеді ғой. Әгтең, дүние-ай десейші, Сардар мен Жагордың баласы Апанас он сегізінші жылы дуанда қал деп осынша жабысып, үгіттегенде көнбей кетіп едім. «Бір қызметтің басын ұстатайық, елге беделің жүреді, атағың бар адамсың, Советке тағы біраз қызмет қыл, патша мен әлгі, кім еді, Кәренски құлағанмен, бай-бағланның белі әлі сынған жоқ, ескі тәртіпті қаусату үшін талай арпалысамыз» дегенде, құлағыма кірмеді-ау мен миғұланың. Қайдан білейін, енді бәрі орнына келді, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заманды орнаттым деп бөсіп жүрдім- ау. Мен де енді ақ үй тігіп, байларша бір шалқиын деген ой көкейіме құрт боп түсті. Байыдың атаңның қақ шекесі. Қайта басыңды бәлеге байлап алдың». Құланның көз алдына биылғы көктемдегі оқиға қаз- қалпында келе қалды. Көкек айының іші болатын. Онда мұның маңына үйірілген Теке руының жеті үйі, көк әбден жетілсін, тасыған су қайтыңқырасын деп, көң маңына киіз үй тігіп отырған. Сол жылы қыс қатты болды да, бұ шағын ауыл көктемге жүдеп жетгі. Бұрын қарасыны едәуір көрінетін бар үйге тиісті бірер отар қой-ешкінің тобы селдіреп қалды. Және малдың көбі көтерем арық-тұрақ. Көкке ауызы тиді, енді оңалып кетеді ғой деген үміт қана көңілге медеу. Бұлардың мекенжайларынан даөңкеткен. Сонау көктайғақта малға талғажау болсын деп, төбесіндегі қамысы сыдырылған қора-қыстаулар аңырайып-саңырайып, адамның зәресін алғандай. Сүмесіне қараған малы ашыққасын, өздерінде де қыстай күй болмаған ауыл адамдарының да кейпі онша келісіңкіремеген. Әйтеуір, бір тәуірі, аңшы бұларды жұртқа телмеңдетіп, ешқайда қаңғыртпады. Қара мылтығы мен Ақбоз атының арқасында талай аң алып, етін тамақ, терісін сатып астық қылды. Бұл күнде Құлан көңілі сергек, өмірдегі барша мұратының көбіне қолы жеткен тәрізді. Ешкімге жалтаңкөз болмай, орта дәулетгі иеленсем деп еді. Өткендегі аласапыран кезінде батыр аты шығып, дәуірлеп тұрғанда, бұл ай-шайға қараған жоқ, бірқатар байлардың малынан өз «еншісін» сұраусыз- ақ бөліп алды. «Өкімет кедейдікі, жер де, мал да кедейдікі болады» деген сөз құлағына әбден сіңіп, оның ар жағындағы саясат-маясатына мерген көңіл бөлген жоқ. Бір таңғалғаны жарлы-жақыбайларың, дәулеттілердің малын пышақ үстінен үлестіріп алмағандығы. Әуелде бұған тіпті жаңа өкіметтің өзі орнай сала мал-жанды өзі сияқты Совет жолында соғысқандарға таратып беретіндей көрінген. Бірақ революциядан кейін төрт-бес жыл өтіп те кетті, шонжарлардың тұнығы шайқалмаған сияқты. Қайта НЭПдегенжаңа низам, заңшығып, байлар бұрынғыша дәуірлей бастағандай. Сол уақытта баяғыда Құлан малынан біраз үлес алған бай-бағландар бұдан елттті салып есе даулады. Бірақ мерген оларды беттетпеді. Ерте кезде азып-тозып бытырап кеткен жеті үй Текесін маңына шоқтай үйіріп жинап алды да, елдің шетінде, желдің бетіндегі Қайрақты өзенін жоғары- төмен бойлап көшіп, тыныш өмір сүре берді. Малын жоқтағандар жанынан қорқып, өз бетімен бұл ауылға маңайласа алмады. «Өкімет арңылы бәленшекең мен түгеншекең ізденуде екен, милиция шығарып, Құланнан малый өндірмекші» деген ұзынқұлақ хабарлар еміс- еміс дүңкілдеп бұл ауылға жетіп те жатты. Теке адамдарының кейбір жерқорқақ кәрілері немесе жаугершілікте зәрезап болып қалған қатын- қалаштары уайым айтса да, Құлан оған айылын да жиған жоқ, өзіне ешкімнің тимесіне сенді. Бірақ әлгіндей домбытпа сөздерді естіген сайын әлденеге көңіліне секем алып, іштей қобалжитын- ды. «Совет өкіметіне сіңірген еңбегім зая кете ме? Жанымды шүберекке түйіп, үш жыл бойына қан майданда дұшпанмен арпалыстым. Кедей десе — кедей, жарлы-жақыбай десе — жарлымыз. «Қансорғыш сүлік, қанаушы тап бай тобы, олар советтің жауы» деп кеше дуанда, бүгін ауыл аралаған комиссар, уәкілдер айбат шегеді. Олар ауызбен айтса, мен қолмен атқардым, тартып алдым сол қансорғыштардан кедейдің есесін. Бұл ісімнің несі оғаш? Әлде сардармен тізе қосып соғысқан қызыл сарбаз мен жауласқан жауыма барып, тағы жалпы етек болып жалға жүруім керек пе еді? Сонда не үшін алыстым, сүргін жорық, төккен қан, өлген жан — бәрі бекер болғаны ма?» деп қинала ойланатын Құлан. Бүгін жайырақ тұрып, ертеңгі шайын ұзақ отырып, асығыссыз ішкен Құлан сәске түс кезінде сыртқа шықты. Ауылдан аулақтап барып, дәрет сындырып, төңірекке көз салды. Бұл ара да Қостоғыс аталады. Даланың көктемде өткел бермес арынды асауға айналатын көп шолақ өзендерінің бір саласы осы жерде Қайрақтыға келіп құятын. Сол арнаның терістік жағындағы садақша иіліп келген қолтықта жеті үй Текенің көңдері тұр. Көң-қыстау болғанда, бұлардың өзі небәрі төрт-ақ үй. Құланның аталы-балалы, ағалы-інілі дейтіндей тумаларының қыстаулары жапсарласа салынған, еншісі бөлінбеген үйлер. Жеке-дара көлеңкелі қабақ үстіндетұрғантекаңшыныңөзмекені — қамысталмен жабылған жалпақ төбелі саман кірпіштен қаланған жаңа үй. Айналасы көң-қордадан тұрғызылған албармен қоршаулы. Өзге үйлер де көнергені болмаса, дәл сондай, тек қамысы алынған қора-қопсылары ашылып-шашылып құлазып, қаңырап қалған. «Қыс аяғы тағы бір аптаға созылғанда ақсирақ болып, жұтағандай екенбіз-ау, — деп ойлады мерген, — әйтеуір Құдай сақтады. Иншалла, биыл қар да көп түсті, судың тасуы да тәуір, әлі-ақ жетіліп кетерміз». Орнынан көтеріле бергенде байқады, сонау ат шаптырым Амантоғай беттегі дөңнен бір-екі қара ноқат төмен қарай лекіте құлдилап келе жатыр екен. Сағыммен көтеріліп мұнарланған көк жасыл кілемдей дөң төсін таспадай тілген қара жолды бойлай келеді. «Бұлар Есілге өтіп бара жатқан біреулер ме, әлде біздің ауылды бетке ұстаған адам ба? — деп ойлады Құлан. — Қопаңдап ауыл арасында шапқылағандары жаман, осылар ағаш белсенді болмаса нетті. Ақырып- бақырып қатын-қалаштың берекесін қашырады, басқа бітіретін жұмыстары жоқ. Бірақ өзім барда ондай істей алмас. Мейлі, енді кім болса да келе көрерміз». Құлан әлгі екі атты бергі еңіске түсіп, көзден ғайып болғанша қарап тұрды да, үйіне беттеді. Аузы түстікке қараған үлкен қоңыр үйдің есігіне бақан қойылған. Құланның өз отауына беттегенін көрген жеті үйдің еркек кіндіктілері осылай қарай аяңдады. Басқаларға қарағанда төрт бие сауатын бұл шаңырақтың қымызы мол. Сондықтан таңертеңгі қымыз ішуді осы үйден бастап, содан кейін қалған үйлерді жағалай беру дәстүрге айналған. Мерген желбегей жамылған кеңірек барқыт шапанын кереге басына іліп, жер төсегіне отырысымен-ақ, ауыл бас көтерерлері де бірінен соң бірі сәлем беріп кіріп келді. Бұлардың ішінде Құланның немере інісі Серкеш, ағайынды Ерман мен Жарман, Қарақасқа атанған көсеу қара жігіт Емберген бар. Ал анау қақ төрге барып отырған сағал көз, сары сақал, кемиек шал осы ауылдың ақсақалы Орман еді. Басқаларынан Серкеш Құланға бір табан жақын және жасы да отыздың ортасында, мынау Ерман, Ембергендерден үлкен. Бет-аузы жып-жылтыр болып, дөңгелек жүзі күлім қағып, алдымен сол енген. Алақ-жұлақ етіп, езуі жайылып, біресе Құланға, біресе сабадан жаңа төңкерген ағаш тегенедегі қымызды сапырып отырған жеңгесі Алтынкүлге қарап, ағасының аяқ жағына жантая кетті. Құлан бұған «әліксалам» деп самарқау тіл қатты да қойды. Тегінде, аңшы осы інісін ұната қоймайтын. Шапаты ғана бойы бар, әлжуаздау болса да, Серкеш төбелеске, біреуге әлімжеттік етуге жаны құмар еді. Мұның атын сыртынан тілге тиек қылып, қайсыбіреулерге дүм көрсетіп жүретінін мерген естіген. Бірақ ол райын інісіне сездірген жоқ, өткенде осы Серкештен жәбір көрген біреулер арыз айтқанда: «Баланың бір еркелігін көтермейсіңдер ме?» деп қорғаштаған да еді. Немере інісіне іштей ренжісе де, ет жақын бауырымен жүз жыртысуға, әрі өзінен мүшел жас кіші адамға: «Әй, сен бәлен етіпсің!» деуге дәті бармады, оны бойына ар көрді. Ауыл еркектері түгел жиналып, айнала жайғасқан соң, Алтынкүл батсайы көйлегі шұбатылып, алдарына ала шыт дастарқанды жайды. Сырлы аяқтарға құйып, үлкеннен кішіге дегендей қымыз үлестіре бастады. Бір-бір тостаған босатылып, май айыныңуыз қымызы тамыр-тамырға тарап, бойды қыздырғанша сөз көбіне ауа райын, судың тасуы, малдың отығуын төңіректеді. Қалың елден жайлау-қыстауы оқшау бұл ауылдың адамдары өзге дүниедегі жаңалықтардан көптен бері қағыс қалып келеді. Ондай хабарлар бұл үйлерге ұзынқұлақтан жететін. Оның өзінде өңі өзгеріп, өсіп, дабырайып естілетін еді. Өзгелері мал қамымен айналысып, сырт жерге шығатын Құлан мен Серкеш қана болатын. Үнемі далада, оңаша жортатын мерген үнсіздікке үйренгендігі ме, әңгімеге жарыта қоймайтын. Серкештің мінезі бұрыннан белгілі, даңғойлау, құлағы шалғанды көптіруге құмар, сондықтан мұндағы жұрт оның кей сөзіне сенсе, кей сөзіне сенбейтін. Бұл ауыл адамдарының ерекше құлақ түретін жайы — әкімдердің өзгеруі, өлген-жіткен, туыс- туманың амандығы. Серкештің айызы қана көп айтатын хабары ел арасындағы ұрыс-жанжал болып келетін. Сардардың ағасы Бекеттің Жапар ханды атып тастағанын, советке қарсы үгіт таратқан бір топ ишан-молдалардың ұсталып, абақтыға жабылғанын, тағы да сондай шаруа баққан адамға өрескелкөрінетін бірқатар сыбыстарды бұл түндіктерге Серкеш жайған.

Құлан бұл дабырға араласқан жоқ, мұртынан күлді де қойды. Құлағы сыртқа түрулі. Әлден уақытта екпіндете келген ат дүсірін құлағы шалды. «Шын әумесер осы келгендер болмасын, ауылға шауып кіргендері қалай? Әлде бір төтенше жұмыс болып қалды ма?» — деп ойлады ол. Сол екі арада әлдекімнің жеки сөйлеген үні, оған жауап бергендей бір әйелдің қорғана шыққан даусы да естілді. Үйдегілер қызыл кеңірдек болып таласып, ештеңеге назар аударар емес. Құлан кім келгенін білуге біреуді жұмсағалы отырғанда, үйге жалақ сэры бала жүгіре кірді. Ентіге енсе де, табалдырықтан аттай бере кібіртіктеп, үлкендерге бақырайып бір қарады да, сәлем берді. Оның шіңкілдей шыққан үніне әуелде Құланнан басқа ешкім көңіл бөлген жоқ.

Серкеш шығып кетті. Біраздан соң ауылдың сол қанатындағы оның үйі жағынан шаң-шұң дауыс естілді. Әсіресе Серкеш үні шайпау шығады. Оған бөтен біреу зекіп жатқандай. Құлағы сол жақта болса да, Құлан сыр білдірген жоқ. Қымызын асықпай-саспай, баппен ішіп отыр. Соның ыңғайымен басқалар да тырп еткен жоқ. Бірақ манағыдай қызу әңгіме басылып қалған.

Әркім-ақ қобалжулы өңмен сырттағы дыбысқа елеңдеулі отыр.

Жанжалдың түрі тым ұлғайып кеткендей сезілген кезде мерген екі көзі алақандай болып, айналасына алақтай берген Қарақасқаға иек қақты. Әрі жуас, әрі жөн білетіндеу еді деп соны қолайлаған.

«Мені басынайын, аяқасты етейін деген-ау, — деп ойлады ол, — батыр, мерген атағы бар Құланның ауылына келіп жанжал шығарған не сұмдық. Әлде кәдірім кетіп, ажарым тоза бастағаны ма? Бір заманда әке-көкелеп, майданға шақыратын Құланым, енді ел есінен кеткенің осы болғаны да. Жарайды, не де болса, артын күтейін. Болмай бара жатса, дауыстарын Құдай естігендей қылармын». Бір шай қайнатымдай уақыттан кейін Емберген еңкеңдеп қайтып келді. Терлеп-тепшіп ентіккен. Бұл да біраз қызыл кеңірдектескен болуы керек. Босаға жаққа оң тізесін бүгіп отыра кетті.

Осылайша шалдардың сөзіне онша құлақ қоймай, қымызын сораптаған Қарақасқа сарығын басқасын, сөзге енді араласты:

Бір бие сауымындай мезгілден кейін Қарақасқа тағы тарпылдап қайтып келді. Енді мұның шойын түстес жүзінде ашу оты ойнап тұр.

бұрқ-бұрқ етеді. Серкешті арыставайт қыламыз деп қамшысын шолтыраңдатып жүр.

Кәріне мінген мерген осыны айтып, жауар бұлттай түйіліп отырып қалды. Туған әкелеріндей қадірлейтін Құлан сөзі намыстарын қоздырған, екеуі де еңгезердей атпалазамат Ерман, Жарман қорбаңдап орындарынан тұрып, күржиіп шығып кетті. «Қап, қап, қорлағаны-ау, бұл» деп іші алай-түлей болған Құлан ашуға булығып, бетіне түгі шығып отыр. Мерген қабағын баққан үй ішіндегілер тегіс тынып, аяқтағы қымыз ішусіз қалған. Төске құлаған бастар мен томсара қараған жүздерден бәлендей сыр аңғара қою қиын. Құланнан өзгесінің бәрі де сақалдарын жағаға тығып алып, әліптің артын баққан тәрізді. Шегір көзі қанталап, отырғандардың басынан аса әлдеқайда қараған мерген өңі сұсты-ақ, ұшуға қомданған түздің қара бүркітін елестеткендей. Әлгідей болмай-ақ даладан айқай-шу шығып, арпалысқан дыбыс, ат тұяғының дүрсілдегені естілгенде аңшы қанатын қаққандай дүр сілкінді.

Мерген әр үнге зер салып, кім екенін дәл танып отыр. Алғашқы тайсала шыққан дауыстар милица мен Болжықтыкі болуға тиіс. Одан кейінгі араласа шыққан дауыстар Емберген, Серкештің әйелі мен шешесінің дауыстары екенін де мерген білді. Қазір жігіттер Болжық пен Томарды осылай қарай дырылдатып сүйреп келе жатқан сияқты.

Шынында да, көп адамның тарпылдай басқан аяқ дыбысы жаңғыра естілді де, бақан с үйелген киіз есіктен ең алдымен Болжық кірді. «Ассалаумағалайкүм» деді ол Құланға қарап. Мұны мерген танитын. Құлан атқа мініп жүргенде көзі адырайған жіп-жіңішке, жалақ сары бала еді. Қазір жігіт ағасы болыпты. Адырайған көзі әлі адырайып тұр. Шот маңдай, ақ кірпік, қоқиған мұрнының алдына қойған жез мұрт оншалықты жарасымды көрінбейді. Жігіттер өзін біраз ұйпалақтаса да, бәлендей жанына батыра қоймаған тәрізді. Бой-басы бүтін, тек көкшіл галифе шалбардың жамбасы мен кителінің өңіріне шаң жұққан. Танауының ұшында тер жылтырап, Болжық босағадан өзіне телмеңдеп қарай бергесін, Құлан: «Қорыққаныңды ғана сыйлайтын біреусің-ау» деген оймен:

діңкелеткен бе, бәрі де тостағандарына өңмеңдей бас қойып жатыр.

Серкеш орнынан ұшып тұрды.

Емберген, оған қосыла басқалар да қарқ-қарқ күліп жіберді.

Мұның менде өші бар. Былтырғы ауылнай сайлайтын жиналыста екеуіміз шекісіп қалғамыз. Соның кегін алғысы кеп, Көрпебайды күйт-күйттеп, онымен қоймай, елдегі жеті бұзықтың біреуі мына көкбақаны қасына ертіп алған. Байға істейтінін бізге де істегісі келеді. Мұнда бай-құлақ жоқ, ол зорлығыңа кім көнеді, көкетайым-ау!

Томар түкірігіне шашалып, тұрып қалды.

Әлгінде қаһарланып тұрған Томарды бұл сұрақ абыржытып тастаған тәрізді, сөзі пышырай шықты:

Томар басын жерден жұлып алып, мергенге тесіле қарады. Ойыны ма, шыны ма дегендей. Бірақ лашынның көзіндей жылтылдап от шашып тұратын мерген назарына шыдамай, жүзін төмен салды. Өңі әлгіден гөрі де бозарыңқы тартқандай. Мойнына тас байланып, қия жартастан түпсіз тереңге құлап бара жатқаны көз алдына елестеген тәрізді. Қолы дірілдеп қалтасын қарманды да, алтын портсигарды әрең ашып, «Моссельпром» папиросын езуіне қыстырды. Саусақтары қалтырап, көпке дейін шырпы тұтата алмай әуре болды.

Шекесінен шып-шып тер шыққан Томар алақтап біресе мергенге, біресе мойны салбырап, құлағы қалқайып кеткен Болжыққа қарады.

байқап, ол кірпіксіз көзі жыпылықтап әркімге бір мөлтеңдей қарады. Жұрттың бәрінің жүзі салқын, ешбір аяушылық етпейтіндей. Томар терлеп қоя берді. Мергеннің сол сәтте жай қозғалып бұрыла бергені оған күдікті көрінді. Енді болмаса «құрт» дейтін тәрізді. Сол-ақ екен, Томар дастарқаңды баса- көктей Құланның алдына келіп жығылды:

Сол сөзді естуі мұң екен, Томар әлдеде сенімсіздеу баяу қимылмен сиыршылап орнынан тұра бастады. Қорыққанынан әбден әлі кетіп қалса керек, буындары сыртылдап, көпке дейін дұрыстап отыра алмады.

Томар дың есі бұл шақта кіресілі-шығасылы сияқты. Тек бір ажалдан қалдым деп өлердей қуанып, есіріктеніп кеткендей. Осы үйден бір аман шықсам дегендей, жалтақтап есікке қарай береді.

іштей шошынып қалғанға ұқсайды, көзі алаңдап мергенге қарады.

Олоқиға сонымен өткен. Бірер аптадан соң мерген сол жанжалды тіпті ұмытып та кетті. Бірақ бұл ұмытса да, Томар ұмытпағанға үқсайды. Ауылнай кеңсесіне бара салысымен: «Құланның үстінен протокол жасапты, Болжық пен Көрпебайды куәға тартыпты, Құланды бандыға шығарып, дуанға хабар жіберіпті» деген лақап сөздің бұл ауылға шет- жағасы жетсе де, Құлан «ел өсегі болар» деп мән берген жоқ. Сенгені өзінің ақтығы. Тіпті: «Үстінен қағаз көбейіп жатыр екен, Томар баяғыда мерген малый тартып алған байлардан куәлік жинап, «шаруаны тонады, үйінде ұры ұстайды» деген документ жасатыпты» деген әңгіме құлағына тигенде де селт етпеді. Сенгені өз ісінің әділдігі. Ауылдағы кейбір шал-шауқандар уайым айтқанда, «әй, қойшы, сол найсаптардың сөзін» деп қолын бір сілтеген. Бұл шақта жеті үй Теке қыстаудан, қалың ел мекендеген өлкеден шалқая көшіп, Қаратастың қазаншұңқырына қонған. Бұл олардың жылда мұнша ерте қона қоймайтын жері. Биыл Құлан ауылды әдейі осы араға көшіріп, үй тіктірді. Мергеннің жұтаң жыл — былтырдан ойлап жүрген мақсаты бар еді. Сол ойын бүгін кешкілік салқын түсе, ауылдың бас көтерерлерін шақыртып, келеге салған. Үлкен қоңыр үйдің көлеңкесіне қошқармүйіз өрнегі бар қалың қара текемет төселіп, үстіне көрпе жайылған. Туырлыққа арқа басып, малдас құрып қақ ортада Құлан отыр. Екі жағын орай қанаттаса ақсақал- қарасақалды туыстары жайғасқан. Бұлардың бәрі дерлік түнеуіі жанжалда Құлан үйінде болған кісілер. Біреу жүрелеп, біреулері бөксесін әлі жапырылмаған жусанға көміп, текемет шетінде жантайып жатыр. Сол қанатгағы қараша асүйдің алдында Құланның әйелі мен жамағайын жеңгесі жесір кемпір Бейпілқасқа қазан көтеріп жатыр. Ауыл әлгінде сәске түсте жүк түсірген, бір үйлердің туырлығы жабылып, бірінің шиі тұтылып, енді бірінің уығы жаңа шаншылып жатыр. Ауылдың алдында Қаратас өзенінің кемер қабағы көрінеді. Өзеннің жоғарғы беті батысқа еңкейген күнге шағылысқан қия-қия қызылтасты шатқал. Сол шатқалдан шыққан биік жал ауылды сыртынан орап дөңгелене келгенде, қазаншұңқыр жасап кеткендей аңғарылады. Судың арғы беті тақтайдай тегіс жазық, қазір жаз басында кілемдей құлпырып, көздің жауын алады. Тостағандағы қымызын анда-санда бір жұтып, Құлан сол жазыққа, онан әрі көк кемерленген көкжиекке сығырая қарап үнсіз отыр. Қазір көңілін бір тәтті қиял тербегендей, жүзі де ашық-жарқын, жанарында да күлкі ұшқындайды. Тек ашық көкжиекте, көкшіл дақ болып алған бір шөкім бұлтқа көзі түсіп кеткенде ғана қабағы шытынады. Сол бұлт қайта-қайта көзін тартып, көңіліне көлеңкесін түсіре берген тәрізді. Әйтеуір мазасын алды. Ол ауыл адамдарының естіген-білгендерін сөз қылған әңгімесіне самарқау ғана құлақ түреді.

Мерген шамданған соң, ағайын-туыстары жасқанып, іштен тынып қалды. Бірақ егін егейік деген сөз дұрыс деп ешкім белсеніп те шыға қоймады, теріс деп тағы айтпады. Бөрінің де жүзінде мына төтенше ұсынысты үрке қарсы алған шырай бар. Ертеңгі бейнеттен қорқа соғу бір болса, тағы да және ең бастысы босбелбеулікті, мал сүмесін талғажау қылған мына айдапсал тірлікті, аз күнгі қымызы қаның, ұйқысы мол жайлау қызығын қимағандық етектерінен тартқандай. Көбі іші ауырған адамдай кіржиіп-ақ отыр. Құлан ағайындарының кежегесі кейін тартқан кесірлігіне қарны ашып, іштей булығып, түйіліп қалды. «Кешегі соғыстан кейін Торғайда қал, қызмет қыл» дегенде қалмай келгенім осылардың қамы үшін емес пе еді, — деп қапалана ойлады ол, — өмірінде басы құралып, қызық көрмеген бейшаралар еді, бұлар да ел қатарына қосылсын демедім бе? Әлде соным қате болды ма? Сол жақта өкімет жұмысының бір тізгінін ұстап жүріп-ақ бұларға септескенім дұрыс па еді? Үркердей аз Текенің қамын ойлап, басқа жұрт, басқа ел бар-ау дегенді ұмыттым ба екен. Майданға шыққанда қалың ел, қара шаруа қамы деп шаппап па едік. Әй, Әлекеңдер соны айтқанда құлағыма кірмеп еді. Енді мынау өз туысыңның «ырысың мынау» деп жетелеген жаққа баспай, шығырдың өгізінше бір жерді шырқ айналып, сорыңды қайнатып отырғаны. Ердің ұсталар ең әлсіз жері ағайын-қарындасы-ау, шамасы. Өмір бойы кісінің ала жібін аттамаған мен осылар үшін байлардан мал да тартып алдым емес пе? Әйтпесе, қара басыма не жетпейді? Қатын екеуімізге несібе қай жерден де табылатын еді ғой. Қой, аспанды алақандай, жердітебінгідей қылар сонша не болыпты. Айтсаң, түсінбейтін несі бар. Тіпті бұйырып істетсең де сенің уысыңнан шығар осында ешкім жоқ». Осындай ойдан көңілі көншіген Құлан қымыздан сіміре бір жұтты да, тостағанын дастарқанға қойып, мұртын сүртті.

Ауыл іші көкшіл тұманға бөгіп, буалдыр тартып барады. Жерошақтағы оттар ғана әр жерден жылтылдап, қараң-құраң жүрген адамдарды қараңғылықтан суырып шығарады. Енді бір сәтте аңшының сергек құлағы дүсірлете екпіндей шапқан ат тұяғының дыбысын айқын шалды. Тасыр ұлгайып, осы ауылға жақындап келе жатқандай. Әлгінде секем алғандікі ме, Құлан жүрегі әлденеге өрекпіп тулай жөнелді. Бір сәтке көңіліне беймәлім қорқыныш кірді. Әлгіндегі лепірген сезімі су сепкендей басылып: «Бейуақытта ауылға ат қойған бұл кім екен?» деп сескене ойлаптұрды. Соғыс, жаугершілік, елгетөнген қауіп-қатер, өрт сияқты әртүрлі сұмдықтар ойына кіріп, жанын шошытты. «Сондайдың хабаршысы ма бұл, кім болды екен? Айтпақшы, осы Серкеш емес пе?» дегенінше болған жоқ, қырдан жұлдыздай ағып келген жолаушы, өзеннің жарқабағына жеткенде ғана атын әрең іркіп, топ етіп түсе қалды. Іле-шала:

Бір тостаған саумалды басына көтергеннен кейін, Серкеш ес жиғандай болды. Енді әңгімесін айта бастады:

Құлан шығыс беттен өртгей алаулап көтеріліп келе жатқан айға көзін қадап біраз үнсіз тұрды. Бетінің бір бұлшық еті дір еткен жоқ, тек тағының көзіндей кішірек көзінде қызылды-жасылды ұшқын ойнап, жалт-жұлт етеді. Қазірде тотыққан өңі қызыл мыстан құйған мүсін дерлік. Жұрт жауап күтіп едәуір тұрып қалды. Сол сәтте барып әлдебір ауыр ойды сыпырып тастағандай жалпақ алақанымен бетін сипаған аңшы маңайындағыларға барлай көз салып өтті. Өзіне сынай қарағандай сезілді әркімге.

Соны айтты да, мерген жебелей басып қоңыр үйіне қарай аяңдады. Арттағы топ тағы қаңғыр-күңгір сөйлесіп, Серкенггі ортаға алды. Кешкі тымық ауада самбырлай шыққан Серкеш әңгімесінің шет жағасы қатындардың шуы, мал үні ара-арасында құлағына тисе керек, отыздар ішіндегі толықша, сымбатты келіншек Алтынкүл кейеуіне уайымды сызды жүзбен бір қарап, есік ашты. Бірақ бәлен деп тіс жарған жоқ.

Құлан үйге кірісімен төрт қабат текемет төселген жер төсегіне жантая кетті. Аяқ жақтағы сыры көше бастаған аласа кебеже үстінде жетілік шам жанып тұр. Сыбдырсыз басып, әйелі кіріп-шығып жүр. Ac қамдап, бұған жол азық дайындап жүрсе керек. Бір келгенде күйеуінің жанына әкеп қымыз қойып кетті. Әлгінде сыртта сыр білдірмегенімен, Құланның іші қазандай қайнап жатыр. «Әй, әттегене-ай, әттегене-ай! — дейді опынып, — адамға бірде бетін, бірде сыртын берген дүние-ай десейші. Қазір ғана тұп-тұнық тұрған көңілің енді, міне, лайланды да жүре берді. Бұл дүниеде адамға тыныш өмір сүру жоқ екен-ау. Көз ашқаннан бергі көргенің арпалыс. Сен тиіспесең, саған келіп біреу соқтығады. Осыншама өшігетін ол итке мен не жазып едім. Әлгі Жарман айтқандай, анада кәлләсін қимағанмен, айызым қана өзін бір жәукемдемеген екенмін. Жә, қойшы, ондай әңгүдікті мұқаттың не, мұқатпадың не? Одан не абырой, не атақ. Жә, Құлан, сенің көрген құқайың жалғыз бұл емес еді ғой. Не пәле келсе де қасқайып тұрып қарсы алған абзал болар. Бірақ қаруын сайлап Томарлар келсе, не істемек керек? Алдына түсіп мөлтеңдеп жүре бересің бе? Томардың қамшысытисе, өміріңде көрмеген қорлығың сол болар. Жоқ, Құлан ондайға көне алмас. Сонда не істейсің? Атысасың ба, шабысасың ба? Өйтпесең, абақтыға апарып, қашан ісің анықталғанша тығар да қояр, аяр дейсің бе, банды атанған соң...». Дуанда баяғыда шабуылмен алған терезесі темір торлы қараңғы қапас қызыл үй көз алдына елестегенде, Құланның бойын қорқыныш биледі. Тар қапаста бір сағат отыра алмайтынына көзі жетіп тұр. Не біреуді өлтіріп, не өзі өліп шығар. «Сардарды да дұшпандары сол түрмеге қамап, ақыры көзін құртты ғой», — деп ойлады ол арқасы мұздап. — Мен де... жоқ, тірі тұрғанда ондай жерге түсе қоймаспын. Онан да өлгенім артық...». Сол сәт үйге шұбатылып, жасқанғандай әлпетпен бір топ адам кіре берді. Мерген басын көтеріп алды. Іштерінде манағы Орман қарт, Ерман, Жарман, Емберген, Серкеш бар. Бөрі де үн-түнсіз келіп, төрге жағалай отырысты. «Бұл келістерің қай келіс?» дегендей, Құлан оларға ажырая қарады.

«Рас-ау, мен сол жоғарыдағы өкімдермен неге тілдеспеймін. Есілдетіп, ішке асып кетсем де болады екен-ау. Сол дұрыс шығар, ізденейін» деп ойлады Құлан.

Жолаушылар қоңыр самалды төске алып, ат маңдайын ай туар бетке тіреп, тоқтаусыз жүріп келеді. Енді бір сәтте шығыс жақ көкжиек қызғылт тартып, қып-қызыл боп көтеріліп келе жатқан айдың қиығы көрінді. Баяу өрлеп, әуелі күлшенің шеті, содан соң бір тілім қарбыздай болып, бірте-бірте ұлғая түсті. Енді манағы көкшіл мұнар сейіліп, айналаны түп-түгел меңіреу қараңғылық бүркеп алған сияқты көрінеді. Тек алдыңғы жақ қана ашық жарық. Жер-дүниені қызғылт шұғыласына малып, мыстай балқыған ай жоғарылай түсті. Айдың айнымалы нұрында жайпақ төбешіктер зорайып, жаман ши, тобылғы шоғырының өзі үй орнындай болып көрінеді. Шөп басын самал тербегенде, ұлғайып ұзарған селдір көлеңкесітолқып, жер көшіп бара жатқандай эсер береді. Құлан әрі-сәрі ойда келеді. Солға тартса, Рүстембайдікіне, тура жүрсе, Шарбақбайға барады. Енді бір сәтте ол еңсеріліп артына қарады. Серігі едәуір артта қалып қойыпты. «Жүріңкіре» деп айқайлайын деді де, тағы мүдірді. «Қарамды көріп отырса, адаспас, — деп ойлады ол, — негізі мен Шарбақбайға соққаным жөн шығар. Мынау жолдан қосылған Жолдыаяқты соның ауылына тастап, өзім қиыстап Рүстембайға тартармын. Шарбақбай дәулетті ит еді ғой, бірдеме қылып бағар, тіпті жұмысына салар, әйтеуір күн көріс берсе, қанатының астына паналатса болды ғой. Әрі ол ауылда көз таса жүре тұру да оңай. Байға кім жоласын осы күні. Күні өтті ғой олардың. Мен сияқты қашқан-пысқандар сағалап бармаса. Сөйтейін, менің қасымда жүрсе, әйтпесе Рүстембай ауылына, Совет орталығына барса, қолға түсіп қалуы оп-оңай. Тектен- текке бейшараның обалына қалармын. Қауіп-қатерсіз жерге жеткізсем, бір міндеттен құтылғаным емес пе. Содан кейін бетінен жарылқасын. Негізі, мен мұның үйіне ай бата елеусіз боп барайын. Сонда оған да, маған да күдік тумайды. Осы аяңнан жазбасақ, дәл сол шамада ауылының үстінен құлайтынымызға кәдік жоқ. Әй, бұл да баяғыда болыс болып, дүниені сөкітті-ау. «Қазақ байыса, қатын алады» деп қатынды да үйірімен ұстады, атасынан қалған ауыр дәулетті місе тұтып, көзі тоймай, ұры да жұмсап, бір шеті сонау Жаманқала, Қорған, бір шеті Қарсақпай, ¥лытаудан жылқы да алдырды. Адам байлыққа мастанып есірсе, көзін шел қаптағандай болады екен-ау. Тоқалымен әмпай-жәмпай болған бір ұрысын атып та тастады-ау бұл найсап. Ол бейшараның құнын да сұраған ешкім жоқ. Кім дауласын, өзі де қылмыс арқаланып қашып-пысып жер түбінен келген біреу болса. Егер қапысын тапса, кімді де атып тастаудан тайынбас еді. Мысалы, мені мерт етіп, содан соң өкіметке қарсы адамды құртгым дейді ғой жүзі жанбай. Бірақ оған батылы бармас, менің артымда ел-жұртым, қанша дегенмен Құлан атағым бар ғой. Жарайды, барайық, амал нешік, баяғыда қарсы соғысқан адамымен еһелесер күн туды ғой басқа...» Ойға ой жалғасып, Құлан қиялы алысты кезіп жүрсе де, көзі маңайын жіті шолып келеді, бір өзіне ғана белгілі төбешік, темпе, жол бұралаңы, сай- сала өзінен-өзі көңіліне тоқылып жатқандай. Алған бағытынан бір тайған жоқ. Ай жоғары көтерілген сайын, нұры ағарып, көлеңке қысқара түскенін де, желдің қатайып, біраздан соң теріскейден бұлт көтерілгенін де аңғарды. «Әй, шамасы, ертең күн ызғырық болады-ау» деп түйіп қойды ол ішінен, шекпенінің өңірін қаусыра түсіп. Артында топыраш торымен қопаңдаған Абдолдың да дыбысына құлақ түріп қояды... ¥зақ жолой ойлатпай қоймайды. Мұндайда өткен- кеткеннің бәрі еріксіз еске түспек. Құланның соңынан шоқырақтаған серігінің ойы да осынау бүгінгі күннен аулақта еді. Бұрынғы казак-орыс әскерінің офицері Ефим Кутскийдің еске алары көп-ақ. Өткендегіні қаншама ойламайын, біржола ұмытайын десе де, осындайда жадында жаңғырып маза бермейтін, басынан өткен не түрлі сұмдықтар көз алдында бұлаңдап зәресін ұшыратын. Әсіресе ана Троицк жақта жасырын жүргенде кейде ішкілік соңынан ескілікті істері елестеп, болашағы құтын қашырушы еді. Әйтеуір, шүкіршілік, қияндағы қазақ ауылдарына қашып келіп, сіңіп кеткелі ондай ойлардан арыла бастаған тәрізді. Соңда да өзі оңашаланған кезде қатты мазасызданады. Жолға атганған кезде ол әуелі атпен әуре болып, ештеңе ойлаған жоқ. Мына астындағы шипың торысы дүниеде жоқ сүріншек жануар екен. Осынау алдамшы көкшіл мұнарға бөгіп жатқан сайын даладағы әр шұңқыр, әр інді аты әдейі іздеп тауып, аяғын сұғып алатын сияқты. Бірер рет ат үстінен ұшып кете жаздаған соң, бұрынғы жүзбасы жасынан атқа машықтығын еске алып, тізгінді тарта ұстады. Манағыдай емес, енді аты аяғын ширағырақ ала бастаған тәрізді. Кутскийдің көңілі жайланып, алдына қарады. Өзінен арқан бойы озып, қызғылт тартқан көкжиектің реңіне түскен ақтаңдақ таңба болып атты адам кетіп барады. Сол сәт Кутскийге күтпеген ой келді. Осынау сұр киімді қылаң атты көне грек аңызындағы кентаврды — адам кеуделі, жылқы тұлғалы жан иесін есіне түсірді. Сол бір қиялы жануарлардың адам руы-лапифтердің әйелдерін алып қашпақ болып ұрыс салғанын бейнелеген үлкен панпоны бұрынғы жүзбасы революциядан бұрын Петербургте әскери қызметте жүргенде бір музейден көрген болатын. Экскурсовод осы суретті салған ертедегі суретші туралы, суреттің мазмұн-мағынасы жайлы бірдеңелерді айтып жатты, оған Кутский құлақ салған жоқ. Оны таңғалдырған кентавр бейнесі еді. Ат-адамның әрбір бұлшық етінен бір ғаламат тағылық күш шиыршық атады, алдыңғы екі аяғымен лапиф өйелін қапсыра құшақтап алған, бүкіл тұлғасымен, әсіресе шарасынан шыға жайнаған көзінен нәпсі қозған кезіндегі бір есірік күй шашады. Сол бір не аң, не адам екені белгісіз тылсым құдіреті бар жан иесі талай түндер бойы оның көз алдына елестеумен болды және әман әйелді аңсататын. Бірақ қазір сол кентаврға ұқсаған Құлан алдында жортып бара жатқанда бұрынғы жүзбасының бойын ашу буды. «Міне, енді нақ мынау сияқты адам да емес, аң да емес біреулер бізге билік жүргізетін болды ғой, — деп қиналып ойлады Кутский, — неғыласың, кереметті көрдің ғой. Патша да жоқ, дін де жоқ, ант та жоқ, бәрі аяққа басылды, тапталды. Бәрі де сатылды, ұмытылды. Әй, әттегене-ай, атам заманында тусам ғой, мұндайдың бірін көрмес едім». Бұрынғы жүзбасының арғы тегі өте дүмді еді. Кутскийдің бабасы — Жайық бойының бай казагы, Пугачев көтерілісі кезінде патша әйелге адалдығын жойған жоқ. Бұлікшілерді құртуға белсене қатысып, шен-шекпен, шұрайлы жер алған. Бірақ ұзақ дәурен сүрмеді. Дүркін-дүркін көтерілген Жайық казактарымен бір ұрыста басы найзаға шаншылды, мекенжайы өртелді. Содан тақыр кедейге айналып, қамқоршысынан айрылған Ефимнің атасы сәтгі пайдаланып, Торғай бойындағы қазақтардың көтерілісін басуға аттанған әскерге қосылды. Сол кампанияда аяу дегенді білмейтін вахмистр еңбегін сіңіріп бақты. Сөйтіп жаңа жерлерден — Горькаялиния бойынан көп жер алды. Станицада атаман, қартайған кезінде шіркеуде ктитор болды. Өз әкесін Ефим онша біле қоймайтын. Әкесі мұның жас кезінде-ақ генерал Скобелевтің әскерімен Түркістанды жаулағанда қаза тауыпты. Содан ол атасының бауырында өсті. Приход шіркеуіндегі қарайған иконалардағы әулиелерге ұқсас ұзын сақалды, қу жақ, қызыл шал атасы — Ефимнің көз алдында тұрғандай. Станицадағы казактардың атасынан сескеніп тұратынын Кутский бала кезінен байқаушы еді. Бірақ мұның не мәнісі барын Ефим тергеп-тексерген жоқ, өйткені ол осы бір қатыгез, зор денелі, қызыл шалды өзінше жақсы көретін. Атасы мұны діншілдік рухта тәрбиеледі. ЕПіркеудегі бірде-бір мінажаттан қалдырып көрген жоқ. Ес білген кезінен-ақ, «патша ағзамға адал қызмет ет, керек болса, әкең сияқты жолына жаныңды қи» деп құлағына құюмен болды. Атасының сол сөзін есіне алып, Кутский зәрлене езу тартып, мырс етті. Шалдың сөзіне әулие өсиетіндей ұйитын балалық шағы есіне түсті. Бұлар оқыған приход мектебінде патша мен әйелінің суреттері ілулі тұратын. Күнде таңертең патшаның саулығына дұға оқылып, дьякон әкей күндей күркіреп, «многие лета» деп бастағанда, оған қоңыраудай сылдыраған балалар хоры қосылушы еді. Сол сәтте Ефимнің кеудесін әлдеқандай өрекпіген шат сезім кернеп, көзіне жас толушы еді, ол төрде ілулі тұрған патша суретіне көз айырмай қарайтын. Патша оған тфі Құдай іспетті көрінуші еді. Одан кейін талай заман өтті. Ефим кеудесіндегі патшаға деген ықылас сезімі бір сөнген жоқ. Бұл жігіт болып ержетті. Петербург түбіндегі казак полкында вахмистр міндетін атқарды. Сол кезде тұңғыш рет патшаны өз көзімен көрді. Сол көрген кезінде әлгі құлдық сезімі бф сәтке лайланғандай еді. Әлі есінде, ол Романовтардың таққа отырғанына үш жүз жыл тойланардың алдында болған жағдай еді. Бұлардың полкы Еатчинода тұрған. Әскерлер патша байқауына әзірленіп жатқан болатын. Қарны қабақтай полк командирінен бастап, урядниктерге дейін түгел екі-үш күн бойы қолды-аяққа тұрмай жүгірумен болды. Солдаттардың да неше рет терін алды. Ақырында полк қару-жарағы жарқырап, көз тойғандай қалыпқа келді. Ерте ме, кеш пе, ол Ефимнің есінде жоқ, шамасы сәске түс болса керек, полк сапқа тұрды. Патшаның жазғы сарайы жағынан бір топ аттылар көрінді. Бәрі де жасана киінген, төстерінде орден-медальдары жалтылдаған, жарқыраған эполеттері, регалиялары, бау-шашақтары алтын зерлі шеңді топ. Міне, аттылар көрші полктың алдынан өтіп құттықтады. Жүздеген кеңірдектен шыққан патшаға сәлем «ва... ве... во!..» боп естілді. Ақырында патша тобы бұларға да жақындады. Ефим ең алда келе жатқан патшаға қадала қарады. Сол сәт ол таңырқап, содан соң ұртын тістегендей болды. Жас кезінен сиынып келген патшасы полковниктің сұрқай түсті мундирін киген, дөңгелек қызыл сақалды, сарышегір адам екен. Түрі әбден жалыққан адамға, әйтпесе о дүниелік бірдемені ойлап келе жатқан жанға ұқсайды. Арт жағындағы сап-сары ала, алтын оқалы киім киген топ адам әлдеқайда салтанатты көрінеді. Бірақ ол бір сәттік сезім ғана еді, жүздеген көмейден жер тітірете шыққан «ва... ве... во!» деген айқай оның бойындағы табыну сезімін оятгы. Бұйрықтағыдай ол патшаны «көзімен жеп» еміне қарады, тіпті көзіне жас толып кеткендей. Мұнысы патша тобындағы кейбір генералдарға қатты ұнап та қалған тәрізді. Бір-біріне мұны иегімен меңзесіп, стэктерін шошайтып, нұсқап жатгы. Командирлеріне де соны құлаққағыс еткен болу керек, жас вахмистр көп сый-сияпат та алып жүрді кейін. Егер революция болмағанда, Кутскийдің зор дәрежеге жетуі хақ еді. «Қайда сол заман, — деп ойлады енді Ефим қапалана, — күлі көкке ұшты да кетті. Енді, міне, әлдеқандай киргизға еріп жүрсің. Кешегі патша ағзам заманында мұндай түйелер сенің маңайыңа жолаушы ма еді». Түйені атқанда Ефимнің есіне баяғы бала кезіндегі бір оқиға түсті. Онда бұл жеті-сегіз жастар шамасында болуы керек. Әлдебір күні ойын досы Гриша екеуі өкпелері ұшып үйге қашып келді. Албар ішінде қитар Левон отыр екен. Бұл өзі соғыста жараланып, отставкаға шыққан бұрынғы урядник еді. Қазіргі кәсібі әркіммен қалжақтасып арақ ішу, одан қалса, қатын айналдыру болатын. Әдеттегідей Левоннан самогонның көңірсіген сасық иісі — сивуха лебі бұрқырап тұр екен.

Қитар басын көтеріп алып балаларға қарағанда мастығы әп-сәтте тарап кеткендей болды. Шарасынан шыққан төрт бала көзі оған сұмдық үреймен бақырая қарап қалыпты. Балалар орындықтан сырғып түсіп, арттарымен шегініп, кетіп барады. Әлгі сұмдықты дәл осы Левонның өзі істегендей қарайды бұған.

Бірақ ол кім сияқты екенін есіне түсіргенше, балалар зытып отырды. Осыдан кейін Ефим біраз уақыт көз алдына атымен қоса лаулаған киргиз елестеп, ұйқыдан шошып оянып жүрді. Бірақ бала жаны құмыра илейтін саз тәрізді емес пе? Атасының үгіті, бұратана халықты кемсіткен Левондардың сөздері біртіндеп бойына сіңе берді. Шамалы уақыттан соң Ефим әлгі әңгімені мүлде ұмытты. Он төрт-он бес жастарға келгенде станицадағы бай казак балаларының ермегі осындағы дүкеннен оны-мұны сатып алуға келген қазақтарды әжуа ету болатын. Іштерінде Ефим де бар, олар қазақ шалының бағанға байланған атын шешіп жіберіп, әлгі шалдың саптамаетігітарпылдап, шекпені делегейленіп, «құру- құру» деп атының соңынан жүгіргенін көргенде ішек-сілелері қататын. Сондайда Гриша бұларға жұдырығын түйіп, қазаққа ат ұстасуға көмектесетін. Осы Гришаның неліктен қайдағы бір қазақтарға жаны ашып тұратынын Ефим түсінбей-ақ қойды. Гришаның кедей әкесінің қазақ аулына барып жүруі де оған оғаш көрінеді. Ефимге барлық қазақтың түрі егіздей ұқсас тәрізді еді. Малдан басқа түк білмейтін надан халық деген атасының сөзі мұның миына сщген болатын. «Иә, енді не десең де, сенің тағдырың осы жабайы киргиздың қолында, жүзбасы Кутский, — деді Ефим өзіне өзі, — әзірге көне бер, кейін тағы көре жатарсың. Қазір ол сенің кім екеніңді білмейді. Ал бұл киргиз қайда алып бара жатыр? Бір жерге адастырып тастап кетпесін. Не де болса, бұдан қалмаған жөн. Одан айрылсаң, өлдің, Ефим».

Ойын осылайша қорытқан Кутский атын тебіне түсті.

Осылайша тынбай жорытқан жолаушылар көп жерді алып тастады. Бір заматта алыстан талып иттің үргені құлаққа жетті. Құлан меңзеген жеріне ерте-ақ құлағанын болжады. «Баяғыда Шарбақбайдың іштен алдырған та йьтнтттадай-тайыншадай көк төбеттері болушы еді, мынау солардың тұқымы-ау, — деп ойлады мерген, — мейлі, енді келіп қалдық. Күннің бұлттанып, ай қараңғы тартқаны мұндай тәуір болар ма». Суы тартылып, қалың тал басқан өзен табанынан өтіп, жолаушылар ауылдың өкпе тұсынан шыға келгенде, қыз емшегіндей дөңгеленген қос төбенің арасына ұрлана қонған екі-үш киіз үй көрінді. Ортадағысы еңселі ақ үй де, былайғылары қараша үй. Бірінің қасына жаппа тігілген, шамасы, ас сақтайтын орын болуы керек. Құлан қараша үйге таяй бергенде қотан жақтан бір дәу көк ит үріп шықты. Бірақ жолаушының қамшысынан жасқанды ма, әлде иығында шошайған мылтығын байқап шошынды ма, алыстан ғана доңайбат шегіп, маңқылдағаны болмаса, маңайлай қоймады. Ал төбеттің соңынан шәуілдеп жүгірген қаншықтар топыраш торыны тақымдап-ақ жүр. Иттің үрген дыбысымен қараша үйден жапырайған жалаңбас біреу жүгіре шықты. Шапан ғана жамылған, ұзын ақ дамбалы салақтаған еркек екен.

Бұл теке сақал Шарбақбайдың есігінде қырық жыл жүрген ең сенімді атқосшысы еді. Кейінгі бірер жылда бұрынғы жалшылардың көбі жерін жерлеп, суын сулап, өз бетімен кеткенде, бұл қалып қойған. Бұрынғы байларда елге жаманатты қылып қоятьш осындай жалшы-қызметкерлер барын мерген әбден білетін. Олар бай дүниесін өзінен бетер қызғанып, қорғаштайды. Бай қырына алған адамға, жалшы, малшыға қамшы жұмсайтын да осылар. Кейбір ауылдарда осындай сенім артқан адамдарын байлардың қосшы, ауылсовет қызметіне іліндіріп қойғанын да аңшы көрген. Мынау Жетімек сондайлардың бірі еді. Шарбақбай мұны жасынан қолғанат еткен, кейін басына қараша үй тігіп, әйел де алып берген. Жетімектің байдан бөлініп тіршілік ету миына кірмейтіні соңдайдың себебінен болуы хақ. Қазір Шарбақбайдағы қызметші жалғыз осы шығар. Жетімек енді Құлан ертіп жүргесін қайыршыны да бір қадірлі адам көрді ме, соның шылбырын алуға ұмтыла беріп, аңырып тұрып қалды. Сақал-мұрты қауқиған, түрі, киімі үрпе-түрпе адамнан шошынып кетсе керек.

Іштегі үн тына қалды да, арты ысылдаған сыбыр- күбірге айналып кетті. Соған қарағанда, Шарбақбай ертеден-ақ ояу жатқан тәрізді. Есікке таяп келіп, осының бәрін көріп, біліп тұрған Құлан дәрет алып, үйге кіргенде шам жағылып, төрге көрпе жайылып қойған екен. Бұл мылтығын оң қолына көлденең ұстап, «кеш жарық!» деп кіріп барғанда, оң жақтағы сырлы ағаш төсектің аяқ жағында тұрған жас әйелдің көзі ұясынан шығып кете жаздады. Ол біресе бөксесін көрпеге орап, жейдешең төсекте отырған шалына, біресе мергеннің винтовкасына қарады. Құлан онысына назар аударған жоқ. Мылтығын босағаға сүйеп, етігін тастап, төрге озды. Төрдегі тірелген көп жүкке арқасын сүйеп, үй иесіне мойнын бұрды. Шарбақбайдың түріне көз жүгірткен адам оның жас шамасын біліп болар емес. Беті жылтыраған тап-тақыр көсе. Шашын да тақырлатып алғызып тастаған. Ал өңінде бір кесепат күштің суреті бар. Қасқыр маңдай, биік қабақтың астындағы үлкен қой көздерінің жанары суық, жалпақ тұмсық, шықшыт деген жайылып жатыр. Қайсыбір кезде кескін-кейпі қабаған төбетке ұқсап кететін тәрізді.

Ерте заманда жалшылықта жүргенде Шарбақбай болысты ит етінен жек көргені де рас. О дан кейін бұл атағы шыққан мерген болған кезде, болыс маңайына тартпақ ниет білдіргенде ат-тонын ала қашқаны да шын. Бүгіндер мерген өзін Шарбақбайлардан әлдеқайда жоғары санайды. Әйтеуір ар-намысына кір келтірген жоқ, азды-көпті жұртына еңбегі сіңді, соған орай атағы бар. Осындай қашқындық нәубетке ұшырамағанда, бұл Шарбақбайдың маңына жолар ма еді. Бұл кей-кейде Шарбақбайдың сужұқпас жылпостығына таң-тамаша қалып, еріксіз ғажаптанатын. Болыс болды, он алтыншы жылғы көтерілісте сарбаз дар мұның ордасын шапты, өлген жері сол шығар деп еді, қашып-пысып онда құтылды. Он сегізінші жылы алаш туын көтеріп, елге өктемдік еткен, Аманкелдіден есе даулағандардың бірі осы еді, қызылдар келгенде қойдан қоңыр, қозыдан жуас бола қалды да, онан аман шықты. Сондай-сондай өткелектерден, қалай екенін кім білсін, әйтеуір қылшығы құрамай өтіп, бұл заманға жетіп отыр. Ата дәулеті әлі күнге шайқалған жоқ. Қазақстан өкіметінің биылғы майдағы атақты қаулысынан кейін алса, жерін кесіп алған шығар. Терісіне сыймай жүргені де соның күйігі болуы мүмкін. Мерген солай түйді ойын. Ақ жібек көйлегі шұбатылған тоқал дастарқан жайып, қымыз әкелді. Ағаш шарадағы қымызды күміс шаптырған сылдырмақты ожаумен иісін бұрқырата сапырып-сапырып, дәу шараяқтарға құйып, қонақ пен күйеуіне ұсынды. Дәл осы кезде үйге киіз есікті арқасымен көтере тағзым еткен тақылеттес имене басып Жетімек, оның соңынан сүйретіліп Абдол енді.

салып. Кішкене тостаған қымызды жұтқыншағы қылқ етіп бір-ақ жұтты да, жөнеле берді.

Есік саңылаусыз жабылғаннан кейін де әңгіме біразға дейін онша манди қойған жоқ.

Құланның жүрегі зырқ ете қалды. Көңіліндегі бір әлсіз үміт бойын жылытып жүруші еді. Шарбақбайдың мына сөзі сол үміт отына су құйып жібергендей болды да, арқасы шымырлап, мұздап жүре берді. Маңдайынан суық тер бұрқ ете түсті. Еңсесі төмендеп, ауырлап, үнсіз отырып қалды.

Құлан онан сайын түнеріп, сақалын омырауына тығып, ондық шамға қарап бедірейіп отырып қалды. ¥рты омсырайған, түйілген қабағының арасы ор болып қазылып, көзінде шарасыздық оты маздайды. Шарбақбай да тырс еткен жоқ, сәлден соң сүйек төсекті ауыр денесімен сықырлатып жерге сырғып түсті де, дастарқан шетіне малдас құрды. Мана құйған қымызды енді ғана қолына алып, әлденеге риза болған кейіппен мейірлене жұтты. Негізінде, Шарбақбайдың кірпіксіз көзінің терісі жыланның көз қабағындай жып-жылтыр, әрі біртүрлі созылмалы сияқты көрінетін. Көз терісін түсіріп жіберіп, жанары шала жұмылғанда, ол мүлгіп отыратын тәрізді еді, бірақ сол сәт Шарбақбайдың қит еткен қыбырды қалт жібермейтінін көп адам аңғара бермейтін. Осылайша біраз отырған ол көзін ашып алды.

Мерген дел-сал күйде шараяқты көтеріп, сылқ- сылқ жұтты. Не ішіп отырғанын өзі де аңғармағандай.

Әркім өз ойымен болып, екеуі де тұнжырап ұзақ отырды. Келіншек шалының арт жағына тығылып, жатып қалды.

Мерген Шарбақбайдың соңғы сөзінен әжуа сарынын сезді. Бірақ өтініш салып, әрі дәмін татып отырғасын, ашулана алмады.

Екеуі тағы біраз үн-түнсіз отырды. Құланның әбден абыржыған түрі бар. Соны бағып, көзі кілбие түскен Шарбақбай, тостағанды шайқап, қымызын жұта түсті.

Шарбақбай біраз кеңкілдеп күліп алды. Құлан бір ақымақтық іс істеп қойған адамша қысылып, төмен қарады.

үшін түк емес. Әйтпесе, сенің соңыңа милица сала ма?!

Шарбақбаймөлшерденартықбірнәрселердіайтып қойғанын сезіп, сөзінің аяғын сиырқұйымшақтатып бітірді. Мерген онысын сезбеген болды да:

Талайлардың Шарбақбайдан көрген қорлық- зорлығы туралы жыр ғып айтқан әңгімелері ойында болса да, мерген бәлен деген жоқ. Ал бұл байдың естімей жүрген қарғысы бар ма еді. Құлағына кірмесе, қайтесің. Тек Майлықтың сөзі есіне түскенде, Құлан мырс етті: «Осы маймақтығың-ау сенің жан сақтап жүргенің» деп ойлады ол ішінен мысқылдай. Аңшы қымызын сарқып ішті де, ауырлап орнынан тұрды. Ат соғып, ұйқы да меңдеткен, аз отырғанға денесі шау тартыпты.

Құлан жолдан қосып алған серігін ертіп, кідірместен аттанып кетті.

Рүстембай бүгін де күндегісінше ерте тұрды. Төрт қанат қараша үйдің түндігі жабық, есігі түсірулі, іші әлі қап-қараңғы болса да, өзіне ғана тән бір түйсікпен таң атып қалғанын сезген. Көнетоздау қоңыр шапанын желбегей жамылып, сыртқа шықты. Шығыс жақтағы қоңыр төбелердің үстіне қамар белбеу тастағандай ашық көгілдір түске енген екен. Күз күні желкем, ызғырықтау. Жел екпіні қоңырайған дала бозын дірдек қақтырады. Дәрет сындырғанша Рүстембайдың да бойы тоңазып, іітіркеніп кетті. «Жауын жаумаса» деп, Рүстембай аспан жүзін барлады. Көк жүзі ашық, бұлтсыз. Егіншінің қараборбай өскен баласы Рүстембай осы қырықтың үстіне шыққанша күн райын бағып өскен. «Күн, шамасы, ашық болар, анау қалған жердің егінін жинап алсақ, мұртымызды балта шаппас» деп, бүгінгі жұмысын мөлшерлеп қойды Рүстембай. Бұл өңірде бұдан ерте тұрған адам болмаса керек. Шығыстан батысқа қарай ирелеңдеп ұзын аққан Т орғайлының жоғары жағында отырған малды ауылдан да әлі жанды қара қыбыр еткен жоқ. Өзеннің арғы бетіндегі жері биік түбектегі шоғыр-шоғыр көң үйінділері көп Кеңес ауылы да тып-тыныш. Рүстембай «қара-құра түсіп кетпеді ме» деп өзен иірімінің беткейіндегі егіндікке көз салды. Әудем жерде жайланған жазық алап қоңыр түсті далада ерекше көзге ұрып, сап-сары боп жатыр. Рүстембайдың бойы жылып сала берді. Әкесі де диқан еді. Су қайтып, ел қан жайлауға көшкенде бұлар жалғыз үй көңде қалып, егінге шығатын. Қыстаулары сонау жоғарғы жақтағы Қостөбенің қойнауында қайыңды сайда еді. Қостөбе етегінен шығатын көз бастаудың суын сарқып егінге құйып, соларада бұлар талай жыл отырды. Әкесі өлді, қыстау маңайының аз ғана жері тозды. Содан кейін мұның Шарбақбайдың жерін жерлеп, егінін еккен де күндері болған. Бірақ диқан көңілі баяғы өзінің тары бидайын егіп, қауын- қарбыз өсіретін күндерін, жалпақ төбелі жатаған қыстауын аңсайтын да тұратын. Он алтыншы жылы ел дүр көтерілгенде бұл да шапты. Әуелде осы Шарбақбайдың бір бай ағасы хан сайланып, бұлрулас болмағанмен, жерлестік ретімен соның қосынына қосылған. Кейін сардар сарбаздарды сапаластырғанда Құланның жүздігіне кірді. Аса мерген болмаса да, мұның да көздегеніне тигізетіндей өнері бар еді. Өйткені егіннен қол босағанда құс пен балықты да кәсіп қылып, кедей дастарқанына қосымша талшық етуші еді. Астыққа айырбастап алған ескі бердеңкесі жақсы серік болды. Мінезінің біртоғалығын ұнатгы ма, әлде Күйік, Құмкешу, Доғалдағы сияқты ер сыналар қанды ұрыс, қарулы қақтығыста қайыспаған қайсарлығына сүйсінді ме, Құлан мұны жақын тартып, үзеңгі жолдас етгі, онбасы сайлады. Он алтыншы жылғы сел көшкендей дүрбелеңнен бұрын-ақ құралайды көзге атқан мергендігі бүкіл Батпаққара, Торғай өңіріне жайылған Құланның атағы сол соғыста тіпті дабырайған болатын. Кейін сарбаз қайтқанда, дүрілдеп тұрған Құлан бірқатар қашқан-пысқан бай-бағланның малынан айдап қайтты. Ол кезде оған бұл елде «мұның қалай? дейтін кісі жоқ. «Енесін ұрайын, мен найзаның ұшында, оттың ішінде қан кешіп жүргенде, бұл шынжыр балақ, шұбар тестер інге тығылған итала қаздай бұғынып жатты. Несін аяймын оларды, өзіме керегін тартып алмай, — деп бұған сыр шерткен. — Сардар: «Енді өкімет кедейдікі, жер де, су да солардың иелегіне тиеді. Ең үлкен бәлшебек Ленин солай деді» деп еді, ал деген кезде алмаймыз ба» деген оған Рүстембай қиялай бұл қылығының ертеректігін аңғартқан. Бұл ауылдағы жәдитше оқытқан молдадан сауат ашқан, оны-мұныға зер салып, большевиктердің үгітін құлағына сіңіре жүретін еді. «Маған ерте-сертелігі жоқ, кез келген байыңды қазір-ақ шауып аламын» деп күпіне сөйлеген, көңілінде өз даңқыңың желігі әлі ошақтағы оттай лаулап тұрған мерген. Одан кейін аласапыран он сегіз, он тоғызыншы жылдар келді. Қызылдардан жеңіліп, Ақтөбе, Орал майданынан шығысқа қарай ыққан ақтың әскері бейбіт елге бүйідей тиді. Сонда сарбаздардан байлар өшін алудай-ақ алды. Солардың көрсетуімен ақтар жолындағы ауылдардан көп адамды атып кетгі. Бірақ Құланға қолдары жетпеді. Оны да нұсқағандар болған шығар. Дегенмен, сонау Қаратастың құз-қойнауында тығылған үркердей жеті үй Текеге арнайы қалың әскер барған жоқ. Бес-ондап іздеп, әйтпесе адасып барған ақтың жазагерлері, әдетте, ол жақтан суға батқан тастай із-түссіз кететін. Соғыс дегенді бұл батырлар дастанындағы жекпе- жек айқас тәрізді болар дегендей бұлдыр түсінігі бар момын шаруа еді. Қатын-бала, шал-шауқанға дейін опат болған қанды қырғынды өз көзімен көруге тура келді. Бойындағы бар аңғалдығын, аямпаздығын сол соғыс бір-ақ күнде сыпырып алып, жүрегіне қатыгездік құйғандай болды. Патша әскері ел ішін обадай жайлаған сонау бір үрейлі кезеңде Рүстембайдың қапыда науыт боп кете жаздағаны бар. Он алтыншы жылдың осындай күз айы болатын. Шарбақбай ауылына бір дүрмек ақ әскері келіп, ошарылып түсіп жатыр дегенді оқшау қыстаудағы бұлар бір көлденеңдікөкаттыдан естіген. «Сұмдардың бет алысы жаман көрінеді. Осы жолында кездескен ауылдардың адамдарын қырып, жақсы аты болса, тартып алып, әйелдерін зорлап, әйтеуір білгендерін істеп келеді дейді. Әсіресе, сарбазға кәрі қатты тігілген екен» деп шошынта сөйлеген жолаушы. Бұлардың үйіне сәске түсте соққан сол адам түк кідірмей аттанып та кетті. «Пәледен машайық та қашыпты деген, Рүстембай, сен де қапы қалма» деп, алды-артына қарамай жөнеле берді. Рүстембай анық сасайын деді. Көрші үйдегі Нұртазаға әйелін жүгіртті. Нұртаза осы ауылдағы бір момын шаруа болатын. Аздап сопылығы да бар, әйтеуір намазын қаза қылған адам емес. «Құдай-ай, өзің сақтай гөр, Рүстемжан-ау, бір жерге бой тасаласай, келіп қалар әлгі әзірейілдер. Ей, Алла, пәлекетіңнен аулақ қыл» деп шешесінің жалбарынғаны мұның әлі құлағында тұрған тәрізді. Өзінің де жүрегі қобалжып, арқасы шымырлап кетті. «Қап, бармағымызды тістеп қалдық-ау, — деп ойлады ол. — Бұл жаудың бетін қайырар күш те жоқ. Қой, ауылда жатып, текке өлуге болмас, Бестаудағы қалың сарбазға барып қосылу керек». Біраздаң соң үйге сопақ жүзі онан сайын сопайып абдыраған Нұртаза, оның соңынан түсі қашқан келіншегі кірді.

жүруші еді. Енді мына төнген қауіптен гөрі, егінді ойлап қайғырғаны байқалады.

Сонымен, түс ауа бұлар Бестау қайдасың деп тартқан. Бұл жау бай ауылында жайласып жататын шығар деп ойлаған, әрі сарбаздар тобына қосылуға асыққан Рүстембай төтелей тартқан. Сөйтсе, ол ойы қате екен. Торғайлының биік қабағын жағалап шоқырақтатып келе жатқан бұлардың алдынан тоғайлы өзек ішінен үш жау солдаты шыға келді. Еш қайран қылуға болмады. Рүстембайдың тақымына қыстырған бердеңкеден өзге бұларда қару да жоқ еді. Бірақ оны суырам дегенше, ақтың үш солдаты үш жақтан винтовкаларын кеуделеріне тіреп тұра қалды. Сөйтіп, бұлар мысы құрып, тұтқынға түскен. С олдаттар талай жерді шарлап келе жатқан тәрізді. Әйтеуір ат артына артқан буыншақ-түйіншектері мол-ақ. «Кез келгенді тонап келе жатқан залымдар екен-ау, — деп ойлап қойды Рүстембай қаны қайнап, — қап, әттеген-ай, абайсызда қорқауларға ит жемі болдық-ау. Бәрі өзімнің ақкөздігім, әйтпесе, жау өріп жүргенде, төтелей тартамын деп не жыным бар еді». Екеуін ұстағаннан кейін аттан түсіріп, Нұртаза мінген жирен жорғаға тонап алған заттарын артқан. Содан кейін Рүстембайдың астындағы құла байталға екеуін жайдақ мінгестіріп, Қостөбеге қарай тартты. Солдаттардың екеуі тұтқындардың артында, біреуі алда келе жатыр. Сол алдағысы еңгезердей жирен казак-орыс. Артына бұрылып қарамайды да. Құйрық жалы сүйретілген, алды мен арты есік пен төрдей көк атын сипай қамшылап, былдырлап өлең айтқан болып келеді. Қашан бұлар Ақиық шығанағына жеткенше Рүстембай қан жылап опынумен болған. Қалай қүтылуды ойлап басы қатқан. Шығанақтағы елсіз көңде бір топ әскер жатыр екен. Бәрі де көк шалбарының ұзына бойы тігісіне жалпақ қызыл лампа тіктірген, етегін қызылдаған фуражкалары бар, сұр шинельді, мылтық, қылыш асынған казак- орыстар. Қолдарында бір-бір дырау қамшы. «Еңді бізді жауапқа тартып, содан кейін атып өлтіретін шығар, — деп ойлады Рүстембай. — Әй, әттегене-ай, тектен-текке өліп кететін болдық-ау. Мына Нұртаза байғұсты ерте қойып едім, осының обалына қалдым- ау. Ауылда жүрсе, аман болар ма еді, қайтер еді». Үш солдаттың бірі погонында үш жолағы бар біреуге әлдене деді. Ол Рүстембайларға немқұрайды көз салды да, содан соң қолға түскен екі атты қызықтап кетті. Әлгі еңгезердей жирен жазагерді шақырып, «жасауыл, жасауыл» деп Қостөбе жаққа қолын сілтеді. Жирен солдат атына қарғып мініп, бір-біріне тығылып тұрған бұлардың қасына келіп, қамшымен осып-осып жіберді де, Қостөбе жақты нұсқап, «марш!» деді. Шамасы, өзін жұмсағанға, тағы да ел тонағанда олжадан қағылатынына ызаланса керек. Қамшы тигенде қайқаң ете қалған Нұртаза алға түсіп тайраңдай жөнелді. Қамшының ұшы арқасын оңдырмай осып кетсе де, Рүстембай шыдады. Тістеніп жүріп келеді. Әйтеуір жалғыз солдат айдағаны көңіліне медеу. Бұлар өзенді жағалап, сәл ұзай бергенде, жаңағы бастық жирен солдатты тағы шақырып алып, бірдеме деді. Қолын қылышша сермегенін байқап, Рүстембай «былай шығарып, шауып та ста» деп бұйырмады ма екен деп көңіліне секем алды.

Жолдасының қорқақтығына Рүстембайдың ызасы келді. Қашып кетер бір ұрымтал жер болар ма деп жан-жағына қарап қояды. Бірақ сол бет — ашық дала, оң бет — құлама жарқабақты өзен. Бұлар біраз жүргеннен кейін, Ақиық шығанағынан бір-екі шақырымдай жердегі бір қыстауға жетті. Қыстау ойлау жерде тұр. Осы арада солдат атынан түсті де, екі тұтқынды бір-біріне арқаларын бергізіп, қанжығадағы арқанымен матады. Содан соң өзен жағасындағы шоқ талға атын байлап, өзі көңге кіріп кетті.

құрбыларын алып соғатын. Соғымға жылқы жығуға да көршілері мұны шақыратын.

Нұртаза оң жақта бір адымдай ілгерірек тұр. Шамасы, жаудың жүзінен жаманшылық нышанын сезсе, жалынып-жалбарынбақ тәрізді. Анау да соны сезгендей Нұртазаны айналдыра берді. Бір кезде бетіне қарап бажырайып тұрған Нұртазаның сыртына шыға беріп, тірсектен аяқпен қақты да, иықтан басып қалды. Тұтқын тізеден кесілгендей сылк, етіп отыра кетті. Сол сәтте күн сәулесіне шағылысып, қынаптан суырылған қылыш жарқ етті. Рүстембайдың еш нәрсе ойлауға мұршасы келмеді. Көз алдында ешкімге жазығы жоқ момын жанды өлімге қия алмады. Арыстанша атылып, жаудың ту сыртынан ала түсті. Рүстембай жендеттің қолын қайырып, қылышын тартып алуға тырысып жүр.

Жазагер дүниені көшіре өкіре құлады. Рүстембайдың өзінің де үрейі ұшып кетті. Енді аз кідірсе, жан-жақтан жау қаптап шыға келетін тәрізді. Алыс-жұлыста басынан ұшып түскен тымағын да тауып киюге мұршасы келмей, винтовка мен оқ салған сөмкені іліп алып, атқа ұмтылды. Аттың мінер жағынан баруды ұмытып, қамшылар жағынан қарғып мінді. Байлаулы шылбырды да шешу ойына кірмепті. Қылышпен қиып жіберді де, атты ойқастатып, жазагердің жанында мәңгіріп тұрған Нұртазаның жанына жетті.

Жауға жалынғанмен, жан қалмайтынын Рүстембай тұңғыш рет сонда білген. Бірақ көпке дейін гимнастеркасының жаурынына қап-қара боп қан жайылып бара жатқан жазагер көз алдына елестеп, шошып оянып жүрді. Кейін талай ауыр қаза, кісі өлімін көрді, бірақ олар анадай эсер еткен жоқ.

Рүстембай үйге қайта кіргенде, ырсылдап- күрсілдеп кәрі шешесі де тұрып, киініп жатыр екен.

Үйді айнала беріп, өзеннің жоғарғы бетіне көз салды. Судың жел беті кілең жарқабақты биік болса, бұл беті ойпаң, жағалай біткен қалың боз тал еді. Биіктігі атты кісінің бойынан ағады. Солталды іргелей бірі алда, бірі артта екі атты келеді. Алдыңғысын Рүстембай жазбай таныды. Құлан, баяғы Құлан. Ертедегі жорық күндері ойында жалт етіп, жүрегі дүбірлеп қоя берді. Бірақ асығыстық білдірмей, былайырақ шығып, сабыр сақтап күтіп тұрды. Аттылар да сол аяңнан жазбай мұның қасына таянды.

Құлан жолай ат үстінде көзі ілініп кетіп, мызғығаны болмаса, тоқтаған жоқ. Тек Абдол мінген ат қана белі босаңсып, таяқтата бергесін, жол жорғасымен жүріп отырды. Әуелі Рүстембай үйіне түсуді ойлап келсе де, жақындай бергенде, Құлан біраз жүрексінген. «Қан майданда отқа кеудемізді бірге тосқанымызды ұмытып, белсенді болып кетпеді ме екен. Қалай қарсы алады? Жарар, не де болса, бара көрейін» деп жүріп кеткен. Міне, енді Рүстембайдың қою қара мұрт, қара сақалды, жел мен күнге тотыққан дөңгелек қызыл жүзінен, күлімдеген қой көзінен шын қуанғанын байқап, жүрегі жылып кетті. Жол бойы қажығанын да ұмытқандай. Қарулас жолдасына ыстық ықыласын білдіретін әлдебір нәрсені айтқысы келеді, бірақ аузына түсер емес, құр жымиып күле берді.

Арқа-басы кеңіп, бойы жеңілдегендей жүзі ашылып, мерген шекпенін шешіп, шаңын қақты да, айналасын бір шолып есікке беттеді. Екі бүктелгендей еңкейіп, қараша үйдің табалдырығынан аттаған Құлан бойын жазғанда, назары ең алдымен оң жақтағы жер төсектің үстінде отырған оқшырайған ақ жаулықты, әжімді, жалпақ жүзді қара кемпірге түсті.

Қайыршы көжесін сарқа ішіп, далаға жөнелді. Құлан туырлығы, кереге, уығы ескіріп тозған қараша үйдің аз ғана жиһазына көз жүгіртіп ойда отыр. «Рүстембай да, мына шешесі де өзім дегенге аузындағысын жырып беретін жандар-ау. «Үйге өкіметтен қашып жүрген адамды түсірдің» деп күңкіл шығарса, мен не дер едім. Сонау атыс-шабыста бірге болғанымыз өз алдына, мен үшін күйіп кетсе, бала- шағасына обал-ау. Әлде ешкімнің көзіне түспей тұрғанда аттанып кеткенім жөн бе? Ел аман, жұрт тиышта қысымшылық қылған Құдай-ай. Пайғамбар жасына да келіп қалдың, байыз тауып, орнығудың орнына, еңді мынау ойдан қырға жөңкіліп жүргенің. Ауылға барар жол кесілген тәрізді. Әлде жеті үй Текемді алып бір жаққа қаша көшсем бе екен. Қарақұмға өтіп кеткендер бар демеп пе еді. Әй, ол жаққа жетудің өзі неғайбыл-ау. Тығырыққа тығылған жерің осы шығар, Құлан. Тәуекел, не де болса, басқа салғанын көріп аларсың. Басқа не амалың бар». Түс қайта қонаққа сойылған лақтың етін жеп, жайланғаннан кейін, Құлан мен Рүстембай сырт көзден таса жерде тұрған шығыр үйшігінің күн шуақ ығына төсек төсетіп, әңгімеге отырды. Екеуінің алаңсыз сырласар сәті енді түсті.

Құлан үндеген жоқ. Батысқа ауған күннің самарқау сәулесіне қызыл мыстай тотыққан жүзін тосып, сығырайып қиырға көз салды. Осы бет сонау көкжиекке дейін шөбі ағарып оңып кеткен сұр дала екен. Сол сұр дала өңірінде Рүстембай егінінің аңызы көзге ұрып, сары барқыттан салған жамау сияқты ерекшеленіп тұр. Аспанда түте-түте сұрқай бұлттар баяу қалқып көшіп барады. Желдің зәрі таңертеңнен гөрі сынған, бірақ ауада бір ызғырық бар. Қыс ызғарын сезінген табиғат суықтан жақ жүні үрпиіп, булығып жатқан тәрізді.

Айтары жоқ, өкіметтің арқасында заманның беті түзелді ғой, Құлеке.

Біздің Серкеш те дүниені бұлдіріп жүреді ғой. Сол төменгі ауылдағы Көрпебайдан бір мал ала ма, немене. Екеуінің арасында тамыр-таныстық алым-берім болса керек. Сонан келесалаТомарСеркешке: «Осындай, сен мына кісінің атын алған екенсің, соны қазір табан астында жетектетіп жібер, әйтпесе, арыстоват етем» дейді. Серкеш: «Менде бір жылқының көзі болтаны рас, бірақ оның орнына малбергенмін, ұрың, барымташың мен емес» деп жайын айтады. Оны Томар тыңдай қоймайды, тап сол арада жылқыға құрық салып, бір құнанды ұстап алып, әлгі Көрпебайға шылбырымен байлатады. Тіпті құнан Серкештікі де емес, біздің Орман шалдікі. Сол арада төбелес шығады. Тапа-тал түсте зорлыққа қалай шыдайын, бүйірім қызып, мен араластым ол іске. Шақырғанға келмегесін, Болжық пен Томарды жігіттерге сүйретіп алдырып, жөн сұрап, ақылымды айттым. Алай-бұлай қару жұмсап, қамшы сілтесем бір сәрі. Оның бірі жоқ, бірақ іс насырға шапты. Өкімет адамын жәбірледі деп әмілер мені әбден бастықтарына қараласа керек. Ақыр аяғы, не керек, жаламен ұсталар болғасын, көк бөрінің соқпағынатүстім. Әйтпесе, биылөзімше шаруақамын ойлап, жеті үй Текемнің бас көтерерлерін егін егуге көндіріп едім. Енді олардың не қарекет етіп жатқанын құдайым білсін. Хал осылай мүшкіл болып тұр, Рүстембай. Бәрінен де жанымды күйдіретіні, кешегі қызыл сарбаз мені апарып байлардың құйыршығына, бандының санатына тіркеп қойғаны. Бұған не айла бар? Ойлай-ойлай бас қататын болды.

тарттырамын десе, оған қалай көнем, түк жазығым жоқ?

өтті-ау бастан. Міне, енді шалдыққа да аяқ бастық екеуіміз, — деп толқи сөйледі Құлан, — балаларың малқұлағы болып қалыпты, қартайған емей, немене?

жағасын біз қисайтпағанда, кім қисайтады. Лениннің өзі кедей шаруа бірігіп, шаруашылық кәперәтіп құруы керек деп айтып кетіпті ғой. Соған қарағанда, осы екі-үш жылда үлкен өзгеріс болар-ақ. Партияның қыстағы он төртінші сыязында: жұмысшы-шаруа, көзіңді аш, оқы деп ұран тастады. Кедей балалары ішкі жаққа оқуға кетіп жатыр. Сөйте-сөйте заман тіпті жақсарады ғой. Оған да жетерміз, аман болсақ.

Бұл ара Құйған аталады.

Түстіктен терістікке қарай қиялап келген Тасты өзені осы арадан батысқа жалт бұрылып, кең түбек тастайды да кілең бір құлама жарларды жағалап барып, Ашутасты өзенімен қосылады. Құйғандағы өзен арнасы көлденеңі жарты шақырымға жуық екен. Көктемде тасқын су кернеп кететін, арнатабаны күзде әбден құрғаған, ара-арасында сиыр тіліндей ұзынша құм қайраңдар мен еспе жалдардан өзге жердің бәрін қалың бытқылтоғай басып кеткен. Бірде ен жайылып айдынданған өзен енді бір жерде жұлынданып, тал- талдың арасымен жылап қана ағады. Биік қабақта қызыл тастан қаланған жалпақ төбелі үлкен үй тұр. Маңдайында тал шарбақ аумақты тас қоралары бар. Үңірейген есік-терезелері бұл қыстаудың қазір иесіз екенін аңғартады. Көңнің алдындағы сарғыш тартқан бидайығы жапырыла қоймаған ойпаңда төрт қанат қараша үй тігіліпті. Қолпылдаған қоңыр сиса көйлегінің етегі шұбалған ақ жаулықты кемиектеу сары кемпір жерошаққа от тұтатып, шартиған ескі самауырды үргіштеп, үй алдында бүкшеңдеп жүр. Әлсін-әлі көзін көлегейлеп, батар күннің алтын зеріне малынған қалың талға назар салып қояды. Әлден уақытта су жағасындағы тал арасынан қара бешпентті, дөңгелек бөрікті, төртбақ қара шал шыға келді. Беліне қыстырған балтасы бар, қолында көк шыбыққа тізген балық. Саптама етігі күрпілдеген шал еңкеңдеп үй алдына келді де құйрығы жер сызған бір — екі балтасап, шорағай, ақтабан, етікбас алабұға тізілген шыбығын шөпке тастай берді.

Батысқа қарай құлдыраған күн енді бір сәтте сарғыш тартқан жапырақтарды алтын бояута малып, тоғай арасынан сығалап тұрды да балқып барып көкжиекке жасырынды. Айнала әп-сәтте қараңғы тартып, көз байлана берді. Өзен жақтан қоға арасындағы түнгі мекенге жайласқан үйректің қырқылы, жылқышы құстың ысқырғаны естіледі. Анда-санда суылдап тоғай ішін құйын аралап өтеді. Төңіректен андыздай төніп келген түн қараңғылығы жерошақтағы шалқыған оттан жасқанып, алысырақтан қараша үйге соқыр көзімен үңірейе қарап тұрғандай. Әлден уақытта ат дүбірі естілгендей болды. Шал аршып жатқан балығын былай тастай беріп, дыбыс шыққан көң жаққа көз салды. Елеңдеп тың тыңдады.

Бірақ қарт соны айтып, езуін жиғанша болған жоқ, қараңғылық қойнынан бірінен соң бірі екі атты сумаң етіп шыға келді. Лапылдап жанған от көздерін қамартты ма, әбден таяп келгенше есік алдында үй көлеңкесінде қалқайып тұрған кемпір-шалды олар дәл үстіне келгенде ғана байқаған сияқты. Барақ шал үн-түнсіз оларға қадала қарап тұр. Алдыңғысы тақымына мылтық қыстырған Ақбоз атты түйе жүн шекпен, ноғай бөрік киген біреу. Бет-бедері де енді анық көзге шалынды. Ат жақты, жар қабақ, қасқыр маңдайлы, селдірлеу сақал-мұрты бар орта жастағы адам тәрізді. Кішірек өткір көзінде от алауы ойнап, лапылдап тұр. Соңғысы, жобалғы киімді, шүңірек көз, қауға сақалды біреу екен. Түрі басқа ұлттың адамы сияқты. «Атқосшы шығар» деп қарт оған онша назар аудара қоймады. Ақбоз атты жолаушы үй алдына келіп аттан түсті де мылтығын ердің қасына қыстырып, жарыққа қарай шықты. Шалға жақындап: «ассалаумағалайкүм» деп сәлем берді.

Шал осыны айтып кемпірге бұрылды.

Кемпірі жолаушыларға үрейлене бір қарап, бүкшеңдеп үйге кірді де сығырайтып жарық жақты. Шал өзі бастап үйге кірді. Оның соңынан ере енген жолаушы шекпенін кереге басына ілді де саптамасын тастап, төр жаққа шықты. Кемпір төсеген көнетөз құрақ көрпенің үстіне отырып үй ішіне көз жүгіртгі. Мұндағы әрбір зат — мен жарлының мүккәмәлімін деп тұрғандай. Керегелер күйеден қап-қара, туырлықты да ыс басқан, әр жеріне жамау жапсырылса да көп тесігінен жұлдыз санағандай. Шаңырақ та атам заманнан келе жатқан болуы керек, бірер күлдіреушінің басы шығып кетіпті. Тек уықтардың біразы ашық қызыл жосасынан жаңада ғана иілгені көрініп тұр. «Шал негізі үйші болар-ау» деп ойлап қойды жолаушы сол уықтарға көз жүгіртіп және жаңа даладан талысты көзі шалганы есіне түсіп. Үйдің шал-кемпір жататын оң жағына қолдан тоқыған тықыр кілем тұтылыпты, еденнің төр жағына көнетөз алаша төселген, одан төмен бір-екі тулақ жатыр. Шал төсегінің аяқ жағында ағаш әбдіре, оның үстінде қаңылтырмен шарыған кесе түбінде иісіне қарағанда балық майына ширатып салған мақта білте — жалпылдақ шам жанып тұр. Босаға шимен қоршалған, ішінде аяқ-табақ.

Кемпір тоқыма ши-шыптаның бір шетін түріп, ағаттт күбіні пісіп-пісіп жіберді де көбігі быжылдаған көжеден бір-біртостаған құйып, Құланмен жолдасына ұсынды. Тары көженің қышқылтым исі мұрнын жарған мерген тамсанып түкірігін жұтты. Әбден шөлдеген екен, аяқты төбесіне бір-ақ көтергенде маңдайынан тер бұрқ ете түсгі. Дүниедегі ең дәмді ас осы көже сияқты көрінді оған сол сәт. Сәлден соң үйге ызалана ызыңдап мыжырайған сары самаурын да кірді. Дастарқанға сары ірімшік төгіліп, табаға көмген үгілмелі тары нан туралды. Буы бұрқырап, ағаш табаққа салған балық та келді. Беті- қолдарын шайып, асқа отырған Құлан үй иелеріне бір елжіреген сезіммен қарап отыр. «Әй, қазекем-ай, мейман десе етіңнен ет кесіп беруге әзірсің-ау» деген ой бар көңілінде.

Шал балықты жегіш екен, бір езуіне қабырға, омыртқаны аламайымен салса, екінші езуінен саудырап сүйегі ағып отыр. Абдол да нанға қосып, ұрты қомпаңдап соғып жатыр. Мерген болса, осы екеуінің қызығына қарап, әр кесек балық етін қылтанақтап, аузына анда-санда бір салады. Кемпір дәмге қол тигізген жоқ, шайын сораптай берді. Біраздан соң Құлан қолына жұққан шырышты майлы кенепке сүртіп шеттеп шыға берді.

Солай, ата. Мен ноғай, татармын. Орыс ара- сын да көп тұрғанмын.

Кемпір ас қайырғаннан кейін дастарқанды жинап әкетгі. Абдол дым сызбай бетін қараңғы іргеге беріп жантайып жатыр. Енді бір кезде шал құман алып, сыртқа шығып кетті. Арқасын керегеге басып, түйліккен Құлан әлі ой соңында. Оны қинаған мына шалдан жөн-жоба сұраудың реті. «Неғылса да мені бір қырсық айналдырды биыл, — деп ойлады мерген жабырқап, — әйтпесе осы шал құрлы күнімді көріп жүре бермес пе едім. Қайда барсам қорқыттың көрі үңірейіп алдымнан шыға келеді. Әй, осы қайыршыны бекер-ақ ертіп алған екенмін. Осының кесірі тимесе неғылсын. Бұл аман болсын деп талай жерді кездім, қай жерде де бір пәле алдымнан тосып, ереуілдейді де тұрады. Шарбақбай анау маңына жолатпай қойған. Рүстембайдыкінен әп-әдемі шығып едік, Томар ит сопаң етіп жолымыздан кесе-көлденең кезіге кетті. Әйтпесе осы күні ауылда отырмас па едім. Енді ел бетін көру маған жоқ шығар. Милициямен атысқан қылмысың онан сайын ауырлай түспегенде қайтеді. Тағы да осы қайыршы үшін атыстым-ау...» Құлан қол-аяғын бауырына жиып, біруыс боп теріс қарап жатқан Абдолға зәрлене көз тастады да күрсінді. Рүстембайдыкінен бұлар кіші бесін кезінде аттанған болатын. Өзен бойын жағалап, тоғай ішімен елсізге шыққаннан кейін бұлар Қостамға қарай бет түзеді. Құланның ниеті қостамдатып, құла түзбен өз ауылының өкпе тұсынан құлау еді. Бұрыс та болса осы жолды қауіпсіз көрген. Шарбақбай қанша шошыта сөйлесе де туған-туыс, әйелімен жүздесіп, ар жағын көре жатпақ болған. Бірақ бұлар биік қыр үстінде мен мұндалап сонадайдан көзге ұрып тұрған Қостамның бергі ойпаңына жете бергенде Қайыңды жақтан баран атты екеу шыға келді. Иықтарындағы шошайған мылтықтары мен сұр шинель, қара папахтарын қиядан көзі шалған мерген бұлардың милиционер екенін анық таныды. Олар да Құландарды көре салып, дүрбілерін көздеріне апарды. Содан кейін аттарына қамшы басып, көлденең тұра шапты. Мергеннің әуелдегі ойы қуғыншылардан қара үзіп кету еді. Пәлесінен аулақ деп тіпті соқтыққысы келмеген. Соқтықса екеуін екі тартып құлату бұған оп-оңай еді. Бірақ мергеннің кісі өлтіруге ешбір құштары жоқ. Сонау қанды соғыстан бері адам қанынан түршігіп жеритін болған. Сондықтан ол серігіне:

торыны қос өкпеге тепкілеп, әбден қорыққаны ма, үрпиіп түсі қашып, артына жалтақ — жалтақ қарап, төпелеп келе жатқанын, милиционерлердің де аттарын аямай қамшылап ентелегенін көрді. Алдыңғы милиционер сұңғақтау біреу, ал оған жанасалай ер үстінде жапырайып отырған Томар, анық сол екенін жазбай білді. «Әй әттегенде, мына торшолақтың қырсығын-ай, мына қырдан асып, Көртоғайдың қалыңына енсек, шалдырмай кетер едік» деп қынжыла ойлады мерген. Амал жоқ, ат басын тежеңкіреді. Қайыршы Құланның қатарына әлі іліге алмай келеді. Мерген құлдилатып, қырданасып, ойға түскеннен кейін қалың тал қаулай өскен жарқабақты өзен иінін бойлай шапты. Осы түбектен асса, ар жағы жайпақ жатқан жадағай кең арна, бытқылтоғай, ара-арасында үзік-үзік қара сулары ғана бар. Оған кіріп үлгерсе, бұлардың құтылғаны. «Ой, әкеңнің аузын, иттің малы-ай!» — деп қаны қайнап балағаттап жіберді мерген, қайыршының астындағы ат қиялау еңістен сүріне-қабына тайғақтай, құм-тасты бұрқырата әрең түсіп келе жатқанын көріп. Енді бір қайырылып қарағанында ол қыр арқаға екі милиционердің де екпіндей шауып шыға келгенін байқады. Екеуі де иықтарындағы мылтықтарын жұлып-жұлып алып, бұларға ұмсынып басып-басып жіберді. Ымырт көлеңкесі күңгірттендірген мылқау дала шаңқылдаған винтовка гүрсілімен жаңғырығып, дүр сілкінгендей болды. Қайыршыға төніп-ақ қалды. «Қап!» деді Құлан сылбыр қимылмен мылтығын қолына алып. Сонда да әлденеден үміттеніп, сәлуақыт қарайлап тұр. Сол сәтте оның құлағына Томар мен ана милиционердің қосарлана: «Тоқта! Тоқта! Атамыз! Өлесің!» — деген ызбарлы айқайы анық жетті. Мергеннің мылтығын қолға алғанын байқап, қуғыншылар сәл-пәл аттарын ірке берді де енді мұның өзін көздеп, винтовкаларын тартып жіберді. Бұдан әрі аялдауға да, аяуға да болмады. Құлан мылтығын туралап, Томарды нысанаға алды. Бірақ өзін атуға жүрегі дауаламады, атын көздеді, өмірінде асықпай көздеген кезі тек осы ғана болу керек, мылтықты аттың кеудесіне дәлдеп, басып қалды. Әлгінде ғана қырдан томен қарай құдиып ағызып келе жатқан қаз мойын күрең ат кенет көзге көрінбейтін керулі арқан кедергіге кездескендей оқыс мүдірді де алдыңғы аяғы бүгіліп жығыла берді. Томар жанталасып аяғын үзеңгіден шығарып алуға тырысқанын мерген байқап тұр. Жолдасының шошынған үнін естіген тәрізді, алда оза шапқан қара атты милиционер артына қайырылып қарады да арындаған атының басын бұра берді. Жығылған аттың қасында Томар тырбаңдап аяғын шығара алмай жатыр. Міне, қызған атын қиядан әрең орағытып әкелген жолдасы да жанына барып, атынан қарғып түсті. Томар шылбырына шылбырын жалғай can, өлген атты сирағынан сүйрей бастады. Соны көргесін Құлан тоғайға қарай беттеді. Ақ шүберектей қуарып, жүн-жүн сақал арасындағы шүңірейген көзінен үрей ұшқындап жанына жаңа ғана жеткен қайыршыға жиренгендей көз қиығымен бір қарады да қойды, ештеме деген жоқ. Абдол артымыздан атып жібере ме дегендей қуғыншыларға жалтақ-жалтақ қарайды. Бірақ олар өздерімен-өздері әуре сияқты. Жолдасы Томарды сүйеп апарып отырғызып жатыр. Арнаға түскеннен кейін бұлар милиционерлерден қара үзіп кетті. Енді ел ішіне баратын жол мүлде кесілген тәрізді. «Жарайды, Көктөбетк-ақ барайын, — деп ойлады салы суға кетіп, үнжырғасы түскен мерген. — Ол да бірдемені біліп қашып жүрген шығар. Бәрібір басқа барар жер, басар тауың қалған жоқ. Рүстембай хабарласып, Апанастан бір жәрдем болмаса... Бірақ нәшендік өзі болса, қуғын жіберетін сол емес пе. Ұмытқан шығар. Баяғы бірге соғысқан адамның қайсысы есінде жүр дейсің. Жаман атаққа шыққан маған ол не сеп тигізе қойсын-ау. Оған да мұның қалай демей ме. Ол да жасқанар. Қой, елге пәлемді жұқтырмай, не де болса өзім көрейін тағдырдың жазғанын. Көктөбеттің тамырын басайын. Беті қалай екен. Бірақ ол итті қайдан табамын? Ау, осы Торғай бойында, бұл өңірде мен кезбеген қуыс бар ма. Қай қалтарысына тығылды екен ол найсап?! Жә, табылса табылар, табылмаса қояр. Ол да мен деп емешесі құрып отырмаған шығар. Әзір бір бел босатып, дем алатын баспана тапқан дұрыс. Сосынғыны сосын көреміз». Сонымен осы мал қорда, Шарбақбай қыстауында, неғып күзетші жоқ деп ойлаған Құлан Құйғанға құлаған еді. Жобалағанындай осы қараша үйге кезікті. Әлден уақытта шал үйге кірді.

Шал орнына отырып, қолдан шапқан қалақ домбырасын алды. Былай қарағанда тіпті икемге келмейтін тәрізді добалдай саусақтары пернені басқанда жыпылдап кетті. Тартқаны ескі құлақ күйі. Мұңды әуен. Қартайғанын ойлап қамығу, өмірде көрген көп бейнет, орындалмаған арман, перзентін сағыну — бәрі бар тәрізді осы күйде. Әйтеуір Құланға солай сезіліп, балқи тындады. Өзі әу демегенмен мерген әнші-күйші өнерін қатты қадірлейтін. Бала кезінде домбыра үйренбек боп, басына да жастап жатқаны бар. Бірақ ол өнер бұған бұйырмаған екен, қанша ынта қойып, домбыра тыңқылдататындардың қасынан қалмаса да үйрене алмады. Қоңыр үнмен қыңқылдап мұң шаққан күй жан-жүйесін босатып, қай-қайдағы қайғысын оягты. Жабырқай төмен қарап, қатты күрсінді. Бірдеме айтайын деп еді, тамағын әлдене түйнеп, сөзін жібермеді. Қария шертуін баяулатып барып, күйін тәмамдап, домбырасын керегеге сүйей салды.

Құлан шалдың қиялай келіп, алыстан орағытып жұбатқанына әсіресе риза болды. Толқып, үні де қарлыға шықты.

Бұл түні ол жөнді ұйықтай алған жоқ. Манағы Томарлар келіп қалды ма деп, біресе бандылар ма деп, түнгі әр дыбысқа елегізіп ояна берді. Содан таң қараңғысында тұрып атын отқа қойды. Енді бір мезетге көзі ілініп кеткен екен, ұйқысы қанып қалыпты. Кәрі адамда ұйқы аз, шал боз ала таңнан тұрды. Киініп сыртқа шыққан Құлан шалдың қырға, қыстау жаққа өрлеп бара жатқанын көрді де, соңынан ілесті. Шығыс жақ жаңа алаулап келеді. Түн көлеңкесі үйелеген төбе баурайлары бірте-бірте жарық тартып, күзгі жауынмен қайта көктеген шөптің түсі ашыла берді. Түнде мол шық түсіпті. Екеуінің жүрген ізі жапырылған шөпте қарайып-қарайып шұбалған жол болып қалды. Таңғы суық жел гуілдеп түр, лебінде қыс ызғары бар, денені әжептәуір қариды. Құлан шекпенін қаусырына түсті. Шарбақбай қыстауы кәдуілгі қорған сияқты. Ылғи шақпақ қызыл тастан қаланған, тіпті жөндеуді керек ететін емес. Албар да қызыл тастан салыныпты. Сүйретпе етіп, өгізге теңдеп таситын болуы керек, шал албарға талды толтырып тастапты. Енді сол бума- бума боз тал арасынан уық, керегеге лайық сидам, ұзындауларын тандап алып жүр.

Шал қабағын түйіп біраз ойланып тұрды.

«Әй, осында бекер келдім-ау, — деп ойлады Құлан, — құтылмастай торға шырмалған жерің осы болған шығар». Құлағында: «бандыға қосылып не бәтуа табасың» деген шал сөзі ызыңдап тұрғандай. Келгеннен бергі үш күн бойы осы мазасыз ой көкейінен бір кетпей-ақ қойды. Қазір Құлан көздей дөп-дөңгелек тұңғиық қара судың жағасында, тал тасасында өлең шөпке шекпенін жайып, малдас құрып отыр. Су жиегіне қарақоға өскен. Онан әрі айылқоға, шалау мен балдыр, шеттеріне теңбіл-теңбіл қоңыр дақ түсіп, шіри бастаған түйетабан жапырақ, әредік-әредік сап- сары аталық гүлі көрінеді. Мерген айналасына көз жүгіртеді. Бұл бір өзі табиғатгың ұры-қарыға арнап әдейі жаратқан жері сияқты. Жап-жазық даладағы айналасы тай шаптырымдай ғана дөңгелек ойпаң. Жоғарыдан қарасаң жоғарғы ерні көк тіреп, төменгі ерні жер тіреген ертегідегі алып апың қара жерді опыра батқан тұяғының ізі тәрізді. Қызыл топырақты жарқабағы датіп-тік, ат үстінен созған құрық бойынан асады. Ойпаң ортасында көздей Қарасу. Қарасудың батыс жағынан жүлгелеп келіп, терең сай жалғасады. Сай іші итмұрын, қасқыржем, тал, сары шашақты сасыр қурай араласа өскен тұнып тұрған тоғай. Мына су көктемде сол тоғаймен Тастыдан келген тасқын су ма, әлде түбінде бұлақ көзі бар ма, оны ешкім біліп болар емес, әйтеуір қысы-жазы тартылмайды. Қарасу жағасында отырып қарасаң, төбеңнен зеңгір көк аспанды, айналаңнан қызыл жарқабақты ғана көресің, басқа ештеңе байқалмайды. Дәл үстінен түспесе ешкім таба алар жер емес. Қарасай төңірегі отыз-қырық шақырымға дейін жусаны күнге күйген әредік-әредік тастақ төбешіктері бар елсіз-күнсіз қоңыр дала. Мұнда келген адам тек мынау тоғайлы сайды ғана белгі етіп табады. Бірақ Тасты өзенінен шығатын мұндай құрғақ сайлар су бойлаған сайын кездеседі. Оның бәрін қағып шығу мүмкін емес. Іздеушілердің осы күнге дейін Көктөбетті індете алмағаны содан болса керек. Былай қараса ешбір қауіп-қатер жоқ сияқты. Бірақ Құлан көңілі күпті. «Әй, бекер келдім-ау» деген ой тынышын қашырды. Қазір қармақты ермек қылып отыр. Іші пысқасын атқұйрығынан қыл жұлып, инеден қармақ иіп, талдан caп кесіп, аушылық құралын жасап алған. Сонда бір сәт осындай қармақты ұстап, таңертеңнен кешке дейін өзен жағалап жүгіретін қара борбай, күс табан балалық шағы есіне түсіп, бір түрлі іші елжіреп еді. Ол тек қас қағымдай ғана қызық екен. Балық қабады деген үміті де жоқ. Су суығасын балық тереңге кеткенін біледі. Қоға қалтқы қылт-қылт етеді де қояды, тәрізі шабақ түртетін сияқты. Үлкен балық қапқандағыдай шым батып кетпейді. Анау ойпаң үстіндегі айдау далада күздің қара желі ішін тарта есіп тұрған тәрізді, аспанда туте- туте қара бұлттар батысқа қарай маңып, қарасудың арғы шеті шұбарытып жиырыла түседі. Күн көзі де жасырынбақ ойнағандай біресе жылт етіп көрініп, біресе бұлтқа сүңгіп жоқ болады. Қарасу да соған райлас өңін өзгертіп, бірде қап-қара боп туыса, бірде көгілжім тартып, тереңнен қызыл сұр түйе жапырақ сабақтары, қоңырқай балдыр желектері көрінеді. Мергеннің оң жағында едәуір жерде жарқабақ астында қарақшылардың баспанасы тұр. Қабырғасын себетше талдан өріп, сыртын шыпраша тоқылған аиыл қоғамен қаптаған төрт қанат киіз іспетті лашық. Төбесінде түтін шығатын дөңгелек тесігі бар. Аласалау есігі Қарасуға қарайды.

Қазір киіз есігі сырықпен тіреулі, тіссіз ауыздай үңірейіп түр. Көктөбет соның ішінде. ¥йықтай ма, жоқ па, әйтеуір көзі жұмулы, кешке дейін жатады да қояды. Басқа қарақшылардың бірі тал тасасын сағалап, бірі үйшік күнгейін паналап үйіріліп отыр. Мұндағылар бәлендей бұқпантайлайтын емес. Өйткені сыртқы қарауылдарына сенеді. Мынау Тастымен жалғасатын сайдың өзен жақ басында әман жасырын шолғыншы жүреді. Сол бетге өзен жағасындағы бір дөңде қызыл там тұр. Қарауылдар көбіне аттарын тамға байлап немесе сайға тұсап, там күмбезіне шығып дүр — бімен төңіректерін, әсіресе елмен шектесетін ие картпаларды бақылап отырады екен. Дөң айналасындағы сайын далада олардың назарынан жорғалаған тышқан таса қалмайды. Анада осында келерде Құландар сондай шолғыншылардың қолына түсті. Мерген ертерек кезде аң аулап жүргенде ұры қарасайын бір көрген болатын. Бір көрген жерін неше жыл өтсе де жаза баспай табатын дағдысымен төтелеп тартып, қызыл тамға жеткен-ді. Там тұсынан өте бере атын аяндатып, дұға оқып, бетін сипағаны сол еді, кәдімгі көрден шыққандай үш адам мола ішінен көтеріліп, мылтықтарын ұмсынып тұра қалды. Түстері суық.

Қайыршы боп-боз болып қолын көтере берді, бірақ Құлан айылын да жиған жоқ. Осыларды күткендей шегір көзі найза ұшындай өткірленіп, қарақшыларға тесіле бір —бір қарап өтті. Аңдушылардың енді бірі көзі шапыраштанып, қанын ішіне тартқан имиген қарасұр жігіт. Бет-аузын ұйпа —тұйпа қап-қара жүн қаптап кеткен. Үшіншісі дембелше келген жалпақ бет жылтыр сары екен, мына екеуі бері жақындағанда ол қозғала қойған жоқ, там қасында тұра берді. Екі қарақшы да бұларды қалай да түсіреміз деген нық сенімде болуы керек, жайбарақат мылтықтарын көлденең ұстап, қоқырайып нығыз келе жатыр.

зу етіп қарақшының зәресін ұшыра төбесін жалап өткенін біледі. Енді үшінші ұры да қара көрсетуден қалды.

Құлан деген атгы естігенде екі қарақшы да елеңдесіп, бір-біріне қарады да, содан соң мергеннен көз айырмай бағжия қалысты. Біраздан соң үшіншісі де там тасасынан шықты. Ол жақындап келіп мергенге имене көз тастады да, кенет қуана самбырлай жөнелді:

тапсырған. Оны білесіңдер ғой. Ал, жігітгер, енді сақ болыңдар. Қапы қалсақ, Көкең тірідей терімізді сыдырады. Мен мына кісіні өзім бастап барамын. Оның сөзіне ана екі жігіт бәлендей құлақ қоймаған сияқты. Құланға әлі жапаң-жапаң қарай береді. Шамасы, ертегідей естілетін Құланның мергендік, батырлығы туралы әңгімелер құлақтарына әбден сіңісті болған сияқты.

Жаңа тамға қарай жүгіріп кеткен жалпақ сары ұзын бел құла атты алып шықты. Екі қарақшы тамның бүйіріндегі қуысқа кіріп, баспалдақпен жоғары өрмелей женелді.

Жалпақ сары бастап келеді, ат ізі түседі-ау деген жерде, кейде тартылган таяз суды кешіп, кейде қамыс, қоға ішімен алып жүреді. Мерген айналасына бажайлай қарап, белгі-бедер болар нәрсенің бәрін көңіліне түйе берді. Алыс көктен талып жеткен қоңыраулы үн мерген құлағын елең еткізді. Ол жалбайын милығына қарай түріңкіреп, аспанға қарады. Үстерінен батысқа қарай үшбұрыштана тізілген құс керуендері өтіп барады. Тырналар екен. Бұлар тым биікте; алға ұмсынған ұзын мойындары мен қосарлана артқа созылған аяқтары — оларды қандай да бір қанатты жебеге ұсатады. ¥зап бара жатқан кештің қоңырау үніндей мұңды сарынды бір қалыпты тырна тырауы мерген көкірегіндегі ежелгі бір шерлі сезім шертіп жүрегін дір еткізді. «Құдауанда ә!? Осылар өмірбақи жолынан адаспайды да, айнымайды да», — деп ойлады мерген, қарасы бұлдырап алыстай берген тәкаппар құстарға сүйсіне қарап, бұлтырна деген дүниедегі сақ құс қой. Одан сағы, мүмкін естісі дежоқ болар. Аңшынықиядан шалып, оқ жетер-жетпес жерге ғана жақындатады да, одан әрі жылжыса, ол да жылжып, діңкелетіп сүйрей береді. Қаз да сақ құс, бірақ дәл анадай емес, ық жағынан барсаң... Алырмай, ә, мына бір тобы өтіп барады екен, бір-екеуін түсірейін бе әлде?»

Құс қиқуын Қақпан да естіген екен, ол да жоғары қарады.

Соны айтты да, мерген төбесінен өте берген екінші бір топ қазға мылтығын ұмсына берді. Атыс қосарынан шыққандай болды. Енді бір сәтте топтың айыр ұшындағы соңғы екі қаз екпінімен біраз баяулай, төмендей қалықтап барып, содан соң құлдырап құлай берді. Қақпан манаты сақтықтың бәрін ұмытып, далақтап тұра шапты. Қаздардың үш бұрышты тобы мылтық гүрсілінен сәл бұзылып барып, кәрі аталық қиқуымен қатарын түзеп алып, жоғарылап жан ұшыра самғай жөнелді. «Қатарын осылай бөтен бір күш бұзбаса, бұлар өз жолын біледі ғой», — деп ойлады Құлан әлдебір күрсінулі сезіммен құс керуенін ұзатып can. Бұралаңдаған өзенді бойлап ұзақ жортқан бұл үшеуі кештете ¥ры қарасайына жеткен. Дәл сайға кіре берісте бұларды тағы бір шолғыншы қарсы алды. Жалпақ сарымен әлдене деп тілдескеннен кейін ғана ол қаруын түсірді. Бұрын хабарланған болуы керек, Көктөбет лашық алдыңда күтіп тұр екен. Жолықпағандарына талай жыл өтсе де Құлан оны алпамсадай денесінен жазбай таныды. Жас жігіт кезіңде бұл Күшікбай түйе балуан деп мадақталып күреске де түскен. Өзіңнен зорлар шықса, екі көзің сонда шығар демекші, әлдебір жиын —тойда жығылып бағы тайған. Өзі кедей ата баласы, бірақ атақ-даңқтың дәмін татып қалған, еңді жалшылыққа баруға арланады. Солай қорланып жүргенінде мұны болыс болып дүрілдеп тұрған Шарбақбай қолына алған, жортуыл басы қылып, барымта-сарымтаға салған. Күшікбай, түйе балуан аты ұмытылып, сол кезде Көктөбет атанған. Ол Құландар аяндатып тақап келгенше обадай болып еңкиіп қос алдында тұрды да қойды. Мергеннің жіті көзі алыстан байқап келеді, баяғы өзін Шарбақбай үйінде көрген кезінен қарақшының өңі еш өзгермеген тәрізді. Сол кәдуілгі иегі талпайып, шеке жағы қушиған қансыз-сөлсіз бет-бәдені, адамды тесе қарайтын қисық біткен жылан көзі, қолағаштай мұрын. Тек шалғайын ұзартып қара мұрт өсіріпті. Киімі де жаңаланған, басында қара папах, белін жалпақ әскери белбеумен буған гимнастерка, тізесіне құрым қаптаған көк мәуіті галифе, сақтиян етік. Ағаш қапты маузер салпылдап қара санын соғады. Бір көрген адам мұны киіміне қарап, совет қызметкері, тіпті комиссар деп топшылағандай. «Шіренуін-ай, тонаудан түсірген шүберекті үстіне іліп алып» деп мысқылдай езу тартты Құлан атынан түсіп жатып. Көктөбет мұның жымиғанын қуанғаны деп ұқса керек, атгың тісіндей ірі тісін ақситып, күлген сыңай байқатты да қарсы жүрді.

Шөп шалып тартыншақтаған торысын жетелей, қайыршы кібіртіктеп таяна берді.

Ішке кіре ол таңғалды. Сыртынан соншама ұсқынсыз көрінген қос іші жайнап тұр. Жағалай кілем, текемет тұтылған, еденде де қалың киіз, алаша, одан төмен мал, аң терісі. Көрпе-жастық та жетерлік, төрде төбе болып үюлі және бәрі де дүкеннен жаңа алынғандай су жаңа. Самаурын, шара, тәрелке, кесе сияқты ыдыс-аяқ, бірер қапшық, ұн, қант, шай жәшігімен босаға жақта тіреліп тұр. Одан басқа да ұсақ-түйек заттар толып жатыр. Әйтеуір коопе —ратив дүкенін осында көшіріп әкелгендей. «Кәператіп тонапты» деп дүңк-дүңк етуші еді осы қанжауғырлардың дабыры, сол рас болды ғой, мынаның бәрі сол дүкеннің бұйымы емей не дейсің» деп ойлады мерген. Көктөбет жалғыз өзі төбедей болып оң жақта төрт қабат көрпе үстінде атлас жастықты шынтақтап жатыр. Басқа қарақшылар болса да далада. «Мынау тіпті әбден күшірлепті-ау, баяғыдағы Жапар хан сияқты үстіне мына ұрыларын да кіргізбейді екен ғой», — деп түйіп қойды мерген, саптамасын тастап, төрге ерлеп. Отырғасын жағалай көз тастап байқады, сырттай кішірек көрінгенмен жаппа лашық іші төрт қанат үйдің аумағындай болады екен. Кілем, текемет тұтылған жерден жоғары жаққа сонау шағын шаңыраққа дейін бойраша то — қыған айыл қоға ұсталыпты, кәдімгі киіз үйдің дөдегесіне ұқсап тұр. Ортада қара қазан асулы ошақ, астында түтінсіз маздап, сары қи жанып жатыр. Жылқы етінің иісі келеді мұрынға. Осы баспанадағы қай затқа назары түссе де мерген қарақшылардың ел үстінен күн көретінін, мүлік-мүккәмал, азық-түлік, сабақты жібіне дейін арамнан жиналғанын аңғарды. Сол сәт ойына: «бандыға барып не жарық көремін дейсің», — деген шал сөзі can ете қалды. «Апырмай, ә?! Судан қашып отқа түскендей болдым-ау, пәруардігер!..» деп ойлады ол қабақ шытып, басы салбырап. Көктөбеттің жылан көзі қаракөлеңкелеу үйде жылтылдап, мұның өңіндегі әр құбылысты қағыс жібермей бағып отыр екен.

ағызғандай. Бір аяғын тастап жібергенде мергеннің сіліңгір жылтыр шекесінен тер жылт етті. Көктөбетке үйреншікті ас болса керек, кекіріп қойып, асықпай ұрттап отыр. «Жортуылда көп жүрген сұм ғой бұл Көктөбет, ат үстінде жүретін адамның азығы осы ғой», — деп ойлады Құлан.

«Саған жаны ашитын кім дейсің. Елбірейтін баяғы Шарбақбай сияқты байлар да. Әйтпесе қысырдың қымызы кедейден қайдан табыла қойсын- ау, — деп ойлады Құлан, — елде тірегім көп дегеніңе басқалар сенсе де мен илана қоймаспын. Жаңағы кеппе лақапты да құлағыңа құйған сол Шарбақбай сияқтылар шығар».

Екеуі де жастыққа шалқалай жатып үнсіз қалды. Бір-бірінен сыр тартысқан сөз де осымен тәмамдалды. Көктөбеттің соңғы сөзінен мерген «менің торыма түстің, ашсам алақанымда, жұмсам жұдырығымдасың» деген емеурінді ұғып жатыр. «Әй, бірақ өзің де ұзаққа барар ма екенсің, — деп ойлап қойды Құлан, — күні ертеңдер —ақ сені іздетпесе милиция...» Ол ұйықтаған болып көзін жұмды. Ұйықтаған да сияқты. Сөйтсе де біраздан соң Көктөбеттің орнынан тұрып барып, кереге басына ілулі мұның мылтығын алып, айналдыра қарағанын, онан соң өңкиіп далаға шығып кеткенін көріп-біліп жатты.

Көктөбет сыртқа шықты. Күн кешкіріп қалыпты. Маңай тып-тыныш. Анадай жерде талтасасында өзінің бір топ нөкері қайыршыны ортаға алып, әрнемені сұрастырып, қағытып отырғанға ұқсайды. Көктөбет қалың қоға қоршаған көл жағасына қарай аяңдады.

Көктөбет сарғыш тартқан шөбі жапырыла ұйысып, былқ-былқ еткен көл жиегіне келіп отырды. Аздан соң қайыршыны ертіп Қақпан келді. Абдол ілби басады, әлденеден үріккен сыңайы бар. Мынау өңірейген дәу қара бас — тықтан шошып қалғандай.

Екі тізесін құшақтай ебедейсіз отырған Абдол бастықтың жылан көзі өзін тесіп бара жатқанын байқап, назарын төмен салды. Содан соң өткел басында Құланға айтқан әңгімесін қайталап шықты. Оның сөзін бастан-аяқ үн-түнсіз тыңдаған Көктөбет кенет түнеріп, қалың қабағы тұтасып түйіліп кетті.

Дембелше сары орнынан атып түрып, имиген қайыршыны бас салды. Әп-сәтте жамау-жамау қазақы шапанын сыпырып алып, енді оның шалбарының қайыс белбеуіне қол жүгіртгі.

Бұрынғы жүзбасының шынында да құты қашқан еді. Осы бір төртпақ сары өзін жүндеген тауықша жұлмалап жатқан сәтте, оның көз алдына азамат соғысыкезіндеөзіжазагеротрядтыбасқарыпжүргенде жұмысшыларды, қолға түскен қызыл әскерлерді дүрелететіні есіне түскен. Басына қорғасын құйған казак нагайкасымен немесе қыздырған шомполмен шықпыртқан кезде сойылып түскен аппақ таңбаға шып-шып шыққан қан, шыт-шыт тілініп жалбырап қопсып қалатын тері көз алдына елестеп, құлағына ышқынған, ыңырсыған үндер естілгендей болды. Өзін басқа бір оғаш мақсатпен шешіндіріп жатыр деген оның ойына келмеді. Кутский бар сырын ақтармағанмен шет-жағасын мынау ұлтабардағыны

сезіп білетін жылан көз бастыққа айтуды жөн көрді. Басқа лажы да жоқ еді.

Маймақ сары тағы да Кутскийдің белбеуіне шап берді. Бұрынғы жүзбасының көзі тұздай бозарып, танауы қусырылып, бет-аузы біруыс болып жиырыла қалды. Өңінде не нәрсеге де шыдайын деген әлпет бар. «Өлтірмейді ғой әйтеуір, өлтірмейді. Шамам жеткенше төзіп көрейін, — деп ойлады ол бойын кенет бір ызақорлық билеп, — ұрса ұрар, онда не тұр. Жанға батса тағы байқармын. Эх, осы бір надан қырғыздар менің арнаулы эскадрон казактарымның колына түссе ғой, әп-сәтте шаңын қағып, тілдерін бұрар еді. Ыстық шомполмен дүрелегенде әке- көкелеп, бар шынын да, өтірігін де айтар еді —ау, Эх, әттең... өлсем өлермін, бірақ мына қырғыздардың лас қолына атаман мырзаның өзі берген қағазды тигізбеспін».

Қақпан қайыршының шомыттарының алба- дұлбасын, тіпті бұрынғы тігіс орындарына дейін қарап шықты, әсіресе, шалбарын көп айналдырып, сілкіп те, уқалап та көрді, бірақ ештеме таба алмады. Көн шоқайды да шештіріп, тыжырына жүріп қағып байқады. Содан соң аңырып, біресе Көктөбетке, біресе Кутскийге қарады. Көктөбет саса қойған жоқ тәрізді, қанын ішіне тартып безерген қалпы түнеріп тұр. Қайыршы да міз баққан жоқ, тек Қақпан түк таба алмаған кезде қабағы сәл дір етті. Көктөбеттің жарқабақ астындағы жылан көзі сол сәл емеурінді шалып қалған екен, енді көмекшісіне:

Қақпан Кутскийді тағы бір тартты.

Қақпан қамшысын бүктеп қонышына сұға салды. Кутский кирелеңдеп тұрып, киімін қолына алды. Бір қас қағым сәт шүңірек көзінің түбінде қуаныш тәрізді бірдеме жалт еткенін Көктөбет тағы байқап қалды.

Кутский анық абыржыған сияқты. Салбырап тұрып-тұрып:

Қақпан әбүйірін қолымен қалқалап, мойны салбырап тұрған қайыршы шомыттарын қара шапанға орады да, белбеумен бір байлап, бастығына қарады. Көктөбет күміс шаптырған мүйіз шақшаны алып, алақанына бір төбе қарабұйра насыбайды үйді де, етектей ерніне құя салды. Көзінің астымен әлденені қинала ойланған Кутскийді қалт жібермей бағып түр.

Қайыршы көн шоқайды қолына алды. Киіз ұлтарағын жұлып тастап, Көктөбетке қарады.

Қақпан қынынан орақтан соққан кездігін алып берді. Кутский кездікті шоқайдың ішіне сұғып жіберіп, аз-кем құнжыңдады да, екі елідей бір нәрсені алып шықты. Онысы су өтпейтін жылтыр қағаз екен. Орауын жазғанда ішінен папирос қағазындай жұп-жұқа қағаз көрінді. Соның бүктеуін еппен аялай жазып, ол Көктөбетке ұсынды. Түйенің табанындай жалпақ мөрі бар бұл қағазды қарақшылар бастығы айналдыра қарап, содан соң Қақпанға ұсынды.

Бұл оқиғалардың бәрінен де ада мерген қамыс лашық ішінде көзі жұмулы болса да көңілі ояу шалқасынан жатты да қойды. Өзгелерге дүрдиіп дөң айбат жасағанмен, «бөрі арығын білгізбес, сыртқа жүнін қампайтардың» кебі мұның өз басында да бар. Жапан түзде жалғыз жортқандағы уайым — қайғысы өз алдына, бүгіндер Құланның жанын жегідей жеп, ішқұста етіп жүрген тағы бір жай бар. Ол жер ортасына келгенде қосылған қосағы Алтынкүлдің жалғызіліктігі. Үйленгеннен бергі төрт-бес жылырду- дыр — думен өтіп жүре беріпті. Тәйірі, қазақ қатынын қадырлеген бе, тіпті Құлан сияқты атағы бар адам сондай бір ілтипат білдірсе, былайғы жұртқа ерсі көрінуі де ықтимал еді. Мергеннің өзі де оны оғаш сезінуі әбден мүмкін, сондықтан жұбайын қанша жақсы көрсе де бұл ол жылылығын тұмшалап іште сақтайтын. Алтынкүлдің ер көңілді адам екенін Құлан басына іс түскенде ғана білген еді. Рас-ау, бұл үнемі ат үстінде жүреді, сонда бүкіл шағын шаруашылығын дөңгелентіп, өзін жоқтатпайтындасоләйеліеді. Бертін келе Алтынкүл «орнықты отыз бие сабасындай» дейтін ауыл бәйбішесі болды. Үлкен-кішінің бәрі ауыл-үй қарекетін сонымен ақылдасатынын мерген байқаған да. Ақылды әйел өз сөзін тыңдата да білетін. Әйтеуір Құланға «мынауың теріс екен-ау» дегізген жоқ. Сол Алтынкүл бұл кеткенде қақыраған қара үйде соқа басы қалды. Оның да мұны ойлап, ішкені ірің, жегені желім болып жүргенін мерген сол жайды өз басынан кешкеннен кейін ғана ұқты. Адамды боркемік етіп жіберетін сол бір ойды қаншама жолатпайын, ұмытайын десе де Құланның құлағында өзі кетер түні Алтынкүлдің өксуін баса алмай, ағыл- тегіл жылаған үні ызыңдап тұрып алды. Таң аппақ болып атқанша көз ілмеген әйелі мұның иығына бетін басып, жейдесінің омырауын, төсін ысгық жасымен жуған. «Құдай маған бір перзентін де қимады ғой, өзің жоқта алданыш қылатын», — деп үзіп-үзіп айтқан сөзі мергеннің құлағында шыңылдап тұр. Өзі де жас иісті көп аңсайтын мергеннің сол сөздерді естігенде көзіне жас іркілген. Босаңсымайын десе де өзін-өзі ұстай алмады, содан соң мұп-мұздай болып шекесіне сорғалаған жасты әйеліне білдірмей сығып тастады. «Әй, итшілеген өмір —ай, — деп ойлады енді лашықта жатып мерген. — Бұл жалғанның жүзінде төрт құбыласы түгел адам бар ма екен сірә. Өмір бойы сарылып қуғаның бір сағымдай арман, жақындадым деген сайын бұлдырай түсіп дщкелетеді. Жазмыштан озмыш жоқ дейді ғой. Апырмай, ә, жазмыштан озмыш болмайтын адам неден сорлы жаралды. Аң екеш аң да өз тірлігін біледі, әйтеуір жолдасына қас қылмайды. Ілуде бір сұмдық жағдай болмаса, жыртқышының өзі өз туысын жеймін демейді ғой. Киікті қарашы әне, мың болса мыңы, жүз болса жүзі тобымен жайылады. Адамның аңнан бетер болғаны ма? Қайда көрсең бірін-бірі іштен шалып, тобықтан қағып, қысастық қылып жүргені. Әй, оңдырмаған құдай-ай, неге олай болды екен, ә? Мынау Көктөбет, бұл да құтырған қасқырдай маңайын жұлып жеп жүр. Баяғы қарақшы кезіндегі кәсібі осы еді, әлі сол. Әлде адамның қанына сіңген бір құтыртатын пәле бола ма? Іштен түртіп, ананы құрт, мынаны бұлдір дей ме. Хақ тағалам ондайға бастауға тиіс емес қой. Әлгі шалдардың көп айта беретін сайтаны осы өзіміздің ішімізде бұғынып жатпасын. Күндердің күнінде сосын Көктөбет, Томар сияқтыларды еліртіп жібереді ғой. Айтпақшы, сол Көктөбетің қайда кетті? Қой, жатып рақат таппаспын, сыртқа шығайын. Бәрібір ұйқы жоқ». Осындай оймен Құлан түйе жүн шекпенін желбегейжамылып, мәсішең далаға шықты. Кішібесін болып қалыпты, күн батысқа қарай құлдырап барады. Қарасай іші сәл жел лебі білінгенмен ықтасындау екен. Анау айдалада күздің қара желі уілдеп тұрғанға ұқсайды, аспандағы қор — ғасын түстес сұрғылт бұлт түйдектері түстікке қарай маңып барады. «Жел терісінен екен — ау, осы пәлең не қарын, не дауылын әкелмесе игі еді, — деп түйіп қойды мерген ішінен, — қыс түсе қалса, осылар не тіршілік жасайды, жаным- ау. Қар жауды дегенше із түсті десейші. Анық өлім сол ғой, ошарылып қоста жатқан адамға». Мерген енді айналасына көз салды. Көктөбет сонадай жерде көл жағасында отыр. Қасында Қақпан, сосын жалаңбас тағы біреу бар. Көктөбеттің қарақшысы ма деп тұрып, қайыршы Абдол екенін бері жалт еткенде жирен шашы мен сары сақалынан таныды. Көктөбетке қарай еңкейіп жампаңдап басын шұлғып, бірдеме айтып отыр. «Мынауқарақшылармен оңай-ақ тілтауыпты ғой, — деп ойлады мерген, — бұл ноғайың жылмаң келеді-ау. Ой, мүсәпірім-ай, қарашы бәлесін». Қамыс лашықтың сыртына шыққан Құлан жар астында отырған үш ұрыны көрді. Биіктігі арқан бойы келетін қызыл сары топырақты жар астын кеулей қазып, кең үңгір жасаған екен. Тіпті ішіне төрт-бес атты қатар байлауға келетіндей. Астына ат көпір қылып құрақ төсеген. Соның үстіне тондарын жайып, манағы әзірде қызылтамда мергенге зекіретін жыртық көз дәу қара, имиген жүн сақал жігіт, сосын балпиған қызыл сары біреу жантайып жатыр. «Мынау бұлардың ат тасалайтын жері ме екен, әлде жазда салқындауға орнатқан баспана ма, — деп ойлады мерген, — нәті не де болса, соның екеуі де болуы мүмкін-ау. Осындай үңгірлерді жағалай қазып тастаса, оған бір үйір жылқың сыйып-ақ кетпей ме. Жылқы деймін, осылар талай кәпәрәтіп дүкенін тонады деп еді, соның дүниесі де осындай үңгірге көмілген шығар-ау».

Иесінің дауысын естіген Ақбоз қуанғандай ақырын оқыранды да, үңгір алдына шауып келді.

Адамның жан-жануарға өте қатал, тіпті орынсыз жауыздықпен қарайтынын аңшы ертеден-ақ білетін. Олар да өзіндей жан иесі ғой, олар да көп нәрсені түсінеді, тіпті кейбір жайда адамнан сан есе сезімтал, сан есе білгіш, зерек екенін көп пенденің аңғармайтынына оның ызасы келуші еді. Өмір бойына аңшылық ете жүріп, Құлан мыңдаған аң-құстың тірлік-қарекетін барлап байқады. Сонда талай рет ғажап қалып сүйсінген. Соның барлығы Құланға жан-жануарға ерекше бір көзқараспен қарауға үйретті. Осы астындағы бозды мерген ешуақытта ұрып-соғып қинап көрген жоқ. Қолына тай күнінде түсіп еді, мәпелеп бақты, енді қазір бұл аты ертегінің тіл бітетін тұлпарлары сияқты, айтқанын, айтқан емес-ау, бет-жүзі, қабағының, тақымының қимылынан, дауысынан иесінің не тілеп, не бүйырғанын әп-сәтте түсінеді. Қоя берсе қойған жерінде құлақ қақпай тұрады, қапталынан қағып қалса жайылып кетеді, ысқырса қайдан болса да шауып жетеді. Кешегі қанды ұрыстарда осы боз емес пе, талай тар қыспақтан мұны алып шыққан. Өзі атын, аты өзін түсінбей төпелей беретін біраз азаматтың соғыста мерт болғанын да көрген мерген. Ол аң-құстың да тілі бар, тек адам соны түсінбейді деп ойлаушы еді. Әйтеуір мерген мына бозына тіл ұқтырғанына риза, аялап сауырынан қағып қойды...

Қарақшылардың тұрмысы адамды мезі етіп, іш пыстыратындай. Аядай қарасай аңғарына жайшылықта аяқ басып шыға алмайтын, істерге ісі жоқ қарақшылар байлаудағы азбандардай аласұратынын мерген өзі келгеннен бергі екі-үш күн ішінде әбден байқады. Көктөбетгің оларды дүркін-дүркін жорыққа аттандырып тұруы, сақырлап қайнаған қазанның қақпағын көтеріп, дем шығарғанмен бір іспеттес тәрізді. Бірақ мұндағылардың көбі қауіп-қатері мол ондай сапарға қырсауланып, әрең баратыны аңғарылады. Реті табылса бой бағып қалғысы келетіндері көп. Әсіресе, анау Шынтақ тәрізділері қарауыл, күзетке көбірек жүріп, қанды жортуылдан бас амандауға барынша тырысып бағады екен. Тек Көктөбеттен қорыққаннан ғана жорыққа аттанатын сияқты бәрі де. «Е, мыналардың тірлігі тірлік емес екен», — деп ойлады соны байқаған Құлан. Зерігуден бе, қарақшылар бір-бірімен жиі-жиі шекісіп қала береді. Кеше түске таман жар астындағы үңгір жақтан бір шаң-шұң дауыс шыққанға елеңдеп, өзен жағасында жүрген Құлан солай қарай аяңдады. Не айқай екенін білмек. Лашық тасасынан шыға бере байқады, жыртық көз дәу — қара Божбан бай баласы Шынтаққа төніп, тепсініп тұр екен.

қып-қызыл болып ұшып тұрды. — Бір көзіңді бір көзіңе теңеп жіберейін бе!

Осы сәтте Көктөбет жұмсаған болуы керек, Қақпан үңгірге жүгіріп барды.

ұрыс-төбелес тыйылсын. Көкең солай деді. Бүйте берсеңдер, түбі оң — байсыңдар. Қақпан соны айтты да қосқа қарай жөнеле берді. Екі қарақшы жүнін тікірейткен төбеттерше дүрдиісіп тұрып-тұрып, өзді-өзінің бұрышына жантайды. Әлгінде бұлардың жанжалына «түрт, шайтан, түрт!» дегендей әлпетпен қызыға қарап отырған қайыс қара Күржік енді жанындағы Абдолды қағытып айналдыруға кірісті.

айтайын. Бірақ қатын —қалаш туралы емес, тыңдайсың ба?

Жарайды, сонымен иттерін шулатып, қыстауға жетіп бардық. Бір әбүйірі, жалшылары әлі мал жайлап жүр екен, солармен ілесе үйге кірдік. Әйтпесе есігін шөткелеп бекітіп қояды дейтін. Бапан деген — жапырақ мұрын, қызыл көзді күржиген қызыл шал екен, пештің түбінде тері бөстектің үсгінде отыр. Бізді көріп осылай ажырайып қарады. Сәлемімізді де алған жоқ. Жаңағы қу ай-шайға қараған жоқ, етігін лақтырып жіберіп, төр жаққа шығып жалп етіп отыра кетті. Келе Бапанды сөзге айналдырып, мал-жанның амандығын сұрап, ішіне кіріп барады. Бірақ Бапан қырыстанып үндемей отыра берді. Ана жақта қазандыққа жалпылдақты көбірек тығып, отты жалп еткізген кемпіріне: «шақтап жақ, атың өшкір, өлген әкең тіріліп келді деп отырсың ба» деп барқ ете қалды. Жарайды, содан біраз отырдық. Қу жігітіміз Бапанның ол жағынан бір, бұл жағынан бір шығып, қай жерден қыбын табамын деп отыр. Содан бір сөз ретінде:

Байқаймыз Бапанның құлағы осы сөзге елең ете қалды. Жігіт онан сайын иттің мақтауын асырып:

«Ауып — ауып!» Сонда оның дауысы жер түбінен естіледі, — дегені. Бапанның тілі табылган соң әлгі жігіт далада тұрған ат-шанасын мақтады. Бапанның сонда айтатыны ғой:

Құлан да жерге бір түкірді. Осы екі-үш күн ішінде ол осындай жиренішті, тіпті сұмдық жайлардың біразын естіп құлағы сарсылды. «Мыналар адамшылықтан кеткен екен, — деп ойлады ол ұртын тістеп, — әй, осында бекер келдім-ау». Сол күні түс ауа Көктөбет осы үш қарақшыны бір жаққа аттандырды. Қайыс қара Күржік бір безбүйрек болуы керек, бастаушыға да сол тағайындалды. Ана Божбан мен Шынтақтың қырбай қабақ әрі өзара бәсекеге түскенін, енді нендей жаманшылықты да ыждаһатпен орындайтынын сезіп, әдейі қосарлай айдаған секілді. Құлан солай топшылады. Қайыс қараны бөліп алып, әлденендей тапсырмалар бергеннен кейін Көктөбет лашық алдында тұрған Құланның касына келді.

Сонымен Көктөбет Абдолдың беліне қылыш байлап, иығына құс мылтық асып, қырқылғандау сеңсең тонмен, әлдекімнен шешіп алған болуы керек, шолақ былғары етік кигізіп, жорыққа жіберді. Абдол өзіне келіп шағым айта ма деп Құлан біраз қысылып еді, бірақ олай болмады, мүсәпірі тіл қатпастан Көктөбеттің бұйырған жағына тепеңдеп жүре берді. Бұған мерген шын таңданды. «Апырмай, мына Көктөбеттің адамды басатын албастысы бар ма, — деп ойлады ол, — қол асгындағы он адамның бәрін итше жортқызады. Бірақ мені ел тонауыңа қоса алмассың. Өйдеп ұшық шығарсаң ғарасат майданын ашармын осы жерде». Қарақшылардың қыры мен сырына қанып, көңілі қалган Құлан олардан бөлек жүруге тырысты. Уақытының көбі осы көл жағасында өтеді. Көз қылатын ермегі — балық аулау. Бірақ ол бойын сергіте алмады. Осынау елден жырақ жерге келіп, қауіп — қатерден құтылдым десе де оның орнын ішін удай ашытқан өкініш басты. «Адастым-ау, адасқанда қайдағы бір шарынды соқпаққа түсіп кеттім-ау» деген ой кәдімгі сырқаттай-ақ тәнін сырқыратып, жанын ауыртады. Сол ой бойын меңдеткен мерген түс әлетінде кармағын тастады да, орнынан тұрып, жан-жағына көз салды. Сонадай жерде, арғы бетте бозы жайылып жүр. Дәл қостың қолтығында торы мәстек батпақты қорқылдата кешіп, құрақ орып тұр. Бұл екі атты әлдебір ойы бар ма, Көктөбет біздің жылқыға қоса ғой деген жоқ, сөйтемін деп мерген де талпынбаған. Осы кезде Көктөбет те қостан шығып, ырғала басып мұның қасына келді.

Ет дегенді естігенде дүркіреп, қуанғандарын жасырмай тұра-тұра жүгіріп, торыны қамалай бастаған қарақшыларға Құлан қарайлаған жоқ, жар жағалап кетті. Осыңда келгеннен бері ойында жүрген бір мүддесі бар, мына қолайлы сәтті пайдаланып, бөтен көзге түспей, соны орнына келтірмек. Қолында қармақсаптың басына байлаған қыл-тұзақ, шортан қараған адам болып, көлді айналып барады, бірақ екі көзі суды айнала қоршаған жарлауытта. Қарасудың жоғарғы бетіне де шықты, әйтсе де іздегенін таба алмағандай ернін жымырып, басын шайқап қояды. Бұл беттің бәрі құлама жар, биіктігі атты кісінің бойынан асады. Тіпті қырға шығып кетуге аяқ іліктірер бір жырақана да жоқ. Мерген көлдің басын айналып, түстік бетіне шықты. Бұл жақтан тасыған су құлайтын болуы керек, қызыл жар кемештеу, сонда да тіп-тік, найза бойынан асады; жаяу адам өйтіп- бүйтіп ат үстінен тырмысып өрмелей алғанмен, аттың көтеріліп кетуі екіталай. Құлан биік өскен қоға мен тал бұталарын тасалап, еңкейе жүріп келеді, қарақшылар бұған назар аудара қоймаған сияқты; «Ұста арқанның анаұшын!», «Тарт!», «Алкөтер!», «Ой, ебедейсізнеме- ай!», «Ет жегенде, мұрның шуылдар еді-ау!», «Жық, кәне!» десіп дабырласып малмен әуреленіп жатыр. Енді бір сәтте мерген қалт тұра қалды. Дәл жар іргесіне бір түп қасқыржем мен итмұрын араласа, ұйыса өсіпті. Киімін тікенге ілгізе-мілгізе Құлан соның арасына кіріп еді, қасқырдың апанына тап болды. Ескі апан. Қар суы мен жаңбыр шайып, төбесі жеміріліп құлауға айналыпты. Мерген сол жарықшақты жерін тепкілеп көріп еді, баланың еңбегіндей солк, - солқ етті. Содан соң топырағы опырылып, сусылдап төмен құйыла бастады. Қаттырақ теуіп жіберсе жырылып кететіндей. Мерген іздегенін тапқандай болып, көңілін демдеп, терін сүртті. Әйтеуір көзден де таса, мынау қақпан қарасайдан, анау қарақшылар соқпағын есептемегенде, бірден-бір шығар сүрлеу осы ғана тәрізді. Апантөбесін опырыпжіберсе, әлдіатырғып, қырға көтеріліп кеткендей. Соны көңіліне түйген Құлан бұта арасынан сығалап, жерді мөлшерлеп алды. Лашық арғы бетге, екі ортада көлді жағалай біткен тал бар. Ол да болса, қиын-қыстау кезең туғанда, бой көрсетпей сырғып кетуге ыңғайлы-ақ. Ал түптің түбіне сондай бір күннің туарын мерген осында келгеннен бері- ақ сезген. «Мыналарың бір аран ғой, милициялар келіп қоршап қалса қалай құтыласыңдар», — деп Көктөбетке айтуға оқталып тұрып, іркіліп қалды. «Сан-сапалақ өткелектерден өткен қарақшының басшысы, қарашоқпар барымташы, соны білмейді дейсің бе? Әбден біледі ғой», — деген оймен сөзін жұта қойған. Мерген сыртынан бақылап көргенде байқады, Көктөбеттің жан адамға сездірмей көздеп жүрген бір мақсаты бар сияқты. Қамыс лашықта жападан- жалғыз ұзақ отыратыны, кейде үлкен бір алашұбар қағазды алдына жайып, соның бетінен шыбықпен жол сызатыны соны аңғартқандай. Ол ала шұбар қағаздың карта екенін Құлан білетін. Ертеде соғыс кезінде Сардардың, Әлібидің, Егоровтың қолдарынан талай көрген. Сонда-ақ оның не қажетке жарайтынын бұлдырлау болса да ұғып қалған.

Айтқандай-ақ Көктөбет:

Аздан соң, бір аттының дүсірлетіп жортып кеткені естілді. Көктөбет үйге қайта кірді. Ол оң жақтағы өзінің белгілі орнына отырып, алдына картаны жайды.

өзің осында қалуға берік бел байладың ба, әлдебір жаққа ауасың ба?

аулақ күш-қуат бергенде кеудеме нан пісті. Өзім барда кім бар дедім. Сосын боқ дүние адамға не істетпейді, мал да барымталадым, кісі қанына ортақ болтан да кездер кездесті, әйтеуір не сұмдықтар бастан өтті ғой. Әйтпесе бармақтай болса, сары қымызды сапырып ішіп, толықсыған тоқал—дың жанында мен де жатпас па едім. Пешенеңе жазылғаны осы болғасын қайтесің енді. Қаракөлеңке қос ішінде ұрты омырайып, бір сәтке жүдей қалған Көктөбетгің жүзіне мерген шын мүсіркей қарады. «Осы бәтшағардың Құдай сүйер бір қылығы жоқ-ақ қой. Бірақ бұл да әуелде адам болуға туған жоқ па. Мұның әке —шешесі қарақшы болсын деп тіледі дейсің бег әйтпесе балғын күнәсіз шағында осындай жолға түсемін деп өзі ниет қылды дейсің бе? — деп ойлады Құлан. — Адам деген жамандықка бір ұрынса, бойлай беремеекен? Өзі біліптізгінтартпаса, не жанындағылар кесе-көлденең тұру орнына, қолпаштап әрі итермелей берсе солай шығар-ау».

Құлан тілінің ұшында тұрған: «опасыздық болмай ма?» — дегенсөздіқалайайтудыңретінтаппаймүдіріп қалды.

Осы сәтте сырттан ат дүбірі естілді.

Өліара. Ай қараңғы кез. Күннің не олай, не бұлай бола алмай тұрған мезгілі. Біресе ертеңнен кара кешке дейін теріскейден гуілдеп қара жел соғады да тұрады, біресе бауырымен жер сыза түнерген бұлттар әлдеқайдан көк жүзіне жиылып, күні бойы қара жаңбыр шүмектеп төгеді, енді біресе күн шайдай ашылып, кәдімгі жаздағыдай жайма-шуақ тартады. Соңғы бір-екі күннен бері ашық болып тұр. Түн де жылы, ауа дымқыл, содан жер түгі мол ылгалданып, таңертең күн найза бойы көтерілісімен-ақ аппақ тұман жер-дүниені тұмшалап, сәске түске дейін тарамайды. Қарақшылар бұрынғы сақтықты бәсеңсітіп, соңғы кезде салғырттартқандай. Өздерінің мекенжайларын жан адам таппасына әбден иланған тәрізді. Жауын- шашынды, тұманды бұлыңғыр күндері одеялдарын не тондарын жамылып алып, қос ішінде, әйтпесе үңгірде бұйығып ұйықтайды да жатады. Бірақ үнемі бірге жүріп, бірінің сырын бірі әбден білгені, аядай сай ішінде қамалу оларды да әбден мезі еткендей, ояу отырса бірін — бірі қажап тәлкектей бастайды. Мезгіл- мезгіл дүрегей төбеттерше ырылдасып-керілдесіп кала береді. Айтқан әңгімелері де жартымсыз. Мың естіп құлақтары сарсылғандай. Көктөбет те оларды соңғы кезде бәлендей қыспаққа алып тықақтай қоймайды. Бастығы үндемесе де тыраштанып, қарақшыларды күзетке, анда-мұндаайдайтынҚақпан.Құланныңбайқауынша, ұрылар бірін-бірі ит етінен жек көрсе, осы жалпақ сарыны атарға оғы жоқ. Әйтеуір қай-қайсысы да ол бір жаққа жұмсағанда көздерінің астымен түйреп, іштері ауырғандай кіржиіп әрең барады. «Бәледен машайық қашыпты, осы қанжауғырлардың ортасынан тайып тұрсам», — деген ой мергенді жиі-жиі алаңдата берді. Көктөбет те кешелер айтқан ойын жүзеге асырмақ ниетте тәрізді, әйтеуір өзен табанындағы жылқыдан төрт жүйрік атты алдырып, күндіз-түні алдынан жем айырмай, ерекше бағымға қойды. Тұсаулы, шідерлеулі аттар көл маңынан шықпайды. Батпаққа жығылып өледі дейтін емес, су шеті таяз, қалың өскен қоға, одан бері саздауытқа жайыла өскен көк құрақ пен өлең. Мерген де өзінің Ақбозын үнемі арғы бетте, түнеугі өзі көрген қасқыр апанына таяу ұстады. Өрелеп, арқандаған жоқ, бірақ аты өзі апарып қойған жерден онша ұзамайды, сол маңның құрағы мен қара отында оттап жусайды. Бүгін таңертеңнен бері гуілдеген қара жел кешке қарай тыйыла қалды. Мана таң сәріде келген анадағы төрт шолғыншы ұйықтап-ұйықтап басы-көздері ісіп, кіші бесінде бір-ақ тұрды. Енді жылмаң сары астырып қойған еттің үстіне түсіп кете жаздап, апырып- жапырып соғып жатыр. Жыландарының басы қайтқаннан кейін Шынтақ пен қайыс қара Күржік Абдолды келеке ете бастады.

Абдол басын төмен салып ойланып қалды. «Шынында да, — деп ойлады ол, — Құдай басқа салмасын, егер жазатайым милиция келіп қалса, онда құрығанымғой. Бұлардыңбәрідебөтен, сатыпжібереді ғой, ішіндегі алақарға мені. Отган құтылдым ба десем, өртке тап болдым ба? Шайтан шатастырғандай мына кәрі теке Құланға қайдан кезігіп едім. Өз жөніммен жүре берсем еді. Енді не істеу керек? Жарайды, әзір төніп тұрған ештеме жоқ, ойланып бір айла табарсың. Мұнан да тар өткелектерден өтіп едің ғой, жүзбасы Кутский. Ал мынау хайуандар мені өздерінше ақымақ қылғысы келеді. Ал бәлем-ай, баяғыда менің қолыма түскенде, сендерді жандарыңды көздеріңе көрсетіп тұрып, шырқыратқан болар едім-ау». Бір сәтке Кутскийдің көз алдынан Орынборда атаман Дутов өкіметінің контр — разведкасында кызмет еткен күндері елес беріп өтті. Орысың, қазағың, татарың деп айырып жатпай-ақ осы болыневик-ау дегендерді ақ қарға қызыл қанын тамызып, дірдектетіп Ор өзенінің жарқабағына қарай атуға айдайтын. Сонда өлімге бара жатқан жұмысшылардың жүзінен үрей белгісін көре алмаған Ефимді әлдебір құтыртқандай сезім билейтін. Осылар қорықса екен, жалынып- жалбарынса екен деп тілеуші еді. Бірақ көбіне олай болмайды, айдалгандардың көзінде ұрып-соққан сайын бір қайсарлық, сосын өшпенділік оты тұтанады. Соны көреді де Кутский онан сайын құтырына түсіп, бойын билеген, мұның еркінде жоқ әлдебір жыртқыштық соқыр сезіммен қан тілейтін. Енді қазір де Кутский кеудесіңде сондай кәрлі ашудың оянып келе жатқанын сезді. Тұра салып, мынау өзін мазақтап қарқылдаған қарақшыларды бас салып сабағысы келіп кетті. Әйтсе де көңіл түбіндегі қорқыныш оны кұшағынан босатпады, бір кездегі қолына түскен адамды бар етсем де, жоқ етсем де еркімде дейтін өктем сезім қазір мүлде өшті. Оның орнын мүсәпірлік, бейшаралық хал жайлап алған. Өзінің әлсіздігіне, осы халіне ызаланып, ол жылап жібере жаздады.

Бұлсәтте Құлан мен Көктөбет қаракөлеңке лашық ішінде әңгімелесіп отырған. Ат жаратып, әбігерге түсіп жүргеніне қарап, мерген Көктөбеттің анада айтқан сезін орындамақка бел байлағанын сезді. Бірақ өзі әлі әрі-сәріде. «Соңына ерген мыналарға опа бермеген бұл қарақшы, менің күнімді неғып екі қыла қояр дейсің. Бір жерге адастырып тастап кетер. Әй, осыны да мен мүсіркедім — ay. Нағыз қаныпезер екен ғой», — деген ой көкейінен кетпей қойды.

Сөйдеді де Көктөбет көлдің көзден таса ағашты жағына қарай аяңдады. Абдол соңынан дедектеп келеді. Екеуі келіп тал арасындағы бір алаңқайға тізе бүкті. Көктөбет жылан көзі үшкілденіп біраз уақыт үн-түнсіз Кутскийге қадала қарап отырды. Бұрынғы жүзбасы сәлден соң назарын одан тайдырып, көзі жүгіріп кетті. Абыржып қалғаны, осы мені қайтеді деп көңіліне секем алғаны аңғарылып түр.

«Шынында солай —ау, — деп ойлады Кутский, — егер ол менің ақ казак офицері екенімді білсе, атып тастауыхақ. Мұндай қызыл партизандардың талайын көргенмін. Әсіресе, қолға түскен болыневиктерді атып-асқан біз сияқтыларға бұлардың жаны қас. Аямайды. Бұларды қазақ, хохол, киргиз деп айыратыны жоқ, бәрі бір қалыптан шыққан».

Кутский ұнжырғасы түсіп, тал бұтағымен жер шұқып отырып қалды.

Ол түн желсіз тымық, былжыраған жылы түн болды. Лашық төрінде шалқасынан жатып, төбедегі қазанның шеңберіндей дөңгелек тесіктен аспанға көз салған Құланға танадай ірі —ірі жұлдыздар дірілдеп еріп тұрғандай көрінді. «Ертең күн қалай болар екен, — деп ойлады мерген, — әй, осы жылымықтың түрі жаман, арты бұзылады-ау. Желтоқсан болды, қар әлі түскен жоқ, аярсып тамылжып тұрып-тұрып, бір-ақ ұрады-ау осы. Ауылдағылар не қарекет қылып жатыр екен? Егіндерін жинап, шөбін шауып алса дұрыс болды, дарақыланып босқа жүре бермей. Барақ шал шаруаға мәттақам еді, жатқызбаған шығар жігіттерді. Қарақасқа да, анау ағайынды Ерман, Жарман да жұмысқа жатшыл, тек дабырлаған Серкеш болмаса. Әттең, бара алмаймын. Мына Көктөбетке ерем бе, жоқ па? Шынында солай қарай асып кетіп, біржола ағарып келсем бе екен. Нәті, сол дұрыс-ау. Жарайды, енді таңдағы іс тәңірден деген. Қабырғаммен әлі де кеңесіп көрермін». Осында келгеннен бері мергеннің жалғыз жүргенде үнемі елегізіп тұратын көңілі басылған болатын. Көптің ортасы, бәлендей қауып күте қоймағандыкі ме, әйтеуір ұйқысы тыныш еді. Әлгіндей ойлармен біраз жатып, ол бір кезде алаңсыз ұйқыға берілді. Гүрс ете түскен дыбыс қаннен-қаперсіз жатқан ұрыларды үркітіп оятты. Мерген де басын көтеріп алды. Қос іші тастай қараңғы, дала да тастай қараңғы болуы керек, ашық есіктен жылт еткен жарық көрінбейді. Сырттан «Жау! Жау! Атган! Аттан!» деген Қақпанның үрейлі айқайы естілді. Лашықта жатқандар дүрлігіп, бір — біріне сеңдей соғылысгы.

Мерген әп-сәтте үн-түнсіз шырттай киініп алды. Өзінің бұрынғы әдеті бар, әрі осындай бір күн туарын біліп, ол киімі мен қаруын оңай табылар жерге жинап қоятын.

қиын-ау. Дегенмен бас амандаймын десең, атыңды тауып алып, қашып құтылып көр. Әй, бірақ дұшпан арасынан сытылып кете алмассың дәл қазір.

«Ұйықтап қалды ма, әлде қапияда бас салып, тырп еткізбеді ме, — деп ойлап қойды ішінен мерген, — бұлардың ішінде із кескіш, аңшы ма, біреу бар- ау. Ат тұяғын киізбен қаптап алған-ау, тегі. Солай ғой, әйтпесе дүбірі естілер еді. Қап, бәрінен бұрын менің мына қарақшылардың арасынан табылғаным масқара болды-ау. Енді амал қанша. Осы күннің өзі қайтер екен? Түн былжыраған жылы болды. Неғып кешегілей тұман түспейді. Бәрекелде, аспанда бұлт бар екен тұман түссе, көзге түрткісіз болар. Иә, Бұлан атам аруағы, өзің жебей гөр!» Бозарып күз таңы атып келеді. Атыс тоқтады. Айнала бір сәтке тым-тырыс тына калды. Аңдушылар да қарақшыларды нысанаға алып, атар жарықты күтіп жатса керек. Аспанды қымтаған бозғыл бұлттың шығыс жақ етегі түріңкі. Күннің қызыл арайы бұлт жүзін қып-қызыл алауға бояп, шапағын бірте-бірте кең жайып келеді. Т өңірек сібірлеп, жарық тарай берді. Бірақ сай іші әлі қаракөлеңке. Тек енді бір мезетте төбесін бүркеген сары жапырақты тал бұталарының арасы алтын зерден жіп тартқандай шұғы — лаланып кеткеніне қарап, мерген күн көтерілгенін шамалады. Бұрын қалың соғысқа жүрерде жүрегі өрекпіп, қаны тасығандай бойын бір қызғын сезім билеп алушы еді. Жау қашан көрінер екен деп, тықырши күтетін. Бұл жолы олай емес. Агысуға да, соғысуға да ешқандай құлқы жоқ. Аңдушылар жатқан жарқабаққа жай көз тастады да қойды. Мылтығын да оңтайлаған жоқ. Біртүрлі салқын, самарқау жатыр. Асыға күткені болса, ол тек тұман, куғыншыларды адастырып кетер қалың тұман ғана.

Енді сай ішіндегі әр бұта, әр түп шиге шейін анық көрінді. Сол сот:

Ешкім жауап берген жок. Жар басындағы адам бұғып алып, айқайлап жатыр. Кемердің әр жерінен бастар қылт-кылт етіп, мылтықтың аузы шошаяды.

Бұл жақтан үн болмады. Қарақшылар үн шығарайын десе де қорңып жатқанға ұқсайды. Бағана Көктөбет ұрыларын орналастырып жүргенде: «шошаңдап шыққаныңды, өз қолыммен жайратамын» деп ысылдай сыбырлап ескерткенін мерген естіген. Осымен біраз уакыт өтті. Енді жар басындағылар кұр үгіттен еш нәрсе шыкпайтынын білген тәрізді. Әуелі қамыс қосқа, содан кейін күдікті көрінген тал, бұта басын қырқып, оқ жауып кетті. Үздік- создық атылған мылтықты Құлан санап жатыр. Ұзын саны он-он бес адам сияқты. Соған қарағанда қамаушылардың жарым-жартысы ауылдан қосылған жасақты шаруалар екені аңғарылады. Енді бір сөтте қарақшылар да қарсы ата бастады. Дәрі түтінінің иісі мұрынды жарып, сай іші көк ала бұлт болып кетті. Жарқ еткен күн көзімен бірге тұман да көтеріліп, айнала күңгірт тартты. «Иә сәт!» деді Құлан шығыс жаққа көз тігіп. Жоғары өрлеген күн көзі бұлдырап, сығырайып барады екен. Будақ- будақ болып сай ішін торлаған бу жер бауырлай жылжып, маңайды қараңғы тарттыра берді. Сол-ақ екен, дәу біреу төрт ат тұрған жаққа тал арасынан шығып өңкеңдей жөнелді. Мерген оның Көктөбет екенін анық таныды. Оның соңынан Қақпан, одан соң қайыс қара Божбан, Шынтақ ұмтылды. Әйтеуір ұрылардың әрқайсысы-ақ жан сауғалауға тырысып, тұман түсісімен әрі-бері жүгіріске кірді. Абдол — Көктөбеттің соңынан ілесе түсті де, өзіне ат тимейтінін сезген болуы керек, аңырып тоқтай қалды. Тұман қоюлана жүгіріп жүр, бірімен-бірінің жұмысы жоқ. Төңірек түгел қараңғы тартқанда ғана мерген орнынан тұрды да еңкеңдеп барып, қос іргесіне жатқан ерін алып, өзіне белгілі жерге қарай жөнелді. Орта жолға жете бере ол сәл мүдіріп қалды. «Әлгі бейшара қайыршы қолға түседі-ау, — деген ой еді оны бөгеген, бірақ артынша, — әй, оған не қылар дейсің, қаңғып жүрген мүсәпір емес пе. Бір сылтау табар. Адасып жүргенде бандылар ұстап алды демей ме», — деп мерген өзін-өзі жұбатты да аяғын жебелей басты. Қасқыр апанын қоршаған итмұрын бұтасының қасына келді де ысқырып қалды. Сол-ақ екен, дүсірлетіп, Ақбозы шауып келді. Ат ерттеу көп уақыт алған жоқ. Бозды жетелеп, Құлан бұта арасына ене бергенде, соңынан ентіккен Абдол да жетті. Сірә, мергеннің ысқырғанын естіп, жан ұшыра тіміскілеп жүріп тапса керек. Барынша асыққан мерген апан төбесін тепкілеп құлатып, атын сүйрелей қырға шығарып, үзеңгіге аяқ салған кезде Абдол да дәл жанынан пайда болды. Әуелі шошынып, мылтығын ыңғайлай берген мерген бұл екенін көргенде не дерін білмей қалды. Жүрегін әлдене түйнеп өтті де, беймәлім бір ашу бойын кернеді. «Сасық күзендей бір жабысып алса, айырылмайтын не деген тажал еді мынау», — деп ойлады ол шіміріккендей сезіммен.

Құдан аттанып кеткен таңнан бері Алтынкүлкөңілі күпті, жайласып көз шырымын алған түні жоқ шығар- ау. Үнемі ой соңында сарылу адамды қажытады-ақ екен. Ел-жұртынан безініп, әлдеқайда желдеп кеткен күйеуінің жайын қаншама уайымдамай-ақ қояйын, әйтеуір аман жүрсе болады ғой деп, тәубе етсе де әйел түніге дөңбекшіп, көрер таңды көзімен атқызады. Күндіз әйтеуір ілініп-салынып, тіршілік қамы, үй іші күйбеңімен алаң болып, тиыштау жүреді. Ал енді кешкілік қаңыраған абажадай үйде соқа басы елегізіп, төсекке құлады-ақ көз алдына мерген бейнесі тартылады. Негізі әйел жүрегі елжірегіш, әйел жаны нәзіктеу ме қалай, күн ұзаған сайын Алтынкүл босаңсып барады. Күйеуін қымбат түтатынын енді ғана әбден білгендей. Әуелде мергенді жақсы көремін-ау, деп бұл ойлаған емес. Сонау 16 — жылғы көтеріліс кезінде, одан кейінгі аумалы-төкпелі заманда дабырайған атағын естіп, бірауық өзін көрер ме еді деп жұрт сияқты қызыққаны рас. Онда Амангелді, Әліби, оларға қоса Құлан туралы әңгімелегендер ертегінің отқа күймес, суға батпас батырлары іспетті суреттейтін. Қарапайым адам үшін олар бәйтеректей биік көрінеді. Елдің шеті, желдің бетіндегі кедей ауылдың қызы ондай батырға қосыламын-ау деп әсте ойламаған. Атақты адам мұны қайтеді, әрине ол батырлар жырында айтылатындай байдың сұлу қызын алады да. Бұл болса, Есентоғайдағы бір кедей шаруаның қызы еді. Ғұрып бойынша мұны да жасынан атастырып қойған. Барар жері Шарбақбайдың бір дәулеттілеу туыстары еді. Тоқал болып түспек. Бірақ Амангелді көтерілісі, одан қызыл мен ақ соғысып, үш жыл бойғы дүрбелең, шонжарлар жағы үмітпен ұйықтап, үреймен оянған кезеңнің бұған біраз себесіні тиді. Он жеті-он сегізге келгенше, ата-ана бауырында еркін өсті. Заман тиышталды-ау деген кезенде бұған қалың берген адам, тоқалын алуға ниет етті. Қыз жылай- жылай кете берер ме еді, кім білсін, осы араға Құлан келіп килікті. Ертеректе ел жаппай дүрлігіп, дуанға атганғанда мерген бұлардың ауылына түсіп, он алтыдағы сарымайдай толықсыған ңыз Алтынкүлге көзі түскен екен. Он да Құланның тек асқан мерген деген ғана дақпырты бар. Бай адамдарға бұрын да жұғыса қоймайтын Құлан өзім теңдес, ежеттес-ау деген ниетпен бе, құм жайлаған бұлардың үйіне қоныпты. Сонда мергеннің лашынның көзіндей шегірлеу көзі өзіне қадала қарағанын байқап, шай құйып берген жас қыз қымсынып қалғанды. Бірақ сол меймандар кетісімен-ақ оны ұмытқан. Батыр атағы шыққан сол- ау деп ойлаған да емес. Бірақ бұл ұмытқанмен, мерген мұны ойынан тастамаған екен. Сұлу болмаса да сүйкімді балбыраған қыз бейнесі жүрек түбінде сақталса керек. Сүйсе де, әйтпесе бір сәтке қызықса да әйтеуір еркек болса, әйелдің, әйел болса еркектің көңілінде біреу жүретін тәрізді. Сол бір елес қанды қыздыратындай эсер ететіні де болатындай. Қалай дегенмен әйтеуір қырғын жорықтардан шоқтығы көтеріліп оралған мерген күндердің бір күнінде Алтынкүлдің әкесіне сөз салған. Мергеннің өзін неге қалағанын, елес іспетті ертедегі бір кездесуді мүлде ұмытқан қыз әуелде түсіне алмады. Қылтың-сылтыңмен ісі жоқ байсалды қыз күйеуге тию дегенді бойжеткен кезінде басына төніп тұрған ондай әрекет болмағасын алыстағы бір нәубет көретін. Сондықтан осы хабарды естігенде, әуелде үрейленіп те қалған. Неғылғанымен мерген өзін таңдапты. Әлде мұның ержетсе де әлі үйде отырғанын, қайындары жағынан өзін ұзатып әкете алмағанын естіді ме екен. Болмаса, «батыр, енді елден таңдап бір сұлу ал, өзіңдей атағы шыққан азамат ерлер қыз алып жатыр» деп маңайындағы жандайшаптар қолпаштады ма. Солай да болуы гәп емес-ті, өйткені ең алдымен мұның ата- анасына құдалық сөйлесе келген Болжық еді. Болжық ол кезде жаңадан ауылнай сайланып, байларға теріс ыңғай беріп, күшірлеп тұрған кезі. «Құлан батыр қызыңды тегін аламын десе де қолынан келеді, бірақ ол халық үшін басын тіккен адам, кедей десе ішкен асын жерге қояды, сондықтан құралақан қалмайсың» деп бір жағы қара боран домбытпа, бір жағы қызықтырып сөйлей келген. «Болжықжан, айтқаның айтқан-ау, өзің де осы ауыл баласысың, ел дәстүрі, ата рәсімі деген бар емес пе. Бұл баланың атастырып қойған жері бар. Әйтпесе Құлан батыр дан біз неге іргемізді аулақ салайық» десе керек мұның әкесі. «Ойбай, ақсақал, ата жолы деген сөзді енді аузыңа алма, қазір заман басқа, заң басқа. Мен сияқты өкімет адамына олай деуің бері кеткенде қараңғылық, әрірек барсаң ескілікті көксеу, феодализм болады. Сондықтан жақсы айтқанды тыңдау керек. Ал енді анау бұрын майға бөккен шынжыр балақ қанаушы таптар тұқымы саған көз аларта алмайды, олай етемін десе бұл көрген күнін көп қыламыз». Осылайша ырғаса-жырғаса келіп, сөз аяғы Алтынкүлге тірелген, әкесі қыздың еркіне салған екен. Бір жақын жеңгесі келіп, жаңағы сөздерді жеткізіп, соның артынша іле Болжық бұған жолығып, үгіт жүргізгенде бұл абдырап қалған. Бұл бір қыз үшін тұтқиылдан туған нәубет еді. Панасы — анасы ғой. Соған барып жылаған. Шеше де қоса жылап, ортақ өгізден оңаша бұзау, күндесгің күні құрысын дегендей сөздерді мысал етіп, әйтеуір ұзатылмай қалмайтын болғасын, елге қадірлі адам мергенге қосылуға мәслихат берген. О дан кейінгі оқиғалар Алтынкүл есінде бұлдырлау бір елес есебінде ғана сәуле береді. Әйтеуір өзінің бұрынғы қалың берген күйеу жағы бой көрсетіп, сайғақ көтере алмай қалды. Басқа адам болса, бір зымыстандық жасар ма еді, кім білсін, бірақ бұл істі атқарып отырған Құлан мерген екенін көргесін мысы құрығандай. Сонымен Алтынкүл мерген ауылына келін болып түскен. Одан бері талай жыл өтіп кетіпті. Екеуінің дәм-тұзы жарасты. Жалғыз өкініш, сол — перзент сүймегендері. Енді бұған Құлан басына төнген қатер уайымы қосылды. Баяғы Алтынкүлді атастырған Шарбақбайдың ағайыны ескі кегін ұмытпаған екен, Томар тұтатқан жанжалдан кейін ол да домалақ арызды боратса керек. Бүгіндері әйел Құлан байғұсты қудалауға мен де себепші болдым — ау деп өксиді. Бірақ тірі адам тірлігін істейді. Және Алтынкүл жұбайының ер-азамат қасиет-қадіріне жұрт сөзінен ертеден қанғаннан бері, өзін оған лайық ұстауды зор парыз көретін. Қанша туыс болғанымен, адам аласы ішінде. Егер бұл иіні түсіп, жүнжи бастаса, былайғы ағайын мүлде жасып кетуі, онымен қоймай тағы да мұны күстәна қылуы хақ. Сондықтан әйел қосағы бардағы тіршілік-қарекетін қалт еткізбей сақтады. Егіннің жиналуына қарайлап, ауыл — Шеңберде қара күзге дейін отырып қалды. Бірақ сол шаруаның бас-аяғы жинақталысымен-ақ Алтынкүл еш мүдіртпестен жеті үйді қыстау басына көшірді. Қазір бұлар көңдерді, мал қораларының жыртық-тесігін бүтіндеп, сыртын сылап дегендей жұмыстарға айналып киіз үйде отыр. Тұрмыс та жылдағыдай. Тек бұрын ауыладамдары қыстың беті қалай бұрылады деп, сатып алған азын- аулақ астығын кебеже, абдыраға тыққыштап, кәрі- құртаң малды тіске сыздық етіп қалтырап отырушы еді. Биыл әйтеуір Құланның өктеуімен егін егіп, нан молайды. Бірақ сол мол дастарқанға Алтынкүлдің зауқы жоқ. Таңертең абысыны Бейпілқасқа екеуі шүмшиіп отырып, бір самауыр суды тауысады. Бейпілқасқа, күйеуі ертеректе қайтыс болтан, елудің ішіндегі, беті табақтай айранкөз шикіл сары әйел. Бала жоқ, соқа басы жесір қалып, бая-шая болғандықтан ба, байғұс тым сөйлеуік еді. Және үлкеннен именіп, кішіден айбыну, бұл әйелдің әдетінде жоқ-ты. Арпылдап ұрсысып, тілдеп, әрнемені былапыттап соға беретін болғасын өз аты ұмытылып, Бейпілқасқа атанған. Ауылда мұның именетіні, тек Құлан мен Орман шал еді. Сыртынан сөйлегені болмаса, Алтынкүлге де онша тік келе қоймайды. Мерген үйі шаруасының бір пұшпағы осы әйел қолында.

Осылайша Бейпілқасқа әлденені қожыратып әкетеді. Бұл да оның күнде айтатын түсі. Тек әйтеуір бірде той, бірде қыз ұзату, бірде ақсарбас шалу, енді бірде айт болып түрлене береді. Содан аяғы баяғының, астан шеңбірек атқызған заманына барып тіреледі. Алтынкүл ішінен күледі де қояды. Ол кемпірдің күйеуі өмір бойы Шарбақбай есігінде жалшылықта, өзі сол үйдің қазаны басында жүргенін білетін-ді. «Бұл байғұс, бейнеттің бәрін ұмытып, жегені, ішкені ғана көкейінде қалған-ау, — деп ойлады ол ішінен, — әйтеуір қазан ұстағасын қарны тоқ болтан шығар. Мешкей адамға одан өзге не керек. Күңдіктен құтылып өз қолы өз аузына жеткендей болғанда, баяғыны көксейтінін қайтерсің». Әйелдер шай дастарқанын жинай бергенде үйге сәлем беріп бірінен соң бірі жеті үйдің бас көтерер еркектері енеді. Келу тәртібі де Құланның барындағыдай: әуелі қой бастаған серкедей Орман шал, одан соң Көсеуқара, Ерман, Жарман, Серкеш. Алтынкүл бір-екі биені қысыр сауатын. Ондағы ойы, бір жағы ұзақ күнде екі қолды алдыға салып отырмайын дегені, бір жағы «күйеуім бір күні шөлдеп шаршап келсе, сусындай қойсын» деген үмітгі ой еді. Сондықтан бір шара қымызды сапырып, бөлек сақтап әман түн асыратын. Әлгінде шайдан соң Алтынкүл сыртқа шығып келген. Күн желкемдеу, қоңырайып тұр екен. Нәті жауын-шашын болатын сияқты. Әйел — Есентоғай жақтағы шөбі оңып, сұрқай түске енген белеске көз талдыра көп қарады. Ауылда бүгін бір әбігер бардай. Еркектер де күндегі уақытынан кешікті. Соның өзі бір пәле болып қалды ма деп, әйел көңілін аландатып, жүрегін суылдатқан. Оның үстіне Серкеш — Орман шалдан бастап, үйден үйге кіріп жүрген тәрізді. Серкеш түнде ауылнай орталығы — қаладан келген. «Жасаған, өзің жар бола гөр! Осы даңғаза, бірдеме естімесе игі еді?» деп ойлап Алтынкүл есік алдында біраз тұрып қалды. Көп кешікпей үйге баяғы тәртіппен еркектер енді. Бірақ бүгін бұлардың түстері жабығыңқы, милыққа түсіп жымырайған тымақтардың көмкеруіне жасырынған көздерінде әлдебір сыр бар сияқты. Орнынан тұрып, сәлем қылған әйелдерге айтатын «көп жасаңдар!» деген сөзді де Орман шал тым бәсең үнмен мұрнының астынан міңгір етті. Алтынкүл секем алып, шаралы қой көзі бақырайып кетті де, жүзі қуқылданып, тұрып қалды.

Осыны айтып, қария біраз үн-түнсіз тұнжырап отырды. Жаман бөріктер онан сайын жапырайып, манағы әзірдегі томсарған түс еркектердің жүздеріне қайта түндьт. Осы үнсіздікті пайдаланып, жаңа сөзге булыққанда селк ете түскен Алтынкүл бойын жиып, Бейпілқасқа және Серкештің көмегімен жұртқа қымыз тарата бастады. Түнемел салқын қымыздан мейірлене жұтқан Орман шал тағы жадырағандай. Алтынкүлге ашық өңмен қарады. Әйел соған шүкіршілік етіп, еңсесі көтеріліп қалды.

Серкеш бірдеме демекке оқталып еді, шал алақанын төсеп, оның аузын ашырмады.

деген нәрсе. Ұсталса онда жұртгың сауысқандай шықылықтайтыны хақ. Ал енді қолға түспесе, ол қайда кетгі? Әлде бұрынырақ қашып құтылды ма? Әлде жаман айтпай, жақсы жоқ, бандылар мерт қылды ма? Сонымен деймін-ау, жаман айтпай жақсы жоқ, — деп толқыған қарт жаңағы мәтелді тағы тілге тиек етті, — «біздің батыр қайда» деп мына пақырларың әбден көкми болып отыр. Әйтеуір жаманат хабары естілмегені, аман болғаны ғой деп ойлаймын. «Кебін киген келмейді, кебенек киген келеді» деген бар емес пе?! Үй ішін тымырсық үнсіздік жайлады. Қыбыр еткен бір жан жоқ. Алтынкүл қыстығып үнсіз жасын сықты. Бейпілқасқа да жаулығының ұшымен көзін сүрткіштеп отыр.

Жұрт бұл мысқылға күліп жіберді. Серкеш әуелі сөздің мәнін түсіне алмай біраз аңырайып, әркімге бір жалтақтап отырды да, содан соң өзі де күліп ақтала бастады.

деп оны

Осыдан соң үй ішіндегілер түгел жадырап, қымызға бас қойды.

Құлан басын көтеріп алды.

Бұлар Абдол екеуі Ұры қарасайынан қоршаудан сытылып шыққандарына бүгін үш тәулік. Ақбоз адам мінгесгірмейтін болгасын мерген қайыршыны бірде лақша алдына өңгеріп, одан іші ауырғанда жаяу жүргізіп, әупіріммен осы Қаратастың қызыл шатқалына бүгін таң ата жеткен. Енді бір секірсе, бұлар Қостоғыстағы Текелердің қыстауына да барады. Бірақ мерген осы араға әдейі ат шалдырды. Онысы «ауылға күндіз бармайын, аңдыған адам бар ма, олармен шатасып, қатын-баланы шулатпайын» деген есеп еді. Онан соң осы Қаратастың қаған шұңқыры өзін магниттей тартты да тұрды. Арғы беттегі Ақжазыққа еккен егін ең болмаса қалай шыққанын көре кетуге аңсары ауа берді. Тағы да ауыл егінге қарайлап, осында отыр ма деп те бір ойлаған еді. Ауыл көшіп кетіпті. Дөңгеленген отау үйлердің орны, ошақтың күлі ғана жатыр. Енді бұл әуелдегі мақсатпен көзге түспей жүру үшін кешті күткен. Күн көтерілгенше көз шырымын алып еді, көп сергіпті. Содан оянып, әлгіндей ойларға берілген болатын.

Қайыршы құнжыңдап тұрып, жік-жік тастың бірінен соң біріне өрмелеп, биікке тырмыса жөнелді. Біраздан соң жартас үсгінен оның басы көрінді.

Құлан шекпенін киіп, мылтығының дүмін жоғары қарата иығына асты да өзенді жағалап, төмен қарай аяңдады. Жартас тұсындағы су тұңғиық терең болғанмен аяғы бара-бара жайылып кететін еді. Қазір және әбден тартылған. Сондай бір кемерден қалың тал өскен арнадан өтіп алып, мерген арғы бетке шықты. Алдында сонадайда аумақты бір шаршы жер ағараңдап жатыр. Егін аңызы. Өзі еккізген егін аңызы. Құлан жүрегі лүпілдеп кетті. Қуаныш па, мақтаныш па, әлдебір сезімнен көзіне жас тығылғандай. Ол аңыздың өзен жақ шетінен келіп түсті. Өмірінде егін дегеннің қалай егілетінін білмеген жандар түреңіне темір қаққан ағаш соқамен айдаған жер қай жөнді болсын, аңыздан гөрі бұлара қодыреңге көп ұқсайды. Әйтеуір жері тың, құйқалы, соған орай өнім де мол болған сияқты, шанжау-шанжау селтиген алабота, қурай, ермен сияқты тамыры мықты шөп болмаса, бір жердегі бидай, бір жердегі тары қаулап өскені байқалады. Ауыл адамдары осындай астыққа тұңғыш кенелгесін жерде бір масақ қалдыруға көздері қимапты. Мерген аңызды әрлі-берлі кезіп жүріп, аққурай күлтесіне ілініп қалған жалғыз бас бидайды әрең тапты. Жалма-жан үгіп жіберді, дәні баданадай екен, дәмі қамыр татыған, сағызша созылған шикі бидай оған тамаша тәтті көрінді. Қашан таусылғанша таңдайының суын жұтып, қамыршығын аузынан тастаған жоқ. Кутский болса қызыл жартастың басында бұғынып отырып, қамауға түскен қасқырдай жан- жағына жалтақ-жалтақ көз жүгіртті. Қайда қараса да көретіні баяғы бір шөбі сарғайған сұрқай дала, бедерсіз мелшиген жазық. Тек өзеннің төменгі ағысында кең аңғарда топырағы сарғайған қалың тоғай көрінеді. Сол манда қазаншұңқыр ойпада теміреткідей дөңгелек-дөңгелек үй орындары байқалады. Өзеннің түстік бетіндегі жазықта ақ таңдақ егін аңызы жатыр. Аңызды аралап, еңкедеп әлденені қарап жүрген Құланның жападан — жалғыз тұлғасы қарадайды. «Анаң қара, — деп таңдана ойлады бұрынғы жүзбасы егістік пен Құланға көз тастап, — мынау түйелер, жер жыртып, егін еге бастапты ғой. О, ғажайып-ай! Бұларға оны үйреткен әлгі болыневиктер ғой. Өздерінің оған өресі жетуші ме еді. Мұндай да заманға жеттік-ау. Бар қырсық әлгі патшасымақтан болды ғой, — деп ойлады Кутский, өзінің бір заманда Құдай түтқан патшасын жерлеп, — бұл жұқпалы дертті түбірінде құрту керек еді ғой, әуелде бұлар үркердей ғана топ еді ғой, көп болса жиырма-отыз мың адам шығар. Жарайды, тіпті жүз мың болсын. Әй, сол кезде атып, асып түк қалдырмай көздерін жойғанда!.. Жоқ, оларды соттамақ болды, жер аударды, мәпеледі. Ой құдай-ау, ату, ату керек еді ғой аяусыз. Мыңдап тұрып ату керек еді!..» Қаны қайнаған Кутский орнынан атып тұрды. Бүкіл денесі дірілдеп, көзіне қан толып кетті. Ол осы болыневиктерге деген бүкіл денесін улаған сұмдық өшпенділіктен, қан аңсаған қорқаулық сезімнен қазір бүкіл дүниені өртеп жіберуге бар еді. Ол — большевик атаулыны жау тұтатын, басына түскен бар бейнет, өміріңдегі бар сәтсіздік, бүгіндер қорқақ қояндай көрден жерге тығылып, зәресі ұша қашып жүргенін солардан көретін. Ол шынында солай еді. Әйтпесе, станицадағы ең бай адамның баласы Кутский революция болмаса шалқып өмір сүрер еді. Енді бір кезде ол есін жиып, орнына отырды. Жаңағы сұмдық ыза қайтып, оның орнын өзінің әлсіздігін, қолынан түк келмейтінін сезіну түйсігі басты. Содан ол солықтап жылап жіберді. «Ал жыла енді, қанды жасыңды төгіп, — деп қорқ ете түсті ол күйініштен өліп кете жаздап, жыла- сықта, қолдан келер қайран жоқ. Ешкім саған қол ұшын беріп көмектеспейді. Олардың өлеңіндегідей: «Құдай да, патша да, батыр да!» «Құртгы, қиратты ғой олар бізді бір-бірлеп. Алдымен патшаны, онан соң әліі уақытшаларды, содан кейін ақ генералдарды, Антантаны, ақ поляктарды. Енді өздері кулак атайтын дәулетті адамдардың кеңірдегіне қол созып келеді. Тұмсығымыздан қара қанымызды ағызды ғой, не керек. Ой, құдай-ай, сол кезде ғой советке қарсы соғысқан барлық күшті жұдырықтай жұмылдырып, төбеден бір ұрғанда ғой, бұлардың несі қалар еді. Енді міне, станицаларда шошаңдап сайғақ көтеріп, шолақ мылтықтан атып жүр. Атаңның қақ шекесі, құлатарсың сен, Совет өкіметін шолақ мылтығыңмен!

Әй, мен де нағыз ақымақпын ғой, станицаға баратын нем бар еді десейші. Маған не жетпеді? Сол Троицк түбінде тып- тыныш қызмет істеп, тоқ жүре берсемші. Менің бұрынғы жүзбасы екенімді жан адам сезбеуші еді ғой...» Осы ой үстінде Кутскийдің көз алдынан өткен өмірінің көмескі тартқан суреттері шұбырып отті. Ол туралы ол мүлде ұмытуға тырысатын. Түсімде әлдеқалай бірдеме айтып қоямын ба деп, төсекте де сақ ұйықтайтын. Әуелде Ефимге тағдыр жылы жүзімен қарағандай болды. Әскерге алынды, атасының көмегімен аз күнде урядник атағы берілді бұған. Содан соң-ақ бағы жанды. Патша үйінің үш жүз жылдығын тойлар алдындағы әскери байқауда дәрежелі адамдардың көзіне түсті, вахмистр атағын алды. Бастықтары бұған жақсы қарайтын, өйткені өз полкында ол солдаттар ара —сындағы күдіктілеріне кез болды. Сәті түскенде бір күні, Кутский атаман Дутовпен жүздесті. Дутов ол кезде Бас штабтың полковнигі еді. Жерлесім деп қамқорлық жасаған атаман мұның лейб-гвардиялық казак полкына ауысуына көмектескен. Енді мұның алдында жүзбасы, есаул атақтарын алу, сөйтіп түптің түбінде әскерден кейін станица атаманы тағайындалу сияқты жол ашылды. Бірақ бәрін революция күйретіп кетті. Соғыс басталғанда бұл патшаға құлдық ұрған сезіммен майданға сұранған. Бірақ атаманның бір жақыны «сен мұнда қажеттірексің, его превосходительство солай дейді, анда да солай деп бұйырып отыр», — деп көзін көкке көтерді. Шынында да соғыс ұзаққа созылатыны байқалып, соғысқұмарлық айқайлар басылғаннан кейін Петербургта тұрған казактарға дамыл болмады. Ол жылдары Кутский қызметін казак жүздігі күн сайын дерлік қылышпен қағып, нагайка-қамшымен соғып, завод, фабрикалардың, әсіресе Нева, Михельсон заводтарының ереуіл жасаған жұмысшыларын қуып тарататын. Сонда жұмысшылардың жадау жүздерінен қорқыныш ізін көре алмағанына дөкей вахмистрдың қаны қайнайтын. Мынау өздеріне құр қол болса да қарсы шауып, таспен атқылаған топты қырып-жойып, қанға бөктіріп салғысы келуші еді. Ал енді Нева проспектіне әлдеқалай жинала қалған астана тоғышарларын тарату мүлде жөні бөлек іс еді. Онда вахмистр өз взводын бастап, нагайкасын еріне былғалақтатып, топ ортасына жай ғана желе жортып кіреді. Дәл осы сәндене жылтырай киінген беттері шиқандай жандардың тағдырының қожасындай-ақ, бірінде үрей көлеңкесі ойнаған, бірі жағымпаздана езуін қисайта жымиған жүздерге кекірейе қарайды. Сосын зілдене «тараңдар, мырзалар, бұл жерге топталуға болмайды», — деп айқайлап қояды. Содан кейін кешкілік атақты цыган хоры бар ресторан «Ярда» отырып, тамашалау қандай қызғылықты еді. Соғыс аяғы ұзаған сайын Кутскийдің көңілі алаңдай берді. «Соғыс бітер, баяғы заман қайта туар, тағы дәуірлермін, мынау қатын-қалашты қамшылаған нәубет жаман түстей ұмытылар» деген үмітпен жүрді ол. Патшаның тақтан құлағаны ол үшін төбесінен жай түскенмен бір есеп болды. Жазагер казактар шат халық көшесін кернеген Петроградқа кіруге бата алмады. Патшаның бұрынғы сарайы Петергофта тым- тырыс жатты. Сол түні ол монархист офицерлермен бірге таң атқанша ішті. Келесі күні де мастық қызуымен өтті. Қазір енді оған содан кейінгі жылдардың бәрі мастық қызуымен өткендей сезіледі. Он жетінің жазында Корнилов бұліііне қатысып, Дутовпен бірге тұтқынға түскені, содан кейін Оренбург губерниясы және Торғай облысына уақытша өкімет азық дайындаудың ерекше уәкілі тағайындалған атаманмен бірге осы өлкеге аттанғаны, он жетінің ноябрінде Дутов Оренбургте үкімет құрғанда үш айдай соның жазагер әскерінде қызмет етіп, комиссарларды атқаны, одан соң он сегіздің майында атаманымен бірге Торғай даласына қашқаны — бәрі-бәрі жаман түстей. Он тоғызыншы жылдың күзіне дейін біресе қызылдар әскерінен қашып, біресе қуып бұл өз отрядымен бірге Торғай даласын біраз шарлаған болатын. Ақырында сол жылдың сентябрінде атаман армиясының тас-талқаны шығып, Жетісуға қарай босты. Бұл жақта ақ әскерінің қалдығы быт-шыт боп, Қытайға қашқаннан кейін Кутский атаманнан күдер үзді. Өлдім-талдым деп осындай қайыршы кейпінде Ташкентке жетіп, одан Ақтөбе арқылы өз станицасына қарай ұзақ жол жүрген. Атасы қызылдар жеңгеннен кейін күйініштен өліпті. Левон оған солай деді. Ал енді үй-мүлкін, мал-дүниесін бұл хабарсыз кеткесін сол қитарға қалдырыпты. Левон шалға бір жағы жақын туыс болса, бір жағы қайсыбір құпия істе ең сенімді көмекшісі еді. Бұл бірталай уақыт өзіндей ақ казак офицерлері сияқты станицада бой тасалап жүрді де, содан жиырма бірінші жылғы Г орьков линия кулактарының бұліншілігіне қатысгы. Бірақ аз уақыттың ішінде ГОН отрядтары мен қызыләскерлер бұліншілерді қиратып салды. Сонымен Ефимнің қайта дәуірлермін деген үміті мүлде үзіліп, олТроицк маңындағы орыс, қазақ, татары аралас бір селоға барып сіңген. Өзіне бұрынғы приказщик деген документ тауып, әлдебір кредит қоғамына есепші болып орналасқан. Бетегеден биік, жусаннан аласа өмір сүріп екі-үш жылды өткізді. Советтер құлар, баяғы күндер қайта туар деген үмітпен күн кешті ол. Әлдебір жерде көтеріліс шығыпты, алып мемлекетгердің бірінің басшысы большевиктер өкіметіне соққы беремін депті, деген тәрізді сыбыс хабарлар оны әрдайым қуандырып отырды. НЭП кезінде оның көңілі тіпті көтеріліп қалды. «Ақша қашан да құдіретгі ғой, — деп ойлады ол, — міне, өз күшін көрсете бастады». Енді ол магазин де ұстап, егін де егіп, жүздеп мал да сатып, байлықты сапырған атасының ісін қайта жандандыруға дайындала бастады. Ақырында қайдағы бір кредит қоғамының белгісіз қызметкері болып жүре беруге шыдай алмады, өз станицасына аттанды. Станицаға ол апақ-сапақ ымыртта кірді. Өзен бойына ентелеген шетендерді жағалап, огородтардың сыртымен Левон үйіне жетті. Ефим шырағдан сәулесі жансау жылтыраған терезені шертті. Ішкі перде ақырын сырылды да, қитар Левонның үрейлі жүзі әйнекке жабыса қалды. Жар-қабағының астындағы жалғыз көзі үңірейіп, ол біраз тесіліп тұрды да содан соң мұны шырамытты ма, әлде іңір қараңғысында терезені бөтен адам қақпайтынына кәміл сенді ме, есікке қарай жөнелді.

Ілгешек шылдыр ете түсті де, ашылған есіктің ойығынан ұзын бурыл сақалды шал көрінді. Әуелде Ефим осы Левон ба, Левон емес пе деп дүдәмалданып та қалды, тек қисық көзіне қарап, бұрынғы ағайын таныды. Шал інісіне жол беріп, бір қырындай тұрды.

Левон жұмыртқа, сүт, нан, квас сияқтытағамдарды үстелге әкеп қойды. Мұның бәрі пірәдар адамға діндар кемпірлердің берген қайыры еді. Одан соң бір шыны самогонды суырып алды. Ефим бір стакан самогонды тастап алып, тамаққа аш қасқырдай сұғынды.

Қитар шал жылап жіберді.

Бұл таң ата келіп жатқан жер орманның бір қалыңы еді. Зәулім қарағай, ақ қайыңдар арасыңда итмұрын, қасқыржем, жабайы шие ұйыса өскен. Осы қалыңның теріскей жақ шетін жағалап, орманның бұралаң жолы өтетін. Жолдың ар жағы жалтыр көл. Ефим күн қызғанша ұйықтады. Содан кейін бұл ұрымтал жерді таңдап алып, Гришаны аңдуға кірісті. Күн тымырсық ыстық. Кештете сары маса көбейді. Бет-аузын удай ашытып, жаудай талағаннан кейін Кутский басын тұмшалап алды. Сөйтіп жатып ол Гришаны өткізіп ала жаздапты. Ат дүбірі тұсына келіп қалғанда ғана басын көтеріп алды. Жолмен cap желдіріп Григорий кетіп барады. Үстінде кавалеристік ұзын шинель, солдат фуражкасы. Кенет торысы құлағын қайшылағанда ол тынышсызданып, жан — жағына жалтақ-жалтақ қарады да, қалтасына қолын салды. Ту сыртынан ұрған батар күннің арайы ат үстінде құйып қойғандай тік отырған жігіттің сұлу мүсінін айдындандырып та әрі соншалықты опасыздықпен нысанаға тіккендей жауына айқындап беріп те тұр. Бұл сәтте Кутский мылтығын көтере берген. Арқан бойы ұзап бара жатқан Григорийді қарауылға ала беріп еді. Григорий әлденеден сезіктенгендей атын тебініп қалды. Шолақ мылтық жер — көкті жаңғырықтырып, гүрс ете түсті. Жолаушы ат жалын құшып, тасырлатып шаба жөнелді. Бұта-бұтаның арасымен еңкеңдеп екі өкпесі өше, ентіге жүгірген Кутский атын бекіткен жерге жетгі де, қарғып мініп, ағаш арасымен шаба жөнелді. Орманның түстік шетіне шығып, уәделі жерде ол Левонды түн ортасы ауғанша күтті. Уақыт өткен сайын берекесі қашып, «қитар сайтан қайда жүр?» деп балағаттап қояды. Левон әбден тағаты таусылғанда барып келді. Шалдың қисық бетін онан сайын қисайтып кеткен сияқты. Жұлдыздардың күлгін сәулесіне шағылысып, маңдайынан жылтыраған тер көрінеді.

Шал еңіреп жылап, үш рет бетінен сүйді.

Кутский сол қашқаннан қашып отырып, Торғай бойынан бір — ақ шыққан болатын. Сақал- мұртын үрпе-түрпе өсіріп, қайыршы кейпіне түсті. Қиралаңдап, солтаңдап өзін зағип адам етіп көрсетті. Мұның көп көмегі тиді, бәлендей ешкім назар аудара қоймайды, қайта аяп кайыр-садақасын береді. Солай жүріп ол аумастан Торғай, Ырғызды бетке алып тарта берген. Бір керуенге ілесіп бара жатып ол әлденеден сезіктенген, бір күдікті көз арқасы —нан инедей шаншылып тұрғандай болған-ды. Содан көзді ала беріп, Қоғалы өткел басында түсіп қалған еді. «Әй, қитар ит, мені құртты-ау, — деп ойлады тағы да бойын ыза кернеген Кутский жартас басында отырып, — әлде осыны ол әдейі істеп жүрмесін. Иә, өлсем, бар байлық оныкі. Заман өзгерсе ие болып шыға келеді. Аһ, қисық көз албасты!.. Мені әдейі шүйлеп салған. Өзі көлеңкеде қалып қойды. Тұра тұр, сенің де сазайынды тартқызармын кезі келсе!.. Мына кәрі текені бақ еткізсем бе екен әлде, — деп сол ашудың құтыртуымен сүзіле қарады ол жақындап келе жатқан Құланға, — егер атын алып, тартып отырсам... Аһ, сайтан, айтпақшы мұның аты да өзі сияқты тағы, адамды жолатпайды. Жоқ, әлі ертерек, ертерек, жүзбасы Кутский!

Түн ортасында біреу қос жаппалы тақтай есікті ақырын шертті. Шошып оянған Алтынкүл әуелі тың тыңдап, біраз қыбырсыз жатты. Әлденеден денесі де түршігіп, жүреіі лобли жөнелген. Әуелі «осындағы жетпегірлердің бірі ме, мерген хабар-ошарсыз кеткесін басынайын деген —ау», — деп назаланып та қалған. Содан соң «әлде Құланның өзі ме» деп ойлады... Сол ойдан құлағы тұнып, жүрегі шапқан аттай онан сайын дүрсілдеп кетті. Және әліі әзірде ауыл иттері абалап үріп, іле үндері өше қалып еді. Әйел буындары сырт-сырт етіп қалтырап, ішкөйлекшең есікке таянды.

Түнге қарай есікті қыл арқанмен шандып, байлап тастаушы еді. Сол шешілмей бір сәтке иттей ыза болтан Алтынкүл пышақ әкеп, арқанды қиып жіберді. Содан соң киіз есікті арқасына жамыла табалдырық аттатан адамның Құлан екеніне әлі де илана алмай:

Абдырап жүріп көйлегін әрең тауып киіп, жаулытын салтан Алтынкүл тас шамды жақты. Үй ішіне қызтылтым жарық жүгірді.

Елбеңдеп етек-жеңі көлеңдеп жүгіріп кеткен Алтынкүл аздан соң Бейпілқасқаны оятып әкелді.

Ауыл қалың ұйқыға ұйып қаперсіз жатқан сияқты, Құлан үйіндегі осы азғана дабыр-дұбырды ешкім сезген жоқ.

Төсекке жамбасым тие қатып ұйықтап қаламын ғой деп ойлап еді, олай болмады. Әлде әлгі бірінен соң бірін көтеріп тастаған екі аяқ қымыз қыздырып ұйқысын ашты ма, әлде қара шаңырағына келіп, қосағын құшағына алған қуанышы ма, әйтеуір мерген көзі көпке дейін ілінбеді. Көрген бейнет, тартқан азап — бәрі-бәрі бір сәтте ұмытылды. Қайран алтын босаға! Өз үйінің иісі де бөлек тәрізді, төсегі де жайлы, рақат. Құлан онсыз да тығыла жатқан Алтынкүлді бауырына тартты. Қазір оны бір май да толқын төсіне алып, ақырын-ақырын шайқап тербеп тұрғандай.

Үш күннен соң жіберіпті. Содан ешкім маңымызға жолаған жоқ.

Мерген қолы әйелінің ып-ыстық үлпершегінің үстіндегі тақияның көлеміндей топ-томпақ қап-қатты бір нәрсеге тиді.

соң.

Әйелін солай деп жұбатса да Құлан көңілінде күдік басым. «Мені де батыр дейді, мерген дейді- ау, көлеңкесінен қорыққан қояндай жерден жерге безгенім анау. Қап, құдай-ай, өзімді-өзім былғадым- ау. Көктөбетті іздеп... «Бандыға барып не барқадар табасың» деп әлгі шал білгендей-ақ айтқан екен. Енді ғой, оны маған тағы бәле қылып жапсырады... Жә, мен ел шауып, дүкен тонаппын ба?! Амалсыздың күні, бауырыма ши жүгіртіп, түрткілей бергесін не шара? Мейлі, енді болар іс болды, артын күтіп алармын», — деп ақыр соңыңда тәуекелге бел буған мерген ұйқыға бас қойды. Ертеңіне ауылы у-да шу, мәре-сәре болды. Құланның қоңыр үйіне аузы-мұрнынан шыға адам толып кеткен. Бүкіл жеті үйдің дүйім жұрты, қатын- қалаш, бала-шағасына дейін осында. Ақсарыбас сойылып, самауырындар қойылып жатыр. Етек- жеңін түрініп, білегін сыбанған Бейпілқасқа, түсі айна-қатесіз келгендей қазан басында жалаңдап жүр. Ауылы Құланды о дүниеге барып келгендей жылап көрісіп, қарсы алған. Көздерін жас шылаулаған жұрт көпке дейін шер тарқатыса алмай отырысқан. Сонан сәске түске таман үй іші біраз сейіліп, осы ауылдың бас көтерерлері ғана қалды.

Бұл ауылда әнге, ептеп ебі бар адам — Көсеуқара. Қолдан шапқан қалақ домбырасын біраз желдіртіп — желдіртіп алып, ол бастап кетті. Қоңыр ғана дауысы бар-ды. Айтқаны ескі ақындардың бірінің термесі. Өзінің білетіні де сол болуы керек. Әнінде дала желінің бір сарынды ызыңы, мұңды қоңыр әуез бар. Сол бірсарындылық па екен, әлде соның мұңмен өріліп, біте қайнасып келгенде әлдебір қасиетке, дала перзентіне айнымай эсер етер құдіретке ие болатыны ма, әйтеуір біраздан соң өзің де осы әуенге елтіп, жаныңды әлдилеп тербетіп әкеткенін байқамай қаласың. Құлан үн-түнсіз, басын төмен салып, мүлгігендей тыңдап отыр. Адам өмірінің қысқалығы айтылады екен бұл өлеңде. Көрген қызық та, тартқан бейнет те бір сәттік, көзді ашып-жұмғандай, өмір өткенде де аққан жұлдыз секілді жалт ете түскендей көрінеді, «Бір күні шал боларсың дірілдеген» деп келеді екен. «Иә, — деп ақырын күрсініп қойды мерген, — расында, адам ғұмыры шолақ қой. Алысамыз-жұлысамыз, бір күн тыным жоқ. Сонымен дүние дегенің жалт ете қалады. Біреу о дүниеге ала кетердей мал жинайды, біреу әкімдікке құмар, тағы біреу тағы бір нәрсемен әуре. Бірақ түбінде өлеміз деп тіршілік етпеу керек пе? Ал, бірақ тіршіліктегі мақсат-мұрат не? Дәулет жимасаң, әкімдік іздемесең, осы дүниедегі бар қызықты көріп қалайын деп, ішіп-жеп, қатын-қыз аңдымасаң, атақ- даңққа құмартпасаң, нендей қарекет керек? Ay, осы мен, осы мен қай қиянға шығып кеттім? Небір ғұлама оқымыстылар, дана ғалымдар шешетін тылсым сырдың түбіне жетемін деп басымды қатырып қайтемін. Тірі адам тірлігін істеуі керек. Хақиқат осы емес пе...» ...Міне, ауылында ен жайлап, емін-еркін өмір кешкеніне әлденеше күн өтті. Сонда да болса мерген шеттен келген мейман сезімінен арыла алмай жүр. Жөнделіп бітіп, енді кіруге дайындалып қойған қыстау-қораларды аралағанда да, шошала, қамбаларға құйылған астықты уыстап, алақанымен сапырып, құрғақ қамыр иісі танауын жыбырлатқанда да біртүрлітартыншақтай береді. Шаруаға да салғырт. Бүгіндер ауыл болып атқарылар істерге Алтынкүл нұсқау айтады. Үйреніп қалғандікі ме, ауыл еркектері де көбіне соған келіп ақылдасады. Мерген оңашалықты сүйді. Өз үйінде ұзақ күн жатып алады. Жүзі бал-бұл жанып, кіріп-шыққанда бұған күлімсіреп, наздана көз қиығын тастайтын әйелінің қимылын бағып жату бұған біртүрлі ләззат бергендей. Адам серпілгенде жұбайымен шүңкілдесе отырып ас ішіп, сұхбаттасқан сәттер де рақатты сезімді. Бірақ өзімен-өзі болғанда жатсыраған сезім көңіліне қайта оралады. Бұл ауылға аз күнге келген қонақ тәрізді, ұзамай аттанып кететін сияқты. «Ау, маған не болды?» — дейді Құлан өзінің осы халіне таңырқап. Абдол қайыршы да Бейпілқасқаның қараша үйінен қылт етіп бас көрсетпейді. «Әлгі мүсәпір неғып жатады екен?» — деп сұрап қояды мерген. «Білмеймін, әйтеуір шықпайды ғой. Іңірде ғана өзен жағалап келеді», — дейді Алтынкүл. «Осының өзі не көздеп жүрген адам, — деп таңдана ойланады Құлан, — бір тұрақ табайын, ел болайын деген санасында сәуле жоқ па? Әлде өмір бойына осылай қаңғып жүре бермек пе? Ол не күн болады бейшараға. Бәлкім, менің топшылуым қате, маған айтқаны өтірік шығар. Ішінде ит өліп жатқан бір жәдігөй болмасын. Апырмай, ә, ішіне кіріп шығу, сырын тану қияметтің ісі ғой. Кім білсін». Осылайша мерген қайыршы жайын секемдене еске алды. Ал Абдол болса бұл күндері жайлы төсекке жамбасы тиіп, тамағы тоғайып, аунап-қунап қалған- ды. Әуелгі күндері бұларды іздеп милиция келіп қала ма деген үрей жүрегін қобалжытқан. Бірақ күн асқан сайын ол қауіп ескіріп, сейіле бергендей болды. Құланның ондай қатерден қаперсіз жатқанына ол сенген. Ауылдағы бар әңгімені, сырттан жеткен өсек- аянды Кутский Бейпілқасқадан естіп-біліп отыратын- ды. Алғашқы бірер күнде бұған осқырына қараған әйел, кейін бойы үйренді ме немесе мүсәпір деп аяды ма, әйтеуір кейін жылы қабақ көрсете бастады. Сол бірер күнде әйел мұның жай-күйін тегіс сұрап алды. Бұл оған Құланға айтқанын тағы көйітіп берген. Бәрібір естиді ғой деп, тіпті өсіріңкіреп, өзінің мүсәпірлігін, көрген бейнетінің көптігін басыңқырай айтқан. «Е, бейбақ-ай», — деп Бейпілқасқа басын шайқап, көзін жұмыптамсанатындаған. Мүсіркейтіні содан да болуы мүмкін. Келе-келе оған тағы бір себеп қосылған. Ол күні Бейпілқасқа біресе айранын, біресе сүтін, біресе сорпасын мұның аузына тосып бәйек болған. Сонан түн ортасында болуы керек, шам сөнгеннен бері тыпыршып, уһілеп мазасызданған әйел ірге жақтан өзіне қарай аунап түскенде Кутский онша үрке қойған жоқ. Жақсы тамақ ішіп, тынығып көбеңсігеннен бері ол кейде әйелге көзінің астымен жеп қоярдай қараушы еді. Бірақ бажылдап, жанжал шығара ма деп бата алмайтын. Өзінің ақсүйек тұқымы, сонау астаналық шаһарда, сонау келмеске кеткен күндері шымқай жібекке оранған небір сылқым қатындармен өткізген кештерін, одан жазагер отрядта жүргенде қызылдардың талай-талай сұлу әйелдерін зорлықпен қолынан өткергенін еске алып жиренейін десе де, ондай көкірек бүгіндер бұдан қалған екен. Енді Бейпілқасқа шынымен-ақ үстіне қолын салып өзіне бейімдегенде денесі қызынып, қаны тасып, басына шапты. Танауына жылымшы ашыған сүт иісі, сорпа

көңірсігі, кәрі тәннің и сияқты тер қаңсығы келгенде де бой тарта алмады.

Бейпілқасқа осылай асты — үстін былапыт сөзбен қазып, көпіріп жөнелгенде мұндай көк долылықты күтпеген Кутский жанын қоярға жер таппады.

Оны тындаған Бейпілқасқа жоқ, балағат сөзді түйдек- түйдегімен атқылады:

Осылайша Бейпілқасқа Кутскийдің жер-жебіріне жеткен. «Аһ сен, мегежін, итжемі қылар ма еді өзінді!» деп зығырданы қайнаса да Құланға арыз айтып жүре ме деп қорқып қалған қайыршы әйтеуір әйелді сөзбен алдаусыратып, жалбақтай берді. Бейпілқасқа бір бие сауымы бұрқылдап-бұрқылдап басылды. «Енді мені күтпек түгіл, итаяқтан сары су ішкізеді ғой», — деп ойлап еді Кутский, бірақ әйел ашуы қайтқан соң, әрі бұл көңілін табуға тырысып, елбектей берген соң тағы жылы шырай берді. Кешке қарай татуласқан рай көрсетті. Қайыршы мұнысына түсіне алмай дал болды. Сонымен Кутский жесір әйелдің ауанын аулап, күнін осылай өткізіп жатқан. Ал мерген болса, мұның сырына қана алмай әуре. Бүгін түні де ол біраз ойланып: «Ертең өзімен сөйлесейінші, не гәбі бар екен» деп қорытқан. Бірақ түске дейін оның реті келмей-ақ қойды. Күндегідей қымыз ішушілер келіп, ойдағы- қырдағыны бөсіп, сәске ауғанша отырып алды. Онан өзі бір шаруашылықпен айналысып кетті. Сонымен тал түс болды. Үй оңашаланып, Алтынкүл екеуі шайды алдарына ала бергені сол еді, өңі кобалжулы, үйге Көсеуқара кіріп келді.

Ол үй айналып, қоян жон қоңыр қыраттан құлап келе жатқан жалғыз қараға көз тікті. Тіктей түскен күннен сары дала шағырмақтанып тұрса да, оның өткір көзі бұл аттының әскери адам екенін дәл таныды. Басында үшбүрышты шошаймасы бар, сұр шинельді біреу. Бірақ мылтық қаруы байқалмайды. «Бұлкім болды екен?» деп онан сайын таңырқаған Құлан үй сыртында қозғалмастан қатып тұрып қалды...

Сары дала, сайын дала. Сан ықылым замандар төсінде желызғып, аңызақ ескен, боран бұрқырап, қар көшкен сахара. Жайлау көлдің жазығы. Жолаушыны діңкелетер ұзын қара жол. Біресе қияға тоғысып, біресе ойға құлдилап, ащы шектей тарқатыла береді, тарқатыла береді. Жолдың екі қанаты бозжусан, қызыл изен, көк көде өскен қар отты күзеулері, ара- тура көктемде су түсетін ойпаңдардан шоқ-шоқ тобылғылы шұбарлар, табанына тал өскен терең сай, жыралар кездесіп қалады. Сонан соң тағы бұдырсыз жазық. Күздің қара желі гуілдеп, етек-жеңді кеулеп ексімдене соғып тұр. Жел екпіні атан түйені аударып тастағандай. Саз бетгеніп түсі бұзылған бұлттар боранда ыққан қойдай түйдектеліп батысқа қарай жөңкіліп барады. Кең даланың қоңырайған шөбі желкеден басқан жел ауырлығынан бойын жазуға мұршасы жоқ, дірдек қағып қайыса түседі. Тас төбеге шыққан күн көзі жалақ ойнағандай біресе бұлтқа сүңгіп кетіп, бүкіл өңірді күңгірт тарттырып, біресе жалт етіп шығып, күліп қоя бергендей, даланы жарқыратып салады. Кім жортпаған кең дала бұл? Жүрген жерін өрттей ұйпап өлім сепкен қаһарлы Шыңғыс хан түмендері де осы даламен батысқа қарай шеру тартқан. Торғай деген аты, сол кәрлі қаһан өзінің осы шетсіз-шексіз даланың жерінде өлген сүйікті ұлының есіміне байланыстыра қойған екен деген лақап-аңыз сол заманнан қалған шығар. Нешеме жылдар бойына ұран жаңғыртып қару-жарақ салдыры, ат дүбірі күңіренткен дала бұл. Жылдар зымырай берген, қардың басын қар алған, ханның басын хан қылған. Талай ұрпақ келіп, талай ұрпақ кеткен. Енді олардан із-түз жоқ. Жақсыны да, жайсаңды да, жаманды да, жауызды да толғаусыз қойнына жұтып ала беретін саз дала мың сан жыл бұрынғыдай мелшиіп жата береді. Сөйтсе де Құлан осы өзгеге ұсқынсыз түс бермей безеріп жатқан сұр даланы дос тұтатын. Оның бүкіл өмірі осы дала төскейінде өтті ғой. Даланың одан жасырын сыры жоқ, ержетіп есейген сайын ол бұған не қилы жұмбақ сырын там-тұмдап біртін- біртін ашып бере берген. Ол сырға қануға бұл да жалықпаған. Аң қоймайтын аңшылық, құралайды көзге атқан мергендік, айсыз қараңғыда жол табар ізшілдік өнері болса, оның бәрі осы даланың дархан көңілмен тартқан тартуы. Өмірінде бір күн ауырып көрмеген темірдей денсаулық, жанарының қыран көзіндей өткірлігі, бойына біткен күш-қайрат, түгі бар дейтін жүрегі — осы даланың бойына құйған құдірет- қасиеті. Ұлына тар өткел, тайғақ кешуде асып-саспас сабыр берген де осы дала. Күнге қағып жел тотықтырған жүзінен қуанышы да, қайғысы да білінбейтін бір қалып, сол ұстамдылығы арқасында. Міне қазір де ол боз атын лыпылдата аяңдатып келеді. Ал жүрегі қуанышқа толы. Көңілі бұрынғы қауіп-қатер күткен тыныштық сезімнен арылған. Мұның ауылына ол қуанышты әкелген мына қасындағы Апанас. Ұзын бел тор атын cap желдіріп, ат үстінде тіп-тік қақшия отырған ақсұр жүзді, танауы шедірейген, үлкен көк көзді жігіт. Құлан дулыға сияқты төбесінде шошаймасы бар салпаң құлақ әскери бас киімі бар, қынай бел кавалеристік сұр шинель киген сұңғақ денелі жолдасына сүйсіне көз тастады. Кеше түсте далаға жейдешең, мәсішең жүгіре шыққанда, сонан ауылына бет алған бөтен пішінді әскери киімді аттыны көргенде ол Апанас келер деп мүлдем ойламаған. Тіпті мұның бұрынғыша дуанда ма, әлде кетіп қалды ма, ол арасына да дүдәмал болатын. Түнеугүні Рүстембай Апанаспен хабарласамын десе де орынша ма, жоқ па, оларасын өзі де айта алмағасын, онша сенім арта қоймаған. Атты өзіне қарай жақындай бергенде бұл түсін шырамытты. Бірақ «апырмау, қайда көрген орысым» деп біраз ойланып тұрды. Тек тақап келгенде ашық түсті көк көзі мен шедірейген танауынан Апанас, баяғы қанды жорықтарда бірге болатын Апанас екенін анық таныды.

Сонымен Құлан ескі досын хан көтеріп қарсы алған. Осы абыр-дабырға ауылдың басты-басты адамдары да жиналып қалған, имене тұрып, нәшәндікпен сәлемдескен. Көбінің жүзінде «бұл қалай келген милиция» деген таңдану нышаны бар. Үрейленгендері де бар сияқты. Бірақ Құлан соншама шат көңіл білдіргеннен кейін бәрінің де ырыс-тырысы жазылған тәрізді. Қазір үйде естиярлардан Орман шал, Ерман, Көсеуқара отыр да, Жарман мен Серкеш бір тұсақты домалантып іреп жатыр. Мергеннің әдеттегі қатпа жүзі қазір ал қызыл боп шырайланған. Әңгімеге де бейілді:

Құланның есіне «бандыға барып не барқадар табасың?» деген сөзі can ете түсті де, көз алдына таңғы самалмен сақалы желкілдеген қара шал елес беріп өтті.

Мен білмейді сен неден қорқады. Кулан, сен батыр сарбазсың той.

Сыртта жел гуілдеп, боран ұлып тұр. Бірақ бес қанат үлкен қоңыр үйдің іші жылы да жарық. Шаңырақтан салбыраған жіңішке ақ шынжырға ілінген отыздық шам айналасына мол жарық төгеді. Қақ ортада маңайына қызуын шашып, тықсырып жаққан қызыл тобылғы, сары қи түтінсіз маздайды. Дөңгелек темір ошаққа асылған қазан бұлкілдеп қайнап жатыр. Жас қой етінің иісі танауды қытықтайды. Сөйтсе де осы үйдің төрінде төрт қабат бөстек көрпе үстінде отырған мейманның да, оң жақтағы ағаш керуетке аяқ асып, бұлғын ішігін желбегей жамылған үй иесінің де өңдері сынық. Мұның бірі адырайған шегір көзді, қоңқақ мұрын, басы асқабақ құсаған жез мұрт кісі. Баяғы Болжық. Екінші жалпы бітімі дүрегей төбет тәрізді, шықшыты талыстай қазанбас, бет-аузы жып-жылтыр жалпақ тұмсық семіз кісі Шарбақбай. Ұрты салбырап, тауықтың көз терісіндей қызғылтгау көз қабығы шала жұмулы мүлгіп отыр. Есік жақта жаңа ішіліп болтан шайдың кесе-аяқтарын жуып, дастарқанын жинап қарагер тоқал күйбеңдеп жүр. Болжық та үнсіз, қатпар-қатпар маңдайында қиналған ойдың белгісі бар, дүрдиген жалаң ернін жалап қойып, көзі бадырайып, лапылдаған отқа қадалып қалыпты. Даладағы боран гу-гу етеді. Ішін тарта ышқынған жел үні гөй-гөйлеген қобыз сарынындай. Бірақ мұнда оның үрейлі үні болмаса ызғары кіре алар емес. Айнала киіз тұтылтан кілем текемет ұсталтан және сырттан іргесі көмілген де болуы керек, дөдегелі туырлықтағы жаңа киіз үй қыстауыңнан бетер. Қызуы күшті қи шоғының шарпуы төңірегіндегілерді жасқап кейін шегіндіре түседі.

Шарбақбай басын көтеріп алды. Қарагер тоқал дастарқан жинап болтан екен.

Болжықтың көзі адырая түсті. Ол үй иесіне күдіктене де шошына қарап қойды. Ертеден өзіне сыры мәлім Шарбақбайдың бұл қай қыртысы екенін аңғара алмай дал. Өйткені мынау жылтыр бет кәрі шөңгенің әлдебір арты салмақты іске адам жұмсарында ықтырып, аспанды алақандай, жерді тебінгідей етіп қара борандата келетінін ол білетін. Бірақ бүгінгі Шарбақбайдың көңіл күйі, бүкіл кеш бойына байқап отыр, бұрынғы Шарбақбайдыкіндей емес. Еңсесі тым түсіңкі. Бұл жай Болжықты да абдыратып тастады.

адам. Ақтың әпесері ме деп те ойлаймын. Әттең, Көктөбетпен кейінгі кезде хабарласудың реті келмеді. Сол бұл қайыршының қоясын ақтарған болуы керек. Сөйтсе де осы бір сүмірейген итті бір жерде көрген сияқтымын. Баяғы ақтар Есілге қарай босқанда талай- талай әпесерлерін көріп едім. Солардың бірі ме деп те ойлаймын. Кім де болса ақтың жазагері, соған Құлан қамқорлық жасап жүр деп басып қалу керек.

Ызғырық жел үдей түсті. Әлгіндегі бір жол- жөнекей әңгіменің аяғы да үзіліп қалған. Егоров сүлмеңдеген ұзын шинелінің өңірін қаусырып, белбеуін тас қып буып алды да шошақ бөркінің құлағын түсірді. Сәл де болса бойы жылынайын деді. Жаңбыр ма, қар ма, әйтеуір жылбыраған қиыршық ұрып тұр; далдасыз қу далада желдің де қай ыңғайдан соққанын аңғару қиын, оңға бұрыл, солға бұрыл мейлі құбылаға, теріске бұрыл — бәрібір, тынысыңды тарылтып, көз ашырмай құлақ-шекеден былш-былш шанаттап жатқаны. Жағадан кірген сұп-суық тамшы жыландай ирелеңдеп жон-арқадан бір-ақ шығарды. Афанасийдің шыдамы таусылайын деді, қас-кірпігіне жабысқан жылбысқы қиыршықты алақанымен сыпырып тастап ілгеріге көз тастап еді, Құлан ат бойы озық келеді екен, шекпенінің күләпарасын көтеріп алыпты, анда-санда тізгін шаужайлағаны болмаса баяғы қаз-қалпында, қыңқ етпестен ат үстінде тіп- тік қаздиып отыр. Асықсақ қайтеді дегісі келді, бірақ Құлан онсыз да түсінетін шығар деп үндеген жоқ. Артына бұрылды: көшке ерген күшіктей, бұрлыққан тайдың қос өкпесін тепкілеп әбігерге түскен Абдолды көрді; жақ жүні үрпиіп, жауырыны аспанға шығып кетіпті, қада басына шаншып кеткен жапалақтың өлексесіне ұқсайды. Дәу де болса, Құлан осыған қарайлап келе жатыр-аудеп ойлады ішінен. «Талақтай жабысып бұл да қалмады-ау, иттің баласы. Жайма- шуақта жол таппайтын бейшара неме боқыраудың бұрқасынында басқа түскен масыл да. Амал жоқ енді, топыраш тайдың митыңымен итшілеп жүріп жететін болдық. Тек боран болмасын да, аяғымның сырқырауы жаман еді...» Ол жіліншігінің оқ тескен атам заманғы ескі жарасын сипап қойды да сағал-сағал бет-аузын алақанымен тағы да бір сүртіп, жағасын көтере түсті. «Тәйірі, Сібірдің қақаған сары аязы мен ақ бұрқасының қасында қарашаның ақ жаңбыры да сөз боп па» — деп тісі тісіне тимей қалшылдап әкетіп бара жатса да өзін жұбатқан болды. Сосын су сіңген шинелінің зілдей етегін тақымына қысып, мынау жол азабы мен ой азабын ұмыту үшін балалық шағының өтті-кетгі бір елестеріне шомды. Сол бір пәтуасыз да бейғам күндердің тәтті қиялы бойын жылытып, су шинелге бұйыға түскен жігітті әлдилеп тербетіп келе жатқандай; әрі-беріден соң ол таусылып бермейтін осынау меңіреу даланы да, толассыз сарнаған желмен қарақұрықтанып, барған сайын өрши түскен даланың тажал боранын да мүлдем ұмытып, алыста, Сібірдің ну орманының бір түкпірінде қалған шағын өзеннің жағасындағы кішкентай деревняның әр қақпасын адақтап кетті. Аптабы қайтқан күздің боз аспанын, таңменталаса тұратын қызықты күндерді есіне алды; деревняның кіл қара борбай көп шуылдағы құлқын сәріде малмен бірге өріп, қарға адым жердегі орманға жүгірісетін еді, ағаш семсермен ат бойламайтын биік шалғынның шығын қағып, бұтақарағанның түбінен дірдектеп жүріп қарақат, мойыл теретін, басқан ізіңде қан- жоса боп қалатын жеміс-жидектің қышқылтым дәмі әлі күнге таңдай қуыратын тәрізді; Егоров сілекейін тамсана жұтынып қойды. Он алтыншы жылы солдатқа ілігіп, туған жерден қиянға шығып кеткеніне де тоғыз жыл болыпты, содан бері күркіременің жағасындағы шағын деревня қайда жүрсе де көкейінен кеткен емес, ауық-ауық көкірегін мұңға толтырып, көлбеңдеп көз алдына келеді де тұрады. Кейде тіпті түсінде де замандастарымен бірге ау толы ақ балықты күркіремеден сүйреп шығарып жататын. Бәрінен де күркіременің суы-ай десеңші!.. Қалың жынысгы жықпыл-жықпылынан жылап ағып жататын сансыз бастаулар мен тұмасы қаншама. Ұрттасаң миыңнан өтеді-ау, шіркін!.. Мынау қиырсыз даланың иірімі мен көлшігі оның қасында су ма, күні-түнгі аңызақтан ернің кезеріп кеп бас қойғанда таңдайға татымайды-ау, құр қарын ңампайтқаны болмаса ғұмыры шөліңді қандырған емес. Бәрінен де квасы мен қара моншасын айтсай!.. Әкесі Матвей қызыл қарағайдың шоғына қорым тасты өртеп тастап сәкіде дыриып жататын еді. Ыстық будың жалынына шыдамай қайта-қайта тысқа атып шыққан Афанасийді қуалап тығатын да шыбыртқымен арқасын шапаттатып қоятын. Бұл тұншығып өліп кете жаздайды, ал әкесі болса екі жауырынын кезек-кезек төсеп, ырсылдап-күрсілдеп, тағы да рақаттана түседі. Кейде ол дәп осы тамұққа деревнядағы ең жексұрын адам, өрі шіріген бай Корытовты әкеп қамар ма еді деп те ойлайтын. Оның Корытовты ит етінен жек көретін себебі, құдайдан безгендер мен патша ағзамның кәріне іліккен өңкей бір саяси тұтқындармен әмпейсің деп әкесіне күн көрсетпей ылғи доңайбат жасап, кездескен сайын балағаттап кететін. Моншадан шығысымен әкесі бір жартылық арақты қағып салады да қып-қызыл нарттай боп стол басына кеп отырады. «Атауыңды ішкір, пұсырман, тым құрыса құдайдан қорықсайшы!» — деп шешесі күңкілдеген болады. Ар жағында зілі жоқ, көмпіс боп алған байғұс артынша-ақ сабасына түсіп ұлы мен байының алдына ыстық картоп, тұздалған қияр сияқты ашымал тағамдарын үйіп-төгіп жатқаны. Шешесі зады киржактар семьясынан-тұғын, дін ишаратына тым қатал болды, бірақ қаншама дігірлеп отырса да Афанасийдің миына еш нәрсе қондыра алмады. Мүмкін бұған әкесі де себепкер болған шығар, үнемі: «бізде құдайдың алты аласы, бес бересі жоқ, оның құлағын шулатып қайтесің, тапқан тамағыңды біл де тымпиып жүре бер» — дейтін қалжыңдап. «Афонюшкадан діндәр адам шықпады, қаршадайынан қолына мылтық ұстап, әкесінен қалмай тайга кезді, аю соқты, құралайды көзінен атқан мерген атанды. Бір сәтке тым-тырыс тайганы есіне алды, құлаққа ұрған танадай меңіреу тыныштықта мелшиіп қар басқан сабалақ самырсындар мүлгіп тұратын еді. Сол мүлгіген мәуе ағаштардың ұшар басынан тағы да бозғылт-шағырмақ аспанды көретін. Афанасийдің жүрегі лүп-лүп соғып, көкірегін әлдебір мұң сазы шымшылап өткендей болды. Қалғып-шұлғып, ұйқылы-ояу қалпында әжептәуір жер табанын тауысқан соң барып көзін ашты; манағы қиыршық жапалақтаған қарға айналыпты, дүние түнеріп, ақ бұрқақ дауыл ішін тарта сарнап тұр екен, тек әлі күнге ат үстінде қозғалмастан қаздиып отырған Құланды көрді де көңілі орнына түсіп, тағы да қалғып кетіп еді, кенет аты кілт тоқтай қалды. Лықсып барып басын көтеріп алды. Ұйқы да табан астында шайдай ашылды. Құлан тізгінін тартып, аттан түсіп жатыр екен.

Құлан бұған жақындап келді де қолын шинельдің етегінің астына сұғып тізесін ұстады.

Соны айтты да Құлан еңкейіп жердің шөбін жұлып алып көрді, жиекте жатқан топырақты етігінің өкшесімен теуіп байқады да атына барды. Атының алдыңғы аяғын көтеріп, кетпендей болып жабысқан балшықты түсірді де кездігімен қақ бөліп оған біраз үңіліп тұрды. Атының сауырының жүніне саусағын жүгіртіп байқады.

Ол әбден жаураған еді, осы жел тұрып, боран басталғалы өзінің талапсыздығын ойлап жыларманға келіп, осы сапарды, Құланды, мынау еріксіз сүйреп келе жатқан Егоровты, бүкіл жарық дүниені боқтаумен болған. Қайсыбір сәтте мына екеуін тапаншамен екі басып, жайратып тартып отырғысы да келген, бірақ ол бір соқыр ыза еді. Олай ете алмайтынын, олай етсе, мына бұлдырсыз бораны ұйтқып, желі ішін тарта уілдеп зәрені алған далада майып болатынын ол жақсы білген. «Келмейді, — деп ойлады ол секіріп, кішкене бойы жылынғаннан кейін тонының жағасынан мойнын тасбақаша созып, Құлан кеткен жаққа құлақ тігіп, — әдейі алдап тастап кетті бұл ит киргиз бізді. Әлде мынау большевикке соны айтсам ба екен. Бірақ одан не пайда, бұл да мені тастап, өзі жан сауғалап кетуі мүмкін. Мүмкін емес, әбден солай. Өзің болсаң да сөйтер едің. Мұндайда әркімге жан тәтті. Жоқ, Ефим, шыда, егер анау киргиздің бараны келмейтін болса, мұны расходқа жіберіп аты мен киімін алу керек. Өлмеймін десең осыдан басқа амал жоқ. Ал әзірге шыда!» Ол Егоровқа жақындай түсті. Афанасий аттан секіріп түсті де тәлтіректеп барып денесін зорға ұстап қалды, тоңса керек, тірсегі қалтырап тұр.

Абдолдың кейпі аянышты еді, енді болмаса жылап жіберейін деп тұр.

Егоровтың барқыраған жуан дауысы түн қараңғылығын біраз жерге үркітіп апарыптастағандай болды. Әрі-беріден соң бұған доңғалақтың майсыз күпшегіндей шиқылдап Кутскийдің шіңкілдек даусы естілді. Үйір іздеген қасқырдай екеуі жапан түзді жаңғыртып, тура ширек сағат ұлысты. Бұрқасын бірте- бірте саябырсып, күтпеген жерден тез жығылды. Қар қапалақтап тұр. Бүйірі қабысқан аттар да ақ жабу бүркеніпті, бүрсеңдеп тілерсегі дір-дір етеді. Жым- жырт. Өліктей меңіреу тылсым дала. Тіпті жаңғырық қайтпайды. Кутский елегізіп, құты қашайын деді. Бейшараның дауысы да не шырылдаған емес, не жылаған емес, қорқыныштан шыққан әйтеуір бір бақыру. «Ит киргиз енді келмейді. Әдейі алдап тастап кетті, — деп ойлады. — Өлген деген осы. Мынау қу далада сүйегіңді де ит-құстан басқа ешкім таппайды. Құдай-ау, мен туған күні күн тұтылып па еді? Айғайлай-айғайлай Егоровтың да даусы қарлықты. Қақырынып-түкірініп алды да Кутскийге қырылдай тіл қатты:

Дәл осы кезде жерден шыққандай ту сырттарынан қар жамылған салт атты танау тіреп тоқтады. Құланды танып екеуінің де жүрегі орнына түсті, қуанғандарынан дабдырап ауыздарына келген бірдемені көйітіп жатыр.

Құлан алға түсіп жорта жөнелді. Біраздан соң бұлар өзен жағасына жетті. Бұл арада өзен бар екенін әуелде Егоров пен Кутский біле қойған жоқ. Айнала қоймалжың дүние — жапалақтап жауған қар, күн кешкіріп қараңғы тартқан, табан астының бәрі аппақ.

Егоров атын тебініп оған жақындады. Құлан қайырылып оған сол жағымнан жүр деген белгі жасады.

Бұлардың алдарынан баяғы Құйғандағы қызыл тастан қаланған көң шықты.

Олар аттарын баяғы шал құрған тал шарбаққа байлап, ар жағындағы ені бар қабат тал қоршау ішіндегі маядан шөп салды. Бәрін істеп жүрген Құлан, ана екеуі қолдары икемге келмей тур. Егоров көмектеспекші болып ұмтыла беріп еді, басы айналып көзі қарауытып кетті. Теңселіп барып, әрең түзелді. «Ей, ауырып қалмасам жарар еді» деп ойлады ол. Аузы кеберсіп, әлгі әзірде суықтан қалтыраған денесі ысып барады. «Жай тоңғандыкі шығар, бекер байбалам салмайын» деп ол әлсіздігін білдірмеуге тырысты. Осыдан кейін мерген оларды ертіп, бекітулі үлкен ағаш есікті ашты. Іші тас қараңғы. Құлан кісесіндегі шақпағын алып тамызықтап мақта тұтатғы, оны Афанасийге ұстатты да өзі жүгіріп шығып, бір құшақ шөп кіргізді. Лау еткен от сәулесі кең шаршы бөлме ішін жарық қылып жіберді. Бұл ауыз қора екен, төрт жерден тіреу тірелген, оң жақтағы төргі бұрышта екі есік — бірібәйбіше, бірі тоқалдың ауыз-төр үйлерінің есіктері, сол жақта шошалаға кіретін есік бар. Бәрі де тас бекітіліп, құлыпталған. Осының түрін шолып шығып мерген сырттан құшақтап қи алып кіргізді. Шамалыдан соң сары қи маздап жанып, қызуын тарата бастады. Егоров пен Кутский оттың екі жағынан тізерлеп, алақандарын жалынға рақаттана қақтады. От төбеге тиеді дейтін емес, сыланып ақталған. От тұтатып болғансын Құлан аз отырды да, есіне бірдеме түскендей ернін жымырып сыртқа шығып кетті. Төбе дүсірледі? Әлден уақытта мерген үлкен қоңыр туырлықты көтеріп үйге енді.

Егоров киізге жайғасты. Шинелінің түймесін ағытып, кеудесін де отқа тосты. Үстіндегі киімінен бұрқырап бу шыға бастады. Денесі біресе қызып, біресе суиды. Көзініңтүбі суырып, басы шыңылдайды. «Суықтікі» деді ол өзіне-өзі тағы да сыр білдіргісі келмей. «Еһ, бір стакан спирт болса, как рукой бы сняло». Мерген оған зер сала қарады.

Құлан кетісімен Егоровтың қызуы көтеріліп, сөзден қалды; от басында киімін кептіріп жарбиып отырған Кутский әуелде елегізгенмен артынша Афанасийдің сандырақтап жатқанын сезіп ойланайын деді: «мынау итті расходқа шығарудың сәті жеткен шығар. Иығымда қару, астымда ат, мені енді қай жау алар дейсің...» Бірақ бұған жүрегі дауаламады — сары далада зорманның інінен басқа жыртық жоқ, қайда барып паналар, әгәрки Егоровты мұның өлтіргенін білсе Құлан жеті қат жер астынан да тауып алады. Ол Афанасийге бірнеше рет дыбыс бергенмен, сырқат адамнан үн болған жоқ. Сосын қасына таяп келді де от басынан киізімен сүйреңкіреп апарып, тұмшалай бастады. Дымқыл құрыммен тас қып басын орап, қыр желкесінен басып отырып алды. Кутский Афанасийді тұншықтырып өлтірді де іргеге сүйреп тастады. Осы сәт Майлықты ертіп Құлан да кірген еді, қолында жанторсық қымыз, дәм-тұзы бар. Егоров өліп қалды деп Кутский ойбайын салды. ...Құлан қарулас жолдасының қазасына қатты қапаланып, түннің бір әлетіне дейін от басында отырды да әбден шаршап барып көзі ілініп кеткен.

Құлан керемет қатты ұйықтады. Оттағы қазанның сөніп қалғанын да, қайыршының бұғып алып, өзін бағып жатқанын да, сырттағы жел гуілі басылып, таң алдында әлдеқандай ыбылжыған бір тыныштық орнағанын да сезген жоқ. Жайшылық болса, аңшының сақ құлағы ондай дыбысты қалт жібермес еді.

Көрдей қараңғы ауыз қорада маңқылдап естілген осы дыбыс, сол көрден шыққандай қорқынышты еді, бұрышта бүріскен қайыршы селк ете түсіп онан сайын жиырылып қалды.

Маңқылдаған дауыс қатайды, осы үнде асып-сасу, үрейдің сарыны бар. Құлан ыңырсыды, бірақ қозғала қоймады.

Ойбайға бергісіз саңғырлаған үн қораны жаңғырықтырып жіберді. Құлан:

Анау әкеңнің аузын... ей көріңде өкіргір! Ай, қанішерді бір итше тепкілер ме еді!

те қалар. Жолыңа құлдық, ата, олар келмей қашып құтылыңыз.

Қашыт-пысыт, елсіз-күнсіз айдалада жортқан бөрідей, күнкешті өмір зеріктірген еді. Жаугершілік заман болса бір жөн, қар жамылып, мұз жастанып, ер-азаматтың басына күн туғанда жүре береді де; шау тартқан шағында әлдебір жосықсыз себеппен жан сауғалап шышндап кету қиын екен де. Сонау бір 17-18 жылдың дүрбелеңінде өліп кетпеген екем деп өкінді; әйтеуір ел-жүрттың шейіт болды деп, батыр бір оқтық дей салатын еді. Ендіғі берекесіз мынау өмірден не салауат деп ойлады Кұлан. Көп ойланды. А-қтап алар Ананас болса өліп цалды. Енді ара түсер кім бар. Тағы бір бейкүнә жанның қанына ортақтасқанша карамды батырайын. Осы бір пиғылын сезгендей Абдол да атын ерттеп көлденең тарта қойды. Каны басына шапты; Болжьқтың сытылып кеткеніне өкінді. Екі дүниеде бір жауап, Шарбақбайды басын домалатып аттанса о да бір медет. Көзін қан жауып кетті.

Ол Шарбақбайды кескілеп өлтірді.

Алдында тағы да мүнарт, беймаглүм бір тірлік. Ауылдан сұр сүлдері ғана аттанды. Сең соқандай am үстінде сенделіп келе жатып Абдолдың қай уақытта зытып отырғанын да сезбей -қалды. Оқ атылды да бүкіл өзекті жаңғырықтырыт жіберді. Қыр басынан көз салып еді, ербеңдеп жүгіріп бара жатқан Майлықтың жалп етіп жығылғанын көрді. Абдолды көрді. Егоровтың винтовкасын асытып жатыр екен. Әлі түтіні де сейлмепті. Бір гәптің осы қайыршы сүмнан келгенін енді сезді. Бірақ кеш қалды, жота басынан сау етіп құлап түскен отряд бұл мезгілде аттарын дырашйлата қамшылап, салып ұрып келе жатқан еді. Көздемей касқа маңдайдан Кутскийді басып салды да, ескі досы - бердеңкені лаұтырып жіберді. Жүрегі мұздады, аяқ-қолы шымырлады, сосын омырауын жапқан канды көрді, өзіне қарай мылтығын кезеніп ентелеп келе жатқан екі милиционерді көрді. «Құдайға шүкір, әйтеуір түрмесіне түспейтін болдым- ау» деп ойлады. Ол am үстінде қаздиып отырып мәңгілікке көз жұмды. Сары дала. Баяғы сол дала. Мола... Моладан көп неме жок; Әрқайсысының күмбезінде күржиіп кара құс, бүркіт қонақтапты. Пыштақ-пыштақ деп сақылдаған қыран алаңқылынан басқа бұл далада бөгде дыбыс та жоқ еді. Отряд Кұлан мен Егоровтъң сүйегін зембілге салып ауданга тартып келе жат-қан. Орталарында шала-жансар Майлық бар, мән-жайды содан ұғынысқан-ды. Жесір дала өзінің ерке ұлынан, еркін ұлынан айырылып, мылқау кейіпке соңғы сапарға шығарып caп тұр... Жер бетінен тағы бір пендесінің жоғалғанына жүрегі жеңілдей қояр ма екен бұл даланың...