Баян Тіленшинаның ақын екендігін, өлең өрнектеп,
бірқатар басылымдар беттерінде, жыр жинақтарында
көрініп келе жатқанын көзі қарақты оқырман біліңкірейді
деген ойдамыз. Бұдан бірер жыл бұрын «Қиямет-қайым»

романы арқылы жұртшылықты елең еткізген еді. Міне,
енді Баян және бір хикаятты ұсынып отыр.
Баянның бұл романы «Сұрқия» деп аталады. Әрине,
тым қатқыл да қиын ұғым ғой, бірақ автор осынау атауға

айырықша мән беріп, әдейі назар жығып, жүк артатындай.
Оған шығарманы бастан- аяқ бажайлап оқып шыққаннан
кейін тереңірек ойға түсіп, өзіңіз –ақ көз жеткізерсіз.
Біздің атап айтқымыз келіңкерейтіні сол, бұл хикаят,

яки «Сұрқия» сценарилі сүрлеу-соқпақтарға түсіп алып
тарта беретін туындыларға онша ұқсамайды. Кейіпкерлер-
ді, характерлерді сомдау жағынан да тосын тәсілдері,
табиғи өрімдері жетіп-артылып жатыр. Кейбір шығарма-

ларды оқып отырып, кімнің кім екенін, ненің не екенің,
қай қырдан асып, қандай сайдан шаң беретінін болжап,
біліп, сезініп қоясыз ғой? Бір қуанғанымыз сол, Баян
ондай-ондайға оп-оңай алдыра қоймайды, көбінесе күт-

пеген тұсыңыздан шыға келіп, діттеген деңгейіңізден де
биіктеп кетеді.
Әлбетте, бұлар оңайшылықпен алдыратындай асулар-
ға жатпас. Авторыңыз азабы батпан жолдарды айналып

өтпеген, аса қиналып, аянбай тер төккен. Бұған таныс-
бейтаныс, бірақ басқалар көбінесе біраз-біраз барлау жа-
сап қана қайтып жүретін, қосақ арасында ғана көрінетін
кейіпкерлер кейпінен мейлінше тереңге кеткен сұрқия

әйел Қатипаш; сондай-ақ данагөй Дәулетбақ қария мен
мейірбан Хадиша ана, аяулы Жарқынай мен қыршын

Балауса қыз бақытынан қол үзді. Қайда жүрмесін,
немен шұғылданбасын, миының бір нүктесіндегі
«Мен саған үйлене алмаймын, себебін өзің білесің»
деген сөз минөт сайын қайталанады да тұрады.

Сонда мұның келешегі не болады? Қорған болар
ата-анасы жоқ қу маңдай сорлы еді. Құрсағында тағы
бір жетімекті өсіріп, жүрісі мынау болды. Басында
баспанасы, өмір сүрерлік тұрақты мекені жоқ. Қос

жетім жетектесіп қайда жүрмекші?
Осы сөз шыққалы бергі бір апта уақыт қанда-а-ай
ұзақ! Сары қыз осы шектей шұбатылған ұзақтықтың
шеті қашан көрінетінін күтіп, шаршады. Жігіт атау-

лыны қарғады. Бір апта бұрын да, осы «үйлене алмай-
мын саған» деген суық сөз естілмес бұрын да «бақыт-
сызбын» дейтіні бекер-ақ екендігін енді ғана білді.
Бойы екі метрге жетер-жетпес, әкесі тұрғызған кәтек

«кибитканы» үйім деп айтуға бекер-ақ ұялғанын да
енді білді. Кәтек болса да, тауықтың ұясындай тар
болса да, баспана екен-ау. Бүгінде сол «кибитка» да
топыраққа қосылған.

Енді Қатипаш қайда тұрмақ? Кім паналатып, кім
асырайды? Мұны кім алады? Қатипаш әділеттігі жоқ
құдайына қапа.
-Жетім қылып жаратып, жамаулы киім кигіздің.

Біреуге үйіп-төгіп бәрін сыйлайсың. Менің маңда-
йымды неге ғана пышақпен қыра бересің, қыра

бересің, қу құдай? Құлағы жоқ шұнақ құдай! – қыз
еңкілдеп жылады.
Иә, әрбір адамның ниет тамшысы мен тілегінен
құралатын өмір атты сезім өзенінің шетіне жете бере

басталатын қимыл-қозғалыс, іс-әрекет, қарсылық-
күрес процесі Қатипашты ағыны ұйытқыған бел
ортасына жақындатты білем.
Өмірден басталған бұл күрес өліммен ғана

Аяр жаннан бықсыған сөз қалады,
Дауда сына досың мен бозбаланы.
Тексіз адам-дауасыз, жеңем деме,
Жеңіс –ұяттың әдептен озбағаны.

Қатипаштан осы қазір естіген жаңалық Алтынай-
ды аязды күні суық су құйылғандай қалтыратты.
Сүйретіліп, орындыққа отырды. Табиғатынан әсер-
шіл, көңілі жұмсақ ол не істеуді, тіпті не ойлауды

білмей, өң мен түстің арасында дағдарды. Өңі екенін
дімкәс жүрегінің жанын сығымдап, езіле ауырып
тұрғаны, Қатипаштың мына мүңкіген құсығы ай-
қындап тұр. Сонда...

...Онсыз да атжақты Қатипаштың соңғы кездері
ұрты суалып, шүңірек көздерінің іннен сығалағандай

сыңайын Алтынай «неге?» деп сұрағысы да келген.
Ыңғайсызданды. «Тәйірі, жуанның жіңішкеріп, жі-
ңішкенің үзілетін шағы – көктем емес пе?» деп ішкі
өктем дауыс мұны талай тиып тастаған. Бүгін айтуға

бекінді.
-Қатипаш, тамағыңның мазасы болмай жүр ме,
қайдам. Дұрыстап, барын ішіп-жеп жүр, айналайын.
Күзде көкөністі аздау жауыппын, олар да мезгіліне

жетпей таусылып... Үйге, бізге үйренетін кезің болды
ғой, өз үйіндей сезініп...- деп кінәлі кісіше үстел
үстіндегілерді сары қыздың алдына сырғытумен
болды.

Сары қызға салмақтылық пайда болыпты. Бұрын-
ғыдай «тәте, бүгін бір қызық болды ғой» деп тырқыл-
дай күліп, әңгіме желетін. Аз сөйлейтін Алтынайға
Қатипаштың күлегештігі де, жылдам құралатын сөз-

шеңдігі де қызық көрініп, оның сөзінің мағынасын
ұғынып қалуға тырысатын. Екеуі сүт қосқан қою
шәйді баптап, әңгіме –дүкен құратын кездер шыны-
мен-ақ өткен шаққа айналғаны ма? Қатипаш неге

жаман көзбен ата қарап, «Сенің інің!» деп жекіп
кетті бұған? Неге? Мүмкін Қатипаш бұған өкпелі
шығар?
Қатипаштың біреуді жамандағанда сөзбен сойып,

тілімен тінткілей тілгілеп, түкке жаратпай тастауы,
онысын күніне қайталап айта беретін қазымыр мінезі
ұнамайды-ақ. Ондайда Алтынай «сойылып» жатқан
құрбандықты арашалап, Қатипашты тоқтатуға тырыс-

-Тәте, сіз өзіңіздей көресіз ғой. Елдің баршасы қу,
ешкімге сенуге болмайды қазір. Ол өт-те ар-рам адам!
Ал, мен өтірік айта алмаймын ғой, детдом бізді тек
шындықпен тіліп сөйлеуге тәрбиелеген, -деп зыпыл-

дап, Алтынайдың аузын ашқызбайтын. «Сенімсіздік
көрсеткендей болдым-ау» деп бұл ұялып та қалатын.
Мінез ғой деп үйреніп кетті ме, кейіндері сөздегі сөге
жамандауларын ескермейтін де болды. Сонда...

-Ал, Қатипаш.... алып отырсайшы дәмнен...
Алтынай
сары
қыздың

көңіл-күйі
өзгерген
оншақты күннің бедерінен ойын асырып, өкпелетуі-
нің қандай мүмкіндіктері болуын іздеп, іштей өзін-өзі

бөлшектеді.
Күнде таңғы 7-де оянады да, газ тұтатады. Сосын
жуынып-шәйініп, шәй жасайды. Сосын барып отаға-
сымен Қатипашты оятады. Екеуін үпілеп-сүпілеп

қызметтеріне шығарып салады. Өкпелеткен жері жоқ
сияқты.
Жас қой, көбіне тамақтанудан гөрі уақытын
сыланып-сипануға жұмсап, уақыт жеткізе алмаса, бұл

«аш жүрме, асқазаныңды бұзасың» деп бір тілім
нанға сарымай жағып, бір пиалай сүтті суытып,
сіміртіп жібереді.
...Таңертеңгі тығыз уақытта өкпеге орын жоқ

сияқты. Бастары қайта қосылғанша жалғыздықтың
жайсыздығынан құтылуға асығып, ері мен сіңлісіндей
болған Қатипаштың жолын Алтынай сағына тосады.
Қос өркенінен бірдей қапыда айырылып, қанаты

сынған
жарым
көңіл
Алтынайдың

ренжитетіндей пейілі бар дейсің? Жүрегі жаралы,
дені жарым бұл кімді ренжіте қойғысы келер дейсің?
Е... Басынан пендешілік маусымы ерте көшіп, есіне
түскен сөзді електен өткізбей сөйлей салатындай

жастықтың жалыны да мезгілсіз сөнді емес пе?
Қайта
Қатипаш
даудырай

кіріп
келгенде
өштескенін он қайыра жамандағанына қарамай,
санасын сығымдай құрсаулаған ойдан босанып, миы

демалып қалмаушы ма еді?Сол Қатипаш неге
көңілсіз? Неге жүдеп барады? «Сұрасам ба екен?
Тәуекел». Ертеңгі дастарханда қабағы қатыңқы
қызға Алтынай сөз бастады:

-Қати...-,дей бергенде ол атып тұрып, жүгіре
сыртқа беттеді.
Алтынай қатты ыңғайсызданды. Не болғанын
түсінбеген оның құлағына әлдебір өкіре жылаған үн

бе, жоқ бұзаудың бөкіргені сияқты ма-ау, бір жайсыз
дыбыс шалынды. Дүкілдей жиі соғып кеткен ақаулы
жүрегінің тұсын қолымен ұстап, бұл да сыртқа
шыққанда, есік алдындағы сәмбі талды қос қолдай

құшақтап, құсып жатқан Қатипашты көрді.
-Қатипаш! Сары алтыным- ау, не болды саған?
А-а?
Мұрны сорайып, жақ жүні үрпиген Қатипаш

«Жүктімін...
ініңізден!»дегенде,
Алтынай
жүзім

көлеңкесіндегі осы орындыққа әзер жетіп, отыра
кеткен. Содан шеке тамырлары білеулене солқылдай
соғып, қаны басына шауып, әлі отыр.
Не істеу керек? Не істеуі керек Алтынайдың?

пе? Қайта «Өркенің өссін» деп бұл құтты болсын
айтуы, қуануы тиісті ғой. Иә...
Ол Дәулетбақ әкесінің теңеуін есіне алды. Ластау
жерден айдап шығуға көнбейтін құжынаған қара

шыбындарды елестетті. «Ызыңдап, түртпектеп маза
бермейтін қара ойдан құтылудың бір-ақ жолы – көңіл,
ой тазалығына жету. Тазалыққа қара ой мен қара
шыбын өзі-ақ жуымайды.Көп жаманның ішінен бір

жақсыны тап, жақсыға сүйен!» деп айтатын.Жақсы ой
жанын жебеді ме, дірілі басылды. Қаны тартылған
мұздай денесіне жылу жүгіргендей ме... Ақырын сүй-
ретіле жүріп, газ тиегіне жетті.

-Қой шәйді дұрыстап, Қатипашты шақырайын. Ба-
сының сақинасы бар еді, қысар...
Болар-болмас сыбыр солай дейді.
Төргі үйдегі төсекте теріс қарап Қатипаш жатыр.

Өкпелі. Бірақ, кімге өкпелі? Жарымжан шешесіне екі
қызын құшақтатып, мұны бесіктен белі шықпай
жетім қалдырған, өзі түсін де танымайтын әкесіне ме?
Жетімше бауырларын бағудың боданына балалығын

айырбастап, 15 жасында екі аяғы бірдей шолақ сүр-
бойдаққа әйелдікке барған Мәрзия апасына ма? Ана-
сы да бейшаралықпен ауызданып әжесін жалмай туы-
лыпты. Еңбектеп жүргенінде екі қолын бірдей шоққа

пісіріп, екі бармақпен ғана күнелтіпті. Ал, оның ұр-
пағы Қатипаштың күні-мынау. Бірақ... мына Ал-
тынайдың інісі Сәуірбекке өкпелейтін орны бар ма?...
-Бұл не деген бітпейтін қасірет? Әлде, биліктің

-Ә-ә, бұл батырың әлі мына екі шүйкебасты жат-
қызып-тұрғызатын кәмәндір болады! Көрерсіңдер!-
анасы оны ылғи да осылай аспандата сөйлейтін. Бі-
рақ, ауыл балалары ғана бұл пейілді күл-пәршелеп:

Көккөз орыс - Олжабай,
Әкесі жоқ щолжақай!- деп талай жылататын. «Ол-
жабай –Матвейдің баласы. Сен қазақсың, ол-орыс, ал
ше-шең-қарашай» деп білгішсінген талай тетелестері-

мен Қатипаштың өзі де жатып төбелесетін. Мұндай
дау-дамайдың Қатипаштар төңірегінде қашанға дейін
созылатынын кім білсін, егер тағдыр дөңгелегі шеше
жүрегін кілт тоқтатып, оның салдары Қатипашты

жетімханадан бір-ақ шығармаса. Әйтеуір анасы сор-
лы бір шылапшын қара қанды құсып-құсып, мәңгі-
лікке көз жұмғанда бұл үшінші сыныпта оқушы еді.
Содан тас жетім, қу маңдай. Бірақ мұның өжеттігі өр-

шімесе, кемімеді, сүмелек боп ешкімнің сөзін басы-
нан асырмады. Қатипаш осынысы үшін-ақ өзін ба-
қытты сезініп, тояттанатын. Ойға алғанда ұз-а-ақ си-
яқты өмір жолында анасының мас болып, есінен та-

натын кездеріндегі көріністерді... атай көрме! Естегі-
сі келмейді-ақ! Ал, масаң кездерін сыза алмас та еді...
Жетімхана бұған тіршіліктің беймәлім, жаңа есігін
ашты.

Жетім
көңілдің
кісі
есігінде

жүргенде
«Қарашайдың қу жалмауыздары-ай!» деп тепсінген
Мәрзияның қайынбикесінен шұрық тесікке айналған
жаралары да беріштене бітеліп, көңіл теңдігін

алғандай еді. Енді міне, өз құрсағында тағы бір
жетімекті өсіріп жатысы мынау. Енді не істейді?

сөйлетудің әр амалын іздеп, серуендеуге де, киноға да
шақыратын өзі емес пе еді? Мұндай жігітпен
өмірлікке серіктессе, не арман дейтін бұл.
Иә... Арманы сағымға айналып бара ма? Әркімге

бір жалпақтап, жақсылық жасағыш Алтынайдың осы
мінезі рас болса, інісіне мұны жүкті еткізіп, жылатып
тастатқыза қоймас. Інісіне шамасы келгенін, тәрбиелі
ата-анадан туылғандарын көрер енді Қатипаш! Қос

жетімнің көз жастарын кешіп өте алса, өтсін енді
Алтынай!
Қатипаш Алтынайдың мамық төсегін тепкілеп,
дөңбекши аунап түсті. Дегенмен Қатипаштың басы

қатты. Өз басын баға алмай жүргенде мына
құрсағында жыбырлап жатқанды қалай бақпақшы,
қайда өмір сүрмекші? Баласымен кімге барып
сыйыспақшы? Мүгедек жездесі апасынан өрбіген үш

баласына
мұның
інісін,
өзінің

емшектес
кәрі
қызапасын қоса әзер отырғанда, енді екеу боп бұл
барса... күні қараң болғаны да. Келешегіне бір

таяныш болса осы Алтынай арқылы, оның қолдауы
арқылы табармын деген үмітпен емес пе осы
Сәуірбекке де жақын болуы? Жоға-а,бұл күйгенде
мына тағдырдың әділетсіздігіне күймеді ме. Мынау

Алтынайда он бауыр, әке-шеше, жоғары білім, жақсы
бай, жеткілікті тұрмыс –бәрі бар. Қаласа тағы да
құрсақ көтере алады, «жүрегім» деп жантәттілік
жасап жүрген өзі ғана шешектің!Бір бергенге құдай

бере беретініне қаны қайнайды-ау Қатипаштың!--
Бұл ызалана бір түкіріп, тағы аунап жатты. Әне,

көрмегендер! Айдан осы қазір Жерге секіріп
түскендер! Ә-ә! Несін айтасың,Алтынайдың әулеті
Алтынайдың сорттары! Е-е, бұған да керегі сол!
Қатипаштың сырттан естіген өсектері бар, заты қатын

емес пе, өзінің түрлендіріп қосатыны бар, кейде
«кәйтер екен» деп әдейі осылар туралы да қосып
айтатыны бар. Сонда, ойпырмай-ай, не өсекті
қостауды, не «кім айтты, қашан айтты?» деп тулауды

білмейді-әй! Мысалы, бұл бала кезінен-ақ өзін
біреудің сөз еткенін естіді бар ма, тура бетін тырнап,
қанын судай ағызып, езуін жыртып келер еді! Әй,
шешесі анау-мәнжубас Хадиша! Содан шыққандар

сүмелек болмай, кім болсын! Сол дұрыс,сонысы
керек! Байыма жақсам, өзіме жайлы болса, жетпей
ме? Кемпірдің көзі тірісінде туып-туып, баламды
өсіртіп алсам, өзінің де тамырлағаны, судай сіңгені

сол емес пе? Бұл жорғалай тын, бұл шындап ығатын
бір-ақ адам бар-Сәуірбек. Қараң қалғырдың ұрып-
соқпағанымен «ай-и! Болсаңшы шұбатылмай, сүме-
лек!» деп, дәл аждаһаша ысқыратыны бар. Сонда на-

мысы қозып, тура алқымынан алып, қайыс белбеумен
осқылап тұрып жонынан таспа тілгісі келеді. Бірақ,
әлі жетпес еді-бір, екіншіден-бұл кегін басқалай
қайырады әлі! Сәуірінің мұның бала-шағасы үшін түн

қатып жүргені әлі аз, Қатипаштың табанын жалайды
ол! Ысқырғанына пысқырғаны бар ма сол ақымаққа!
Соңында кімге кім ысқыратынын көрер Қатипаш!
-О, жарым –ес! Шын кеңкелес болмасаң, үшінші

жайлады.
Хадишаның
құлағы
шыңылдап,

көзі
тұманданып, миы тұз тигендей ашып, әрі қарай қисая
кетті. Енді тек келіннің шорылдата шәй құйғаны мен
іштей күйген Дәукеңнің оқта-текте ыңырана бос

пияланы шиыршықтай дөңгелеткен дыбысы ғана
болмаса, өлі тыныштықты ешкімнің бұзуға батылы
бармағандай. Дәукеңнің түсі бұзылып, күректей
қолымен шоқша сақалын саумалап, шөккен нардай

жамбастап жатқан күйінен тапжылмады. Шәй кесесін
төңкере салды. Сары келін күйелеш қара шәугімнің
тағы біреуін тападағы шоққа ауыстырып, терлеп,
тамсанып, бір өзі қопара тауысты.

Әркім өз ойымен үнсіз. Дәукең емшектес інісінің
бала-шағасымен ұры боп кеткеніне намысы қозып
күйінсе. Хадиша бұл әңгіменің растығына күмәнді.
Ол үйдің үндігі түгіл өз үйінде неше мал барын, не

заттың қайда екенін білмейді соңғы жылдары.
«Кімнің үндігін кім санапты? Ұрлыққа баратындай не
күн туыпты?» Жып-жып етіп, бір әңгімені күніне екі-
үш қайталап, өсекті өсіріп жүретін Қатипаштың

қатындық мінезіне не шара? Өзі олай-бұлай айтып
түсіндіре алмайтынына көзі жеткен. Сәуірбекті ортаға
салса, шағыстырып, шаңыраққа іріткі салғандай
болады-ау. Соңғы кездері екеуінің сөзі жарасып,

келінінің әңгімесіне баласының күлуі көбейіп жүр
еді. Осы ынтымақтарын бұзса, Хадишаның кім
болғаны? Ене жол таппай қиналды.
Ал Қатипаштың өмірге деген өкпесіне Алла-

Ондай нәлетілерден іргеңді аулақ сал! Жуыма!
Олардың көздерін шұқып тұрып, бетіне түкіру керек.
Қайын атасының сеніміне кіріп. Тонның ішкі
бауындай

жақындаған
келін
бал-бұл
жайнап,

дастархан жинауға кірісті. Миы тұз құйғандай
ашыған Хадиша жанымен әлектеніп, бүркеніп жатқан
еді. Үндемеді. Үндеуге шамасы жоқ-ты.
Даулетбақ отыруға байыз таппай, қара тонын кие

салып, хром етігін сықырлата сыртқа беттеді. Келін
жүгіре басып, кебісін кигізді. Қай кезде екенін...
кейде өстетіні бар-ды.
Дәукеңнің жүзін намыс өртеп барады!Жалғыз

бауыры ұры боп, сүйекке таңба салса,оны жансерігі
Хадиша
дамытса,шынашақтай
келінді

теріске
тәрбиелесе,өткен өмірінің өзегі күйді деген осыдан
артық не болсын! Іші қыз-қыз қайнап, ашуын содан
алғандай, жердің аяғындағы жоталанған мая шөпке

қол орақты гірш-гірш қадап, мая шөптің шашын
жұлды. Кімсің-Омар әулиенің ұрпағынан Хадишаны
келін еткен, қара қылды қақ жарған Жанай бидің
немересі еді. Кешегі күнге дейін осы елдің ауылнайы

болып өткен өзі де кімнің кім екенін бес саусағындай
білетіні бекер екен де! Өзінің жалғыз емшектес
бауыры-Жаппарқұлды адал нан жеген еңбек сүйгіш
шопан деп қателескені ме? Оның қора толған малы,

мінген көліктері, дастарханындағы дәмі ұрлықы
болғаны ма? «Ай, Жанай би тіріліп келіп, жон
арқаңнан таспа тілер ме еді, Жаппарқұл! Қара бет
еттің-ау бәрімізді!» Қол орақ маябасқа гірш-гірш

Атпаңдаршы аққуды, құдайсыздар!
Өмір-біреу, сіздер де құлайсыздар.
Жүрек мұңын жүрегі барлар ұғар,
Аққу зарға қалайша шыдайсыздар?!

келмегендей, -қайда... қайдан өзі? Жұмыс жасай ма,
оқи ма?
-Оқиды, журналистикада. Солтүстіктің қызы -
Қатипаш жеңгеміздің аймағынан. Мамасы бар,

жұмысшы. Үш ағайынды, үшеуі де қыз, кішісі,
партияда жоқ, жасы он сегізде, бойдақ, шетелде
туыстары жоқ, ұлты-қазақ.
Қабылдың әзіліне ағасы еріксіз жымиды, есін

жиды. «Иә, сасатын не бар? Малдың басы жеткілікті,
қазір той жасаймын десе де, қаладан үй әперемін десе
де әкесі Дәукеңнің құдіреті келеді. Тек қам жасау
керек. Айтпақшы...»

-Алдыңда Мамыр бар ғой, оны қайтеміз?
Қабыл бір иығын көтерді. Сосын жерден жеті
қоян тапқандай-ақ:
-Ә, оған үйлен дейік, институтын бітті, қызы бар

шығар да ендігі,-деді.
Мамырдан «Енді қарастырмасақ, қалыңдығым
жоқ. Сен тапқан болсаң, үйлене бермейсің бе?» деген
жауап алды.

-Алдымыз - қыс, мүмкін көктемге қалдырармыз?
Оған дейін Мамыр да біреуге жіп тақса, тойларыңды
бірге жасармыз? –Сәуір сүйікті інісіне сұранған
пішінмен тіл қатты.

Қабылдың жүзінен қызғылт сәуле жүгіріп өтті де,
күлімсіреп басын шайқады. Оны айтқызбай ұғынатын
ағасы:
-А-а... Онда той қамына кірісуді үлкендерге айту

ақ қалды-ау. Мұны детдомға кіргізгесін еліне алғаш
барғанда-шы!? І-м-м! Өзінше жарамсақ танып,
«Алты-не-ем, сағындым ғой» деп Қатипашты өп-
өтірік жылап сүйгені-ай! Кетерінде «карта ойнап

ұтып алғаным еді, апаңа айтпай-ақ қой» деп бір дода
ақша бергені-ші? І-м-м! Сон-дай арам-мы! Өйткені ол
мұның
кейін

керек
болатынын
ойлап,
әдейі

пландастырып тұр ғой осынысын. Әйтпесе, бұған
емешегі езіліп тұр деймісің? Жақсылығы... Ә, қойшы!
Жақсы адам жоқ қазір. Жақсылар жер астында!
Мә-ә! Қатипаштың келіні қандай екен? Әйтеуір

суретінде Қыз Жібектен кем емес. Тіпә-тіпә, тіл көзі
тасқа! Елдегілер Матв... Жоқ, оның аты өшсін. Мәр-
зияның келіні ай мен күннің өзі екен деп, ауыз-
дарының суы құрып-ақ жүрген шығар! Доғдыр депті

ғой келінді. Оқуын біткесін сол ауылға направиттап-
ты. Бұлардың бақытына дұрыс бопты. Енді басқасы
түгіл Сәуірбекке бұл да тұмсығын жоғары кетер-і-іп,
көзінің

құйрығымен
қарап
сөйлейтін
болады!

Шопырдың табысы қай оңған дейсің, інісінің айлығы
аздау екені рас. Әй, Қатипаш аман болса бірін көр-
сетсе, бірін көрсетпей, қайын апаларының құтын
көшірмей ме келініне? Ойы-бай, әй?... Әй ол келін

де... өз төркініне асыратын қу болмасын-ә? Төркіні
бай ма екен, кедей ме екен? Ім-м...
Қатипаш пойызда неше түрлі қиялдарын өсіріп,
өрбітіп тербетіліп жатыр еді. Кенеттен шыққан

басын жұлқа көтерді. Қуанып кетті. Сығанның
егделеу әйелі купенің есігінен қарап тұр екен.
-Заходай, -деді бұл,-заходай скарей!
Лып етіп есікті жапты. Қасындағы қыз кірмей қоя

тұрса деп тіледі. Балшы Қатипаштың екі алақанына
кезек үңіліп, сөйлеп берді.
-Сен өзің кішкентайыңнан қиындықпен келе
жатырсың. Алыс жолға шығыпсың. Бір үлкен

мақсатпен келе жатырсың, бір қуаныш, бір реніш
күтіп тұр.
-Иә, інім үйленіп...
-Сол ініңнің қуанышы, тағы бір реніш күтіп тұр.

Соңында сенің ойыңдағың болады. Арқаң бар екен.
Аузың дуалы. Бір қара, бір сары әйел дұшпаның бар
екен. Соның қарасы саған дуа істеген.
-Жас па?

-Жастау, иә жас. Үйіңдегі жастығыңның ішінде,
сосын есігіңнің табалдырығында дуа бар. Күйеуіңнің
іш киіміне де дуа істеген. Содан...
-Күйеуіме ме?

-Иә! Күйеуің саған қарамай, сол әйелге ауып
кетіпті. Енді оның дуасын қайтармасаң, сенен мүлде
ажырайды. Қайтару керек тезі рек. Басың ауырады,
табаның қызады. Рас па?

-Рас.
-Сол дуа миыңа әсер ете бастапты, бойыңа сіңіп
кеткен. Бір егде әйел, бір жас әйел бар-күйеуің
жақтан. Сол екеуі...

кушти, во-оһ! Ким тиеди, сол уледи! Ха-ха-а!-сыған
мен Қатипаштың сілесі қата күлулері көбейді,-
Шығыс жағыңдағы көршің, есігі былай-оңтүстік ке
қараған, сол сені көре алмайды. –Ім-м, кіші енеміздің

үйі ғой...
-Содан сақ бол. Енді мен болдым, сұрайтының бар
ма? Сұра.
-Байымды қайтарып бере аласыз ба?

-Ол қолда! Бірақ, мен әруақтарымды шақырайын,
сен риза етуің керек. Әйтпесе сені ұрып кетеді
әруағым.
-Риза қыламын, қам жемеңіз! Тек қайтарып,

басқаға басын бұрғызбай, мені тыңдатып берсеңіз
болды.!
-Онда, мына инені төбеңе шаншы, қаншалықты
дуалапты, байқайын!- Сыған Қатипаштың кір ора-

малына ине шаншыды да, әруақтарын «шақырып»,
білектеріндегі он қатар білезіктерін сылдырлата жө-
нелді. Көзі Қатипаштың білегіндегі Сәуірбек Бол-
гариядан әкеліп берген жапон сағатына, құлағындағы

алтын «самаурын» сырғаға құмарлана түсті.
-Әруақтар мына білезік сағатты үстелге қойсын
дейді!
Қатипаш жып етіп шеше қойды. Сығанның діріл-

деуі селкілге ауысты. Қатипаштың жаулығы қисайып,
жыртық көзі ашылайын деді.
-Уһ-һ! Болмайды! Дуа өтіп кеткен!

алқаларын бір-бір сипап қойды. «Өлгені құрысын,
апатай, дуамды қайтаршы» деп егіле көзін жұмып,
сыған әйелге мойын ұсынып отыр.
-Уһ! Уһ! Міне көрдің бе,а?! Міна аппақ ине! А?!

Қайтардым, қызым. Дуасы өздеріне ауады. Енді тұз
бар ма?
-Бар, бар! –Қатипаштың шүңірек көзі қайта
орнына түсіп, қуаныштан құдық түбіндегі судай

жылт-жылт етті.
Сыған тұзға, сосын бір литр суға үшкіріп, дем
салды.
-Мына тұзды күйеуіңе ғана бір шымшымнан

қосып беріп тұр. Тұз саларда дәретің болсын, ұмытпа.
Үсті-басың, қол аяғың түгел таза болуы керек. Сосын
шоқынатын сөзіңді айт. Қалай еді?
-Шоқынғанда... Біз шоқынбаймыз ғой. «Бісмілдә»

десем бола ма?
-Болады, соны айт. Сосын күйеуіңе ұрыс сөз
айтпа. Күліп қара, білдің бе? Қарсы сөйлеме.
Қатипаш

сығанның
сөзін
миының
«таспа

табағына» басып алды.
-Иә, апатай, түсіндім, онсыз да... Иә... Ім-м...
-Пойыздан түскен соң екіге бөлінетін жол
айырығы кездеседі. Сол жерде мына суды басыңнан

құй, аяғына дейін аралап шығады. Сосын, мә, мына
жаңа аяқкиімді ки. Аяқкиім-ерің! Есіңде болсын осы.
Ал, мына дуа сіңгенді лақтыр,-сыған су жаңа
қытайлық резина салпылдақты сөмкесінен алып берді

-Мен сіс-ке-е қанша беруім қажет,а? Ім-м?-деп
Қатипаш
сыздана
сөйлеп,

Алтынай
сыйлаған
әмияннан бір дода ірі ақша шығарды,- ой, құдайым-
ай, солай демейсіс пе? Майда-шүйде мел-лыш екен

ғой,-деп карманының шырт етпелі екінші жағынан
жолкіре төледі. Табиғи сыпайыларға ұқсап-ақ бақты.
Кісі боп көрінуге жан салды.
Ол өзіне көп көздің аңтарылғанын аңдап, «ішке

кірмейміз бе?» деп жол бастады. Өзінің тырп-тырп
жорға жүрісінен жаңылып, қисық сирағымен
теңселіңкіреп, маңғаз жүріске салып, елді соңынан
ертті.

Қыз қонақ төрга жайғасысымен, өзін қаумалай
отырған көпшіліктен даусын асыра сөйлеп есіктің
аржағындағы әлдекімдерге арнап «әй-и, келініміз
қайда?» деді. Жалғыз апасы Мәрзия «мә-ә!» деп

сыртқа жүгіре беттеді. Аздан соң:
-Келе ғой, қалқам! Мына апаң келіп отыр алыстан,
иә... сенің қуанышыңа. Ұялма, келе ғой, сәлем бер, -
деп Мәрзия жік-жаппар тіл қатып, төргі үйге қайта

кірді.
Есіктен шақыру хатындағы Тәбия атты әдеміше
келіннің бейнесі көрінді. Еденге түскен гүлді көйлегі
кішкене бойын биіктетіп, сылтып басатын оң

аяғының кемістігін көзден тасалап тұрды.
-Сәлем бердік! –деді Тәбия тізесін кілт бүгіп, оң
қолын тізесіне қоя еңкейіп.
-Бақытты бол, қалқам! Кәне, бері жақындай ғой,-

Қатипаш інісін бір, апасын бір жұлқып, долданып
көп сөйледі. Келін бетін басқан күйі өз бөлмесіне
кетті.
-Қаладым, -деді Олжабай, -несі бар екен? Болады

маған.
-Өздері сүйісіпті, табысыпты. Жарайды, онда не
тұр екен... бізге болар да. Ашуды қой,-деді Мәрзия
жалбарына сөйлеп.

Қатипаш екі қолын жұдырықтап, көкке көтере
айқай салды. Бұйра сары шаштары дударланып,
жағасы
жайлау

болды.
Мына
көзкөргендерге
Олжабайдың

марқұм
анасы
тіріліп
келгендей,

денелері тітіркенді. Бәрі де басу айтып, қайта
тұтанған
шаңырақтың
отын

сөндірмеулерін,
Тәбияның тәрбиелі жерден шыққанын, бір үйдің
үлкені, ата-анасының мұғалімдер екенін, бірақ, әкесі
екі жылдай шамада марқұм болғанын айтысты. Осы

аймақта
тұрғасын ол
құдаларымен
барыс-келіс

жасасып, танысқандарын, біліскендерін айтысты.
-Жоқ, көзін құрт! Мен жалғыз түйір бауырымды
өзі кемтар, өзі жетім қызға қоса алмаймын. Тап
қазірден бастап киім-кешегін бер! Заңды түрде

ажырайсың! Өзім мынандай қыз тауып беремін!-деп
Қатипаш Олжабайға сұқ саусағын көзін шұқи
көрсетті.
Тоқтау сала алмаған көпшілік біртіндеп үйлеріне

тарасты.
-Жолдан шаршап келдің ғой, шәй ішіп дем ал.
Ашуды бас, өзі доғдыр екен, болмай ма бізге?

шығарды. Үндемей жылап, кірпіктері құрғамауға
айналды. Іштегі сағынышы жастықтың астындағы
кішкене суретке бағышталып, қағазға өлең боп түсе
берді, түсе берді.

Суретіңе сыр айтам кәдімгідей,
Жанарымнан жас ағып, жаным жүдей.
Бірте-бірте дауыстап егілемін,
Бүкіл денем теңіз-ау тегі менің.

Сүйе берем бетіңнің әр нүктесін,
Тәңірімнен келгендей жарлық-кесім.
Сүйе берем аймалап мейірім қанбай,
Бетке басып қағазды жынды жандай...

Сөйтіп сағынтқан Қабылы бүгінде қасында. Оның
үстіне ата-анасының ризашылығын алып, алдарынан
өтті. Жарқынай үшін бұдан асқан бақытты күн бола
қоймас, сірә! Арманына жетті деген осы болар. Өзі де

анасынан рұқсат сұрап, хат жазды. Барып, ауызбен
айтудың қиындығын сезінді. Мамасы хабардар
болып, үйрене берсе, сосын сыртқы бөлімге ауысу
құжаттары түгелденген де, Қабыл екеуі бірге баруды

ұйғарысқан.
Мамасы ендігі жерде хабардар болды. Қалай
қабылдады екен бұл жаңалықты? Әрине, көңілі босап,
бір жылап алады, сосын өзі айтпақшы, қызының

басына сенетін шығар. «Е, маматай... ұядан ұшыруға
қимағаныңмен, қыз атаулы жат жұрттық болуы-
заңдылық екен ғой. Сол заңдылықтан өзің де

шықпағансың, мен қалай аттап кетпекпін? Ең
бастысы-ол да емес. Басты мәселе- тіршілігіңе жан
беретін жүрегің өз ұясынан шығып кеткісі келгендей,
басқаға ынтық болады екен. Туған ата-анаң, туған

бауырларың, дос-жарандарыңды қалдырып, тіпті
өзіңнен де қымбат бір жанға құрбан болуға даяр
екенсің. Кім білсін, кітаптарда көп айтатын махаббат
деген құдірет осы шығар. Мама, мен үшін де мына

дүниеде Қабылсыз ештеңенің мән-мағынасы жоқ.
Осыған сенер ме екенсіз? Сондықтан мені түсінуге
тиістісіз деп ойлаймын».
Қабылдың ата-анасының ризашылығынан соң

кішігірім тойшық өткізді.Екеуі бірге тұрып жатқан
жатақхананың аядай бір бөлмесі жас жұбайлар үшін
жер жәннәті --жұмақ. Көздері тоймай - қарасып,
еріндері тоймай сүйісіп, айдан астам уақыттың өтіп

кеткені де байқалмапты.
Кешегі күні Жарқынайдың еліне жеделхат салып,
Бақытгүл үшеуі жолға шықты. Екінші сөткеде
пойыздан түскен жастарды сырнайлатып қарсы

алушылар-мерекелік көңілде еді. Олар қаладан 25-30
шақырым жердегі ауылға думандатып жетіп те келді.
-Ал, тәте, бір балаңды екеу етіп, алдыңа алып
келдік. Жүрегің жарылмай ма?

-Күйеубалаңның көрімдігін бер, Шайнұр жеңеше.
Жарқынайға
қатты
ұқсайтын

келбетті
әйел
алдымен Қабылға ізет көрсетті.
-Қадамың оң болсын, ұлым! Бақыттарыңызды

-Қап,
тойымды
әке-шешем,
бауырларымның

көрмегені батып отыр. Хабар берсек, ең болмаса бір-
екеуі қатынасар еді,-деді өкінішті күрсініп.
-Иә, білмедік қой...
-Мейлі, өкінбейікші. Біздің елдегі тойды, құдай

қаласа, бір жұмадан соң ондағы-мұндағы туысқандар
бірге тойлаймыз, ә? Кешегі телеграмма жеткен де
шығар. Онда да абыр-сабыр дайындықпен шапқылап
жүр-ау... Бақытгүл, Жарқынайға мына ақ көйлек,

шашындағы ақ гүлдер қалай жарасады, ә? Мен бағана
алғаш көргенімде қатты толқып кеттім де, бір шумақ
өлең көкейіме келіп қалды.
-Айтшы, қане, айтшы,-деп Бақытгүл ынтықты.

-Есіме толық түсіріп алайыншы...
Вальс ойнады.
-Билейікші,-
деді

Қабыл.
Күйеу
жолдас
Бақытгүлмен, Қабыл Жарқынаймен биледі. Көптің

көзі жас жұбайларда.
-Қандай әсем қосақтар?!
-Иә, айтатыны жоқ, бір –біріне сай қосылғандар
екен.

-Жарқынай, екі жылдан бері жазып жүрген өлең
дәптерімізді тойдан соң бір-бірімізбен алмасып
оқимыз деген шартты бұзғым келіп тұр. Қалай
қарайсың?-деп сыбырлады Қабыл,-себебі, біріншіден-

той, екіншіден-бұл өлең әлі дәптерге түскен жоқ.
-Әрине қуанып тыңдаймын.
-Онда тыңда:
Қымбаттым, неткен көрікті ең,

Көріктен өмір өріп пе ең?
Өзіңе мына жалғанда,
Дәл мендей ғашық көріп пе ең?
Көргенде көзім сүйсінді,

қойғызыңдар,-деді Хадиша, -ыстық бауырсақпен шәй
ішсін бәрі де.Көңілді көлдей тасытқан, туымды
желбіретіп
көкке

-Шипка, Шекербала... Мен ... біз бір-бірімізді
сүйеміз, түсінші... Маған бақыт тілеші шынымен
жақсы көрсең...
-Сонда мен бақытымды өзімнің қолыммен біреуге

сыйлауым керек пе, а?! Мен де сені сүйемін. Маған
тисең, айтқаныңды мен де екі етпеймін, құлың
боламын. Соны түсінесің бе? Біз рэкет деген
халықпыз, қорықпаймыз да, екі сөйлемейміз де. Бұл

той менікі болуы керек!
-Той болып қойды ғой... Шипка...
-Болса, шығынын қайтарамын. Ертең қайтадан
той жасаймын. Мына шибұтыңа менің кім екенімді

дұрыстап түсіндір. Жақсылық пен жолымнан кетсін,
болмаса жарып саламын.Ұқтың ба?
Жарқынайдың жанарына жас үйірілді. Мына
дүлей дойырдың кесілген томардай сезімсіз екенін

білсе де, аяғына жығылуға даяр еді. Өзімшіл
өркөкіректің
санасын
сыңсыған

аққудың
зары
зәредей селт еткізбесін де біледі. Бұл дүлейді қалай
тоқтатуға болады? Онымен ымыраға келудің қандай

жолы
болуы
мүмкін?
Әлде

жүгіріп
барып
Қабылының құшағына кіріп, мына тойды тастай сала
екеуі қашып кетсе-ші? Жоқ, бұл дойырды бір

тоқтатса өзі, тек өзі ғана тоқтатады.
-Шипка-а... бұл тағдырдың ісі ғой. Мен сенің
қарындасың болып қалайын. Шипка, мен... мен
жүктімін! Иә, менің құрсағымда бала бар. Түсінші.

Сен екеуміздің өміріміз бәрібір жараспайды, Шипка.
-Сен қарындас болмақпысың маған?! А-ха-ха-а!

-Кел-дің-дер-ме...-деп, сөзді де өзі бастады, -ауыл
... мамам... көкем... қалай?
-Жақсы... –Сәуір ақ жайманың сыртынан інісінің
аяғын ұстады,-бәрі жақсы.

-Келіндерің... осы...-Қабыл Жарқынайды көзімен
нұсқа-ған болды,- мамам...дар... сен...дер... той... да...
бол...ған...да...
Мамырдың «құдай қаласа, ауылда той болады

ғой» дегісі –ақ келді, бірақ, аузының ол сөзге икемі
келмеді. Үні шықпады. Қабыл дың қанап, кеберсінген
ернін медбике сулы дәкемен сүртті.
-Су-у...

-Аздап шыдаңыз, су болмайды сізге.
-Дүние... неткен қыз-ық еді... Мен балалы болған-
да... көкем мен мамам оның...тойын...да сөз айтқан-
да...шы... Ар-ман-ай! Жарқынай, барлық кезде... мен

сенің тілек...тесің...мін, қа...сың...дамын... Соны...
ұмыт...па...-ол күлген болды. Кезерген ерні тағы
қанады. Медбике сулы дәкені тигізді,-Сә..уір...Ма-
мыр...мы-нау... келін... дер...ің-ді... жал...ғыз-с...сы-

рат...паң...дар...шы...
Жарқынайдың үні шығып кетті.
-Қабыл,мені жалғызсыратпа! Қабыл мені ешқайда
тастама, Қабыл! Сенсіз өмір керек емес маған, Қа-

был...
Қабылдың ерні қабыршақтана қанап, тағы да
жымиды.
-Ар-ман-ай... іһ-һ!

үшін ғасырдай ұз-а-ақ уақыт, күте-күте шаршады.
Шаршағаны соншалық-төсегінде шалжиып жатса да
әлімсақтан бері адамзатты асырап келе жатқан
құдайдың ауасы тарылып, жетпейді. Терезе-есікті

ашса да, сыртқа шықса да солай. Күрсінгісі келеді де
тұрады. Тек бір сәтке аздап жеңілдейтіндей. Қабылын
іздегісі келеді, кәдімгі ертегідегі темір кебісі теңгедей
боп тозғанша, темір таяғы жуалдыздай жіңішкер

генше, соңғы демі біткенше жарын іздегісі-ақ келеді.
Бірақ, қайда баруды білмейді. Өлді деп сенгісі
келмейді. Көзбен көргенге сене алмайды дегенге
сенесіз бе? Шыңғырып жылаған аппарыттың үні,

«арман-ай» деген соңғы сөзі, көзінің кішкентай ғана
аясына бүкіл тіршілікті сыйғызып, қимай қарағаны,
жымиған күйі бұған барлық мейір, махаббатын
бағыштап, ашық қалған жанары бәрі-бәрі дәл қазір

болғандай-ақ жадында. Сол кезде тажал-сұмдай
көргісі келмеген осы көріністерді қазірде мәңгібақи
көріп тұра беруге бар. Не деген қарама-қайшылыққа
толы тіршілік бұл?!

Қабыл Жарқынайдың көңілінде өлген жоқ. Ол өзі
айтқандай әркезде де мұның қасында. Ояу жүрсе
өлеңдерін, күнделігін оқып, «Ә, ол күні менде былай
болған еді ғой, сен білмейсің» деп кәдімгідей

рахаттана күліп алып, сосын күбірлей сөйлеп жауап
береді. Анасы-Шайнұр қызының есігін ақырын ашып,
таңырқай, үрке қарап тұрып қалатын. «Есі ауыспаса
неғылсын. О, тәңірім, қызыма сабыр бере гөр. Қуат

-Мама Қабылды тыңдашы. Ол нағыз ақын емес
пе? Міне, былай деп жазыпты,-деп өлеңдерін оқып
береді,-Бір кітап! Мен жұмысқа кірісемін де, оның
өлеңдерін бастырып, жарыққа шығаруға қаржы

жинаймын.
Иә, Жарқынайдың өмірі Қабылмен бірге өтіп
жатты. Белгісіз бір а-лыс-т-а-а жүрген жан жарына
бар жақсылықты тіледі. «Жарқынай, мен басқа қызды

ұнатып қалдым» десе, ризалық білдіріп, Қабылды
көріп тұруы үшін ғана, оның жағдайының жақсы
болуы үшін ғана сол үйдің қызметші әйелі болуға
даяр еді.

Бұл шөптей болып солыды. Анасы мен апа-
жеңгелері бәйектеп, барын аузына тосып, көңілін
компастай
бақылап

отырады.
Мектептегі
бірге
оқығандары, жеңгелері неше түрлі әңгімелер айтады.

Әсіресе, Шипка жауыздың екі қарауылды жарақаттап,
қаруларын
тартып
алып,

түрмеден
қашқанын,
қаладағы алтын дүкенін тонағанын, жақында Ресейде
банкті тонауда қолға түскенін қызынып айтады.

Бұған бәрібір сияқты-табаламайды да, қуанбайды да.
Не болса о болсын! Шипканың дүниеде бар-
жоғының түк те келіп кетері жоқ!
Қабылдың елі мұны өзіне қарай онымен бірге

жүргендегіден күштірек тартатын болды. Соның
туып-өскен топырағы, ізі сайрап жатқан ауылы,
дүниеге келтірген әке-шешесі, бауырлары, достары-
мұның ең-ең қымбаттыларындай. Баяғыда атасы мен

Көтермес әркім бақты да,
Сор болар кейде жақ мына.
Кім айтса сенген Надандық,
Садақ боп сені атты ма?

Жарқынай келгелі бері Дәукеңнің үйіне бір жылы
леп кіргендей, қара көңілдері қайырымдылық тапқан-
дай-ды. «Бойында бала бар көрінеді» деген жалғыз
ауыз сөз Қабылдың жанашырлары үшін оның өмірі-

нің жалғасы бар деген үміт отын жандырған. Келін-
нің қадам басуын Дәукең ірі қара сойыс беріп, аға-
йын-жекжаттарына жиын жасап, атап өтті.

Қазақстанның о шеті мен бұ шетіне шашырап
кеткендеріне қарамай Дәукеңнің жеті қызы, күйеу-құ-
далары түгел келді. Тек, денсаулығына байланысты
жақын да болса Алтынай ғана келе алмады.

-Құдағиым,-деп Шайнұрды таныстырды, құдалық
жолын жасап, шығарып салды.
Хадишаға да қуат пайда болып, үһілеп жата бер-
мей, бас көтерді. Ұлының өзі болмаса да көзіндей қа-

дірлеп, Жарқынайды бір сәт көзінен таса қылғысы
келмей, өз бойын жарып шыққан перзентіндей жақсы
көрді. Жаралы жүрек ана мен қалыңдықтың екеуі де
бұрынғыдай жылай бермей, біріне –бірі жұбаныш,

сүйеніш болды. Бір жерде сүрініп кете ме деп, жақпас
тамақ ішіп қоя ма деп, желең жүріп жел тие ме деп,
түнде арқасы ашылып қала ма деп Хадиша Жарқы-
найдың қамын жас баласындай ойлады. Сүттің қайма-

ғын, астың дәмдісін де өзіне қимай, соған сақтады.
«Мама, мам» деп еркелей тіл қатқанда, еркетотай Қа-
былы көз алдына келді.
Енесінің бұл қылығы Қатипаштың қытығына ти-

ді. «Ау-ы-ыш, ауыш болмаса еліне сау апарып, ұлын
өлтіртіп жіберген жалмауыз-қанішерге сонша бәйек
бола ма, а? Туады –мыш!» Тумай, туа шөкпей ме?
Мен мына жарым ата-енемнің орнында болсам,

«ойнасына өлтіртті» деп сотқа берер едім. Ім-м... Ол
зәлім қатынға мына ауыштар өлгенінше жем болмақ-
шы ғой. Сәуір де елпілдей қалыпты! Көкше, туып
беріп отырған мені жетістірсінші алдымен».

дан жан- жарының балалық шағы туралы көп мәлі-
меттер есітіп, ол туралы да, өмір туралы да танымын
кеңейтті.
Жарқынайдың келісі мен жүрісін жаратпаған

жалғыз жан--Қатипаш ғана. Жас келінді жалаңбас
жүргізеді деп, кенже қызындай шолжаңдатып, не
сиыр сауғызбай, не су әкелгізбей үлбіретеді деп,
«мама, папа» дегізеді деп жыны қайнайды.

-Апа, ол бұл үйге қыз ба, қатын ба? Жоқ, бізден
артық туған бір жері бар ма?-деді Хадишаға, -бала-
ңызды жалмай келген жалмауыздан қорқасыз ба әл-
де?!

-Қой, қарағым, көңілі қаралы жас бала осы үйді
«үйім» деп келген шығар. Тамақ асырап, күнкөріс
үшін жүрген жоқ. Менің Қабылыма оның қабырғасы
қайыспаса, жарығымның аманатын туғандарына тап-

сырамын деп келер ме? Ақымақ болма. Өмірінің бір
гүлі ашылмай жатып, үсікке ұрынған бозымның қуа-
нышын көп көрме, балам. Ұят-ты есіткен құлақтан.
Ол біреуді жалмағысы келген бе, шырағым? Біз сайға

домалап бара жатырмыз, сендердің келешектерің
қырға бастап тұр. Қолдарыңнан бір-бірлеріңді жоға-
ры тартып жүріңдер. Қосағы жоқ. Қорғаны жоқ өз
жетім-жесірлеріңді біз өлген соң да... -Хадишаның

жұтқыншағына өксік тіреліп, дауысы дірілдеп кетті.
«Жылағаны құрысын, жыламаймын» Хадиша тама-
ғын кенеді.
Қатипашқа бұл сөздер жарапазандай жаттанды,

деді күбірлеп. Айтса, айтары көп еді. Бірақ, «тышқан
ініне кіре алмай жүріп, құйрығына қалбыр байлапты-
ның» кебін киюден қорықты. Өзіне «Әй! Сф-ф! Қай-
да,тап! Мынау не,аһ!?» дегендей одағай, бұйрықтан

басқа сөз айтпайтын жаре-ем байы ше, мына қатынға
жылмиып, кәдімгі түлкінің ағашқа керген тұлы-
пындай ыржиып қарайды-әй, ә! Шешесінің сөзін екі
етпейтін көкше жалмауыз қатынды ал десе, ала

салудан тайынбай ды. Құрысын! Беті аулақ! Мына
кемпір-шалға керегі де сол шығар, айырылып қалар-
дай, айналшықтап өлді ғой сол қатынды. Қой байым-
ның жынына тиіп, жақпай қалсам жағдайым қиын бо-

лар. Одан да мына қатынсыз, салбыраған Мамырына
әпере салсын қимастарын.
Хадиша өксігін әзер басып, тамағын тағы да кенеді.
-Шырағым, шүкір, оның он жерде отансыңдар,

өзді-өзің. Құдай аман қойса Мамыр да жас емес. Қыз-
дар- қонақ, тілекшілерің. Мен ендігі өмірімде Қабыл-
дың артында қалған қос жетімді жеткізсем... Со-
лардың жолына жаным құрбан. Сен, шырағым Жар-

қынаймен жағаласпа. Бұрынғы істеп жүрген тірші-
лігің, бұрынғы күніңді көр.
Қатипаштың аузы дорбаланып, долданып есікті
тарс жауып, тыңдамай кетті. Үндемеді. Үйдің сыр-

тында Алпамыс пен Арыстан ның құлындай шыңғыр-
ғандары, Қатипаштың «өлдім –ау қараң қалғырлар!
Малай қатынды таптыңдар-ау!» деп гүж-гүж еткен
еркекшора дауысы, дүңк-дүңк, салдыр-күлдірлері

бақшалықты кезіп кетті. Сәлден соң ғана үйге беттеді.
«Әке болу -қандай бақыт» деп сүйсінді Жарқынай.
Сәуірбек үйдегі аласа үстел басында немерелері-
мен отырған ата-анасына бас сұқты.

-О, балаларыңыз құтты болсын!-деді.
-Е, айтқаның келсін. Қабылымнаң орнын басқан
Орынбегім келді,- деп Дәукең көзілдірігін алып, кіта-
бын үстелге қойды,-бардың ба келінге?

-Жоқ, қазір естідім ғой. Мамырлар барар.
-Е, Мамырлар барады-ау, сенің орның бөлек қой,
балам. Енді баланы иемденетін кезек тиіп қалды-ау
саған да, -анасы арқасынан қағып қойды.

Сәуірбек шүйдесін сипалай берді.
-Ас дайын, мама. Әкеле берейін бе, жоқ жеңе-
шеме берып келген соң ба?- деді Жарқынай есіктен.
-Әкеле бер, қарын ашты,-Сәуір жорта айтты.

Дайын асты тастай сала, әйеліне жүгіріп кеткенді ар
санады.
-Әкеле ғой, жарығым. Ағаң жұмыстан шаршаған
ғой.

-Онда жеңешеме қазанда сақтай тұрайын,-деп
Жарқынай құстай ұшып асханаға кетті.
-Ой, жарығым-ау, қай пейіліңнен қысты екен сені
тәңірім. Ә, алдыңды жарық қылғай енді,-Хадишаның

жұтқыншағына тағы да өксік тірелді.
-Қой енді, қайдағыны бастамай,-Дәукең бәй-
бішесіне қатулана тіл қатты, -шүкір де! Берсе-
қуанасың, алса-жылай бермекпісің енді?. Шүкір де!

лам. Аптасына жоқ дегенде бір хат сал,- Хадиша ма-
масы Жарқынайдан осыны талап етеді.Ал, өзі Сәуір
мен Мамырдан құдағиға жеміс-жидек жөнелтуді қа-
дағалаудан жалықпайды. «Ол жақта таңсық қой».

Бірақ, «аманмын» деп жазылатын арзанқол хат
Жарқынайға ұнамайтын. Сондықтан шығар жиі хат та
жазбайтын. Күнделік жазып жаттығып қалған ба, хат-
тары жан сырына толы, екі-үш парақтық новеллаға

көбірек ұқсайтын. Бақытгүл де, мамасы да «өзіңмен
сөйлескендей, сағынғанда қайталап оқып жүремін»
деп жауап жазатын-ды.
Бая-ғы-да-а ұмыт болған балабақшаға баратын

балалығы қайтып оралғандай төсегі Хадиша мамасы-
мен қатар салынып, оның қолының қарын ұстап, не
құшақтап жатып ұйықтайды. Мектепке баратын мез-
гілі таянғанда да оятумен тұрып, дағдыланып кетті

ме, әйтеуір ұйқыбас. Терезесі көлегейленген тыныш-
тықта тербетілген дей ұзақ ұйықтайтын. Бұл кезде
мамасы бала-шағаны «жеңешеңді оятасыңдар» деп
аулаққа ойнатып, үй сыртында оның ұйқысын бағып

отыратын.
-Ұйқы деген-жүйкенің ең жақсы емі, тыныға ғой,
ботам.
-Осы үйге бір әулие аздық етті білем. Шал әулие

бар еді, қатын әулие келіп қосылды!-деп Қатипаш
көрінгенге зарын айтып, шағына жыламсырайтын.
Міне, декрет демалысына шыққалы да аптадан
асты.

Бес жасар Алпамысы мен Жарқынайын екі жағы-
на алып, ашық аспан астында ұйықтауға Хадишалар
көшкелі біраз болды. Жұлдызы жымыңдасқан түнгі
аспанның адам қиялын қанаттанды ратын қасиеті

мол-ау.
-Апа, дұлдыжды аспанға кім тігіп қойған?-дейді
апасының ар жағында жатқан Алпамыс.
-Е, жұлдыздар өте үлкен, жерлен де үлкен нәрсе.

Алыстан кішкентай болып көрінеді ғой. Оны үлкейіп,
мектепке барғанда түсінесің, құлыншағым.
-Мама, әр адамның жұлдызы болады дегенге
сенесіз бе? Иесі өлгенде жұлдызы ағады дейді ғой?

-Қайдам, жәй сөз бе деймін. Мынау Күніміз де
жұлдыздың біреуі екен. Бұдан да үлкен, бұдан да оты
күшті жұлдыздар-көкпеңбек болып жанатындары
екен. Баяғыда –педтехникумда оқығанымызда бізге

солай үйретуші еді. Күннің шығып-батуын, жыл мез-
гілдерінің ауысуын, айдың тууын оқытатын. Аспан
деген құпиясы көптігімен адамдардың ықыласын
аударатын алып мұхит сияқты екен ғой.

Қабыл да кішкене кезінде өте әуесқой, әсершіл
еді. Бір күні «жердің астында не бар?» деп сұрағаны.
«Жер бар» деппін сасып.
-Оның астында-шы?

-Тас бар.
-Оның астында?
-Су бар. Құм бар.
-Оның астында-шы?

-Оның астында-шы?
-Оның асты осы біз тұрғандай жердің беті. Әр
жағы аспан, жұлдыз дегем. Сол бастауыш класында
ғой, мұғалімі ертегі, ғажайып оқиғаларды әңгімелеп-

ті. Сөйтсе, біздің бала апайына әлгі сұрақты қойыпты.
Жауабы онша ұнамаса керек қой, «білмейсіз бе, Жер
деген шала піскен жұмыртқа сияқты, сырты қатты,
ортасы қоймалжың ыстық. Солар вулкан болып атқы-

лағанда, тау пайда болады» депті. Иә, үлкен әпшелері
түсіндірсе керек қой. О,жәнім, осы Алпамыстай кезі,
өстіп аспанға қарап жатқан-ды. Өзімен-өзі сөйлесіп
жатып ұйықтайтын әдеті болушы еді. Құлақ салсам:

-Эй, аязата, бері кел-л! Әне, келе жатыр.
Аяз ата келеді жұлдыздан,
Сақалын жұлдызға жұлғызған! -дейді.
Күлейін-әй! Көз алдыма ұзынды-қысқалы

селтиген сақалы селдіреген шал келсе бола ма?
-Мама ол өлең жазуды қашан бастады?
-Е, алғаш Ақшайым апаңның кіші қызы Балайым
мен одан кішкене Сапарбек туралы өлең жазғаны

есімде. Қалай еді? Ә...
Биік талға ұшып қонған кептерді,
Біздің Сапар бүркіт екен деп қалды.
Әпкесіне «қорқамы-ын» деп жылады,

Балаш одан «не болды?» деп сұрады...
Осылай үш-төрт шумақ.Көкесі сосын аспанға кө-
тере мадақтап... Ә-ә... Сосын-ақ өлеңдері газеттерге
жарияланып жүрді. Көпшілік деген қызық қой. «Кө-

Дәукең Арманның дүниеге келуіне үлкен той
жасап, көкпар берді. Бұл қуанышқа көңіл жақын-
дардың «құтты болсыны» айлар бойына толастамай
келеді. Бұрын-соңды сәби көрмегендей Арман ның

шықылықтай күлгені, уілдегені, тіпті кішкентай қол-
дарын тарбаңдатқанына дейін Қабылдың ата-анасы-
на, Мамыр мен Сәуір бекке әңгіме, таусылмайтын
қызық. Ол аяғын қалт-құлт басып жүруді бастағанда

Дәукең ауылға «Тұсау кесер» тойын тағы жасады.
-Біздің балдарды «адамбысың» демеуші еді, Жар-
қынайдың туғаны әулие білем!-Қатипаш күйеуіне
орын жайғап жүріп күңкілдеді.

-Не оттап тұрсың-ей сен?! Қабылдың баласы әу-
лие болғаны болған! Оттама!-деді Сәуір.
Қатипаштың үні өшті де тез сыртқа шықты. Тас
қараңғы даладан даңғырлаған шелек-шылапшындар-

мен жарыса қосарланған әйелдің баж-баж жан да-
уысы естіліп жатты. Ол көпке дейін өзімен –өзі ұры-
сып жүрді.
-Жын қақты ма?-деді әлден соң бөлмеге енген

әйеліне,-өзіңмен –өзің ұрысып, есің ауды ма?! Қабыл-
дың әйелі саған күндес емес, соқтықпай жүр. Естідің
бе, ей?!
-Менің кімге сөз сөйлейтін ақым бар? Ең ақыры –

өзім туған балдарға сөйлесем де басым бәлеге қала-
ды! Өзіме өзім ұрсамын да. Анау сүйікті келінің бала-
сының жөргектерін су ішетін шелекке жібітіп қойып-
ты. Сондай салақ! Бала тудым деп басымыздан тепті.

жөргектер! Оған сөйлеуге болмайды, шешеңді дуалап
қойған, соның ісін туралайды. Жөргектерді жуып,
жайдым. Таңертең сиыр саууым керек қой ол шелек-
ке, сосын оны тазаладым. Мен бір тілсіз малай қатын

болдым ғой бұл есікке,-Қатипаш қорс-қорс жылады.
Шағыстырудың шырпысын шағып байқады. Байы
сене ме, жоқ па? Тамырын баспақшы,-мені бұл есікте
ішкім-м адам демейді. –Сәуір ойланып қалды.

«онысы несі екен?!»
-Ондай болса «мұның не?» демейсің бе?
-Десем, апамнан қорқамын ғой, «сөйлеме, көңілі
жарым сорлыға» дейді.

-Дұрыс емес болса -айт. Дұрыс емес қой
Жарқынайдікі. Ұрыспа, жәй айт.
Қатипаш «нөмірі» өткеніне қуанып кетті. Жалғас-
тырды.

-Одан зор қылмысын апама айтқанымда да апам
шашын жұлып жылап, мені кінәлады. Сол десе өледі,
сенен де жақсы көреді оны! Сосын көрсем де көрме-
ген болайын, естісем де тілсіз мақау болайын дедім.

Бірақ, бір күні ол сүйікті келінің беттеріңе қара күйе
жағады. Сонда сенесіңдер. Маған бәрібір...
-Сен нені көңірсітіп келесің ә?! Өсек айтпай,
жайыңа жүр. Мамам шаш жұлатын көкбет деймісің,

ә?! Қайдағы «қара күйе?»
«Қап! «Шаш жұлғанды» ауызғанасының айта
салғаны –әй! Ол Сәуірге емес басқаға айтылатын сөз
еді ғой. Мейлі».

-Қабылдың достары «құтты болсынға» келгенде-
ші... Қораның сыртын айнала беріп едім, тас қараңғы-
да сыбырласып, жабысқан екі сұлбаны көрдім. Со-
сын... бір шетке барып, «кім екен?!» де-еп аңдысам,

Жарқ...
-Оттама, ой әкеңнің... Оттама екіншілей!
-Өліп кетейін әгәрдам! Өзің білесің ғой, мен өті-
рік айта алмаймын. Детдом бізді тіп-тіке орысша тәр-

биелеген ғой. Сондықтан да сенің еліңнің көп адамы-
на жақпаймын. Әгәр өтірік жылпыңдай салсам, елдің
бәріне ұнайтын едім Жарқынай сияқты. Көзіммен
көрдім ғой, «Кімге тисе де, мына бала тұрғанда ажы-

рамаймын. Бақытты болсын» деп отыр шешең. Қой
десе болады ғой. Шындықты айтып жақпадым, айт-
пасам намыс маған! –Қорсылдап тағы жылады, -жас
қой енді... Ол да...-Қатипаш енесі мен келінін тү-

сінген боп сөйледі. Сәуірге оларды жамандау өзіне
соққы боларын білетін.
Сәуірдің қаны басына шапты. Төсегінде жата ал-
масын біліп, киініп сыртқа беттеді. Оқта-текте шы-

лым шегетіні бар-ды.
-Шылымым қайда?! Әй, әтәңә нәлет,әкел тез!
Қатипаш шылымын қасында тұрған сіріңкесімен
қосып, күйеуіне лып еткізіп ұсынды. Оның дауыл

алдындағы аспандай шаңғыта бұзылған реңінен жас-
қанып, іштей масаттанып, жорғалай басып, үнсіз лы-
пып жүр. Ең бастысы - сендірді! Енді таяқ жесе де ри-
за! Ерке қатынды құтыртпасын!

-Көке, не болды? Сәл былай тұрыңыз, мен аша-
йын,-Бескеннің дауысын Сәуір танып тұр. Қақпа есігі
ашылды.
-Бұл кім?

-Ассалаумағалейкум, аға,-Бескен Сәуірбекке қол
ұсына берді.
-Ах, шеше ғанаңды... –Сәуірбектің темірдей түй-
ілген жұдырығы алаңсыз Бескеннің кеудесіне сарт

еткенде, ол ұшып түсті. Жығылған жігітті жағадан
алып, бір қолымен тік жоғары қойды да, екіншісімен
тағы жұдырықтады.
-Не болды сізге?... Айтсаңызшы... Бірдеңе

бүлдірдім бе мен?...
-Бүлдірдің, хайуан, бүлдірдің! Қабылдың көзі
топыраққа толмай жатып, қатынына көз сүзсең, кім
болғаның сенің? Ей, хайуан, басқа қатын таппай қал-

дың ба, а?
-Аға, Сәке... не деп тұрсыз? Не айтып тұрғаны-
ңызды ойлаңызшы. Мен соншалықты ит емес
шығармын. Мені танисыз ғой кім екенімді. Құдай

сақтасын...
-Кім екеніңді енді білдім, хайуан!
Түнгі дүрліккен дауысқа Бескеннің үйімен қатар-
лас бірнеше үйдің есіктері сартылдай ашылып, інінен

шыққан сарышұнақтай құлақтарын тіктеп, қалт тұра
қалып, тың тыңдағандар көп болды.
-Сәке, аға! Олай демеңіз! Ондай арам ой менде
болған емес, болмайды да! Сыйлайтын шығармын

туып-өстің, мен еліме кеткеніммен, сен де менің бір
үйімсің ғой.
-Қимылдайды, көке! Жел тұрмай-ақ хайуандар
ішін аралаған да, қамыс басы қимылдайды!

-Ейт, шешенсіп! Жігітшілігіңді басқа жақта
істемеймісйң, ақымақ!-Үшкен кәрие өзінің денесіне
сай салмақты үнімен асықпай сөйлеп, иегін сауып
отыр, -Дәукеңнен өлім болды-ау естісе. Бетін қалай

көрмекпін? Ей, ақымақ! Мына менің, мен түгілім
арғы атаңның аштан өлмей, ашаршылықтан аман
шығуы--әуелі құдай, қала берді Дәукеңнің арқасы.
Сен білесің бе оны? Білмейсің!Елді өлімнен араша-

лаймын деп менің бала кезімде Дәукең қимылдауға
шамасы барларды ұйымдастырып, бидай еккен.Әр
үйден бір табақ дән жинап.Кейін әр үй өнімін бөліп
алғанбыз. Жер жыртатын қазіргідей техника жоқ,

күрек-кетпен, шот-балта, темірді пайдалан ғанбыз
мына біз. Шеңгелмен де жер тырмалағанбыз. «План-
сыз ектің» деп Дәукеңді соттаған,абаққа қамаған! Ал
бірақ осы елдің ажалсыздары-мына біздер сол кісіге

мәңгілік борыштымыз. Ол сенің атаң сияқтыларды
«кірмесің» деп бөлмей, күндігіне кісі басына қос уыс
бидайдан өлшеп беріп, елді ажалдан алып қалған кісі.
Түсінемісің қадірін? Ейт!

Ішкі үйден сыңсып жылаған әйел үні естілді.
-Келін бе?-десті елеңдесіп, -ұят болды-ау одан да.
«Қой» деші, бәйбіше.
-Не бетіммен қой деймін? Баяғыда трактірге жаңа

-Ә,-ә, бұл енеміздің жылағанынан-ақ әңгіме жал-
мауыз Жарқынай туралы дей бер. Мені «өлді» десе
жыламас бұл қақпас!-деп Қатипаш куанып тұрды,-е,
құдайым-ай, ақымды әперші мына кергіген сұлусы-

мақ жесір қатыннан. Менің бес ұл туғанымды баға-
ламай, мынау жар-е-ем байым да соған елпектейді әй,
ә?! Көрсін енді! Әй, Арыстан! А, Алпамыс! Мұнда
келші, анау екі кемпір кімді жамандап

отыр,тыңдашы.Мені айтып отса, «айтпа» деп боқта.
-Апамды боқтауға болмайды ғой. Сені апама
айтам...
-Әй, жүгермек, айтпа! Мен ойнап айттым ғой!-

балама дейін маған қарсы ғып қойған бұ қақпас
кемпір! Саған көрсетем әлі! Орнынан тұра алмай
жүріп, бәленің бәрін осы кемпір жасайды!-ыдыс-аяқ
сақырлап,заттар лақтырылып, келіннің көңілімен

үндесті.
Жүзім астындағы дастархандас екеу шынында да
Жарқынай ды айтып отыр еді.
-Ә, шешей, шіли аңқылдай бермеңіз. Көптің көзі

көреген. Мына даңғыраған үйді дүниеге толтырып, ол
келінге арнап қойды ңыз. Енді қадіріңізді білсе...
Әлден-ақ артынан сөз ере бастады...
-Бұл- өсек сөз, Ақшайым. Мен адам танысам,

менің Жарқын айым ондай ұябұзарлыққа бармайды.
Ол мынау біздің үйдегі түк көрмеген көркеуденің
шығарып жүргені. Менің Сәуірім де ерме екен-ау, ә?
Жарқынай жас қой, күйеуге шығамын десе де өз

-Ата,сіз түсініңізші мені,сіз тыңдаңызшы. Бұл-
өсек, жала! Бізді босқа қараламаңыздар, ата! Өтірік
бәрі!
-Ейт! Бізің не сенің,а? Қабылдың әруағынан

ұялсаңшы «біз!»
-Көке, неге маған сенбейсіз? Неге маған ешкім
сенбейді? Бір адам, сөз ұғатын бір адам жоқ па ауыл-
да!? Арам ниетім болса, сол марқұм досымның әруа-

ғы ұрсын мені!
-Адал болсаң да түнделетіп нең бар қараңғыда?
Үй жетпей ме саған,а? Адам деген... Ейт!
-Ой, көке, қайдағы қараңғы? Қайдағы жарық?

Сыртта да, іште де ондай нәрсе, сөз... ештеңе болған
жоқ! Жоқ дедім! Тормоз боп тұрып қалатындай, сол
өсектен өте алмайтындай не көрінді бәріңе бірдей?
Мені қойшы, обал ғой анау к-кімнен... құрдастан,ата!

Кім, кім кәне осыны айтып жүрген? Айтыңызшы,
кім? Нағыз ит сол! Кім?! Мені.. маған не күн туды
жан досым, қимасым Қабылдың әйеліне көз салып!-
Бескен жылап жіберді. Ол жаман жолға бармайтын

адам! Ол өмірін Қабылға арнаған адам! Сол үшін
құрметтейтінім рас!
Тыныштық.Аздан соң терең күрсінген Дәукең сөз
бастады:

-Ым-м!! Өз қолымды өзім кесе алмай отырған
жоқпын баһ! Ел құлағы елу,құлақтанған соң, оны жоя
алмайсың! Менің діңкәмді құртып тұрған екінші мә-
селе бұл. Үшіншісі-Қабылымның жалғыз тұяғынан

қай кезде де сенемін,ол бықсып жанатыннан, өтірік
көлгірситіннен емес! Жарқынай қызымның өзегі таза
адам! Бескен,рахмет қалқам! Жақсыға сөз ереді,
жамандар жүр шөп ерсе де сөз ермей!Қаталды-ық!-

Дәукең күйзелісте.Хадиша жаулығының ұшын көзіне
апарды.
-Сауап! Сол керек сендерге!Ол аз әлі!-деп кіжінді
терезе жақтауынан сығалап бақылаушы Қатипаш.

...Күйеуінің сеніміне кірген соң-ақ Қатипаш еш-
кімнен ықпай, сыпсың сөзге еркіндік алды. Оның «аң-
шылық» дәуірі анық қызды. «Ешкімге айтпай-ақ
қой», «мен айтты деме», деп айдар тағып, неше түрлі

хикаяны ел арасына таратып жатты. Не дейсің, Жар-
қынай жас кезінде балалықпен «ойнап» қойып, елінде
бір қызы бар екен. Не дейсің,институтынан жаман
қылығы үшін шығарып тастағасын, Қабылға «тиді»

деген атақ үшін ерленейін деп еліне апарса, бұрынғы
байы Қабылға пышақ сұғып алыпты. Не дейсің, осы
елді іздеп келгендегі мақсаты-дайын үй, дүние-мүлік-
ке ие болу екен, сұрқиялықпен Қабылдың фамилия-

сына өтіпті. Мұның көз сүзбеген адамы қалмапты.
Мекпетте директорға, ауданда ылғи дөкейлерге көз
сүзетіндіктен, олар мұны «жақсы мұғалім» деп мақ-
тайды-мыс. Не дейсің...

Иә, Қатипаш не демеді! «Жүз еркектің дүмпуінен
бір әйелдің сыбыры күшті» ме, төсекте жатқанда сы-
бырлап айтып, сүмірейе қалып, Сәуірбектің санасын
ыңғайына келтіре қайта «тәрбиеледі». Ол соңғы кез-

-Өлдім, ойбай! Құтқарыңдар мына құтыршақ қа-
тыннан!
-Ә, сазайыңды беремін әлі, мырзаға! Мына қайна-
ғалар болып, жаның қалды-ау сенің. Бір оңашада...-

деп сұқ саусағын безей күлді Қатипаш,-қап, бәлем!
Ақым кетті енді!
-Әй, қатын, біздің құрдастың жағдайы қалай, ә?
Сәлем айт.

-Сәлемді барып бермейсің бе? Пошташы деймісің
мені сөз таситын? Әдетім жоқ ондай!
-Ә, маладесс! Беті сұлу ондай қуыршақтары құ-
рысын, сендей омбаз-домбаз жаралғандарға ешкім

жетпейді ғой! Құрысталдай тап-таза! Сіңлің бар-
ми-и? Таныстыршы!
Тұрдыш өткен жылы мектепке ата-аналар жина-
лысына барғанда Жарқынайға бір оңаша жерде кез-

десіп қалғаны. Амандық тан соң былай тамырын ба-
сып, ойнағансып, әрі жаны ашып, «оқта-текте болса
да кездесіп тұрайық» дей бергені сол еді, жағына
шарт еткізгені бар ма?! Қап, сондағы өкінгені-ай! Қа-

тыннан таяқ жегені- көкірегінде түйін болып тұрып
қалды. Егер мектепте емес, басқа жерде осылай кез-
дескенде бар ма, пәрше-пәршесін шығарар еді-ау!
Содан тісін қайрап жүрген бұл Бескен екеуінің өсекке

ілінгенін естігенде әрі таң қалды, әрі қуанды. Реті
келген жерде өшін алғысы келді.
-Эй, ол қуыршақ қатын кімнен қалмаған! Көр-
генбіз оны да-нағыздың өзі! –деді Тұрдыш масаттана

қарай не сөйлеуді білмей, қасына еріп жүре берді.
Сөзді Жарқынай бастап, мұны тағы бір азаптан құт-
қарды.
-Қалайсыз? Үй-іші аман, тыныштық па?

-Сол... Тыныштықтан айырылдық қой. Сөз деген
тау-тасты да бұзады деген рас екен.
«Тау-тасты жел, адамды сөз бұзады» деп Жар-
қынай түзеткісі келіп тұрды да, айтпады.

-Мен жұмыстан шығуға арыз беріп келемін. Кете-
мін бұл жерден. Сосын, бәрі де жақсы болып кетер...-
деді Жарқынай.
Бескеннің көзі Жарқынайдың көзімен ұшырасып

қалды да күліп сөйлескен келіншектің көз шарасында
лікілдеген мөп-мөлдір көз жасы ұзын-ұзын садақ кір-
піктердің арасынан бір сызықпен сынаптай сырғып
аққанын көрді. Сосын-ақ, Бескен дауысын «жоғла-

тып» алды.
-Қалған өмірімді Арманға арнап... әкесі жоқ бол-
са да туған-туысқансыз болмасын деген ем... Жақсы!
Біреулер көріп тұрса, тағы сізге таяқ болып тиер,-ол

жылдамдата басып, бұрылмай жүріп кеткен...
Иә, Бескеннің айтатыны көп сияқты еді. Түк тап-
пай қалды ғой, әйтеуір. Не десе де, не сұраса да оның
көңіліне келетіндей, сөзін тежей берді. Жылаған жү-

рекке жұбаныш болмақ түгілі, өзінің атынан пышақ-
таған мына тағдырға не шара жасауды білмей, Бес-
кеннің ұйқысы қашты. Бескеннің адалдығына ешкім
де сенбеді. Басқа түгілі сүйіп қосылған Рашидасы да:

өтірік болса да, жартысы шын ғой. Аузыңнан таста-
май мақтайтыныңда бәле бар екен. Қатынқұмарлы
ғың өтірік емес, әркімге бір ғашық болып, оныңды
ақжүректеніп айтып жүретін едің. Мына Жарқынай-

ды шын жақсы көретін болған соң, атын былғамай-
мын деп мойындамайсың» дей ме-ау, әйтеуір әке-
шешесі елге көшкелі миын көп шағатынды шығарды.
«Кеше жұмыстан неге кеш келдің десем, жалмауы-

зыңмен пәлен жерде кездесіпсің», телефонмен «сүйе-
мін, кетпеші» деп жылапсың. Ол телефон дегенге се-
нім бар ма қазір? Біреудің телефонына қосылып кет-
іп, екеуіңнің махаббаттарыңды әбден тыңдапты. Қа-

ладан квартир жалдап беретін болыпсың. Біз отырмыз
аузымыз қурап, ол қатыныңды шалқытып қоясың, ә!»
дейме-ау,«Түнімен дөңбекшіп ұйықтамайтының-сол
жалмауыз қатынды сүйетініңнен» дейме-ау, әйтеуір

Жарқынайдың атын бес уақтылы намаздай, ұмытпай
қайталайтын болды. Бескен қисынсыздыққа өз әйелі-
не тиым салмағанда, мына елдің аузына қақпақ қоя
алмасына көзі жетті.

Жарқынайдың күлгенін көрген өсекшілер «арсыз
екен» десе, қамыққанын көргенде «айыбы ашылғасын
уайымдайды да» десті. Ал, Қатипаштардың көшеде
қуаласпақ ойнап, құшақтасатын қылығы қосағының

барлығы үшін бе,әлде өзіне лайықтылығы үшін бе,
көпшілік назарына ілікпейтін де.
-Мұхаммед пайғамбардың өзі төрт әйел алған.
Асырай алса, екі әйелге рұқсат бар ғой кәзір,-деп

қым-ай, көздерің ашылғанымен, көкіректерің әлі де
көр соқыр ма еді? Кім айтса көніп, жұрт айтса сене
беретіндерің не? «Осының қисыны келе ме?» дейтін
ой неге болмайды бастарыңда? Жеке басыңдағы

адамдық пейілді сақтай алмағасын несіне «адаммын»
деп көкірек қағасыңдар, адамдар? Қабыл-ыл,енді не
істеймін?! - Жарқынай кілемнің үстіне ілінген Қабыл-
дың үлкен суреті алдында еңіреп жылады.

-Сенің рухың, Арманың, Хадиша мамам-рухани
тірегім едің дер. Сенің өлгеніңді ауырсынғаным,
өмірден түңілгенім бекер-ақ екен. Мен қазірде тірі
өлік болдым ғой, Қаб-ы-ыл. Мазақпын еліңе. Іздеп

келгенімде тапқаным осы болды. Жалғанның ең аза-
бы –нахақтан жалалы болу екен. Ар-ұятыма күйе
жағылған мына хар-рам тіршіліктің күйігінде қалай
күн кешемін енді, Қабыл-ыл... Өлгенім-ақ жақсы ме-

нің, өлгенім артық бұдан да-а... Бәлесі көп, жаласы
көп мына ит тіршілікке мені неге жалғыз тастадың,
Қабы-ыл... Мені кімге-е тастадың?! Кім-ге-е...
Есік сықыр етті. Жарқынай тез өзін жиып, бетін

сүртті де, сол күйінен қозғалмады.
-Жарқын-ай,- мамасының жұмсақ дауысын
танып, ол тағы да көз жасына ерік берді.

еңіреп қоя берді, - мен... мен кетемін бұл жерден.
-Кеткені несі? Қайда кетесің? Қой, қайдағыны
айтпа, ботам. Арманды қайда апарасың?-ол келіннің
шашын иіскеп, көз жасын көлдетті,- сендерсіз ненің

-Сен Бескен туралы өсекті кімнен естідің, айт
кәне. Мен сол адаммен сөйлесемін,-деді.
-Ой, мама, одан басқалар да мың сөз айтып
жатыр ғой. Соның бәрі өтірік пе?

-Бәле сенің сол айтқаныңнан шықты. Сен көзіңді
жеткізген соң сөйлегеніңде, басқалар жала жабуға
қаймығар еді. Қорғансыз болды Қабылдың әйелі мен
баласы! Сен оларды дұшпанның табанына салып бер-

дің. Бауырыңның тұяғын жетім етіп, далаға қаңғыр-
ттың, бала! Кімнен естідің, кәне, айт қазір!-деді.
-Ой, мама, әкесіз жалғыз ғана Арман ба бұл дү-
ниеде? Ол бізді табады өскесін. Қарасып тұрамыз. Ол

әйел... Жарқынай өмір бойы күйеусіз жүрмейді, бәрі-
бір. Ойласаңызшы. Ал, Тұрдышпен де аты шығып
жүр. Оған не дейсіз? Өз аузымен айтты маған.
Хадиша ойланып қалды.

-Өтірік! Қолы жетпеген етті «сасық» дейтін түл-
кінің салты емес пе? Тексіз ол Тұрдышың! Тексіздігі
сол сасықтығынан-ақ көрінбей ме?Жатырлас екі әп-
кесі- Пернекүл мен Зеберкүлдің бір еркекпен шатас-

ып, өсіп-өнгенін көзің көріп отыр.Намыстанса, арлан-
са өз шаңырағын түземей ме!Екеуімен де ауызжала-
сып,күнкө ріс үшін жаралған малдан не айырма бар
ол шаңырақта!? Балам-ау! Сен аузын бұзын тастамай,

оны қалай тыңдадың? Қабылым осы сөзге ермек тү-
гіл... Менің қаным Қабыл сенің қаның емес пе,балам?
Қабылдың туын жығып бердің ғой! Осындай ермелі-
гің- келешегіңе кесел, балам. Осы сөзім есіңде бол-

Сен біздің перзентімізсің, қайда жүрсең де тіле-
уіңді тілейміз. Ауылдағы үйің де Арман екеуіңдікі,
келем десең-өзің біл. Қазір қалада болғың келсе, өл-
генімізше үйіңді қорып тұрамыз. Осы базар, келесі

базар мал сатады папаң. Жиыстырып, қаладан басыңа
баспана жасармыз.
Ботаханым, басыңды ешнәрсеге ауыртпа. Кө-
зімнің тірісінде сені далаға тастамаймыз. Арман еке-

уіңді жылатқанша, менің көзім неге ойылып қалмай-
ды, жарығым! Сендерді көрмей тұра алар түрім жоқ.
Келіп кетсеңдерші. Басымның баяғы ауруы шықты
ма, миым тұз құйғандай ашып, басымды алып жүр-

гізбейді-ау. Өзім –ақ барар ем, қайтейін. Тәуір болсам
деймін.
Әпкелеріңнен қол үзбе, ботам. Сен маған Қабыл-
дың өзісің, Қабылдың көзі – Армантайым. Мұқта-

жыңды әпкелеріңнен жасыр май айтып тұр. Қазірше
мына Балаштан берген қаржыны жұмса. Сәуірдің
сөзін елеме, түсінеді, бала ғой ол.
Хабарыңды асыға күтуші мамаң.»

Балайымнан мамасының сәлемдемесін алған Ұл-
балаш тағат таппай, Жарқынайды іздеуге шықты.
«Сәуірге өкпелеп үйден кете тіндей, ол не сөз айтуы
мүмкін?»

Бақытгүл үйінің қақпасы ашылғанда аулада жүр-
ген құртақандай Арман «әще-әще» деп саусағын шо-
шайта көрсетіп, Ұлбалашқа пингвиндерше қанат жая
жүгірді.

уырын жерден көтеріп алды. Әдеті бойынша Арман
өзінің қылқиған мойнын қисайтып, мақтадай үлбі-
реген ақ тамағын Ұлбалашқа тосты. Ол құшырлана
иіскеп, сүйіп болған соң, Арман иегін көкірегіне тигі-

зе басын тұқыртты да: «Әл-лу...доқ!» деп кішкентай
алақандарын жая көрсетті.
-Ақ тамақ –әпшесініңкі, басқаға «жоқ». Еу, ақы-
лыңнан айналса болмай ма әпшесі?!-деп Ұлбалаш

үлкен қораптың ішінен ойыншық мәшине алып берді.
Әще-әще... Двун-двун! І-іһ!-деп Арман өзіндей
мәшинені құшақтай берді.
Бақытгүл мен Жарқынай да қуанып қалысты.

Дастархан басында Ұлбалаштар ашық мінезді Бақыт-
гүлдің әңгімелерінен көңілді отырды. Арман мәшине-
сін сүйреп әлек.
Шәй жинастырылған соң Ұлбалаш жағдай

сұрасты, мамасының хат, сәлемін берді.
-Бұл не әңгіме?-деді Ұлбалаш.
Жарқынай қамыға отырып, бәрін баяндады.
-Мұндай сұмдықты кімнің, неге шығарғанын біл-

меймін. Әйтеуір Сәуір ағам Бескеннің үйіне барып,
шу шығарғаннан әрі елдің ермегі мен болдым, әпше.
Оның үстіне Сәуір ағамның мамама мен туралы ай-
ғайлап айтып жатқан сөздерін естідім. «Үш жыл

масыл болғаны жетеді, кетсін. Үйді былғамасын»
деді. Мен сенімнен шықтым, әпше. Дүниедегі ең ауыр
нәрсе- өлім де емес, абыройына дақ түсіп, жалалы бо-
лу екен. Мамам... – Жарқынайдың үні дірілдеп, тана

ғана сенімін жоғалтпады. Әлде, Арманды қимаған-
дықтан ба? Сіздерге бар деген еді мамам, мен Сәуір
ағамен араларыңызда сөз жүрмесін деп келіспедім,
әпше.

Ұлбалаш үндемеді. Қабылдың ең жақын досы-
Бескенді, оның үй-ішін ой тізбегінен өткізді. Інісімен
бір төсекте тебісіп өсіп, екі үйге тел бала болғандар-
дан, екі шаңырақты бауырластырған достықтан мұн-

дай қиянат шығатынына сенбеді. Қабылдың үйлену
тойына дайындықтағы оның құрдастарының қызме-
тіне ата-анасының ризашылықтарынан қанық болса,
оның қазасында қалай аяқтарынан тік тұрғанын өз

көзі көрді. Әсіресе, Бескен осы үйдің ұлындай, күн-
діз-түні Сәуір мен Мамырдың қасында жүрді. Таяқ
ұстап бүгіліп, «бауырым-ау, бауырым!» деп қайыс-
пады ма? Сөйткен Бескен, Қабылды жоқтатпай, оның

әке-шешесіне жоқ дегенде аптасына бір-екі келіп,
сәлемдесіп тұратын адал достық қалайша опасыз-
дыққа барады? Жарқынайдың елге келу жиыны мен
Арманның туылуы, оның тұсаукесер тойы-барша-

сында Бескен өз қуанышындай қызмет жасады. Шы-
нын айтқанда Ұлбалаш Қабылды жоқтағанда екі іні-
сін емес, Бескенді іздейтін. Бескен үйде жүргенде
Қабылдың рухы соның бойында сияқтанып, көңілі

жұбанатын. «Бұл сойқанды Сәуірбектің санасына ен-
гізген-Қатипаш!»
Ұлбалаш Жарқынайдың кәусар, таза сезімін, биік
адамдық қасиеттерін құрметтейді. Басқалай айтқанда

сіз, таза көңілде от бықсып емес, лаулап жанатынына
сенімді ол Жарқынайдың өзгеруі мүмкін шешімін
ашық айтатынын да біледі. Ол біреуді ұнатса айыбы
не? Өмір тоқтап қалмай, сезім дауасын тапса-қане-

кей! Бірақ аярлыққа баратын Жарқынай емес. Оған
Ұлбалаш сенімді.
-Сұмпайы!-деді Ұлбалаш әлден соң,- Одан бәрін
күтуге болады, өсекші, - Жарқынай мен Бақытгүл

бір-біріне қарасты,-Сен неден қысыласың? Қысылса,
өз қылығына Сәуір қысылсын. Жүр үйге, - деді Ұлба-
лаш.
Арманды көрген Ұлбалаштың Жансаясы алақай-

лап секірді.
Ұлбалаш Жарқынайға үйді қалдырып, ауылына
кетті.
Бір ауыз өсектен Дәулетбақ қарттың тас ошағы

талқандалды. Баяғыда... 1931- 1933 жылдары елді
жаппай ашаршылық жайлап, үйді-үйден, көшеден кісі
өліктерін жинағанда; жазықсыз абақтыға қамалғанда;
неміс басқыншыларымен - көзге көрініп тұрған ажал

мен бетпе-бет сәт сайын айқасқанда мұндай шарасыз-
дық, мұндай қорқыныш сезінген емес-ті. Пыс етіп
айтылған бір өсек Үшкенді көшіріп, Бескенді ажыра-
тып, Хадишаны төсекке салып,қанша баланы жетім

етіп, Жарқынайдың жүрегін тесіп, жеті басты жылан
дай тіршілікті сорып барады! Сұмдық! Мұның амалы
қайсы? Бейне тау басынан домалаған бір шөкім қар
ұлғая-ұлғая қар көшкініне ұласқандай қорқыныш

Бірігу - өмір талабы,
«Ол-бұл» деп бөлме араны!
Шашылып қалса –өрт сөнер,
Сүйеніп ағаш жанады.

Көп ұзамай алты жыл армандаған Қатипаштың
төркіндерімен танысып, Хадишаның көңілі демделді.
-Е, жеңеше, о дүниеге кетемін деп қорқытасыз
ғой. О дүниеде коньяк бермейді, бұ дүниеде көріңіз.

Қолымды қайтармаңыз,-деп қимас қайнысы Жаппар-
құл қиылып тұрған соң, өмірі дәмін татпаған коньяк-
тан ұрттап, жемейтін тауық етін де жеді. «Е-е, кіш-
кентайынан қолымда өскен, басиемнің жал-құй-

рықтары ғой» деп қолын қайтармады Хадиша.
-Енді... бүгін өлсем де... арманым жоқ. Сіздерді
де көрдім... Қайным үшін...
Хадишаның көңілі босады.

-Өй жеңеше, жылауық болғанбысың? Жыламашы
менің де жылағым кеп кеткені,-деп Жаппарқұл да кө-
зін сүртіп, стаканын таза алды.
Соңғы кезде ішкілікке құмар боп жүр деуші еді

Жаппарқұлды. «Жалғыз ағам қарамайды деп қапа»
деген Ақшайым. Рас па деймін? Қайнысын аяп кетті.
«Шырағым-ау, бізден шама кетті. Үйімізге бір шашты
молда келді ғой тілінің астында тілі бар» дегісі келді.

бір үй жоқ, Жарқынайдың бір бала сында екі үй бар,-
деп Қатипаштан сөз естігелі бұл Ұлбалашқа да, әке-
шешесіне де салқын тартты. Ернін жыбырлатып, сал-
қын ишаратпен амандасқан болды.

-Мен Қабылымның бала-шағасын көшеге таста-
маймын. Өсекке еріп, еңіретпеймін, -деді Хадиша,
дастархан үстінде.
-Жарқынайдан да Бескеннен де ондай сатқындық,

опасыздық шықпайды. «Көрдім» деп саған кім айтты?
Кім кәне? Неге атын атамайсың, Қатипаштан естідің
бе? Айт кәне! Мен өсек екенін мойындатамын,-деп
Ұлбалаш шықты. Қатипаш моп- момақан кескінде

аяғын ұщынан басып, кіріп-шығып, әңгімеге қосыл-
май жүрді.
-Көке,-деді Сәуірбек әкесіне, -әйелдер әйелді
жақтай береді. Көптің көзі көреген ғой. Арман қажет

етсе, кейін бізді табады.Бұл өмірде әкесіз жалғыз сол
ма! Екінің бірі жетім.Енді Жарқынай дегенді атама-
ңыз.
-Көпке айтқан -сен, өсектің тұқымын сепкен-сен-

сің, Қабылдың әйелін саған тапсырғанын ұмыттың
ба?! -Ұлбалаш бауырына тікелей тиіскенде, Қатипаш
көзін сары кірпіктерімен көлегейлеп, Ұлбалаштың
көзі түскенде басын изеп қойды.

-Ұлбалаш, тоқташы,-деді Дәукең. Сосын Сәуірге
қарады,-үй әперейік, ұлым. Ол-парыз бізге. Содан ке-
йінгіні өмір көрсетер.
-Ой, көке! Парызды Жарқынайға қатысты ғана

Құрман тоғайдың мұздай суына бір сүңгіп, Қыдыр-
байдағы колхозшыларға жетіп баратын. «Желаяқ»
деуші еді мұны әйелдер. -Ойпыр-ай, сонда құйынмын
ба, желмін бе? Со жылдары жүрудің нормасын орын-

дап қойғам-ау. Он бес қадам жердегі үйіме кіріп, су
ішуге мұршам жетпей жатысым - мынау.
Бұл үйдегілерге кешкісін осылай қым-қуыт тірші-
лік қызады. Мамыр мал жайғауменг, Дәулетбақ кәрие

немерелерін жетектеп, Қатипаш қазан қамымен әуре-
ленеді. Сәуірбек егін басынан кеш келеді.
Қатипаш тырп-тырп етіп, үйдің бергі бұрышынан
көрінді. Бері келіп, хабар ала ма деп дәмеленіп еді...

Уақыты тығыз шығар, өтіп кетті. Жоқ, әне-көшеде бір
әйелге жолықты. Колын сермеп-сермеп қойды, қызық
әңгіме шығар, дауысы анық болмағанымен, тырқ-
тырқ күлкісі көпке дейін басылмады. Есіне қазан-

ошағы түсті ме, қайдам, бірден үйге қарай тұра жүгір-
ді. Бір жоғалса, қайтып көрінуі қиын келініне өзінің
тіршілікте бар екенінен хабар бергелі дыбыс тады. Су
сұрамақшы.

-Ә-ә...ию-ю-у-у... –деді бұл оң қолын әзер
көтеріп.
Қатипаш обалына не керек, бұл жолы жалт қара-
ды да, қолын бір сілкіп жүгірген күйі өтіп кетті. «Е-е,

қазаны күйіп бара жатыр –ау, әсті. Сүті тасыды ма?...
Көрді ғой мені келер. Әлгі Алпамыс, Арыстандар
қайда жүр екен? Солар –ақ бір пиалай су әкеліп берер
еді».

«Келер» деген үміт үзілді. Қас қарайды, түн бол-
ды. Теледидарда әнебір сериал басталды-ау, қыбыр
етіп шыққан пенде болмады. Хадиша жатқан тапшан-
ның жарығы да жағылмады. Мұны шөл қысты, құй-

рығымен сырғып-сырғап, теледидардың дауысы сам-
пылдай шыққан үлкен терезенің тұсына жетіп, таяғы
мен терезені қақты. Сол-ақ екен терезеге екі-ұш сұлба
пайда болды да, даланың жарығы жарқ етті. Алдымен

жүгіріп шыққандары Мамыр болды. Ол анасын жер-
ден балаша көтеріп алды.
-Мама, мам... неғып отырсыз мұнда?
-Су-у... С-су-у... бер-ші...

-Тамақ ішесіз бе? Шөлдедіңіз бе? Ыстық сүт
әкелейік пе?
-Су-у... берші-і... –деді талықсып Хадиша.
Мамыр су әкелуге кетті.

Су ішіп, Хадиша жән шақырайын деді, суға қата-
ламай, судың қадірін білмеген екен-ау осы күнге де-
йін. Осы кезде тырп-тырп басып Қатипаштың сұл-
басы жетті.

-Не болды сонша?!-деді ежірейіп. Бұл үндемеді,
үндеуге зауқы да, шамасы да жоқ-ты.
-Мама, теледидар көресіз бе. Көтеріп апарайын,-
деді Мамыр.

-Тамақ әкелейін бе?!- деді Қатипаш зілденіп.
-Жоқ... Сүт болса...
Қатипаш кері бұрыла берді де күңк-күңк сөйлей
жөнелді.

-Туһ-һ! Осындай кәпріз кәпір кемпір көрсем-кө-
зім шықсын! Ештеңе жақпайды! Өлейін деп жатып
терезені тоқпақтап жүргенін қарасайшы мұның! Ба-
сыма сор болды-ау! Не өлмеді, не қоймады! Құдай

қашан бұл мешелден құтқаратынын қайдам. Екі күн-
нен бері талтайып жатып ап, бәле болды ғой! --Бұрқ-
сарқ етіп жүріп, бір кесе сүт пен бір тілік нанды тап-
шандағы алаша үстіне қоя салды.

-Нанның астына бірдеңе төсемейсің бе? –деді
Мамыр жәй.
-Төсесең қолың жоқ па?! Төсе өзің!
-Ол сенің міндетің ғой,- деді Мамыр.

-Шеше бағу сенің де міндетің!Не,бұл жалғыз
Сәуірді туып па? Менің баққаным ұнамаса, қатын ал
да бағып ал әке-шешеңді.
-Е-е, сен жөндеп сөйле! Сен бе бізді бағып отыр-

ған? А? Тамақ істегенің міндет пе сонда, а? Өз кірі-
мізді өзіміз жуамыз. Салақ та, олақ та –сен! - Мамыр
да қатты кетті.
-Көрермін алған қатыныңның оңғанын!-Бұдан

соң Қатипаш әдетіне басып, сөзді боратып кетті.
Барлық кем-кетістік түк қалмай айтылып шықты.
Оңбаған әулет, оңбаған жерге келген сор маңдайын
төпелеп, өз шашын өзі жұла бастады.

Көшеге тоқтаған мәшине жарығы сөніп,Сәуірбек
пен тағы бір сұлба көрінді. Қатипаш тез есін жиып,
жерде жатқан кір жаулығын басына салды.
-Не болды?-деді Сәуірбек тапшанға жеткенде.

-Тамақ дайында!
Сәуірбек қасындағы кісісімен үйге беттеді. Қати-
паш оның алдына түсіп, тымпылдай басып, асханаға
жөнеді.

-Не дейді апаң?-деп сұрады Дәукең... Сәуірбектер
тамақтанып, жұмыс басына қайта кеткенде. Дастар-
хан жиыстырып жүрген келіннің аузы дорбаланып,
қабағы қатпарланып кетіпті.

-Білмеймін, ата! Жақпай- ақ қойдым күң болып
жүрсем де! Тамақ берсем ішпейді, сүт берсем ішпей-
ді. Барымды беремін. Жоқты қайдан табамын? Сира-
ғымды пісіріп берем бе?

-А-а? Ет сұрай ма апаң?
-Білмеймін... не сұрайтынын! Мен оны, ол мені
түсінбейміз!
-Мынау Хадишаны жын қаққан шығар, ә? Онысы

несі, ә?
-Анау балдарыңыз да бір жағынан... Сәуірге ти-
дім бе, соларға тидім бе? Кетемін онда! Шағыстыр-
ғаннан басқа дым білмейді.

-А-а? Кеткені несі? Келінге күн бермей мына
кемпір...
Дәулетбақ жер таянып, әзер түрегеліп, сыртқа
беттеді. Қаракө леңкеде қалбиып жатқан Хадишаның

қасына жетіп келді де ай-шай жоқ шоқпардай жұды-
рығымен аяусыз түйіп-түйіп жіберді. Кемпірден ыңқ
еткеннен басқа үн шықпады.
-Сен қартайған шағыңда қағынып, өнер ашқан

Күн бермей, күң қылып жібердің ғой сорлыны, а? Ал,
мәз болсаң, «кетемін» деп жатыр. Кетеді, отыр қара
бет болып!
-Қойшы, өзім өлейін деп жатырмын...

-Өлсең өлмейсің бе өз алдыңа!Оған басқалардың
қатысы не, а? Семья бұзып...а? Балдарды тентіретіп...
А?- Дәулетбақ төсектегі кемпіріне төнген күйі хром
етігінің өкшесімен теуіп-теуіп жіберді. –Өл! Өз ал-

Хадиша осы жасқа дейін дәл бұлай қоланбап еді.
Ашаршы лықтан кейінгі 1934 жылы осы Дәулетбақ-
пен тұрмыс құрғанда енесі жарықтық сал болып тө-
секте жатыр екен. Онда Хадиша осы қаладағы үлкен

оқу орны болып табылатын педтехникумда оқитын
шынашақтай қыз еді. Оң-солын танымай жатып, тау-
қыметке жегілген-ді. Ол кезде газет редакторлығы
қызметін атқаратын Дәукеңді түн ортасында ұстап

әкетті. «Халық жауы» деген қара күйе жағылды. Сон-
да мұны оқудан шығарып, еш жер жұмысқа қабыл-
дамай, жалпыға берілетін 200 грамм қара нанға да
карточка берілмей, сал ене, үйі толған қайын-қа-

йынсіңлілерді қалай аштан өлтірмей асырауды біл-
мей, қиналған. Еріне жабылған жала үшін, жазықсыз
қоралы жанұя қасіреті үшін қорланған. Бірақ, дәл сол
жала да, сол қорлық та бүгінгідей жанына тимеген-ді.

Мүмкін ол қаны басқа, ниеті басқа жау жаласы бол-
ғандықтан шығар. Ал, өз бойынан жарып шыққан ба-
лаң, өміріңнің жалғастырушысы – армандап күткен

дау-дамай, өсек-аяң дегендер өнбей жатып, өлім қаба-
тын! Шіркін-ай! Бір түйгені--бөтен ортадан қосылған
адамның өз басында түйсігі болмаса, оны өзгерту-
хайуанатты қолға үйретуден де қиын екен. Өйткені –

хайуанның бар мұраты-тамағы. Адамға тәуелді бол-
ғандықтан,асы үшін оған бағынады. Мысалы, иесінің
қолына бойын созбаған күшік колбасадан құры қала-
ды. Ал, жаңадан сырттан қосылған келінде хайуанда

жоқ ақыл-айла бар. Оған иелік ететін еркек, сыйлай-
тындай ене, адал ниетті болуы қажет. Олай болмаған-
да, жоқтан «бар» жасап, аяғың аспаннан келіп, ағыңа
қара оңып, жатасың осылай жер жастанып.Иә...

...Қорадағы әтештер кезектесе шақырып, тірші-
лікті оятты. Үй жақта да тықыр басталды. Әне, Сәуірі
жақындап келеді.
-Қалайсыз, мама?

-Тәуір...
-Өзіңіз де... Болмайтыннан дау шығармай...
-Мен дау шығарғаным жоқ қой...
-Енді неғыл дейсіз?Бес баламен ажырасайын ба?

Өзіңіз тапқан сыз осыны, енді көнесіз. Тағы қатын
алатын жағдайым жоқ менің. Жүр ғой осы күндіз-түні
бір тынбай! Сорлы жетімек отпен кіріп, күлмен шыға-
ды. Басқа әйел алсам, баяғыда-ақ кетіп тынар еді. Күң

болуға кім шыдасын? Бұдан басқаны алсам,ешкім де
шыдамайды...
Әр жағын Хадиша анық естімеді. Сәуірбек көше-
ге беттей сөйлеп барады. Дәл Қатипаштың көшірме-

көрші апай көп қол сілтеп,көп айта беретін. Оның
мәнін есейгенде емес, ескіргенде түсінген сияқты.
Япырай,ә!
Бұл күндері алтын діңгектің арқауындай, осы

шаңырақтың құт-қасиетіндей қадірлісіне балалары-
ның арқасында ие болып алған Қатипаш баяғыдай
«қайда, қалай өмір сүремін» деп қорықпайды да, еш-
кімнен үрікпейді де. Өз орнын біледі. Бұл шаңырақ

енді Қатипашсыз, оның ұлдарынсыз опырылған обаға
айналары хақ.
-Бір келетін өмірде жасап қалайық, қараңқалғыр!-
деп, той-томалақ, отырыстарда сілтеп ішіп, сілкініп

билейтін болған-ды, -Сәуірбекке ұнасам, басқасы са-
дағам! – дейтін Қатипаш күйеуіне ғана бейшара боп
көрінетін-ді.
Сәуірбек күңкілдей сөйлеп, көшеге жеткенде Ха-

диша кеңк-кеңк жылады. «Қараптан-қарап бәріне
жексұрын етемін десе, адамның амалы көп екен-ау.
Ойпырмай, шіркін-ай! Жетімде мейірім жоқ деген
осы екен-ау, ә? Дәл мендей шешесі болса, ауырып

жатса, мәпелеп жүрер ме еді, әлде оның да жанына
осылай бігіз сұғар ма еді? Қыздарым қайда менің?
Алтындарым –ай, кейде соларға болмайтын жерден
кінә тағып, сөгіп, не өкпелеп жүретін мұныкі де ас-

тамшылық екен –ау. Әй, менің қыздарым енелеріне
бұлай қарамас. Әйтеуір әр сөзінде «енең-анаң, сен де
ене болуды армандап отырсың, Ертең өз ісің алдың-
нан шығады. Бізден кеткенсің, соларға жеткенсің»

-Иә, атам өз бөлмесінде кітап оқып отыр.- Ас үс-
тінде Қатапаш Мамырдың майын сорғалатып, палау-
ды қалай жегенін, атасы Дәукеңнің алмалы-салмалы
тістерінің сүйек мүжігенде қалай жиір кенішті сақыр-

лағанын, бірінен –бірі өткен әкелі балалы екеуінің қо-
мағайлықтарынан етті, нанды өзара қызғанып, қалай
бүтіндей жұтқандарын майрампаздық қылықпен көр-
сетіп берді. Сәуір үндемеді. Күйеуінің «әлсіздігі» -

күлуде екендігін білетін әйел:
-Ғалым әпкеміз бүгін «Мен-де-ле-ев, Менделе-
ев» деп жүрген шығар «тамашадағыдай»,-деді.
-Неге?-деп күлді Сәуірбек.

-«Үстіңді кірлетпе, ананы ұстама, мынаны бүйт-
пе» деп Жансаясын тәрбиелей алмай жүрген әпшеңді
Арман барып бір алжытса,мамышке «манкі жеймін,
сүт ішемін, етің піспеген, наның ашып кеткен» деп

маған істеген мың қисықтығының бір ұшын көрсетсе,
әпкең жынданбай қайтсін енді?! Байқұс-ай... әй, бірақ
мен сияқты үндемей көне бермейді олар. Ұрсып бере-
ді, сосын-ақ қисықтығын көрсетпейді ғой шешең.

Жам-а-ан қырсық адам ғой!
Бүгінде Қатекеңе шүбә келтірмейтін Сәуір өз ше-
шесінің ол айтқандай еместігін ойлап та жатпады,
«қой» деу құрдымға кеткен.

-Қызы ғой, бабын таппас деймісің.
-Кеше де «ананы ішпеймін, мынауың ыстық» деп
бәрімізді қуырдақтай шыжғырды. Ақырында шал шы-
дай алмай, түйіп-түйіп жіберді. Дұр-рыс атамдікі!

болды. Иә, осы жолы мамасы ешқашан байқатпаған
оқыс мінез көрсетіп, оқыс әңгімелер айтты.
-Жарығым – Ұлбалашым менің, ұл боп туылма-
ғаныңды қайтейін-ай,- көңілі босап, дауыс дірілін

әзер басты,- армандап айта береміз, ұлдан кемдігің
жоқ, ақ қозым! Басқа балаларым бір төбе, сен бір
төбесің.Мың қызметің алдыңнан қайтсын, жаным
менің...

Хадиша өз анасынан ерте айырылып, кейінгі
анасынан еш бөтендік көрмегенін, қазіргі жатыры
бөтен бауырларына деген шексіз ризалығын айтты.
Дәукеңмен өткен қимас күндерін, небір ауыр сәтте-

рін, оның қамауда, қан майданда жүріп, күш-қуат
берген, ақыл-қайрат қосқан өлең жолдарын жатқа
айтты. Әділдік үшін айқасқан Дәукеңнің арыстан
мінездерін, қыз Жібектің киімін киіп, сахнада өнер

көрсеткен сері кездерін, жоқ-жітіктерге қарасам деп
бәлеқорлардың домалақ арызынан тағы да түрме
көргенін, одан тағы ақталғанын, бала оқыту үшін өз
үйінің жартысынан мектеп ашқанын, мейрімділіктің

қалай-қалай қатайғанын, қысқасы-қазіргі қатал мінез-
ді Дәулетбақ жұбайының бүкіл өмірін жайлап оты-
рып, есіне алды. Сосын... Оның өткендегі соққысын,
келіні мен баласының оқыс мінездерін, мұны айып-

тауларын айтты.
Ұлбалаш анасының үйіне асықпаған себебін, қы-
сы-жазы қасынан қалдырмайтын Алпамыстың ерме-
ген себебін енді білді. Жаны тас төбесіне шығып кет-

ақ екен.Келесі түнде оқыстан Хадиша «жар-ы-ғ-ым...
Ұл-ба-лаш...» деген соңғы сөзбен демін тауысып,
оның алақанына басын қойған қалпында көз жұмды.
Мәйітті мәңгілікке аттандырарда өзге ұл-қызда-

ры, Жарқынай «Риза бол, мама. Орның пейіштен, то-
пырағың мамық болсын» десе Сәуірбек қана:
-Кешірші, мама! Кешші мен бейбақты, мама!-деп
еңіреді. Не үшін екенін ойлаған ешкім де болмады.

Сыңсыған,аһылаған барлық дауыстарды Хадишаның
Қатипаш келінінің зары жұтып жіберді:
-А-а-й! Мезгілсіз келген сұм ажал, анамды неге
жалмадың-ай! Мама деп кімді айтамын-ай! Неше жыл

мәпелеп бақсам да, бір күнде келіп жалмадың-ай!
Ақылшым-ай, ардақтым-ай, асқар тауым-ай! Ойы-ба-
й-ай! Сенсіз қалай жүремін-ай! Орныңды кім толты-
рар-ай! –деп зар қақты.

Үй толған қатын-қалаш түгел оны қоштай
жылады.
-Бәрі де рас, келін! Жас кеткені де рас, мәпелеп
сендей-ақ бақсын. Қайтесің, сабыр қыл! Қайрат қыл!

-Қайтсін-ай, жетімше сорлының анасы екені рас
еді-ау.
-Сабыр ет, келін! Тоқтап жыла, тоба ғып жыла,
сабыр...

Қатипаш келіннің сабыры жетпей,қайта-қайта
«талып», енесін қинала жоқтап, ел-жұртты егілтті.
Дәукең жауар бұлттай түнерген.Хадишаны
мәңгілік мекеніне өз қолымен қойды.Ораған кебінді

де жарқырап,екі бетінің ұшында қызғылт нұр үйіріліп
тұр.
-Бақұл бол, Хадиша! Жолдастық тіршілігімде
біліп- білмей жасаған күнәм болса, кешір мені, Хади-

ша! Мен де кештім сені! Жаның жәннәтта болсын
деп, иманың жолдас болсын деп Алладан тілеймін.
Разы бол! Ризамын мен де, Хадишам менің!- Дәу-
летбақ қарттың қос жанарынан қос түйір ыстық

Өзекті өртеп арманың,
Шайнауда қалды бармағың.
Қадіріңнен айрылып,
«Мәткесі» болдың «қарғаның».

Хадишаның қазасына келім –кетім саябырсыған
соң Қатипаш ты атасы бір мезгіл барып, қайтатын
жұмысқа жайғастырып, үйдегі немерелеріне өзі бас-
көз болып қалды. Жамбастап сырғып жүріп –ақ, аяқ-

киімін пешке кептіріп қоятын, қалтасындағы бето-
рамалын түгендейтін кемпірі жоқ. Көйлегінің жағасы
өтек көрмей, төсек қағылып салынбай, сұраусыз шәй
келмейтін болды. Табақ-аяқ көп сақырлап, тарғыл да-

уыспен келіні бала-шағасына айқайлауды көбейтті.
Таудан-тастан қайтпаған жаужүрек Дәукең келініне
«шай ың суыды» деуге батпайтын сияқты ма, қалай.

-Е-е, атамыз Кашей бессмертный ғой, жақсы!
Денсаулығы сені мен менен мықты. Табақ-табақ та-
мақ ішсе, бақуат болат-тә! -деді жарыла күліп.
-Ол кісілер біз сияқты дәрі жеп өспеген, тәні таза

адамдар ғой.
-Әй, қайдам-ай! Біздің атам белін шыр айналды-
рып қарындар байлап алған- ау.Тойдым демейді ғой!
Қазір тамақ берсең, артынша «Нең бар жейтін? Аш-

пын ғой» деп тұрады. Ә-ә, ол шал кемпірін жегені аз,
бәрімізді жалмайды әлі. Пейілі жаман ғой!
-Қойшы! Ел-жұртқа сыйлы атаңды олай деме-
ші,әулиедей ата!

Күлби балалық пәк сезіммен қайын атасы болуын
тілеп, тағдырына талай жалбарына жылаған Дәулет-
бақ қарттың мынадай әңгімеге іліккенін қаламады. Ол
кісілердің әлі де сырттай тілектесі, Сәуірбек - тәтті

арманы еді.
-Ел-жұрт не біледі! Өтірік күліп, мәймөңкелеп
сөйлейді ол сырттағыларға. Кемпірін теуіп-теуіп,
ұрып өлтірді ғой ол шал!

-Қойшы?! –Күлбидің сенгісі келмеді. Бірақ, «ту-
ған келіні соншалық жала жабуы мүмкін бе?»
деген ой ызыңдай берді. Соны сезгендей-ақ:
-Ім-м! Мен өтірік айта алмаймын ғой, апай. Енем-

нің әруағы куә сенбесеңіз. Сондай залым, зверь, фа-
шист адам ғой ол. Білмейсіз дер әншейін. Содан қаны
тасып, қызына қашып кетіп, ақырында өліп тынды.
Өлтірді! Енді енем өлгелі бәрімізді қуырып жеп, мені

қойғанымды білмеймін, түнде ұйықтай алмаймын.
Үйім шашылып, сиырым пададан қалып, түк ісім өн-
бейтін болды осы күні. І-і-ім... Кемпір алғысы келіп
жүрген шығар. І-і-ім.

Қатипаш жібі бос жаратылысын осылай бүр-
кемек.
-Ойпырай, ә... Өзім амандасқанда именіп зорға
амандасатын едім атаға. «Рахмет балам» дейтін

әйтеуір. Қайдам, үлкендер ол кісіге тақ тұрып, пір
санайды. Елге еткен еңбегі көп, халықтың ұлы деп
танушы едік, қайдам...
-Ай, ар-ра-м ғой әншейін. Бұл әулеттің бәрі ар-

рамы-лар, оңғаны жоқ. Анау інісі Жаппарқұлы менен-
кетпен ауырған екен баяғы заманда. Содан миы онша
істемейді-ау әсті, ұры! Қып-қызыл ұры! Ауылдаста-
рының да, біздің де түгімізді қоймайды. Миы істесе

бізді ұрлай ма,айтшы. Оның бала-шағалары да түгелі-
мен сондай. Құдайдан қорықпайтын Жаппарқұл
атамыз... Седеп дейтін жесір кемпірді танисыз ба?
-Қ-қай-дам...

Ауруханаға танысының көңілін сұрай келген
Күлби Қатипаштың әңгімесінен басы мәңгіп, әзер
құтылды. Ненің рас, ненің өтірік екенін айыруы
қиындап, сөйлескеніне өкінді.

Қатипаш бір мезгіл келіп-кететін аурухана еңбек-
керлері мен емделушілері, көңіл сұраушылары түге-
лімен дерлік Жанаи би әулетінің жағдайымен қара-
пайым, салпы етек Қатипаш келін арқылы толық та-

зір-ақ тербетіп отыр. Апам бүкіл бір үйдің жасауын
инесіне дейін түгелдеп қойған. Жалғыз қызынан аяна-
тыны жоқ. Соны әперсек, өзі пысық. Бұдан қанша
кіші. Сәл денесі толықтау, жездеме тартқан. Сонысын

кемітпесе...
-Денесін қайтеміз, балам, біз? Адамдығын айт!
-Мінезі ашық, ата. Ақ көңіл, сартылдан қалған.
Бұл жақтың қыздары сияқты мыңқиып, мөлиіп, ты-

мырайып тұрмайды. Іші-бауырыңа кіріп кетеді, ата,
өзім сияқты, турасын айтады. Оқуын бітіргеніне де
төрт жыл болды ғой Мамырдың. Дәкіменті болса да
малға санитарка боп жүрісі мынау. Бұл жақта оқыған

көп. Жұмыс жетпейді. Апам оны малдоғдыр ғып қояр
еді. Өзімен-өзі... Апам қызын алған адамға үй, астына
арқыраған мәшина әперемін деп ақшасын буып- түйіп
отыр. Балдары әлі жас, малы көп қой. Соған қолқа-

быс-опор болар еді, ата.
-Маған неғыл дейсің, балам? Алатын адам мен
емес қой. Сөйлеспеймісің балалардың өзімен?
-Сәуір қуанып отыр, неғыса... өзді-өзіміз деп.

Сізбен бірге айтайық та Мамырға, сізді сыйламаса
кімді сыйлайды, кімді тыңдайды ол? Жаман болсын
демейміз ғой. Өзі сылпиған, алғаны пысық қыз бол-
маса, сіздің көзіңіз кеткен соң мына халық Мамыры

ңызды жеп қоймай ма? Қазір адам бұзылған ғой.
-Адам жегішің кім?! Бұзылғаның кім?!- Дәукең
сілкіне басын көтеріп, келінге түкшие қарады. Қати-
паш үндемей, көзін төмен салды да, ақ шашты, қатпар

Жаңа келін келгеннен –ақ үйдің іші-сырты
Хадишаның сау кезіндегідей, Ұлбалаш пен Жарқы-
найдың үйде жүргендегісіндей тап-таза, тап-тұй-
нақтай болып өзгеріп кетті. Қатипаш та келін жұм-

саған мама бәйбішелерге ұқсап бақты. «Үрлән, Үр-
лән» деп өліп-өшті. Өліп өшкенін Сәіур де, тиісті
көрші- қолаң да көруіне көрді! Сәуірбек те інісінің
таңдауына риза көңілде еді.

-Мамырды үйлендірдік, атам енді көзіне оперәсә
жасататын шығар. Қызық адам екен! Ол түгіл біздің
көзіміз жарқырамайды. Кітаптағы биттей жазуды
оқыған соң енді не керек екенін түсінбей мін. Осы біз

казітке қарасақ, екі сөзден әрі көзіміз бұлдырап кете-
ді. Оқымай-ақ жүрміз ғой. Жетпіске келдім-ау демей-
ді, әлі жүз жасай тындай, ниеті жаман. Балалардың
тілеуін тілеп, тиыш отырмай ма?- Қатекең шәй үстін-

де әңгіме бастап, пиаласын Үрлән келінге керіле ұза-
тып отыр.Содан тәубешілдік, әділ іс, таза жүректілік,
тура сөйлеу, ұрлық етпеу сияқты адами тәрбие тақы-
рыптарында біраз ұзаққа шауып, қыза-қыза әңгіме-

леді. Ақыры:
-Атама күндіз көретін көз аздық етеді-ау, кітап
оқитын көзін «көрмейді» деп енді түнде көретін көзді
ауыстырып салғызбақшы, хи-хи.- Әйелінің осындай

«күлдіргі» әңгімелері Сәуірбекке жақсы көңіл-күй қа-
лыптастырушы еді. Мұндайда бірін-бірі желпінтіп
мәз болысатын-ды.
-Атаңа онда иттің бе, қасқырдың ба көзін салғы-

-Ә-ә! Түнде көкпеңбек боп жанып тұратын, дұр-
рыс, хи-хи...
Жеңгесінің көзінен жасы аққанша тырқылдай
күлгенін ұнатпаған аңқау Мамыр:

-И-и, енді... иттен гөрі қойдың көзін салғызғаны-
мыз дұрыс шығар. Өзі де қой көз ғой көкем,-дегенде,
Қатипаш отырған көрпе шесіне құлап түсіп, аунап
кеп күлді-әй!

-Ойнап айтты ғой,-деп қызарып кеткен жас келін
Мамырды ақырын түртіп, шәйді жиыстыруға кірісіп
кетті. Сәуірбек бұл сөзге көзінен жасы аға күлсе,
Мамыр «Қайдан білейін» деп екі алақанын жайып,

томсырайды.
Бір аптадан соң –ақ жас келіннің жаман аты жан-
жаққа тарап, дастарханның жарасымдығы жыртыла
бастады. Абысынның қабағы түксиіп, бірте-бірте бірі-

гіп тамақтану мен бас қосулары сирексіп бара жатты.
Не дейсің, жас келін таңертеңнен кешке дейін
айна алдынан шықпайды, дайын дастарханға отыра-
ды. Күйеуі жұмысынан келген де,оны да бөлмесіне

қамап, бөлек дастархан жаяды -мыс. Не дейсің, екі
күнде бір төркініне не өзі, не Мамырды жүгіртеді. Не,
дейсің, Үрлән келін боп түскелі төрт картопты қуы-
рады екен де, бәрі шөміштен қағылып, азып-тозыпты.

Не дейсің артынан келген киімдерінің жарамдысын,
тағынған алтындарын төркініне тықпыш тап беріп жі-
беріпті. Ол келгелі Қатипаштың үйінен ұсталмаған
бұйымдары жоғалатын болыпты. Не дейсің... не

Иә, бұған Үрләннің жан- дүниесі түгіл жүзін де
танымайтын ауыл адамдары, ағайын-жұрт не дерін
білмеді. Бірі таңдай қағып, бірі жағасын ұстап, бірі
бастарын шұлғып, бірі қабақтарын қарс жауып, түрлі

күйге түсті.
Отау тіккен жастардың жарастығы артып, өз
қызықтарына мас мезгілдері. Кейде ұйықтап қалатын-
дары да рас-ты.

-Тұр-рың-дар, кәне, ар-рам-тамақтар! Түске дейін
талтайып жатып, бетсіздер!-Гүжілдеген жеңгесінің
дауысын оның есікті қос қолдай ұрған дүрсілі дүрлік-
тіріп, жас жұбайлар шошына атып-атып тұрысты.

Мамыр есік ілгегін ашып қалғанда, көк айылданып,
торлама кауын беттері бұрынғыдан да тырсиып кет-
кен жеңгесі отау үйге сүңгіп кірді. Сұп-сұр.
-Н-не болды... соншама?-деді сыйдиған бұтын

немен көлегей леуді білмей сасқан Мамыр. Үрлән
төсегінде бүркенді.
-Не болушы еді?! Шешеңді бақтым бес жыл! Же-
сір әкеңді бағып отырмын. Аз ба? Сені бақтым, інің-

мен қосып пәлен жыл! Енді қатыныңды бағамын ба
мен, а? Тапқан екенсіңдер ақымақты! Тұрыңдар кәне!
Бірің сиыр сау, бірің боғын тазала! Осы қатыннан
басқа өмірде түк көрмегендей, түк таппағандай... жа-

бысып қалып сыңдар, сорлы!-Пыт-пыттаған жеңгесі
осы кезге дейін елге таратып жіберген «не дейсіңнің»
тізбегін тізіп, оны он есе көбейтіп, көкіді. Ең сұм-
дығы-Үрләннің пәктігіне күйе жағып, Мамырға қам-

-Адам таппағандай әлдекімнен қалған тастандыға
соқтығуын қарашы, аңқау сорлының.Ел шулап жүр,
әлі талай көзіңе шөп салады мынауың!-деп екі бүйі-
рін таяна тепсінді ол. Өз еліне «сары сыған» атанған

Қатипашты осы қалпында долы екені даусыз дерсің.
-Не болды ей, таң атпай?-деп, төсегінде манау-
раған күйеуіне бұл масаттанып:
-Е-е, бердім қараңқалғырлардың сазайын. Қа-

шанғы шыдайын, «қатынды бастан»,-деді. Сәуірбек
аударылып жатты.
Бұл айқайдың тігісі түзеліп, атасы Дәукеңнен
бастап бүкіл ағайын -тума, ауылға тағы да Қатипаш-

тың тілімен жетіп жығылып, бас шұлғытқан.
Алтынайға да, Ұлбалашқа да түсіндірілді.
-Е-е, «үлкен пышақ ұялғанынан өтеді», Қатипаш.
Мамырдың ендігі шешесі сенсің. Абысыны емес, ене

орнына да өзіңсің. Ұрыс-таластың ұяты саған келмей
ме? Мәңгілік бірге тұрмассыңдар. Екі жас оң-солын
танығанша тәрбиелесеңдер, бөлек үй болады ғой олар
да. Шыда, елден ұят-ты.

Алтынайдың ақылына Қатипаштың түкіргені бар
ма! Құдайға шүкір одан да, басқадан да ақыл сұра-
майды.
-Е-е, тәтешім-ай! Шыдаудай шыдаймын –ау.

Момын Мамыр сорлыны ешек қып жүгендеп, мініп
алды ғой. Бауырыңыз емес пе, аямайсыздар ма? Сіз-
дер қалай ғана шыдайсыздар. Сіздің орныңыз да бол-
сам, ол қатынды қуып жіберіп, не аузын айырып қояр

Мені ғана жексұ рын еткенше, осы бастан ініңіздің
мерейін көтермейсіздер ме? Білмеймін, білмеймін...-
Қатипаш күйіп-пісті. «Үрлән, Үрлән» деп оның жал-
пақтаған кездерін көрген қыздар, шуы жиылған үйді,

ізетті Үрләнді де көрген қыздар ештеңе түсінбеді.
«Мамырдың аңқаулығы рас» десті. Қатипаш келін
әпкелерінің асты-үстіне түсіп, жортақтай басып шәй
жасады.

-Есіктен Көпжасардың басы қылтия көрінді, әр
жағында оны кеу-кеулеген Алпамыс тұр.
-Мам... Біз тауға шығып, қозықұйрық теріп келе-
йікші.

-Қозықұйрық? Оның мезгілі өткен жоқ па?-деп
Алтынай ұлы мен Қатипашқа кезек қарады.
-Кім біледі, болса болар дә. Болмаса серуендеп
қайтар. Көпенжан тауды сағынған шығар., тәте. Кім-

кім бармақсыңдар? Алпамыс екеуің бе?
Жо-оқ, бәріміз! Сағынышты да көтеріп ала кет-
пекшіміз, мам. Сүтін, суын, көрпешесін дайындаса-
ңыздар.

-А-а, онда мен нан-пан дайындай қояйын. Мал-
ла-дес, Көпентай! Ана Алпамысқа да үйретіп кетші
осы мейірімділігіңді. Біздің безбүйрек Алпамыс өзі-
нен кейінгілерін маңына жуытпай, алдына келсе-

тістеп, артына барса-теуіп, кәдімгі... мөңкиді! Өгіз
ғой, өгіз! Әсіресе, анау екі кішкенені «мен үшін ту-
дың ба? Қарап ал керек болса» деп жуымайды-ау
тіпті. Атасының қаны да! Көзі ежірейіп тұрысын

қарашы!-деп сүйсіне жымиған Қатипаш аяғына орал-
ған жорытпашын киізге домалата салып, түрегелді.
-Атасы... Атасына не бопты? –Ұлбалаш
ыңғайсызданып келіні мен әпкесіне кезек көз

тастады. Алтынай иығын сәл көтеріп түсірді де,
Қатипаш үн қатты:
-Атасы жалғыз бауыры- Жаппарқұл атамен
сәлемдеспейді де! Безбүйрек емей, немене енді? Со-

лардан алған тәрбиесі... Мына Алпамыс та соның
қаны ғой! Сәуірбек анау – сіздерге дұрыс амандас-
пайды. Қандары бұзық, көкірек шетінен!
-Қойшы әй, мама! Сіз жамандағаннан басқа не

білесіз? «Түк істемейді, үйге қарамайды, тіл азар...»
сол ғой айтатын әнің!-Бойы теректей Алпамыс алқа-
салқасы шыққан жылауық есікті бажыната бір теуіп,
сыртқа сытылды. Шешесі сыпайы бір жымиып, ол да

сыртқа беттеді.
-Әй, Арыстан, нан салатын сөмке тапшы, қай
бұрышта өзі? Әй, Жолбарыс, Орка, тұршы.
Жалғыз түп, жарым жапырақты ауру алма ағашы-

ның көлең кесінде карта ойнап отырған балалары
Қатипаштың сөзіне селт етпеді. Ойын қызып жатты.
-Сегіз қиық, сегіз табанмен кетті. Мен шықтым!
Ура! Қара қатын болудан құтылдым-ау!

-Е, құдайым, сол «қара қатын» - «қарғаның
мәткесін» келтіре көрме! Түпәй бетіне оның!
-Мен паспын! Жоқ!
-Дама қарғадан сақта, құдайым!

-Әй, жалмауыздар, салпанқұлақ ешектер-ау, кімге
айттым «сөмке» деп, а? –Қатипаш арық жағасындағы
көк теректен солқылдақ шыбық сындырып жатты, -
соямын!

-Ойбай, шыбық келе жатыр, тұрайық!
Бұл үйдің екі қызы тіл қатып та үлгере алмады
сөзге кезек тиер түрі жоқ. Зыпылдақ келіндері тағы
да сақылдай жөнелді.

-Жаппарқұл атаның пияншук боп жүргені – осы
біздің шал дан! «Жалғыз ағам қарамайды» деп жы-
лайтын көрінеді ішкенде. Сорлы кіші атам байқұс
момын жан ғой, оның үстіне... су мұрын салақ қа-

тыны ұрлық істеп күйдіреді. Бала кезінде кіші атам –
сор маңдайдың миына күн өтіп кетіпті де, менен-
кетпен ауырыпты, сары аурумен ауырыпты. Осы
күндері бауыры қайта-қайта ісіп, бәлніске жиі

жатады. Ағайын бұзуға бар, ерме ғой біздің шал да!
Әнеукүні Қаппарқұл шал қақпастанып, бұзықтығын
істеп отыр екен атама кіші атам сормаңдайды
жамандап! «Ұры, пияншук боп намысы мызға кір

келтіріп жүр» деп. Мен:
-Сіз бәрібір Жаппарқұл атадан жақын бола
алмайсыз. Көрдегі әжеңіз атама басқа бауыр туып
бермейді енді,-дедім.

-Қ-қойшы –ей? Сүйдедің бе, шынымен?-Алтынай
мен Ұлбалаштың ауыздары ашылды.Сенді. Қатипа-
штың батылдығы мен әділдігіне риза болысты.
Қатипаш қиялына жан бітіре, әңгімесін жалғады:

-Сүйдедім! Қаппарқұл бұзық қып-қызыл боп жер
шұқып, үндемей қалды. Жақсы адам болса, өз
шешесін қылғындырмас еді ғой ол қақпас!
-Жеңеше, дайынсыз ба? Біз жүрейік,-деді Көпен

жылауық есікті ыңырсыта ашып.
Қатипаш айтарын айтса да, кілт тоқтап қалды. М-
ә-ә, бір жақ тағы қайдағылар емес,Қаппардың қыздар-
ына айтқанын қарашы, ә! Қап! Біреуі емес, екеуіне

қатар айтып, мұны не қара басты, ә? Енді «қылғын-
дырғанның» көкесін өзі көрмесе неғылсын. «Е-е,
құдайым, әмісе жар бола гөр, пендемін ғой. Қатын
ғып жаратқан өзіңсің. Өй, мына сужұқпас Көпжасар-

дың келіп қап, сөзімді бұзғаны қандай оң болды!»
-І-м, қазыр-қазыр. Көпенжан, міне, - Қатипаш
сыртқа тұра жүгірді. Жорғалай басқан Қатипаш сырт-
та терең тыныстап, аз-кем ойланды. «Ә, ақымақ ене-

міздің сүмелек қыздары мені Қаппарқұл мен беттес-
тіре қоймас. Алда-жалда ушығып бара жатса, Қап-
парға әйелің Нафиса айтқан дермін. Қойшы қатын-
ның әдеті емес пе, әңгімені қыздыра сөйлейтін! Иә!»

Сырттан жүгіре басып, қайта кірген Қатипаш
үсті-басы кір-кір, беті жағал-жағал кенжесін тік
көтеріп алды.
-Көпенжан алтын жігіт қой, мына тышқақты да

ала кетпкеші. Қайда әлгі... Кешегі әпшелері әкелген
кәстөмін киіп алсын бұл да. Кө-пе-н-жан тур-ра жез-
дем бопты да қойыпты ғой, ә?
Қатипаш Дәукеңе көбірек ұқсайтын Көпжасарды

Оның «әкесінің баласы ма, жоқ па?» деген күдігі ба-
сымдау еді. Алпамыстан бір жасы кіші Көпжасарды
тапқан соң Алтынай Қатипаштың төртінші баласы-
мен жасты Сағынышты тапты. Содан мұны «күйеуі

әтек емес пе осы?! Неге ілуде біреу туады?» деген ой
қинайтын. «Көпжасардың қай жері, Сағыныштың қай
жері әкесіне ұқсайды осы?» деп Алтынай дың ұл-
қыздарының бет пішімін көз алдынан өткізіп, кө-ө-п

сараптайтын-ды. «Сағынышы әкесіне ұқсап барады-
ау. Ә-й, құдай сорлы да бір бергенге бере беретін
сорлы екен» деп іштей қыжынып, ернін шығарды.
-Жездеңе қай жері ұқсапты,ә? Жаңалық екен. На-

ғашы атасына десең сөз басқа,-деп ақкөңіл Алтынай
ақжарқын күліп отыр.
-Адамды шүберек қалай өзгертеді,ә? Әпшелері,
қараңыздаршы мына тышқаққа! Анау үшеуінен қал-

сын ба, бұл да кисін жаңа киімдерін. Баланың бір
қуанғаны дә қараңқалғыр! Уж-же топлиінің аузын
бақадай ашыпты әлгі өгіз, жарым! Кеше киді деп кім
айтады, кастөмімен топырақта карта ойна-ап отыр,

албасте-е! Мейлі!
-Енді... Үйретпейсің бе «қой» деп?
-Ой, жан тәтешім –ай! «Қойды» түсінбейді де,
тыңдамайды да ғой бұлар.Тек солқылдақ көк шыбық-

пен не қайыс ременмен барсаң! Ә! Жан деген қалай!
Алдыңа түсіп, қайқаңдап кетеді. Не пайда, артынша
баяғы таз қалпына келеді. Мен уж-же айта-айта ау-
зым ауырған бұл бәлелерге. Кейін Үрлән сияқты

ды. Осылар не рахат көрсетер дерсің, тасмейірлер!
Әлден сиыспайды! Екі атасы-анау, әкесі-мынау!
-Әкесіне не бопты? –қыздар ара-арасында қысқа
сұраққа үлгеріп қалмаса, келіннің патырлаған сөзде-

ріне уәж айтуға не ойға тоқуға секундтар тығыз, кезек
келмейтініне дағдыланған.
-Әкесі өз әкесіне қарамайды да. Пұштиып, дас-
тарханда кезде се қалса тымырайып, тұрып кетеді ғой

соңғы кезде. Неге өйтетінін ит білсін! Жақтырмайды
әйтеуір.
-Е, неге?
-Е, кім білсін! Бұл әулеттің еркектері осы ғой мен

көргелі. Қанына тартқан шығар. Осы күні мені де
жаратпай, пұштиып жүр. Анау Дәрмен деген қатын-
сыз досы бар емес пе? Соның үйінде күнде қызойнақ
болады екен. Сәуір бір қатын, ол бір қатын. Күнде

қатын ауыстырып тұрады білем. Үрлән сияқты байы-
мыздың тілін табатын қос тіліміз жоқ, содан жақпай-
мын. Есіктерін күндіз болған соң ашып қалсам, мас-
қа-ра! Жап-жалаңаш...

-Қойшы әй, Қатипаш! Ол қашан болып жүр?
-Ім... Осы түкпірдегі тамда-шы!
-Олар бұл үйден енші алып кеткелі неше жыл
өтті, білесің бе? Бес жыл! Бұл сөзді мың рет есіткен

едік қой, кешегі оқиғадай жаңартып айта беретінің
не? Өтті-кетті, тұрып жатыр тату-тәтті. Қалай тіл
табысса да, тату тұрғанын айт. Екі балаға Үрлән да
ана болып отыр. Жамандығын, артық мінезін көргені-

Үрлән күндесің бе, шырақ алып ізіне түсіп алатын?!
Қой, ағайынның арасы осындай сөзбен суиды,-деп
Ұлбалаш басып айтты,- Қаппарқұл-қазымыр, Жап-
пар-жарым, Сәуір-бұзылған, Мамыр-кеңкелес.

Туысқан, көршілердің бәрі ұрылар. Қабылдың әйелін
құрттың елден аластап. Әйел біткеннің де бәрі оңба-
ған сені тыңдасақ. Оңғаны кім, сен бе сонда? Оңсаң,
бұзық сөз айтпай жүр білдің бе? Әкемізді де айтасың

да отырасың. Не сөз ол? Сен қалай қартаятыныңды
білесің бе? Сәуір әкесіне сөйлемесе, туыстарымен
араласпаса, жік тастайтын- сен, сенің тілің! Бұл әулет
оңбаған болса Мамырға неге сіңліңді бергің келді?

Осы есікке өзің қалай келіп ең, есіңнен шықты ма?
Сен де ене, сен де кемпір боларсың. Жоқ жастай өлгің
келе ме? Бұл тіліңді тыймасаң, есігіңнен ешкім атта-
майтын болады, жалғыз қаласың!

Ұлбалаш қызынып-қызынып сөйледі. Әпкесі
Алтынай ара-арасында күрсініп қойып, көзін сүртіп
отыр. «Иә, иә» деп қояды сіңлісін қоштаған ниет та-
нытып.

Дауылға қарсы тұрмайтын өлеңшөптей жүні жы-
ғылған боп, інінен сығалайтын сары көздерін сары
жүн кірпіктерімен көлегейлей салып, тырнағы толған
кір сұқ саусағымен сырмақты шұқып, үн-түнсіз мома-

қан қалыпта келіні отыр. Мүләйім, бейшара кейіп.
-Мамыр да бір отан, бөлек кетті. Шеше он метр
кебінімен ол кетті. Қыздар- жат жұрттықпыз. Оқта-
текте қыдырып келгенде тәуір сөз естіп, ынтымақты

Жақсы үлгі көрсетуді ойлаңдар енді. Ақылың бар еді
ғой, Қатипаш. Жамандарын жасыра сал, жақсы жерін
асыра сал-көңілі өссін естігеннің. Сөйт айналайын.
Ұлбалашқа ренжіме, айтса -үлкен. Келші өзің бері,-

деп Алтынай Қатипашты емірене сүйді, өзім тапқам
алтынымды.
Алтынайдың дауысы дірілдеп, жасын тия алма-
ды. Қатипаш тың да көзі суланды. Сосын Алтынай-

дың бауырына басын қойып, өксіп-өксіп жылады-ай!
-Мен де осы үйдің,осы әулеттің мерейі биік
болғанын қалай мын ғой. Сіздерге айтпай, кімге
айтамын енді? Мына атам да күйді ретіні рас мені-

алжыды ма, тамақ ішкен-ішпегенін білмейді. Қазір
тамақ жесе, артынша «ашпын ғой, балам, тамағың бар
ма?» дейді. Шәй, күндіз-түні шәй сұрайды. Оған
қараймын ба, бала-шағам мен байыма қараймын ба?

Кітаптан бас көтермейді де, «көзімді әпірәтса жаса-
там» деп күйдіреді.Баяғыда Күлби деген бұзылғанын
тастамай, інің бекер-ақ алмаған екен. Сәуірбек соны-
мен әуекіленіп жүр қазір. Мені менсінбей «үстің кір,

үйің шашылған» деп мүжиді. Ә, мен әкесінен-ақ
артылмаймын ғой!
-Иә, жетім шал бағу оңай емес, -деді Алтынай
ақырын күрсініп. Келіннің шашын сипап отырып,

ақыл айтты.
-Не, әкеміз сенің мойныңа мініп отыр ма? Мін-
дет етіп сөйлеме! Өзіңе тамақ пісіргенде бірге ішпей-
сіңдер ме жоқ? Әлде артық құйған бір ожау суыңды,

деп бөліп сөйлеме! Оны бағу-парыз сендерге. Біз де
қолымыздан келгенше көмектесіп тұрамыз. Ол кісінің
ауыртпалығы ешкімге түспейді. Еңбегін өкімет баға-
лап, өлгенінше асырайтын пенсиясы бар. Не деп, не

деп жылап отырсың сен осы-а? Әңгімені басқа жаққа
аударма, артық сөзді қой енді!-деп Ұлбалаш орнынан
тұрып, сыртқа беттеді.
Құтылғанына шын қуанған Қатипаш момақан

жан тәтесіне ішкі күйігін қайта ақтарды. Өзін анасын-
дай жақсы көретінін, мұның күң боп жүргеніне қара-
май, еңбегі бағаланбайтынын, Қаппарқұлдың қан-
ішерлігінен, Жаппарқұлдың ұрлықтарынан ұялаты-

нын, Дәрмен дегенің «дом терпинге» ашып, Күлбидің
осы үйде кассир екенін, Үрләннің сол «дом терпинге»
лайықты қылық тарын өз көзімен көргенін, жалақ
ерін Ақшайымның салақтығына момын атасының қа-

лай ғана шыдайтынын, қатерлі Нәфиса кемпірдің
өлімсіреп жүріп Қаппарқұл бейшараны талай рет аға-
йын мен ауылдасқа, келіндеріне айдап салғанын...
Қойшы, не керек, манағы әңгімелерді тереңдете қай-

талап шықты. Келініне ешқандай шара қолдана ал-
майтын Алтынай басы меңгісе де үнсіз, қимылсыз
оның зарын тыңдады. Тыңдатпай қоймасын білетін.
Ақырында:

-Ой, құдай-ай! Елге келсең осындайлардан-ақ жү-
дә-ә шаршап кетемін. Е, мейлі. Басқада нелерің бар?
Өздерің дұрыс болсаңдар болыпты,-деді,-екі-үш сағат
өтті ме, әлгі бала-шағалар қайда жүр екен? Іздейік.-ол

Ұлбалаш бауды кезуде. Анасы Хадишаның бұ
дүниеден көшер алдында айтқан жан сырларын әлі де
тіс жарып, сыртқа шығарма ған-ды. Одан бері де сегіз
жыл өтіпті. Арман қазір он бірге аяқ басты. Ендігі

анасының сүйегі саудырап, топыраққа қосылып
кеткен шығар. Олар да біздей болған, кезі келгенде
біз де олардай топыраққа айналамыз. Бұл-табиғаттың
ешкім де құтыла алмайтын заңдылығы. Бірақ, кімнің

қаншалықты тіршілік жасап, ол тіршілікті қашан, қан-
дай себептен тоқтататынын ешкім де болжай алмай-
ды. Сол қып-қысқа тіршілікте барша адамзат азды-
көпті ұрпақ қалдыруға, із қалдыруға әрекеттеніп,

ырзығын молырақ жинауға күш салып жүріп, уақыт-
тың сыртылдап-ақ сырғып кеткенін аңғар май қала-
мыз-ау. Керісіп, күйе жағысып, өкпелесіп, өштесіп
жүрген де көбіміз бір-бірімізге қонақ екенімізді сезіне

алмаймыз-ау... Тек жаназадан соң «Жақсы адам еді»
деп жақсылығын еске түсіреміз. Мұны «пенделік»
деп жуып-шаюға тырысамыз.Бірақ, бұл –сезім соқыр-
лығы! Соқыр көкіректік! Сезіну емес-ау, Қатипаш

сияқтылар дың шымшық миында ондай ой да болмай-
ды-ау. Адам деген атыңды, өзіңді сыйлай алмай,
адамдығыңды әркез көрсетуге ұмтылмау-нағыз сор-
лылық! Ондайлар өзгеге де сор, шөлейт! Сорда өскен

өсімдік те ортаға бейімделіп, суды аз буландыратын
кішкене жапырақты, тікенекті, терең тамырлы болып
келеді. Анасы марқұм алдын-ала болжағанындай,
әкесіне де нар болуға тура келер. Әлде оны да «Сәуір-

дарыңның қарауына!» деп қуар ма екен?! Тойған
жерде емес, туған жерде өсіп-өнген қасиет қанымыз-
да барын қарашайдың сыған қызы сезіне алмай ма
сонда?! «Келін келді» деп бұл пенделер несіне

қуанады, егер ол келін өздерін жексұрын етіп, қалай
тезірек құтылудың жоспарын ойлай келетін зәлім
болса?! Бұдан менің бір қызды медеу тұтқан жесір
өмірім артық ! Ұлың болып, ол екеу болмаса-уайым,

алғаны мына Қатипаштай дауасыз болып шықса-
қасіреттің үлкені сол емес пе? Осындайлардан өніп-
өскен ұрпақ ертең екі аяқты мал боп шықпасына кім
кепіл? Ақпейіл Алтынай әпкесінің осы Қатипашқа

кездескен сәті –Жанаи би әулетіне емі жоқ індет ұры-
ғының енген сәті екенін кім білген?! Өкініш-ай!» Көз
жасы иегінен тамшылаған Ұлбалаштың көкірегі қы-
зынып, «әттең-ай!» деп күрсіне берді.

«Бау дейтіні ауыз үйренген аты ғана. Шындығын-
да бұрынғы екі-үш қатар жүзім, алма мен өріктерден
тұратын баудан бүгінде жартысы қураған жалғыз түп
алма ғана жетімсіреп жарбияды. Сұрқы қашқан

жанұяның жерін де сұңғыла жайлайды білем.»
-Ұлбалаш, балалар көрінбей ме?-деп Алтынай
әпкесі жақындап келеді,-бауда жүрсің бе? Жансаяң да
кетіп пе еді? - Мағынасыз сөйлей салғанын екеуі де

біліп тұр. Екеуі де қамкөңіл.
-Құрысын, қамықпашы. Келіннің сөзін қайтесің
«оқымаған» демекші, ойланбай сөйлейді де. Әрқай-
сысымыздың өз үйіміз бар. Ертең-ақ кетеміз ғой.

-Кетуіне кетеміз-ау қалғандардың ертеңгі күні,
келешегі не болар екен? Ниеті қарау Қатипаш біздің
әулетте қопарылыс жасай ма деп қорқамын. Байқап
қарашы, әулетің бір-бірінен бөлініп, жарылып тұр

емес пе?- Баяғы көшені керіп, бес-алты қатар болып,
үйден-үйге қыдыратын бас қосулар қайда? Бір түне-
мей мал екеш мал да бөтенсінеді. Бұл әулеттің ба-
лалары біздің бала кезіміздей бірге ішіп, бірге түней

ме өзі? Жат адамдай жуыспай барады-ау, қарашы?-
Ұлбалаштың ойлы көздері жасаурап, әпкесіне қасі-
ретті кейіппен қарады.
Бұл үндемеді. Екеуі таудың бөктеріне қарай аяң-

дады.
-Е-еһ! Көп сөйлейтіні, анығын білмей топшылап
сөйлейтіні жаман. Әйелдің көбі солаймыз. Үлкен әп-
шем «Сәуірге «жигулиді» бекер әпергенсіңдер» деген

көрінеді.Осы сөзді келін «мәшине алған ды қызғанды,
іші тар. Себебі жездемді әлі күнге қызғанады» деп
соғып тұр әлгінде.
-Сәуірді бізге жамандағанындай «бұзылғанды»

оған да айтқан болар. Сосын «бекерді» айтса, айтқан
шығар. Бір туғаны жақсылы ғын қызғанса, одан жа-
қынды қайдан таппақ? Алыстау, бөтеннің бәрі де жа-
уыз ба сонда? Айтамын ғой, мұның миына, тіліне

дауа жоқ, Алтынай тәте! Бұл оңбаған--дауасыз!
-Әйелдік мінез ғой.
-Бәріміз де әйелміз, Әпшем «Сәуір үйге келмейді.
Көргенде өте салқын» деп қамығып еді. Сыры енді

түсінікті болды. Өкпесі бар екен, бықсытқанша айт-
пай ма бетіне? Ол жүр жұмбақтың шешуін таппай.
Ұлбалашқа тісін қайраған Қатипаштың ертең-ақ
Сәуірбекке сыбырлап: «Анау Алтынай мен Ұлбалаш

апаларың мәшине алғаны мызға іштері күйі-іп кетіп,
менің жер –жебіріме жетіп ұрысты. Біздің шал олар-
дың да әкесі емес пе? Берсін бізге. Үй бетін көрмей,
жұмыстан сүрлігіп жүресің, олар сені «бұзылып

кетеді, мәшинені неге әпересің?» дейді. Өздері бай-
ларын қызғанатын болған соң... Мен саған «тоқал
әперемін,шалымның ұрпағы көбейгеннің несі жа-
ман?» деп едім, әсіресе Ұлбалаш әпкеңнің жаны шы-

ғып кете жаздады. Хи-хи!» деп сендіре айтатынын
тіпті де білмеді.
Сап-салқын боп сазарған Сәуірбектің өз аузынан
сұрқиялық таққан осы «айыбын» үш айдан соң өз құ-

лағымен есітетінін Ұлбалаш та тіпті білмейтін. «Со-
лармен сөйлеспек түгіл көргім де келмейді. Келтірме-
ші!» дегізіп, Қатекеңнің билігі сегіз өрім жыланба-
уыр қамшыдай үйіріліп, ысқырығы жер жарды!

Мылтықсыз майдан шебінде,
Жүрген бір біздер-әскерміз.
Мықтылық керек тегінде,
Қалдыру үшін қастерлі із.

«Әйел- жар құшағында сұлу» деп кім айтты екен?
Өз әйелінің де сүп-сүйкімді екенін Сәуірбек соңғы
кездері байқап жүр. «Байқұсым-ай, не көрмеді бұл
бейбақ?!» деп іші жылып кетеді оны ойлағанда. Шы-

нында бес бала тауып, енді ғана Сәуірбекке белгілі
әйел болғандай ма... қалай? «Әйел алғандардың қаба-
ғы қатып кеткендіктен үйленбей жүрмін» деп өзінің
сүр бойдақ досы айтқандай, осыған үйленуі сөз бол-

ғаннан мінезі де, қабағы да қатуланып кеткенін өзі де
мойындап жатыр, міне. Иә-ә... бес балаға әке боп,
бірнеше белестерді артқа тастаған екен –ау. Көңілің
толса қабағың қата ма? Сол пәктікті қалайтын менмен

көңілі құрғыры... Жә, қойшы! Есіне алғысы келмейді.
Байқұс жетімше-ай, әйелін айтады да... Түнделетіп та-
лай рет ішіп келіп, «сен кім екеніңді білесің бе?» деп
«күйік қабының» аузын сөге бергеннен кішкене көз-

дерін жыпылықтатып, тіл қатпай ас-суын дайындап,
қол-аяғын жуындырып, зыр жүгіретінін айтсайшы.
Аяп кетеді сондайда. Кейде ұрыс шығарып, жылуы
жоқ төсегінен жылан шыққандай шошынып, екі

қолын төбесіне қойып, қаңғып кеткісі келетін. Анасы,
аяулы Хадиша анасы марқұмның көңілі үшін бе, кие-

лі ата әруағының мәртебесі үшін бе, ілбіп жүре бере-
тін.
-Сәукентай, алғаның жаман емес, шүкір. Адам-
ның бәрінде мін бар –бостау. Ештеңе етпейді, өзі

үшін ширатылып, пысиды кейін, -деп қоятын анасы
марқұм, -тату тұр. Екеуің бір мемлекетсің. Жауға
алдырмаймын десең, мемлекеттің ішкі құпиясы, кем-
шілігі, ұрыс-арызы сыртқа шықпауы керек. Анау екі

ініңе үлгі бол. «Көш жүре түзіледі».
Иә, үй іші қоқыс болса да, алғашқы айқайдан соң
бұл ақ төсекті төсене тін. Кейіндері анасының сөздері
расқа шығып жатқандай ма... Ей, ана балалары мен

шал түтіп жіберді ғой байғұсты. Шыдамды екен қай-
та. Басқа қызды-Күлбиді алсам, кетіп қалар ма еді,
мынадай бейнеттен...
Күлбиді есіне алса, өзін бала боп кеткендей сезі-

неді. Алтыншы сыныпта ма, жоқ жетіншіде! Иә,
жетінші сыныпты енді бастағанда қазірге дейін бой-
дақ жүрген Дәрмен қызға хат жазып келіпті. Оны
оныншыда оқитын ағасының қызға жазғанынан

көшіріп алыпты да, тек атын өзгертіпті. Қыздар мен
мұғалімдерден аулағырақ кетіп, ұлдар бір оқыды.
Сосын қай бала қай қызға хат жазатынын келісіп
алып, сайдағы сарғайған шөпке етпеттей жата қалы-

сып, бүкіл ер балалар көшіріп жазған-ды. Қалай еді?
Иә... «Пәленше! Саған біраздан бері айта алмай жүр-
ген сөзім бар еді. Соны бүгін айтсам ұрыспашы. Ма-
құл ма? Мен сені жақсы көремін. Жауабын жазарсың.

нде» бетке ұстар әдемілігі мен жақсы оқитындары-
ның есімдерін бұрынырақ атап қалғысы келіп, алғаш-
қы қарқында сүттің қаймағы алынғандай болса да,
сары майдай сақталып, Күлбидің аты аталмаған.

Класком Күлби-ең үздік, ең батыл, ең сұлу, ең...ең...
Не керек, балалар оны мұғалімнен кем санамайтын.
Шынына келсек, көпшілігі одан қорқатын да. Сәуір-
бек те жақсы оқитын, бұл да спорт секцияларының

бірнешеуіне қатынасып, жарыстарда көзге көп түсе-
тін. Домбырасын дыңғырлатып, сахнада әжептеуір ән
салып, қол соққан қошеметтердің салтанатын сезген
жігіт. Қонақ үзілмейтін әке шаңырағында да әкесі

Дәулетбақ:
-Паһ! Менің Сәуірім бе! Менің Сәуірім кейін
Әміре атасындай әнші, Құрманғазы атасындай дом-
быраның құлағында ойнайтын болады! Әлі көрер-

сіңдер! Кәні бір ән салып жіберші мына ағаларыңа,
«Әу» де! –деп ән салдыратын.
Бұл кәдімгідей шабыттанып, домбырасымен қоса
өзі тербеліп, Әміре атасын көрмесе де Ғарифулла ата-

сына ұқсап бағып, өңешін созып, қызара бөртіп, ән
салатын. Көкесі «Паһ, шіркін! Әу де!» деп ара-ара-
сында бұған жел беріп, қосыла тербеліп отыратын.
Сосын қонақтар қошемет сөз айтып, сатырлата қол

соғып жатқанда, әкесі мұны сол тізесіне отырғызып,
маңдайына ернін тигізіп қана сүйетін, әкесінің оң
тізесінде Ұлбалаш отыратын. Сосын... Қонақтар әде-
йілеп шақыртқан Ұлбалаш екеуіне бастан сыбаға

бастың тұрар орны өзгермейтін. Ұлбалаш екеуі қол
ұстасып, есіктен төрге қарап тұратын. Ұзын үстелдің
ең төріндегі кісі:
-Сәуіржан! Осы шаңырақтың ілгері ниеті деп,

өзіңе бастан сыбаға бермекшімін. Құлақ! Құлағың
ылғи да жақсы сөз, алғыс, әсем ән естісін!-деп бұған
құлақ ұзатып, сосын Ұлбалашты қасына шақыратын.
-Кәні, қалқам! Оң алақаныңды тос! Қағып ал!

Таңдайы тақылдаған әнші бол, ақын бол!-деп әпке-
сінің алақанына таңдайды сарт-сарт соғатын. Кейде
тілмен соғып, «Тілдей тәтті бол! Тіліңнен бал там-
сын!» деп тілек айтатын. Әдеттенгеннен бе, Ұлбалаш

тез қағып ұстаса да, сыртқа шыға бере ұстағанын
Сәуірге беретін. Мұндайларды жемейтін. Содан ба
екен, Ұлбалаш әнші де, ақын да, тілші де болған жоқ.
Ғылым қуып, институтта «психологиядан» дәріс бе-

реді, психология ғылымдарының докторы. «Тағы
оқып академик болмақшы» деп жақында Қатипаштан
естіді. Кітап қуып кеткеннен бе, әйелі айтпақшы шын
өмірдің не екенін білмейтін қияли, елеспен жүретін,

кірпияз, мінегіш, тіпті көкіректеу боп өзгеріп кет-
кенін де енді біліп жүр. Мән бермепті ғой. Әйелі
байқағыш-ақ, мұның балаларына да, өзіне де қияқ-
көзденіп қарайтын болған екен-ау. «Баласы көп, алды

ер жетті. Енді соны оқуға түсіруге көмектес деп жа-
лына ма дегені ғой бізді.» Әйелі осылай топшылай-
ды.Осы Қатипаштың арқасы бар ма, байқаса, айтқан-
дары ның бәрі кейіндеу болса да тұп-тура боп шыға-

Ә-ә... Айтпақшы алғашқы хат, алғашқы махаб-
батты ойланған екен-ау. Мұның көңілі агрономның
қызы Күлбиден кем болсын ба? Бұл да ауылдық кеңес
төрағасының ұлы. Тіпті жеті қыздан соң зарығып көр-

ген «әулие» Сәуір! Ата-анасы мен жеті әпкелері үшін
айтқаны-ақ, дегені-заң. Бетін күн қақпаса, ешкімнің
қолы қақпаған.
...Сайдағы шөпке жата қалып «хат жазу» бастал-

ғанда, мұғалімдерше оң қолын сермеп, ежелей қайта-
лап, «диктант» жазғызып, әрлі-берлі жүре бастаған
Дәрмен тізесін құшақтап, тісін шөппен шұқылап
отырған мұны көріп, көкірегін кере қалт тұрып қал-

ған:
-Ей! Сен не ғып отырсың? Неғылмайсың ба?-деді
таңданып.
-НеғылмаймынІ- деген бұл да.

-Ей, неге? Адам өзі неғып жүріп, зорға дегенде
неғыса...а? Нағысайшы. Кімге неғымақшы ең? Қайсы-
сы ап қойды? –деп, обалына не керек, мұның
«сыбағасын» қатты ойлаған.

Қыз атулының үлестіру билігі осының қолында
тұрғандай-ақ, қамқорлық көрсеткен сол досының
пейіл-ниеті қабыл болғандай әліге дейін қыздан үлес
алмай жүр емес пе?

-К-кімге-а? Айтшы?
-Күлбиге!
Етпетінен жатқандар бұйрық алғандай өре
бастарын көтерісті, ауыздары аңқиды.

ды. Сосын, қыздың жауап -хаты! Жүрегі дүрс-дүрс
атқылай соғып, конверттің аузын аша алмай, әуре-
ленген ұз-а-ақ уақыт пен келісім берген қуанышты
жауап есінде қалыпты. Күлбимен достасып өткен өң

мен түстің арасындағыдай бұлдыр кезең –ең тәтті де,
бақытты мезгілдері, өмірінің мәңгілік көктемі де сол
шығар, бәлкім... Сосын-ақ, Қатипаш килігіп, дүние
төңкерілді.

Эх, Күлби-Күлби! Сен жүрегімді жаулап
жүргенде басымды басқа біреу ноқталап, жетектеліп
кеттім –ау. Сен неге сол «әдісті» білмедің екен? Бі-
рақ. онда мен кімді армандар едім? Сенің сол кезде

де, қазір де мәңгілік пәктік киесіндей әулие күйіңде
қалғаның-тіршіліктің мұраты-ау, шіркін! Ешкімнің
қолы жетпейтін биіктен мені табындырып жүрші.
Әттең, қызым болса сенің есіміңмен атар едім деуші

едім. Бірақ, туған адамның дауы басымдық жасайды
екен. Үйдегі бәле сенің атыңды біліп алыпты. Қой-
ғызбайды,қайтесің, Күлби-и,ішімде айтылмас арма-
нымсың сен, арма-а-н!

Үй жағдайына байланысты әсем қаланы, сені
қалдырып, мен сыртқы бөлімге ауысатынымды айт-
қан жазғы кештегі сенің мөлтілдеген көздерің, «сені
ғана сүйемін» деп қысыла шыққан үнің, қазір де

жадымда жаңғырады. Менің үйлену тойымда қарны
қампиған қалыңдығымды көріп, өзің де мән-жайға
түсінген боларсың. «Жігіттік-иттік» деген. Мүмкін
бұл менің алған жазам шығар?!

Эх, мейлі енді. «Өткенге салауат, келер күннен
шапағат» деуші ме еді әкесі. Қатипашы да жаман
емес. Өзі айтқанындай, мұны қатты ұнататындығы
шығар, әйтеуір жақындауға тырысып, икемге қарсы-

лықсыз көне салғасын... «Солтүстіктің қыздары
қымсынбайды, сосын қудаламайды да» деп курста
сынан естіген сөз сол сәтте құлағында сайтандай
сыбырлады да тұрды емес пе? Нешауа-а! Осы күні

тереңірек ойлап қараса,ең жанашыр жақыны,өмірлік
серігі--Қатипашы екен.Өзінен де бәле бар-ау. Сол
жақындыққа бастайтын өзі екенін кейін ұқты. Қалай
еді... Иә...үйленіп, тез-ақ балалы болса да бала да,

әйел де біртүрлі бөтендеу... Сосын екіншісін, үшін-
шісін тағы босанды. Бір күні ешкім жоқта бесіктегі
баласының бетін ашып, сығалап еді, іші жылып
кеткендей болды. Себебі ол бұған қарап, «Ің-гу-у! Бу-

у! Ің-гу-у!» деп күліп жіберді. «О, ақы-мақ! Сен ақы-
мақ!» дегендей көрініп, ұялғанынан бесіктің жабуын
жаба салған.
Артынша сессиясына кетті. Емтиханнан өткен-

дерін жуып, үш-төрт жігіт ресторанға барған-ды.
Көбірек қызыңқырап қалған жігіт ағасы өзінің екі рет
үйленсе де перзенті жоқ екендігін айтып, әйелдерше
жылағаны! «Сенің үш ұлың бар екен. Тағы не керек

саған? Не арманың бар? Әйеліңді арқаңа мінгізіп
жүрсең болады!» деп қайталай берген. Бұл содан ой-
ланды. Ойында «Ің-гу-у! Бу-у! Ің-гу-у!» деп сәбиі өз
тілінде қайта-қайта мұны тілдей берді. Еліне келерде

тар алған болды. Әкесіне мүйізді көзілдірік, анасына
иіс су, екі інісіне бір-бір қаламсап, үш ұлына ойын-
шық, ал Қатипашқа опамай, екі комплект ішкиім әке-
лген. Ыңғайсызданды ма, «мамама айтпай-ақ қой-

шы» деген. Сондағы әйелінің қуанғаны –ай. Қуанға-
ны соншалық, демалмай бір сағат сөйлеген шығар-ау.
Сөзшеңдігін бірінші рет көргені сол. Содан бастап,
бұл сөз бастамаса ол сөз қозғамайтын бұрынғы

қалыптасқан қатынас заржақтыққа ауысқан. Түксиіп,
оң қабақ танытпайтын өзі екен де, ол байқұс көңіл
торынан шыға алмай, құсаланады екен-ау,байқұсым-
ай!Содан бәрі керісінше өзгерген. Есік шарт етіп

ашылғаннан шүріппесі басылған автоматтай, келін-
шегі бар жаңалықты сұраусыз-ақ сақылдатып айтып
салады. Қаламасаң, «қой» деудің қажеті жоқ, бір
қарағаннан –ақ үні өшеді. «Не деген сезімталдық,ә!

Мысалы, Күлбиге үйленгенде, осындай істерінің
нешеуіне шыдар еді? Шыдамайды!!»
Бірақ, Сәуірбек өтірік пен шынның арасы төрт-ақ
елі екенін, аңғалдық пен арамдықтың арасы «айтпа»

деген бір-ақ сөзден бөлінетіндігіне мән бермеді. Ол
өзінен ығып қана үндемейтін әйелінің басқа жерлерде
сөздің түбін түсіретінін, қилы-қилы құбылтып, қия-
лын шынға бергісіздей жеткізіп жүргенінен бейха-

бар.Бетінде маскасы бар тіршілік иесінің тіні не зат,
адам ба, жоқ жан- дүниесі құбыжық па? Рух тазалы-
ғы, шын сұлулық –шындығы бар-жоғына көз жет-
кізуді ойламады да. «Көмпіс сорлы,күшігінен талан-

Дәукең: «Басқа бәле қайдан келеді? Білесіңдер
ме?» деп балаларынан сұрап, сосын өзі «мынадан»
деп тілін шығарып көрсетер еді. «Ал, өтірік пен
шынның арасын өлшей аласыңдар ма?» Бұлар үнсіз

қалғасын тағы да өзі жауап айтатын: «Міне, сауса-
ғыңды былай қойшы. Неше саусақ сияды? Төрт
саусақ-төрт елі!» деп құлақ пен көздің арасын өлшеп
көрсетер еді. «Көзіңмен көрсең-шын, құлақпен

естісең-өтірік, осыны ұмытпаңдар үнемі» деуші еді.
Осыны үйретуші Дәукең де, оны есітіп өскен
Сәуірбек те бүгінде сол өтірік пен шынның арасы
туралы ұғымды ұмытып, Қатипаштың аузынан есті-

гендердің бәрін де шын қабылдап, шын сенетін күйге
түскен-ді. Тіпті Ақшайымның кіші қызы Балайымның
тұрмыс құрғанына хабаршылар келген де Жаппар
Қаппарқұлды «құры ішіп-жеп кетеді» деп шақыртпа-

ғанын Қатипаш келіннен естігенде, Қаппардың үй-іші
түгел сенген. Кәрие қапа болып, Жаппарқұлдың үйіне
өз кіндігінен тарағандардың аяғын аттап басқызбай-
тын болған. Тамшы тама берсе тас да тозатыны, бір

сөзді қайталай берсе –қанға сіңетіні рас еді. Сондық-
тан,айтылатын сөз ғана емес,есітетін сөзді де талғап,
жақпайтынын тоқтату қағидасын Дәулетбақ пен
Қаппар қарт та, Жаппар мен Сәуірбек те ұстанбады.

Әулеттің жік-жік болған себебі – бұзық сөздің жүз
жаңғырып,тық-тық таматынынан ба? Әлде, «айтпай-
ақ қоялық» көбейіп, аяғы «поселкелер» мен жымысқы
тірліктерге ұласты ма? Масканың түр-түрі көп пе, тіл

баланың тапқырлығы,әділетті Алдар Көсенің айласы,
дар ағашына тартылғалы тұрса да сертін бұзбайтын
ер жігіт; жоғалған соқыр түйені көрмей тұрып,оның
соқырлығы мен құйрығы шолақ тығын іздеушісіне

дәл айтатын зерек бала, шешендер мен билердің
ұшқыр сөздері-бұл үйдің балаларының жан азығы еді.
Үлкендерден анасы Хадиша кейде ертегі-аңыз айта-
тыны болмаса, сырттай бақылаушы ғана. Әкесі

Дәулетбақ бос уақытында хисса-жырларды нәшіне
келтіріп, әндете оқып беретін:
Астындағы бурылдың,
Төменгі ерні жер тіреп.

Жоғарғы ерні көк тіреп,
Бір төбенің тозаңын,
Бір төбеге қосады! –Па, шіркін! Не деген әсірелеу
ә?! Тыңдаңдаршы,-деп тамағын кенеп қойып, қоңыр

дауыспен әндете өзіне ұнайтын осындай тұстарын
қайталап оқып беретін. Сонда Ұлбалаштың да Тай-
бурылға міне сап, бір төбенің тозаңын бір төбеге
қосып, ұшқысы- ақ келетін.

Дәукеңнің ен байлығы,жиған қазынасы– кітап
еді. Шетінен кітапқұмар балалар Сулхан-саба
Орбелианидің «Ғибрат-намасынан» бастап қазақ,
орыс, шетел әдебиетшілері шығармаларының дәмін

татып өсті.
Көктемнің мезгілсіз қарасуығына ұрынған жау-
қазындай, студенттік шағында «халық жауының
әйелі» атанып, қудалауға түскен анасы отбасы қамы-

бірді, білімді –мыңды жығады» деген, білімді үйрен-
ген дұрыс» деп анасы сабаққа дайындықтарына көп
мән беретін. Енді көз жіберіп қараса, балалары ал-
дында әке айбарын айшықтандырып, пайғамбардың

туындай желбіретіп көрсеткен де марқұм анасы
Хадиша екен-ау. «Әкең ұйықтап жатыр. Ақырын жүр.
Әкеңнен ұят болып қалмасын. Әкеңнен сұрап көрелік
рұқсатты. Әкең ренжісе не болады?» деп, әке қабағын

бағуға тәрбиелеген екен. «Қайран ана, қадіріңді қан-
ша білдім-ақ десем де, қарымтаңды дым қайтармаған
екенмін-ау». Ұлбалаш ана өміріне ойша бойлаған
сайын күрсінісін көбейтті.

«Жаудың жұбайы» атанып, қартаңқұлақ пен
жабайы жуаның түбірін қазып; шырыштан желім жа-
сап, оны нанға айырбастап, қайын-жұртының жетім-
шелерін асырап... не көрмедің? Көппен көрген соғыс,

он баланың бейнетін айтпай-ақ қоялық. Енді әрқай-
сысын орындарына қойдым ба дегенде ауру аяңдап
келіп, азабына салды да, ажал алып кетті. Неткен
қып-қысқа, айтып та үлгермейтін өмір деші бұл? Енді

қараса, мұның өз қызы –Жансая да иығына бойлап
қалыпты.
...Ұлбалаш ой теңізіне малтып, әке шаңырағына
жетіп қалғанын жаңа аңғарды. Өзіне таныс тапшанда

еңкіш тартқан денесін бүкшитіп, шоқша сақалы со-
пақша жүзін одан әрі сопайтып, әкесі білеу ағашты
еңкеңдей жонып отыр екен. Қызын көріп, аясы үлкен
көздерінің құйрығы қанаттанып, қарасұр өңінен қуа-

қос сызығы тереңдеп, шашының боз қырауы көбейіп
кеткендей көрінді. Ұлбалаш құшақтасып көрісті, Дәу-
кең оны маңдайынан иіскеді. Хал-жағдай сұрасты.
Сосын:

-Кетпенге сап жонып отырмын,-деді Дәукең ісін
жалғап.
-Қаншама әуреленіп қайтесіз? Базардан-ақ сатып
алмайсыз ба?

-Е, е... Оны біліп отырмын-ау. Денеде қимыл бол-
маса, ас сіңіп, қан тарайды ма? Кітапқа көп қарағанға
көз шыдатпайтын болды. Қатарларың сирегесін,
кәриеліктің де қасиеті қашады екен. Ермек етер не

қалды басқа? Мамыр қалада-онда барып тұра алмай-
мын. Сәуір күнімен өкіметтің қызметінде, зәуіде бір
үй бола қалса, өзімен-өзі. Не болғанын қайдам, қаба-
ғы түксиіп, сүйкімсіз кескінмен қарайды ғой кісіге.

«Бармысың? Халің қалай?» демейді де. Келін ғана
тілдесетінім, сол қарайлап «аталап» тұрады. Құлағым
ауырлады, бірін естісем, бірін естімеймін. Миы ашып
кеткен бе, сорлағанда бір әңгімені қайталай береді ол

да. Пәлен деуге болмайды, тыңдай беремін әйтеуір.
«Дұрыс екен» деп ойлады Ұлбалаш. Әкесінің жас
ерекшелігі, мүмкіндігі, қоршаған ортасы, ермегі тура-
лы енді ғана сараптап. «Бұл кісіге ең керегі-жылы сөз,

жұмсақ тамақ».
Ұлбалаштың мәшинеден түскенін көрген Сәуір-
бек әйеліне «мені жоқ дей сал, сыртымнан құлыптап
қой» деген. Ол қылығының не екенін анық өзі де біл-

лығын жасыра алмай, әйелін сөккені үшін бе, жоқ
мұны шаруа адамы деп менсінбей қарап, ғалымдығы-
на көкіректенген қылықтарына ма, әйтеуір көргісі
келмеді. Ең тілектісі-Қатипашы осы қылықтарын

Алтынай мен Ұлбалаштар кеткен түні күйіп-пісіп,
қызарып-бозарып айтқанда,бұл «бүйткен бауырдың
барынан жоғы!» деп, мұның үлпілдеген жүрегі тас
болды білем. «Ғалым болса, өзіне! Онда менің үйімде

несі бар? Келмесін» Бұл кездесіп, Ұлбалаштың бетіне
тура осылай басып-басып айтқысы келді. Бірақ, әпке-
лерінің, туыстарының «каприздеріне» әбден иленіп
кеткен көнтері Қатипаш байқұс жалынып, жібермеді.

«Бауырың, безбейсің» дейді. Былтыр осы «Жигулиді»
алғанда бала-шағасы ер жеткен осы үйдің үлкен қызы
қомақты ғып қол созуға жарамай, Қатипашқа шүбе-
рек-пүберек беріп алдай салыпты: «мәшинені неге

әпересің, енді байың бұзыладыны» сонда сол баста-
ған. Үйіне әдейілеп барып, айқайды бұл да салып
кеткен: «Үйіме аттап баспа, әйелімді бұзасың!» деген.
Содан, ол әпкесі келмейді. Жақсы болды. Сылпылдап

өзімен-өзі жүрген аңқау әйеліне оқыған әпкелері әр-
нәрсені үйретіп, жолдан шығаратын болды, шынын-
да! Енді жақсы дейтін Алтынай мен Ұлбалаш шықты!
Ұлбалашты тәуір ме дейтін еді, сөйтсе ол да өзгерген

екен, байқамапты-ау бұл. Енді оны көргісі келмей,
өзін-өзі құлыптатып, жатысы мынау.
Дәукең қызы, келіні үшеуі қаймақталған қызыл
шәйда бас қосты.

-Ол жұмысына кеткен.
-Е е, пішен шабуға дайындық қой қазір.Техника
мен жем-шөп цехының шаруасы оңай емес. Біз ғой,
енді Қрыловтың мысалындағы жер жыртқан өгіздің

мүйізіне қонған шыбындай, жерді санамызбен
жыртып, шаршайтын шаққа жеттік. Қыстың қамын
қазірден ойлап, қолдағы бір-екі қараға жем-шөп бізге
де керек-ақ...

-Көке оған бас-көз болуыңызға әлі уақыт бар
емес пе? Сәуір де ойланар. Сіз қалаға жүріп, біраз...
үйде болмайсыз ба?
-Онда барғанда не бітіремін?!

«Мұнда не бітіресіз?» деген қарсы сұрақ келіп-ақ
қалса да, қызы үндемеді. Қызыл-сары келіні қызарып
салды. Қуанғаны шығар.
-Моншаға түсесіз. Қаладағы ағайындар мен жол-

дас-жораларыңызға қонаққа барасыз,-деді келін. Шәй
соңында Дәукең келісім білдірді.
Бір оңашада күйеуінің басқаға көңілі ауып жүр-
геніне шағынған келіні, оның күні түсетін бастықтар

мен байларға мәймөңкелеп кететініне күйінді. Қызы
бастыққа тиді деп Қаппарқұлдың сөзін екі етпейті-
ніне, Жаппарқұлға пұштиятынына күйінді.
-Есіңізде ме, әпке, сіз үністітке кірместен бұрын

обкомда жүргеніңізде-ші, сізге қалай жалпылдап, өліп
кете жаздайтыны Сәуірбектің?! Онда бұл сізден соп-
қозға парторг қоя ма деп дәмеленетін. Енді пұштиып
қалмады ма сізге де? Байқаңыз! Ісім түспейді дейді-

-Қойшы?! Мен не болсам да бауыры емеспін бе?
Кім болып істесе де әркім нанын өзі табады, шүкір.
Олай демеші.
-Ой, әпке, сіз елдің бәрін өзіңіздей көресіз. Елдің

бәрі қу түлкі ғой, керек болсаңыз басқаша лыпыл-
дайды. Сіз оны айтасыз, Сәуірбекке әкесі өскенше
керек болды, оқытты-шоқытты, қызметке қойды, үй-
лендірді. Атамның арқасында бастықтары бір ауыз

бетіне келмей, керек болса, мәшинемен іздеп кеп
үйден әкетеді. Жалқау ғой шөп басын сындырмайды.
Баласы өзіндей болғанша әкесі нанын тауып, пенсия-
сымен асырап отыр. Сөйткен әкесін «Ұйықтатанып

дәріні ауқатына көбірек салып жіберіп, өлтіре сала-
йық» дейді.
-Қ-қойшы!!
-Өлейін әгәрдайым, әпке! Апамның әруағы ұрсын

әгәр... Бір күні сөйтіп өлтіре сала ма деп қорқамын. Ә,
мұның несі кетті, а?! Қарап жатқан - мен, кірін жуа-
тын-мен. Бұтына жіберіп жатады атам, жуатын мен.
Ауырса уқалаймын ғой. Сонда «уқалама! Ол қақпас о

жер, бұ жерін ұстатып, өтірік ауырады. Ауруы жоқ,
кемпір алғысы кеп жүр» деп ұрсады. «Қара» деудің
орнына «Өлтір» дейді жауыз Сәуірбегіңіз. Өзі бұзыл-
ған...

-Тоқташы, кім... атың кім еді? Тоқташы сен! Ол
дәл осылай дейді ме?
-Иә!! Бір емес, ылғи айтады! Көргісі келмейді.
Қандай адам екенін... түк түсіне алмаймын! Таң қа-

лам! Мың жақсылық істеген сізді ше... Айтуға аузым
бармайды,әпке...

-Сізді «байы жоқ болғасын қарап жүре ме, ол
бұзылған» дейді. Сізді «жақсы болса күйеуінен айы-
рылмас еді» дейді ұялмай. Ол құдайдың ісі ғой, әпке.
Біреуге тисеңізші, ініңіздің көзін шұқып тұрып! Ал!

«Қатынаспа, келтірме үйге» дейді, ал! Қазір де түк-
пірдегі үйде сізді көргісі келмей, тығылып жатыр.
Сенбесеңіз көріңіз. Тексеріңіз! Айта берсем...
Иә-ә келін айта берді. К-өп айтты. Ұлбаланың

миы лоқылдап, жүрегі айныды. Әрі қарайғы сөздің
парқына бара алмады, тек көк шыбындай гүжілдеген,
зың-зың дыбыс құлағының түбінде ұза-а-қ тұнып
тұрды.

Әлден уақытта бұл өзіне-өзі келіп:
-Қой, біз қайтайық,-деді.
Көпжасар мен Жансаяны алып, әкесі төртеуі
жолға шықты.

Есінен інісінің балалары карта ойнағанда қолын-
да қалмауын тілеп, зәредей қашатын қарғаның дама-
сы кетпей-ақ қойды. Өмір де ойын сияқты көрінді
Ұлбалашқа.Қолына сүңгі ұстап,қара жүрегін басына

көтере сызданып қараған картадағы кап-кара «қарға-
ның мәткесі» қыр соңынан қуып келе жатқандай. Жо-
лап кетсең, жылан тілді айыр сүңгісімен жүрегіңді те-
сіп, қаныңды ағызатындай, туған үйінен жылан шық-

құйған қыз кірген беттегідей есіктен арқасымен шы-
ғып кететін. Осымен Ұлбалаштың бүгінгі міндеті
аяқталып, жұмсауға іздемейтін. Қонақтар көрпешеде
көсіліп отырса- кереметтің болғаны! Бұл ақырын ке-

ліп,иығына сары тонын желбегей жамылған әкесінің
беліне белбеуше созыла жатып, әңгіме тыңдайтын.
Не-не-не шежірелер, айтыстар, әзілдер айтылып жата-
тын. Бәріне түсіну қайда, бірақ, көбіне жырлары жат-

талып қалатын.
Жайшылықта әкесінің балаларға қарай қалатын
уақыты бола ма? Бола қалса да ол ұлы Абай мен
Гетенің уақыт-ағымын қалайша ағып жатқан сумен

теңестіргенін, оны өзінің қашан, қалай түсінгендігін
айта ма? Әрине жоқ. Ұлбалаш қонақ келген күндері
сары тонның ішіне бұғып жатып, әңгімеге шөл қан-
дырар еді. Үлкейе келе ол сыбаға өзінен-өзі азая бер-

ген.
Осы жолы көкесі үйіне келгелі бері бұл айтушы-
сын, ол тыңдаушысын тауып, екеуі де мәмірежай бір
күйге ауысты. Жансая да «ата, ол не деген?» деп, әке-

сіне серік болды. Ата мен немере жақсы әңгімелеседі,
бірі ертегі-аңыз, жыр-толғауды жақсы айтса, екіншісі
де мұғалімдері жаттатқанын айтып, тай жарысқа түсе
шоқырақтайды. Екеуі де мәз.

-Бір жылы көктемде жауын көп жауып, Бадам
өзені тасып жатса керек. Оны кешіп өтпекші болған
Майлықожа ақынға өзен өткел бермей, атымен қоса
ағызапты. Сондағы ақынның айтқаны екен:

Майлыны ағызасың адам демей.
Зауза мен саратанның күндерінде,
Жатушы ең ауыз суға шамаң келмей.-Биыл да
жаңбыр мол. Өзендер көтеріліп, жер семіретін шығар,

Түске дейін Дәукең бір өзі қалады. Сонысына ың-
ғайсызданған қызы ас-суын кереует қасындағы үстел-
ге дайындап кетеді.
-Әуре болма, балам. Өзің келген соң –ақ бірге

шәй ішеміз. Мен оянсам теледидар не кітап қарап жа-
та тұрмаймын ба?-деді әкесі, -осында келгелі ұйқым
тыныш, бойым жылынып, берекем кіріп қалды ғой,
балам. Үйде де шәйді сәскеде ішеміз.

Осыдан арғысын қарт ішінде бүгетін... «Осы
күнім-пейіш, жұмақ қой, қызым» дегісі келеді. Де-
меді.
Келіні айтқан: «тамаққа тоймайды, қазір тамақ-

танса да «ашпын» дейді атамыз дегенін шын қабыл-
даған Ұлбалаш. Осы күндері әкесіне не жағдай жасау-
дың ретін білмейтін. «Сүйегі таза бұрынғының кісіле-
рінің тәбеті дұрыс екені рас қой» деп сенген де. Бірақ,

әкесі қолында жүрген екі жұмада оның келіні айтқан-
дай садыралататынын, табағына зәр төгетінін, алжы-
ғандығын көрмек түгіл, артық жарты сөзін естімеді.
Қайта, жардан құлаған жаралы жолбарыстай жүні

жығылып, жотасы түскен, қажыған, қараусыз қартты
көрді. Қыздың қолына қарағанды намыс санаған ата
салтқа Ұлбалаштың қаны қызды. Қыз боп жаратыл-

ғандығынан әкесіне қорған бола алмайтын өзіне ыза-
сы келді. Тілмәш келініне жетектелген інісіне, абы-
ройы үшін-ақ үндемей өлуге дайын әке әлсіздігіне
қорланды. Қазақи қағидада шыңарақтың туын ұл-

қызың емес,сол қазақ босағадан орын берген келін
ұстайтынын ұқты.Ұлбалаш арба сынбайтын,өгіз де
өлмейтін жол іздеп, таба алмай қиналды.
Шынында, көкесі күннен күнге өңденіп, әлденіп

келе жатты. Ауылында қомыт көрпенің ішінде жатса
да жылымайтын аяқтаря жұқа шұлықпен-ақ жаура-
майтын болды.
Бір демалыста өзімен бірге институтта әдебиет-

тен сабақ беретін келіні Жарқынай мен Арманды,
Мамыр мен Үрләнді қосып, қаладағы туыстарды;
екінші демалыста көкесінің ескі таныс- жолдастарын
дастарханға шақырды. Көкесі өзінің бала күніндегі-

дей, марқұм анасы-Хадишаның бар күніндегідей,
қызу әңгімеге араласып, санын соғып-соғып рахат-
тана күлді. Жасап отырған, жасай алатын әкесін кө-
ріп, Ұлбалаштың көзіне жас үйірілді. «Дүние неткен

қым-қиғаш,қарама-қайшылыққа толы еді! О,опасыз
тіршілік! Опасыз отбасы! Адалдығы ада боп жаралған
ит келін, ұғымсыз ұрпақ! О, сиымсыз, қисық салты-
мыз! Қайтейін-ай!» Ұлбалаш аласапыран күйге түсті.

Жаттап алған өлең жолдары тіліне еріксіз орала
берді:

О, менің әкем –асқарым,
Төбемде биік аспаным,

Өзінен бұрын ойлаған,
Береке, бағын басқаның.

Кім едің, әке, сен деген?
Дәл сендей адам кем де кем,
Жүрегін жұлып берсе де,
Жаралы жанды емдеген.

Мақтаныш етем мен сені –
Шындықтың алмас семсері!
Сұмдық пен шындық айқасса,
Жалғанның шыққан сең-сеңі!

үйіне әуелі жылы жүзді жас әйел жымиып кіріп, келіп
қолын алғанда, танымай да қалды.
-Қалайсыз, папа, денсаулығыңыз жақсы ма?-де-
генде, Дәукең «танымадым» деп шынын айтты.

-Көке, Жарқынайыңыз емес пе, мынау жігіт-
Арман Қабылұлы,-деді Мамыр,-Арманжан, атаңа
сәлем бер.
-А? А?- деп ұялған Дәукең өз кенжесі Қабылдың

балаң шағымен қауышқандай, Арманға құшақ ашты.
Діні қатты Дәукеңнің көзінен бір тамшы жас ыршып
кетті. –Бармысың, балам, аманбысың?!-дей берді.
Дәулетбақ қартты Мамыры, сосын Арманы жеңіл

мәшинемен үйлеріне алып барды. Алтынай мен Ұлба-
лашы, Үрләні мен Жарқынайы бас қосқан сәулелі ке-
ңістікте Дәукең пейіштің төрінде отырғандай тасыды.
Пейіш деген-жылы жүзді жанұя екен деп түсінді. Қа-

типаштың ұғындыруымен «бөжек» көрінген екі ке-
лінінің, Ұлбалаштың жастанса –жастық, ұшса- қанат
болған пейілдерінен Дәукең өз қателігін ұқты.
Қабылының шаңырағында немерелерінің кезек-

тесіп салған әндерін, тақпақтарын, билерін тамаша-
лап, Арманның өз шығармасынан туған жер, ата-ана,
достық тақырыптарындағы өлеңдерін тыңдады. Кон-
церттің жүргізушісі Арман:

-Арман Қабылұлы Құдретуллин! «Әкеме», -деді
салтанатты түрде, - қарсы алыңыздар!
Басқалар дуылдата қол соғып, тына қалысты.

Өзіңнің тұлғаң биік тым.
Өмірім сенен басталған,
Сондықтан сенсің сүйіктім.

Желбіреген тұлымым,
Мен –атамның ұлымын!
Сен бәйтерек болғанда,
Мен –көктеген шыбығың!! –қол соғыңыздар!-деп

жүгіре басып Дәукең нің мойнына асылды. –Ата, мен
сізді бүкіл достарыма айтып қойғам.Олар дың бәрі-
бәрі сізді біліп алған!

өлең айтайын ба?
Арман сахнада тұрғандай, салтанатты әуенмен
қолын сермей жымиып, өлеңін жалғады. Үлкендердің
қолы жанарларына жанаса берді.

Ит үрсе - сәні көшіңнің,
Иттігін иттің кешіргін.
Жүргісі келмес ешкімнің,
Өгіз не қой боп!

«Жақсылық атаулының тіреуші табаны, негізі-
түсінісуде сияқты. Онсыз қошемет пен бағамың да,
достық пен махаббатың да, ізгілік пен ізетің де уақыт-
ша көзбояушылық, сағымдай жалған. Ондай сезімнің

әр жағында бақай есеп, өзімшіл өркөкіректіктің сұм-
дық –айлалары жасырын өніп-өсуі мүмкін» деп түйін-
деді Ұлбалаш. Ол әкесі мен бауыры Сәуірбектің ара-
лары неге суынып бара жатқанын түсінуге тырысты.

Өзін әрқайсысының орнына қойып, әрқайсысының
жан сезімдерін өз бойынан өткізіп бақты. Қатипаш
айтқан Сәуірдің өкпе-араздығын талдады. «Атам соп-
қозға бәлінсе ашқанда, оған екі ыскори әпергенде ап-

комға бара алады. Жерден су шығарғанда, сопқоздың
малы шашылды дегенде, айдаладағы біреулердің
мектеп бітірген бала-шағасын оқуға сүйрегенде қалай
жүгіре алады, ә! Өкіметке сөзін өткізе алатын болса,

кәні, қайсы қыз, қайсы баласының оқуына, не жұмыс-
қа орналасуына араласты, а?! Өкіметке түк еңбегі
жоқ, тек Ұлы Отан соғысына қатысқандарын міндет

қып, бір емес, бірнеше үйді бала-шағасына сұрап әпе-
ріп, мәшине мінгізіп жүр ғой есі бар шалдар. Біздің
шал бір ауыз сөз айтуға намыстанып, өзіне келгенде
қырсығып қалады. Сәуір де соған бола тырысады

оған. «Халық, халық!» деп шапқылайды. Сол халық
атама не бөліп беріп отыр, а? Сол халқы емес пе мұ-
ны «жау» деп қаматқан, басқа не берді халқы?!»
Келіннің осы сөзінде біршама жан бар. Бірақ,

Ұлбалаш әкесін бұл жерде қырсық деп емес, текті деп
түсінеді. «Мен еліме еткен қызметімді міндетсініп,
мәшине, үй сұрамаймын. Ол қызмет-менің парызым»
дейтін әкесінің рух тазалығына тәнті қалып, өзі соған

бой түзегісі келетін.Дегенмен, мына қоршаған орта-
ның қағазда жазылған заңы мен тіршілігінің жазыл-
маған заңы арасында кереғар айырма, кейде қайшы-
лық бары да рас-ты. Ал, әр пенденің ішкі өз заңы, өз

құпиясы бар екенін айтсақ, әкесі топ қарғаның ішін-
дегі ақ қарғасы екені анық-ты.Әрине,өзгеге ұғынуы
қиын ақтығы үшін ақ қарға басқаны қойғанда бауыр
еті баласына да тосын,ұнамсыз болатыны Ұлбалашқа

психологиялық жантаным маманы ретінде ұғымды.
Ал, Сәуірбектің өлшемімен қараса, оны да түсінуге
болады. «Материалдық база керек-ақ». Әкелі-бала-
ның ортасында үйлесімділік жасау жолын іздестірді.

Ұлбалаш былтыр елінен баспаналық жер мен
егіндік мұра жерін алған. Егіндікті інісінің иеленуіне
ұсынғанда, Қатипаш жүрек қабы жарылардай қуан-
ған.

-Әпке, сіздей бауырмалдық бәрімізде болса-шы.
Сіз болмасаңыз, Сәуірде дым ой жоқ, жүз жерден
жүгірсе де оған жер қайда-а! Енді ол жерге бидай егіп
тастаймыз. Оны орып алғасын тары мен қияр егеміз

де, одан былай пайда көреміз,-деп кеңірдегінен жұт-
қыншаққа таман сызып-сызып көрсетуі көп болған-
ды. Амал не, сол жер биыл да игерусіз жатыр. «Трәк-
тіршіге пәлен ақы ақша, пәлен шөлмек арақ, түген

литр сәләркі керек» дегесін әпкесі айтқанын беріп,
«еңбек етіп, пайдасын көріңдер» деген.
«Сұрағанымды тауып беріп тұрса,інісімен бірге
жүрсе, жүре берсін. Нем бар! Мәшинем тозып қал-

мас!» деп кеңшілік еткен Қатипаш сыған апасы Кла-
ваның көріпкелдігінен ішіне қатқан кекті бірсәт
ұмытыңқырап. Ауызбен орақ орылғанмен, егіндік
жердің шаңы бұрқырап, шошқатікенге шырмалып

жатысына Ұлбалаштың іші қызады. Үйіргелік ала-
қандай жерде тырмалана тырбаңдаған дарға Қатипаш
қыр көрсете, керги басып, көлеңкеде көлденеңдей
ұйықтайтын-ды.

-Қараңқалсын, жалғыз жанымды қайда жұмсай
берейін. Шалдың малы мен пенсиясы өлтірмейді
мені, -деп шірене сөйлей тін,-осы үйдің малайлығы-
ақ жетеді маған! Оның үстіне мына қырылғырлардың

балдары безеріп, тіл алар деймісің! Нан соғарлар! Ме-
німен ұрысып, өзара төбелескеннен бөтен дым біл-
мейді, тұқымынан оңбағандар!-деп өз балаларын
шұқып көрсетер еді.

Туылғалы естіп келе жатқан кеміту, кекесін, боқ-
тық сөздерге еті үйреніп, намысы өлген балалары ше-
ше сөзіне ыржаң-ыржаң күле салатын. Тұқымның
шын шіруі намыстың өлуінен басталаты нын, оған ті-

келей өзінің себепшілігін Қатипаш өңі түгіл түсінде
де көрмейтін.
Бүгіндікке енді салынбақшы үйдің құрылыс мате-
риалдарын іздеп, Ұлбалаш пен Сәуір біраз тірліктің

басын қайырды.Мұндай оңаша басқосудың сәті түс-
пегелі қаш-шан! Біраз сыр да шертісті.
-«Аталардың атынан сөз; маталардың атынан бөз
өтеді» деген рас-ау, Сәуір, қалай қарайсың? Кімсің,

Жанай бидің әулеті деп; кімсің, Дәулетбақтың ұрпағы
деп жүрген ортамыз жарыла жол береді емес пе?

бола алмаймын. Біздер жұмыс істеп, тамақ асырай-
тын робот сияқты бәлелерміз ғой.Ал, көкем... көкеме
ақы, пайда табу, мансап, мінбе дегендердің еш мәні
жоқ қой. Оған аурухананың жабдығы,жолдың түзеті-

луі, ауызсу мен егіншіліктің, мал жайылымының,
қорымның жағдайы;жаңадан типовой мектептің са-
лынуы, жаңа жеделжәрдем мәшинесін ауруханаға
әперу; мүсәпірлерге көмек, олардың балаларын же-

тектеп апарып, білім ордаларына орналастыру... өң-
кей осындай өзіне пайдасыз істер ғой қарап тұрсам.
Біз... мен мұның біреуін де жасай алмаймын.Не деген
кеңдік!

-Ә-ә!Баласы болсам да түк ауыспапты ғой маған,-
деп күлді ұл.
-Орта, мезгіл қалыптастырады нені болса
да.Күнде өскен шөп қандай,көлеңкедегі шөп қандай.

Біз...
-Біз үйде өскен үлпілдек шөппіз-ау? А-ха-ха!
-Қой, күнге күйіп, желге қақталайық деп үй
салғалы жүрміз ғой міне,біз де.

Жоғалтып, қайта тапқан қымбатындай, Ұлбалаш
бауырының әңгімесін тыңдай отырып, оған жәудіреп
қарағыштай берді. Ең бастысы –оның әкесі туралы
пайымдауы келінінің түсіндірмесіне мүлде ұқсамай-

тындығына қуанды. Демек, «у бере салайықтың» бір
тұтам құйрығы шолтаң етіп шыға келгені –басты ба-
қыт! Ол Сәуірді қатты сағынғанын осы қазір білді.
Қаншама жылдар бойы оңаша сөйлесетіндей уақыт

таба алмаған өзіне өкпелеп,өкініп отыр. «Бәсе, мен
танитын Сәуір осындай мейірімді, осындай бауырмал
болса керек қой. «Әкемді өлтір деді» деген әйел сөзі –
зымияндық. Бәсе!»

Ұлбалаштың ойына келінінің осындай сұмдық-
тары мен сұрқиялық тарының тізбесі келе қалды.
Осыны інісіне айтуды бір ойлап, оның соңы әйелімен
ажырасуға соғар деп қорықты. «Келінді енді қайта

тәрбиелеуден еменді ию оңай шығар». Ол үндемей,
көзі жасаурай берді.
-Мен мына үйден қайда көшуді білмей жүрмін, -
деді Сәуір. – Ағайынның алыс тұрғаны сыйласқанға

ыршып түрегелгенде, өз ұлы – Жолбарыстың әбір-
жіген кейпін көріп:
-Бері кел! Неғып жүрсің?-деді.
-Ә-әншейін...