Бұл кітап Қазақстан Республикасы Мəдениет
жəне Ақпарат министрлігінің əлеуметтік
маңызды əдебиет тізіміне енгізілген
Жанболат Əлиханұлы (АУПБАЕВ).

(Алғысөз орнына)
Басқа біреу емес, талай жылдан бері əйгілі “Комсо-
мольская правданың” құтына айналған табиғат тамыршысы
Василий Песковтің өзі бірде оған былай депті:

секілдісің. Өмірің жаңа ғана басталды. Көп бол са,
журналистік өмірбаяныңа бір-екі-ақ сөйлем ғана жазыл ған
шығар. Қалғанының бəрі аппақ. Сондықтан сен өзің белгілі
бір тақырып тауып ал. Əйтпесе, бəрі бекер...

* * *
Бұл Мəскеудің төріндегі жастар журналистикасының
шынайы шеберханасы “Комсомольская правданың” шаңы-
рағында, жазу өнерінің майталманы Песковтің бөлме-

сінде болған əңгіме. Сол кездегі Одақ астанасына тəжірибе
жинақтауға барған жас журналист табиғаттың тілін білетін,
төрткүл дүниеге танымал аға буын əріптесін іздеп күнде
келеді. Ол кісі редакцияда көп отырмайтын көрінеді.

Жолқапшығын арқалап, фотоаппаратын мойнына іліп,
дүниенің қойны-қонышын шарлайды да жүреді екен. Қос
ат мініп қусаң да ұстай алмайсың. Бір күні ол кезекті са-
пардан келеді. Атағы жер жарғанымен қарапайым адам

екені байқалады. Шынында да журналис тиканың жампозы
ешқашан мақаласының соңына Лениндік сыйлықтың лау-
реаты екенін көрсетпейтін. Тіпті аты-жөнін де толық жаз-
бай, “В.Песков” деп қана қысқа қайырып, қол қоятын. Ва-

силий Михайлович өзін іздеп, сонау қазақ жұртынан келіп
отырған қағілез қара жігітке ризашылық білдіреді. Сөйтеді
де əңгімеге тартады.

тем. Шапқылап шаруашылыққа аттанам. Барып келемін де
бұрқыратып жазам, – дейді бұл.

журналистке. – Ондай науқандық тапсырмаларды сол
қолыңмен сүйкей сал. Ал өзіңнің рухани діңгегіңе айна-
латын дүниелеріңді оң қолыңмен жаз. Сонда үш-төрт жыл
өткен соң артыңда із қалады. Жазғаның ертең кітап болып

шығады. Ал қар тоқтату, мал төлдету, қора-қопсыны жөндеу
туралы жаздың делік. Мұның бəрінен ешқандай белгі
қалмайды. Оны ертең парақтайсың да терең бір күрсінесің.
Сондықтан тосын тақырыптың соңына түс. Нəтижесі жаман

болмайды. Сөйт, көгершінім!
Талайға арман болған “Комсомольская правданың”
шаңырағында отырып, Песковпен пікірлесіп қайтқан жи-
ырма алты жастағы Жанболат Аупбаев келген соң та-

лап тұлпарына қамшыны басты дейсің. Бұл кезде оның
“Лениншіл жастың” қабырғасында жүргеніне үш жыл бо-
лып еді. Бір тақырыпқа бейімделу орыс журналистерінің
дəстүрінде қашаннан бар үрдіс. Ылғи науқандық шару-

алардан көз ашпайтын жастар газетінің қызметкерлері
соларға қатты қызығатын. “Шіркін-ай, біз де осылай жазсақ
қой”,– деп армандайтын. Ол тұста қазақ баспасөзіндегі-
лердің ішінде бір тақырыпты қаузағаны некен-саяқ. Сей-

дахмет Бердіқұлов жас күнінен спорт тақырыбын серік етті.
Ақселеу Сейдімбек этнографиялық тақырыпқа бойлады.
Олардың соңын ала журналистикаға ат қосқан Жарылқап
Бейсенбайұлы сурет өнері туралы қалам тербеп, газеттің

“Аққу” эстетикалық клубын жүргізді. Кейін жолқапшығын
арқалап, Шоқан ғұмыр кешкен, ұлы ғалымның ізі қалған
мекендерді бетке алып, саяхатқа шықты. Аға буынның
ішінен белгілі бір тақырыпқа маманданған осы үшеуінің

ғана аты ауызға ілінетін еді.
Содан кейіпкеріміз Песковтың “Таңғы шық” деп аталатын
кітабына жазып берген қолтаңбасына қарап отырып, ойға

берілді. Тыңнан жол іздеді. Ақыры, жеке творчествосының
кілтін тапты. Тағдыры ерек, мінез-құлқы бөлек, айрықша
адамдар Аупбаев шығармашылығының алтын арқауына ай-
налды. Елді елең еткізген, талайды таңғалдырған, бұрын

беймəлім болып келген қазақтар жайында құлшына қалам
сілтеді. Əлем құлақ түрген оқиғалардың өз жұртына қатысты
қалтарыс тұстарын қазбалады, тосын құбылыстардың қыр-
сырын ашуға ұмтылды. Жер жаһанды қанға бөктірген

сұрапыл соғыс тарихындағы ақтаңдақтарды іздеп тапты.
Бұл жағынан ол қазақ журналистикасына “Комсомольская
правданың” үлгісін əкелді. Бірақ жазған дүниесінің бəрінің
өн бойында ұлттық ұстын айқын аңғарылып тұрды. Журна-

листикада жаңа жол тапқан Жанболат Аупбаев əр мақаласы
арқылы елді селт еткізетін жаңалық ұсынып, қалың Қазақ
елінен сүйінші сұрап отырды. Оның əрбір жарияланымы
келесі мақаласына жарнама болды. Сол кездің жастары

Жанболаттың жазғандарын жата-жастанып оқыды. Сөйтіп,
ол журналистік өмірінің ақ парағын өзгеше өрнектеп толты-
ра бастады.
Ақ парақ демекші...

Жанболат жалпы ақ параққа ерте қол созды. Ол алдымен
ақ параққа сурет салды. Зерделі бала өмірден ойға түйгенін
қағаз бетіне түрлі-түсті қарындашпен өрнектеді. Бір суретін
əлі күнге дейін қастерлеп сақтап қойыпты. Оны 1965 жылы

28 сəуір күні салыпты. Көктем келген мезгіл. Сөлімен
сеңнен деңгейі көтеріліп, төңіректі су алған өзен жағасы.
Жарқабақта жұмыр қарағайдан қиып салған үй сұлбасы
көрінеді. Одан беріректегі ағаш басында қараторғай ұясы

тұр. Арбиған бұтақтар мен күшіктей бастаған шыбықтар...
Былай қарасаң, сол жылдарда қазақтың бар баласы жаппай
салатын дəстүрлі сурет. Бірақ Жақаңның теректе отырған
торғайларының тұрқы бөлек. Тіпті торғайдан гөрі топшысы

қаттырақ басқа бір мақұлыққа көбірек келе ме, қалай? Алай-
да суреттің көркемдік шешімінде жай баланың өрнегіне
ұқсаңқырамайтын өзгеше бір үрдіс бар. Аупбаевтың құстары
өршеленіп, алға ұмсынып тұр. Яғни, өміршеңдіктің, өрлеу

мен өрмелеудің нышаны бар. Балаң туындыға психологтың
көзқарасымен үңілсек, автордың ұстанымы оптимизммен
орайлас екенін анық аңғарасың. Соны сезсе керек, сурет
пəнінің мұғалімі бұл “туындыға” “бес” қойыпты. Суретшіде

алдымен бояу, сосын көңілі ояу болуы керек деген қағидаға
жүгінсек, бала Жанболат тап осы өнерді шындап қуса,
ойлы тұжырым жасайтын қарымды қылқалам иесі болып
қалыптасқандай екен.

Содан кейін ол ақ параққа өлең жазды. Алғашқы өлеңі
1967 жылы аудандық газетке шықты. Бірақ ақындық
өнерді өзіне серік ете қойған жоқ. Себебі, адам ақын болып
қалыптаспайтын, керісінше ақын болып туатын көрінеді.

Табиғи таланттың тіпті өлеңді жазып əуре болмайтынын,
оның кеудесінен жыр дегенің өзінен-өзі ағыл-тегіл төгіліп
жататынын ерте ұқты. Мысал керек пе? Мінекей. Алыстан
іздеудің де қажеті жоқ. Тап осы Нарынқолдан шыққан екі

бірдей сұрапыл ақын ағасы Мұқағали мен Еркін дүниені
дүрілдетіп тұр. Жаза алсаң, соларша жаз! Ал олай болмайды
екен, онда... Сосын қойды өлеңді. Ортақол ақын болғанды
қаламады.

Бірақ ақ парақты қолынан тастамады. Енді оған
мақалаларын жазды. “Жақсы журналист болып та елге
қызмет етуге болады ғой”, – деген ойды ерте ұқты. Соған
мықтап бекінді. Үш-төрт-ақ орысы бар Нарынқол сияқты

алыстағы ауылдан қазақ мектебін бітіріп-ақ Кеңес Одағының
“Правда” секілді бас басылымының Қазақстан дағы тілшісі
болған Тельман Жанұзақов ағасы журналистикадағы
жампоздықтың үлгісін көрсеткен жоқ па?! Осы тұжырымға

тоқтаған жас өрен ақ армандарын тоғытқан ақ парақтың жа-
лына мықтап жармасты. Сөйтіп ақ ниетпен болашаққа жол
тартты.
* * *

Сексенінші жылдардың басында журналистика факуль-
те тіне оқуға түскен біздердің кумиріміз Жанболат Аупба-
ев болды. “Осы күнгі ең мықты журналист кім?”, – десең,
жастар бірауыздан Жанболат Аупбаевты атайтын. Таңертең

пошташы жатақхананың кіре берісіндегі үстел үстінде
“Комсомольская правданы” үйіп əкеп тастайды. Сол-ақ
екен, студенттер оны пышақ үстінен бөліп əкетеді. Бұл
басылымға сол тұста жатақханадағылардың бірі қалмай

жазылады. Өзі де газет біткеннің төресі. Үйренетін нəрсе
жеткілікті. Бұрынғы Одақтың қаламы қарымды журналис-
те рінің бəрі сонда шоғырланған. Фотоаппаратын өңгеріп,
адам аяғы баспаған қиырларды шарлауға құмар Василий

Песков, қоғам һəм мораль тақырыбының иін қандырып
илейтін Инна Руденко, ғарыш мəселелерін жілікше шағатын
Ярослав Головановтың мақалалары шыққан газет қолдан
қолға көшіп жүреді. Күніне елді елең еткізетін кемінде бір

танымдық дүние жарық көреді. Жапатармағай таласып-тар-
масып оқимыз.
Бұл тұстағы “Лениншіл жастың” да оқырмандар
арасындағы беделі “Комсомольская правдадан” бір кем емес.

Пошташы оны да қаптатып əкеледі. Сейдахмет Бердіқұлов
басқаратын басылым журналистерінің айдарынан жел есіп
тұр. Есімдері жалпақ жұртқа кең танымал. Ел ішіне сапарға
шыға қалса, халық оларды ғарышкерді күткендей əлпештеп

қарсы алады. Солардың ішінде əсіресе жұртшылықтың Жан-
болат Аупбаевқа деген ықыласы алабөтен еді. Ол “Лениншіл
жастағы” бұрыннан бар лиризмді берік ұстанумен бірге
“Комсомольская правда” мен “Литературная газетадағы”

драматизм мен психологизм үрдістерін жастар басылымы-
на батыл орнықтыра бастады. Сөйтіп оның мақалалары мен
очерктері осы ерекшеліктері арқылы елді ауық-ауық дүр
еткізумен болды. Жұрттың аузында тек соның аты жүреді.

Оқимыз. Қызығамыз. Таңғаламыз.
Қалай таңғалмайсың? Атақты қолбасшы Георгий Жуков
1945 жылы Жеңіс парадына мініп шыққан Араб атты сəйгүлік
біздің Луговойда өмірге келген Абсенттің “əкесі” көрінеді.

Осыны жылқы зауытына барып, жылнамаларды ақтарып
отырып, Аупбаев анықтады. Александр Матросовтың
ерлігін қайталағандардың бəрі шейіт болғаны белгілі. “Ма-
тросов ерлігі” деген ұғым – өлім себелеп тұрған пулеметтің

ұясын кеудеңмен жауып, өз еркіңмен жан тапсыру деген сөз.
Демек, тірі қалу мүмкін емес. Бірақ соған қарамастан одан да
аман қалған кісі бар екен! Оны айтасың, ол адам басқа емес,
өзіміздің қазақ болып шықты. Аты-жөні – Сабалақ Ораза-

линов. Əлі күнге дейін арамызда көптің бірі болып елеусіз
жүрген оны Аупбаев іздеп тауып, темір жол бойындағы
шағын күркенің ішінде отырып сағаттап əңгімелесіпті. Сол
Сабалақтың ғайыптан тайып, аман қалғанының арқасында

дүниеге келген ұлы Асқар Оразалинов кейін су добынан
еліміз құрамасының капитаны болып, аламан бəйгелерде
талай рет топ жарды. Ғарышқа алғаш рет самғаған Юрий
Гагариннің ұстазы қазақ екен. Оны да жалпақ жұртқа Жан-

болат аға таныстырды. Соғыс кезінде Батыс Қазақстан
аспанында жау ұшағы ойқастай бой көрсетіпті. Бірақ сол
неміс ұшағын көп еркінсітпей біздің ұшқыш таран жасап
соғып, Орда ауданының құмына құлатыпты. Мұның да жай-

жапсарын басқа емес Жанболат Аупбаев баяндайды. Əлемді
шарлаған əйгілі суреттің жайын айтсаңшы... Бір аяғы жоқ
майдангер Брест қамалындағы 1941 жылғы шайқасқан
жеріне жиырма жылдан кейін келіп, окоптың жақтауына

маңдайын сүйеп, жылап тұр. Бұл суретті Беларусь теле-
граф агенттігінің фототілшісі Михаил Ананьин түсірген. Ол
атақты публицист, Лениндік сыйлықтың лауреаты Сергей
Смирновтың “Брест қамалы” атты кітабында жарияланған.

Ал талай халықаралық көрмелерге қойылып, бүкіл дүние
жүзін шарлап шыққан “Соғысқа лағынет!” деп аталатын
осы суреттегі кісінің кім екенін білесіз бе? Сөйтсек, өзіміз
ҚазГу-дің коридорында күнде көріп, жанынан ойқастап өтіп

жүрген биофактың профессоры Владимир Фурсов екен.
Белгілі ғалым. Ғылым докторы. Тағдыры тым аянышты
көрінеді. Аяғынан жараланып, тұтқынға түскен. Жіліншігін
сондағы лагерьде кескізіп, өлім аузынан қалған. Көрмеген

қорлығы жоқ. Соның бəрінен аман-есен өткен. Көйлегін
құшақтап туған ба дерсің. Демек, жұртты естен тандыратын
жаңалық алыста ғана емес, іргеңде, тіпті иегіңнің астында да
тұратын көрінеді. Тек оны іздеп табу керек. Жанболат Ауп-

баев осы қағиданы қазақ баспасөзіне мықтап орнықтырды.
Міне, оның тағы бір тамаша дүниесін оқып отырмыз.
Құпиясы көп Көккөлдің жағасында күнұзаққа сарылып,
алып құбыжықты аңдыпты. Осы көлді мекен еткен аждаһа

ара-тұра басын көтеріп, төңірекке көз салады екен деген
қауесет тарап кеткен. Осыған орай арнайы келген беті. Сол
еңбегіне қарай əлгі елді дүрліктірген құбыжығы құрғыр
көл бетіне шыға қоймайды. Автормен бірге сол жексұрын

пəленің тезірек көрінуін сен де тағатсыздана күтесің. Бірақ
күткен ғұрлы берекетің кетеді. Көккөл құбыжығы əне-

міне дегенше аяқ астынан сопаң етіп, су бетінде пайда бо-
лып, журналист ағамызды асай-мүсейімен қосып жұтып
жіберетіндей көрінеді. Сөйтіп, мақаланың аяғына жеткенше
жүрегің суылдап, əбден діңкең құриды.

Бала көңіл бізге Жанболат Аупбаев қолынан келмейтіні,
іздеп таппайтыны жоқ мүмкіндігі шексіз адам секілді
сезілетін. Тіпті оның сол тұста сұм соғыстың небір қоясын
ақтарғаны соншалық, Матросовтың ерлігін Матросовтан

бұрын қайталаған қазақты тауып берсе де таңғалмайтын
едік.
Осының бəрі журналист мамандығын игеремін деп
Алматыға келген біз секілді бозөкпелерге қатты əсер етті.

“Қой, редакцияға барайық, атағы жер дүниені тітіретіп
тұрған Аупбаевты өз көзімізбен көрейік”,– дестік. “Мен оны
жақсы білемін, – деді тастай пысық курстасымыз Мұратбек
Тоқтағазин. – Менің жездем ғой ол. Біздің ауылдағы Лəззат

деген əдемі əпкемізге үйленген. Сендерді өзім ертіп апа-
рып таныстырайын”. Түнімен қалғып-мүлгіп отырып,
бұрқыратып жиі мақала жазатын Мұратбектің өзі күнде
“Лениншіл жастан” шықпайды. Бірде жездесіне барады,

бірде өзгесіне барады, əйтеуір кешке қарай жатақханаға бір
құшақ бу ала кіреді. Бірақ қолы тимеді ме, əлде ұмытып кетті
ме, Тоқтағазиннің бізді Жанболат Аупбаевпен таныстыру
рəсімі түрлі себептерге байланысты кешеуілдей берді. Со-

сын бір-екі жігіт Максим Горький көшесіндегі 50-ші үйді
бетке алып, тартып кеттік.
Сөйтіп, жетінші қабаттағы “Лениншіл жасқа” Жанболат
Аупбаевты іздеп келіп тұрмыз. Танысуға батылдығымыз

жете қоймас. Ең болмаса сыртынан көріп кетсек дейміз.
Ол кезде қазіргідей қит етсе журналистердің мақалаларын
суретімен қоса беріп жататын үрдіс жоқ. “Лениншіл жастың”
сайыпқырандарының атын естігеніміз болмаса, ешқайсысын

түстеп танымаймыз. Қарсы алдымыздан былғары күрте ки-
ген кербез жігіт ағасы шыға келді. Жүріс-тұрысы маңғаз.
Шашы қалың. Көзі оттай жанып, төңірегіне сынай көз та-
стайды. Мінез-құлқында паңдық бар. Атақ-даңқы дүрілдеп

тұрған Аупбаев дəу де болса осы шығар дейміз. Басқаша
болуы мүмкін емес. Қасына баруға жігеріміз жетпеді.
Айналсоқтап жүріп, біреулерден сыр тартып көрсек, Аупба-
ев емес, сол тұста есімі елге кең танылған сыншы Қамбар

Керейқұлов екен. Əрі қарай кеттік.
Əне, бір жігіт ағасы бөлмеден шығып барады. Шашы
ептеп бурыл тартқан. Бойы екі метрге жуық. Адымы кең.
Асықпай қозғалады, сыбырлаңқырап сөйлейді. “Бой-сойы

келіскен кісі екен, атақты Жақаң осы шығар”,– деп соның
ізінен ердік те отырдық. Ұзынтұра ағайдың соңынан қалмай,
газеттің машбюросына, одан əрі “Ленинская смена” басы-
лымы орналасқан арғы қанатқа да барып қайттық. Ол да:

“Бұлар неғып менің төңірегімде күйбеңдеп жүр?” дегендей
бізге жəймен ғана күдіктене көз тастап қояды. Бірақ сонша
аңдыған еңбегіміз ақталмады. Бұл ағамыз да іздеген кісіміз
емес, газеттің шаруа жастар бөлімінің меңгерушісі Саттар

Сапарбеков болып шықты.
Міне, тағы бір ағамыз бері қарай баяу аяңдап келеді.
Көзілдірік таққан, келбеті келіскен жігіт екен. Шашының
əрбір талына дейін қисаймай орнында тұр. Аса ұқыпты

екені бірден байқалады. Модалар салонының ішінен қазір
ғана жұтынып шыға келгендей əсер қалдырады. Ендеше,
мұнтаздай киінген мына кісінің Аупбаев болмауы мүмкін
емес. Бұл енді таза соның өзі. Тек барып амандасуымыз ғана

қалды. Сонда да алдымен анықтап алайық деп, жол-жөнекей
жолыққан бір кісіден сұрап едік: “Сендер не, жауапты хат-
шымыз Ерғали Сағатовты танымайсыңдар ма?”,– деп бізге
біртүрлі көзбен қарады.

Сөйтіп жүріп оны көрдік-ау ақыры. Қағілез қара жігіт
екен. Сол кезде оның ілгеріде Бауыржан Момышұлымен те-
лефон арқылы сөйлескенде “тырыли арық қарамын” дейтіні
есіме түсті. Бұл қалай ойымызға келмеген? Тез қимылдайды.

Бағанадан бері қасымыздан сан рет өткен-ді. Ол кісіні
Аупбаевтың дəл өзі деп кім ойлаған? Өте қарапайым əрі
кішіпейіл көрінді. Ал енді бізге сонысы қатты ұнады.
Ешқандай жасандылығы жоқ, табиғи мінез-құлыққа ие

мұндай адамдардың алдына мақалаңды еркін алып кіресің.
Терісіне сыймай сызданып отыратындарға мүлде жолағың
келмейді. Көп ұзамай журфактың студенттері Аупбаевтың
айналасына үйіріле бастады. Жазған-сызғанымызды алды-

мен соған ұсынатын болдық.
Бір күні атақты электрмен дəнекерлеуші Манат Ахметова

туралы очерк жазып апардым. Бұл сол кезде атағы дүрілдеп
шыға бастаған құрылысшы апамыздың Мəскеуде өтетін
съезге делегат болып ұсынылып жатқан кезі еді. Жанболат
аға қалың қағаздың арасында көміліп отырып, жазғанымды

көп жөндемей, ептеп қана мұртын басып, газетке ұсынды.
Менің
балаңдықтың
иісі

аңқып
тұрған
сүреңсіздеу
тақырыбымды “Қала оттары жымыңдайды” деп өзгертті.

Ұзамай жарқ етіп, “Лениншіл жасқа” шыға келді. Ол осылай-
ша жалғыз мен ғана емес, өзіміз қатарлы талай студенттің
қаламын қатырып тұрып ұштап берді.
* * *

Жақаң рухани нəрді өзінің отының басынан алыпты.
Əкесі қарапайым ұста болған. Қазақ ұстаны жақсы көреді
ғой. Оның үстіне қазір де көзі тірі, тоқсанға таяп қалған
Əлихан ақсақалдың тақуалығы керемет. Кеңес дəуірінде на-

маз оқыды. Ешкімнен қарыз алмады. Ешкімге қарыз болма-
ды. Өмір бойы орден-медаль дегендерге қарсы екен. Бұған
ол кісі адамдарды таластыратын, қызғаныш туғы затын
жағымсыз нəрсе деп қарапты. Осы мінез Жақаңа да дарыған.

Бəйгеге суырылып көп түсе бермейді. Жеткен биігінің бəрін
қанағат қылады. Мақаласының соңында тұрған аты-жөнін
марапаттың бəрінен де артық көреді. Біреудің алдына түсемін
деп ешқашан жанығып ұмтылған емес. Атақ-абыройы, бақ-

несібесі мұны өзі іздеп тапты. Соған қарамастан Алматыдағы
журналистика энциклопе диясын шығарушылар Жақаңды
жинаққа енгізуді “ұмы тып” кетіпті. Бəлкім: “Ол кісінің өзі
де бір энцик лопе дия ғой”,– деген шығар.

Шешесі əкесіндей емес, мінезді кісі екен. Тілге өте
жүйрік. Адамның ойына келмейтін, ел естімеген мақал-
мəтелдерді түйдектете айтып тастап отырған. Оның
айтқан тіркестерін қазақтың тіл ғылымының тарланда-

ры түзген фразеологиялық сөздікті он қайыра ақтарсаң да
таба алмайсың. Мысалы: “Куəнің екі беті қап қара”, дейді.
Əдепкіде əр нəрсеге зерек ұлдың өзі осыны ұқпай қалатын.
Сөйтсе, куə деген дауласқан екі жақтың ортасында қалған

бір бейшара екен ғой. Анаған да, мынаған да жалтақтайды.
“Елемеген бұта көз шығарады”, деп ескертіп отырады. Шы-
нында да солай ғой. Байқамасаң басыңа тас боп тиетін нəрсе
аз ба... Көрпесі жиналмай, үйінің іші шашылып жататын

əйелдерді көрсе: “Ақсары алып қашқандай”, деп күйінеді
екен жарықтық. Бала Жанболат “ақсары” дегеннің не екенін
түсіне қоймайтын. Соған есейгенде көзі жетті. Бірде өзен
жағасында отырды. Мамыражай тыныш тіршілік. Сиырдың

жапасын шоқыған қара қарға, шықылықтаған сауысқан,
жөнімен жайылған мал... Бір уақытта бір құс келіп əлгілердің
ту-талақайын шығарды. Ақсары деген нəлет сол екен. Өте
бір тентек кішкене ғана берекесіз құс. Даусы да жаман.

Тыныштықтың шырқын бұзып, бəрін алатайдай бүлдірді де
кетті. Соның кесірінен жаңағы тіршілік иелерінің əрқайсысы
əр жаққа қашты. Осындай сөздерді сəт сайын тоғытып оты-
ратын ел ішіндегі көзі тірі “фразеологиялық сөздік” – Нұрша

апамыз Жанболаттың бойына сөз құнарын əбден сіңіріп ба-
рып, 1998 жылы өмірден өтті.
Ел жаппай бас қойып оқыған мақалалар мен очерктерге
дерек іздеу оңайға түскен жоқ. Қолға түспейтін кейіпкерлерін

дамылсыз аңдыған кездері болды. Əйгілі публицист Генрих
Боровикті Павлодардың қонақ үйінде ұйқы көрмей түнімен
күтіп отырды. Жанына барайын десе, шіренген шенеуніктер
қақпайлап жолатпайды. Содан түннің бір уағында құрметті

қонақты Мəскеуге ұшырып жіберудің алдында жолаяқ жа-
сап жарбаңдағандарға қарамай атақты əріптесінің бөлмесіне
кешірім сұрап кіріп барды. Басқаша жол жоқ еді. Генрих Бо-
ровик – 1967 жылы АҚШ-та АПН-ның тілшісі болып, баяғы

Уақытша үкіметтің басшысы Керенскиймен əңгімелескен
адам. Оның: “Мен 1917 жылғы 7 қарашада Қысқы сарайдан
əйелдің киімін киіп қашқаным жоқ. Тарихшыларыңыз солай
жазып жүр. Қақпадан Америка елшілігі жіберген машинаға

мініп кеткенмін. Құдай үшін елге соны жеткізіңізші”, – деген
жалынышты дауысын өз құлағымен естіген, халықаралық
дəрежеде мойындалған қаламгер. Павлодарға өзі келіп
тұрған осындай “олжаны” қолдан жіберіп алу ағаттық бо-

лар еді. Ғажабы сол, Генрих Авиэзорович өте инабатты адам
екен. Жалпаңбайлардың өз бөлмесінен шыға тұруын өтінді
де жас тілшіге жарты сағат бойы сұхбат берді. Осы кезде
оның Алматыдан бірге еріп келген əріптестері қонақ үйдің

беріліп жатыр еді. Бұл бір ғана мысал. Жанболат аға
барлық мақаласының кейіпкерлері мен деректерін осылай
жанкештілікпен іздеді. Соның бəрін тереңнен толғанып, ар
ісінің азабымен арпалысып отырып, жүрегімен жазды. “Жас

Алаштың” оқырмандарын дүр сілкіндірген талай дүниенің
редакциядағы жұмыс кабинеті мен үкінің ұясындай
қазыналық пəтердің айналымға келмейтін кухнясында
жазылғанын бүгінде біреу білсе, біреу білмес.

Ол қазақтың тұғыры биік бес басылымында қызмет істеді.
Жастығын “Жас Алашқа” арнады. Байыпты байламдарын
“Қазақстан коммунисінде” қалдырды. “Халық кеңесінде”
шығармашылығының жаңа тынысын ашты. Аты өзгерген

“Ақиқатты” парасатты пайымдарымен байытты. “Астана
ақшамының” ізашары болып, оның соны сүрлеуге түсуіне
үлес қосты. Қазір аға газет “Егемен Қазақстанда” бас редак-
тор болып отыр. Мұнда келген соң “Етжеңді “Егемендіні”

елмен қауыштырды. “Жəдігер” жинағы арқылы газеттің та-
рихын түзді. Аға басылымдағы 11 жыл ішінде “Потаниннің
туысы”, “Балуан Шолақтың немересі”, “Ас!”, “Конструктор
Калашников”, “Номад”, “Тянь-Шанның ковбойы”, “Димаш

ағаның дəрігері”, “Тимур”, “Қойшыбай мен Тойшыбай”
секілді 100-ге жуық танымдық мақалаларды өмірге əкелді.
Басшылық қызметте жүрсе де жазудан қол үзген жоқ. Ең ба-
стысы осы да.

* * *
Ол əлі күнге дейін өзінің журналистік ғұмырының ақ
парағын тағдыры ерекше, болмысы бөлекше адамдар туралы
ойлы жазбалармен, тың деректермен, мəнді мəліметтермен

толтырып келеді. Бірақ оны кір шалдырмай үнемі таза
ұстады. Аупбаевтың ақ парағына қаламның сиясынан басқа
ештеңенің дағы түскен емес.
Бауыржан ОМАРҰЛЫ,

Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитетінің төрағасы,
филология ғылымдарының докторы,
профессор

апаратын Волоколамск тас жолы бойында жауға өліспей
беріспей, тістесіп жатып алды.
14–16 октябрь аралығында панфиловшы жауынгерлер
алғаш рет шайқасқа кірді. Біздер дұшпанның танк жəне екі

жаяу əскер дивизиясына қарсы аянбай күрестік. Күш тең емес
еді. Соған қарамастан уақыттан ұту мəселесі алға қойылды.
Біздің жігіттер жиырма сегіз күн бойы дамыл таппады. Бұл
уақыт аралығында жау не бары жиырма бес шақырым ғана

алға жылжи алды. Соғыстың алғашқы күндерінде тəулігіне
25–30 шақырым алға басқан оларға бұл мимырт жүріс тым
қымбатқа түсті десе де болғандай еді. Мұның өзі 7-31 ок-
тябрь аралығында немістердің Москваға жасаған бірінші

шабуылының күйреуіне əкеліп соқтырды.
...15 ноябрьде фашистер 13 танк, 31 жаяу əскер, 7 мотор-
лы дивизиясымен Москваға екінші рет жойқын шабуылға
шықты. Мұндайды тарих бұрын-соңды көріп-білмеген еді...

Гитлер 1940 жылдың көктемінде Францияны жаулап алуға
11 танк дивизиясын аттандырғанда, бүкіл əлем шулаған-
ды. Енді ол Москваға қарсы жалпы саны 51 дивизиясын
жұмсағанда, адам баласының жаны түршікті. Міне, осы

сұрапыл соғыстың ортасында біздің панфи ловшылар да
жүрді. Жүріп қойған жоқ, өз қарсылас тарымен қас батырлар-
ша шайқасып, шайнасып жатты.
Осы жерге келгенде Баукең əңгімесін үзді де, үстел

үстінде жатқан “Қазақстан” сигаретіне қол созды. Темекісін
асықпай тұтатып алып, бір нүктеге қадалып үнсіз отырып
қалды. Не ойлады екен, жарықтық?
Иə, ол қиын уақыт еді. Ресейдің омбы қарларында,

батпақты ормандарында күші басым жауға қарсы бірнеше
күн бойы нəр татпаған, ұйқы көрмеген жауынгерлер аяу-
сыз күрес жүргізіп жатты. Өйткені болашақтың тағдыры
солардың қолдарында еді.

Əлемнің əлдебір түкпірінде жер-жиһан гүлдеп, музыка
əуеніне елтісе, Голливудта Чарли Чаплиннің қатысуымен
күлдіргі фильмдер түсіріліп жатты. Ал Швейцария курорт-
тарында тау шаңғысынан спорт жарыстары өткізілді. Алай-

да, дəл сол сəтте жер шарындағы адал ниетті əрбір адам
Москваның тағдырын ойлады. Өйткені осынау ұлы шайқас
барша адамзат тіршілігін шешуге тиіс болатын..
Осы кезде дивизияның даңқы шыға бастаған болар,

əңгіме иесі, – оны біздің дивизиядағы бірде қуанышты,
бірде қайғылы оқиғаларға ұласқан жəйттерден-ақ анық аң-
ғаруға болатын еді. Басқасын былай қойғанда мыналарды
алып қаралық. 16 ноябрь. Дубосеково разъезінде 50 жау

танкісінің жолын бөгеген 28 батырдың қазасы. 16 ноябрь.
316-шы атқыштар дивизиясын 8-ші гвардиялық дивизия деп
атау жəне оны Қызыл Ту орденімен наградтау туралы СССР
Жоғарғы Советі Президиумы Указының жария лануы.

ноябрь. Иван Васильевич Панфиловтың опат болуы.
6 декабрь. 8-ші гвардиялық дивизия жауынгерлерінің
басқа да əскери бөлімдермен бірлесе шабуыл жасай отырып,
Москва түбіндегі Крюково деревнясын жаудан азат етуі.

Декабрь айының басында Москва түбінде қорғаныс
ұрыстары тоқтатылып, ендігі жерде біздің əскерлердің
жойқын шабуылы басталды. Отанымыздың астанасына таяп
келіп қалған жаудың күші тойтарылып, 200 шақырым жер-

ге қуылып тасталды. Дұшпан Москва іргесінде 11 танк, 4
моторлы, 23 жаяу əскер дивизиясынан айрылды. Міне, ай-
наласы жарты айға жетер-жетпес уақыттың ішіндегі осы
оқиғалар біраз жайды аңғартпай ма?

Дивизияның Москва түбіндегі шайқаста атағы шықты.
Бірақ ол тым қымбатқа түсті. Өкініштісі сол, Қазақстанда
алғаш жасақталған (ол бізде құрылған 16 дивизия, 7
бригаданың тұңғышы еді) панфиловшылар дивизиясын дағы

18 мың адамның бəрінің бірдей ерлігі ел аузында қалған жоқ.
Мұнда əлі де аты аталмаған ерлер аз емес. Соғыс болған соң,
сол да, қарағым. Сондықтан да Москваға ұмтылған дұшпан
атаулының жұлынын үзген жандарға əр уақытта да ата-баба

тілімен айтқанда, топырақтарың торқа болсын деп басымды
иіп, тағзым етемін.
Баукең осы сөзін айтып болып, сөніп қалған темекісін
енді тұтата берген кезде, бөлмеге Жəмила апай кіріп Қазақ

зып ал. Одан кейін ол тақырыпқа мені қайтып ма за лаушы
болма, – деді нығарлай сөйлеп.
Радиожурналист Юрий Шапорев төрт сұрақ əзірлеп
əкеліпті. Жарты сағат ішінде оның үшеуіне жауап беріп

үлгерген Баукең: “Батыр Бауыржан...” – деп басталатын
соңғы сауалға келгенде, қабақ шытты.

деп несіне жар сала бересіңдер осы. Батырлығым жоқ, ал
батылдығымның бары рас.
Бұл сөзді естігенде, біздің ойымызға мынадай бір оқиға
орала берді.

Ұлы Жеңістің жиырма бес жылдығын тойлап жатқан
күні Совет Одағының маршалы Г. К. Жуков əдебиетшілердің
Москвадағы Орталық үйіне келеді. Ол сахнаға көтерілгенде,
залдағылар орындарынан тұрып: “Жеңістің авторы жаса-

сын! Ура!” – деп дауыстайды. Əлгі сөздерді естігенде, мар-
шал тұнжыраған күйде тұрып қалған.
Содан соң микрофонға жақындайды да, бұйрық беріп
тұрғандай қысқа да қатқыл үнмен: “Ұлы Отан соғысындағы

Жеңістің бірден-бір авторы – партия бастаған барша совет
халқы. Осыны мықтап есте ұстауларыңызды өтінемін”,–
дейді.
Маршал мен дивизия командирі. Олардың өздеріне берілген

бағаға деген көзқарастары... Қандай қарапайымдылық,
қандай кішіпейілділік. Аға ұрпақ өкілдері бүгінгі жастарды
өздерінің осы сөздерімен-ақ тəрбиелеп отырған жоқ па?

армиясы Москва түбінде масқара болып, оңбай жеңілді, –
деді Баукең. Бұл фашистік қарулы күштердің генера литетіне
сұмдық зобалаң туғызды. Оны Гитлердің 1941 жылдың
декабрінде Москва бағытындағы шабуылға қатысқан 177

генералын шайқаста қабілетсіздік көрсетті деп айыптап,
армиядан мүлде аластауынан, фельдмар шалдар – Бок, Рун-
штед, Лееб пен моторландырылған 2-ші танк армиясының
қолбасшысы Гудерианды қыз меттерінен жұлып тастауынан

анық байқауға болатын. Ол ол ма, гитлерлік Германияның
құрлықтағы əскерлерінің бас қолбасшысы фельдмаршал
Браухич те өзінің қызмет орнынан осы кезде кеткен еді.
“Генералдардың мұндай тамұқ отында өртенуі, – деп еске

алды кейінірек ағылшынның əскери тарихшысы Фуллер,–
сонау Марн түбіндегі шайқастан бері болып көрмеген жайт”.
Менің мұндағы айтпағым, астана іргесіндегі бұл жеңісіміз
совет-герман майданында ұлы бетбұрыс болды, Батыстағы

мемлекеттердің “жеңілмейтін армия” деген сандырағының
күлі көкке ұшты, үшінші рейхтің генералитетіндегі əскери
мамандарды психологиялық дағдарысқа ұшыратты. Біздің
Қазақстанда жасақталған дивизияның осы ұлы шайқасқа

қатысып, Отан тапсырмасын абыроймен орындауы – зор
мақтаныш еді. Мен оны ойдан қосып отырғаным жоқ, бұл
өзі Ұлы Отан соғысының тарихында солай деп бағаланып,
солай деп айтылған. Тағы қандай сұрағың бар?

ерлік, қорқақтық... Соғыста мұның бəрі де болды ғой. Осы-
лар сіздің есіңізде қандай жағдайлар арқылы сақталып
қалды.

Момышұлының кітаптарында аз жазылды деп ойлайсың ба,
жоқ əлде соларды қайтадан айт деп тұрсың ба? Ертеректе
“Төлеген Тоқтаров” деген əңгіме жазғанмын... Білмегеніңді
содан біл, содан жауап аласың. Ал қорқақтық деген сөзіңе

келетін болсақ: “Соғыста мен қорықпадым”,– деген адам
болса, маған жібер. Көрейін. Онда адамдар неге қорықпасын?
Қорықты. Бірақ мұны өлімнен бас сауғалап қашу деп емес,
мынадай мағынада, мынадай жағдайда түсінген жөн.

Соғыс басталған күннің кешінде Батыс майдандағы
əскери Əуе күштерінің қолбасшысы, авиация генерал-майо-
ры Копец өзін-өзі атып өлтірді. Бұл не, қорқақтық: па? Жоқ,
ол кезінде халықтық Испанияға көмекке барған интернацио-

налдық бригаданың нағыз жаужүрегі, фран ко шылардың
тəубасын келтірген батыл ұшқыш болатын. Қызу қанды,
албырт қолбасшы фашист авиациясының опасыздықпен
баса-көктеп кірген шабуылынан алғашқы күннің ішінде

жоғалтқан
аэродромдарына,
қапы
қалған

қаһарман
ұландарының қазасына күйіп кетіп, соған шыдай алмай опат
болды. Мұны қорқынышпен, қорқақтықпен шатастыруға
болмайды, қарағым.

Ал нағыз қорқақтық деген не сонда? Соғыста оны да
көруге, байқауға тура келді. Нағыз қорқақтық деген өлімнен

қорқу емес, майдан алаңындағы сол сəтте, сол сағатта бо-
лып жатқан қиындықты, шындықты жасырмай айтудан
тайсақтау, жауапкершілікті өзіне алмай, басқа біреуге ауда-
ру. Соғыста одан өткен қауіпті, одан өткен қатерлі нəрсе жоқ.

Өйткені мұндай қорқақтықтың арты біреудің қымбат өмірін
қиюмен немесе көп құрбандыққа жол берумен аяқталатын.
Тегінде, адам баласы қызу ұрыс үстінде өлім туралы
ойланбайды. Жау оғы батырға тие ме, су жүрек қорқаққа

тап келе ме, оны ол таңдап та жатпайды. Бұл қатер көзге
көрінбей, алды-артыңды орағытып жүреді деуге болады.
От пен оқ ішіндегі арпалыста ол шіркіннен аман қалсам деп
үміттенудің өзі – тым тайғанақ үміт. “Ең жақсысы – оны

естен мүлдем шығарып жіберу”,– дейтінбіз біз жауынгер-
лерге.

ствосы – жастарға əскери-патриоттық тəрбие берудің тама-
ша үлгісі. Кейінгі жеткіншек ұрпақты еліміздің ерлік тари-
хымен терең таныстыра түсуде, ерлік дəстүріне тəрбиелеуде
ардагер ағаның тағы қандай ойлары бар? Енді соны білсек...

халықпыз, бала. Шыбындаған аттай шұлғи бермей, оны
ана қалқаңқұлағыңа құйып ал. Ата-бабамыздың тарихын-
дағы ерлік, батырлық қасиеттеріміз сол эпостан нəр алып,
дамыған. Оның алтын арқауы, адал тəрбиесі кешегі Ұлы Отан

соғысындағы қазақ жігіттерінің бойынанда үзілген жоқ. Біз
кезінде соған қуанып, соны мақтаныш тұттық. Бүгінгі жас
ұрпақ халқымыздың ерлік гимні – батырлар жырына сергек
те сезімталдықпен қараса, оқыса екен деймін. Олай дейтінім,

ерлік дəстүріне тəрбиелеудің табиғи əліппесі, міне, осында.
Жеткіншек ұрпақты еліміздің ерлік тарихына баулуда
азамат соғысының отты жылдарындағы, Ұлы Отан соғысы-
ның сын сағатындағы жаппай ерліктер өзінше бір үлкен мек-

теп. Бұл бүгінгі жастар жадынан шығаратын нəрсе емес.
Халық батырымен арадағы əңгімені бұдан əрі соза бер-
сек, ескерту естіп қалармыз деген оймен кетуге жинала
бергенімізде, ол кісі оң қолымен ишарат жасап, орындыққа

жөткірініп қойып,– оны орынсыз қыжырлыққа санамаң-
дар, қарақтарым. Бұл тиісуге қара таппағандықтан емес,
халқымызда: “Ата – балаға сыншы”, – деген дана сөз бар.
Ұрыссам – бойларыңдағы мінді көріп қалып ұрсамын.

Көрген кемшілікке көз жұмып қарау – қасиетімде жоқ нəрсе.
Өмірде жалтақ болмаңдар, біреудің аузына қарап, соның
айтқанына көніп, айдауына жүруді ізеттілік осы екен деп
жаңсақ түсінбеңдер. Үлкеннің айтқанын екі етпеу, сөзге

тоқтау – сыйластықтың, əдептіліктің əліппесі екені рас.
Бірақ тек сонымен шектеліп қалушылық жас адамға пай-
да бермейді. Оған қосымша өзіңнің кісілігің, жол білер
азаматтығың болуы керек. Əйтпесе біреудің айтқанына

көніп, айдауымен жүру немесе “барып кел, алып келдің”
адамы ретіндегі қолбала болу жасқаншақтыққа, кіріптар-
лыкқа ұшыратады. Сендер бейқұт, жақсы заманда уызға
жарып туған ұрпақсыңдар. Сондықтан батыл болыңдар,

жүректеріңде жігер, көздеріңде от ойнап тұрсын. Понятно,
тебе!

Осы бір сөзді айтып, Баукең сұқ саусағымен орныңнан
тұр дегендей белгі берді. Қағаз, қарындашымды жинап жа-
тып, қартқа қайыра көз салдым. Үй иесі қаққан қазықтай бо-
лып тіп-тік отыр екен. “Шаршағаны қайсы, жарықтық тың,

əлі ширақ қой”, – деген оймен есікке бет алдым.
* * *
Бұл əңгімені осымен аяқтауға болар еді. Бірақ, халқы-
мыздың аяулы перзенті Баукеңнің өмірінің соңғы кездеріне

қатысты төмендегі екі-үш мөлтек сəтті оқырмандарға ха-
бардар етуді өзіміздің парызымыз əрі міндетіміз санадық.
Соның біріншісі, 1981 жылғы 14 июльдегі 8-ші гвардиялық
диви зия құрылуының 40 жылдығы қарсаңындағы кездесу-

ден кейін арада үш ай өткен соң, редакцияның тапсырмасы-
мен ол кісіге тағы да телефон соғуыма тура келді. Баукеңнің
“Известия” газетінің 1981 жылдың 24 ноябріндегі санында
“Мəңгі өшпес ерлік” (ескерте кетелік, бұл оның орталық

жарияланды да, сол дүниені жастар газетіне аударып басу
үшін, автордың рұқсатын алуымыз қажет болды. Біздің бұл
өтінішімізге ол кісі келісім бермеді.

үні құлағымызда əлі шыңылдап тұр. – Əуре болып қайте-
сіңдер. Құдайға шүкір, бүгінгі елдің бəрі оқыған, сауатты.
Оларға менің дүнием керек болып жатса, қажет деп тапса,
сол шыққан газеттен тауып алсын. Аудармаңдар!

Арада арбаның дөңгелегіндей айналып ай өтті. Бұл аста-
намыз Алматының миллионыншы тұрғыны өмірге келген
Жаңа жыл қарсаңы – 31 декабрь болатын. Қуа нышты ха-
бар! Одақтағы миллион тұрғыны бар қалалар қатарына 22-

ші болып Алматы да қосылды. Ал “Миллио ныншы адам
кім еді?” – дейсіздер ғой. Ол – “Алмаата промстрой” тресіне
қарасты № 22 құрылыс-монтаж басқармасында балташы-бе-
тоншы болып істейтін Дəулет Қадырсызов пен сол трестің

сылақшысы Гүлназия Жақы пованың тұңғышы – Бауыржан
есімді сəби болатын. Бауыржан! Алматының миллионыншы
тұрғынына Бауыржан есімі қойылуының өзі қандай жара-
сымды. Мұнда жас сəби батырлығымен атағы жер жарған ай-

бынды атасы Баукең есіміне лайық, еліне, халқына ардақты
азамат болып өссін деген игі тілек, ізгі ниет жатқандай. Біз
сол сəтте Ұлы Отан соғысынан кейін дүниеге келген сансыз
Бауыржандардың ең кішісі туралы хабарды дереу Баукеңе

жеткізіп, интервью алу үшін телефон құлағын бұрай
бастадық. Ол бұл хабарды толқи отырып естіп білді де, бізді
үйіне шақырды.

Жарылқап Бейсенбаев екеуміз ол кісіге қосарлана сұрақ
қойып. Сауалды асықпай тыңдап алған майдангер-жазушы
темекісін будақтата сəл ойланып отырды да, былай деді:

Бүгін қуанышты хабар естідім. Дүниеге қаламыздың
миллионыншы тұрғыны болып бір сəби келіпті. Сəбидің
атын Бауыржан қойыпты. Əрине, шүкір, Қазақстанда
менен басқа да Бауыржандар аз емес. Солардың ішіндегі

жасы үлкен жасамысы да, жолы үлкені де мен екенім
белгілі. Менің жасым қазір жетпістен асып кетті.
Сəбидің дүниеге келгені қашан да қуаныш. Ата дəстүрі
бойынша, бүгін өзім ақсақал ретінде қуанып отырмын. Мен

əуелі сəбидің ата-анасына нəрестенің бауы берік болсын ай-
тамын. Бауыржан есімді сəби дені сау болып өсіп, ер жетіп,
өз қатарынан қалмай, болашақта туған Отанының ортан
қолдай азаматтарының бірі болсын деп, ақ ниетпен ақ ба-

менің өз басым баяғыда осы қаламызды кішкентай ста-
ница кезінде көргенмін. Бұл заманда ол өсіп, өркендеп
кетті. Қазақстан сияқты үлкен республиканың атына лайық
астана болып отыр. Оның экономикасының, мəдениетінің,

ғылымының, білімінің дамуы да ерекше қарқынды. Мұнда
жас ұрпақтың жақсы тəрбие алып өсуіне барлық жағдайлар
жасалған. Мен өз тарихындағы елеулі оқиғалардың бірін
атап өтіп отырған астанамызға алдағы уақытта өркендеп,

даңқың асып өрлей берсін деп тілеймін!
Əсірелеп, боямаңдар. Мен не айттым, соны қағазға
түсіріп тасқа басыңдар, – деді атамыз өз сөзін аяқтай келе.
Біз бұл тілекті орындайтынымызды айтып уəде бердік.

Ертеңінде жастар газетінде батыр жайындағы материал
жарық көрді. Бұл – Баукеңнің төлтума баспасөзімізге берген
соңғы сұхбаты еді.
Содан арада бес ай, он күн өткен соң, Баукең дүниеден

қайтты. Сөйтіп, туған елдің тастүлегі – Намысұлының
жүрегі мəңгілікке тоқтады.
1981 жыл.

бəрі сіздің ғибратты өмір жолыңыз бен атқарған
қызметіңіз жайлы жақсы біледі ғой деп ойлаймыз.
Бірақ өзіңіздің туып-өскен жеріңіз, ата-анаңыз, сəбилік,
балалық шағыңыздың қалай, қай жерде өткендігі тура-

лы тұстарға келгенде, жасыратыны жоқ, көпшілігіміздің
мүдіріп қаларымыз анық. Себебі, олар сіздің жұртқа
белгілі ресми өмірбаяныңызда таратылып айтылмай,
бір-екі сөйлеммен ғана тұжырымдалып кетеді. Ендеше,

əңгімеңізді міне, осы сұрақтарға жауап беруден бастасақ
дейміз. Бұған қалай қарайсыз?

кəсіп еткен жандар екен. Ауылымыз Құйған маңайындағы
Күрті мен Іле өзені жағалауын мекендеп, бертінірек келген-
де тау бөктеріндегі Алматы өзенінің оң жағалауына тұрақты
түрде қоныс теуіпті. Тарих үшін керек болар, көнекөз қария

ретінде айтарым, жоғарыдағы аталған жерлер Ұлы Қазан
төңкерісіне дейін Жетісу губерниясының Верный уезіндегі
Төменгі Іле болысына қараса, ал Кеңес өкіметінен бергі
кезеңде Алматы облысының Балқаш, Күрті аудандары

территориясының құрамында болып келеді.
Атам Жұмабай жас кезінде мұсылман мектебінде оқып,
оны үздік бітіргеннен кейін еңбек жолын осы аймақтағы
қазақ, татар балаларына дəріс беруден бастайды. Сөйтіп

жүргенінде 1885 жылы менің əкем Меңліахмет өмірге
келеді де, атамыз оны 14 жасқа толысымен Верный көпесі И.
Ғабдолуəлиевтің шаруашылығына жұмысқа орналас тыра-
ды. Ал өзі содан кейін көп ұзамай Түркия арқылы Сауд Ара-

биясына сапар шегіп, Мекке мен Мединеге қажылық етуге
барған. Одан ол Үндістан мен Ауғанстанды басып өтіп, 1905
жылы отбасы, ошақ қасына аман-есен оралады. Əкем 1917
жылға дейін көпес И. Ғабдолуəлиевке жалданып жұмыс

істеді де ешқандай оқу орнын бітіре алмады. Бірақ соған
қарамастан өз бетінше білімін көтерудің арқасында орысша-
қазақшаға өте сауатты болды. Кеңес өкіметі тұсында ол кісі
Алматы облысының ауыл шаруашылық жəне сауда орында-

рында жұмыс істеді. Содан соң зейнеткерлік еңбек демалы-
сына шыққаннан кейін көп уақыт өткен соң, 1976 жылы 90
жасқа 3 ай қалғанында дүние салды. Осы арада анам Зухра
Байырқызы туралы да бір-екі ауыз сөз айта кетейін. Шешем

Зайцевка (қазіргі Алматы облысының Шелек селосы) елді
мекеніндегі кедей шаруаның қызы еді. Ибалы, мейірімді осы
бір ғазиз жан əкеммен бірге 70 жылдан астам шəй деспей,
тату-тəтті ғұмыр кешіп, 1973 жылы 86 жасында көз жұмды.

... Мен өзім біздің отбасымыз Верныйдың Сарқант
көшесіндегі Ивановтардың үйі деп аталатын мекен-жайды
жалға алып тұрғанында дүниеге келіппін. Ол жер қаланың
Үлкен станица жағында еді. Кейін мен екі жасқа толғанымда

əкем басқа жерден шағын ғана жеке үй салыпты да соған
көшіп кіріппіз. Балалық жастық шағым өткен осы үйді əлі
ұмытқаным жоқ. Оның барлық көрінісі бүгінге дейін көз ал-
дымда. Мекен-жайымыз Старокладбищенская көшесіндегі

12-ші үй деп аталатын. Кейін ол Вокзал көшесі, одан сон,
Сталин, ал тіптен бертініректе Коммунистік проспекті де-
ген атауларға ие болып келді де, таяуда тағы да өзгертіліп,
Абылай хан есіміне ие болды. Осыдан 80 жылға жуық уақыт

бұрын салынған біздің сол үйіміз қазір жоқ. Ол баяғыда-
ақ бұзылып, оның орнына электр товарларын сататын ма-
газин бой көтерген. Сонымен інішек, алғашқы сауалыңа
қадір-халімше жауап бердім ғой деп ойлаймын. Өйткені,

туып-өскен жер, ата-ана, сəбилік, балалық шақ туралы сөз
қозғалғанда мен сияқты қарт адамның еске түсіріп айтары
міне, жоғарыдағыдай жайлар болса керек.

көрген көсем де... бəрі-бəрі өздерінің ең ұмытылмас
кездері туралы сөз қозғағанында, əңгіменің əлқиссасы
деп алғашқы оқыған мектебін, тұңғыш ұстазын, бір пар-
тада отырған кластастарын еске алудан бастайды. Осы

орайда сіз білім ұясының табалдырығын қашан, кай
жерде аттадыңыз, ең алғашқы мұғаліміңіз кім еді, құрбы
құрдастарыңыз..., олардың кейінгі тағдыры қалай бол-
ды деген сауалдардың өз-өзінен туындары анық. Бұған

өткен жылдарының ұмытылмай, ұзақ сақталатыны рас.
Мұның ақиқат шындық екендігіне осыдан үш жыл бұрын
мен тағы бір рет анық көз жеткіздім. Қалай дейсің ғой? 1988
жылы “Өзім өмір сүрген уақыт” атты естелік кітабымды

жазуға отырғанымда көп нəрсені, соның ішінде осыдан 65-
70 жыл бұрынғы мектебім мен ондағы ұстаздарымды да еске
алуыма тура келді. Ғажабы сол, оларды мен ұмытпаппын!
Соның кейбіреуін жүйелеп айтар болсам ол былай.

Білім ұясының есігін тұңғыш рет мен қаладағы Алма-
ты (қазіргі Емелев) көшесінің бойында орналасқан Чер-
нышевский атындағы № 19 мектепте аштым. Бұл бірінші
басқыштағы төрт жылдық бастауыш білім ұясы еді. Оны

түгескен соң екінші басқыштағы орта білімді қазіргі Ал-
маты кондитер фабрикасы тұрған жерде орналасқан № 14
мектепте алдым. Сондағы ұстаздарымды, олардың шəкірт
тəрбиесі десе ішкен асын жерге қоятын еңбекқорлығын күні

бүгінге дейін ұмытқаным жоқ. Мəселен, математикадан
сабақ берген С. И. Соколовты, физика пəнінің мұғалімдері
А. А. Астраханцев пен И. П. Масленниковты, табиғаттану
жəне география мамандары Туғарин мен Б. Н. Дублицкийді,

қоғамтанудан сабақ берген Е. Войцеховскийді ылғи да алғыс
сөзіммен еске алып отырамын. Сөз реті келіп тұрғанда мені
орыс тілінде сауатты жаздырып, жатық сөйлеуге өлшеусіз
күш-жігер жұмсаған тіл мамандары Анна Павловна мен Лю-

бовь Александровнаның есімдерін де ерекше атап айтқым
келеді. Жүрегіне ізгілік шуағын ұялатқан осы ұстаздарымның
біреуі Анна Павловнамен кейін мен арада көп уақыт өткен
соң кездескенім бар. Бұл 1955 жылы еді. Онда мен Қазақ ССР

Министрлер Кеңесінің Төрағасы болатынмын. Қат-қабат
қарбаласқа толы жұмыс күндерінің бірінде маған қарт əжей
телефон соғып: “Аты-жөнім Анна Павловна. Ұмытпасаңыз,
бір кездері № 14 мектепте сабақ берген ұстазыңызбын”, –

деді де мүмкін болса қабылдауымды өтінді. Неге ұмытайын
ол кісіні... Мекен-жайының қай жерде екенін сұрап ал-
дым да дереу көлік жібертіп, жұмыс күнінің аяғына та-
ман шақыртып алдым. Сол кеште шашы аппақ қардай боп

жылдардың аяқ кезінде түсірілген мына бір фотосу ретті
алып қаралық. Мұнда Кремльдегі Свердлов залы бейне-
ленген. Сондағы Бүкілодақтық Орталық Атқару Коми-
тетінің Төрағасы М. И. Калининді ортаға ала қаумалап

тұрған Балқаш мыс бірлестігінің еңбек озаттары арасында
мен де бармын. “Сонда бұл сурет қашан, қандай жағдайда,
нендей оқиғаның құрметіне орай түсірілген еді?” – дейсің
ғой. Айтайын.

...Алғашында тұсаулы аттай кібіртіктеп басталған
Балқаш мыс бірлестігінің құрылысы 1936 жылдан бастап
қанатын кеңге жайды да көп кешікпей оның даңқы бүкіл
одақты шарлап кеті. Сондағы жұмыс істеген біздер үшін,

əсіресе 1938 жыл ерекше табысты болған еді. Олай дейтінім,
сол жылдың сəуірінде Қоңыраттың кен жынысынан тұңғыш
концентрат, ал мамыр айында бірінші штейн айырылып
алынды да қарашаның 24-інде металлургтер Балқаштың

мол кенінен алғашқы мыс өзенін ағызды. Қазақстандағы
осы өндірістік бірлестіктің мемлекетке өнім бере бастауы
Москвада айтарлықтай еңбек жетістігі ретінде қабылданып,
КСРО Жоғарғы Кеңесі біздің кеншілеріміз бен инженер-

техник қызметкерлеріміздің үлкен бір тобын орден, медаль-
дармен наградтады. Солардың қатарында мен де “Еңбектегі
ерлігі үшін” медалімен аталып өтілдім. Ескерте кетейін,
бұл менің үкімет тарапынан алған тұңғыш наградам бола-

тын. 1939 жылдың шілде айында бізді Москваға шақырып,
Кремльдің атақты Свердлов залына алып келді. Награданы
М.И.Кали нин табыс етті. Салтанатты сəт аяқтала бергенде
Бүкіл одақтық Төраға: “Мүмкін араларыңызда жауапсөзге

дайындалып отырған жолдастар да бар шығар. Қысыл-
маңыздар. Қане, кім сөйлейді?” – деді көзілдірігін көтеріп
қойып. “Мен!” – деген таза қазақша дауыс естілді осы сəтте
залдан. Бəріміз жалт қарадық та тани кеттік. Шымкент-

тен келген металлург еді. Мінбеге көтерілісімен қазақша
ағызды-ай келіп сабазың. Бүкілодақтық Төрағада үн жоқ. Ол
біздің ұлттың тілін білмесе де, металлургтің сөзін бөлмей,
бар зейінімен тыңдап шықты. Тек жауапсөз аяқталғаннан

кейін ғана: “Мүмкін болса аударма арқылы осы сөздің
мазмұнымен таныстырсаңыздар”, – деген өтінішін айтты.
Мен бірінші қатарда отырған едім. Михаил Ивановичтің
жаңағыдай тілегін естіген соң орнымнан тұрдым да

жерлесімнің жалынды сөзін орыс тілінде толық баяндап
бердім. Осыдан кейін ескерткіш ретіндегі суретке түсу
рəсімі болды. Оған түсер алдында Бүкілодақтық Төрағаның
мені шақырып алып, өзінің қасына отырғызғанын да əлі

күнге дейін ұмытқаным жоқ.
Ал енді мына екінші суретке назар аударғын, қарағым.
Мұны көрген сайын 1939–1940 жылдардағы Риддер кен
орнында директор болып жүрген кезім еске түседі. Мен

мұнда Г. Хайдин, Б. Тайжанов жəне басқа да біраз озат
бұрғышылардың арасында тұрмын. Бұл адамдар сол кездегі
Кривой-Рог шахтасындағы Семиволос пен Оралдағы Ян-
кин нің жаңашыл əдісін Шығыс Қазақстан рудниктерінде

тұңғыш меңгерген, соның нəтижесінде сменалық жоспар-
ларын 500 процентке дейін орындауға қол жеткізген нағыз
еңбек саңлақтары еді. Осы адамдарға барлай қарап отыр-
ғанымда мына тұрған Балапан Тайжанов туралы қызықты

бір жəйт ойға оралады да жүзіме күлкі үйіріледі. Ол ең жо-
ғары разрядты жұмысшы, өз ісінің нағыз бесаспап шебе-
рі, керемет еңбекқор адам болатын. Бірақ оның бойында
жалғыз ғана “мін” бар-ды. Ол Бəкеңнің осы Риддер кен

ор нында қаншама уақыттан бері жұмыс істеп келе жат қа-
нына қарамастан бірде-бір ауыз орысша сөз білмейтіндігі
еді. Əрине, жұмысшы адам үшін мұның ешқандай айып
еместігі анық жəне онда тұрған ештеңе де жоқ қой. Бірақ,

Тайжановтың жұбайының орыс ұлтынан екендігін еске
алғанда оны құрдастары: “Түздегіні түсінікті дейік, ал
үйдегі жағдайда бір-біріңмен калай түсінісесіңдер. Ымдап
сөйлесесіңдер ме, жоқ əлде...” – деп қажайтын да жататын.

Суреттер – өткен күннің, адамның жүріп өткен өмір
жолының белгісі. Суреттерде тұнған сыр бар. Оларды
көргенде көкейдегі көмескіленіп бара жатқан кейбір жəйттер
қайтадан жаңғырып, жаның жаңарғандай болады. Сонымен

сөзімді түйіп айтсам, менің үйімде отызыншы-қырқыншы
жылдары Балқашта, Риддерде жұмыс істеп жүрген кезімнен
қалған анау айтқандай ерекше зат жоқ. Бірақ ешуақытта
да тозбайтын, жоғалмайтын белгі бар. Ол – архивімді

ақтарып, аша қалғанда жоғарыдағыдай шежіре-сырды шер-
те жөнелетін фотосуреттер.

көп əңгімелесіп, көп сырластым. Сөз реті келіп қал ған бір
сəтте Ыбекеңе: “Қалай ойлайсыз, Жетісуда да күріш өсер ме
еді?” – дедім. Сонда атақты диқан: “Жетісудың кей жері қара
топырақты, кей жері тастақты ғой. Күрішке боз топырақ ке-

рек. Оған бір жараса, Іле бойы жарап қалар”, – деді. Кезінде
мен де талай рет бұл аймақ туралы осындай ойға келген бо-
латынмын. Содан уақыт дегенің зырлап өтіп жатты. Алпы-
сыншы жылдары Ыбекеңді Сыр бойынан арнайы шақыртып

алдым да бір кездері өзі айтқан Іле бойына, ондағы Ақдала
атырабына апардым. Екеуміз сонда бұл аймаққа күріш
өсіруге болады деген ұйғарымға келгенбіз. Бұл пікірімізді
мамандар да қызу қостады. Үмітіміз алдаған жоқ. Бір кездегі

Ақдала бертін келе күміс күрішті бақ далаға айналды. Ыбы-
рай Жақаевпен мен өмірінің соңғы сəтіне дейін байланы-
сымды үзгенім жоқ. Жақсылық, қуаныштарының бəріне
ортақ болдым.

Жазылбек Қуанышбаев менің есімде төрт түлік малдың
киесі, сайын даланың иесі ретінде сақталып қалды. Ол
кісіні исі қазақ баласының бағы мен бақыты бір басынан
байқалатын кеңпейіл қария деп де айтуға болады. Мен

Жазекеңмен де көп əңгімелесетінмен, ол еңбек ететін Жамбыл
облысының Мойынқұм ауданына жиі барып тұратынмын.
Атақты шопанның мұрагері – егіз ұлдар Қойшыбай мен Той-
шыбай дүниеге келгенде ақсақал мені сол қуаныш тойына да

шақырған. Кейін əлгі қос жеткіншек қарт шопан əкесін ертіп
Алматыға келді. Оқуға түспек ниеттері бар екен. Мен оларға
үй жөнінен жəрдем бердім.
Ақын Кенен Əзірбаев туралы не айтуға болар еді? Бұл

кісімен де өмір бойы сыйласып өттім деуіме толық негіз бар.
Ол менен гөрі менің əкеммен жақсы əңгімелесетін. Оған бұл
қариялардың сонау ертеден бергі бір-бірін жақсы білетін
таныстығы себеп болса керек. Кенекеңді, кезінде мен ауыз

əдебиетінің соңғы тұяқтары Жамбыл, Шашубай сияқты
халық ақындарының көзі ретінде ерекше бағала ғанмын.
Қазірде де бұл кісінің артында қалған шығар маларына
құрметпен қараймын.

ка мəдениеті мен өмірінде үлкен бір белес болғанын
қазақ зиялылары жақсы біледі. Мəселен, бұл кезеңдерде
біраз ірі рухани коллективтік еңбектер жасалды. Бірақ
солардың өмірге жолдама алуына кезінде Орталықтан

рұқсат алудың өте қиын болғанын, сіздің көмегіңізді
қажет еткенін біз шет жағалап болса да білеміз. Осы
мəселелер кезінде қалай шешілген еді?

қиындықтарды мысал етіп айтуға болады. Фильм қолға
алынған кезде алғаш жобаланғанындай бір серияға сыймай-
тыны айқын болды. Ол кезде бар мəселе Мəскеуде шешіледі
ғой. “Қазақфильм” студиясының сол кездегі директоры Ка-

мал Смайылов пен фильмнің бас режиссері Сұлтан Қожықов
“Қыз Жібектің” алғашқы нұсқасын Одақтық Комитетке апа-
рып көрсеткен. Ондағы басшылар: “Екінші серияға кажетті
материалдарды бере алмаймыз, қосымша ақша (200 мың

сом керек болатын) бөле алмаймыз, бұрынғы бекітілген
көлемдегі, бекітілген қаржымен шығарыңдар” – деп
қасарысып отырып алған. Мен бұл хабарды Мəскеуге барған
кезекті сапарымда республи каның Тұрақты өкілдігіндегі

қонақүйде К.Смайыловтың өз аузынан естідім. Ол барлық
мəн-жайды айтып, менен көмек сұрады. Мұны естігеннен
кейін дереу тікелей теле фонмен Одақтық Кинематогра-
фия комитетінің төрағасы А. В. Романовпен сөйлестім де

өтінішімді айттым, жəрдем беруін сұрадым. Əңгіме арасын-
да бұл туындының қазақ ұлттық киноөнері тарихындағы
тұңғыш екі сериялы фильм болғалы отырғанын ерекше атап
көрсеттім. Сондай-ақ А. В. Романовқа ескі таныстығымды

да базына етіп айттым. Себебі, ол ертеректе біздің Ақтөбеде
жұмыс істеген еді. Ертеңіне мəселе бірден шешілді – қаржы
да бөлінді, “Қыз Жібек” фильміне байланысты басқа түрлі
кедергілер де жойылды. Ең бастысы кинофильм екі сери-

ялы болып шығатын болды. Ол кездері қай нəрсе оп-оңай
шешіле қалушы еді, қарағым... Дəл сондай кедергінің он екі
томдық Қазақ Совет Энциклопедиясын шығару кезінде де
алдан көлденең тұрғаны бар. Бұл коллективтік еңбектің де

өмірге келуі ұзақ əңгіме. Оны бір реті келгенде айтармын
деп ойлаймын.

болып КСРО елі атынан көптеген шет мемлекеттерге ба-
рып қайттыңыз. Сонда өзіңізге сол елдердің басшылары

қалай ықылас танытты жəне олар адам, басшы ретінде
жеке қабі леттерімен қандай əсер қалдырды деп ойлай-
сыз?

беруіме болады. Бірінші, өз өмірімде мен Кеңес Одағының
сыртқа жіберетін ресми делегацияларының құрамында
17 мемлекетке барып қайтқан адаммын. Шетелдерге бай-
ланысты тұңғыш сапарым сонау елуінші жылдардың

ортасында Қытай Халық Республикасына барудан ба-
сталды да соңғы жол жүруім 1985 жылғы қазанда Жапони-
ямен аяқталды. Екінші, осының бəрі менің таяуда жазып
біткен “Өзім өмір сүрген уақыт” атты мемуарымда толық

көрінісін тапқан сияқты. Аталмыш кітапта Біріккен Араб
Республикасының Президенті Гамаль Абдель Насер, Алжир
Халық Республикасының басшысы Бумедьен, Үндістанның
Премьер-министрі Индира Ганди, Иран шахы Мұхаммед

Реза Пехлеви, АҚШ Пре зиденті Эйзенхауер жəне басқалары
туралы жеке-жеке тараулар бар. Өз басым оқырмандар олар-
дан көптеген қызық жəйттерді таба алады ғой деп ойлаймын.

жұмыс тəртібіңіз... Болашақта тағы да бір жаңа есте лік
кітап жазу ойыңызда жоқ па?

жұрттың бəрі жақсы біледі. Сондықтан менің күнделікті
тіршілігім серуендеп бой жазудан, кітап оқудан (үйімде
бай кітапханам бар), жазумен шұғылданудан тұрады. Жазу
демекші, таяуда маған Галина Серебрякованың “Өзім жəне

өзгелер туралы” деген кітабы ерекше ой салды. Жоғарыда
айтқан мемуарымда мен өзім туралы айтып болдым
деп ойлаймын. Енді өзгелер, өзім кездескен, жүздескен
қайраткерлердің тағы бір үлкен тобы туралы жазбақшымын.

Қазір соған дайындалып, соған қажетті материалдарды
сұрыптаудамын.
1992 жыл.

Телефоннан сергек жауап қатқан үн естілді. Мен ол кісіге
редакцияның тапсырмасымен қоңырау шалған шаруамды
айттым.

Дегенмен, келіп қайт. Бір ретін табармыз.
“Келіссөз” осымен бітті. Мен болашақ кейіпкеріме
баруға, онымен жүзбе-жүз дидарласып, көңілімді көптен
бері тербетіп жүрген сауалдарға жауап алуға жиналдым.

Əншейінде ұзақ күттіретін автобус бұл жолы өз мінезінен
жаңылған сияқты. Аялдамадағы жұртты сыпыра-сиы-
ра мінгізіп алды да, көсем атындағы көшемен төмен қарай
жүйткіп кеп берді. Жуыр маңда түсе қоймайтын жандар

болса керек, жайлы орынға жайғасқан бір топ жүргінші
аз-кем уақыттан соң күбір-күбір əңгімеге көшті. Олардың
біреуі ТМД басшыларының Ташкенттегі кездесуін айтса,
екіншісі сонау Əзірбайжандағы үкімет басына кайтадан

келіп, іле ізім-қайым жоқ болған Аяз Мүтəлибовты сөз ету-
де. Үшіншісі... Автобус іші əйтеуір, қып-қызыл саясат. Ал,
мен болсам енді аз уақыттан соң жүздескелі отырған жан-
мен арадағы болатын əңгімені қалай бастап, қалай аяқтау

жөнінде ойланып, ол кісі туралы өзімнің нендей нəрседен
хабардар екенімді іштей талғам таразысына салудамын.
Менің білетінім, ол өзіміздің қазақ зиялы қауымына
өте жақсы таныс адам – Шота Ыдырысұлы Уəлихановтың

республикаға еңбегі сіңген сəулетші, көрнекті қоғам қай-
рат кері əрі Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлы-
ғының лауреаты екендігі. Байыппен бағдарлап қарар болсақ
“1932” деп аталатын мешін жылы əйгілі Сырымбет тауының

етегінде, даланың дара дарыны, сүйікті Шоқанды тəрбиелеп
өсірген аяулы əже Айғанымның мекен-жайында, қазақтың
ұлы ханы Абылай ұрпағының отбасында дүниеге келген
текті атаның баласы, Ұлы Отан соғысынан кейінгі ел ес

жия бастаған кезеңде қанында бар қабілетімен кей класты
аттай өтіп, онжылдықты сегіз жылда тауысқан, сөйтіп орта
мектепті күміс медальмен тəмамдаған жеткіншек, одан соң
1950–1956 жылдар аралығында Мəскеудің сəулет инсти-

тутында оқып, оны ойдағыдай бітірген жоғары білімді ма-
ман 40 жылға жуық уақыттан бері өзінің күші мен жігерін,
талантын өнер атты құдіретті əлемнің ең бір күр делі, соны-
мен қатар нəзік те əсем саласына арнап келіпті. Ол – өзіміз

сөз еткелі отырған кейіпкеріміздің Қазақстан дағы мону-
менттер мен ескерткіштердің, үй құрылыстары ның жобасын
уақыт, замана талабына сай жаңаша жасауға деген өршіл
мақсаты. Сəулетші бұл бағытта табыссыз да болмаған.

Оған Шота Ыдырысұлының 1969–1990 жылдар аралығында
өмірге келген Алматыдағы Шоқан, Əліби, Тоқаш, Ғани
ескерткіштері, “Универсам” дүкені мен “Казгипрозем” үйі,
Семей облысының Қарауыл селосын дағы Абай ескерткіші

анық дəлел бола алады. Осы туындыларды қарап отырып
ойға қаласың. Себебі, мұндағы автор шығармаларына тəн
нəрсе: салынған дүниенің өз орталығымен үйлесімділігі,
ұлттық қолтаңбасының болуы жəне талғамының биіктігі

дер едік. Содан кейін, иə, содан кейін сəулетшінің ерек-
ше із қалдырған саласы респуб ликамыздағы ауыл-село
құрылысы. Жер сілкінісіне шыдамды біртұтас бетоннан
құйылған, көлемді блок негізінде қабысқан ғимараттар

кешенін дамытуда Шота Ыдырысұлы оның авторларының
бірінен саналады. Бұл бағыттағы құрылыс Қазақстанда жəне
бұрынғы КСРО-ның көптеген республикаларында кең өріс
алған.

Шота Ыдырысұлының ел, халық алдындағы атқарған
қызметі жоғарыдағы сəулетшілік өнермен ғана шектеледі
десек онда біздің мықтап қателескеніміз. Ол білгір маман,
беделді басшы да болған адам. Бұлай дейтініміз, өзіміз

сөз етіп отырған жан əр жылдары “Казгорстройпроект”
мемлекеттік институтында сəулетші, КСРО-дағы Сəулет
жəне құрылыс академиясының Қазақ бөлімінде ғылыми
қызметкер, Алматы қаласы бас сəулетшісінің, орынбаса-

ры, “Казграждансель проект” жобалау институтында бас
сəулетші қызметтерін абыроймен атқарып, бертініректегі

Шиллингтің, көркем жазудың білгірі Шлезингер мен лито-
графия шебері Лоренцтің фамилиялары атам Мақы оқыған
жылдардағы класс журналдарында өте жиі ұшырасады.
Мақы Уəлиханов зейінді шəкірт болады. Училищедегі

білім алу тəртібі туралы жазылған нұсқауда: “Қабілеті орта
деп табылған балалар мұнда бес жылдан артық оқуға, та-
лантты кандидаттардың орнын алуға болмайды”, – деп
жазылған. Демек, училищеде қабілеті аса жоғары емес

шəкірттерді бес жылдан артық ұстамаған. Ал, атам Мақы
болса мұнда тоғыз жыл оқып, аталмыш білім ұясының
толық курсын 1864 жылы 4 қыркүйекте бітіріп шығады. Ат-
тестатына қарасақ, одан біз оның суреттен, көркем жазудан

өте жақсы, арифметика мен орыс тілінен жақсы деген баға
алғанын көреміз.
Атам училищені тəмəмдағаннан кейін екі жыл Петер-
бургте жұмыс істейді де елге оралады. Содан соң Батыс

Сібір генерал-губернаторының кеңсесінде, Көкшетау уезі
бастығының мекемесінде іс жүргізуші қызметін атқарады.
Жұмыс істеп жүріп сурет салу, қолөнермен айналысу,
жаңадан салынып жатқан елді мекендердің жобасын сызу

сияқты сүйікті кəсібін ұмыт калдырмай, оның бəрін қатар
алып жүре білген. Соның нəтижесінде бірнеше халықаралық
жəне бүкілресейлік көрмелерге қатысып, алтын медальға
да ие болады. Таяуда атама қатысты төмендегідей екі

жаңа деректі анықтадым. Оның бірі осы күнгі Көкшетау
облысының Володар ауданындағы клуб болып тұрған ескі
шіркеудің Мақы жобасымен салынғандығы да, екіншісі 1876
жылғы тамыз айында Петербургте өткен ориенталистердің

ІІІ кон гресіндегі көрмеде тағы да сол кісінің еңбектері
көрсетіліп жоғары баға алғандығы.
Шөкең осы сөздерді айтты да бірауық үнсіз қалды.
Байқаймын, ойын жинақтау үшін санасынан кезекті бір

мағлұмат-деректерді сұрыптай өткізіп отырған сияқты.
Сол сəтте менің есіме төмендегідей жəйттер оралды. Оның
алғашқысы Г.Н.Потаниннің 1895 жылы жазылған “Ең соңғы
қазақ ханзадасының киіз үйінде” атты мақаласы еді. Мұнда

белгілі саяхатшы: “Көкшетау қаласындағы орыс клубы
Мақы Уəлихановты қадірлі қонақ ретінде қабылдайтын.
Ол жайдары мінезімен, сəнді жүріс-тұрысымен, тама-
ша инабаттылығымен таңқалдыратын”, – деп өзінің жан

жолдасы Шоқанның інісіне деген сүйіспеншілік сезімін
білдіреді. Содан кейін, иə, содан кейін зерттеуші-ғалым
Қ.Мұхамедхановтың еңбекқор лығымен табылған “Қазақ”
газетінің 1916 жылғы 16 маусымдағы санын да еске ала кет-

песке болмайды. Мұнда “Мақы Шыңғысұлы Уəлиханов”
деген тақырыппен азанама жарияланып, осы бір қазақ
зиялысының өз заманында дарынды өнер иесі болғандығы
егжей-тегжейлі баяндалған. Байқап қараған адамға осы

жəйттердің өзі-ақ Мақының кім екендігін толық анықтап
беріп тұрған жоқ па?

мен терең ойға беріліп кеткен Шөкеңді қайтадан əңгімеге
тартып, – былайғы жұрттың Уəли хан мен Кенесарыдан, На-
урызбай мен Сыздықтан, Шыңғыс сұлтан мен оның балала-
ры Шоқан, Мақыдан басқа көп ешкімді біле бермейтіндігі

Шөкең. – Сұрайын дегенің хан тұқымының олардан
басқа да ұрпақтарының тағдыры ғой. Айтайын. Шоқан
Уəлихановтың жазба деректерінде Абылайдың 12 əйелі
болғандығы, бұлардан 30 ұл мен 40 қыз қалғандығы тура-

лы мəлімет бар. Бабамыздың сол бел балаларынан тараған
немерелерінің ішіндегі көп айтылмай, зерттеушілер наза-
рына ілікпей жүрген жанның бірі Ғұбайдолла дер едім. Рас,
оны атасы Абылай сияқты ірі тұлға дей алмаймын. Мəселе

басқада. Ол қазақ даласының ең соңғы ханзадасы еді. Ре-
сей патшалығының Батыс Сібір жөніндегі рефор маторы
М.Сперанский XІX ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан
бастап Дала өлкесіндегі хандық билікті жойып, елді аға

сұлтандық басқару жүйесіне көшірген кезде тақыт мұрагері
Ғұбайдолла Уəлиханов бұған қатты наразы болды. Сөйтті де
атасы Абылай сияқты Цин империясымен дипломатиялық
байланыс жасауға, Қытай мемлекетінің сенім грамотасын

алуға əрекет етті. Бірақ Ресей патшалығы оның бұл ойын
жүзеге асыртпады. 1824 жылғы 12 шілдеде Ғұбайдолла
тұтқынға алынды да, Калугаға айдалған дағыстандық
имам Шəміл сияқты ол да Березов қаласына жер аударыл-

сый-сияпаттан жиналған қазыналардың елшілер арқылы
алмасылған қағаз құжат тардың барлығын əжеміз Айғаным
шып-шырғасын шығар май түгел сақтап, оларды теңдер мен
сандықтардан көк темде бір, күзде бір алып жел қақтырғаннан

кейін қайтып ордаға жинап коятын болған. Əжеміз қайтыс
болған соң Шыңғыс бабамыз да əлгі мұраларға өте ұқыпты
қараған. Содан кейін үстіміздегі ғасырдың басында ханның
қара шаңырағы мен ордадағы қазынаға Шыңғыс сұлтанның

ең кіші ұлы Қоқыш (шын аты Нұрахмет) бас ие болып қалған.
Мə селе міне, осы жерге келгенде тым аянышты əрі өкінішті
сипат алады. Олай дейтінім, 1921 жылдың көктемінде елде
“ақ банды” деген шығып, Сырымбет тауындағы “хан орда-

сын” талапайға салған. Осы қатыгез тонаушылықтың жай-
жапсарын жазушы Сəбең – Сəбит Мұқанов өте жақсы білуші
еді. Өмірінің соңында шежіре қарт бұл туралы маған былай
деп айтқаны бар: “1921 жылы жергілікті үкімет жоғарыдағы

оқиғаны тексеріп қайту үшін сол жерге мені жіберді. Бар-
сам орданың мұрагері – Шыңғыстың кіші ұлы, жасы қартаң
тартқан Қоқыш екен. Кедей шаруалы ол жайлауға шығуға
күші болмай, қысқы ағаш үйінде отырып қапты. Банды-

лар оның үйін осындай сəтте, көшкен елге ілесе алмай
қыстауда жалғыз түтін боп қалған кезде талаған. Қапыдан
келген қарақшылар “хан ордасында” не бар, соның бəрін,
құжаттарға дейін түгел қотарып əкеткен. Қағаздар оларға не

үшін керек болды екен десеңші. Қоқышпен əңгімелескенде
ұққаным, бандылар Абылайдың Бұхара Шəріптен алдырған,
кейін Айғаным бірінші Николай Батыс Сібірге келгенде
ақбоз үйге төсеген ұзыны да, көлденеңі де кең мешіттің ішіне

молынан жететін кілемді бөлісе алмай дал болыпты. Ақыры
оны қарақшылар он екі бөлікке бөлген. Біздің қолымызға сол
он екінің бір бөлігі ғана түсті. Оның өзі кішігірім кілемдей
екен, түсі тотының қанатындай құлпырады”.

“Хан ордасындағы” мұраның қысқаша айтқандағы
тағдыры міне, осылай, інішек. Əрине, осы арада сенің
көңіліңде: “Бандылар Сырымбетке шабуыл жасағанда тек
“орданы” ғана басып алып, сондағы қазына-мүлікті то-

нап кетті. Ал, Қоқыштың өзінің, балаларының үйі аман
қалды емес пе? Демек, сол шаңырақ иелерінде бірді-екілі
ескерткіш, белгі сақталып қалуы мүмкін еді ғой”, – де-
ген дүдəмал сұрақтың тууы мүмкін. Рас, əу бастағы мол

қазынаның қазан түбінде қалған қаспақтай жұқаналары
отызыншы жылдардың басына дейін Қоқыш атамыздың
балаларының үйінде сақталып келіпті. Ол сол шаңырақтағы
зілдей ауыр қара абдыра еді дейді білетіндер. Осы ең соңғы

мұрағат 1928–1930 жылдары жоқ болған. Қалай дейсің ғой?...
Сол кезеңдегі, яғни ұжымдастыру мен тəркілеудегі “құлақ”
деген қорқынышты сөз елдің үрейін ұшырып тұрған күздің
қарасуық бір түнінде үлкен үйдегі қара абдыра Сырым-

беттегі зиратқа апарып жасырылады. Арада аз уақыт өткен
соң ел арасында: “Ойбай, хан тұқымының құпия коймасы
бар екен”, – деген сөз гу ете түседі. Сөйтсе, бəрін бүлдіріп
жүрген Қоқыш атамның күйеу баласы Зікіш екен. “Орда-

дан” қалған ең соңғы ескерткіш, белгі, қағаздарды апарып
жасырғандардың бел ортасында жүрген күйеу жігітке:
“Ешкімге байқатпай барып, абдыраны ашып көрсем, асыл
зат болса аз-мұз алып пайдалансам”, – деген жымысқы ой

келмей ме? Сөйтіп ол əлгі жерге бір емес бірнеше рет ба-
рып, алғанын азық-түлікке айырбастап жүргенін жұрт сез-
бей ме? Сезген соң олар жергілікті жердегі жандайшаптарға
жоғарыдағы құпия қойма туралы жаңалықты жеткізбей ме?

Не керек, содан Зікіштің басына іс түсіп, сотталатын бола-
ды. Оқиға насырға шапқан соң ол: “Бəрі де құрысын, аман
қалсам игі еді”, – деп белсенділерге абдыраны өзі апарып
көрсетеді. Содан бері ондағы заттардан да, қағаздардан да

раларға байланысты сауалға қадери-халінше жауап беріп
болған əңгіме иесіне келесі кезекте, – сіздің ұлт зиялы-
сы ретіндегі халқымыздың тарихына, бертінгі сіз бен біз
оқыған оқулықтардағы түрлі тұжырымдарға деген жеке

қараған емеспін, – деді осы жерде қызбаланып кеткен
Шөкең. – Қазақ тарихы өмірдің тəлкегіне түсіп, тұтқын
адамға ұқсады. Қасқыр тартқан қойдай болып, ол бізге жы-
рым-жырым, көп беттері сарғайған, тозған күйінде жетті.

Ал тарихи тұлғалардың өздері ғана емес, ұрпақ тарының
тартқан азабы қаншама десеңші. Абылайханов, Уəлиханов,

Кенесарин болғандығы үшін қудаланған, түрмеге отырған,
атылып кеткен əке-ағалардың ақжарқын кескін-келбеті көз
алдыңнан кетер ме? Құдай-ау, адамдар туғанда əке-шешені
таңдамай тумай ма? Балаларының не жазығы бар еді? Айта

берсе, Абылайдың өзі көп жылғы саяси тұтқыннан бүгін
ғана оралып отыр. Енді тəубе, шексіз саясаттандырылған,
жалған көзқарастан ауылы мыздың іргесін бөлектеп, хан
тұқымы, байдың баласы дегендерге үрке қарамай, есіміз

на сөзінен өзімше ой топшылап. – Журналист əріптесім
Əмірхан Меңдеке айтқандай хан мен бай да, би мен би-
менде де құдайдың пендесі емес пе еді. Олар неге тегіс жа-
ман болуға тиіс? Байлығы, дəулеті бар адам нені бүлдіріп

қойып еді. Ал, жоқтықтың несі жақсы? Біле білсек Ресей от-
аршыларына, асыра сілтеуге, ұлт мəселелерін бұрмалауға
қарсы жан сала күрескен, халқымыздың тəуелсіздігі үшін
басын бəйгеге тіккен қазақ зиялыларының басым көпшілігі

дəулетті, текті ортадан шыққандар емес пе еді? Соларға
біз не істедік? Аттық, астық, қырдық, жер аударып, ше-
телге қаңғытып жібердік. Əсілі МГУ-дің ректоры, акаде-
мик Павловтың: “Ресейдің бүкіл ақыл-ойының зəузаттығы,

тұқымдық қоры азамат соғысы мен ұжымдастыру кезінде
қаза тапқаны бар, шетелге бас сауғалап кеткені бар 2 мил-
лион зиялы, ақсүйекпен бірге кетті”, – деп зар илегенінде
үлкен шындық бар. Көбіміз мəңгүрттікті бертінгі жылдарға

теліп жүрміз. Жоқ, біздіңше ол құбылыс бір қазақты бірнеше
тапқа бөлген, сөйтіп еті тірі, көзі ашық хан, бай тұқымын
жаппай қырған, нəтижесінде өңшең иіс алмастар елге би бо-
лып бишік үйірген жиырмасыншы-отызыншы жылдардан

на кəміл сенген Мұхаң, Мұхтар Əуезов: “Қазақтың дербес
ел болуына, əрі-беріден соң қазақтың қазақ болуына, басы
қосылып, бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығаруына ерен
еңбек сіңірген Абылайдан артық адам болмас. Жасымыз

болса келе жатыр, кейінгілер түсіне ме, түсінбей ме, Абы-
лай туралы бір күрделі ғылыми еңбек жазылса екен. Əзірше
баспаға басу қиынға түсер, бірақ арнайы архивте қалса
дұрыс болады”, – деген екен. Мен Мұхаң армандаған сол

кезең туды, сондықтан ғалымдарымыз тездетіп бабамыз
туралы күрделі зерттеу еңбекті, қаламгерлеріміз кең тыны-
сты тарихи көркем туындыны өмірге əкелсе екен деймін.
Бұл – бір. Екінші, осы уақытқа дейін В. Кузнецов, Г.Гуревич

сияқты ғалымдар Еуразия елдеріне тараған еңбектерінде
Абылайды қулық пен айлакерлікке келгенде алдына жан
салмайтын, ең зұлым, адамзат мəдениетіне қаскөй билеуші
ретінде бейнелеп, осындай жағым сыз пікірді елдің құлағына

құйып қойды. Не деген бассыздық. Абылайға мұндай жа-
ланы оның қас дұшпаны да жаппаған. Керісінше, Жоңғар
билеушісі Қалден Цереннен: “Ол заманынан жүз жыл
бұрын ерте туды, оның бүкіл əлемді билеу қолынан келеді”,

бəйгесінен озып келген осындай əділ пікірлер арқылы
мемлекетіміздің басшылары, қоғам қайраткерлері реті кел-
ген жерде жоғарыдағыдай ұшқары тұжырымдарға соққы
беріп, оны жоққа шығаруы керек деп ойлаймын. Міне, сонда

ғана біз бабамыздың алдындағы парызымызды өтей аламыз.
Жə, ойымды осымен доғарайын. Жалпы бұл бағытта айта-
тын пікірлер көп. Ал əзірше осы да жетер, шырағым.

ұлы ғалыммен пікірлес, сырлас, дос болған көр некті орыс
зиялыларының ұрпақтарымен сіздің араңыз дағы байланыс
туралы бір-екі ауыз сөз айта кетсеңіз.

ғылыми мұралары Əлкей Марғұлан сияқты ғұлама ғалым-
ның арқасында бас-аяғы 5 том болып жинақталып, орыс
тілінде екі рет жарық көрді ғой. Оның сыртында Мəскеудегі
“Молодая гвардия” баспасынан Г.Стрелкованың “ЖЗЛ” се-

риясымен “Шоқан Уəлиханов” деген деректі өмір баяндық
кітаптың шыққаны да бар. Даланың дара дарыны туралы
А. Əшімов көп сериялы телефильм де түсірді. Осылардың
бəріне шүкіршілік ете отырып, қиналатын сəттерім де

жоқ емес. Ол – Шоқан Уəлихановтың толық шығармалар
жинағының күні бүгінге дейін қазақ тіліне аударылмауы.
Бұл мəселе неге қолға алынбайды, ғалым аға еңбектерінің 5

көшелерінде қызыл комиссар Дмитрий Фурмановтың
ауыздығын қарш-қарш шайнаған арғымақпен кіші стани-
цадағы қорғанға қарай желе жортып бара жатқаны, төңкеріс
демоны Лев Троцкийдің қазіргі Гоголь көше сіндегі “Жетісу”

қонақ үйі маңайындағы гүлзарда паң əрі тəкаппар кейіппен
серуен құрып жүргені, экономика мəселелерінің ірі рефор-
маторы Александр Чаяновтың Қазақ ауыл шаруашылығы
институты студенттері алдында тереңнен толғай лекция

оқып тұрғаны осы күні кеше ғана сияқты болып көрінеді де
тұрады.
Рас, Дмитрий Фурманов жөніндегі есте қалғандарын ол
өзінің “Ежелгі Верныйда”, “Таңсəрі мен сəске түстің арасы”

атты тарихи романдарында талапқа талғам қоя отырып, ба-
рынша шыншылдықпен жаздым деп ойлайды. Қаламгердің
пайымдауынша
қызыл

комиссардың
адамгершілікке,
зиялылыққа тəн игі қасиеттерімен қатар қате басқан
қадамдары да болған сияқты. Ол онда Жетісу губерниясының

тыныс-тіршілігін орта ғасырдың ар жақ, бер жағы ретінде
ғана елестетіп, Верный қаласын қараңғы, сауатсыз, жабайы
елдің мекені деп ұққандығы жəне осы түсінігінен орталыққа
аттанғанынша айыға алмай кеткендігі. Дауыл алдындағы

тыныштық – төңкеріске дейін Зеньков, Недзвецкий, Бокин,
Жандосов, Виноградов сияқты озық ойлы жандардың от-
аны болған Жетісу жері алдындағы Дмитрий Фурмановтың
кешірілмес кінəсі де, түзете алмас қатесі де міне, осында еді.

Бұл ойын қаламгер большевиктер бейнесіне шаң жуытпай-
тын сонау социалистік реализм əдебиеті тұсында да жасыр-
май айтқан, қазір тіптен ашық, батыл көтеруде.
Дмитрий

Федоровичтің
есінде
“үздіксіз
төңкеріс”

теоретигі Лев Троцкийді де өзінің Алматы көшелерінде
қалай көргені жақсы сақталынып қалған. Он үш-он төрт
жастағы кезі болуы керек, бірде ол əкесі жаздырып алып
оқитын “Шаруа” журналының ескі сандарын қолына алғаны

бар. Соның біреуінің мұқабасында қырынан түскен бұйра
шаш, дөңес мұрын, шоқша сақалды адамның суреті бар еді.
Астында “Үкімет мүшесі – Л.Д.Троцкий” деп жазылған бүл
бейне оның көз алдынан көпке дейін кетпей жүрді. Арада

оншақты күн өткенде анасы Митяны базарға жұмсағаны
бар. Сол кездегі Губернатор үйі деп аталатын орамға жете
бергенде ол қолында сəнді тросы бар, тайыншадай ит жетек-
теген төртпақ денелі адамды көріп тоқтай қалды. Қарайды,

жүргіншінің өңі де, жүзі де өзіне таныс, кеше ғана жүздескен
жан сияқты. “Қайдан, қашан көрдім осы кісіні?” – деп ой-
лады жеткіншек оның сыртынан көз алмай тұрып. Сол
сəтте Митяның есіне журнал, ондағы сурет сап ете түсті.

“Қой қателескен шығармын, – деп ойлады бала көңілі, –
Мəскеудегі Троцкий бұл жерге қайдан келсін? Үкімет мүшесі,
атақты адамның Алматыда ит жетектеп жүруі мүмкін емес”.
Сөйткен де қолын бір сілтеп базарға қарай кете берген.

Бірақ, арада үш-төрт ай өткенде Митя əлгі адаммен
қала сыртындағы Таулықырат беткейінде тағы да кездесіп
қалды. Ол тұратын Садовая көшесінің балалары бұл жерге
жыл сайын бүлдірген теруге келіп жүретін. Осы жолы да

жеткіншектер өздеріне таныс тау бөктеріне ертелете жетіп,
енді жидек іздей бергенде жандарынан бір емес, үш ит ерт-
кен аңшы сопаң етіп шыға келді. Үрпиісіп қалған балаларды
көрген бейсауат жүргінші бұларға жақын келіп, қорқудың

қажеті жоқ екенін, өзінің аң аулап жүргенін, Лев Давидович
деген ағалары болатынын айтты да олармен кəдімгі ересек
адамдар сияқты сөйлесіп, əңгімелескені бар.
Арада бір жылдай уақыт өтеді. Қыстың қыраулы

бір күнінде Алматы мен Бішкек арасына кіре тартатын
Митяның үлкен ағасы Парфиль үйге кештете келіп мы-
надай əңгіме айтады. Олар Қордай асуына жақындағанда
омбы қардан жүре алмай тоқтап қалған автомашинаны

көреді. Оны қоршаған жеті-сегіз əскери адам кірекештерді
тоқтатады да жарау атты, жүгі жеңіл Парфильдің шанасы-
на кабинадағы бір əйел мен брезент жабылған кузовтағы
екі ер адамды əкеп отырғызып, Бішкекке дейін апарып са-

луды талап етеді. Қалған шаналарға бөлініп отырған қызыл
əскерлердің біреуі жолда кірекештерге бұл əкеле жатқан
адамдары Лев Давидович Троцкий деген саяси тұтқынның
өзі жəне жұбайы мен баласы екенін айтып қалады. Ағасы

бұл жайды баяндағанда бұған дейін бойы өсіп, ойы ержет-
кен Митя əлгі адамның осы қалада былтырдан бері айда-
уда жүрген Троцкийдің нақ өзі екенін біледі. Иə, кірекеш
Парфильдің айтқанының бəрі де рас болатын. Себебі,

нұсқауға сəйкес өзі мұнда тура бір жыл болған Алматымен
еріксіз қоштасып, ГПУ қызметкерлерінің қырағы күзетімен
Бішкекке аттандырылған. Содан кейін ол Ташкент-Мəскеу
поезына отырғызылып Ақтөбеге, одан Астраханьға, ақыры

12 ақпанда “Ильич” жолаушылар кеме сімен Қара теңіз
арқылы Түркияға сырттатылып жібе рілгені мəлім.
Дмитрий Федоровичтің жастық шағындағы өмір жолын-
да ерекше із қалдырған адамдардың бірі – есімі ғылымда көп

жылдар бойы əділетсіздікпен аталмай келген ірі экономист-
ғалым Александр Васильевич Чаянов еді. Тағдыр бұл адам-
мен оны Алматы ауыл шаруашылығы институтының ауди-
ториясында жолықтырды. Тəуелсіз ой-пікірі үшін жазықсыз

жазалауға ұшырап, Алматыға жер аударылып келген Алек-
сандр Васильевич Чаянов аталмыш институттың жеміс-
жидек факультетінде оқитын бұған жəне Сергей Калмыков,
Айман Жанғалиев, Александр Гукасян сияқты студент доста-

рына статистика пəнінен сабақ беретін. Осы жерде ғой нəзік
жанды, өнерден хабары мол профессордың жас Митяның
əдебиетке деген бейімділігін байқап: “Антик дəуіріндегі
ұлы ақындардың бірі Виргилий бау-бақша əлемі туралы

пайымдауларын поэзия құдыретімен кестелеп, танымдық
кітап жазған. Сен де диплом жұмысыңды өлеңмен өрнекте,
өлеңмен баянда. Ауыл шаруашылығына қажет мамандығыңа
поэзия көзімен, поэзия сазымен қара. Сонда сенің бойыңды

рухани жұтаңдық билемейді”, – деп айтқаны.
Иə, Александр Васильевич Чаянов жалғыз экономика
мəселесінің білгірі ғана емес, өнер мен ғылымның көптеген
салаларынан мол хабары бар ғажайып адам болатын. Ол осы

Алматы ауыл шаруашылығы институтында оқытушы болып
жүріп “Кооперация туралы” деген атақты еңбегін жазды,
көп жылдар бойы өзі тірнектеп жинаған Еуропа бейнелеу
өнеріндегі гравюра туындыларын зерттеумен айналысты.

Дмитрий Федоровичке институтты тəмамдар тұсында ол
жақсы көретін сүйікті шəкіртіне Альфред Дюрердің “Төрт
пері” атты гравюрасын сыйлағаны бар. Александр Васи-
льевич Чаяновтың сол ескерткіші жазушының үйінде күні

бүгінге дейін бар. Осы ұзақ ғұмырында оның өзінің жеке
басында да, отбасында да қиын жағдайлар болмай қалған
жоқ. Бірақ соның бəріне де қарамай Дмитрий Федорович осы
картинаны міне, алпыс жылдан астам уақыттан бері аяулы

ұстазының көзіндей көріп, қастерлей сақтап келеді.
Жоғарыда біз өзіміз сөз етіп отырған кейіпкеріміздің
əдебиет,
журналистика,

тарих
салаларын
қамтитын
гуманитарлық бағыттағы жоғары оқу орнын емес, ауыл

шаруашылығы мамандарын даярлайтын институтқа түсіп,
соны тəмамдағанын сөз арасында айтып өттік қой деп ой-
лаймыз. Көп жұрт оның өмірбаянындағы осы бір жайды біле
де бермейді жəне оған онша мəн беріп те көрген емес. Ал,

байыппен бағдарлап қарасақ бұл Жетісу сияқты шырышы
бұзылмаған арда табиғат аясында туып-өскен оның қасиетті
Жер-ана жанашыры болсам, соның тылсым сырларын ашсам
деген жүрекжарды арманы еді. Содан кейін, иə, содан кейін

бұл мамандық оған қоршаған ортаны жете білу, өмірді терең
тану үшін де керек болатын. Осындай романтикамен, энту-
зиазммен жігерленген ол жəне оның достарына отызыншы
жылдардың бас кезінде Алматыдан Мəскеу түбіндегі Коз-

лово селосына барып, Бүкілодақтық бағбаната Иван Влади-
мирович Мичуринге жолыққандарының өзі кездейсоқ оқиға
емес.

кейінгі бос уақытымызда жалданып жұмыс істеуге тура
келді, – дейді Дмитрий Федорович сол 1932 жылғы оқиғаны
ойлана еске алып. – Ол кезде Алматыдағы қызу қарқынмен
жүріп жатқан құрылыстың бірі қазіргі Бөгенбай мен Пан-

филов көшелерінің қиылысындағы Түркісіб теміржолы
басқармасының кеңсесі еді. Міне, біз сонда барып жер
қаздық, кірпіш тасып, тақтай түсірдік. Ақыры жеткілікті
қаражат жинадық-ау деген кезде сапарға аттануға бел

байладық.
Мəскеу маңына жеткен соң Козлово селосындағы бағбан-
атаның үйін тауып алу алматылық студенттерге онша
қиынға түскен жоқ. Бірақ үсті-үстіне келе беретін делега-

циялардан əбден запы болған кінəмшіл қарт бұларды да
сондай шулыған топтың бірі деп ойлады ма, қайдам, əйтеуір
оларды қабылдап, əңгімелесуден мүлдем бас тартты. Сон-
да студент-энтузиазистер не істеді дейсіздер ғой. Үй иесі

бізбен қашан жүздесіп, əнгімелескенше кетпейміз деп
келісті де беседкаға жайғасып жатып алды. Түс болды. Кеш

те батты, жиекті қара қалпағын милығына түсіре киген та-
рамыс денелі қарттың бұларға қарай беттеп келе жатқаны
байқалды. Сол жерде əңгіме тиегі ағытылды-ай дейсіз. Иван
Владимирович Жетісу өлкесін академик Вавиловтың “Дүние

жүзіндегі қолайлы табиғат орталары” теориясы бойынша
сырттай білетін болып шықты. Пікір алысу таң атып, тауық
шақырғанша толастамады. Ертесінде қарт бағбан бұларға
өзінің жеміс ағаштары егілген тəжірибе бағын көрсетіп, бір

аптаға жұмыс істеуге қалдырды. Ал, мерзімді уақыт бітіп,
студенттер елге қайтар кезде ол қазақстандық студенттерді
өте жақсы көріп қалғанын айтып, бұлармен қимай қоштасты.
Бұл күндері қалың жұртшылық Дмитрий Федорович

Снегинді белді прозашы, қара сөздің майталман шебері
ретінде жақсы біледі. Оған жазушының “Шалғай шеп-
те”, “Парламентерлер рейхстагтан шығып келеді”, “Күту”,
“Ежелгі Верныйда”, “Таңсəрі мен сəске түстің арасы” сияқты

əр жылдары жазған роман, повестері анық дəлел. Бірақ оның
үлкен əдебиетке келер жолдағы алғашқы қадамын сұлулық
пен нəзіктік музасы – поэзиядан бастап, жоғарыдағы
прозалық шығармаларының алдында “Шығыстан соққан

самал жел” (1934 ж.), “Жетісу” (1936 ж.) сияқты екі-үш жыр
жинаған шығарғандығын, ақиық ақын Ілияс Жансүгіров пен
жыр дүлдүлі Нұрлыбек Баймұратовтың шығармаларының
орыс тіліндегі табанды аудармашысы болғандығын қазір

осы бəріміз дерлік түгел біле береміз бе? Жоқ. Міне, бұл да
оның көп қырлы творчествосының бір қайнар көзі болса ке-
рек.

жариялануына кім ықпал етті жəне “Поцелуев” деген
əу бастағы тума, төл фамилияңыздың орнына “Снегин”
атты
бүгінде

бəрімізге
белгілі
псевдонимді
таңдап

алуыңызға не себеп болды? – дедім мен жазушымен арадағы
əңгіменің келесі бір ұрымтал тұсында.

отызыншы жылдардың бас кезінде мен Алматы дағы кəсіп-
одақтар клубында құрылған жас əдбиетшілер үйірмесінде
танысқан болатынмын. Сол кездері “Советская степь”
газетінде жұмыс істейтін ол шектен тыс ұялшақ тығым

мен жасқаншақтығымды сезді-ау деймін бір күні: “Сенің
өлеңдерің ешкімдікінен де кем емес. Неге газет-журналдарға
ұсынбай
жүрсің?

Мұның
жарамайды?
Сын шылардан
сескенсең бүркеншік фамилиямен жариялап көрейік. Сонда

сенің кім екеніңді ешкім де білмейді. Ондай дəстүрдің қазіргі
кеңес əдебиетінде бар екенін кім жоққа шығарады? Ойлап
қарашы, Горький, Бедный... Бұл олардың шын фамилиялары
емес, бүркеншік есімі”, – деді. Содан ол екеуміз əлгі жер-

де əрі ақылдасып, бері ақылдасып баспасөзге менің атаман
Анненковтың қанды қырғыны туралы жазылған поэмамның
бір тарауын ұсынуды ұйғардық. Ал, псевдонимге келгенде
менің есіме ақын Сергей Есениннің өзім таяуда ғана оқыған

“Анна Снегина” поэмасы оралды да “Снегин” деген фамили-
яны таңдағаным дұрыс шығар деген шешімге келдім. Содан
арада ай, одан кейін арбаның дөңгелегіндей айналып жыл
өткенде Виктор Черкесовтің қуанышы қойнына сыймай

алақайлап жеткенін көрсең. Көзі күлім қаққан ол қолыма
“Қазақстан” (қазіргі “Простор”) журналының 1933 жылғы
1-ші санын ұстатты да басылымның жуан ортасынан орын
тепкен Дмитрий Снегин деген ақынның поэма тарауларын

көрсетті. Əңгіменің тоқетері, содан бергі 59 жыл бойы мен
міне, осы фамилиямен шығып келемін.
...Сексеннің сеңгіріне шыққан қарт қаламгер осы сөздерді
айтты да бір сəтке үнсіз қалды. Мен көгілдір көзінен əлі нұры

тая қоймаған, денесінде артық ет жоқ, көкірегі көреген, ақылы
айдын əңгіме иесіне байыппен барлай қарадым. Дмитрий
Федоровичтің шашы аппақ қудай боп ағарған екен. Құдды
қыста да, жазда да биік шың басында көз шағылыстырып жа-

татын ақша қар дерсің. Осыны көргенде есіме ақын ағамыз
Сағынғали Сейітовтің: “Шашым ның ақтығы жанымның
ақтығы, көңілімнің пəктігі, Санаман сірə да – мінім деп тап
мұны. Шашым ның ақтығы – арымның ақ гүлі, санамның

сафтығы, Санаман сірə да – мінім де тап мұны”, – деп соңғы
сөйлемдері қайталанып келетін өлең жолдары түсті. Осы сөз
дəл қарсы алдымда ойға шомып отырған Дмитрий Федо-

ровичке арналып айтылғандай болып көрінді. Жоғарыдағы
əсерден болар: “Жылдың қай мерзімінде болмасын биік тау-
да, шың басында ғана қар жатады жəне ол кіршіксіз, таза
қарлар”, – деп күбірледім ішімнен мен.

деді əңгімеміз аяқтала бергенде Дмитрий Федорович. – Менің
жұлдызды сəтім Қазақстанда туғаным, қазақ халқының
Мұхтар, Ғабит, Сəбит, Бауыржан сияқты перзенттерімен
тағдырлас, сырлас болғаным деп есептеймін. Бұл ғажайып

жандар туралы қазір ұзақ та, қызықты əңгімелер айту-
ыма болар еді. Бірақ оған уақыт керек қой. Солай емес
пе? Сондықтан оларға мен бір-бір сөзбен төмендегідей
анықтама бергім келіп тұр. Мұхтар дегенде оны бір сөзбен

теңеу лайық. Өкінішке қарай, осы аяулы жандардың бəрі
қазір біздің арамызда жоқ. Оларды өмірдің қатал ағысы
тіршілік жағалауынан жұлып алып кеткелі қашан... Осыны
ойлағанда өзегің өртенеді. Тірі жүрген менің міндетім – со-

лар жөнінде естелік жазу. Оны бастадым деп те айтуыма
болады. Мəселен, Бауыржан кайтыс болардың аз-ақ алдын-
да жеке архивінің үлкен бір бөлігін маған беріп, аманаттап
кетті. Қазір мен майдандас досымның сол тапсырмасын бір

жүйеге түсіріп, бітіруге таяу қалдым. Өмір болса Мұхтар,
Ғабит, Сəбиттің аманаттарын да орындайтыныма күмəнім
жоқ. Тек құдай мен сияқты қарт адамның көретін көзі мен
ақылынан айырмасын деңіз.

...Дмитрий Федорович Снегин.
Ол – қазақ халқының рухани мұрасын біліктілікпен,
жанашырлықпен зерттеуші Радлов, Потанин сияқты орыс
зиялыларының бүгінгі ізбасары.

Ол – халқымыздың аяулы ұлдары Тоқаш, Ораз, Бауыр-
жан сияқты тұлғалардың күрмеуі көп күрделі өмірін өз
шығар маларында шыншылдықпен суреттеп, оларды орыс
оқыр ман дарына алғаш таныстырған бірден-бір көркемсөз

шебері.
Ол – ана тіліміздің мемлекеттік мəртебе алуына бел
шеше кірісіп, үміт ұстараның жүзінде тұрған кезде: “Егер
мен бүгін, дəл қазір қазақ тілінің тағдырына ара түспесем,

онда мені ұстазым Мұхтар Əуезовтің, майдандас досым Ба-
уыржан Момышұлының əруағы кешірмейді”, – деп өз ойын
қандастарының алдында жалтақтамай ашық айтып, тура
биде туғандық жоқ екенін танытқан қайраткер.

Ол – Қазақстандағы өз нанын адал жеп жүрген бірден-бір
орыс азаматы.
Шіркін, біздегі барлық орыс осы Метрей ағайдай болса
ғой...

Живу, я, в этом мире только раз...
А.С.Пушкин
“Таугүл” мөлтек ауданындағы 4-ші үйдің сегізінші
қабатына көтерілгенімде күн екіндіге таянып қалған кез

еді. Есікті Азаттың өзі ашты. Алғашқы аман-саулықтан
кейінгі əңгімеден соң үй иесі оның аузынан төмендегідей
жан тебірентерлік хабарды естіп білдім. Осы таяуда оған
өзінің бір кездегі туған Отаны – Шыңжаңнан 41 жыл бойы

кетті. Сонда тұратын ағайындарымызды аралап, жүздесіп
қайтпақшы. Суретін көремін десеңіз, мінеки,– деді Азат
толқыған үнмен.
“Біреуді қуантып, біреуді жылатып өтетін тағдыр-

ай”, – дедім ішімнен мен жоғарыдағы хабарды естіген
сəтте. Сөйттім де бейтаныс қарттың суретін алып, терең
ойға кеттім. Иə, сонау қырқыншы жылдардың ортасында
Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтерілісінің қаһарман

жауынгерлерінің бірі болған, одан кейін Үрімші қаласының
əскери комиссары қызметін атқарған Мырзат атты мына
ақсақалдың кайта бүгінгі күнге дейінгі тіршілікте татар
дəмі, көрер қызығы бар екен. Неге десеңіз ол 1953 жылы

Қытай үкіметінің “жаптым жала, жақтым күйе” деген
солақай саясатымен ұсталып, ату жазасына кесілген кезінде,
одан соң бұл қатал үкімнің 25 жыл түрмеде отыру жазасы-
мен алмастырылған сəтінде қазақ ағайындарға ілесіп, бергі

бетке өткен алты жасар жалғыз ұлын, бүгінде ер жетіп, есімі
республикаға белгілі болған суретші əрі қолөнер шебері
мына Азатын көремін деп ойлады ма? Əй қайдам... Шүкір,
жаза мерзімі қанша ұзақ, ауыр болса да ол соның бəріне

босап шығысымен Құлжаға келіп, бір кездегі тас ошағы
талқан болған отбасын іздестірген. Нəтижесінде баласының
Қазақстанға өтіп кеткенін естиді. Сол күннен бастап ол кісі
қайткенде де Алматыға келіп, жалғыз ұлын бір көріп қайтуды

армандайды. Енді міне, естіп-біліп отырмыз, жетпістің
екеуіне келген қарттың бұл тілегі тек биыл ғана орындалып-
ты. Қандай қиын, сонымен катар қандай қуанышты кездесу
десеңізші. “Бұған да шүкір”, – дейсің іштей.

неден жазықты болып қалып еді? –дедім мен Азатқа суретті
қайтарып беріп жатып.

əулетінің ұрпағы болғандығы. Басқа ештеңе де емес. Олар
менің əкем сияқты жандар еркіндікте жүрсе Шығыс
Түркістанда жеке дара билік пен тəуелсіздікті көксеушілік
бел алып кете ме деген күдікті ойда болды. Сөйтті де

ұйғырлардың Қотан, Қашғар, Құмыл, Алтышəрі сияқты
аймақтарындағы зиялыларын аяусыз жазалап, қызыл
қырғынға үшыратты. Жалпы елдің бас көтерерлері де
сол дəулеттілер отбасынан оқығандар еді ғой, – деді үй

иесі терең күрсініп.
Азаттың сөзіне қарағанда ол əкесі жағынан аты Жетісу
өңіріне жақсы мəлім адам Уəлібай Юлдашевтің, ал шешесі
жағынан Шығыс Түркістандағы ірі жер иеленуші Абдолла

қожаның тұқымы болып келеді екен. Уəлібай Юлдашевті
кім білмейді дейсіз? Бəріміз де жақсы білеміз. Себебі ол
кісінің өз заманында Жетісу генерал-губернаторы Г.А.Кол -
паковскиймен жəне Ұлы жүздегі албан руының сұлтаны

Тезек төремен дос, сыйлас болғаны тарихтан мəлім. Мұның
сыртында бірінші гильдиялы көпес атанған ұйғыр бекза-
дасы ол қайырымдылық пен ізгілік, мейірбандықтан да
құралақан болмаған жан. Оған Уəлібай Юлдашевтің Қытай

астанасы Бежін шаһарынан Хон Пик атты ірі сəулетшіні
шақыртып, өз қаржысына Жаркент қаласындағы мұсылман
мешітін салдырған бір ғана мысалды айтсақ, соның өзі
жеткілікті ғой деп ойлаймыз. Ал, оның баласы, өзіміз сөз

етіп отырған Азаттың атасы Əкімбек төре ше? Үй иесінің
айтуына қарағанда ол кісі де заманындағы өзіндік бір
қайталанбас кесек тұлға болған сияқты. Бұған оның 1944
жылғы:12 қарашада Шыңжаңдағы үш аймақты қамтыған

ұлт-азаттық көтерілісі жеңіске жеткен соң құрылған Шығыс
Түркістан Республикасының вице-президенті, ал 1945 жылы
ең соңғы тəуелсіз ұйғыр мемлекетінің президенті болып
сайланғаны анық дəлел бола алады.

Содан бастап біздің отбасымыз өмірден, өз ортасынан
шеттетіліп, отырса опақ, тұрса сопақ күйге түсті. Жергілікті
үкіметтің бұл суық көзқарасы мен өгей пиғылын туыс-
қандарымыз да сезбей қалған жоқ. Үрейленіп, болашағы мыз

үшін қатты алаңдап жүрді. Ақыры олар бір күні шешеме сол
кездері атамекеніне қайтуға тұңғыш рет қам жасап жатқан
қазақ диаспорасының көшіне ілесіп, бергі бетке өтіп кетуге
кеңес берді. Сонымен біз 1955 жылы əкем нің тамыры Мəжит

деген отағасының қос азаматтық паспортына тіркелдік те
Семей облысының Үржар ауда нына келіп қоныс тептік.
Əлі есімде, ол уақыттағы тұрмыс жағдайы мұнда да онша
мəз емес болатын. Өйткені, бұл біреуді жесір, енді біреуді

жетім еткен алапат соғыстан кейін небəрі он-ақ жыл өткен
өліара кез еді. Сондықтан ел қоңыртөбел ғана тірлік кешіп,
есін енді-енді жинап келе жатты да бізді құшақ жайып қарсы
алатындай шамалары болмады. Шеттен келген қазақтар

мұны түсінді. Сөйтті де ширек ғасыр ішіндегі тəргілеу мен
аштықтан, жазықсыз жазалау мен соғыстан сансыраған елге
демеу болу үшін қолдарынан не келеді, соны атқарып, жан
бағуға кірісті. Солардың бірі Мəжит отағасы еді. Қытайда

білікті заң қызметкері, бір аймақтың прокуроры болған ол
кісі мұнда келген соң өзінің жəне біздің отбасын асырау
үшін Үржар элеваторына астық түсіретін қара жұмысшы
болып орналасты. Өз мамандығын өзгерту Мəжит ағаға

оңай тиген жоқ. Оны бұрын үнемі ашық-жарқын жүретін
бұл адамның енді көп үндемейтін, тұйық мінезді жанға
айналғанынан анық байқауға болатын. Отағасының сол
уақыттардағы кескін-келбеті əлі күнге дейін көз алдымда:

жұмыстан қанша шаршап-шалдығып келсе де ешкімге кейіп,
ұрыспайтын, үй ішіндегі балалар дың басынан сипап ойлана-
тын да отыратын. Ақыры ол кісі жанын жеген əлдебір ішкі
күйзеліс пен ауыр еңбектен төменшіктеп жүріп, 1961 жылы

қайтыс болды. Қарап отырсаңыз бұл да бір тағдыр. Жəне көп
адамдар мүлде түсіне бермейтін аянышты, ауыр тағдыр.

Азаттың жоғарыдағы əңгімесін тыңдап отырғанымда
менің ойыма төмендегідей жəйттер оралды. Алпысын-
шы жылдардың бас кезі болатын. Сол кездегі қалыптасқан
жағдай бойынша біздің Алматы облысындағы таулы өлке

Нарынқол шекарасынан да қазақ диаспорасын бергі бетке
өткізу басталып, олар сол жердегі түрлі жұмыстарға орна-
ласып жатты. Біразы қой бағуға кетті, енді біразын балшық
илетіп, шикі кірпіш құюға жіберді, қалғандары жүк түсіріп,

егін суғару, шалғы шауып, жол жөндеу сияқты істерге
кірісті. Бір ғажабы сонда бұл қандастарымыз: “Жоқ, бұл
менің мамандығыма келмейді”,– деп қарсылық білдір меді.
Жергілікті жердің талабына төзімділікпен қарап, жұмсаған

жаққа қыңқ демей бара берді. Сонда олардың бəрі иісалмас,
“өк” десе жүріп, “шөк” десе тұратын көрсо қыр жандар еді
дейсіз бе? Жоқ. Бұл ағайын дарымыздың ішінде сол кездің
өзінде-ақ білімді азаматтар көп болатын. Мəселен, арғы бет-

тен келгендердің арасын дағы Сейілхан деген жігіт ағасы
менің əлі есімде. Қой бағатын. Бір жазда ол жайлауға көшіп
бара жатып, Хан-Тəңірі шыңының етегіндегі шетелдік аль-
пинистер лагеріне тап болады да əлгілермен ағылшын

тілінде əңгіме-дүкен құрады. Мұны басқа шопандар көрмей
ме? Жағаларын ұстап, ауылдастарына айтпай ма? Əңгіме
аудандағы қауіпсіздік комитеті қызметкерлерінің кұлағына
жетпей ме? Содан олар ал кеп Сейілханды тергесін дейсіз.

Істің насырға шапқанын сезген шопан төрдегі абдыраны
ашады да орган қызметкерлеріне əлдебір құжатты көрсетеді.
Сөйтсе ол... Пекин университетінің əлем тілдері факультетін
үздік бітірген жоғары білімді маман екен. Осындай адамға

мұнда келген соң мектептегі мұғалімдік орын да тимей,
пешене сіне қой бағу жазылғаны қандай аянышты десеңізші.
Салпаңқұлақтардың сергелдеңінен кейін Сейілхан жүнжіп
кетті. Ешкіммен араласпай, саяқ жүретін болды. Сөйтті де

ақыры өмірден томаға-тұйық мінезбен баз кешті.
Осы оқиға еске түскенде еріксізден-еріксіз жоғарыдағы
Азат айтқан Мəжит отағасын көз алдыңа келтіресің.
Сөйтесің, де: “Ол да, бұл да жан күйзелісінен жапа шеккен

орнаған үнсіздікті бұзып,– біздің отбасымыз Үржардан
Алматыға көшіп келіп, Аэродром көшесіне орын тепті. Өзім
де сеземін, ұстаздарым да айтады, сурет салуға бейімім бар
сияқты. Бірақ ізденуге, шұғылдануға жағдай жоқ. Себебі

ол уақыт тұрмысымыздың əлі де оңалып кете қоймаған
кезі еді. Сондықтан не істедім дейсіз ғой? Мектептегі
сабағым аяқталысымен ұйғыр махалласындағы өзім сияқты
балаларға еріп, қаланың “Дорожник” аймағындағы қоқыс

төгетін жерден бөтелке жинаймын. Оны анама əкеп берген
соң Рысқұлов даңғылының бойындағы қалалық безендіру
комбинатына барамын да плакат сөздері мен көше атта-
рын, жол қауіпсіздігі белгілерін жазуға тапсырыс берген

мекемелердің жұмыстарын орындап, тиын-тебен табамын.
Ал, таңертең... мектептегі сабақ. Осы арада сіз: “Бұл жігіттің
коқыстан бөтелке жинағанына дейін айтқаны несі? Оған ар-
ланбай ма екен?” – деп ойлауыңыз мүмкін. Неге арланамын,

неге намыстанамын? Себебі ол менің өмірім, жүріп өткен
жолым ғой. Керек десеңіз – тағдырым да. Сондықтан кейде
адам басындағы осындай жəйттерді де жасырып-жабудың
қажеті жоқ деп есептеймін. Бұған қалай қарайсыз?

сөзінің əсерінен арыла алмай. Сөйттім де: “Сізді біз
ең алдымен талантты суретші ретінде бағалағанымыз
бар, – дедім əңгіме желісін одан əрі жалғастыруға тырысып.–
Егер қателеспесем бұл алпысыншы жылдардың аяқ кезі бо-

латын. Содан соң... иə, содан соң ел өзіңізді ұйғыр халқының
қолөнерін дамытушы бесаспап шебер, оның ежелгі үлгілерін
тұңғыш рет жинап, сақтаушы этнограф ретінде бағалай ба-
стады. Айтыңызшы, сонда бұл күрделі əрі қиын жұмысты

қолға алуыңызға не нəрсе себеп болды жəне оны қалай
жүзеге асырдыныз?
Азаттың айтуына қарағанда бұған мынадай жəйт түрткі
болған. Жазғы каникул күндерінің бірінде ол сурет учи-

лищесі окушыларымен Самарқанд қаласына экскурсияға
келіп, əйгілі Шахи-Зинд, Гур-Эмир кешендерін аралайды.
Сапарлас достары Шир-Дор медіресесін тамашалауға бет
алған кезде бұл Регистан алаңындағы гүлзарда қаз мойынды

құмғанын қасына койып терең ойда отырған қартты көреді.
Кəрілік əбден меңдеп, қудай боп ағарған сақалы желмен
желбіреген қарияның жүзі тым жабырқау еді. Бірақ соған

қарамастан өзіміз білетін аңыздағы Диоген дəруіштей əрі
айбынды, əрі аруақты жан сияқты боп та көрінгендей бол-
ды ол Азаттың көзіне. “Тегін адам емес”,– деді ішінен бұл.
Сөйтті де: “Чоң, дада”,– деп қартқа ұйғыр тілінде қалай үн

Аз отырған соң: “Мен Қашғарданмын,– деді əлсіз үнмен.–
Атам да, əкем де қолөнер шеберлері еді. Өзім де соны кəсіп
еттім. Қартайғанда басыма қиын-қыстау күн туды. Бергі бет-
ке өтуге тура келді. Сонда туған отанымнан осы құмғанды

ғана алып келдім. Себебі бұл жастық шағымның белгісі.
Жігіт кезімде мұны мен бар өнерімді салып өзім жасаған бо-
латынмын. Қарашы, ұлым. Əдемі емес пе, ə?
Қарт осы сөздерді айтты да ауыр күрсінді. Ал құмған

шынында да ғажап еді. Ондағы ұйғырдың көне, ежелгі нəзік
ою-өрнектерін Азат күні бүгінге дейін еш жерден көрген де,
кездестірген де емес.
Қашғарлық қариямен арадағы сол кездесуден кейін жас

жігіттің санасында енді төмендегідей ойлар сəуле шашты
да тұрды. Бірі – өзінің суретшілік кəсібімен қатар металл,
ағаш, сүйек сияқты шикізаттармен жұмыс істейтін халық
қолөнерінің қыры мен сырын үйренсем, соның нағыз беса-

спап шебері болып шықсам деген арман да, екіншісі – ұйғыр
халқының ұмытылып, жойылып бара жатқан көне мəдениет
үлгілерін жинауға талпыныс жасап көрсем, түбінде сон-
дай экспонаттардан халық музейін ашсам деген батыл

шешім еді. Осы мақсатпен кейін ол Самарқандқа қайта бар-
ды. Барды да зергер Батыр Рахматовқа үйренуші шəкірт
болып орналасып, қарт ұстадан өзі білмейтін көп жайға
қанықты. Бұл бағыттағы ізденісін содан кейін ол арада екі

жыл өткен соң Бұхардағы тағы бір атақты зергер Сəлімжан
Хамидовтың қоластында одан əрі жалғастырып, шеберлігін
ұштай түсті. Осы арада айта кетер бір жəйт, бұл қос ұста
шəкірттерді өнерге баулудың Шығыс үлгісіндегі тəртібі мен

тəрбиесіне өте берік жандар еді. Олар үйренуші жастармен:
“Талаптандың ба, кел. Үйренуге ниеттендің бе, көр. Білмедің
бе, сұра. Зердеңе аз да болса бірдеңе тоқыдың ба, соны өз
бетіңмен жасауға талаптан”,– деген əдіспен жұмыс істейтін.

Демек бұл: “Саған арнайы уақыт бөліп жатпаймыз. Бəрін де
күнделікті іс барысында көресің. Сол арқылы үйренесің”,–
деген қағида еді. Азат қарт ұсталардың осы талаптарының
бəріне көнді. Қиындықтарына шыдады. Сындарынан

сүрінбей өтті. Сөйтті де Алматыға көп нəрсені көрген, көп
жəйтті көңіліне тоқыған шебер ретінде оралды.
Арада ай... содан соң арбаның дөңгелегіндей айналған
жыл өтті. Бұл кезеңде біздің кейіпкеріміз өзінің жеке

шығармашылық кəсібіне бел шеше кірісіп, бірталай игі
істердің басын қайырып үлгерген еді. Соның нəтижесінде
ел оны енді суретші ғана емес, халық қолөнері үрдісіне
жаңаша сипат берген зерделі зергер, ешкімге ұқсамайтын

өзіндік қолтаңбасы бар шебер ретінде танып білді. Бірақ
соның өзінде Азатқа əу бастағы көңілге түйген тағы бір іс –
ұйғыр мəдениетінің көне үлгілерін жинастыру жөніндегі ой
маза берген емес. “Асығу керек,– дейтін мұндайда ол өз-өзін

қамшылап. – Іске кірісу қажет. Əйтпесе кеш болады”.
Бірақ қалай, кайтіп? Бұл сұраққа деген жауап кездейсоқ
табылды. Бірде Азат қала шетіндегі төбешікте аққала жасап
ойнап жүрген балалардың жанынан өтіп бара жатқан. Ке-

нет көзі сайға қарай сырғанақ тепкелі тұрған жасөспірімнің
қолындағы басы қайқиған əлдебір затты шалып қалмасы бар
ма... Сөйтсе бұл сырты сүйекпен қапталған көне ер екен. Иə, ер
болғанда да ол ғасырымыздың басында Тұрфандағы белгісіз

шебердің қолмен “жасалған құш бас иер” деп аталатын
құстұмсық ер еді. Жетпіс-сексен жылдық уақыт талқысына
төтеп берген осы жəдігерді біздің заманымыздың адамдары
не істеген дейсіз ғой?.. Үйлерінен ауызғы бөлмеге, ауызғы

бөлмеден дəлізге, дəлізден қораға шығарып тастаған. Одан
кейін балаларына сырғанақ тебетін шана ретінде ойнауға
берген. Содан не керек, Азат əлгі жерде балақайды ата-ана-
сына ертіп апарып, үй иесінен ескі ертоқымды аттай қалап

алғаны бар. Тағы бірде ол мынадай жайға кез болды. Бішкек
қаласының маңындағы ұйғыр отбасының табалдырығын ат-
тай бергенде сілейіп тұрды да қалды. Себебі, бір замандар-
да дəулетті үйдің сəн-салтанатын арттырған жолбарыстың

үйдің аяқ киім шешетін жеріндегі төсеніш болып жатқан
еді. Енді тағы бір көне мұра – ташкенттік ұйғырлардан
табылған тамбырды айта кетелік. Дыбыс шығару мүмкіндігі
өте жоғары бұл музыкалық аспаптың шанағы... түйенің

қабырғасын пайдалана отырып құрастырылған болып
шықты. Осы құпияның түйінін шешу үшін белгісіз ұйғыр
Страдивариі оған қаншама жылғы ғұмырын сарп етті екен
деп ойлайсың. Ал, Жаркент қаласын аралап жүріп тапқан

көне компас – құбылнама ше? Сыртқы пошымы бадам
жемісіне ұқсайтын бұл құралдың жасалғанына екі ғасырдай
уақыт өткен. Содан бері ол Жібек жолының бойымен түрлі
бағытқа жол тартқан қанша керуенбасыға сенімді серік бол-

ды екен десейші. Ғажабы сол, құбылнама күні бүгінге дейін
мүлтіксіз жұмыс істеуде. Аспапты қай жаққа бұрсаң да оның
құстың тұмсығындай үшкір тілі табандап тұрып Шығысты
көрсетеді де тұрады. Бұған қалай таңданбассың...

Коллекциялар... Экспонаттар... Ойлап қарасаң, олардың
марка, күнпарақ, значок сияқты түр-түрі болатыны белгілі.
Азаттың біз көрген коллекциялары бұлардың ешқайсысына
да жатпайды. Себебі, оның қолға алған ісі лып етпе

əуесқойлық сезімнен емес, мақсатты жұмыстан туған. Бір. Ол
жинаған экспонаттардың əрқайсысының өзіндік айтар ойы
бар. Екі. Содан кейін осы дүниелерді көргенде ұйғырлардың
арғы-бергі тарихынан хабардар боласың. Үш.

Ұйғырлардың тарихы демекші бұл халықтың күрмеуі
көп күрделі тағдырында түрлі жағдайларға байланы-
сты шарықтау мен құлдырау да, гүлдену мен тоқырау да
болған. Айталық, Шығыс Түркістанның төл перзенттері

олар түркі нəсілділердің ішінде алғашқылардың бірі болып
диқаншылықпен айналысқан, отырықшылыққа бейімделіп,
қалалар салған, өздеріне лайық жазуды ойлап тапқан.
Олардың аруз тектес əліпбиі Қытайдың Тань дəуіріндегі

жылнамаларда, Шыңғысхан мемлекетінің іс-қағаздарында
жиі кездеседі. Сондай-ақ, ұйғыр қыз-келіншектерінің
əсемдікке іңкəрлігі, сұлулығы мен сымбат тылығы жөнінде
Шығыс Түркістанға саяхат жасап барған жиһангерлер жа-

рыса əңгімелеген. Бұлардың қатарында Ш. Уəлиханов пен Н.
Прежевальский де бар еді.
Ұйғырлар өз тарихының əр кезеңінде шаман, буд-
да, несториан, ислам діндерінің бəрін де ұстанған. Осы

ағымдардың қай-қайсысы болмасын біз сөз етіп отырған
халықтың мəдениетіне айтарлықтай із қалдырғаны анык.
Уақыт өте келе олар өзінің мемлекеттігін жоғалта баста-
ды. Осы кезеңде бұлардың ғасырлар бойы жасаған рухани

мұрасына да қиын күн туды.
Зауал, əсіресе, Қытайдағы “мəдени революция” тұсында
ерекше байқалды. Соның салдарынан мұндағы ұлттық
сипаттағы жəдігер атаулының бəрі өртеліп, жойылды,

қалпына келместей етіп қиратылып, ұрпақтар санасынан
өшірілді. Сөйтіп, ұйғыр мəдениетіне үлкен нұқсан келтірілді.
Міне, осы тұста Азат өзінің халық мұрасын жинастырып,
сақтау, оларды реставрациядан өткізіп, көрмелер өткізу

жөніндегі қолға алған ісінің дұрыс екендігін бұрынғыдан
да гөрі терең сезіп, білген еді. 1977 жылы ол жылдар бойы
əркімнен терміштеп жүріп жинаған 300-дей коллекциясынан
Алматыда тұңғыш рет көрме өткізді. Сонда оны көруге кел-

ген ұйғыр ақсақалдарының көңілдері босап, көздеріне жас
алғаны бар. Кейін олар мұнда өздері ғана келіп қоймай, бала-
лары мен немерелерін де ертіп əкеп жүрді. “Ұйғыр халқының
қолданбалы өнері” деп аталатын бұл көрме одан соң, 1980

жылы Талдықорған облысының Панфилов ауданындағы
Жаркент мешітінде, 1983 жылы Мəскеудегі Сатира теа-
трында, 1985 жылы Қырғызстан астанасы Бішкектегі тарих
музейінде одан əрі жалғасын тапты. Сөз орайында аталмыш

қалаларда ұйымдастырылған осы мəдени шаралардың үлкен
табыспен өткенін айта кетуіміз керек. Оны сол көрмелерді
тамашалауға келген мыңдаған өнер жанашырлары мен
шетел туристерінің “Пікір-тілек кітапшаларына” жазып

қалдырған жылы лебіздерінен анық байқауға болады.
Сөз соңында өзіміздің кейіпкеріміз Азат Əкімбектің тағы
бір қырын айтып өтуді жөн көріп отырмыз. Ол суретші,
қолөнер шебері, этнограф қана емес нағыз азамат та. Азамат

болғанда да тəуелсіз Қазақстанның тынышты ғына тілек тес,
жақсылығына жанкүйер жан. Мұны оның егемендігіміз үшін
ес кетіп, жан шығып жатқан тұста: “Бізге автономия керек.
Жетісу – ұйғырлардың жері. Біз Қазақ станның федерациялық

республика болуын жақтаймыз”,– деп бүйректен сирақ
шығарған Кабиров пен Əлиева сияқты ғалымдар мен Қ.Го-

жамбердиев секілді көсемсымақтың қитұрқы əрекет теріне
батыл тойтарыс берген адалдығынан анық аңғаруға болады.

сондай,– дейді Азат,– бұл кəдімгі шəлкес мінезді жас баланың
ағасымен таласып қалғанда бəрін де “өзімдікі”, тіпті “əке-
шешем де менікі” деуге дейін баратыны тəрізді өзімшіл
қылығына ұқсайды. Оларға салсаң Жібек жолы – менікі

(ұйғырлардың Жібек жолы), сондай-ақ Балқаш, Ыстықкөл,
Іле менікі, Отырар, Баласағұн, Алматы – ол да менікі, тіпті
қимақтар, қаңлылар, қыпшақтар сияқты тайпалардың бəрі
де – өзімдікі деген тəрізді қиғаш пікір лер. Əрине, бұл жер-

баққысы келеді. Бірақ өздері келтір ген дəлелдері өздерінің
айтқандарын мүлде теріске шыға рады. Осыған байланысты
менің пікірім мынадай: біздің халқымызға пайдасынан зи-
яны көп мұндай “ақыл-кеңес тің” қажеті жоқ. Халыққа не

қажет, қалай өмір сүреді, оны елдің өзі шешеді.
Жасыратын несі бар, егер халықты тұтас алатын болсақ,
қазіргі ұйғырлардың жағдайы шынында да қиын: олардың
көпшілік бөлігі Қытайдың Лобнор полигонындағы əлі күнге

тоқтаусыз жүріп келе жатқан ядролық сынақтардың салдары-
нан қырғынға ұшырауда. Сондай-ақ бала тууды жоспар-
лы түрде шектеушілік, ассимиляция сияқты толып жатқан
жағдайлардан кейін менің қандастарым рухани құлдырау

шегінде тұрғандай болып көрінеді. Сондай-ақ, басқа
елдердегі сияқты, Қазақстанды мекендейтін ұйғырлардың
пробле масы да жоқ деп айта алмаймын. Бірақ бұған бауыр-
лас қазақ халқының не кінəсі бар? Олардың бізге қарағанда

тəуелсіздік ке енді қолы жетіп, етек-жеңін жиғаны ма? Егер
жарияла нымың авторлары өз халқы үшін емешегі үзіліп
тұрса, онда олар қазақ халқының тарихы мен мəдениетіне
құрметпен қа рап қана қоймай, бүгінгі олар кешіп отырған

хал-жағдайды терең түсінуі керек еді. Біз енді тек М.Кабиров
пен М. Əлие ва ның, Қ.Гожам бер диевтің іске асыра алмаған
жымысқы ойларының астарын қазақстандық ұйғырлар
түсініп, олар байқамағанды көпші лік қауым дұрыс бағалай

алады деп үміт етеміз.
Жетісуда ұйғыр автономиясын ұйымдастыру идеясының
көңілге қатты түйткіл салатыны – Қазақстанның тəуелсіз ел
болып, ту көтеріп, егеменді ел болған сəтінде бас көтеруі.

Отарлық шырмауынан құтылған жас мемлекетті қаншама ел
танып, оның тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевты əр
мемлекеттің королі де, премьері де шын пейілмен қабылдап
жатқанда, қазақстандықтар деп аталатын, сан жылдар

қазақтың жерін жерлеп, суын сулаған ұйғырлар, орыстар,
кəріс, дұңғандар қазақтың қолын қысып құттықтауымыз
керек-ақ еді. Өкінішке қарай кейбіреуіміз олай етпедік. Ав-
тономия бер деп ұят іс жасадық. Ойлап қараңызшы, бүгін

оны ұйғыр сұраса, ертең казактар, немістер талап етпей ме?
Сонда тəуелсіз Қазақ мемлекетінен не қалады?

қай жағында жүрдің? – деп сұрау бүгінде Ресейде əдетке ай-
налыпты, – деді Азат бұдан кейін сəл ойланып отырып. – Ал:
“Сен 86-ның желтоқсанында қайда болдың? Баррикаданың
қай жағында жүрдің?” – деп Қазақстанда бізден біреу сұрады

ма? Жоқ. Ұят та болса шынын айтайық, біз қазақстандықтар,
баррикадада болғанымыз жоқ. Алаңға қазақтан басқа ешкім
шықпады. Біз өзімізге тиімді, немкетті бақылаушының рөлін
ойнап, қорғаншақтық позицияға тығылдық. Қақпамызды

жауып, ілгегін тас қып бекітіп, өртеніп жатқан менің жерім
емес дегендей ар-ұятымызды алдаған болдық. Ал барып
тұрған ұяттан безгендер бөркін аспанға лақтырып: “Сендер-
ге сол керек, жазаңды əлі тартасың”, – деп табалағандай бол-

ды. Егер желтоқсанның сол бір ызғарлы күндерінде күрзіге
жығылып, қан жоса болған қазақтың жас жігіті мен қызы
бүгін бізден: “Сен 86-ның желтоқсанында қайда болдың?”

мұны сұрамаса бұл да қазақ халқының жайдарлылығы,
кеңпейілділігі мен кек сақтамайтындығы. Халық: “Қоныс
іздеме, қоңсы ізде” – деуші еді. Біздің көбіміз – орыс та,
ұйғыр да, неміс те, чешен де қоныс іздеген жоқпыз. Қоңсы

таңдауға шамамыз да болмады. Тағдыр бізді қиын-қыстау
кезеңде əкеп, Қазақстан жерінде, қазақтың кең жазира елінде
тұруға жазыпты. Бұған да шүкіршілік.
Қалай тұрамыз?

Бұл сұрауды сепаратистер өздеріне өздері қойсын.
Саяси капитал жинағысы келген көкезу демагогтар,

жас мемлекетімізді бірде автономияға жіліктеп, бірде
федерацияға бөлгісі келетін əсіре ұраншылдар өздерінен
өздері сұрасын. Ал, біздер, қазақстандықтар, бірге тұрып
жатырмыз. Тілейтініміз – тыныштық...

Қала... Кеш... Ымырт... Қараңғыда буалдырлана жанған
неон шамдардың сəулесіне ойлана қарап жүріп келемін.
Есіме кенет 1987 жылғы 14 наурызда өткен Қазақстан Ком-
партиясы Орталық Комитетінің VІІІ пленумындағы мына

бір оқиға оралды. Сол жиналыста республиканың идео-
логия хатшысынан бастап автопарктің парторгына дейін
бəрі біздің халқымызды кінəлап, еңсе көтертпей тұқыртып
жатты. Дүниеде қазақтан асқан оңбаған, озбыр халық жоқ

дегенге дейін барған бишігештер көп болды. Жүрегің қан
жылап, ішіңнен тынып отырған сондай сəтте ұлты басқа
бір адамның: “Менің жеке өз басым қазақ халқына кінə
қоя алмаймын. Осы жерде өстім, осы жерде оқыдым. Көріп

отырсыздар, осы жерде жұмыс істеп келемін. Қазақ халқын
кінəлауға болмайды”, – деп аз да болса жылы сөз айтқанын
қалай ұмытарсың. Бұл лебіз ол кезде ерлікпен тең болатын.
Мұны айтқан сол кездегі республикааралық “Ленин кичи”

газетінің бас редакторы, ақкөңіл қарт Инокентий Хан еді.
Уақыт өте келе ондай жанашыр жандар көбейді. Олар орыс
Александр Княгинин мен Иван Щеголихин, əзірбайжан
қызы Асылы Османова, неміс ұлтының өкілі Герольд

Бельгер еді. Мені ұйғыр зиялысы Азат Əкімбектің де осы
қатардан табылғаны бек қуантады. Оған оның жоғарыдағы
сөздері анық дəлел.
1993 жыл.

Үй иесі осы сөздерді айтты да бетіме барлай қарап, есіне
əлденені түсіргендей болды. Сөйтті де: “Бұдан жиырма жыл
бұрын көргенімде түбіт мұртты, үркек көзді, тырыли арық
қара бала едің, ə, – деді ойлана тіл қатып. – Енді міне... Иə...

Өзгермеген тек тарамыс денең ғана”, – деп қуақылана жы-
миды.
Мына сөзді естігенде бүйрегім бүлк ете түсті. “Зердесі
не деген мықты еді бұл кісінің? Сонау қоян жылғы қызық

қылық, қате қадамымды калай ұмытпаған?” – деп ойладым
ішімнен. Сөйттім де ақсақал ақынмен ең алғаш кездесіп,
танысқанымды есіме алдым.
1973 жылдың желтоқсан айы еді. Республикалық жа-

стар газеті “Лениншіл жасқа” жаңадан жұмысқа орналасқан
кезім. Көкбазардың қарсы бетіндегі тоғыз қабатты Бас пасөз
үйінде сол жылдары қазақтың кіл мықты марқас қалары
қызмет істейтін. Атап айтсақ: Құрманбек Сағын дықов,

Төлеубай Ыдырысов, Балғабек Қыдыр бекұлы, Мұзафар
Əлімбаев, Тұманбай Молдағалиев, Сейдахмет Бердіқұлов,
Фариза Оңғарсынова, Қалдарбек Найман баев... Бəрі-бəрі
де осында еді. Міне, былайғы жұрт “кіші Жазушылар

одағы” деп атап кеткен аталмыш мекемеге жоғарыдағы
ағаларымызбен бірге кіріп, бірге шығып жүрдік. Сонда осы
кісілердің сұсы баса ма, жоқ əлде мысы баса ма, білмеймін,
əйтеуір, өз басым: оларды көргенде сəлемдесуден тайсақтап,

қорғалақтап, ыңғайсыз күйге түсетінмін де қалатынмын.
Тумысынан бұйығы, тұйық боп басылып өскен ауыл
балаларының көбіне тəн осындай кісікиік, тағы мінезден
арылтқысы келді-ау деймін, бас редакторымыз Сейдахмет

Бердіқұлов редакциядағы бір жиналыста: “Бізде Мұзағаң,
Мұзафар Əлімбаев сияқты үлкен ақындарымыздың өзін
көзге ілмей өте шығатын жігіттер пайда болыпты. Бұл жара-
майды. Амандасуға да кісі ұяла ма екен? Ондай жасықтықты

қойыңдар”, – деп бұдан былай кім-кімнің де болсын бойы-
нан мұндай əбестік тің қайталанбауын ескертті.
Əңгіменің өзім туралы болып отырғанын ішім сезген мен
жиналыс үстінде де, одан кейін де не істерімді білмей қатты

қысылайын. Ақыры жасырынып жүріп жан сақтай алма-
сымды біліп, тоғызыншы қабаттағы “Балдырған” журналы-
на барайын. Бас редактор болып жұмыс істейтін Мұзағаңа
кірейін. Ол кісіге өз тарапымнан бір кемшіліктің кеткенін,

мұның бөтен ой, жаман пиғылдан емес, тырнақалды ту-
ындымды жаңа жазып жүрген жас тілші менің есімдері
елге танылған таланттармен тереземді тең ұстап сөйлесіп,
сəлемдесуге əлі ерте-ау деп именуден барып туған ағаттық

екенін тілімнің жеткенінше түсіндіріп айтайын. Мұны
естіген Мұзағаң ішек-сілесі қатқанша күліп, мəз болсын кеп.

қарағым, – деді ол кісі. – Оқасы жоқ. Өмірде бəрі де бола-
ды. Сөйтті де: – Жүр, бойың үйренсін, сені ақын-жазушы
ағаларыңмен таныстырайын. Есіңде сақта, ұстазым Мұқан
Иманжановтан алған тəрбием бұл, – деп көрші бөлмедегі

өзінің жауапты хатшысы Тұмағаңа, Тұманбай Мол-
дағалиевке ертіп апарды. Одан соң “Білім жəне еңбек тің”
бас редакторы Қалдарбек Найманбаевтың кабинетіне кіріп,
танысу рəсімін жасаттырды. Қайтып келе жат қанымызда

“Қазақстан коммунисінің” бөлім мең герушісі Төлеубай
Ыдырысов кездесе қалсын. Жолбасшым ə дегеннен-ақ
“Лениншіл жастың” жаңа қызметкері еке німді айтып, ол
кісімен де қол алыстырып жіберді.

Міне, содан бастап Мұзағаң екеуміз жақсы таныспыз.
Бұл таныстық келе-келе аға мен іні арасындағы сыйластық,
рухани тұрғыдағы сырластық қарым-қатынасқа ұласты.
Ал соңғы кездері ол кісі менің тіршілігіме тілектес, жақсы-

лығыма жанкүйер жандардың біріне айналды десем еш
қателеспеймін. Содан болар, аяулы аға жетпіске толады деген
хабарды естігенде өзімен тағы бір рет жүздесіп, қаламгердің
өскен ортасы, əдебиетке келу жолы, өлең мен аударма, зерт-

теу салаларындағы ізденісі, өмірлік тəжірибесі жөнінен сыр
суыртпақтауға жəне осы арқылы творчество лық лаборато-

риясымен жақсылап тұрып танысуға келіп тұрған бетім ғой
баяғы.

түсіріп, терең ойға шомып кеткен маған барлай қарап. Не
деп сөйлейін... Қарт кісіні орынсыз мазалап, əуре-сарсаңға
салмас үшін осы қажет болар-ау деген сұрақтарымды дай-
ындап, тасқа бастырып əкелген едім. Соларды жайымен ал-

сұлулық, сезімталдық əлемі – ақындық талант пен құдіретті
қара сөз өнерінің қайнар көзі – мақал, мəтелдерге деген
қабілеттің қалыптасуына негіз қалаған не нəрсе деп ойлай-
сыз?” – дейсің, ə. Оған əсер еткен, – деді əнгіме иесі, – ең

алдымен менің алтын бесік – атамекенім Маралдының
шырышы бұзылмаған арда табиғаты мен көз жанарыңды
суырып əкетердей əсем көрінісі деп айтуыма болады. Бір
шеті Сібірдегі Құлынды даласымен шектесіп, екінші шеті

Арқаның ақселеулі аймағына сұғына еніп жатқан бұл
өңір бала күнімде қыз күлкілі бұлақтары сылдырай ағып,
құлын жоны көрінбейтін көкмайса шалғыны самал желмен
толқындана тербеліп тұрар еді. Бəрінен де Маралдының

дуадақ ұшқан дарқан даласы мен топырағы тоңмайдай
томырылған құнарлы қырқаларын айтсайшы... Міне, осын-
дай өңірде өмірге келген адам қалай ақын болмасын? Егер
біреу: “Жыр əлеміне келер жолда кімге қарыздарсыз?”

оның қиялыма қанат бітірген сұлу да əсем табиғатына бо-
рыштармын”, – деп жауап берер едім.
Содан кейін... иə, содан кейін менің өлең өлкесіне қадам
басуыма анам Зейнептің үлкен ықпалы болғандығын

атап айтқым келеді. Сəби кезден есте сақталып қалған
бір елес мынадай: шешем үйде іс тігіп отырып та, ауыл
іргесіндегі тоғайдан шөмшек теріп жүріп те əн салудан
əсте жалықпайтын. Тумысынан ақынжанды, өнерпаз ол кісі

сондай-ақ, халық ауыз əдебиетіндегі қисса-дастандарды да
нəшіне келтіріп жатқа айтушы еді. Сенесің бе, өмірде Абай
деген ұлы адамның болғанын тұңғыш рет мен өз анамның
аузынан естіп, пайғамбар ақынның əнге жазылған өлеңдерін

сол ғазиз жаннан тыңдаған жайым бар. Шешемнің Абай ата-
мыздан кейінгі маған айтқан тағы бір ақыны да əлі күнге
жадымда. Ол Сəбит Дөнентаев болатын. Жə... осы жəйттерді
сөз ете отырып айтайын дегенім мынау: жас жеткіншектің

жан дүниесіне рухани нəр мен нұр беретін нəрсе ананың ақ
сүті, ананың əлдиі, ананың бесік жыры мен ананың айтқан
əңгімелері дер едім. Сондықтан да бұл жағынан уыздығы
жарыған мен өлең кітаптарымның бірінде: “...Құйдың мол

құлағыма қазақ жырын. Жырла деп жан тебіренте жақсы
күнді”, – деп толғанғаным бар. Мұны асыл анам Зейнепке ақ
жүрегіммен айтқан алғысым деп ұғуға болады.
Сөз өнеріне деген менің бойымдағы құштарлықтың

оянуына əсер еткен үшінші бір жағдай деп өзім туып-
өскен Қызылағаш ауылындағы ділмар қарттарды, əкем
Айтмағамбеттің
құрбы-құрдастарын

айтуыма
болады.
Біреуі – бақпа, екіншісі – ақпа, үшіншісі – лақпа бұл кісілер
сөйлеп кеп кеткенде “Еңлік-Кебектегі” Нысан абыз бен

Еспембет бидің монологын тыңдағандай əсерде қалушы
едік. Сондай-ақ, күнделікті ауыл тіршілігіндегі оқиғалардан
туындап жататын тапқыр да ұшқыр, ойлы сөздердің өзі біз
үшін үлкен бір мектеп болатын. Мəселен аты Маралды аты-

рабына мəлім шешен Бəстемидің Мағауиясын алайық. Бір
күні Садуақас деген замандасы Мəкеңнің үйіне келсе ол кісі
терезеге жақтау жасап жатыр екен. Алпыстан асқанша адам
боп үй шаруасына араласып кермеген Мағауияның мына

кəсібіне таңқалған құрдасы: “Төрелігің мен серілігіңе басып
ғұмыр бойы бір шеге қағып көрмеп ең. Мына өнерді қашан,
қай жерде үйренгенсің?”– деп қағытады. Сонда ділмар
Мағауия: “Əй, Садуақас-ай, осыны да білмейсің бе? Көз бен

қол көңілдің жалшысы емес пе?” – депті. Мұндай тапқыр
əңгіменің көбі Əбдіразақтың Боранбайына телініп айтыла-
тыны да əлі есімде. Соның бірі мынау: “Боранбайдың ақын-
жырау, əнші-күйшілерді жинап, қонақасы беріп жіберетін

əдеті екен. Содан əбден ығыр болған бəйбішесі: “Осы сен
неменеңе жетісіп ақын жинай бересің?” – деп кейіпті. Сон-
да қара тілге келгенде қанжардай отағасы: “Мен ақын жи-
нап жүрген жоқпын, ақыл жинап жүрмін”, – деп əйелін бір

ауыз сөзбен тыйып тастапты. Көрдің бе, қандай əрлі де,
нəрлі əңгімелер? Осыдан кейін қалай ғана сөз өнерін қадір
тұтпассың, қастерлемессің. “Шие шиеге қарап рең алады”, –

дейді халық даналығы. Ендеше, менің өлең мен сөз өнеріне
талаптануым өскен ортама қарай бой түзегеніме байланы-
сты болғаны анық.
Мұзағаң осы сөздерді айтты да сəл үнсіз қалды. Содан

соң стол үстіндегі көзілдірігін алып, манағы мен берген
қағаздағы келесі сұраққа үңілді. Ол: “Сіздің ең алғаш жазған,
баспа бетінде тұңғыш рет жарық көрген туындыңыз есіңізде
ме?” –деген əуесқойлық сезім мен танымдық тұрғыдан

шығармам осыдан 54 жыл бұрын, 1939 жылдың 18 маусы-
мында Павлодар облыстық “Қызыл ту” газетінде жарық
көрген болатын, – деді əңгіме иесі бұған бірден сақ еткізіп
жауап беріп. – Оның жариялануының өзі қызық оқиға. Пе-

дучилищеде оқитын кезім. Редакцияға өлең апарамын.
Шықпайды. Тауаным қайтып, тауым шағылып жүрген сон-
дай күндердің бірінде: “Мына туындың бізге ұнады. 18 ма-
усым – пролетариаттың ұлы жыршысы Максим Горькийдің

қайтыс болған күні ғой. Соған орайластырып əзірлеп
берейік”, – деді облыстық газеттің əдебиет бөліміндегі жігіт
ағасы. Алақайлап кеп қуанайын. 17 маусым күні кешкісін
Павлодардың Ленин көшесіндегі баспахана терезесіне кеп

төндім. Бір машина газет басып жатыр екен. Жүрегім лүп
ете түсті. Қараймын, бұл “Большевистский путь”. Келесі
кезек “Қызыл тудыкі”. Сарғайып соны күтейін. Бірақ
неге екені белгісіз қас қарая іштегі тарсылдаған машина

тоқтады. Тіл қатып, біреуден сұрап алу қайда: терезе əйнегі
қалың болғандықтан даусың естілмейді. Ұнжырғам түсіп,
жатақханаға қайттым. Ертеңіне таң аласақтан оянып, тағы
да баспаханаға қарай тартайын. Ешкім жоқ, əлі тыныштық.

Əлден уақытта тысқа бір жігіт шықты. Сұрап ем: “Газет ба-
сатын машина қирап қалды”, – деді. Сорым-ай. Ертеңінде де
есіл уақытым зая кетті. Келесі, яғни, 21-і күні сəскеде терезе
əйнегіне мұрны жабысқан мені көріп аяп кетті ме, əйтеуір,

іштегі бір жұмысшы жігіт: “О, не?” – дегендей иек қақты.
Даусымды естімейтінін білдім де кітапқабымнан қағаз
алып: “Қызыл ту”, 18 маусым қайда?” –деп жазып əйнекке
қыстырып ем, іле: “Бүгін”, – деген қиқы-жиқы əріптегі

жазуды оқыдым. Тағы да сарғайып отырып тосайын. Кеш
бата бере тарсыл-гүрсіл басталды дейсің. Көзіме ыстық
“Қызыл ту” машинадан аударылып түсіп, қатталып жатыр.
Ішке кіргізбейді, газет сұраудан қорқамын. Біраз тұрып, не

де болса ертеңгі күнді күтуге тура келді. Таңертең шыда-
мым жетпей, қасымдағы Ерғали Ғалымжанов деген жігітті
жұлқылай оятып: “Бүгін менің өлеңім газетке шығады”, –
дедім дегбірсізденіп. “Əу, Əлімбайдың немересі, түс көрдің

бе, бұл не қылған əулиелік? Басылғанын өзің көрмей жатып,
сүйінші сұрағаның қалай?” – деді ол аң-таң қалып. Екеуміз
орталық көше бұрылысындағы киоскіге жарыса жеттік.
Кезегім келгенде: “Қызыл тудың” 2 данасын беріңіз”, –

дедім аптығып. Ала сала ашып кеп жібергенімде, үшінші
беттегі “Горький” деген өлеңім көзіме оттай басылды.
Ерғали сезімтал еді, бас салып бетімнен сүйіп жатыр. Он
алты жасымда тұңғыш рет жарық көрген туындымның тари-

хы міне, осындай қарағым. Шынымды айтсам, ол күні менің
қолтығымды жел кеулемеді, кайта иығымда жүк тұрғанын
сезінгендей едім. Сол сəтте мұның жауапкершілік жүгі
екенін білдім-ау деймін. Содан бастап бұл сезімнен ажырап

көрген емеспін.
Үй иесі осы сөздерді айтып болған кезде менің ойыма аяқ
астынан бір сауал сап ете түсті. Ол бұл кісінің жас кезінде
есімдері қазақ еліне мəлім жерлестері Мəшһүр Жүсіп

Көпеев, Естай Беркімбаев, Майра, Иса Байзақов сияқты
сом алтынның сынықтарын көрді ме екен, көрсе олардың
бойынан кейінгі ұрпақтарға үлгі-өнеге боларлық нендей
қасиеттерді байқады екен деген қызығушылық сезім бола-

жоғарыдағы сауалымды асықпай тыңдап алып. – Бірақ сөз
орайында айта кетейін, Павлодардағы педучилищеде мен
ол кісінің немересі Қонақпен бірге оқыдым. Сабаққа алғыр,
зейінді жігіт еді. Атасының ауыз əдебиеті үлгілері жиналған

“Мес” кітабы осы Қонақтың қолында болатын. Ұлы Отан
соғысы басталғанда ол майданға аттанды. Сонда опат
болғанын кейін естідім.
Ал Естай мен Исаны көрдім. Алдымен Естай туралы

айтайын: 1939 жылы облыс ақындарының слеті өтті. Оған
Алматыдан белгілі ақын Жұмағали Саин келді. Слетке

қатысушылардың ең жасы үлкені – аты бүкіл Қазақстанға
белгілі Естай Беркімбаев та, ең кішісі – он алтыдағы жас
талапкер мен едім. Екі-үш күнге созылған жиыннан соң та-
нымал таланттар өнерлерін көрсету үшін сахнаға шықты.

Естайды міне, тұңғыш рет сонда көрдім. Қазір ойлап
қарасам, ол кісінің “Хорлан” əнін қоңырлатып айтып бергені
ғана есімде. Басқасы жадымда жоқ... Көз алдыма келтіре ал-
маймын.

Содан соң... иə, содан соң 1941 жылы Ұлы Отан соғысы
басталғаннан кейін бір апта шамасында Семей қаласында
халық ақындарының облысаралық байқауы өткені бар.
Оған Павлодардан үлкен өнерпаз Естай Беркімбаев, əйгілі

əнші Балабек Ержанов жəне жас ақын мен боп бардық. Бұл
жолы да Есағаңмен жақын таныстым деп айта алмаймын.
Байқағаным, аузына берік – бақпа. Мінезі – салмақты. Құс
ұйқы, құс тəбет, талғампаз. Өз əндерінен басқа туынды-

ларды айтпайды екен.
Сол жылдың шілде, əлде тамыз айында ғой деймін,
Естай Беркімбаевпен үшінші рет кездесіп, ол кісімен екі
айдай сапарлас болудың сəті түсті. Бұл Павлодарда мəдени-

үгіт бригадасының құрылып, республикамыздың орталық,
шығыс облыстарына өнер көрсетуге аттанған кезі еді. Оның
құрамында мен де бар болатынмын. Міндетім – конфе-
рансье. Міне, сонда ғой, қазақ романсының шырқау шыңы

қыран көз, қызыл шырайлы, сыптығыр денелі кісі бола-
тын. Кіді де сыпа қарт еді. Əңгімені өте əдемі айтатын. Жас
кезінде Біржан сал мен Ақан серіге, Жарылғапбердіге ілесіп,
Арқаны əн мен күйге бөлеп жүрген күндерін еске алғанда

жүзі ерекше нұрланып кетуші еді. Бір басында үш бірдей
ғажайып өнері бар: композитор, ақын əрі əнші бұл кісі сол
кезде жетпіс бір жаста болатын. Соған қарамастан қимылы
ширақ, ойы да сергек көрінуші еді бізге.

Енді Иса туралы бірер ауыз сөз. Павлодарда бес-алты
жасар кезімде шала-пұла көрген бұл жыр дүлдүлін мен
1941 жылы Семейде қайтара ұшыратып, оның өлеңді оңды-
солды сілтейтін суырып салма қабілетіне таңқалғаным бар.

Қалай дейсің ғой? Халық ақындарының облысаралық осы
байқауында барқыт тақиялы бала ақын Нұтфолла Шəкенов:
“Иса аға келіпті дейді. Қайтсек те көріп қалайық”, – деп
маған сыбырлаумен болды. Бірақ ол кісі жиында тіпті төбе

көрсетпей қойды. Байқаудың соңғы күні Абай музейінің
іргесіндегі қонақүйде Сапарғали, Төлеу, Нұрлыбек сияқты
аға ақындардың əңгімесін тыңдап, қымыз ішіп отыр-
ғанымызда есіктен дабырлай кірген бір-екі адамды көрдік.

Қаршыға бітімді, өткір көзді, шапаты жігіт ағасы табал-
дырықтан аттай бере төрде отырғандардың біріне: “Ə, сен
өзің осында отырмысың? Мен екем ғой оп-оңай шоқыр
құсың”... – деп өлеңдетіп тиісе жөнелді. Содан соң төменірек

отырған жыраулардың бірінің домбырасын қолынан жұлып
алып: “Қараңдар домбыраның еркесіне. Ақынның шығып
алды
желкесіне...

Тоғайдың
жаман-жұман
шəлдірігі.
Даланың тең түспекші серкесіне”, – деп одан əрі ағызды-ай

дейсің. Сол сəтте ақсақал ақын Сапарғали Əлімбетов: “Оу,
Исажан, ақылың бар еді ғой... Сабаңа түс, қасыма отыршы
қарағым. Нұрлыбекке базынаң болса, кейін айт”, – деп еді:
“Сапаш ағам айтты ғой, Сапаш ағам. Бітті, мен қойдым.

Əйтпесе...” –деді де үлкендермен сəлемдесуге көшті. Осы
көріністен мен Исаның өр мінезді, тəкаппар, намысқой ақын
екенін, бірақ жасы үлкен ағаларының алдында інілік ізетті
де сақтай білетін кішіпейілділігін аңғарғандай болдым.

Содан көп ұзамай майданға аттандым. Ұлы Отан соғысы
аяқталғаннан кейін де əскер қатарынан босай алмай, 1948
жылы əрең деп елге оралғанымда Иса ақынның Жеңіс күніне
екі ай қалғанда қайтыс болғанын естіп, қатты қайғырдым.

куəгерісіз. Ендеше, сөз орайы мен əңгіме ретіне қарай біз бұл
тақырыпқа да тоқталып, майдандағы өміріңізге, творче ство-
ңызға соға кеткеніміз жөн шығар деп ойлаймын.

кететін жəйт бар. Өз басым əскердегі өмірім мен шайқас
күндерінде туған өлең-жырларым туралы əр жылдары жарық
көрген “Өрнекті сөз – ортақ қазына”, “Қалам қайраты”,
“Көңіл күнделігінен” деген кітаптарымда жеткілікті жаз-

дым ғой деп ойлаймын. Мұның сыртында 9 мамыр – Жеңіс
күні қарсаңында өздеріңдей газет тілшілерінің өтінішіне
байланысты аталмыш тақырыпты əр қырынан алып,
қадір-халімше баяндап беріп келе жатқан жайым тағы бар.

Сондықтан олардағы ой мен оқиғаларды қайталап жатпай,
менің творчестволық лабораториямдағы бұған дейін көп
сөз болмаған басқа бір тың сауалға жауап іздеуге көшсек.
Мəселен, мақал-мəтелдер мен қанатты сөздерді тауып жинау,

оларды жүйеге түсіру туралы айтуды өтінген мына бесінші
сұрағың... Ол маған ұнайды. Əңгімені осыдан бастап қайта
жалғастырсақ... Бұған қалай қарайсың?

мұқым қазақтағы мақал-мəтелді кайдан біле береді?” –
деген əзілді де жиі естіп қаламын, – деді үй иесі. – Мұның
таңдай қағып таңырқамаса да қағытқысы кеп жүретін
құрбы-кұрдастарымның сөзі екенін жақсы түсінемін. Осын-

дай əңгімелерді естігенде: “Бұл замандастарым қарапайым
шындықтың өзін көп біле бермейді-ау”, – деп ойлаймын.
Неге дейсің ғой? Мақал-мəтелдерге, нақылдарға менің бір
табан жақындығымның құпиясы тым қарапайым. Тұңғыш

естіген не оқыған нəрлі сөздерді еш уақытта ескерусіз
қалдырмаймын. Қойын дəптеріме түртіп аламын. Қайталап
оқимын, зерделеп қараймын. Поэтикалық тұрғыдан алып
қарағандағы салмақтылығы неде – соны анықтаймын. Осы-

дан кейін барып алфавиттік каталогыма жүйелеп жазып,
жаңасын іздеуге кірісемін. Мысал керек пе, айтайын.
Осыдан біраз жыл бұрын Павлодар облысындағы
Қраснокут ауданына барып, аудандық партия комитетінің

сол кездегі бірінші хатшысы, менің бала күнгі досым Сату
Баймағамбетовтің үйінен дəм таттық. Шешей əлі тың екен. Ол
кісі əңгіме арасында: “Баяғыда біздің ауылда бір ақын жігіт
өзінен жасы үлкен қызға ғашық болып, қасіретке ұшырады”,

екен?” – деп отырғандардың дегбірсіздеу біреуі сөзге ара-
ласып еді, шешей: “Е, қарағым, оның несіне таңданасың?
Ақыл басқа қарамайды, ғашықтық жасқа қарамайды”, –
деп бір тың ой тіркесін айтып салғаны. Мұны естіген мен:

болатынмын”, – деп жауап берді шешей.
Міне, керемет сөз керек болса!
Қанатты сөздер мен нақылдарға назар аудару барысындағы
мына бір оқиға да есімде. Қызылорда облысының Қармақшы

ауданындағы қарт мұғалім Əлқуат Қайнарбаевпен мен 1969
жылы күзде таныстым. Сол аудан шаруашылығын аралаған
сапарымызда бізбен Əлекең үш-төрт күн бірге болып, көп-
көп əңгіме шертті. Сөзді аялай, құрметтей білетін жан екен.

Қарт өз айтуынша, Қазақстан Республикасының Ғылым
академиясындағы қолжазба қорына 110 мың жолдай ауыз
əдебиетінің үлгілерін өткізген. Ойлап қарағын: қандай
қыруар еңбек, күш-жігер десеңші бұл. Кейін білдім, сол

Əлекең сөз баласын теруші ғана емес, өзі оны егуші де екен.
Астанаға оралған соң ол кісіден жазып алған көптеген мақал-
мə телдерді “Мəдениет жəне тұрмыс” журналына жариялат-
қаным бар. Олар: “Түйілген адамның тілі байланар. Адасқан

адамның басы айналар”. “Білім биіктің басында. Ақыл аяқ
астында”. “Түлкіні құрылған қақпан ұстамайды. Құ руын
тапқан ұстайды”, – деген жұп-жұмыр мақалдар еді.
Байыптап қарасаң бұл да жетік сөз. Жетелі сөз. Автор дың

төлтумасы.
Мұзағаң осы сөздерді айтты да сəл үнсіз калды. Содан
соң менің: “Айтыңызшы, өлең қалай жазылады? Ол өмірге
оңайлықпен келеді деп ойлайсыз ба? Бұл жөніндегі өз

тəжірибеңізден түйген тұжырымыңыз...” – деп басталатын
келесі сұрағыма жауап беруге ыңғайланды.

қойып. – Өз басым көбінесе оған болат өзектей болар мазмұн,
поэтикалық ой таппай кіріспеймін. Алдымен неден бастап,
қалай өрбітерімді, немен түйін жасарымды тұспалдау, жо-
рамал түрінде анықтап аламын. Содан кейінгі шығарманың

қандай ырғақпен, қай көлемде жазылатындығы іздену,
толғану үстінде белгілі болады. Мұндайда тағы бір нəрсені
ескеру керек. Ол сенің өмірге келтірген өлең жолдарыңның
бəрі де жазып отырған туын дыңның тұлғасына клетка боп

біте бермейтіндігі. Ойлану, толғану барысында талай-та-
лай жанама, қажетсіз сөздер де жазылуы мүмкін. Оларды
өшіресің, қайта жазасың. Өлеңнің ұзын-ырғасын салуға ты-
рысып отырып, ақыры оның өзіңнің көңіліңдегідей желісін

тартасың да компози циялық қабырғасын қалап шығасың.
Сөйтіп осындай еңбектенудің арқасында сенің ақындық ой-
ізіңнің бəрі қағаз бетіне түседі...

Кейіпкерміз сынға түсіп байқалар.
Пердең мəңгі жабылғанша досым-ау,
Сəт пен сəтсіз көрінісің қайталар...
Өмір. Оны бұдан артық қалай айтарсың, қалай сурет-

теп, бейнелерсің? Егер біреу: “Өмір туралы сыр шертіп,
толғаншы”, – десе мұны біздің де айтайын деген, айтқалы
жүрген, түбінде айтатын ойымыз екендігі анық. Бірақ
ғажабы сол, ол Мұзағаң сөз еткендей ақындардың мұны

бəрімізден де бұрын айтқандығында.
1993 жыл.

Алматыдан таң алакеуімде аттанды. Содан бері терең
ой құшағында. Қөңілі əлденеге алабұртады, əлденеге
мазасызданады. Бойында өзі түсінбеген бір енжарлық,
жүзінде бұрын-соңды байқалмаған мұң бар. Осындай дел-

сал кейіппен Қапшағайдан өтті. Əрі-сəрі ой жетегімен
Шеңгелдіні де артқа қалдырды. Арқарлының асуына
таянғанда өз-өзінен ширықты дейсің. “Бұл не? ” – деді ма-
шина педалін қаттырақ басып, рульді əлеуетті қолымен қыса

ұстаған ол: “Несіне жүрек сінемін? Неге қобалжимын сон-
ша? Халық депутаттығына сайлауға түс. Қалаулымыз бол”,

Кілемдегі жан алып, жан беріскен күрестен қорықпай келіп,
өмірдегі мынадай бейбіт сыннан бүгежектегенім Əбілсейіт
атыма жараспас”.
Өзін-өзі іштей осылай деген ол орындыққа тіктеле оты-

рып, алға көз жіберді. Жол... Иə, алда ұзақ жол жатыр. Не
істеу керек? Есіне жерлестерімен болатын кездесу түсті.
Онда əрине түрлі тақырып, түрлі мазмұндағы сұрақтардың
қойылары анық. Сондықтан мынадай ұзақ жолда ұмытқаның

болса асықпай еске түсіріп, өмір жолын: ой елегінен өткізіп
алғанның артықтығы бола қоймас, сірə. Ол осы пікірін
дұрыс деп тапты. Сөйтті де алдындағы спидометр стрелка-
сына қарап қойып, соғыс жылдарындағы жүдеу де жыртық

көңіл балалық шағы мен студенттік кезін, содан кейін күрес
əлеміндегі қиын да қызықты өмір баспалдақтарын көз алды-
на елестетті.
Əкесі Рүстем қазір осы өзі келе жатқан Сарқант

ауданындағы “Қызыл орақ” колхозынан майданға аттанғанда
Əбілсейіт үш жаста еді. Отан солдаты содан қайтып отбасы,
ошақ қасына оралмады. Марқұм елде қалған тұяқтарын өмір
бойы сағындырған күйі Ленинград бағытындағы шайқаста

опат болды. Содан бастап анасы Рақила, үлкен əпкесі
Ажар, інілері Əлсейіт пен Нұрсейіт жəне Байсейіт соғыс
жылдарындағы тыл өміріне тəн тұрмыс тақсыретін тарта
жүріп Жеңіс күніне жеткен жайы бар.

Болашақ балуан мектепте жаман оқыған жоқ. Ол Покати-
ловка селосындағы орта мектепте дəріс алған жылдарында
математикаға өте зерек еді. Соған қарамастан кейін басқа
мамандыққа баруға бел буды. Неге олай етті, мұны бір өзі

ғана біледі. Мектепте Николай Степанович Серебрянни-
ков деген дене шынықтыру пəнінің мұғалімі бар болатын.
Оныншы класты бітіретін жылы сол кісінің айтқан ақылы
бұған үлкен ой салды. “Əбілсейіт, – деген əлгі ұстазы бірде. –

Осы жұрт сенің құдай берген бір қабілетіңді байқамай жүр.
Ол елден ерек жаратылған бойың мен бұла күшің. Соған
бап керек, шеберлігіңді ұштайтын жаттықтырушы қажет.
Сондықтан астанадағы дене шынықтыру институтына ба-

рып бағыңды сынағаның дұрыс”.
Ұстазының айтқаны келді. Жас жігіт сыннан сүрінбей
өтіп, оқуға түсті. Бірақ... иə, бірақ астанадағы алғашқы
жыл оған азап пен тозақтан бірде кем емес болып көрінгені

анық. Жүгіру, секіру штанга көтеріп, снаряд лақтыру сияқты
жаттығудың неше түрінен сыр берген жері жоқ əрине. Неге
десеңіз ондай қиындықтарға Əбілсейіттің табандылығы мен
кайсарлығы жетіп артылатын. Мұның жүйкесіне тигені еркін

күрес ережесіне бойұсына алмағандығы еді. Қарсыласыңды
шалып қалсаң, тəртіп бұзған болып шығасың. Жамбасқа
алып жығайын десең, мұндай тəсіл ережеде жоқ дейді. Со-
дан қойшы əйтеуір, жаттықтырушы Петр Филиппович

Матущактың тынымсыз еңбегі оны күрес əдістеріне терең
бойлатып жүріп, ақыры тағалаған аттай етіп шығарғаны
бар. Соның нəтижесінде ол 1958 жылғы қалалық жарыста
тұңғыш рет жеңімпаз атанды. Одан кейін екі жыл өткен

соң рес публикалық жарыстың жүлделі орындарына қол
жеткізді.
Ал 1963 жылы...
Иə, 1963 жылы Əбілсейіт қатарынан үш бірдей дабысы

жер жарар даңқты жеңіске жетіп, күрес десе ішкен асын
жерге қоятын жанкүйерлерін шексіз қуанышқа бөледі.
Оның алғашқысы балуанның Ахметжан Қазымбетов,
Алексей Семкин, Аманкелді Ғабсаттаров секілді саңлақ

жерлес терімен бірге Мəскеуге аттанып, КСРО халықтары
спартакиадасының чемпионы атанып қайтуы да, екіншісі
сол кездегі Александр Медведь, Гурам Сагарадзе, Алек-
сандр Иваницкий жəне Анатолий Албул сияқты алып күш

иелерінің қатарында Жапонияға сапар шегіп, ол жерден де
абыройлы оралуы еді. Ал үшіншісі... иə үшіншісі атақты
Стамбул сапары болатын. Адамның жас кезіндегі зердесі
қандай мықты десеңізші, шіркін. Арада қаншама жылдар

өтті, бірақ сол бір жұлдызды сəтке толы тамаша күндер
балуан есінде төмендегідей көріністер арқылы мықтап
сақталып қалды.
Мəскеудегі КСРО халықтарының спартакиадасындағы

айқасты Қазақстан командасы бет қаратпас басым қимылмен
бастады. Оған дəлел ретінде бəсекенің алғашқы күні Ах-
метжан Қазымбетовтің молдаван балуанының жауырынын
жерге небəрі екі-ақ минутта тигізгенін, Алексей Семкиннің

ленинградтық қарсыласын шыркө белек айналдырып жүріп
алып ұрғанын, Лев Москалевтің кездесуді тең аяқтағанын
айтуға болар еді. Кезек жартылай ауыр салмақтағы
Əбілсейіт Айхановқа жақындағанда төрешілер құрамында

жүрген жаттықтырушы Қабден Байдосов: “Сенімен эстон
балуаны Тиит Мадалвее күресуі мүмкін”, – деген хабар
айтып кетті. Бұл Тиитті жақсы білетін. 1962 жылы Ригада
өткен одақ чемпионатының ақтық айқасында Əбілсейіт тек

осы эстон жігітінен ғана жеңіліс тауып, алтын медальді оған
қолдан бергендей өкінішті күй кешкен еді. Сол Тиит арада
бір жыл өткен соң тағы да мұның алдынан шығып отыр.
“Енді қапыда қала қоймаспын”, – деп ойлады Əбілсейіт

жоғарыдағы хабарды естігенде. Сөйтті де кілемге тас-түйін
кейіппен беттеді.
Тиит те тайсалар емес. Төртбақ денесін тік ұстаған күйі
ортаға жетіп келді де алғашкы сəттен бастап-ақ күреске ба-

тыл кірісіп кетті. Оның бұлайша еркінситін жөні де бар. Неге
десеңіз бұрын бір рет үстем болған адамның кілем үстінде
сұсы басып тұратыны белгілі. Тииттің алғашқы кезде қазақ
балуанына осы артықшылықты қарсы қойғысы келген

сыңайы бар. Шамалауынша ол мұны ес жиғызбай ықтырып
алып, сосын еркін кетпекші. Əбілсейіт бұл қулықты тез сезе
қойды. Сөйтті де бойын жинап алып, ұстаса жібермейтін
құрыш білегімен оны қышқаш құрсауға алды дейсің. Үйіріп

əкеліп олай да лақтырды, бұлай да лақтырды. Осының
нəтижесінде эстон жігітінің қорғануға шамасы келмей
қалды. Сөйтіп таразының басы Əбілсейіт жағына ауды да
белгіленген уақытқа дейін ол Тиитті кілемнен тағы да екі-

үш рет аударып тастады. Эстон балуаны содан соң оңала ал-
мады. Төреші Əбілсейіт Айхановтың қолын көтерді.
Ресей астанасын он күн бойы дүрілдеткен КСРО
халықтарының спартакиадасы да аяқталуға жақындады.

Сондағы
одақтас
республикалардың
жартылай

ауыр
салмақтағы балуандарының ақтық айқасында Əбілсейіт
мəскеулік алып күш иелерінің бірі Батраз Борукаевпен белде-
суге шықты. Осы сыннан сүрінбей өтсе, мерейі үстем болып

чемпион атанбақ. Батраз ашаңдау болғанымен өте қарулы,
қуатты жігіт еді. Оны білек терісін керіп тұрған бұлшық
еттері-ақ дəлелдеп тұрғандай. Əбілсейіт бұл бəсекеде өте
сақ қимылдады. Асыққан жоқ. Өзіне қолайлы сəттерді күтіп

жүрді де қойды. Сондай бір оңтайы келіп қалған тұста бұл
Батраздың оң қолын қармақша іліп алып, кері қайырды. Со-
дан соң іле-шала оны аударып тастап, басымен шаншылтқан
күйі төмен қарай ұстап тұрды да қойды. Мəскеулік балуан

мұндай əдіске шыдамады. Жығылғанын мойындап, қолымен
кілемді ұрды.
Сөйтіп, Əбілсейіт Айханов КСРО халықтары спарта-
киадасы чемпиондығының тұғырына ең алғаш осылай

көтерілген еді. Сол бір жұлдызды сəттер-ай десеңші! Ондай
қуанышты күн естен кетер ме?!
1963 жылғы жеңіс жолы мұнымен ғана шектеліп қалған
жоқ. Ол Жапонияда одан əрі жалғасты. Қалай дейсіз ғой?..

Күншығыс еліндегі спорттық бəсекенің алғашқы күнінде
Кеңес Одағынан барған екі топтың бірі – дзю-дошы жігіт-
тер жапон балуандарынан оңбай жеңілді. Бірақ кезек еркін
күрес жарысына келгенде ел мүлде күтпеген жағдай дың

куəсі болды. Атап айтқанда, бұл сында Бериашвили – Абені,
Сагарадзе – Конекені, Медведь – Такавиді, ал Хохашвили –
Батанабені қирата жеңбесі бар ма? Солардың ішінде əсіресе
бəрінен де Əбілсейіттің жеңісі керемет еді. Ол өз елінің

мықтысы атанып жүрген болат білек, бура сан, төртбақ
денелі Какавеноның жауырынын бар болғаны қырық төрт

секундта жерге тигізіп, Токио тұрғындарын таң-тамаша
қалдырды. Бұл бұл ма, қызықтың көкесі екін ші, үшінші
күндері одан əрі жалғасты. Əбілсейіт осы кез десулерде Ике-
даны, содан кейін салмағы жүз килограмдық Такавиді жа-

уырынымен кілемге таза түсіріп, жапондық тардың көзін
тағы бір бақырайтты. Ал соңғы, финалдық кездесуде ол
Жапонияның “ұлы балуаны” Сасакимен төс түйістірді.
Бұл белдесу былай болған еді.

Кілемге
шығардың
алдында
Əбілсейіт

салмағын
өлшеттіруге тұрды. 96 килограмм екен. Сол мезетте мұнымен
қатар келіп Сасаки да өлшенді. Таразы тілі оған 98 деген
цифрды көрсетті. Іштей байқап қарайды, жапон балуанының

бойы бұдан əлдеқайда кіші сияқты. Бірақ саны мен қолының
бұлшық еттері бұлт-бұлт етіп ойнап, терісін кере тырсиып
тұр. Бөлмеден шығарда ол Əбілсейітке қарады. Қарады да
жымиып күлді. Сол кезде бұл да езу тартты. Əдемі жігіт

екен. Бет пішінінен ақылды кейіп байқалады. Сөйтіп, олар
кілем үстіне шықпай жатып-ақ достасып кеткендей болды.
Содан кейін көп ұзамай белдесу де басталды. Аңдысып
жүріп байқады, уақыт өтіп бара жатқан сияқты. Осыны

сезген Əбілсейіт не болса о болсын деген оймен шабуылға
көшті де өзінің соңғы кездерде игерген “қайшылау” əдісін
қолданып көруге бел байлады. Бұл тəсіл ауада жасала-
тын. Ондайда қарсыласының шынтақ тұсын бір қолыңмен

мықтап ұстайсың да өте тез жылдамдықпен секіріп, ауада
көлденең жағдайға келесің. Сол сəтте екі аяғыңның ара-
сында қалған əріптесіңді бір аяғыңмен кеудеден, екінші
аяғыңмен тізе сыртынан қағасың да өзің жерге оң қолыңа

сүйене келіп жамбастай түсесің. Əбілсейіт, міне, осы əдісті
жасағанда Сасаки мұны байқамады, ма, жоқ əлде түсінбеді
ме əйтеуір қарсыласа алмай қалды. Жапондықтар шу ете
түсті. Бірақ бəрі де кеш еді. Сасаки бұл кезде бір жақ жа-

уырынымен қапталдай көлбеп, кілемге құлап келе жатқан
болатын. Осы тəсілін ойдағыдай жүзеге асырған Əбілсейіт
бұдан кейін де бірнеше жеңіл-желпі əдістерді қолданып,
ұпай санын арттыруға күш салуды ұмытқан жоқ. Ал Саса-

ки болса шабуылға шығып, батыл қимыл көрсетуді қойған
сияқты. Тек қорғанумен жүрді де қойды. Сірə, ол “ұлы балу-
ан” атағына жауырыны жерге тиді дейтін “таза жеңіс” дағын
түсіргісі келмеген болуы керек. Ақыры ол осы мақсатына

жетті де. Төрешілер Айхановтың Сасакиді ұпай санымен
ұтқанын хабарлады да оның қолын көтерді.
...Əбілсейіт үшін Жапониядан кейін тағы бір үлкен ел
Түркияға барған сапарының, сондағы Стамбул кілемінің

үстіндегі айқаста қол жеткізген жеңісінің орны тіптен бөлек.
Бөлек болатын себебі... Жə, мұны да тағы басынан бастайық.
Бұлар Кіші Азия жеріне он жеті адам болып аттанды. Бəрі де
сол кездегі кілең мен атайын сен тұр дейтін Александр Ива-

ницкий, Ростом Абашидзе, Анатолий Колесов, Роман Руруа,
Алексей Семкин сияқты классика лық жəне еркін күрестің
майталмандары еді. Ол уақытта Түркия балуандарының
да айы оңынан туып, тасы өрге домалап дегендей дəуірлеп

тұрған кезі. Неге десеңіз алпы сыншы жылдардың басында
əлемдік спорт аренасына Ақ бас, Атли, Оган, Аталай, Қабылан
секілді түрік жігіттерінің есімдері жиі аталатын жəне сол
кездердегі дүниежүзілік чемпионаттардың алтын, күміс

медальдарының дені көбі несе осы ел күрес шеберлерінің
қанжығасына байланып жа татын. Міне, осындай мемлекет-
ке бару, оның жоғарыда ғы дай алып күш иелерімен кездесу
өткізу анау-мынау ел балуандарының қолынан келе бермесі

анық. Сөздің тоқетерін айтқанда мұндай батыл қадамға
сол кездегі одақтас республикалардың құрамаларынан
жасақталған Əбілсейіт пен оның əріптестері ғана бара алды
деп айтуға болады.

Түркия астанасы Стамбулға келіп жаттығуға кіріскенде
Əбілсейіттің күтпеген жағдайға ұшырамасы бар ма? Ол ауыр
салмақтағы Александр Иваницкиймен күрделі бір тəсілді
қайталаймын деп жүріп, оң аяғының сіңірін созып алды. Ба-

сында ет қызуымен байқамаған екен, кілемге шығар тұста
тізесінің төменгі балтыр еті күп болып ісіп, ауруы жанына
бата бастады. Соған қарамастан белгіленген бел десуге бар-
маса болмайды. Себебі, мұның алдында күрескен Алексей

Семкин Оган деген балуаннан, ал Юрий Гусов атақты Ата-
лайдан жеңіліс тауып, жаттықтырушы И.Ко жар скийдің жер-
ге қарап қалған жайы бар. “Тəуекел”,– деді сіңірі созылған
аяғы сыздап тұрса да, сыр бермеуге тырысқан Əбілсейіт. –

Сөйтті де қарсыласы Гиоседин Ильмаз тұрған кілемге қарай
беттеді.
Танысу рəсімінен кейін-ақ екі балуан шартта-шұрт ұстаса
кеп түсті. Іле қайтадан ажырасып, бірін-бірі аңдуға көшті.

Əбілсейіт артық қимылға бармауға бейіл. Себебі оның əр
кезде де қарсыласына өзінің оң аяғын беріп, сол арқылы
оны алдаусыратып барып, аударып тастайтын əдеті бар еді.
Бірақ ол артықшылықтан кешеден бері айырылып қалды.

Сондықтан енді жайымен ғана қимылдап, Ильмаздың
қарымын байқап көрмек. Өстіп жүргенде оңтайлы бір сəт
келіп қалғандай болды. Соны дер уағында пайдаланған
Əбілсейіт қарсыласын басынан асыра лақтырды. Содан кейін

ес жиғызбай иығынан жұлқи тартып шалқасынан түсіргенде
Ильмаз басымен жер тіреп тұра қалды. Қазақ балуанының
бұл тəуекелшіл қимылы текке кеткен жоқ. Осы əдісі, осы
ұмтылысы үшін ол екі ұпай алды. Ал қарсыласы тұра келіп

бұған тарпа бас салды. Əбілсейіт те қарап қалған жоқ. Тағы да
оны қаусыра құшақтап алып, кілем үстіне етпетінен түсірді.
Осы кезде оған өзінің оң аяғының күші соншалықты қажет
еді. Егер сіңірі созылмағанда оны Ильмаздың екі аяғының

ортасына қайшылай апарып, бір қолын кері қайырып, ауда-
рып түсіруге болатын-ды. Амал қанша, Əбілсейіт мұндай
тəуекелге барғысы келмеді. Ұпай санымен жеңуге мүмкін-
шілігі бар екенін ескерді де соны қанағат тұтты. Арада он

минут өтті. Төреші Айхановтың қолын көтерді. Жұрт шулап
жатыр. Олардың бұған қошемет көрсетіп жатқаны немесе
жерлес балуанының жеңілісіне күйініп жатқаны белгісіз.
Арада үш күн өтті. Əбілсейіттің аяғының ауырғаны ба-

сылмай қойды. Ол енді Ильмазбен күреспейтін шығармын,
кілемге Қабыланмен белдесуге түсермін деп ойлаған бола-
тын. Бірақ бəрі бұрынғыдай орын орындарында қалыпты. Бұл
тағы да Ильмазға қарсы шығатын болды. Кілемге беттегенде

түрік балуаны Аталайдың Юрий Гусовтан басым түскенін
естіді. Байқайды, осы жеңіс сарай толы жанкүйерлерге дем
беріп кеткендей. Олардың айқайы жер-көкті дірілдетіп түр.
Ысқыру мен қол шапалақтаудан құлақ тұнады. Əбілсейіт

терлеп кетті. Ильмаздың шабуылына шабуылмен жауап
қайтарып аңысын аңдып жүр. Арада төрт минуттай уақыт
өтті. Бұлар бір-біріне əлі ештеңе жасай алған жоқ. Енді бір
минуттан соң айқастың алғашқы кезегі бітеді. Əбілсейіт ең

болмаса соған дейін Ильмазды бір аударып тастасам деп ой-
лап қояды. Осы мезетте түрік балуаны шабуылға шықты.
Бірақ ол мұны қапсыра құшақтап басынан асыра берем де-
генде, Əбілсейіт қарсыласын қырқа шалып қалды да, Ильмаз

шалқасынан түсті. Таза түсті. Осылайша бес минут өткенде
төреші мұның қолын көтерді.
Қиындықпен келген бұл жеңісті оның өмір бойы ұмытпай
жүрген себебі міне, осында.

...Одан кейін де каншама қызықты белдесулер болды
десеңізші. Соның бəрінде де Əбілсейіттің мерейі үстем бо-
лып отырды. Əсіресе, 1964 жылғы Иранға барған сапары,
ондағы Болгария, Жапония, Ирак сияқты елдердің балуан-

дары қатысқан халықаралық жарыста тегерандық Мойзепер
мен Амери сынды алып күш иелерінің жауырынын жерге
тигізуі оның даңқына даңқ қосқандай еді. Сондай-ақ, 1965
жылы Қазақстан құрама команда сының сапында Үндістанға

аттанып, онда сондағы Желандер, Пхавара қалаларының ба-
луандары Бим Синх пен Джим Синхті жеңгені де өзінше бір
қызық əңгіме. Бұдан кейін ...иə, бұдан кейін ол Моңғолияда
Тувдин-Доржды, Чехословакияда Клементті жеңіп, елге

үлкен атақ-абыроймен оралды. Сол кездері оның одақтас
респуб ликаларда өткен бұдан басқа да түрлі чемпионаттарға
қатысып, қол жеткізген жетістіктері қаншама еді десеңізші.
Көп, тіптен көп.

Əбілсейіт Айханов жетпісінші жылдардың басында өзіне
талай қуаныш пен жеңіс сыйлаған боз кілеммен қоштасып,
жаттықтырушылық
жұмысқа

ауысты.
Халықаралық
дəрежедегі спорт шебері ол бұл бағытта да табыссыз болған
жоқ. Содан бергі жиырма жыл уақыт ішінде Əбекең еркін

күрестегі ел мақтанышына айналған спорт шеберлері –
А.Бұғыбаев, Ж. Көрпебаев, Р. Нұрманов, А.Мұсабеков сынды
чемпиондарды баулып шығарды. Бапкердің 1983–1986 жыл-
дары Кабулға барып, Ауғанстанның ұлттық коман дасының

жаттықтырушысы болып қызмет атқарғаны тағы бар. Сол
жылдарда ол ондағы парсы, пуштун балуандарының басын
қосып, бабын тауып, бойларындағы қуат көздерін ашып,

төртеуін халықаралық дəрежедегі спорт шебері, жиырма
екісін халықаралық жарыстардың жүлдегері деген атаққа
жеткізді.
Даңқты балуан қай уақытта, қай кезде болмасын

халқымыздың ұлттық спортын одан əрі дамыту ісінен
ешуақытта да шет қалған емес. Ол қашан да игі бастамалардың
қасында жүреді. Соңғы кездері Əбекең Қазақстан ұлттық
“Күрес” федерациясының президенті болды. Орталық Азия

жəне Қазақстан халықтарының “Курас” федерациясының
вице-президенті, Моңғолияның ұлттық күресі “Көпсатай”
федерациясының вице-президенті міндеттерін атқаруда.
“Жүрген жерде із қалады”,– деген міне, осы.

Мен ол кісінің үйіне келіп кіргенде теледидардағы “Ор-
бита” каналынан кинорежиссер Тенгиз Абуладзенің “За-
уал” фильмі жүріп жатты. Байқаймын, күрделі əрі керемет
деген дүниелердің өзіне онша көп бой алдырып, таңданыс

таныта бермейтін Шерағаңның мына өнер туындысына
ынта-ықыласы ерекше сияқты. Ол фильмге құлай беріліп,
ондағы əрбір кадрға жан-тəнімен көз тігуде. “Қызық”, –
деп күбірледім ішімнен мен. Сөйттім де үй иесінің ойын

бөлмейін деген ниетпен іргеде тұрған шеткі орындыққа
келіп, соған үнсіз тізе бүктім.
“Зауал” фильмін көрген адам жақсы біледі, мұнда төбе
кұйқаңды шымырлатып, жүрегіңді сыздататын бір көрініс

бар. Ол – замана трагедиясы – репрессия жылдарында
ұсталып кеткен арыстардың əйелдері мен балаларының
əркімге жаутаңдаған мүсəпір де мүшкіл халі. “Халық
жауларының” артында қалған тұяқтары өздерінің айдаудағы

əкелерінен келер хат-хабарды почтадан күтпейді. Олар
оны теміржол станциясы басындағы Сібірден күн сайын
əкелініп түсіріліп жататын тау-тау бөренелерден іздейді.
Сөйтіп жетімектер өздері көрмеген, білмеген ағаш дайын-

даушы тұтқындардың қарағайдың кесілген түбіне, қабығы
аршылмаған самыр сынның бүйіріне “Реваз”, “Нодар”,
“Давид” деп жазған жүздеген кісі аттарын тауып оқиды.
Іздеушілер осылардың арасынан аттас есім, ұқсас фамилия-

ны кездестіріп қалса: “Бұл менің əкем, ағам”, – деп сол жан-
сыз жазулардан жыртық көңілдеріне жұбаныш тапқандай
болады. Қандай аянышты, ауыр көрініс десеңізші.
Міне, фильмнің осы жеріне келгенде Шерағаң қатты

күрсінді. Сейтті де теледидарды сырт еткізіп өшіріп, ор-
нынан тұрды. Осы сəтте менің де жүрегім шым ете түсті.
“Қандай ұқсастық... Абуладзе туындысындағы мына сюжетті
көріп отырып, бұл кісінің сол бір нəубеттегі өз тағдыры да

есіне түсіп кетті-ау шамасы”, – деп ойладым ішімнен. Олай
дейтінім, сол сəтте есіме Шерағаңның ресми өмірбаянын-
дағы: “Жазушының əкесі Мұртаза сталиндік репрессияның
құрбаны”, – деген сөйлем мен оның “Бұлтсыз күнгі найзағай”

повесіндегі бас кейіпкер Нариманның: “...Кімді сағынамын?
Жүрегім кімге деген сағыныштан сыздайды? Ауылда қалған
анашымды екен ғой... Ал, əке ше? Əке байғұстың сүйегі
Сібірдің қай қарағайының түбінде қалғанын білмеймін”, –

деп толғанатын монологы сап ете түскен еді.
“Бұл кісімен арадағы əңгімені осы тұстан бастап, осы
төңіректен өрбітіп əкеткенім жөн шығар, сірə?”. Жоға-
рыдағы жəйттерді тез ой елегінен өткізіп үлгерген мен

ішімнен осындай шешімге келдім. Сөйттім де Шерағаңның
жазу столына отыруын күтіп, портфелімнен қағаз-қаламым
мен диктофонымды ала бастадым.

тыңдаған үй иесі. – Олай дейтінім, өмірімнің өзің айтып
отырған кезеңі туралы шынында да күні бүгінге дейін көп
ештеңе жазылмай келеді. Оған: “Мынау кінəлі, мынадай
жағдай кедергі келтіріп еді”, – деп ешкімді де жазғырмаймын.

Мұны айтқызбай келген уақыт, күні кешеге дейін үстемдік
құрып келген темір тəртіп. Сондықтан өмірбаянымдағы
бұл “ақтаңдақтар” бағытында сөз қозғар болсам мəселе бы-
лай: əкем Мұртаза елге сыйлы, көзі ашық, сыпа кісі екен.

Ол ұсталардың алдындағы бір-екі көрініс күні бүгінге дейін
көз алдымда. Жаз кезі болатын. Қырғыз айырлы ақ қалпағы
мен ақ кителі үстіне əдемі жарасқан əкем үйден шықты да
мама ағаштағы байлаулы тұрған ақбоз атқа барып мінді. Со-

дан кейін шешем Айшаға бірдеңе деп тіл қатты-ау деймін,
ол кісі ошақ басындағы істеп жатқан жұмысын қоя салып,
маған қарай жүрді. Жете бере құмырсқаның илеуін шимен
шұқып ойнап отырған бес жасар мені жерден көтеріп алды

да көкемнің алдына апарып отырғызды. Біз жүріп кеттік.
Жолда əкемнің басымды сипап қойып күрсінгені, ыңылдап
бір əн айтқаны есімде. Тауға келдік. Ұшқатты бөктерге
жақындағанымызда ол кісі: “Шөлдедің бе, қарағым? Сəл

аялдайық”, – деп атынан түсті де мені ағаш көлеңкесіне
отырғызды. Сөйтті де өзі сол жердегі киіздей боп ұйысқан
қалың жалбызды аршып, оның астынан ботаның көзіндей

боп мөлдіреген қайнар бұлақ шығарды. Тұма əбден ашылып
болды-ау деген кезде көкем ондағы суды қос қолымен көсіп
алып маған ішкізді. Содан соң одан өзі де бір-екі ұрттап,
жан-жағына ойлана қарап отырып қалды. Ол кісінің сол тау

ішіндегі, одан қайтып келе жатып ескі зират басына құран
оқығандағы мұңды да сынық жүзі күні бүгінге дейін көз ал-
дымнан кетпейді.
Енді сол жылғы есімде қалған екінші оқиғаны баяндай-

ын. Бұл жаңағыдан да көңілсіз əрі қорқынышты көрініс дер
едім. Қыс кезі болатын. Кешқұрым шақ. Күні бойы үй бетін
көрмей, сырғанақтан оралған мені шешем əйда, ұрыссын
келіп... Көкем аттан түсіп жатыр екен. Жылам сыраған

түрімді көріп: “Тиіспе, балаға”, – деді Айшаға қатқылдау
үнмен. Сөйтті де тау аңғарындағы қызыл құлақтанып ба-
тып бара жатқан күнге қарады. Ұнамады-ау деймін, ба-
сын шайқады да мені ертіп үйге кірді. Кешкі шай аузыма

тиер-тиместен ұйықтап қалсам керек, түн ортасындағы
тарс-тұрс еткен дыбыстан шошып ояндым. “Не көрдім?” –
дейсің ғой. Кернейі қисайып, аузы ашыла түтіндеген темір
пеш... Жүкаяқтан аударыла құлаған көрпе-жастық... Топса-

сы жұлынып, шалқасынан ашық қалған сықырлауық есік...
Одан бөлмеге лап қойған суық ауа терезе алдындағы май-
шамды жалп-жалп еткізе үрлеп, қабырғадан қорқынышты
сəуле ойнатады. Жылаған күйі сыртқа шықтым. Сол ме-

зетте беткей етегіндегі өзен жақтан: “Кө кесі-ау, бұлардың
мұнысы несі? Қайда əкетіп барады сені?” – деген шешемнің
ащы дауысын естідім. Оған əкем: “Қайт кейін, үйге бар.
Балалар шошиды”, – деп тістене айғайлады. Бұдан əрі не

болғанын білмеймін. Білетінім – түн, аяз, ай. Сосын өзендегі
сықырлап, шиқылдаған көпір тақтай лары. Оны дүңкілдете
басып алыстап бара жатқан аяқ дыбыстары...
Ертесінде ауылға: “Түнде “іңкібі” (НКВД) Мұртазаны

ұстап алып кетіпті. Оның “рысқұлшинаға” (“рысқұлов-
щинаға”) қатысы бар екен”, – деген сөз тарады. Содан бастап
ел біздің үйге келуді қойды. Кірмейді де. Көре қалсаң теріс
айналып, сырғақси бұрылып кетеді. Ал əкейден хабар жоқ.

Ақыры ол кісінің бір дерегін білу үшін шешем екеуміз ау-
дан орталығына баруға жиналдық. Міне, абақты ауласының
алдындағы қалың шоғыр елдің арасында тұрмыз. Бұлардың
бəрі де біз сияқты жылап-сықтаған “халық жауларының” ту-

ыстары. Əкіреңдеген күзетшілердің екпіні қатты. Ешкімді
маңына жолатар емес. Кешке жақын қарауыл ауысты. Бұл
кезде жақындарымен жүздесуден үмітін үзген біраз адам
түрме маңынан тарап, ауылдарына қайта бастаған болатын.

Осы сəтті күтіп тұрғандай-ақ жаңадан келген екі күзетшінің
жастауы: – “Жеңгей, – деді ақырын жанымыздан өтіп
бара жатып. – Мен ана шеттен қайта оралғанша балаңыз
есікке барсын да əкесінің атын атап шақырсын. Тілдесіп

қалыңыздар. Ертең кеш болады”.
Мына сөзді естігенде шешем бар, бара ғой дегендей
арқамнан түртіп қалып, алдымдағы барақ үйді нұсқады.
Күзетші айтқан есікке сүрініп-қабынып əрең жеттім. Жеттім

де күнге құрып, жігі ашылып кеткен тақтай саңлауына
бетімді төсей: “Көке”, – дедім кемсеңдеп. Сол сəтте:
“Мұртаза, бұл сенің балаң. Тез бері кел”, – деп күбірлескен
дауыстар естілді ар жақтан. Сөйткенше болған жоқ, əкемнің

де үнін құлағым шалып қалды. “Айналайын, – деді ол кісі да-
усы жарықшақтанып. – Айналайын! Мен сені көріп тұрмын.
Жылама. Шешең екеуің келдің бе?”

Осы кезде арт жағымнан шу шыққандай болды. Жалт
қарасам,
ауланың
екінші

бетіндегі
үйшіктен
басын
қылтитқан мосқал күзетші бізге іш тартқан жастауына не

əкем де ар жақтан бірдеңені сезгендей. – Мə, мынаны ал
да кері қайт. Бол жарығым, тездет.
Ол кісі осы бір сөздерді айтып үлгеріп, тақтай арасындағы
саңлаудан беторамалын өткізе бастады. Мен оны ала сала,

шешеме қарай жүгірдім. Ауылға қайттық. Үйге келген
соң апам беторамалдың бүктеуін жазды. Одан оймақтың
көлеміндей үшбұрышты тұмар мен үйіміздегі “Зингер” тігін
машинасының екі тал инесі шықты. Əкем бұларды бізге

неге, не үшін берді, білмеймін. Бірақ оны көрген шешем бе-
торамалды кеудесіне басқан күйі ботадай боздап жыласын
келіп...

найы хат келгені бар. Онда көкемнің Сібірдегі Зея өзені
бойында болғаны, ағаш дайындаушылар бригадасында
жүріп қарағай басып қалғаны, содан қазаға ұшырағаны
туралы айтылыпты. Бұған сенерімізді де, сенбесімізді де

білмедік. Сөйтіп жүргенде 1947 жылы Жуалыға іргелес
Түлкібасқа əкеммен бірге “халық жауы” боп айдалып
кеткен таныс ағайынымыз қайтып оралыпты деп естідік.
Іздеп барып əңгімелестім, көкемнің Сібірде болғаны рас

екен. “Қалай қайтыс болды? Бұл туралы не білесіз?” – де-
ген сұрағыма таныс ағайынымыз: “Ол кісі безгек ауруынан
дүние салған сияқты еді”, – деп күмілжи жауап берді де
қойды. Міне, əкем туралы осы екі хабардан басқа ешқандай

дерек жоқ.
Шерағаң осы сөздерді айтты да сəл үнсіз қалды. Содан
кейін стол үстіндегі жатқан “Аполлон” темекісінің қорабына
қол созып, шылым тұтатты. Ал мен жоғарыдағы əңгімеден

кейінгі ауыр ойдан арылу үшін терезеге, одан оның ар
жағындағы мұнартқан тау шыңдарына қарадым. Содан
кейін назарым қайтып келіп қабырғадағы кітап сөрелері мен
олардың арасындағы əртүрлі фотоларға ауды. Солардың

ішінен көзіме ерекше ыстық болып көрінгені иманжүзді қарт
ананың суреті еді. Қызығы сол, бейтаныс апаға қараған сай-
ын ол кісінің бейнесі өзімнің əжеме ұқсап бара жатқандай
əсерде қалдым.

жайлап апарып қойған Шерағаң. – Жарықтық қайратты,
төзімді, сөзге ұста кісі еді. Қасіретті 37-ші жылға бұла күнін
берген, қаһарлы 41-де жалғызбастылық пен жалғызіліктің
көкесін көрген, одан бергі кездерде барға қанағат етіп, жоққа

салауат айтып, құдай деп ғұмыр кешкен осы аяулы жанның
жаратқан жапбар иесінен сұрар үш тілегі мен өзіне ғана тəн
құпия бір сыры болды. “Баламның ат жалын тартып мініп,
адам болғанын көрсем, арманым жоқ”, – дейтін аруағыңнан

айналайын апам. Оны көрді. “Келін түсіріп, немере сүйсем,
екі дүниеде менен бақытты адам болмас еді”, – деп мінəжат
ететін марқұм. Оны да көрді. “Құдайдан ендігі сұрарым,
жаратқан ием мені енді осылардың артында қалдырмай, ал-

дында алса екен”, – дейтін жарықтық. Алла тағала оның бұл
тілегін де орындады. Ал, ешкімге айтпаған құпия сыры...
Иə, ол апамның əкем Мұртазаға деген өмір бойы өшпеген
махаббаты мен сағынышы еді. Мұны маған ол кісі ашып

айтпағанымен ғұмырының соңғы жылдарындағы екеуа-
ра бір əңгімеден кездейсоқ сезіп, байқап қалдым. “Сен осы
Рысқұлов туралы кітап жазды дейді ғой”, – деді шешем
“Қызыл жебе” тетралогиясының бірінші томы жарыққа

шыққанда. “Иə”, – дедім мен. “Сенің əкең Мұртазаны
“рысқұлшына” деп ұстап əкетіп еді. Сол ма?”. “Сол”. Анам
кимешегін түзеп, қолындағы күміс жүзіктерін сипаған күйі
сəл ойланып отырды да: “Одан да өз əкеңді жазбайсың ба?”

Көрдің бе, қалай?... Анамның ұғымында ол кісі де өзінше
бір Тұрар .. Өзінше бір тұлға... Сондықтан оны ешкімнен
кем көрмеген, кем көргісі де келмейді. Сөйтіп шешем сүйегі
Сібірдің бір түкпірінде баяғыда-ақ қурап қалған Мұртазасын

өле-өлгенше жүрегінде сақтап, көзі жұмылғанша сағынып
өтті.
...Келесі əңгіме тақырыбы кейіпкеріміздің Ұлы Отан
соғысы жылдарындағы балалық шағына қарай ойысты.

сияқты кара қою қасын дір еткізе көтерген үй иесі өткір
көзін маған тіктей қадап. – Ендеше сол жазғандарымды
өзімнің балалық шағым туралы айтқаным деп біл. Себебі
олардағы өмір суреттерінің еш қоспасы жоқ. Бəрі де тылдағы

соғыс ызғары қарып өткен қазақ ауылында болған, көзбен
көріп, бастан кешкен жəйттер. Байыппен зер салып қарасаң
осылардың ішіндегі штрих, детальдарда менің де жыртық
көңіл, жүдеу жүз бейнем жүр. Ал, оны табу, танып-байқау

ешкімге де онша көп қиындық келтіре қоймас деп ойлаймын.
Мен түсіндім. Шерағаң бұл жерде өзінің “Белгісіз
солдаттың баласы”, “Мылтықсыз майдан”, “41-ші жылғы
келіншек”, “Интернат наны” повестері мен “Ақсай-Көксай”,

“Сол бір күз” əңгімелеріндегі кішкентай кейіпкерлер туралы
айтып отыр. Шынында да аталмыш шығармаларда 1941-1945
жылдардағы қазақ ауылының “қара қағаздан” шошынған
зəразап халі, апайтөстерін апатқа тосқан боздақтарынан

айырылған ата-аналардың зары мен бұла шағын болашақтың
бодауына берген жесірлердің жоқтауы, бəрі-бəрі төбе
құйқаңды шымырла тар ащы шындықты жеріне жеткізе

жүрген кездер, “халықтардың əкесі” Иосиф Сталин дүние
салған күнгі Мəскеудегі өзім куə болған көріністер, батыр
қазақ Баукеңмен, Бауыржан Момыш ұлы мен тұңғыш рет
осы қалада кездесіп, танысқан сəттер дер едім. Алдымен

оқу жөнінде бірер сөз. Мойындауым керек, ауылдағы мек-
теп қабырғасында алған білімім мұнда келгенде жіп есуге
жарамай қалды. Өзімді-өзім сүмірейтіп қайтейін, орыстың
классикалық туындыларынан онша қаражаяу емес болатын-

мын. Бірақ əлем əдебиеті дегеніңіз бір мұхит екен. Солар-
ды ел-елге бөліп, одан кейін қадым, қайта өрлеу, гүлдену
дəуірлері деп жіліктеп оқу маған оңайға түскен жоқ. Қатты
қиналдым. Қинала жүріп меңгердім. Егер қазір мен Тютчев

пен Блоктың, Есениннің өлеңдерін жатқа айтып, Вольтер
мен Дидродан ауызекі дəйексөз келтірсем, ол сол күндердегі
алған білімімнің жұқанасы деп білерсің. Бұл менің шын
сөзім.

Мəскеудегі өткен студенттік күндерімде маған өмір сүру
оңай болған жоқ. Стипендия бірде тиеді, бірде тимейді.
Ауылдан келетін көмек атымен жоқ. Бар сенетінім – қара
күшім. Түсінбедің бе? Бұл өзім сияқты жоқ-жітік, тесікөкпе

курстастарыммен бірге сабақ аралығында Қазан вокзалына
барып жүк түсіріп, содан тапқан тиын-тебенмен күн көру
деген сөз. Жүктің де түр-түрі бар. Егер бізге Орта Азия мен
Қазақстаннан келген поездардағы жеміс вагондары тап келе

қалса ол жақсы. Себебі бұлардағы алма, алмұрттар жəшігімен
келеді де көтеруге жеңіл əрі ыңғайлы болғандықтан жүмыс
тез бітеді. Ал Қиыр Шығыс пен Сібірден жіберілген бөшке-
бөшке балық, кеспек-кеспек тұздалған қияр, капусталарды

түсіру дегенің енді нағыз азап. Вокзалдан осындай жұмыс
істеп келіп сабаққа кіргенімізде МГУ коридорлары мен ау-
диторияларына киімімізге сіңген тер мен селедканың исі
жайылып кететін де ленинградтық, киевтік ақсаусақ кур-

стас қыздар біздің жанымыздан тұра қашатын.
Енді Мəскеуде оқып жүрген күндерімде Баукеңді, Бауыр-
жан Момышұлын тұңғыш рет қалай көріп, ол кісімен қалай
танысқанымды айтайын. 1954 жылдың қысы еді. Максим

Горький (қазіргі Тверь) көшесімен төмен түсіп келе жаттым.
Метроға жете бергенімде үстіндегі əскери киімі өзіне құйып
қойғандай боп жарасқан, тіп-тік денесінде бір мін жоқ,
сұсты да айбарлы қазақ полковнигі қарсы ұшырасып қалды.

Жанынан өтіп бара жатып басқалардан ерекше боп көрінген
осы адамға тағы бір рет көз тоқтатқым кеп қалай кері
бұрылғанымды өзім де байқамай қалдым. Сол сəтте ол кісі
де маған жалт қарады. Сөйтті де: “Əй, сен өзің кімсің?” – деді

маған нық дауыспен. “Студентпін” – дедім мен сасқалақтап.
“Көріп тұрмын студент екенінді”, – деді үнін манағыдан сəл
жұмсартқан бейтаныс жан. “Не мене, мені таныдың ба? Əлде
біреуге ұқсатып тұрмысың?” “Жоқ, – деп күмілжідім мен. –

Өтіп бара жатқан сізді кө ріп, қалай артыма бұрылғанымды
өзім де байқамай қал дым”. Мына сөзіме ол кісі рахаттана
күлді. Сөйтті де: “Сен дім сөзіңе бала, – деді жылыұшырай
қарап. – Жүр, əңгімелесейік”.

Ресторанға келдік. Даяшылар ас мəзірін əкелгенге дейін
бейтаныс полковник өзінің Қазақстанның Жамбыл облы-
сындағы Жуалы ауданында туғанын, отызыншы жылдар-
дың аяғынан бастап Қиыр Шығыста əскери қызмет атқар-

ғанын, Ұлы Отан соғысы кезінде Алматыда жасақталған
316-шы атқыштар дивизиясы жауынгерлерімен бірге Мəс-
кеуді корғап, одан кейін Прибалтика майданында комдив
болғанын баяндады. Əңгімесінің соңында: “Соғыстан кейін

əскери академияны бітірдім. Қазір Калинин қаласында
қызмет атқарамын. Аты-жөнім – Бауыржан Момышұлы”,

дыма бұл кісінің 1942 жылдың қысында біздің ауылға де-
малыс алып келгені, бүкіл Жуалы өңірінің тұрғындары:
“Батыр Бауыржанды көреміз”, – деп тайлы-таяғы қалмай
қарсы алғаны елестеді. Содан қойшы, сөз ретіне қарай енді

мен де өзімді қысылып-қымтырылып таныстыра бастадым.
Байқап қалдым, Баукең менің əкемді білетін болып шықты.
Көкемнің Сібірден қайтпай қалғанын естігенде тұнжырап
отырып қалды. Тамақ ішіп, сыртқа беттегенде: “Хабарласып

тұр қарағым. Қиналсаң маған кел. Өзім де хал-жағдайыңды
біліп тұрармын”, – деп адресін берді. Міне, Баукеңмен мен
ең алғаш рет осылай танысқан едім. Кездейсоқ басталған
бұл байланысымыз содан кейінгі 30 жыл бойына бір рет те

үзіліп көрген жок. Өмірінің соңына дейін ол кісі маған қатал
сыншы, ұлағатты ұстаз, ақылшы аға ал, мен оған ілтипатты,
ізетті іні бола білдім ғой деп ойлаймын. Бұл шындық.

Осы кезде телефон шылдырлады. Шерағаң əңгімесін
үзіп, ауызғы бөлмеге беттеді. Жазу столының жанында
жал ғыз қалған мен терең ойға берілдім. Есіме кейіпкері-
міздің МГУ-ді бітіріп келгеннен соң “Лениншіл жас” газе-

тінде жұмыс істеген кезіндегі замандастарының айтқан
сөздері түсті. “Мен Шерханның жастар газетіндегі екі
жағдайына куəмін, – деген еді осы тоқсаныншы жылдардың
басындағы екеуара бір əңгімеде жазушы Сейдахмет Берді-

құлов. – Алғашқысы оның жазудың “ақ бурасы ойнағанда”
кешкі сағат алтыдан соң редакцияда қалып бас көтермей
мақалаға кірісетіні, сөйтіп түннің бір уағында редактордың
қабылдау бөлмесіндегі ескі диванға құлай кететіндігі. Оның

сол сəттегі бейнесі құдды найзаның сағағында ұйықтаған
баяғының батырларын көз алдыңа елестетер еді. Содан соң
оның толықсыған жас келіншегін, сарышақа балаларын ай-
лап Алматыға тастап, кепкасын баса киген күйі, керзі етігіне

ақ жем түскенше қоянның аяғын жеген көкбалақ жүріспен
Есілдің арғы беті мен бергі бетін, Сарыарқаның сайын да-
ласын шарлап кететінін қалай айтпассың. Бұл – бір. Екінші
есімде қалған жəйт, 1958 жылы көне Мысыр соғыстың көк

түтініне қақалды. Бұл өздерің тарихтан бі летін Суец шатағы
ғой баяғы. Сол түндері əр үйдің ди намигінен: “Мұсылман
жұрты көтеріл! Араб елінің еңсесін басқысы келген отар-
шыл зұлымдарға қарсы бірге атта найық”, – деген ұран бой

тітіретіп жатты. Сонда Шерхан екеуміздің жарты бет қағазға
ойланбастан отты өтініш жазып, əскери комиссариатқа апа-
рып бергеніміз əлі есімде. Көп ұзамай “Лениншіл жас” газеті
редакциясына: “Кіші лейтенант Мұртазаев, кіші лейтенант

Бердіқұлов жолдастар. Патриоттық инициативаларыңызға
рахмет. Қажет деп тапсақ еріктілер тобына алғашқылардың
бірі етіп қабыл даймыз. Əскери комиссар Авилов”, – деп қол
қойған хат келгені бар”.

Жазушы Сейдахмет Бердіқұлов осылай десе, əріптес інісі
Қалдарбек Найманбаев: “Шерағаң “Лениншіл жас” газеті
редакторының орынбасары болып жүргенінде бұрынғы бір
бастық кісіге қызмет керек екен де... Сонымен Шерағаңа

бөлім меңгерушісі бол дейді ғой жұқалап. Бұл сөзді естіген
Шерағаң басшылық қызметті жиып қойды да ешкімге
ештеңе деместен Қарағандыға меншікті тілші боп тартып
отырды”, – дейді.

Иə, өзіміздің кейіпкерімізбен сол жылдары “Лениншіл
жаста” бірге қызмет істескен əріптестері осылай деді. Біз
бұл сөздерге сенеміз. Өйткені көзкөрген куəгерлерден асып
қайда барушы едік.

Үй иесімен келесі тақырыптағы əңгіме желісі оның соңғы
отыз жыл ғұмырын сарп етіп жазған бес томдық “Қызыл
жебе” тетралогиясы төңірегінде өрбіді. Мұндағы ойым: “Ба-
сты кейіпкеріңіз Тұрар Рысқұловтың есімін тұңғыш рет сіз

қашан, қай уақытта естідіңіз? Аталмыш шығарманы жазу
идеясы калай туды? Кең ауқымды, көп салалы осы тарихи-
көркем туындыға қажет дерек, фактілерді жинауды неден
бастадыңыз?” – деген сауалдарға жауап іздеп, оқырмандарды

жазушының осы бағыттағы творчестволық лабораториясы-
нан хабардар ету еді.

алынбайтын, – деді Шерағаң жоғарыдағы сұрақтардың
алғашқысына. – Оны білетін ауылдың ересек адамдары: “Е,
есіл ер... Нақақтан кетті ғой. Енді ондай қайраткер қайда”, –
деп сыбырласып қана еске алатын. Тұңғыш рет бұл адамның

кім екенін 1960 жылы “Социалистік Қазақ стан” газетінде
жарияланған қарт журналист, байырғы большевик Рахма-
лы Байжарасовтың көлемді мақаласынан оқып білдім. Жеке
адамға табыну кезеңінде Рахмалы ақсақалдың өзі де жапа

шегіп, көп жыл айдауда жүріп келген кісі еді. Бірақ үлкен
газетте мақаласы жарық көрсе де қуаныш ұзаққа бармады,
сол кездегі солақай догматтар газеттің редакторын айыптап,
мақаланың авторы Рахмалы Байжарасовқа да моральдық

тұрғыдан қысым жасады. Дегенмен осы бір аяулы жанның
жазған материалынан сол кездегі жас ұрпақ Тұрар
Рысқұловтың кім екенінен біршама хабардар болды десем
бұл артық айтқандық емес. Соның өзі шындықтың қалың

шымылдығының ептеп түрілгендігінің белгісі еді. Содан
аз уақыт өткен соң Тұрар Рысқұловтың өмірі мен қызметін
зерт теу үшін арнаулы комиссия құрылды. Сол комиссия ның
қорытындысы бойынша Тұрар ағамыздың атына жа ғылған

қара күйе жуылып, ардақты есім біржолата ақталды.
Сөз ретіне қарай Рахмалы Байжарасовтың мақаласы

жарыққа шығар алдындағы мына бір оқиғаны айта кетейін.
Сол 1960 жыл болатын. “Социалистік Қазақстан” газетінің
кіші əдеби қызметкерімін. Секретариатта Ким дейтін
қартаңдау келген ретушер бар еді. Бір күні бөлмесіне бас

сұқсам ол кісі шеті жеміріліп сынып кеткен ескі суретті
жамап-жасқап отыр екен. Əуесқойлықпен үңіліп қарап
едім: “Сто, не узнаесь”, – деді. (Бұл Ким ағайдың: “Что, не
узнаешь”, – дегені). “Нет”, – дедім мен. “Рисыкулов”, – деді

ол кісі жұмысынан бас алмаған күйі естілер-естілмес дау-
ыспен жай ғана. Жүрегім шым ете қалды. Газеттің нөмірі
жарыққа шыққаннан кейін осы суретті (түпнұсқаны) маған
берсеңіз деп қолқа салдым ретушер қартқа. “Не знаю, – деді

сол тұқшыңдаған қалпы Ким ағай. Ақыры отырып-отырып:
“Ладно – деді. – Только никому не покасывай”. Міне, Тұрар
Рысқұлов туралы менің қолыма түскен тұңғыш дерек осы
еді.

Содан бастап болашақ кейіпкерім туралы фактілер мен
тарихи құжаттарды тірнектей отырып жинауды өмірімнің
басты мұратына айналдырдым. Күрмеуі көп күрделі бұл
жұмыс үш бағытта жүрді. Оның біріншісі, уақыт оздыр-

май Тұрар Рысқұловты көрген, білген көзі тірі адамдарды
іздестіріп, əңгімелесіп қалу, сол арқылы өткен кезеңнің
болмысын танып-білуге күш салу дер едім. Алдыма басты
міндет етіп қойған осындай ізденістің арқасында тағдыр мені

талай тамаша адамдарға жолықтырды. Олар: Тұрар Рысқұ-
ловтың жан жары Əзиза Түбекқызы, Жанша Досмұхаме-
довтың жұбайы Ольга Константиновна, Мұхамеджан Ты-
нышбаевтың бел баласы, қазірде көзі тірі қарт киноопе ратор

Ескендір Тынышбаев, əдебиетіміздің пайғамбарлары Ғабит
Мүсірепов пен Ғабиден Мұстафин еді. Бұл кісілердің айтқан
естеліктері жиырмасыншы – отызыншы жыл дардағы біраз
мəселелерді өз мəнінде айқындауға көп көмек берді. Енді

екінші бағытты айтайын. Ол “Қызыл жебе” тетралогия-
сы үшін өзімнің ұзақ жылдар бойы үзбестен архивтерді
жағалап, дерек жинауым дер едім. Қиындығы мен азабы
көп бұл ізденіс мені қайда апармады?.. Алматы, Бішкек,

Ташкент, Орынбор, Баку, Самара, Мəскеу, Улан-Батор...
Осы қалалардағы архивтер дің бəрінде де маған толық
мүмкіндік, еркіндік берілген жоқ. Ұстараның жүзіндегі үміт
пен күдіктің үстінде отырып жұмыс істедім. Мемлекеттік

қауіпсіздік комитетінің өкілдері əрбір мұра ғаттағы құжатты
қолыма ұстатқанда бұларды көшірмей, қағазға жазбай, тек
оқып, танысуды ғана талап етіп отырды. Сондықтан көн-
көнбе ойға сақтап қалуға дағдылануға тура келді. Рас, олар

кейін маған ептеп кеңшілік жасауға ниет еткені бар. Бірақ
шыға берісте қағазға түртіп алғандарымды мұқият тексеріп,
тең жартысын қайшымен қиып алып қалатын... Жə, сөз
соңында үшінші бағыт туралы бірер сөз айта кетейін. Бұған

өзімнің жазушы лық қабілет-қарымым мен ой қорытуымды,
фантазиямды жатқызуға болады. Деректер мен фактілерді
сұрыптау, тетралогияның əр кітабына жоспар құру, персо-
наждарды іріктеу, ком позиция, сюжет, кульминация... Бұлар

да ізденіс əрине... Бірақ бəрімізге түсінікті болғандықтан
оны қазбалап жатудың керегі жоқ деп есептеймін.

рағым. Бес кітаптан тұратын бұл тарихи-көркем шы-
ғар маға отыз жылдық ғұмырым кетті. Сұрадың ғой,
айтайын... Үшінші кітап – “Жұлдыз көпірдің” жолы өте
ауыр болды. “Жұлдыз” журналы баспады. Жазушылар

одағындағы
талқылау
біржақты
өтті...

Мұндайда
баспалардың ұстайтын позициясы да белгілі ғой... Қолбала
сияқ ты жалтақ көзқарас. Осындай кезде Ғабең, Ғабит
Мүсіре повтің шарапаты тиді. Кітаптың даулы болып жатқа-

нын естіген болуы керек, оқып шығып, “Социалистік Қазақ-
стан” газетіне “Жұлдыз көпір жəне Тұрар” деген мақала
жазып, маған араша түсті. Жалпы “Қызыл жебеге” кіретін
кітаптарыма байланысты мен екі адамға қарыздармын. Олар

жазушы Ғабең, Ғабит Мүсірепов пен мемлекеттік Қауіп сіздік
комитетінің сол кездегі басшыларының бірі, генерал-майор
Тілеулиев. Бұл асыл жандар əрқашанда менің жүрегімде.
Оларды ылғи да алғыс сезіммен еске алып отырамын.

Əңгіме аяқталды. Мен Шерағаңмен қоштасып далаға
шықтым. “Жазушы аға туралы тағы не айтуға болар еді? –
деймін іштей. – Иə, не айтуға болар еді?” Ойыма төмендегі
жəйттер оралды. Алпысыншы жылдардың аяғында “Ленин-

Асқақ ұста туған дала аспанын.
О. Сүлейменов.
Ол өмірге келгенде дүние дүбірлі оқиғаларға толы
еді. Қалай дейсіз ғой? Бұл кезде алыстағы Абисси-

ния жері от-жалынға оранып, Мадридте алапат
шайқас басталған болатын. Ұшқыш Валерий Чка-
лов əлем тарихында тұңғыш рет Солтүстік по-
люс арқылы Мəскеу – Портленд (АҚШ) аралығын

қонбастан ұшып өтуге əзірленіп жатты. Ал, авто-
номия атауынан арылған, сөйтіп одақтас республи-
калар қатарына жаңа ғана қосылған Қазақстанның
өнер шеберлері болса бұл уақытта Үлкен театрдағы