Бодандықтан — бостандыққа
Астана

© Н. Ә. Назарбаев, 2023
© «Фолиант» баспасы» ЖШС, 2024

Назарбаев, Нұрсұлтан Әбішұлы
Менің өмірім. Бодандықтан — бостандыққа / Нұрсұлтан
Әбішұлы Назарбаев. — Астана : Фолиант, 2024. — 2-ші
басы­лым. — 688 б.

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назар­
баев — елдік жолында ірі із қалдырған, ел тарихында және әлемдік сая­
сат­та өзіндік орны бар тұлға, осы заманғы Қазақстан мемлекеттілігінің
негізін қалаушы. Мемлекет басшысы қызметін отыз жыл бойы атқара

жүріп, ол егемен Қазақстанды құру ісіне, туған елін өркениет биігіне
көтеруге бөлекше үлес қосты.
Саясаткер өзінің мемуарлық кітабында бүкіл өмір жолын әсерлі әң­
гімелейді, тәуелсіздік тарихының бел-белестерін бейнелі түрде көрсетеді,

осы жолдағы жетістіктер мен кемістіктердің сыр-сипатын ашып айтады.
Өткен өмірдің өрелі өнегесі мен ащы сабақтары жайында шынайы сыр
шертеді.
Тарихтың тар кезеңінде тәуелсіздік туын тіктеп, елді бодандықтан

бостандыққа бастау бақыты бұйырған тұлғаның соқтықпалы, соқпақсыз
тағдыры туралы терең толғаныстары қай буынның оқырмандары үшін
де тағылымды екені талассыз.

2019 жылдың 18 наурызы.
Сол күні, еліміздің ұлық мерекесі Наурыздың қарсаңында біз
елордамызда бас мешіттің іргетасын қаладық.
Сол күні мен өз өмірімдегі аса мәнді шешімдердің бірін қабыл­

дадым.
Барлық рәсімдерді атқарып болып, қаланың орталығына жүріп
кеттік. Сенат Төрағасы Қасым-­Жомарт Тоқаевты өз көлігіме шақы­
рып алдым. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының жаңа

дедім.
Әңгіменің не жайында қозғалатынын біліп тұрғанын не білмей
тұрғанын байқамадым, кәсіби дипломат емес пе, үндей қоймады.

маңыз­ды, жоқ — аса маңызды шешім қабылдаймын. Өзіңе көптен ай­
тып жүрген ойымды жүзеге асырамын. Халыққа Үндеу жариялаймын.
Сөздің ауаны қайда ауып бара жатқанын дәл аңғарғаны анық.

туцияға сәйкес Президент міндетін атқаруды саған өткіземін, — дедім.
Ол әлі үнсіз. Сәл сәттен кейін барып:

Осы сөзімнен кейін екеуміз де үнсіз қалдық.
Мұндай шешім қабылдарда мен мемлекет билігінің басында ұзақ
уақыт тұрғанымды ескерген едім: бес жыл Қазақ КСР Үкіметінің
төрағасы, отыз жылға жуық тәуелсіз Қазақстанның бірінші басшы­

сы болдым. Жасым сексенге жақындап келе жатты, денсаулығым да
сыр бере бастады. Алайда ең бастысы ол да емес, ең бастысы — әлем
өзгеріп барады, көшбасшылардың жаңа буыны келуде. Біздің де
өзгеруіміз керек. Тәуелсіз мемлекет құру міндеті орындалды. Өз елім

Жаңа мешіттің орны қаланың шет жағында еді. 2017 жылы ха­
лықаралық «ЭКСПО» көрмесі өткізілген маңайға жақын. Ол кезде
әлі мұнда ештеңе жоқ. Теп-тегіс жер. Айналаға көз салдым. Бір жақта
сонау көкжиекке тіреліп жатқан шетсіз-­шексіз сайын дала. Бір жақта

сол сайын даланың төсінде орнаған жаңа қала. Осы сурет — дала мен
қаланың астасқан тұсы әлі күнге көз алдымда. Бұл суретте біздің
үшінші мыңжылдықтағы, жиырма бірінші ғасырдың бас шебінде­
гі бар болмысымыз тұнып тұрғандай. Қазақтың ұғымында туған

жермен теңестіріле айтылатын кең-байтақ жазық өңірді де, ауылды
жерді де, жапан түзді де, атажұртты да жанымызға жақын бір сөзбен
«дала» дей береміз, кеңдікті, мол пішілгендікті, жомарттықты айт­
сақ, «даладай» деп сөйлейміз, тіпті, көпқабатты пәтерімізден аулаға

шығып қайтсақ та «далада жүріп келдім» дей саламыз, осы арқылы
өзімізді сол ұлы ұғыммен ұштастыра түсеміз. Байтақ дала, боз дала,
бұла дала деп аялай атаймыз. Ірі елді мекенді, отырықшы кентті си­
паттайтын «қала» сөзі бізде қорғаныш, сүйеніш, тірек мағынасында

да айтылады. Дала мен қаланың ұштасуы біздің дәстүрлі санамыз
бен жаһандану заманындағы жалпыадамзаттық құндылықтардың
қабысуындай көрінеді. Арқа төсіндегі алтын алқадай етіп, елорданы
тұрғызуымыз елдік ерлігі болғаны талассыз. Осы шешімге келудің,

әсіресе оны іске асырудың қаншалықты қиынға түскені маған мәлім.
Мемлекет өмірі үшін өте маңызды осы мәселенің түйіні Сарыарқа
белінде, қазақтың бас қаласы — Астана жерінде тарқатылуының
өзіндік символдық мәні бары күмәнсіз еді.

Қасым-­Жомарт Кемелұлы екеуміз көлікте келе жатып, ендігі атқа­
рылар шаруаларды ақылдаса бастадық. Арамызда бұл әңгіме бұрын
да қозғалған. Ол кезде нақты ай тұрмақ, нақты жыл да аталмайтын.
Қасым-­Жомарт Кемелұлының Біріккен Ұлттар Ұйымына қызмет­

ке баруының жайы былай. Біріккен Ұлттар Ұйымының сол кездегі
Бас хатшысы Пан Ги Мун мырзамен ежелден, Оңтүстік Кореяның
мини­с­т­рі кезінен жақсы таныс, жақын едім. Соны пайдаланып, «Қа­
зақстаннан Ұйымға басшылық қызметке бір адам алуға болмай ма?»

деп бірнеше рет айтып көрдім. Бұл мәселе ақыры шешілуге айналды.
Мен Тоқаевты ұсындым. Ұсынысым қабылданды. Ол сынақтардың
бәрінен сәтті өтті. БҰҰ-ға барарының алдында Қасым-­Жомартпен
ашық сөйлесіп, «Керек болып қалсаң, қайта шақырамын. Оған іштей

дайын жүр» дедім. Келістік. Шынын айтқанда, Біріккен Ұлттар Ұйы­
мы Бас хатшысының орынбасары, БҰҰ-ның Женевадағы бөлімшесінің
бас директоры, Қарусыздану жөніндегі конференцияның бас хатшысы
қызметінде жүрген жерінен 2013 жылы елге қайтуға шақырғанымда

түпкі ойым кезі келгенде мемлекет тізгінін қолына ұстату, оған дейін
Конституцияға сәйкес Қазақстандағы билік жүйесінің екінші тұлғасы
болып табылатын Сенат төрағалығын қайтадан атқарып, маңызды
мәселелер шешіміне тікелей араласуға мүмкіндік жасау еді. Қасекең

содан бергі алты жылдық уақыт сынағынан да абыроймен өтті. Ел
тізгінін оған кәміл сеніммен тапсыра алатыныма біржолата көзім
жетті. Оның адамдық қасиеттеріне күмән келтіріп көрген емеспін,
өйткені біз көптеген жылдар бойы бірге жұмыс істедік қой. Премьер-­

министр қызметіне тағайындағанымда да осыны ойлаған болатынмын.
Бұл шешімге ел халқын психологиялық тұрғыдан дайындауға
да мән бергенім рас. 2015 жылғы президенттік сайлаудың алдында,
Халықаралық әйелдер күні қарсаңында қоғам өкілдерімен кездес­

кенімде кандидатурамды сайлауға ұсынуды өтінген мыңдаған хат­
тар алып отырғанымды айтқаным, сонымен бірге, жеке жоспарым
басқашалау болатын деп ағымнан жарылғаным да бар еді. Сол тұста
Елбасы елді өмір бойы басқарсын деген ұсынысты референдумға

шығару жөнінде әңгіме болған. Шығыс Қазақстанда жасалған ол
ұсынысты елдің әр өңірі қолдап кетті. Оған бүкіл ел бойынша 5 мил­
лиондай адам қол қойған. 5 миллион дауыс деген сайлаушылардың
көпшілігі. Тіпті мұны мәселенің шешілуі деуге де болатын. Әрине,

мен үшін қуанышты жағдай ретінде қарайтындай. Бірақ… Төңіре­
гімдегі әріптестерім дабырлап қолдады. Мен шешім қабылдауым
керек еді. Өмірінің аяғына дейін лауазымды тек корольдер ұстайды.
Олар билікті мұрагерлікпен алады. Егер біз бұлай істесек, әлемдік

қоғамдастықта жаппай сынға ұшырар едік. Екінші жағынан, 5 мил­
лион адамның сөзін қалай жерге тастауға болады? Сондықтан мезгілі­
нен бұрын сайлау өткізу қажеттігі туды. 2015 жылғы сайлауда халық
маған 97,75 пайыз қолдаумен дауыс берді. Кей жерлерде тіпті кезекке

ұзақ тұрып дауыс бергендер болды. Ресейден сайлауға байқаушы
ретінде қатысқан атақты азамат, ауған соғысының батыры, Ингуш
Республикасының тұңғыш президенті Руслан Аушевтің баспасөздегі
сұхбатында осыған таң-тамаша қалып айтқаны есімде. Сондайлық

зор сенім көрсеткені үшін халқыма ризамын.
Одан кейін де төрт жыл өтті. Бірқатар өзгерістер жасайтын уақыт
жетті. 2017 жылғы 15 қаңтарда ел жұртшылығын мемлекеттің саяси
жүйесінде реформалар жасау қажеттігі жөнінде хабардар еттім.

Тәуелсіздіктің бастапқы белесінде, бейберекеттік белең алған кезде
күшті президенттік көлбеу билік мемлекет ретінде қалыптасу бары­
сындағы алапат қиындықтарды еңсеру үшін керек болды. Ол кезінде
өзін ақтады. Алдағы реформа басқару жүйесінің тиімділігін арттыруы

енгізілді. Президенттің бірқатар өкілеттіктері мемлекеттік биліктің
өзге тармақтарына таратылып берілді. Үкімет пен Парламенттің
рөлдері анағұрлым күшейе түсті. 2018 жылдың 5 шілдесінде мен
«Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы» Заңға қол

қойдым, бұрын кеңес қосу-ақылдасу органы болып табылған бұл
құрылымға кең өкілеттіліктер берілді.
Әйтсе де, елдің болашағы туралы ойлағанда әлемдік жағымсыз
үрдістер қатты алаңдататын. Кеңес Одағы ыдыраған, социалистік

лагерь тараған, Варшава Шарты тоқтатылған, «қырғи қабақ соғыс»
аяқталған кезден кейін біркіндікті бола бастаған дүние қайтадан
қоскіндікті болуға айналды. Путиннің тұсында әлемдік держава қал­
пына келген Ресей АҚШ-пен тіресуге көшті. Қытай қатты күшейіп

кетті. Мұндай жаңа жағдайда Қазақстан дамуының жаңа стратегиясы
қалыптастырылуы, ел өмірінде жаңа белес басталуы қажет екендігі
анық еді. Бұл міндетті жүзеге асыруға болашақта кім басшылық жа­
сай алады? Қазақстанның өркендеу жолын одан әрі жалғастырудың

ауыр жүгін кім көтере алады? Биліктің тізгінін кімге сеніп тапсыра
аламын? Осындай ойлар талай түндер бойы тыным бермейтін, тіпті
жанымды жейтін. Ақыры түптің түбінде таңдауым Тоқаевқа тоқтады.
«Түсті» демей, «тоқтады» деуімнің мәні бар.

Қасым-­Жомартты мен әуелде Қазақстан Үкіметін басқарып жүр­
генімде, 1985 жылы Бейжіңге КСРО Жоғарғы Кеңесі делегациясының
құрамында барған сапарым кезінде көргенмін. Қытай тілінде зулап
тұрған келбетті қазақ жігіті есімде қалып қойған, өзімен сонда қысқа

қайырым сөйлесіп те үлгергенмін. 1992 жылы Мәскеудегі ол жұ­
мыс істеп жүрген Сыртқы істер министрлігіне арнайы барып, елге
шақырғанмын. Белгілі әннің сөзімен «Бери шинель, пошли домой»
дегенім де есімде.

Алайда… Иә, саясатта «алайдасыз» аяқ баса алмайсың. Ізбасар
ретінде таңдаған адамыңа қанша жерден сенімдімін дегенде де, ел
басшысының ауысуы оңай іс емес. Талай жылдан бері осы оқиғаның
түбінде бір болмай қоймайтынын біліп, аңысын аңдып, барысын

барлап отырған билік төңірегіндегі таласшыл топтарды былай қой­
ғанда, отыз жылдай уақыт бойында бір адамның басшылығына бойы
үйренген, жүрген-­тұрғанына көзі үйренген, сөйлеген сөзіне құлағы
үйренген халықтың қалыпты көңіл күйін аударып түсіруге тәуекел

ету қиын-ақ. Қай заманда да, қай қоғамда да биліктің ауысар тұсында
сан түрлі тәуекел қоса жүреді. Ондай кезеңдерде елде сілкіністер
басталып, тәртіпсіздік орын алып, әншейінде бұғып тұратын саяси
күштердің билікке жанталаса ұмтылатыны аз болмайды. Осыларды

байладым. 2019 жылдың 4 ақпанында Конституциялық Кеңестен
Конституциядағы президент өкілетінің тоқтауы туралы 42‑бабының
3‑тармағын түсіндіруді сұрадым. Шыны керек, бұған жұртшылықтың
қатты елеңдеп кетпеуін қамдадым. Сауал түсірген күннің ертеңін­

де-ақ мәлімдеме жасап, Конституциялық Кеңеске сұрақ қою әдеткі
ресім екенін, бұл арқылы қандай жағдайда Президент өз еркімен
отставкаға кете алады дегенді білгім келгенін айттым. «Қазақстан
Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы» заңға сәйкес,

Конституциялық Кеңес Конституцияға ресми түсіндірме беруге
құқылы. Заңнамада олқылықтардың орын алуы — болып тұратын
жағдай. Мысалы, Конституцияда Президентті алмастыру жолдары
айқындалмаған, сондай-ақ оның өз еркімен отставкаға кету жағдайы

ойластырылмаған. Бұл Конституцияда қарастырылмаған. Ол жағы
жазылмаған. Бұл мәселенің өзектілігі зор екенін ескеріп, мен Кон­
ституциялық Кеңестен осы ережені түсіндіруді сұрадым. «Бүгінде
қоғамды сайлау, транзит, тағы басқа мәселелер қызықтырады. Бірақ

бұл тақырыпқа қатысты жұртты дүрліктірудің қажеті жоқ. Ата заңы­
мызда, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Консти­
туциялық заңда сайлау өткізудің тәртібі мен уақыты, өкілеттіліктің
аяқталу мерзімі анық жазылған. Конституцияға сәйкес Президент

кезектен тыс сайлау өткізу жөнінде мәлімдеме жасауға құқылы, бірақ
ондай жағдай бола қоймас. Сондықтан, тыныштық сақтап, күнделікті
жұмыспен айналыса беру керек», дедім өз мәлімдемемде.
15 ақпанда Конституциялық Кеңес менің сұрауыма жауап беріп,

«аталған нормада президент өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату не­
гіздері толық емес» деп түсіндірді. Кеңестің пайымдауынша, «Негізгі
заңнан мемлекет басшысының отставкаға шығу құқығы туындайды».
Конституциялық кеңес таратқан хабарламада: «Конституцияның

42‑бабы 3‑тармағындағы «сондай-ақ президент қызметінен мерзімінен
бұрын босатылған… жағдайда…» деген сөз тіркесі оның өкілеттігін
мерзімінен бұрын тоқтатудың негізі ретінде мемлекет басшысының
отставкаға шығуын да қамтиды» деп жазылған.

Сонымен, мемлекет басшысының отставкаға кетуінің заңдық теті­
гі айқындалды. Менің мәлімдемем де, Конституциялық Кеңестің
түсіндірмесі де көпшіліктің күпті көңіл күйін түпкілікті тыншыт­
пағаны түсінікті еді. Енді ойға алғанды іске асыруға нақтырақ кірістім.

21 ақпанда мен Бақытжан Сағынтаев басқаратын Үкіметті отставкаға
жіберу жөнінде шешім қабылдағанымды жарияладым. «Ішкі жалпы
өнім тек шикізат есебінен өсіп жатыр. Үкімет пен Ұлттық банк эконо­
миканың өсуіне жағдай жасай алмады. Мемлекеттік бағдарламалар

жетпеді. Жұмыс орындары аз құрылып жатыр. Әсіресе, ауылдарда
жұмыс орындары аз. Шағын және орта бизнес өскен жоқ. Шағын
және орта бизнесті дамыту әкімдер мен министрлердің негізгі міндеті
болған еді», делінді менің мәлімдемемде. Көп ұзамай, Парламент

Мәжілісінің келісімі бойынша, мен Қазақстан Республикасының
Премьер-­министрі қызметіне Асқар Маминді тағайындадым.
Осы шешімдер, бұған қоса Қасым-­Жомарт Тоқаевтың жарты жыл­
дай уақыт бұрын Би-би-си телекомпаниясының журналисі Стивен

Сакурға берген сұхбатындағы бір сұраққа қайтарған: «Шынын айт­
қанда, мен Президент Назарбаев екі мың жиырмасыншы жылы пре­
зиденттік сайлауға бара қояды деп ойламаймын. Ол өте дана адам,
әбден көкейге қонымды шешім қабылдайды. Менің ойымша, бізде

жиырмасыншы жылғы президенттік сайлау Президент Назар­баевтың
қатысуынсыз, басқа кандидаттармен өткізіледі. Әрине, бұл менің
жеке пікірім. Президент шешімді өзі қабылдайды» деген жауабы
елде үлкен бір өзгеріс болмай қоймайтынын және ол өзгеріс тым

Ертеңінде, 2019 жылдың 19 наурызында мен телевидение арқылы
Қазақстан халқына Үндеуімді жария еттім.
«Мемлекетіміздің аса маңызды тарихи сәттерінде халқыма үндеу
жолдайтынымды білесіздер.

Бүгін де баршаңызға үндеу жариялағалы отырмын.
Бірақ бүгінгі үндеудің маңызы зор.
Мен Қазақстан Республикасының Президенті ретіндегі өкілетті­
гімді тоқтату жөнінде шешім қабылдадым. Бұл — оңай шешім емес.

Биыл еліміздің ең жоғары лауазымындағы қызметімді атқарып
келе жатқаныма 30 жыл толады.
Халқым маған тәуелсіз Қазақстанның Тұңғыш Президенті болу
мүмкіндігін берді».

Сөзімді осылай бастадым да, өткен жылдардағы тындырылған
істердің негізгілерін санамалай келіп, басты тақырыпқа ауыстым.
«Тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің негізін қалаушы ретіндегі алда­
ғы міндетім — басшылардың жаңа буынының билікке келуін қамта­

масыз ету. Олар елімізді жаңғырту процестерін жалғастыратын
болады.
Қазақстандағы билік сабақтастығы конституциялық тұрғыдан
реттелген. Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған

жағдайда оның өкілеттігі қалған мерзімі аяқталғанға дейін Сенат
төрағасына беріледі. Содан кейін жаңа Президент сайлауы болады.
Қазір Парламент Сенатының Төрағасы Қасым-­Жомарт Кемелұлы
Тоқаев. Оны сіздер жақсы білесіздер. Ол Мәскеу мемлекеттік халықа­

ралық қатынастар институтының түлегі, ғылым докторы. Ағылшын
және қытай тілдерін еркін меңгерген. Басшылық лауазымдарда қыз­
мет етіп, мол тәжірибе жинады. Еліміздің сыртқы саясатының қа­
лыптасу жылдарында Сыртқы істер министрі, Премьер-­министрдің

орынбасары және Премьер-­министр, Сенат Төрағасы болды. Елімізді,
оның экономикасы мен саясатын жетік біледі.
Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас хатшысының орынбасары болып жұ­
мыс істеді. Бұл — оның дипломат ретінде сіңірген еңбегінің және

Қазақстанға деген зор сенімнің жемісі.
Ол Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы күндерінен дерлік менімен
бірге жұмыс істеп келеді. Мен оны жақсы білемін. Ол — адал әрі жа­
уапкершілігі жоғары азамат. Еліміздің ішкі және сыртқы саясатын

жан-жақты сезінеді. Ол барлық бағдарламаларды әзірлеуге және
қабылдауға атсалысты.
Қасым-­Жомарт Кемелұлы Қазақстанды басқаруға нағыз лайықты
азамат деп сенемін».

Үндеуімді былай аяқтадым.
«Құрметті қазақстандықтар! Менің отандастарым!
Мен бүгінгі сөзімді сіздердің әрқайсыңызға арнаймын.
Еліміздің алдында ауқымды міндеттер тұр. Жетістікке жететінімізге

сенемін.
Мен Қазақстанның болашағын қалай елестетемін?
Болашақ қазақстандықтар білімді, үш тілде — қазақша, орысша,
ағылшынша сөйлейтін, еркін адамдардың қоғамын қалыптастыра­

тынына нық сенімдімін.
Олар — әлемнің азаматтары. Олар дүниені шарлайды. Олар жаңа
білім алуға құштар. Олар — еңбексүйгіш. Олар — өз елінің патри­
оттары.

Қазақстан 2050 жылы Жалпыға ортақ еңбек қоғамына айналады
деп сенемін.
Бұл — бәрі де адам игілігі үшін жасалатын, экономикасы мықты
мемлекет. Оның білім саласы да, денсаулық сақтау саласы да үздік

болады. Онда бейбітшілік пен тыныштық салтанат құрады. Азамат­
тары еркін әрі тең құқылы, ал билігі әділетті болмақ. Мұндай елде
заң үстемдік етеді.
Мен дұрыс жолмен келе жатқанымызға сенімдімін. Бізді тура

Егер біз күшті болсақ, бәрі де бізбен санасады.
Егер біз әлдеқандай күшке немесе басқа біреуге үміт артсақ, қол
жеткізген жетістіктің бәрінен айрыламыз».
Осылай дедім де, бүкіл халықтың көз алдында өзімнің өкілеттігімді

мерзімінен бұрын тоқтататыным, Конституцияға сәйкес Президент
міндетін атқаруды Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының
төрағасы Қасым-­Жомарт Кемелұлы Тоқаевқа тапсыратыным туралы
Жарлыққа қол қойдым.

Жалпы, дүниеде отставканы және ізбасары кім болатынын ойла­
майтын ел басшысы жоқ шығар. Отставка — айтуға ғана оңай. Оған
талайдың тәуекелі тұрмайды. Әсіресе өз еркімен отставкаға кетуге.
Біреулер жылдар бойы үйренген билік бишігін қимайды, сөйтіп

басы жерге жеткенше «тағына» жабысып, өзін де, елін де қинайды.
Біреулер өзінің атқарған ісіне болашақта қандай баға берілеріне,
орнына қандай адам келеріне, ең бастысы — елінің ертеңіне сенбейді.
Біреулер билік эстафетасын демократиялық жолмен тапсырудың заң­

ды тетігін таппағандықтан, дұрысырақ айтқанда — кезінде сол тетікті
жасамағандықтан тығырыққа тіреледі. Шүкір, біздің Қазақстанда билік­
тің ауысуы Конституцияға сәйкес, тиісті заң ауқымында атқарылды.
2019 жылғы 9 маусымда елде мерзімінен бұрын Президент сайла­

уы өткізілді. Сайлауға қатысқан 9 274 110 адамның 6 539 715‑і, яғни
70,96 пайызы Қасым-­Жомарт Тоқаевты қолдап дауыс берді. Мұның
өзі менің шешімімнің дұрыстығын қуаттау болатын. Халық осындай
таңдау жасау арқылы маған да қолдау көрсетті. Сөйтіп, мен «Билікті

алғаннан да берген артық» деген сөздің мағынасына бойлай түстім.
Өз шешіміме өкінген емеспін.

Ел Президентінің қызметін тапсырғаннан кейін жұмысымның бір­
шама азайғаны, бос уақытымның едәуір көбейгені өзінен-өзі түсінікті.
Арғы-бергіні ой елегіне салуға, өмір өткелдерін санада сараптауға
мүмкіндік молайды. Осы тұрғыдан ­толғана-­толғана келіп, ақыры

бастан кешкенді баян етіп, көрген-­білгенді, ойға түйгенді қағазға
түсіруге бел будым.
Мұны бастауға бекінудің өзі оңайға түскен жоқ. Бір қарағанда
дәл менің өзім жайында, өзім өмір сүрген уақыт жайында кітап да­

йындауға қатты қиналатындай жөнім де жоқ сияқты. Бүкіл өмірім
сан мәрте қалың жұртшылықтың алдына жайылған — мен туралы
жазылған кітаптардың санына екі қолдың саусағы жете қоймайтын

шығар. Олардың арасында халықаралық ауқымда танылған, туынды­
лары әлемнің талай тіліне аударылған аса беделді авторлар да бар.
Әр жылдарда жария көрген өзімнің кітаптарым да аз емес. Жасаған
баяндамаларым, сөйлеген сөздерім, берген сұхбаттарым сан түрлі

жинақтарға шыққан. Қалаған материалымды қалаған уақытымда
алдыма тоса қоятын кітапхана тағы бар. Біз Қазақстанда бүкіл өр­
кениетті әлем ұстанатын үрдіс бойынша осындай кітапхана қалып­
тастыра алдық. Америка Құрама Штаттарында, басқа да дамыған

мемлекеттерде ел басшысы қызметінен кеткен әр президенттің өз
кітапханасы жасақталады. Кітапхана деген дәстүрлі аты ғана. Әйт­
песе, онда тек кітап жиналмайды. Ол кітапхананың арқауында сол
президент мемлекет басқарған жылдардағы барлық баспа өнімдері,

аудио, бейне жазбалар, фотолар, жазысқан хаттар, басқа да архивтік
құжаттар қатталады, ұқыпты сақталады. Мұнда келген әр адам, әсіре­
се жас ұрпақ өкілдері мемлекетіміздің тәуелсіздік тарихына қанығып,
елдік белес­терін бағамдайды, өзінің алдындағы буынның тындырған

ісін көз алдынан өткізеді, сөйтіп ел ертеңіне сенімін арттыра түседі.
Барша архив ғылыми негізде түзілген. Қажет деген дерегіңді жинап
ал да, керегіңді жүйелеп жаза бер. Әйтсе де, негізгі мәселе болашақ
кітаптың бүгінгі замандастарға, келер ұрпаққа берер тағылымында.

Мемуар жазуды не үшін қолға алуға тиісті едім?
Мен өзім басы-қасында жүрген жайларды жазбақшымын. Бар­
шаға белгілі айдан анық ақиқатты тағы бір еске салып өтсек, мемуар
дегеніміз естелік иесінің өзі куә болған, қатысқан оқиғалар неме­

се өзі араласып-­құраласқан адамдар жайындағы жазбалары ғой.
Мемуардың иесі өз өмірін тарихи ыңғайда қарастырады да, өзінің
іс-әрекеттерін өз заманындағы жалпы тарихи процестің бір бөл­
шегі ретінде талдап-­таразылайды. Заманауи уақыт хроникасымен

салыстырғанда авторлық мемуарлардың сәл субъективтілеу келіп
жататыны сондықтан. Тіпті аты әлемге танымал саяси қайраткер­
лердің, тарихта өшпес із қалдырған тұлғалардың мемуарларында да
біржақтылық бола береді. Мемуаршылардың өздерінің тындырған

істерін, қалдырған іздерін жарқырата, жалаулата жазатындары, жақ­
сысын асыра, жаманын жасыра көрсететіндері де табиғи жай. Адам
болғаннан кейін, пенде болғаннан кейін саясаткер атаулының жүз
пайыздық объективтілікке қол жеткізуі қиын да шығар, бірақ бұл

оған ұмтылмау керек дегенді білдірмейді. Бұл тұрғыдан қарағанда
мен Эдуард Шеварднадзенің «Темір шымылдық күйрегенде» («Когда
рухнул железный занавес») атты кітабына алғы сөз жазған КСРО-
ның бұрынғы сыртқы істер министрі Александр Бессмертныхтың

«Мемуар жазу — тәуекелді қажет ететін шаруа, әсіресе саясаткерлер
үшін солай. Обалы не керек, олар солай екен деп қаламдарын тұсап
тұрған жоқ. Осының арқасында тарих белгілі бір дәуірдің қарама-­
қайшылықты құбылыстарын немесе толымды тұлғаның өзіндік сипа­

тын жақсырақ тануға көмектесетін куәліктермен және құжаттармен
толыға түседі» деген пікірімен келісемін.
Бұл сипаттағы әдебиетке кезіндегі саясаттың салқыны тиетіні де
сөзсіз. Әйгілі қолбасшы Георгий Жуковтың естеліктерінде («Воспоми­

нания и размышления») Екінші дүниежүзілік соғыстағы Сталиннің
алатын орны жөнінде жазылуы Хрущевтің жеке басқа табынуды
әшкерелеу науқанынан кейін тұқыртылып жіберілген аса күрделі
тұлғаның бейнесін қалпына келтіруге көп үлес қосты, соның өзінде

де бар шындықты толық аша алған жоқ. Ал Энвер Ходжаның «Ста­
линмен бірге. Естеліктер» («Со Сталиным. Воспоминания») кітабын
оқып отырсаңыз, қазір дүние дидарындағы ең қанқұйлы диктатор­
лардың бірі саналатын Сталиннің келбетінен көлеңке де таба алмай

қаласыз. Сәбит Мұқановтың бәріміз жас кезде қызыға оқыған «Өмір
мектебінде» жиырмасыншы, отызыншы жылдардағы тап тартысына,
идеологиялық қарама-­қайшылықтарға дәл, әділ баға берілуі қиын да
еді. Әйтсе де, Сәбеңнің трилогиясы сол заманның кең ауқымды суретін

салатын, дәуір шындығын мүмкіндігінше жан-жақты қамтитын па­
норамалық туынды ретінде әлі де құнды. Танымдық мәліметтерінің
салмағы жағынан кезінде қызыға оқыған кітабымның бірі — Джава­
харлал Нерудің «Өмірбаяны» («Автобиография»). Соншалықты мол

деректі шығарманың түрмеде жазылғанын ойласаңыз, автордың аса
қуатты жадына қайран қаласыз.
«Әр ұрпақ тарихты қайта жазып шығады» деген сөз бар. Бәл­
кім, ақиқаттан онша алыс кете қоймайтын тұжырым. Бірақ күні

кеше өз басымыздан өткендердің көрер көзге өңін айналдырып жі­
берушілікпен келісе қоюға болмас. Оны айтып отырған себебіміз:
қазір саяси мемуар жазу қайтадан үрдіске айналды. Ол бір жағынан
түсінікті де. Зымыран уақыт бұрын бірнеше онжылдықтарды қамти­

тындай орасан оқиғаларды бүгінде бір жылдың ішіне сыйғызып
жіберіп жатқаны рас. Соны пайдаланып, кейбір мемуар жазғыштар
тарихты қайтадан кесіп-­пішуге тырысып бағуда» — 1996 жылы жарық
көрген «Ғасырлар тоғысында» атты кітабымда осылай айтқан екенмін.

Демек, егемендіктің елең-алаңында шыққан сол еңбегімнің өзінде
жалпы мемуар жанрына кәдімгідей күдікпен қараған көрінемін. Ал
енді солай екен деп, өзіңнің өмірің жайында жазудан атымен бас
тартудың жөні бар ма? Жөні жоқ, әрине.

Оның үстіне мына жайды да ескерген абзал. Мен ел билігінің ұшар
басында ұзақ уақыт болдым. Талайды көруге де, талайға баға беруге де
әбден жететін уақыт. Мұндай уақыттың оннан бір бөлігінде мемлекет
басқарған қайраткерлердің де арасында естелік кітаптарын жазып

үлгергендері баршылық. Айталық, Борис Ельцин өзі ел басқарған он
жылдың ішінде «Исповедь на заданную тему», «Записки президента»,
«Президентский марафон» деген үш бірдей мемуарлық кітап беріп
тастаған еді. Қарап отырсаңыз, болашақ мемуарларға талай авторлар

қызметте жүргенінде-ақ кірісетін көрінеді. «Президенттік мерзімімнің
соңғы бір жылында мен өзімнің мемуарларымды жазуды кәдімгідей
ойластыра бастадым», дейді Кіші Джордж Буш «Түйінді шешімдер»
(«Ключевые решения») атты кітабында. Иә, қай құбылысқа да көңіл

көзімен, терең зердемен қарай алсаң, сегіз жылдық президенттік
мерзімнің арқауында да оқырманға ой салар туынды қалдыруға әб­
ден-ақ болады. «Түйінді шешімдердің» авторы солай ете алған. Кітап­
та 2001–2009 жылдар ішінде әлемнің ең қуатты елінде орын алған

оқиғалар, соның ішінде 2001 жылғы 11 қыркүйектегі сұмдық теракт,
одан кейінгі Ирак соғысы туралы әсерлі әңгімеленеді. Тәліптерге не
терроршылармен байланысты үзесіңдер, не терроршылардың кебін
киесіңдер деп талап қоятыны, «Менің елімнің жанына салынған бұл

жараны да, оны кімдер салғанын да ұмытпаймын. Берілмеймін де,
тыншымаймын да. Америка халқының бостандығы мен қауіпсіздігі
жолындағы бұл күресте алған бетімнен қайтпаймын» деп белдесуге
бекінгені есте қалып қояды. Сегіз жыл АҚШ сынды алып елді басқару

оңай емес.
Қазақстанның және шет елдердің баспаларының мемуар кітабым­
ды дайындау жөнінде өтініш жасауы да көптен ойда жүрген іске бет
бұруды тездетіп жіберді. Айтқандай, көптеген мемуар авторлары

естеліктерге кірісуге осындай немесе осыған ұқсас ұсыныстардың
түрткі болғанын жазады. Махатма Гандидің «Менің өмірім» («Моя
жизнь») кітабының ең басы: «Осыдан бес жыл бұрын, жақын жүрген
қызметтес жолдастарымның қолқалауымен, өмірбаянымды жазып

беруге келіскен едім». Андрей Громыконың «Есте қалғандар» («Па­
мятное») атты қостомдығының ең басы: «Бұл кітап аяқастынан дүние­
ге келе қалған жоқ. Естеліктер жазу идеясын маған талай адамдар
ұсынатын. Осындай ойды қызметтес жолдастар да, жақын жандарым

да, атымен бейтаныс кеңестік азаматтар да, тіпті шетелдіктер де ай­
тушы еді». Джон Д. Рокфеллердің «Миллиардер мемуарларының»
(«Мемуары миллиардера») ең басы: «Әр адамның өмірінде өзінің
жүріп өткен бел-белестерінің бастылары болып табылатын үлкенді-­

деп ойлаймын. Осылайша мына менің де аяқастынан жасы жеткен
сөзуардың еркелігін көрсеткім, сөйтіп өзімнің әжептәуір дүрілдеген
өмірімде араласқан адамдарым мен бастан кешкен жайларым жөнін­
де әңгіме шертуді бастап жібергім келіп отыр». АҚШ тәуелсіздігі

жолындағы күрес көшбасшыларының бірі Бенджамин Франклин
өзінің ұлына хат түрінде жазған «Уақыт дегеніміз — ақша!» («Вре­
мя — деньги!») атты кітабын: «Қымбатты ұлым! Өзімнің арғы тегім
туралы деректер жинауды дәйім ұнататынмын. Тегінде, сен Англияда

менімен бірге болған кезде көзі тірі туысқандарымыздың бәрінен
осыны сұрағыштағанымды, сол үшін әлгі сапарға әдейі аттанғаны­
мызды ұмыта қоймаған шығарсың. Талай тұстары өзіңе белгісіздеу
менің өмірімнің жай-жапсарын білу саған да қызықты болады деп

шамалағандықтан, бірнеше апта бойы ешкім мазамды алмайтын
бос күндерімнен сезінер ләззатымды тосып тұрғандықтан, енді мен
үстел басына отырамын да, жазуға кірісемін» деп бастайды.
Жоғарыдағы мысалдардан осы кітапқа дайындыққа кірісерде ай­

лар бойы әлемдік мемуарлық әдебиетті шұқшия қарауға, бұрын
оқыған кітаптарыма қайта оралуға, кезінде сан түрлі себеппен мойын
бұра қоймаған көптеген авторлардың туындыларын қолға алуға тура
келгені көрініп тұр. Сонда бір байқағаным — мемуар жазушылар­

дың басым көпшілігі, ел өміріне етене араласқан, әсіресе мемлекет
басқарған адамдардың өз замандастарына, келер ұрпаққа естеліктер
қалдыруы орынды болатынын айтады екен. Өзім Германия канцлері
қызметіндегі еңбегін ерекше бағалайтын Герхард Шрёдер «Шешім­

дер. Менің саясаттағы өмірім» («Решения. Моя жизнь в политике»)
атты кітабының алғы сөзінде былай дейді: «Бұл кітапты жазуды мен
өзіме кәдімгідей сынақ санадым, сонымен бірге осы жұмыс маған
көп көмегін де көрсетті. Өткенге ойша үңілу пайдалы-ақ: жүріп

өткен жолыңа көз салып, ұмыт болған немесе жадыдан баяғыда-ақ
өшіп кеткен жайларды бағамдайсың; белгілі бір белесте бұрынғы
бағытты неге жалғастырғаныңды еске түсіресің; қиялыңды қозғап,
әлгі жолайырықты елестетесің де, жаңағы жерде жүргеніңде неге

бұрылып сала бергеніңді немесе басқа жолды неге іздемегеніңді
талдайсың; кезіндегі шешімдердің қандай нәтижеге жеткізгенін біле
тұра, олардың сол тұстағы ниеттерге сай келген-­келмегенін, мақсатқа
жеткізген-­жеткізбегенін тексересің».

Рас сөз. Біз — саясаткерміз. Тарихшы емеспіз. Тарихшының ақыл­
ды болуы оңай, өйткені ол кейін не болғанын біледі, оқиғаны да,
оның салдарын да қатар көре алады деген сөздің жаны бар. Бірақ
саясаткердің жасағанын тарихшы жасай алмайды — тарихқа ықпал

тарихшылар» деген әзіл-шыны аралас сөз ақиқаттан ауа жайылушы­
ларға арнап айтылған. Оның үстіне тарихшының уақыт перспекти­
васын пайдалануға мүмкіндігі бар, оқиғаға қай кезде және қалай
баға беру өз еркінде. Солай болғанның өзінде, мысалы, Кеңес Одағы

күйрегелі отыз жыл өтсе де, соның салдарлары жайында соншама
автор сөз етсе де, оның себептерін терең талдап шыққан толымды
ғылыми туындыны әлі күнге табу қиын. Мұның өзі тарихи оқиғаларға
баға беру аса ауыр міндет екенін бадырайтып көрсете түседі.

Кітап, әсіресе мемуар жазудың басты шарттарының бірі — өз
уақытыңа өзің қожайын болуың. Бұл жанрдағы шығармалардың
көбіне автордың жасы есейген кезде дүниеге келетіні де сондықтан.
Мәселе, негізінде, жаста ғана емес. Мәселе сол егде жастың өз өміріңе

баға беруге мүмкіндік ашатынында. Жасың есейген кезде ғана өмір
дегеннің мына тынымсыз тірліктегі орныңды табудың соңында жүру
екенін ұғынатын сияқтысың. Өзіңді тапқаның — өмірді танығаның.
Уақыт арақашықтығы өмірдің бір-бірімен бытысып, шатысып жатқан

жіптерін жалғауға жағдай жасай алады. «Лицом к лицу лица не уви­
дать. Большое видится на расстоянье» деп Есенин айтқандай, араға
жылдар салып барып жүріп өткен жолыңа қараған кезде көп нәрсені
басқаша көретінің күмәнсіз. Кешегі күн бізге бүгінгіні дұрыс түсінуге

көмектесуі тиіс. Бүгінгіні дұрыс түсіне алсақ, келешегімізді де көзге
анық елестетеміз. Тығырыққа тірелердей қауіп төнгенде жолаушы
да алдымен келген жағына көз тігеді.
Бұл кітапты кәдімгі өмірбаян деп те, тарихи зерттеу деп те қарауға

болмайды. Иә, кітапта мен өз өмірімнің бел-белестерін әңгімелей­
мін, қос ғасырда өзім көрген немесе тағдырыма әсер еткен оқиғалар
жөнінде жазамын. Сондықтан мұнда негізгі назарды өзіме аударып
кететін тұстар кездесетін де шығар. Бірақ өзіңнің өмірің жайындағы

кітапта бұдан құтылу қиын да ғой. Басқаларға қарасам, өзгелер де
әлгі шырмауға жиі түсетін көрінеді. Кіші Джордж Буштың «Түйін­ді
шешімдер» («Ключевые решения») кітабының 121‑бетіндегі мына
тұсты сызып қойыппын. Әдейі орысша мәтінді келтірейін: «Я чув­

ствовал себя комфортно рядом с Бобом. Он откровенный, скромный
человек, имевший достаточно внутренних сил. Я пообещал ему, что
у него будет доступ ко мне в любое время. Далее я сообщил ему,
что есть еще кое-что, о чем он должен узнать, перед тем как вступит

в должность: я всерьез рассматривал вариант увеличения количества
вой­ск, которые присутствуют в Ираке. Я сказал ему, что знал о том,
что у него чудесная жизнь в A&M, но его страна нуждается в нем».
Көріп тұрсыз, мұнда да «я», яғни «мен» аз емес. Әйтсе де, кітапта

істеді дегенше, Ер істеді десеңші, Ер істеді дегенше, Ел істеді десеңші»
деген аталық сөзін ұстануға тырысамын. Сонымен бірге, Баукеңнің
одан әрі «Мен мыңдікі болмасам, Ер елдікі болмаса, Кім істеді дер
едің?» деп айтқанын да есте тұтудың артығы жоқ.

Мемуар жазу қандай саясаткер үшін де тәуекелдің ісі екенін
айттым. Әсіресе жиырмасыншы ғасырдың саясаткері үшін тіпті де
қиын іс. Адамзаттың ұлан-ғайыр көші жалғаса береді. Уақыт деген
сығымдалып барады. Бұрынғы он жылдағы оқиға қазіргі бір жылда

өте салады. Осының бәрі рас. Соның өзінде де алдағы ғасырлардың
ішінде адамзат өмірін өзгерткен аса ауқымды саяси оқиғалардың
саны мен салмағы жағынан дәл сол жиырмасыншы ғасырмен са­
лыстыруға келетіндері бола қоймайтын сияқты көрінеді. Арғыға

барып, алыс елдерді айтпай-ақ, тіпті көрші мемлекеттерді сөз ет­
пей-ақ қоялық, өзіміздің, әкелеріміздің, аталарымыздың, бабала­
рымыздың тағдыры байланған Кеңес Одағын алсақ та, айналдырған
жүз жылдың ішінде дүниенің тағдырына ықпал етіп тұрған Ресей

атты империя­ның бірінші дүниежүзілік соғыстың, революцияның
салдарынан күйреп түскенін, ұтымды ұранмен, өтімді уәдемен жа­
лаңаяқ жарлы-­жақыбайды соңынан ерте білген большевиктердің
жаңа мемлекет құрғанын, мемлекет құра салып, өз халқын азамат

соғысымен бір қырғанын, аштықпен екі қырғанын, сөйтіп жүріп-
ақ елді индустрия­ландырып, екінші дүниежүзілік соғыста жеңіп
шыққанын, халықты ілім-білімге жеткізіп, ғарышқа адамды алғаш
ұшырғанын, аттыға ерем деп жаяудың таңы айырылғанының керін

келтіріп, жанталаса қарулану жарысында жеңіліп, ақыр аяғында
айдың-­күннің аманында ыдырап тынғанын, бір кездегі дүрілдеген
державаның қираған үйіндісінің орнында он бес тәуелсіз мемлекет
отау тіккенін қалайша адамзат тарихындағы алапат оқиғалар демес­

сің?! Біз осылардың біразын өз көзімізбен көрдік, біразын өз көзімен
көргендермен қатар өмір сүрдік. Әрине, мұның бәрін өткен күннің
тәжірибесін таразыға тартып, бағамдай білу парыз. Сонда ғана біз
өзіміз көп айта беретін тарих тағылымына тақала түсеміз. Бұл үшін

өте керек өлшемнің бірі — уақыт.
Қазіргідей кезеңде жиырмасыншы ғасырдың орасан оқиғаларына
сырт көзбен қарайтындай, солардың бәрін салқын сабырға салып,
таразылайтындай уақыт арақашықтығы бар деудің реті келеді. Лев

Троцкий «Менің өмірім» («Моя жизнь») атты кітабында (байқайсыз
ба, мемуарлардың талайына осындай, бірінен-бірі аумайтын тақырып
қойылады): «Осы күні мемуар бұрынғы қай кездегіден де көбейіп
тұр. Себебі, айтатын жай жеткілікті. Бастан кешіп жатқан тарихқа

құбылыстары көп болған сайын барынша арта түседі» деп жазады.
Троцкийдің ол кітабы 1930 жылы шыққан. Яғни, жиырмасыншы
ғасыр оқиғаларының ішінен ол кезде орын алып үлгергені Бірінші
дүниежүзілік соғыс, Октябрь революциясы, КСРО-ның құрылуы ғана.

Былай қарағанда, уақыт арақашықтығы талабы сақталмаған сияқты.
Соның өзінде өткенді ой елегінен өткізе алатын адамға «айтатын жай
жеткілікті» еді. Жаңа мен бір сөйлемге сыйғызып, санамалап өткен
оқиғалардың дені ғасырдың кейінгі жетпіс жылының үлесіне тиеді.

Олардың ішіндегі алпыс жылының оқиғаларын мен өз көзіммен
көре алдым.
«Өзінің өткен өмір жолын есіне түсіре отырып, жылдар бойы
жинаған тәжірибесіне, көрген-­білгеніне, басынан кешіргеніне талдау

жасай отырып, бұрынғы немесе қазіргі құбылыстарды ой елегінен
өткізуге тырысатын кез келген адамның қандай қатерге душар бола­
тынын жақсы түсінемін. Өйткені, қалай болғанда да, өзінің өмірбаян­
дық жайларын егжей-­тегжейлі еріксіз еске алуына тура келеді, ал

онда неше түрлі оқиғалар болады, ұсақ-түйек нәрселерге малтығып,
маңызды мәселені екінші кезектегі мәселемен шатастырып алуы да,
бұрынғы көңіл күй сезімі пендешілік бұра тартуға бой алдырып,
субъективизмге ұрынуы да ғажап емес. Әсіресе өзің аралас-­құралас

жүрген таныс адамдар туралы айтып беру қиынның қиыны» — сонау
1991 жылы шыққан «Әділеттің ақ жолы» атты кітабымда осылай деген
едім. Ол кезде КСРО дін аман, Компартия орнында тұрған. Содан бері
талай заман өтті, талай кезең келмеске кетті. Бірақ біз мына жердің

бетіне адамзат тарихының аса бір талмау тұсында, аса бір шешуші
шағында қонақ болған буын ретінде шүкіршілік айтуға тиіспіз.
Әуел баста ақынның: «Бұл дүниеге оның қатерлі шағында келген
кісі шадыман» деген сөзін түсіне қоймағанымды мойындаймын.

Бәлкім, нағыз жырсүйер қауым мұныма ден қоймас, ал енді әдеби
сыншылар менімен тіпті келіспес те, дегенмен қазір маған Федор
Иванович Тютчев жұмыр басты пенденің өмірдегі сәулелі жақтар­
ды ғана емес, сонымен қатар оның қайшылықтарға толы көлеңкелі

жақтарын да алғыс айта қабыл алуына мүмкіндік беретін айрықша
бір шуақты шақты айтқан сияқты көрінеді. Онда тіршіліктің аса биік
және ақырына дейін түсініп болмайтын мән-мағынасы жатқандай.
Бәлкім, бұл қараңғы түнекте ұзақ уақыт адасып жүріп, тескентаудың

ар жағында жарық барын әлі көрмесе де ойша сезініп, қайдан келіп,
қайда баратынын бағдарлаған, әбден арып-ашыған, ауыр жолының
түпкі мақсаты қандай екенін ұғынған жолау­шының жағдайы секілді
шығар. Қазір біз табан жолымызды түк көрмей, қарманып жүріп

таптаурын болған бұлтарысты бұралаң жолға түсіп кетудің қаупі
зор. Мұндай сәттерде өткеннің тағылымы туралы тәптіштеу дәстүрге
айналған дерлік. Мұндайда ақиқаттан айнымау маңызды. Ал ақиқат
алдымен көзкөргендердің еншісі.

Илья Эренбургтің «Куәгерлер ауыз ашпаса, аңыздар андыздайды»
деп жазғаны бар. Айтқандай, оның соғыс жылдарында жазған «Қа­
зақтар» атты очеркі сол сұрапыл сынақта халқымыздың жақсы атын
шығарған, даңқын асырған дүниелердің бірі. Демек, біз өзіміз өмір

сүрген дәуір туралы қолдан келгенінше бар шындықты айқара ашып
көрсетуге тиіспіз. Неге «қолдан келгенінше» деп жазып отырмын?
Негесі сол, «Ақиқатын Алла біледі» деп біздің ұлы тарихшымыз
Мұхаммед Хайдар Дулати жазып кеткендей, жұмыр басты пенде

бәрін бірдей біле алмайды. Бәрін бірдей біле алмағаннан кейін бәрі­
не бірдей білікті баға да бере алмайды. Мұның басы ашық. Алайда
ақиқатқа барынша жақындауға мүмкіндік мол деудің де артығы жоқ.
Жиырмасыншы ғасырдың күрделі сипаты жайында да, Жер бетінің

құрлықтағы бөлігінің алтыдан бірін алып жатқан КСРО атты мемле­
кеттің болмыс-­бітімі туралы да, сол держава ыдырағанда қайтадан
көтерілген тәуелсіз мемлекеттер жөнінде де, өзіміздің Қазақста­
нымыздың өзіндік жолы жөнінде де аз кітап жазылмаған. Оқитын

нәрсе де, ойланатын мәселе де жеткілікті. Еліміздің жаңа тарихына
қатысты жайлардың біразы менің кезінде шыққан «Әділеттің ақ
жолы», «Ғасырлар тоғысында» сияқты кітаптарымда қамтылған.
Ондағы тұжырымдардың, толғаныстардың кейбір үзіктерін осы ең­

бекте ыңғайына қарай пайдаланатыным өзінен-өзі түсінікті нәрсе.
Негізінде, мемуарларды дайындау барысында кезінде жарық көрген
материалдарды пайдалану дәстүрі саяси әдебиетте бар.
Фидель Кастро атақты шешен ретінде бүкіл дүниеге танымал —

ол 1960 жылғы 26 қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымында 4 сағат
29 минут бойы сөйлеген. Одан бұрын, елуінші жылдарда Кашмир
дауы кезінде Үндістанның БҰҰ-дағы Тұрақты өкілі Қауіпсіздік
Кеңесінің отырысында 7 сағат сөйлеген көрінеді, бірақ ол сөз әрі кетсе

дипломаттардың ғана есінде қалған. Естігенін есінен шығармайтын
жады да феномен дерліктей сол Кастроның өзі «Менің өмірім» («Моя
жизнь») атты сұхбаттық ғұмырбаянында керек жерінде кезінде сөй­
леген сөздеріне, жасаған мәлімдемелеріне, баяндамаларына жүгінуді

артық көрмеген. Кітапты дайындаған журналист Игнасио Рамоне
бұл жөнінде: «Куба жетекшісі бұрын айтылғандарды қайта айтудың
қажеті жоқ деп шешті, сөйтті де менің кейбір сұрақтарыма жауаптың
орнына немесе өзінің берген жауабын кеңейте түсу мақсатымен кей

да баяндамаларынан мысал алуды ұсынды» деп жазады. Кейінгі
уақыттағы президенттердің, премьерлердің бүкіл тыныс-­тіршілігі,
жүрген-­тұрғаны, сөйлеген сөздері, берген сұхбаттары негізінен алған­
да хатқа түсіп, қатталып тұратыны түсінікті. Бұл жағдай да мемуар

жазуға өз көмегін тигізді. Оның үстіне сонау Теміртауда, Қарағандыда
қызметте жүрген кезімнен бері көрген-­білгендерімді, ой-сезімдерімді
ауық-ауық ақ қағазға түсіріп қоятын әдетімнің пайдасын да көргелі
отырмын. Жадыңның мықтылығына қанша сенгенде де, кезінде жа­

Адамның саяси лауазымы биік болған сайын оның жауапкершілігі
де жоғарылай түсетіні талассыз. Сондықтан саясаткер үшін өз кіта­
бында келтірілетін әр деректің дәйектілігі, дәлдігі маңызды, ал бұған
құжаттарға құнтты қарау арқылы ғана қол жеткізе аласың. Қаласа да,

қаламаса да, мемлекет басқарған тұлғаның мемуары сол мемлекеттің
тарихнамасын құрастыруға әсер етпей қоймайды. Жалпы, тарихты
халық жасайтыны басы ашық жай. Сонымен бірге, тарихқа халықты
басқарған тұлғалардың нақты ықпалы болатыны тағы талассыз. Бұған

мысалды жүз-жүздеп келтіре беру қиын емес. Елдің географиялық
орналасу жағдайы мен экономикалық дамуының ерекшеліктері,
өткендегі тәжірибенің өзгешелігі мен ақыр аяғы адамдардың мента­
литеті — осының бәрі реформа нәтижелеріне және түпкі қорытын­

дыларға объективті әсер етеді. Алайда, менің пікірімше, объективті
себептер әрдайым айқындаушы болып табылмайды, өте көптеген
жағдайлар осы елдер басшыларының субъективті сапасына тәуелді.
Міне, сондықтан біздің мемлекетті құруға кіріскенде, мен олар бастан

өткерген табыстар мен сәтсіздіктердің сырын білу үшін көптеген мем­
лекеттердің негізін салушы тұлғалардың өмірбаянына көңіл қойып
таныстым. Бұл тұрғыдан Махатма Гандидің «Моя жизнь. Моя вера»,
Наполеон Бонапарттың «Мысли узника Святой Елены», Франклин

Рузвельттің «Беседы у камина», Шарль де Голльдің «Битва за Европу»,
Маргарет Тэтчердің «Автобиография», Ли Куан Юдің «Сингапур­
ское чудо», «Из третьего мира — в первый», Махатхир Мохамадтың
«Доктор своей страны», Шимон Перестің «Робким мечтам здесь не

место», Билл Клинтонның «Моя жизнь», Эдуард Шеварднадзенің
«Когда рухнул железный занавес», Герхард Шрёдердің «Решения.
Моя жизнь в политике», Михаил Горбачевтің «Жизнь и реформы»,
Борис Ельциннің «Президентский марафон», Владимир Путиннің

«От первого лица», Нельсон Манделаның «Долгая дорога к свобо­
де» сияқты кітаптарын, Генри Форд, Бенджамин Франклин, Джон
Рокфеллер еңбектерін оқырман ретінде разылықпен атай аламын.
Басқа да кітаптар баршылық.

Өз елдерінің тарихында аса көрнекті рөл атқарған тұлғалар өне­
гесі жетерлік. Олар Түркияның тұңғыш президенті Кемал Ататүрік,
америкалық 31‑президент Франклин Делано Рузвельт, «қытайлық
реформалардың әкесі» Дэн Сяопин, Малайзияның бұрынғы премьер-­

министрі Махатхир Мохамад — бұл қатарды әрі қарай жалғастыра
беруге болады. Сондай тұлғалардың арасындағы мен үшін орны
бөлек үш адам — Мұстафа Кемал Ататүрік, Шарль де Голль мен Ли
Куан Ю туралы кейінірек жеке тоқталмақ ойым бар. Екінші жағынан,

өткеннің оқиғалары жайында ой толғағанда ресми мәліметтермен
шектеліп қалу да жөнсіз. Өйткені бұл кітаптың сипаты менің бұған
дейінгі еңбектерімнен өзгешелеу болуы тиіс екенін тарау басында
айтып та өттім. Тарихшы немесе жазушы алға қоятын міндетті мен

алға қоя алмаймын. «Бұл кітап — менің көзіммен қарағандағы Малай­
зия тарихы. Бұл кітап сонымен бірге менің өмірімнің де тарихы» —
Махатхир Мохамадтың осы сөзін мен де айт­сам болады. Бұл кітапта
мен туған Қазақстанымның жаңа тарихын баян етуге тырысамын, осы

істе менің маңдайыма бұйырған тағдырымды әңгімелеймін. Соның
өзінде де өзім қатысқан, басы-қасында жүрген оқиғаларды суреттеп
өтумен шектелу жөнсіз деп білемін. Қандай кітап болсын, оған қойы­
лар басты талаптың бірі — оқуға қыз­ғылықтылығы. Хал-қадерімше

оқыр­манды тараудан тарауға тартып отыруға ұмтыламын. Оның
қалай шығарын көре жатармыз. Негізінде, менің өмірімде тағылым
алар жай да, оқыс оқиға да, тағдыр тартысы да, шым-шытырық ши­
еленіс те жетіп артылады… Мұның солай екеніне осы кітапты оқып

шыққан адам көз жеткізе алады.
Мемлекет басшысы ретіндегі қызметім мені алуан-­алуан адамдар­
мен араластырды, сан түрлі сапарларға алып шықты. Аты әлемге
әйгілі қайраткерлермен де, аса қуатты елдердің басшыларымен де

талай рет кездестім, сағаттап сұхбат құрдым. Осы жолда тілдескен
кездерім көп, елімнің мүддесін қорғап, табандылық, қажыр-қайрат
танытып, тірескен кездерім де аз емес. Қазақстан тәуелсіздігін нығайту
жөніндегі әрбір қадам маңызды да елеулі болды. Сондай тұлғалар­

мен кездесулер жайындағы әңгіме де әсерлі әрі пайдалы шығады деп
шамалаймын. Михаил Суслов, Дінмұхамед Қонаев, Маргарет Тэтчер,
Цзян Цзэминь, Ху Цзиньтао, Си Цзиньпин, Шимон Перес, Ясир
Арафат, Михаил Горбачев, Борис Ельцин, Владимир Путин, Виктор

Коль, Жак Ширак, Франсуа Миттеран, Джеймс Бейкер, Альберт
Гор, Иоанн Павел ІІ, Хуан Карлос І, Фахд ибн Абдул-Азиз Әл Сауд,
Заид ибн Сұлтан Әл-Нахайян, Билл Клинтон, Барак Обама, Дональд
Трамп, Тұрғыт Өзал, Режеп Тайып Ердоған, Сильвио Берлускони,

Эдуард Шеварднадзе, Гейдар Әлиев, Александр Лукашенко тәрізді
ірі лауазым иелерімен, Юрий Гагарин, Галина Уланова, Зураб Це­
ретели, Пласидо Доминго, Шыңғыс Айтматов, Бибігүл Төлегенова,
Әбіш Кекілбаев, Асанәлі Әшімов, Сәбит Оразбаев сынды әр саланың

саңлақтарымен жолықтырған өмір жолыма дән разымын. Осы арада
аталған, аталмай кеткен адамдар жайында да естеліктеріммен бөлісіп
отырамын. Оларды мемлекет басшысы, саяси қайраткер, мәдениет
жұлдызы ретінде ғана емес, кәдімгі ет пен сүйектен жаралған адам

ретінде де қарас­тыру оқырманға қызғылықты болар деп білемін.
Жалпы, әлемнің 71 елін аралаған кезде, жалпы саны 534 рет шетел
сапарына шыққанда көрген-­білгендерімнің кейбірін шет-жағалап
айтудың да өз тағылымы табылатыны талассыз.

Мемуар жазу тек тікелей өзіңнің көрген-­білгеніңмен шектелу де­
ген сөз емес. Туған еліңнің тағдыры туралы толғанғанда отаныңның
арғы-бергідегі тарихы, соған ықпал жасаған оқиғалар мен адамдар
хақында айтпай тұра алмайсың. «Өткен заман әлдеқайда алыста,

өз уақытының аясында емес, осында, менің ішімде. Өткен заман —
мен өзім, ол — менің өмірім. Өткен заманның қазіргі күндегі алар
орны оның біздің өмірімізге жасай алатын ықпалымен өлшенеді»
деп Х. Ортега-и-­Гассет өте орынды айтқан. Егер біз қуатты мемлекет

болғымыз келсе, Мәңгілік Ел құрғымыз келсе, онда халық тарихының
қайнар бастауларын бойға да, ойға да сіңіруге тиіспіз. Сондықтан
кітапта халықтың өткен өмірінде өзінің өшпес ізін қалдырған тұлға­
лар туралы толғаныстарды тұздықтап отырумен қатар, қазақтың

тағдырында айрықша орын алатын жиырмасыншы ғасырдың орасан
мәнді оқиғалары жөніндегі ойларым да орын алатын болады. Қазан
төңкерісі, азамат соғысы, алапат аштық, жаппай жазалау, соғыс, ұлт
ұстындарын қирату, көлденең көк аттыға билетіп, сағымызды сын­

дыруға тырысу, ақ қар, көк мұзға намыс жалауын жаққан желтоқсан,
тайғанақ тұста жарияланған тәуелсіздік, ел егемендігін еңселенту
жолындағы ерен еңбегіміз, осы бел-белестердегі бастан кешкеніміз
жөніндегі әр кез-әр кезде үзік-үзік күйде жазып тастап отырған толға­

ныстарым кітап барысында таратыла түседі. Ол әдетімнің пайдасын
бұрын да көргенмін. Мысалы, 1991 жылғы тамыз бүлігі кезінде ТЖМК
басшылығымен — Янаевпен, Крючковпен, Шейнинмен, Павловпен,
Лукьяновпен, Язовпен, соларға қарсы Мәскеу халқын көтеріп шыққан

күнделікке түсіп қалған еді. Кейін оларды менің өмірім, қызметім
жөнінде көп әрі жүйелі жазған, отыз жылдан бері жанымда келе
жатқан мемлекеттік қайраткер, әріптес азамат Махмұт Қасымбеков
өз кітабының бір тарауында пайдаланды.

Мемлекет басшысының ғұмырбаяны ел азаматтарының қай-қайсы­
сына да қызықты десек те, өмір айдынына жаңа құлаш жайып жатқан
жастардың орны бөлек екені түсінікті. Біздің жастарымызға осының
бәрінің қалай басталғаны, оқиғалардың қалай өрістегені, ел үшін

сондайлық күрделі кезеңде қабылданған қандай да бір шешімдердің
негізгі ой қисыны неде екені жөнінде нақты фактілер мен әділ талдау­
дың болғаны маңызды. Бүгінде тәуелсіздіктің таңсәрісінде дүниеге
келген балалардың өзі университет, институт бітіріп, үлкен өмірге

аяқ басты. Адамның жаратылысы сондай, ол өткенді тез ұмытуға
бейім тұрады. Еліміздегі бейбіт өмір мен игілікті тірлік, біз бастан
кешіп жатқан экономикалық өзгерістер, азаматтарымыздың өмірге
құштарлығы, өз күшіне және ертеңгі күнге деген сенімділігі біз үшін

кәдуілгі жайға айналуда.
Әрине, қол жеткендерімізді айта отырып, мен орын алған
олқылықтарды да айналып өтпекші емеспін. Мұның бәріне хал-қа­
дерімше талдау жасауға тырысамын.

Қазақстан тәуелсіздігінің таңсәрі шағында елімізге келген, бізге
көп кеңесін берген асыл адам — Сингапур кереметін жасаушы көш­
басшы Ли Куан Ю өзінің «Үшінші әлемнен — бірінші әлемге» атты
кітабының кіріспесінде былай дейді: «Мен бұл кітапты Сингапурдың

біздегі қоғамдық тұрақтылықты, экономикалық өсуді және өркендеуді
тап бір өзінен-өзі болғандай көретін жас тұрғындары үшін жаздым.
Жастарымыз ауқымы 640 шаршы километр жерді ғана құрайтын,
қандай да бір табиғат ресурсынан ада-күде, таяуда ғана тәуелсіздігін

ала сала ұлтшылдық саясатын жүргізе бастаған үлкен мемлекеттердің
қоршауында тұрған шап-шағын елдің тіршілік кешіп кетуі қандайлық
қиынға түскенін білсе дедім. 1942 жылғы соғыс өртіне шарпылғандар,
Сингапурды жапондардың жаулап алғанын көргендер, Сингапур­

дың жаңа экономикасын жасауға қатысқандар қай нәрсеге де нақты
шындық тұрғысынан қарайды. Біз қоғамдық тәртіп, жеке қауіпсіздік,
экономикалық және әлеуметтік ілгерілеу мен өркендеу аяқастынан
орнай салмайтынын, мұның бәрі тынбай жұмсалған күш-жігер мен

халық сайлаған адал да тиімді үкіметтің тарапынан ұдайы назар салу­
дың нәтижесі екенін ұмыта алмаймыз». Бұл сөзге мен де толығымен
қосылар едім. Мысалы, бізге де жаппай жұмыссыздықты жою оңайға
түспегені белгілі. Жастарымыз Орта­лыққа шикізат жөнелтуге ғана

меншігі болып, шын мәнінде иесіздікке ұшырап тұрған мүліктің
жекешелендірілуі, бір нәрсеге қожайындық ету сезімінің орнығуы,
шекараларымыздың шегенделуі, өз әскеріміздің құрылуы, астана­
мыздың ауыстырылып, туымыздың еліміздің қақ ортасына тігілуі,

сөйтіп біздің жерімізге көз алартқандардың көмейіне құм құйылуы,
сан түрлі этностың бір үйдің баласындай, бір қолдың саласындай
тату тірлігін, мықты бірлігін сақтап қалуы, Қазақстанымыздың ішкі
саясаты тұрақты, сыртқы саясаты орнықты, алысқа да, жақынға да

абыройлы мемлекетке айналуы оңайға түспегенін білсе дейміз.
Қазақстанның қаз басуы да, қалыптасуы да 1991 жылы бастал­
мағанын басын аша айту керек. Сан ғасырлық алуан тағдырлы та­
рих, азаттық жолындағы айқас, жасампаздыққа бастаған жанкешті

жұмыс, елдікке жеткізген ерен еңбек — Тәуелсіздік таңын аттырған
ұлан асулар. Оның бәрін білу, соның бәрінің бағасына жету — ұлттық
мақтаныштың және баянды болашақтың кепілі. Тарих қазіргі күнге де,
келешекке де қызмет етуі тиіс. Өткендегі саяси тәжірибеден бүгінде

сабақ ала білудің маңызы да бөлек. Ақырғы ақиқатты айтамын дейтін
адам — адасатын адам немесе айналасын алдайтын адам. Оның үстіне
қандай оқиғаға, қандай тұлғаға да баға беру қай қырынан қарауға
тікелей байланысты. Ал бір адам ештеңеге де, ешкімге де барлық

қырынан бірдей қарай алмайды. Алайда өзің көргенді, өзің сезгенді
ашық айту, әлің жеткен жерге дейін әділ болу — адамдық парызы,
адалдық қарызы. Мен мұны әрдайым жадымнан шығармаймын.
Мен туралы жазылған кітаптардың арасында назар аударарлық

еңбектердің бірі — Бейбіт Сапаралының «Тұңғыш Президенттің бала­
лық шағы» деген кітабы. Автор кіріспе тұста былай дейді: «Естелікна­
ма дегенде жек көру, жақсы көру, жағымпаздану, жанын жай таптыру
мақсатында жалған куәлік беру, біле тұра өтірікті қосып жіберу, не

болмаса әдейілеп емес болмағанды жады жаңылыстырып болғандай
етіп әсіре боямалап суреттеу жағдайлары да күнделікті тұрмыста
кездесіп жатады. Санасы жарқ етіп, баяғы бір оқиғаны қаз-қалпында
көз алдында келтіретін тағдыр талқылары да аз емес. Көзімен көр­

месе де естіген, жанама куәгер болған сәттерді қартайған шағында
аңызға айналдырып, қарапайым тіршілік көрінісін әфсаналық миф­
терге ұластырып жіберетін замандастар да өмірде сирек болсын
ұшырасып жатады. Тасқұрсау тәртіптен әбден теперіш көріп, «Сен

тимесең, мен тимен, бадыраң көз» деген қағиданы бекем ұстанып,
барлығы болды-ау деген кезде, барлық мәселе талқыланып бітті-ау
деген кезде білек түріп белсеніп шығып, барлығынан басқаша әңгіме
айта бастайтын сайыпқырандар да мынау жарық жалғанда төбе

на жариялай алмай, булығып, қыстығып, терісіне сыймай жүретін
құрбы-­құрдастар да ортамызда жоқ емес, баршылық. Осылайша, кез
келген адам баласының өмір жолына қарасаңыз, тағдыр-­талайына
зер салсаңыз, қарама-­қайшылықты көрініске толы ғұмыр белестері

көз алдыңызда буалдырланып тұра қалады».
Өз кітабымда мен осы жайды да дәйім есте ұстап отырмақпын.
ХХ ғасырда жаһанды шарпыған орасан оқиғалардың ешқайсысы
да Қазақстанды айналып өткен жоқ, қазақты шарпымай кеткен жоқ.

Әкелеріміз оның бас жағындағы сүргелеңдерді көрсе, тұстастарымыз
соғыстан кейінгі сілкіністерді көрді, балаларымыздың маңдайына
тәуелсіздік таңының қалай атқанын тамашалау, жаңа мемлекетті
құруға, қалыптастыруға қатынасу жазылды, ал немерелеріміздің

үлесіне азаттықты жаңа жағдайда, әлдеқайда күрделі кезеңде баянды
ету жұмысы тиіп тұр. Қазақ халқы сан ғасырлар бойы өзінің егемендігі
мен тәуелсіздігі үшін күресіп келді. Өзінің ең жақсы қасиеттерінің:
қатер төнген сәттерде бірігіп, ұйымдаса білуінің, сондай-ақ басқа

халықтармен бейбітшілік, келісім мен тату көршілік жағдайында
тұруға деген ынта-ықыласының арқасында ол тарих тасқынының
астында қалып қоймай, өзінің мемлекеттігін қалпына келтіре алды.
Тарихтың тоғысуы мен тағдырдың табысуы қатар үйлесіп, мені Қа­

зақ елінің сын сағаттағы көшбасшысына айналдырды — Қазақстан
Республикасының Тұңғыш Президенті атанып, тәуелсіздіктің тар
жол, тайғақ кешулі сапарының тізгінін ұстадым. Мен жеткен жеңіс­
терім мен алған асуларымды ең әуелі туған халқыммен байланыс­

тыруға дағдыланған адаммын. Сондықтан қиналсам да, қуансам да
бар-жоғымның сыншысы, ар-намысымның өлшемі тек халқым деп
ойлаймын.
Бұл жол оңай жол болған жоқ. Бұл жолда мен талай асудан астым,

талай белді бастым. Ойға алғанымның бәрін бірдей орындай алған
жоқпын. Тегінде, саясатта бұлай жасау мүмкін де емес. «Саясат —
қолдан келетінді жасай алу өнері» деп содан айтылған. Жолсызбен
жүргендіктен жаңылыс басқан кездеріміз де болды. Оның объективті

себептері де, субъективті себептері де бар. Мұның өзі әбден табиғи
нәрсе. Кемістіктердің кейде жетістіктерден де көбірек пайда келтіруі
мүмкін, өйткені сәтсіздіктен сабақ алу жеңілірек. Бірақ, қалай дегенде
де, мына жай анық: Қазақстан тәуелсіз мемлекет ретінде орнықты.

Әлемде мойындалды. Бұл — басы ашық ақиқат.
Саясат жолы — сайыс жолы. Бүгінгі күнге жеткенше талай кедергі­
ге де кездес­тім. Олардың кейбірін заман қойды, кейбірін қоғам қойды,
кейбірін адам қойды. Бұл кітаптағы әңгіме біреулермен есеп айырысу

Адамдар шындықты білмеген кезде неше түрлі долбарлар туатыны
белгілі. Қазақстанның жаңа тарихының өзінің «ақтаңдақтары» да
жетіп жатыр. Шүкіршілік, алдымнан тосылған асулардың бәрінен де
өттім. Жер шарының басқа бөліктеріндей емес, КСРО-ның ыдырауы

тарихи негізі атымен жоқ жаңа мемлекеттердің пайда болуына емес,
тарихи тамыры тереңде жатқан, кейін күшпен жойыла жаздаған
мемлекеттіліктердің қайтадан қалпына келтірілуіне ұласты. Мем­
лекеттіліктердің жаңадан жандандырылуының жан-жақты күрделі

процестері бізден өзіміздің дара жолымызды — Қазақстан жолын
табуды талап етті. Кітапта осы жолдың қалай басталғаны, қалай қа­
лыптасқаны, қалай жалғасқаны жайында жазылады. Еліміз туралы
бірқатар шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарында қалыптасып

кеткен қасаң қалыпты түсініктерден арылтуға ұмтылу да мемуардың
бір мақсаты.
Мемуаршы — романист емес. Ол жұрттың бәріне бірдей ұнау­
ға ұмтылмауы тиіс. Бұл кітапты оқыған адамның оны жақтыруы-­

жақтырмауы өз алдына бөлек әңгіме, ең бас­тысы — осы туынды
арқылы елдің тағдыры, елдің болашағы туралы ойға қалуы. Әр адам­
ның өзінің ел тағдырына тікелей жауаптылығы туралы толғануы.
Халық пен билік деп сөйлеудің өзі шартты. Өйткені билікті де халық

қалыптастырады. Сайлау арқылы, қоғамдық пікір арқылы. Билік —
халықтың бір бөлігі.
Ненің де негізгі бағасын уақыт пен тарих береді. Замандастарыңның
әрқайсысы өзін зор санайды, өзін жоғары қояды. Мен өз тарапымнан

халыққа бүкіл әлем таныған, мойындаған тәуелсіз мемлекетті, мықты
экономикасы, бекітілген шекарасы бар елді, тә­уелсіздік жылдарында
тәрбиеленген жастарды қалдырып барамын деп мақтанышпен, ауыз
толтыра айта аламын.

Тарих дегеніміз ең алдымен сол елдің адамдарының тағдыры. Ел
адамдарының тағдырынан ел тағдыры, яғни мемлекет тарихы құра­
лады. Мемлекет тарихына сол елдің билік тізгіні қолға тиген адамның
басқалардан көбірек ықпал ете алатыны өзінен-өзі түсінікті жай.

Жалпы, ел басқарған адамның сол елдегі халыққа жүз пайыз жағуы
қиямет-­қайым міндет сияқты. Мен де өз алдыма дәл мұндай мақсат
қойған емеспін. Бірақ бүкіл өмір жолымда дәйім ортақ істі ойлап
жүргенімді, хал-қадерімше халықтың қамы үшін еңбек еткенімді,

алашым дегенде аянып қалмағанымды анық айта аламын. Бұған өмір
өткелдеріме менімен бірге сапар шегіп шыққаныңызда өзіңіздің де
көзіңіз жетеді деп сенемін, қадірменді оқырман.
Мен жайында бірнеше өмірбаяндық кітап пен тарихи зерттеулер

қы саяси бағытымыздың қалыптасуы және бірқатар тарихи тұлғалар
туралы терең толғаныстар бар. Ол еңбектерде менің қызметіме де
баға берілген. Басқа шығармалардың арасынан кезінде қазақстандық
танымал журналист, публицист С. Абдрахмановтың менен кең-мол

етіп алған, кейіннен «Өмір өткелдері» атты кітапқа басылған сұх­
баттар жинағын (осы мемуарға сол кітаптың мәтіні арқау болғалы
отыр), британиялық жазушы Дж. Айткеннің, ресейлік қаламгерлер
Н. Зеньковичтің, Р. Медведевтің, Л. Млечиннің, С. Плехановтың,

О. Видованың, сондай-ақ басқа да авторлардың кітаптарын атаудың
жөні келеді. Саясаттанушы, публицист М. Қасымбеков мен туралы
көп жазды. Олардың бәріне де разымын. Әйтсе де, мен өз мемуа­
рымды жазып жатырмын.

Өз өмірім жайындағы ғұмырбаяндық кітабымның кіріспеден ке­
йінгі алғашқы тарауын «Ұшқан ұя» деп атап отырмын. Бұл қазақтың
жанына өте жақын ұғым. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің»
дейді халық мақалы. Киіз үй тіккенде маңдайшаға уық шаншитын

ұялар жасайды. Тіршілігіне шүкіршілік етсе, «Мал қолда, жан ұяда»
деп сөйлейді. Туған жерді, өскен елді де аялай сөйлеп, ұшқан ұяға
балайды. Әрбір адам секілді, менің де мына жұмыр жердің бетіндегі
ең ардақты мекенім өзімнің ұшқан ұям — ата-бабам өскен орта, туған

отбасым. Әңгімені де осыдан таратайын.
Мен 1940 жылы 6 шілдеде Алматы облысының Қаскелең ауданын­
дағы Шамалған деген ауылда, таулы өлкеде дүниеге келгенмін. Өмір
жолым шопанның киіз үйінен басталған. Тіпті жасым беске толғанға

дейін мені төмендегі ауылға анда-санда ғана түсіреді екен.
Әр адамның шыққан тегі, өскен ортасы туралы айтқанда оның
туған жері туралы да міндетті түрде әңгімеленетіні әбден-ақ қисынды.
Өзімнің балалық шағым жайындағы сөздің де өмірге келген өңірім

жөнінде айтудан басталғаны орынды болатын сияқты. Өйткені кез
келген адам ең алдымен табиғат перзенті. Адамның қалыптасуына
климат пен ландшафт қатар қатысатыны ғылыми негізде әлдеқашан
дәлелденген. Менің туған жерім — тау, ал жігіт, азаматтыққа жеткен

жерім — дала. Таудың биіктігі мен даланың кеңдігі ақыл-ойыма да,
мінезіме де қатар әсер еткен сияқты десем, артық айттыға балана
қоймас. Мен алдымен өзім өскен өлкенің жер бедеріне, табиғат сұлу­
лығына қарыздармын деп білемін.

«Жер жаннаты — Жетісу» деп бекерге айтылмаған ғой. Шығысында
Жоңғар Алатауымен, батысында Қаратау жоталарымен шектесіп жа­
татын бұл өлкеге жеті су жайылған. Жердің атын Жетісу дегізген сол
өзендердің құрамына қайсылары кіретінін әркім әртүрлі айтады. Бір

ғалымдар Лепсі, Басқан, Сарқан, Ақсу, Бүйен, Қаратал, Көксу дейді,
бір ғалымдар Басқан мен Сарқанның орнына Аягөз бен Ілені қояды,
анығын атау қиын. Тегінде, жеті санын қасиетті санайтын біздің қазақ

жеті су деп қасиетті өзендер деген мағынада қойған шығар. Қалай
болғанда да, бұл жерде су қоры мол. Сулы жер — нулы жер. Тау басы
сыңсыған орман, тау етегі жасыл жайлау.
Сол асыл аймақтың айшығы айрықша бір тұсы — Үшқоңыр жай­

лауы. «Әркімге өзінің туған жері — Мысыр шаһары» дегендей, әрине,
мен үшін мына жердің бетінде Алатаудай тау да, Үшқоңырдай жай­
лау да болмақ емес. Құдайдың бір жарата салған жері. «Үшқоңыр
Алатаудың қойнауында, Әкемнің ізі қалған жайлауында. Қасқасу гүр-

гүр тасып, гүлі еркелеп, Арқары жайылатын аймағында» дейтінім бар
менің сөзіме жазылған «Үшқоңыр» деген әнде. Әр жылдарда берген
сұхбаттарымды қарап отырсам, солардың бірінде: «Көптеген елдерді
араладым… бірақ бәрі өзім туып-өскен қазағымның жеріне, Алатау­

дың бір бөктеріне жамбастай жығылған Үшқоңыр төбесіне жетпеді.
Балалығымның, сағынышымның алтын қазығы сонда екен…» деппін.
Сұлулығы бөлекше Үшқоңырдың сипатына талай адам тамсанған.
Солардың бірі — қазақтың ұлы қаламгері Мұхтар Әуезов. Мұхаңның

1948 жылы жазған «Үшқоңыр жайлауында» деген очеркі «Таудың
жалтыр, ашық күні қуанта шықты. Биіктен қарағанда көкжиек шексіз
боп кеңейіп, жырақтаған. Аспанда шаңқылдаған қыран ғана жүреді
дегендей биікте отырмыз. Әуе таза, дүние жым-жырт. Биіктеген сайын

үнсіз, мол сабырлы, кең тыныштық бар. Табиғат даналық танытады.
Зор биіктің бәрінің басы ұзақ тыныштыққа шомып тұрса керек. Тегі,
үлкен атаулының бәрі айғайсыз, дырдусыз болғандай. Өз күшін та­
нығанға да, танымағанға да бір қалыпты тыныш қана, елеу­сіз қарай­

тын тәрізді. Бұл өлке Үшқоңыр жайлауы аталады. Биікте Үшқоңыр,
Екінар, Түлкілі сай. Баурайда: үш сала боп ағатын шың бұлақтар бар.
Төскейлерде: Сәт жайлау, Қасқасу деген кең қоныстар, мол өрістер
бар. Жайлай отырып, пішен шабатын мол шалғындар және бар. Ол

Үлкен Дегерес, Кіші Дегерес аталады. Жанама, Қаратау, Ақшоқыдай
қырғызға қарай асатын асулар бар. Қырғыз бен қазақ арасына ортақ
жайлау Еңсу, Жасылкөл де жақын. Мынау биік жайлау, салқын бел­
де отырса да, бізбен әңгімелескен колхозшылар Жасылкөлді өзгеше

мадақтайды» деп басталады. Үшқоңырдың жанындағы сайлардан
өткенде әрі қарай Қарасаз, Үлкенсаз, Кішісаз, Ботасаз, Құлансаз де­
ген сияқты неше түрлі жайлаулар жалғасып кете береді. «Құдайдың
құдіретін көрем десең, тауға бар» дейді. Өте әдемі жерлер. Көрсең

көз тоймайды. Қасқасу, Қарғалы, Ұзынағаш, Қарақыстақ, Қастек,
Жиренайғыр, Ырғайты деген өзендер, Қарақия, Ақтасты, Сарыжазық,
Суықтөбе деген таулар талай-­талай оқиғаларға куә болған жерлер.
Баяғы жоңғар шапқыншылығы кезінде Шамалғанның тұсында талай

Біз туған жердің даңқы осындай болғанда, біз өскен елдің даңқы
да ерекше еді. Бабаларымыздың ең аты аңызға айналғаны — Қарасай
Алтынайұлы. Аты бүкіл бір тайпаның ұранына айналған мұндай
адамдар қазақ тарихында баршылық. Қазақтың «Ақжол!», «Бекет!»,

«Бақтияр!» деп атқа шабатыны сияқты, мұндағы ел «Қарасай!» деп
ұрандаған. Атамыздың атының ұранға айналуы бір ұрыста жау шебін
бұзып өтіп, Суықтөбеге туын тіккеннен кейін басталған көрінеді.
Жамбылдың: «Арғы атам аруақты ер Қарасай, теңселген дүбірінен

тау менен сай!» дейтіні бар. Қарасай — ертеректегі батыр. Ақтабан
шұбырынды, Алқакөл сұламадан көп бұрын, он жетінші ғасырдың
басында, орта шенінде қазақ әскерлері басшыларының бірі болған.
Қарасай батырдың есімін қазақ тарихы үшін қастерлі ете түсетін

жай — еліміздің әр қиырындағы шайқастарға қатысқаны. Оның арғын
Ағынтай батырмен жан аямас достығы, ақыры екі батырдың Арқада,
Көкшенің Айыртау сілеміндегі Құлшынбай деген төбеде бір бейітте
қатар жерленгені белгілі. Кейіннен, осы тәуелсіздік жылдарында қос

батырдың басына кесене орнатылды. Қарасай батырдың тікелей өз
ұрпақтарына ғана емес, бүкіл қазаққа қалдырған басты өнегесі бірлікті
ту етіп өткені деген дұрыс. Біз бабаларымыздың аруағын ардақтап
өскен қазақ емеспіз бе? Ел ішінде ол туралы көп әңгіме айтылатын.

Нақты тарихи деректерге сүйенсек, Қарасай батыр он жетінші ғасыр­
дағы аса мәнді шайқастарда, әсіресе 1652 жылғы қанқасап қырғында
ерекше көзге түскен. Сүйінбайдың: «Жау тисе жапан далада, Бөрілі
найза аламыз, Қарасайлап шабамыз, Қызыл қанға батамыз, Бөрілі

байрақ астында, Ту түсіріп, жау алған, Қазыбек, Қастек атамыз. Бөрі
басы — ұраным, Бөрілі менің байрағым. Бөрілі байрақ көтерсе, Қозып
кетер қайдағым» деп жыр­лағаны белгілі.
Қазақ болған соң жеті атаны білу парыз. Бұл, жалпы, баршаға па­

рыз дер едім. Мұның өзі қазақтың этностық ерекшелігі ғана емес. Жеті
аталық ұстанымның, яғни жеті буын алмасқанға дейін қыз алыспау­
дың артықшылығын қазіргі мықты медицинаның өзі дәлелдеген. Бұл
мәселенің бір жағы. Екінші жағы, бұдан да маңыздырақ жағы — ха­

лықтың біте қайнасқан бауырластығының бастауы болуы. Жеті ата
ұғымы арқылы әр қазақта бір атаның балаларымыз деген қасиетті
сезім орныға түскен. Әркім өзінің бабаларынан тек жақсылықты
көргісі келетіні, алдындағылардан тек өнеге тапқысы келетіні белгілі.

Кейінгілер сын көзімен қарайтынын, ұрпақтары мақтаныш етіп айта
жүретін істер қалдыруы тиіс екенін ойлаудың өзі адамдарды жауап­

кершілікке шақырып тұратын. Қарасай батырдың тікелей ұрпағы­
мыз деген сезім ерлікке де, өрлікке де міндеттейтіндей көрінетін. Біз
де осыны бала күнімізден сезініп өстік. Жеті атамды сұрағандарға:
«Қарасай — Көшек — Айдар — Мырзатай — Кенбаба — Еділ — Са­

пақбай — Назарбай — Әбіш» деп сақылдата жауап беретінмін.
Біздің елді батырлар мен ақындар елі деп те дәріптеп жатады.
Ел аузындағы «Екейде елу бақсы, сексен ақын, Жаратып мінеді екен
ерттеп атын. Қобызы, домбырасы үнін қосып, Гулейді жын қаққан­

дай кешке жақын» деген өлең де тегін шықпаған болар, тегі. Әуезов
«Жетісу ақындарының алтын діңгегі» деп баға берген Сүйінбай мен
Горький «ХХ ғасырдың Гомері» деп атаған Жамбыл — бар қазақтың
мақтанышы. Біз бала күннен Жәкеңнің атын ардақтап, жырын жат­

тап өстік. Бар қазақ сөйтті ғой, дегенмен дәл біздің ауылға жақын
жерде, Алатаудың бауырында туғаннан кейін бөлекше жақындығы
тағы талассыз. Жамбылдың даңқындай дүрілдеген даңқ бергі қазақта
ешкімде болмаған шығар. Аты ауыздан түспейтін. Совхоз да Жам­

был, колхоз да Жамбыл, мектеп те Жамбыл. Тіпті қала да, облыс та
Жамбыл. Кітаптардағы, оқулықтардағы белгілі өлеңдерінің сыртында
айтыстарын да үлкен кісілер жиі сөз ететін. Жамбылдың ақындығы
шынында да елден ерен болған.

Мен өзімді ақындық қонған адамдар қатарына қоса қоймаймын.
Жүрегімді тербеген жайларды хал-қадерімше қағазға көшіріп тұра­
тыным бар. Жанымдағы жігіттер менің өлеңдерімді жинап, жұқа
кітап етіп те бастырды. Оның бірнешеуіне ән де жазылды. Бекболат

Тілеухан шығарған «Менің елімді», Алтынбек Қоразбаев шығарған
«Үшқоңырды» талай әнші орындайды. Өзімнің әндерім де бар.
Алғашқысы «Шұбарат» деп аталатын. 1973 жылы мен бастамашы
болып, «Социалистік Қазақстан» газеті редакциясының аппаратынан

бірнеше адамды, бүкіл облыстардағы меншікті тілшілерді Темір­
тауға шақырған едік. Сонда журналистерге жайылған дастарқанды
жүргізіп, «Шұбаратты» домбырамен айтып бергенмін. «Алатау —
туған жерім, менің елім. Сағындым арасынан ескен желін. Арқада

ардақталып жүрсем-дағы, Ер жігіт ұмытар ма туған жерін?!» деген
сөздерін сол жолғы іссапарға барған журналист Уахап Қыдырханов
кейін баспасөзге де жариялады. «Шұбарат» Теміртауда, Қарағандыда
ұзақ жылдар жүргенімде ауылды сағынып шығарғаным. «Шұбарат

Алатаудың етегінде, Шамалған тұрады екен жетегінде. Арқадан асыл
жарды тапсам-дағы Туған жер, сенен алыс кетемін бе?» деп те сол
әнде жазғанмын. Қазір мен ол өлеңді сол кезгі көңіл күйдің көрінісі
деп қана қарай аламын. Ақындардың жыр жинақтарын мүмкіндік

тапқанымша оқып тұрамын. Ал енді бабалар әсері дегенге келсек,
біздің ауылдағы ­жиын-той бала күнімізде айтыссыз өтпейтін. Ай­
қыш-ұйқыш айтысатын да жататын. Арасында ән де, күй де орын­
далып тұрады. Би биленетіні есімде жоқ.

Бірақ әдебиетпен айналыспаған адамның өлең жазуында тұрған не
бар? Бұл қасиет көп қазаққа тән емес пе? Екі ауыз сөздің басын құра­
майтын қазақ жоқ дейміз ғой. Ойды өлеңмен жеткізуге шебер кісілер
менің әкем Әбіш пен анам Әлжан еді. Қарапайым адамдар ғой, сонда

да ­той-томалақтарда, тіпті үйде де ұйқастырып сөйлеп отыратын.
Сонымен, нақты менің өзіме мұндай қабілет тікелей әке-шешемнен
жұғысқан сияқты. Әсіресе, шешем ақжарқын, көңілді, айтқыш адам
болған. Қандай жағдайда да тауып айтатын, өткір тілді кісі, көңілді

кісі еді. Анау жоқ, мынау жоқ деп әйелдікпен әңгіме айтпай, барға
қанағат етіп жарқылдап, жайраңдап жүретін. Әншілігі өз алдына бір
бөлек. Ауылдағы той атаулы менің анам бармай басталмайтын, бәрі
«Әлжан келсін» деп күтетін. Әкем Әбіштің де суырып салмалығы

барын тұстастары айтатын. Кластас досым Сәдуақас Есімбай балалық
шағымызға арнап кітап жазған. Сонда: «Әбіш әкеміз, әсіресе, айтысуға
өте шебер болатын. Талай айтыстарды өз құлағыммен естігем. Т­ой-то­
малақтарда «той бастарды» жұбайы Әлжан анамызбен қосыла той

иесіне ризашылықтарын айтумен бірге, кейбір қонақтардың тойдағы
ерсі қылықтарын әзілге айналдырып, елді күлдіріп отырушы еді»,
деп еске алады. Әке-шешемнің құрбы-­құрдастары да қалжыңқой,
өлең құрастырғыш кісілер еді.

Атам туралы кезінде «Назарбай — қолында мөрі бар адам болған
екен…» деп қана айтумен шектелгенмін. Ол кісі ауыл-аймақты
басқарған, көп жыл би қызметін атқарған. Тортай Сәдуақасовтың
«Назарбай би және туған өлке тарихы» деген кітабында бұл жайын­

да нақты деректер келтірілген. Ол кітап сол кезде де құжаттардың
ұқыптылықпен жүргізілгенін көрсетеді. Архив деректерінде Қаскелең
болысының қанша ауылы болса, сол ауылдардың бәріндегі сайлау
жасындағы адамдар, олардың жасы, малы (жылқы, қой деп нақты

бөлінген, неге екенін, түйе, қара мал саны берілмепті) нақты тізім­
делген. Мысалы, Сүйінбай бабамызда 70 жылқы, 200 қой, Жанысбай,
Жігітбай, Назарбай деген үш ағайындының малы қоса есептеліп,
3 жылқы, 50 қой деп көрсетіліпті. Бұл ол кез үшін аз мал. Әр үйге бір

жылқы, он бес шақты қойдан ғана келіп тұр ғой. Соған қарағанда,
жалпы біздің әулет о бастан бай болмаған. Малшылардың, қойшы­
лардың ұрпағымын дейтінім сол.
Назарбай бидің мөрін менің әжем ешкімге бермей, өзінде ұстайды

екен. Мұны анам айтып отыратын. Ол мөр қазір елордадағы музейге
қойылған.
Атамыздың өзі өскен өлкеде белгілі бір із қалдырған тұлға екені
талас тудырмайды. Ертеректе шыққан «Әділеттің ақ жолы» деген кіта­

бымда: «Кейінгі кезде өзінің «пролетарлық» тегімен көкірек қағу басқа
бір нәрсенің салқынымен алмасты: қайткенде де өз тегінен «ақсүйек­
тік» қасиет іздеп табу етек алды. Ондай біздің тұқымда болған емес.
Мен — қойшылардың ұлымын, немересімін және шөбересімін. Де­

мек, ешқандай ақсүйектер әулетінен емеспін» деп жазғаным бар.
Бұл кітап кеңестік кезеңде, тәуелсіздікке дейін жарық көрген. Мәселе
кезінде партком хатшысы, обком хатшысы, Орталық Комитеттің
хатшысы, Үкіметтің басшысы қызметтерін атқарған адамның атасы

би болғанын айтып жатпайтынында ғана емес. Қазақта бабадан атаға,
атадан балаға, баладан немереге ауысып жататын ақсүйектік, яғни
аристократтық титулдар жоқ. Мысалы, грузиндерде князьдің баласы
князь күйінде шыға келеді. Ағылшындарда лордтың баласы да лорд.

Орыстарда да солай. Дворян әулетінің балалары дворянин, графтың
баласы граф деген сияқты. Мұның жақсы жағы да бар, жаман жағы
да бар. Жақсы жағы әулет дәстүрін жалғастыру жауапкершілігінің
өзі адамды ширатып тұратынында. Жаман жағы жаңағы атақты

адамның ерекше еңбек етпей-ақ, дайын күйінде алатынында. Ол үшін
мақтанудың қандай жөні бар? Жалпы, адамның өткенімен мақтана
беруі оның бүгін мақтанатыны аз екенінің белгісі де болуы мүмкін…
Солай емес пе? Ата-бабаларың мақтануға тұрарлық тұлғалар дегенде

де сенің өзіңнің оған нақты қатысың қандай? Сіңірген еңбегің қандай?
Сенің ата-бабаларыңа еңбек сіңіруің мүмкін емес. Сенің еңбегің сіңсе,
балаларыңа, немерелеріңе сіңеді. Осындай балалар тәрбиеледім,
осындай немерелер өсірдім деп мақтаныш етсең бір жөн. Әрине,

халық үшін еңбек еткен адамдарды мақтаныш тұту керек. Егер олар
сенің әулетіңнен шықса, тіпті жақсы. Бірақ бұл арада мақтаныштан
гөрі жауапкершілік сезімі алға шыққаны дұрыс. Мен сондай адамның
ұрпағымын, қазір бәленшенің ұрпағы деген атты абыроймен алып

жүрмін бе деген тұрғыда ойланған, қиналған жөн. Әркім өз бақытын
өзі жасауы керек. Әркім өз несібесін өзі теруі керек.
Мен үшін Мырзабала әжемнің орны тіпті бөлек. Әжемнің қолында
өскендіктен, әжемді апа, анамды жеңеше дейтінмін. Нұрсұлтан деп

бірі Нұр, бірі Сұлтан екенін білген бе, жоқ, әлде мағыналық жағына
баса мән беріп қойылған есім бе, ол арасын ажыратып айта алмай­
мын. Мұндайда қазақ «аузына құдай салған» дейді. Солай болған
шығар. Әжем Аллаға сенетін, бес уақыт намазын оқып, ораза тұтатын

адам еді. Аттың әуезді естілуіне де көңіл бөлсе керек. Халқымызда
Нұрсұлтан есімді ұлдардың көбеюі, бір жағынан, менің жолымды
берсін деп ырымдаудан, екінші жағынан, аттың мағынасына, әдемі
айтылатынына қызыққандықтан деп ойлаймын.

…Мырзабала әжем мені бес жасқа дейін жұрттан жасырғандай
етіп өсіріпті. Әрі тұңғыш, әрі әбден зарығып көрген немересімін ғой.
Үйге біреу кірсе, мені етпетімнен теріс қаратып жатқыза салады екен.
«Немереңіз жүрді ме, әже?» деп сұрағандарға: «Құдай бір немере

беріп еді, оның өзін де қауқарсыз етіп берді» дейді екен. Мені қашан
шауып жүріп кеткенше қып-қызыл матадан киіндіріп қойғаны да
өзінше қызық. Көз тимесін дегені. Бір күні қып-қызыл бешпенті бар
маған аспаннан бүркіт шүйіліп түсе жаздапты. Одан кейін қызыл

кигізгенді қойыпты.
Біздің ауыл Шамалған Алматы мен Ұзынағаштың ортасында ор­
наласқан. Әрқайсысынан қашықтығы шамалас. Жамбыл ауылының
төңірегінде тұратын туыстарға атпен де, ат арбамен де бара беретін­

біз. Үлкендердің айтуынша, Жамбыл атамыз да атқа мініп, тау бөк­
терін аралап жүреді екен. Менің әжем Мырзабаламен жақсы таныс
болса керек. Мен ол кездерде 4–5 жастамын. Көргенім есімде қала
бермейтін кез ғой. Бірақ бүкіл жұрт білетін, күллі аймақ дүрліге

әңгіме етіп жүретін адам болғаннан кейін бе, бір сәт көз алдымда.
Жамбыл атаның Алғадай деген ұлы майданда қаза тапқанда анам мені
Ұзынағашқа ала барған екен. Сонда атаға көңіл айту үшін Алматыдан,
маңайдан көп адам келіпті. Үйдің алдындағы мен бұрын көрмеген

ұзын қара мәшине ғана есімде қалып қойыпты. Анам айтып отырушы
еді, атаның жанында үнемі бір жалтырбас кісі, бір толық денелі ақ­
сары кісі жүрген еді деп. Кейін естідім — ол кісілер респуб­ликаның
басшысы Жұмабай Шаяхметов пен жазушы Сәбит Мұқанов екен.

Кезінде Сәбең біздің үйде де болыпты. Оны мен мектептің жоғарғы
кластарында жүргенде ғана білдім. Мектептегі кезімізде оқулықтарға
еніп жүретін «Колхозды ауыл осындай» деген өлең бар еді. Сәбит
Мұқановтың өлеңі. Сол өлеңнің соңғы шумағын Сәбең біздің үйде

жазыпты. Жайлау туралы өлеңінің аяқталуына өзінің көңілі толмай
жүрсе керек. Әкем мен анам кезектесіп ән айтқанда, ол кісі бір кезде
қалам-­қағазын шығарып, малдас құрып отырған жерінде тізесіне жаза
бастапты. Сөйтіп сәлден кейін ұзақ өлеңді оқып, «Мына соңғы шумағын

Малшылар өмірімен танысуға келген бір топ жазушының арасын­
да әншілері де бар екен. Әншілерінің ішінен жұрттың есінде Жамал
Омарова ерекше қалыпты. Қонақтарға Үшқоңырдың жақсы деген
киіз үйлері тігіліпті. Сонда біздің киіз үйге Сәбең түсіпті. Әкемнің

«Мұндай үлкен кісі де осыншама қарапайым болады екен» деп ай­
тып отыратыны есімде. Әкем інім Сатыбалды екеумізді шақырып,
Сәбеңе сәлем бергізіпті. Тағы бір қызық жағдай бар. Сонда Сәбеңнің
шабытын шақырған ән орыстың «Вечерний звон, вечерний звон, Как

много дум наводит он» деп келетін әні екен. Әкемнің Шамалғандағы
орыс достарынан үйренгені ғой.
Менің әкем Әбіш қарапайым өмір сүрген, ғұмыр бойы жұмыс
істеген адам. Мал да баққан, егін де еккен, бау да өсірген, бақша да

салған. Отбасын өзінің ақ-адал еңбегімен асыраған. Мен туғаннан
кейінгі жылы біздің таудағы қыстауымызда біреудің абайсыздығынан
өрт шығыпты. Әкем сол өртті сөндіріп жүріп, бір қолын иығына дейін
қатты күйдіріп алыпты. Соғыс басталғанда әскери комиссариатқа

шақырып, дәрігерлік комиссия қолының қатып-­семіп қалғанына
байланысты майданға жарамсыздық билетін берген. Оны «ақ билет»
дейтін. Көп жыл таудағы жайлауда мал бағып, көшіп-­қонып жүр­
гендіктен, біздің бала күнімізде өзіміздің үйіміз де болмаған еді. Ол

үйді біз кейін өзіміз салып алғанбыз.
Әкемнің алдымен айтарлық қасиеті — еңбекқорлығы. Иә, мен нағыз
еңбекқор кісі деп әкемді айтар едім. Әкенің балаға айтқан ақылынан
гөрі көрсеткен өнегесі көбірек жұғады. Әкем маған ең қарапайым, бірақ

ең қасиетті қағиданы ұғындырып кетті. Ол қағида — ерінбей, қажымай-­
талмай еңбек ету. Солай еңбек етсең ғана бағыңның жанатыны. Осы
өнегесі үшін мен әкеме өмір-бақи қарыздармын. Менің әкем мен ше­
шем де еңбек арқылы табысқан. Үшқоңырда танысқан. Сол жерде

жұрт әлі күнге «Арестанттар жолы» дейтін жол бар. Тау­ға шығатын
айналма жол. Оны салғандар бай-кулактар мен … жер аударылған
молдалар екен!.. Олардың арасында Бұқарада медресе бітіргендер
де бар көрінеді. Менің анам сондай бір молданың қызы болған соң

әкесімен бірге жер аударылған. Әлгі құрылыста әкем үш жүз арес­
тантқа бригадирлік етіпті. Шешем Шу жақтан келіп, аспазшылық
жұмыс істеп жүреді. Танысқаннан кейін бір жыл өткенде үйленіпті.
Негізінде әкемнің басты шаруасы мал бағу болатын. Егер оны

ертеден түнге дейін еңбек етті десем, бәрібір бұл да жетімсіз соғып
жатар еді. Мен оның қай кезде ұйықтайтынын немесе ештеңе істе­
мей, құр тынығып отырған сәтін көрген емеспін. Бірде отын жарса,
бірде томар қопаратын, енді бірде бірдеңе сату үшін базарға кетіп

салуды да жақсы білетін. Пәлендей білімі болмаса да, миуа ағашта­
рын будандастыруға кәнігі еді. Жұрт біздің баққа келіп, таңғажайып
жемістерді немесе бір жағында кәдімгі апорт алмасы, екінші жағында
уылжыған алмұрт пісіп тұрған ағашты қызықтайтын. Әкем өсірген

ондай алманы кейін еш жерден көрмегенмін. Өзінің сүйікті сортты
алмасы — апортты ол келесі көктемге дейін бұзбай сақтайтын еді.
Кешегі кезеңде адамның ойына келмейтін неше түрлі нәрселер
бола беретін. Күндердің бір күнінде әкем өз қолымен еккен алма

бағын бір түнде өзі отап тастаған. Неге? Себебі, үй маңындағы
жерімізді (ол жарты гектар еді) азайта бастады, әуелі он соттықты,
одан соң тағы да бірте-­бірте кесіп ала берді… Әкем ат десе ішкен
асын жерге қоятын. Бірақ көп ұзамай ат ұстауға да тыйым салынды.

Сондағы себеп жемшөп колхозға керек екен. Ал бірде өз көзіме өзім
сенбедім: әкем алма ағаштарын өз қолымен отап жатыр. Сөйтсем,
әр түп ағаш үшін салық төлеуден құтылу керек болыпты. Үй-іші
қатты тарықты: ішетініміз құр шай ғана, анда-санда бір түйір қант

тиеді. Маңдайға біткен жалғыз сиырдан колхозға тапсырылуы тиіс
сары май мөлшерінің көптігі сонша, өзімізге тек қаймағы бөлінген
көк сүт қалатын. Хрущевтің сондағысы өз шаруашылығы барлар
колхозда жанын салып жұмыс істемейді деген ой. Соның солақай

шешімімен бізді асырап отырған бақ та қысқарып, қырқылып қалды.
Ауылдастарымның осыған қатты ашуланғаны есімде.
Әрине, көп нәрсені түсіндіре аламыз. Бірақ соншалықты еңбекқор
адамдарымыздың мұндай мүшкіл халге қалай тап болғанын кей-кей­

де ойлай бастасаң-ақ, сайтан алғырды еш түсінбей бас қатыруға
тура келетінін қайтерсің!.. Кейін, басқа елдерді аралап, талай фер­
мерлердің тірлігімен таныстым. Олар жеке меншікті жұмысы үшін
мемлекеттен еңбегіне қарай ақы алады. Өз тапқаны өзінікі. Менің

әкем өз еңбекқорлығымен жаңағыдай жағдайда бай адам болар еді
деп ойлағанмын сонда.
Жалпы, әкем көзі ашық, көкірегі ояу кісі еді. Жұрт айтса болдының,
көп айтса көндінің адамы емес еді. Әр нәрсеге өзінше қарай алатын.

Жиын-жиналыста айтпағанмен, дастарқан басында, үй ішінде өзінің
пікірлерін де айтып қалатын. Осыған бір дәлел келтірейін.
1962 жылы мен, жас металлург, комсомол съезінің делегаты болып
Мәскеуден үйге оралғаным әлі есімде. Әрине, әсер деген ұшан-теңіз!

Әкем мен көршілерге асығып-­үсігіп Хрущев туралы, оның еліміздің
комсомолдары алдындағы сөйлеген сөзі туралы, қала мен ауыл ара­
сындағы өзгешеліктердің бірте-­бірте жойылып, село өмірінде кере­
мет мүмкіндіктер болатынын баса айттым. Үлкендердің маған көңіл

сайрай беріппін. Ал әкем маған күстаналап қарап отыр екен. Ақы­
ры, нұрлы болашаққа қарай бағытталған қозғалысымызға кедергі
жасайтын қосалқы жеке шаруашылық пен үй маңындағы учаскені
жөн-жосықсыз жерден алып, жерге салғанымда төзімі таусылды,

сарсыған. Одан-дағы мынаны айтшы: Мәскеудегілердің есі дұрыс па
өзі? Әлде отызыншы жылдағыдай тағы да аштықпен титықтатпақ па?
Ауыл адамында жер болмаса, қойшыны жеке малынсыз қалдырсақ —
олар даладағы жел қуған қаңбақ емес пе? Сұлтан (үйде мені осылай

атайтын), сен ренжімей-ақ қой, жүрегің жарыла қуанатындай ештеңе
жоқ, сен бізге жаманат хабар жеткіздің…
Әке сөзінің дұрыстығына арада жылдар өткенде көзім толық жетті.
Бір мақаламда: «Өзімнің кәсіби жолымды «ақ саусақтар» секілді

кабинетте де, паркетте де емес, жұмысшы-­металлург ретінде баста­
дым. Ал бұл, атап айтсам, нағыз кәсіп! Қанша жыл өтсе де, бұл еңбек
мектебін ұмыту мүмкін емес» деп жазған едім. Бұл арада менің кәсі­
би жолым айтылып отыр. Ал жалпы өзімнің еңбек жолым одан да

ертерек, тіпті бала күнімнен басталды дей аламын. Мен ес білгеннен
еңбектің ортасында өстім. Үшқоңырдың биігінде салынған жолда да
әкемнің қолының таңбасы қалған. Анам да жұмыс десе жанып түсетін.
Үйдің жұмысын тындырып тастап, көрші-­қолаңның шаруасына қа­

расып жүретініне қайран қалатынмын. Біздің үйдің адамдары ғана
емес, бүкіл ауыл негізінен еңбеккер еді. Сол тәрбиені көріп өстік.
Қазір бүкіл педагогтық ұжымдар қайтсек тиімді ұйымдастырамыз
деп бастарын қатырып жүрген еңбек тәрбиесі дейтініміз менің мектеп

қабырғасындағы жылдарымда көкейкесті қиын проблема болмайтын.
Егер сол кезде әлдекім балалардың бойында еңбекті құрметтеу сезімін
тәрбиелеу қажет деп өзеуресе, бәлкім, оны есуас санар еді. Өйткені
біз ауа жұтып тыныстаудың қажеттігі жөнінде дәнеңе айтпаймыз ғой.

…Соғыстан кейінгі кезең, қырқыншы жылдардың аяғы мен елуінші
жылдардың бас кезі. Анама колхоз күтіп-­баптауға бір гектар қызылша
егетін жер тапсырды. Әр жанұяға берілетін осындай жер болатын.
Көктемнен бастап алғашқы қар түскенге дейін толастамайтын азап

еңбек. Тұқым сепкеннен кейін ми қайнатқан ыстық күн астында бел
жазбай жүріп, осынау гектардағы егісті сиретіп қолмен жұлуды көзге
елестетіп көріңізші. Бұл ғұмыр бойы есте қалады. Ал ақырында қы­
зылша тамырлап, піскен кезде оны үлкен пышақпен тазалап, тиеп

өткізіп, содан соң Боралдай қант зауытына барып, бір жарым қапшық
қант алу үшін колхоздан берілетін анықтамаға қол жеткізу керек. Ең­
беккүніңе алатының сол ғана, ал ақшалай соқыр тиын да төленбейтін.

Әкеме таудың қия бетіне бірнеше гектар бидай егіп, астығын кол­
хозға өткізу тапсырылғаны есімде қалыпты. Бидай піскенде әкем
екеуміз оны қолмен орғанбыз. Түнделетіп айдың жарығымен ордық.
Масақ біркелкі, бірыңғай жатуы үшін шалғыға тырма қосақталатын.

Бұндай ауыр жұмыста екі-үш сағат осылай жұмыс істегеннен кейін
тұла бойың сіресіп, белің жан шыдатпастай сыздайтын еді. Біз орып,
шешем баулап, қызылдау үшін колхоз орталығындағы қырманға
апаратынбыз. Ауылдың барлық колхозшылары солай өмір сүретін.

Уақыт сондай еді.
Бұны неге еске алып отырмын? Ол кезде қанша шарқ ұрып кол­
хозда ойың онға, санаң санға бөлінгенімен өмір сүру, дәлірек айтқан­
да, аман қалу үй маңындағы қосалқы шаруашылықтың арқасында

ғана мүмкін болатын еді. Жаңылмасам, біз еңбеккүнге бір рет қана
толмаған жеті қап бидай алғанбыз. Үш-төрт центнер тартқан шығар
шамасы. Біз ол астықты колхоз орталығынан арбамен алып кел­
дік, көңіліміз өсіп, өзімізді бақытты сезініп келдік. Қанша дегенмен,

өзіміздің табан ақы, маңдай терімізбен тапқанымыз ғой. Еңбектің
наны тәтті. Мұндай жағдай жылда болмайтын. Тек өнім молдау
шыққан жылы ғана еңбекақы ретінде берілетін.
Еңбек әртүрлі. Оқу да еңбек. Үлкендерге көмектесу де еңбек. Ба­

ланы еңбекке тәрбиелеу кішкентайында үй шаруасына қолғабыс
тигізуге үйретуден, сабақты жақсы оқытудан басталуы керек. Жас
күнінде ұл мен қызды қиындықтан қорғаштай берудің қажеті жоқ.
Бала деген шаршамайды. Мен, мысалы, төртінші сыныпқа дейін

әкемнің ағасының үйінде жатып оқыдым. Мектеп біз тұрған үйден
алты-жеті шақырым жерде еді. Күзде, көктемде ештеңе емес, ойнап
жүріп-ақ жетіп қаласың. Қыста қиын. Сағат жоқ. Әтештің шақы­
руымен оянасың да, ұйқың ашылар-­ашылмаста жолға шығасың.

Кейде сол әтеші құрғыр мезгілсіз шақыра ма, сабақ басталардан екі
сағаттай бұрын барып қалатын кездерім де болатын. Ондайда күзетші
ішке кіргізіп, пеш жанында ұйықтап та алатынмын. Пеш демекші,
балалардың бірінің сол пешке қатысты қызық әңгімесі бар… Мұғалім

келсе, Қуатбек Бокин деген бала пеш түбінде екі аяқты созып тастап,
ұйқыны соғып жатыр екен. Үстінен бұрқырап бу шығады дейді. Киімі
өртенгелі жатыр ма деп шошып кетіпті. Сөйтсе, жаңағы бала мек­
тепке асығып келе жатып, суға құлап қалыпты, пештің ыстығынан

шалбарының кеуіп жатқаны екен…
Мектептен үйге келгеннен бір тынбайсың. Малға шөп салу керек,
қорада қи тазалау керек, үйге су әкелу керек, бақшаның арам шөбін
жұлу керек. Үйдегі балалардың үлкенімін. Мен істемесем, кім істейді?

еңбек мектебі екен. Сол еңбек мектебінен ерте өткізгені үшін ата-­
анама шексіз қарыздармын.
Мен ата-анамның тұңғышымын, зарығып күткен перзентімін.
Әке-шешем үйленгеннен кейін біраз жыл бала көрмей жүріп қалған

екен. Содан ақыры осы жақтағы ел үшін ерекше әулиелі Райымбек
бабаның басына барып, екі күн қатар түнепті, перзент сұрап, тәу
етіпті. Біздің бала кезімізде ол бейіт Алматының шетінде үлкен төбе
болып көрінетін. Құран Кәрімде тілеу, сұрауды тек Аллаға айту керек

дейді. Бірақ біздің салтымызда аруаққа сену де бар ғой. Ал Райымбек
бабаның аруағын халық ерекше ардақтайды.
Атақты Хангелді батырдың немересі Райымбек — аты ұрпағына
ұран болған ұлы тұлға, он сегізінші ғасырдың басында жоңғарларға

қарсы күрес қолбасшыларының бірі. Бабаның сол мекенге жерле­
нуінің өз хикаясы бар. Дәмі таусылардың алдында: «Сүйегімді менің
түйеме артыңдар. Жануар қай жерге жетіп, әлі құрып шөксе, сол жер
менің бейітім болсын» деп өсиет еткен екен. Атан түйе жүргеннен

жүріп отырып, дәл ұлы жолдың бойына келгенде шөгіпті. Батырға
топырақ бұйырған сол жер киелі орынға айналған. Тілек тілеушілер
басына түнеп, мінәжат ететін.
Райымбек бабаның басына түнеген түнде анам түс көріпті. Түсінде

теңізге түсіп кеткен екенмін дейді. Судан демі тарылмай, кәдімгідей
жүре беріпті. Теңіздің түбінде аппақ күмістен жасалған ұзын мыл­
тық жатыр екен. Жаңағы мылтықты мойнына іліп алып, жүзгеннен
жүзіп отырып жағаға шығыпты. Таңертең бейіттің шырақшысы түсін

жорыпты. Ұл бала табасың, балаң мықты болады, жасы ұзақ болады,
осы балаң сенің мақтанышың болады, ел қорғайтын адам болады
депті. Мылтыққа байланысты жорығаны ғой. Расында да, арада көп
ұзамай, дүниеге мен келіппін. Бұл әңгіме ес білгелі менің құлағымда.

Райымбек батыр кесенесіне талай зиярат еткенмін.
Менің анам Әлжан Жатқанбайқызы 1910 жылы Жамбыл облысы
Қордай ауданының Қасық ауылында дүниеге келген. Құжаттағы 1905
жыл қате жазылған деп өзі айтып отыратын. «Жаныс көп пе, қамыс

көп пе?» дегізген қалың Жаныстың ішіндегі қабырғалы ру қасқарау­
дан тарайды. Мәшһүр-­Жүсіп «Қасқарау деген елдің аты қосылған
жерде өзге ел бәйге алмайды. Және бұл күнгеше өзге елге қарағанда
Қасқарау жылқысы жүйрік келеді» деп жазған екен. Мүйіз­ді Өте­

ген атанған Өтеген батыр осы Қасқараудан. «Ән тыңдағың келсе,
Қасыққа бар, қыз алғың келсе, Қасықтан ал» деген сөз бар. Соған
қарағанда, Қасықтан әншілер де көп шыққан, қыз бала тәрбиелеудің
өзіндік дәстүрлі ортасы да қалыптасқан. Анам да жас күнінен ашық-

«әнші Әлжан» атаныпты. Туған ағасы Бөлеген «Қасық» колхозын
басқарып тұрғанда сол жерге ол замандағы «Бүкілодақтық староста»
М. И. Калинин барып, колхоз төрағасының үйінде қонақта болыпты.
Сонда Калининмен бірге барған Ораз Жандосовтың дастарқанға бата

сұрағанда Михаил Иванович ақсақалдың кәдімгідей қолын жайып,
орысша «Береке көзі — социализмде, колхозда, әумин» деп бата
бергені жиналған жұртты қайран қалдырыпты. Алайда, арада көп
уақыт өтпей, Бөлеген ағасы «халық жауы» атанады, атасының үл­

кен молда екені де ауыр айып ретінде тағылады. Балапан басына,
тұрымтай тұсына тараған тар кезеңде анам, басқа жер аударылған
ауылдастарымен бірге, Алматы жаққа аттанған. Алатау баурайында
салынып жатқан бұралаң жолдың құрылысына тамақ пісіруші болып

келгенін, бұл кезде әкем жол салушыларға бригадирлік етіп жүргенін
айтып өткенмін. Сөйтіп, әкем мен шешемнің тағдыр тоғыстыруына
себепкер — еңбек.
Кім айтса да, анасының қадір-­қасиетін жеткізе алар ма? Меккеге

үш рет арқалап апарып келсең де, ана парызы өтелмейді дейді ғой.
Мен көп қазақтың балалары сияқты әкенің ісінен үлгі алып, оның
қаталдығына шыдап, ананың тәрбиесімен өскен баламын. Әкем күн­
діз-түні жұмыста, мен анамның жанындамын. Анамның мені жанын­

дай жақсы көретінін білетінмін. Сол шексіз ана махаббатына бөленіп
өстім. Баланы анасы шын сүйіп өсірсе, ол бала бақытты боларына
мен сенемін. Баланы жалдаған әйел емес, анасының өзі тәрбиелегенін
ұнатамын. Сондай бала дұрыс жолдан таймасына сенемін. Өзі қара­

пайым, сауаты жоқ адам болса да, өмірден үйренгені, көрген-­білгені
көп анам әр уақытта көз алдымда, жүрегімді елжіретіп тұрады. Қиын
шешімдер қабылдар кезде түсіме кіріп, ақыл беріп кетеді.
Мен негізі анама тартқанмын. Нағашыларым да осындай дөңгелек

жүзді болған екен. Теміртауда жұмыс істеп жүргенімде анам қонаққа
келіп, «Сені көрсем Бөлеген ағам көз алдымда тұра қалады. Өң-түсің
де, қимылдарың да аумай қалған» деп көз жасын бір сығып алған еді.
Анамды еске алғанда кейде қиялдап отырып, ойлаймын ғой: ол

кісінің жасы жүзге жетсе, осы кезге дейінгіні көруі мүмкін еді-ау,
тоқсанға жетсе, елдің есейгенін, баласының Арқада жаңа астана
салдырып жатқанын көрер еді-ау, тіпті сексеннен сәл асса да тәуел­
сіздік таңы атқанына куә болар еді-ау деп. Анам 1977 жылы дүниеден

өтті. Менің ат жалын тартып, азамат болғанымды ғана көрді. Аз күн
ғана ауырып, ағайын-­туғанына аманатын айтып, жүріп кете берген.
Менің шетелден әкелген жеп-жеңіл қоңыр тоным бар еді. Соны
Гүлжан келініне беріп, «Енемнен қалған көзі еді деп киіп жүрерсің»,

десе, айтыпты: «Тілімнің сайрап тұрғанына алданып қалмаңдар,
дайындықсыз болмаңдар. Дүниеде болжаусыз нәрсе үшеу: толғақ
болжаусыз, қонақ болжаусыз, өлім болжаусыз. Ажал айтып кел­
мейді, айла таптырмайды. Алды сайран, арты ойран дүние осы»,

деп. Осылай кесек-­кесек кесіп түсетін, тіліп айтатын адам еді. Ірі
сөйлейтін. Үйде оңаша қалғанымызда «Баламды тіл-көзден сақтай
гөр. Осы шырағым аман болса, түбі маңдайы жарқырап, көптің
алдына шығады» деп отыратын. Бала емеспін бе, ол кезде көптің

алдына шығуды оқуда озат болу, мектептің мақтаулы шәкірті атану
деп қарайтыным да рас еді.
Анам менің оқуыма қатты көңіл бөлетін, бар жағдайды жасайтын.
Сабақтан келгенде тамағымды берген соң арнайы демалдырып қоя­

тын, одан кейін үй тапсырмаларын орындауға тағы екі-үш сағатқа
отырғызады. Мен сабақты әбден дайындап біткенше достарым үйге
келмейді деп ойлайтынмын. Сөйтсем, сабағым біткенше анам ешкімді
үйге кіргізбейді екен. Кейде тіпті «Сұлтан үйде жоқ» дей салады екен.

Ойынға жібермеу үшін. Соны бала болса да достарымның ешқай­
сысы маған «Кеше саған барып едік, кіре алмай қайтып кеттік» деп
кінәлап айтқан емес. Мұның өзіне ішкі мәдениет керек қой. Ауыл
балаларының жаны нәзік, сезімі сергек болады.

Адам бойындағы жақсылықтың бәрі алдымен ананың ақ сүтінен.
Қазақтың «Ана сүтін ақтамағанды адам жақтамайды» дейтіні бар.
Әйелді өмірдің тірегі дейміз. Әйел өмірдің тірегі ғана емес, әйел —
өмірдің өзі. Бұрын бір сұхбатымда айтқанмын: әйелдің жағдайы

қандай болса, қоғамның жағдайы да сондай. Біз жас ұрпаққа, ба­
лаларымызға, немерелерімізге ата-ананың қадір-­қасиетін білуді
ұдайы айта жүруге тиіспіз. Анасына рақым етпеген адам, баласынан
рақым күтпесе де болатынын ұмытпайтындай етуіміз керек. Әуезов­

тің «Адамдық негізі — әйел» дейтіні содан ғой.
Бір құрсақтан үш ұл, бір қыз едік. Едік дейтінім — артымнан ер­
ген Сатыбалды деген інім көлік апатынан ерте, 34 жасында қайтыс
болып кетті. Көп күттіріп, менен кейін жеті жылдан кейін туған бала

еді. Өте сымбатты, зор тұлғалы, алапат қарулы жігіт болатын. Сол
інімді жұрттың бәрі Қарасай атасындай деп сөйлейтін. Көз тиді ме,
қайдам. Одан кейінгі — Әнипа деген қарындасым. Сатыбалды екеуі
мен Қарағандыда жүргенде қолымызға келіп, біраз болды, оқыды.

Әнипа тұрмысқа шықты, қызы, немерелері бар. Кенжеміз — Болат.
Училище бітіріп, механизатор, жүргізуші болып, кейін жоғары білім
алды. Болат кенже болған соң еркелеу өсті… Сол еркелігінен тартқан
зардабы да аз емес. Ол зардапты өзі тартып қана қоймай, жасымның

егде шағында маған да тартқызды. Қайтерсің. Өз қолыңды өзің кесе
алмайсың. Бірақ, әйтсе де, бауырдың аты бауыр, бәрін көтересің. Қа­
лайда жақсы көресің. Болаттың жүрегі жомарт, жұртқа болсын деп
тұрады. Қайырымдылықпен көп айналысты. Оның көмегін көргендер

аз емес. Жас кезінде шетінеген, менен кейін туған Айсұлтан, Сатыбал­
дының алдында туған Нұрғазипа болды. Балалары тұрмаған соң ел
салты бойынша жаңа туған баланы терезеден шығарып, бір туыстарға
беріп, солардан қайтадан сатып алады екен. Ақысы бір қап ұн, бір бау

отын ағашы, қой сияқты болады. Сатыбалдының аты солай қойылған.
Бауырларыммен бірге өткізген балалықтың бал күндерін ойласам,
әлі де ет жүрегім елжіреп кетеді. Ағаға қарап, іні өсетінін ұдайы
есімде ұстаушы едім. Оқысам да, жұмыс істесем де бауырларыма

үлгі болуды алдымен ойладым.
Шамалған ауылы дәл Алатаудың етегінде, ал біздің көше ең тау­ға
жақын еді. Сондықтан ғой «Подгорная» аталатыны. Балалық шақты
еске алсам, сол таулар есіме түседі. Таулар біз үшін үйіміз сияқты

болатын. Шаруашылық, өмір — барлығы таумен байланыс­ты. Әкем
сағат таңғы бесте оятып, тауға бар да, Жұмақан ағаңа мынаны беріп
қайт дейді. 4–5 сағат жүріп, таудағы малшыларға жетем. Тапсыр­
масын орындап, кешкі 10‑да үйге келемін. Шаршау деген жоқ. Бұл

өзі жиі болып тұратын жай. Жазда жайлауда әкеммен бірге шөп
шабамыз, көкпар тартамыз. Қатар-қатар тұрған киіз үйлерде тойлар
болады, ақындар келеді, айтысады. Заңғар таулар. Баурайы жайлау,
басы қар. Шөбінің қалыңдығынан кей жерлерде атпен келе жатқанда

ат көрінбейді. Әр сайда бұлақ, өзен. Қандай сұлулық, қандай керемет.
Небір қызықтар өтті ғой бастан. Біреуін айтайын. Сатыбалды ер­
келеу өсті. Сабағын бірде оқып, бірде оқымай қалады. Ойнап кете
береді. Сондайда бір жолы анам Сатыбалдыны ұрсып-­ұрсып, қолына

оқулық ұстатып, моншаға кіргізіп, сыртынан құлып салып кетіпті.
Сабақтан келсем, қарындасым Әнипа дегбірі қашып, «Аға, жеңешем
(балалардың бәрі мен сияқты анамды «жеңеше» дейтін, Мырзабала
әжемнің бәрімізге үйреткені сондай) Сатыбалдыны моншаға қамап

қойды», деп сыбырлайды. Қайтсін, қарындас қой. Барып, терезенің
әйнек ағашын абайлап алдым да, Сатыбалдыны сыртқа шығарып жі­
бердім. Кеш болды. Астың уақыты келді. Қамап кеткен баласын анасы
тамаққа шақырайын деп құлыпты ашып, моншаға кірсе… оқулығы

жатыр, Сатыбалды жоқ… Анам ентігіп үйге кіріп келді. «Ойбай, мон­
шаның есігі жабық тұр, ішінде Сатыбалды жоқ!», дейді. Мен күліп,
«Онда мұржадан шығып кеткен болды ғой», дей салдым. Анам тағы
салып ұрып сыртқа жүгірді. Қайтып келіп, мән-жайға қаныққан соң:

Бірінші сыныпқа 1947–1948 оқу жылында бардым. Шамалғандағы
Д. Фурманов атындағы мектеп еді. Шамалғанда ол кезде қазақ аз.
Содан да жаңағы мектепте екі класс орысша, бір ғана класс қазақша
болды. Оның өзінде жеті-ақ оқушы бар. Бір жағынан, бұл жақсы да.

Балаға толып отырған кластан гөрі мұғалім шәкірттеріне көбірек
көңіл бөледі, сабақты да жиі сұрайды. Кеше жауап бердім ғой, бүгін
сұрамас деп балалықпен босаңсып отырмайсың.
Алғашқы ұстазым — Тәкура Алғадайқызы Смайылова апайымыз.

Қолымызға дәптер беріп, қалам ұстатып, алғашқы әріптерді қағазға
түсірткен тұңғыш мұғаліміміз. Өзіміз Тәкку апай дейтінбіз. Қыздар
педагогика институтын бітірген білікті маман еді. Бар білгенін балаға
беруден аянбайтын. Тәкку апайдың аузынан естіген «Білім алмай,

болдым деме, еңбек етпей, толдым деме», «Екілікке жылап, жасыңды
төккенше — бестікке теріңді төк» деген сөздер мақал сияқты жады­
мызда жатталып қалыпты. Апайымыз 1990 жылы қайтыс болғанда
көңіл айтып, жеделхат жібергенмін. «Елбасы сыныптастары» деген

кітапта Тәкура апайдың қызы Қарлығаш Смайылова: «Болашақ
Тұңғыш Президенттің қолына алғаш қалам ұстатқан ұстаздан асқан
бақытты адам жоқ шығар деп ойлаймын. Ендеше, менің анам Тәку­
ра — шын бақытты жан!» деп жазыпты. Шамалғандағы Қарасай батыр

атындағы мектептегі шағын музейде Тәкура апайдың фотосуреті
ілулі тұр. Алғашқы ұстазымызға құрметіміз бөлекше еді. Қай жерде
алдымыздан шықса да бас киімімізді шешіп амандасатынбыз. Жалпы,
әділдігін айту керек, кешегі коммунистік партия мектепке барынша

көңіл бөліп отырды. Мектепті тек білім беретін жер деп қарамады,
алдымен адам тәрбиелейтін орын деп қарады. Мұғалімдерден тек
сабақ үлгерімі ғана сұралмады, ұл мен қыздың келешектегі кісілігінің
негізін қалай қалап жатқанын да қадағалап, талап етіп отырды. Бұл

бүгін де, ертең де, қашан да ескеретін жай.
Математика пәнінің мұғалімі Жылқыбай Қарасаев ағай қатты
есімде қалды. Қатаң талап қоятын. «Сорлы адам болып қала берем
демесең, мына математиканы қалайда үйрен» деуші еді. Ағай біздің

есеп шығаруға деген құштарлығымызды оятты. Егер сол кісі болмаған­
да, мен инженер-­металлург болмас едім. Себебі математика барлық
жерде керек. Математика кім-кімнің де ойлау қабілетін ұштай түседі.
Өмірімде ерекше із қалдырған ұстаздарымның бірі — Сейітхан

Исаев ағайымыз. Бұл кісі де жоғары білімді маман — Қазақ педаго­
гика институтын бітірген тарихшы мұғалім болатын. Сейітхан ағай
мектеп партия ұйымының хатшысы, ал мен комсомол ұйымының

хатшысымын. Содан да мені жай шәкірті емес, көмекшісіндей көретін.
Қоғамдық жұмыстарға бейімділігімді байқаған, белсенділігімді оятқан
адам — осы Сейітхан ағай. Ұзақ жасап, жасы 102‑ге жетіп қайтыс бол­
ды. Жақсы естеліктер жазып қалдырды. Бір тұсында әкем жайында

былай депті: «Менің тағы бір есімде сақталғаны — Әбіш ақсақалдың
көреген, көзі ашық, көкірегі ояу адам екені. Шамалғаннан келген
жеті балаға Абай атындағы орта мектептің жанындағы интернаттан
мемлекет есебінен жататын орын, ішетін тамақ берілетін болып

шешіліп, оларды қарсы алдық. Бірақ Нұрсұлтан интернат жатағына
жатпай, бір туысының үйіне ақы төлеп жатуға бел буғанын естіп,
Әбіш ақсақалдан «Сіз жасалған жеңілдіктен қашқаныңыз қалай, үйі­
ңізде басқа да балаларыңыз бар, тұрмыстарыңызға ауыртпашылық

түседі ғой» деген ақылымызға, ол кісі «Интернатта жатса, көпшілік­
тің арасында ойынға айналып, оқуын нашарлатып алады ғой» деп,
Нұрсұлтанның келешегіне, білім алуына жағдай жасап, қанша қиын­
дық болса да, баласын өмір талабынан қалдырмауға ұмтылуы нағыз

әкелік қамқорлық еді».
Сейітхан ағайдың сабақтарынан менің тарихқа қызығушылығым
да оянды. Өзімше ойыма келген күдік-­күмәндерімді де айтып қоя­
тынмын. Әлем тарихы, Ресей тарихы, кеңес тарихы оқытылады. Қазақ

тарихы оқытылмайды. Бүкіл дүниенің батырларын білеміз, ал бізде
батырлар болмаған ба? Болмауы мүмкін емес қой. Әйтпесе, жеріміз
мұндай кең болмас еді ғой. Осындайларды сұраймын. Ағайым: «Та­
рихқа бөлінген сағат аздау, сағатты көбейтсе, Қазақстанның тарихын

да оқимыз, балалар» дейді. Үзіліс кезінде өзіне шақырып алып, «Білгің
келгенді менен сұрай бер, сабақтан кейін үйге келе бер», деп қояды.
Тоты Сейітжанова, Панар Есімқызы, Жылқыбай Қарасаев, Мыр­
затай Ихамберлин, Қылыш Омаров, Қаматай Сафарғалиев сияқты

мұғалімдеріміз есте. Оқытушыларымыз У. Игелмановты, Ә. Сары­
баевты, Қ. Қошбаевты, Б. Кенжекеевті, басқа да ағайлар мен апайла­
рымызды құрмет тұтамыз. Кейін белгілі жазушы, журналист болған,
«Білім және еңбек» журналын алғаш басқарған Талап Сұлтанбеков

орыс тілінің мұғалімі еді. Шахмат үйірмесін ұйымдастырып, бізді
соған үйретті. Дене тәрбиесінен сабақ берген Николай Шлыков та
есімде. Соғыс ардагері еді. Николай Федорович әскери тәрбие са­
бағында бес шақырым қашықтыққа қояр да қоймай жүгіртетін еді.

Сол жақсы болды. Шынығып өстік.
Мұғалімдеріміз балаларға кең қарайтын. Еркелігімізді көтеретін.
Менімен бесінші класқа дейін бірге оқыған, бізбен көрші тұрған Гүл­
сім Асқарбаева шағын естелігінде: «Бірде Нұрсұлтан сол тәтеміздің

тай тасбақа салып қойды, мұғалім сөмкесін ашып, ыршып түсті де,
шошығаннан айқайлап жіберді. Балалар кім істегенін айтып қо­
йып, тәтей Нұрсұлтанға «директорға барасың» деп ұрысқаны бар»
деп жазыпты. Тоты апай сол жолы мені директорға алып барған да

жоқ. Ұрысты да қойды. Маған сабақ болды. Кейіннен дәл соған ұқсас
жағдайды «Менің атым Қожа» деген фильмнен көріп, таңғалғаным
есімде. Онда Қожа апайының сөмкесіне құрбақа салып қояды ғой.
Бізбен бірге бірінші класқа барған балалар әрқилы себеппен әр

жаққа кете берді, араларында мектепті бітірмегендері де біршама.
Бірінші кластан мектеп бітіргенге дейін біздің ауылда бірге оқыған
үшеуміз ғана: Қыдырғали Байбеков, Сәдуақас Есімбаев және мен.
Кластастармен әлі күнге араласып, сыйласып тұрамыз. Олармен

жолыққанда бір жасап қаламыз. Менсіз де өздері араласып тұрады,
жағдайымды түсінеді ғой. Кластастардың 40 жылдан кейінгі кезде­
суіне арнайы барғанмын.
Соңғы, оныншы класта оқып жүргенімде бір қызық жағдай болды.

Қытайдан хат келіпті. Ол кезде Кеңес Одағы мен Қытайдың арасы
жақсы. Чжоу Бай-­Сяо деген жас жігіт кеңестік дос тапқысы, онымен
хат алмасып тұрғысы келетінін жазыпты. Оған оқу озаты, белсенді
комсомол мүшесі жауап қайтаруы керек екен. «Мен ерте кезден

бастап-ақ Совет Одағымен жете танысуға құмар едім. Ол үшін Со­
вет Одағынан бір комсомолецпен байланыс жасауды аңсайтынмын.
Бірақ ол арманым осы күнге дейін орындалмай келеді» депті ол
хатында. Таңдау маған түсіпті. Менің жауабым Қытайға жіберілді

және аудандық «Коммунизм үшін» газетіне (1958 жыл, 16 наурыз)
жарияланды. Редакцияның алғысөзінде: «Төменде Чжоу Бай-­Сяо
жолдастың хаты мен суретін және Абай атындағы қазақ орта мек­
тебінің оқушысы, жас комсомолец Назарбаевтың достық жауабын

беріп отырмыз» делінген.
Сондағы жазғаным мынау:
Алыстағы қытайлық досыма
Сәлеметсіз бе?

Совет Одағының ВЛКСМ Орталық Комитеті Сіздің өтінішіңізді
орындап, Сізбен хат жазысып, достық байланыс жасап тұру үшін Сіздің
хатыңызды маған жіберіпті. Сонымен қатар, мен сіздің хатыңыз­ды, су­
ретіңізді және Янцзы өзеніне салынған көпірдің суретін алдым.

Сізбен хат жазысып, достық қарым-­қатынаста болуға шын жүрек­
тен зор қуанышты екенімді және өзімнің, сіздің арманыңыз — Совет
Одағымен жете танысу болса, Сізге қолымнан келгенше көмектесуге
даяр екенімді білдіремін.

Алдымен, Сіздің хатыңызға жауаптың мұнша кешігуіне себепкер мен
емес екенімді айтып, кешірім сұраймын.
Мен Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Алматы облысы,
Қаскелең ауданы, Қаскелең селосының Абай атындағы орта мектебінің Х

класында оқимын. Бірінші кластан бастап, бүгінге дейін өте жақсы оқып
келемін. 1956 жылдан бері комсомол қатарындамын. Менің әке-шешем
осы Қаскелең ауданының Ворошилов атындағы колхозының мүшелері.
Социализм орнату жолында орасан зор табыстарға жетіп отырған

Ұлы Қытай халқының комсомолец жастарымен тығыз байланыс жасап,
жете танысу — біздің әрқайсымыз үшін зор қуаныш. Ал осы мүмкіншілік
үлесіме тиіп отырған мен шексіз қуанатынымды тағы да қайталап
айтамын.

Біздің советтік Отанымыздың жастары сүйікті Коммунистік пар­
тияның зор қамқорлығын ескере отырып, әр уақытта өз Отанына пайда
келтіруге тырысады. Ал мен орта мектепті бітірген соң жоғары оқу
орындарының біріне түсіп, келешекте коммунизмнің саналы құрылыс­

шыларының бірі болсам деп ойлаймын.
Менің Сізге өте көп сұрақтар қойғым келеді, бірақ бір хатқа оның
бәрін сыйдыру мүмкін емес және бұл хатым тек таныстық хат. Келесі
хаттарда бір-бірімізден көп нәрселерді сұрап білуге толық мүмкіншілігіміз

болар деп сенемін. Бұл хатымды осымен аяқтаймын. Сіздің құрметті
оқытушылық қызметіңізде тамаша табыстарға жетуіңізге шын жүрек­
тен тілектеспін.
Асыға хат күтемін. Советтік досыңыз Назарбаев Нұрсұлтан.

Менің адресім: СССР, Қазақ Советтік социалистік республикасы,
Алматы облысы, Қаскелең ауданы, Қаскелең селосы, Абай атындағы қазақ
орта мектебі. Назарбаев Нұрсұлтан.
Қарапайым ғана хат болғанымен, осыны жазуым, оның газетке

жариялануы маған кәдімгідей әсер етті. Мына әлемде не болып, не
қойып жатыр, кімдер бізге дос, кімдер бізге дұшпан, неге дос, неге
дұшпан деген сияқты сұрақтар төңірегінде әжептәуір бас қатыра­
тынды шығардым. Бұрынғыдай тек көркем әдебиет оқи бермей,

газеттерге көбірек қарай бастадым.
Ауылымыздың астанаға, Алматыға жақын тұрғанының да пай­
дасын көп көрдік. Аудан орталығы Қаскелең жаяу баратын жер —
бес-алты шақырым. Шындап жүріп кетсең, тіпті Алматыға да жаяу

жетуге болады — отыз шақырым. Анда-санда автобуспен барып, қала
өмірін де көріп қаламыз. Жүріс-тұрысымызға, киген киімімізге, сөй­
леген сөзімізге, оқыған кітаптарымызға басқашалау қарап қайтамыз
ондайда. Шамалған тұрғындарының көпұлттылығы да бізге жақсы

әсер етті. Ата-анамның тағы бір ғибраты — адам жатыр­қамау. Көпұлт­
ты ортада өскендіктен, ол кісілер тілінің жеткенінше әр халықтың
өкілдерімен сөйлесіп жататын, көршілердің бәрімен тату тұратын.
Бұл маған тек жақсы жағынан әсер етті. Соғыс кезінде небәрі екі бөл­

мелі үйіміздің бір бөлмесін әкем жер аударылған балқар отбасына
берген. Кейін сол кісілердің балаларымен (Хұсейін деген ұлы менімен
құрдас еді) достасып кеттік, көп жыл бойы хат жазысып тұрдық.
Көптілді, көпдінді ортада өмір сүру адамды кеңдікке, татулыққа тәр­

биелейді. Шамалғанда алуан түрлі ұлт пен ұлыстың басы түйіскен еді.
Бұрынғы қазақ, орыс, украиндарға соғыс жылдарында Қазақстанға
жер аударылған балқарлар, шешендер, немістер, месхет түріктері,
қарашайлар, күрдтер қосылды. Солардың бәріне қазақтар тар үйі­

нен ығысып орын тауып, баспана берді. Біздің үйдің бір қанатында
балқарлар тұрған. Мектепте бізге әскери дайындықтан сабақ берген
мұғаліміміз Рагим Дурсунов соғыс кезінде Қазақстанға депортация­
ланған отбасынан еді. Кавказдан жер аударылған месхет түріктері,

шешендер, балқарлар, қарашайлар соғыс біткеннен кейін де әскери
комендатураның қарауында жүретін. Оларға ауылдан басқа жерге
барып қайтудың өзіне тыйым салынғаны есімде.
Бұл өзі баяғыдан келе жатқан саясат. Халықтың біразын елдің

шығыс жақ бетіне аударып, жер беріп, отарланған өңірлерде орыстар­
ды көбейту мақсатымен Столыпин үкіметі тұсында көп адам қазақ
даласына келді. Оларға бәйек болып, ең құнарлы, сулы, нулы жерлер
берілді. Сөйтіп, біздің ауылдағы Шамалған өзенінің оң жағын Ресей­

дің еуропалық бөлігінен келгендер мекендепті. Қазақтар өзеннің сол
жағына көшіріліпті. Кейін тарихты қарап отырсам, мұндай жағдай
әр өңірде болған екен. Мысалы, Жайықтың екі жағын переселендер
жайлаған. Балық ұстайтын тұстарда қазақтарға ат суаруға да рұқсат

етілмеген. Көкшетауда да солай болған, ең әдемі, қолайлы жерлер
көшіп келушілерге бөлініп, қазақтар басқа жаққа ығыстырылған.
Заман сондай еді.
Қай жерде қандай мектеп болса, қай ұлттың баласы да сол мек­

тептің тілінде оқи беретін. Біздің мектепте де қазақша оқыған украин,
шешен балалары есімде. Менің әкем кішкентай күнімнен басқа ұлт­
тың балаларымен араласып өскенімді, орысша еркін білгенімді қалап
тұрды. Ал өзі орысшаны жақсы сөйлейтін. Тіпті, балқар, түріктердің

тілін үйреніп, еркін сөйлейтін. Мұның себебі сол жылдардағыдай
«орысша білмесең, нан тауып жей алмайсың» деген сөзде ғана емес
деп ойлаймын. Әкем осы арқылы менің жай ғана «нан тауып жеуден»
гөрі үлкенірек мақсат ұстануымды ойлаған сияқты. Тіпті мен үшін

орысша сөйлейтіндері көп көшеге әдейі көшіп барған да болатын.
Бұрын ылғи қазақтар тұратын Колхозная деген көшеден орысы көп
Панфилов көшесіне солай ауысқанбыз. Карманов деген орыстың
құлайын деп тұрған үйін әкем сатып алып, кейіннен өз қолымызбен

дәл сол жерге үй салдық. Мен мектепті қазақша бастап, алты жылдан
кейін орысшаға ауыстым, үш жылдан кейін қазақшаға қайта орал­
дым. Мектепті қазақша бітірдім. Осының арқасында ауыл мектебін
бітірген кездің өзінде орысша да таза сөйлеп, таза жазатынмын.

Орыстың классикалық әдебиетін де, орыс тіліне аударылған әлем
әдебиетін де еркін оқитынмын. Қос тілді қатар игергеннің пайдасын
өмір бақи көріп келемін. Бұл арада мәселе тіл білуде ғана емес. Тіл
білу діл білуге бастайды. Ділді, яғни жүректі білу адамды тануға,

халықты тануға бастайды. Осы қарапайым нәрсені біраз жұрттың
әлі күнге түсінбейтініне таңым бар.
Жалпы, кешегі кеңестік кезеңнің сан түрлі ұлт пен ұлыстың
басын қосып, бір шаңырақтың астында негізінен кейде күшпен,

әкімшілікпен болса да ұлтаралық татулықты сақтағанын айтпауға
болмайды. «Негізінен» дейтінім, тұтас халықтарға сенімсіздік көр­
сетіп, жер аударып, ұзақ жылдар коменданттық бақылауда ұстап,
кей жерлерді бір республикадан бір республикаға беріп, қайта алып,

болашақ қақтығыстарға арқау жасап бергені де бар екенін ұмыта
алмаймыз. Қалай дегенде де, кеңестік интернационализмді сол кез­
дегі идеологияның ойлап тапқаны етіп көрсету әділетсіздік. Интер­
национализм болған, бар және бола да береді. Соның өзі жақсы да.

Біздің Қазақстанның тәуелсіздіктің ең бір қиын жылдарында ауыз­
біршіліктен айрылмағаны негізі кешегі кеңестік кезеңде қаланған
сол бауырмашылдық сезімнің адамдар бойында сақталғандығының
да арқасы.

Қаскелеңдегі Абай атындағы орта мектепте спортпен шұғылда­
нуға нақты мүмкіндік туды. Күреспен айналыса бастағаным, бокспен
шұғылданып көргенім сол жылдары. Спортты жаныма серік ету­
дің пайдасын өмір бойы сезінумен келемін. Спорт тәнді ғана шы­

нықтырмайды, жанды да шынықтырады. Намысшыл болуға, жеңіске
ұмтылуға үйретеді.
Мектепте өте жақсы оқыдым дей аламын. Күміс медальмен
бітірдім. Аттестатта бір ғана төрттік бағам болды. Әрине, бұған қат­

ты өкіндім. Барлық кластарды мақтау грамотасымен бітірдім ғой.
Айтқандай, өкінетінімнің әбден жөні бар. Медалист шығарамыз,
аудандық оқу бөлімінен мақтау естиміз деп жүріп, ағайларымыз бір
нәрсені бүлдіріп алыпты. Қате кетіп қалмасын, Нұрсұлтан жазған

қойылмай қалса, түзетіп жіберілсін деп тапсырған ағайымыз өзі
кейбір емлені дұрыс қоспапты да, сол үшін «төрт» қойылыпты.
Менің мектеп бітіруім, егер осылай деп айтуға болса, бір «тарихи»
оқиғамен тұспа-тұс келді. «Коммунизм» дегеніміз Совет өкіметі және

бүкіл елімізді электрлендіру» деген әйгілі лениндік қағидаға химия­
ландыру деген нәрсе қосылды. Шамасы, Н. С. Хрущев Совет өкіметі
де, электр де жеткілікті бола тұра, әлі де коммунизмнің төбесі көріне
қоймағандықтан, тағы бір қоспаны шұғыл түрде қыстыру керек деп

санаған-ау, сірә.
Қысқасы, мен Қазақ мемлекеттік университетінің химия факуль­
тетіне түсуге бел байладым. Әкем бұл ниетімді бірден қолдай кетті.
Байқауымша, ол да химияландыру туралы әңгімелер мен радио

хабарларын көп естіген болуы керек.
Өмірде түрлі әділетсіздіктер бар екенін, жұрттың институтқа пара
беріп те түсетінін мен әкемнен сол жолы ақ батасын беріп, сапарға
шығарып салардың алдында ғана естідім. Жатақхана бөлмесінде алты

абитуриент тұрдық. Өзімді қосқанда үшеуіміз қатардағы, қарапайым
ауыл балалары едік, ал өзге үшеуі дөкей бастықтардың балалары
екен. Біреуінің әкесі, жаңылмасам, батыс жақтағы бір облыстық пар­
тия комитетінің хатшысы, екіншісінің әкесі Алматы облысындағы

бір аупарткомның хатшысы, үшіншісінің әкесі, кім екені дәл есімде
жоқ, ол да дөкейдің бірі болатын. Біз, ауылдан келгендер, емтиханға
күн демей, түн демей, бас көтермей дайындалатынбыз. Керісінше,
біздің көршілеріміз күндіз-түні қыдырудан қолдары тимей жүрді.

Қалай шашса да ақшалары жетіп жатты. Біресе паркке, біресе биге
кететін. Дегенмен, ол үшеуінің екеуі еш нәрсе де білмейтіні ә деген­
нен-ақ байқалып қалды.
Бастықтардың «сері» балалары емтиханды сәтті тапсырып, оқуға

түсіп кеткенін айтып жату артық деп ойлаймын. Мені әуелгі негізгі
пән емтиханында әбден қинады. Бәрібір химиядан бес деген үздік
баға алдым. Алайда басқа сынақтарда емтихан алушылардың алдын
ала кесіп-­пішіп қойған ниеті салқынын тигізді. Соның салдарынан

оқуға түсу үшін ауадай қажет бір балл жетпей қалды. Қабылдау
емтиханында өзімді бір жарым сағат қинап, шын мәнінде тиянақты
білімім бар екеніне көзі жеткен химия профессорының шырылдап
ара түсуі де қабылдау комиссиясына ықпал ете алған жоқ.

Талабым тасқа шағылып, Алматының көшесінде ұнжырғам түсіп
келе жатқанымда, күтпеген бір оқиға болды. Торқалталарын толты­
рып алып, базардан шыққан үш ұшқыш жігітті көре қалдым. Сымға
тартқандай сымбатты жігіттер, киімдері де сондай әдемі. Аяқастынан

кім ұшқыш болуды армандамайды дейсіз? Соңдарынан біраз жерге
ілесіп отырып, ақыры тіл қаттым. «Қалай ұшқыш бола аламын? Қай
жерде оқу керек? Қандай емтихандар тапсыру керек?» деп асығып-­
үсігіп, бастырмалатып жатырмын. Әлгілер тұра қалды да, менің ат­

тестатымды қолдарына алды. «Ой, мынандай аттестатпен сен қандай
оқуға да түсе аласың! Ал, жүр бізбен» деді де, ерте жөнелді. Біздің
барған жеріміз республиканың азаматтық авиация басқармасы екен.
Мына қызықты қараңыз: жаңағы жігіттер сол күні Киевке ұшқалы

тұрған көрінеді, дәл сол күні Киев азаматтық авиация институтына
абитуриенттер қабылдау басталады екен, әбден жолым болыпты.
Әуелде осылай қуануын қуанғаныммен, әкеме бұл жайында қалай
айтарымды уайымдай бастадым. Әрі ойлап, бері ойлап, қазірше

айтпай тұруға бекіндім. «Жаңбыр-­жаңбырдың арасында» дегендей,
сан түрлі сылтаумен Алматыға ара-тұра келіп жүріп, барлық емти­
хандарды тапсырып шықтым. Оқуға қабылдандым!
Одан кейінгіні ойласам, қазір де жүрегім ауырады. Менің ит арқасы

қияндағы Киев деген қалаға кететін болғаным, ата-бабам көрмеген
ұшқыш деген кәсіптің соңына түспек ниетім біздің үй тұрмақ, бүкіл
ағайынды дүр сілкіндірді. Әсіресе, әке-шешеме бір ауыз айтпай,
сондай шешім қабылдағаным қатты ашу туғызды. Мұндай жағдай

бүгінде де қай ата-ананы болсын ренжітеді, ал ол кезде бұл құлақ
естіп, көз көрмегендей қадам еді. Қысқасы, ағайын-­туған жиналып
келіп, мені Киевке бармауға көндірді. Анамның «Ажалыңнан бұрын
өлгелі жүрсің бе?!» деген сөзін ол кезде шешенің баланы уайымдаға­

ны ғой деп ұққанмын. Сөйтсем, оның басқа себебі де бар екен. Біздің
бала күнімізде ауыл маңына жолаушылар ұшағы құлап, адамдар
қаза тауыпты.
Не керек, ағайынның, ата-ананың айтқанынан аса алмадым. Мына

қызықты қараңыз, сонда бәрібір маған Украинаның дәмі бұйырып
тұр екен. Біраз күннен кейін комсомол газетінен Теміртаудағы жаңа
ашылатын металлургиялық комбинатқа жастарды шақырады деген
хабарландыруды оқыдым. Сөйтіп, Теміртауға жеттім. Ол жақтан

Жол деген сөздің мағынасы кең. Әдетте жол деп жүретін сүрлеуді,
төселген тегістікті айтады. Бір жаққа бет алып, сапарға шығуды да жол
дейді. Ұстанған бағытты, беталысты да осылай атай береді. Абайдың
«Түзу жолдан қайтпаған» дейтіні бар ғой. Жолынан жығылмады,

жолын сыйлады, жол көрсетті, жолын тапты, жолымен шешілді
деген сияқты ұғымдардың бәрі жинала келіп, бұл сөздің терең мәнін
танытып тұр. Ал қазақ санасына келгенде ата жолын қуу, жол бастау,
жол беру дегендей жаңа қырлары қосыла түседі. Солардың ішіндегі

менің бөлек назар аударғым келіп отырғаны — «жол басы».
Өмір жолыңның қалай түзілуі сол жолдың қалай басталуына
байланысты. «Жолы болды» деген сөз текке айтылмаған. Осы тұрғы­
дан қарағанда мен өмірде салған беттен жолым болды дей аламын.

Қараңызшы: жастар газетіндегі титімдей ғана хабарландыру көзіме
түспесе (ол кезде газетті күн құрғатпай оқып жүрмейтініміз рас
қой), ойға да келмеген, түске де кірмеген қияндағы қала Теміртауға
аттанар ма едім, Теміртауға жетіп, жұмысшы жолын жаңа бастай

бергенімде металлургияның ұлттық кадрларын жасақтау міндеті алға
қойылып, сондағы қазақ жастарын Днепродзержинск қаласындағы
металлургия зауытына оқуға жіберу туралы шешім қабылданбаса,
мен көз көріп, құлақ естімеген Украинадан бір-ақ шығар ма едім?

Металлургия мектебі мықтап қалыптасқан, жұмысшы ортасы берік
ортадан мамандық алып оралар ма едім? Бірақ тағдырым дәл солай
шешілді. Дәл солай шешілгеніне разымын.
Жастық шақ — романтикалы шақ. Қиындықтың өзінен қызық

тауып, өзіңді сынап көруге құлшынып тұратын кез. Әлгі газетте ме­
таллургтер дайындайтын техникалық училищеге жастарды шақыра­
тыны жазылған екен. Теміртаудың аты жаңа-жаңа дүрілдей бастаған.
Қарағандының түбінде үлкен зауыт салынып жатыр, ол Қазақстанның

Магниткасы болады екен деген хабар дүңк-дүңк естіледі. Магнитка!..
Кеңес Одағында бұл сөзді білмейтін адам кемде-кем. Магнитогорск
металлургия комбинатының Челябинск облысында орналасқанынан

хабарсыздардың өзі соғыс кезінде танктерді қаптаған берік болат сол
жерде құйылған екен, одан кейін-ақ біз бой бермеппіз деп аңыз ететін.
Енді сондай комбинат Қазақстанда құрылғалы жатыр дейді. Бұл ком­
бинат Қазақстан Магниткасы аталады дейді. Қалай қызықпассың?!

Магнитка деген атының өзі магниттей тартып кетпей ме?
Магнитканың тарихы сонау отызыншы жылдарда, индустриялан­
дыру кезінде басталғаны белгілі. Алып металлургия зауыты салынған
сол маңайдағы Магнитная деген тау түгелдей қара металл рудасынан

тұратын. Ол таудың рудасы әлі күнге қорытылып келеді. Жаңағы за­
уытта жылына 20 миллион тонна болат өндірілетін. Мұндай ауқым
дүниеде болып көрген емес. Содан да металлург атану кезінде өте
құрметті еді. Оның үстіне, сол жылы ел Үкіметі Теміртауда бүкіл­

одақтық екпінді құрылыс­тың басталғанын хабарлаған. Комсомолдың
съезінде Қазақстан Магниткасы комсомолдық құрылыс болады деп
шешілген. Мен өзім мектептегі комсомол ұйымының жұмысына бел­
сене қатысатынмын, комсомолға қатысты әңгіменің бәріне құлағым

түрік жүретін. Жанымда жастыққа тән желпініс бар, бой толған
күш-қуат. Неге өзіңді сынап көрмеске? Ойымды әкеме айтып едім,
ол кісі ұзақ ойланып отырып қалды. Ақыры келісті. Әрине, ол кез­
де бізді Теміртаудан әрі қарай оқуға Украинаға жіберетінін білген

жоқпын. Әкем мұны білсе, меніңше, Теміртауға баруыма қарсы болар
еді. Жалпы, әкемнің менің Теміртауға баруыма келісім беруінің өзі
де оңайға түскен жоқ. Өйткені комсомолдық екпінді құрылыс екен
деген жас жігітке желік бітірер жақсы атымен бірге, ол жерге неше

түрлі адам жиналып жатыр екен, араларында жер аударылғандар,
тіпті баскесерлер де табылады екен деген сияқты көңілге қорқыныш
қашыратын әңгімелер де ауыздан ауызға тарап тұрған еді. Әйтсе де,
соның бәрін біздің жастық жігеріміз жеңді. Ол кезде комсомолдық

жолдама дегеннің өзі жас адамға үлкен қанат бітіретін. Алматыдағы
Сталин көшесінде, қазіргі Абылайхан даңғылында орналасқан ком­
сомол комитетіне барып едім, онда жалдану жөніндегі бюро деген
болады екен, бірер күнде-ақ мәселені шешіп, қолыма жолдама ұстат­

ты. Содан пойызға отырып, Теміртауға тарттым да кеттім.
Теміртауға барып түскенде мен кеңестік идеологияның жоқты
бардай, барды нардай етіп көрсететін сипатымен алғаш рет бетпе-бет
келдім десем де болады. Баспасөз бетінде дүрілдетіп, дүңкілдетіп

жатқан алып зауыттың орнында құрылыстың жұрнағы ғана. Қайда
қарасаң да қазылған шұңқыр, үйілген тас, құм, құрылыс материалда­
рының қалдықтары… Жол деген жоқ. Баспана деген жоқ. Әуелде үш
күн бойы бір жертөледе түнеп шықтық. Одан кейін Нұраның арғы

болды. Ең қызығы — істейтін жұмыс жоқ. Әлі ештеңе басталмаған.
Қазір ойлап отырсам, соның өзі жақсы шыққан екен. Жұмыс та­
былса, сол жұмысты істеп кете берер ме едік. Содан бізді жинап
алды да, орта мектеп бітіргендердің металлург мамандығына оқып

келуге мүмкіндігі барын айтты. Бәріміз дерлік бірден-ақ келістік.
Төрт жүздей жігіт іріктеліпті. Жастардың бір тобын Урал жаққа, бір
тобын Сібір жаққа, енді бір тобын Украинаға жіберетін көрінеді. Мен
Украинаға баратын топқа қосылыппын. Енді осыдан кейін қазақтың

«дәм тартып тұр» деген сөзіне қалай сенбейсің? Мені, расында да,
Украинаның дәмі тартып тұрған болып шықты.
Пойызға мініп, алыс жолға аттандық. Білмегенді білсек, көрмегенді
көрсек деген құштарлық та бар, сол әлі білмеген, әлі көрмеген жай­

ларды ойлап алаңдау да бар. Ондай алаңдау балаларының тілеуін
тілеп үйде отырған ата-аналарымызда тіпті күшті. Бір жай есіме
түсіп тұр. Днепродзержинскіге барған соң жақындасып кеткен досым
Қабидолла Сәрекенов оралдық жігіт екен. Сол Қабидолла Қарағанды­

дан шыққан пойыздың Орал арқылы өтетінін біле тұра, үйдегілерге
хабар бермепті. Ондағысы — ата-анам ойынан айнып, мені пойыздан
түсіріп алып қала ма деген қауіп. Бұл да ғажап емес еді.

Біз Днепродзержинскіге Мәскеу арқылы бардық. Қалаға шығып,
Қызыл алаңды, метро деген кереметті көрдік. Ауылдан келген бала­
лардың шамаданы жоқ, қолдарына қапшық ұстаған. Әлгілер метро
вагондарының жабылатынын білмейді. Қаптарының ұшы есік сыр­

тында қалды. Сол салбыраған күйінде келді. Оған біз күліп, мәзбіз.
Ресейдің табиғаты да тамаша. Әйтсе де, Украинаға өткеннен-ақ
жер дидарының өзгеше келбеті қайран қалдырды. Жап-жасыл өлке.
Шоқ-шоқ орман. Мол сулы өзендер. Біз барып түскен Днепродзер­

жинск айдын шалқар Днепрдің жағасында орналасқан әдемі қала
екен. Мектепте орыс әдебиеті пәнінде жаттаған Гогольдің қара сөз­
бен жырлаған «Чуден Днепр при тихой погоде…» деп басталатын
үзіндісін еске түсіріп жатырмыз. Расында да, Днепрге қанша қарасаң

да көз тоймайды.
Днепродзержинскінің 2016 жылдан бері өзінің тарихи атауын
қайта алып, Каменское қаласы атанғанын білемін. Сонда да бозбала
күнімізде жадымызда жатталған, санамызда сақталған бұрынғы ат

бізге ыстық-ақ. Әлі де баяғыдай Дзержинка деп айтқым келіп тұрады.
Қаланың атын жұрттың бәрі осылай ықшамдап атайтын.

Ол кезде Днепродзержинскінің тұрғындары шамамен 200 мың
адамдай еді. Шағын болса да, қала өнеркәсіп орындарына тұнып
тұр. Ұзын саны 35 кәсіпорын бар екенін кейінірек білдім. Қаланың
іргетасын Запорожье казактары қалаған көрінеді. Біз барған Днепр

металлургия зауытын, кәсіпорынның қазіргі атауы — Камет-­Сталь,
1887–1889 жылдары Польша, Бельгия, Франция акционерлері тұрғы­
зыпты. Қалаға 1936 жылы атақты чекист Феликс Дзержинскийдің аты
берілген. Солай еді ғой. Әйтпесе, Феликс Эдмундович жарықтықтың

ол жерге табаны да тиіп көрмепті. Бұл мәліметтерді кейін анықтап
жатырмыз, негізінде Қазақстанның түкпір-­түкпірінен жиналған
ауыл балаларын қаланың аты да, заты да онша қызықтыра қойған
жоқ. Бар ойымыз комбинатта. Бұл не нәрсе? Біз қайда келдік? Нені

үйретеді? Кім болып шығамыз? Оқи аламыз ба? Шыдас береміз бе?
Қайсысының бетіне қарасаң да осындай сұрақтарды оқығандайсың.
Несін жасырайын, жаңа келгендердің көпшілігіне, соның ішінде
менің өзіме де, Днепр металлургия зауыты алғаш барып көргеніміз­

де-ақ жүрегімізді мұздататындай ауыр әсер етті. Мәселе мынада еді:
біздің арамызда қалада өскен, ондағы өнеркәсіп жұмысшылары­
ның қандай жағдайда және қандай тәртіппен еңбек ететінінен тым
құрыса жалпылама хабары бар жастар өте-мөте аз екен. Кең сахара

төсінде өскен баланың металлургия зауытына бірінші рет келуін көз
алдыңызға елестету қиын емес шығар. Айнала төңірек тарсылдап-­
гүрсілдеп жатқан бір нәрсе, жарқ-жұрқ еткен ұшқындар жаңбырдай
шашырайды және осының бәрі де сенің үстіңе қарай ұшып, құлап

келе жатқандай. Балқыған шойын арықтағы суша ағады — жақын­
дап баруға шошисың. Міне, осындай дозақта бүкіл өміріңді өткізу­
ге тура келетінін ойлаудың өзі де бізді сораптан шығарып жібере
алмады. Оның үстіне және бір ұят іс болды. Шамасы, жүйкесінің

жұқарғанынан немесе тәжірибесіздіктен зиянды газды көп жұтып
қойған біздің жігіттеріміздің біреуі қалжырап құлап түсті. Сөйтіп,
алғашқы танысу экскурсиямыз жедел түрде тоқтатылды. Арада бір­
неше күн өткенде және бір жігітіміз үйіме қайтамын деп қиғылық

салды. Міне, осыдан кейін зауытта біз туралы қандай өсек гулегенін
ойша елестете беріңіз!
Әлгі оқиғалардан кейін-ақ талайымыздың бойымызда да, ойымыз­
да да намыс сезімі қайнап шыға келгендей еді. Намыс болғанда да

кәдімгі ұлттық намыс сезімі еді ол.
Днепродзержинскіге барған беттен біздің күш-қуатымызды, дене
тұрпатымызды байқап көріп, күші мығым дегендерді домнашы­
лар, яғни горновой­лар тобына, қалғандарды басқа мамандықтарға

бөлді. Кран машинистері, қыздыру пештерінің балқытушылары
деген мамандықтар да болды. Бәрі әлі күнге көз алдымда. Училище
жатақханасының үшінші қабатында қаз-қатар тізілген кереуеттер
тұратын. Терезе алдындағы кеспектерге гүл егіп қойылған. Асхана

жақтан украин борщының танау жаратын хош иісі жетіп жатады.
Таңғы алтыда зауыт гудогынан оянып, дене шынықтыруды жасайды
да, кешегі ауыл балалары шала ұйқы күйде сабаққа жанталаса жи­
налады. Сабақтан келісімен тамаққа тойып аласың да, сәл демалып,

зауытқа тартасың. Онда күн сайын төрт сағат өндірісте жұмыс істей­
тінбіз. Балалықпен де жөндеп қоштасып үлгермеген кезіміз ғой, кей
күндері талып құлағандай шаршайсың. Ұйықтап тұрсаң, қайтадан
шауып ала жөнелесің. Ғажап күндер болатын. Жас кезіңдегі қиын­

дықтың өзі ләззат. Днепродзержинскідегі күндер қазір жастықтың
жақсы бір түсі сияқты.

Айналаға ақыл көзімен қарайтын әрбір адам ұлты туралы, өзінің
халықтың бір өкілі екені туралы жас күнінен ой түйе алады. Ал ба­
лалық шақтан көпұлтты ортада өскендерде бұл сезім басқаларға
қарағанда басымырақ болады. Шамалғанда көптеген ұлт өкілдері

тұрғанын жаздым ғой. Орыс, украин, неміс, әзербайжан, түрік сияқты
көптеген ұлттың балаларымен араласып-­құраласып, жарыса, жаға­
ласа өстік. Сабақ оқуда болсын, спортта болсын, көркемөнерпаздар
үйірмесіне қатысуда болсын, намысты бермеуге тырысатынбыз. Ол

кезде одақтас республикалар жұрты бір-бірін онша біле бермейтін.
Днепродзержинскіде жүргенде бізді біреулердің қытайлар, біреу­
лердің кәрістер деп жататынын талай естігенбіз. Қытайдан, Кореядан
келген шәкірттер, жұмысшылар да бар еді онда. Мәскеудегілердің өзі

республикалар астаналарын дұрыс атай алмайтынын да көргеніміз
есімде.
Күндердің бір күнінде қаламызға Бибігүл Төлегенова келіп, кон­
церт қояды екен деген хабар жетті. Днепродзержинск тұрғындарының

қазақ өнері туралы қанша білетіні белгілі. Оның үстіне Бибігүлдің
онша таныла да қоймаған кезі. Зал болса мың орындық. Қазақтың жас
әншісін тыңдаймыз деп Днепродзержинс­кінің мың адамы жинала қа­
латынына сенім аз еді. Білгенімізше қолдан хабарландырулар жазып,

ондайды «афиша» дейтінін кейін естідік, мектептерге, мекемелерге
өзіміз барып, билет таратып, ақыры мың адамдық залды толтырып
тындық. Үлкен гүл шоғын алуды да ұмытқан жоқпыз. Концерт біт­

кенде сахнаға шығып, сол гүлді әнші апайымызға тапсырып, қазақша,
орысша, украинша араластырып алғыс айтқаным да бар. Осыны бізге
істетіп жүрген күш те намысшылдық болатын.
Адамның бір қасиетті парызы — өз ұлтының, туған халқының

жақсы атын шығаруы. Ұлт та, халық та жеке адамдардан құрала­
ды. Егер әр адам елдің туы менің де қолымда деп санаса, онда елдің
бағы жанады. «Ел намысы — ер намысы» дегенді қазақ содан айтқан.
Халқымыздың «Жігітке жар қымбат, намыс пен ар қымбат» дейтіні

де бар. Абай да қара сөзінде бұрынғы ата-бабаларымыздың бұл за­
мандағылардан артық екі мінезі бар деп, соның біріншісіне қазақтың
ел басы, топ басы деген кісілерге сенетінін, екіншісіне намысшыл
келетінін атаған ғой.

Қазақтың намысшылдығы біз тәуелсіз мемлекет құрған жылдарда
жаңаша көрінді. Қазіргі қазақ намысшыл болмаса, біз тарихи тұрғы­
дан қарағанда аз уақыттың аясында мұндай мемлекет құра алмас едік.
Елді ұйыстырушы ұлт болып тұра алмас едік. Тәуелсіздік жолына

қатар түскен елдердің кеуде тұсында жүре алмас едік. Сол намыс­
шылдығымыз бізді Днепродзержинскіде де талай тығырықтан алып
шықты. Сол намысшылдығымыздың арқасында біз біраз уақыттан
кейін-ақ қазақ жастарының қабілетсіздігі деген сыпсың сөзді тыйғыза

алдық. Оған біздің жігіттердің күрес секциясына қатысып, өздерінің
күшін дәлелдеуі де әсер етті.
Ол жылдары Днепродзержинскіде еркін күрес ерекше кең тараған.
Бойларында күші тасыған жас жігіттер қиындығы мол еңбек ауысы­

мынан кейін де секцияға барып, күреспен айналысатын. Бірде спорт
залына біз де барып қалдық. Жай, әншейін қызықтау үшін. Ал күрес
кілемінің үстіндегі арпалысып жатқан жігіттерді көргенде еркін күрес­
тің біздің қазақша күреске ұқсас екенін бірден байқадық. Қазақша

күрес кез келген ауылдағы әр балаға таныс. Бірақ спортшылардың
белінде дағдылы белбеулері жоқ екен. Бірақ бұл жағдай бізді тіпті
де абыржыта қойған жоқ. Ал төртбақ келген ақсары жігіт менімен
күш сынасасың ба деп ұсыныс жасаған кезде мен ойланып тұрмастан,

шешіне бастадым да, кілем үстіне шықтым. Турасын айтайын, менің
пошымым спортшыға тіпті де ұқсамайтын еді. Үстімде — кәдімгі
майка, бұтымда — балағы ұзын дамбал. Бүкіл спорт залы күлкіге
көмілді. Мен оған тіпті мән бермедім. Әкем ерінбей-­жалықпай үй­

реткен тобықтан қағу әдісін шу дегеннен қолданып, қарсыласымды
алып ұрдым. Күлкі сап тыйылды. Мұның есесіне жерлестерімнің мені
қолпаштап қолдаған қуанышты айқай-шуы естілді. Алғашқы мүлт
кеткеніне ызаланған қарсыласым қызбалыққа басты. Міне, тап осы

жамбасымнан асыра лақтырдым. Оның екі жауырыны бірдей кілемнің
үстіне сарт ете қалды. Әлгі жігіт орнынан тұрып, басын шайқай берді:
«Жарайсың, Қазақстан!» дегендегісі.
Күресіп, белдесіп өскен халықтың баласы емеспіз бе, көп ұзамай

басқа жігіттер де сол секцияға жазыла бастады, бара-бара тіпті өзіміз
жеке команда құрып алдық. Зауыттық, қалалық жарыстарға қатысып
жүрдік. Бұл біздің өзімізге деген сенімімізді күшейте түсті. Бірте-бірте
қалаға да үйрендік, дала баласына тән болып келетін ұялшақтықтан

да арыла бастадық. Спорттың адам рухын көтеріп жіберетін сондай
сиқыры бар. Училищеде жүргенде спорт секциясында еркін күрестен
жаттықтырушым болған Лев Рудольфович Ежевский өмірімде өз
ізін қалдырған адамдардың бірі. Кілем үстінде терімізді сығып ала­

тын. Ол кісі бізді қажырлылықтың, қайраттылықтың, қайсарлықтың
мектебінен өткізді. Сол мектептің тағылымы әлі күнге маған күш
қосып келеді.
Еркін күрес секциясында жүріп танысқан Микола Литошко кейін­

нен менің ең жақын достарымның біріне айналды. Ата-анасы да
бір асыл адамдар еді. Миколаның анасы Екатерина Карповна мені
кәдімгі екінші ұлындай көрді. Днепрдің ар жағындағы үйіне жиі
барып тұратынмын. Қашан барсам да жылы-жұмсағын алдыма

тосатын. Сенбі күндері кейде қонып та кететінмін. Таңертең анасы
жейдемді, шалбарымды үтіктеп қоятын. Днепрге барып шомыла­
тынбыз, қа­йықта серуендейтінбіз. Демалысқа үйге қайтқанымызда
Қазақстанға барғанша пойызда жеп баруға жететіндей етіп дәмді

бәліштер пісіріп беретіні де есімде. Микола кейін Теміртауға кел­
ді. Сондағы комбинатта жұмыс істеді. Осы жақта жүргенде әскер
қатарына алынды да, әскерден соң ол өзінің Украинасында қалды.
Арада көп жыл өткенде, 1994 жылы ғана досымды қайта таптым.

Оны Қазақстанға шақырдым.
Күрес кілемінде өзімізді мойындатқаннан кейін бара-бара бе­
деліміз өсе бастады. № 8 техникалық училищедегі (қазір металлур­
гия институты болды) ұстаздарымыздың бірі Нина Филипповна

Быковская кейін өз естелігінде директор Петр Семененконың сол
кезде айтқан «Қазақ жігіттері әлсіз емес, олар жайдары жүректі.
Қазақ халқынан талантты адамдардың — әншілердің, күйшілердің,
ақын-жазушылардың көп шығатыны содан. Олар металлург маман­

дығын алғаш рет игеруге де тас түйін бекініп отыр. Қазақстанның
болашағы осы балаларға тікелей байланысты» деген сөзін келтіріпті.
Намысшылдық дегеннен шығады, сол Нина Филипповнаға біздегі
бір жігіттің қатты ашуланғаны бар. Емтиханда «үш» қойған екен, ол

неге «үш» қойдыңыз?» деп айқайлайтын көрінеді. Жаңағы жігітке
емтиханда қайтарған жауабы қате екенін түсіндіріп, апайдан кешірім
сұрауы керек екенін айтқанмын. Кейін әдейі барып тұрып, «Мен
дұрыс жасамаппын. Нұрсұлтан сізден кешірім сұрауға жіберді»

депті.
Сол естелігінде Нина Филипповна былай жазады: «Қазақ бала­
ларының көбі орысшаны нашар білетін, ал Нұрсұлтан орысшаға
ағып тұратын. Сондықтан ол аудармашының міндетін де қоса атқа­

ратын. Балалардың тілі жетпей жатса, Нұрсұлтан көмекке келетін.
Тіпті металлургияның терминдерін достарына қазақша түсіндіріп
беретін». Осыған байланысты мынандай бір күлкілі жағдайды айта
кеткім келіп отыр.

Расында да, училищедегі қазақ жігіттерінің арасында менің бірден
көзге түскенімнің басты себебі орысша еркін сөйлейтінім болған
шығар. Біздегі жігіттердің көбі әуелде ойын орысша айқын айта да
алмайтын. Көбі таза қазақ ауылдарынан шыққандар. Араларында

соны өз мақсатына пайдалана қоятындары да табылатын. «Мен пәнді
білемін, бірақ жақсылап айтуға тілім жетпейді», дейді. Содан оқы­
тушы мені шақырады. «Өз тілінде айта берсін, сен аударып отыр»
дейді маған. Мен жаңағы жігітке айтамын: «Тоқтамай сөйлей бер,

нені айтсаң соны айт, тек тоқтама, ара-арасында домнаның, пештің
сөздерін араластырып қой, қалғанын өзім қатырамын», деймін. Анау
қазақша әңгімені бастайды. Ауылдағы көрген-­білгендерін бе, ата-ана­
сын қалай сағынғанын ба айтып, әйтеуір ойына келгенін сөйлей жөне­

леді. Басқа балалар күлкісін әрең тежеп отырады. Қойылған сұраққа
дәл жауап беріп жатқандай, соны мен аударып қана тұрғандай етіп
сөйлеп кеп беремін. Мұғалім: «Дұрыс, біледі екенсің, жақсы біледі
екенсің, бірақ орысшаны үйрен, үйренбесең болмайды, қашанғы

жаныңда аудармашың жүреді» деген сияқты сөздерін айтып, жоғары
бағасын қояды. Сөйтіп жүргенде, бір күні әшкереге түстік. Не айтсаң
да, тоқтамай сөйлей бер дегеннен кейін біздің балалардың біреуі: «Ой,
кеше әбден қыдырдық қой. Кешке паркке де бардық, киноға да кірдік»

деген сияқты беталды әңгімені оңды-солды жосылтпай ма? Мен бол­
сам «чугун», «форсунка высокого давления», «нормализационный
отжиг» деген сияқты сөздермен «аударып» жатырмын. Бір кезде
мұғалім: «Подожди, подожди-ка» деді. «Слушай, что за парк, что за

кино?..» дейді анаған. Ол не айтсын?.. Осындай да қызықтар болып
жататын. Балалықтан толық кете қоймаған, жігіттікке толық жете
қоймаған бұла шағымыз еді ғой. Жастық шаққа жететін не бар дей­
сің бұл өмірде? Жастық шақ осындай әрпіл-­тәрпілдігімен де қызық.

Біз — болашақ металлургтерміз. Біз оқитын № 8 техникалық учи­
лище Ф. Э. Дзержинский атындағы Днепр металлургия зауытына
қарасты. Сонда училищедегі алғашқы сабақ не жөнінде болуы керек?
Әрине, металлургия туралы болуы керек. Жоқ, біздің алғашқы сабағы­

мыз басқа тақырыпқа арналды. Алғашқы сабағымыз… махаббатқа
арналды! Сабақты осылайша оқыс бастап жүрген оқытушымыздың
аты-жөні Дмитрий Изотович Погорелов еді.
Ол біздің бүкіл тобымыздың тәлімгері болды. Металлургтерде

«мастер» деген сөз бар. Шебер-инженерді де, жұмысшылардың тәр­
биешісін де солай атайды.
Ұстазымыздың алғашқы сабағы ерекше есте қалған. Сол сабақта
ол кісі металлургия туралы бір ауыз да сөз айтпады-ау деймін. Са­

бағын жаңа бастай бергенде: «Ал, жігіттер, қалай, украинның сұлу
қыздарымен танысып үлгердіңдер ме?» дегені. Мұндайды күтпеген
біз не айтарымызды білмей, үнсіз отырдық та қалдық, жанарымызды
тайдырып, басымыз төмен түсіп барады. Мұғалім жаңағы тақырыпты

жалғастыра берді. «Ал сендер қызбен қалай қыдыруды, қалыңдықты
қалай таңдауды білесіңдер ме?» деп қояды. Оны біз қайдан білейік?
Бәріміздің білгіміз келіп барады. Дмитрий Изотович сол алғашқы
сабағын түгелдей тәрбие тақырыбына арнады.

Дмитрий Изотовичтің жасы сол кезде 45‑тің шамасында еді. Өзі
металлургия маманы. Техника ғылымдарының кандидаты. Ауылдан
келген бізге киім киюдің, тазалықтың, көпшіліктің алдында өзіңді
қалай ұстаудың бәрін үйрететін. Біз ұстазымызды жақсы көретінбіз.

Ол кісімен бар сырымызды бөлісе беретінбіз. Қазақстаннан барған
шәкірттердің кейбірі қиыншылыққа шыдамай, үйге қайтамыз де­
генді шығарған. Сонда шебер бәрімізді жинап, қарапайым тілмен
ұғынықты етіп, көп әңгіме айтты. «Завод құрышты ғана шыңдамайды,

завод адамды да шыңдайды» деген сөзі есімде. «Біз осы Украинада
қазақтардың қандай батырлықпен соғысқанын жақсы білеміз. Сен­
дердің бабаларың шетінен батырлар болған. Шетінен батырлар бол­
маса, Қазақстанның жері сондай кең болар ма еді?» дегені де есімде.

Осылай айтып-­айтып келіп, «Ата-аналарың сендердің алғашқы қиын­
дыққа шыдамай, елге қашпақ болғандарыңды естісе, не күйде болады,
мұндағы адамдар не ойлайды?» деп бітіргенінде үйге қайтамыз деп
жүргендердің бәрі ұялғандарынан жерге қараған еді. Сөйтіп, олардың

біреуі де оқудан кеткен жоқ, ақыры бәрі училищені бітіріп шықты.
Бірде училище дәлізінде шәкірттердің бірі шебер болып жұмыс
істейтін апайға дөрекі тіл қатып қалды. Бәріміз қатты қиналдық.

Соның артынша өткен сабағында Дмитрий Изотович біраз уақытын
жасы үлкен кісілерді құрметтеу жөнінде әңгімелеуге арнады. Шығыс
халықтарында, соның ішінде, әрине, қазақтарда да үлкенге құрмет
ерекше екенін, қазақтардың ақсақалдармен, ата-анамен ақылдаспай

ешқандай шешім қабылдамайтынын әдемілеп айта келіп, адамгер­
шілік, парасат, ізеттілік туралы біраз жайды қозғаған-ды.
Әрине, училищедегі ұстаздарымыздың бізге басты тәлімі метал­
лургияның әліппесінен бастап, құрыш құюдың қыр-сырын қолмен

қойғандай түсіндіріп, ғұмыр бойына жетерліктей етіп құлағымызға
құйып, көз алдымызда көрсетіп бергені. Мен ешқандай жоғары оқу
орны осы мамандықты сол екі жылдың ішінде Днепродзержинскі­
де үйренгенімді үйретіп шыға алмас еді деп бұрын айтқаным бар.

Сонымды тағы айтамын. Кейін институтта металлургия ғылымын
оқығанда маған бәрі дерлік таныс әрі түсінікті болып шықты. Мұның
басты себебі — училищеде болат балқытудың теориясы мен прак­
тикасын қатар біліп шыққанымыз. Ол жерде сабақ пен комбинат

цехындағы жұмыс үйлестіріле жүретін.
Дмитрий Изотовичтің психолог ретіндегі қабілетіне қайран қа­
латынбыз. Өндірістік оқу шебері қандай болуы керек десе, мен сол
кісіні үлгі етіп ұстар едім. Кәсіпке мінсіз үйрететіні өз алдына, ол кісі

шәкірттерге кәдімгі әкесі, ағасы сияқты қарайтын. Кейін естідім, туа­
бітті педагог күйінде жаралғаннан шығар, училищеден кетіп, метал­
лургия зауытына жұмысқа орналасқан екен, бәрібір оқытушылыққа
қайта оралыпты, зейнетке де сол жерден шығыпты. 1994 жылы Украи­

наға барғанымда артында қалған жалғыз қызы Ольга Погорелованы
тауып алып, жағдайын сұрап, көмегімді аяған жоқпын.
Ұстазым туралы қысқа қайырым сөзімді түйіндейтін тұста бұған
дейін де көптеген кітаптарда келтірілген мына бір оқиғаны айта

кетейін.
Кезекті сабақ аяқталуға жақындағанда балалар Дмитрий Изото­
вичке жан-жақтан жамырай сұрақ қоя қалды. «Айтыңызшы, біздің
болашағымыз қандай?», «Біз кім боламыз?», «Қайсымыздан қандай

адам шығады?» деп жатыр. Оқытушы көзін сығырайта қарап, күлім­
сіреп тұрып алды да: «Соны білгілерің келіп бара ма?» деді. Сөйтті
де, әркімнің тұсына келіп, «Сен жақсы металлург боласың», «Сенен
инженер шығады», «Сен цех бастығына көтерілесің» дей бастады. Ал

дәл маған келгенде айтқанына бәріміз аң-таң қалдық. «Нұрсұлтан,
сен үкімет басқарасың» дегені… Бұған не айтайын? Жақсы көрген
шәкіртін көтермелеп сөйлегені ме, жоқ, әлде талабына қанат бітіріп
қояйын дегені ме? Болмаса он сегізге жаңа толған жігітке осындай

қосқанымызда Дмитрий Изотовичтің сондағы айтқандарының бәрі
айна-қатесіз дәл келгеніне таң-тамаша қалатынбыз. Бұл айтқанымды
Микола Литошканың мына сөздері де растайды: «Мен Нұрсұлтанның
әйтеуір бір үлкен басшы, ірі тұлға болатынына сенетінмін. Бірақ дәл

сондай биіктен көрермін деп ойламаған едім. Ол кезде бүкілодақтық
телевизия жалғыз еді ғой. Содан халық депутаттарының съезін қы­
зығып көретінбіз. Бір күні азиялық республикалар делегациясының
арасынан біреу сөйлеп жатты. Сөздері батыл, ұғынықты әрі жігерлі

дауысы жарқын шығып тұрды. Бір жерден естіген таныс дауысым
сияқты. Теледидарға жақын барып қарасам… баяғы өзімнің Нұр­
сұлтаным… Айғайлап жіберуге шақ қалдым. Сөйтсем, ол Қазақстан
Республикасы Министрлер Кеңесінің Төрағасы болған екен. Мен

досымның жетістігіне қатты қуандым. Үй-ішіме оның баяғы мастері
Дмитрий Погореловтің сөзін айтып жатырмын. Қысқасы, сол күні
біздің үйде шағын той жасалды. Нұрсұлтанды танитын жолдаста­
рымның үйлеріне де хабарласып, әйтеуір түнімен ұйықтамадық қой».

Әрине, мен Дмитрий Изотовичтің ол сөзінен кейін мансабымның
жарқын жоспарын құра қоймағаным анық, бірақ, сонымен бірге
өзіме, күшіме сенімім артып шыға келгені, мұның өзі түптің түбінде
бағамды білгізе бастағаны тағы талассыз еді. Оны мен айтқалы отыр­

ған келесі хикая растайды деп ойлаймын.
Днепродзержинскіге Қарағандыдан шығып, Мәскеу арқылы жет­
кенімізді айттым ғой. Бұл ұзақ жол. Адам жолда сыналады. Арамызда
неше түрлі жігіт бар екен. Алыс ауылдағы қойшының балалары да,

бұзықтық жолға түсіп немесе ұрлық жасап, сотталып үлгергендер
де. Солардың бірі әуелден-ақ көзге түскен. Аты-жөні — Рыспанбек
Төлендиев. Өзі еңгезердей. Бойын күш кернеп тұрғаны бірден көрі­
неді. Балалар үйінде жүргенінде интернатты өртеп жіберуден де

тайынбапты. Салған беттен-ақ соның айналасына үйіріліп, жағым­
паздана бастағандар табыла кетті. Днепродзержинскіге барып, сабақ
басталғаннан кейін бірнеше күн өткенде, тобымызға староста таға­
йындау керек болғанда алдымен Рыспанбектің аты аталды. Мейлі

дедік те қойдық. Сөйтсек, ол сабаққа тіпті жоқ екен. Нашар оқиды,
кешігеді де жүреді. Орысшасы әлсіз. Бара-бара байқап қарасам, оқу
жағын былай қойғанда, мен одан қара күштен де қалыспайтын сияқ­
тымын. Әйтеуір, ыға қоймадым. Бірте-бірте мұнымды басқалар да

бағалай бастады. Оның үстіне еркін күрес секциясына жазылғаннан,
қалалық жарысқа қатысып, екінші разряд нормасын орындаған­
нан кейін менің айналама үйірілушілер көбейді. Мұның аяғы ақы­
ры Дмит­рий Изотовичтің ұсынысы бойынша оны старосталықтан

қар жауды. Намыстанып, тіпті қорланғандай болып кетті. Менімен
амандасқанды қойды. Ызбарлана, ызалана қарайтын маған. Дегенмен,
уақыт шіркін бәрін орнына қояды ғой. Мен оған да аудармашы болып
көмектестім. Күндер, айлар өте келе оның мені мойындамасқа амалы

қалмады. Сөйте-сөйте оның өзі де өзгере бастады. Сабаққа ықыласы
күшейді, құлшына жауап беретін, тәуір баға алатын болды. Одан
үмітін үзуге айналған мұғалімдер де қуанып жүрді. Әрине, арамыз­
дағы салқындық сақталып қалды. Қастығын тастағанмен, достығын

бастаған жоқ. Сөйтіп жүріп оқу бітірдік. Әйтсе де, екеуміздің бәсе­
кеміз оған жақсы әсер еткені айдан анық. Рыспанбек жетім болып
өскен еді. Кейін ол украин қызына үйленгенде қыздың үйіне құда
орнына мен барып, айттырдым. Ол сонда қалып, технологиялық

институтты бітірді, инженер-­химик дипломын алып, Магниткаға
келді, қатардағы технологтан ауысым бастығына көтерілді. Теміртауда
қайта жолыққанымызда дос көңілмен табыстық.
Президент кезімде қабылдауыма сұранғандардың арасынан Рыспан­

бектің аты-жөнін оқып қалдым. Теміртаудан әдейі келіпті. Қабылда­
дым. Кабинетіме кірген бетте екеуміз де бір-бірімізге «Сәлем, староста!»
деп әзілдей амандасып жаттық. Сол күні оны үйіме ертіп апардым.
Байырғы металлургтердің әдетімен бірер рөмкені тартып та жібердік.

көруші едім. Онда сені менің орныма топ жетекшісі етіп сайлаған
болатын. Сені өлтіруге қанша рет оқталдым десеңші! Демалысқа үйі­
мізге қайтып келе жатқанда пойыздан лақтырып жібергім де келді.
Бірақ сен қырсыққанда тамбурға шықпай қойдың. Зауытта жүргенде

металл құйылған шөмішке итеріп жібермек те болдым. Енді сенен
кешірім сұрап, бір жеңілдеп қалсам деп тұрмын.
Шынымды айтайын, мен не күйге түскенімді білмей қалдым. Өйт­
кені өзімнің металл құйылған үлкен шөмішке қарай қалай ұшып

бара жатқанымды, енді бір сәтте менен буға айналған бұлт қана
қалатынын елестеттім. Еркектердің емін-еркін айтылған мұндай
әңгімесін естіген әйелімнің халі қандай болды десеңізші. Ол естіп
тұрған сөзіне тіпті де сенбеді.

ген жай еді, айтпасыма мүмкіндігім қалмады. Міне, ақыры айттым,
жеңілдеп қалдым. Сөйтіп, Сара Алпысқызы, сенің күйеуіңмен тіре­
суім менің адам болуыма көмектескен еді.
Украина жерінен мен алған тағы бір сабақ — қандай жағдайда да

досым Сатыбалды Ибрагимов естелігінде 1959 жылдың 31 желтоқ­
санында болған оқиғаны жазған. Жігіттеріміз Жаңа жылды мейрам­
ханада қарсы алып жатып, араларындағы біреуі джаз оркестрінің
жетекшісімен сөзге келісіп қалыпты. Даудың аяғы төбелеске ұла­

сыпты. Күрестің, бокстың секциясына барып жүрген, күнделікті
қара жұмыспен шыныққан жігіттер біраз ойқастаған. Тіпті біреуі
трубада ойнайтын музыканттың ернін жырып жіберіпті. Төбелес
бастаушыларды милиция ұстап, қамап тастапты. Содан ертеңінде

айқай-шу басталды. Училищеге органның адамдары, оқу орнының
активі, мұғалімдер жиналып, үлкен әңгіме қозғалды. «Қазақстан­
нан келгендер не оқи алмайды, не дұрыс жүре алмайды, бұларды
елдеріне қайтару керек» деген сөз белең алып бара жатты. Шыда­

май, сөз сұрап, ортаға шықтым. Қазақстандық шәкірттердің бәрінің
бірдей кінәлі болуы қисынға келмейтінін айттым, нақты төбелес­
ті бастағандардың джаздың жігіттерінен кешірім сұрауға дайын
екенін жеткіздім, екінші тарапты осы оқиғаны дабырайта бермеуге

шақырдым. Жиналған жұрт осы ұсынысты қолдады. Біз Қазақстанға
қайтарылмайтын болдық. Қазір ғой жастық желікпен не жеңілой­
лылықпен орын алып қалатын осындай кикілжіңдерді ұлтаралық
қақтығыс сияқты сипаттап, алаулатып-­жалаулатып жатамыз. Ол

кезде елде достық сенімі күшті еді, адамдар бір-біріне кешіріммен,
кеңдікпен қарайтын. 1994 жылы Днепродзержинскідегі бұрынғы
№ 8 техникалық училищеде болғанымда құрметті қонақтар кітабы­
на: «Баршаңызға игілік, шыдамдылық, жарқын болашақ, ең қымбат

қазынамызды — ортақ Отанымыз, бұрынғы КСРО халықтарының
арасындағы достықты сақтап қалуды тілеймін» деп жазған екенмін.
Амал не, сол достық сақталмай тұр қазір. Кімнің кінәсі көбірек, түбі
бір тамырдан тараған бауырлас халықтардың арасына сызат неден

түсті дегенді талдап жатпақ емеспін. Тек осы жөні де, жолы да қи­
сынға келмейтін қиғаштық түбі бір тоқталса деп тілек етемін.
Украинада мен қоғамдық қызметтің де алғашқы мектебінен өттім.
Бір күні училище комсомол комитетіне кіріп, «Біздегі комсомол жи­

налыстары туралы айтпақшымын» дегенім бар. «Жиналыстар туралы?
Не айтпақшысың?» деді маған. «Жиналыстар ұнамайды. Қызықсыз
өтеді, таптаурын үлгімен өтеді, комсомолдар жиналысқа барғысы
келмейді», деймін мен. Хатшы қыз елең ете қалып, «Ал сонда өзің не

ұсынбақшысың?» деді. Өзімше ұсыныстарымды айттым. Зауыттағы
Социалистік Еңбек Ерлерімен, ардагер металлургтермен кездесулер
өткізейік, училищеде халық би ансамблінің концертін ұйымдасты­
райық, жас металлургтерге салынып жатқан үйдің құрылысына

наказуема» дегендей, енді сол жұмыстардың бәрін маған үйіп-төгіп
тапсырып қойды. Комсомол комитетінің жұмысына белсене арала­
суым жұрт алдында сөйлеуге машықтануыма көмектесті. Ауыл бала­
сының ұяңдығы, расын айтсам, бұрыннан-ақ бойымда жоқ еді, енді

тіпті ашылып, барынша шешен, әсерлі сөйлеуге тырысатын болдым.
Днепродзержинск мен үшін интернационализмнің де үлкен мек­
тебіне айналды. Сан түрлі ұлттың ұлдарымен, қыздарымен араласып,
өзімізді солардың бәрімен тең ұстауға тырыстық. Кез келген адам

өзін белгілі бір ата-ананың баласы ғана емес, өз халқының да баласы
сезінуі керек. Сонда саған елің үшін, ұлтың үшін де жауапкершілік
жүктелетінін түсінесің.
Жалпы, Украина жері маған жастығымның жақсы жылдары өткен,

көп тағылым берген мекен ретінде қымбат.
Көп жылдар өтті, бірақ біз кейін Қазақстан Магниткасында жұмыс
істеу үшін Украинада металлургия мамандықтарын игерген кезеңді
қимай еске аламыз. Бұл біздің жас кезіміз болғандықтан ғана емес.

Днепрдегі демалыс күндеріміз, Днепродзержинск цехы, балқымамен
алғашқы кездесу, алғашқы қорқыныштарымыз, алғашқы ұстаздары­
мыз — осының бәрі жүректе сақталып қалды. Ұмытпаймыз.
Жан жылытар жайлар көп-ақ. 1993 жылы мен Днепродзержинскі­

ден хат алдым. Шағын ғана хат. Мәтінін толық әрі сол күйінде кел­
тірсем де болады: «Здравствуйте, Нурсултан Абишевич. Н­аконец-то
я решилась написать Вам письмо. Смотрю по телевизору все пе­
редачи и радуюсь за Вас, за Вашу принципиальность, уверенность

в намеченных целях, доброте к людям (видела на вашем празднике).
Одобряю и радуюсь. Вспомните Днепродзержинск, общежитие
(1958–1960 г.), вспомните и меня, Анну Сергеевну — коменданта-­
воспитателя, вспоминаю вас всех, Вы относились ко мне как к матери,

уважали. Вы были среди них и комсомольским вожаком и старостой
группы. Извините, отрываю у Вас время. Желаю успехов и семейного
счастья. С ув. к Вам Анна Сергеевна.». Үлкен әріптермен, бір бетке
бар жазғаны осы. «Конечно, вспомнил и Вас, Анна Сергеевна, нашу

общежитскую Маму. Сколько сердечного, поистине материнского
тепла Вы тратили на нас! Только с годами понимаешь, что это могут
делать только богатые душой и сердцем люди. Спасибо огромное
Вам!» — Анна Сергеевна Аверкиеваға жазған хатымдағы жолдар бұл.

Днепродзержинск техникалық училищесінде оқығандардың
көпшілігі кейін Қазақстанда металлургия зауыттарында жұмыс
істеді. Олар бүгін де менің үлкен достарым. Арасында мемлекеттік
қызметте, ғылымда, бизнесте табысқа жеткендер бар. Училищедегі

нымдарды белгіледі, берік іргетас болды. Іс жүзінде менің өмірлік
жолым сонда басталды. Днепродзержинскідегі оқу жылдары, одан
кейінгі Теміртаудағы жұмыс мені жігіт, азамат ретінде қалыптастыр­
ды, интернационалдық ортада еркін өмір сүруге бейімдеді. Мен бола­

шақ басшы қызметкер, мемлекеттік қайраткер ретінде сол жылдарда
қалып­қа түстім, құрыштай құйылып шықтым дей аламын. Осы үшін
де жастық жылдарымда жолыққан жандардың бәріне қарыздармын.
Ол жылдар мен үшін жол басы.

Мемуар жазып жүргенімде Киевтен бір кітап келді. 700 беттік
фолиант. «Нурсултан Назарбаев. Испытание историей» деп ата­
лады. «АДЕФ-Украина» баспа үйі 2021 жылы шығарған. Бір елдің
мемлекеттілік жолындағы тәжірибесі басқа елде қызығушылық туғы­

зып жатқаны, әрине, бізді қуантады. Басылымның аннотациясында:
«Кітапта негізгі назар елдің дағдарысты жағдайлардан шығуының,
өткір әлеуметтік-­экономикалық проблемаларды шешуінің, көпұлт­
ты және көпконфессиялы қазақстандық социумда тұрақтылық пен

іскерлік белсенділікті қамтамасыз етуінің, көрші мемлекеттермен
орнықты қатынастарды сақтауының басқа елдерге үлгі болатындай
тәжірибесіне аударылған» делінген. Кітаптың «Бастау», «Қалыптасу»,
«Тарихтың сын сағатында», «Барыстың секіруі» — қазақстандық ға­

жайып», «Жетістіктер жиынтығы», «Болашаққа ұмтылыс символы»
сияқты тақырыпшалары оның мазмұнынан жақсы хабардар етіп
тұр. Украин оқырмандарына жазған алғы сөзімнің бір тұсында сонда
өткізген жылдарыма разылық ретінде былай дедім:

«Сол жылдарды еске ала отырып, өзімнің жадымда жатталып
қалған, менің мінезімнің, керек болса — менің болмыс-­бітімімнің
ерекшелік сипатына айналған аса маңызды жайларды бөле айтқым
келеді.

Бәрінен бұрын бұл — әртүрлі ұлттар өкілдерінің арасындағы ай­
нымас достық, мұны кезінде бір үйдің баласындай болу деп өте әділ
айтатын. Басқа халықтардың дәстүрлеріне, жетістіктеріне, тәжіри­
бесіне, әдет-ғұрыптарына құрметпен қарау ахуалы менің бойымда

олардағы үздік үлгінің бәрін үйренуге деген ұмтылысты тәрбиеледі.
Осылар арқылы мен біздің бүкіл өміріміздің арқауы еңбек екенін,
адамды бағалаудың ең әділ өлшемі оның еңбекке, қоғамдық парызға
қалай қарайтыны екенін байыптап өстім».

Иә, Днепр бойындағы ол жылдар бізге өмірді тек Еңбек қана өз­
гертетінін біржолата ұғындырып берген еді.
Еңбек адамды абыройға бөлейтінін біз сол училищеде жүрген­
де-ақ сезініп үлгердік. Қалалық «Дзержинець» газетінің 1960 жылғы

былай деп жазылған: «В технічному училищі № 8 вчаться професіям
металургів молоді казахи. Особливо хороших успіхів у нав­чанні доби­
вається Нурсултан Назарбаєв, який оволодіває спеціаль­ністю горно­
вого. Він завжди допомогає своім товаришам» — мұның қазақшасы

былай болып шығады: «№ 8 техникалық училищеде жас қазақтар
металлургия мамандығын оқып-үйренуде. Горновой мамандығын
меңгеріп жүрген Нұрсұлтан Назарбаев ерекше табысқа жетуде.
Ол қашанда өзінің жолдастарына көмектеседі». Жасы жиырмаға

да толмаған жігітті мұндай жылы сөз қандайлық жігерлендіретінін
айтып жату артық шығар. Арада екі жыл өткенде, 1962 жылғы
6 сәуірде облыстық «Социалистическая Караганда» газеті Д. Никола­
евтың «Нурсултан — рабочий человек» деген мақаласын жариялады.

Оған да бір дүр сілкініп қалғаным есімде. «Еңбек адамы» — қандай
абыройлы атақ!
Украинадағы оқуымыздың аяғы елдегі бір дүрбелеңді жағдайға
тұспа-тұс келді. Қазақстанға, Теміртауға көзімізді тігіп, құлағымыз­

ды түріп жүрген кезіміз. Газеттен Теміртау деген сөзді оқып қалсақ,
теледидардан, радиодан Теміртаудың атын естіп қалсақ, елеңдейміз
де тұрамыз. Күні ертең барайын деп, жұмыс бастайын деп жатқан
қаламыз ғой. Біз барғанша Магнитканың құрылысы бітіп, шөміштен

құрыш құйылып кететіндей көреміз. Сөйтіп жүргенде бір күні Темір­
тау туралы жайсыз, жоқ, жайсыз деген қайда, қорқынышты әңгіме
дүңк ете қалды. Қалаға әскер кіргізіпті, атыс болыпты, өлгендер де бар
екен деген сөз шықты. Сенер-сенбесімізді білмейміз. Кеңес Одағында

ондай болады деп ойлай да қоймайтын кезіміз ғой. Сөйтсе де, секем
ала бастадық. Секем алмасымызға да болмады. Теміртау туралы
әңгіме сап тыйылды. Газеттер жазбайды, радио айтпайды. Ұстазда­
рымыздан сұрасақ, ештеңе демейді. Білмей ме, білсе де айтпай ма —

белгісіз. Ақыры, бұл әңгіме шындыққа айналды. Бір жұмысшының
сол кезде өте сирек шаммен жұмыс істейтін радиоқабылдағышы
бар екен. Сол «Голос Америки» радиостанциясынан естіпті. Естіп,
тісіңнен шығарма деп біреуге айтыпты. Ол тісіңнен шығарма деп тағы

біреуге айтыпты. Ол тағы біреуге тісіңнен шығарма деп айтыпты…
Теміртауда құрылысшылардың көтеріліске шыққаны, оларды қару­
дың күшімен зорға басқаны рас көрінеді. Жел тұрмаса, шөптің басы
қимылдамайтынын білетін жасқа келген кезіміз ғой, қатты қобалжи

бастадық. Енді не де болса тезірек елге қайтуға асықтық. Ол жақта
бізді не күтіп тұрғанын білген жоқпыз, әрине.

Мұнда бізді ештеңе күтіп тұрмаған екен…
«Сендер ерте келіп қалыпсыңдар.
Домна әлі біткен жоқ. Жұмыс жоқ» — Теміртауда біздің естіген
алғашқы сөзіміз осы болды.

Қалаға 1960 жылдың 1 мамыр күні келіп түскенбіз. Ешқандай
мерекелік көңіл күй байқамадық. Бізді қарсы алмағанын айтпай-ақ
қояйын. Днепродзержинскіде жазып берген адрес бойынша барсақ,
ол жатақхананың құрылысы әлі бітпепті. Бір үйдің жертөлесінде

ұйықтап шығып, ертеңінде зауыттың кеңсесіне барғанда біз алды­
на кірген бастықтың аузынан шыққан сөзі жаңағы. Алып-ұшқан
көңіліміз кәдімгідей басылып қалды. Кейбіреулер тіпті құлазып
сала берді. Алғашқы аптада-ақ ауыл қайдасың деп тартып кеткендер

де табылды. Мен жұмысты тастауды, қайтуды ойлаған да жоқпын.
Ренжігенім, аптығымның қайтқаны рас. «Шешінген судан тайынбас»
дегендей, енді не де болса, алға қойған мақсаттан таймауға бекіндім.
Сондықтан да жұмысты бетоншылықтан бастауды ұсынғанда көп

ойланып жатпай, келісім бердім. Мұныма өкінбеймін де. Қолыма
жұғып қалған ештеңесі жоқ. Қайта тағы бір мамандықты игеріп ал­
дым. Бір айдай ғана бетон құйып, домна құрылысы аяқталысымен
металлург ретінде зауыт штатына қабылдандым.

Бастықпаған бала көңіл кезім ғой, келген бетте мән бере қоймаған­
мын, біраз уақыттан кейін оны-мұны оқып, үлкендердің әңгімесін
тыңдап барып байқасам, Арқа төсінде осындай алып комбинаттың
дүниеге келуі біздің ұлы ғалымымыз Қаныш Сәтбаевтың әріден ой­

лаған дара ақылының арқасы екен. Қанекең сонау отызыншы жылдар­
дың аяқ жағында-ақ Қарағандының түбінен толық металлургиялық
циклы бар зауыт салуды ұсыныпты. Белгілі ғалымдар М. П. Руса­
ковпен, А. Н. Сперанскиймен бірлесе отырып, осы жерде металл

балқытуға нағыз қолайлы жағдайлар түгел бар екенін дәлелдепті:
кокстелетін көмірдің аса бай қоры тиіп тұр, темір және марганец
рудаларының, әктас пен доломиттің кен орындары да жақын, ме­

таллургия өндірісі үшін ауадай қажет су табылады. Шығарылған
өнімді тасымалдау да жеңіл — Қарағанды тоғыз жолдың торабында.
Расында да, темір рудасының Атасу, Соколов-­Сарыбай, Лисаков,
Качар кеніштері, Қарағанды көмір бассейні орналасқан бұл өңірде

дәл осындай комбинаттың дүниеге келуі әбден заңды еді. 1942 жылы
КСРО Ғылым академиясының президенті, академик В. Л. Комаров
Қазақстанның қазба байлықтарын қорғаныс мақсатына пайдалану
жайында айта келіп, «Қара металлургия саласында біз, Мемлекеттік

сыйлықтың лауреаты Қ. И. Сәтбаевтың басшылығымен жүргізілген
зерттеу жұмыстарын негізге ала отырып, Орталық Қазақстанда жаңа
металлургия зауытын салатын орынды таңдау мәселесін қарастыруға
тиіспіз» деп атап өткен екен. Магниткаға арналған, 1985 жылы жарық

көрген «Стальной профиль Казахстана» атты кітабыма материал
жинастырған кезде бұл мәлімет «Казахстан в период Великой Отече­
ственной вой­ны (Сборник документов и материалов)» деген кітаптан
табылған болатын. Әуелгіде бұл идея бірден қолдау таба қоймаға­

нымен, соғыс басталып, немістер металлургия зауыттары бар Украи­
наны басып алған кезде КСРО Қорғаныс комитеті осы жерде сортты
прокат пен қаңылтыр табағын шығаратын кәсіпорын салу жөнінде
қаулы қабылдайды да, келесі, 1944 жылы Қазақ металлургия зауыты

салынады. Ол кездегі жаңа кәсіпорынның қуаты да, мамандары мен
жұмысшыларының біліктілігі де белгілі, әрине. Техника өте қат.
Руданы, металды тасуға 15 автокөлік, 2 тракторға қоса 158 өгіз, жүк
арбалар, шаналар пайдаланылған екен. Соғыстан кейінгі жылдарда,

елді қалпына келтіру қауырт қолға алынып, индустрияландыру қыза
түскен кезде Қарағанды жерінде Уралдағы сияқты жаңа Магнитка
тұрғызу идеясы қайтадан көтеріледі. Ақыры 1956 жылы Қарағанды
металлургия комбинатын салу туралы қаулы қабылданады, кейіннен

өткен комсомол съезі болашақ Қазақстан Магниткасын бүкілодақтық
екпінді комсомолдық құрылыс деп жариялайды. Сөйтіп, Теміртау­
ға алып елдің түкпір-­түкпірінен комсомолдық жолдамамен сегіз
мыңнан астам жастар ағылады. Солардың бірі — жастар газетінен

хабарландыру оқып, тәуекелге бел буған мына мен.
Жалпы, ол кезде мұндағы қаптаған нысандарда ұзын саны жиыр­
ма мыңдай адам жұмыс істеген. Сонша адамның бабын табу оңай
емес, әрине. Жұмыс ауыр. Тұрғынжай жетіспейді. Азық-түлік жағы

өте нашар.
Ақыр аяғында құрылысшылардың шыдамы шегінен шығады —
1959 жылдың 29 шілдесінде жаппай тәртіп бұзу бастайды. Менің 1991
жылы шыққан «Әділеттің ақ жолы» атты кітабымда бұл жайында

келген халық наразылығы өздігінен әрі қуатты серпінмен бұрқ ете
қалған. Күллі елімізден келген жастар кәдуілгі адами мұқтаждық
пен қамқорлықты түкке де баламайтын әміршіл-­әкімшіл жүйенің
таптаурын әдістеріне тап болған. Цехтардың, домналар мен мартен­

дердің корпустары екпінді қарқынмен тұрғызылып жатса да, адамдар
шатырларды, асығыс салынған барактарды баспана еткен. Көп ретте
жұрттың бәріне бірдей арнаулы киім де жете бермейтін. Әсіресе
судың болмай қалуы жан күйзелтетін. Оны құрылысшыларға әдетте

түске салым әкелетін, онда да лайланған, мүңкіген иісі бар су. Ал
енді тамақ туралы айтудың өзі артық. Жұмысшыларды жабдықтау
бөлімінің базасында көп етті, сібір пельменін, жемістерді шірітіп
алып, жерге көміп тастағаны туралы хабар, ал мұндай тағамдардың

барын құрылыстағылардың бірде-бірі білмеген екен, төзімнің соңғы
шегіне жеткізген. Бұған қоса бетон, басқа да құрылыс материалда­
рын әкелу үздік-­создықталып, осылайша бос тұрып қалу жұмысшы
қалтасынан төлене бастаған.

29 шілдеде кірпіш қалаушылар, бетоншылар, монтаждаушылар
бар мыңдаған адам жұмысын тастап, бастықтармен арақатынасын
анықтау үшін трест үйінің алдындағы алаңға жиналады. Ашу-ыза
кернеген құрылысшылар өздерімен ешкімнің де сөйлескісі келмей­

тініне көз жеткізген соң әділдікті өз беттерінше орнатпақ болған.
Азық-түлік дүкендерінің құлыптары бұзылып, адамдар көкөністің,
картоптың «қорын жасауға» кіріскен. Баз біреулер араққа да жеткен.
Дүрбелеңді пайдаланған пәлекет адамдар өнеркәсіп бұйымдарын

буып-түйіп әкете бастаған…».
Көз көргендердің әңгімесін естісеңіз, төбе құйқаңыз шымырлайды.
Қалаға әскер кіргізіліпті, коменданттық сағат жарияланыпты, жүздеген
адам қамалыпты, ал бұзақылығы шектен шыққан деп танылған алты

адам ең ауыр жазаға — атуға кесіліпті… Алыстағы Днепро­дзержинскіге
дүңкілі жеткен орасан оқыс оқиғаның жайы осылай екен. Біз, әрине,
училищеде мұның егжей-­тегжейі тұрмақ, жалпы нобайын да білген
жоқпыз. Әйтсе де, сонау мұхиттың ар жағында жүрген Хрущевтің

шамына тиетіндей сұрақ қойылғанынан-ақ Теміртауда жағдайдың
тыныш емес екенін сезгенбіз. АҚШ президенті Эйзенхауэрдің: «Ха­
лық неге бүлік шығарып жатыр?» дегеніне Хрущев бетпақтығына
басып: «Бұл бос сөз. Қазақстанда ешқандай да бүлік жоқ» деп қысқа

қайыра салған екен. Алайда орын алған қайғы-­қасірет жөніндегі
ақиқатқа біздің оқу бітіріп, мамандық алып, республикамызға қай­
тып келгеннен кейін ғана көзіміз жетті. Жабық қоғамда солай болады.
Егер бір жайтты айтпағанда, бұл туралы еске алмауға да болатын

құрылысы еді ғой. Егер де жас кеңес мемлекетінің қалыптасу ке­
зеңінде индустрияландыру үшін шалған құрбандарымызға қандай
да бір дәлел тауып жатқанымен, алпысыншы, одан кейінгі жылдары
адамдарға деген осындай немкеттілікті, немқұрайдылықты немен

түсіндіруге болар еді? Біздің мақсат пен құралды шатыстырып алып,
адамды бәрін жалмап жатқан экономикалық алып шығырдың шыла­
уына айналдыруымыз қалай? Ол адамнан барған сайын көп нәрсені
талап етіп, оның орнына еш нәрсе қайтармады. Амалсыздан «ұлы

құрылыстардың» бастауынан-ақ біз өзіміз үшін ынтымақтаса қазуға
кіріскен зұлмат шұңқырды көрген Андрей Платонов мүмкін дұрыс
айтқан да шығар деп ойлайсың. Оның «Котлован» деген кітабын
бәріміз қызыға оқыдық қой.

Өкінішке қарай, Теміртаудағы трагедиялық оқиғадан тиісінше
сабақ алынған жоқ. Жағдайды жүйелі түрде жөндеудің орнына бүлік
шығарған қаланың тұрғындарын амалын тауып тыныштандыру
жолы таңдалды.

Теміртауға қайтып келген бойда бізді бәрінен бұрын таңғалдырған
нәрсе қала дүкендерінде азық-түлік өнімдері мен өнеркәсіп тауар­
ларының сіресіп тұрған молдығы еді. Бұл жағынан алғанда жұпыны
көрінетін Днепродзержинскіден кейін өз көзімізге өзіміз сенбей,

таңғалдық. Сөрелерде қара уылдырық та, қызыл уылдырық та, балық
та, қою сүт те, коньяктың, шараптың түр-түрі толып тұрды. Қанша
керек болса да — еркіңіз! Неше түрлі талғаммен тігілген киім-кешек,
тіпті импорттық киім-кешек те жеткілікті еді.

Мұндай молшылықтың бәрі қалаға тәртіп орнату үшін келіп кет­
кен Брежневтің сапарынан соң пайда болған көрінеді. Толқу болған­
нан кейін қабағынан қар жауып, бірден жеткен оның ренжулі келгенін
әңгімелейді жұрт. Құрылыс нысандарын жаяу аралапты, бірақ жұмыс­

шылардың ешқайсысымен тілдеспепті. Оның соңынан Теміртаудағы
оқиға түбінде жеңіл тимейтінін түсінген жергілікті басшылардың
үлкен тобы — нөкерлер еріп жүріпті. Шынында да, көптеген партия
және шаруашылық басшылары «сенімді ақтай алмағандар» ретінде

көп ұзамай жұмыстарынан қуылды, кейбіреулері партия қатарынан
шығарылды.
Теміртау оқиғасы туралы әңгімелеу кешегі кеңестік кезеңнің си­
паты туралы әңгімелеу деген сөз. Сталин қайтқаннан кейінгі кезеңде

Кеңес одағының ішкі саясатында да, сыртқы саясатында да белгілі бір
дәрежеде ырықтандыру, яғни либерализация жүргені белгілі. Белгілі
бір дәрежеде деп әдейі айтып отырмын. Жалпы, КСРО-ның негізін
Ресей қалады десек, оның өзіндік сипатын да орыстың саяси тарихы

дәуір, большевиктердің әміршіл-­әкімшіл жүйеге бейім болып шығуы
авторитаризм дәстүрін тіпті одан сайын күшейтіп жіберді. Әуелде
авторитаризмді, яғни Сталиннің жеке басына табынуды сынаумен
біраз абырой жинап алған Хрущевтің өзі көп ұзамай белден басудың,

күшке салудың көкесін көрсете бастады. Жеңіс маршалы Жуковтың
сол тұста қалай қудаланғанын бүгінде бәріміз білеміз. Хрущевтің
жеке басқа табынуды әшкерелеуі де жартыкештеу қадам еді. Біз ол
кезде мектеп баласымыз ғой, үлкендердің әңгімесінен Сталиннің

өзін әшкерелеу­ден тайынбаған мықты шыққанын естіп, таңданып
жүргенбіз. Көп ұзамай ол кісілердің өзара сөздерінен «Осының бәрін
енді халыққа ашық айтпай ма, түсіндірмей ме, неменесін жасырады»
деген сияқты айтқандарын да ести бастадық. Расында да, пленумда

Сталинді әшкерелеген баян­даманың газеттерге шықпағанына, ха­
лыққа тек жалпы мазмұны жеткізілгеніне жұрттың талайы-ақ іштей
наразы күйде қалған еді. Сөйтсек, ол баяндама көп ұзамай Америкада
жарияланып та кеткен екен, орталық қалаларда батылдығы жеткен

адамдар көшірмесін біреуден біреуге беріп, оқып та жүрген екен.
Экономиканың саясатқа бағындырылуы, саясатқа бейімделіп
құрылуы — кеңестік қоғамның түбіне жеткен жайдың бірі. Хрущевтің
бұрыннан қалыптасып қалған, өз кезеңі үшін уақыт сынынан да өткен

шаруашылық тетіктерін талқандауы, атап айтқанда, орталықтағы
салалық министрліктердің орнына жергілікті жерлерде халық шаруа­
шылығы кеңестерін (совнархоздар) құруы үлкен қателік болды. Оның
Американы қуып жетіп, басып озу жөніндегі міндет-­межесіне сол

кездегі көзі қарақты жұрттың бәрі күле қарады деп ойлаймын. 1956
жылы АҚШ-та 16 миллион тонна ет, ал СССР-да 7,5 миллион тонна
ет өндірілген екен. Жартысына да жетпейді. Соны 1961 жылға дейін
екі еседен астам өсіру мүмкін бе? Волюнтаризмнің дәл өзі. Хрущев

Лениннің электрификациясына қоса «химизация» дегенді шығарды.
Жүгеріден артық ешқандай азық жоқ деп, ел жаппай жүгерімен
айналысуға кірісті. 1980 жылы коммунизмде өмір сүреміз дегені
есімізде. Халықтың біраз бөлігі сол уәдеге сенді. Мәселенің өзі де

сонда. Хрущевтің ол уәдесі 1957 жылдың мамыр айында айтылған.
Содан жұрт енді ел өміріндегі жаңалықтарды, жақсылықтарды күте
бастамай ма? Күте бастайды. Ал жаңалықтар, жақсылықтар келудің
орнына жағдай бұрынғыдан да нашарлай түседі. Теміртаудағы бүлік

солай шыққан. Сол кезде қалаға Орталық Комитеттің екінші хатшысы
Брежнев келгенде 1956–1958 жылдарда құрылысқа 150 мың кісінің
бүкіл елден жеткізілгені айтылыпты. Соншама адамға лайықталып
азық-түлік жеткізіледі екен де, оларды сақтайтын тоңазытқыштар­

дың аздығынан тиісті адамдар біраз бөлігін базарға сатуға шығарып,
қалғанын көміп тастап отырады екен. Қарағандыда Дмитрий Оськин
деген жазушы бар еді. Өзі бұрын металлург болған кісі. Кейіннен
екеуміз достасып кеткенбіз. Соның «Двум смертьям не бывать» деген

кітабында талай нәрсе жазылған.
Теміртау оқиғасынан тиісті тағылым алынған жоқ. Арада 3 жыл
өткенде Новочеркасск қаласында үлкен бүлік шықты. Осының ал­
дында партияның Орталық Комитеті халыққа үндеуінде қалаларда

халықты етпен қамтамасыз етуде едәуір қиындықтар орын алып
отырғаны айтылған. Мал шаруашылығының механикаландырылуы
мен еңбек өнімділігінің деңгейі ет пен сүт өндіруге кететін шығынды
мемлекеттің сол өнімдерді сатып алатын бағасынан асып кетуіне апа­

рып соқтырған еді. Мұндайда, әрине, баға қымбаттайды. Ұмытпасам,
сол тұста еттің барлық түрі шамамен орташа 35 пайызға жоғарыла­
ды ғой деймін. Новочеркасскідегі жұмысшылардың жан айқайы ең
қажетті тағам өнімдерінің күрт қымбаттауынан шыққан.

Біз қалаға келердің алдындағы жайсыз оқиға, яғни Теміртау бүлігі
кейін мені көп-көп ойға қалдырды. Комбинат парткомының хатшы­
сы кезімде де, қалалық партия комитетінің хатшысы болғанымда
да еңбек адамының хал-күйі, тұрмыс жайы қалай, жөндеп жұмыс

істеуіне жағдайы бар ма, жоқ па дегенді дәйім есімнен шығармауға
тырыстым. Бұл жөнінде қандай қадамдар жасай алғанымды сөздің
реті келгенде әңгімелеймін.

Ал қазір 1960 жылға, біз болашақ Магниткаға келген кезге қайта
оралайын.
Өмір біртіндеп өзінің үйреншікті арнасына түсе бастады. Домна
пешін әлі іске қоспағанын айттым ғой. Бізді «Казметаллургстрой»

тресінің «Доменстрой» басқармасына орналастырды. Маған, жоғары­
да жазғанымдай, жедел түрде бетоншы мамандығын игеруге, метал­
лургия агрегаттарының іргетасына бетон қабылдауды үйренуге тура
келді. Ауысым-­ауысыммен күндіз-түні жұмыс істедік: бетондауды

бір сәтке де тоқтатпастан, бетонды ыстық күйінде қабылдау қажет
еді. Тұрмыс жағдайымыз дегенде… бізді ылғалды да лас жертөледен
от жағылмайтын жатақханаға көшіргенін, онда біз тар төсекке екі
адамнан жатып, матрац жамылып жылынатынымызды, еш жерде

кептіріне алмағандықтан, брезент киімдерімізді аязда қалдыраты­
нымызды, өйткені су-су әрі зіл батпан болып тұрғаннан гөрі мұз боп

қатқан күйінде кию оңай екенін, таңертең жұмысқа өзіміздің басты
құралдарымыз: үлкен балға мен жалпақ күректі қалай алатынымыз­ды
еске алмай-ақ қойсам да болар еді. Кеш сайын шаршайтынымыз
сондай, кереуетке құлай кетіп, ұйықтай беретінмін, ұйықтай бе­

ретінмін. Бізді күндізгі ауысымға дайындалу үшін ертеңіне таңғы
бес жарымда оятқан кезде кешегі жұмыс күнінен кейін денемнің
дел-сал болып, демалуға үлгермегенін жиі сезінетінмін. Күн сайын
жолға бір сағат кететін. Мұндайда тек жастығыңа, күш-қуатыңа се­

несің. Қарапайым тәрбие жұмысы дегенді былай қойғанда, аздап
кәдімгі адам сияқты демалуды ұйымдастыруды ойлап жатқан ешкім
жоқ. Жастардың басты ермегі — топтасып төбелесу. Днепропетровск
Одессаға, Свердловск Череповецкіге, Гомель тағы бір қалаға қарсы

шығып, дүрлігеді де жатады. Сондай төбелестерде кісі өлімі де болып
тұрады. Өзіңді өзің қорғамасаң, сені ешкім қорғамайды. Жұдырығың­
ды тастүйін жұмып, ә дегенге мә деуге дайын тұруға тура келеді.
Ауылдағы мектепте боксқа жазылғанымның, училищеде күреске

жаттыққанымның пайдасын талай көрдім. Әйтсе де, желігі басылмаған
жасқа ағалардың аялы алақаны болмаса, солар сақтандырып, бағыт-­
бағдар беріп жүрмесе, ақыл-парасатқа үйретпесе, бұғанасы бекімеген
бозбалалар тағдырының басқа жаққа бұрылып кетпесіне кім кепіл?

Бір жақсы жері, біз барған бетте жанашыр адамдардың, шын
мәніндегі ұстаздардың ортасына түстік. Днепродзержинскіде бола­
шақ мамандығымыздың негізіне әбден қаныққанымызға да көзіміз
жетті. Мен училищеден сегізінші разряд алып шыққан едім. Мұның

өзі толық жоғары мамандығы бар жұмысшы деген сөз. Өйткені қара
металлургиядағы ең жоғары разряд — оныншы разряд. Сондықтан
да мен аға металлургтердің айтқанын қағып алып, ойындағысын
орындауға дайын тұратынмын. Үйренуден жалыққан емеспін.

Қара металлургияның қыр-сырына қанықтырған ұстаздарымның
біреуін ғана айтып өтейін. Ол — Борис Васильевич Яговитов. Осы
бір абзал жанды адамды, нағыз маманды ешқашан ұмытпаймын.
Бізді пешке жұмыс істеуге ауыстырғанда ол бригадиріміз, аға гор­

новой еді. Егер менен, нағыз большевик дегеніміз кім деп сұраса, өз
пікірімше, әрқашан сол кісіні еске алар едім. Осы жай жұмыскер
адамның өмірге деген көзқарасының үлгісі, өз ісіне берілгендігі менің
партия қатарына өтуіме түрткі болды. Ол кісі маған кепілдеме берді.

Мен партияға бұл ұйым адамдарға әділеттілік әкелетін, жалғандық
пен кемістікке қарсы тұратын күш иесі деген толық сеніммен өттім.
Б. В. Яговитов өзінің алған білімі оншалықты көп болып көрінбе­
генмен (небәрі жеті кластық білімі бар адамнан мұның бәрі қайдан

жоғары білімді инженерлерден артық білетін. Мәселен, ағып келе
жатқан құйманың химиялық құрамын бір көргеннен-ақ, жай көзбен,
бәрін де таңғалдырарлықтай дәлдікпен анықтайтын. Ол Теміртауға
үлкен Магниткадан — Магнитогорск металлургия комбинатынан,

әулетімен бірге келген. Жігіттеріміздің бірінің ұнжырғасы түссе, оның
ұдайы «Ештеңе етпейді, сен әлі-ақ нағыз металлург боласың!» деп, дем
беріп қоятыны есімде. Мұндай сөзге кім-кім де қанаттанып қалады ғой.
Адам, әсіресе жас шақта, еркін болуы керек. Бәрін көруі керек.

Жақсыны да, жаманды да, озықты да, тозықты да қарап, өзі ой қо­
рытуы керек. Ойыңдағыны орындау үшін кейде тәртіп бұзуға тура
келуі де мүмкін. Мен өзімді, әсіресе жас күнімде, сондай бір ешқандай
тентектігі жоқ, сонша әдепті, үлгілі едім демеймін. Әрине, басбұзар­

лығым болған жоқ. Ата-ананың адал бол, темекі, арақтан аулақ жүр
дегендей ақыл-өсиеті де бар. Мектепте де, кейін де үздік оқығанмын.
Содан қарап мені барлық жағынан түп-түгел, теп-тегіс деудің жөні
жоқ. Мен талайды көрген адаммын. Өмір мені әртүрлі жағдайда

сынға салып байқаған. Оның қилы сәттерін осы кітапты жазу ба­
рысында тағы айта да жатармын. Өмірде бәрі болады. Бар мәселе
солардың бәрін там-тұмдап көріп, тағылым алып, дұрыс қорытынды
жасай білуде. Мысалы, жұмысшы ортасында кезінде арақты ауызға

атымен алмайтындар некен-саяқ кездесетін. Біз солардың арасында
едік. Оның үстіне біз металлургтердің ішінде өстік. Ал олар оқшау­
ланғандарды ұнатпайтын. Сондықтан ненің болса да дәмін бірге таттық.
Өмір деген төселген тақтай емес. Әсіресе жас кезіңде алдыңнан

шығатын сынақ көп. Жұмысшы ортадағы сондай сынақтардың бірі —
ұжымда қалыптасып қалған дәстүрлерден шет тұрмау. Әлгіндей
дәстүрлердің бірі — алғашқы жалақыны «жуу»… Кезегім келгенде
бүкіл бригаданы — сегіз адамды сыраханаға алып барғаным есімде.

Ойым — ағаларды сыйлау, ортаға кіру рәсімін атқару. Оны «пропис­
ка» дейтін. Жасым жиырмаға келгенімен ол кезде аузыма ішімдік
атаулыны алып көрмегенмін. Ауылда ғой, мұндай әдет жоқ. Учили­
щеде де болған емес. «Қанша әкелейін?» десем, «Ала бер» дейді. Мол

етіп алдым. Өздері түні бойы ұйықтамаған, қапырық цехтан шыққан.
Айтқандай, біздің Қарағандының бұл істегі өзіндік жаңалығы —
арақты сырамен сораптау! «Пиво без водки — деньги на ветер» деп
«мақалдайтындары» да бар. Сырттарынан таңдана қарап отырмын.

Жаңағы жігіттер біраздан кейін менің өзімді қажай бастады. «Оу,
сен зіңгіттей жігіт бола тұра, ішпейтінің қалай? Іш. Әйтеуір бір кезде
бастау керек қой», дейді. Жігіт емеспін бе, металлург емеспін бе?..
Ақыры бір бастау керек көрінеді?.. Сөйтіп, ағаларымыз бізге метал­

Бірақ жақсыны да, жаманды да көре жүріп, жақсысынан үйреніп,
жаманынан жиреніп өстік. Қай нәрседе де артық кетуге болмайтынын,
артық нәрсе ойыңды да, бойыңды да бұзатынын жастайымыздан
біле алдық. Теміртаудағы өмір университетінің бізге берген тағы бір

тағылымы осы.
Мен шойын құюшылықтан бастадым, соңынан төртінші горновой
етіп тағайындады. Горновой­дың еңбегі деген не? Бұл сол скрап бөл­
шектегіш ауыр сүңгі және оны күреу үшін керек жалпақ күрек деген

сөз. Ал анау ішкі жағында температурасы 2000 градусқа жететін нағыз
тозақ жатады. Оның үстіне газ бен шаң. Жігіттерге түсетін салмақ
та орасан ауыр. Металл балқыту барысы шағынуға да, демалуға да
мүмкіндік бермейді — тек өзіңе сене аласың. Машықтығың жетпейді

екен, металл тез қатып қалады да, үсті-үстіне апат болады. Сөйтіп,
асбест желбегеймен тікелей жалынға кіріп-­шығуға тура келеді. Бір
ауысымда жарты шелек тұзды су ішіп, сонша ылғал термен шығып
жатады. Жұмыстан соң жарты сағат мұздай суға түсіп, жан шақы­

расың. Егер жаз болса, сыртқа шыға қалсаң, онда да 35 градус күйіп
тұрады. Жігіттер ылғи титықтап шаршап шығады, келесі ауысымға
дейін бұлшық еттері тынығып та үлгермейді — бәрі бірдей шыныққан
жандар емес қой. Бірсыпырасы шыдай алмай, кетіп те жатты.

Кейін, неше түрлі саяси азан-қазаннан, шешім қабылдардағы
қиындықтардан қажығанда, әділетсіз кінәлау мен беталды сынға
ашынғанда мен өзіме-өзім «Сен пеш түбіндегі азапты жұмысқа шы­
даған едің ғой, бұған да шыдайсың» деп жігер беретінмін.

Сөйтіп жүргенде бір күні аяқастынан Теміртауға әкем келе қалды.
Келе қалғанымен қоймай, жұмысыма баруға құлшынды. Қырсыққан­
да қымыран іриді дегендей, дәл сол түні, әкем біздің цехқа баратында
үлкен бір апат болмасы бар ма?! Күнделікті атқаратын азапты, ауыр

міндетімізге қоса, апатты жөндеуге тура келіп, қатты жанталастық.
Әкем осының бәрін көріп тұрды. Ертеңінде мені қатты қыспаққа
алды. «Неге сонша жаныңды азапқа саласың? Мен әкемнен үш жа­
сымда жетім қалып едім, қиындықтың бәрінен өтіп едім. Бірақ тап

мұндай тозақты көрген емеспін. Құрысын, таста бәрін!» деп әбден
үгіттеді. Әкеме әлім жеткенше бәрін түсіндірдім. Бұл намыстың ісі
дедім. Ақыры райынан қайтардым. Осы істің соңына түскен екенсің,
аяғына шығар онда деген сыңаймен келісімін берді.

Біздің қатарымыздағы үлкен стажы бар металлургтер Уралдан,
Украинадан, Кузнецк металлургия зауытынан шақырылатын, қыр­
уар жолқаржы төленетін, бірден пәтер де берілетін. Әлгілер біздің
ауыр еңбектен қалжырап құлап түскен кейбір жігіттерімізді цех­

қалай үйретерсің! Бұлар мал бағу үшін ғана жаратылған ғой!» деп
қолдарын сілтейтін. Турасын айтайын, мұндай сөздер жаныма қатты
батып жүрді. Бірақ сол жұмысшыларға ренжімеймін. Біріншіден,
бұл дөрекілік көбінесе сауатсыздықтан туындап жататын, өйткені

көпшілігінің үш-төрт кластық қана білімі бар. Әйтсе де, зауыттық
тәжірибесі мол. Екіншіден, олардың сөздерінде әлдебір ұлттық кем­
сітушілік астар жоқ болатын. Өздерінің ойынша, басқа кез келген
қарапайым пенденің қолынан келе бермейтін күрделі де қауіпті

мамандық иелеріне тән, кәсіби мамандықтың артықшылығына деген,
бірақ кәсіби мамандыққа мақтана менменсудің кешірерлік сезімі ғана
бар еді. Қайткенде де бізді металлург етіп шығарған сол азаматтар.
Сол кезде мен өзіме ант етіп едім: осы жерде өлермін, өртеніп те

кетермін, бірақ мен туралы әлгіндей сөз айтылмайды! Осы антымды
берік ұстадым. Менімен бірге көптеген жолдастарым да сыннан сүрін­
бей өтіп, жоғары дәрежелі мамандар, атақты металлургтер болып
шықты. Днепродзержинскіде бірге оқыған, Теміртауда жұмысты

бірге бастаған достарымның бірі — Қабидолла Сәрекенов кейін: «Пат­
риотизм бір күнде қалыптаса қоймайды, ол қанға ананың сүтімен
сіңеді. Өзімізді мысалға келтірсем, Теміртауға келген жастардың
басында талай қиыншылық болды. Қолма-қол металлург болып

кету оңай емес-ті. Жұмыс ауыр. Кейбір жігіттер ауылына қайтып
кетті, кейбіреулері «Бізге бір жеңілдіктер жасалса» деп күңкілдеді.
Сонда Нұрсұлтанның бір емес, бірнеше рет: «Маған қандай жеңілдік
болуы керек! Аяқ-қолым сау. Мен қазақ екенмін деп басқалардан

өзіме ерекше қамқорлық сұрауым керек пе? Жоқ! Мен қазақпын. Бұл
менің елім! Менің жерім! Маған ешқандай жеңілдіктің қажеті жоқ!
Адал еңбекпен, күреспен өз нанымды, өз орнымды табуым керек»,
деп айтқанын естіген едім», деп жазыпты. Магниткада табысқан

тағы бір досым, атақты металлург, Социалистік Еңбек Ері Төлеген
Адам-­Юсуповті тыңдап көрейік: «Жасырмай айтайын, металлург
болу қиыннан да қиын іс. Әуелде бұл кәсіпке кіріскендер көп болға­
нымен, тұрақтап қалғандары аз еді. Көптеген құрдастарымыз ауыр

еңбекке шыдамай, кейбіреуі оқу бітіргеннен кейін де ата-аналары­
ның жағдайын сылтау етіп немесе басқа мамандық таңдадым деп,
Магниткадан кетіп қалды. Мысалы, Қазақстаннан Магнитогорскіге
(бізді Украинаға жібергенде Төлеген Магнитогорскіге баратын топқа

қосылған екен) 68 жігіт барған едік. Солардың сегізі ғана металлургия­
ға қайтып оралды. Мұндағы жұмыс тәулік бойы жүреді, біреулер
келіп, біреулер кетіп жатады. Күнбе-күн солай, демалыс, мереке деген
болмайды. Әсіресе, авариялардан кейін адамдар шыдай алмайтын.

бастап бәріміз араласатынбыз. Домнадан мартенге дейін шойынды
жүз тонналық шөмішпен жеткізу дегенді көз алдыңызға елестетіп
көріңізші. Бүкіл комбинат аяғынан тік тұратын. Қыста қардың үрлей
соғатыны сондай, тіпті жұмыс істей алмай қалатынбыз — қатқан

шойынды лақтырып тастауға, оны кейін қолмен тазартуға тура ке­
летін. Бұл шаруа бір аптаға созылатын, сол әбден есімде қалыпты.
Ауысымда, пеш түбінде істегенімізде бір күннің сегіз сағатының
ішінде алты рет өнім шығаратынбыз. Мұның өзі шамамен үш мың

тонна шойын деген сөз. Еңбектің ауырлығынан, цехтағы ыстықтан
кей жігіттердің мұрнынан қан кететін. Әйтсе де, егер адам домнаға
жан-тәнімен берілсе, жақсы көріп кетсе, ол жерден кете алмай қала­
ды. Қандай қиын болса да кете алмайды». Дәл айтқан.

Домнаға жан-тәніммен берілдім деуім қиын. Бірақ адам бәріне
үйренеді, төселеді. Солай біз де үйреніп кеттік.
Қай істен де нәтиже шыққаны жақсы. Менің жұмысымнан да
нәтиже шықты. Домна пешіне ауыстырылғаннан кейін айлығым да

өсе бастады. Жоспар 120–150 пайызға орындалып жатты. Ондайда
жалақы да тиісінше көбейетін. Кейде тіпті айына үш жарым мың сом
алатын болдым! Ескі руб­льдің кезі. Кейінгімен есептегенде 350 сом.
Бұл дегеніңіз өте көп ақша. Сол ақшаның жартысын ауылға, әкеме

жіберіп тұрдым. Әлгі мол ақшаны алған сайын аң-таң қалып, мұндай
ақы төлейтін қандай жұмыс бұл өзі деп Теміртауға келіп жүргені
ғой. Жұмысымды көріп, неше мың төлесе де істейтін жер емес екен
деп мені үгіттеп кеткен болатын. Оны жаңа айттым.

1960 жылдың 3 шілдесі Қазақстан Магниткасының дүниеге келген
күні деп есептеледі. Дәл сол күні Қазақстан мен Орталық Азиядағы
алғашқы домна пеші іске қосылды. Дәл сағат 15.00‑де Магнитканың
шамамен отыз бес мыңдай жұмысшылары бір мезетте «Ура!» деген

айқайға басты. Сол сәтте № 1 домна пешінен отты өзен сарқырай
аға жөнелді — болат арнасы ашылды. Қарағандылық қаламгер Әмен
Әзиев «Егемен Қазақстан» газетінің 2000 жылғы 1 шілдедегі санына
шыққан «От алауында шыныққан жастық шақ» атты мақаласында

былай деп жазған:
«Үшінші шілде күні Теміртаудың көшелері, мәдениет, тұрмыс
ошақтары, автобустар мен трамвайлар мерекедегідей безендірілді.
Мыңдаған тұрғын сапқа тұрып, ұрандар, портреттер мен тулар кө­

теріп, Магниткаға қарай лек-лек болып ағылды. Түске таман бірінші
домнаның сыртындағы ашық алаңға халық лық толды. Құю цехының
ішінде көптеген қонақтар, тілшілер, фотосуретшілер, кинооператор­
лар мүлде топырлап кетті. Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев бастаған

ры Вячеслав Куликов, домна цехының бастығы Константин Зайцев
Димекеңе түсінік беріп тұрды.
Бір кезде көздеріне қара көзілдірік киген обер-мастер К. П. Ге­
ращенко мен горновой А. Набиуллин отқа төзімді қапастың аузын

бұрғы мәшинесімен бұзып жіберді. Жарқыраған жалын, қып-қы­
зыл шоқ, сап-сарыала өзен ақпаның (желобаның) үстіне лап қойды.
Шыжылдаған, шашыраған алтын ұшқындар құдды бір отшашудай
боп атылды. Сарай іші күндізгідей ғажап сәулеге бөленді. Бұл та­

рихи оқиға сағат 15‑тен 7 минут өткенде болды. Араларында сол
кезде небәрі 20 жастағы жас жігіт Нұрсұлтан Назарбаев бар, барлық
горновой­лар «Кармет Завод. Первый Казахстанский чугун. Июль,
1960» деген жазулар жазылған, көлемі шағын медальондар құйып

алды. Шойыншылардың өнері от дариясын ағызғанда және қабылдау
үстінде айқын көрінді. Сәл төменде тұрған 100 тонналық ожаулар
бірінің артынан бірі көз қарытқан балқымаға шөпілдеп тола баста­
ды. Үкімет адамдары мен қонақтар сыртқа шығып, митингі өтетін

жерге қарай бет алды… Бұл қуанышты сәтті біз де көптің бірі болып
өз көзімізбен көргенбіз». Бұған мынандай жайларды анықтаңқырап
қосайын. Домна пешіне алғашқы вагон руданы Шәміл Бектенов
басқаратын бірінші бригада тиеді. Олардан кейін Геращенко мен

Набиуллиннің екінші бригадасы шойын астауды ашты. Мұнан ке­
йін іске мен жұмыс істейтін үшінші бригада қосылды. Бізге циклдің
соңғы жұмысы — металды шойын құймаларға құю бұйырды. Сөй­
тіп, Қазақстан өнеркәсібінің жаңа дәуірі басталды. Жиырма жасқа

толуыма үш күн қалған еді!
Жаңағы мақаласында жазушы алып құрылыста атқарылған алапат
жұмысты былайша сығымдап айтқан: «1953–1954 жылдары осы ме­
таллургия кешенінің орнайтын орнын анықтау жұмысына Қазақ КСР

Ғылым академиясының президенті Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың
өзі басшылық еткен. Салынатын құрылыс бірден-ақ «Қазақстан Маг­
ниткасы» атанды. Одақта теңдесі сирек зауыттың бүкіл құрылысын
алты жылда аяқтау үшін қыруар жұмыс атқарылды. Әуелі 33 мил­

лион текше метр топырақ қазылды, 2,5 миллион текше метр бетон
құйылды, 160 мың текше метр көлемде отқа төзімді кірпіш, 460 мың
текше метр көлемде жай кірпіш қаланды. Бұған қоса тораптардың
іргеліктеріне, қабырғалары мен төбеліктеріне 910 мың тонна темір

бетон бөлшектері құрастырылды. Ал құрылыс алаңына салынған
теміржолдар 380 шақырымға жетті». Расында да, ғажап емес пе?
Осындай жанкешті жұмыстың, ерен еңбектің арқасында Кеңес Одағы
қанқасап соғыстан қансырап шыққаннан кейінгі айналасы жиырма

шақты жылдың ішінде-ақ әлемдегі екінші қуатты державаға айнала
алған болатын.
1960 жылы алғашқы шойынды балқыту тек Қарағанды метал­
лургия комбинатының тууы болып қана қойған жоқ. Іс жүзінде бұл

Қазақстанның бүкіл қара металлургиясының тұсауы кесілген күн еді.
Ол жерде бұрын шағын елді мекен, палаталық қалашық пен
бүкілодақтық екпінді құрылысқа келген мен сияқты мыңдаған жастар
болды. Адамдар қолымен алғашқы домна тұрғызылып, өндіріске

қосылды. Бұл — құрылысшылардың, монтаждаушылардың, реттеу­
шілердің, металлургтердің алып ұжымының нағыз еңбектегі ерлігі.
Сол бір шын мәніндегі тарихи балқымаға өзімнің де қатысқанымды
өте мақтан ететінмін. Кезінде металлург мамандығын таңдағаныма

ризамын.
Бұл жерде мінез шыңдалды, бұл жерде мен өте маңызды өмірлік
тәжірибе алдым, жаңа сенімді достар таптым.
Олег Тищенко, Александр Коркин, Николай Давыдов, Олег Соско­

вец, Владимир Кац, Махмұд Ақбиев, Арғын Жүнісов саяқты тамаша
адамдармен бірге жұмыс істегеніме қуаныштымын.
Жолдастарымның арасында төртінші домна пешінің горнында
бірге тұрғандар маған айрықша қымбат. Олар Қабидолла Сәрекенов,

Владимир Колбаса, Төлеутай Сүлейменов.
Тұңғыш балқымаға және сол тұңғыш шойынды қабылдауға Дне­
продзержинскідегі техникалық училищеде бірге оқыған достарым —
Аманәлі Әбдіраманов, Сахан Батырханов, Рахметулла Жанарбаев,

Марат Қыстаубаев, Талмахан Құрманбаев, Әмірбек Қырықбаев,
Тұрғанбек Орынбаев, Алтай Сәлімов, Қабидолла Сәрекенов, Әбдіқа­
дыр Соқбеков, Жасұзан Сұлтанбеков, тағы басқалар қатысты. 2010
жылғы шілдеде еліміз Қазақстан Магниткасының 50 жылдығын атап

өтті. Мерейтойлық, мерекелік балқымаға мені арнайы шақырды.
Үстіме металлургтің киімін киіп, қолыма баяғыдай шөміш алып, тағы
да отты өзеннің алдына келдім. Көз алдыма жастық шағым, жалын
шағым қайтадан орала қалды. Сол сәт естен кетпейді.

Салтанатты митингіде сөйлеген сөзімде 50 жыл бұрын, алғашқы
қазақстандық шойынның құйылуы тек Қарағанды металлургия комби­
натының дүниеге келуі ғана емес, бүкіл Қазақстан қара металлургия­
сының дүниеге келуі екенін айттым, атақты металлург Арғын Жүні­

совке «Қазақстанның Еңбек Ері» құрметті атағының алтын жұлдызын
табыс еттім. «AрceлoрMиттал Теміртау» акционерлік қоғамының аға
өндірістік шебері В. И. Деркачқа «Отан» орденін, Ресей Федерация­
сының қаржы-­өнеркәсіптік топтары қауымдастығының президенті

суық металл кесушісі В. В. Ткаченкоға ІІ дәрежелі «Барыс» орденін,
«AрceлoрMиттал Теміртау» акционерлік қоғамы директорлар кеңесі­
нің төрағасы Л. Митталға ІІ дәрежелі «Достық» орденін табыс­тадым.
«AрceлoрMиттал Теміртау» акционерлік қоғамы комбинатты

қиын жағдайда тығырықтан шығарғаны анық. Сол тұстағы жалғыз
жол шетелден инвестиция тарту еді. Біз соны жасадық. Дер кезін­
де қуатты инвестор таба білгеніміздің арқасында біз комбинатты
аман сақтап қала алдық. Азаматтарымыздың әлеуметтік қорғалуы

қамтамасыз етілді. Комбинаттың дамуына жүздеген миллиондаған
доллар жұмсалды. Соның арқасында өндіріс жаңғыртылып, қазіргі
заманғы жабдықтармен, ең жаңа технологиямен қамтамасыз етілді.
Жаңа қосымша қуаттар пайда болды. Болат өндіру көлемін жылына

6 миллион тоннаға жеткізу межеленді. Алайда уақыт өте келе жаңа
проблемалар да туындамай тұрмады. Әсіресе кейінгі жылдарда адам
өліміне әкеліп соқтырған технологиялық апаттардың қайта-­қайта
орын алуы жан ауыртады. Акционерлік қоғам кәсіпорындарында

қауіпсіздіктің сақталуына тиісінше көңіл бөле отырып, бұл метал­
лургия алыбындағы өндіріс көлемін кемітіп алуға жол бермеудің
амалы да табылатынына сенемін.

Магнитка алғаш өнім бере бастаған кезде мен құю мәшинесінің
шойыншысы едім. Одан соң горновой болдым. Училищеден алған
мамандық осы. Ол домна пешінің негізгі жұмысы. Алғашқы балқы­
ма алған сол тарихи сәт «Первый чугун Казахстанской Магнитки»

деген деректі фильмде бейнеленіп қалған. Мен туралы түсірілген
деректі ленталарда бір көрсетілмей қоймайтын белгілі кадрлар сол
фильмнен. Жұмыста көзге түскендігім шығар. Оның алдында мек­
тепте де, училищеде де озат оқып, көзге түскен қалпыммен мұнда да

намысты қолдан бермеуге тырысып бақтым. Еңбегім жана бастады.
Жарты жыл өткенде 7‑разрядты төртінші горновой, тағы бір жылдан
кейін 8‑разрядты үшінші горновой, ал 1962 жылдың ақпан айында
9‑разрядты екінші горновой, одан кейін 10‑разрядты газшы болдым.

Металлургтер бұл жетістіктің қадірін жақсы біледі. Домна процесін
жүргізіп, көрікке басшылық етуге әдетте талай жылдар жұмсалады.
Біз болсақ тез өттік.
Бұл бір ерекше кезең еді. Оны әдеттегідей «жылымық» дей салу аз.

«Хрущев жылымығы» дегенде біз алдымен саяси айыппен қамалған­
дарды түрмеден босатуды, қоғамдағы белгілі бір еркіндікті айтамыз

ғой. Шын мәнісінде, Кеңес Одағы соғыстан кейінгі қираған шаруа­
шылықты қалпына келтіріп қана қоймай, жаңа өндірістер ашып,
тың технологиядағы табыстарымен әлемді таңғалдырып жатқан
кезең еді ол. 1961 жылы Юрий Гагариннің адамзат тарихында алғаш

рет ғарыш жүзіне көтерілуі бүкіл кеңес қоғамының рух сілкінісінің
ғажап шарықтауы болған-ды.
Сол жылы маған «Коммунистік еңбек екпіндісі» атағы берілді.
Кезінде бұл едәуір құрметтің белгісі еді. Карметкомбинаттың архи­

вінде сол атаққа ұсынылғанымда жазылған пікірлер сақталып қалып­
ты. Петр Граськов, Александр Щербаков, Николай Канищев сияқты
аға металлургтер менен көп үміт күтіп, жақсы сөздерін арнапты.
Шынын айтқанда, Петр Андреевич Граськовтің көрікшінің барбиған

саусақтарымен ақ қағазға арбита түсірген сол пікіріндегі: «Мен
Назарбаев жолдас туралы көп жазбаймын. Назарбаев жолдас туралы
бір-ақ сөз айтамын: өте жақсы жігіт» деген қарапайым ғана сөйлемі
кейіннен өзім туралы жазылған талай мақтау мақалалардан артық

көрінеді. Ал Николай Павлович Канищевтің ой толғамын оқыған­
да жұмысшы адамның сөз саптауына сондай сүйсіндім. «Металл
балқыту үшін ғылымның, практиканың, тәжірибенің, эксперименттің
тоғысуы шарт, ал бұл үшін металлургтен ойлаудың, іс-қимылдың,

жасампаздық істің айқындығы талап етіледі. Өндірілген металда
қуат пен ерік-жігер жұмыла танылады, психология қалыптасады,
адамның жан дүниесі ашылады», деп жазған екен.
Атым ауызға алына бастады. Газетке жиі шығатын болдым.

Сол тұста маған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамота­
сы және БЛКЖО Орталық Комитетінің Құрмет грамотасы табыс
етілді. Бұлар едәуір салмағы бар наградалар. Мысалы, Қазақ КСР
Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталғандар кейін,

жасы толғанда республикалық дәрежедегі зейнеткер атағынан үміт­
керлер қатарына қосылатын.
Қазақ шаруасын мандытпайды деген сөз талайлардың аузынан
шыққан. Қадыр Мырзалиевтің: «Бір жаманы — шаруасын ман­

дытпаған, Бір жақсысы — қулықпен жанды ұтпаған» деп келетін
өлеңі бар ғой. Әрине, бүкіл халық туралы бір ауыз сөзбен баға
беруге тырысу жөнсіз. Әйтсе де, белгілі бір тарихи жағдайларға,
әлеуметтік-­экономикалық ортаға байланысты қалыптасатын мінез,

әдет дегендер болатынын да жоққа шығару қажетсіз. Негізінен мал
шаруа­шылығымен айналысу қоғам мүшелерін еңбекке біркелкі тарт­
пайтынын біз анық ұғынуға тиіспіз. Екінші жағынан ұшы-қиырсыз
даланың өзі де адамды мына дүниеге ой көзімен қарауға бейім­

бойына тұтынушылық психологияны, дүниеқорлықты жуытпады.
Қыстауға немесе жайлауға жиналғанда бар дүние-­мүлкін бір-екі
түйенің үстіне, бір арбаға сыйдыруға тура келетінін білгендіктен
де қазақ басы артық нәрсе ұстамаған. Осындай-­осындайдан барып

халқымыз ұлы адамдық қасиеттерді қалыптастырды. Сөз өнерін, саз
өнерін ғажайып биіктерге шығарды. Ол да еңбек. Ой еңбегі, рух еңбегі.
Айта кететін тағы мынандай жай бар. Кеңестер кезінде үлкен өн­
діріс орындарында кәсіби мамандыққа, жалақысы мол жұмыстарға

бізді жібере қоймайтын. Қарағанды, Балқаш, Екібастұз, Теміртауда
салынған зауыттардағы мамандар тек Ресейдің түкпір-­түкпірінен
әкелінді. Сол кезде қазақ жастарын әр өңірден жинап, үлкен ме­
таллургия орталықтарына жіберді. Мысалы, біз Украинаға бардық,

басқалары Уралдың зауыттарына, Кузнецкіге, Череповецкіге тарт­
ты. Украинаның өзінде Запорожсталь, Кривожсталь сияқты ірі ме­
таллургия орталықтары болды. Сол кездегі мәлімет бойынша, он
мыңға тарта қазақ жастары өндіріске тартылды делінеді. Оның ішінде

құрылысшылар, жай жұмысшылар бар. Қазақ жастарын өндіріске
дәл осындай тарту, әрине, алғаш рет еді. Бұл шараның маңызы зор
еді. Біздің көзге көрініп, үздік атанып, ақпарат құралдарының бетіне
шығуымыз басқа жастарға үлгі болса керек.