БЕНЗИНДІ ҚОЗҒАЛТҚЫШТ ЫҢ ОТЫНДЫҚ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ЖҰМЫСЫ

А.С. КУЗНЕЦОВ

БЕНЗИНДІ ҚОЗҒАЛТҚЫШТ ЫҢ ОТЫНДЫҚ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ЖҰМЫСЫ

ҮЗДІКСІЗ КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ

1

ҮЗДІКСІЗ КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ

А.С. КУЗНЕЦОВ

БЕНЗИНДІ ҚОЗҒАЛТҚЫШТ ЫҢ ОТЫНДЫҚ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ЖҰМЫСЫ

Мәскеу

«Академия» баспа орталығы

2013

ӘОК 621.43(075.9)

КБЖ 39.35я75

К891

«Үздіксіз кәсіби білім беру» сериясы

П і к і р жа з ғ а н —

Мәскеу автокөлік жасау колледжінің арнайы пәндер оқытушысы

А. А. Мылов

Кузнецов А. С.

К891 Бензинді қозғалтқыштың отындық жүйесінің құрылысы мен жұмысы: оқу құралы / А. С. Кузнецов. — 2- басылым., стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2013. — 80 б.

ІSBN978-5-7695-8973-7

Бензинді автокөлік қозғалтқыштарының отындық аппаратурасының аспаптары сипатталған. Карбюраторлық және инжекторлық қоректендіру жүйелерінің құрылысы мен жұмысы қарастырылған. Bosch фирмасының әзірлемесін мысалға алып инжекторлық қозғалтқыштың отындық жүйесінің құрылысы мен жұмысына айтарлықтай назар аударылған.

Оқу құралы 190631.01 «Автомеханик» кәсібі бойынша ПМ.01 «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету және жөндеу» кәсіби модулінің 01.02 «Автокөлік құрылысы, техникалық қызмет көрсету және жөндеу». МДК-сын меңгеру кезінде пайдаланылуы мүмкін.

«Отындық аппаратура бойынша слесарь» мамандығы бойынша жұмысшыларды даярлауға, қайта даярлауға және біліктілігін арттыруға арналған.

ӘОК 621.43(075.9)

КБЖ 39.35я75

ІSBN 978-5-7695-8973-7

© Кузнецов А. С., 2011

© «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2011

© Рәсімделуі. «Академия» баспа орталығы, 2011

Оқырманға

XX ғасырда автомобиль жасаудың қарқындап өсуі индустриялық қоғам өмірін айтарлықтай өзгерістерге алып келді. Заманауи автокөлік күрделі машина болып келеді, ондағы бөлшектер саны мыңдап саналады, алайда барлық автомобильдің «жүрегі» қозғалтқыш болып табылады. Ұсынылып отырған құрал сізге бензинді іштен жанатын қозғалтқыштарының (ІЖҚ) отындық жүйесінің құрылғысымен танысуға көмектеседі.

Оқу құралының арқасында сіз:

бензинді ІЖҚ карбюраторларының қалай жасалғанын және жұмыс істейтінін;

инжекторлы ІЖҚ отындық жүйесінің қалай жасалғанын және жұмыс істейтінін;

бензинді ІЖҚ-ның улылығын төмендету жүйесі қалай жасалғанын және жұмыс істейтінін білетін боласыз.

Оқу құралының арқасында сіз:

карбюраторлық қозғалтқыштың отындық жүйесінің күйіне тексеру жүргізе алатын;

карбюраторлық қозғалтқыштың отындық жүйесінің күйіне тексеріс жүргізе

1 Тарау

Карбюраторлық қозғалтқыштың қоректендіру жүйесі

1.1. Карбюраторлық қозғалтқыштың қоректендіру жүйесінің құрылғысы

Карбюраторлық қозғалтқышты автокөліктің қоректендіру жүйесіне (1.1-сурет) отын багы 13, отын сорабы 1, отын сүзгілері 5 және 19, отынды отын сорабына беретін құбыр жолы 20, карбюратор 4, ауаны тазартатын сүзгі (ауа тазартқыш) 3, кіргізуші құбыр 6 кіреді. Істен шыққан газдар сөндіргіштің қабылдау құбырлары 21 мен сөндіргіш 18 арқылы шығады. Отын бактан сүзгілер арқылы сораппен карбюраторға беріледі, онда ауа тазартқыш арқылы түсетін ауамен белгілі бір қатынаста араластырылады. Алынған жанғыш қоспа қозғалтқыштың цилиндрлерінде сиретілуінен кіргізуші құбыр бойымен үлкен жылдамдықпен жылжиды, сондай-ақ қосымша жылжып қозғалтқыштың цилиндріне түсіп сол жерде жанады. Газдардың жанғыш қоспасының жануы кезінде түзілген қысымның есебінен қозғалтқыш жұмыс істейді.

1.2. Бензинді қозғалтқыштарға арналған отын және оның сипаттамалары

Детонациялық төзімділік — қозғалтқышты сығудың мүмкін болатын дәрежесін анықтайтын бензиннің маңызды қасиеті. Детонация жану камерасында жалын бағытының аса жоғары таралу жылдамдығы кезінде қоспаның жеке көлемдерінің жарылысымен өтетін (2 000 м/с және одан жоғары; қалыпты жану кезінде бұл жылдамдық 20... 40 м/с құрайды) және детонация аймағында қысымның айтарлықтай артуымен қатар жүретін жанғыш қоспаның жануының ерекше түрі болып табылады.

Сурет. 1.1. ЗИЛ-433360 автокөлігінің отындық жүйесінің құрылысы:

Бензиннің октан санын сығу дәрежесі өзгермелі болатын бірцилиндрлі қозғалтқыш түрінде болатын арнайы қондырғыда анықтайды. Сыналатын бензиннің антидетонациялық қасиеттерін күшті детонациялық отын (гептан) мен детонацияға төзімді отынды (изооктанды) әр түрлі қатынаста араластырып жасалатын эталондық отынның – эквивалент қоспаның қасиеттерімен салыстырады.

Карбюраторлы қозғалтқыштары бар автомобильдер үшін: АИ-92, АИ-95, АИ-98 маркалы бензиндерді қолданылады. «А» әрпі «автокөліктік» дегенді білдіреді, «И» әрпі — октан санды анықтау әдісі (исследовательский-зерттеу), цифрлар — бензиннің октан саны.

Қалыпты қоспа деп 1 кг бензинге 15 кг ауадан - бензиннің толық жануы үшін теориялық қажетті ауадан келетін қоспа аталады (а = 1). Қалыпты қоспа қолданған кезде қозғалтқыш қуаттылығы мен үнемділігі бойынша орташа көрсеткіштермен тұрақты жұмыс істейді.

Азайған қоспа деп құрамындағы ауа қалыпты мөлшерімен салыстырғанда аз ғана артық болатын қоспа аталады (1кг отын үшін 16,5 кг-ға дейін, а = 1,1... 1,15). Азайған қоспамен жұмыс істеген кезде қозғалтқыштың қуаты қоспаның жану жылдамдығының төмендеуінің салдарынан біраз азаяды, дегенмен үнемділігі айтарлықтай артады, себебі, бензин толығырақ жанады.

Жұтаң қоспа деп құрамындағы ауа қалыпты мөлшерімен салыстырғанда айтарлықтай артық болатын қоспа аталады (а > 1,2). Ауада тозаңдаған бензин бөлшектерінің алшақтығына байланысты жұтаң қоспа баяу жанады және қозғалтқыштың цилиндрлеріндегі газ қысымы төмендейді. Қоспаның баяу жануының салдарынан жылудың көп бөлігі цилиндрдің қабырғаларымен және оларды суытатын сұйықпен жұтылады. Бұл қозғалтқыштың қызып кетуіне әкеледі. Қозғалтқыш жұтаң қоспамен тұрақсыз жұмыс істейді, оның қуаты азаяды, отынның меншікті шығыны (отынның бірлік қуатқа келетін шығыны) қатты артады. Жұтаң қоспамен жұмыс істеу әдетте лап етумен — карбюратордағы «түшкірумен» қатар жүреді, себебі қоспаның цилиндрінде баяу жанып жатқан жалын кіргізу клапанын ашқан кезде кіргізуші құбырға шығады және оның бойымен өтіп жатқан жаңа қоспаны жандырады. Карбюратордағы «түшкіру» қауіпті және автокөлікте өрт шығаруы мүмкін.

Байытылған қоспа деп құрамындағы ауа қалыпты мөлшерімен салыстырғанда аз ғана жетіспейтін қоспа аталады — 1 кг отынға 13 кг-ға дейін келеді (а = 0,85.0,9).Байытылған қоспаның жану жылдамдығы артады, нәтижесінде қозғалтқыштың цилиндріндегі газ қысымы поршеньнің жұмыстық жүрісінің басында ұлғаяды. Байытылған қоспамен жұмыс істеу кезінде қозғалтқыш ең үлкен қуатты шығарады, дегенмен отын жеткілікті толық жанбағандықтан шығыны да жоғары болады.

Бай қоспа деп құрамындағы ауа қалыпты мөлшерімен салыстырғанда айтарлықтай жетіспейтін қоспа аталады (а < 0,85 ). Мұндай қоспада оттегінің көп жетіспеушілігінен бензин толық жанбайды, бұдан отын айтарлықтай шығындалғанда қуат төмендейтін болады.

1.3. Карбюратордың құрылысы және жұмысы

Карбюратор деп бензинді белгілі бір қатынаста ауамен араластыру және бензинді ауада мұқият тозаңдату арқылы жүретін құрылғыны айтамыз. Қарапайым карбюратор (1.2-сурет) оське топсамен жалғанған қалтқысы 9 бар қалтқылы камерадан 8 және инелі клапаннан 10, жиклері және тозаңдатқышы 6 бар мөлшерлегіш құрылғыдан 7, диффузоры 3 бар араластырғыш камерадан 2 дроссельді жапқыш 5 пен ауа қалқасынан 1 тұрады. карбюратордың араластырғыш камерасы қозғалтқыштың кіргізуші құбырымен 4 жалғанады

1.2. сурет. Қарапайым карбюратордың сұлбасы:

Қалтқылы камера 8, жиклердің тозаңдатқышында отынның тұрақты деңгейін қамтамасыз ету үшін қызмет етеді, отын бактан түтікпен торлы сүзгі арқылы түсетін ыдыс түрінде болады. Қалтқылы камераның қуысы қоршаған ортамен камера қақпағындағы тесік 11 арқылы қатынасады. Инелі клапаны 10 бар қалтқы 9 арқылы камерада және тозаңдатқышта тозаңдатқыштың шетіне дейін 1... 1,5 мм-ге жетпейтін отынның тұрақты деңгейі сақталады. Мұндай деңгейде отын тозаңдатқыштан оңай сіңіріледі, жұмыс істемейтін қозғалтқыш кезінде тозаңдатқыштан отынның шығуы мүмкін емес.

Тозаңдатқыш 6 отынды араластырғыш камераның ортасына беру үшін қызмет етеді, онда ол тозаңдатылады. Араластырғыш камераға кіретін жіңішке түтік түрінде болады және қалтқылы камерамен жиклер арқылы байланысады. Жиклер 7 калибрленген тесіктері бар тығын түрінде жасалған және тозаңдатқышқа өтетін отын мөлшерін мөлшерлейді

Араластырғыш камера 2, отынды ауамен араластыруға арналған, бір ұшы қозғалтқыштың кіргізуші құбырымен ал екінші ұшы карбюраторға тазартылған ауа түсіретін ауатазартқышпен жалғанған қысқа түзу немесе иілген келте құбыр түрінде болады.

Диффузор 3 араластырғыш камераның ортасында ауа ағынының жылдамдығын арттыру және тозаңдатқыштың шетінің маңында сирету жасау үшін қолданылады, ол одан отынды сіңіріп алу және соңғысының жақсы тозаңдауы үшін қажет. Диффузор ішкі жағынан тарылған қысқа келте құбыр түрінде болады және араластырғыш камерада тозаңдатқыш шетінің маңына орнатылады.

Дроссельді жапқыш 5 жанғыш қоспа үшін өту қимасын өзгертеді және сол арқылы оның карбюратордан қозғалтқыш цилиндріне түсетін мөлшерін реттейді. Цилиндрге түсетін қоспаның мөлшеріне сай қозғалтқыштың қуаты мен иінді біліктің айналу жиілігі өзгереді. Дроссельді жапқышты жүргізуші автокөлік кабинасын басқыштың көмегімен басқарады.

Ауа қалқасымен 1 карбюраторға түсетін ауа үшін өту қимасын кішірейтуге болады, сол арқылы араластырғыш камерадағы сиретілуді арттырады және сәйкесінше отын беруді арттырады. Ауа қалқасын әдетте қозғалтқышты іске қосқан кезде қолданады және оны жүргізуші кабинасынан басқарады.

Қарапайым карбюратордың жұмыс істеу принципі келесідей болады. Қозғалтқыштың иінді білігі айналған кезде оның цилиндрінде өтетін кіргізу такті кезеңінде карбюратордың араластырғыш камерасы арқылы 2 ауа өтеді. Диффузордың 3 алқымында оның тарылуы салдарынан ауа ағынының жылдамдығы айтарлықтай артады және тозаңдатқыштың 6 шетінің маңында сиретілу болады. Бұдан отын тозаңдатқыштан араластырғыш камерасына ағынмен сорылады, онда ауамен үлкен жылдамдықпен өтетін ұсақ бөлшектерге тозаңданады. Отын ауамен араласады, онда буланады және алынғанжанғыш зат кіргізу құбыры 4 арқылы қозғалтқыштың цилиндрлеріне түседі. Қалтқылы камера 8 қалтқының 9 және инелі клапанның 10 көмегімен тозаңдатқыышта отынның қалыпты деңгейін ұстап тұрады.

Қозғалтқышқа түсетін жүктемеге байланысты жүргізуші карбюратордың дроссельді жапқышын 5 әр түрлі жағдайда орнатады, және қозғалтқыштың цилиндрлеріне жанғыш қоспаның көп немесе аз мөлшері түседі, ол қозғалтқышқа қажетті қуатты және автокөліктің қозғалыс жылдамдығын қамтамасыз етеді.

Өрлеме ағынды карбюраторларда жанғыш қоспа араластырғыш камерада төменнен жоғарыға қарай қозғалады.

Көлденең ағынды карбюраторларда жанғыш қоспа араластырғыш камерадағы келте құбырда көлденең бағытта қозғалады.

Құлайтын ағынды карбюраторларда жанғыш қоспа араластырғыш камерада жоғарыдан төменге қарай қозғалады. Құлайтын ағынды карбюраторда көлденең келте құбыр түрінде болатын араластырғыш камера пішінінің қарапайымдылығынан және оның тікелей ауатазартқышпен жалғануынан ауа ағынына кедергі аз, отын ауамен оңай төмен түседі, бұл цилиндрдің жанғыш қоспамен толуын жақсартады, нәтижесінде қозғалтқыштың қуаты мен үнемділігі біршама артады. Мұндай карбюраторларды тексеру мен реттеуге ынғайлы болуы үшін кіргізу келте құбырынан жоғары орнатады. Бұл жағдайда ауатазартқышты орналастыру мен оны карбюратормен жалғау да жеңілдетіледі. Сондықтан құлайтын ағынды карбюраторлар автокөліктерде көбірек таралған.

Қозғалтқыштың негізгі жұмыс режимдері келесідей болады: іске қосу, бос жүріс, орташа жүктемелер, толық жүктеме, орташа жүктемеден толығына жылдам ауысу. Қозғалтқыштың осы режимдерде ең тиімді жұмысын қамтамасыз ету үшін оның цилиндрлеріне әр түрлі құрамды жанғыш қоспалардың әр түрлі мөлшерін беру қажет.

Қозғалтқышты іске қосқанда оның цилиндрлеріне көп мөлшерде оңай буланатын тіпті төменгі температура кезінде отынның жеңіл фракциялары түсуі тиіс. Бұған қоспаны айтарлықтай байытумен карбюратордың араластырғыш камерасына және кіргізетін құбырдың қабырғасына жылу берілуін арттыру арқылы қол жеткізіледі. Карбюраторда арнайы іске қосу құрылғысы болуы керек және ол тозаңдатқыштың шетінің маңында одан отын қозғалтқышты іске қосуға жеткілікті мөлшерде шығатындай сирету жасауы тиіс. Сирету жасау үшін іске қосу кезінде әдетте ауа қалқасын пайдаланады.

Бос жүрісте цилиндрлерге аздаған мөлшерде жанғыш зат беру керек, алайда қозғалтқыштың жұмысы тұрақты болуы үшін ол байытылған болуы керек. Қозғалтқыш карбюратордың жабылған дроссельді жапқышында жұмыс істей алуы үшін оған бос жүріс жүйесі деп аталатын арнайы құрылғыны қосады.

Орташа жүктемелерде ең кішісінен бастап қозғалтқыштың толық жүктемесінің 85 % -ына дейінгі жүктемелер кезінде оның цилиндрлеріне шамамен тұрақты құрамды жанғыш қоспаның әр түрлі, бірақ аздап азайтылған мөлшерін беру керек, бұл қозғалтқыштың үнемді жұмыс істеуі үшін қажет. Орташа жүктемелерде дроссельді жапқыштың әр түрлі ашылуы кезінде жанғыш қоспаның шамамен тұрақты тиімдірек құрамын ұстап тұру үшін, қоспа құрамының компенсациясы үшін карбюраторда арнайы құрылғы болуы тиіс. Оның әрекет ету тәсілі бойынша әр түрлі үлгідегі карбюраторлар ажыратылады.

Қозғалтқыштың толық жүктемесі кезінде оның цилиндрлеріне берілетін қоспа байытылған болуы керек. Бұл қозғалтқыштың ең үлкен қуатын алу үшін қажет болады. Осы талапты орындау үшін карбюраторға экономайзер деп аталатын арнайы құрылғы енгізеді.

Дроссельді жапқышты жылдам ашқан кезде қозғалтқыштың цилиндрлеріне байытылған қоспа беру керек. Сонда иінді біліктің айналу жиілігі артады және қозғалтқыштың қуаты артады, яғни, қозғалтқыш жақсы қабылдағыштыққа ие болады. Қозғалтқыштың қабылдағыштығын арттыру үшін карбюраторға үдеткіш сорап деп аталатын құрылғы енгізеді.

Карбюраторда іске қосу құрылғысы карбюратордағы ауа келте құбырындағы айналмалы білікшеде орнатылған ауа қалқасы 2 (1.3, а сурет) болып табылады. Білікшенің сыртқы ұшында кабинадағы қалқанда орналасқан қалқаны басқару түймесімен иілгіш тартқышпен байланысқан қозғалтқыш иінтірек бекітілген.

Жабық ауа қалқасы кезінде иінді біліктің айналу жиілігі төмен болғанның өзінде араластырғыш камерада үлкен сирету түзіледі. Ол басты жиклердің 5 тозаңдатқышы 3 арқылы және бос жүріс жүйесінің 8 және 10 арналарынан отынның қатты ағып шығуына алып келеді. Араластырғыш камераға артығымен түсетін отын құбыр қабырғасының бойымен қабыршақ түрінде қозғалады, ауада ұсталып қалады, онда буланып бай қоспа түрінде цилиндрлерге түсіп қозғалтқыштың іске қосылуын қамтамасыз етеді. Ауа қалқасы ұзақ уақыт бойы жабылған кезде отынның шамадан тыс сорылуын болдырмау үшін әдетте оған автоматты клапан 1 қояды. Сиретуді айтарлықтай арттырған кезде камерада клапан 1 араластырғыш камераға түсетін ауа қысымымен ашылады, оның салдарынан ондағы сиретілу төмендейді. Кейбір карбюраторларда ауа қалқасы қозғалтқыштың барлық жұмыс режимдерінде арнайы температуралық реттегіш арқылы автоматты түрде басқарылады, соның арқасында қозғалтқышты оңай іске қосу, жылдам қыздыру және қоспаны қозғалтқыштың жылулық күйіне байланысты байыту үшін ауа қалқасын тиімдірек пайдалану қамтамасыз етіледі.

1.3. сурет. Карбюратордың негізгі элементтерінің сұлбасы:

Бос жүріс жүйесі қозғалтқыштың иінді біліктің аз айналу жылдамдығымен жүктемесіз жұмыс істеуіне (бос жүрісте) арналған және оған бос жүріс жүйесінің отындық жиклері 11, ауа жиклері 13, арналар 8, 10, 12, реттеу бұрандалары 6 және 9 кіреді. бос жүріс жүйесінің отындық жиклері 11 қалтқылы камерамен 4 байланысады.

Қозғалтқыштың иінді біліктің аз айналу жылдамдығымен жүктемесіз жұмыс істеуіне қажетті болғандықтан дроссельді жапқышты 7 жапқан кезде карбюратордың диффузорындағы 14 сиретуілуінің төмендейтіні соншалық басты жиклердің 5 тозаңдатқышынан 3 отынның түсуі тоқтайды.

Дроссельді жапқыштан 7 кейін қатты сиретілу жасалады, оның салдарынан отын бос жүріс жүйесінің отындық жиклері 11 арқылы отындық арнаға 12 сорылады. Онда отынның келесі тозаңдатылуын жақсартатын ауа жиклері 13 арқылы ауа түседі. Алынған эмульсия (ауасы бар отынның ірі бөлшектері) арнаның 8 шығыс тесігі арқылы карбюратордың араластырғыш камерасына өтеді. Араластырғыш камерада эмульсия қатты жабылмаған дроссельдің жапқышытың саңылаулары арқылы өтетін ауамен араласады, отын қосымша буланады және жанғыш қоспа қозғалтқыштың цилиндрлеріне түседі. Дроссельді жапқыш ашылғанда бос жүріс жүйесінің арнасының шығыс тесігінде сиретілу төмендейді және жүйе ажырап қалады.

Қозғалтқыштың бос жүріс режимінен жүктемелі жұмыс режиміне ауысуының бірқалыптытығын арттыру үшін әдетте бос жүріс жүйесінің арнасында екі шығыс тесігі болады. 10 арнаның тесігі дроссельді жапқыштың 7 алдында (оны жабатын жағдайда) орналасқан ал арнаның тесігі ), ал 8 арнаның тесігі одан кейін орналасқан. Дроссельді жапқыш жабық болғанда эмульсия жапқыштан кейінгі 8 каналдың тесігі арқылы кірістік келте құбырға түседі, ал 10 арнаның тесігі арқылы ауа бос жүріс жүйесінің 12 арнасына беріледі, оның салдарынан ондағы сиретілу төмендейді, түсетін отын мөлшері азаяды және эмульсия дайындау жақсарады.

Қоспа құрамын компенсациялауға арналған құрылғы қозғалтқыштың орташа жүктемелерде үнемді жұмыс істеуі үшін дроссельді жапқыштың ашылуының әр түрлі шамасында шамамен тұрақты құрамды аздап кедейленген қоспа дайындауға арналған. Дроссельді жапқыштың әр түрлі ашылуы кезінде қоспа құрамының тұрақты болуын ұстап тұру, яғни, қоспа құрамынкомпенсациялау заманауи карбюраторларда отынды пневматикалық тежеумен, диффузордағы сиретілуді реттеумен, бірнеше әдісті құрамдастырумен жүргізіледі.

Заманауи карбюраторлардың көптеген үлгілерінде қоспа құрамын отынды пневматикалық тежеумен компенсациялау сәйкес құрылғыларының қарапайымдылығы мен әрекетінің сенімділігінен жақсы қолданысқа ие болды. Қоспа құрамын берілген әдіспен компенсациялайтын карбюраторларда басты мөлшерлейтін жүйеге арнасы мен тозаңдатқышы 3 бар басты жиклер 5 (1.3, б сурет), бүйірлік тесіктері бар эмульсиялық түтікше 17 орнатылған отындық құдық 16, эмульсиялық түтікшенің қуысын қоршаған ортамен байланыстыратын ауа жиклері 18 кіреді.

Басты жиклер 5 арқылы құдықтың қуысы 16 белгілі бір деңгейге дейін толтырылады. Дроссельді жапқышты 7 ашуды үлкейту мен диффузордағы 14 сиретілуді ұлғайтуға қарай басты жиклер 5 арқылы түсетін отын мөлшері диффузор арқылы өтетін ауа мөлшеріне пропорционал емес арта бастайды, бұл жанғыш қоспаның байытылуына алып келеді. Дегенмен бұған жиклерден шығатын отынды ауа жиклері 18 және эмульсиялық түтікшенің 17 бүйірлік тесіктері арқылы құдыққа 16 түсетін ауамен тежеу кедергі жасайды; бұдан жиклер 5 алдындағы сиретілу талап етілетін шекте өзгереді.

Дроссельді жапқыштың 7 ашылуын үлкейту мен диффузорда 14 сиретілудің жоғарылауымен тозаңдатқыштан 3 отынның шығындалуы артады, оның құдықтағы деңгейі төмендейді. Осының салдарынан эмульсиялық түтікте 17 барлық бүйірлік тесіктер ашылады және ауа жиклері 18 арқылы ауа құдыққа түсіп барлығы ұлғайған мөлшерде жиклерден 5 отынның ағып шығуын тежейді.

Осылайша, басты мөлшерлегіш жүйенің құдығына 16 түсетін ауа жиклердің алдындағы сиретілуді реттейді. Және дроссельді жапқыштың әр түрлі ашылуы кезінде жиклер арқылы әрқашан қажетті экономикалық құрамды жанғыш қоспа алу үшін қажетті отын мөлшері өтеді. Осындай қоспаны компенсациялау тәсілінде құдықта эмульсиялық түтікше көмегімен отынды ауамен алдын ала эмульсиялау қамтамасыз етіледі, бұл карбюратордағы қоспатүзілу үдерісін жақсартады.

Экономайзер деп қозғалтқыштың толық жүктемесі кезінде автоматты түрде байытылатын құрылғыны атайды. Экономайзер жиклерден 27 (1.3, в сурет) және автоматты басқарылатын клапаннан 26 тұрады. Әдетте басты жиклердің тозаңдатқышымен 3 жалғанған жиклер 27, отынның қосымша мөлшерін мөлшерлейді. Клапан 26 қалтқылы камерадан экономайзердің жиклеріне отын өтетін тесікті жабады.

Экономайзердің механикалық жетегі кезінде (1.3, в сур. қар.) клапан 26 штоктың 22, тартқыштың 24 және дроссельді жапқыштың 7 осіне бекітілген иінтіректің 28 көмегімен ашылады. Жапқыш 80... 85%-ға ашылған кезде шток 22 клапанды 26 басады. Ол ашылады және экономайзердің жиклері 27 арқылы тозаңдатқышқа 3 қоспаны байытатын отынның қосымша мөлшерін жібереді.

Экономайзердің пневматикалық жетегі кезінде (1.3, г сур) карбюраторда клапанның 26 үстінде оқшауланған цилиндрлік камерада поршеньі 23 бар шток 22 орналасқан. Шток төмен қарай серіппемен 33 сығылады. Поршеньнің камерасы жоғарғы арнасы 32 арқылы дроссельді жапқыштан 7 кейінгі кіргізу келте құбырымен, ал төменгі арнасымен 30 ауа келте құбырымен немесе атмосферамен байланысады. Дроссельді жапқыш орташа ашылған кезде одан кейін сиретілу ауа келте құбырындағыға қарағанда үлкен болады. Осы сиретілу поршеньнің камерасына арна 32 бойымен беріледі, оның салдарынан пневматикалық жетектіңпоршеньіне 31 атмосфералық қысым көмегімен серіппенің кедергісінен өтіп көтеріледі. Клапан 26 жабылады, экономайзер өшеді.

Дроссельді жапқыш толыққа жақын ашылған кезде карбюратордың ауа және кіргізу келте құбырларындағы қысым бірдей дерлік бола бастайды және шток 22 серіппенің 33 әсерімен төмен түседі, клапанның 26 стерженін басып оны ашады. Бұдан қалтқылы камерадан тозаңдатқышқа 20 ашық клапан мен жиклер 27 арқылы отынның қоспаны байытатын қосымша мөлшері түседі.

Үдеткіш сорап дроссельді жапқыш бірден ашылған кезде араластырғыш камераға отынның қосымша үлестерін мәжбүрлеп бүрку арқылы қозғалтқыштың қолайлылығын арттыру үшін жұмыс істейді. Механикалық, пневматикалық немесе мембраналы жетекті болуы мүмкін үдеткіш сорапты жеке орнатады немесе экономайзермен қатар қолданады.

Үдеткіш сораптың механикалық жетегі кезінде поршеньнің штогы 23 (1.3, в сур.қар.) тартқышпен 24 және иінтірекпен 28 дроссельді жапқыштың 7 білігімен жалғанған. Жапқыш жылдам ашылған кезде оның білігі поршеньмен штокты 23 төмен түсіріп айналады. Отынның қысымының әсерінен шарикті кіргізу клапаны 25 жабылады, ал айда у клапаны 21 ашылады, және отынның қосымша үлесі арна ментозаңдатқыш20арқылыараластырғышкамерағабүркіледі,соның салдарынан қоспа байытылады және қозғалтқыштың қолайлылығы жақсарады. Дроссельді жапқыш жабылған кезде 23 жоғары көтеріледі және отындық құдық кіргізу клапаны 25 арқылы тағы да толады. Бұдан айдау клапаны 21 жабылады, нәтижесінде араластырғыш камерада отындық құдыққа ауаның сорылуын жояды. Отынға қысым түсіретін поршень дроссельді жапқыштың жылдам ашылуына кедергі көрсетпеуі үшін 28 поршеньге 23 күш сол кезде сығылатын серіппе арқылыберіледі. Серіппе жазылып құдықтан отынның шығындалуына қарай плунжерді төмен қарай бірсарынмен түсіреді. Бұл сонымен қатар отынның созылыңқырап бүркілуіне ықпал етеді.

Үдеткіш сораптың пневматикалық жетегі кезінде (1.3, г сур.) дроссельді жапқыштың 7 орташа ашылуы кезінде одан кейінгі арна 32 бойымен камераға берілетін сиретілу салдарынан поршеньі бар 23 плунжер 31 серіппені 33 сығып жоғарғы күйде ұсталып тұрады. Дроссельді жапқыштың 7 бәрден ашылуы кезінде одан кейінгі және камерадағы сиретілу жылдам төмендейді және поршеньі бар 23 плунжер 31 серіппенің 33 әсерімен төмен түседі. Сонымен бірге кіргізу клапаны 25 отынның қысымымен жабылады , ал айдау клапаны ашылады және отын тозаңдатқыш 20 арқылы бүркіледі, оның нәтижесінде ыстық қоспа байытылады және қозғалтқыштың жақсы қолайлылығына қол жеткізіледі.

Үдеткіш сораптың мембраналы жетегі кезінде (1.3, д сур.) карбюраторда қақпақпен 36 жабылған камера 35 болады, оның астында серіппелі 34 және дроссельді жапқыштың 7 тартқышымен 39 жалғанған сыртқы жетекті иінтірегі 38 бар иілгіш мембрана 37 бекітілген. Камера 35 кіргізу клапаны 25 арқылы қалтқылы камерамен және жиклермен арнамен және үдеткіш сораптың тозаңдатқышымен 20 байланысады. Дроссельді жапқыш 7 бірден ашылған кезде мембрана 37, камерада 35 жылжып араластырғыш камераға жиклер мен тозаңдатқыш 20 арқылы қысыммен отын береді. Бұдан кіргізу клапаны 25 жабылады, ал айдау клапаны 21 ашылады. Дроссельді жапқыштың иінтірегінің кері жүрісі кезінде мембрана 37 серіппенің 34 әсерімен иіледі және қалтқылы камера 4 кіргізу клапаны 25 арқылы отынға толтырылады

Заманауи карбюраторлардағы көпдиффузорлық жүйе қоспа түзілуін жақсартуға арналған. Отын тозаңдатқыштан 3 (1.3, в сур.қар.) ішкі диффузорға 29 түседі және ол арқылы өтетін ауамен тозаңданады. Алынған қоспа екінші диффузор 14 арқылы өтіп, онда ауамен қайтадан тозаңданады. Сондай-ақ, үштік диффузорлар қолданылады.

Карбюратордың тұрақты реттелуін сақтау үшін қалтқылы камера тікелей қоршаған ортамен байланыспайды, әдетте тек ауа келтеқұбырымен жалғанады. Бұл жағдайда қалтқылы камера қақпақпен герметикалық жабылған және түтікшенің 19 көмегімен араластырғыш камераның ауа келте құбырымен байланысады. Осындай жалғану кезінде қалтқылы камераға ауатазартқышта тазартылған ауа түседі , соның салдарынан камераның ластануы төмендейді. Сонымен қатар бұл жағдайда карбюраторды реттеу мен оның жұмысы карбюраторға жалғанған ауатазартқыш пен оның күйіне аз тәуелді болады, себебі, ауа тазартқыштың күйінің өзгеруі кезінде араластырғыш және қалтқылы камералардағы қысым бірдей шамаға өзгереді.

Екікамералы карбюраторларды (екі араластырғыш камерасы бар) цилиндрлер саны көп қатардағы қозғалтқыштарға және V-тәрізді қозғалтқыштарға әрбір цилиндрге жанғыш қоспаның түсуіне қолайлырақ шарттарды жасау мақсатымен орнатады. Параллель және тізбекті қосылулары бар екікамералы карбюраторларды қолданады.

Параллель қосылулары бар екі камералы карбюраторларда бір араластырғыш камера өздігінен бір цилиндрлер тобын, ал екіншісі – екіншісін қоректендіреді. Параллель жұмыс істейтін араластырғыш камераларда бірдей құрылғы мен әрекеттер болады, бір ортақ қалтқылы камерамен қоректенеді, олардың дроссельді жапқыштары бірмезгілде ашылады.

Дроссельді жапқыштарды тізбекті ашулары бар және араластырғыш камералар енгізілген екі камералы карбюраторларда екі камера қозғалтқыштың барлық цилиндрлерін қоректендіреді. Мұндай карбюраторларда бос жүріс пен аз жүктемелер кезінде барлық цилиндрлер бір камерадан – біріншіден қоректенеді; жүктеме артқын кезде жұмысқа тізбекті түрде екінші камера – екіншісі қосылады. Осындай карбюраторды қолдану жағдайында аз және орташа жүктемелер кезінде бірінші камерада ауа ағыны жылдамдығының артуының салдарынан қозғалтқыштың тұрақтырақ және үнемдірек жұмысы мен екі камера жұмыс істеген кезде қозғалтқыштың цилиндрлерінің жақсы толуының нәтижесінде толық жүктеме кезінде жоғары қуат қамтамасыз етіледі.

Иінді білігінің айналу жиілігі аса үлкен қозғалтқышпен жұмыс істеген кезде бһлшектердің тозуы жоғарылайды, сонымен қатар олардың бұзылуы да мүмкін. Сондықтан сенімділікті жоғарылату үшін жүк автокөліктерінің қозғалтқыштарына иінді біліктің максималды айналу жиілігін шектегіш қояды, ол пневмоцентрдентепкіш түрінде немесе электронды басқарулы болуы мүмкін. Пневмоцентрдентепкіш түріндегі шектегіш екі бөліктен: центрден тепкіш механизмнен — шектегіштің қосылыуы мен ажырауын қамтамасыз ететін датчиктен және дроссельді жапқыштарды айналдыратын атқарушы мембраналық механизмнен тұрады. Практикада карбюраторға орнатылған иінді біліктің максималды айналу жиілігін шектеудің электрондық жүйелері көбірек қолданылады.

1.4. «Солекс» карбюраторының құрылысы

Қалтқылы механизм қалтқылы камерада карбюратордың қалыпты жұмыс істеуі үшін қажетті отынның тұрақты деңгейін ұстап тұру үшін жұмыс істейді.

Отын деңгейі жапқыш инемен 15 жабылатын клапанның тесігінің өту қимасының өзгеруі есебінен автоматты түрде бекітіледі.

Камерада отын аз болған кезде қалтқылар 10 төмен түседі және тілше 8 жапқыш клапанның қимасын ашып отынның көп бөлігінің түсуін қамтамасыз етіп инені 15 босатады. Камераның толуына қарай қалтқылар 10 жоғары көтеріледі, тілше 8 инені 15 ершіктің бағытына қарай жылжытады және отынның берілуін жабады. Бірмезгілде қалтқылы камераның жапқыш клапаны 11 арқылы отының шығынының өзгеруімен сорап жақтан отынды беру (жетектің ерекше конструкциясының есебінен) автоматты түрде өзгереді. Бұл карбюратордың шығысында отын қысымының аса жоғарылауын болдырмайды.

Осылайша, қалтқылы камерадағы отын деңгейі қозғалтқыштың әр түрлі жұмыс режимдерінде тұрақты болып қалмайды. Бос жүрісте отынның деңгейі қалтқылы камерада максималды және қозғалтқыштың толық қуаты кезінде бірнеше миллиметрге төмендейді. Онда отынның үлкен шығынын қамтамасыз ету үшін қалтқылы 10 жапқыш ине 15 иненің жапқыш конусының өту қимасын ұлғайтып төмен түсуі керек. Бұл тек отын деңгейі төмендеген кезде ғана мүмкін болады. Бұл реттеу кезінде мөлшерлегіш жүйелер ескерілетіндіктен карбюратор жұмысына ешқандай кері әсерін тигізбейді.

1.4. сурет. ДААЗ-2108 карбюраторының құрылысы:

а — карбюратордың жалпы сұлбасы; б — бос жүріс жүйесінің және екінші камераның өтпелі жүйесінің сұлбасы; в — қалтқылы камераның және басты мөлшерлегіш жүйенің отындық жиклерлерін орналастырудың сұлбасы; г - эконостаттың, экономайзердің және үдеткіш сораптың сұлбасы; д — іске қосу құрылғысы мен екінші камераның жапқышын бұғаттау механизмінің сұлбасы; 1 — карбюратордың қақпағы; 2 — ауа қалқасы; 3 — кірістік ауа арналары;4 — басты мөлшерлегіш жүйенің тозаңдатқыштары; 5 — отын жеткізу штуцері; 6 — отынды қайтаратын штуцер; 7 — қалтқылы механизмнің ілмекті инесінің корпусы; 8 — қалтқылардың кронштейнінің тілшесі; 9 — қалтқылардың кронштейні; 10 — қалтқы; 11 — қалтқылы камера; 12 — кіші диффузорлар; 13 — дроссельді жапқыш; 14 —карбюратор корпусы; 15 — ілмекті ине; 16 — ілмекті инені демпфирлеуші шарик; 17 — электромагнитті клапан; 18 —пластмасса ұшы бар электромагниттік клапанның инесі; 19 — бос жүріс жүйесінің отындық жиклері; 20 — бос жүріс жүйесінің отындық жиклері; 21 — бос жүріс жүйесінің ауа жиклері; 22 — дренажға қарсы тесік; 23 — өтпелі жүйенің ауа жиклері; 24 — екінші камераның өтпелі жүйесінің отындық жиклері; 25 — екінші камераның өтпелі тесігі; 26 — бірінші камераның басты мөлшерлегіш жүйесінің эмульсиялық құдықтары;27, 34, 42, 50 — басты мөлшерлегіш жүйенің отындық жиклерлері; 28 — эмульсиялаушы ауаны бос жүріс жүйесіне алу тесігі; 29 — саңылаулық өтпелі тесік; 30 — бос жүрістегі қоспа құрамын реттеу бұрандасы; 31 — эмульсиялық канал; 32, 33 — эмульсиялық құбырлардың ауа жиклерлері; 35, 41 — отын алу тесігі; 36, 40 — өшіргіштер; 37, 39 — қалтқылы камераның секциялары;38 — қалтқылы камераның секцияларының арасындағы жалғастырушы арна; 43 — үдеткіш сораптың тозаңдатқыштары; 44 — тозаңдатқыш түтігі;45 — эконостаттың тозаңдатқышы; 46 — экономайзердің отындық жиклері; 47 —экономайзердің мембранасы; 48 —экономайзердің клапаны; 49 — эконостатттың отындық жиклері; 51 — демпфирлеуші жиклер; 52 —бірінші камераның дроссельді жапқыш осіндегі жұдырықша; 53 — үдеткіш сораптың соратын клапаны; 54 — сору жүрісінің серіппесі;55 — үдеткіш сорап жетегінің иінтірегі; 56 - үдеткіш сорап мембранасының бастиегі; 57 — демпфирлеуші серіппе; 58 — үдеткіш сорап мембранасы; 59 — үдеткіш сораптың айдау клапаны; 60, 61 — жұдырықшаның (паздың) кескінделген ойығының сәйкесінше төменгі және жоғарғы жиектері; 62 —қайтармалы серіппе; 63 — штифт; 64 — ауа қалқасының осінің иінтірегі; 65 — жұдырықша; 66 — іске қосу құрылғысын басқару тросы; 67 — бірінші камераның шамасын реттеу бұрандасы; 68 — бірінші камераның дроссельді жапқыш осіндегі иінтірек; 69 — аралық иінтірек; 70 — бірінші камераның дроссельді жапқыш осіндегі иінтіректің шығыңқы жері; 71 — бұғаттаушы иінтіректің қылқаны; 72 - бұғаттау иінтірегі; 73 — дроссельді жапқыштың тіректік бұрандасы (отын мөлшерін реттейді); 74 — іске қосу құрылғысының мембраналық механизмінің қақпағы; 75 — контргайка; 76 — ретттеуші бұранда; 77 — мембраналы механизм; 78 — іске қосу құрылғысының мембраналық механизмінің корпусы; 79 — шток; 80 — пластмасса қалтқылардың 10 кронштейнінің 9 тілшесімен 8 жылжытылатын артқы ілмегінде демпфирлеуші серіппе астындағы шаригі 16 бар тіркегіш (1.4, а сурет).

Бос жүріс жүйесі (1.4, б сур.) отын-ауалық эмульсияны бірінші камераның дроссельді жапқышына 13 арна 31 арқылы тікелей береді, оның қимасы (сәйкесінше, отын мөлшері де) бос жүрістегі қоспа құрамын реттейтін бұрандамен 30 өзгертіледі. Бос жүріс жүйесінде бірінші камераның жабық дроссельді жапқышының 13 жиегінде орналасқан және жүйенің арналарымен бұранда 30 орналасқан жерге дейін жалғанатын саңылаулық өту тесігі борлады.

Бос жүріс жүйесінде, басты мөлшерлегіш жүйедегі сияқты отындық 19 және ауа 21 жиклерлері болады. Бос жүріс жүйесінің отындық жиклері 19 катушкан орамының тоқсыздандырылуы кезінде жиклердің 20 тесігін жапқыш инемен 18 жабатын электромагниттік клапанның 17 ұстағышында орналасқан.

Бос жүріс жүйесіне отын бірінші камераның басты мөлшерлегіш жүйесінің эмульсиялық құдығынан 26 яғни, оның отындық жиклерінен 27 кейін алынады, бұл екі жүйенің жұмысын қиылыстыру үшін қажет. Әрі қарай отын шетжағынан электромагнитті клапандағы 17 бос жүріс жүйесінің отындық жиклеріне 20 түседі және одан шығып эмульсияланады, яғни ауамен араласады.

Отынмен араластыру аумағына түсетін ауа тесіктен 28 бірінші камераның үлкен диффузорының төменгі жартысының қабырғасына кіреді. Бос жүріс жүйесінің ауа арнасының қабырғасында ауа жиклерінің 21 алдында карбюратордың алқымына шығатын қосымша (дренажға қарсы) тесік 22 бар, ол отынның қалтқылы камерадан төмен орналасқан ауа алу тесігі 28 арқылы өздігінен түсуін болдырмайды. Отынды ауамен араластырғанннан соң түзілген отын-ауалық эмульсия арна 31 бойымен бос жүріс жүйесінің шығыстық тесіктеріне түседі.

Бос жүріс жүйесінің шығыстық арналарының қыста қатып қалуын болдырмау үшін карбюратордың корпусының 14 төменгі бөлігіне бос жүріс жүйесінің арналары жағынан қозғалтқышты суыту жүйесінен шығатын ыстық сұйықтықтың ағынымен жылытылатын дөңесше бекітіледі.

Бос жүрісте, дроссельді жапқыш 13 жабық және саңылаулық өту тесігі 29 оның жиегінен жоғары болған кезде ол арқылы бос жүріс жүйесінің арнасына 31 қосымша ауа мөлшері сорылады. Қозғалтқыш дроссельді жапқыштың минималды ашылуы кезінде саңылаулық өту тесігі 29 оның жиегінен төмен – жоғары сиретілу аймағында болады. Нәтижесінде сиретілу бос жүріс жүйесінің арналарындағы сиретілу жоғарылайды, отын бос жүріс жүйесінің жиклері 20 арқылы қарқынды сорыла бастайды және саңылаулық өту тесігі 29 арқылы шығады және сол арқылы бос жүрістен орташа жүктеме режиміне бірқалыпты өту қамтамасыз етіледі, онда бірінші камераның диффузорындағы сиретілу басты мөлшерлегіш жүйенің қалыпты жұмыс істеуіне жеткілікті шамаға дейін артады.

Екінші камераның өтпелі жүйесі бос жүріс жүйесіне ұқсас, дегенмен оның отындық жиклері 24 тікелей қалтқылы камерадан қоректенеді. Жүйеде сонымен қатар ауа жиклері 23 және екінші камераның жабық дроссельді жапқышының 13 жиегіндегі өту тесігі 25 болады. Оның арналуы мен жұмысы бос жүріс жүйесінің саңылаулық өту тесігіне 29 ұқсас болады.

Өтпелі жүйеге отын қалтқылы камераның секциясынан 37 карбюратордың қақпағының тесігіне қысылған алынбайтын жиклермен алынады. шетінде үш өшіргіші бар арналар жүйесінде отын жоғарыда қақпақта орналасқан ауа жиклері 23 түсетін ауамен араласып және отын-ауалы эмульсия түзіп қақпақтағы тесікке 1 түседі. Арналар жүйесі бойымен отын-ауалы эмульсия екінші камераның дроссельді жапқышының 13 өту тесігіне түседі.

Бірінші және екінші камераның басты мөлшерлегіш жүйелері конструкциялары бойынша бірдей, карбюратордың камераларының арасындағы тік эмульсиялық құдықтардың 26 түбінде бұрандамен бекітілген басты отындық жиклерлері 34 және 42 болады (1.4, в сур.) Эмульсиялық құдықтардың жоғарғы жағында бұрандамен эмульсиялық түтікті блоктарға біріккен — қабырғалардағы радиальды тесіктер қатары бар қуыс цилиндрлік бөлшектері бар ауа жиклерлері 32 және 33 орнатылған.

Әрбір эмульсиялық құдықтың 26 қабырғасының орта бөлігінде үлкен қиманың бір тесігі болады. Олар арналармен кіші диффузорлардың 12 ішінде орналасқан тозаңдатқыштардың шығыстық тесіктерімен — үлкен диффузорлардың орта бөлігіне қойылған серпімді тіркегіштердің алынатын бөлшектерімен тозаңдатқыштардың 4 шығыстық тесіктерімен жалғанады.

Басты отындық жиклерге 34 және 42 отын жалғастырғыш арнадан қалтқылы камераның 37 және 39 камераларының астымен түседі сыртынан екі жағынан дроссельді жапқыштардың 13 өстерінің шеттерінің арасынан көрінетін екі өшіргішпен 36 және 40 жабылған. Отын қалтқылы камераның секциясынан жалғастырғыш арнаға 38 екі тесік 35 және 41 арқылы түседі, олардың жиектері оларға лас заттардың түсуін азайту үшін түбіне біраз жоғарылатылған. Сиретілудің әсерімен тозаңдатқыштардың тесіктерінің аймағында отын басты отын жиклерлері 34 және 42 арқылы эмульсиялық құдықпен көтеріледі және эмульсиялық түтікшелердегі радиалды тесіктердің деңгейіне дейін жетеді. Одан соң орталық бөліктерден шығатын, ауа жиклерлері 32 және 33 арқылы өтетін ауа түтікшесінде ұсталып қалады және отындық эмульсия түзіп бүйірлік арналармен тозаңдатқыштардың 4 тесіктеріне апарылады, онда ауаның негізгі ағынымен араласады.

Эконостат (1.4, г сур.) отындық жиклері 49 және еінші камераның диффузорының үстінде жоғары көтерілген түтікше 44 түріндегі жеке тозаңдатқышы 45 бар қарапайым мөлшерлегіш жүйе түрінде болады. эконостатқа отын тікелей қалтқылы камерадан алынады. эконостаттың тозаңдатқышының 45 диффузордан тыс, яғни, аз сиретілу аймағында орналасуының салдарынан ол арқылы айтарлықтай отын мөлшері тек карбюратор арқылы ауа көп шығындалған кезде ғана беріледі, бұл қозғалтқыштың иінді біліктің үлкен айналу жиілігімен жұмыс істеуіне және дроссельді жапқыштардың 13 көп ашылуына сәйкес келеді. эконостаттың арналары тұтасымен карбюратордың қақпағында 1 жасалған. Қалтқылы камераның секциясынан 37 қақпаққа қысылған түтікке отынды алу онда орналасқан алынбайтын жиклермен жүргізіледі.

Экономайзер бірінші камераның басты мөлшерлегіш жүйесінің 46 отындық жиклеріне қосымша отындық жиклерді параллель жалғайтын, нәтижесінде дайындалатын жанғыш қоспа құрамы қажетті шекте байытылатын пневмомеханикалық құрылғы түрінде болады. Экономайзердің негізгі түйіні — шарикті клапанды 48 басатын итергіші бар сығылатын серіппелі мембрана 47. Мембрананың үстіндегі қуыс дроссельдің үстіндегі кеңістікпен демпфирлеуші жиклермен 51 бітетін арнамен жалғанған, ол сиретілу пульсациясын тегістеу қызметін атқарады және сүйейтін фланецтің шетінде бірінші камераға шығатын ойықта орналасқан. Бос жүрісте және аз жүктемелер кезінде мембрананың 47 үстінде сиретілу үлкен және итергішті клапаннан бұрып серіппенің күшіне қарсы тұрады. толық жүктеме кезінде сиретілу аз, серіппе мембрананы 47 жылжытады және клапанды ашып отынға экономайзердің жиклері 46 арқылы бірінші камераның басты мөлшерлегіш жүйесінің эмульсиялық құдығына 26 түсуіне, параллель басты жиклер 50 арқылы отынның ағыуына мүмкіндік береді.

Үдеткіш сорап — карбюратордың көмекші механикалық отынберетін жүйесі, мәжбүрлі, дроссельді жапқыштарды ашу кезеңінде диффузор арқылы ауаның шығындалуына тәуелсіз отынның берілуін қамтамасыз етеді. Автокөліктің бірден екпін алуы кезінде қосымша отын мөлшерін беру қажеттілігі осы сәтте кіргізу жүйесінде қоспатүзілу шартының өзгеруімен байланысты. Оның салдарынан қозғалтқыштың цилиндрлеріне дейін дроссельді жапқышты бірден ашқаннан кейін алғашқы секундтарда карбюратор берген отынның тек бөлігі ғана жетеді, ал қалған бөлігі сол кезде кіргізу жүйесінің қабырғаларына тұнады.

Әрекет ету принципі бойынша үдеткіш сорап автокөліктік отындық сораптан ерекшеленбейді. Оған бірінші камераның дроссельді жапқышының 13 осінде жұдырықшамен 52 иінтірек 55 арқылы жалғанған серіппе астындағы мембрана 58, және шарикті соратын клапан 53 кіреді, ол қалтқылы камерадан отынды мембрана астындағы қуысқа сору жүрісінде (дроссельді жапқыштың жабылған кезінде) еркін жібереді және айдау жүрісінде (дроссельді жапқыштың ашылуы кезінде) оның кері шығуына кедергі келтіреді. Сонымен қатар, сору жүрісінде сорап қуысына ауаның сорылуына және айдау жүрісінде тозаңдатқыштарға 43 отын жіберетін кедергі жасайтын шариковті айдау клапаны 59 болады.

Сору жүрісі мембрананың 58 серіппесінің 54 серпімділігі есебінен, ал айдау жүрісі— жетектің иінтірегінің 55 мембрананың 58 бастиегінің ұшына күштік әсер етуінің есебінен әза счет силового действия рычага 55 привода на торец голов өтеді. Мембрананың 58 бастиегінде 56 иінтірекпен 55 және тәрелкемен түйісетін өкшеліктердің арасында қатаң демпфирлеуші серіппе 57 бекітілген. Дроссельді жапқыш бірден ашылғанда, салыстырмалы баяу шығарылатын отынмен ұсталып тұратын үдеткіш сораптың мембранасы 58 иінтіректің жүрісімен анықталатын қашықтыққа жылдам жылжи алмайтын кезінде серіппе 57 сығылады және одан соң, сораптың қуысынан отынды шығару ға қарай баяу жазылып, біріншіден, мембрананы отының үлкен қысымынан жарылудан қорғаныспен қамтамасыз етеді, екіншіден, бүрку үдерісін 1...2 с-қа созады, бұл қозғалтқыштың тұрақты жұмысын қамтамасыз ету үшін қажет.

Үдеткіш сорап беретін отын екі тозаңдатқышқа Подаваемое ускорительным насосом топливо поступает к двум распылителям 43 — карбюратордың екі камерасына шығарылған ұзын түтікшелерде және шарикті айдау клапаны 59 орналасқан ұстағышта бекітілген жиклерлерге түседі. Үдеткіш сораптың соратын клапаны 53 тозаңдатқыштардың 43 ұстағышының астындағы тік арнаның түбіне қысылған. Қалтқылы камерадан отын алу дөңбек технологиялық, өз кезегінде сорғыш клапанның 53 алдында тік арнамен жалғанатын үдеткіш сораптың оң жақ төменгі бекіту бұрандасында бітеуіші бар көлденең арнаға өтетін тесік арқылы жүзеге асырылады. Тозаңдатқыштардың ұстағышыкарбюратордың корпусындағы 14 орынға бекітіледі, резеңке сақинамен тығыздалып карбюратордың қақпағымен 1 бекітіледі.

Іске қосу құрылғысы (1.4, д сур.) суық қозғалтқышты іске қосуға қажетті өте байытылған (әдеттегіден 10-20 есе көбірек байытылған) жанғыш қоспаны дайындауға және мөлшерлеуге арналған. Іске қосу кезінде қоспаның қажетті құрамын байытуға бірінші камераның басты мөлшерлегіш жүйесінің тозаңдатқышында 4 ауа қалқанының 2 карбюраторының кіргізу алқымын жабу арқылы қол жеткізіледі. Бірмезгілде байытылған жанғыш қоспаның берілген берілуін қамтамасыз етіп дроссельді жапқышы 13 біраз ашылады.

Дроссельді жапқыштың жылжуы, біріншіден, жүргізуші тросс 66 арқылы беретін бұру бұрышымен, екіншіден, іске қосу құрылғысын басқарудың 65 жұдырықшасының сыртқы профилінің пішінімен, және үшіншіден, дроссельді жапқыштың 13 осімен байланысқан иінтіректегі 68 реттегіш тірек бұрандасының орналасуымен анықталады. Іске қосу құрылғысы ажыратылған кезде, жұдырықша 65 карбюратордың корпусының цилиндрлік тесігінде орналасқан фиксаторына 80 бекітілген кезде, паздың 61 жоғарғы жиегі штифт 63 пен иінтірекке 64 әсер етіп, оны иінтірек 64 арқылы жабуға тырысқан кері серіппенің 62 қарсы әрекетіне қарамастан ауа қалқасын ашық (тік) қалпына мәжбүрлеп орнатады. Іске қосу құрылғысының тұтқасын созуына және кескінделген иінтіректің бұрышына қарай паздың жоғарғы жиегі 61 штифт 63 бойымен сырғанап оны босатады және ауа қалқаны 2 серіппенің 62 әсерімен жабылады.

Ауа қалқасының 2 осі ласталған және сыналанған кезде серіппенің 62 әсер ету күші оны жабуға жеткіліксіз болады. Бұл жағдайда штифтпен 63 паздың тһменгі жиегін түйістіре бастайды және жапқыштың жабылуы (шынында, толық емес) мәжбүрлі түрде жүреді.

Жұмыс істемейтін қозғалтқышта немесе иінді білікті стартермен айналдырудың басында диафрагмалық механизмнің қуысында сиретілу болмайды, Г-тәріздес штокты 79 мембраналық механизмнің 77 серіппесінің әсерімен корпустан алға жылжытады және серіппенің 62 әсерімен жабылған ауа қалқанының 2 орналасуына әсер етпейді. Жанғыш қоспаның алғашқы тұтануында-ақ иінді біліктің айналу жиілігі артады, дроссельді жапқыштан 13 кейінгі және мембраналық қуыстағы сиретілу жоғарылайды және мембраналық механизмнен 77 штокқа берілетін күш серіппенің 62 әсер ету күшінен жоғары болатын мәнге жетеді, соның нәтижесінде ауа қалқасы ашылыңқырайды. Іске қосу құрылғысын басқарудың толық созылған тұтқасы кезінде іске қосудан кейінгі ауа қалқасын ашыңқырау шамасы мембраналық механизмнің қақпағында 74 орналасқан қарсы сомынды 75 реттеу бұрандасының орналасуымен анықталады.

Мәжбүрлі бос жүріс экономайзері (МБЖЭ) өңделетін газдардың улы заттар шығаруын азайтуға және отын шығынын азайтуға арналған. Автокөлікті қозғалтқышпен тежеу (яғни, қосылған беріліспен және карбюраторды басқарудың жіберілген педальімен инерция бойынша қозғалу кезінде), сонымен қатар мәжбүрлі бос жүріс (МБЖ) деп аталатын режимінде цилиндрлерде жанғыш қоспаның жану жағдай бірден төмендейді, пайдаланылған газдардың құрамында толық жанбаған өнімдер — негізінен көміртегі оксиді СО және көмірсутектер (Сх Ну) артады, отын өнімсіз шығындалады. МБЖ режимінде бос жүріс жүйесі арқылы отын берілуін ажырату осы мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.

МБЖ режимінде отын берілуін ажырату 19 электромагниттік клапанның 17 (1.4,б сур.) карбюраторының қақпағында 1 орналасқан бос жүріс жүйесінің отындық жиклерінде 19 жасалады. Электромагниттік клапанның орамасына ток берумен клапанмен, қорек көзімен, тұтандыру катушкасымен, карбюратордағы дроссельді жапқыштың қалпының датчигімен электрлік тізбекке жалғанған электронды басқару блогын, сондай-ақ автокөліктің «массасын» басқарады. Тұтандыру катушкасынан шығатын ток импульстері қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі туралы ақпарат береді, ал толық жабылған жапқыш кезінде «массаға» механикалық тұйықталатын дроссельді жапқыш қалпының датчигі карбюратордың бос жүріс режиміне өтуі туралы белгі береді. Электромагниттік клапанның 17 орамы токсыздандырылатын және бос жүру жүйесі арқылы отынның берілуі тоқтатылатын МБЖ режимі басқару блогы екі факторды: қозғалтқыштың иінді білігінің жоғары айналу жиілігі (2 000 мин-1-ден жоғары) мен дроссельді жапқыш жабық болуын бірмезгілде тіркеген кезінде болады.

Автоматты іске қосу құрылғысы, сондай-ақ қоспа құрамын басқару жүйесі соңғы түрлендірулердің 2108 үлгілі карбюраторларына орнатылады, олар келесідей конструктивті ерекшеліктерге ие болады:

1.5. К-96 карбюратор құрылғысы

1.5. -сурет. К-96 карбюратор құрылғысы:

1.6. -сурет. К-96 карбюраторының иінді білігінің ең көп айналу жиілігін шектегішпен және мәжбүрлі бос жүрістің экономайзермен автоматты басқарылу жүйесінің сұлбасы:

1.6. Диафрагмалы отын сорғының жұмысы мен құрылғысы

Отын сорғысы карбюратордың отын багынан қалтқы камерасына отынды мәжбүрлі жіберу үшін қызмет етеді. Карбюраторлы қозғалтқыштарда диафрагмалы отын сорғылары қолданылады (1.7-сурет). Отын сорғысы үш негізгі бөліктен тұрады: қақпақ 14, бастиек 1 пен корпус 6, олар қысым астында мырыш қорытпасынан құйылған. Корпуста қайтармалы серіппесі бар 12 иін ағаш 11 пен отынды қолмен тартып құюға арналған иінтірек 10 болады. Корпус пен бастиек арасында екі тәрелкемен итергіште 8 жиналған диафрагма 13 орналасқан. Иін ағаш 11 итергішке 8 текстолиттік тіреу тығырықы 9 арқылы әрекет етеді. Диафрагма астында диафрагманың серіппесі 7 орнатылған. Сорғы бастиегінде үш енгізу клапаны 5 және үш шығару клапаны 15 болады. Ереже бойынша, отын сорғының жетегі арнайы эксцентриктен қозғалтқыштың үлестіруші білігінде немесе арнайы білектен (мысалы, ВАЗ қозғалтқыштарында) жүзеге асырылады.

Диафрагма 13 төменге қозғалған кезде отын құбыр бойымен отын багынан жалғастық саңылауы 2 арқылы түседі және торлы сүзгіш арқылы 3 енгізу клапандарына өтеді. Диафрагма жоғарыға қозғалған кезде отын шығару клапандары 15 арқылы сорғының бастиегінің 1 қуысына айдалады, бұдан жалғастық саңылауы 16 арқылы ақтап тазарту сүзгішіне және содан соң карбюраторға келіп түседі. Сорғының айдау режимі белгілі қаттылықты серіппе 7 көмегімен жүзеге асырылатын болғандықтан, отын қысымы карбюратор алдында сәйкес мәннен аспау керек. Отынды жіберу қозғалтқышпен отынның шығынына байланысты диафрагма 13 жүрісінің автоматты түрде өзгеруі жолымен реттеледі Егер карбюратордың қалтқы камерасы қалыпты деңгейге дейін толтырылса, ине ұшты клапан кіріс саңылауын жабады, онда сорғы отынды карбюраторға жібермейді. Бұл кезде итергіш 8 пен иін ағаштың ішкі иінтірегі бар диафрагма 13 төменгі жағдайда болады, және иін ағаштың ішкі шеті тіреу тығырықын 9 баспай,

1.7. -сурет. Отын сорғы:

Тікелей отын багына орнатылған торлы сүзгішті отынды бастапқы тазалау үшін қолданады. Пластинка сияқты сүзгі-тұндырғыны(1.8, а- сурет) жүк автомобильдерінің отын багының қосымша жақтауына немесе кронштейніне орнатады. Отын сүзгі-тұндырғының сүзгілеу элементі 0,15 мм қалыңдықты алюминий тілімшелерінің 12 көп санынан тұрады, олардың 0,05 мм дөңестері болады. Сондықтан тілімшелер арасында 0,05 мм енді тесік қалады және саңылауға 13 тек қана таза бензин өтеді, ал 0,05 мм ірі құм мен балшық түйірлері тұрып қалады.

1.7 Отын тазалауға арналған құрылғылар

Керамикалық (1.8, б-сурет) немесе қағазды (1.8, в- сурет) сүзгілеу элементі бар отынның ақтап тазарту сүзгішін отын сорғысының артындағы қозғалтқыштың енгізу құбырындағы кронштейнінде орнатады.

1.8. -сурет. Карбюраторлы қозғалтқыштың отын сүзгіштері:

Бақылау сұрақтар

2 тарау

2 Тарау

Инжекторлы қозғалтқыштың қоректендіру жүйесі

2.1. Инжекторлы қозғалтқыштар туралы түсініктер

2.2. K-Jetronіc бүрку жүйесі

Басты мөлшерлеу жүйесі мен бос жүріс жүйесі. Отындық электрсорғы 11 ( 2.1-сурет) бактан 8 отынды алады және оны шамамен 0,5 МПа қысыммен жинақтағыш 10 пен сүзгіш 9 арқылы отынның мөлшерлеуіш-айырғының 6 А арнасына береді. Карбюраторлы қуат көзі кезінде қозғалтқышпен басқару отын беру басқышына әсер етумен, яғни дроссельді жапқыштарды бұрумен жүзеге асырылады. Карбюраторлы қуат көзі кезінде дроссельді жапқыш қозғалтқыштың цилиндрлеріне жанармай қоспасының берілетін мөлшерін реттейді, ал бүрку жүйесі кезінде дроссельді жапқыш 4 тек қана таза ауа беруін реттейді.

2.1. -сурет. K-Jetronіc отынының бүрку жүйесінің сұлбасы:

Мөлшерлегіш-айырғыдан отын Е арналарымен бүрку бүріккішіне келіп түседі 1. Қысымды дисктың 5 орын ауыстыруы айырғы плунжерінің 6 орын ауыстыруын туғызады. Плунжер мен дифференциалды клапандардың орын ауыстыруының өзара байланысы жанармай қоспасындағы ауа мен отынның стехиометриялық (яғни оңтайлы) қатынасын қамтамасыз етеді. Автомобиль қозғалтқышы жұмыстың түрлі режиміне бейімделген болуы керек болғандықтан, қоспаны сәйкес режимдер кезінде не байыту керек, не жұтату керек. Жанармай қоспасының сәйкес құрамын алу үшін бүрку жүйесінде қозғалтқыштың жұмыс режимінде плунжердің жоғарғы бөлігі жағынан айырғыға С арнасы бойымен басқарушы қысым барады, оның шамасы басқарушы қысым реттеуішімен 12 анықталады. Қозғалтқыштың жұмыс режиміне байланысты басқарушы қысымның үлкен немесе кіші шамасы болады. Бірінші жағдайда плунжердің орын ауыстыруына кедергі көбейеді – қоспа жұтатылады, екінші жағдайда, керісінше, плунжердің орын ауыстыруына кедергі азаяды – қоспа бай бола бастайды.

Отындық электрсорғы 11 тек қана қосылған тұтандыру және айналмалы иінді білік кезінде ғана жұмыс істей бастайды және қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігінен тәуелсіз жұмысын жалғастырады. Сорғының қысым бойынша екі есе қоры және беру бойынша он есе қоры болады, сондықтан бүрку жүйесінде мөлшерлергіш-айырғыға 6 қуат көзі қысымының арнайы реттеуіші 7 орнатылған. Реттеуіш А арнасымен жалғанған (отынды жеткізу), В арнасы бойынша артық отын бакқа құйылады. D арнасы басқарушы қысымның 12 реттеуішімен жалғанған. Инжекторлы қозғалтқыштардағы бос жүріс де екі бұрамамен реттеледі пайдаланылған газдардағы көміртек оксидінің құрамын реттейтін жанармай қоспасының сапа бұрамасымен (құрамы) және бос жүрісте қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі орнатылатын қоспа мөлшері бұрамасымен 2.

Іске қосу жүйесі. Қозғалтқышты іске қосқан кезде отындық электрсорғы 11 жүйеде іс жүзінде лезде қысым туғызады. Егер қозғалтқыш қыздырылған болса (температурасы 35 °С кем емес), жылу релесі 14 электромагнитті іске қосу бүріккішті 13 өшіреді. Салқын қозғалтқышты іске қосар мезетте және белгілі уақыт бойы іске қосушы бүріккіш енгізу жинағышқа отынның қосымша мөлшерін себеді. Іске қосу бүріккішінің жұмыс ұзақтығын салқындатқыш сұйықтықтың температурасына байланысты жылу релесі 14 анықтайды. Клапан 3 бос жүрісте салқын қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігін арттыру үшін қозғалтқышқа ауаның қосымша мөлшерін жеткізуді қамтамасыз етеді. Салқын қозғалтқышты іске қосу және қыздыру кезінде жанармай қоспасының қосымша байытуы мөлшерлегіш-айырғының айырғысының плунжерінің бос көтерілуі арқасында қол жеткізіледі, ал басқарушы қысымның 12 реттеуіші плунжердің қарсы әсер ететін қайтару қысымын төмендетеді. Осылайша, егер қозғалтқыш қыздырылған болса, онда қоректендіру тек қана басты мөлшерлегіш жүйе мен бос жүріс жүйесі арқылы жүзеге асырылады, бұл кезде жылу релесі 14, электромагнитті іске қосу бүріккіші мен қосалқы ауа клапаны 3 жұмысқа қатыспайды. Салқын қозғалтқышты іске қосқан және қыздырған кезде бүрку жүйесінің барлық аталған элементтері сенімді іске қосу мен бос жүрістегі қозғалтқыштың тұрақты жұмысын қамтамасыз ете отырып, жұмысқа қосылады.

Отындық электрсорғы 11 — ротациялық аунақшалы, бір немесе көпсекциялы. Аунақшалы сорғы ротациялық қалақтыдан айырмашылығы, ротор ойығына қалақтардың орнына аунақшалар орнатылған (инелер) (қалақтардың статор бойымен сырғанауын теңселумен алмастыру үшін). Бензиннің майлайтын қабілеттілігі болмағандықтан, отындық сорғы үшін бұл аса маңызды. Сорғының статорында аунап түсіп, аунақшалар статордың цилиндрлік оймаларына екі рет түсіп, отынды бір қуыстан басқасына ауыстырып, отынның сіңіруі мен айдауын қамтамасыз етеді.

Отын жинақтауыш 10 өшірілген отындық электрсорғы және тоқтатылған қозғалтқыш кезінде жүйеде қысымды ұстап тұру үшін арналған серіппелі гидроаккумуляторды береді, ол отындық сорғы сыртында жүйеге орнатылады. Қалдық қысымды ұстап тұру іске қосылуды қиындататын (әсіресе ыстық қозғалтқыш) құбырларда бу тығындарының жасалуына бөгет болады. Отын жинақтауыштың үш қуысы болады: жоғарғы, мұнда серіппе орнатылған; орта жинақтауыш (сыйымдылығы 20... 40 см3); екі арнасы бар төменгі (келтіретін және бұрып жіберетін) немесе екі қызметті орындайтын бір арнасы бар. Жинақтауыш және жоғарғы қуыстар серпімді диафрагмамен, ал жинақтауыш пен төменгі – арақабырғамен бөлінген.

Отын сүзгісі 9 отындық электрсорғы сыртында болады, сондықтан бөтен бөлшектерді ұстамайды. Көлемі бойынша сүзгі отынның ақтап тазартуы кезінде қолданылатын сүзгілерден бірнеше есе көп болады және май сүзгісіне ұқсайды. Отынның жақсы сапасы кезінде сүзгінің қызмет мерзімі 50 мың км құрайды. Бүрку жүйесінде отынның тазалығына ерекше көңіл бөлінеді, отындық электрсорғыда отын сүзгісі мен тордан басқа Е арналарының жалғастықтарындағы және айырғы гильзасындағы торлар қарастырылған. Отыннан бөтен бөлшектердің түсуіне мөлшерлегіш-айырғыдағы арналардың конфигурациясы себепші болады.

Мөлшерлеуіш-айырғы (2.2, а- сурет) қозғалтқыштың (Е арналары) цилиндрлерінің бүріккіштері (инжекторлар) бойымен А арнасына сорғыдан сүзгі арқылы түскен отынды мөлшерлейді және бөледі. Айырғының плунжерінің ауысуы ауа шығын өлшегішінің қысымды дискінің ауысуына сәйкес өтеді, ол өз ретінде ауа шығыны немесе дроссельді жапқыштардың ашылуына сәйкес ауысады.

Плунжер 11 гильзада 10 саңылаулармен ауысады . Бұл жұпта қандай да бір нығыздаулар қарастырылмаған және түйіндесудегі ең кіші саңылаулармен, пішін дәлдігімен және бөлшектердің түйісетін бетінің тазалығымен саңылаусыздық қамтамасыз етіледі. Гильза корпусқа үлкен саңылаумен орнатылады, ал нығыздау гильза жырашығына орнатылған резеңке сақинамен қамтамасыз етіледі.

Плунжерға төмен жақтан қысымды дисктың 5 иінтірегі (2.1-суретті қараңыз), ал жоғарғы жағынан — басқарушы қысым әсер етеді. Айырғы мен шығару арналары Е арасында (2.2, а-суретті қараңыз) дифференциалды клапандар орналасады, олар бүріккішке келіп түсетін отын шығыны мен плунжердің ауысуы арасындағы сызықтық байланысты алу үшін қажет. Дифференциалды клапан – бұл қысымның түрлі деңгейі бар екі камерасы бар және серпімді диафрагмамен бөлінген клапан. Дифференциалды клапандардың төменгі камералары 12 айналмалы арнамен жалғанған және жұмыс қысымында болады. Болат диафрагмаға 8 төменгі жағынан жұмыс қысымы, ал жоғарғы жағынан – серіппенің сығылысу күші әсер етеді, ол жоғарында корпусқа 3 тіреледі, ал төменінде – арнайы ершік пен диафрагма. Отын жоғарғы камераға түскенде 2 (2.2, б- сурет) серіппе күшіне отын қысымы қосылады және диафрагма өту қимасын көбейтіп, төменге қарай майысады.

2.2.-сурет. Қуат көзі қысымының реттеуіші бар мөлшерлегіш-айырғының жұмыс сұлбасы:

Жанармай қоспасының құрамын берілген реттеу қозғалтқыштың әдеттегі жұмысына немесе ішінара жүктемеге жатады. Басқа да режимдер болады: салқын іске қосу, салқын жүріс, толық жүктеме (рис. 2.2, в- сурет). Бұл режимдерге

Мөлшерлегіш-айырғыда сонымен қатар «бензин бойынша» бейімделушілік қарастырылған, ол басқарушы қысымның бәсеңдетуші дросселі 4 арқылы плунжерге жоғарыдан жеткізіп салумен жүзеге асырылады. Басқарушы қысым көп болған сайын, плунжердің көтерілуіне бөгет болатын күш те көп болады, сәйкесінше басқарушы қысымның азаюымен оның көтерілуіне бөгет болатын күш те азаяды. Жүйедегі шамасы бойынша тұрақты отын қысымы қысым реттеуішін ұстап тұрады. Қысым жоғарылаған жағдайда қысым реттеуішінің поршені 6 серіппені қысып, оңға қарай ығысады және отынның артығына В арнасы арқылы отындық бакқа қайтуына мүмкіндік береді (2.2, г- сурет). Жүйедегі отын қысымы поршень серіппесімен 6 теңдестіріледі және тұрақты болады.

Басқарушы қысым реттеуіші (2.2, д-сурет) негізінен басқарушы қысымды салқын іске қосу, салқын жүрісте қыздыру және толық жүктеме режимдерінде өзгертеді. Реттеуіштің екі диафрагмасы болады— жоғарғы 16 және төменгі 18.

Реттеуіш цилиндр блогына бекітіледі және содан жылытылады. Бұдан басқа, биметалдық серіппенің 17 электр жылытуы болады, ол қиындаған іске қосу кезінде жанармай қоспасының кері байытылуына жол бермеуге арналған. Басқарушы қысымның реттеуіші төменгі диафрагмасыз 18 (сейілтуді жеткізіп салусыз) және ішкі цилиндрлік серіппесіз жылыту реттеуіші деп аталады және тек қана қозғалтқышты жылытқан кезде жасайды. Биметалдық тілімшелі серіппе 17 35... 40 °С температура кезінде диафрагманы 16 төменге майыстырады, диафрагма үстінде орналасқан екі арнаны жалғайды, бұл кезде диафрагмадағы екі цилиндрлік серіппелер сығылады 18. Қозғалтқыштың қыздырылу шамасы бойынша басқарушы қысым жоғарылайды, себебі биметалдық серіппе ақырын жоғарға қарай майыса бастайды, цилиндрлік серіппелерді төмендетеді және диафрагма бүгілуін 16 төменге қарай азайтады. Шамамен 35... 40 °С температура кезінде серіппе 17 толығымен диафрагманы босатады және ағызу арнасы жабылады.

Төменгі диафрагма жағдайы 18 дроссель арқылы 9 жеткізілетін сейілтумен, және дроссель 20 арқылы – атмосфералық қысыммен анықталады.

Бос жүрісте және ішінара жүктеме кезінде дроссельдік жапқыш жабылған, сондықтан оның артына төмендетілген қысым орнатылады. Төменгі диафрагма 18 атмосфералық қысыммен жоғарғы тірекке қысылады, бұл кезде ішкі цилиндрлік серіппе сығылады.

Ішінара жүктеме кезінде жылытылған қозғалтқыштың жұмысында (қалыпты режим) тілімшелі биметалдық серіппе 17 жоғарға қарай бүгіледі және жоғарғы диафрагмаға әсер етпейді. Төменгі диафрагма 18 ішінара жүктеме кезінде атмосфералық қысыммен сейілтуді жеткізіп салуда жоғарғы тірекке жабысады. Бұл кезде ішкі цилиндрлік серіппе қысылған жағдайда болады, төменде диафрагмаға 18 тіреледі, жоғарысында жоғарғы диафрагма клапаны арқылы 16 – корпусқа тіреледі. Жоғарғы диафрагма 16 келесі күштердің әсерінде болады: төменнен – екі серіппенің жалпы күші, жоғарыдан – диафрагма үстіндегі сақиналы арнасына дроссель арқылы 20 жеткізілетін қысыммен анықталатын күштер. Екі сығылғын серіппе күшімен басқарушы қысымның ең көп шамасы анықталады.

Толық жүктеме режимі дроссельдік жапқыш толық ашылғандығымен сипатталады, сейілту оның артында азаяды, яғни қысым көбейеді. Төменгі диафрагма 18 тірекке дейінгі шеткі жағдайға ауысады, оның арқасында ішкі цилиндрлік серіппенің күші бірден төмендейді. Қысым әсерімен жоғарғы диафрагма 16 төменге бүгіледі, нәтижесінде басқарушы қысым төмендейді және жанармай қоспасы байытылады.

K-Jetronіc бүрку жүйесінде қозғалтқыштың жылытылуы мен іске қосуын қамтамасыз ету үшін электромагниттік іске қосу бүріккіші 13 (2.1-суретін қараңыз), жылу релесі (уақыттың жылулық релесі ) 14, ауаның қосымша беру клапаны (қосымша ауа клапаны 3) және басқарушы қысым реттеуіші 12 (жылытуды түзеткіш) қарастырылған.

Іске қосу бүріккіші салқын қозғалтқышты іске қосу кезінде отынның қосымша мөлшерін енгізу жинағышына бүрку үшін арналған және жылу релесімен 14 қатар жұмыс жасайды, ол қозғалтқыш температурасы мен оның іске қосуының ұзақтығына байланысты оның электр тізбегін басқарады.

Жылурелесінің қалыпты тұйық түйісулері болады, олардың бірі «массамен» жалғанған, басқасы биметалдық тілімшеге орнатылған. Тілімшенің электр жылытуы тұтандыру ажыратқышының «50» клеммасы (стартер релесі) арқылы немесе салқын қозғалтқыштың іске қосу релесі арқылы жүзеге асырылады. Бірінші жағдайда жылыту тек қана стартерді қосқан кезде әрекет етеді, ал екіншісінде – ұзағырақ болады. Жылу релесінің тұйық түйісулері кезінде электромагнитті басқаруы бар іске қосу бүріккішінің қоректендіруі жүреді, яғни жылу релесінің тұйық түйісулері кезінде іске қосу бүріккіші ашық және қосымша отынның бүркуі жүзеге асырылады.

Салқын қозғалтқышты іске қосу кезінде және оны қозғалтқыштың тұрақты жұмысы үшін жылытқан кезде жанармай қоспасының жоғары мөлшері қажет. Ол үшін бүрку жүйесінде құрылғылар қарастырылған, олардың бірі қосымша ауа клапаны болып табылады. Салқын қозғалтқышта қосымша ауа клапанының диафрагмасы биметалдық тілімшемен жоғарғы қалыпта ұсталады, клапан ашық және ауа дроссельдік жапқышын айналумен келіп түседі. Жылыту шамасы бойынша биметалдық тілімше төменге қарай бүгіледі, нәтижесінде қосымша ауа беру арнасы жабылады. Қосымша ауа клапанының биметалдық тілімшесі жұмыс жасап тұрған қозғалтқыш пен арнайы электр шиыршықпен бөлінген жылу арқасында жылытылады.

Бүрку бүрікіштері 1 қысым астында автоматты түрде ашылады және отынның мөлшерлеуін жүзеге асырмайды. Отынның бүрку конусының бұрышы шамамен 35° (іске қосу бүріккішінде 80°) құрайды. Бүрку жүйесі үшін шығарылатын бүріккіштер өте сан алуан және автомобильдің немесе қозғалтқыштың әр моделі үшін жасап шығарылған. Бүріккіштердің ашу қысымының ең жиі кездесетін аралықтары (бүрку басталуы): 0,27...0,38; 0,30...0,41; 0,32... 0,37; 0,43.0,46; 0,45.0,52 МПа. Бүрку бүріккішінің маңызды көрсеткіші бүріккіштің жабық жағдайына сәйкес келетін қысым болып табылады, мысалы бүріккіш ашылуының бастамасының аралығы бар автомобильде қысым 0,45. 0,52 МПа , жабық жағдайына сәйкес келетін қысым (төгу қысымы) 0,25 Мпа деп орнатылған.

2.3. L-Jetronіc бүрку жүйесі

L-Jetronіc жүйесінің К-Jetronіc жүйесінен басты ерекшеліктері мыналар:

2.3. -сурет. L-Jetronіc жанармайын бүрку жүйесінің сызбасы:

L-Jеtronіc бүрку жүйесі келесі түрде жұмыс жасайды. 5 Жанармай электрсорғышы 1 бактан жанармайды алып кетеді және оны 6 жіңішке тазалау сүзгісі арқылы 0,25 МПа қысыммен қозғалтқыштың цилиндріне 3 жұмыс бүріккіштерімен құбыршекпен байланыстырылған 4 таратушы желіге жібереді. 4 таратушы желінің бүйіржағынан орнатылған жанармай қысымының 2 реттегіші жүйеде бүркудің тұрақты қысымын ұстап тұрады және бакқа артық жанармайды төгеді (осымен жүйедегі жанармайдың айналмасы қамтамасыз етіледі және бу кептелісі туындамайды). Бүрку жанармайының саны келіп түсетін ауаның температурасы, қысымы мен көлеміне, иінді біліктің айналу жиілігіне және қозғалтқыштың жүктемесіне, суытқыш сұйықтықтың температурасына тәуелді 12 электронды басқару блогымен анықталады.

Жанармайдың мөлшерін анықтайтын негізгі параметрі ауаның шығын өлшегішін өлшейтін, сіңіретін ауа көлемі болып табылады. Келіп түсетін ағын серіппенің күшін жеңіп, ауаның шығын өлшегішінің қысымды өлшегіш жапқышын потенциометр көмегімен электр кернеуге түрлендіретін белгілі бір бұрышқа ауытқызады. Сәйкес электрлік дабыл қозғалтқыш жұмысының осы кездегі жанармайының қажетті санын анықтайтын және жұмыс бүріккіштердің электромагниті қақпақшаларына жанармайды беру уақытының импульстерін беретін электронды басқару блогына жіберіледі.

Бүріккіштердің енгізу клапанының орналасуына тәуелсіз қозғалтқыштың иінді білігінің бір немесе екі айналымында жанармайды бүркиді (бір цикл, екі ырғақта). Егер иінді білік бүрку кезінде жабық болса, жанармай клапан алдында жинақталады және оны кейінгі ашу кезінде ауамен бірге бір уақытта цилиндрге келіп түседі. Дросселді жапқышта параллель орындалған әуе каналында орнатылған 19 қосымша ауаның клапаны суық іске қосу және қозғалтқышты қыздыру кезінде қозғалтқышқа қосымша ауа әкеледі, ол иінді біліктің айналу жиілігін арттыруға алып келеді. Жылытуды күшейту үшін бос жүрісте жоғарылатылған айналу жиілігін пайдаланады (1 000 мин-1 көбірек).

Суық қозғалтқышты іске қосу үшін ашу ұзақтығы 9 жылу релесінің көмегімен суытатын сұйықтықтың температурасына тәуелді өзгеретін 21 электромагнитті іске қосу бүріккіші қолданылады. Уақыттың қазіргі сәтінде жанармайдың қажетті жанармай мөлшерінің шамасы сору ауасының массасына (көлемі, қысымы, температурасы), қозғалтқыштың температурасына және оның жұмыс тәртібіне тәуелді электронды басқару блогымен есептеледі. Өтетін ауа көлемі толығымен дросселді жапқыштың орналасуымен (қозғалтқыштың көлемімен) анықталады. Ауа көлемі (массасы) қосымша канал арқылы өтетін және көміртек оксидінің құрамын реттеу үшін пайдаланылатын ауаны ғана ескермейтін шығын өлшегішпен өлшенеді. Қозғалтқыштың жылу режимі туралы ақпаратты суытатын сұйықтық температурасының тетігі береді.

Қозғалтқыштың жүктемелік режимі туралы ақпаратты электронды басқару блогына дросселді жапқыштың орналасуын қосқыш хабарлайды («Бос жүріс», «Ішінара жүктемелер», «Толық жүктеме» дабылдары). Егер дросселді жапқыш жабық болса, қозғалтқыш бос жүрісте жұмыс жасайды, бос жүрістің байланыстары тұйықталған және электронды басқару блогына сәйкес дабыл келіп түседі («Бос жүріс»). Егер дросселді жапқыш толығымен ашық болса, қозғалтқыш толық жүктемеде жұмыс жасайды, байланыстары алшақ салынған және электронды басқару блогына «Толық жүктеме» дабылы келіп түседі. Ішінара жүктеме туралы дабыл потенциометр көмегімен түрленеді.

Ауаның температурасы туралы ақпарат ауаның шығын өлшегішінде орнатылған тетігінен бүркитін жанармайдың мөлшерін анықтайтын электронды басқару блогына келіп түседі. Кейбір автокөліктерде, бұдан басқа, сыртқы атмосфералық қысым туралы электронды басқару блогын ақпараттандыратын биіктік корректорын орнатады. Уақыттың көп бөлігінде қозғалтқыш ішінара жүктеме режимінде жұмыс жасайды, сондықтан электронды басқару блогына кепілге алынған бағдарлама өтелген газда зиянды заттардың рұқсат етілген шоғырлануы кезінде минималды мүмкін болатын жанармайдың шығынын қамтамасыз етеді. Өтелген газдың жанармай үнемділігін және (немесе) минималды улағыштығын лямбда-зондтарды және өтелген газдың бйтараптандырғыштарын пайдалану кезінде алуға болады.

Қоспаның байытуы суық іске қосу, қыздыру, бос жүріс, қозғалтқышты күшейту, толық жүктеме кезінде жүргізіледі. Толық жүктеме режимінен басқа режимдердің барлығында жанармайдың артығы қозғалтқыштың тұрақты жұмысы кезінде қажет: суық іске қосу кезінде – жеңіл буланатын фракцияның көп саны үшін; бос жүріс кезінде – қалдық газдың көп санын ескерумен цилиндрлерді толтыруды арттыру үшін. Толық жүктеме кезінде жанармайдың артығы жанармай бөлігін буландыру арқасында қозғалтқышты салқындату үшін қажет.

Ауаның шығын өлшегішінің каналы L-Jetronіc бос жүрісінің жүйесінде қосымша элемент болып табылады. Каналда қоспаның (құрамының) сапасын немесе көміртек оксидін реттеудің бұрамасы орнатылған. L-Jetronіc дросселді жапқышының қосымша (айналма) каналдарын тағайындау K-Jetronіc жүйелерінде сияқты. Мәжбүрлі бос жүріс режимінде дросселді жапқыш жабық және басқару блогына «Бос жүріс» дабылы барады. Егер қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі қалпына келтірілетін айналу жиілігі аталатын жанармайдың бүркуі тоқтатылады. Сәйкесінше жанармай қалдығы және зиянды заттарда тастау азаяды. Қалпына келтірілетін айналу жиілігі (қайтадан жанармайды бүрку басталған жағдайда) әдетте 1 200... 1 700 мин-1 аралығында орналасады.

L-Jetronіc жүйесінің ауа шығын өлшегіші келесі түрде жұмыс жасайды. Әуе ағыны тікбұрышты пішіннің өлшегіш жапқышына әсер етеді. Жапқыш потенциометр көмегімен жапқыштың бұрылысын ауаның шығынына пропорционал кернеуге түрлендіретін арнайы каналда оське бекітілген. Потенциометр өзімен, қағида бойынша, байланыс жолына параллель қосылған кедергі тізбегін көрсетеді. Әуе ағынының әрекеті өлшегіш жапқышқа серіппемен теңдестіріледі. Әуе ағының әсіресе жаман жолдарда автокөлікке тән тамыр соғуымен және динамикалық әсермен туындаған тербелістерді өшіру үшін шығын өлшегіште арнайы тілімімен демпфер бар. Тілім өлшегіш жапқышы бар бірыңғай тұтас ретінде орындалған. Өлшегіш жапқыштың кенет ауыстыру бәсеңдетуші камерада қысылатын ауа күшінің тілімге әрекетінен мүмкін болмайды. Шығын өлшегіштің кірісінде келіп түсетін ауа температурасының тетігі кіріктірілген, ал шығын өлшегіштің жоғарғы бөлігінде қоспа (құрамы) сапасының бұрамасы бар айналма канал орналасқан.

L-Jetronіc жүйесін жаңғырту электронды басқару блогының негізінен электрлік сызбасы өзгертілген, оған қоса жалғағыштағы байланыстар саны 35-тен 25-ке қысқартылған LE-Jetronіc (LE-J) бүрку жүйесі болып табылады. LE2-J жүйесі LE-J жүйесінен іске қосудың жетілдірілген жүйесімен және жанармайдың қысқартылған берілісімен ерекшеленеді; LE3-J жүйесі цифрлық код негізінде және ауаның шығын өлшегішімен біріктірілген электрондық блокпен бірге жұмыс жасайды; LE4-J жүйесі LE3-J жүйесінен іске қосу бүріккіш, жылу релесі мен қосымша ауа клапанының жоқтығымен ерекшеленеді.

2.4. Mono-Jetronіc бүрку жүйесі

Жүйенің қысымын реттегіш дросселдік жапқыш, дросселдік жапқыштың орналасуын сөндіргіш және соратын ауа температурасының тетігі орналасқан бүркудің орталық түйініндегі бүріккішке жақын орналасқан. Mono-Jetronіc жүйесінің ауаның шығын өлшегіші жоқ, сондықтан ауа мен жанармай салмағының қатынасы неғұрлым нақты және тек дросселдік жапқыштың орналасуымен, соратын ауаның температурасымен және қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігімен анықталады.

Дросселдік жапқыштың орналасуын анықтайтын құрылғы, өзімен байланыстары бар (бос жүрістің, ішінара жүктеме, толық жүктеменің) сөндіргішті емес, ал уақыттың қазіргі кезінде жапқыштың орналасуы туралы электронды басқару блогын ақпараттандыратын потенциометрді көрсетеді.

2.4. -сурет. Mono-Jetronіc бүрку жүйесінің сызбасы:

7 Электронды басқару блогы суық іске қосу және соратын ауаның температура тетігінен, 11 суытатын сұйықтық температурасының тетігінен және мөлшерлеуді толық жүктеме кезінде де түзете беретін 5 дросселді жапқыштың потенциометрінен алынатын импульспен қыздыру кезінде жанармайдың мөлшерлеуін түзетуді жүзеге асырады. Өтелген газдың улағыштығы бойынша түзету лямбда-бұрғылардың дабылдары бойынша жүреді.

2.5. Жанармай мен оталдыруды бүркудің біріккен жүйелері

2.5. -суретте қозғалтқышы бар электронды басқару блогының және оның құрамды бөліктерінің сызбасы көрсетілген. 14 микроЭВМ-ге тетіктерден 1-11 ұқсас дабылдар келіп түседі, яғни температура, қысым мен басқа көрсеткіштердің тікелей емес мәндері келіп түседі, ал олардың өзгеретін параметрлері (кернеумен, ток күшімен және т.б.) бар электрлік ұқсастықтар бар. Бұдан әрі 15 аналогтық- цифрлық түрлендіргіште аналогтық дабылдар цифрлық ақпаратқа айналады және 16 жедел жады блогын пайдаланумен 17 тұрақты жады блогында кепілге алынған бағдарлама бойынша алынған ақпаратты талдайтын 18 микропроцессорға келіп түседі. МикроЭВМ шығыс дабылдары олардың аз қуаттылығынан оталдыруды тікелей басқару үшін пайдалануға болмайтындықтан, жанармай бүріккіші және сорғысымен олар 19 және 22 күшею каскадында күшейеді және іске қосу мен оталдыру жүйелерін басқаратын командаларға (электрлік дабылдарға) айналады.

2.5. -сурет. Қозғалтқышпен электронды басқару жүйесінің функционалдық сызбасы:

2.6. ВАЗ-2111 қозғалтқышының қорек көзі жүйесі

15 электр бензин сорғышы 14 жанармай багынан 13 кіріктірілген жанармай сүзгісімен бірге 17 айдайтын магистраль бойынша жанармайды 21 бүріккіштің 20 рампасына жібереді. Рампаға орнатылған 18 реттегіштің қысымы 21 бүріккішке жіберілетін жанармай қысымының тұрақты айырмасын қолдап отырады. 16 Алшақтатушы магистраль бойынша жанармайдың артығы 14 жанармай багына қайтарылады. 11 Электронды басқару блогының пәрмені бойынша 21 бүріккіштер жанармайды 19 енгізу арнасына бүркиді.

Бүріккіш импульстерінің енін тегістеумен (ашық күйінің уақытымен) электронды басқару блогы қозғалтқыштың жұмыс жасау режимі мен оның жүктемесіне тәуелді жанармай-әуе қоспасының тиімді қатынасын қолдайды. Ауа 1 әуе сүзгіші арқылы келіп түседі және бұдан әрі 3 әуе жалғама құбыры, 5 дросселді жапқыштың блогы және 9 әуе ресивері арқылы 19 енгізу арнасына келіп түседі. Өтетін ауаның саны 2 ауаның шығынын өлшегішімен бақыланады және акселератордың басқышымен басқарылатын дросселді жапқышпен реттеледі.

Қозғалтқышты іске қосу кезінде иінді біліктің айналу жиілігі минималдыдан аз болған жағдайда, электронды басқару блогы ауа-жанармай қоспасын байыту үшін бүріккіштерді ашу импульсінің ұзақтығын арттырады.

2.6. -сурет. ВАЗ-2111 қозғалтқышының қорек көзі жүйесі:

Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін бүріккіштерді ашу импульсінің ұзақтығы 2 ауаның шығынын өлшегіші және 28 суытатын сұйықтық температурасының тетігінен алынатын шығыс деректерін пайдаланатын белгілі бір бағдарламаға сәйкес түзетіледі.

Қозғалтқышты қыздырғаннан кейін иінді біліктің минималды айналу жиілігі бос жүріс режимінде электронды басқару блогының пәрмені бойынша бос жүрістің 6 реттегішіне орнатылады.

Қозғалтқышқа жүктемеге тәуелді бос жүріс арнасы бойынша дросселді жапқышті айналып өтетін ауаның саны (кондиционер, жылытқыш, артқы айнаны жылыту және т.б.) 6 реттегіштің қадамдық қозғалтқышымен әрекетке келтірілетін клапанды ауыстырумен реттеледі. Бос жүрістің арнасын қыздыру үшін 5 дросселді жапқыштың блогының корпусында суытатын сұйықтық өтетін 8 арна бар. Сұйықтық 27 жалғама құбырдан 4 құбыршек бойынша жеткізіледі.

Электронды басқару блогы автокөлікпен белгілі бір жылдамдыққа қол жеткізген кезде бос жүріс реттегішін бақылаудан өшіріледі, ол туралы ақпарат 25 беріліс қорабында орнатылған қозғалыс жылдамдығының 23 тетігінен электронды басқару блогына келіп түседі.

Жылытылған қозғалтқышта автокөліктің қозғалысы кезінде электронды басқару блогы өтелген газды бүрку жүйесінің 22 қабылдағыш құбырдың газ қабылдағышында орнатылған 2 ауаның шығынын өлшегіш пен 24 оттегі құрамының тетігінен алынатын иінді біліктің айналу жиілігі мен деректеріне тәуелді бүріккіштерді ашу импульстерінің ұзақтығын қалыптастырады.

Күшейту режимінде электронды басқару блогы дросселді жапқыш орналасуының кенеттен өзгеруіне әсер етеді және жанармайды жіберуді арттырады, ал баяулату режимінде (қозғалтқышпен тежеу) – жанармайды жіберуді белгілі бір кезеңге толық тоқтағанға дейін қысқартады. Бұдан басқа, электронды басқару блогы қозғалтқышпен қозғалтқыштың иінді білігінің максималды рұқсат етілген айналу жиілігіне қол жеткізу кезінде, сонымен қатар автокөлікпен максималды жылдамдыққа қол жеткізу кезінде жанармайды жіберуді тоқтатады.

2.7 Тетіктердің түрлері және оларды қозғалтқышпен микропроцессорлы басқару жүйесінде тағайындау

Ауаның жаппай шығынын тетігі электр дабылында цилиндрге келіп түсетін ауа салмағының мәнін түрлендіреді. ВАЗ автокөліктерінде тетік әуе сүзгіші мен енгізу құбырының құбыршегі арасында орналасқан.

Жылдамдықтың тетігі автокөліктің жылдамдығын электр дабылына түрлендіреді. Жылдамдықтың тетігі уақыт бірлігінде саны автокөлік жылдамдығына пропорционал импульстерді қалыптастыру үшін арналған. Тетік беру қорабында (жоғарғы жағында) орнатылған, контроллерді автокөлік жылдамдығы туралы ақпараттандырады және сенімділіктің орташа деңгейі бар. Тетіктің жанында жалғағыш пен сымның жиі тотығады. Жылдамдық тетігінің қатардан шығуы бос жүріс режимінде қозғалыс кезінде қозғалтқыштың бәсеңдеуіне алып келеді.

Оттегінің тетіктері диагностикалық түрде өтелген газдағы оттегі концентрациясының мәнін бейтараптандырғыштан кейін электр дабылына түрлендіреді.

Оттегінің тетіктері басқарушы түрде өтелген газдағы оттегі концентрациясының мәнін бейтараптандырғышқа дейін электр дабылына түрлендіреді.

Фазаның тетігі бірінші цилиндрдің поршені әуе жанармай қоспасының қысу ырғағында кенеттен орын алған жоғарғы тепе-теңдікте (ЖКБТ) орналасатыны туралы контроллерге дабыл береді. Фазаның тетігін жүйеде жанармайды жүйелі бүркумен қолданады және цилиндр бастиегінің сол жақ алдыңғы жағынан орнатады. Оның әрекетінің принципі Холл әсеріне негізделген. Тетіктің ойығында тілігі бар болат дискінің тоғыны орналасады. Бұл диск енгізетін тарату білігінің тегершігіне бекітілген. Дискінің тілігі фаза тетігінің ойығы арқылы өткен жағдайда, ол контроллерге қысу ырғағының соңында ЖКБТ бірінші цилиндр поршенінің орналасуына сәйкес келетін теріс импульсті береді.

Суытатын сұйықтық температурасының тетігі (ССТТ) суытатын сұйықтық температурасының мәнін электр дабылына түрлендіреді. Тетіктң өзі жезден жасалған корпуста орналасқан термисторды, яғни кедергісі суытатын сұйықтық температурасын арттырумен төмендейтін резисторды көрсетеді. Контроллер бүрку ұзақтығы мен оталдырудың озық бұрышын реттеу үшін ССТТ дабылды пайдаланады. ССТТ рөлі карбюраторлы қозғалтқыштағы «сорапқа» ұқсас. Бұдан басқа, ССТТ дабылы бойынша контроллер салқындату желдеткішін қосу/сөндірумен басқарады.

Иінді біліктің орналасу тетігі (ИБОТ) қозғалтқыштың иінді білігінің бұрыштық орналасуын электр дабылына түрлендіреді. Тетік электрлі импульсті дабылды түрлендіреді, оның негізінде контроллер ВМТ қатысты қозғалтқыштың иінді білігінің орналасу және оның айналу жиілігін анықтайды. Осы параметрлерді өлшеу нәтижелері бойынша контроллер бүріккіштер және оталдыру жүйесімен басқару дабылдарын, соынмен қатар тахометрдің көрсеткіштерін қалыптастырады. Иінді біліктің орналасу тетігі барлық тетіктердің ішінде жалғызы, оның ақаулығы кезінде қозғалтқыштың жұмысы мүмкін емес. Тетік құрылымды өзімен магнит өткізгіште орналасқан сымның үлкен айналым санымен бірге катушканы көрсетеді. Қозғалтқыштың иінді білігінде тісті диск орналасқан, оның айналу кезінде тетіктің катушкасында импульстік кернеу құрылады. Тетіктің магнит өткізгіші және дискінің тістері арасындағы саңылау 1 мм құрайды.

Дросселді жапқыштың орналасу тетігі (ДЖОТ) дросселді жапқышты ашу бұрышының мәнін электр дабылына түрлендіреді. Контроллер электронды тежегіштен алынатын дабылды өңдеп, оны дросселді жапқыштың ағымдық орналасуымен салыстыратындықтан, дросселді жапқыш орналасуының тетігі акселератор тежегішінің орналасу тетігімен бірге жұмыс жасайды.

Детонация тетігі қозғалтқыштың механикалық шуының шамасын элеткр дабылына түрлендіреді. Қатты бекітілген дабыл бойынша контроллер детонация тетігі қозғалтқышының корпусына оталдырудың озық бұрышын төмендетуді жүргізеді.

Бақылау сұрақтар

3 Тарау

3 Тарау

Өтелген газдың улағыштығы туралы түсінік және улағыштықпен күресу құралдары

3.1. Іштен жанатын қозғалтқыштардан улағыш заттардың туындау себептері және олардың түрлері

ДВС улағыш заттардың туындауының негізгі себептері қозғалтқышта жанармайдың жану үрдісін жетілдірмеу және жанармайды әртүрлі қоспалар мен қосымшалармен ластау болып табылады. Ең дұрысы көмірсутекті жанармай толық жанған кезде, қозғалтқышта көмірқышқыл газ бен судың булары пайда болуы қажет. Дегенмен қозғалтқыштың әртүрлі жұмыс режимдерінде жанармайды жағудың мінсіз үрдісін алу немесе автокөлікті пайдалану тәжірибесінде мінсіз таза жанармай алу мүмкін емес.

Өтелген ДВС газдарда қамтылатын негізгі улағыш заттарға көміртек оксиді (СО), жанармайдың жанбаған бөліктері – көмірсутек (СхНу), күйе (С), азоттың оксидтері (NOX) жатады. ДВС улағыш заттардың туындау жағдайлары әртүрлі. Осындай көміртек оксиді, көмірсутек пен күйе сияқты заттардың туындауы, жану алдында және жану-кеңейтілу үрдісінде өтетін жанармайдың қышқылдануының химиялық реакцияларымен байланысты. Азот оксидтерінің туындауының термиялық сипаты бар және жанармай қышқылдануының реакцияларымен тікелей байланыспаған.

Ресейде бензинді қозғалтқыштардың өтелген газдарында улағыш заттарды қамту нормалары және оларды өлшеу әдістері ГОСТ Р 52033— 2003 «Бензинді қозғалтқыштары бар автокөліктер. Өтелген газдары бар ластаушы заттардың шығарылуы. Техникалық күйін бағалау кезіндегі нормалары мен бақылау әдістері» орнатылған.

3.2 Ұшқынды оталдыруы бар қозғалтқыштардың өтелген газдарының улағыштығымен күресу құралдары

ДВС зиянды заттарды қамтуды төмендетудің негізгі бағыттары жанармайды жағу үрдістерін жетілдіру, өтелген газдарды тазалау құралдарын қолдану және жанармай сапасын жақсарту болып табылады. Өтелген газдарымен бірге зиянды заттарды тастауды төмендету мәселелерін кешенді шешу үшін карбюраторлы қозғалтқыштарда өтелген газдарды олардың циркуляциялау жүйесі және жанармай буын аулау жүйесімен бірге бейтараптандыру жүйесі қызмет етеді.

Каталикалық бейтараптандыру (3.1-сурет) автокөліктің енгізу жүйесінде орнатылатын өтелген газдарды бейтараптандыру жүйесінде негізгі элемент болып табылады. Бейтараптандыру сыртынан әдеттегі резонаторға ұқсайды және жиі соның орынына орнатылады.

Бейтараптандыру өзімен бір заттардың басқасына айналу реакциясының өтуін өзектендіретін катализатор-заты бар химиялық реакторды көрсетеді. Каталикалық бейтараптандырудың негізгі элементтері бір немесе екі 2 каталикалық ұялы блоктар (көптеген бойлық арналары бар керамикалық немесе жапырақты гофрленген металл цилиндрлер) болып табылады. Арналардың бетіне – асыл металдарды (платина, палладий, родий) қамтитын борпылдақ каталикалық құрам салынған. Каталикалық блок қызуға төзімді жемірілуге төзімді болаттан жасалған 1 корпусқа орналастырылады.

3.1. -сурет. Өтелген газдардың бейтараптандырғышы:

Бейтараптандырғыштың тиімді жұмысы үшін карбюратор күрделі стехиометриялық құрамының жанармай қоспасын дайындауды, яғни жанармайдың толық жануына қажетті жанармай мен ауаның осындай қатынасымен қамтамасыз етуі қажет. Осы қатынастан қоспа құрамының азғана ауытқуы бейтараптандырғыш тиімділілігінің не болмаса қышқылдану, не болмаса қалпына келтіру қызметінің кенеттен төмендеуін тудырады. Сонымен бірге тастау немесе көмірсутек және көмірсу оксидтері, немесе азот оксидтері артады.

Бейтараптандырғыштың жылы зақымдану ықтималдығы цилиндрлердің біреуінде жалындауды тоқтату кезінде ерекше өседі, мысалы, оталдыру шамының істен шығуы кезінде. Бұл жағдайда қозғалтқышта жанбай қалған жанармай әуе қоспасы оны қарқынды қыздырып, бейтараптандырғышта жана бастайды. Бейтараптандырғыштың температурасын бақылау үшін ВАЗ автокөліктерінің бөліктерінде басқару блогына жүргізумен арнайы тетікті (жылу сезгіш элементті) орнату қарастырылған. Бейтараптандырғыштың тиімді жұмысы және жанармайды нақты мөлшерлеуді қамтамасыз ету үшін лямбда-бұрғы немесе оттекті тетік пайдаланылды.

Оттекті тетік (3.2-сурет) өзімен бейтараптандырғыш алдында (ыстық өтелген газдар ортасында) автокөліктің енгізу жүйесіне орналасқан ерекше гальваникалық элементті (электр тоғының дереккөзі) көрсетеді. Оттекті тетік сыртынан оталдыру шамын еске салады

3.2. -сурет. Оттегі тетігі:

Оттекті тетіктің сезімтал элементі өтелген газдардың еркін өтуі үшін ойықтары бар 5 металл қаптамасымен механикалық ақауланудан қорғалған өтелген газдармен жуылатын 4 керамикалық ұштық болып табылады. Керамикалық ұштықтың ішкі бөлігі тетік корпусының саңылаулары арқылы өтетін атмосфералық ауамен жуылады.

Цирконды тетіктер (платинамен қапталған ZrO цирконий диоксидінің негізінде керамикалық элемент пайдаланылады) – қоршаған ортада температура мен оттегінің бар болуына тәуелді кернеуін өзгертетін токтың гальваникалық дереккөзі. Цирконды тетіктер электр дабылын тудырады және анағұрлым таратылған болып табылады.

Титандық тетіктер(ТЮ2 титандиоксиді пайдаланылады) сирек қолданылады және өзімен кедергісі қоршаған ортада температура мен оттегінің бар болуына тәуелді өзгеретін резисторды көрсетеді. Осы тетіктер суытатын сұйықтық температурасының тетіктерінің қағидаттары бойынша жұмыс жасайды. Жанармай артылған кезде, яғни бай жанармай қоспасы кезінде, өтелген газдағы еркін оттегі іс жүзінде жоқ және оттегі концентрациясының үлкен айырмашылығы есебінен оттекті тетік керамикалық ұштықтың ішкі және сыртқы қабаттарында шамамен кернеуі 0,8 В электр тогын өңдейді.

Жанармай жеткіліксіз кезде, яғни кедей жанармай қоспасы кезінде, өтелген газдарда еркін оттегі пайда болады және тетікпен өңделетін кернеу 0,1... 0,2 В дейін азады. Тетік кернеуінің жоғарғы деңгейден төмен деңгейге өтуі және керісінше, стехиометриялықтың жанында жанармай қоспасының өте жіңішке диапазонында, яғни шамамен а =1 кезінде өтеді. Сондықтан оттекті тетікті лямбда-бұрғы деп атайды. Осылайша, оттекті тетік көмегімен кернеу шамасын өзгерту сәтіне бағдарланып, қазіргі уақыттағы карбюраторды реттегіштің барлық жеке ерекшеліктерін, әуе сүзгішінің күйін, ауаның кездейсоқ сораптары мен кез келген басқа сыртқы факторларды ескеріп, алдын ала жұмыс үшін талап етілетін қоспа құрамын бейтараптандырғышты таңдамауға мүмкіндік беретін жанармай қоспасының құрамын нақты қадағалауға болады.

Оттекті тетіктер жылытылатын және жылытылмайтын болады. Жылытылатын тетіктер, қағида бойынша, енгізу құбыр желісінде енгізу коллекторынан айтарлықтай ары орналасады (қыздырусыз олар кідірісімен қозғалтқышты іске қосу кезінде өзінің жұмыс температурасына қол жеткізетін еді). Оттекті тетіктердің электр қыздырғышының басты мақсаты – олармен байланысатын өтелген газдардың температурасы 350 °С төмен жағдайда, оларды жұмысқа қосу.

Оттекті тетіктің тиімді жұмысы үшін ол жеткілікті жылытылған болуы, бірақ қызып кетпеуі қажет, қорғасын мен кремнийдің ластануы болмауы қажет. Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін қыздыруды тездету үшін оның ішінде ВАЗ автокөліктерінде қолданылатын көптеген заманауи оттекті тетіктері кіріктірілген электр 3 қыздыру элементі бар, оның қорек көзі қосылған оталдыру кезінде автокөліктің бүйір желісінен жүргізіледі. Қыздырғыштың өтетін материалының арнайы қасиеттері есебінен оның қуаттылығы автоматты түрде тетіктің сезімтал элементінің температурасына тәуелді автоматты түрде өзгертіледі: төмен температура кезінде қыздырғыштың кедергісі минималды, ал қуаты максималды, және, керісінше, жоғары температура кезінде қыздырғыштың кедергісі максималды, ал қуаты минималды (бұл тетіктің температурасын басқаруға қосымша құралдарды пайдаланбауға мүмкіндік береді). Оттекті тетіктің қыздырғышымен тұтынылатын максималды тоқ суық қозғалтқышта шамамен 3 А құрайды.

Оттекті тетік дабылы бойынша жанармай жеткізу шамасының өзгеруі импульстердің клапандарын басқаратын сіңіргіштікті өзгерту жолымен жүргізіледі. «Сіңіргіштік» түсінігі бір-бірінің артынан 0,1с аралығымен әрбір келесі қадамнан үздіксіз басқару циклі клапанының қосылған және сөндірілген күйі кезеңдерінің қатынастарын білдіреді. Осылай, мысалы, егер клапан 0,05 с аралығында кернеу берілетін және 0,05 с аралығында ол ажыратылған (сомасында 0,1 с) болса, онда сіңіргіштік 50% құрайды (бұл жанармай шығынының шамасын анықтайтын бүрку клапанының инесін тоқтататын қима уақыты бойынша орташасы шамамен (орамдағы кернеуді өзгертуге клапан инесінің реакциясын тоқтатуды ескерумен) оның толық қимасының жартысын құрайды. 20 % сіңіргіштік кезінде клапан 0,02 с аралығында ашық және 0,08 с аралығында жабық (сомасында 0,1 с).

Бай қоспа құрамынан кедей қоспа құрамына өту кезінде оттекті тетіктегі кернеу 0,45 В кем емес деңгейге дейін төмендетіледі, басқару блогы электромагнитті клапандармен басқару дабылының сіңіргіштігін арттыруды бастайды, ол қоспаның құрамын байытуға алып келеді. Осындай үрдіс жүйелі қайталанады, нәтижесінде қоспаның құрамы а = 1 мәнінің қасында үздіксіз тербеледі.

Өтелген газдарды рециркуляциялау жүйесі бензин қозғалтқыштарының улағыштығын төмендетудің қосымша құралы болып табылады. Рециркуляция — бұл енгізу құбырына өтелген газдардың бөлігін, яғни қозғалтқышқа кері қайтару (қайта шығару). Осындай табиғи емес шешім бұрыннан бері (шамамен 20 жыл) азот оксидтерін қоршаған ортаға шығарылуын төмендету мақсатында көптеген шетелдік автокөліктерде кеңінен қолданылады. Өтелген газдарда осындай улағыш компоненттердің туындауы қозғалтқышта жанармайды жағу тиімділігімен тікелей байланысты жану камерасында температура мен қысымның жоғарғы мәндерінің салдарынан болып табылады (ол жоғары болған сайын, яғни жанармай үнемділігі мен қозғалтқыштың қуаттылығы жоғары болған сайын, қағида бойынша, азот оксидетерінің шығарылуы төмен). Өтелген газдардың жартысын кері енгізуге қайтарып (7... 10 %), оның жылдамдығын баяулатып, азот оксидтерінің шығарылуын төмендетуге көмектесетін шарттар жасау үшін цилиндрде температура мен қысымын азайтып, жанудың үрдісін саналы түрде төмендетеді.

ВАЗ қозғалтқыштарында өтелген газдардың рециркуляция жүйесінің негізгі элементі шығару және енгізу құбыр желісін байланыстарытан 7 арнаны тоқтататын 8 тиекті клапан (3.3-сурет) болып табылады. Рециркуляцияның клапаны деп аталатын тиекті клапан 9 шығару коллекторында тікелей орнатылған және қайтарымды серіппесі бар 3 вакуумды мембраналық механизммен басқарылады. Рециркуляция клапаны мембранасының үстінде вакуумның өсуі кезінде мембрананың сояуышы әлсіз серіппеге қатысты кедергіні жеңіп, өзінің артынан өтелген газдардың енгізу құбырының дрсселді кеңістігінің артына өту үшін арнада табақшалы клапан ашылады. Рециркуляция клапанын басқару үшін вакуум (оталдырудың озық вакуумдық реттегіші үшін вакуумға ұқсас) карбюратордың бірінші камерасының жабық дросселді жапқышы тиегінен жоғары саңылаудан іріктеледі. Ол үшін карбюраторда арнайы келтеқосқышы бар.

3.3. -сурет. Өтелген газдардың қайта айналу жүйесі және іске қосатын құрылғыға буферлік сыйымдылықты қосу сызбасы:

Рециркуляция клапанын басқару үшін карбюратордан алынатын ыдырату иілгіш құбыршек бойынша келіп түседі және 12 жылу вакуумдық клапан арқылы өтеді, суытатын сұйықтықтың төмен (60 °С төмен) температурасы кезінде клапанның мембраналық камерасына ыдыратудың келіп түсуіне кедергі жасайды. Бұлқызбағанқозғалтқыштыңжүксипаттамаларынжақсартуүшін жасалады. Жылу вакуумдық клапан карбюраторды қыздыру мен енгізу құбыры жүйесінің 13 құбыршегінде орнатылған.

Жанармай буын ұстап алу жүйелерінің басты түйіні (3.4-сурет) 13 адсорбер болып табылады – бірнеше литр сиятын сыйымдылық, адсорбент – жанармайдың булануын жұтатын зат толтырылған. Адсорбент ретінде әдетте белсендірілгенкөмір пайдаланылады, сондықтан адсорберді жиі «көмір багы» деп аталады. ВАЗ автокөліктерінде қозғалтқыштан кейінгі моторлы бөліктің көлденең қабырғасында орнатылады. 13 адсорбердің жоғарғы бөлігінде жұмыс мембраналары мен тиектік органдар бар 14 және 15 вакууммен басқарылатын екі клапан орнатылған. 15 клапан диафрагмасының жұмыстық қуысы карбюратордың астындағы дросселді кеңістікпен хабарланады, және ол жерде ыдырату болған жағдайда клапан жабық.

3.4.-сурет. Жанармай буын қолға түсіру жүйесі:

14 клапанын басқару оталдырудың озық вакуумдық реттегішінің 21 келтеқосқышынан алынатын үшайыр арқылы іріктелетін вакуммен жүргізіледі. Клапанды басқарудың вакуумдық құбыршегінде қысым тамыр соғуының тегістеу үшін бүрку мен клапаны бар 5 арнайы демпфері бар. 14 клапаны 15 клапанына қарағанда оның жұмыс жолағында вакуум бар болған жағдайда ашық. 15 клапаны арқылы адсорбердің жолағы байланыстырушы құбыршек арқылы карбюратордың қалытқылы камерасының желдеткішінің 1 келтесоққышымен, ал 14 клапаны мен 20 магистарлі арқылы–енгізу құбырының дросселді кеңістігімен хабарландырылады.

Белсендірілген көмірдің қабатының астында адсорбердің төменгі бөілігі 12 арна арқылы хабарландырылады. Автокөліктің 11 жанармай багының герметикалық тығыны бар және атмосферамен адсорбер арқылы хабарландырылады. Жанармай багы мен адсорберін байланыстыратын желіде 9 жанармай айырғышының үш құрылығысы, 8 блокадалық клапаны және 7 екі жүрісті клапаны бар. 9 жанармай айырғышы жанармай багының жоғарғы бөлігінде орнатылған және бу желісіне жанармайдың сұйық фазасының келіп түсуінің алдын алу үшін арналған. 8 блокадалау клапаны апат және бензин багынан жанармай ағуының алдын алу нәтижесінде автокөлікті аудару кезінде бу желісін бекіту үшін қызмет етеді. 7 екі жүрісті клапан бактан алынатын жанармай буының немесе қысымның минималды төмендеуі туындаған кезде бакқа ауаның қозғалысын қамтамасыз етеді.

Жұмыс жасамайтын қозғалтқышта енгізу құбырында вакуум жоқ, оған қоса 14 мембраналық клапаны жабық, ал 15 клапаны ашық, оның нәтижесінде 1 келеқосқыш пен 17 құбыр желісі арқылы қалытқылы камерадан алынатын жанармайдың булануы белсендірілген көмірмен жұтылатын адсорберге еркін түседі. Бір уақытта жанармай багынан айырғыш пен апаттық блокадалық 8 клапаннан өтіп, жанармай буы өзінің қысымымен екі жүрісті 7 клапанды ашады және сондай-ақ 13 адсорберге келіп түседі. Осылайша, адсорбердегі белсендірілген көмір жанармай булануын қоршаған ортаға шығуға мүмкіндік бермей жинақтайды.

Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін енгізу жүйесінде вакуум пайда болады, оның нәтижесінде 15 клапаны жабылады және адсорбердің қуысы мен қалытқылы камерасын байланыссыз қалдырады. Бос жүрісте қыздырылған қозғалтқыштың жұмысы кезінде 14 клапан жабық қалады, себебі дросселді жапқыштар жабық және оталдыруды тарататын вакуумдық реттегіштің келтеқосқышында вакуум жоқ. Бұл жағдайда қалытқылы камерадан алынатын жанармай булары жұмыс жасайтын қозғалтқышқа ауаның ағынымен айдалып әкетіледі, ал жанармай багынан жанармай булары адсорберге түсуді жалғастыруы, не болмаса 11 бакта жанармайды тараталдарынан вакуум пайда болған кезде ауамен адсорбер арқылы келіп түскен баккқа кері қайтарылады. Карбюраторды басқару серіппесіне басу және 18 құбыр желісі бойынша бастапқы камераның 3 дросселді жапқышын ашу кезінде 14 клапанға оталдырудың озық реттегішінің вакуумдық келтесоққышынан вакуумға келіп түсе бастайды. Осының нәтижесінде 14 клапан ашылады және 20 құбыр желісі арқылы енгізу құбырының дросселді кеңістігімен бірге адсорберге хабарлайды. Сонымен бірге адсорбердің жоғарғы бөлігінде адсорбенттің жанармай буларымен қаныққан қабаты арқылы ауаның өтуін шақырып, вакуум құрылады (бұл үрдіс адсорбердің үрлегіші немесе регенерациясы деп аталады). Регенерацияның нәтижесінде қозғалтқыштың қысқа жұмысынан кейін адсорбент толығымен өзінің жинақтайтын қасиеттерін қалпына келтіреді және қозғалтқышты тоқтатқаннан кейін жанармай буын қайтадан жұтуға қабілетті болады.

Картерді еріксіз желдеткіш жүйесі қоршаған ортаға аса улағыш картерлі газдардың (өтелгендермен салыстыру бойынша он реттен көп) шығарылымына рұқсат бермес үшін заманауи қозғалтқыштарда қолданыладыю Картерлі газдар сүзгілейтін элементтен кейін және қозғалтқыштың цилиндріне келіп түсетін ауамен араласып, әуе сүзгінің қуысына вакуум әсерімен беріледі. Дегенмен жүктемелердің шағын режимдерінде әуе сүзгілеуідегі вакуум үлкен емес, және осындай жүйе картерлі газдардың қанағаттандырылған жойылуын қамтамасыз етпейді. Картер желдеткішінің жүйесі жұмысының тиімділігін арттыру үшін оны дросселді кеңістігі бар қозғалтқыштан алынатын газдарды бұрудың келтеқосқышын байланыстырумен толықтырады. Осы қосымша арнасы қимасының диаметрі 2...3 мм аспайды. Картер желдеткіші жүйесінің кіші бұтағын байланыстыру үшін келтеқосқышы карбюраторда оның төменгі бөлігінде, тездетілген сорғышпен бастапқы камераның дросселді жапқыш аумағында орналасқан. Газдар төменгі фланецте шығыңқыға арна бойынша келіп түседі және бастапқы камераның дросселді жапқышының дросселді кеңістігімен тікелей шығады.

Қозғалтқыштың өтелген газдарының улағыштығын анықтау арнайы диагностика жасау стендтерінде немесе ГАИ-1 газталдағышының көмегімен жүзеге асырылады. ГАИ-1 газталдағышы жұмысының принципі оптикалық абсорбционды әдіске неігзделген, яғни энергияның жұтуын өлшеуде газдың талдаушы компонентімен инфрақызыл диапазонының сәулеленуі (көміртек немесе көмірсутек оксиді), нәтижесінде ол газдық қоспадағы (өтелген газдағы) оның шоғырлануына тәуелді қандай-да бір температураға дейін қыздырылады.

Бақылау сұрақтары

Әдебиет тізімі

Мазмұны

Оқу басылымы

Кузнецов Анатолий Сергеевич

Оқу құралы

2-ші басылым, стереотипті

Редактор С.И.Зубкова

Серия дизайны: К.А.Крюков

Компьютерлік беттеу: С. Ф. Фёдорова

Корректор О.В.Попова