Бастайын Раушанбектің хикаятын,
Баласы Толыбайдың асылзатын.
Тарихын бастан өткен айтып берсем,
Болады қалай теріс насихатым?

«Зер қадірін зергер білер» деген мысал,
Айырмас танымаған сөздің парқын.
Бар екен Шаһарқұла деген қала,
Билеген Шағдат патша бүкіл халқын.

Шағында өз жұртына артық бопты,
Халқына жүргеннен соң үкіматы.
Алпыс мың сексен алты сәргарда бар,
Зорлықшыл, өзі күншіл, пейілі тар.

Бір күні барлық халқын жиып алып,
Сұрапты: – Менен артық елде кім бар?
Жиналып қол астының келді бәрі,
Отырды патша алдында жас пен кәрі.

Белгілі палуан еді жаһан кезген,
Мұртына әсемдікке маржан тізген.
Майданда атқа мініп қарсы тұрса,
Көргендер тұлғасынан жаннан безген.

Бұл айтыпты: – Шағдат хан, сөзім тыңла,
Тыңласаң таңғажайып бар-дүр мұнда.
Есіттім мұсылманда бір патшаны,
Жауабым жалған емес, хилап қылма.

Бір күні дұшман болып қарсы шығар,
Қанеки күн бұрыннан алсақ оны.
Көрген жоқ әскерлерің көптен ұрыс,
Бұл сөзім қалай, тақсыр, болар бұрыс.

Ей, шаһым, көңіліңізге қалай келер,
Дұшманға әскер алып ашсам ұрыс?!
Кеңесін мұның Шағдат ақыл көрді,
Ар-намыс, өз көңіліне мақұл келді.

Қарумен көп әскерін аттандырып,
Шағдат хан айтты мынау нақылды енді.
«Пенде ғып қолын байлап алып кел» деп,
Ақырып, қаһарланып алып демді:

Назбедеуге жабу жаптым.
Тез барыңдар, батырларым,
Ашылмай ма менім бақытым.
Арылдатып тұман басып,

Қонған жерге қарауыл қой,
Қалмаңдар ұйықтап қара басып.
Жаудан қорқып қашып келің,
Өлтіремін дарға асып.

Сен қашпасаң жау қашады,
Қаптай шауып ұмтылсаңдар,
Түрікпендер қалар сасып.
Шағдат хан көп әскерге айтты солай,

Ту ұстап Мейрам батыр жүрді бұлай.
Ақылхан түрікпен елдің ханы еді-ай,
Салдырған салтанатқа неше сарай.
Қызықтың неше түрлі бәрі сонда,

Көрген жан кете алмаушы ед қарай-қарай.
Тағдырдың әрне болса қалауында,
Толыбай сыншы бар ма хабарыңда?
Ат сейіс сыншы болып өткен екен

Бақ-дәулет жасынан-ақ берген екен.
Бар екен Раушан атты жалғыз ұлы,
Толыбай қаза жетіп өлген екен.
Тартпаған әсте Раушан қапалықты,

Жасынан үлкендерден бата алыпты.
Ажарлы, ақылы толық болғаннан соң,
Раушанбек сол себептен атаныпты.
Раушанға жасынан-ақ бақыт берді,

Шағдаттың көп әскері жетіп келді.
Қаласын Ақылханның алды шауып,
Күн бұрын білмей қалды хабар тауып.
Патша деп Раушанбекті байлап алды,

Ханынан Ақылхандай етпей қауіп.
Пенде қып Раушанбекті алып кетті,
Көңіліне қайғы-қасірет салып кетті.
Жол жүріп қызылбастар шабуылдап,

Дұшмандар мұны көріп қалды таңға.
Мейрамға шашу шашып, дүние беріп,
Сыйлық пен әнғам берді барша жанға.
Жалладқа Раушанбекті тапсырыпты,

Бейхабар болмағайсың мұнан депті.
Сол түні Шағдат ұйықтап сарайында
Бірталай таңғажайып түс көріпті.
Түсінде тұман басты жердің жүзін,

Түсірді тақ үстінен ханның өзін.
Тақытынан аударылып жерге түсті,
Көрсеткен құдіретімен Тәңірім күшті.
Жар салып Шағдат қорқып халқын жиды,

Көрген соң ұйықтап жатып жаман түсті.
Ханыңыз қайғыланып көрген түстен,
Сандалып қалтыраумен есі кеткен.
Мирахор жалладтарға хабар айтып,

Патшамыз қандай ақыл табар деген.
Қалмады қол астында жалғыз адам,
Шағдат хан шақырған соң қаһарменен.
Халық келді көріп патша үкіматын,

Білмейді не айтад деп ақиқатын.
Келген соң халық жиналып сарайына,
Айтады түсте көрген хикаятын.

Білмесең тегіс алам бастарыңды.
Мазмұны мұндай болды көрген түсім,
Ұшырды басымдағы бақыт құсым.
«Баяндап бұл түсімді жорыңдар» деп,

Мені бүгін алтын тақтан түсірді.
Үкәмалар, жорып берші бұл қалай?
Алтын тәжім басымдағы ұшырды.

Құлап жаттым ешбір хайла қыла алмай.
Бір мені емес, тау мен тасты көшірді,
Үкәмалар, баян әйла, бұл қалай?
Көп қамалды орнынан жұрт тұра алмай,

Падишаның көрген түсін біле алмай.
Қайран болып ақылынан адасты,
Ешқайсысы түс жоруын біле алмай.
Қалдырмаған шаһардағы адамды,

Өнерімен қанықтырған ғаламды.
Әкімдана сол мыстанның аты еді,
Қысылған соң соған берді хабарды.
Қолдан келсе істейтіні жамандық,

Көріп жүрген халық сонан азарды.
Жасынан мыстан еді Тәңірім атқан,
Патшаға шақырған соң келе жатқан.
Екі көз тостағандай маңлайында,

Астына бір құлағын төсеп жатқан.
Қайқайған ерні түрік, беті тесік,
Шүңірек көз, тісі сойдақ үңгір есік.
Қара жүз, көзі шегір, түсі суық,

Айтқанмен қанша мұнда болмайды есіп.
Жасы бар үш жүз жетпіс кеткен асып,
Өзінде тазалық жоқ малғұн басып.
«Бұл түсті мен табамын, қорықпаңдар» деп,

Патшалық қаһарыңнан қорқам, – депті.
Шағдат хан «Сөйле, – дейді, – қаның кештім»,
Мыстаннан таба алмай тұр басқа ешкім.
Ал сонда мыстан былай сөз сөйлейді:

Халқыңнан көрген түске аласың бас,
Тып-тыныш қол астыңа қыласың қас.

Баянын біле тұрып айтпай болмас.
Құлақ салып сөзімді есіт, бектерім,
Бір ер келіп алар сенен кектерін.
Бұл барғаның басыңа бәле болмасын,

Құп тыңлағыл анаң айтқан гәптерін.
Самал тұрып ұшырыпты бақытыңды,
Түсіріпті астыңдағы тақытыңды.
Бір ер келіп алар несіп тақытыңды,

Қыс қылады сенің көрген жазыңды.
Еш көтермес сенің айтқан назыңды,
Бұл барғаның басыңа бәле болмасын!
Тыңламайды сенің еткен налаңды,

Шулатады қатын менен балаңды.
Быт-шыт қылып бұзар бір ер қалаңды,
Бұл барғаның басыңа бәле болмасын!
Тыңламайды сенің айтқан сөзіңді,

Бұл барғаның басыңа бәле болмасын!
Осылай деп жорып берді анаңыз,
Қандай болар ақырын байқап қараңыз.

Ел көрместі қайдан білдің, анамыз?
Кемпір айтты: – Ашуыңды шақырма,
Үлкендерден көп есіттім нақыл да.
Сайыпқыран бір ер пайда болмақшы,

Асыл заты мұсылманның бегінен.
Өзім білем әкесін оның байқадым,
Пайда болар Раушанбектің белінен.
Емес пайда Раушанбектің келгені,

Келгеннен соң жарар еді өлгені.
Құлақ салып сөзім тыңла, Шағдат хан,
Осылайша бұл мамаңның білгені.
Айтып болды мыстан сөзін тамамы,

Падишаңыз жалладтарға қарады.
Бұл сөзімнің бар демеңіз реуі,
Сіз едіңіз еліміздің тіреуі.
Жалладтар кеп мойнына арқан тартқанда,

Қаһарлансаң тәнде қалмас жанымыз.
Жұртың тегіс, өзің аман тұрғанда,
Бір жаманға келмей қалмас әліміз.

Құлшылықпен өткен өмір тар болар.
Әйел алмай бала қайдан туады,
Құл қып сатсаң басыменен зар болар.
Тағдыр бітпей тәбділ болмас ажалға,

Шайтан кірмей пенде жолдан азар ма?!
Үшбу ақыл падишаға қол келіп,
Сатайын деп алып шықты базарға.
Раушанбекті базарға әкеп салады,

Ешкім алмай, базар тарқап барады.
Берсе Тәңірім қиын емес кісіге,
Қараңыздар себеп болған ісіне.
Жалғыз үйлі түрікпен жігіт бар еді,

Көптен бері бұл шаһардың ішінде.
Бұл келгелі көп жыл өткен елінен,
Байлығының саны асқан шенінен.
Өз жұртына елін іздеп кете алмай,

Ақша менен байлық-дүние тағы көп.
Ешбір дұшман жүрмейді екен маңынан,
Өле кетсе қызылбастың малы деп.
Раушанбекті базар салды тағы да,

Ғаждамбекті душар етті бағына.
Назар салып қарап тұрса Ғаждамбек,
Түрікпендердің ұқсайды екен затына.
Бірте-бірте жақын барды қасына,

Рақымы келді көзден аққан жасына.
«Ойлап тұрсам қайда қалды ағайын?
Дүние иттің жасымнан көрдім талайын.
Көп болғанда бір жылғы пайдам шығар да,

Қазынасынан жеткізер тағы Құдайым.
Елден шығып келіп едім жасымда,
Жалғыздықтың бар қайғысы басымда.
Тіллә беріп мұны сатып алайын,

Жоғары айтып қызықпаңыз жалғанға.
Делдалменен ары-бері саудалап,
Сатып алды оны алты жүз тілләға.
Кешікпестен үйіне алып барады,

Әкелгенін әйелі де қалады.
Ғаждамбектің жалғыз қызы бар еді,
Жасы жетіп балиғатқа кеп еді.
Бір құлы бар, атын сұрсаң – Бабалы,

Әр мінезі баласындай жағады.
Әйелінің аты еді – Күләйім,
Перзентсізден етуші еді уайым.
Раушанбекке қызын қосты некелеп,

Бір перзентті жеткізді деп Құдайым.
Екі жақсы бұйрық болып қосылды-ай,
Кетсе жақсы ақырын беріп тосылмай.
Шанбілден айдап келіп бұл жерге,

Раушанбекті қалдырмайды қасынан.
Талаптары оңғарылып сол жылы,
Екі есе пайда көрді нарқынан.
Раушанбектің өз әкесі Толыбай,

Сыншылығы асқан еді халқынан.
Пайымы бір Раушанбектің кем емес,
Азап шеккен дұшмандардың зарпынан.
Тыңлағанға айтатұғын сөз келді,

Бір жылқының қу басына кез келді.
Қолына алды жатқан аттың қу басын,
Қу сүйектің сынап көрді тұлғасын.
Ол да жүрмей тоқтап тұрды Ғаждамбек,

Қасындағы Раушан жылап тұрғасын.
«Мен елімде жүруші едім алшақтап»,
Аға берді көзден жасы бұршақтап.
«Кім айтады сені тұлпар басы?!» деп,

Түрікпен халқы еріп еді соңына-ай.
Мені соның баласы деп кім айтар?!
Пенде болдым қызылбастың қолында-ай.
Тірілікте сен секілді асыл жоқ,

Бұл уақытта бес тиындық бәсің жоқ.
Сен жатырсың топыраққа қуарып,
Кім айтады сені тұлпар басы деп?
Ғазиз басың жатыр топыраққа оранып,

Кім айтады сені тұлпар басы деп?!
Сенің басың күнге күйіп қуарды,
Дұшман салды біздің басқа бұл зарды.
Бізден басқа көргендерге күмәнді,

Кім айтады сені тұлпар басы деп?!
Алла жазса тағдыр іске нешік-ті,
Менім күнім жылауменен кешіпті.
Раушанбектің жолда жылап тұрғанын

«Басыменен айдап кел мұнда» десіпті.
Басыменен айдап келді Раушанды,
Сұрамаққа көңілі кетті ахуалды.
«Мұның тұлпар екендігін сен қайдан

Білдіңіз?» деп Шағдат хан да сөзге алды.
Раушан айтты: – Мен еліңде болдым зар,
Пенде-дүрмін өзімде жоқ ықтияр.
Мұның тұлпар екендігін білгенім,

Бір тұлпардың жетпіс жерде тынысы.
Сол жетпістің жетеуі бар басында,
Таңлайында жетеуінің бірісі.
Екі құлағында екеуі бар түбінде,

Екеуі бар отыз тістің жігінде.
Екеуінің орны көздің арасы,
Бізден басқа ешкім білмес бұ күнде.
Инанбасаң көрсетейін есепті,

Өз қолымен Шағдат ханға көрсетті.
Шағдат хан сонда тұрып қайран қалды,
Қасына жолдастарын жиып алды.

Бәріне жолдасының ақыл салды.
Уәзірлер айтты: – Тақсыр, біз сынайық,
Үш бөтен жылқы басын алдырайық.
Әкеліп үш баспенен салыстырып,

Зынданға ақымақты салдырайық.
Раушан білген шығар зерек болып,
Сөз шығар айта салған дөрек болып.
Әй, тақсыр, онда бұған тәкіраһ бер,

Ол бастан мұның пормысы бөлек болып.
Шағдат хан бұл кеңесті мақұл көрді,
«Бұл өзі бір табылған ақыл» деді.
Үш жаққа үш адамды жіберісіп,

Көбін жүр өнерменен таныс қылып.
Әлгі бас мына бастан бөтен шықты,
Төртеуін қарап көрсе салыстырып.
Шағдат хан бір нан әкеп бер деп айтты,

Нанымды мынау берген же, – деп айтты.
Шарбақта екі жүз елу назбедеу бар,
Қайсысы соның тұлпар, көр, – деп айтты.

Ішінен оның тұлпар таба алмады.
Ала аяқ бір шағыр мен сұр екеуін,
Ішінен тәуір-ау деп шамалады.
«Қайсысы мұның тұлпар, білдің ба?» деп,

Тұлпарды кім таниды, ми болмаса.
Қолынан басқа атыңның түк келмейді,
Осы бір ала аяқ пен сұр болмаса.

Көрдің бе торы ат мінген дуананы?
Бұл атты сатып алып біз жаратсақ,
Қай жерде бәйге болса сол алады.

Менім жалған емес айтқан бұл сөзім.
Адамзаттың білуші едім сырттанын,
Түйе малдың байқаушы едім жампозын.

Әр патшадан артылып тұр бағым да.
Білгеніңді қалдырмай айт, жарқыным,
Онан басқа не білесің тағы да?

Біз пақырдың кетірдің, тақсыр, тынышын.
Сиыр малды аралап көріп аңласам,
Білуші едім бұқа малдың тынжысын.
Шағдат айтты: – Енді мұны сынайық,

Сыналуға болды бізге ылайық.
Түйе малын тегіс түгел көрсетіп,
Қайсы жампоз тауып берсін сұрайық.
Сыншылықтың қайдан білсін киесін,

Қалдырмастан аралатты түйесін.
Түйе малдың бәрін көріп өтеді,
Ешбіріне қайрылмастан кетеді.
Көк ала бас қоспақ нарша тұр екен,

Бір қос үйдің есігіне жетеді.
Жұлым үйде бір қоспақ тұр байланып,
Екі-үш мәрте көрді Раушан айналып.
«Бұл түйемді таныдың ба, нең бар?» деп,

Көк ала бас қоспақ екен түйесі.
Жүк артқанда алпыс пұттан көтерген,
Артығырақ бір мал екен киесі.
Раушан айтты: – Бекерге ашу қылма, – деп,

Сөз айтайын, құлақ салып тыңла, – деп.
Осы түйең керек болды Шағдатқа,
Берер едің сатсаң қанша пұлға? – деп.

Сұрасаң да айып емес ер құнын.
Сатамын деп ауызыңнан шығаршы,
Әперейін Шағдат ханнан нақ пұлын.

Патшазада, біздің жайды білесің.
Сізге ойланып бес жүз тіллә сұрадым,
Басқалардың мың тілләсы құрысын.

Бес жүз тіллә бұған санап берерсің.
Айтқаныңнан шықпай қалса бұл түйе,
Сонда менен түрлі азапты көресің.
Раушан айтты: – Бұл сөзіңде тұра бер,

Тура қылып бес жүз тіллә санап бер.
Айтқанымнан шықпай қалса бұл түйе,
Сонда маған білгеніңді қыла бер.
Осы сөзге тұрақтатты патшасын,

Тамашаға жиды жұрттың баршасын.
Аяғын да байламаймыз түйенің,
Шын зат болса шығармайды дыбысын.
Есі бүтін ерлер білер есепті,

Таза кісі бұзбайды әр кез несепті.
Мұның жампоз екендігін Шағдатқа
Тар қолтықтан бұрау салып көрсетті.
Раушанбек те арыстандай жүректі,

Арқасынан екі адамға іретті.
Үш-төрт адам сойып алды терісін,
Мен айтайын, тыңла сөздің келісін.
Жалаңаштап терісін алып болғанда

Жаны шықты, шығармады дыбысын.
Жұрттың бәрі мұны көріп таң қалды,
Анық сыншы екендігін аңғарды.
Түйеге де айтқаны рас келді деп,

Менім көңілім осындайды қостайды.
Қандайында сиыр малдың тынжы бар,
Соны маған тауып бер деп қыстайды.
Амалы жоқ аралайды сиырын,

Талай жердің басты таппай қиырын.
Үш күн ұдай қарап жүріп таба алмай,
Жаңа білді сыншылықтың қиынын.
Сыншылыққа қайдан жүріп жетілді,

Басын шайқап көп қамыққан секілді.
Төмен қарап отыр еді өкініп,
Қашатұғын жері де жоқ бекініп.
Өзі қасқа, түсі тарғыл, ақ құйрық,

Тайпақ бастау келді бір бұқа өкіріп.
Келгенімен өз жайына тұрмады,
Кезіккеннен аяқпен жер тырнады.
Бұрып мойынын, қарап көзін алартып,

Кім толықпас келсе басқа дәуірі.
Тұрғандарға «мынаны ұстап сой» деді,
Тап осының тынжы екен деп бауыры.
Ұстап алып бауыздатып сойыпты,

Көріңдер деп қырық нөкер қойыпты.
Ішін жарып ашып көрсе бауырын,
Айтқанындай анық тынжы болыпты.
Шағдат көрді анық тынжы екенін,

Шағдат айтты: – Тағы бір нан әкелің.
Алып келді: – Сен же мынау нанды, – деп,
Атаңа рахмет, білігіңе, пәлі, – деп.
Тағы да айтты Раушанбекке Шағдат хан:

Раушан айтты: – Үш айтқаным келді деп,
Үшеуін де өз көзіңіз көрді, – деп.
Қайта-қайта айтпайын деп өтінді, –
Тақсыр, мені қинамаңыз енді, – деп.

Өнеріңді қол астыма жаяйын.
Енді менім өз басымды сынап бер,
Мен сонан соң саған риза болайын.

Жөніменен айта алмасам емес құп.
Мүсәпірмін ел-жұртымнан айрылған,
Тақсыр, сізді сынамаққа әддім жоқ.

Менім айтқан бұл сөзімді қайтарма.
Раушан айтты: – Көңілің, тақсыр, шат, – дейді,
Бір сөз айтсам көңіліңе түсер дерт, – дейді.
Қайта-қайта айтпаймын деп өтінді,

Сіздей ханның қаһарынан қорқамын.
Не айтсам да ашуланбай көтерің,
Тақсыр, сізді әлдеқашан байқадым.

Шешілмейтін түйіндерді шештің, – деп.
Қайта-қайта қолын беріп ант ішті, –
Не айтсаң да қаныңызды кештім, – деп.

Сенің әкең келген екен Бағдаттан.
Айтпайын-ақ десем дағы қоймайсың,
Өз әкеңіз наубай екен нан жапқан.
Алты атаңыз дегдар болып өтіпті,

Бақыттары өздерімен кетіпті.
Айтатұғын сөзім келді өзіңе,
Қисық болса саларсыңыз тезіңе.
Нәсілсіздік, бұзықтығың, Шағдат хан,

Шисіз үйдей көрініп тұр көзіме.
Дәм бұйырып, тұзын таттым осы елден,
Бізге Тәңірім жазған шығар әзелден.
Дәл сен өзің ұғылы емессің патшаның,

Таудай көңілін Шағдат ханның құлатты.
«Мені кімнен туып едің, анам?» деп,
Шешесінен көп алдында сұрапты.
Шағдат хан тұр Раушанбекке қаһар қып,

Кемпір отыр сөйлей алмай дағдарып.
Пенде болған Раушанбекті көрген соң,
Қартаң кемпір сөйлеп жатыр аңғарып.

Перзент тумай көзден ақты бұлағым.
Көзден жасым араласты қан болып,
Кетіп кейде дүние жүзі тар болып.
Ішкен ірің, жеген желім секілді,

Кеші-күндіз бір перзентке зар болып.
Жылап жүрдім көзден жасым тия алмай,
Ақырымның не боларын біле алмай.
Перзент үшін екінші әйел алуға

Өтірік айтпан өлерімнің шағында-ай.
Бір нан жапқыш наубайымыз бар еді
Патшамыздың таққа мінген уағында-ай.
Нанын жауып наубай жүрді, пұл тауып,

Бағдаттан көшіп келген жер ауып.
Көп ауырып бір күн өлді бейшара,
Бәріміз де жатамыз ғой жер қауып.
Шешең менен өзің қалдың соңында,

Балам, менім қалып өстің қолымда.
Ата-анаңнан жетім қалдың жасырақ,
Қолыма алып бала еттім асырап.
Үш жасыңнан бауырыма салған соң,

Өз баламнан көрдім сені жақсырақ.
Жігіт болдың бір күндері нұрланып,
Патшам өлді ажал торға шырмалып.
Патшамыздың орнындағы бала деп,

Өлмейтұғын себеп болар кеселге.
Бұл баланың айтқаны рас, шырағым,
Мұның сөзін жалған деме бекерге.
Мен қолыңда ана болдым неше жыл,

Раушан бұл білесің шарбақтағы қызыл гүл.
Мен шынымды айтып бердім жасырмай,
Ендігісін, Шағдат балам, өзің біл.
Шағдат хан бұл арада қалды қайран,

Басыңды «нан бер» дедің шайқаңқырап.
Тақ мініп, халық билеген патша болсаң,
Емес пе нан бер деуің ұятырақ?!
Түйенің жампозын да сынап бердім,

Оным да қате болмай көзбен көрдің.
Онда бір шапан кигіз дей алмадың,
Дұрыс па нан бер деуі сіздей ердің?!

Аралап қарап жүріп мыңнан-саннан.
Онда бір ат мінгізсең көп бола ма,
Бергіздің бір күлше нан тағы маған.
Мұнан соң асылыңды шамаладым,

Ауызыңа наннан басқа нәрсе алмадың.
Нанның бір зары өткен жері бар-ау,
Осының нәсілінде деп ойладым.
Шағдат хан, осы менім білген жерім,

Өзіңде ықтиярың, Шағдат, сенің.
Шағдат хан сонда жаллад жидырыпты,
Өзінің зұлымдығын білдіріпті.
«Соларды көрген көзің осы ғой» деп,

Раушанның екі көзін ойдырыпты.
Айрылды екі көзден Раушанбек,
О баста ауызын бағып жүрмеді тек.
«Жолығар басқа бәле тілден» деген,

«Залымдық қылды Шағдат» деп шуласып.
Ғаждамбек Раушанбекті жаны ашып,
Жетелеп алып шықты жіп ұстасып.
Екеуі жіп ұстасып үйге келді,

Бұлардың ахуалын Күләй көрді.
«Сорлылар, қандай бәле кез болды» деп,
Ақанай екеуінен сұрай берді.
Ғаждамбек айтып берді бастан-аяқ,

Деген бар «саяқ жүрсең жерсің таяқ».
Зар жылады Ақанай:

Екі көзін ойыпты
Рақымсыз дұшман, бетпақ-ай.
Дұшманға қор қып қойғанша
Неге алмайсың, Жаппар-ай?!

Екі бірдей қамқорым
Елін іздеп бармаса,

Дұшманнан кегін алмаса,
Ішінде кетер арманы-ай.
Сыр білдірмей жүре берсең болмай ма,
Елің қайда, ат сынайсың, бейшара-ай.

Әр нәрсенің білуші едің жобасын,
Шағдат ханның білген жоқ па ең шамасын?
Жүре бермей мүсәпірлік халіңмен,
Неге керек сынап Шағдат түйесін?!

Тынжыны алып қай ауруды емдеуші ең,
Не табар ең сынағанда сиырын?!
Мұнан кемдік ойлап тұрсам өтпеген,
Алла ісіне көп деген ғой жетпеген.

Сыналмаса сиырдың құрысын тұқымы,
Сәлау-мәлік неге қырып кетпеген?!
Оңалмайды әруақ басып аттаған,
Жақсы болмас жамандап ерді даттаған.

Қайғы-қасірет басыңыздан асыпты,
Кәусар көңілің тасқа тиіп жасыпты.
Көңілі қатты, адамзатқа рақымсыз,
Қорықпай нағып жамандадың пасықты?!

Не әйлайын, ойдырыпсың екі бірдей көзіңді,
Зағыпырандай сарғайтыпсың жүзіңді.
Көп қайғыны тірілей-ақ көрсетіп,
Қор қылыпты Жаппарекем өзіңді.

Аманыңда елге қашып кетіңдер,
Мұнда келіп басың қосқан асылсың.
Сыншылығың тиді сенің басыңа,
Рақым етсін көзден аққан жасыңа.

Аманыңда елге қашып жетіңдер,
Әгар өлсең ешкім келмес қасыңа.
Ақанай дер: – Өзім бақты қарамын,
Тағдыр іске нендей шара қыламын.

Осылай деп бейшаралар еңіресті,
Өкінгенмен өткен қайтып келмес-ті.
«Мал мен жанды Бабалыққа тапсырып,
Түрікпен елге қашайық», – деп кеңесті.

Шыдамады Шағдат салған азарға,
Тез қашпаса кездеседі ажалға.
Раушанбекті Ғаждам қолдан жетелеп,
Ат алмаққа алып келді базарға.

Ғаждам жүрді Раушанбекті жетелеп,
Қандай малды душар қылар Құдайым.
Раушан айтты Ғаждамбекке: – Қам жеме,
Жүйрік атты дүбірінен де сынаймын.

Қандай малды Ием душар етеді,
Базар келіп аралап жүр екеуі.
Қолда аса, жалбыр торы ат астында,
«Аллаһу!» деп бір диуана өтеді.

«Шақыр, – деді, – диуананы, – Раушанбек,
Нәсіп болып саудалайық соны» деп.
Ғаждам айтты: – Әй, диуана, тұра тұр,
Сөз айтамын, құлақ салып мойның бұр.

Сатамысың астыңдағы торы атты,
Біз көрейік, біразырақ сабыр қыл.
Диуана айтты: – Теріс емес сөздерің,
Мүшелерін байқап көрсін көздерің.

Осылай деп көрсетіп жатыр торы атты,
Тұла бойын Раушан сипап сынапты.

Сатылмайды болса онан кем, – дейді.
Кемге сұрап әурелемей өзімді,
Ұнатпасаң басқа жылқы көр, – дейді.
Бұлар айтты: – Артық сұрап пұлдама,

Айтқаныңнан сегіз тілләң кем болды,
Беремісің елу екі тілләға?
Диуана айтты «көп айтпадың терісті»,
Бұл саудаға бермекші болып келісті.

«Береке!» деп бір-біріне қол ұрып,
Ақшаларын қалтасынан берісті.
Раушан айтты: – Бізге келді ат, – дейді,
Біз ғаріпке болды Тәңірім жақ, – дейді.

Қырық күндік дайын қылды жем-шөпті,
Таса жерден соқты мықтап түнекті.
Қырық күн бағып, жем мен шөпке семіртіп,
Раушанбекті түнде апарып көрсетті.

Жоңышқамен, жеммен жақсы семірттің,
Енді қырық күн жаратсаң келер бабына.
Кім есітер мен бейшара наласын,

Терін алып, суын шайқап, таң асыр,
Ұшқан құс та көре алмайды шамасын.
Ғаждам, тыңла менім айтқан сөзімді,
Қор қылды ғой дұшман ойып көзімді.

Қара торының түрін тапсаң суытып,
Шаңың түгіл, таба алмайды ізіңді.
Ғаждамбек айтқан сөзді ұғып алды,
Егерлеп, жабу жауып мініп алды.

Торыны көрді Раушан назар салып,
Ғам жерін сылап-сипап көңілі налып.
Алыпсың мұның терін қалдырмастан,
Оңғарсын талабыңды Жаппар Халық.

Ақылсыз сөзге нанбас жан, – деп айтты.
Шағдаттың жеті қабат қорғаны бар,
Торыны сол дуалға сал, – деп айтты.
Ені бар әрқайсының жеті кезден,

Салдырған Шағдат атын сынамаққа,
Қарғытар қандай адам жаннан безген.
Торыны салып сына сол дуалға,
Жаратқан жәрдем берсін нашар малға.

Қорғаннан, дуал түгіл, қарғып өтер,
Тұлпардың арызы жетсе Бір уа Барға.
Ғаждамбек айтқан сөзді ұғып алды,
Көңіліне махкам етіп бұл қиялды.

Қорғанға тура салып қамшы басты,
Атылып сонда тұлпар аспанға ұшты.
Қорғаннан жеті қабат қарғып өтіп,
Қырық аршын ар жағына асып түсті.

Ғаждамбек көңілі тасып қайтып келді,
Торының қарғығанын айтып келді.
Тұлпардың маңлайынан сипап тұрып,
Раушанбек Ғаждамбекке сөз сөйледі.

Менде көз жоқ, сізде көз бар, Ғаждамбек,
Кетермісің алып менім өзімді?
Дұшман сатып, алды менім пұлымды,
Көзімді ойып, солдырып тұр гүлімді.

Менде көз жоқ, сізде көз бар, Ғаждамбек,
Қалай дейсің менім айтқан сөзімді?
Ғаждам айтты: – Көңілің сенсе атыңа,
Мен алдына, сен мінерсің артыма.

Алып сені түрікпен елге жөнейін,
Сені тастап жалғыз не күн көрейін.
Алла жазса тағдырдан кім құтылар,
Сізбен бірге мен ғам өлсем өлейін.

Кім көреді жүрегімнің парасын,
Қабыл етсін біздей ғаріп наласын.
Мінгесумен шығып кетіп дұшманнан,
Көрер күндер бар ма Үргеніш қаласын?!

Дұшмандардан аман-есен құтылып,
Ағайынды көретұғын күн бар ма?!
Өз елінен еріп келген Бабалы,
Дұшман салды көңілімізге сәнаны.

Кішкентайдан баламдай боп өсіп ең,
Қош-есен бол біз көргенше, Бабалы.
Анаңыздай болып еді Күләйім,
Бір перзентті бермеді оған Құдайым.

Ақанайдың алдында жоқ інісі мен ағасы,
Дұшман салған көңілінде көп қапасы.
Қасы менен қабағына қарай жүр,
Қысылғанда Алла болсын панасы.

Бұл қаладан тұз-несібем үзілді,
Қан аралас көзден жасым тізілді.
Әрне етсе Жаратқанның өзінде,
Мал мен жанды, Бабалым, саған тапсырдым.

Мен кеткен соң ойлап істе ісіңді,
Ақанай мен Күләйімді тапсырдым.
Мұнда тұрсам қызыл гүлім солар ма,
Мейманамыз ақыр бір күн толар ма.

Біздерден де бір ер перзент болар ма,
Әрне бәрін, балам, саған тапсырдым.
Раушанбек пенен Ғаждамбек
Жүрмек болды қамданып.

Жүреміз кімге алданып?
Алдымда тұрған аға жоқ,
Туысқан, жегжат және жоқ,
Әлдекім кетер малданып.

Мұны естіп Ақанай,
Жылады ол да зарланып:

Мен сорлыны қолға алып.
Алдымда тұрған аға жоқ,
Жыламайын мен нағып,
Көкежан, сізден соң қалып.

Тәбділі бізге тағдырдың
Осылай болды, ылаж жоқ,
Қасіретпенен қорланып.
Неғылайын жүрме деп,

Жазғанын Хақтың көріңдер.
Дұшманда қалдық зар жылап,
Көрерміз не күн біз ғаріп.
Тапсырдым Хаққа аманат,

Болмасын жолда жаманат.
Түрікпенге сіздер барғанша
Сақтасын пірлер саламат.
Қабыл ет деп ниетімді,

Дұшпан салған қорлыққа не әйлайын.
Сіз кеткен соң белді бекем байлайын,
Атажаным, жар-жолдасым, аман бол.
Мен жүріппін үшбу жолда бейқарар,

Әрне етсе Жаратқанның еркі бар.
Көп кешігіп енді жолдан қалмаңдар,
Көреміз бе, көрмейміз бе, алған жар?
Амандасып көп жылады Бабалы,

Лажы жоқ, жылай-жылай қалады.
Шағдат ханның бұлар жүрген жұртында,
Бұл уақытта елін таппақ құлқында.
Дұшман келсе кіргізбеске қалаға,

Қарауыл бар, күзетіп тұр сыртында.
Ел табуға бұлар бетін түзеткен,
Азар көріп жүрегіне мұз өткен.
Дұшман келсе кіргізбеске шаһарға,

Екеуара мінгесті.
«Хабарсыз қалсын дұшмандар,
Жылдамырақ жүр» десті.
Ғаждамбек айтты Раушанға:

Рұқсат сұрап қал, – десті.
Раушан айтты Ғаждамға:

Тәуекел етіп Аллаға,
Қарғытайық, кел, – дейді.
Ақымақ адам өртенгенмен,
Хақтың оты сөнбейді.

Осыны айтып екеуі,
Кейін қайтты шегініп.
Біраз жерге барған соң,
Атының басын туралап

Қарсы қарап салған соң,
Атуға мылтық жарамай,
Бас қамын қып қаша алмай,
Бірін-бірі құшақтап

Жығылып қалды тұтылып.
Тұлпардан туған жануар
Дарбазаның басынан
Оқтай болып атылды.

Желе шауып жөнелді.
Артымнан қуып келер деп,
Әсте уайым қылмады.
Қамалап тұрған қарауыл,

«Пері ме екен, жын бе екен,
Япырым-ай, бұл не-дүр екен?»
Жиналып бәрі кеңесіп,
Шағдатқа хабар береді.

Заты басқа демесең,
Артықша сыншы ер еді.
Әкесі оның Толыбай
Хабарымда бар еді.

Көп түрікпеннің бегі еді,
Қапыда қалдық өлтірмей,
Себеппен мұнда кеп еді.
Көзін ойып алған соң,

Ер болса шыдап тұра ма
Намысы менен арына.
Диуана мінген торыны
Мақтағанда нанбап ем.

Сатып алып семіртіп,
Таса жерде жаратып,
Келтірген шығар бабына.
Әгар тұлпар болмаса,

Мирахорлар, қайдасың,
Сұр менен шағырды алып кел,
Қумаққа соның қамына,
Басқа жылқы ере алмас,

Ерлерім, оның шаңына.
Екі батыр сайланып,
Қару-жарақ байланып
Екеуің мініп қуыңдар.

Басын кесіп алып кел
Шағдат сынды ханыңа.
Алып келді мирахор,
Сұр менен ертіп шағырды.

Амалы нешік, қайтармас
Шағдаттың еткен әмірін.
Екеуі де ер еді
«Заманымда ешкімге

Тәубесі кімнің қабыл-ды.
Сұр менен шағыр жануар
Қара терге малынды.
Жетемін деп залымдар

Атқа берді зәбірді.
Үш күн, үш түн өткенше
Еш көрмеді дамылды.
Төртінші күнге жеткенде,

Бұлдыраған сағымды.
Көрген соң қатты қуанып,
Жүректері қабылды.
Қамшы басып қос батыр,

Зор беріп қуып келеді.
Қолға түссе аямайд,
Күштеріне сенеді.
Раушан менен Ғаждамбек,

Жайменен шоқып келеді.
Шындап басын жіберсе,
Көрінбей кетед дерегі.
Халыққа мәлім Раушанбек

Келе жатқан дұшманның
Дүбірінен біледі.
Раушан айтты Ғаждамға:

Артымызда бір дүбір
Келе жатыр жақындап.
Назарың салып байқашы,
Пормасы қандай ат? – деді.

Қашып кетті деген соң,
Бізді қуып келеатқан
Қызылбас шығар тап, – деді.
Ғаждамбек айтты Раушанға:

Артымдағы дүбірді
Назарым салып байқасам,
Реңкі қара, ала аяқ,
Көзі шағыр мал, – деді.

Шағыр ат болса бұл келген,
Торының басын қайтарып,
Астына күннің сал, – деді.

Дұшманды көзі шалыпты,
Торының басын қайтарып,
Астына күннің салыпты.
Астына күннің жөнелді,

Ғаждамбек, Раушан шұбалып.
Шағырды басқа төпелеп,
Әр бұтаға ұрынып,
Омақасып сүрініп,

Демінен түсті су алып.
Онан-мұнан бас қосып,
Әлеумет отыр құралып.
Жалған деме, бұл анық,

Біраз жерге барған соң,
Басын бұрып тұлпардың,
Жолына түсті оралып.
Ғаждамбек атқа «шүу!» деді,

Жібермей басын тым, – деді.
Қамшыны ұрма сіз, – депті,
Қамшы батса жанына,
Алып қашад бұл, – дейді.

Шабуылмен кеш болып,
Қас қарайып күн батты.
Шоқытумен келатыр,
Жібермей басын тым қатты.

Раушанбек сыншы айтулы,
Халыққа мәлім зерегі,
Бір дүбірді сезеді.
Ғаждамға айтып білдіріп,

Келе жатыр жақындап.
Азу тісі сақылдап,
Назарың салып тез қара,

Айтқаным рас, нан, – депті.
Артымдағы дұшманды
Назарым салып байқасам,
Астындағы сұр, – депті.

Астына айдың сал, – дейді.
Ай астына салған соң,
Шаба алмай көзі қамасып,
Әр шұқырға жығылып,

Болдырып аты қалыпты.
Тұрғызып атын алады,
Қамшымен басқа сабады.
Есенде елін таппаққа,

Жолдасын зорға табады.
Тұлпарларын қақпалап,
Еліне кетіп барады.
Бара берсін дұшмандар,

Раушан менен Ғаждамбек,
Соны айтамын манағы,
Дұшмандардан құтылып,
Келді екеуі шағына.

Неше күндей шабылып,
Қара терге малынып,
Астындағы жануар
Келген сонда бабына.

Бір белестен асқанда,
Қуанып көңілі тасқанда,
Құтылдым деп дұшманнан,
Ұрды қамшы санына,

Ашынды жаман желігіп.
Жарауы түскен жануар
Ентікпеді демігіп.
Алып қашты екеуін

Ауыздығын кеміріп,
Бой бермеді тартса да.
Дауылдай борап шаңғытты,
Жүрегі сулап қорқады,

Екі көзі жұмылып,
Атылып тұлпар сайлардан
Қайтпай белі бүгіліп,
Төрт аяғын сермейді,

Сүрінбейді мүдіріп.
Күн-түн ылау жеккенмен
Кемімейді қадамы.
Тыңлағандай ер болса

Үргеніш атты қаланы.
Енді айтайын Үргеніштей қаланы,
Түсінгендер сөзге құлақ салады.
Намаз жұма оқымаққа сол күні

Сол шаһардың жиналыпты адамы.
Намаз оқып шықты бәрі далаға,
Шын жүйріктен айтылмай сөз қала ма.
Бағанағы Раушан мен Ғаждамбек

Тәңірі оңғарса енді табар танысын.
Намаз жұма оқып шыққан халайық
Есітіпті дүрсілдеген шабысын.
Бұл шабысқа қайран болды халайық,

Дүрсілдеген дабысы бар ажайып.
«Ел ме, жау ма, келе жатқан қандай жан,
Биік жерге шығып назар салайық».
Биік жерге шығып назар салады,

Түсінбесе надан сөзді тыңламас.
Толыбайдың баласы еді Раушанбек,
Әкеткелі көп болып ед қызылбас.
Өзі сыншы, бір тұлпарды тапқан-ды,

Бар бәледен Тәңірім өзі сақтар-ды.
Дұшмандардан аман-есен құтылып,
Елін іздеп қашып келе жатқан-ды.

Тартқанменен тоқтамайды шегініп.
Жеті жерге арқан керіп тұрыңдар,
Әр арқанға он адамнан бөлініп.
Бұл сөзімді шын екен деп біліңдер,

Жібек арқан бұғалықты салыңдар.
Жетеуінен тоқтата алмас болсаңдар,
Үстіндегі иесін алып қалыңдар.
Заманында Раушанбек те нар еді,

Толыбайдан есітуім бар еді.
Бар адамдар мақұл көрді бұл істі,
Қарияның бұл айтқаны дұрыс-ты.
Жетпіс адам жеті жерге он-оннан,

Жібек арқан керіп қатар тұрыпты.
Сонда тұлпар келген екен шамаға,
Жолдан шығып қайрылмады шамаға.
Жеті қабат арқанға кеп ұрады,

Тоқталмастан жетіншіге жетеді.
Алып қалды үстіндегі екеуін,
Шығып тұлпар бетіменен кетеді.
Шығып тұлпар кете берді бетімен,

Сыпырылып түсіп қалды көтінен.
Ағайындар жүгіріп келіп тұрғызып,
Құшақтасып көрісті жылап шетінен.
Раушанбектің көзі жоғын білісті,

Үйлеріне енді алып жүрісті.
Ағайыны бәрі келіп табысты,
Бастан-аяқ сұрап білді мәністі.
Бұл екеуі жата берсін құрметпен,

Кеткен тұлпар түзеп алды шабысты.
«Есіл тұлпар қолға түспей кетті-ау» деп,
Атқұмарлар нала болып қалысты.
«Қызылбастан қалай кекті алам» деп,

Раушан әбден сынап алған жерінде.
Сол бетімен ұстатпастан еш жанға,
Барып түсіп кетті қойып теңізге.
Раушанбек пен сөз айтамын Ғаждамнан,

Тірі пенде не көрмейді кезінде.
Бірлік қылды ортасынан туғаны,
Үйбасынан қаражатты жинады.
Шанбілбелдің шатыр салып басынан,

Сарай салып көрсетті халқы құрметті.
Ортасынан Барша сұлу әперіп,
Сондай сыйлық туысқаны көрсетті.
Осыменен бітті Раушан саласы,

Іште қалды Көрұғлыдай баласы.
Екінші сөз Күләйімнен айтамыз,

Екінші саласынан бұл кеңесім,
Баяндап білдірейін сөз егесін.
Сейілден Нақып жырау алған екен
Раушан мен Көрұғлының әңгімесін.

Нақыптан алдым мұны жазып мен де,
Жад алып жырлап бердім әрбір жерге.
Баспаған бұл тарауы, басылмаған,
Қолжазба келе жатқан бірден-бірге.

Айтамын жауда қалған Күләйімнен,
Азарды берген Шағдат ғаріптерге.
Ақанай мен кейін қалған Күләйім,
Бабалының көңілінде көп уайым.

Дұшмандарда қалып зар жылап,
Соларды айтпай қалай шыдап тұрайын.
Ғаріптіктен шекті бұлар аһ-уһ-ай,
Қайғыменен өтті күндер бірталай.

Жүкті болып туарына таянды,
Ұзақ өмір болмады бұған баянды.
Бір күн ұйықтап жатыр еді Ақанай,
Пірлері кеп түсінде берді аянды.

Құлағың сал, сөз айтамын енді мен.
Тағдыр бітіп, ажал уақытың таянды,
Бұл дүниеде көп тұрмайсың, балам, сен.
Жолдас ғой деп ойлама

Сүректі демі таусылса,
Кім табады шараны.
Тағдырдағы жазылмыш,
Өмірі бітсе тамамы.

Тоғыз ай он күн өткенде,
Күн бесінге жеткенде
Көр ішінде туасың
Ішіңдегі баланы.

Сонан қорек алады.
Тумастан бұрын жайылған
Қызылбасқа хабары.
Көрұғлы батыр атанып,

Пірлерінен бата алып,
Дұшманға ұрыс салады.
Шілтендер мұны айтып кетіп қалды,
Ақанай көп күн жүрмей сырқаттанды.

Лақатқа Ақанайды қойды апарып,
Күләйім естен танды мұңлы ғаріп.
Саламат көр ішінде туды бала,
Сақтады құдіретімен Жаппар Халық.

Шілтендер алды орап келе сала,
Емізді ауызына салып мама.
Сүт шығып қурап қалған қу емшектен,
Бұзылмай бір қалыпты жатты тәні.

Пірлері жеміс беріп баға берді,
Берген соң мұндай қорек Хақ Зұлжалал.
Пірлері қойды тесік жатқан көрге,
Айып іс Хақ ісіне «пәлен» дерге.

Баланың көрге барып атын қой деп,
Жаратқан бұйрық берді шілтендерге.
Балаға жеміс берді шілтендер кеп,
Құрметтеп бағып жатыр осынша көп.

Баланы қырық шілтен таза күтті,
Бала үшін етіп жатыр көп қызметті.
Есі еніп, күннен-күнге аяқ басып,
Далаға кіріп-шығып жүріп кетті.

Күләйім жылап жүрді мұңлы ғаріп,
Бабалы жүре берді жылқы бағып.
Бір күні Көрұғлыға кездесіпті
Молаға жақынырақ келіп қалып.

Тұлпардың нәсілінен болған жануар,
Жылқының бәріне бас болған еді.
Жануар өсіп-өніп көп болыпты,
Бабалы көп жылқыға кеп қосыпты.

Таң атып боз биені түстеп жоқтап,
Қайғысы Бабалының шоқ болыпты.
Іздейді көзін салып әр тараптан,
Көзге ыстық, жастайынан өзі баққан.

Мұны көріп қуанып қалды Бабалы,
Көп молаға жақын келді шамалы.
Дұға етіп кетейін деп басына,
Ақанайдың қабіріне барады.

Аттан түсіп тура келді басына,
Бетін жуды көзден аққан жасына.
Жалаңаяқ ізін көрді баланың,
Қабірінің келген кезде қасына.

Қарап тұрса тура енді молаға,
Кіріп-шыққан ізі жатыр көрініп.
Бабалының қорқу кірді өзіне,
Жасын алып барып еді көзіне.

Ол уақтағы адамзаттан тәні жоқ,
Назар салып қарап тұрса ізіне.
Балалықтан ізі келмес шамаға,
Кідірместен тура енді молаға,

Сақтанады, мұны ешкімге айтпады,
Қуанғаннан жүрегіне ас батпады.
Ақиқатын өз көзіммен көрем деп,
Ерте барып аңлып жатып байқады.

Таса жерге Бабаң барып бұғады,
Бұл моладан бала қашан шығады?!
Алыс жерге атын қойды тасалап,
Бабалының бір көрмекке мұраты.

Бабалының қабыл болып тәубасы,
Іздегені мүсәпірдің табылған.
Топырақтан қорған салып ойнады,
Көрген сайын жамалына тоймады.

Сырттан көріп қайтып кету болмас деп,
Ұстап алып қайтайын деп ойлады.
Мұны ойлап түрегелді Бабалы,
Ақырын басып дәл қасына барады.

Ұстатпады, қашып кірді молаға,
Көрге барып қол созуға бола ма?
Күләйімге енді мұны айтам деп,
Күн батқан соң үйге келді қонаға.

Әрне етсе Жаратқанның еркі бар.
Енді маған не бересіз сүйіншік,
Тілегіңді берген шығар Зұлжалал.
Екі бекзат кеткен жақтан келмеді,

Көр ішінде бір арыстан туыпты,
Ақиқатын біздей ұғылың көргені.
Жоқ болған соң боз биемді қарадым,
Ей, анажан, енді оңалар талабың.

Дұға етуге барып едім қабірге,
Жалаңаяқ ізін көрдім баланың.
Ол күн саған сыр айтпадым барар деп,
Қуанғаннан сом жүрегін жарар деп.

Мен қуанып бездім тіпті жылқыдан,
Үш күн болды қалдым тағы ұйқыдан.
Не екенін сол баланың білем деп,
Аңлып жаттым ерте барып сыртынан.

Көп моланың аңлып жаттым жанында,
Бейперзенттің береке жоқ малында.
Бір жағында тесігі бар қабірдің,
Сыртқа шықты сәске түстің шағында.

Әбден байқап анық көрсем шамасын,
Жеті жасар баладай-ақ бар екен.
Жеті жасар баладай-ақ ізі бар,
Құралайдай мөлдіреген көзі бар.

Шыққан жері Ақанайдың қабірі,
Туды десем келетұғын жөні бар.
Бұл баланы туған шығар Ақанай,
Қайғы-қасірет өтті бастан бірталай.

Ол Күләйім мұны естіп жылады,
Басы айналып, есі кетіп құлады.
Біраз жатып ақыл-есін жиған соң,
Бабалымен мола жаққа шығады.

Ай батқан соң шықты екеуі далаға,
Кідірместен тура келді молаға.
Көрдің іші шам жаққандай раушан,
Жаратқанға шәк келтіріп бола ма?!

Ала бүркіт, аш арыстан секілді
Анасының жатыр екен төсінде.
Қалыбында жатыр екен анасы,
Тіріліктей бұзылған жоқ тәнесі.

Сол уақытта бір топ адам кез келді,
Бұлар қашып жатты анадай арасы.
Қырық шақты адам сәлдесі бар басында
Тізе бүкті ол қабірдің қасында.

Тыңлағанға әрбір сөзім келісті,
Келіспесе кім тыңлайды терісті.
Өрік, мейіз, құрма және әр түрлі
Беріп жатыр бұл балаға жемісті.

Көріп тұрды Күләйім мен Бабалы,
Шілтен екен бұл адамның тамамы.
Бір бұл емес, қай уақытта түн болса,
Сылап-сипап қайтады екен баланы.

Таң атпай-ақ ғайып болып жөнелді,
Ақиқаттан ғайыпты пірлер тұра ма.
Үйге қайтты Бабалы мен Күләйім,
«Біз мұңлыққа жар бола көр, Құдайым.

Қалай етсек ұстаймыз, – деп, – баланы»,
Бұрынғыдан қатты болды уайым.
Көп әлеумет, бұл сөзімнің сәл міні,
Шекер-балдай боп сөзімнің әрбірі.

Ұзамады әгар шықса алысқа,
Бабаң дағы тырысып жүр намысқа.
Ұмтылғанда көрге еніп кетеді,
Жаяу түгіл, аттан озад жарысса.

Бұл қабірге кірейін десе аузы тар,
Көрге кіріп алатұғын қандай нар?!
Құса болып зағыпырандай сарғайып
Күләйімге Бабаң келіп етті зар.

Қапа болып қасіретінен қартайдым,
Ұстай алмай шерменде болдым мен, – дейді.
Мұңлы болған Күләйім
Мұны естіп жылады.

Перзент пен ерден айырылған,
Жыламай нағып тынады:

Ағайынның жырағы.
Жайымды айтып жалынсам,

Біздей ғаріп пенденің
Болмады қабыл мұраты.
Бір Аллаға жад етіп
Түнімен жылап шығады.

Түн ортасы өткенде,
Таңға жақын жеткенде,
Көзі ұйқыға кеткенде,
Түсінде аян береді:

Өлген қозың тірілді,
Тірілгені емес пе,
Енді бақытың ашылды.
Жалғыз да болса мыңмен тең,

Көр ішінде туғызды
Көрұғлыдай асылды.
Өзінен даңқы зор болып,
Дұшманға даңқы шашылды.

Халқыңа бүкіл белгіні,
Жаһаннан асқан ерлігі.
Балаңа жолдас боламыз,
Қысылған жерде сүйейтін

Пірлеріміз белгілі.
Арыстандай айбатты,
Қатардан артық қайратты,
Баланың атын біз қойдық,

Кегіңді алад, тигізеді пайдасын.
Ей, Күләйім, қапа болып жылама,
Ұстайтұғын біз айтайық хайласын.
Баяндайық сізге тура, жөн істі,

Базар барып алғын, – дейді, – жемісті.
Көрұғлы ер жігіт болып келатыр,
Тірі болса кеңейтеді өрісті.
Дайын етіп өзіңді шақ еткейсің,

Ұзақ қылып жемісіңді төккейсің.
Бала шығып жемісіңді көреді,
Дәмін алса таусылғанша тереді.
Адамзаттың нәпсі деген жауы-дүр,

Сонда сенің тілегіңді бередің.
Осылайша берді бұған аянды,
Таң да жақын атарына таянды.
Осыны айтып ғайып болды көзінен,

Қуанғаннан жарылғандай жүрегі.
Бабалыны қасына ертіп Күләйім,
Шаһар жаққа ерте азанда жүреді.
Қаласынан алды түрлі жемісті,

Жемісті алып ол қабірге келісті.
Қырық шілтеннің айтқанымен молаға
Ұзақ етіп біраз жерге төгісті.
Боз бие екен көп жылқының анасы,

Құс та болса ұстар-ау деп шамасы.
Қыз баласы киер киім құрпыдан,
Жаяу озбас деп ойлайды жылқыдан.
Бір тасаға атын қойды жасырып,

Аңлып отыр шыға ма деп сыртынан.
Бала шығып ол жемісті көреді,
Дәмін алып таусылғанша тереді.
Бабалыны аңлып жатқан білмейді,

Қырдан асты, неше белес, бауырдан.
Жемістерді қызыққаннан уыстап,
Айырмайды екі қолын ауыздан.
Енді Бабаң атқа мініп желеді,

Құрықты алып, таса жермен келеді.
Еш нәрседен хабары жоқ Көрұғлы
Дәл қасына келген кезде көреді.
Көргеннен соң кейін қарай қашады,

Енді Бабаң қайтемін деп сасады.
Бұл балаға жете алмады шапқан ат,
Осыншама неткен жүйрік адамзат.
Күләйімге не бетімді айтам деп,

Өлімнен де күшті болды бұл ұят.
Бұл не деген адамзаттың тағысы,
Көрұғлының аттан озды шабысы.
Бала шығып жеміс тере кеткенде,

Қос жолбарыс қарсы қарап шабылды.
Тесігі де бітіп қапты қабірдің,
Жүре алмады, жолбарысқа жалынды.
Сонда бала жолбарысқа сөйлейді:

Арт жағымда келе жатыр бір дұшман,
Пірім болсаң жолымды босат сіз, – дейді.
Мені қуып келе жатыр бір дұшман,
Жаяу қашып шаршап келдім алыстан.

Есігімді босатсайшы, арыстан.
Құрық алып шауып келді Бабалы,
Бала қашты бетіне алып даланы.
Тауға қарап қашып кетті жеткізбей,

Артық шығар мұнан дағы өлгенім.
Қырық шілтен жалған ба екен айтқаны,
Өңім десем түсім бе қуып жүргенім?

Белден асса бір топ адам жүр екен.
Сәлем беріп Бабаң келіп қараса,
Ортасына баланы алып тұр екен.
Бабалыға берді бұлар жауапты:

Қашқаныңды ұстап тұрмыз біз, балам,
Мұқтажидан алайық деп сауапты.
Бұл жұмысты қайдан білсін Бабалы,
Шілтен екен бұл адамның тамамы.

Аяқ-қолын байлап берді баланы.
«Жолың болсын, бақытты бол, балам» деп,
Ғайып болып кетті бұлар жөніне.
Көңілі тасып, Бабалы ер қуанып,

Көрұғлыны алып қайтты еліне.
Сонда бала жасын алды көзіне,
Құлағың сал Көрұғлының сөзіне:

Тасқа тиіп ойылып қалған табаным.
Сізді тастап ешбір жаққа қашпаймын,
Шілтендерден жаңа тиді хабарың.
Байлаған жіп қиып барад білегім,

Өзіңменен қалмай бірге жүремін.
Шыныңменен мені аясаң, ағажан,
Сұрайтұғын сізден мынау тілегім.
Аға, енді амалы жоқ, көнейін,

Тым болмаса арыздасып келейін.
Бабалы айтты: – Көрұғлыжан, жасыма,
Рақымы келді көзден аққан жасына.
Байлауынан шешті армансыз болсын деп,

Анасының алып келді басына.
Келсе ауызы бітеліпті қабірдің,
Сөзін тыңла Көрұғлыдай сәбидің:

Тарқамады көңілімдегі құмарым.
Кірейін десем бітеліпті бізге жол,
Бір көре алмай көңілімде қайғы мол.
Қош, анажан, қияметте көрерміз,

Бізге берген ақ сүтіңе риза бол.
Баланы алып Бабаң келді қуанып,
Бейшаралар басын қосты қуанып.
Мұны көріп жүгіріпті Күләйім,

Жібек баулы қолға берді құсымды.
Қарағымды өңім бе осы көргенім,
Өңім болса тіріліпті өлгенім.
Түсім бе деп қорқып тұрмын әлі де,

Жаратқан Хақ, рас па осы бергенің?
Құрбан еттім маңлайдағы барымды,
Малым түгіл, пида еттім жанымды.

Дұшманымнан алып берер арымды.
Қайғыменен жасып қалған сүйегі,
Қурап қалған қос емшегі иеді.
Шыбын жанын пида етіп Күләйім,

Ақ бетінен қайта-қайта сүйеді.
Ажары бар сусын мейірі қанғандай,
Жылап жүрген жетті арманы жалғанда-ай.
Күн-күн сайын өсіп келед Көрұғлы,

Құс ұшырмай асырады басына.
Дұшмандарға көрсетпейтін Күләйім,
Бір күн шығып келді балдар қасына.
Асық ойнап ұтылып та қалады,

Ұтылған соң қайтадан тартып алады.
Мейлі кіші, мейлі үлкен болса да,
Лақтырып шыдатпады баланы.
Үлкен менен қарамады жасына,

Шеке тамыр салып жатыр басына.
Бала айтты: – Өз басыңа жетерсің,
Қаңғып жүріп баһадүрлік етерсің.
Әкемізге баян етсек біз барып,

Бұл қалада бір күн тұрмай кетерсің.
Кім шақырды саған көр деп қызықты,
Ойнайын десек еш етпейсің түзікті.
Атамызға ұрғаныңды біз айтсақ,

Ашуланып жас ағызды көзінен.
Үйге қарай келе жатыр Көрұғлы,
Анасының сұрайын деп өзінен.
Анасының келді бала қасына,

Қайғы-дертке ішім бүгін толған-дүр.
Ел-жұртымды жасырмай айт, анажан,
Біздей қозың қайдан пайда болған-дүр?
Бір баланың сөзі маған бәнт болды,

Ішім толы қайғы менен дерт болды.
Біз кімдерден пайда болдық, анажан,
Шыдай алмай іші-бауырым от болды.

Бір жақсылық көрдім бе деп жүргенде,
Және қайдан пайда болдың уайым?
Бір ақсұңқар түсіп еді қолыма,
Құрбан еттім шыбын жаным жолына.

Мойны үзілгір дұшман иттің балдары,
Кез болды ғой маңлайымның сорына.
«Әгар айтсам мұнда тұрмай кетеді,
Айтпай қойсам қайғымен жүдеп бітеді».

Талдап сөзді ретімен жайлайын.
Құлақ салып жақсы тыңла, қарағым,
Жасырмайын, бәрін баян әйлайын.
Біздер келіп бұл қалаға кез болдық,

Әуелден-ақ дұшман итке сөз болдық.
Бұл Шағдаттың бізге өтіп тізесі,
Көрмегенді көріп, қалқам, қор болдық.

Екі батыр дұшмандарға қор болды.
Раушанбектің көзін ойып зарлатты,
Еш нәрсені көрмейтұғын көр болды.
Сен туған соң жүруші едім қуанып,

Екі бектен айырылғанда суалып.
Дұшмандардың қорлықтарын ұмытпай,
Қайғыменен кетті әжең қуарып.
Қайда жүрсең болсын Алла панамыз,

Қашып кетті әкең менен тағаңыз.
Айтып берді осылай деп анасы,
Көрұғлыдай тыңлап тұрды баласы.
Кезекпенен анасымен сөйлескен,

Құзғынға жем болсын дұшманның көші.
Тірі болсам мен қылармын сауғашы,
Анам, сізді бір Аллаға тапсырдым.

Шығарайын ішімдегі қапамды.
Бір оралып мен алармын батаңды,
Рұқсат бер, кешір, ана, қатамды.
Мұны естіп ол Күләйім жылады,

Сөйлей алмай біразырақ тұрады.
Бір уақытта бас көтеріп, ес жиып,
Баласына айтты сонда мынаны:

Бұл анаңның көрген күні не болар?
Он екіде, жас толмаған баласың,
Жолдасың жоқ, жалғыз кетіп барасың.
Жаратқанға тапсырдым сені, бар, балам,

Жол көрмеген әлде қандай боласың.
Хақ ісіне әрне етсе амал не,
Раушанбек пен Ғаждамбекке сәлем де.
Аман-есен онда барсаң, қарағым,

Боз биеге қару-жарақ салды ала.
Жол жабдығын сайлап алып бір күні,
Бабалымен атқа мінді бұл бала.
Бабалы тау ішіне алып келді,

Қимайды жіберуге Көрұғлы ерді.
Еменнен садақ иіп, оғын жонып,
Баланың арқасына таңып берді.
Садақтың тартуын да біліп алды,

Баяғы Ғаждам қашқан жолға салды.
Сол жерде қош айтысты жылап тұрып,
Бабалы қолын сүйді мойын бұрып.
Ізінен тұлпарлардың айырылма деп,

Қоштасып кетті бабаң кейін жүріп.
Бұлбұл сайрар қапаста,
Келе жатыр Көрұғлың
Боз биемен әсте-әсте.

Көрмек болып елдеріні,
Үргеніш шаһар, белдеріні.
Әр асудан асып келед,
Байқап қарап жолдарыны.

Жалғыз өзі топтай болып,
Ұзатылған оқтай болып,
Жанып тұрған шоқтай болып,
Белдеріне кемер бағлап,

Бір Аллаға зар-зар иғлап,
Дариядайын қайнап тасып,
Жош ұрады хәдден асып,
Жалғыз өзі жол тартыпты,

Шөлде таңмен араласып.
Қабат басты тау мен тасты,
Боз биеге қамшы басты.
Неше күндей тынбай жүріп,

Су түбінде ойнар құндыз.
Жалғыз өзі келе жатыр,
Қырық бір кеш, қырық бір күндіз.
Жүрегінің парасыны,

Мұнша алыс арасыны,
Қырық күн тамам біткенінде,
Көрді Шанбіл қаласыны.
Ынтызар болып еліге,

Жетті өзінің еліге.
Жалғыз жүріп бала шөлдеп торықты,
Ел шетінде бір шопанға жолықты.
«Бұл шаһардың қандай аты, не-дүр?» деп,

Бұл шопаннан ел мәнісін сұрады.
Шопан айтты: – Түрікпен деген ел, – деді,
Үргеніш шаһар, Шанбіл деген бел, – деді.
Халық егесі Ақыл деген ханымыз,

Жолаушымын, ел мәнісін сұраймын.
Түрікпен елде бір танысым бар еді,
Әгар білсең соған барып қонамын.
Шопан айтты: – Жолаушысың сен өзің,

Ел мәнісін көп білмеуші ем мен өзім.
Біле қойсам танысыңды сілтейін,
Кім де болса атын айтшы сен өзің.

Бірі оның аты еді Ғаждамбек.
Шопан айтты: – Бұлар болса танысың,
Әлде қандай әлде жақын-алысың.
Осы уақта біреуі бар, бірі жоқ,

Білгенімнің мен айтайын мәнісін.
Ғаждамбек те заманында бек болған,
Арғы атасы текежәуміт тек болған.
Осы күнде Ғаждамбегі тірі-дүр,

Алланың тағдырына мойынсұнды.
Елінен текежәуміт сұрап жүріп,
Үйіне тағасының келіп қонды.
Үйіне тағасының келіп қапты,

Таныды сұрамай-ақ асыл затты.
Құшақтап Ғаждамбектің мойынынан,
Жас бала өксіп-өксіп жылап жатты.
Тағасы есін білмей құлап қапты,

«Қарағым, кім едің?» деп жөн сұрапты.
Айтады сонда бала көргендерін,
Ақанай қаза жетіп өлгендерін.
Қырық шілтен жәрдем беріп көрде туып,

Қалдырмай айтып өтті келгендерін.
Сәлемін Күләйімнің айтты және:

«Қалдырмай дұшмандарға алып кет» деп,
Көп сәлем айтты сізге анам және.

Танып-дүр сұрамай-ақ Ғаждамбекті.
Тағасы Көрұғлыны көргеннен соң,
Аллаға мың мәртебе шүкір етті.
Қолында Ғаждамбектің болды бала,

Әкесі өлгеніне көңілі нала.
Көрұғлы бәлиғатқа келе берсін,
Айтайын Ғаждамбектен бір сөз және.
Еліне Ғаждам, Раушан келген екен,

Ортадан бір қыз алып берген екен.
Жүреді Ғаждамбектің көңілі тасып,
Сұлуды еткеннен соң Тәңірім нәсіп.
Перизат құсни зиба, сақыпжамал,

Сыртынан көрген жанның бәрі де ашық.
Сыртынан көрген жандар ашық болған,
Баршагүл Ғаждамбекке нәсіп болған.
Мүләйім, сөзі шырын балдан тәтті,

Ғаждамбек аң аулауға сайланады,
Құшақтап Көрұғлыны аймалады.
Баршагүл шыбын жанын пида қылад,
Көреді мұнан артық қай баланы.

Көрұғлы сол уақытта он үш жаста,
Бала жоқ тағасында мұнан басқа.
Ғаждамбек аңға шығып кеткен кезде,
Ат мініп келді біреу бір көк қасқа.

Наз бедеу қарап тұрса бір тікуар,
Сол атқа ашық болып көңіл бөлді.
Сол атқа Көрұғлының ышқы кетіп,
Биеме шаптырам деп қайтсем нетіп.

«Ей, аға, боз биеме бір шаптыр» деп,
Бала айтты бұл жігітке жауап етіп.

Қайсы русың, білдіріп қой затыңды.
Мен айтамын сізге арыз-датымды,

Құмар болдым құралайдай көзіне,
Һұшым кетті әсте оның ізіне.
Әрне десең берем тауып өзіңе,
Жаным аға, боз биеме бір шаптыр.

Өзін білген уәдесінен тая ма?
Жақсы кісі сыртқа сырын жая ма?
Бір шабуға айғырыңды аяма,
Жаным аға, боз биеме бір шаптыр.

Әрне десең бұйрығыңа жараймын,
Жаным аға, боз биеме бір шаптыр.
Райханның сонда айтқан гәптері-ай:

Айғырымның өте асыл тектері-ай,
Қалағаным берсең, балам, шап деді-ай.
Туған құлын жаман болмас затынан,
Бір құлыны мың тілләлық шетінен.

Қабыл болсын, бала, сенің тілегің,
Өзім дағы ынтық болып жүр едім.
Мен шаптырам Көкқасқамды, балақай,
Бір ұстатсаң жеңешеңнің білегін.

Жомарт адам уәдесіне жетеді,
Көрұғлының атқа ышқы кетеді.
Баршагүлдің ұстатпаққа білегін,
Арабпенен бала уағда етеді.

Боз биені көргеннен соң Көкқасқа,
Оқыранып шабайын деп жанасты.
Боз биеге шапты барып Көкқасқа,
Көрұғлының мақсаты сол бір асса.

Басын тартты назыл болар уақытта,
Қиял ойлап Райхан араб бір басқа.
Жарты асылы боз биеде қалады,
Жарты асылы жерге барып тамады.

Райхан араб сонда тұрып күледі,
Бір данышпан екендігін біледі.
«Көкқасқамнан тұлпар туса қауіп» деп,
Ауызы айтқанмен іші қимай тұр еді.

Райхан араб бұл балаға сенбейді,
«Көкқасқамды бекер шаптырдым-ау мен» дейді.
Көрұғлы айтты: – Нәмарттық ғой бұл ісің,
Жақсы кісі болсаң, аға, шын деді.

Жеңешемді бір көрсетіп алыстан,
Кек алармын мен де етсем егесті.
Райхан айтты: – Бұл айтқаның дұрыс-ты,
Сен қу бала бітірдің ғой жұмысты.

Балам, сенің мәрттігіңді білуге,
Соның үшін ойнап еттім бұл істі.
Енді буаз болды биең қасқадан,
Мәрттігіңе көзім жетті, жас балам.

Бір себеппен ойлап едім қиялды,
Бұл ойласам өз басыма зиян-ды.
Енді, бала, не етсең де мейлің, – деп,
Өз ішінен Райхан араб ойлады.

Көдектікпен алдағанды білмей тұр,
Харамдықпен келіп тұрған мұндарды.
Көрұғлы айтты: – Біздің жайға жүр, – дейді,
О да деген адамшылық біл, – дейді.

Көрұғлы келді Баршагүлдің қасына,
Пәруана боп а йналып жатыр басына.
Бір сөзім бар сізге айтатын, жеңеше,
«Жалған айтад деме мені асла».

Әуелі айтты Райханды көргенін,
Құмар болып айғыр үшін бергенін.
«Бір кесемен шарап бер де, қайтып кел»,
Баян етті уағда етіп келгенін.

Нәмарттықты басқа сатып алмайық,
Жалған сөйлеу бұқараға – ар, – деді.
Барша айтты: – Құлағың сал сөзіме,
Бұл жұмыстың пайдасы жоқ өзіңе.

Үйден шықсам саған жоқпын, шырағым,
Аңдып келген тағаңның жоқ кезінде.
Оған барсам қайтып мұнда келу жоқ,
Жеткізбейді астындағы аттары.

Барайын десем қорқа-дүрмін,
Ілгері айтқан сөзлеріден.
Әсілі араб заттарыдан,
Бұрын жазған хатларыдан.

Шығайын десем түсі суық,
Ұстап алад барсам жуық.
Өз еліне қашып кетіп,
Жете алмайсың оны қуып.

Қолына бір кесемен шарап алып,
Беруге Райханға алып барды.
Қашаннан ашық болып жүрген араб
Шап етіп ақ білектен ұстап алды.

Өңгеріп Баршагүлді алдына алып,
«Жас бала, қош боп тұр» деп, кетіп қалды.
Балаға Барша жылап амандасты,
Сол кезде Райхан араб қамшы басты.

Шоқпарын Көрұғлы бек алды қолға,
Жүгіріп боз биеге мінді ол да.
Зор беріп Көрұғлы да қуып келді,
Жетем деп Райханға қуып жолда.

Қуады боз биеге қамшы басып,
Жеңгесін алып қайтпақ болса нәсіп.
Қарғытып Көкқасқамен өтіп кетті,
Көрұғлы келген кезде жақындасып.

Қамшылап жар басына келген кезде,
Ар жақтан Райхан араб айқай салды.

Ұғып алғын айтқан насихатымды.
Салмағайсың бұл дарияға атыңды,
Байталыңмен өзің набит боларсың.
Жаным бала, байталыңды баға бер,

Құлын туса жібек арқан таға бер.
Бұл сөзімді махкам тұтып ала көр,

Еркек туса, балам, сенің бағың-ды,
Дұрыстап бақ, аямай бер барыңды.
Соныменен сен алмасаң арыңды,
Осы күнде өзің набит боларсың.

Мықты болсаң үлкейгенде келе бер,
Менім айтқан бұл сөзіме көне бер.
Боз биеңді таза бағып жүре бер,
Бұған түссең, бала, набит боларсың.

«Тірі жүрсем көремін» деп өкініп,
Басын шайқап кейін қарап қайтады.
Баршагүлді кетті алып қалаға,
Көрұғлының іші толды сәнаға.

Бұл ішінен келе жатыр ойланып,
«Не дәлелді айтамын, – деп, – тағама.
Досқа күлкі, дұшманыма сөз болдым,
Алтын басым ақымақтықтан жез болдым.

Көрұғлының ақылының данасы,
Үйге қайтты ішке симай қапасы.
Райхан араб алып қашып кеткенде,
Аңға шығып кеткен екен тағасы.

Аңнан келсе үйінде жоқ қатыны,
Алла қосқан ақиреттік жақыны.
Қайда кетіп қалғандығын біле алмай,
Қайран болып отыр еді ақылы.

Үндей алмай төмен қарап мұңды боп,
Бір сұмдықтың болғандығын біледі.

Аңнан шаршап жаңа келдім мен, – дейді.
Не себептен төмен қарап мұңайдың,
Қайда кетті білемісің сен? – дейді.
Көрұғлы айтты: – Таға, сөзге құлақ ас,

Асылында бар ар-намысқа шыдамас.
Сізге батып айтатұғын жүзім жоқ,

Бүгін үш түн болды жалғыз жатыппын,
Сонда дағы бір қызыққа батыппын.
Жеңгем үшін ашуланба, нағашым,
Бір айғырдың тұқымына сатыппын.

Байқамадым сөздің бәлант-пәстіні,
Мініп келді бір бедеуді астыге.
Көргеннен соң құмар болдым сол атқа,
Байталымның шаптырмаққа үстіге.

«Су бер» деген бұйрық еттім жеңгеме,
Алып қашпақ үшін қиял етіп-дүр.
Бізге Райхан дұшмандығын білдірді,
Жеңгемді алып, қызыл гүлім солдырды.

Надандығым, көдектігім бәле боп,
Не әйлайын, жүрек-бағырым тілдірді.
Ғаждам айтты: – Тыңла менім гәбімді,
Барша үшін мұқатпа аслан затыңды.

Өзің келдің биыл он үш жасыңа,
Мен садаға көзің бірлән қасыңа.
Неше найып бір басыңа құрбандық,
Әр нәрсенің ақырын тапсыр Құдаға.

Асы пенде адам көзге ілмей-дүр,
Жаратқанның не істерін білмей-дүр.
Әр іс етсе әркім қылар өзіне,
Жаппарекем Хақты наджах қылмайды.

Пенденің пиғылы Аллаға аян,
Пенде байғұс Хақ ісіне көнбей ме.
Мұның үшін қайғы салма ойыңа,
Мұндай істі миясар етті бойыма.

«Ассабр мифтахил фариқ» деген бар,
Бұйрық болса біреу келер қойныма.
Не көрмейді тірілікте ғаріп бас,
Қапа болып сен ағызба көзден жас.

Тағасының риза болды сөзіне,
Келіп қарсы сөз айтпады өзіне.
«Бұл қорлығын тірі жүрсем ұмытпан,
Райханның көрсетермін көзіне».

Бұл сөзіне тағасы да шат болды,
Көрұғлының бір құмары ат болды.
Ат туғай деп асығып жүр Көрұғлы,
Ақырын күтіп не де болса бақты енді.

«Еркек құлын туса» деп жүр тілегі,
Бір күндері туарманға жетеді.
Көрұғлы жад етті Жаппар Хақты,
Ұйықтамай күндіз-түні бірдей бақты.

Он айдан өткеннен соң күні бітіп,
Боз бие аман есен құлын тапты.
Күзетіп Көрұғлы бек аңлып жүріп,
Түсірмей оны жерге қағып апты.

Ішінен таса жердің соқты жайын,
Көзінен таса қылмай көріп дәйім.
Тоғайда құлын ойнап секіріп жүр,
Жуандап өсіп келед күн-күн сайын.

Құлынның мойны ұзын, қамыс құлақ,
Тірсекті, жалпақ сауыр, құйрық шолақ.
Есіктей омырауы жазық кеуде,
Жұлдыздай екі көзі жанған шырақ.

Үш мәрте анасынан қарғып өтті,
Сымбатты сырты сұлу тұлпар-пырақ.
Тай шықты, бір жыл өтті бағып жүріп,
Үйретті мойнына арқан тағып жүріп.

Келер жылы жасы толып құнан шықты,
Ыстықта күн тигізбей жауып жүріп.
Көрұғлы енді ұмытты қапалықты,
Жасынан шілтендерден бата алыпты.

Ғиратты дөненіне шейін бақты,
Жібектен мойнына ұзын арқан тақты.
Ақылхан Үргеніштің ханы еді,
Егесіз опат болып тақыты қапты.

Ұшырды дәулет құсты қолына алып,
Таппаққа халыққа ие патша лайық.
Арқандап Ғират атын бағып тұрса,
Басына Көрұғлының қонды барып.

Басына қайта-қайта қона берді,
Бұрынғы көріп білген жолыменен.
Ұшырды жұмырықпен ұрып бастан,
Үш мәрте қонды және айрылмастан.

Көп халық Көрұғлыны ұстап алды,
«Алтын тақ береміз, – деп, – зүбәржаттан».
Көрұғлы сонда көпке жауап берді:

Хайла билән бала екен деп алдатпа,
Ұқсайсыңдар қызылбас пен қалмаққа.
Ойлап тұрсам бұл жақындық емес еш,
Алдайсыңдар дөненімді алмаққа.

Не қасиет бар бұл құсыңның басында,
Жетімдіктен тарттым қасірет жасымда.
Көрден шыққан Көрұғлымын, білмесең,
Әл бермейсің ойының ба, расың ба?

Жабылып кеп мені ортаға аласың,
Дөненімнен айрылмаймын мен тіпті.
Алладан қорқып пенденің ақын жемеспін,
Екіншілей бұл жерлерге келмеспін.

Қоя беріңдер әурелемей жайыма,
Түсім түгіл өңімде де көрмеспін.
Қорисың ба бұ Құдайдың даласын,
Ақың бардай мені ортаға аласың.

Бәрің бірдей құтырдың ба жын ұрып,
Алтын тақта отырмаймын кідіріп.
Дөненімді бір көргенім артық, – деп,
Сыртқа шықты сол уақытта жүгіріп.

Қарамады халық құрмет еткенге,
Ойнап жүрген мақсатына жеткенге.
Сыртқа шықса орнында жоқ құнаны,
Көп залымдар ұрлап алып кеткен бе?

Әгар мұнан табылмаса Ғиратым,
Бұл шаһардың ұғырысын құртамын.
Дөненімді ұғыры алып кеткені,
Енді ойласам ажалының жеткені.

Ешбір адам маған шынын айтпайды,
Көп іздетіп қорлығының өткені.
Тауға шықса сайда адамдар жүр екен,
Ғиратты ұстап сипап жалын тұр екен.

Алғанменен қайда қашып бардыңдар.
Менен қорқып келген жерің осы ма,
Ей, Құдайдан қорықпаған ұғыры, залымдар.
Бұлар айтты: – Сен балаға қайранбыз,

Ұғыры болып табыламыз қайдан біз.
Қашып жүрген атыңды біз ұстасақ,
Зиян болып табылар ма пайдамыз.

Алып келіп, алмадым деп танасың,
Бәлі, сенің сөздеріңе нанғаным.
Дат әйласаң есітпейді құлағым,
Мұндай жерге келмес менім құнаным.

Қашқанменен құтылмайсың, залымдар,
Білсем менім сіздерден-дүр күмәнім.

Бүйте берсең алтын басың болар мыс.
Пайда залал ашылмастан, жас ұғылан,

Тауып алдым мен сіздерден құнанды.
Бір шетіңнен иманыңды айта бер,
Енді менен құтылмағың күмәнді.
Бұлар айтты: – Теріс сөз ғой,балам, бұл,

Сөйлей берсе не демейді қызыл тіл.
Тәкаппарлық етемін деп көңліне,
Не боп кетті ақырында Әзәзіл.
Мықты болсаң асы болма Құдайға,

Адамзаттың асылы топырақ болған соң,
Қанша мықты болғанменен не пайда.
Балам, тоқтап айтқан сөзім ұғып ал,
Көп болғанмен опасы жоқ дүние мал.

Ұлық тұтпай кішік тұтсаң өзіңді,
Мұратыңа жеткізер Хақ Зұлжалал.
Мұнда ... ... ...
Кеші-күндіз шылауыңда жүрдік те.

Сонда бала жетелеп жүр дөненді,
«Тәкаппарлық өткен екен менен-ді.
Мұның бәрі емес шығар жалғаншы,
«Қырықтан қыдыр, мыңнан уәли деген-ді».

Жаппар Құдай өмір берсе басың жас,
Мұддағаңды келтірерсің орынға.
Не себептен дөненіңді мінбедің,

Мың залалдан бір күн пайда деген бар,
Бұрынғының бұл нақылын білмедің.
Бұл Ғиратың мінуіңе жарапты,
Қай орынға етсең дағы талапты.

Адам болар бала екенсің, шырағым,
Жаяу жүрме, дұшманыңнан ұятты.
Көрұғлы айтты: – Еш нәрсені білмеймін,
Ішім қапа езу тартып күлмеймін.

Қырық шілтен бәрі келмей қасыма,
Баршалары дұға қылмай жасыма,
Бірі келіп жүген ұрмай басына,
Дөненіме аслан әркез мінбеймін.

Қырық шілтен көтермесе назымды,
Бірі келіп жаппаса алтын қажымды,
Көтермелеп мінгізбесе өзімді,
Дөненіме аслан әркез мінбеймін.

Қырық шілтен бізден артық бола ма,
Сендей бәсша мұнша ақымақ болар ма?
Ақанай дер сені туған анаңды,
Ғаждамбек дер білсең сенің тағаңды.

Шанбілбелге салып алтын қалаңды,
Сендей бәсша мұнша ақымақ болар ма?
Мұны айтып шілтендердің келді бәрі,
Отырды ортаға алып жас пен кәрі.

Басына тәж кигізді салындырып,
Үстіне тон кигізді малындырып.
Біреуі кемер байлап белдеріне,
Біреуі Ғиратына жүген ұрып.

Біреуі терлік пенен тоқым салды,
Біреуі жонасы мен ерін салды.
Біреуі аш беліне тартпа тартып,
Біреуі қынабына қылыш салды.

«Қайырлы болсын, балам, Ғиратың» деп,
Ескертіп мына сөзді білгізеді:

Жеткізсін талабыңа Пәруардигар.
Етейік біздер дұға қол көтеріп,
Тілекті қабыл етсін Қадір Жаппар.
Бала айтты: – Ұзын болсын менім жасым,

Көтерің бұл даңқымның тәрбиясын.
Бара-бар дұшман маған пар келе алмай,

Дұшманға алдың сұрап керегіңді.
Өзіңе перзент сұрап неге алмайсың,
Баланың қасіреті тартар жүрегіңді.
Баланың қартайғанда қасіреті өтер,

Перзентсіз бұл дүниеде пенде бекер.
Жүрегің таудан қайтпай, басың тастан,
Өмірің соныменен өтіп кетер.
Көрұғлы бата алды шілтендерден,

Ғиратты ойнақтатып шауып кетті,
Деді де «әйел жолдан, бала белден».
Ғайып Ерен шілтен пірі жоқ боп кетті,
Көрұғлы шауып келед түзеп бетті.

Азарын Райханның ұмытқан жоқ,
Шығармақ ішіндегі қайғы дертті.
Ағып өткен жайдай болып,
Ғиратына көңлі толып,

Мұны қалды елі білмей,
Ғаждамбекті барып көрмей,
Бұл Ғираттың екпіндері,
Боран, соққан дауыл, желдей.

Жөнелді бала, жөнелді.
Жолға түсіп шауып келед бұл тұғры,
Жеңгемді алып қашып кетті Райхан ұғыры.
Райхан араб қарғып өткен дарияға,

Өзі жалғыз жолдасы жоқ қасында.
Жауап алып Ғиратына сөйлескен,
Құлағың сал Көрұғлының нашына.

Көрдіңіз бе шілтен жауап бергенін.
Райханда кеткен үшін кектерім,
Бали Ғират, өзіңді атып тастағыл.
Алтын жабдық ұрдым тіллә жүгенді,

Бали Ғират, өзіңді атып тастағыл.
Алыс жерден салды жолға аямай,
Қамшы салды әл-жайына қарамай.
Қамшы түгіл бұрын жолға жүрмеген,

Мал да болса асыранды баладай.
Ұрған қамшы қатты батты Ғиратқа,
Және ыршып мінді Ғират қайратқа.
Ашуланып атылғанда жануар,

Алып ұшты Ғираттайын дөнені.
Жолға түсіп «тәуекел!» деп қамшы ұрып,
«Райхан араб, қайдасың» деп жөнеді.
Сөз бастайын әуел бастан,

Екі көдек шықтық жастан.
Алсақ кекті дұшман қастан,
Қадір Егем – панаһымсың.
Барар жерім тау мен тас-ты,

Осылай деп көңлін ашты,
Қабат басты тау мен тасты.
Райхан араб – мұның һұшты,
Жеңгесі үшін кетіп ышқы.

Ел шетіне келген кезде
Бір шопанға көзі түсті.

Мал баққаның теріс емес тегінде.
Бастан-аяқ бізге баян әйлашы,

Шопан айтты еш гәбім жоқ елімде.
Араб дейді білсең менім тегімді.
Түрікпен елден бір сұлуды әкеліп,
Уақыты хош Райхан араб бегімде.

Үш жыл болды әкелгелі сұлуды,
Райханның әр мақсаты табылды.
Күндіз болса саяхат қып аң аулап,
Сұлуменен түнде мәжіліс құрулы.

Ол айтты: – Бай арабтың қойшысымын,
Райханға қожайыным болған жақын.
Малының мұнан басқа есебі жоқ,
Бар еді көп сұрайсың нендей ақың?

Ханымыз Райхан араб бастығымыз,
Есепсіз еліміз тоқ мастығымыз.
Сауына ханымыздың тілектеспіз,
Кетпеген бөтен жауға жастығымыз.

Көрұғлы мұның сөзін тыңлап тұрды,
Қасына аттан түсіп жақын келді.
Үстінен бар киімін тонап алып,
Бір таудың қуысына айдап келді.

Үңгірге салып қойды мұны байлап,
«Қышқырсаң өлтірем» деп, қылыш қайрап.
Тағы да Райханды сұрап алды,
Бейшара айтып берді құстай сайрап.

Оты қашып ол бұлақтың бұл кезде,
Мал жайына шаруалыққа ары асқан.
Түрікпен елден бір баһадүр келед деп,
Көп айтушы ед бақсы-құшнаш бал ашқан.

Шопаннан жөнін сұрап жүріп кетті,
Іштері айтқан сөзге жылып кетті.
Бар екен Нараспандай айтқан бұлақ,
Басына сол бұлақтың келіп жетті.

Үстінен бар киімін тығып тастап,
Шопанның жаман тонын киіп жатқан.
Шопанның бар лыпасын киіп алды,
Диуана мажырасына өзін салды.

Тұлпардың ерін алып тығып қойып,
Қалыңға байлап кетті жануарды.
Қолына алды аса, диуана боп,
Көрмекке жасы үлкен кейуана боп.

Аты мен қалды қару бұлақ жақта,
Құдая, мен келгенше өзің сақта.
Ал енді Райхан жақтан сөз айтайын,
Көрұғлы кете берсін шаһар жаққа.

Бар екен Райхан араб жалғыз қызы,
Балқыған туған айдай нұрлы жүзі.
Кеудесі күйсандықтың суретіндей,
Еді ол сол заманның шын жұлдызы.

Тал бойы ұзын да емес, қысқа да емес,
Ақылға тең таразы әр мүшесі.
Құрбанкүл түс көріпті ұйықтап жатып,
Жатыр ед құс мамықта белден батып.

Түсінде сайран етіп түзге шықты,
Қырық қызбен ойнайын деп тамаша етіп.
Түсінде күміс құйрық бір құс келген,
Басы алтын, қанаты інжу, гауһар терген.

Оянды айқай салып, шошып, қорқып,
Отырды көпке шейін көңлі толқып.
Таң атып күн шыққан соң есін жиды,
Бұл түсін түнде көрген айтты жорытып.

Жатасың жалғыз өзің нұрдай балқып,
Қаламқас, алма мойын, бойың мүсін.
Басың бос балбыраған сіз бір шынар,

Құс ілсе бір патшаның баласы алып,
Айқасып ақсұңқармен көңілің тынар.
Басы алтын болса – алтын тәжі,
Қанаты гауһар болса – ер мажазы.

Тырнағы тас тілетін болат болса,
Басынан бағы таймас қысы-жазы.

Ұзамай күйеу алар кетсе іліп.
Қызығы дүниенің осы ғой, – деп,

Ал енді бұлар мұнда жүре берсін,
Дәуренді күліп-ойнап сүре берсін.
Бағана диуана боп кетіп еді,
Айтайық диуананың әңгімесін.

Көрұғлы диуана боп түсін бұзып,
Қолында асасы бар сөйлеп қызып.
Отырып әйелдерге бал ашады,
Алады бал басыға күміс жүзік.

Бір үйге шуылдаған кіріп келсе,
Тола екен қыз-келіншек, балалары.
Отырды көріп батыр үйдің ішін,
Танымайды көргенменен мұның түсін.

Бал ашып, бал басынан алып жатыр,
Тарқатып әйелдердің көңіл һұшын.
Сол үйде Баршагүл де кез болады,
Баланың оңғарды Хақ бұл жұмысын.

«Қарағым, диуанажан, бал ашшы» деп,
Қолынан алтын балдақ алып берді.
Әйелдер мұны көріп ұнатпады,
Райханның сұлуы еді санақтағы.

Қаңғырған қайыршыға балдақ берді,
Шайтаны басылмаған шыдатпады.
Баршаны өсектер ым қағып,
Ойбай, жас қой, мас қой деп бірақ тағы.

Бар екен бойыңызда қызба кесел,
Түсіңіз жақсы суға бұлақтағы.
Һәм және киім-кешек, кіріңді жу,
Күмістей мөлдіреген суаттағы.

Жазылып сен көр, мен көр боп кетесің,
Өзіңе есебі көп сауап тағы.
Ертерек ...  қам істеңіз,
Осылай балға түскен әруақ тағы.

Көрұғлы бек қайтып келіп қараса,
Шопан байғұс жатыр қатты дірілдеп.
Бейшараның қолын шешті босатып,
Шешіп берді «мынау сенің тоның», – деп.

«Бұл жұмысты бір адамға айтпаңыз,
Ажалыңның жеткені онда сорың», – деп.
Ант-су ішті «айтпаймын, – деп бала да, –
Әгар айтсам кездесерсің және де».

Барша сұлу Көрұғлыны байқады,
Іштен тынып біраз басын шайқады.
«Нараспанға кір жуамын бүгін» деп,
Райханға ұғындырып айтады.

«Барсаң бар» деп бар киімін береді,
Аңғырт аңқау сөзге нанғыш ер еді.
Құрбанкүлге «жүр» деп еді Баршагүл,
«Бара алмаймын» деді, «барам» демеді.

«Ат көті күң, кім ереді саған» деп,
Салды менім көңіліме жараны.
Алып келіп көрсеткен опаң осы ма,
Адыра қалсын көрген күнім қарары.

Қай уақытта өгейлігін білдіреді,
Қалай туған мынау қызың арамы.
Райхан араб айқай салып. – Бар, – дейді,
Бұл сөзіме құлағыңды сал, – дейді.

Тап осыдан бар дегенге бармасаң,
Алмас қылыш басыңды алар дәл, – дейді.
Мына сөзді Құрбанкүл қыз ескерді,
Мінезі ожар әкесінен сескенді.

Бар киімін тегіс киіп үстіне,
Жүрегі шошып қорқа-қорқа кеш келді.
Ай мен күндей келсе екеуі бұлаққа,
Сүмбідей ғып мінген біреу пыраққа.

Астындағы арғымағы бүгілген,
Өткір оқтай екі көзі тігілген.
Үстіндегі жігіт пері секілді,
Айбатынан көрген кісі кідірген.

Болат найза иінінде тұр асылған,
Ұшы қырлы масақ садақ асынған.
Қымқалаған асыл сауыт үстінде,
Сымбатына жарасып тұр жасылдан.

Астындағы аты қандай жараған.
Сонда Барша дейді қызға: – Қарағым,
Құрбанкүлжан көпке кеткен хабарың.
Даңқыңды естіп, ғашық болып сыртыңнан,

Көрейін деп нәсілі деп тазаның.
Көрұғлы да дайындалып безенген,
Ақсұңқардай душарласты кезеңнен.

Мені апарсаң Ғаждам атты тағаңа,
«Салдақы боп келді, – дер, – бұл Баршагүл».
Нағашыңа дұшман қызын алып бар,
Ақылменен қыз бағасын танып бар.

Алып барсаң Құрбанкүлдей бек қызын,
Алғыс айтар текежәуміт халықтар.
Лайық емес мені ап кету намыңа,

Нағашыңа қос апарып бек қызын,
Алғыс берер барлық түрікпен бағыңа.
Адал сөзін Баршагүлдің есітті,
Айтқан сайын көңлі тасып өсіпті.

«Тоқсан жерден салдақы сіз болсаң да,
Мұндай қызға айырбасым нешік-ті».
Ақ білектен Құрбанкүлді шап етіп,
Бал Ғиратпен батыр жолға түсіпті.

Сені алатын Шанбілбелдің сұлтаны,
Халық сыйлаған түрікпен елге ес деді.
Көрген түсің айнымастан келгені,
Жаратқанның басыңа бақ бергені.

Ай мен күндей қосып тұрмын, абайла,
Менен артық таба алмайсың жеңгені.

Өгейлікті маған, шешем, білдірдің,
Көкпардай боп кеттім ұқсап лаққа.
Қызды өңгеріп кетті ерің секіртіп,
Ауыздықтан ақ көбігін көпіртіп.

Үйге қайтып Барша жылап келеатыр,
Айқай салып даусын түрлі құбылтып.
Айқайлады ойбай салып анадан,
Ай барақ жүгіріп келіп даладан.

Ыстаны жоқ, көйлегі жоқ, жалаңаш,
Жас баладай жүгіріп келді жалаң бас.
«Ойбай, Құдай, не жау тиді тез айт» деп,
Келіп тұрды түріне адам қарамас.

Жау шықты ма Нараспандай бұлақтан?
Былайша деп жауап берді Баршагүл:

Алып кетті Құрбанкүлді бір жігіт,
Ойбайым сап жүгіріп келдім айтарға.
Райхан айтты: – Қалай кетті айт оны,
Қалай қашты, беті тура қай жөні.

Немді кием, жылдам соны қуайын,
Жермен жексен қиратайын мен соны.

Есім шығып жүгіре бердім жылап та.
Әр нәрсені сылтауратып сөйледі,

Тап бір нәрсе мен киетін сен, – дейді.
Атпен жетіп, басын кесіп қылышпен,
Жатқызайын қара жермен тең, – дейді.
Сонда Барша ақылменен біледі,

Анда-санда теріс қарап күледі.
Үйден барып алып келді Баршагүл,
Жаман көрпе жүк үстінде тұр еді.
Бір көрпені бір көрпеге тігеді,

Бірі артын, бірі алдын жауып тұр,
Көкқасқаға жылдам жайдақ мінеді.
Атқа мінді екі көзі алақтап,
Көрұғлыны қуып келед жалақтап.

Көк найзасы қолға ұстаған алдында,
Екі аяғы үзеңгісіз салақтап.
Көкқасқамен шауып келді құтырып,
Бұлаққа кеп із қарады кідіріп.

Бал Ғираттың басқан ізін таныды,
Белден бүктеп өлтіретін жабыны.
«Көктемегір Көрұғлы бала екен» деп,
Аһ ұрғанда шығад аузынан жалыны.

Көкқасқаға енді қамшы басады,
Арандай ғып ат ауызын ашады.
Екі көзі жанған шоқтай қызарып,
Жұлдыздай боп ағып көбік шашады.

Ар жағына өткен екен Көрұғлы,
Райхан да тоқтатпастан деді «шүу!».
Сонда тұлпар атқан оқтай сымпитты,
Райхан араб жығыла жаздап бұлт етті.

Қаһарланып атылғанда жануар,
Ар жағына дарияның дүрс етті.
Өте шығып Көрұғлыны қуады,
Енді қауіп жас батырға туады.

Бірте-бірте келе жатыр жақындап,
Көкқасқаның азу тісі сақылдап.
Найза шаншым жерге еркін жете алмай,
Келе жатыр жебелетіп тақымдап.

Бал Ғират та өрши түсті, талмады,
Райхан да жете алмады, қалмады.
Біраз жерге қуғаннан соң Райхан,
Көкқасқаның тоқтық қылып талғаны.

Еліміздің талап еттім тірісін.
Сен кәзірде жас баласың, Көрұғлы,
Менім ешбір көрген жоқсың ұрысым.
Астыңдағы Көкқасқаның баласы ед,

Жеткізбеді, бұл да сенің ырысың.
Мен айтайын, балам, саған насихат,
Сақтағайсың көңіліңе етіп жад.
Қолыңдағы Құрбанкүлім перзентім,

Риза болдым, балам, сенің атыңа,
Тартқан екен Көкқасқамның затына.
Басына ұрма әйелің мен атыңның,
Бұл насихат қалсын, балам, жадыңда.

Жамандарға Ғиратыңды бақтырма,
Дұшманыңа ақыл-хайла таптырма.
Менім саған насихат қып айтқаным,
Ғиратыңды бір байталға шаптырма.

Бақытты бол, Құрбанкүлім, аман бол!
Қайтад көкең арманда боп жетпей ат.
Ат жеткенде көрер едім қайратын,
Көрұғлыдан кейін боп па айбатым.

Жете алмады, амал бар ма, Көкқасқам,
Араб жұртын шаңға ертпейтін бәйгі атым.
Қош болып тұр, қос көзімнің қарасы,
Артық еді ақылыңның данасы.

Айналайын құралайдай көзіңнен,
Бал тамушы ед «көке» деген сөзіңнен.
Сенен басқа бұл көкеңде перзент жоқ,
Жүрек, бауырым сенің үшін езілген.

Осыны айтып аттың басын бұрады,
Шаруасы Райханның тынады.
«Қош болып тұр, көкежаным, көкем!» деп,
Құрбанкүл де айқай салып жылады.

Бармаймын деп Нараспанға айтқаным,
Күн бұрыннан көрініп ед көзіме.
Жан көке деп қайысып тұр қабырғам,
От жанады үш жүз алпыс тамырдан.

Шыға алмайтын болат торға кездестім,
Сынып алтын шатырларым жамылған.
Лажым жоқ жазған тағдыр ісіне,
Душар болдым нақ сол күнгі түсіме.

Осыны айтып екі жаққа айрылды,
Райхан кейін, бұлар бермен қайрылды.
Енді Райхан шауып келіп кез болды,
Бағанағы дарияға айдынды.

Көкқасқаға басты сонда қамшыны,
Аттың сонда жазылмады аршыны.
Алғы аяғы жарға түсіп тұлпардың,
Артқы екі аяқ суға түсіп малшыды.

Мойнындағы жалбыраған көрпемен,
Жайдақ атпен жүзіп жүрді малтығып.
Райхан да арсалаңдау ер еді,
Қатарымен үзеңгісі тең еді.

Сексен қозы кежегінен істеген
Қара бөркі ағыспенен жөнеді.
Бірде батып, бірде шығад Көкқасқа,
Қайраттанды көк тұлпар да бір басқа.

Біраз жерден жүзіп шықты қамшылап,
Көрпе зілдей, су сорғалап, тамшылап.
«Біреу көрсе ұят-ау, – деп, – түрімді»,
Тоңып келед, тұла бойы қалтырап.

Қала жақтан келе жатыр топ кісі,
Мұны көріп «емес қой, – деп, – тек кісі».
Біреуі айтты «мынау біздің Райхан» [деп],
Бұлар оның келді артынан жеткісі.

Алды артында салпылдаған немене,
Жаман жабу жапқандай-ақ тайлаққа.
Біреуі айтты: – Әлде пері соққан ба,
Су сорғалайды, терең суға батқан ба.

Асығыстап және қайда барады,
Адасқан ба, қаңғырып я лаққан ба?
Қой тұрмайық, Райханды қуайық,
Қамаласып алды-артынан шығайық.

Райхан қашып, қаласына жөнелді,
«Көпке күлкі болмайын, – деп, – мен енді».
Арттан қуған бір топ адам күледі,
Түсірді деп Райхан араб бір ерді.

Райхан араб қашып кетті сартылдап,
Көк найзасы күнге түсіп жарқылдап.
«Антұрғанда көйлек, ыстан жоқ па?» деп,
Мазақ етіп күліп келед қарқылдап.

Алып келіп Құрбанкүлдей бек қызын,
Қуанысты түрікпен елі сүйіне.
Түрікпендер көңлі судай тасады,
Бірлікпенен тойды үлкен жасады.

Бірнеше күн той-тамаша өткізіп,
Құрбанкүлді Ғаждамбекке қосады.
Жақсылыққа әркім сондай үміткер,
Сөз мәнісін өлшеп білер білікті ер.

Түрікпендер берді ерге алғысын,
Бала батыр сілтеп өтті шалғысын.
Көрұғлы бек жүре берсін аң аулап,
Райханнан және айтамыз арғысын.

Үшінші енді айтамын үзіндісін,
Халық білген Көрұғлының тиімді ісін.
Қалдырмай білген сөзді тағы да айтып,
Әлеумет, қандырайын құлақ құрышын.

Үстіндегі көрпесінен ұялып,
Атыменен еніп кетті қораға.
Жұлқып тастап үстіндегі көрпесін,
Ұмытқан жоқ Құрбанкүлдей еркесін.

Баршагүлді шақырып тұр айқайлап,
Қабақ түйіп, күжірейтіп желкесін.
Барша әкелді көйлегі мен ыстанын,
«Сенсің, – дейді, – қыз қашырған дұшманым».

Екі-үш рет жұмырықпен мұштады,
Шайтан малғұн мұны азғырып қыстады.
Жан-жағынан көршілері жүгіріп,
Арашалап Райханды ұстады.

Мекерлікпен хайлаңды да асырдың.
Жаман көрпе мойныма іліп әлемдеп,
Нараспанға қызды апарып жасырдың.
Мен көрмеймін, Барша, сенің түріңді,

Осы жерде су таппаған кісідей,
Нараспанға неге жудың кірімді?
Қайғы-қасірет жүрек, бауырын жандырды,
Баршагүлдің бар киімін алдырды.

Бөз көйлек пен жаман шарық кигізіп,
Түбі терең бір зынданға салдырды.
Құрбанкүлдің күйеуі еді Қызылбай,
Атастырып қойған екен бұрында-ай.

Құрбанкүлді алып қашты бұлақтан,
Құдай маған бермеді өлім-ажалды.
Осылай деп тұрды Райхан мұңайып:

Тізе қосып біз екеуміз бір жерге,
Түрікпен елін шауып, шаншып қырайық.
Намыстанып Қызылбай ер арланды:

Көрұғлының басын кесіп, өлтіріп,
Мен бұзайын Шанбілдегі қорғанды.
Бұл қорлықты көріп тірі жүрмеймін,
Дұшмандарды саз балшықтай илеймін.

Ұлын құл ғып, қызын күң ғып талқандап,
Бағындырып түрікпен халқын билеймін.
Үш күн ұдай әскер жиды оң-солға,
Қызылбай ер ту көтеріп түсті алға.

Бек қойды Көрұғлыны халық қалап,
Бағынып түрікпен халқы тұрған қарап.
Баһадүр сайлап алған қырық жігіт бар,
Жүреді қасына ертіп мыңға балап.

Сол кезде жиырмаға келген заулап,
Сақал-мұрт шығып келеді жаңа қаулап.
Лашын, алғыр сұңқар, жүйрік тазы,
Қаршыға, тұйғын, бүркіт алған баулап.

Мергендер киік қуып, садақ тартты,
Оқ тиіп, мұрттай ұшып құлап жатты.
Бүркіті қасқырды алып белден бүгіп,
Тазысы түлкі, қоян домалантты.

Ақсұңқар қаз-үйректі төстеп іліп,
Жүндерін жануардың бұрқыратты.
Аңдарын атқа теңдеп құсбегілер,
Кеш болып аңнан шаршап үйге қайтты.

«Құдықта Барша жылап жатыр қақсап,
Зынданға түбі терең кеткен тастап.
Бармасаң бүгін түнде, ала алмайсың,
Келеатыр жердің жүзін әскер қаптап.

Дарияның жағасына әскер төгіп,
Ей, балам, күтініп тұр қару тақтап.
Жинап ал азық-түлік, керегіңді,
Бекерге дұрыс емес бейғам жатпақ.

Таң сарғайып келе жатқан кезінде
Ұйқысынан кетті батыр оянып.
Көрұғлы ешкімге айтпай көрген түсін,
Жинады қару-жарақ, барлық күшін.

Дарияның жағасына әскер қойды,
«Тағдырдың көрермін, – деп, – жазған ісін».
Көрұғлы қасқарая кетті шауып,
Дұшманнан қорықпайды етіп қауіп.

Зынданға шауып келді қабақ түйіп,
Зарына шыдай алмай іші күйіп.
Баршагүл сонда жылап айтқан сөзі:
«Көрұғлы кетті-ау жауға мені қиып».

Баршагүл жылап тарықты,
Көп ойлап түрікпен халықты.

Жалғаны жоқ, анық-ты.
Бөз көйлек киіп үстіме,

Жеті күн жаттым зынданда,
Көрмедім ешбір жарықты.
Көрұғлыжаным болмаса,
Кім іздер біздей ғаріпті.

Шыдай алмай Көрұғлы,
«Келдім!» деп айқай салыпты.
Шүкірлік етіп Баршагүл,
Даусынан танып қалыпты.

Арқанды белге байлап мықтап ұста,
Жатпайды қап түбінде болат құрыш.
Баршагүл қуанғаннан жүрек жанды,
Арқанды белге байлап ұстап алды.

Білмеді қарауылдар ұйықтап қалып,
Құдықтан сау-саламат тартып алды.
Баршаны Ғиратының алдына алды,
Тұлпардың басын батыр жолға салды.

Қосылды Барша келіп түрікпендерге,
Құшақтасып көрісті Ғаждам ерге.
«Бақытың арта берсін, қарағым» деп,
Батасын беріп жатыр үлкендер де.

Көрұғлы жас та болса мыңға татыр,
Жеңгесін алып келіп қосты ақыр.
Қырық жігіт көп әскермен басын қосып,
Шетінде Әмудария тосып жатыр.

Манағы Қызылбайдың көп әскері
Дарияның жағасына келді жосып.
Зынданға Райхан араб шауып келді,
«Баршагүл, Баршагүл!» деп дауыс берді.

Еш дыбыс Баршагүлден шықпаған соң,
«Япырым-ай, бұл қалай?» деп қауіптенді.
Тұлпармен олай-бұлай ізін кесті,
Айырды Барша сұлу ақыл-есті.

Әскерге Райхан араб қайтып келді,
Зынданда Барша жоғын айтып келді.
«Түрікпенді түнде барып қырайық» деп,
Кемеге сыйғанынша тола мінді.

Кемеге қараңғыда алды мініп,
Бойына қаруларын алды іліп.
Адамы Көрұғлының аңдып отыр,
Бұлардың келеатқанын анық біліп.

Мергендер сатырлатып садақ тартты,
Дұшманға қарсы тұрып байлап белді.
Олар да қараңғыда тартып садақ,
Бұлар да атып жатыр көзді қадап.

Оқ тиіп кемелері суға толды,
Ғарық боп кейін қашты өңкей араб.
Түрікпендер шығармады бергі бетке,
Малтығып суды жұтып шықты шетке.

Малтығып біраз әскер келді жарға,
Адамдар арқан салып алды зорға.
Қызылбай Райханмен ақылдасты,
Өтетін мұнан басқа жері бар ма?

Райхан айтты: – Тоғайды тасаласақ,
Түрікпендер қарсы шықты жиып жасақ.
Өтетін қашығырақ бір өткел бар,
Өтерміз атымызды суға салсақ.

Мес байлап аттарының тартпасына,
Дариядан тоғытылып аман өтті.
Өлімге шықты бұлар байлап басты,
Өлтірмек қолынан келсе мұның қасты.

Қызылбай майдан жерге жалғыз келіп,
«Көрұғлы, қайдасың?» деп жауап шашты.
Көрұғлы бал Ғиратпен қарсы ұмтылып,
Аюдай күркіресіп найзаласты.

Найзаға болмаған соң ұрды шоқпар,
Өлтірмей бірін-бірі емес тоқтар.
Қалқаннан ұрған [сайын] жалын шығып,
Айнала түсіп тұрды ұшқын шоқтар.

Шоқпарды қоя салып шапты қылыш,
Халайық таңғалғандай болды ұрыс.
Қылыш, найза, шоқпарды қоя салып,
Ұстасты ат үстінен салып күрес.

Аяқтан бірі шалып, бірі қағып,
Алысып екі батыр көп жұлқысты.
Көрұғлы жад етеді шілтен пірін,
Салмасаң біз ғаріпке көздің қырын.

Көп қуат Көрұғлыға пайда болды,
Тілегін қабыл етіп пірлер оның.
Белбеуге Көрұғлы бек салды қолды,
Ырғады Қызылбайды оңды-солды.

Қырық жігіт шауып келіп алды байлап,
Байлауда жатты батыр көзі жайнап.
Райхан соғыспасқа қол көтерді,
«Қатемді кешіңіз» деп, апу әйлап.

Алдына айдап келді Ғаждамбектің,
Тыңлаңыз айтқан сөзін асыл тектің.

Нақақтан көп кісінің қанын төктің.
Қараңғы, ұятың жоқ, ниетің жаман,

Мен жоқта Баршагүлді алып қашып,
Қаншама ақырет, азар бердің маған.
Райхан үндей алмай үні өшті,
Қызылбай «бағындым» деп, ант-су ішті.

Қатесін мойнына алып бағынған соң,
Байлаулы аяқ-қолын сонда шешті.
Дос болып Көрұғлы мен Қызылбай ер,
Отырып ойнап-күліп шарап ішті.

Құрметтеп арабтарды етті қонақ,
Ғаждамбек көп кісінің басын құрап.
Кеңесіп түрікпендер бірлікпенен,
Баршаны қайта берді жазып талақ.

Райхан рұқсат сұрап қайтып кетті,
Қызылбай, Барша үшеуі барып жетті.
Шақырды Ғаждамбекті Райхан араб,
Білдіріп шын жігермен адал ниетті.

Құрметтеп кәрілерді үйіне әкеп,
Алдына неше түрлі тағам тартты.
Қарттары түрікпен, араб басты қосып,
Үлгілі өткендерден нақыл айтты.

Әнпаздар домбырамен жырын айтып,
Күйшілер сыбызғы мен дутар тартты.
Райхан айтты: – Нар тартайын тоқсан айып,
Алдымен шыққан менмін жолдан тайып.

Қызылбас Шағдат патша дұшманым бар,
Көмек бер Көрұғлыма қанат жайып.
Раушанның құл ғып сатып көзін ойған,
Бұл сырды айтпаушы едім жұртқа жайып.

Өлтірді небір асыл бектерімді,
Дұшманнан ала алмадым кектерімді.
Күләйім Бабалы мен жатыр сонда,
Қапалық іштен шығар дерттерімді.

«Көмекті Көрұғлыға береміз» деп,
Қызылбай, Райхан араб серттер айтты.
Ғаждамбек жолдасымен қайтты елге,
Бір-бір ат мініп келді Шанбілбелге.

Еш дұшман кеміте алмайд Көрұғлы ерді,
Дұшманға қарсы тұрды байлап белді.
Бір күні ұйықтап жатып сарайында
Анасын Шағдаттағы түсте көрді.

Жаратқан болсын сенің панаң, – дейді.
Қозыдай жетім қалған маңыратып,
Салмадың біз ғаріпке назар, – дейді.
Осылай деп анасы

Өлуге әжең таянды.
Қасіретпенен қартайдым,
Көтере алмай тәнамды.
Өлгенім де жақсы еді,

Көргенше күнде азарды.
Өлшеулі өмір бітпейді,
Бермеді Тәңірім ажалды.
Таң сарғайып атарда,

Ат шаптырып Шанбілге,
Жинады барлық адамды:

Хан қойдым, халқым, тағамды.
Өлімге басты байладым,
Алдымыз тұман, қараңғы.
Дұшманды тақтан құлатып,

Әкелем жаудан анамды.
Ала алмасам кегімді,

Көруге маған арам-ды.
Сиынғаным Құдірет,
Жәрдемшім шілтен бабам-ды.
Райхан араб, Қызылбай

Әскермен келді жиналып
Есіткен соң хабарды.
Үш жүз мың қосын аттанды,
Асынып қару, құралды.

Айтайын енді сөзді Шағдат жақтан,
Бір күні сарайында ұйықтап жатқан.
Түсінде үш жолбарыс ауыз салып,
Құлатты падишаны алтын тақтан.

Қашамын деп құлап қалды жантайып,
Шағдат ханның қойды пәтін тойтарып.
Түсте көрген қатты азарын ұмытпай,
Қайғыменен Шағдат тұрды теңселіп:

Келді мыстан құлақтарын жамылып,
«Палымды ашып байқайын, – деп, – шамаңды».
Жауырынмен ашты мыстан қурасын,
Біраздан соң айтты палдың турасын,

Бір кездерде мыстан басын шайқады,
Біраз жерден болжап және байқады:

Бұл палыма толып жатыр түскен кеп,
Раушанды сатып алған Ғаждамбек.
Әскер жиып көп дұшмандар келеатыр,
Қамыңды же, әскер жина, жатпа тек.

Қайраты артық баһадүрдің біреуі,
Шілтен қолдап шылауында жүреді.
Қанша қосын жер майысып келеатыр,
Олар келсе аш бөрідей тиеді.

Сіздер түгіл, біздерге де қауіп» деп,
Естен танып етбетінен құлады.
Біраз жатып мыстан көзін ашады,
Шағдат қорқып қатты, жаман сасады.

Мың кісіге Сайпар ханды шығарып,
«Шөлде қыр» деп, өкіметін шашады.
Мың кісімен түсті Сайпар бұлақтан,
Асу-белден жол келетін ұзақтан.

Бал Ғиратпен шәкпір тартып келеді,
Жарақтанған қайтпас қайсар ер еді.
Асқар белден асып төмен түскенде
Тосқан жауды бұлар дағы көреді.

Өңкей батыр атты қойды шалықтап,
Қызылбастар көріп қалды анықтап.
Садақ тартып Сайпар батыр бұйырды,
«Бас тартсаңдар өлтірем, – деп, – айыптап».

Тартты садақ дұшман залым сығалап,
Қардай борап оқ жаңбырдай құйылды.
Қарсы шауып келді түрікпен ерлері,
Найза, қылыш дұшмандарға сермеді.

Қолма-қолтық араласты батырлар,
Шаң-тұманнан бірін-бірі көрмеді.
Қорықпады қырық жігіт садақтан,
Оқ тигізбей сақтады Хақ жаратқан.

Сайпар батыр қамшы басты атына,
«Қалмаймын, – деп, – бір айқаспай қапыда».
Найза, шоқпар қабат ұстап қаһарман,
Белде қылыш жарқырайды қынапта.

Ұрайын деп қолына алды шоқпарын,
«Түрікпеннің қырамын, – деп, – топтарын».
Қызылбай ер садақ тартып өкпеден,
Мұрттай ұшып құшты Сайпар ат жалын.

Қаруларын дұшмандардың жиып ап,
Айдап келді пенде қылып залымды.
Келіп қонды қайнап жатқан бұлаққа,
Ат шалдырды майса біткен құраққа.

Бір қызылбас байлағаннан босанып,
Қашып келіп хабар берді Шағдатқа:

Анық көрдім жүз кісінің өлгенін.
Бастығы оның Көрұғлы мен Қызылбай,

Әскері көп, күннің көзі тұтылған,
Аттары да нағыз тұлпар ұмтылған.
Сайпар ханды садақ оғы өлтірді,
Қара басым жаудан қашып құтылған.

Есебінің қанша екенін білмеймін,
Тақсыр ханым, қандай болар шамасы.
Мұны естіп Шағдат қатты қысылды,

Меһрам айтты: – Көрұғлыны өлтірсем,
Палуандарын сізге байлап келтірсем.
Сонда маған не бересің, тақсырым,
Ойыңдағы мақсатыңды бітірсем.

Шағдат айтты: – Не десең де берейін,
Қайратыңды халық алдында көрейін.
Ел қорғаушым, жаным ортақ батырым,

Жеңгеніңді көзімменен мен көрсем,
Ар-намысты қырып-жойып әперсең.
Баста бағым, тұрса тағым астымда,
Арманым жоқ дұшманымнан соң өлсем.

Жар салдырды Шағдатханың қалаға,
Бұйрық берді, ат шаптырды далаға.
Он жеті мен елу бестің арасы,
Келсін дейді қарамасын балаға.

Қылыш, найза, садақтарын арқалап,
Шоқпарлары таудай болды үйіліп.
Шағдат патша қайғыланды күйініп,
Қаруланды әскерлері киініп.

Көрұғлы да жақын келіп бекінді,
Жаратқан мен пірлеріне сиынып.
Қызылбай мен Көрұғлы бек, Райхан,
Ақылдасып демін алып тыңайған.

Анасына түнде шықты сайланып,
Дұшман-жаудың алдын ала ойланып.
Шабуылдап Ахметбек пен екеуі,
Тау ішімен қала сыртын айналып.

Жүрген жері дұшмандардың аралы,
Өзі көрген, кеткен жерін табады.
Екі батыр қарап жүрсе таба алмай,
Жылап жүред сол уақытта Бабалы.

Қорқып қалды ат дүбірін есітіп,
Дұшман ғой деп келе жатқан тағы да.
Сәлем беріп Бабалыға таныпты,
Амандасып құшақтасып қамықты.

«Раушан мен Ғаждам аман бар ма?» деп,
Мұңын айтып Көрұғлыға шағыпты.
Бабалы жылап зарланған:

Басымда еркім болмады,
Күн көре алмадым бұл жаудан.
Көргенім, қалқам, рас па,
Кездестің қалай бұл таудан?

Көрұғлы айтты: – Жасыма,
Нелер келіп, не кетпес
Ер жігіттің басына.
Әскермен келдім аттанып,

Кетіп ем қашып жасымда.
Сал құлақ сөзге, жан аға,
Тұрмайық бекер далада.
Сіздерге аман қосылдым,

Мал деген бастан садаға.
Тағдырдың басқа жазғанын
Көрмеске пенде бола ма.
Жүріп кетті түн жарымда үшеуі,

Сөз білетін, жол бастайтын кісі еді.
Мұны естіп ұшып тұрды Күләйім:

Қарағымды көзіме бір көрсетші,
Ат пен түйе ал, сені ырза қылайын.
Үйіне келді Көрұғлы
Көзінен жасы төгіліп.

Құшақтады анасы,
Қабырғасы сөгіліп.

Көзіме тұрсың көрініп.
Мен бір өлген кісі едім,
Қайғымен жатқан көміліп.
Сүйіп жатыр баласын,

Анаңның жауда қалғаны.
Тастан ауыр жүкті әкеп,
Үстіме менім салғаны.
Кәзір өлсем, арман жоқ,

Алдыңда жақсы алғаны.
Баласын сүйіп бейшара,
Кемпірдің бітті арманы.
«Ғаждамбек, Раушан бар ма?» деп,

Ахметбек айтты: – Күләйім,
Ұста еді сөзге мүләйім, –
Ғаждамбек тірі саламат,
Етпеңіз қайғы, уайым.

Раушан балаң қайтты деп,
Есіттірді Ахметбек,
Өзі алды Тәңірім Құдайым.
Мұны естіп Күләйім

Дұшмандар біліп қалар деп,
Даусын көкке созбады.
Көңілдік айтып Ахметбек
Мынау сөзді толғады:

Артында қалып мал-жаны.
Патша өткен дүниеден,
Пайтақ пен қалып қорғаны.
Қорқыт қашып өлімнен,

Көп күндер қашып жүріпті,
Оны да ажал алғаны.
Өлшеулі өмір біткен соң,
Алады тағдыр пендені.

Үгіт айтып Ахметбек жуатып,
Ақылдасты көшу жағын ұнатып.
Күләйімді түн ішінде көшірді,
«Дұшман сезіп қалар, – дейді, – таң атып».

Күләйімді шетке әкеліп қондырды,
Жылқыларын қуып келді құрықтап.
Бұл ақылын жұрттың бәрі ұнатты,
Мінгізіпті әскерлерге құр атты.

Қос басына бөліп беріп сойғызып,
Жылқылардың бәрін сөйтіп таратты.
Соғысуға белді байлап тақ тұрды,
Ұстап алған пенделерін бақтырды.

Ақылдасты Көрұғлы, Райхан, Қызылбай:
«Бас тартпаңдар дұшман туы жығылмай».
Райханға соғыс туын ұстатып,
Қарсы шықты ердің көңілі бұзылмай.

Жер майысып келді Шағдат әскері,
Қазандай боп Меһрам ердің бастары.
Екі жақ та дабыл қағып төніп тұр,
Жекпе-жекке енді соғыс ашқалы.

Шаһимат Шараб қызылбастан келіп тұр,
Қандай болар екен мұның ақыры.
Шағдат патша халқын жиып біріккен,
Текежәуміт Ахметбек – түрікпен.

Ахметбекке бата берді сиынып,
Ортасынан Көрұғлы бек бұйырып.
Қарсы келіп екі батыр айқасты,

Сықырлатты итерісіп найзасын,
Бір-біріне етіп жатыр хайласын.
Қынабынан қылыш алды қос батыр,
Итерісіп қолдары әбден талғасын.

Қарап тұрды көзін салып екі жақ,
Ахметбекке жәрдем берсін Жаппар Хақ.
Қылыштасты екі батыр аянбай,
Қан тамшылап Шаһиматқа түсіп дақ.

Бас жарылып, ағып миға қан кетіп,
Жаны шығып құлады аттың астына.
Түрікпен, араб қақты шаттық дабылын,
Шағдат тартты қасірет-қайғы зәбірін.

Зымыран деген бір батыры бар еді,
Соған «шық» деп берді Шағдат әмірін.
Батыр Зымыран келе жатыр ақырып,
Ахметбекке зәрлі тілін батырып.

Ат үстінен жұлып алды баладай,
Әй-шәйіне, анау-мынау қарамай.
Лақтырды алып келіп жартасқа,
Ұзынынан сұлап жатты анадай.

Жылдам өлді Зымыран батыр ауырмай,
Күйдіріп тұр Шағдатханның бауыры-ай.
Таһир батыр Шағдатханнан келеатыр,
Боран соққан қаһарланып дауылдай.

Ат үстінен бірін-бірі итеріп,
Қылышпен де шапқыласып шайқасты.
Ахметбек пірлеріне сиынды,
Таһир ерді аттан алып үйірді.