Жасымнан назым 1сөзге шебер едім,
Өзімнен шебер кім? — деп кебер едім.
Әр түрлі хикая мен дастандардың
Ширатқан шым жібектен көгені едім.

Тай түгіл, түйе етіне толмайтұғын,
Шаһналық 2шаммен қайнар шөген3 едім.
Ат - есімім - Тұрмағамбет, асылым - Алшын,
Баласы Байсарының Шөмен едім.

Байтақтан басып озып бәйге алуға,
Көңілдің кер бедеуін төбеледім.
Қас тұтып қатарыма келгендерді,
Асаудай ұсталмаған тебер едім.

Түбінен дарияның дүрлер4 теріп,
Алдына аға-інінің төгер едім.
Жай қылған жабықтырмай жанның көңілін
Өзімді Атымтайға теңер едім.

Мәз болып марапатқа мас бурадай
Күркілдеп көрінгенге шөгер едім.
"Қылдың, - деп, - шыдамсыздық", - шытса қабақ,
Сөзбенен олпы-солпы сөгер едім.

Кеудемді көк пәуеске күйме қылып
Ат қылып көңілімді жегер едім.
Ұятқа тым орасан ұшырасам,
Қасірет соң жағынан шегер едім.

Балалық бәріңе де дегізеді:
"Жайқұнды 5жалғыз өзім бөгер едім!"
Бұрынғы бұл уақытта бу басылып
"Отыр" деп өзімді-өзім шегеледім.

Жоқтан — бар жұмыла жанды қылып қойған
Есіме енді түсті Егелі6 едім.
Қаһарынан қорықпайтын Қожайынның
Бос жүрген салдыр қағып вагон едім.

Көңілдің, шама келсе, шаңғытына
Суынан сабыр, тағат себер едім.
Сынығы сирағымның бітсе дұрыс,
Аяқты аңдап басып, демер едім.

Ұятты енді ойларлық ес кірмесе,
Наданға нан танымас немере едім.
Сөзіне ешбір жанның салмай құлақ,
Балаша бармағымды емер едім.

Орасан өткен күнгі істерімді
Тексерсе біреу келіп, не дер едім?
Тентекке түстен кейін ес кіргендей,
Бас изеп айтқанына: "е" дер едім.

Кірмесе көңіліме Хақтың ісі,
Өлімді ойламайтын емен едім.
Есіркеп, Егем таупық бере қойса,
Құрмасын құлшылықтың егер едім.

Келтірсем кемалатқа7 күн-түн күтіп,
Шайтан мен нәпсібадты 8жеңер едім.
Олжаны ойыма алған арқаланып,
Жаһанның жаппасынан зеңер едім.

Тарттырып таразыға тапқанымды,
Құсша ұшып, қыл көпірден жөнер едім.
Һұр ертіп, күллә9 киіп, пырақ мініп,
Ұжмақтың үйлеріне енер едім.

Құдайым: "Қош келдің!" деп қуандырса,
Сестеніп сонда өзіме сенер едім.
Данаға диянатты10 дәркары11 жоқ,
Демектің: "Онан бұрын мен ер едім".

Көңлімді бұл құллия бірлеген соң,
Бойымды билеп, тұрқымды шенер едім.
Сәруарға сәлем беріп Сәйділ анам,
Қолынан құмарланып өбер едім.

Оңынан "Үмбетім" деп, орын берсе,
Ұялтып көп дұшпанды көмер едім.
Шаһарияр Әлі Асқапқа12 араласып,
Кәусардың көлайтына13 келер едім.

Суынан, сүттен де ақ, қанып ішіп,
Одақтап, ор текедей желер едім.
Көрмекке жамал қақын Жаппар Ақтың,
Көз тігіп көңілімді бөлер едім.

"Мияссар 14маған дидар болама",- деп,
Шайқалып, ағзаларымды елер едім.
Көрінсе көзге нұры Тәбәрәктің ,
Қызықтың бәрін босқа берер едім.

"Жеттім, - деп, - арманыма!" - ойлап шүкір,
Көпке бой "Көріңдер!" деп керер едім.
Мәртебе сол сияқты сыйлау қылса,
Ерлерге Хақ еркесі ерер едім.

Олардың айтуымен Алла қосса,
Жүдеген жар, жуықты жебер едім.
Еш болмас, иншалла, осы үмітім,
Арқарлы асқар таудың кемері едім.

Әһлі Ислам 15әулетінен танып ғылым,
Өткізер өзеннен ел кемелі едім.
Сөзімнің оғашына "уай!" демеңдер,
Құр жүрген көптен бері көбең16 едім.

Болғанмен байтаққа бас, қоймас өлім,
Наһан боп, шараң нешік, сарқылса өрің?
Шаукатың17 шамадан тыс болғанменен,
Үңірейген, өмір бітсе, ордан — көрің.

Ер болсаң, пенделікті барында қыл —
Баста — тәж, астында — тақ, қолда — мөрің.
Андасаң, аларыңнан айбынбайды,
Аты — ажал, алқымыңнан, алса бөрің.

Көңіліңмен кеңесіп кер, қалар қайда —
Көрген сый, тірілікте шыққан төрін.?
Жаралған Мұстафаның үрметі үшін —
Күллісі — бейіш, дозақ, аспан, жерің.

Жаһанның жеңген жауын жеке жүріп,
Кенжесі Шаһариярдың — Әлі шерің .
Үкімінде Сүлейменнің болған тегіс,
Ұшқан құс, жүгірген аң, дәу мен перің.

Алардан, абайлашы, қай біріңнің
Қанша артық қадір, қайрат, тұтқан шенің.
Алладан әмір болған уақытында,
Жұмды көз ол сияқты өңшең ерің.

Солардан сен ғибрат алсаңшы енді:
"Жүруім жарамас, - деп, - бұлай менің".
Тәуба етіп, Тәңірі әмірін тұтын мақам,
Мекке бар малың сатып, көрсің елің.

Айналып Алла үйін, айлап тауап,
Сарып айла сауап үшін алтын, зерің.
Шүкірін ішіп-жеген нығайтуға,
Өтесең, ойла босқа, кетпес терің, —

Жай беріп жаннатынан және де тұр,
Арзанды тыңдар Тәңірім айтқан сенің.
Бұларды жай қылғанмен, жатып алмай
Жан шығар, жылауменен бітпес кемің.

Қамаулы қасқыр, аю, қабыланды,
Жан барда жарағың тап, жарар белің.
Иман — ат, тастихың — ер, қайырың — қылыш,
Тіл - келсап, тасбих — тары, кеуілің — келің.

Олардан өзіңді аман өткеретін,
Көп болсын бедеуіңе берген жемің.
Үгітімді менің айтқан, малғұн бірақ,
Дегізер: "Алдауға елді айтқан ебің".

Ондайды ақымақ айтар, ақылды "аһ!" дер,
Мұнда кім "Алла" десе, онда - бегің.
Мұстажан етер Мәулен, мен дұғада,
Бәріңнің пенделікпен бітсін демің.

Өнерден өнеді не өлім барда,
Үй түзеу ұнамайды көрің барда.
Қаңғуың, қойың бақпай — қолайсыз іс,
Аңдыған жан-жағыңнан бөрің барда.

Қысқа өмір қанша айтқанмен ұзамайды,
Түскенмен тоқсан түрлі форымдарға.18
Нәтбесін19 нағып жүрсің, қайтар інім,
Опасыз ой жіберіп орындарға.

Алладан, асылында, ал сыйлауды,
Құрмасын құлшылықтың құрыңдар да.
Аңдыған жауларыңның желкесін қи,
Күтініп күні-түні тұрындар да.

Алып бақ азығын жан, алдынды ойлап,
Сағымға сұм дүниені жорыңдар да.

(Қарақалпақ, қазақ балаларына)
Шәкірттер, бір - біріңмен ұрыспаңдар,
Мінездің мінін алып, дұрыстаңдар!
Жолына жамандықтың жақын бармай,

Күтініп күн ілгері жылыстаңдар!
Күшіктей күжірейіп бір - біріңмен,
Ұстасып, от басында жұлыспаңдар!
Себепсіз сотанақтық қылғандарды

Тезге сап қызыл тілмен, "қылыштаңдар
Жасыңнан оқу оқып, үлгі үйрен де,
Ел билеп, ұлғайған соң, тыныстаңдар!
"Болайын жақсы жігіт!" дегендерің

Туымды ер туралықпен билейді ұлтын,
Жібермес жаман жолға пірлер мұртын.
Бұл күнде Әлһісламнан ықпал тайып,
Бақ, дәулет қашуға тұр беріп сыртын.

Уайым оның үшін ешкімде жоқ,
Келеді күннен-күнге бұзып құлқын.
Алладан алайда да үміткерміз,
Қоймас деп қараплықта20 діннің мүлкін.

Қылымсып, қолын былғап дүния тұр,
Сұлудай сұңқар мойын өрген зұлпын.
Нәпсібад жүр деп оған жетектесе,
Бар болса баста миың, барма, жұлқын.

Сен түгіл, сұлтан болып билеген ел,
Бұл бетпақ нешеулердің басқан сұлқын.
Көңіліңмен кеңесіп көр, күшің қайда,
Ерлердің иеленуге көшкен жұртын.

Олардан асып туған адамдай-ақ,
Ақымақ көп кептіретін көпке ұртын.
Қаптады халықтың үстін қараңғылық,
Жақат қыл, жарыққа шық, жатпай, түртін.

Қызметін қалыс қылып Қадыр Хақтың,
Ғысиянның21 лайынан бетті сүртін.
Қаншама қата, айып қылғанменен,
Тәубенің пендесіне берген кілтін.

Шүкірлік шыныменен қылғандарға,
Беруге берген уағда ақу мінтін. 22
Қамың қыл қалайда да, жолын, ұзақ,
Ғапылаттың23 жаппасында жатпай күн-түн.

Бойыңа бұзықтықты үйір қылмай,
Күтініп күні бұрын, бектер, қымтын.

Балалар, бос болмасын сабақтарың,
Жарқырар, жаттасаңдар қабақтарың.
Жастықта жатпай-тұрмай жаһат етіп,
Жыртықтың жаңартыңдар жамап бәрін.

Аударып дариядан дүр, кеннен гауһар,
Көңілдің толтырыңдар қанаттарын.
Олжаға ортадағы қол ұсынбай,
Құр қою ұят болады шанақтарын.

Өнерден өмір серік болса қалған,
Біле алмас кімге қарай алақтарын.
Ерте-кеш біз сендердің сейістерің ,
Жазатын жондарыңның жалақтарын.

Ұстазың үгіт айтып отыр осылай,
Кетсе де тарс айырылып талақтарың.
Аларсың төрден орын төмендікпен,
Кішіктік — көлеңкелі дарақтарың .

Шырын тіл шарбат суын бұрын ішер
Секілді әдеп — сақал тарақтарың.
Жат түгіл, жақының да жаратпайды,
Жау жоқта жүрсе асулы жарақтарың.

Ешкім де абыройлы көрінбейді
Ізіне ертсе иттің барақтарын .
Мұнымды менің мақұл көрмегенің,
Жөндей ғой жұрт біткеннің сабап бәрін.

Ілімге ықыласты шын қойсаңдар,
Аз болсын ұйқы менен тамақтарың.
Ілімнің құлпын қолға ұстасаңдар —
Басқаның байқарсыңдар бар ақпарын.

Ата-анаң бәріңнің де мәз боп отыр:
"Қалды, - деп, - молда болып қарақтарым".
Сандалып сабақ білмей сендер жүрсің,
Ішкендей сарттың боза - арақтарын.

Шықсаңдар ана - ананың ойларынан,
Тартылар тойда толған табақтарың.
Сөз таппай отырсаңдар, ұстазыңа
Кітаптың құр аударып парақтарын —

Күндердей көпке күлкі боларсыңдар
Суықта салмайтұғын балақтарын.
Жинақты мұнан былай болмасаңдар,
Сал бөксе толып жатыр салақтарың.

Ақылмен аңдасаңдар: ілім - ікімат —
Секілді сауыт-сайман, садақтарың.
Бақ қонып, бастарыңа ықпал орнап,
Әркімнен ауыр болар қадақтарың.

Көркейтіп күңгірт тартқан көңіліңді,
Ойлатар жаратылыс жанаптарын 24.
Иншалла, өздеріңе ертерсіңдер
Халықтың не бір маңғаз манаптарын!

Опа жоқ қой, түйеде, құдық қазып,
"Қу-һай" деп көбейткенмен "сораптарын".
Демеңдер: "Жиған малым жүдә көп боп,
Айдынның алып жатса алаптарын!"

Ілімнің келуіне Алла гүлін ексе,
Байлардан боларсыңдар толық танаптарың.
Сүбі - шам, бәлки - дауам дұғадамын,
Бәріңнің болғай да, - деп, талаптарың.

Мінажат мұстажан боп осы қылған,
Дариядай тассын пазылы шараптарың

Болсаңдар, балаларым, хатқа ұста,
Төрден жай аларсыңдар, тұрмай тыста.
Тер түгіл, төменнен де тимейді орын
Жүрсеңдер жалқаулықпен жазы - қыста.

Бақ қонып бастарыңа, орнар ықпал
Ілімнің бола қойса кені ыдыста.
Қай жерде қазынасы болса ілімнің,
Қабынды қолыңа ал да, қыдырыста.

Көнертіп алып жүрме зейініңді
Қор қылып қара түтін қойып ысқа.
Бұл күнде бүркітсіңдер жаңа түлек,
Алыңдар алтайыны25 парлап ұш та.

Өнерді осы кезде үйреніңдер,
Көңілді жарыстырмай ұшқан құсқа.
Жаңылыс қалайда да бола берер,
Жас жетіп ұлғайғанда алған нұсқа.

Жастағы алған үлгі жойылмайды
Таңбадай таптап ұрып салған мысқа.
Ексимін26: "Ескерер, - деп, - айтқанымды",
Болмаса ойларында ақыл қысқа.

Осы айтқан үгітімді тыңдасаңдар,
Сүтіндік27 етерсіңдер үш Құлысқа.28
Қусырып қолдарыңды отырмаңдар
Айналған адамдардай құр құнысқа.

Сауалын Сүлейменнің берген шешіп
Білімге бай болған соң бір құмырсқа.
Талабы қайбіреудің оңғарылса,
Иелік ете кетер бақ - ырысқа.

Ақылдың көкірегінде көзі барлар
Шығармас бұл сөзімді надұрысқа.
1906.

Балалар, баяу тартқан бақ кәріңді,
Бақсаңдар, орнатар Ақ бақтарыңды.
Олардың бәріңе де беріп жасын,
Кетірер көңілдегі дақтарыңды.

Тигізіп жұртқа кеткен несиеңді,
Көбейтер неше есе ғып нақтарыңды.
Олардан үлгі, үгіт үйренуге,
Үндемей, бағып отыр жақтарыңды.

Келісті кеңес тауып бере қойса,
Суықта соларға жап мақталынды.
Олардан алғыс алып отырсаңдар,
Астыңнан ала алмас жау тақтарыңды.

Өрлетіп ықпалдарыңды күннен-күнге,
Арнадай етер дәйім қақтарыңды.
Жұмсақ деп тістеріне талқан беріп,
Отырма өздерің жеп ақ тарыңды.

Кәрісін күтпегендер көп ұялсын,
Есітіп ондайынша ақпарыңды.
Ақысын ата-ананың өте, балалар,
Қой - дағы әйкол ағаш, сақпаныңды. 29

Осы айтқан үгітімді, өтінемін,
Жаңылмай, жаттарыңда сақтарыңды.

Ұлдарым, қолыңа ал қаламыңды,
Хат үйрен, ойынға қой алаңыңды.
Хатқа ұста қатарыңнан бола қойсаң,
Білерсің жолдас, жора, жараныңды.

Көп оқып, көңіл көзін ашып алсаң,
Жүргізер жұртқа сенің араныңды.
Үгіт сөз осылайша біз — ағаңнан,
Сен түгіл, алты алашқа таралыңды.

"Айтатын маған ақыл сен бе?" - демей,
Білімге жастай жұмса бар әліңді.

Жаманға жақсы адам ақыл айтар,
Жақсыға жаман көзін ақырайтар.
"Тудым, - деп, - өзің туған мен де атадан"
Недәуір аузын керіп нақыл айтар.

Аңсызда алқымынан алса бері,
Көздерін "Қайтесің?" деп бақырайтар.
"Еңбегің ессізге еткен еш болад" - деп,
Дамолла30 Тұрмағамбет ақын айтар.

Жігіттің жарастығы жан барында,
Дос сыйлау, дастарханда нан барында.
Тұтынып үлкенді — аға, кішіні — іні,
Отыру қатарының қамдарында.

Есітіп үгіт - уағыз ұлықтардан,
Мекендеу медресенің маңдарында.
Өмірін бұл тәртіппен бітіргендер
Қайғының қала қоймас шандарында.

Ойына осыларды түсірер ер
Бақ, дәулет, ықпал, ырыс аңдарында.

"Бар" мен "Жоқ", "Ал" менен "Бер" бірге туған,
"Ал" мен "Бар" ажал жетіп өлген удан.
"Жоқ" пен "Бер" жұрт біткенді жүр аралап
Жанына жолдас ертіп ылғи қудан.

"Жоқ-жоқ" деп жұрттан асқан байлар - дағы
Құтылар қолға түспей қалың дудан.
"Бер - бер" деп бір пара қу бойыңды ертіп,
Май алар ас қатықтық ұрттам судан.

Көзіңе кейпім күйкі көрінгенмен,
Құтқармас қуған аңын мен бір бұдан!
Дамолла Тұрмағамбет қолым қойдым,
Әулеті Кіші жүздің Кете рудан.

Күн шықса, нұр қашады айдан - дағы,
Жарлы артық қайыры жоқ байдан - дағы.
Бұрынғы қариялардан қалған нақыл,
"Бұл сөзді таптың, - деме, - қайдан тағы?!"

Тұлпардың тұқымының туымы бар,
Белгілі ат болуы тайдан - дағы.
Алда — аға, артта — іні болып тұрса,
Жігітке ол бір құрал, сайман - дағы.

Деген бар: "Төртеу түгел — төрге шығар!
"Төрің сол — бақыт құстың айналғаны.
Алтау боп — аузың ала бола қойса,
Дұшпанға құл боп анық байланбағы.

Кейбіреу сәл бақытқа мас болады
Шабақтай шалпылдаған қайрандағы.
Адамдық иісіңді жұрт аңсап тұрсың,
Не керек қарныңның құр майланғаны?!

Көңіліне: "Мен де адаммын!" деп жүрген көп
Кілегей майға ұқсаған айрандағы.
Ер болсаң, елің үшін ет қызмет,
Сыбанып білегіңді сайлан - дағы.

Жаз болғаннан жадыңа ал,
Алдындағы қысыңды!
Бақ құсы қонса басыңа,
Қадыр тұт келген кісіңді!

Үйретіп үлгі, өнеге,
Таза бақ жасы кішіңді!
Ақылың астам болғанмен,
Ойласпай етпе ісінді!

Кескен тоның кеңеспен,
Көрінер көзге пішімді!
Кемісі болар кімнің де,
Дегенмен "Анық түсіңді!"

Қайратың қау болғанмен,
Орнына жұмса күшіңді!
Қанаты қалар қайырылып,
Қалыңға салсаң құсыңды.

Көптің көңілі қожырар,
Көрсетсең күшпен мұшынды.
Үкіміне Ақтың ренжіп,
Бұзбаңдар, бектер, түсіңді.

Түлетіп, түгін төктіріп,
Қайтадан қылар ұшымды!
Шүкірлік етіп шыдасаң,
Қыла бермес қысымды!

Қамын ойлап қарныңның,
Қайрама халыққа тісіңді!
Ел ізіңе ермейді,
Тазартып алмай ішіңді!

Қойдырып алып, қор болма,
Ойдың үйін түземей,
Не қажет бағу жісімді?!
Дұшпаның түгіл досың да,

"Құрт, - деп айтар, - бұ сұмды!"
Ниетінен — нешеулер
Жемінен жейтін ұшынды!
Қашырды халықты қасынан,

Етіне шығып қышынды!
Кеуліңе батпан болғанмен,
Көп білер алтын, мысыңды!
Қисықты қолға кім ұстар

Көре тұра мүсінді?!
Жарамас жабы алысқа,
Дегенмен: "Тойып, ісінді!"
Ағайын болсаң — араға

Жолатпа сыпсың - пысыңды.
Алауыз анық кетірер,
Айбат пенен сұсыңды!
Олжалар онсоң әркім-ақ,

Екеу түгіл, үшіңді.
Кеуліңнен кетір: күпірлік,
Сын мен сықақ, нұсыңды!
Сонда мақтар сені сырт:

"Әулие жоқ,- деп,- бұ сынды!"
"Қалай, - деп, - сөзім осы айтқан?"
Тұрекең көпке ұсынды!
Түсінсеңдер, кетірер,

Қайратты туған ер болсаң
Қамын ойла халқыңның!
Жетім менен жесірге
Өзі бол жүзі жарқынның.

Сықылында болып бақ
Жаз күнгі қоңыр салқынның.
Туысқанды тонама,
Толуын ойлап алқымның.

Уағданды екі етпе
Әріне қарай әркімнің.
Айтқаның алжас болынса,
Кемиді бәрі нарқыңның.

Шамасынша қайыр қыл
Ат – ауаза, дәрпіңнің.
Көжеңді көптен ірікпесең
Күшейер көркі әлпіңнің.

Бұл сөзім үгіт, өзі емен
Тілі ащы, шалпыңның.
Тұқымымын тұлпардың
Талайын көрген талқыңның.

Жатырмын айтып жақсы үгіт
Тазасындай алтынның.
Өле қойсам, айтыңдар,
Жұрт жиналған жер болса

Қабанға қарсы ұмтылма "ер" дегенге,
Сортапқа31 тұқым шашпа"жер" дегенге!
Отырып өрт алдында, өртенбеңдер,
"Сабырлы, саспайтұғын кер" дегенге.

Болса егер кісі ақысы, көңіл бөлме
"Мазасын мынау майдың көр" дегенге.
Орныңды о бастағы таппай қалма,
Төменнен тұра ұмтылып, "тер" дегенге.

Талқанды "тәтті емес" деп теппе аяқпен,
Қарныңды қазы-қарта кернегенге.
Масығып мал-мүлікке кездескен кеп
Үй-іші үнем таппай еңірегенге.

Артықша ықыласың ауғанменен,
Сыр айтпа, сынап бұрын көрмегенге!
Бермендер "ер екен" деп ел билігін,
Құлашын құр далаға сермегенге.

Жүрмейді жүз айтқанмен ықпал еріп,
Жұртына жәрдем - көмек бермегенге.
Бағанды білген ерге басынды бер!
Дүр шашпа шашпандатып термегенге!

Болғанмен бірге туған бауырласың,
Сөз айтпа ақылыңа ермегенге!
Қайғырма, "қалайынша күнелтем?" - деп,
Қораңнан қой мен түйе ермегенге.

Тандағы тамағыңа кімдер кепіл?
"Ұшырар өлі балық өлмегенге".
"Емес, - деп, - ата-тегі бізден артық!"
Таласпа, талабы асып өрлегенге!

Бақ қонып бастарыңа, бітсе дәулет,
Көзің сал көкірегі шерлегенге!
Қолайлы өз халқыңа қызмет қыл
Белгілі бедеу сыры ерлегенге.

Күйінбе көп пұл беріп кейінінен,
Сұлулап, сыртын жауып зерлегенге.
Осы айтқан үгітімде ғибрат көп,
Отырып ой көзімен серлегенге.

Барады бойым балқып, көңілім шалқып
Сөз толғап топ ішінде терлегенге.

Қас масаты қағылса,
Күннен-күнге құлпырар.
Шыны жүйрік наз бедеу
Шапқан сайын жұлқылар!

Толымды жігіт тор бұзған
Жолбарыстай бұлқынар!
Қаңтарда қатқан дариядай
Бетінен буы бұрқырар!

Ел ісін дайын етуге
Атқан оқтай зырқырар!
Кім де болса қадірлеп,
Үйірсек аттай шұрқырар!

Жұмысына жаманның,
Сай-сүйегің сырқырар!
Атын атап шақырсаң,
Даусы шықпай қырқырар.

"Мұның не?" деп ойнасаң,
Жас баладай шырқырар.
"Келмесін, - деп, - кісі үйге"
Есігіне құлып ұрар.

Онысын мін ғып мазақтап,
Қатары қорлап жұлқылар.
Сағасыз су қайткенмен,
Сарқырай алмас, тырқырар.

Ақыл — тон, андағанға тозбайтұғын,
Ғылым — кен, күнде өніп қоздайтұғын.
Иелік екеуіне еткендердің
Жаны жоқ жер жүзінде озбайтұғын.

Адамды әрлі-берлі үйірілдіріп
Сияқты тұрмыс - толқын қозғайтұғын.
Өнер мен кен — ғылымға уақытың барда,
Себеп не сыбанып қол созбайтұғын.

Қатарың қалмай шауып бара жатса,
Арқаңның ауруы не қозбайтұғын?!
Көшке ермей, өз бетінше қаңғалаған,
Ботадай боз тақырда боздайтұғын.

Артында атақты ердің қалса сөзі,
"Өлді" деп ойламаймын оның өзі.
Қисынсыз кедергінің керегі не,
"Базарлап" болғаннан соң қайтар кезі.

Ерлердің ертедегі өтіп кеткен
Әлі жүр халық аузында алтын тезі.
Абайдың айтқандарын оқығанда
Болады: "Бәрінің де бар, - деп, - көзі".

Өлген соң оған біз де "қауышармыз",
"Ұйықтасын" торқа болып киген бөзі.
Ойланып осы сөзге түсінгендер
Сүйінер сойдырғандай бағлан қозы.

Татауы қайбір кәптің32 тарқамайды,
Нәрсенің болмағандай қойған тозы.
Алғанмен, көрінбейді қолға бірақ
Асылдың қараңғыда ақ пен бозы.

Ой терең ойнар нәқән теңізден де,
Тың тұрған тіл сүзеген өгізден де.
Нәқәннан нар жұтатын нәпсің жаман,
Қанағат қылмайтын аз жегізгенге.

Игеріп осыларды ала алмасаң,
Ерлерім, ауруыңа ем ізденбе.
Дос тұтып, дүниенің ерме ізіне,
Кемді күн "дәулетін - ай!" дегізгенге.

Сағымнан — су табылмас, мұнан — опа,
Кергенмен кеулің жақын егізден де.
Онан да оны қойып туралық қыл,
Нық тұтып ниетіңді негізден де!

Пайда не патша болып тақ мінгеннен,
Жай таппай жалтақтасаң сегізден де.

Ақылсыз нені аңғарар көз болғанмен,
Кім тыңдар өтірікті сөз болғанмен.
Қалғансың жалыны өшіп, шоғы сеніп,
Қазанды қайната алмас, қоз болғанмен.

Гауһар тас екен деп тастап кетер,
Жаманға жол үстінде кез болғанмен.
Басатын бабын тауып, болмаса ұста,
Қисықты кім түзетер тез болғанмен?!

Шын шебер ділдә орнына өткереді
Өнерлеп өте порас33 жез болғанмен.
Шаңғытта шамаң келсе қала бермей,
"Ой" атты ойнақтатып өз жорғаңмен!

Пайда көп өмір сүрсең, өнерінде,
Нәрсе жоқ өнетұғын өлерінде.
Ойыңа тіпті өлмейтін сияқтысың,
Әр жаққа ақылыңды бөлерінде.

Тіріңде тіршілік қып тырбанасың,
Жаһанға жаратылып келерінде.
Ұшқанда алар аңың сол болады:
Ұяңнан нені көрсең, өрерінде.

Пайда жоқ ойға түскен өкініштен,
Әр істі алдындағы көрерінде.
Кетпейсің қолыңа алып еш нәрсені
Күні ертең көз жұмылып жөнерінде.

Түйедей тиын көзге көрінеді,
Қарызыңды қиындықта төлерінде.
Сөз қалдыр соңғыларға, сынап көрсін
Сарқылып, шамдай, Төке, сөнерінде.

Қимаймын "адам" — "далын" надандарға
Надан көп осы жүрген адамдарда.
Далаға "далдың" әрпін жібермеңдер,
Ғылымға ойдың көзін қадаңдар да!

Кей ақымақ "көкке тіреу боламын" дер,
Кешқұрым көлеңкесін қадамдар да.
"Мен сенен кем бе едім?" деп, айтсаң ақыл,
Қалшиып тұрып алар табандар да.

Ғылымға олай болмай, бой ұрыңдар,
Сөзімнің сыңайына қараңдар да!
Жинаңдар өнер жағын өте көп қып,
Тұс-тұсқа талап етіп тарандар да!

Тұрыңдар желге қарап жер тепсініп,
Бәрің де бедеу аттай жарандар да!
Олжаны ортадағы ала қашсаң,
Қуа алмай қалар бәрі аландар да.

Осындай ақылымды айтып жүрмін,
Әр жерде - ақ жақыным мен жарандарға.
Ырзамын орындалса осы айтқаным,
Қайтейін, тыңдалмаса амал бар ма?

"Болады тыныштыққа — не нәрсе тең?" —
Деп әр кез ойлана сен беретін ең.
Түзейтін тұрмысыңды түпкілікті,
Тұтынар сол емес пе — керегің ең?!

Басқаның, байқағанда, бәрі бекер,
Татулық қолға түссе — таусылмас кен!
Дос-жарың татулығын тасалатып,
Берсе де ырза болма сыйлау мен шен.

Жабыдай жемге тойған желіктіріп
Ойынды ойнақтатпай, осыған сен!
"Жоқ қой, — деп, — жүз айтқанмен мұнда қате",
Қолымды қалайда да қоямын Мен!

Кей доста келісуден керісу көп,
Өсек пен өтірікке ерісу кәп.
Көзге — дос, сыртыңнан — қас, іштен — араз,
Сылтау қып сәл нәрседен жерісу көп.

Есептеп бірін — онға, онын — жүзге,
Тірнектеп дау-жанжалды терісу көп.
Айналып бас жағы — өкпе, арт жағы — өртке,
Дұшпан боп, досын ұстап берісу көп.

Ұшқыннан өрт қашқандай ақырында,
Артында әлектенер елі шу боп.
Тентектей түстен кейін ес кіретін
Пайда не, өшіккенсің, жеңісу боп?!

Отырма уайымсыз ажал барда,
Бойында, пенделік қыл, мажал барда.
Дариясы дін - исламның ағып жатыр,
Шомылып кір-қоңыңнан тазар, бар да.

Әкел деп азығыңды Алла айдаған,
Пенденің барлығында базар бар да.
Ұрлатып көптер пұлын құр қол қайтар,
Аңқиып әр нәрсені назарларда.

Сұлудай сұңқар мойын сені де алдар,
Қар дүние өзін-өзі ажарлар да.
Сақ болып, сайманыңды ал түгендеп,
Көп сені көмбей тұрып мазарларға.

Азсынбай, аға-інім, аңғарсаңдар,
Бұл айтқан бар ғибрат ғазалдарда.

Атаның, әуелінде, белінде еттің,
Екінші, ана қарны теңінде еттің.
Тоғыз ай, тоғыз сағат, тоғыз күнде
Қадірлеп құдіретіңмен шегіндеттің.

Бұрыннан қамқоршылық қылып бізге
Ананы, ақ сүт беріп, желінді еттің.
Тудырып сау-саламат, талпындырып,
Емшекті іңгәлатып тебіндеттің.

Алты айда от басына отырғызып,
Жан-жаққа күл шаштырып, төгінді еттің.
Жүргізіп, жыл толған соң, апыл-тапыл,
Бойымды бұрынғыдан жеңілдеттің.

Сөйлетіп екі жаста оны - мұны
Тірліктің, тілім, түрлі кебінде еттің.
Жеткенше жеті жасқа жазы-қысы
Қойны мен ата-ананың жеңінде еттің.

Секіртіп, сегіз жасқа келгеннен соң
Айтақыр, ойнамақтың жерінде еттің.
Асқан соң оннан бері, ақыл беріп,
Дүниенің айласы мен ебінде еттің.

Жиырмаға жеткеннен соң, желіктіріп,
Қатар мен қыз-қырқынның шенінде еттің.
Затыңды — бір білдіріп, достыңды — шын,
Өзімді Әһлі Исламның елінде еттің.

Отызда өз алдыма от жақтырып,
Кейпімді жұрт көруге келімді еттің.
Ұл-қызға көп ұзамай ата қылып,
Қой, түйе, сиыр, жылқы желімде еттің.

Бойыма ақындықты үйір қылып,
Атымды алты алашқа мәлімді еттің.
Басыма бақыт құсын баяндатып,
Алашқа айтқан сөзімді сенімді еттің.

Тоқталмай топ ішінде жыр толғауға,
Ой көзін өз теңімнен өнімді еттің.
Мың шүкір, осы еткен мәртебеңе,
Енді тап ойнақшыған емін дерттің!

Өйтпесең, О Тәбәрәк өз пазылыңмен,
Бәрі де өтелген жоқ не міндеттің.
Қақар айлап құлдарыңның бағзысына,
Тамұқта құрт, құзғынға телімді еттің.

Айыбын анау айлап бағзысының,
Ұжмақтың өлгеннен соң төрінде еттің.
Еркің бар не етсең де, өзің біл, Хақ,
Мүкміңе34 рахмәтіңді толымды еттің.

"Үмітсіз рахмәтімнен35 болма" деген,
Аятың Әһлісламның қолында еттің.
Қалдырсаң құдіретіңе қиын емес,
Қураған қамысты да жолында өрттің.

Күшіңнің артықтығы айдан анық,
Ізіне жұмла жанның өлімді ерттің.
Байқайтын болса бектер сөздің парқын,
Демеймін: "Құр далаға терім кеттің!"

(Сырдың саңлақ шайырлары — өрен жүйрік он тоғызға)
Кем ойлыдан — кеп тыңдар
Сөз шықпайды үлгілі.
Бәріміз де бисымақ,

От басынын "білгірі".
Іздеген зорға тапқандай,
Шамшырақтай шығанда,
Әр елдің бар бұлбұлы.

Ақырланған айдай боп,
Бәрі де жоқ боп, жайынан
Білінбей қалды бұл күні.
Өрен жүйрік солар еді,

Шаршыдан шапса, суырылып,
Шұбатылмайтын шылбыры.
Аты бар да, заты жоқ,
Есіл, марқұм ерлердің,

Деп айтуға: "Бұл — бірі!".
Сонда - дағы сипаттап,
Аттарын айтып берейін,
Дер екен: "Бекер" кім мұны?

Аяған қожа, мысалы,
Қорабалы сабадай,
Сәһәр36 тұрып піскенде,
Көп жерге кететін гүмбірі!

Қыпшақтан шыққан Бұдабай –
Хан ұрдырған қоңыраудай,
Оятқан көпті гүлдірі!
Сарыбай Сәдір, Әзілкеш,

Және - дағы би Бекіш —
Айлықты алатын бір күнде
Шер құданың дүлдүлі.
Ешнияз бен Толыбай —

Кемені тартар күндіктен,
Әр түрлі нәқан жай қылған,
Құрдымың қара шүңгілі !
О, дарих, бұлар пәниден

Бақиға рақлат айлады, 37
Таусылған тағдыр сағатта
Солмайды дейсің кім гүлі?!
Қаратамыр — ол Оңғар,

Ақмарал, бұғы һәм арқар
Қоныстаған қысы - жаз
Асқар таудың үңгірі!
Сүйіндік пен Сүйкімбай —

Сүйекті суша білмейтін
Өткір найза секілді
Ағылский38 ұңғылы.
Балқы Базар — білгенге,

Атақты әйдік астана.
Жұмыла жұртты жиып ап
Жырласа бітпес түн - күні!
Қарасақал Ерімбет —

Құтқармас құсты бедеудей,
Шабысына шаң ермес,
Ат шаптыратын бүлкілі!
Нұрымбет сары Шегебай —

Шайырлықтың бабында,
Жан жүре алмас жынысынан
Сай секілді түлкілі.
Абахан Кете Аманжол –

Кәделі аста күн бұрын
Арнап сауын айттырар,
Белгілі бай - дүр жылқылы.
Есенжол, Жүсіп, Жиенбай —

Жүйріктері заманның;
Отарбадай әр жерден
Көрінетін бір-ақ бұрқылы.
Омар мен Нұржан — шабандоз,

Кететұғын құтылып
Өтіп кеткен ертеде
Қамаса да қырық ұры.
Озат айтқыр — осылар,

Сөздері шипа сырқауға.
Жеңіл-желпі жерлерде
Кім таппайды күлкіні.
Өлең жазып, сөз теріп

Інгенің қысыр қалады,
Болмаса бура келенде.
Біршілігің бұзылар,
Болмаса білім көненде.

Ойдағы ісің он, болып,
Орынына келмейді,
Болмаса қайрат дененде.
Алғыр құсың болмаса,

Алтайынан не пайда,
Былғақтап жүрген беленде.
Өте ойсыз болмасаң,
Үйренуге үлгі үгіт,

Арғымақаттай елеңде.
Баяу тартпай баптанып,
Бәйге алып беруге,
Өзіңді-өзің желенде.

Бақ орнамай қалмайды,
Бір қасиет бар болса,
Ата менен ененде.
Ат баласы түзелер,

Бермегенмен бәйге алып,
Құнаны мен дөненде.
Өз басыңа бітпесе,
"Мал мүлік көп" деп мәз болма,

Нағашы, қайын, бөлен де.
Құлақ қойып, құп тыңдап,
Қолайлысын қолыңа ал,
"Жоқ, - демей, - маза өленде".

Азаяр қоңсы қасыңнан,
Ірімшік, құртың болмаса,
Жаюлы тұрған өренде.
Жаңсалы жайын болмаса,

Ау-жылым алып әуре боп,
Несі бар жұрттың тереңде.
Қалса құрғап құдығың,
Қой менен түйе тұрар ма,

Ақ пана, ақыр деренде.
Сөздері — шырын шешеннің,
Құюлы тұрған қымыздай
Сапырулы зереңде.

Құмартып халқым келгенде,
Қолыма алып ожауды,
Отырам құйып берем де.
"Айтпа" деп көрген жоқ еді -

Сөздерімді сау түгіл —
Құлағы жоқ керең де.
Сол себепті ерте-кеш
Хикая мен дастанды

Отырамын терем де.
Береке, ырыс бірлікте
Аз күнгі баққа мастанба,
Мастанған қайда төрең де?

Халық деген — қазына
Қадірлей біл еңбегін
Көрініп, көзге елен де.
Осы айтылған үгітті,

Ескерер деп ұрпақтар
Жатсам да, тұрсам, сенем де.
Есіткенің еске алып,
Жоқтарсыңдар дұғадан,

Жетсе өмір өлімге,
Кетем той мен де ерем де.
Еңбегім лаулап жанбаса
Ат - жөнімді кім білер

Қалам ғой оттай сөнем де.
Ерлерім, сөнбей, еңбек ет,
Бір кеткен соң дүниеден
Демендер: "Қайтып келем де!"

Тұрмағамбет — айтушы
Доғарды сөзді осымен
Жетер деп осы көлем де.

Барады өмір арбадай,
Төмен қарай дөңгелеп.
Шығу жоқ енді қайтадан,
Өр үстіне өрмелеп.

Балалық қалды қалайда,
Қатуланып: "Көрме!"деп.
Кәрілік келіп, қоғамдап,
Алып тұр аудай көңгелеп.

Қылатын мұның түрі бар,
Бір басымды он бөлек.
Аз қалды адам, аңғарсам,
Айтатын "аға-жеңге" деп.

Сондағы жүрміз жазы, қыс,
Жортақтап, иттей шөңгелеп.
Ақылым үгіт айтады:
"Дүнияға көңіл берме",- деп.

Нәпсім айтады: "Әлі де
Құлашыңды серме", - деп.
Қайтерімді біле алмай,
Ойымды жүрмін бөлмелеп.

Сағым сынды сағым боп,
Барған жерім "келме" деп.
Жаратқан жоқ Жаппар Хақ,
Ешбір жанды "өлме" деп.

Көремін небір төзелді,
Жатқанын жұрттың көмбелеп.
Осыған қарап ойланам,
"Ақылдікі жөн бе?" - деп.

Нақ олай көрем нәпсімді —
Жүрмейтін жөнге жөң бедеп.
Өз - өзімді нығайтам:
"Туралықтан төнбе!" деп.

Жаратқанға жалынам,
Ниетімді жөнде деп.
Көңілімді көркейтіп,
Ажарлап әбден өңде деп.

Азайып ақыл, алайда,
Барады нәпсім өнбелеп.
"Айтқанын ет, - деп, - осының"
Шайтан да тұр теңбелеп.

Қосылып дүния оларға,
"Жүргіземін жөнге" деп.
Жұлқынып жүрмін шамамша,
"Шығамын қашан дөңге?" - деп.

Жаққай да Тәңірім көңіліме,
Иманның шамын "сөнбе" деп.
Келеді бір күн өлім де,
"Іздегенім сен бе?" деп.

Біткен соң тағдыр, табытқа
Тұрады - ау: "Таңып,теңде!"деп.
Жер ошақтай жер қазып,
"Жат, - дейді жұртым, - сен де кеп".

Оны ойлап өкінем:
" Ақыл жоқ-ау менде",- деп.
Ауысқанмен ақыл-ес,
Барармын кімге "емде" деп,

Соңырағы күн Саттар Хақ,
Айтқай - дағы: "пәндә"деп.
Өлмей тұрып он саусақ,
Жырынды жаз жөрмелеп.

Көрін көптің көзіне,
Кигендей көйлек бүрмелеп,
Сұңқар мойын, сұлу бол,
Көздерін қойған сүрмелеп.

Тұрпатыңа таңырқап,
Қарасын бәрі "құр ме?" деп.
Тұлпарын ойдың ұстап ал,
Қайткенменен кермелеп.

Баладай баптап бағыңдар,
Біресе шешіп, бір бөлеп.
Түсіндіріп түбінде,
Айту артық термелеп.

Ерінбе, елің келген соң,
"Сөзге шешен ер ме?" деп.
Келтір әбден сазына,
Домбыраңды пернелеп.

Сөздің парқын байқайтын,
Білімді, бірақ, ер керек.
Білмегендер бұлғақтар,
Ілгендей мойнына ергенек.

Бірнеше бар еді мамандар,
Сөздері сұлу бір келеп.
Жатып алды олар бұл күнде
Әр төбені іргелеп.

Көрінемін көңіліме,
Жат адамдай бір бөлек.
Азайып қатар қалған соң,
Болыппын қорқақ, үргедек.

Халқым мені көреді,
Биедей – ақ бір көнек.
Ұнамаса айтқаным,
Етер мені кім керек.

Отырғандай ойым бар,
Жар басына мінбелеп,
Сүрінемін әр жерге,
Келе жатқандай түнделеп.

Күлкі қыла көрмеңдер,
"Мылжың екен мүлде" деп.
Көремін көптің алғысын,
Һұр бергендей үлделеп.

Тілектес тегіс болыңдар,
"Ұрпақ шашып, гүлде!" деп.
Қазандай ішім қайнайды,
Тұрмаса шығып күнде леп.

Сондықтан сөгіс бермеңдер,
Сөйлей берген "бұл не?" деп.

Көңіл гүжім дарақтай,
Миуалары сулаған.
Иман — бұлбұл басында,
Көркейіп күнде қунаған.

Шайтандар — қарға сияқты,
Төбесінде шулаған.
Нажас39 атыолардың,
Жапырағына жайылып,

Болса егер иман улаған.
Бағаң болып бір тиын,
Жанарлық жайтың қалады
Қара ағаштай қураған.

Демесе: "Құлым", - Қадыр Хақ,
Осыларды ойланып,
Дүнияны қай жан қумаған?
Көз жіберсең кеуліңе,

Санаулы өмірің сапасыз,
Таусылар еттей тураған.
Адамзат — киік секілді,
Күз кезінде кездесіп,

Қыран күс қағар зулаған.
Ел басқарған ерлердің,
Салғанда шеңгел, Сырдағы
Нәқанша көбі тулаған.

Абылай ханның әулеті,
Кенесары, Наурызбай,
Сіміріп қанды қатықша,
Тазартып аузын жумаған.

Жазулы жасы жеткен соң,
Жөнеліп жақан үйінен,
Болды адамдай тумаған.
Ерлерден өткен сөйлейін,

Халқым құлақ салсаңдар,
Жаң - жұнды қойып дулаған.
Хан көтерді Кіші жүз,
Қасым ұлы Елкейді,

Көлеңкелі гүжімдей,
Орасан өсіп үлкейді,
Бақ құсы қонып басына,
Ел тегіс оған еңкейді.

Таланты жүрді талайға,
Кім оған күш қып кеңкейді?
Туралықпенен ту ұстап,
Қамқоршылық қылған соң,

Көптердің кеулі көркейді.
О, дарих, өлім өртіне,
Ұшырасып ол - дағы,
Қошқардай үйіткен теңкейді.

Ғибрат алып олардан,
Жолдас білмей жақанды,
Түзелу керек ер пейілі.
Шектіден шыққан Жанқожа,

Сияқты еді жолбарыс.
Иманы болсын ымыра,
Емес еді дінге алыс.
Өрбіген орыс алатын,

Аттатпады бір қарыс,
Неше жыл қамап келгенін,
Сауыттың шешпей ілгегін,
Білімсіз, белсіз қазаққа,

Алып берген ар-намыс.
Енді олардай ер қайда
Қорқытқан сырт дұшпанын
Болғанынша қартамыс.

Олар да көшті керуендей,
Адамның әлін аңғарсаң,
Баста — шабыс, соң - налыс.
Қайраты қанша болғанмен,

Қала алмас пенде қалбиып,
Ажал — өрт те, жан — қамыс.
Қорғаны болған Есетбай,
Шөмекей менен Кетенің.

Бәрі бір болған оларға,
Қисық пенен төтенің.
Қашқан жауы қан жұтып,
Баса алмаған жөтелін.

Жалыңдай жайпап жоқ қылған,
Үш алаштан бөтенін.
Туысы бүтін болғасын,
Орындамай қоймаған,

Деген ісін етемін.
Көрінгенге күлкі боп,
Жолда қалып жоқ болған,
Дегендер оған жетемін.

Қонысқа қонған нардай-ақ,
Жас жеткен соң жөнеді,
Мұндағы тастап мекенін.
Өтетілеу, Талқанбай,

Дана еді жұртты жөндеген.
Желмаядай жүйткуші еді,
Олар мінсе, жөң деген.
Туралық туын тұтқан соң,

От, көмір болды сөнбеген.
Олар — сүтін сияқты
Сыр суына ендеген.
Есітпеді жан сөзін,

Міндет қылып менменсіп,
"Сондайша едім мен!" - деген.
Тағдыры тамам болған соң,
Оларды да бұл өлім,

Табытқа тартып теңдеген.
Қалпынша қалар қай нәсте,
Қаратұзды қашаннан,
Ашады кебір кендеген.

Басы озған батыр Сарманның,
Үш жүз түгіл, Алаштан.
Теңіз суын теңселткен,
Нақанды бір-ақ шайнады

Ұстап алып қалаштан'.
"Бұл барда бәйге қайда?" - деп,
Халық басқарған хандар да,
Бастарын тартты таластан. –

Көрінсек көрге кірдік, - деп,
Күндіз түгіл, түн қорқып,
Жүрмеді жаулар жанастан.
Жатты жердің астына,

Жас жеткен соң, жұмып көз.
"Жұмсақ" деп мамық паластан.
Бабаның ісін бала етер,
Қайғы не, қалған бұл жақан.

Атамыз әзіреті Анастан.
Жолдас біліп дүнияны,
Ойламай өлім қайғысын,
Біздер — ақымақ адасқан. Қайраты қара Қисықтың,

Болып еді өрттей қаптаған.
Қап тауындай ерлерді,
"Табаным құрышы қансын",- деп,
Қырманша жаншып, таптаған.

Қаһарлы ханның қасында,
"Осатын өкпеңді осы", - деп,
Отырып найза саптаған.
Асылыңда озат ер еді,

Ойдан су өрге ағызып,
Асқарды атыз - жаптаған.
Ажал — оқ, жақан — жабыдай,
Келбетті кетіп мойнына,

Өмір — ер тартып, шаптаған.
Қаражабай — гөзел40 еді,
Көрсеткен көпке жөн жосақ.41
Ақылы — отын, бақыты — от,

Татулық — тағам, халық — қазан,
Сияқты еді ол — ошақ –
Білімі барға — ілім бар,
Деушілік делбе әдеті:

"Бар ма алған онан бір пұшақ42?"
Ұмытпас едік өлімді,
Өтіп кеткен ерлердің,
Әліне егер аң болсақ.

Олар да дәлел таппаған,
Жендетіне Жаппардың,
Айрылар уақыт жан қосақ.
Күллият Кете алатын,

Бекмырза, Бекет бастаған.
Бүгежектесе басқалар,
Бұл екеуі бас шұлғып,
Бөкенше аяқ тастаған.

Өзі түгіл, орнына,
Баруға ерлер батпаған,
"Сені ме!" деп сырттан қастаған.
Би Жұбанбай, Ешнияз,

Жүйрігі еді олардың,
Сылап, сипап наштаған.
"Шамаң біл, шалықтама" деп,
Тартып ажал етектен,

Оларды әм жерге жастаған.
Табыннан шықты екі ер,
Бұқарбай, Сейіл атанып.
Оққа ашып омырау,

Бумаған белді қатарып!
Жау қанымен тазартқан,
Қылышы қалса дат алып.
Көп жандар көпке бас болған,

Ол ерлерден бата алып.
Болғанмен нақан, бір Ақтың,
Өлім атты ауына,
Олар да қалған шаталып.

Батыр Қалдан, би Бақа —
Көнеден қалған гүжімдей!
Айтқандары елге үлгі,
Аузынан шықса, таңырқап,

Тәбәрік етер жүзімдей.
Басы артықтың — бәсі артық,
Сәлемі - дағы сыртқа айтқан,
Сайланып шыққан жүзіндей!

Өмірі есіл ерлердің,
Жазы өтіп, жапырақ қураған,
Болып тұр анық күзіндей.
Бұлар да бір күн болар мерт,

Опасыз жақан ойласаң,
Ұстараның жүзіндей.
Телеудің халқы тік тұрған,
Кең ойлы туған — Көшекке!

Туралық туын қолға алып,
Ілінбей кетті есекке.
Қамқоры болып байтақтың,
Түн ұйқысын төрт бөліп,

Жатпайтын еді төсекте.
Жаулардың оғын жаудырған,
"Өлемін" деп ойламай,
Балайтын еді кесекке.

Менменсіген ерлердің,
Ат пенен тонын олжалап,
Міндірген еді есекке.
Жендеті келіп Жаппардың,

Атпай, шотпай жоққылды,
Қайраты сонша десек те.
Тамадан шыққан сөйлейін —
Өмірбай менен Есетті.

"Екеуінің де алдынан, —
Демейді, - ешкім кесе өтті".
Өлемін деп ойламай,
Отқа түсіп ұлт үшін,

Орасан қайрат көрсетті.
Мүсәпір, мүскін, мұңлының,
Мұқтаждарын түгендеп,
Астына қамқап төсетті.

Болғанмен сондай шара не,
Тағдырдың тиіп тоқпағы,
Оларды да мес етті.
Сарыбай Сәдір, Мәженнің —

Сөзіне халық қайыды.
Құрметтеп қатты сыйлады,
Қаракесек, Байұлы.
Алыстан келіп анайы,

Үлгі, өнеге үйреніп,
Білімге әркім байыды.
Тұлғасы - тұлпар сияқты еді,
Кебеже қарын, кең құрсақ,

Жетпейтін тартса айылы.
Тіктіріп отау оңаша,
Оларды да жатқызды,
Шақыртқандай қайыны.

Балқы Досан — ер еді,
Жүргізген жұртқа билікті.
Қайраты сыймай қанаға,
Әр жұмысқа килікті.

Қасқыр тиген қойдай боп,
Қарасын көрсе қалтырап,
Дұшпаны қорқып, ұйлықты.
Туысы бүтін болған соң,

Қай орынға барса да,
Алып шықты сыйлықты.
Біткен соң өмір ол - дағы,
Халық біткенмен қоштасып,

Жайына қайтты бұйрықты.
Дос күтіп, дұшпан сыйлаған,
Бәшеке, Жаңай, Меңейді.
Жұрт тегіс желдей тынушы еді,

Қозғаса олар көмейді.
Уақытында олардың,
Күннен-күнге күшейіп,
Өрісі елдің кеңейді.

Қалайынша айтқанмен,
Қайратты туған қанды көз,
Азды көпке теңейді.
Оқ, дарих, өтті олар да,

Бауыры суық қара жер,
Қай біріңді жемейді?!
Керейіт Манақ болып еді,
Мың Ғираттың беліндей.

Болған ерге оп-оңай,
Өрді оймен тең қылды,
Ысырапылдың желіндей.
Болады ойдан — күй артық,

Ер — арғымақ, ел — сіңір,
Қайраты оның — шеліндей!
Қалайда болса, қадірлеп,
Көргендер көкірек көтермей,

Иілетін еді келіндей!
Болғанмен биік басқадан,
Басып кетіп, жоқ қылды,
Сұм елім Сырдың селіндей!

Алтыннан шықты ыңырана,
Сәлтеке сынды арыстан.
Қалатын еді қан болып,
Шамасын білмей шіреніп,

Олармен қас боп қарысқан.
Бүгін емес, бұрында:
"Өзімдей ғой,- деп, осы да",
Тұлпар мен шобыр жарысқан.

Сол сияқты сабаздар,
Санаулы өмірі сарқылып,
Жақаннан жәннат барысқан.
Осыларды ойланып,

Өзін-өзі үгіттер,
Ақылы артық данышпан!Қамқоры болған халықтың,
Қожакелді Қашқынбай,
Бөтен жерде бүтін ер,

Бермейтін белді болған соң,
Жүрмеді жұрты бәс қылмай.
Алты қарыс азуы,
Алысқанменен арыстан,

Кетпеді көнді пәс қылмай.
Оны да өлім олжа етті,
Бас-аяғын байлатып,
Әліңді біл деп асқынбай.

Тіріңде тура болыңдар,
Дәреже менен дәулетке,
Өзіңді-өзің мас қылмай.
Би — Пірен, молда — Малқара,

Топқа барса төрге өткен.
Ағар, "тап ағыс етті" деп,
Ықты қойып, өрге өткен.
Қайырлы болған қалқалар,

Жетімді жылы қойнына алып,
Теңсіздерді тербеткен.
Жұқпайтын қылған Жайқұннан,
Жабы өте алмас жайына,

Мойынына ер кеткен.
Болғанменен ондайша,
Қатын-бала, үй-ішін,
Олардың да өлім еңіреткен.

Тоқымтыққан Қыстаубай,
Қайрат пен күшке кен еді.
Орасан ойлы, өте әділ,
Мұңлы мен мұқтаж, міскінге,

Етек жеңі кең еді.
Сықақ қылып, сын тағып,
Аңдысып жүрген жауы да,
Дей алмады: "Кем еді".

Атынан түспей әрқашан,
Қарнына іліп ақ алмас,
Азды көпке теңеді.
Өмір бітіп, ол да өтті,

Қайткенменен кімді де,
Алысса ажал жеңеді.
Кенжалы би болып еді,
Білім мен ақыл қордасы.

Күні бұрын күтініп,
Һай - хауастан 43бас тартты:
"Пәни, - деп, - жақан ордасы!"
Таптап озған тұлпардай,

Тәубені талап еткен ер,
Басынан кетпес дорбасы.
"Білегім — жуан беліңнен"
Дейтұғын дұшпандарының,

Болатын еді қор басы.
Қазан соққан сағатта,
Жапырақ қурап, түп құлап,
Жоқ болып кетті шорнасы.

Ауазасы Алматтың,
Жайылған жұртқа теп-тегіс.
Күркіреген күндей еді,
Дер дейсің оны кім "кеміс"?

Ар жағы да атақты ер,
Алашқа болып астана,
Жегізген жұртқа май, жеміс.
Шынжыр қатар шын ер еді,

Шексіз ғып беріп шенді Алла:
"Сенікі, - деген, - бар кеңіс".
Ордасы бар да, өзі жоқ,
Өлім — орақ, жан — егін,

Сияқты - ау, сірә, кеуде — егіс.
Құлбарақтың даңқына —
Халық құлағы қанықты.
Әлімнің болды айындай,

Басқанменен бола ма,
Алақандай анықты?!
Қаптағанмен қалың өрт,
Қашу түгіл, қайбыртып,

Демейді оны жан: "Ықты!".
Қыран құстай Қырымда,
Көздеуге көкті гөлайттап,
Бермейтін еді шарықты.

Тартқансың ажал - аждақа,
Оқ тигендей былғақтап,
Астына жердің сарықты.
Таңатар — тәмам қазақтың,

Сияқты еді анық туындай!
Болып еді оның ақылы,
Ат бұратын ағысы,
Сыр - Дарияның суындай!

Болмасты — бор бастай ғып,
Бітірген еді біліммен,
Бектердің берген уындай.
Айыпқа беріп ат-тонын,

Жаулары кеткен жаяулап,
Босатқан соң буындай.
Ер бұларда — тау сияқты,
Бойды сылау бау — сияқты,

Олар да өлім өртіне,
Шағылды шақпақ қуындай.
Озат өскен бәйтерек —
Қаратамыр Күнтуар.

Уақытында оқа, зердей боп,
Халық ажарын келтірді,
Енді олардай кім туар?!
Орнаған ықпал ер екен,

Тұқымы топқа тудай боп,
Артының әлі бұлты бар.
Білер де өзім — осы мен, —
Ұрпағында Өтетілеудің,

Қайткенмен білім кілті бар!
Болғанмен биік басқадан,
Кеуленіп керек-жараққа,
Жұмсалды да, жоқ болды,

Текке енді орны, ұлты бар.
Бір қатар шықты бой түзеп,
Самырза, Тәмпіш, би Бостан.
"Сен" деген сөзді олардың,

Есітпеді құлағы,
Яки дұшпан, я достан.
Шыдамай олар сұсына,
"Мен" деген ерлер мұрт кетті,

Еріген мұздай ағыстан.
Шапқанменен ұзаққа,
Озат жүйрік олар еді,
Созылмас сіңірі шабыстан.

Бақтан бұлбұл ұшқан соң,
Қаратып бетті құбылаға,
Бауырына жердің жабысқан.
Тоғанас туып Бәйтіктен,

Байланып қылыш, ту алған.
Кезіндегі көп дұшпан,
Қалтырап қолы қорыққаннан,
Жоқ еді белін буа алған.

Би Пірәлі, Қожеке —
Қаршығасы еді ол ердің,
"Қазға" деп салса, қу алған.
Басшы зор болса, пасық аз,

Уақытында олардың,
Жоқ еді жұртта дуа алған.
Саға бар да сапа жоқ,
Оның дағы арт жағы,

Сияқты болды су алған.
Дәуімшар мен Тұңғышбай,
Секілді ер еді лашын!
"Құр қайтты" деп халық айтпас,

Жайса да қайда құлашын.
Қамқор болып қалайда,
Басқарар басшың болмаса,
Кім қорғар байтақ даласын?

Жұбатар екен кім келіп,
Көзіңді салшы, жас бала
Тепкілеп жерді жыласын?
Ата-ана келіп қойдырар,

"Қарағым" деп құшақтап,
Көзінің сүртіп ыласын.
Солардың сондай екенін,
Жатқаннан соң жұрт білді,

Жайланып жердің жырасын.
Көнелерді кел енді,
Кемді күнге бағалық,
Ұстамай ажал мұрасын!

Бүтін туған біреу жоқ,
Етпесең сондай, сап түзеп,
Состиысып тұрасың.
Бақтасыз малдай быт-быт боп,

Бет алдыңа адасып,
Әңгіме-дүкен құрасың.
Олжа болып әркімге,
Өкініш жеп, ен, соңы —

Сандарыңды ұрасың!
"Елге иелік етем!" деп,
Ыждағат еткен ер болса,
Осы ерлерді еске алып,

Не көзелдер қор болар,
"Жақанды жолдас білем" деп.
Жиырма - отызды өткізер,
"Жүйрік пен жорға мінем" деп.

Өзінен-өзі ұялар,
Орынсыз "ойнап - күлем" деп.
Қырық - елуде қой бағар,
Ойлап, қарап "бұл нем?" деп.

Ойланар оңай пайданы,
"Қай орыннан ілем?" деп.
Ел шаңына ермесең,
Қорқады, "құрыр сілем" деп.

Алпыс пен жетпіс барған соң,
Ішеді асын үнемдеп.
От басына төсетпес,
Алашасын "кілем" деп.

Айтқан тіліңді алмайды,
"Білгірдің баста бірі ем" деп.
Ақыл айтқан болады,
"Бәріңнен үлкен ірі ем" деп.

Сексен мен тоқсан барған соң,
Мал қайтарар симеңдеп.
Өз баласын танымай,
Сықсиып қарар: "Кім ең?" - деп.

Қазғанаққа құлайды,
Қалтаң қағып, "жүрем" деп.
Иттер біткен жүгірер,
Тұс-тұсынан "үрем" деп.

Тырнағы тегіс сынады,
Көрінгенді "бүрем" деп.
Көпке күлкі болады,
"Бай болып дәурен сүрем" деп.

Ойламайды онда да,
"Таусылды өмірім, өлем" деп.
Баласын дұшпан тұтынар,
"Өзіме енші бөлем" деп.

Қатынын қуар қасынан,
"Сен құрттың, баста гүл ем!" деп.
Құмартып сонша дүнияға,
Ойлама "қайтып келем" деп.

Мақтанғанмен не пайда,
"Мал-мүлікке кен ем", - деп.
Оғы тисе өлімнің,
Аяғың қалар тереңдеп.

Тұрмаған соң, көп көмер,
"Таусылды жейтін керен",- деп.
"Жемесін, - деп, - ит, құзғын",
Бет жағын қояр бөрендеп.

Құран оқып, қол жайып,
Қайтысар "Қандай ер ең!" деп.
Мұндайша макар44 дүнияға,
Несіне жүрміз елеңдеп?

Ерлердің әлін аңғардың,
Осыған жүрген "ерем" деп.
Кигізгенмен кем қапты,
Жіберер алып желеңдеп.

Гауһарды тұтпа шақналық,
"Шаң тимейтұғын шен ең", - деп.
Ажалдан алып қалмайды,
"Тұтынған мені сен ең",- деп.

Қамыстан жаман қирайды,
Асылғанмен емен деп.
Бумай-ақ қой беліңді,
"Сен үшін жапа шегем", - деп.

Қолыңа түссе қайыр қыл,
"Қызығың сенің жеген", - деп.
Желке шашынды ағартпа,
"Жазы - қыс буған жел ем", - деп.

Дәреже менен дәулетке,
Талтаңдама "тел ем" деп.
Көкірегіңді көтерме,
"Асқар биік бел ем", - деп.

Шуылдап шөлде қалмайық,
Сағымға су деп, сенем деп.
Қамыңды қыл қалайда,
Күш-қайрат кетпей төмендеп.

Ағарып шаш пен сақалың,
Қаларсың демде шемеңдеп.
Қызмет қылған құлға Алла,
Уәде еткен "иман берем" деп.

Иман берсе пейішке,
Кірерсің "миуа терем" деп.
Аузы кәусар суынан,
Қанарсың ішіп зерен деп.

Хор қыздары алдында,
Қызмет етер көлеңдеп.
Қалмайық құр қол қалайда,
"Соңырағысын көрем" деп.

Зияпат бермес Зүлжалал,
Патша едің, яки төре ең деп.
Жаннан және қорықпайды,
Қайратты ең, ия көп өңдеп.

Көптердің арты ашылған,
Ретсіз ісіп, кебем деп.
Жатырмын айтып жақсы үгіт,
"Бәрің - дағы бек ең" деп.

Қазан соқса, соларсың,
Көркеймеңдер "көк ем" деп.
Қарық болар, шығып бір тесік,
Қуанба "бүтін кемем" деп.

Сақтап жүрген жентім бұл, "
Алдарыңа төгем" деп.
Кешіріңдер кемісін,
Ойламаңдар "сөгем" деп.

Отырмын маңырап ортаңда,
Қозыдай қойған көгендеп.
Бөгелектеген бедеудей,
Ойламаңдар "тебем" деп.

Бүтін жүктік бәрің нар,
Қорқытпаңдар "шөгем" деп.
Сендер үшін шыңырауды,
Мен жатырмын шегендеп.

Қызмет қылдым осындай, "
Аяқтарың — төбем" деп.
Қанағат бұған қылыңдар,
Бермеді демей вагон деп.

Тоқтамайтын тіл — тұлпар,
Тартпаса басын жүгеңдеп.
Болғайсыңдар дұғада,
Жөнесек жақан үйінен,

Жүкті алды "Жүдеусің", - деп пілден піше,
Жабы озып арғымақтан, алды мүше.
Бектердің, белдерінен қалды түсіп,
Күмбезді күміс кемер, алтын кісе.

Жылы орын, жайлы төсек табылмаса,
Суыққа су тоңдырар келдік үсе.
Қарттардай қарны ашқан қалжырадық,
Келмесе керсенімен палау нісе.

"Кейіні кеніш — реніштің" деген сөз бар,
Үзбе үміт өз-өзіңнен, көңілім, күсе.
Атаға — ұл, анаға — қыз, ерге — әйел
Аюдай ақырады алқымы іce.

Кейіпсіз кенеден де көрініп тұр,
Өрнегі дін үйінің түсе-түсе.
Кең ойлы кемеңгерлерден кетті ақыл,
Қайғының қанды суын іше - іше.

Қауіпім бар бола ма деп бір Хадиса,
Бермесе бұзықтарға Тәңірім місе.
Жағарлық жарыққа май түсер - ау деп,
Құр суды қиналмаңдар пісе - пісе.

Тәуба етіп, Тәңірі әмірін тұтып бекем,
Ертерек ыждағаттың тісін тісе.
Көркейіп көңіл - бақшаң көрінер еді,
Кешікпей, кендік бұлты күркіресе.

Қадір Хақ қалайда да берер еді-ау,
Мұқтажын мұсылманның шын тілесе.
Қарғаға қаршығалар болды қоңсы,
Жез жүріп, сары алтындар болды пұлшы.

Талайлар тақтан түсіп, тастақ та жүр,
Дірдектеп тізесіне жетпей қонышы.
Тақ мініп, тамам жұртты меңгеріп тұр,
Базардан тері жинап болған тоншы.

Байлардың бір қатары тіленіп жүр,
Үй - орман өртке кетіп жиған кеніші.
Қой сыймай қорасына қорексіздің,
Шүленас беріп жатыр жұртқа енші.

Бұл күнде бақ - дәулетте бар ма қарар,
Бектерім, біраз ғана ойлап көрші.
Ол үшін өкінудің керегі жоқ,
Бұл жақан болар дейсің кімге қорсы. –

Барлығы мәртебенің менікі,- деп,
Қамауда жүргендер көп, жинап оршы.
Бөктеріп бәрін де оның алып барар,
Қаратпай алды-артына ажал — торшы.

Асылында, алаңдықты қойып енді,
Алланың, өте, өзінде болса борышы.
Ахирет асылы — отын, дүние — базар,
Қайтесің, Қожайының десе:

"Болшы!" Сақ болып, сайманыңды түгендеп тұр,
Жүрмекке жоқ лажың сен — бір жолшы.

Ер болсаң алдынды ойлан ақыраймай,
Сұлтан бол, биле, ықылым ақыры — ойбай.
Тигенмен төбең көкке, бітсе күнің,
Көзіңді қоймайды өлім ақыры оймай.

"Хақ риза, Хабибі шат болсын" десең,
Сен өткер өміріңді ақыл ойлай.
Етпейді еңбегіңді еш Егең, асылы,
Шығарсың шын бедеудей ақыры ойнай.

Қысқасы, қол қусырып, құлшылық қыл,
Жан болсаң, жатар жерің ақыры ойдай.
Қолына қуған аңын кім түсірер,
Тепсініп, тұлпар мініп, тақым оймай.

Бектерім, ойласаңдар үшбу жаһан,
Жалмаған жан біткенді нағыз наһан.
Отырып қарсы алдында қашар жер жоқ,
Әр түрлі ой ойлаймыз біз — бейбәһам45.

Жетіп тұр жұтарға аузы, жындымыз ба,
Дейтұғын: "Дәу жүрекпін, мұнан не қам?"
Адамнан бері қарай болды айтшы,
Жер үсті, көктің асты кімге мәкән. 46

Күнбе-күн кетіп жатыр азаматтар,
Оранып үш-ақ қары бөзден кәфан. 47
Кимейсің кетерінде ішік түгіл,
Жарарлық жиып тойға жақсы шапан.

Жеті ықылым жетегінде болғанменен,
Жан шықса, жатар жерің - қазулы апан.
Мақтанып: "Мен мұндаймын", - дегеніңмен,
Ей, ақымақ, ақырында сол ғой баһаң.48

Кішік бол, күшік - нәпсіңді көп семіртпе,
Төбеңе тағдыр бітсе, тиер бақан.
Сағаттай көңіліңе көрінбейді,
Мың жылғы мініп таққа сүрген сапаң.

Жазы - қыс жатпай-тұрмай жанды қинап,
Бұл үшін босқа кетер шеккен жапаң.
Бәрін де осылардың біле тұрып,
Тарқайды қалайынша қайғы - қапаң?

Жол ұзақ, алдында асу асқарлар көп,
Қағылса қиналарлық қисық тақаң.
Өкінбе ұйықтап қалып, ұрылар көп,
Жойылса жан қалтаңнан иман — сақаң.

Асылында, алаң болмай ешнәрсеге,
Ертерек ет пенделік, тұтып мақам.
Тапжылтпай тура құрық түскен күні,
Жайыңыз — жан бармайтын елсіз жапан.

Жігітке жарамайды алаң болған,
Абырой аландарға арам болған.
Өмірін өкінішпен өткереді,
Адамдай айналасы аран болған.

Сұраңдар, сенбесеңдер, сенімді ерден,
Жасынан жақсылармен жаран болған.
Емеспін білгенімді бүркеп қойып,
Айтудан ақыл, үгіт сараң болған.

Тілегім, тірілікте түбі терең,
Құтқару қатарымды қараңғы ордан.
Әр істің басын бастап, артын тастап,
Кісіні көрдіңдер ме адам болған?

Алаңсыз ойдағысын орындаған,
Өсектен өмірінше аман болған.
Атымын әр жұмыстың аңғаруға,
Үйір бол ойлы ерлермен маман болған.

Жұмысын жазушының бітірген соң,
Қадірлер қамысты да қалам болған.
Өзіме өз ақылым болады деп,
Жүргеннің барлығы да надан болған.

Қырық түрлі қысқа күнде құбылғанның,
Өртеніп үй, орманы талан болған.
Әр қойды қортық қошқар бір қуалап,
Айырылып арқа майдан жалаң болған.

Жан-жаққа жайылам деп жөніне ақпай,
Көл суы күңгірт тартып шалаң болған.
Отырмын осылайша үгіт айтып, -
Көтер, - деп, көкірегіңді санаң болған!

Бедеу ат, білімді әйел, алмас қылыш,
Басыңа орнатады ықпал, ырыс.
Қуалап қырсығыңды, қыр асырып,
Жегізер ет пенен май, палау, күріш.

Кеуліңнен қалайда да қайғы тарқап,
Талабың бола берер еткен дұрыс.
Сөзіңе сөйтіп жүріп дуа қонып,
Дей алмас айтқаныңды ешкім бұрыс.

Болады ең соңында етер ісің,
Жеп, ішу, жату, тұру, малдас құрыс.
Үшеуі ойдағыдай жолықпаса,
Боласың бір тиынға өтпес мырыш.

Кеуілің күннен-күнге күңгірт тартып,
Бойыңнан тарқамайды татау, тырыс.
Қысқасы, қалған ісің оңға баспай,
Көбейер от басында айқай, ұрыс.

Ит артық өз ойыма еселеңнен,
Жасынан жамандықты пешеленген.
Адамды ата болған алып ұрып,
Кемпірді күң тұтынар шешеленген.

Ит өмір есігінде өткізеді,
Бір тойып көз алдында жесе неңнен.
Күзетіп кеші - күндіз шарбағыңды,
Келтірмес кісі үйіңе кеселеңнен.

Деп молда Тұрмағамбет қолым қойдым,
Аз демей ал ғибрат осы өлеңнен.

Бақ тайса, мал мен мүлкін қоса кетер,
Жар, досың жәрдем берер боса кетер.
Айрылып ақылыңнан аң-таң болып,
Әл қалмай аяқ, қол да, ошаң етер.

Басыңа бақыт құсы қонса қайтып,
Бәрі де қол қусырып шошаң етер.
Күжімдей көлеңкелі болғаныңмен,
Уайым түбіңді үңгіп, осал етер.

Ақылды ер асылында алдын ойлап,
Сағымға сұм дүниені мысал етер.
Масықпай, мемлекетті билегенмен,
Жабықпай, жарты нанға нысап етер.

Дегендей азаларлық сыйса пұлы,
Саттар ақ соңырағы күн қасап етер.
Ұятқа ол уақытта қалам ба? - деп,
Ойлы ерлер өзін-өзі қышап өтер.

Бермесе Тәңірі таупық, оларды ойлап,
Ер қайда өзін-өзі тұсап өтер?
Бәрің де бас көтеріп, пенделік қыл,
Бір күні "бол" деп өлім қыса кетер.

Болғанмен бұлт шөгетін биік асқар,
Төбе емес, төмпешіктен де ұсақ етер.
"Ишарат — ақылы барға" болатұғын,
Сөзім жоқ созып онша құшақ етер.

Қатаң кеп қатаң сынып айтарсыңдар,
Етпесем елжіретіп, пышақ өтер.

Тіріңде тура болсаң ту ұстарсың,
Боғыңды бұзық болсаң, уыстарсың.
Жамандық жақын түгіл, жатқа ойлама,
Өзіңмен о басында туысқансың.

Жатсаң да жардай құлап, жаны ашымас,
Көңілі көптің сенен суысқансың.
Болыңдар бір-біріңнің тілегінде,
Бірлікке белдеріңді буысқансың.

Алынбай алдарыңнан аң кетпейді,
Топтанып тұс-тұсынан қуысқансың.
Сөздерің сөйлейтұғын осы болсын,
Таңертең тұрып бет, қол жуысқансың.

Десеңдер, бақ басыма баяндасын,
Қоңсы үшін қарындарың қуыс қалсын.

Данасың, дәулетіңе масықпасаң,
Жарымсың жар, досыңнан қашықтасаң.
"Сары алтын — сабыр түбі" сақтап таза,
Жетерсің мақсұдыңа асықпасаң.

Тұрады туысың анық тілегінде,
Басынды бұзықтықтан ашықтасаң.
Қасында астананың аш болмайсың,
Алмай-ақ ожау, шөміш қасықтасаң.

Басыңнан бақытың ұшып, бағаң кемір,
Өзіңді өзің бұзып, пасықтасаң.
Болады ауазана әркім ашық,
Жазып ап, жақсы сөзді машықтасаң.

Жігітте жұртты жеген күй болмайды,
Шортанда шабақ жеген ми болмайды.
Ащыны тұщыменен тату керек,
Теріде тоқпақ жемей, ін болмайды.

Бір "шыж-быж" мың "сіз - бізден" болады артық,
Қолды қу қусырғанмен, сый болмайды.
Болмаса алдында — аға, артында — іні,
Болғанмен ер туымды, би болмайды.

Дүниеде әр нәрсеге себеп керек,
Ағаштан бұтағы жоқ үй болмайды.
Қой, түйе қаптап қанша шарлағанмен,
Құба доң Құдай үйген қи болмайды.

Алысқа, аңлауымда, ақыл серік,
Болмайды тапсаң серік, жолың керік.
Үстінен қазынаның құлатады,
Ізіне ер де отыр, беріп ерік.

Әрқашан айтқанынан бас бұрмасаң,
Бітеді айдай ажар, күндей көрік.
Басыңа бақыт қонып, ықпал орнар,
Сияқты болар сөзің піскен өрік.

Көпек ит — нәпсің күн-түн баққаныңмен,
Қан-жынға халық шошынар, болған жерік.
Басынды байқаусызда боққа былғар,
Бетіне қоя берме, байла берік!

Сөзімнің мағынасына зейілің жетсе,
Кигендей көркейерсің кәмшат бөрік.

Шамдай бол, түн пердесін ашатұғын,
Жердей бол, бар мақұлық басатұғын.
Басыңа бақыт қонып, дәулет бітсе,
Жан-жаққа дариядай бол тасатұғын.

Халыққа қай уақытта қамқор болып,
Тудай бол, тұра дұшпан қашатұғын.
Үйреніп өнер, ғылым бол адамдай,
Айнала әтір суын шашатұғын.

Күтініп кеуіліңе болып отыр,
Керуендей күні ертең асатұғын.

Ер деме артында аты қалмағанды,
"Асыл" деп айтпа, адам алмағанды.
"Халық қамын ойлайды" деп ойламаңдар,
Нәпсі үшін ұят, арды жалмағанды.

"Берер" деп қонақасы қона көрме,
Тоя жеп, майға қолды малмағанды.
"Қыран" деп қиып түсер қолыңа алма,
Алыстан анды көзі шалмағанды.

"Жолдас" деп жанашыр боп, жаныңа ертпе,
Тапқанын алдыңа әкеп салмағанды.
"Жүйрік" де өрге салса өршеленіп,
Буыны босап, белі талмағанды.

"Ақын" де ойға ұнап, ұрған сайын
Айтқаны аса берсе әр қаламды.
Сөз сөйлеп, бір қатарлар шықтың деп жүр,
Сияқты сабан - сілімтік арқаланды.

Болғанмен білімсізге бақыт серік,
Жүрмейді жүз айтқанмен, дәулет еріп.
Ұрынып өз-өзінен от пен суға,
Жоқ қылар жошағыдай жинап, теріп.

Осыдан үлкен, кішің алып ғибрат,
Кететін етпе жұмыс жұртың жеріп.
Миуалы дәулет бітсе, дарақтай боп,
Үйіп бас, құшағыңды отыр керіп.

Алғысын аш-арықтың ал қалайда,
Қайырыңды қай кезде де қолдан беріп.
Өзіңе, ойлағанда, қанша абырой,
Тойынып, қасыңнан халық тұрса өріп?

"Қол деген — көп дұғасы" қата емес,
Боларсың өркен жайып онан да өнік.
Жүресің жұрт аузында жана - дағы,
Күн бітіп, көз жұмылып, кетсең де өліп.

Жәһанның жоқ қарары, тұтынба дос,
Бұл сөзді бекер десең, қаларсың бос.
Басыңның қайрат барда қамын ойлап,
Өзіңді есі бүтін ерлерге қос.

Олардың айтуымен ойлап амал,
Пазылына Падишаңның қолыңды тос.
Жолына жамандықтың жетектейтін,
Найзалап нәпсібаттың өкпесін ос.

Тағдырың тамам болған уақытында,
Тақ қылып сайманыңды, саламат көш.
Алдыңнан Алла досы — шығып Сәруар,
Көркейтер кеуіліңді "келдің, - деп, - қош

Жыландай іннен шыққан иреңдемей,
Ей, тілім, енді үгіттеп, жөніңе жос!
Болса егер көзің көкте, көңілің биік,
Тартарсың құлар орға, бір зор күйік.

Дарақтай миуалы миың болса,
Байқап бас аяғыңды, басынды иіп.
Көтермей көрлер аяқ, көздер алдын, -
Жығылсам жатармын, - деп, жұртты жиып.

Солардай сен де күтін болып жүрсең,
Ер білер, еркінсімес ешкім тиіп.
Деп молда Тұрмағамбет қолым қойдым,
Айтыңдар бұл сөзімнен тапсаң қиып.

Сабырлы салтанатқа болар ие,
Сабырсыз үсті-басын етер күйе.
Ісіне еткен әрне аблықпасаң,
Берер Ақ бақ-дәулеттің бәрін үйе.

"Сары алтын - сабыр түбі" сақтап таза,
Пазылына Бирубардың49 басты сүйе.
"Арбамен асықпаған қоян алар"
Деген сөз қариялардан қалған жүйе.

Әлбетте, асығуды әдет айлап,
Жібіңді, жеме өкініш, байлап шие.
Үйреніп осы түрлі үгіт - уағыз,
Білімге бәрің - дағы ішті тие.

Құмарын халық біткеннің тарқататын,
Секілден сымбаты артық сүтті бие.
Жақсы өзін жан біткеннен кем көреді,
Айтқанын аға-інінің ем көреді.

Үлгі, үгіт ойлы ерлерден үйренуге,
Арланбай, әр күнінде он келеді.
Бақ қонып, білімге бай болғаннан соң,
Бәрін де байтақ жұрттың меңгереді.

Ел тегіс ізіне оның ергеннен соң,
Талабы ойына алған оң келеді.
Түбінен теңіздердің тұңғиықты,
Нәқанды алдына алып өңгереді.

Көңіліңе көкті тіреп отырғандай,
Басқаға бөркін жаман кең көреді.
Қылғанын қожайындыққа тыңдарға,
Едәуір өзіне-өзі шен көреді.

Базарда бәрі - дағы даналардың,
Бас білмес бақырауық жөң көреді.
Жал бітсе жабы - дағы жан оздырмас,
Құлағын текауармен теңгереді.

Жаратып, жиынды күн жарыстырсаң,
Сүмеңдеп сүт пісірім соң келеді.
Асқақтап әркімдер де әлін білмей,
Шалығып, шаршап, жүдеп, шөңгеледі.

Жайқалып жасыл шөппен тұрғанда сай,
Құрлықты қайда биік доң көреді.
Қырықтың қыратынан түсіп төмен,
Арбадай азғана өмір дөңгеледі.

Елуде елеңдемей өлімді ойлап,
Ойлы ерлер кәрілікке көнген еді.
Ақылдың көкірегінде көзі барлар,
Қайткенмен көп дұшпанын жеңген еді.

Саулықта сайра, тілім, сандуғаштай,
Сарқылып небір шамдар сөнген еді.
Сұхбаты сырластың сыр сабатындай,
Досыңның тұзы — сарттың набатындай.

Ойлы ерлер руыменен жеген уын,
Көреді өзге жердің абатындай.
Кем ойлы көптен шығып, лағады,
Алтын мен күміс кенін табатындай.

Тентекке туысқанның керегі кем,
Жапырып жауды жалғыз шабатыңдай.
Ақымаққа әлдеқалай ақыл айтсаң,
Ұмтылар аузын аша қабатындай.

Беретін жолыңды алып жолдас ізде,
Айыбыңды анық қымтап жабатындай.
Арнайы аға-інің келіп отыр,
Тап сенің тіліңнен бал таматындай.

Көркейтсең көптің көңілін, болар оның,
Түн тұрып, Тәңірге еткен тағатындай.
Қай уақытта келісті бір дастан сөйле,
Халқыңның құлағына жағатындай.

Сазына домбыраңда келіп отыр,
Бектердің қоңыраулы сағатыңдай.
Аузың жұм, аш қолыңды, болса есің,
Дарақ бол миуалы, жұртың жесін.

Пайдалы бұқараға бола қойсаң,
Жайылып жұртқа ауазаң, артар сесің.
Бақ құсын басыңа онда баяндатып,
Орасан өркендетіп берер өсім.

Жайып қол, жұртқа аузыңды ашсаң тұрып,
"Толтыр!" деп түбі тесік қарын, месің.
Басыңнан бақытың ұшып, бағаң кеміп,
Келмейді көлеңкеңе көршілесің.

Жазасын жақсы, жаман жұмысыңның,
Асылында, асықпасаң бір көрерсің.
Саулықта сайра, тілім, сандуғашша,
Бір күні бітсе уақытың, бүркенерсің.

Қаздырып қар бойындай шұқанақты,
Жатып ап, жан - жағыңды көр кірерсің.

Шырын тіл, шырайлы жүз болсаң балдай,
Боларсың бұлт шөгетін биік жалдай.
Басыңа бақ бүркіті балапандап,
Ер жетіп аңға ұмтылар андай - андай.

Көңіліңді күннен күнге көркейтеді,
Әперіп алтайыңды айтқан қандай.
Бақташы бақ құсына болғаннан соң,
Ықпалдың өзі-ақ келер ыққан салдай.

Өтерсің ойнап-күліп, есен-аман,
Тірліктің теңізінен аумай - талмай,
Көпірден қияметте қылдан нәзік,
Өтерсің етегіңді ертең шалмай.

Дәулеттен бұл сияқты бос қалмаңдар,
Үгітке осы айтылған құлақ салмай.
Атар да ащы тілді, ақкөз болсаң,
Қасыңнан қашар халқың бірі қалмай.

Атаусыз ақырында қалынарсың,
Ауызына аға, інің атынды алмай.
Қалғансың халықтың көңілі, көзін салмас,
Көкіректі көтергенмен құр ұялмай.

"Кішік бол, ұлық болсаң" деген нақыл,
Халқыңа құшақ жайып, иіл талдай,
Ағаңның осы айтқанын алсаң жаттай,
Тоқсанда тұмақ болар, жаз күн далбай.

Шырын тіл, шырайлы жүз, болсаң кішік,
Құрметтер қатар, құрбың аттан түсіп.
Көрікті көп көзіне көрінерсің,
Дарақтай миуалы тұрған пісіп.

Күжім боп, күннен күнге көгерерсің,
Алғыстың әләт дауам 50суын ішіп.
Үстіңе ұя салып орнығуға,
Бақ құсы бағбаннан барар ұшып.

Саянда салып төсек, жатар жұртың,
Тамыздың тұрғанында күні ысып.
Қыс күні қалыңыңа қорғалаған,
Отырмас "от қайда?" деп, суыққа үсіп.

Сөзімнің осы айтқан оғашын тап,
Көзіңнің бірін ашып, бірін қысып.
Отырмын үлестіріп ортаңда олжа,
Сыбанып, сыбағанды ал тырмысып.

Баз біреу мал-мүлікке масығады,
Сабыр етпей, сасқалақтап, асығады.
Тегешін толып тұрған төгіп алып,
Отырып өз-өзінен ашығады.

Кендіктің кібіті51 оған кілттеніп,
Бейнеттің бар есігі ашылады.
"Бір зауал әр қамалға болады" деген,
Қарқыны қайтқан судай басылады.

Даналар дәреже мен дәулет бітсе,
Шүкір етіп, фазылына Хақтың асылады.
Жеті ықылым жетегінде жүргенменен,
Жетсе ажал, жиған мүлік шашылады.

Оқ тиіп өкпесінен не гөзелдің,
Қан-жыны қанша жерге шашырады.
Болған соң ақыры осы, ақылы барлар
Несіне бұл дүниенің дәс ұрады.

Жазы - қыс жаңды қинап жүргеніңмен,
Бітсе өмір, тас төбеңнен тас ұрады.
Тұз, дәмің тататұғын түгесілсе,
Міндіріп ағаш атқа асырады.

Көзіңді қарға, құзғын шұқымасқа,
Туғаның топырақпен жасырады.
Соны ойлап Саттар Хаққа сана айтып,
Ойлы ерлер күніне бес бас ұрады.

"Өлімнен есен-аман қаламын" деп,
Тар тоқып, кім жан-жағын қашылады?
Ер болсаң ерте ойла өлеріңді,
Кәрілік бастан миыңды қашырады.

Жұмысын медет кеткен соң, меңгере алмай,
Мәңгілер пұт, борбайын қасынады.

Жарылған жалған дүние жар басындай,
Сырқылдақ сарттың, өмір — арбасындай.
Кететін құлағанды құдыққа алып,
Ағысты, ажал — дария арнасындай.

Зар қағып, жар жағалап жүгіргенмен,
Нәрсе жоқ қайтып келер жарнасындай.
Құлайсың қорыққаныңнан күн-түн жылап,
Көз жасың болғанмен Ніл дариясындай.

"Жаныңа жамандық жоқ" деген сөзі —
Жар достың жұбауратқан армасындай.
Қаласың құс ұшпайтын құла түзде,
Бітсе өмір, бүтін жүктік нар басындай.

У-шу боп орыныңа үймелейтін,
Қаңтардың, қатын, балаң қарғасындай.
Жиған мал, жинаған мүлік жаның қинап,
Біреудің берген бес күн далғасындай. 52

Төбеңнен төмен қарай тойтаратын,
Ұстаның, өлім — қос қол балғасындай.
Екі елу — елді жинап үйетұғын,
Диханның темір тісті тырмасындай.

Татқан түз, тірілікте тартқан меқнат —
Қылтанақ шабақ, шортан қармасындай.
Шапшаңдап, шала шайнап, жеп жатырсың,
Білгендей қатарыңнан қалмасыңды - ай!

Қамың қыл, қалайда да, қалам деме,
Аңсызда алқымыңнан дарға асылмай.
Сайманын сапарыңның сайла, бектер,
Жазы - қыс жан қалады деп жарға асылмай.

Шайтанға шатып басынды беретұғын,
Нәпсің — жау, көргеніңмен жалғасындай.
Еткен еп, қылған күнә, бұзық қиял,
Жағаңның жағаласқандағы жалбасындай.

Халыққа қамқоршылық қылған қайырың,
Жар, достан жатып жеген жамбасындай.
Көрікті көп көзіне көрінбейсің,
Көңіліңнен кетіп тозаң, шаң басылмай.

Өзіңді өзің түзеп, үгітші бол,
Жан жаққа жарық бермейді шам да ашылмай.
Білгенге білмегендер сын тағады,
Сонда да сондай қылып кім табады?

Татаусыз тал жібекті тарқаттырсаң,
Сықсиып, соқыр қатын жөн табады.
Өнерлеп өтірікті айтқанменен,
Төтесін түрлі істің шын табады.

Болады әркімдер де өз ойына,
Бедеудей шыны жүйрік, шын тағалы.
Басыңа бақ пен ықпал орнамаса,
Таппайсың айыбыңды дос қымтағалы.

Ерлерім, өзгені қой, өзіңді онда,
Ондасаң халық қоймайды сені сонда!
Ізіңе ел біткенді ертіп алсаң,
Дұшпаның үндей алмас, болса онда.

Жар, досың, жау мен қасың, жат, жақының,
Жүйріктей жүзден озған көрсін жонда.
Көңіліңе Көһеқаптай53 бола берсең,
Қалады басың боқта, төсің — тонда.

Болмаса көкіректе көзі ақылдың,
Адамзат, асылында, бұған шом да.
Тойғанмен тумысына көзі көптің,
Қырсыққан қыран бүркіт — қара зоң да!

Бақ-дәулет, ұл менен қыз берсе Тәңірім,
Тұғырды тура басып отыр, қон да!
Отбасың ұлы жиын тойдай болып,
Құрметтер қатын-балаң сені сонда!

Отырсың уайымсыз, көңілім, нешік,
Күмән не кетуіңе бір күн көшіп?
Қатерден хабарың жоқ алдындағы,
Қуумен қу дүниені өкпең өшіп.

Сағымнан су табылмас, мұнан — опа,
Несіне зерттейсің ерегесіп?
Бұлт шөгер белегірге 54елу деген
Жас шіркін жетіп қалды-ау, желдей есіп!

Аблықпай, алды-артыңа назарың сал,
Сабырдың саясына белді шешіп,
Демалып дінісламның дариясына,
Кірінді көптен жүрген кетір, кешіп.

Шайылып шаң-тозаңы, шат боларсың
Иманның көкіректегі гүлі өсіп!
Артуға азық, ләнжәм55, сайманыңды,
Бас үйрет, нәпсі баттың мұрнын тесіп.

Қара үзіп қатарыңнан, қалмай кейін,
Пейіштің базарына бар, ілесіп.
Кетіріп көңіліңнен қайғыны онда,
Саттар Хақ сауға айлар сансыз несіп.

Алқымнан ажал — бөрі алмай, қоймас,
Қашсаң да қай тарапқа дүркіресіп.
Әлбетте, ақиреттің айла қамын,
Жақанның опасынан үміт кесіп.

Тимейді тағдыр бітсе, титтей жәрдем
Жүретін жар - досыңнан қамын жесіп.

Алуға азық, әнжам жаһан келдік,
Беліне бес күн өмірдің салып белдік.
Керуге көшелерін, келісімен,
Жазы - қыс жатпай-тұрмай жортып, желдік.

Көңілден келген жұмыс кетті ұмыт боп,
Тапқандай таршылықтан толық кендік.
Біздердей бейбақамды бұзатұғын,
Ішіне қай - қауастың келіп ендік.

Ақуалын ақыреттің аңғаруға,
Етпейді есі барға дүние дөндік.
Өз қамын есті ерлер етіп жатыр,
Жау жарақ, жамылар тон, жинап жемдік.

Қатардан қарғаға ұқсап, қалу кейін,
Болады, байқауымда, бойға кемдік!
Бәрі де бітіп күні, көшіп жатыр,
Дүниені дейін десем: "Болар мендік!"

Қайғының қапасында қалып жатыр,
Дегеннің барлығы да "Бұған сендік".
Нәпсімнің өзімменен еріп келген,
Ойы жоқ осы уақытта етуге елдік.

Қосылып Қаннас - малғұн, һай - һауаспен,
Кетуге, көңілі бар, бермей теңдік.
Өлімді ойлатпайтын сияқтанады,
Бұларға беріп ерік, десек: "Көндік!"

Бермесең, О Тәбәрәк, өзің таупық,
Қиялды, қысылғанда, неше бөлдік!
Нашармын, не қылсаң да, сақтамасаң,
Көтермес, гүл сияқты сағат шөлдік.

Дүнияны досқа санап, жисаң - дағы,
Ажалға ара тұрмас жалғыз демдік.
Жеңгенмен жеті ықылымның жұртын тегіс,
Бітсе өмір байқа, бектер, бір күн өлдік!

Әлпештеп, алды-артыңнан анаң шығып,
Қасыңнан кетпес қиғаш қадам шығып.
Ана - ана пәруана боп перзенті үшін,
Күн кешер көрсетпе деп жаманшылық.

Ардақтап ата-анаңды сол секілді
Қынжылмай, қызмет көрсет адалшылық.
Баянсыз баста тұрмас бақ-дәреже,
Айналған"шарқып әлек56" заманшьшық.

Саулықта сайра, тілім, сандуғаштай,
Бағында аз өмірдің аманшылық.
Адамзат бірде - бесік, бірде — есік,
Бес жаста болар тілің әзер шығып.

Он жасты өткізерсің ойынменен,
Алдыңнан күнде қызық базар шығып.
Он бесте ойға алғаны болмаса да,
Жүгіртіп жан-жағына салар шыбық.

Жиырмада жирен бесті сәуріктей боп,
Үйіріне етер толық жарамшылық.
Жиренбей жиырма бесте еш нәрседен,
Болмайды қорқынышты санар күдік.

Отызда онша желің басылмайды,
Дегенмен балалықтан барам шығып.
Болмасаң өте жаман отыз бесте
Кеңеске кірер басың адамшылық.

Қырық жаста қырымдай-ақ қызылдаған,
Ақылдың қайнап көзі ағар шығып.
Асқанша қырық бес жастан "қырқылжыңдар"
Көрінсе қызыл-жасыл, қарар шығып.

Елуде ем іздеуді етіп сылтау,
Көбейер, көзге түспес "жараң" шығып,
Ер жасы - елу бестен асқаннан соң
Түн қатқан түртінектен қалар шығып.

Алпыста ақылы барлар әуреленбес
Аққан соң бұлақтан көз сараң шығып.
Аса алмай алпыс бестің асуынан
Алдынан әркім тоқтар "аран" шығын.

Жетпісте желсіз көрік секілденіп
Бейне бір керген күнің қараншылық.
Сексеннің сергелдеңі селт еткізбей,
Бойыңнан бар шырынды алар сығып.

Тоқсанда ада-жұда айырыларсың,
Талаптан тырп етпестей алаңшылық.
Жеткенмен жүзге жасың, не болмақшы,
Одан соң берекең жоқ табаршылық.

Арман не, ақтық сапарға аттанған күн,
Жөнелтсе құрметтеп дос, жаран шығып.

Сөйлеген сөзім ыңғайлы,
Құмартып халқым тыңдайды.
Шайырдан шатақ сөз шықса,
Күлістік етіп көбісі,

Бір-біріне ымдайды.
Сөз өлшеуін білмеген,
Шағалаша шулайды.
Кәнігі зергер кәтекі,57

Орынсыз дүкен құрмайды.
Кездік соқса, кемсінбей,
Өткізіп сыннан шындайды.
Қалуатсыз қас сыпа,

Орынсыз мәжіліс құрмайды.
Мұзды балақ, қанды көз,
Аң көрмей, мойнын бұрмайды.
Тал жібектей таза сөз

Еш жерінді жырмайды.
Жағдайсыз сөздің мысалы —
Шеңгелше етек тырнайды.
Жақындатпа жаныңа,

Ниеті бұзық сұмырайды.
Парасатсыз көп надан,
Қобыз қылған қурайды.
"Жолға маман болдым" деп,

Айтып, сөзді былғайды.
Жазған сөзім қыдырды
Орал менен Торғайды,
Хорезм жұрты хабарлы,

Шорахан, Төрткүл, Шымбайды.
Киіз үйлі қазақтың адам.
Есіткен жері сөзімді
Аяқасты қылмайды.

Бұл мәурітпен жүргенде,
Жас деген, шіркін, ұлғайды.
Бақардағы58 кеп ылғал,
Шілде түссе құрғайды.

Үйреніп қалған он саусақ,
"Ұста, - деп, - қалам" тынбайды.
Жан барда, тілім, жайтаңда,
Себепсіз шөлмек сынбайды!

Құбылып тұрған қу заман,
Әлі - ақ бастан өтесің.
Ажалдан аман қалудың,
Тапқан жоқ ешкім төтесін.

Қазаң жетсе қай күні,
Туған жер, туысқаныңның
Бәрін де тастап кетесің!
Ақырың осы болған соң,

Ақырайып әркімге,
Биіктік неге етесің?
Шамаңша шаршап, шалықпай,
Қайыр қылсаң ғаріпке,

Мұратыңа жетесің.
Аз өмірдің ішінде,
Иманыңнан басқаны,

Осы айтқан үгітімді ескеріңдер,
Емес едім өзім де ескерімді ер.
Сонда да сұм дүниенің соңына ермей,
Қақарынан қорқып Хақтың, сескеніңдер.

Шартынан шариғаттың сөйлемесек,
Халық саған "қанарыңды шешпедің" дер.
Керегін беріп көптің, көңіл алмасақ,
Ұялтып: "Өте сараң, пәс пе едің", - дер.

Кемемен кең теңізді кездірейін,
Қолыма енді, ерлерім, ескегім бер!
Болмаңдар дихандардай көпке күлкі,
Егініне ішпеген су "өспедің!" дер.

Ұйқыда ұзағынан жата бермей,
Тұр-тұрлап, бір - біріңе сес беріңдер.
Бақ қонып бастарыңа, бітсе дәулет,
Таратып тұс-тұсыңа, қос беріңдер.

Ата-ана, ұл менен қыз, қатын үшін,
Жартысын пайдасының бес бөліңдер.
Өкініш уақыты өткен соң орынға аспас,
Қолайлы қол босында қош көріңдер.

Бағатын бағландарыңды "иман" атты,
Ақылды өздеріңе "ес" көріңдер.
Қалмасын қапияда қатаң шөлдеп,
Қолына құйын қатық мес беріңдер.

Базарда бағасы артық болсын десең,
Семіртіп, соны жайғап, кеш келіңдер.
Сырттан көз салып жүрген шайтан — бәрі,
Сақ болып, сағатында бес көріңдер.

Аманын алдындағы бағланыңның,
Толық шен, таптырмайтын пеш көріңдер.
Адаспай айдалада, айқай жетпес,
Күтініп, күні бұрын көшке еріңдер.

Жабықпай жол үстінде, жарқын жүзбен,
Қонысқа қонатұғын қош келіңдер.
Дерегі жақын жерден жауға алдырар
Нәпсіні өздеріңе өш көріңдер.

Айтатын өздеріңе өкпесі онда,
Алайын ғысиянның "кешпедің" дер.
Қаншама нәпсің үшін қинасаң жан
Демейді дағдарғанда: "Дос, қолың бер!"

Кеудеңнен күні ертең кетер жоқ боп,
Жанның да жақындығын бос көріңдер.
Тағдырың тәмам болған уақытында,
Күш қайда: "Кейін қалып, көшпедім", - дер.

Қайтпайтын қара тастан ажал - алмас,
"Желкесін жан біткеннің кеспедім", - дер.
Аңдыған адамзатты ажал — қарға,
"Үңірейтіп екі көзіңді теспедім", - дер.

Кем ақыл көңіл деген — кербез қатын,
"Үзілмес ұзын арқан еспедім", - дер.
"Алла" деп, алаңдықты қойып енді,
Дін қамын ден сауында дос көріңдер.

Тартымсыз тірілікке талтаңдамай,
Асылында, алдын ойлар ескерімді ер.
Түреке, тоғармасаң сөзіңді енді,
Ренжіп, есіткендер: "Ескі едің!" - дер.

Қой, көңілім, тоғар, тілім, әңгімеңді
Сөзімді, тыңдаушылар, тексеріңдер!

Ұшқын ұшып,
Көкті құшып,
Тұтанбас па жарық боп?!
От жарқылдап,

Шок шартылдап,
Жылынбас па халық көп?!
Қараңғы түн,
Сезілмес үн,

Сол мезгілде жол бастап.
Түнде жарық,
Шыққан анық,
Жоғарыдан өрт таптап.

Ұшқын ұшқан,
Көкті құшқан,
Мәңгі жарық болмас па?!
Қарып - қасар,

Арық, нашар,
Айналасы толмас па?!
Ақылдасып,
Тақымдасып,

Жұртшылыққа жолданып.
Жақындасып,
Мақұлдасып,
Ісі кетпек оңданып.

Әй, өмір, анық білдім тозарыңды,
Ұшыққан жарақаттай қозарыңды.
Түрің жоқтындайтұғын айтқан сөзді,
Нәпсідей ертіп алып ожарыңды.

Қазанның қара түнек дауылыңдай,
Барасың будақтатып тозаңыңды.
Кер кетіп күннен-күнге келе жатқанмен,
Алуға бар әлі ойың өз аңыңды.

Жағында жалғыз тісің қалмады ғой,
Жеймін деп ала бұта, бозаңыңды.
Жыртылған жерлеріңді жамасайшы,
Тәуба атты тауып алып созаныңды.59

Қамың қыл қалайда да, қой тілді алсаң,
Мойныңды олай-бұлай созарыңды.
Болған соң бір тілектес, айттым үгіт,
Неколай60 керіп сенің назарыңды.

Үгітке осы айтылған құлақ салмай,
Желкеңнен жүрме алдырып ажалыңды.
Жиқанның жұртын жеке жеңгеніңмен,
Қоймайды қозғалуға мажалыңды.

Татаусыз туралықпен таусылса өмірің,
Халық сенің құрметтейді мазарыңды.
Еш қылмай, еңбегіңді еткен, Алла —
Ақырда айдай қылар ажарыңды.

"Бар" мен "жоқ", "ал" мен "бер",
О басында егіз еді.
"Ал" менен "бар" барында,
Дүние шалқар теңіз еді.

"Бер" менен "жоқ" бірігіп,
"Ал" мен "барды" апарып,
Арыстанға жегізіп,
Бас қосып алып бай - байлап,

Өлді деп осы екеуін,
Халыққа "қай-қай!" дегізеді.
Не береке қалды енді,
"Бер" менен "жоқ" белгілі,

Жүрмейтін жөнге өгіз еді.
Өркені өссін қалайша,
Өздерің бер,- деп жарлыға,
Жалақтау — байлар негізі еді.

Алып жеуге асылында,
Төртеу де емес көздері,
Санағанда сегіз еді.
Тұрады, - деп, - қорып қорамды,

Аштарға қимай айранын,
Итке олар қойын емізеді.
Жасырып қойып жанына,
"Сорпа да жоқ" деуші еді,

Жеп отырып семіз ет.
Қайыр беріп, қарасып,
"Жетім, жесір, жүдеулер, -
Дейтін еді, - біздің неміз еді?".

Сол ниеті сойылдай,
Байлардың тиді басына.
Арашалап алуға,
Адам жоқ барар қасына.

Түскен тұман бұлардың,
Басынан қоймас ашыла.
Быж - шыж боп кетті бәрі де,
Қызғыштап қорып жинаған,

Мал менен мүлкі шашыла.
Сол сияқты сұмдықтан,
Күні бұрын күтініп,
Жан - жағыңды қашыла.

Күнің туды кедейлер,
Аяғына бұлардың,
Жүргеніңде басыла.
Бас қосып енді, бірігіп,

Күн көрудің қамын қыл,
Бір - біріңе асыла.
Дүниеде опа жоқ,
Алу үшін алғысын,

Аштарыңды асыра.
Кісі келсе кіржиіп,
Сөйлей көрме, сірә да,
Пейіліңді қашыра.

Миуалы дарақтай,
Алдына әкеп төге сал,
Байлардай қумай тас ұра.

Ажал — оқ, Алла — мерген, аспан — садақ,
Жер үйген омақаға ұқсас тұрмақ.
Қойылған басына оның біз — нысана,
Қалайша қиратылмай, қаламыз сақ?

Билеген жеті ықылымның жұртын тегіс,
Болды ерлер күлдей майда биттен де уақ,-
Болмайды ақылы барға, асылында,
Қылам деп қиял ету мұнда тұрақ.

Қақарынан Қадыр Хақтың қорыққаннан,
Ойлы ерлер ішкен асын құсады лақ.
Ғысиянның тозаңына тұрып қалса,
Біз — күмірә көздеріне түсірген ақ.

Шалжиып, шалқаңнан құр жата бермей,
Бектерім, пенделік қыл әліне шақ.
Алдында аңғаруға ненің барын,
Иманның көкірекке шырағын жақ.

Сайманын сапарыңның ал түгендеп,
Қайғысын үй-ішіңнің ойланбай-ақ
Көз жетпес көл сияқты көрінгенмен,
Бұл дүние, байқасаңдар, бес күндік - ақ.

Қаншама қайратың мол болғанменен,
Таусылса, таппай лаж, тартарсың дақ.
Баруға базарына ақыреттің,
Божырамай, буып белді, болып тұр тақ.

Қарарсыз қар қатындай дүнияға,
Құр қалма абыройдан құрып дұзақ.
Өзің қыл, өз қамыңды өзің ойлап,
Сенсіз - ақ күнін көрер қалған ұрпақ.

Айтқанын Құран атты қыл кітаптың,
Бәндәсін, басында бол бұл талаптың.
Жат қылып Жаббар Хақты жатсаң, тұрсаң,
Иманмен ішін көркейт көңіл — қаптың.

Міскін мен мұқтаждардың мұңын тыңдап,
Бажай қыл пәрмияшы пәк Рабтың.
Мекерге дүния атты мойын бұрмай,
Тұра түс тарихына тағатбаптың.

Бәндәлік бостанының миуасын жеп,
Жал байлап, жарағын қыл ол жанаптың.
Қайғы көп, қуаныш аз күн көбейсе,
Пайда не кеші - күндіз желіп, шаптың.

Қалайда құлдығыңды қалыс сақта,
Қолына түспей тұрып мірғазаптың.
Адамсың асылында абайласаң,
Жамғынан жәсәт болған тіл мен аптың.

Жатарсың, жан кеудеңнен жүдә болса,
Ішінде қабыр атты бір харабтың.
Атылары Мүңкір-Нәңкүр екі Мәләк,
Жайынан сауал айлар Нұн мен Кәптің.

Қиындық сол сағатта түсер басқа,
Көшесін тілімді алсаң, көп азаптың.
Тахаттан алжасып даң болар әркім,
Пазылынан болмаса үміт ол оқаптың.

Жаппар Хақ жердің жүзін қылса бостан,
Бұйрығын бітірсе жұрт оның қосқан.
Жайына қайтып келіп, халықты жинап,
Қуанып, қылса тойды бұрын босқан.

Бұзықтың бас аман ғып бәрі қашса,
Ысламның елатының алдын тосқан.
Сұлтан боп, шариғаттың шамын жақса,
Секілді ер Әубәкір, Омар, Оспан.

Атақты Арысландай ерлер шығып,
Өкпесін өңшең жаудың болса осқан.
Айтылып Алла ұраны, шат болар ек,
Тыйылып көздің жасы көлдей жосқан.

Болмаса бұл залымның қорлығынан,
Қорқып жан қорғалақтап жүрек шошыған.
Қабыл қыл қалайда да бұл тілекті,
Халқың — біз, пазылыңа қолын тосқан!

Он бесте оқа, зерлі алтындайсың,
Жиырмада шамшырақтай жарқылдайсың!
Жаннаттың жемісіңдей — жиырма бесте,
Қазыңдай қарашаның қаңқылдайсың!

Болсаң да өзің жарлы, көңілің - бай,
Жүйріктей жүзден озған қарқындайсың!
Сол күйде ауыр салмақ артылса жүк –
Қоңыраулы құба нардай тартынбайсың!

Бірде — бай, бірде - жарлы, бірде — орта,
Бай болып өне бойы артылмайсың.
Ойда жоқ одан кейін отыз келсе, -
Мал-дүние жинамауға артылмайсың.

Оһ, дарих, одан кейін - отыз бесте,
Тісеген тайында емген айғырдайсың!
Қисайып бір жағынан қырық келсе, -
Теңізде келіп қайтқан толқындайсың.

Ми толып, мерекеге басты қоссаң,
Сарайдың ашып - жапқан құлпындайсың.
Еңсеңе сөйтіп жүріп елу мінсе, -
Түнерген бес қонақтың бұлтындайсың.

Қолайлап қатарыңа наз қылмасаң,
Қыздарға қол жетпейтін ұмытылмайсың.
Еңбектеп еркелеген елу бесте,
Тең орта ұзақ жолдың жарпылдайсың.

Төбеңнен түнерген бұлт ауғаннан соң,
Киіздей шала басқан қарпылмайсың.
Алпыста ақ жүзіңнен ажар кетіп,
Сор ашып, суы қашқан шұңқырдайсың.

Алған соң жеңіп жетпіс ердің күшін,
Құрт жеген азу тістей былқылдайсың.
Сергелдең сөйтіп жүріп сексен келсе,
Төсекте күн-түн жатып ыңқылдайсың.

Еріншек, емсіз науқас болғаннан соң,
Емдесе емші қанша, құлпырмайсың!
Тоқсанға я келесің, я келмейсің,
Бір күні шаңың шығып бұрқылдайсың!

Жаһаннан болды жоян жолбарыстар,
Жойылды нышанасыз небір асқар!
Пәниден бәқадүрлер бас бұрған соң,
Етіп жүр елге иелік өңшең настар.

Қалмады үлгілі сөз өрен жүйрік,
Жойылды осы күнде әр жөн, жоспар.
Мазқәбі Ақзамның азиз 61тартты,
Болынып статья халыққа ашкар. 62

Ғажайып мақар хаттың кітабында,
Тәпсирі ошал мәшқұрдің бір хәдис бар.
Ақырда алады депті жердің жүзін,
Дейтұғын бір халық шығып бәни асқар.

Қарасақ жарық қылған мізамінә,
Мысалы ошал арыс соған ұқсар.
Қашаннан дін Қаразым, Бұхар Шарип,
Самарханд, Алматия, Бағдат, Қашқар.

Мәкәні Қожахметтің Түркістанды,
Бәрін де басқарып тұр пұт парасаттар
Бұл залым өз қылышын ұрғызып тұр,
Елінен естек, ноғай алып әскер.

Бізге де бұл мұсалдат бола ма деп,
Артықша уайымда артқы жастар.
Мүбада , ондай ақпар шашылғанда,
Үкіміне көнбейтұғын кімде күш бар?!

Әр нешік әмірінен мойын бұрмай,
Жұмыла жұрт бұл найсаптың сөзін қоштар.
Дәдәлап Сүқібі63 ошал шақырғанмен,
Қайырылып келу қайда кеткен қошқар.

Орыстан осы күнде ойлап тұрсақ,
Стамбул, ауған екен ашық жапсар.
Хабарын екі шақінің есітеміз,
Ғазаттың64 майданында жиған лашкар65.

Ақ білер біздің әлдің не боларын,
Көрмесе сонан тоқтау бұл мәгастар.
Мазқапқа66 мақар Алла медет берсе,
Қолынан бұл дұшпанның келмес әшкәр67.

Үмбетін қараплықта68 қалдырмағай,
Сәруәрі69 шапағатшы таңда мәшһар.70
* * *
Ессіздер өз-өзінен есіреді,

Аяғын адам келсе, көсіледі.
Дегенге мәз-мәйрам боп, марқаяды:
"Қанды көз, қайтпайтұғын кесір еді!"
"Жаманның күнде бір үйі кемиді" деген,

Қоңсысын қасындағы көшіреді.
Басына байқаусызда бақан тиіп,
Бақадай бақ деп үнін өшіреді.
Көмпиіп үрген местей іce берген,

Тең шығып, бір жерінен тесіледі.
Сарайға түзу ағаш сүтін болып,
Қырық бөлек қисық ағаш кесіледі.
Түсініп осы айтқан үгітіме,

Ақылды азаматтар есінеді.
Жақсының жиын болып күн-түн алды,
Татаусыз тал жібектей есіледі.
Қамқорлық қатарына қылғаннан соң,

Алла оның күнде бойын өсіреді.
Басына бақыт қонып, ықпал орнап,
Алдынан іс түйіні шешіледі.
Күжімдей көлеңкелі болғаннан соң,

Әркімдер келіп белін шешінеді.
Алдыңа ақыл айтар ағаң болса,
Болдым деп қуана бер несібелі.
Дегендей: "Басшысыз халық — байсыз қатын",

Қариясыз халық, қалай да, жесір еді.
Жан-жаққа жазып сөзді тарататын,
Қол тілдің қызметкер пешірі 71еді.

Аш болам деп аблықпа,
Алланың өзі асырар!
Аблықпаған бенденің,
Басынан тұман ашылар!

"Сабыр түбі — сары алтын" –
Сақтамай неге асығар?!
Шүкірлік қылып, шыдасаң,
Қарының сәл-ақ ашығар.

Жалғыз сен емес, жұмыла жан,
Пазылына Оның асылар.
Ойына алған әр не жүк,
Бітіріп мұңын бәрінің,

Қатесін қылған жасырар.
Сол сияқты, Сұлтанға,
Ретін жоқ па, ерлерім,
Күніне бес бас ұрар?!

Бұйрығын оның бітірмей,
Бей опаға бес күндік,
Жөніміз жоқ-ау масығар.
Өлшейтін еткен ісінді,

Тандағы күні Тәңірінің,
Таразы сынды тасы бар.
Еткенің — егін сияқты,
Айдалған соң, орылып,

Орныңа барар тасылар.
Тәңірі өзі таупық бермесе,
Әурелейтін әркімнің,
"Қаннас" атты қасы бар.

Сендіріп оның сөзіне,
Саудаға басын салатын,
"Нәпсі" деген масы бар.
Қашайын десе астында,

"Дүние" деген күрелі,
Жүрмейтін, жаман мәші бар.
Осыларға алданбай,
Өткендердің ол күнде,

Көретін небір нашы 72бар.
Аузы кәусар, күрлер мен
Күллә мен пырақ, ішіп-жер
Неше алуан асы бар.

Саған да солар сақтаулы,
Құдайдың үйі, кеуілді
Қылмасаң қара, я шұбар.
Сайманыңды сайлап ал,

Базарыңның, баратын,
Небір ұзақ дәші73 бар.
Баз біреудің басына,
Дәреже, дәулет, бақ қонса,

Өзінен-өзі дәс ұрар.
Қолайсыз құлық қолданып,
Қызған темір қағындай,
Тұс-тұсына шашырар.

Ондайша болған ақымақтар,
Алып берер әр түрлі,
Қолынан құсын қашырар.
Қашқан соң құсы, қор тұтып,

Жан аяспас жар, досы,
Жабыла оған тас ұрар.
Тайған соң бақыт басынан,
Қатын, қалаш, бала да,

Бейшараны басынар.
"Қайда жаным қалады", - деп,
Үйден үйге имеңдеп,
Құмырсқадай тасынар.

Кеткен соң күйі, күйбеңдеп,
Көрінгенді "кеке" деп,
Мал мен мүлкін шашынар.
Сор болып тұзы сонда да,

"Сүйер - ау" деген достары,
Дұшпан боп оған, ашынар.
Қашқанменен қай жаққа,
Қары сынып қалжырап,

Мойнына қолын асынар.
Жар түбіне жатып ап,
Бір қолымен биттеген,
Борбайын тыр-тыр қасынар.

Күжімге кеулін балаған,
Астында қалып ауырдың,
Я қисаяр, я сынар.
Тасып қайтқан судай-ақ,

Шүкірлік етіп шынымен,
Өзінен өзі басылар.
Қай жақтан қарқын алады деп,
Шекпен киіп, шым тасып,

Айналасын қашылар.
Қатесін кешсе Қадыр Хақ,
Қайтып түсер қалпына,
Сол сияқты асылар.

Үзбесеңдер үмітті,
"Ал құлым!" деп, әп-сәтте,
Жұмылған көзіңді ашырар.
Шапағатына оның шама жоқ,

Болсадағы кешірер,
Кеуілдің нендей насы бар.
Тойындырып тойлатар,
Болғанменен қаншама,

Халықтың ғаріп, ашы бар.
Теріп алып тереңнен,
Жинап жүрген дүрім бұл,
Үстеріңе шашылар!

Ал таласып, тармасып,
Көздеріңнің, көрмейтін,
Болмаса егер жасы бар.
Жазулы жасы жеткен соң,

Жөнелер әркім жақаннан,
Екі аяқ, бір басы бар.
Біткенсің демі, әркімдер,
Ұстасаң тұрмай, ышқынып,

Тигендей қамшы, ашынар.
Ұшыраса маған ол нәубет,
"Жоқта", - деп жұртқа өтінем,
Кәрісі бар, жасы бар.

Дуасы көптің дауа боп,
Сау алса соңыра, қиын емес,
Біздейін дімкәсі бар.

Кереге, уық тапқанмен,
Басын қосар шаңырақ жоқ.
Түйе, тайлақ жиғанмен,
Аунап жатар шаңлақ жоқ

Сайрайтын кейбір бұлбұл бар,
Бау мен бақша шарбақ жоқ.
Үй басына бір есек,
Суырылып озар саңлақ жоқ.

Тамағын таппай, ақтап жүр,
Дейтұғын небір маңғалдар,
Маңдайға тиер таңлақ жоқ.
Құрт ішін кеулеп қойған соң,

Көлеңкелі гүжімде,
Сабандай-ақ заңлы салмақ жоқ.
Талабың оңға айналса,
Егізіңдей емпеңдеп,

Ел ізіңнен қалмақ жоқ.
Бақыт тайса басыңнан,
Халық түгіл қатын, балаң да,
Айтқан тілінді алмақ жоқ

Опасызын дүниенің,
Ойлайтұғын көңілде,
Ақылмен зерек аңлақ жоқ.
Батпаққа батып жатқанмен,

Нәпсі деген найсапта,
Оңалу бар да, арымақ жоқ.
Жаманның сөзі сойылдай,
Солқылдатар миыңды,

Басынды текке жармақ жоқ.
Жар басында отырып,
Жайын алып жемекпіз,
Ау-жылым, яки қармақ жоқ.

Білімге бай болмақпыз,
Үйренуге үлгі, үгіт,
Жақсы алдына бармақ жоқ.
Жылатқан жұртты залымның,

Өркен жайып, ұлғайып,
Басына дуа дарымақ жоқ.
Құрдымына қарттықтың,
Қадамың тайса бір күні,

Шығарып алар тармақ жоқ.
Кең ойлы туған гөзелдер
Көргенменен тарлықты
Ақылынан танбақ жоқ.

Қысқа ойлы, қысық шекелер,
Қамқоршылық қылғанмен,
Айтқаныңа нанбақ жоқ.
От қойғанмен құр пілте,

Шам сияқты созылып,
Жарқырап жайнап, жанбақ жоқ,
Аты мағлұм әр жерде,
Ақындардың сөзіне,

Құлақтың құрышы қанбақ жоқ.
Алла айдаса әрқайда,
Баратұғын домалап,
Адамнан жеңіл қаңбақ жоқ.

Ар-намыс, азаматтар, қайда қалған,
Адам кім ар-намыстан пайдаланған.
Кем болып бөрі қойдан, өрлер ойдан,
Тау мен тас теп-тегіс боп майдаланған.

Нәқандар нарау тартып, болып қалды,
Соқырдай созып қолын қармаланған.
Күніңді өтіп кеткен өксігенмен,
Нәрсе жоқ табылатын айналаңнан.

Ақырын Алла өзі оңғармаса,
Жау қамап, жан-жағыңды жайлап алған.
Барар жер, басар тауың көрінбейді,
Соқпасаң сабыр атты шайла74 маңнан.

"Кейіні кеніш — реніштің" бола қойса,
Су ағып, сайрар бұлбұл сай, даланнан.
Шешіліп шідерлерің көз ашқанша,
Жетерсің жерлеріңе айда барған.

Аяғы аузын анық басқанменен,
Адам көп аман кеткен айдақардан.
Өкінсе өңшең бұзық ғажап емес,
Қынышын қиға шауып қайрап алған.

Сырыңды сыртқа, бектер, білдірмесең,
Қиянат қылып, халықты бүлдірмесең;
Жауыңа жаныңа ерген жолдасыңнан,
Еш нәрсе, егескенде, ілдірмесең;

Қолыңа түссе олжадан бүтін күндіз,
Жартысын менікі деп тілдірмесең, -
Жарасар жал үстіне жалау тігіп,
Қоңыраудай хан ұрдырған күлдірлесең!

Ете алмай осы айтқанның біреуін де,
Баладай, болады ұят, шүлдірлесең!
Халқыңның қамын ойлап, жалбар Хаққа,
"Өлгенше ұрпағымды күлдір!" - десең.

Сұм нәпсің сумаң қағар қуанғаннан,
"Дін менен дүниямды бүлдір!" - десең.

Өмірді өткіздік құр балалықта,
Ескеріп, енді ғибрат алалық та!
Ізіне ит дүниенің ере бермей,
Қамында құлшылықтың қалалықта!

Тәубаның тірілікте туын тұтып,
Күнәдан аулаққа бой салалық та.
Шақырып шын көңілмен Алла ұранын,
Жауларды жатпай, тұрмай талалық та!

Жаратқан Жаббар Хаққа жалбарынып,
Құрбан ғып, қу нәпсіні шалалықта!
Жайына құлшылықтың қанығалық,
Шекерін шәкид аттың жалалық та!

Қара бол, хан бол, мейлің, қамыңды қыл,
Мекенің, мың дегенмен, молалықта!

Ия, дүния, етер бізге опаң бар ма,
Құмармыз сені қуып, қопаңдарға.
Кеттің - ау нешеулерді тағы тастап,
Түздегі терең құдық апандарға.

Біздерге етер ісің — сонау - дағы,
Жұмысың - жолдасыңды тонау - дағы.
Сұм дүние, соларыңды ойлағанда,
Болмайды, сірә, саған жолау тағы!

Амал жоқ, аз күніме сен керексің,
Сырғанап, тұрмайтұғын дөңгелексің.
Қолыңа, қалайда да, қалдым түсіп,
Күн бұрын айналамды дөңгелепсің!

Өзің біл, маған азар берме артық,
Табына жақпа отыңның мені тартып.
Кетемін дүнияға сені тастап,
Қайткенмен жүре алмайтын үстіңе артып.

Қаласың құр алақан ақыр босқа,
Кесірлі көргенім жоқ сендей шошқа.
Жалт беріп желмаядай аунатасың,
Жүргенмен жақын көріп, балап досқа.

Қозғадың қонысынан қанша елді,
Суалттың шалқар айдын небір көлді.
"Соларым ұят болған екен-ау", - деп,
Қайтеді үкіміңді қойсаң енді.

Сенің де шамаң мәлім қоймағанмен,
Олжалап, осыншаны тоймағанмен.
Ішінен сені ешкім жақсы көрмейді.
Қутыңдап қу кемпірдей ойнағанмен.

Қайткенмен күнің батып, өшер үнің,
"Қайда, - деп өкінерсің, - өткен күнім?"
Сұмдыққа, соны ойламай, үйір болған
Қар дүние, қарары жоқ құрсын түрің!

Айтқанын тыңда әрқашан,
Алдындағы ағаның!
Болады олар, ойласаң,
Бұрыннан қалған бағаның!

Білімге бай көнелер -
Ұқпасын да сағаның!
Қайткенмен, сендер жүрсіңдер,
Үстінде жар мен жағаның!

Соң тусам да; "Төбеңнен, -
Демеңдер, - жерге қағамын!"
Емессің, бірің, байқасам,
Білімсіз бала-шағаның!

Үлгі, өнеге үйренбей,
Қиялды қиын табарың!
Осы еді сөзі өткеннің,
Бар ма онан хабарың?!

Түсінбесең осыған,
Тұр ғой бізді сабарың!
Қайткенмен көзге көрініп,
Жоқ ұзаққа шабарың.

Түсінсең жаттап аларсың,
Мазмұнын осы наманың.
"Біріңді бірің сүйе" деп,
Сөйлеп те тұр ғой заманың.

Жабырқатпа жан көңілін,
Болғанменен жаманың.
Өсиетін осылай
Берік ұстан бабаның!

Солардың салған жолынан,
Аумасын, асылы, табаның.
Үлкеннен үлгі үйренсең,
Мысалында боларсың,

Қорабалы сабаның!
Шал десең де, шырағым,
Шалығып, шаршап қалатын
Емеспін ондай шабанның!

Кетсем қызып, қалайда,
Сен секілді жастардан,
Ұзаңқырап шабамын!
Көптің көзі қызығар,

Қымбат баға дүрлердің,
Талайларын табамын!
Білмейтін қадірін олардың,
Ойлары тайыз үркектен,

Не өнер мүсибатқа мұңайғаннан,
Шүкір етер, шытпас қабақ мұны ойланған.
Сабыр етіп Саттар Хақтың бәлесіне,
Артықша Аюп, Нәби шырайланған.

Үкіміне ренжімей көнгендердің,
Көркейтер кеуілдерін ылайланған.
Таңы бар түннің - дағы, түртсе көрмес,
Болмаңдар бекер босап, жылайманнан.

Отырсаң тәуекел деп Тәңірі ісіне,
Боларсың бітіп дәулет тыңайғаннан.
Өзінің уағдасы бар, үзбе үміт:
"Берем деп қажетіңді сұрай қалған!"

Бітсе өмір, бұл дүниеден кім өтпейді,
Болса өмір, кім амалдап күнелтпейді?!
Өлем деп өмір бітпей, етпе уайым,
Өзінен өзгеге Алла түнертпейді!

Жегізбей баста жазған несібеңді,
Уақытсыз у-шу қылып, үдертпейді.
"Қайғырар ертеңі үшін есек" деген,
Келтірер көкірегіңді көнертпейді.

Осыны ойлы ерлер өте тыңдап,
Құлағын "қой оны" деп елертпейді.
Үкіміне мойынсынып, сабыр еткен
Құлдарын құр қол тіпті жөнелтпейді.

Білмеген бар деп оны бұзықтар да,
Оларға "иман" атты төл ертпейді.

Жақсы адам жатық мінез, кішік болар,
Кигені кілең торқа, ішік болар.
Халықтар қай жердегі құрмет етіп,
Таласып сарқытынан ішіп болар.

Бақаумай бастарынан өлгенінше,
Жүзімдей өздері де пісіп болар.
Түбінен қопарылып қалғанынша,
Алдына аш-арықтың түсіп болар.

"Жесек, - деп, - жемісінен біз де барып",
Табаны талайлардың қышып болар.
Сияқты ел —Зылиха ертеде өткен,
Өздері — Жақыпұлы Жүсіп болар.

Жаманның өзі — жерде, көзі — көкте,
Көңілі үрген местей ісік болар.
Сырты — адам, сиқы адамдай болмаған соң,
Сұп-суық, көп көзіне үсік болар.

"Тесіліп кетемін, - деп, - нәрсе тисе",
Зәресі өзінің де ұшып болар.
Сондықтан, маңайына барғандардың
Үстіне түйедей-ақ құсып болар.

Айырылып, ақырында, абыройдан,
Саңқиып, сап-сау мұрны пұшық болар.
Болғанмен өз ойына өзі батпан,
Тарыдай су ішпеген ұшық болар.

Астында аң құтқармас атын болса,
Хошрой75 қойынында қатын болса,
Әр түрлі дерт, сырқаудан денің сау боп,
Күлкі, ойын күнде көңіл шатың болса.

Көрініп көп ішінде көзге толық,
Сескентер сырт дұшпанды пәтің болса.
Пайдасын өз басыңның ойлай бермей,
Халыққа қылар қайратың болса.

Көргендер көзін салып отыратын,
Ұнамды үй ішінде затың болса.
Кететін ішкен, жеген елге жайып,
Асында артық шырын татым болса.

Адалдың арамменен парқын біліп,
Жазатын жақсы норма хатың болса.
Түймедей түйінді істің турасында,
Айтқаның ағайынға атым болса.

Тоқталмай топ ішінде сөйлейтұғын,
Білімді, балаларың батым болса.
Жар мен дос, жаңа - дағы жатың болса,
Аттанып алпыс үште дүниеден,

Оқылып аят, құран хатым болса.
Тазартса Тәңірі өзі, қиын емес,
Қаншама қара күйе, татың болса.
Көңілге — көкті тіреп отырғанмен,

Көз жұмып, көмілерсің, сәтің болса.
Сонда да сұм нәпсіңе ерік бермей,
Дініңнің дегенін қыл дәтің болса.
Араптың әрпіменен жаздым, балдар,

Дос үшін шеккен меқнат, тартқан қайғы,
Қайғыңды қылар ұмыт бір талайғы.
Қан жұтып, қатарыңды қуандырсаң —
Арман жоқ, атың озып алдың бәйгі.

Көңілі үшін көрмей рахат бір-бірінің,
Ертеде өтіп кетті Мәжнүн-Ләйлі.
Кейінгі кең ойлылар қалдырды атын,
Жұрт үшін жаннан кешіп басыбайлы.

Шамаңша шамдай жанып, шашып қайыр,
Сен - дағы, серігіңе бол ыңғайлы.
Жұртыңа жүзден озып бәйгі алып бер,
Атыңның берік кезінде артқы айылы.

Жегізбей, жолдасыңнан жұлып алма,
Екен деп бұл жіліктің басы майлы.
Сыртынан көрмесе де көп дауамат,
Тілектес болады ерге, жұртқа жайлы.

Ағаны ағысы зор арна деп біл,
Ой тауып беретұғын өте сайлы.
Білгенге бұл сөзімнің мазасы артық,
Келісті кер биедей болған тайлы.

Адалын әйелден без өсектеген,
Ерден без "елді ептеп жесек" деген.
Жаманнан жақсылықты үміт етпе,
Жолдасын жау тұтынып, кесектеген.

Тақымы тек ауарға үйренгендер,
Жабыны "жатып тышар есек" деген.
Айтпасаң уақытында ұлы тойға,
Сөзді қой "пәлен - пәстен десек" деген.

Болып жүр құба төбел, құлпырмай-ақ,
Қыздардай өзін-өзі шешектеген.

Не жақсы бұл дүниеде, байлық жақсы,
"Жарлылық жақсы", - деген жанды тапшы.
Жайына, жанға тимей, жай жүргенмен,
Малсызды миы ашыған дейді "бақсы".

Бермесе барғанында бағлан сойып,
Досты да, дұшпанды да қарғар нәпсі.
Досыңнан дүние үшін айыратын,
Шіркіннің, шамаң келсе, басын шапшы!

Ізіне ит нәпсінің ере берген,
Жаманның жұрт көрмесін, жүзін жапшы.

Маза жоқ майыңда да, тұз болмаса,
Көркеймес көңілің ұл мен қыз болмаса.
Алысқа, арып-ашпай, бара алмайсың,
Көнеден келе жатқан із болмаса.

Болмайды бас-аяғың тіпте бүтін,
Үйінде ине - созан76, біз болмаса.
Еккенің өнбей қалып, өкіренсің,
Жерінде жаңбыр мен су, сыз болмаса.

Мұқтажың туысқаннан түгелденер,
Өкпелеп өкпе, бауырың мұз болмаса.
Туымды ер тоқсанда да толқымайды,
Жұттай-ақ жұртты құртқан жүз болмаса.

Қадірін қонған бақтың білмейді ешкім,
Тарығып, тартып мінажат, мыж болмаса.

Ой табу оңай емес ерікпесе,
Ақсұңқар аңға ұшпайды елікпесе!
Адамды ой пікірі оянбаған,
Болады байқауымда өлік десе!

Болады досқа күлкі, дұшпанға — мат,
Кімде-кім ілгергіні еліктесе.
Болады жұртқа басшы, жолға - маман,
Сабыр етіп, сасқалақтап, желікпесе.

Болып тұр бұл уақытта қойдан қоңыр,
Бұзықтар бас алатын бөрік десе.
Шамамша, шабуға енді шақ боп тұрмын,
Атыңның артқы айылы берік десе.

Барады аз ғана өмір желдей заулап,
Әр жерге әуреледі жығып, аунап.
Бәрін де мал-мүліктің "Менікі!" деп,
Кеседен кісідейміз келген даулап.

Кеп арман көңілге алған бітер емес,
Орынсыз ұмтылғанмен омыраулап.
Жәқәннің жалғаншысын жаңа біліп,
Нарлардай нарау тартқан қалдық шаулап.

Сұм нәпсі сонда - дағы шыңға шыққан,
Шеңгелдей шынлап өскен барады қаулап.
Бір ұшқын бір жағынан тие қойса,
Түрі бар кететұғын жанып, лаулап.

Бітсе уақытың "Өкпе тұсың осы ғой!" - деп,
Өлім тұр оғын кезеп, сырттан аулап.
Ойланып осыларды, өрге шаппай,
Өзіңді күні бұрын қой тұсаулап.

Кетерсің, қайткеніңмен, күнің бітсе,
Ұзатқан қыз сияқты қос отаулап.
Хан, қара, қатын, еркек жатқан жоқ па,
Пішендей қатарласа жиған баулап?!

Баянды басыңа, Алла, беріп бақты,
Кетірді кеуіліңнен қайғы, дақты.
Шыршықтан шыққан Сырдың саласындай,
Байлықтың тап алдыңнан арнасы ақты.

Теңселткен теңіз суын тап нақансың.
Сағатта сап қылатын көл мен қақты.
Кеңшілік кен сияқты көрсеткен соң,
Етті ел ерлігіңе ілтипатты.

Таласқан талантыңа талайлардың,
Көргісіз болғанға ұқсайды көркі әпті1.
Олардың еткен ісін елестірмей,
Ағысты, ағартсын бет, жүргіз жапты.

Масығып мәстекілер:"Мен де атпын!" - деп,
Бедеумен бәйгі бермес бірге шапты.
Шалығып, шаршап - жүдеп, шалғаяқтап,
Қор болып құр әншейін құртты тапты.

"Ісі артық — бәсі артықтың екен-ау" деп,
Ескеріп, екіншілей қойды кәпті.
Жақанда төрт сүтіңнің бірі — ғалым,
Ілімнің әр түрінен көрген бапты.

Біреуі — берекелі болады бай,
Халқы үшін қатарлаған қанар қапты.
Ерте-кеш ел жұмысын реттеген,
Біреуі — болар әкім шын ынсапты.

Төртінші — дианаттар дәруіш - дүр,
Тербеткен тасбих айтып әруақты.
Төртеуі осы реттен болар бастас,
Аямас бір-бірінен болса нақты.

Табылмас сағымнан су, малдан — опа,
Бектерім, болса ақылың ойла ұзақты.
Әр түрлі бұзықтыққа бұрмалайтын,
Мойнына нәпсі - иттің сал бұғақты.

Айрылма бұл ниеттен біз тілектес,
Жұмысың жұрт ішінде жүзге жақты.
Бәндені халық қалаған — Хақ қалайды,
Мінерсің меқшарда нұрдан тақты.

Мұхамбет тұла бойың, қолың — Алла,
Құлшылық қол қусырып, қыл не шақты.
Беремін бұл сөзімнің шарқын шешіп,
Кімде кім "Мұны айтқан, - десе, - лақты!".

Несіне Алла айтқан соң, түйткілдейін,
Көзінен кеуілімнің бер бұлақты.
Айтпаспын, асылында, алжас сөзді,
Аға-інім айтқаныма сал құлақты.

Төгілер тәннен күнә Тәңірі оңғарса,
Қаққандай қазан желі жапырақты.
Олжамыз екеуміздің осы болар,
Көркейтсек кеуілдегі гүл - шырақты.

Ат, азық, қару - жарақ қамданайық,
Дүниеде қалар дейсің кім тұрақты?!
Егелік мал-мүлкіңе ететұғын,
Берді Алла бекзада ойлап ер тұяқты.

Жалп етіп жер астына жығылармыз,
Ажал — оқ қиып кетсе жан қияқты.
Кетерміз күні ертең көз жұмылса,
Жүргенмен қорғап, қуып құр бұяқты.

"Ишарат — ақылы барға" деген нақыл,
Кел, доғар, таусылмас сөз бұл сияқты.

Жігіттің токтар жері — жетпіс - тағы,
Жетсе, жат, жетпіске жас жеп, тыш - тағы.
Жиырманың отызбенен арасында,
Адамзат андағанда көк құс - тағы.

Жүдейтін уақытың, бектер, сексен - дағы,
Ешнәрсе өнбейді онда ексең - дағы.
Өрмелеп өр басына шыға алмайсың,
Қос өгіз арбаңды әкеп, жексең - дағы.

Құрысын көрер күнің тоқсандағы,
Шаңырақсың қаусап қалған тек шандағы.
Ортада омаладай отырғанмен,
Жұрт санар сені адамға жоқ сандағы.

Қартайсаң, қара шашың қардай болар,
Өмірің омырылған жардай болар.
Қуатың күннен күнге кішірейіп,
Күшейіп күшік – нәпсің дардай болар.

Жеті ықылым жетегінде жүргенменен,
Ойында әр түрлі арман бардай болар.
Өкініп өткен іске, елімді ойлап,
Тәубаны талап ету ардай болар.

Аз ғана ақылыңнан алжастырып,
Қосылып дүние оған пардай болар.
Екеуін қыл қаптырып қоятұғын,
Құрулы қаннас малғұн шардай болар.

Оларға өмірінше ерік бермеген,
Бір туған бүтін жүктік нардай болар.

Артқы өмір, аңлауымда, түс сияқты,
Алғы өмір қолға қонған құс сияқты.
Тілләға тірілікті балағанмен,
Болады бара-бара мыс сияқты.

Жігіттік жазды күнгі жайнаған гүл,
Қартаңдық - қатырған су қыс сияқты.
Қаратпай алды, артына әкететін,
Сұм өлім сумаңдаған күш сияқты.

Қалады қаметінде77 қаупі өлімнің,
Құрт түбін кеулеп қойған тіс сияқты.
Дүниенің опасызын ойлағанда,
Керексіз көрген дәуір іс сияқты.

Көп аса көзді жұмып кеуіп, іспей,
Күн бұрын болу керек "пыш" сияқты.

Жас жетіп, жақ тамырың білеуленді,
Күннен күн көз гауһарың кіреуленді.
Теріңнен көрің жуық болғанменен,
Қоймайсың үзеңгіңді шіреуді енді.

Қайткенмен, кәріліктің ең апаты,
Қардай-ақ қалың жауған сіреуленді.
Ой шіркін олай-былай толқығанмен,
Күш кеміс жан - жағыңды күреуге енді.

Бай - байлап балаларға, болмай күлкі,
Қойсайшы, қу дүниені тілеуді енді.
Онан да от басында отыр тыныш,
Бүлінбей: "Бай қылам, - деп, - біреуді", енді.

Кетіріп қадіріңді қазымыр болсаң,
Үй-ішің ой қылады іреуге енді.

Дүниенің опасызын көрдім көзбен,
Нанбаушы ем "опасыз" деп айтқан сөзбен.
Қаншама халық басқарған хан болғанмен,
Шат болып шалқақтауың — жиырма - отызбен.

Уақытында осы өмірдің өрге ұмтылып,
Хабарың болынбайды басқан көзбен.
Қырық жас қыңырлығыңды қойдыратын,
Бара - бар бағындағы алтын тезбен.

Ісінді өткенде еткен ұят көріп,
Болуға бел буарсың бір мінезбен.
Елу жас салмағыңды сәл кемітіп,
Табанда тайқақтатар, басып бежбен.

Әлсіреп алпысыңда қалмасаң да,
Көшке ерген кісідейсің кәрі өгізбен.
Жетпіске жеткеннен соң жынсыз жұртты,
Алдаған адамдайсың құр қобызбен.

Сексенге барғаннан соң, сілең құрып,
Ұрысып отырасың екі безбен.
Тоқсанда тұрмастай ғып томар үйіп,
Басыңнан туысқанның бәрі безген.

Жүз жастың жарты пұлға керегі жоқ,
Балшықтай бала ойнап, қолмен езген.
Аңландар ақылы толық азаматтар,
Мысалым менің осы біліп, сезген.

Серігің жоқ бір Алла!
Өлмейтін тіпті, тірі Алла!
Осыншаны халық еткен,
Құдіреті күшті, ірі Алла!

Қалайда да құлыңның,
Өзіңе мағлұм сыры, Алла!
Тәубә - таупық бермесең,
Көңілімді басты кір, Алла!

Сол кірлерді кетіріп,
Ойыма орнат нұр, Алла!
Адаса қойсам, әрқашан
Жолыңа жақсы бүр, Алла!

Қастық қылған қаннастың,
Тұмсығына ұр, Алла!
Иманымды жолдас ет,
"Дүниеден, - десең, - жүр", - Алла!

"Қабыл қыл, - деп, - мұнымды"
Алдында құлың тұр, Алла!
Үмбетіне досыңның,
Бермейсің қайтіп, бір Алла!

Үмітін бар ұялтып:
"Демес - ау, - деген, - бұранда".
"Үмітіңді үзбе!" деп,
Айтқансың әзің Құранда!

Бақ қондыр басыма, Алла, ұшпайтұғын!
Етіме асыл кидір ыспайтұғын!
Кең қылып көңілімді іліміңе,
Сабыр бер, сірә, ішім пыспайтұғын!

Тілімді тірілікте, тіпті, ұшты қыл,
Сұлулап сөз сабағын ұштайтұғын.
Қаннастың қармағына іліндірмей,
Таупық бер тура жолды нұсқайтұғын!

Атымды алты алашқа жайылдырып,
Ұл-қыз бер орынымды ұстайтұғын.
Кең пейіл, кетпейтұғын көп дәулет бер,
Көңілін келгендердің қоштайтұғын.

Денемнен дем шыққанша денсаулық бер,
Ергізде ішкен асымды құспайтұғын.
Қайрат бер қорғайтұғын қатарымды,
Қайбір жан қабырғамды қыспайтұғын.

Өлгенде иманымды жолдас қылып,
Өмір бер орыныма тышпайтұғын.
Құлпырып киген сайын көз тартатын,
Торқа бер ішігімді тыстайтұғын.

Я, Алла, Әһлісламға орнат ықпал,
Жүргізіп достың дінін Шакі Мұхтар.
Басына бақ қондырып талиплардың,
Таудай қыл дәрежесін ел, жұрт ақтар.

Тұрғансың заман айнып, заң бұзылып,
Ақылынан алжасып тұр әруақтар.
Бұл күнде бұзықтарға беріп тізгін,
Нараусып, нардай шөкті небір нықтар.

"Әй!" деуге аса қарап алар да әл жоқ,
Жай қалды жалынып тек жылап, сықтар.
Шарбағын шариғаттың шаң қылмаққа,
Ойлап тұр осы күнгі мүнапықтар78.

Олардың сақтап өзің пітнәсінан,79
Кеңдік қыл кетсін ойдан түскен дықтар.
Бұл қылған мүнажатты Мұстажап қып,
Бұлтынан рәкматыңнын түсір шықтар.

Қызығын қияметтің Құдай берсе,
Һүрлерден саны бес жүз жұбай берсе.
Кәусардың гөлайтына барғанымда,
Соңымнан сылдыр қағып шұбай берсе.

Көрсетіп неше түрлі наз бен қылық,
Уқалап үсті-басымды сылай берсе.
Жайысып құшақтарын, қасын керіп,
Бәрі де бағынан су сұрай берсе.

Басуға бәрінің де ішдақасын,80
Көбейтіп қуатымды құрай берсе.
Міндіріп пырақтардың неше түрін,
Өзіме озат лайық шырай берсе.

Бұлардың барлығы да болар еді-ау,
Құлағын қу нәпсінің бұрай берсе.
Нараусып, нәпсі - нақан нардай шөгер,
Абырой, азаматқа рай берсе.