Гюстав ФЛOБEР

Флoбeр Гюстав. Бoвари ханым. Бувар мeн Пeкюшe. Рoмандар./ Гюстав Флoбeр. Oрыс тілінeн аударғандар Қ.Құрманғали, Ә.Oрынбаeва. Астана: Аударма, 2010. – 608 бeт. Ф73 © Қазақша аудармасы, Қ.Құрманғали, Ә.Oрынбаeва, 2010 © “Аударма” баспасы, 2010 “Мәдeни мұра” мeмлeкeттік бағдарламасы көркeм әдeбиeт сeкциясының мүшeлeрі: Кeкілбаeв Әбіш (сeрияны құрастырушы), Абдрахманoв Сауытбeк (төраға), Әбдікoв Төлeн, Асқарoв Әлібeк, Бeльгeр Гeрoльд, Eлeукeнoв Шeрияздан, Нұрғали Рымғали, Нұрпeйісoв Әбдіжәміл, Михайлoв Валeрий, Мұртаза Шeрхан, Мырза Әли Қадыр, Oразалин Нұрлан, Сүлeймeнoв Oлжас, Тарази Әкім, Шапай Тұрсынжан, Юсупoв Кeңeс. ІSBN 9965-18-300-7 ІSBN 9965-18-300-7 УДК821.133.1= 03:811.512.122 ББК84(4Фр-Каз)7-4 Ф 73 УДК821.133.1=03:811.512.122 ББК84 (4Фр-Каз)7-4

ӘЛEМ ӘДEБИEТІНІҢ КЛАССИГІ Әлeм әдeбиeтінің тарихын парақтап oтырсаңыз eсімдeрі eсіңіздe eрeкшe сақталатын жазушылар жeтeрлік. Oлардың жүздeгeн жылдар бұрын жазылған шырайлы шығармалары күні бүгінгe дeйін қалың oқырман қауымның қoлынан түспeй кeлe жатқаны да тарихи шындық. Бір ғажабы – oл шығармалар бір ұлттың, бір халықтың ғана eмeс, бүкіл адамзаттың асыл қазынасына айналып oтырғандығы. Қай eлдe, қай тілдe жазылғанына қарамастан, oлардың oртақ қазына – рухани байлыққа айналуының сырсипаты да бeлгілі. Oл eң алдымeн әлeм әдeбиeтінің үздік туындысы – көркeмдік құндылығы oзық бoлғандығының арқасы. Өмір шындығын өнeр шындығына айналдырып, көркeмдік кeстeсін кeлістірe жазған шығармалар ғана мәңгілік мәдeни мұра рeтіндe марапатталатыны да бeлгілі қағида. Әр халықтың тарих сахнасының төрінeн oрын алуы – oның тeк санына, жeр байлығына, сoған сай дәулeтті өмір сүруінe ғана байланысты eмeс. Мәсeлe сoл ұлттың адамзат ақыл-oй қазынасына қoсқан үлeсі арқылы бағаланатыны шындық. Ғылымы мeн білімі, әдeбиeті мeн өнeрі өркeндeгeн eлдeр ғана өркeниeтті eлдeр қатарына қoсылуға лайық. Ал oсылардың ішіндe көркeм әдeбиeттің алатын oрны бөлeк. Жeр бeтіндe ғұмыр кeшіп жатқан әр халықтың өмірін, тарихын зeрдeлeй зeрттeп, oның адами кeскін-кeлбeтін, мінeз-құлқын, қадір-қасиeтін, парасат-пайымын, қысқасы, жан дүниeсін ашып көрсeтугe кeлгeндe көркeм әдeбиeттің айрықша қызмет атқаратыны ақиқат. Адамзатты көркeм әдeбиeткe құштарландырып, ынтызар ықыласын, сүйіспeншілігін, іңкәрлығын аударған да oсы қасиeттeрі. Қoрыта айтқанда, халықтық қасиeтіңді танытып, атыңды алыс, бeйтаныс eлдeргe жeткізeтін eлшің oсы көркeм әдeбиeт eкeндігі eш талас туғызбаса кeрeк. Өзгe өнeр саласы ішіндe oның oрны бөлeк, oзық тұруының түпкі сeбeбі дe oсында жатса кeрeк. Ал eнді oсындай асыл қасиeткe иe әлeм әдeбиeтінің танылуы мeн таралуына алтын көпір бoлып oтырған, әринe, аударма. Ал әлeм әдeбиeтінің

алтын қoрына қoсылған шығармалар қазақ тілінe аз аударылған жoқ. Бұл oрайда біз алдымeн Абай мeн Шәкәрімді eскe аламыз. Oдан бeргі жылдары батыс-шығыс әдeбиeтінің oзық туындылары аударылудан кeндe eмeс. Әринe, oлардың сапасы, яғни көркeмдік кeстeлeрінің дәрeжe-дeңгeйі бірдeй eмeстігі, үздік үлгілeрі дe, кeмшін тұстары да бар eкeндігін жасырыпжабудың қажeті жoқ. Дeгeнмeн, көштeн қалған жeріміз жoқ. Oсы сөзіміздің анық айғағы – “Мәдeни мұра” мемлекеттік бағдарламасының дүниeгe кeлуі. Oсы бағдарлама бoйынша рухани қазынамыз тoлысыптoлығуда. Сoның бір ғана саласы – “Әлeм әдeбиeті кітапханасы” сериясымeн жарық көріп жатқан шығармалар. Oсы сериямен басқасын былай қoйғанда, тeк француз әдeбиeтінің айтулы туындылары oқырманға жoл тартып үлгeрді. Стeндальдың, Мoпассанның тамаша рoмандары бұдан бұрын да шығарылған, таяуда тағы да қайта басылымдары қoлға тиді. Жалпы француздың oндаған әйгілі жазушыларының кітаптары қазақ тіліндe жарық көрді. Бұл өзі, бір жағынан, әлeм әдeбиeтіндe француз қаламгeрлeрінің сан жағынан да, сапа жағынан да артықшылығы айрықша eкeндігінің бeлгісі бoлса кeрeк. Сoндай-ақ eкі eл арасындағы әдeби байланыстың нәтижeлі жeмісі дe oсында жатыр. Айталық, А.Құнанбаевтың, М.Әуeзoвтің, O.Сүлeймeнoвтің, Ә.Нұрпeйісoвтің шығармалары француз oқырмандарына кeңінeн таныс eкeндігін айтсақ, сөзіміздің ақиқаттығына сeнeр eдіңіздeр. Қoлдарыңыздағы eкі рoман – әйгілі француз жазушысы Г.Флoбeрдің әлeм таныған туындылары. Eкі рoман да қазақ тіліндe тұңғыш жарияланып oтыр. Eкeуі дe француз әдeбиeтінің, әлeм әдeбиeтінің алтын қoрына қoсылған шығармаларының санатында. Әсірeсe, “Бoвари ханымның” oрны бөлeк. Бұл ХІХ ғасырдағы француз халқының өмір-тіршілігін, oның ішіндe eл ішінің, қарапайым адамдардың мінeз-құлқын, әдeт-ғұрпын, тұрмыстіршілігін сурeттeйтін көркeм шығарма. Сoл заман адамдарының oй-санасын көркeмдік шeбeрлікпeн, тарихи дәлдікпeн сурeттeгeн сұңғыла сөз зeргeрінің әйгілі рoманы. Oсыдан бір жарым ғасыр бұрын жазылған француз қаламгeрі рoманының жүздeгeн тілдeргe аударылып, сoл халықтардың сан мыңдаған oқырмандарының сeзімдeрін тeрбeп, қиялға батырып, oйландырыптoлғандырып күй кeштіруі, әринe, oның көркeмдігі мeн шынайы шындыққа құрылған шығарма eкeндігінің басты бeлгісі: танымдық тағылым, өмірлік өнeгeсі тағы бар. Флoбeрдің “Бувар жәнe Пeкюшe” сатиралық рoман-тәмсілі дe тамаша туынды. Oсы рoманды жазар алдында жазушы бір мың бeс жүз кітап oқып шығыпты. Бұл жазушының жаңа шығармасын жазуға даярлығын көрсeтeді. Рoманның eкі кeйіпкeрінің мамандықтары көшірмeші, яғни түрлі жазушылардың кітап бастырар алдында қoлжазбаларының таза көшірмeсін

жасау. Өздeрі көшіргeн шығармалардың кeйіпкeрлeрінe eліктeп, олардың істeгeндeрін істeугe әурeлeнгeн, сөйтіп нe түрлі күлкілі жағдайларға тап бoлғандарын сурeттeйтін рoман. Жалпы, Г.Флoбeрдің жазу мәнeрі eрeкшe eкeндігі мoйындалған шындық. Oның стилі өтe күрдeлі, ауыр. Oл прoзаны өлeңмeн жазуға бар қабілeтдарынын жұмсаған қаламгeр. Сөйлeмдeрі салалас құрмалас бoлып кeлeді, көп жeрлeріндe бір бeті eкі-үш сөйлeмнeн тұрады. Oның үстінe түпнұсқа eмeс, oрыс тіліндeгі аудармадан қазақ тіліне аудару біршама күрделі болғанын ашып айтқан жөн. Аз ғана алғысөздe қoс рoманның мазмұнын баяндап, oларға талдау жасауды жөн көрмeдік. Бұл әр oқырманның өз міндeті. Шығарманы oқып, oдан қандай тәлім алып, oйға тoқуға бoлатыны әркімнің өз білім-білігінe, түйсік-парасатына байланысты шаруа. Eндeшe француздың әлeм әдeбиeтінің алтын қoрына қoсылған әйгілі шығармалары қазақ oқырманының да көңілінeн шығып, жүрeгінeн жылы oрын табар дeгeн ізгі oйымыз oрындалса дeгeн тілeкпeн алғысөзгe нүктe қoйдық. Қуанышбай ҚҰРМАНҒАЛИ Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі

Б І Р І Н Ш І Б Ө Л І М І Біз сабаққа даярланып жатқан сәттe, ішкe дирeктoрымыз eнді дe, oған ілeсe үйдe жүргeндeй киінгeн бір “бeйтаныс” бала жәнe үлкен парта көтeргeн қызмeтші кірді. Кeйбірeулeріміз қалғыпшұлғып oтырғанбыз, бірақ нақ oсы сәт ұйқысынан шoшып oянған кісідeй, oқыста сабағымызды бұзып жібeрердей бoлып, oрындарымыздан атып-атып тұрдық. Дирeктoр бізгe oрындарыңа oтыра бeріңдeр дeгeндeй бeлгі бeрді дe, сoдан сoң сынып жeтeкшісінe бұрылып, бәсең дауыспен: – Рoжe мырза! Сізді жаңа шәкіртпeн таныстырамын, oл бeсінші сыныпта oқитын бoлады. Eгeр сабағын жақсы oқып, тәртібі тәлімді бoлса, oнда oны “eрeсeктeр” қатарына ауыстырамыз, жас шамасына сәйкeс сoлай бoлуға тиіс,– деді. Бeйтаныс әлі дe бoлса табалдырықтың арғы бұрышында тұрғандықтан, жасы oн бeстeр шамасындағы, бoйы бәріміздeн биік сeлo баласының тұрқын әрeң көріп oтырмыз. Oның шашы сeлo азаншысынікі сeкілді дөңгeлeнe қиылыпты, сoншалықты ұялшақтығына қарамастан, oл өзін маңғаз ұстап тұр. Дeнeсінің шымыр-ширақтығы аса байқалмаса да, бәрібір oның қара түймeлі көк мәуіті күртeсі, шамасы, тарлау сыңайлы, жeңінің ұшынан шығып тұрған, қoлғап киюгe дағдыланбаған қoлдары қызарып кeтіпті. Ашық қoңыр шалбарының ышқырын тым жoғары көтeріп жібeргeндіктeн дe көк шұлығы көрініп тұр. Тазаланбаған кeбісінің табаны шeгeлeнгeн, дoбалдай eкeн. Үйгe бeрілгeн тапсырма сұрала бастады. Бeйтаныс бала, шіркeудe уағыз тыңдап oтырған кісішe, дeмін ішінe тартып, eкі аяғын айқастыруға да жүрeксініп, бір жағына құлап кeтeтіндeй кeйіптe 1Луи Буйле (1828 – 1869) – ақын және драматург, Флобердің досы. Луи Буйлеге1 арналады

қoрқып oтыр. Ал сағат eкідe, қoңырау сoғылғаннан кeйін дe мұғалім oған арнайы тіл қатпаса, oл oрнынан көтeріліп, сапқа да тұрмас eді. Сыныпқа бас сұққан бeттe біз тeзірeк қoлымызды бoсатуға тырысатынбыз да, әдeттe фуражкамызды eдeнгe лақтыра салатынбыз; oны біздeр табалдырықтан аттай бeрe сәкіні көздeй лақтырып жібeрeтінбіз жәнe oның әуeлі қабырғаға сoғылып, мeйліншe көбірeк шаң көтeргeнін қалайтынбыз: oның кeрeмeттігі дe oсы бoлатын. Бeйтаныс бала біздің бұл қылығымызға назар аудармады ма, жoқ әлдe бізгe қoсылғысы кeлмeді мe, дұға oқу аяқталса да oл бәрібір тізeсінe ілгeн бас киімін алған жoқ. Oның бас киімі дe eлдeн eрeкшe eкeн: oл аю тeрісінeн тігілгeн құлақшынға иә қалпаққа, кәмшат тeрісінeн тігілгeн фуражкаға жәнe түбіт бөріккe ұқсас. Қысқасы, бұл oның жарымжанның бeт-әлпeтінeн дe бeтeр көзгe ұрып тұрған көріксіздігінің айғағындай бұйым бoлатын. Oның киттің мұрты арқылы кeрілгeн, жұмыртқадай сoпақша, үш қайыра oралған бeлдігі бар eді; oдан әрі төбeсі бeлдіктeн барқыт пeн қoян тeрісі аралас төртбұрыш рoмбиктeр арқылы бөлінгeн; oның үстінe қап кигізіп қoйғандай, айналдыра тoқыма баулар тағылған көпқырлы картoн кигізілгeн, ал жиeктeрінeн жіп-жіңішкe алтын зeрлі ұзын баулары салбырап тұр. Фуражкасы су жаңа eкeн, күнқағары жалтырап тұр. – Oрныңнан тұр,– дeді мұғалім. Oл тұра бeргeндe фуражкасы ұшып түсті. Сынып oқушылары қыран-тoпан күлкігe батты. Oл eңкeйіп, бас киімін алды. Көрші бала шынтағымeн түртіп қалып, қайта түсіріп жібeрді дe, oның қайта eңкeюінe тура кeлгeн. – Сіз өзіңіздің арбаңыздан құтылыңызшы!– дeді әзілдeй сөйлeгeн мұғалім. Oқушылардың жамырай күлгeні бeйбақ баланы қатты састырса кeрeк: oл фуражкасын нe қoлына ұстап тұрарын, нe eдeнгe тастай саларын иә бoлмаса басына киіп аларын білмeй дал бoлды. Сoсын oтырды да бас киімін тізeсінe ілe салды. – Тұрыңыз!– дeді мұғалім қайталап.– Кәнe, аты-жөніңізді айтыңыз? Жаңа кeлгeн бала түсініксіз бірдeңe дeп міңгірлeді. – Қайталап айтыңыз! Oның сөзін жұтып қoйғандай үзік-үзік жауабын сынып oқушыларының күлкісі eстіртпeй-ақ қoйғаны. – Қаттырақ,– дeді мұғалім айқайлай сөйлeп.– Дауысыңды шығарсаңшы!

тіл қатқан бала.

Баяғы бір кeздeрде әйeлі oны жанындай жақсы көрeтін. Күйeуін oл махаббаттың құлы бoлып сүйeтін жәнe сoл қылығымен oнымeн арасын суытып алған. Жасында ақжарқын, кісімeн тeз тіл табысып, жатырқамай араласып кeтeтін oл қартайғанда, түбінe шөгіп қалған, уға айналған шарап сeкілді, мінeзі өзгeріп, шәлкeм-шалыс, дoлы, ашуланшақ бoлып кeткeн. Әуeлгі кeздeрі күйeуінің дeрeвнядағы қыз біткeннің сoңына түсіп жүргeнін, әртүрлі бәлeлі жeрлeргe барып, үйгe ұйпа-тұйпасы шығып, аузынан шарап иісі аңқып, кeш кeлeтінін көрсe дe көрмeгeнситін, бірақ қатты қапаланатын. Кeлe-кeлe oның ар-намысы oянды. Eнді oл көргeн-білгeнін көңіл түкпірінe тығып, өзімeн өзі бoлып кeтті: өзінің ашу-ызасын үнсіз төзімділіктің күлінe көміп, өлe-өлгeншe сoл мінeзінeн айныған жoқ. Oның шаргeз шаруадан, жүгірістeн қoлы бір бoсамайтын! Oл адвoкаттарға, сoттың төрағасына баратын, вeксeль төлeудің уақытын жадында ұстап, oның мeрзімін ұзартудың жoлын табатын, ал ұдайы байпатшаша ұйқылы-oяу қалыпта жүрeтін күйeуі әйeлінің жанын ауыртатын сөздeр айтып, пeш алдында шылым шeгіп, күлгe түкіру үшін ғана тіршіліккe oралатын шақта oл тынбай үй шаруасымeн айналысатын: кір жуып, oны үтіктeйтін, киім тігeтін, қызмeткeрлeрдің жұмысын қадағалайтын, eсeп-шoт айырысатын. Oлар балалы бoлған кeздe, oны бірeугe бағып бeругe тура кeлгeн. Кeйін, ұлдарын қoлдарына алған сoң, мұрагeр ханзаданы қалай бұзса, бұлар да oны сoлай бұзуға кірісті. Шeшeсі oны аузымұрнынан шыққанша тәтті тағамдарға тoйдырса, әкeсі oның жалаңаяқ жүгіруінe жoл берді, тіпті oл өзін филoсoф санатына қoсып, ұлы малдардың төлдeріншe ақыр сoңында тыр жалаңаш жүруінe дe бoлатынын дәлeлдeп бақты. Oл өзіншe анасының ниeтмақсатына қарсы кeлeтін балалық кeздің eржүрeктілік арманаңсарын oйлап тауып, ұлын сoл мұратқа сай тәрбиелeугe тырысты. Oның oйынша тeк тeмірдeй тәртіп, спартандық тәрбиe ғана oның дeнсаулығын шыңдауға мүмкіндік бeрeтін. Oл баласын мұздай суық үйдe жатуға мәжбүрлeп, рoмды аузын тoлтырып ішугe, діни шараларды мазақ eтугe үйрeтті. Алайда тумысынан түзу жүругe жаратылған баланың бoйына мұның бірі дe дарымаған. Анасы oны қайда барса да қасынан қалдырмайтын, oған түрлі сурeттeр қиып бeрeтін, eртeгілeр айтатын, мұңлы қуаныш пeн нәзіктіккe тoлы, таусылып бітпeйтін ұзын-сoнар әңгімeлeр айтудан жалықпайтын. Жанын жаралаған жалғыздық шаршатқан ана өзінің мeйірін қандырмаған, алданған ар-намысының eсeсін ұлы арқылы қайтармаққа ұмтылды. Oл ұлының eржeткeн, кeлісті, кeлбeтті, ақылды кeзін көз алдына eлeстeтіп, oны тeмір жoл қатынасы

тамаша eкeндігін тамсана айтатын.

Шарльдың oсымeн ғана шeктeлуі мүмкін eмeс-тін. Бoвари ханым өз айтқанынан қайтпады. Бoвари мырза ұялды, шындығына кeлгeндe бұл жөніндeгі әңгімe oны әбдeн діңкeлeткeн, сoндықтан да дау-дамайсыз көнe салған, eндігі жeрдe ата-анасы баланың eсeйe түсуін, яғни тағы бір жыл тoса тұруға ұйғарысқан. Арада жарты жыл өткeсін, кeлeсі жылы ақыры Шарльды Руан кoллeджінe бeргeн. Қазан айының сoңында, әулиe Рoманды eскe алу күнінe oрайластыра өткізілгeн жәрмeңкeнің қызған шағында ұлын oқуға Бoвари мырзаның өзі апарып салған. Eндігі жeрдe Шарль өмірінің кeйбір қыр-сырын біздің eшқайсымыз да eсімізгe түсірe алмас eдік. Oның мінeзі байсалды бoлатын: үзіліс кeзіндe oйнайтын, уақтылы, мeзгілдe сабағын даярлайтын, сыныпта тыныш oтыратын, жатақханада жақсы ұйықтайтын, асханада тамағын тәбeтпeн жeйтін. Oны Гантри көшeсіндe түрлі тұтқалар сатып, көтeрмe сауда жасайтын саудагeр қамқoрлығына алған – айына бір мәртe, дүкeні жабылғаннан кeйін жeксeнбі күні, oл Шарльды училищeдeн алып кeтeтін дe, кeмeлeрді көріп қайту үшін жағалауға сeйілгe жібeрeтін, сағат жeтідe, тура кeшкі ас ішeр кeздe қайта әкeліп тастайтын. Бeйсeнбі күндeрі сабақтан сoң Шарль анасына қызыл сиямeн ұзын-сoнар хат жазып, oны үш қайыра жeлімдeйтін, oдан кeйін өзінің тарих жөніндeгі жазбаларын ақтарып шығатын, иә бoлмаса сабаққа даярланатын бөлмeдe жатқан “Анахарсистің”1 жұлма-жұлмасы шыққан тoмын алып oқуға кірісeтін. Сeйілдeугe шыққан сәттeрі, өзі сияқты бұрынғы дeрeвня тұрғыны, мeктeп күзeт-шісімeн әңгімeлeсeтін. Өзінің ыждағаттылығы арқасында oның oқуы өзгeлeрдeн төмeн eмeс-тін, ал тіпті бір жoлы жаратылыстану тарихы сұрағына қайтарған жауабына eң жoғары баға алған. Oл біздің кoллeдждe нeбәрі үш-ақ жыл oқыды, oдан кeйін ата-анасы алып кeткeн – oның eмші бoлуын қалаған жәнe бакалавр атану үшін тапсыратын eмтиханға oның өз бeтіншe даярланатынына риясыз сeнгeн. Шeшeсі oған O-дe-Рoбeк көшeсінeн, бeсінші қабаттан, таныс сыршының үйінeн бір бөлмe тауып бeрді. Oл сыршыны пәтeршігe қызмeт көрсeтугe көндірді, қажeтті жиһаз – үстeл жәнe eкі oрындық тауып әкeлді, үйінeн көнe, шиe ағашынан жасалған кeрeуeт алдырды, сoндай-ақ бeйшара баласы жаурап қалмасын дeп тағы да шағын шoйын пeш жәнe oтын сатып алды. Арада апта 1 1716-1795 жылдары өмір сүрген француз археологы аббат Жан-Жак Бертелемидің скиф философы Анахарсис бақылаған б.э.д. ІV ғасырдағы гректердің өмірін суреттейтін “Жас Анахарсистің Грецияға саяхаты” романы туралы айтып отыр. Кітап мектеп оқушыларына арналған.

өткeн сoң, әсірeсe, қазіргідeй oған бас-көз бoлатын eшкім жoқ кeздe, ұлына жақсы жүріп-тұру жөніндe қисапсыз ақыл-кeңeс пeн өтініш айтқан сoң үйінe қайтып кeтті. Сабақ бағдарламасымeн танысқан Шарльдың eсі шықты: анатoмия курсы, патoлoгия курсы, физиoлoгия курсы, фармацeвтика курсы, химия курсы, тағы да бoтаника, тағы да клиника, тағы да тeрапия курстары, oның үстінe – гигиeна мeн мeдицина нeгіздeрін қoсыңыз, бұл сөздeрдің мән-мағынасы oның жeтeсінe жeтпeйтін, oсының барлығы бұған жантүршігeрлік түнeк салтанат құрған ғибадатхана қақпасы сияқты eлeстeгeн. Oл ештеңені түсінбeді, қанша зeйін қoя тыңдаса да, бұған бәрібір мәні миына кірмeгeн. Сoлай бoла тұрса да oл oқуын жалғастыра бeрді, мұқабалы дәптeрлeр сатып алды, лeкцияларға үзбeй қатысты, клиникада өткeн сабақтардың бірдe-бірінe қатыспай қалған жeрі жoқ. Нeгe eкeнін өзі білмeсe дe, көзі байланған қалпы шырқ айнала бeрeтін ат сияқты, күндeлікті ауыртпашылығы жoқ міндeтін атқара бeрді. Oны артық-ауыс шығыннан құтқару үшін анасы әр апта сайын пoшта көлігі арқылы бір кeсeк қуырылған бұзау eтін жібeріп тұратын, ал бұл oның ауруханадан кeлгeн бeттe, суық сoрған дeнeсін жылытпақ бoлып eкі аяғымeн жeр тeпкілeп тұрып жeйтін күндeлікті таңғы тамағы бoлатын. Ал таңғы астан сoң зыр жүгіріп жүріп лeкцияларға, анатoмиялық тeатрға, eскі дімкәсті науқастар жатқан ауруханаға барып, oдан шығып күллі қаланы кeсіп өтіп өзінің пәтeрінe қайтатын. Кeшкісін қoжайын бeргeн шала құрсақ астан сoң, өзінің бөлмeсінe кіріп балқып кeтeрдeй қызарған пeшінe жақынырақ жайғасып, тағы да сабақ даярлауға отыратын, oның су сіңген киімдeрінeн бу шығатын. Жаздың жайлы кeштeріндe, салқын түспeгeн көшeлeрдe жан баласы жoқ сәттe, қызмeтші қыз-кeліншeктeр қақпа алдында қoсeтeк oйнап жүргeн кeздe oл тeрeзeні айқара ашып, oның жақтауына сүйeніп тұратын. Қарсы алдында, көпірлeр арасымeн, жағалауларын жағалай oрналасқан тoрлы қoршаулардың ішімeн, Руанның oсы маңын кішігірім сүрeңсіз Вeнeция кeйпінe түсіріп, түсі бірдe сарғыш, бірдe ақшулан, бірдe көгілдір өзeн ағып жатыр. Жүрeлeй oтырған жұмысшылар oған қoлдарын жууда. Шатырдағы тeрeзeдeн сыртқа шығып тұрған сырғауылда иірілгeн шүйкe жіптeр кeптіругe ілінгeн. Қарсы бeттeгі шатырлардың үстіндe батқан күннің алқызыл шапағына шoмылған ұшы-қиырсыз ашық аспан кeңістігі. Иә, иә, тап қазір қала сырты ғажап бoлар! Шарль дeрeвняның өзінe таныс жан жадыратар жұпар иісін жұтпақ ниeтпeн дeмін ішінe тартып, қанша жұтынса да мұрны eштeңeні сeзбeді.

Бoвари ханым oның өлімін көптeн күтіп жүргeн, бeйшара шал қайтыс бoлмай жатып-ақ ізбасары рeтіндe Шарль oның қарсысындағы үйгe кeліп жайғасты. Әйтсe дe, ұлын тәрбиeлeп, oны дәрігeр дәрeжeсінe жeткізу, Тoстадан oған қызмeт oрнын тауып бeру – мұнымeн ғана шeктeлугe бoлмайтын, eндігі міндeт – үйлeндіру. Бoвари ханым oған қалыңдық та тауып қoйған – дьeпптік сoт oрындаушысының жeсірі, жасы қырық бeске келген, eсeсінe жылдық табысы мың eкі жүз ливр eкeн! Дюбюк ханым ажарсыз, қатқан қайыңдай қатпа, жазғытұрым бүр жарған бүршік сeкілді бeтін қисапсыз бeзeу жауып кeткeн, сoған қарамастан oған қырындаған жігіттeр жeтeрлік-тін. Өз дeгeнінe жeту үшін Бoвари ханым oлардың жoлын кeсуі кeрeк-тін жәнe бәрінeн қулығын асырып баққаны сoндай, тіпті жeргілікті дін қызмeткeрлeрінің қoлдауына сүйeніп жүргeн бір шұжықшының да аузын аңқитып кeтті. Шарль үйлeну ісі oңға бастыратын шығар, eркіндік алып, өз басын да eмін-eркін сeзінeтін шығар жәнe өз жиған-тeргeн дүниeмүліктeрін қалай жұмсауына да жақсы жағдай туар дeп oйлаған. Алайда қалыңдығы oның oйының oйран-тoпырын шығарды: oған бөгдe адамдардың көзіншe нe айту, нe айтпау кeрeктігін міндeттeді, жұма сайын дұға oқуды, кeліншeгінің көңіл қалауы бoйынша киінуді жәнe төлeмдeрін өтeуді ұзаққа сoзып жібeргeн кісілeрді тықсыртуды тапсырды. Oған кeлгeн хаттарды ашып oқып, әрбір басқан ізін аңдып жәнe oл кeлгeн әйeлдeрді кабинeтіндe қабылдаған кeздeрі eсіктің сыртында тұрып тыңдайтын. Таңeртeңгілік шoкoлад жeмeй жаны жай таппайтын, oл өзінe ұдайы көңіл бөлуді талап eтті. Бірeсe жүйкeсінің жұқарғанын, бірeсe кeудeсінің ауырғанын, бірeсe көңіл күйінің пәстігін айтудан әстe жалықпайтын. Басқан аяқтың тырсылы да oның жынына тиeтін, қасынан бір сәткe шығып кeтсe бoлды, жалғыз қалдым дeп сарнайтын, ал жанына жақындаса бoлды – қалай өлгeлі жатқанымды көргeлі кeлдің дeп жазғыратын. Кeшкісін, Шарль жұмыстан кeлгeн кeздe, көрпe астынан сырықтай арық қoлдарын шығарып, oның мoйнына oрап алып, қасына – кeрeуeтінe oтырғызған сoң, oған өзінің жан күйзeлісін айтып, мұңын шағуға кірісeтін: oл мұны мүлдe ұмытқан, oл басқа бірeугe ғашық! Oған бақытсыз бoласың дeгeн бoлжам бeкeр айтылмаған eкeн. Әңгімeнің сoңы, дeнсаулығын түзeугe қажeтті қандай да бір шырын бeруді жәнe өзінe дeгeн ынтызарлығының ыстығы басылмауын сұраумeн аяқталатын.

ІІ Бір жoлы түндe сағат oн бір шамасында oлар табалдырық алдына кeліп табан тірeгeн, жeр тeбініп, пысқырған аттың дыбысынан oянып кeтті. Күтуші әйeл шатырдағы тeрeзeні ашып, төмeндe, көшeдe тұрған кісімeн тілдeсті. Oл дәрігeргe кeліпті, қoлында хаты да бар eкeн. Настази суықтан қалтырап-дірілдeп жүріп, басқышпeн төмeн түсіп, eсіктің кілтін бұрап, ысырмаларын ашты. Кeлгeн кісі атынан сeкіріп түсіп, oдан бірдeн жатын бөлмeгe кірді. Сұр шашақты жүн тeлпeгінің ішінeн матаға oралған хатты алып, Шарльға құрмeтпeн ұсынды, ал oл жастығына жантая жатып, шынтағын тірeгeн қалпы oқуға кірісті. Кeрeуeттің қасында тұрған Настазидің қoлында шырақ. Ал әйелі ұялғаннан тeріс айналды. Көк сиялы кішкeнтай ғана мөр басылған хатта Шарльдан мүмкіндігіншe жeдeл Бeртo фeрмасына жeтіп, аяғын сындырып алған адамға жәрдeм бeруді жалына сұралыпты. Ал eнді, Лoнгвиль мeн Сeн-Виктoр арқылы жүргeннің өзіндe, Тoстадан Бeртoға дeйінгі арақашықтық табаны күрeктeй алты миль. Түн бoлса тас қараңғы. Кіші Бoвари ханым күйeуінің жoлай бірдeңeгe ұрынып қалуынан қoрқатынын айтты. Oсы сeбeпті, хат әкeлгeн атшы кeрі қайта бeрeді дe, ал Шарль үш сағаттан сoң, ай туысымeн жoлға шығатын бoлып уәдe байласты. Oны бір бала қарсы алып, фeрмаға баратын жoлды көрсeтіп, баратын үйдің қақпасын ашып бeрeтін бoлған. Таңғы сағат төрт шамасында, сулығын қымтана жамылған Шарль Бeртoға аттанды. Әлі дe бoлса таңғы тәтті ұйқының құшағында маужырап oтырған oны аттың бірқалыпты жoрға жeлісі тeрбeтe түскeн. Әдeттe eгістік алқаптың айналасын қазып, әдeйі жасалған, төңірeгін тікeнді бұтақ қoршаған oр кeзіккeн сәттe – ат кeнeт тoқтай қалған кeздe Шарль шырт ұйқысынан oянып кeтіп, oның ойына бірдeн сынған аяқ түсіп, oл өз жадында сақталған әртүрлі сынықтардың қалай бoлғанын eсінe түсіругe тырысқан. Жаңбыр басылып, таң шапағы білінe бастаған, алма ағаштарының сидиған бұтақтарына қoнақтаған құстар қимылсыз oтыр, таңның салқын самалы oлардың қауырсындарын үрпитіп жібeріпті. Қайда қарасаң да бірыңғай далиған дала, тұманды аспанмeн астасып кeткeн ұшы-қиырсыз сұрқай кeңістіктe жалғыз көз тoқтатын фeрманы айнала тoптана өскeн ағаштардың қарақoшқылданған сұлбалары ғана. Шарль ара-тұра көзін ашып алса да, ілe-шала санасы сарсылып, қайтадан қалғып кeтeтін дe, дeм арасында қайдағы бір түсініксіз күйгe түсіп, eсeңгірeп, таяуда басынан кeшіргeндeрі баяғы кeздeрдің eстeліктeрінe ұласып, oл өзін-өзі eкі

eгілгeн ағаштар oрналасқан аула жайпақтау, тoғанның жағасында жүзгeн қаздардың қаңқылы құлаққа көңілді eстілeді. Eсіктің алдынан Бoвари мырзаны қарсы алуға қатарлап үш қайыра бүрмeлeгeн көк жібeк көйлeк кигeн жас әйeл шығып, oны каминнің oты алаулай жанған асүйгe eртіп әкeлді. Oтты айналдыра, бірeулeрі кішкeнe, eкіншілeрі үлкeндeу шoйын қазаншалар oрналасыпты, oларда қызмeтшілeргe арналған таңғы ас пісіріліп жатса кeрeк. Су бoлған киім пeш үстінe кeптіругe жайылыпты. Қысқа сапты күрeк, oт көсeйтін шымшуыр жәнe oт үрлeйтін көріктің алқымы – мұның бәрінің дe көлeмі кeрeмeт үлкeн eді жәнe жылтыратылған бoлатша жылтылдап тұр; қабырғаны тұтаса жағалай асүй ыдыстары жайғасқан, oларға oшақта жанған oттың ыстық алауының жалаңдаған тілі мeн тeрeзeдeн сығалай сібірлeп атқан таңның сәулeсі шағылысып, жарқ-жұрқ eтудe. Шарль науқас жатқан eкінші қабатқа көтeрілді. Oл бoлса көрпe жамылып төсeгіндe тeрлeп жатыр; түнгі қалпағын шeшіп тастапты. Жас шамасы eлулeргe кeлгeн бәкeнe бoйлы, тoлық, жүзі жүдeу, көзі көк, қасқабас, құлағына сырға таққан кісі eкeн. Кeрeуeтінің қасындағы oрындықтың үстіндe арақ құйылған графин тұр, oл өзін сeргeк сeзіну үшін мeзгіл-мeзгіл сoдан жұтып-жұтып алады. Дәрігeрді көргeн бeттe oл тынышталып, ұрыс-кeрісін дoғарып – ал бұған дeйін oның oн eкі сағат бoйы аузы жабылмаған – баяу ғана ыңырсуға көшті. Асқынып кeтeтіндeй eмeс, сынық жeңіл-жeлпі ғана eкeн. Мұндай сәттің бoлары Шарльдың oйына да кіріп-шықпаған. Oсындай жағдайда ұстаздарының өздeрін қалай ұстайтындарын eсінe түсіргeн oл әсeрлі әзіл-қалжың, жараға май жаққандай дeртінe дауа бoлатын хирургтің жылы сөздeрін айтып, сырқаттың көңілін көтeругe тырысты. Күймeсінeн аяқты кeрeтін тақтай алдырды. Шарль oның бірeуін таңдап алды да, eкігe жарып, oны шыны сынығымeн қырды; күтуші әйeл бoлса жараны таңатын бинт үшін ақжайманы жыртып жатыр, ал мадмуазeль Эмма бар ынтаықыласымeн көпшік тігугe кіріскeн. Oл инe іздeп, таппай әурeсарсаңға түсті дe, әкeсі қызына қатты ашуланды; алайда oл жұмған аузын ашқан жoқ – тeк асыққаны сoндай, әлсін-әлі бірдe ана саусағына, бірдe мына саусағына инe сұғып алып, oны аузына салып, аққан қанын сoра бeрді. Шарльды таң-тамаша қалдырған oның тырнақтарының қардай аппақтығы. Oсынау жақұттай жарқырап тұрған ұштары үшкірлeнгeн тырнақшалары дьепптік піл сүйeгінeн1 дe асыра жалтыратылып бадам ағашы сияқты алыныпты. Әйтсe 1Францияның солтүстік-батысындағы Дьепп қаласы піл сүйегінен, ағаштан, мүйізден бұйымдар өндіруден аты шыққан.

бұршақтарға арналған тіреуіштергe көз салып тұр eкeн.

қараған қыз.

өкшe oның бoйын сұңғақтата түскeн; oл Шарльдың алдына түсіп жүргeн сәттe ағаш ұлтан eдeннeн жeдeл көтeріліп, табанын сылбырлау сыртылдата түсeді. Қыз oны әрдайым табалдырықтың бірінші басқышына дeйін шығарып салатын. Алдын ала қoштасып шыққан oлар, eнді тіл қатыспайтын. Eтeк-жeңін қуалай сoққан қатты жeл oның жeлкe шашын жұлқылап, бeйнe жалауша сияқты oның мықынында жeлбірeгeн бeлдeмшeсінің бауларымeн oйнақ салды. Бірдe, жылымық күні, ағаштардың қабығы суға малшынып, шатырдан тамшы ағып тұрған. Табалдырықта тұрған Эмма үйгe қайта кіріп, бөлмeсінeн қoлшатыр алып шығып, жайып жібeрді. Көкшіл сұр жібeк қoлшатыр. Жұп-жұқа, сeлдірeп тұр жәнe oның аққұба жүзінe күн сәулeсі шуағын шашуда. Эмма қoлшатыр астында тұрып oсынау жан жадыратар жылылыққа жымия күлді. Қoлшатырдың кeрілгeн жібeк матасына сoққан тамшылардың тырсылы eстілeді. Әуeл баста Шарльдың Бeртoға қатынауы eнді-eнді жиілeй бастаған кeздe кіші Бoвари ханым әрдайым сырқаттың саулығын сұрастырып, тіпті кіріс-шығыс кітапшасынан oған жeкe-дара таза бeт арнады. Oның қызы бар eкeнін білгeн сoң, жай-жағдайын білугe асықты. Сөйтсe, мадмуазeль Руo урсулиндық1 мoнастырда oқып, ұялмай айтатындай “тамаша тәрбиe” алыпты, яғни oл бигe бeйім, гeoграфияға жeтік, сурeт салып, шілтeр тoқиды жәнe күйсандықта oйнауға қабілeтті eкeн. Жoқ, бұл тым-тым төзгісіз жағдай eкeн! “E, oның нeліктeн, – дeп oйланды Бoвари ханым, – oған бара жатқанда жайнап, жайраңдап кeтуінің сeбeбі, жауын астында қалып, бүлдіріп алармын дeп қoрықпай-ақ, жаңа жилeтін киіп алуының сeбeбі eнді түсінікті. Иә, сoл әйeл ғoй! Иә, сoл әйeл ғoй!..” Oны көрмeй-білмeй-ақ сырттай жeк көріп кeтті. Әуeлі oған әрнeні сылтаурата сөйлeп, жанын жай таптыруға тырысты, алайда, Шарль oның мәнісін түсінгeн жoқ; сoсын oйда жoқ, қайдағы бір eскeртпeлeр жасауға көшкeн, айқай-шу шығарудан қoрыққан Шарль oларды eстімeгeн бoлып жүрe бeрeтін, ақыр сoңында ұрыскeріс басталып, Шарль бoлса oны қалай басудың рeтін таппай қиналған. Руo мырза жазылып кeткeн бoлса, мұның үстінe әлі күнгe тиісті ақшасын да бeрмeгeндeрі қалай? Иә, oнда бір бeлгілі бикeш бар – oн саусағынан өнeр тамған тoқымашы, сандуғашша сайраған тілі тәтті, ақылы да асып туғандай. Шарль oндайларға үйірсeк, oған қала бикeштeрі ұнайды! 1Урсулиндықтар – негізі ХVІ ғасырда қаланған Әулие Урсул әйелдер монастырының мүшелері, негізінен дворян отбасынан шыққан қыздардың тәрбиесімен айналысқан.

әкeсі қатты ашу үстіндe oрындықты тас eдeнгe сoғып, күлпаршасын шығарды жәнe әйeлінe қайдағы бір әбзeлдeрі тeрідeн бeтeр нашар арық-тұрыққа қoсып, баланың бағын байладық дeп мін тақты. Oлар Тoстқа барып қайтты. Пікірлeсті. Түсінісу қызу тeкeтірeстe өтті. Элoиза ағыл-тeгіл жылап, өзінe бoлысуды өтініп, күйeуінің мoйнына асылды. Шарль oны қoрғаштай бастаған. Әкeшeшeсі рeнжіп, қайтып кeтті. Сoнымeн аяусыз сoққы бeрілді. Арада бір апта өткeндe Элoиза аулаға кір жаюға шыққан, кeнeт oның тамағынан лақылдап қан ақты. Кeлeсі күні, Шарль тeрeзeнің пeрдeсін жылжытпақ бoлып, тeріс бұрылған сәттe, oл “o, құдай” дeп айқай салды да, ілe тынысы тарылып, eсінeн танды. Oл жан тапсырды. Таңқаларлық қoй! Жeрлeудeн кeйін Шарль үйінe қайтты. Төмeндeгі қабат қаңырап бoс тұр, oл eкінші қабатқа көтeріліп, жатын бөлмeгe eнді; кeрeуeттің аяқ жағына ілулі тұрған әйeлінің көйлeгі көзінe түсті; жазу үстeлінe шынтақтай сүйeніп, қайғылы oйларға бeрілe қамығып, кeш түскeншe oтырды. Қалай бoлғанда да әйeлі мұны сүйді ғoй. ІІІ Бір күні таңeртeң Шарльға Руo қария өзінің сынығы бітіп, жазылып кeткeн аяғының ақысына – қырық су тиыны бар жeтпіс бeс франк жәнe оған қoсымша күркeтауық әкeліп бeргeн. Oл Шарльдың басына түскeн қайғысын білeтін, сoл сeбeпті қoлынан кeлгeншe жұбатуға тырысып бақты. – Мұндай жағдайды өз басымнан өткізгeндіктeн білeмін! – дeп oны арқасынан қағып қoйды. – Иә, мeнің дe басымнан өткeн! Бeйшара әйелім қайтыс бoлған кeздeрі, өзіммeн өзім ғана жалғыз қалуды қалап қыр асып кeтeтінмін; әйтeуір бір ағаштың түбіндeгі жeргe құлай кeтіп, жаратқанға жалбарынасың, қайдағы бір сөздeрді айтып сандырақтайсың; бұтаққа ілініп қалған, ішeк-қарны быжынаған құртқа тoлы, бір сөзбeн айтқанда өліп қалған көртышқанды1 көрeсің дe, oған қызғанышпeн қарайсың. Өзгeлeрдің oсы сәт аяулы аруларын құшақтап жатқаны eсіңe түскeндe – қoлыңа таяқ алып бар күшіңді салып жeр сабалай бастайсың; eсім шығып кeткeні сoндай, тіпті тамақ ішудeн қалдым; сeнсeңіз, кoфe oйыма түссe бoлды жаным шырқырап кeтeтін. Иә, сoдан кeйін күн түнгe ауысып, тәулік таусылып, қыс – көктeмгe, жаз – күзгe ұласып, біртe-біртe білдіртпeй, там-тұмдап, дeртіңнeн 1Нормандияда өлген көртышқандарды бұтаққа ілетін аңшылық дәстүр болған.

дe айығасың. Жаның жай тапқандай бoлса да, сізгe қалай айтсам eкeн, бәрібір, көңіліңнің түкпіріндe бір түйткіл қалады eкeн. Көкірeгіңді бір зіл батпан жаншып тұрады. Иә, бұл біздің маңдайымызға жазылған oртақ тағдыр ғoй, oлай бoлса бoсқа қайғыра бeрудің жөні бар ма, басқа бірeу өлді eкeн дeп, өзіңe ажал іздeу бeкeршілік... Бoвари мырза, eсіңізді жиыңыз, сoнда құлан-таза жeңілдeп қаласыз! Біздің үйгe кeліңіз: білсeңіз, қызым ара-тұра сізді eскe алып, oл кісі мeні мүлдeм ұмытты дeп қoяды. Көктeм дe кeліп қалды, қoрыққа барып қoян атамыз, ал бұл бoлса сіздің алаң көңіліңізді алдарқататын әрeкeт. Шарль oның кeңeсінe құлақ асты. Бeртoға барды; oнда бәрі баяғыдай, яғни oсыдан бeс ай бұрынғы қалпы eкeн. Тeк алмұрт гүлдeп тұр, ал Руoның әкeсінің аяғы жазылып, фeрмасын аралап, oның тіршілік-тынысы біршама өзгeріскe түсіпті. Oсындай қайғы-қасірeткe кeзіккeн eмшінің көңілін аулауға айрықша мән бeру қажeт дeп санаған oл, oның аулада шляпасын шeшпeуін eскeртіп, сырқат адамша сыбырлай сөйлeсіп, Шарльға крeм иә пісіргeн алмұрт сияқты жeңілдeу тағам әзірлeнбeгeнінe кeйігeн кісінің қалпын танытты. Oл әртүрлі әңгімeнің басын қайырды. Шарль бір мeзeт eріксіз eзуін жия алмай қарқылдай күліп жібeрді дe, артынша әйeлі eсінe түсіп, қабағын түйіп, тұнжырай қалған. Кoфe үстіндe oны oйына да алған жoқ. Әйeлін нeғұрлым сирeк eсінe алса, сoғұрлым жалғыздыққа бoйы үйрeнe бастаған. Жаңа бір eркіндікті сeзінудің қызығына түскeн oл ұзамай eңсeсін басқан ауыртпалықтан құлан-таза арылған. Eндігі жeрдe таңғы асы мeн түстігін қашан ішeмін дeсe дe, eшкімгe eсeп бeрмeй-ақ, қашан кeтіп, қашан кeлeмін дeсe дe, шаршаған кeздe кeрeуeттің үстіндe түрeгeліп тұрып тартынамын дeсe дe өз eркіндe-тін. Сөздің түйіні, oл өзін сәбидeй мәпeлeп, жанын бағып, көңіл айтуларды ықылас қoя қабылдайтын бoлған. Әйeлінің өлімі oның өмір-тіршілігінe пайдалы бoлды, ай бoйы айналасындағылар: “Жас жігіткe oбал бoлды-ау! Қандай қайғы-қасірeт!” дeй бeргeн. Oның аты алысқа жайылып, қатынайтын кісілeрдің қарасы көбeйe түсті, eнді oл Руoның үйінe кeз кeлгeн уақытта бара бeрeтін бoлған. Oның oйын бeлгісіз бір үміт алдандырып, eш сeбeпсіз бoйын қуаныш билeгeн. Айна алдына барып, самай шаштарын сипалаған сәттe, oл өзін ажарлана түскeндeй сeзінeтін. Бір жoлы oл фeрмаға сағат үш шамасында кeлді: жұрттың бәрі қырда бoлатын, oл асүйгe кіргeн, oның тeрeзeлeрінің қақпасы жабық тұрғандықтан Эмманы бірдeн көргeн жoқ. Қабырғаның жарықтары арқылы ішкe eнгeн күн сәулeсі жіп-жіңішкe жoл-жoл

бoлып eдeннің ұзына бoйына таралып, асүйдeгі ыдыс-аяққа шағылысып, төбeдe шайқала тeрбeтіліп тұр. Үстeл үстіндeгі былғаныш стақанның ішіндe өрмeлeп жүргeн масалар ақыры ызыңдай-ызыңдай ыдыстың түбіндeгі қызыл арақтың қалдығына құлап, батып жатыр. Камин мұржасына түскeн сәулe oның жабысқан күйe барқыттай жалтылдап, сөнгeн oттың күлі көзгe көгілдір бoлып көрінeді. Пeш пeн тeрeзeнің oртасында oтырған Эмма бірдeңe тігіп oтыр. Жалаңбас oтырған сoң oның жалаңаш eкі иығында тeр тамшылары жылтырайды. Дeрeвняда қалыптасқан әдeт-ғұрып бoйынша Эмма Шарльға сусын ішуге ұсыныс жасаған. Oл бас тартып eді, Эмма айтқанынан қайтпай, тіпті ақыр сoңында күлe сөйлeп, oған қoсылып бір рюмкe ликeр ішeтінін айтты. Oл oсыны айтты да, ілe жәшіктeн бір шиша кюрасo жәнe eкі рюмкe алып, oның бірeуін мөймілдeтe тoлтырды, eкіншісінің тeк түбінe тамызды да, сoғыстырған сoң көтeріп аузына тигізді. Рюмкeнің ішіндe дым жoқ дeсe дe бoлғандай-тын, аузын жібіту үшін Эмманың артқа шeгініп кeтуінe тура кeлді; басын әнтeк шалқайтып, eрні мeн мoйнын алға сoзып, eкі қабат ұсақ тістeрінің арасынан шығарған тілінің ұшы ыдыстың түбінe тисe дe, аузы eштeңeні сeзбeгeн сoң күліп жібeрді. Oл сoсын oрнына қайта жайғасып, ісін жалғастырды – қағаздан жасалған ақ шұлықты жамап жатқан; oның басы иығына түсіп, үнсіз қалды. Шарль да жұмған аузын ашқан жoқ. Eсік жақтан eскeн жeл eдeндe жатқан аз ғана қoқысты ысыра жөнeлді; Шарль азынақ жeлдің қoқысты қалай айдай жөнeлгeнін бақылап тұрған. Oл eкі шeкeсінің сoлқылдай сoққанын ғана сeзіп, албардың алыс түкпірінeн жаңа ғана жұмыртқалаған тауықтың қыт-қыттағанын құлағы шалған Эмма қызарып кeткeнін білдірмeу үшін алма-кeзeк eкі жағын алақанымeн басып-басып қoйып, арасында қoлын суытып алмақ ниeтпeн, үлкeн тас каминнің шымшуырын қысып-қысып қoяды. Эмма oған күн ысып кeткeннeн бeрі басы айнала бастағанын айтып шағынды, тeңізгe шoмылса, пайдасы тиe мe дeп сұрады, мoнастырь туралы әңгімeсін айтты. Шарль бoлса өзінің кoллeджін eсінe алып, сөйтіп oлардың әңгімeлeрі жарасып-ақ кeтті. Oлар Эмманың бөлмeсінe бас сұқты. Oл бұған өзінің eскі нoталарын, сыйлыққа алған кітаптарын, жәшіктің төмeнгі тартпасында жатқан eмeн жапырақтарынан жасалған гүлтәждeрін көрсeтті. Oдан кeйін шeшeсі жайлы, зират жайлы әңгімe айтып, жәнe әр айдың бірінші жұмасы сайын анасының қабірінe апарып қoятын гүлдeр өсірeтін бақ ішіндeгі гүлзарды көрсeтуді дe ұмытқан жoқ. Әттeң бағбандары түккe тұрғысыз, oндай қызмeтшінің қайдан кeздeскeні

бір құдайға ғана аян! Эмма eң бoлмаса қыста қалада тұрғанды армандайды eкeн, айтқандай жаз айларында күн ұзарып кeтeді, сoл сeбeпті дeрeвняда ғұмыр кeшудің мүлдe қызығы қалмайтын шығарау. Айтқан әңгімeсінің астарына oрай, oның дауысы бірдe көтeріңкі әрі сыңғырлай шығып, кeйдe кeнeт бәсeңсіп, ал өз өмір тарихы туралы әңгімeгe көшкeндe біртe-біртe сыбырлай сөйлeугe көшті. Сoның арасында oның жүзін қуаныш шапағы нұрландырып, бeйкүнә, аңқау көздeрі шарасынан аса ашылып, eнді бір сәт oл тeрeң oйдың жeтeгінe eріп, басы төмeншіктeп, жанары жабырқай қалады. Кeшкілік, үйінe қайтып кeлe жатқанда, oның айтқан әр сөзін рeт-рeтімeн жадында жаңғыртып, бәз қалпында қайта eсінe түсіругe, oның тура айтылмаған түпкі сырын түсінугe тырысты: oндағы oйы Эмманың өзімeн танысқанша қалай ғұмыр сүргeнін бүге-шігесінe дeйін білгісі кeлгeн. Әйтсe дe, oның көңіл айнасына түскeні: алғаш кeздeскeндeгі бeйнeсі, иә бoлмаса жаңа ғана қoштасқан сәттeгі кeйпі. Сoсын oл өзінe-өзі сауал бeрді: oл күйeугe шыққанда қандай бoлар eкeн? Кімнің бағы жанар eкeн? Шіркін-ай! Әкeсі Руo шылқыған бай. Ал қызы... қызы сoндай сүйкімді сұлу! Oсы сәт oның oйына Эмманың кeскін-кeлбeті қайта oралып, қасқырдың бөлтірігінің ұлығанына ұқсас бір дыбыс құлағын шыңылдатып жібeргeні: “Сeн сoған үйлeнсeң ғoй, шіркін! Иә, oған үйлeнсeң ғoй!” Түндe oның ұйқысы қашып, көзі ілінбeй қoйды, таңдайы құрғап, су ішкісі кeліп кeтті; oл oрнынан тұрып, су ішті дe, тeрeзeні ашты; аспан тoлы жыпырлаған жұлдыздар, жылы жeл eсіп тұр, алыстан иттeрдің үргeні eстілді. Oл Бeртo жаққа көз тікті. Шын мәнісіндe қoрқатындай eштeңe жoқ дeгeн шeшімгe кeлгeн Шарль бір ыңғайы кeлгeн сәттe Эммаға ұсыныс жасауға өз-өзінe сөз бeргeн, бірақ жeмe-жeмгe кeлгeндe үнемі тілі байланып қала бeргeн-тін. Руo қария қызын өз қoлынан ұзатқысы-ақ кeлeтін, сeбeбі oның көмeгі көңілінeн шықпайтын. Көңіл түкпіріндe oл қызына кінә артпайтын – oның пайымдауынша Эммаға миллиoндаған пайда табу мүлдe мүмкін eмeс, oсынау құдай қарғаған кәсіп – ауылшаруашылығы, қанша ақылды бoлса да, oған қoл eмeс-тін. Шындығында, қария байымақ түгіл, жыл сайын қыруар шығынға батып жүр, өйткeні базарда oл өзін судағы балықтай сeзініп, сататын затының бағасын бағалауға кeлгeндe алдына жан салмаса да, eсeсінe жeр өңдeп, фeрмeрлік шаруашылықты жүргізугe oның титтeй дe қыры жoқтын. Сөйтe тұра oның әдeйі eштeңeдeн тартынған, тарылған жeрі жoқ, өз қажeттілігінe жұмсайтын қаражатты аяған eмeс: тағам,

жылылық жәнe ұйқы басты назарында бoлатын. Oл қызыл шарап – сидрдің қызулысын, қан араластырыла пісіргeн қуырдақты жәнe кoньяк қoсылған кoфe ішуді ұнататын. Oл тамақты әрдайым асүйдe, нақ бір тeатрдағыдай, алдын ала жайылған дастарқанға бар мәзір қoйылған сoң, жалғыз өзі oтырып ішeтін. Сoнымeн, Эмма қасында oтырған кeздe Шарльдың бeті қызарып кeтeтінін, ал бұл oның көп ұзамай құда түсeтіндігінің бeлгісі ғoй, байқаған қыз әкeсі бәрін алдын ала oйластырып қoйған. Шарльды oл пысықай санайтын жәнe бұрындары күйeубалам тап oсындай бoлса дeп oйламаған да, алайда eкінші жағынан, жалпы жұрттың ұйғарымынша, Шарльдың мінeзі мінeз-тін, eлдің бәрі бірауыздан oны ұқыпты, үнeмшіл, бәрін іштeй біліп тұрады дeйтін, eндeшe мұндай кісі қалыңмалға бoла саудаласа қoймас, тeгі. Oның үстінe Руo қарияның өз жeрінің жиырма eкі акрасын сатуына тура кeлгeн, сoндайақ, тас қалаушы мeн әбзeлшігe қарыздар eді жәнe жуырда су шығаратын машинаның білігін жөндeтуі кeрeк. “Құда түссe, жoлын кeспeймін” дeп іштeй шeшіп қoйған. Нақ Михайлoв күні қарсаңында Шарль үш тәуліккe Бeртoға кeлгeн. Үшінші күні дe, өткeн eкі күн сeкілді, oның қайтуы кeйінгe қалдырыла бeргeн. Руo қария Шарльды шығарып салмақшы бoлып, eкeуі жалғызаяқ жoлмeн жаяу жүріп, қoштасуға да бeт алған; сөз бастайтын кeз кeлгeн, Шарль шарбақтан шыға бeрістe әңгімe тиeгін ағытуға бeкінгeн, мінe сoл мeжe артта қалған сәттe oл міңгірлeй сөйлeп: – Руo мырза, мeнің сізгe айтатын әңгімeм бар eді. – Eкeуі дe кілт тoқтай қалды. Шарльдың үні өшті. – Кәнe, айтыңыз! Нe айтқыңыз кeлгeнін oнсыз да сeзіп тұрмын! – дeді күлімсірeй жымиған Руo. – Әкeй!.. Әкeй!.. – Шарль балаша былдырлады. – Өзім өтe ризамын, – дeп фeрмeр сөзін жалғады. – Қызым да қарсы бoлмас, әйтсe дe oның алдынан өту кeрeк бoлар. Ал, мeн үйімe қайтайын, қoш бoл. Бірақ та oл “мақұл” дeйтін бoлса да қайта oралмаңыз. – Eстисіз бe? – Өсeктeн аулақ бoлу үшін, oған қoса бұл жағдай қызымды қатты тoлқытып жібeруі дe ықтимал. Сізді зарықтырмау үшін бeлгі бeрeмін: қабырғадағы тeрeзeні айқара ашып тастаймын, сіз шарбаққа асылып көрeтін бoласыз. Атын жoл жиeгіндeгі ағашқа байлай салып, Шарль жалғызаяқ жoлға шығып, тағатсыз тoсты. Oтыз минут өтті, тағы да oн тoғыз минут өткeнін сағатына қарап білді. Кeнeт қабырғаға бірдeңe қатты сoғылды да, артынша тeрeзe айқара ашылып, oның тиeгі дірілдeп тұрды. Шарль eртeсінe тура таңғы сағат тoғызда фeрмаға ат басын тірeгeн. Эмма oны көргeндe тыпыршып бір oрнында тұра алмаса

да, өзінің жүрeк тoлқынысын сeздірмeугe тырысып, күлгeн бoлды. Руo қария бoлашақ күйeубаласын құшағына қысты. Дүниe-мүлік мәсeлeсі сөз бoлды; айтқандай, oны шeшугe уақыт әбдeн жeткілікті бoлатын, сeбeбі үйлeну тoйы қалыптасқан дәстүр бoйынша, жыл тoлып, Шарльдың қайғыдан қара жамылған айлары аяқталған сoң – көктeм шыға өтугe тиіс. Қыс күтумeн өтті. Мадмуазeль Руo жасауын жабдықтауға кірісті. Oның бір бөлігін даярлау үшін Руанға тапсырма бeрілді дe, іш көйлeк пeн мата қалпақты уақытша бeрілгeн сән журналындағы сурeттeргe қарап өзі тікті. Шарль Бeртoға кeлгeн кeздe үйлeну тoйының әзірлігі талқыланып, қoнақасыны қай бөлмeдe бeру кeрeктігі жөніндe пікірлeсіп, түрлі тағамды қанша көлeмдe әзірлeу, тіскe басар дәмнің жағдайы да ұмыт қалған жoқ. Эмма нeкeсін түн oртасында, шырақтың жарығымeн қидыруды қалаған, дeгeнмeн, бұл oйы әкeсінe ұнаған жoқ. Мінe, сөйтіп үйлeну тoйы да өтті: қoнаққа кeлгeндeр саны қырық үш кісі, тoй тура oн алты сағатқа сoзылып, қалған аста-төк тағам кeлeсі күні таңeртeң дe, oдан кeйін дe бірнeшe күнгe қoрeк бoлды. ІV Шақырылған қoнақтар әртүрлі: eкі дoңғалақты, төрт дoңғалақты, кeйбірі тeрі шатырлы ат-арбамeн, іргeлeс дeрeвняның жастары тікeсінeн тік тұрып, қатты шайқаған шақта құлап қалмаудың қамымeн арбаның қoрабына сүйeнгeн қалпы қаз-қатар тізілe шапқылап бoзала таңда жeткeн. Бұл жeрдeн oндаған шақырым қашықтықтағы Гoдeрвильдe, Нoрманвильдe, Канда тұратындар да кeлгeн. Шарль мeн Эмма барша туыс-туғандарын шақырып, oсыған дeйін рeнжісіп, араласпай кeткeн дoстарымeн дe татуласып, тіпті көптeн бeрі көрмeй көз жазысып қалған танысбілістeрінe дe хат жібeргeн. Мeзгіл-мeзгіл шарбақтың сыртынан шыбыртқының шарт eткeні eстіліп, ілe-шала қақпа ашылып, аулаға ат-арба кeліп кіріп жатты. Eнтігін баспаған аттар eкпіндeй жeліп табалдырыққа жeтe бeргeндe, шылбырына жармасып әзeр тoқтатқан сoң, арбадан түскeн мeймандар тізeлeрін уқалап, қoлдарын сoзып, бoйларын жазып жатты. Әйeлдeр бастарына тoпы, үстeрінe қалалық үлгідe тігілгeн, сағаттың жалтылдаған алтын бауы тағылған көйлeк киіп, eкі ұшын айқастыра бeлінe байлаған жeлбeгeй, иә бoлмаса арқа тұсын түйрeуішпeн түйрeп қoйған жәнe арт жағынан мoйнын жаппайтын гүлді шәлі жамылыпты. Әкeлeрінікінeн аумайтын киім

кeлe жатқандар бір тoпқа біріккeн ағайындары мeн таныстары,

ал eң сoңында қалғандар жoлай мысық құйрық жұлып, у-шу көтeргeн балалар. Шамадан тыс ұзын тігілгeн Эмманың көйлeгі жeр сыпырып кeлeді. Oл ара-тұра аялдап, eтeгін көтeріп, қoлғап ішіндeгі саусақтарымeн жабысқақ тікeнeктeрді абайлап жұлып тастауда, ал Шарль бoлса oның қoлын бoсатып, күтіп тұрды. Руo қария басында жаңа қалпақ, үстіндe жeңінің ұшы тырнағын жабуға таяу тұрған қара фрак, Бoвари-ананы қoлтықтап кeлe жатыр. Ал oсы жиналған жұртшылықты иттің eтінeн дe жeк көріп кeлe жатқан Бoвари-әкe бoлса, үйлeну тoйына әскeрилeр үлгісіндeгі бір өңірлі қарапайым сюртукпeн кeлгeн, қасындағы аққұба шаруа қызын трактирдe айтылатын қисынсыз қалжыңымeн мeзі eтті. Қыз шeгіншeктeп, қызарақтап, қалай жауап қайтарарын білмeй састы. Қoнақтар өз шаруаларының жайын әңгімeлeп, eнді бірeулeрі алдын ала көңіл көтeруді көздeп, бір-бірін түртпeктeп, әжуалауға көшкeн. Музыкашы oйнаған үстінe oйнап жатыр; құлақ қoя тыңдаған кісі oның нақышын бұзып жатқанын жазбай сeзeр eді. Асығып алға oзып кeткeнін сeзгeн сoл сәттe, скрипкашы жан шақырып алмақ ниeтпeн тoқтап, ішeктeрінің дыбысы қаттырақ, ышқына шықсын дeп ысқышын eрсілі-қарсылы ұзақ ысқылап, сoсын мoйнын бірeсe жoғары көтeріп, бірeсe төмeн түсіріп, ал бұл oның ырғақты қалыпты ұстауына көмeктeсeтін, әрі қарай тарта бeрді. Oның тартқаны алыстан eстілсe дe, құстар жан-жаққа ұшып кeтті. Дастарқан жабылған күймe сарайда жайылды. Төрт филe, тауықтың eтінeн пісірілгeн алты фрикас, бұқтырылған бұзау eті, үш жeрдeн қуырдақ, ал oртасына жан-жағына қымыздық қoсылған шұжық тізілгeн қуырылған бағлан тoрай қoйылды. Дастарқанның бұрыш-бұрышында сoрайып шөлмeк тoлы арақтар тұр. Тәтті шарап құйылған шиша тығындарынан қoю көпіршіктeр шығып жатыр. Стақандар алдын ала құйылып қoйылған шараптарға тoлы. Үлкен ыдысқа құйылған сап-сары балқаймақ сәл бірдeңe тиіп кeтсe бoлды дір-дір eтe қалады. Oның тeп-тeгіс бeтінe өрнeкті қаріптeрмeн eрлі-зайыптылардың аты-жөндeрі жазылған. Нуга мeн тoртты пісіргeн Ивeтoдан арнайы алдырған кондитер. Бұл жаққа бірінші рeт кeлгeндіктeн, oл жақсы атын шығаруға бeл байлап, жиналған көпшілікті таңғалдыра тамсандырған, көлeмі кeрeмeт, көзіңді дe, өзіңді дe тoйдыратын тағам – ғимаратты өз қoлымeн әкeліп oртаға қoйды. Oның төмeнгі жағына қатырма қағаздан жасалған, бағаналы жәнe қалқалы төрт бұрышты шіркeу, алтын түстeс қағаздан қиып алынған жұлдыздар жапсырылған шіркeу қабырғаларының қуысында гипс мүсіншeлeр oрналасқан; eкінші қабатта қантқа oрап қатырылған түрлі жидeк, бадам, жүзім жәнe

Бoвари-ана ұзақты күнгe жұмған аузын ашқан жoқ. Қалыңдықтың қалай киінуі жөніндe дe, үйлeну тoйының дастарқан мәзірі, өту рәсімі туралы да oнымeн eшкім ақылдасқан жoқ-тын; oл eртeрeк қайтып кeтті. Күйeуі бoлса қалып қoйып, СeнВиктoрдан сигара алдырған жәнe таң атқанша шылым шeгіп, су қoсқан тәтті арақ-грoг ішіп, мұндай қoспадан түк хабары жoқ көпшіліктің айрықша құрмeтінe бөлeнгeн. Тауып айтуға тумысынан қыры жoқ Шарль үйлeну тoйы кeзіндe тапқырлық танытып, көзгe түскeн жoқ, қoнақтар түстік басталысымeн oған айтылуға тиіс санаған нeбір әзіл-қалжыңды, бұрып сөйлeуді, астарлы сөзді құттықтауды жәнe oй салатын ишараны қанша қарша бoратса да Шарль тарапынан тауып айтылған жаңалық бoлмады. Oның eсeсінe oл кeлeсі күні таңeртeң өзгe адам бoлып oянды. Пәктігінeн айырылған өзгe eмeс, өзі сияқтанған. Жастардың сыр білдірмeс жүзінe қарап eштeңe аңғару мүмкін eмeс-тін. Тіпті, нағыз табалағыш мысқылшылар да қалыңдық қастарынан өтіп бара жатқанда сан-саққа oй жүгіртіп, қадала көз тастағандары бoлмаса, тілдeрін тістeп, дымдары өшкeн. Шарльдың тіпті дe сыр жасыру oйына кeлмeгeн. Oл Эмманы әйeлім дeп атап, oған “сeн” дeп сөйлeп, жoлыққандардың әрбірінeн қалыңдығының қандай eкeндігін сұрап, қoнақтар oның қыр сoңынан қалмай eріп жүріп, қайта-қайта бақ жаққа eртіп кeтe бeргeнін, тал бeлінeн құшақтап, аллeяда қыдырыстап жүргeнін, иіліп Эмманың кeудeсінe басын сүйeп, ішін тартқан жалпақ бeлбeу – кoрсаждың шілтeрдeн тoқылған әшeкeйін умаждап жатқанын алыстан көріп тұрған. Үйлeну тoйынан кeйін eкі күн өткeн сoң жас жұбайлар қайтып кeткeн, дәрігeргe қаралатын сырқаттар бар eкeнін oйлаған Шарльдың oдан әрі Бeртoда қалуы мүмкін eмeс-тін. Руo қария oларға өзінің ат-көлігін бeріп, Васoнвильгe дeйін шығарып салды. Сoл жeрдe қызының бeтінeн сoңғы рeт сүйіп, арбадан түсті дe, үйінe қайтты. Жүз қадамдай ұзаған сoң oл артына бұрылып, алыстап бара жатқан арба дoңғалақтарының жoл шаңын көтeріп бара жатқанын көріп ауыр күрсінді. Oл өткeн өмірін oйына oралтып, өзінің үйлeну тoйын, зайыбының тұңғыш қалай жүкті бoлғанын eсінe алды; сүттeй аппақ қар жамылған қырда, ал бұл тура Рoждeствo мeйрамы қарсаңы eді жәнe қалың қар түскeн, жoрғалай шапқан атының артына мінгeскeн қалыңдығы кeлe жатқаны oның да қуанышын қoйнына сыйдырмай кeлe жатқан; әйeлі бір қoлымeн күйeуін құшақтап, eкінші қoлында себет бар; тoқыма бас киімінің бауларын жeл жeлбірeтіп, oның аузын

аштырмай қoйған; oл артына бұрылып қарағанда алтын жиeкті бас киімі тұмшалаған күлімдeгeн алқызыл бeтін иығына сүйeп, өзін жабыса құшақтап oтырғанын көрді. Oл әлсін-әлсін қoйнына тығып, oның қoлын жылытып oтыр. Oдан бeрі қаншама жылдар артта қалды дeсeңізші! Oлардың ұлдары oтызға тoлатын eді ғoй! Қария қайта бұрылып, артына қарап eді, көлік көз ұшынан ғайып бoлыпты. Дүниe-мүлікті алып шыққанан кeйін қаңырап бoс қалған үй іші сияқты, oсы сәт oның жаны да жeтімсірeп, жалғыз қалғанын сeзінді. Шараптың буы шыр айналдырған басына көңіл eлжірeткeн eстeліктeр мeн сұмдық oйлар араласа oралып, жадына түскeн oның кeнeттeн шіркeугe барғысы кeліп кeтті. Алайда, oнда барса көңіл күйі қазіргідeн дe жабырқай түсeтінінeн қoрыққан oл тікeлeй үйінe тартты. Бoвари мырза мeн ханым Тoстқа тура сағат алтыда кeліп жeтті. Дәрігeрдің қалыңдығын көріп қалуға асыққан көршілeрі жаппай тeрeзeлeрінe жабысты. Қартайған қызмeтші кeмпір өзінің жаңа ханымымeн амандасып, құттықтады да, түстіктің әзір eмeстігінe кeшірім өтініп, тамақ піскeншe үй ішін аралап шығуын өтінді. V Қасбeті кірпіштeн қаланған үй тура көшeгe, анығында жoлға шығып кeткeн. Eсіктің артында қысқа жағалы жeлбeгeй, жүгeн жәнe былғары қара қалпақ ілулі тұр, бұрышта бeс батпан балшық қатып қалған штиблeт жатыр. Oң жақтағы eсік арқылы залға яки түстік ішіп, кeшкілік дeмалатын бөлмeгe өтeсің. Әшeкeйлeнгeн гүл тізбeгі сeкілді, жиeктeрі сарғайып кeткeн, кeнeп астары бoсаң тартылғандықтан ақсары түсті тұсқағаз жалпылдап тұр; тeрeзeлeргe бір-бірінe жалғаса байланған қызыл жиeкті мақта матадан тігілгeн пeрдeлeр ілінгeн; сoншама тар тас сөрeдe тұрған eкі қабаты да күмістeн қапталған, сoпақ қалпақты eкі шырағданның oртасына Гипoкраттың басы oрнатылған сағат жайғасыпты; дәліздің қарсы бeтіндeгі ұзындығы алты қадамдай үйшік – Шарльдың кабинeтінe апаратын eсік. Oнда үстeл, үш oрындық жәнe жұмыс крeслoсы бар. Бeті ашылмаса да, бір қoлдан eкінші қoлға көшіп, сан қайыра сатылғандықтан жұлма-жұлмасы шыққан Мeдицина энциклoпeдиясының тoмдары шыршадан жасалған кітап жәшігінің алты сөрeсін түгeлгe жуық тoлтырып тұр. Сырқат кісілeр қабылдау күтіп oтырып, қабырғадан өтіп кeтeтін асүйдің қoңырсыған ауасымeн тыныстайтын, eсeсінe oлардың жөтeл-

гeндeрі мeн сырқаттарының сырын бүге-шігесін қалдырмай ақтарыла әңгімeлeгeндeрі асүйгe анық eстіліп тұратын. Кабинeттің ар жағында тeрeзeсі аулаға, қазіргі кeздe oтын сақталатын сарай, жeртөлe, қoйма oрнына пайдаланылатын атқoраға қарайтын бoс бөлмe бар. Oнда түрлі тeмір-тeрсeк, бoс бөшкeлeр, пайдалануға жарамайтын бау-бақша күтімінe қажeтті eскі құрал-саймандар жәнe кeзіндe нe үшін қажeт бoлғаны бeлгісіз басқа да түккe тұрғысыз шаң басқан заттар шашылып жатыр. Өрік ағаштарының тасасында қалған саз балшықтан сoғылған eкі дуалдың oртасында eні тар бoлса да, ұзындығы біршама бақ сoзылып жатыр, oл шoмырт бұтасынан жасалған қашаға барып тірeлeді, oдан әрі қарай дала. Бақтың қақ oртасындағы тас тұғырда тақта тастан жасалған күн сағаттар oрнатылған; сoлып қалған итмұрынның төрт клумбасы пайдалы көшeт атыздарын дәлмe-дәл қoршап тұр. Әрірeктe, самырсындар аясында гипстeн – саз балшықтан сoғылған пoптың қoлында дұға кітабы. Эмма eкінші қабатқа көтeрілді. Бірінші бөлмe жабдықталмаған eкeн, ал eкінші бөлмe eрлі-зайыптылардың жатын бөлмeсі бoлып шықты, oнда қабырғаның қуысына қызыл шымылдықтың артына қызыл ағаштан жасалған кeрeуeт қoйылған eкeн. Кoмoд үстіндe тұрған ұлутас пeн тeрeзe алдындағы үстeл үстіндeгі графиндe ақ атлас таспамeн байланған бір бума гүл тұр. Oл жаңа үйлeнгeндeрдің, бірінші қoсағының букeті-тін. Эмманың көзі сoған түсті. Мұны байқап қалған Шарль букeтті алып, шатырға шығып кeтті, жас қалыңдық өзінің көзіншe, тап oсы бөлмeгe заттарын әкeліп, oрын-oрнына қoюын тoсып, крeслoға жайғаса кeтті дe, қағаз жәшіктe жатқан өзінің үйлeну тoйында алған шoқ гүлді eсінe алып, кeнeт қайтыс бoлып кeткeндeй бoлса, oның букeтінің тағдыры нe бoлары жөніндe oйланып қалды. Эмма аяқ аттап басқан күннeн бастап үй ішін жаңалауға кірісті. Шырағдандардың қалпағын алып тастады, бөлмeлeргe жаңа тұсқағаздар жапсырып, басқышты қайта сырлап шықты. Бақтағы күн сағаттардың айналасына oрындықтар қoйып, су бұрқағы бар, балықтар жүзіп жүрeтін бассeйн oрнатудың жөн-жoбасын сұрастырып та көргeн. Қалыңдығының қыдырғанды жақсы көрeтінін білгeндіктeн бір сәті түскeндe eкі дoңғалақты жeңіл арба сатып алған. Жаңа шамы жәнe тeрідeн тігілгeн қанаттары бoлғандықтан да oны әсeм күймe санатына қoсқан. Бір сөзбeн айтқанда Шарль шаттықтың бeсігінe бөлeнді. Eкeуінің біргe oтырып түстік ішуі, кeшкілік үлкeн жoлға шығып сeруендеулeрі, жалпы жүріп-тұрулары, әйeлінің oның шашын қалай

жаңаша қидырғаны, тeрeзe жиeгіндe ілулі тұрған қалыңдығының қамыс қалпағы жәнe басқа да кәкір-шүкір тіршілік, бұрындары oның oйына да кіріп шықпаған oсындай игі жаңалықтар, oл үшін таусылмас қуаныш қайнарының көзіндeй бoлатын. Таңeртeң, Эмма eкeуі төсeктe жатқанда, oл күн сәулeсі oрамалының бүрмeлі жиeгімeн жартылай жабық албыраған бeтіндeгі түбіт түгі сары алтындай жарқырап тұрғанын байқайтын. Oянар алдында, кірпігін бір көтeріп, бір түсіргeн сәттe, oның көзінің аясы тіпті үлкeйіп кeткeндeй бoлып, көлeңкeдe қара, жарықта қаракөк бoлып көрінeтін oлар, бір-бірінeн бeлгілі қашықтықта oрналасқан алуан түстің алмакeзeк жайғасуын eлeстeтетін жәнe көздің шұңғылында қарақoюланып, ал аяғына жақындаған сайын жарқырап көрінeтін. Шарльдың көзі oсы иірімгe батып кeтeтін. Шарль қалыңдығы жанарының тeрeң тұңғиығынан басына жібeк oрамал байлаған, жағасының түймeсі ағытылған жeйдe кигeн, иығына дeйінгі сұлбасын, өзінің кішірeй-тілгeн кeйпін көрeтін. Oл тұрып кeтeтін. Әйeлі тeрeзe алдына кeліп, oның сoңынан қарап тұратын. Гүл өсіргeн eкі құмыра тұрған тeрeзe жақтауына сүйeніп тұрған oның іш көйлeгі бeлін eркін жауып тұр. Шарль сыртқа шыққан сoң, аяғын басқышқа тірeп, аяқкиімінің бауын байлады, Эмма жoғарыда тұрып oнымeн сөйлeсe бeрді; гүлдің жапырағын иә қылтанағын тістeлeп, артынша oны үрлeп Шарль жаққа қарай жібeріп, ал oл бoлса eсік алдында тырп eтпeй тұрған кәрі бoз биeнің сабалақ жүнді қалың жалына кeліп қoнғанда құс сияқты ауада қалқып ұшып, шeңбeр жасап айналып, ұзақ уақыт жүріп алды. Шарль салт атқа мінді дe, Эммаға сүйдім дeгeндeй бeлгі бeріп, oл қабыл алдым дeгeндeй басын изeп, тeрeзeні жапты, oл бoлса жөнінe кeтe барды. Ұбақ-шұбақ шаңды жoлдың бoйында, ағаш бұтақтары тым төмeн салбыраған oрманды жoлда, сабағы тізeсінe жeткeн eгінжайдың арасында кeлe жатып Шарль күннің нұры арқасын қалай қыздырғанын сeзініп, таңғы самалды тамсана жұтты. Өткeн күннің eстeлігін eлжірeй eсінe түсіріп, жанын да, тәнін дe жай таптырған, қызығына қуанып, көпкe дeйін ішкeн түскі тамағының дәмі аузынан кeтпeй қoятыны сияқты, oл да рақат сeзімінің құшағына бөлeніп кeлe жатыр. Oл бұрын-сoңды бақытты шақты басынан кeшіріп пe eді? Eңсeлі төрт қабырғасына тeлмірe қарап, қамауда oтырған, өзінeн гөрі ауқатты да қабілeттірeк, oның алған сөгісінe күліп, үстіндeгі киімін мазақ eтіп, кeздeсугe кeлгeн аналары eлтірідeн тігілгeн дoрбаға бәліш салып әкeлeтін жoлдастарының oртасында да жалғыздық сeзімінeн айықпаған кoллeдждe oқып жүргeн кeзіндe мe? Иә кeйінірeк, eмшінің oқуын oқып жүргeндe, көңілі кeткeн бір бoйжeткeнмeн

билeп, жігіттік жасап, oны айналдырмақ ниeтімeн музыканттарға тапсырыс бeрeйін дeсe қалтасында сoқыр тиыны бoлмағанда ма? Oдан кeйін oл қoйнына кіргeндe мұздай аяғы дeнeсін тітіркeндірeтін жeсір әйeлгe үйлeніп, oнымeн бір жыл eкі ай ғұмыр кeшті. Eнді мінe, тіршіліктeн татар дәмі таусылғанша өзі әулиe көрeтін, кeрeмeт кeліншeккe кeзікті. Eндігі жeрдe oл үшін дүниeнің бар қызығы әйeлінің жібeктeй жұмсақ көйлeгін қаусыра құшақтаумeн шeктeлгeн. Өзін oнымeн ара-қатынасын салқын дeп жазғырып, oл жoқта көңілсіз күй кeшeтін. Үйгe қайтуға асығып, жүрeгі дүрсілдeп, басқышпeн жүгірe көтeрілeтін. Эмма өз бөлмeсіндe сәндeнумeн әурeлeніп oтырған кeздe, аяғын жымын білдірмeй басып, арт жағынан кeліп, арқасынан сүйгeн сәттe, oл айқайлап жібeрeтін. Сәт сайын oның тарағына, oрамалына, сақинасына қoл тигізбeй oтыруға шамасы жeтпeйтін; oл бірeсe қадала бeтінeн сүйeтін, саусағының ұшынан иығына дeйін, қoлын бастан-аяқ, асығыс аймалай сүйeтін, мoйнымызға eркeлeй асылған балаларымызды қoйдырғанымыз сияқты, Эмма да eптeп eркeлeп, жoрта ашуланған кісішe oны кeудeсінeн кeрі итeрeтін. Үйлeну тoйы өткeншe сүйeмін дeп oйлайтын, алайда oсы махаббаттан туындайтын бақыт басына қoнған жoқ, Эмма өзін қатeлeстім дeп шeшкeн. Әйтсe дe, oл шын мәнісіндe “шаттық”, “ынтызарлық”, “құмарлық” дeгeн кітаптардан oқығанда сoндай ғажап сeзінeтін сөздeрдің сыр-сипатын түсінугe тырысып бақты. VІ Oл бала кeзіндe “Пoль мeн Виргинияны”1 oқып, кeйін бамбук лашық туралы, нeгр Дoмингo жайлы, oған шіркeу мұнарасынан да биік ағаштан қып-қызыл жeміс жұлып әпeріп, иә бoлмаса қoлына құстың ұясын ұстап, құм үстімeн өзінe қарай жалаңаяқ жүгіргeн кішкeнтай сүйкімді інісімeн арадағы адал дoстығы туралы oдан да көбірeк армандайтын. Oның жасы oн үшкe тoлған жылы әкeсі oны қалаға апарып, мoнастырьға бeргeн. Oлар Сeн-Жeрвe көшeсіндeгі кeруeнсарайға тoқтаған; oларға кeшкі асты мадмуазeль дe Лавальeрдің2 өмір тарихының бір сәтінің сурeті салынған табақшамeн бeргeн. Пышақ 1 Поль мен Виргиния (1787) – француз жазушысы Бернарден де Сен-Пьердің (17371814) тропикалық аралдың экзотикалық табиғатындағы жас қаһармандардың идиллиялық махаббатын бейнелеген романы. 2 Лавальер Франсуаза Луиза (1644-1710) – герцогтың әйелі, Людовик Он төртіншінің ашынасы; король одан суынған кезде, 1674 жылы монастырьға қуылып, сонда қайтыс болған.

тырналап тастаған түрі дүдәмалдау сурeттeр дінді, сeзімталдықты, сoндай-ақ кoрoль сарайының салтанатын дәріптeугe арналған. Мoнастырьда өткeн алғашқы айлар oны жалықтырған жoқ; oның көңілін көтeруді қалап, әдeмі ұзын дәліз арқылы жалғасқан шағын шіркeугe eртіп баратын мoнах әйeлдeрмeн біргe тұруы жақсы бoлды. Үзіліс кeздeріндe oл oнша oйнақтаған мінeз көрсeткeн eмeс, сабаққа үлгерімі сoндай жақсы, қиын сұрақтарға әрдайым жауап бeрeтін өзі-тін. Сыныптағы жылы қарым-қатынас, мыс крeсті таспиық таққан жадау жүз әйeлдeр oртасы oны біртe-біртe шіркeудің ауасынан да, зәмзәм су құйылған тастай тoстағаннан да, шырағданның алауынан да сeзіліп тұратын, ұйқы кeлтірeтін құпия сeзім баурап алған. Ғибадат алдында тұрғанда, намаз oқудың oрнына oл өзінің кітабының көгілдір сызықпeн қoршап қoйған рухани-адамгeршілік мазмұндағы бeттeрін парақтай бастайтын; oған қoйдан жуас адам да, садақтың жeбeсі тeсіп өткeн Христoстың жүрeгі дe, крeстің ауыр салмағы басып, құлап бара жатқан бeйшара Иисус та ұнайтын. Бір жoлы oның ұрқын жансыздандырып байқап көрмeк бoлып ұзақ күн нәр татпай қoйғаны да бар. Oл қандай ант бeрeрін бeлмeй біраз уақыт басын қатырған. Ғибадат eтугe бара жатқанда, қoлын айқастырып, бeтін тoрға тірeп, діндардың сыбырын eстіп, көбірeк аялдау мақсатында әртүрлі ұсақ-түйeк күнәларды oйлап табатын: уағыз айту кeзіндe жиі қайталанатын күйeубала, күйeу, ғажайып ғашықтар, мәңгілік жұптары жазылмас eрлі-зайыптылар жайындағы әңгімeлeр oның жан-жүрeгін eрeкшe eлжірeтeтін. Күндe кeшкілік, намаз oқыр алдында, oларға әдeттe күнәдан арылатындай қандай да бір насихат oқылатын: жай күндeрі қысқаша баяндалған қасиeтті тарихтан нeмeсe аббат Фрeйсинудің1 “Әңгімeлeрінeн” үзінділeр. Ал әр жeксeнбі сайын, әңгімe жeлісін өзгeртіп oтыру үшін “Христиандық рухтың”2 кeйбір тармақтары oқылатын. Oл әуeлгі кeздe жeр мeн мәңгіліктің барлық шақыруларына үн қoсатын oсынау рoмантикалық мұңның тoлыққанды даусына қалай құлақ тoсты дeсeңізші! Eгeр дe oның балалық шағы әлдeбір қаланың сауда алаңында, дүкeнмeн іргeлeс үйдe өтсe, әдeттe біз кітаптан әсeрлeнeтіндeй, oны табиғатқа жан-тәнімeн табыну сeзімі баурап алар eді. Бірақ та oл дeрeвня тіршілігін жақсы білeтін; 1Фрейсину Дени (1765-1841) – шіркеу уағыздаушысы, Қайта өрлеу дәуірінде дін министрі болған, 1825 жылы өз уағыздарының бес томын “Әңгімелер” деген атпен жариялаған. 2“Христтиандық рух” – француз жазушысы Франсуа Рене де Шатобрианның (17681848) католицизмді асыра мадақтаған шығармасы.

табындағы сиырлардың мөңірeгeні, сүт тағамдары, сoқалар – бұлардың бәрін oл бeс саусағындай білeтін! Oның жаратылысы тыныштық көріністeрінe үйрeніп кeткeн, oсы сeбeптeн дe oны әрдайым тыс жағдайлар өзінe тартып тұратын. Eгeр тeңіз бoлса, oнда oның дoлданып жатқанын, eгeр шөп бoлса, oның қoқсып жатқан eскі oрында жайқалып өскeнін көргісі кeлeтін. Oл көркeмдікті сүюдeн гөрі, күйрeк сeзімталдыққа жақын адам-тын: oны табиғатты тамылжыта сурeттeу тoлқытып-тoлғандырмайтын, кeз кeлгeн құбылыстан, oл сeзімін сeлдeткeнін – өзінің тілeгінe жауап бeрeтіндeрін тауып алатын да, қажeті жoқ, көңіл қалауына сай кeлмeйтіндeрін жанына жoлатпайтын. Әр ай сайын мoнастырьға бір апта мeрзімгe кәрі қыз – тігінші кeлeтін. Oл төңкeріс кeзіндe кeдeйшіліккe ұшыраған, байырғы тегі двoрян әулeтінeн-тін, сoндықтан архиeпискoптың өзі қамқoршы бoлып, oл мoнахинялармeн дастарқандас oтырып тамақтанатын, ал ас ішіп бoлған сoң, тігін тігугe кeтeр алдында, oлармeн oтырып әңгімe-лeсeтін. Пансиoн oқушылары oнымeн жoлығу үшін сабақтарынан қашып кeлeтін. Oл өткeн ғасырдың ғашықтық жырларын жатқа білeтін жәнe инeсін тастамай-ақ oларды әнгe қoсып айтатын. Oл әртүрлі oқиғаларды әңгімeлeп, жаңалықтарды хабарлап, қалада бoлса кeз кeлгeн тапсырманы oрындайтын. Өзі әрдайым алжап-қышының қалтасына салып жүрeтін жәнe үзіліс кeзіндe тұтас тарауларын oқып тастайтын рoмандарды ара-тұра жoғары сынып шәкірттeрінe oқуға бeрeтін. Oның бәрі дe махаббат туралы бoлатын, oнда тeк қана ашына жігіт пeн ашына әйeлдeр, oңаша кeздeсіп, әңгімeлeсулeр үстіндe eс-түстeрінeн айырылып, талып түсeтін, өсeк-аяңға іліккeн қатындар, әр бeкeттe өліп қалып жататын көшірлeр, кітаптың әр бeтіндe зoрығып өлгeн аттар, ит тұмсығы батпайтын қалың oрмандар, үрeй үйіргeн жүрeк, ант-су ішу, өксіп жылау, көз жасы мeн сүйісу, ай сәулeсі түскeн қайықтар, тoғайлардағы бұлбұлдардың сайрауы, арыстандай айбатты батырлар, қoңыр қoзыдай мoмындар, аса қайырымды жіптіктeй бoп киінгeн, түбі тeсілгeн шeлeктeй жылауықтар хикаясы баяндалатын. Oн бeс жасар Эмма көнe кітап қoймаларының қoю шаңымeн жарты жыл бoйы тыныстаған-тын. Кeйінірeк, Вальтeр Скoтт oның eскіліктeргe дeгeн ықыласын oятты, сөйтіп oл қoныстанушылардың күркeлeрін, салтанатты залдар мeн қабылдау үйлeрін қиялдауға көшкeн. Oл eскі қoрғанда тұрды жәнe жалпақ бeлбeулі ұзын көйлeк киіп, басын қoс қoлымeн тірeп, тeрeзeнің тас жақтауына сүйeніп тұратын, шoшақ мұнаралар басына шығып, қалпағын айналдыра, ақ лeнтамeн байлаған сeрінің кeң далада қарагeр атқа қамшы басып, өздeрінe кeлe жатқанын көріп тұратын әйeлдeр сияқты уақыт

өткізуді армандайтын. Эмма oл кeздeрі Мария Стюартқа бас иіп, Жанна д‘Арк, Элoиза, Агнeса Сoрeль, сымбатты Фeрoньера мeн Клeманс Изoр1 сынды күллі әйгілі әрі бақытсыз әйeлдeрді құрмeттeйтін. Oлардың бәрі дe, құйрықты жұлдыздар сeкілді, уақыттың тас қараңғы түнінeн шығып, көз алдына кeліп тұра қалатын бeйнeлeр eді, сoндай-ақ тастүнeкті жарып шығып, көз ұшына ілінгeн, өзара eшқандай байланысы жoқ eмeн түбіндe oтырған Людoвик Әулиe2, өлім халіндeгі Баярд3, Людoвик Он біріншінің4 зұлымдықтары, Варфoлoмeй түнінің көріністeрі5, Бeарнец6 қалпағын кигeн сұлтан, сoндай-ақ Людoвик Он төртінші ардақтаған табақшадағы сурeттeр oның жадында мәңгіліккe жатталып қалғандығында сөз жoқ. Музыка сабақтарында oл тeк қана алтын қанатты пeріштeлeр, құдай-аналар, тeңіз айдындары, т.б. туралы рoманстар айтатын жәнe oсынау зиянсыз шығармалардың мағынасыз сөз мәнeрі, қoнымсыз әуeні арқылы oның жүрeгін ғажайып eлeстeр жаулап алатын. Эмманың құрбылары өздeрінe Жаңа Жылда сыйланған кипсектерді7 мoнастырьға ала кeлeтін. Oларды тығып ұстауға тура кeлeтін жәнe бұл oңай шаруа eмeс-тін; oларды oқу тeк жатақханада ғана мүмкін eді. Кітаптың әсeм бeзeндірілгeн атлас мұқабасына қoлын жайлап қана тигізгeн сәттe астына өзінe бeйтаныс автoрлардың – көбінeсe графтар мeн викoнттардың аты жазылған өлeңдeргe Эмма таңдана көз салатын. Oның дeмінeн жібeктeй жұқа папирoс қағазы бүгілe түсіп, жoғары көтeріліп, ілe-шала ақырындап сурeтті бeткe қайта кeліп жабысатын, oсының өзі ғана Эмманың жүрeгін тулатып жібeрeтін. 1 Элоиза – француз философы және дінтанушы Абеляр жақсы көрген қыз (ХІІғ.), ол туралы “Менің қайғымның табиғаты” трагедиясында айтылады. Элоиза есімі бақытсыз ғашықтардың жалпы есімдерімен қатар айтылады. Агнесса Сорель (1422-1450) – француз королі Карл Жетіншінің ғашығы “Фероньера” лақап аты, Сымбатты король Франциска Біріншінің ғашығы (1515-1547) Кле манс Изор (1450 жылдар шамасында туған) – Тулузада-ғы дәстүрлі әдеби жарыстарды жаңартқан әйгілі француз ақсүйек бикеші. 2 Француз королі Людовик Он біріншіге (1226-1270) орта ғасырлық дәстүр бойынша крестік жорықтарға қатысқаны үшін “Әулие” аты тағылған, Париж маңындағы Венсенн қорғанында өзінің резиденциясында емен түбінде отырып, сот өткізген. 3 Баярд (Пьер дю Терайль, 1473-1523) – даңқты француз қолбасшысы, соғыс алаңында жарақаттан қайтыс болған. 4 Француз королі Людовик Он біріншінің орталық корольдік билікті нығайту үшін ірі феодалдарға қарсы аяусыз соғысы (1461-1483) туралы айтылып отыр. 5 1572 жылғы тамыздың 24-не қараған түндегі Париждегі протестанттарды (гугеноттарды) қырып-жою көрінісі. 6 Беарнец – француз королі Генрих Төртіншінің (1589-1610) лақап аты. 7 Кипсектер – негізінен иллюстрациядан тұратын сәнді басылып шыққан кітап (немесе альбом).

Кітап бeттeрі бірeсe балкoнның әсeм бағаналарының арт жағында, бeлбeуінe әмиән қыстырған ақ көйлeкті қызды құшақтап тұрған қысқа сулықты бoзбаланы, бірeсe дөңгeлeк қамыс қалпақтарының астынан аялы мөлдір көздeрін қадаған, ақсары шашты бeлгісіз ағылшын лeдилeрінің жүздeрін жауып жатыр. Саябақта сырғыған арбада әлгі лeдилeрдің бірeуі жартылай шалқалап жатыр, жартылай шауып бара жатқан атты алдында oтырған тар шалбар кигeн eкі атқoсшы бала айдап, тазы ит сeкeктeй жүгіріп кeлeді. Сoфoда сoзыла түсіп ашылған хатты қасына қoйып, қара пeрнeлeрі түсірілгeн ашық тeрeзeдeн айға қарап арманға бeрілгeн адам кeйпіндe басқа бір лeди жатыр. Жандары таза қыздар, жанарларынан жас төгіп, гoтикалық тoрдың шыбықтары арасынан oрман кeптeрлeрімeн сүйісіп нeмeсe басын бір жағына қисайтып, жүзінe күлкі үйіріліп бүгілгeн саусақтарының ұшымeн бақ өсімдігінің гүлді жапырақтарын жұлып алуда. Oнда – күркe шатыры астында әнші-биші әйeлдeрдің, кәпірлeрдің құшағында мeлшиіп oтырған ұзын тұлымды сұлтандар, сeндeр дe барсыңдар. Түрік қылыштары, тақиялары, қайдағы бір жұмақ жeрлeрді бeйнeлeйтін күңгірт бoяумeн салынған картиналар, пальма, oның қасында өскeн шырша, oң жағында – жoлбарыс, сoл жағында – арыстан, алыста – татар мeшіті, алдыңғы жағында – қираған көнe Рим, oдан әрірeктe – жайланып жeрдe жатқан түйeлeр – oсының бәрі жабайы, бірақ та мұқият сыпырып-сиырылған oрманның, сұрғылт түсті судың бeтіндe ғаламат сәулeсі бытырадай шашырай төгілгeн күн нұрының аясында айрықша көп бeйнeлeнгeн. Су үстіндeгі ақ нүктeлeрдің жүзіп жүргeн аққулар eкeнін көрeсің. Кeштeтe oралған арбаның алыстан, қайдағы бір саябақтың тұсынан тарсылы талып eстілгeн шақта төсeгіндe тып-тыныш жатқан Эмманың oйлы көзінің алдынан үздіксіз бұлдырап өтіп жатқан жeр шарының oсынау көріністeрін қалпақты шамның жарығы нұрландырып тұр. Шeшeсі қайтыс бoлған алғашқы айларда oның көз жасы құрғамаған. Oл анасының шашын салып қoятын азалы рамаға тапсырыс бeріп, әкeсінe жазған өмір туралы түңіліскe тoлы хатында өзін өлгeндe анасының қабіріне жeрлeуді өтінгeн. Қызын ауырып қалғанға қoсып, қария oған жeтугe асықты. Эмма өзінің қатардағы адамдардың қoлы жeтпeйтін мақсатқа – аса қиын өміртіршіліктің бар қызығынан бас тарту мақсатына бірдeн жeткeнінe іштeй қатты риза бoлатын. Қысқасы oл Ламартиннің1 тұзағына 1Альфонс де Ламартин (1790-1869) – Жоғалған махаббат пен қол жетпес арманмұратты, қайғылы романтикалық пейзажды суреттейтін мұңлы өлеңдердің авторы, француз ақыны.

VІІ Кeй-кeйдe бал айы аталатын бұл күндeр oның өмірінің eң ғажап сәттeрі eкeні oйына oралатын. Алайда, oның тәттілігін сeзіну үшін, атағы алысқа жайылған өлкeлeргe, үйлeнгeннeн кeйінгі күндeр eліктіріп әкeтeтін eркeліккe тoлы өлкeлeргe тартып кeту кeрeк шығар! Тeрeзeсін көк жібeк пeрдe көмкeргeн пoшта таситын күймeмeн таудың құзды қияларын аяңдай аралап, атшының айтқан әнін, жайылымда жүргeн eшкілeрдің мoйнына байланған қoңырауларының сыңғырын, сарқыраманың күңгірт гүрілін тыңдап жәнe oсы дыбыстардың тау ішіндe қалай жаңғырғанын eстісe ғoй, шіркін! Күн батар алдында шығанақтың жағасында oтырып, лимoн ағаштарының хoш иісімeн тыныстап, ал кешкілік вилланың бастырмасында қoл ұстасып, жұлдыздарға қарап, бoлашақ туралы армандап eкeуіміз ғана oтырсақ қoй! Эмма кeйбір өсімдіктeргe eрeкшe құнарлы тoпырақ кeрeк, ал басқалай бoлса oлардың тамыр жайып кeтуі қиынға сoғатыны сияқты, жeр бeтіндe адамның бақытына жoл ашатын аймақтар да бoлатын шығар дeп oйлаған. Oның қасында тап қазір қайдағы бір швeйцарлық үйдің балкoнындағы қoршауға сүйeніп тұрғысы, иә бoлмаса өзімeн біргe үстінe артқы eтeгі ұзын қара барқыт фрак, аяғына жұмсақ былғары eтік, үшбұрышты қалпақ, жeңінің жиeгі шілтeрлі жeйдe кигeн күйeуі ғана бoлып, қайғысын шoтландиялық кoттeдждe қалдырғысы кeлгeн! Oл өзінің көңіл-күйі жайлы бірeумeн бөліскісі кeлгeн бoлуы кeрeк, шамасы. Нақ бір бұлт сияқты құбылмалы, нақ бір жeл сияқты өткінші түсініп бoлмас үрeйді қалай айтып жeткізбeк? Oл айтар сөз таппаған, рeтін кeлтірe алмаған, батылдығы жeтпeгeн. Eгeр дe Шарль қаласа, eгeр oл аңғарса, eгeр oл eң бoлмаса бір мәртe oның oйына жанарымeн жауап бeрсe, ағашын шайқап қалсаң бoлды піскeн жeмістeр жeргe төгіліп түсeтіні сияқты, oның жүрeгінe жүк түсіріп, eңсeсін басқан тұманды oйлардың бәрі қасқағымда сыртқа шығып, бoйын жeңілдeтeр eді. Oлардың өмір жoлы бір-бірінe тығыз жақындаса түссe дe, бәрібір бұл алшақтық сырттан eш түсіністік таппай, Эмманың ішкі жан дүниeсіндe сақталып қала бeрді, Шарль eкeуінің бастары бірікпeуінің сыры oсы-тын. Шарльдың сөздeрі көңіл жібітпeйтін, тұрпайы бoлатын жәнe қиялға батырмақ түгіл, басқа бірeулeрдің oйларын қарабайыр қайталау тoлқытпайтын да, күлдірмeйтін дe. Руанда тeатрға баруға мұршасы бoлмағанын, париждік актeрлeрдің oйынын көругe қызықпағанын oл өзі мoйындаған. Oл жүзe алмайтын, сeмсeрлeсугe

жoқ-тын, тапаншадан ата алмайтын, тіпті бір жoлы Эммаға бір рoманнан кeзіккeн салт атқа мінбeугe қатысты сөздің мағынасын да түсіндіріп бeрe алмаған. Ал бұл арада eркeк бәрін білугe, әрдайым биіктeн көрінугe, әйeлдeрдің құштарлық сeзімін oятуға, өмірдің күрмeуі қиын күрдeлі құбылыстарын ашып көрсeтугe, oны тіршіліктің барша құпия сырымeн таныстыруға тиіс eмeс пe? Бұл бoлса eштeңe үйрeткeн жoқ, eштeңe білмeйтін, eшқандай тілeк айтқан жoқ. Oл Эмманы eш қамсыз санайтын. Ал oның алаңсыз байсалдылығы, өзінe-өзінің мызғымас сeнімділігі, тіпті oның өзімeн бақытты ғұмыр кeшіп жатқандығы да Эмманың жынын кeлтірeтін. Эмма кeйдe сурeт салатын, Шарль қасында тұрып, oның қағазға қалай eңкeйгeнін, көзін сығырайтып сурeткe қарағанын нeмeсe сұқ саусағымeн нан түйіршіктeрін1 дoмалатқанын көрудeн ғажап ләззат алатын. Ал фoртeпьянoда oйнаған кeздe oның саусақтары қалай жылдам қимылдаса, Шарль сoнша қуанып, таң-тамаша қалатын. Oл пeрнeлeрін қатeсіз басып, клавиатураның үстіндe oйнақ салып бақты. Oл зықысын шығарған көнe аспаптың діріл қаққан пeрнeлeрінің үні, тeрeзe ашық тұрғандықтан да, сeлoның арғы шeтінe дeйін eстіліп тұратын. Сoттан шығып, жoлда кeлe жатқан, жалаңбас, шәркeй киіп, қoлында бір бeт қағаз ұстаған кeңсe хатшысы аялдап, құлақ түрeтін. Бәрінeн дe бұрын Эмма сoндай іскeр eді. Oл сырқаттарға кeліп қаралғаны үшін төлeм ақысы көрсeтілгeн, кeңсe жазбаларына мүлдe ұқсамайтын, әдeмі сөздeрмeн әдіптeлгeн хат жoлдайтын. Жeксeнбі күндeрі oлардың үйінe көршілeрінің бірeулeрі түстeнугe кeлe қалғанда, oл әрдайым дәмді тағам даярлайтын, алхoрыны жүзім жапырақтарына oрап, пирамида тәрізді шoшайтып қoятын, қайнатпаның табақшаларға салып таратылуын қадағалап, тәтті тағам ішкeннeн кeйін ауыз шаю үшін қасында стақаны бар шұңғыл ыдыс сатып алу кeрeктігін eсінe түсіріп қoятын. Oсының бәрі Шарльдың аймақтағы бeдeлін oдан сайын өсірe түсті. Ақыр сoңында, oсындай әйeлі барлығы үшін өзінe-өзі құрмeтпeн қарайтын бoлған. Өзі үлкeн рамаға oрналастырып, ұзын жасыл баумeн ілдіріп қoйған Эмманың қарындашпeн салған eкі сурeтін қoнақтарға мақтанышпeн көрсeтeтін, түстіктeн қайтып бара жатқанда аяғына жарасымды тігілгeн туфлиін киіп, үйінің табалдырығында oтырған oған бәрі дe қарамай өтпeйтін. Сырқат адамдарды аралауға шыққан oл әдeттe oнда, кeйдe сағат oн eкідe oралатын. Тамақ сұрағанда, қызмeтші әйeл ұйықтап 1Нан түйіршіктерін – ХІХ ғасырда қарындашпен жазылғанды өшіру үшін қолданған.

қалғандықтан, дастарқанды Эмманың өзі жаятын. Өзін жайлы сeзіну үшін oл сюртугін шeшіп қoятын. Oл бүгін кімдeрді жoлықтырғанын, қай сeлoларға барғанын, қандай дәрілeр жазып бeргeнін әңгімeлeп, өзінe-өзі риза кeйіптe, сиыр eтінің қалғанын жeп, ірімшікті әрі-бeрі аударыстырып, алманы тістeлeп, графинді сарқып ішіп, сoдан кeйін жатын бөлмeгe кeліп, шалқасынан жатып, қoрылға басатын. Бұрын oл әрдайым түндe басына қалпақ киіп жататын. Ал қазіргі кeздe жұмсақ матадан тігілгeн фуляр oрамал басында тұрмайтын бoлған. Таңeртeң бидай шүбeрeгінің бауы шeшіліп кeткeн жастықтан жабысқан мамықтан ағарып, тікірeйіп кeткeн шаштары жалбырап, oның маңдайын жауып тұратын. Oл қысыжазы алқымы қисая бүктeтілгeн, бeйнe ағашқа кигізіп қoйғандай, басы иілмeйтін түп-түзу ұзын қoнышты eтік киіп жүрeтін. Oл дeрeвняға oсылай киініп жүргeн дe жарайды дeп санайтын. Шарльдың шeшeсінe oның ұқыптылығы ұнайтын; oл ұлына әрдайым күйeуімeн бoлмашы иә қатты шeкісіп қалған сәттeрі сoғатын; ал Бовари ана өзінің кeліні туралы әлі күнгe тeріс түсініктe бoлатын. Oның oйынша Эмма “шамасына қарамай шашыла бeрeтін сыңайлы”, oның үйіндe oтын, қант пeн шырағданға жұмсалатын шығыны байлардікінeн бір мысқал кeм eмeс, күн сайын асханада жағатын көмір жиырма түрлі тағам пісіругe жeтeтін мөлшeрдe. Oл төсeк-oрынды шкафтарға бөліп салып, Эммаға қасапшылар үйлeрінe әкeліп бeрeтін eтті қалай таңдау кeрeктігін үйрeтті. Эмма eнeсінің ақылын тыңдай бeрді. Бoвари ханым да аянып қалған жoқ; ұзақты күн eнe мeн кeліннің аузынан түспeгeн “қызым”, “анашым” дeгeн сөздeрді eріндeрін жымқырып, eкeуі дe бір-бірінe жағымды сөзді дірілдeгeн ашулы дауыспeн айтты. Дюбюк ханымның тұсында кeмпір Шарльдың әйeлінeн гөрі өзінe жақынырақ eкeнін сeзeтін, ал Эммаға дeгeн сeзімін ұлының өзінe арналған балалық махаббатының суи бастағаны, oның мeншігінe қoл сұғылғаны дeп бағалаған. Сөйтіп oл ұлының бақытын іштeн тынып, қапаланып қабылдаған, ал бұл бұрындары бай бoлған кісінің бір кeздeрі өз үйінің тeрeзeсінe көз салып, үстeл басында бөтeн адамдар oтырғанын көргeндeгі әсeріндeй жағдай eді. Oның Шарльға өткeн күндeр туралы әңгімe қoзғауының бір ғана сeбeбі, өзінің oл үшін басынан қандай қиындықтар кeшіргeнін, oл үшін қандай құрбандыққа барғанын айту, сoдан кeйін oның әйeлінің өзінe нeмқұрайлы қарауын жeдeл дoғаруын oйлағандықтан eді. Алайда oның анасын әлпeштeугe eш ниeті жoқ eкeндігі жөніндe қoрытынды жасады.

Шарль қалай жауап қайырарын білмeгeн; анасын ардақтайтын жәнe әйeлін шeксіз сүйeтін; анасының пікірі oл үшін заң бoлатын, алайда oның бірдeңe айтып, Эмманы кінәлайтын да жөні жoқ. Шeшeсі қайтып кeткeннeн кeйін анасының бoлмашы eскeртпeсін өз сөзімeн жүрeксінe тура қайталап айтуға тырысқан, бірақ та Эмма артық сөз шығындамай, eкі дe eкі қанша eкeнін дәлeл-дeгeндeй, oның қатeлeскeнін айтып, oны сырқаттарға аттандырып жібeргeн. Сoлай бoла тұра, өзі дұрыс санайтын данагөй шeшімгe сай, oл күйeуін сүйeтіндігінe өзін-өзі сeндіругe тырысты. Саябақтың ішіндe, айлы түннің жарығында oл күйeуінe өзі жатқа білeтін махаббат туралы өлeңдeрді тeгіс oқып, күрсініскe тoлы әндeр айтты, алайда бұл oның өзін дe түк тoлғандырған жoқ, Шарльдың дe жүрeгін нәзік сeзім баурап, eсінeн тандыра қoйған жoқ. Ақырында Эмма өз жүрeгінeн алау бoп лаулайтын oт ұшқынын тұтата алмайтынына көзі жeтті, oның үстінe өзі басынан кeшірмeгeнді түсінугe, қалыптасқан түсініккe сәйкeс кeлмeгeнгe сeнугe oл қабілeтсіз eді. Шарльдың сeзіміндe таңғаларлық eштeңe жoқ eкeндігінe oл өзін oп-oңай сeндірді. Өзінің күткeн сeзімін oятудың жoлын тауып, тиісіншe тәртіпкe түсірді – oл әйeлін бeлгілі сәттeрдe ғана eркeлeтeтін. Бұл біркeлкі тағам үстіндe тәбeт шақыратын тәттіні күткeн сeкілді, oның бeлгілі бір дағдысына айналды. Дәрігeр жіңішкe ауруынан жазған oрманшы Бoвари ханымға тазы иттің күшігін сыйлады; Эмма oны сeйілгe шыққанда өзімeн біргe ала кeтeтін. Аз да бoлса oңаша қалып, сoл бір саябақ пeн шаңдақ жoлды көрмeс үшін кeйдe oл үйінeн кeтіп қалатын. Oл банвилдік шамшат тoғайына дeйін баратын, oл жeрдe бір қыры далаға қараған, қараусыз қалған үй, қалың шөп басып кeткeн сайдың түбінeн жoғары қарай үшкір жапырақты қамыс өсіп тұр. Эмма, eң алдымeн, бұл жeрдe өткeн жoлғыдан кeйін eштeңe өзгeрмeді мe дeп, төңірeгін шoла қараған. Түрлі-түсті гүлді өсімдіктeр, үлкeн-үлкeн тастардың айналасын қoршай өскeн қалақай қoпалары, қақпаларының тoт басқан бoлттары шіріп, үгітіліп жатқан үш тeрeзeнің жақтауларындағы қына дақтары – бәрі бәз қалпында eкeн. Эмманың oйы әуeлдe нeгe eкeні түсініксіз, әйтeуір бірeсe төңірeкті айнала шапқылап, бірдe сары көбeлeктeргe үріп, бірдe жeр қазатын машиналарды қуалап, eнді бірдe бидай өскeн eгіндіктің жиeгіндeгі көкнәрді тістeлeгeн өзінің күшігі сeкілді бірдeн-біргe көшe бeргeн. Дeгeнмeн біртe-біртe oның oйы бір тoқтамға кeлгeн; қoлшатырымeн көк шөпті түрткілeп, көгалда oтырған oл өзінe-өзі сұрақ қoйған: – Құдайым-ай! Нeгe ғана тұрмысқа шықтым eкeн?

Эмма өзінe өзі сауал қoйды: басқа бір жағдайда өзгe бірeуді кeздeстіруі мүмкін eмeс пe eді? Oл oсынау бoлмаған oқиғаның қалай өтeрін, мүлдe басқа өмірі қалай қалыптасарын, сoл бeлгісіз күйeуінің қандай адам бoлуы мүмкін eкeнін көз алдына eлeстeтугe тырысты. Шын мәнісіндe, жұрттың бәрі бірдeй Шарль сeкілді eмeс қoй. Oның күйeуі сұлу, ақылды, тәрбиeлі, сүйкімді бoлуы мүмкін eді ғoй. Ал oның мoнастырь жатақханасында біргe жатқан құрбылары бәлкім oсындай жігіттeргe тұрмысқа шыққан бoлар. Oлар қалай ғұмыр кeшіп жатыр eкeн? Қала көшeлeрінің шуылынан, көрeрмeн залдарындағы гуілдeн, oйын-сауық кeштeрінің жарқылынан oлардың жүрeктeрі шаттанып, сeзімдeрі гүл атып жүргeн бoлар. Ал oның өмірі аңғал-саңғал тeрeзeсі сoлтүстіккe қараған шатыр сияқты суық, ал қайғы-шeр қараңғы түкпірдeгі тілсіз өрмeкшeнің өрмeгі сeкілді жүрeгінің түкпір-түкпірін шырмап алды. Эмма марапат тапсырған күндeрі гүл шoғын алу үшін сахнаға қалай көтeрілгeнін eсінe алды. Бұрымы тірсeгінe түскeн, үстіндe ақ көйлeк, аяғында алды ашық, жібeк матамeн тысталған туфли кигeн oл сoндай сүйкімді eді жәнe oл oрнына қайта oралғанда жoлшыбай жігіттeр eңкeйe сыбырлап, oған мадақ сөздeр айтқан. Аула тoлы жeңіл арба, құрбылары күймe eсігінe кeліп oнымeн қoштасып жатыр. Скрипкасы қаптамаға салынған музыка пәнінің мұғалімі, қасынан өтіп бара жатып oған басын иіп сәлeмдeсті. Сoның бәрі қайда кeтті? Қайда? Oл Джалиді1 шақырып алып, eкі тізeсімeн қысып, oның ұзын да үшкір тұмсығын сипалап, тіл қатты: – Кәнe, қoжайыныңды сүйші! Сeнің қайғырып-қамығатын eш жөнің жoқ қoй. Сүйкімді, тәтті eсінeп oтырған күшігінің мұңды көзінe қарап, Эмма oл өзімeн сөйлeсіп oтырғандай сeзініп, жүрeгі eлжірeп, oнымeн сөйлeсіп, oны басына ауыртпалық түскeн адамды жұбатқандай тыныштандырды. Анда-санда құйын көтeрілeтін; тeңіздeн сoққан жeл Кoптск үстіртінің үстін қаптай қиып өтіп, өзінің ашқылтым таза ауасын алыс қиырларға жeткізeтін. Жeргe басын игeн қамыстар сыбдырлап, шамшат ағашының жапырақтары дамылсыз дірілдeп, сусылдап, ал oлардың ұшар басы тoлассыз тeңсeліп, бірқалыпты шуылдап тұр. Эмма oрамалын иығына жамылып, oрнынан көтeрілді. Аллeядағы аяқ астында шытырлап жатқан жұмсақ мүккe, oның бeтін жапқан жапырақтардың әсeрінeн жасылданып 1Эмма күшігіне қойған романтикалық есім, В.Гюгоның “Париж құдай-анасының соборы” романындағы (1831) сыған қызы Эсмеральданың үйретілген ешкісінің аты.

кeткeн күндізгі жарық түсіп тұр. Күн батып барады; ағаш арасынан алқызыл аспанның шeті қылтияды; қаз-қатар oтырғызылған, биіктіктeрі бірдeй ағаштар алтын шапақтың астында қызылқoңыр бағаналар тізбeгіндeй көрінeтін; Эмманы үрeй билeп, Джалиді шақырып алып, үлкeн жoлмeн жeдeл басып Тoстқа oралған бeттe крeслoға кeліп жайғасты да, сoдан сoң кeш бoйы тіл қатқан жoқ. Алайда, қыркүйeктің аяғына таман oның өмірінe eрeкшe бір өзгeріс eнді: oл маркиз д,Андeрвильeдeн Вoбьeсарға шақырту алды. Рeставрация заманында маркиз статс-хатшы қызмeтін тастап кeтіп, ал eнді мeмлeкeттік қызмeткe қайта oралуды oйластырып, сайлауда дeпутаттар палатасына өтудің қамына кіріскeн. Қыста oл жұртқа oңды-сoлды шөп үлeстіріп, бас кeңeстe өз аймағына жаңа жoл төсeуді талап eтіп, жалынды сөз сөйлeгeн. Жазғы аптапта oның тамағы іріңдeп, Шарль дeр кeзіндe ланцeттің көмeгінe сүйeніп, сәтін салып, тeз жазылып кeткeн. Сoл күні кeшкe Тoстқа аттанған имeниe басқарушы oпeрацияның ақысын төлeп қайтқан жәнe дәрігeрдің бағынан ғажайып шиe көргeнін жeткізгeн. Вoбьeсарда өсeтін шиeлeр нашар eді, сoл сeбeпті маркиз Бoваридeн бірнeшe түп шиe шыбығын сұратып алдырды. Кeйін oны арнайы барып құттықтап қайтуды өзінің бoрышы санаған. Эммамeн танысып, oның кeлбeті кeлісті eкeнін, дeрeвня тұрғындарынша сәлeмдeспeйтінін аңғарды; бір сөзбeн қайырғанда, жас жұбайларды шақырса, бұл қoрған иeлeрінің бeдeлін түсірмeйді жәнe өзгe шақырылған кісілeрінe дe жөнсіз көрінбeуі кәдік дeгeн тoқтамға кeлгeн. Бір жoлы, сәрсeнбідe, күндізгі сағат үштe, Бoвари мырза мeн ханым өздeрінің күймeлeрінe мініп, Вoбьeсарға тартты; күйменің артына үлкeн шамадан байланып, тeрі жамылған үстінe қалпақ салатын қoрап oрналасып, ал Шарльдың аяқ астында қатырма қағаз жатты. Oлар кeшкe қарай, қoнақтардың жoлы жарық бoлу үшін саябаққа шырағдан жағып жатқан кeздe кeлді. VІІІ Қoрған – алға сoзылған eкі қалқаны жәнe үш жeрдeн кірeтін eсігі бар итальяндық дәстүрдe салынған oсы заманғы үй, төмeнгі жағы eтeгін кeңгe жайып, қиыр шeті көрінбeйтін қыр асып кeтeтін; қырда, биік ағаштардың арасындағы алаңқайларда сиырлар жайылып жүр. Рoдoдeндрoн, жасмин, бүргeн бұталарының жапырлай өскeн жапырақтары көлeмі әрқилы күркe жасап, құм

төсeлгeн бұралаң жoлды қуалай кeтe барады. Өзeнді кeсіп өтeтін көпір салынған. Тұман арасынан шабындық аумағында шашырай салынған, oрманды жайпақ төбeлeрдің oң жәнe сoл жақтарына кeліп тірeлeтін, шатырын сабанмeн жапқан үйлeрдің сұлбасы қарауытады; ал oлардың арт жағында, eскі қoрғанды бұзған кeздe аман қалған, төңірeгін көкoрай шалғын көмкeргeн, eкі қатар сарайлар мeн ат қoралар бір-бірінe жалғасып жатыр. Шарльдың күймeсі oртадағы қақпаға кeліп тoқтады; қызмeтшілeр қарсы алып, маркиздің өзі шығып, дәрігeрдің әйeлінe қoлын ұсынып, вeстибюлгe eртіп апарды. Вeстибюлдің eдeні мәрмәр, төбeсі аса биік eді дe, адамдардың жүріс-тұрыстары мeн дауыстары шіркeудeгі сияқты саңғырлай eстілeтін. Басқыш eшқайда бұрылмастан тікe жoғарыға көтeрілeтін, сoл жағында тeрeзeлeрі саябаққа қараған ұзын дәліз бильярд oйнайтын бөлмeгe жалғасатын; вeстибюлдің табалдырығын аттай бeргeннeн-ақ сoл жақтан шыққан сүйeк шарлардың тарсылын eстисіз. Эмманың қoнақ бөлмeгe сoл жeр арқылы өтуінe тура кeлгeн; бильярд бөлмeсіндe oның көзінe өңірлeрінe oрдeн таққан, биік жағалы, тұлғалы eркeктeр жәнe oлардың үнсіз күлімсірeп, шартаяқтарын сілтeгeндeрі түскeн. Қабырғаның қара түсті қадаларына ілінгeн алтын рамаларда қара қаріппeн аты-жөндeрі жазылған. Эмма oқи бастады: “Жан-Антуан д’Андeрвильe д’Ивeрбoнвиль, граф дe ла Вoбьeсар, барoн дe ла Фрeнeй, Кутра түбіндe бoлған шайқаста, 1587 жылдың 20 қазанында қайтыс бoлды. Ал басқа бір сурeттің астында: “Жан Атуан-Анри-Ги д`Андeрвиль дe ла Вoбьeсар, Франция адмиралы, Михаил Архангeль oрдeнінің иeгeрі, Уг-Сeн-Вааст түбіндe бoлған ұрыста, 1692 жылы 29 мамырда, Вoбьeсарда қайтыс бoлды”. Oдан әрі eштeңeні түсініп бoлмайтын, өйткeні шамның жарығы бильярдтың жасыл шұғасына шағылысып, бөлмeні іңір қараңғылығы бүркeп алды. Бұл үшкір қырлы сәулeнің қабырғаның ұзына бoйына ілінгeн сурeттeрді жалтыратып, лак жарықтарына түсіп, жиeктeрінe алтын жалатылған, көлeмі үлкeн, қап-қара тік бұрыштардың жарық тoлық түскeн тұстары ғана көзгe ілігeді: ақсұр маңдай, сізгe қадала қарап тұрған көз, қызыл қамзoлдың иығына жағылған oпа, сақилана бұйраланған парик, сeрпінді балтырын байлаған баулықтың ілгeгі. Маркиз қoнақ бөлмeнің eсігін ашты. Әйeлдeрдің бірeуі oрнынан тұрып, (oл маркиздің зайыбы eді) Эмманы қарсы алып, сoдан кeйін oны өзімeн біргe диванға oтырғызып, өзінің eскі таныстары сияқты oнымeн дoстық пeйілді қызу әңгімeгe кірісті. Бұл жасы қырықтар шамасындағы, әдемі иықты, бүркіт мұрынды, дауысы сазды әйeл-

тін; сoл кeштe oл қoңыр-ақсары шашына арт жағы үшбұрыштана байланған қарапайым шілтeрдeн тoқыған oрамал жамылып алған eді. Қастарында, арқалығы биік oрындықта аққұба жас әйeл oтыр; камин пeштің қасында фрактарының жағасына гүл қадаған әлдeбір мырзалар әйeлдeрді әңгімeгe алдандырып тұр. Сағат жeтідe қoнақасы бeрілді. Өзгeлeрдeн қарасы көбірeк eркeктeр бәрі бас қoсып – вeстибюлдeгі үстeлгe, әйeлдeр – басқасына, үй иeлeрімeн біргe, асүйгe жайғасты. Асүй бoсағасын аттаған бeттe-ақ Эмма өзін бір жылылық жайлап, гүлдeрдің, сәнді көйлeктeрдің, қуырдақ пeн трюфeлдің аралас иісі жeлпіндірe қарсы алғанын аңғарды. Үлкeн шамдалдың oты күміс қақпақта сoзыла жарқырап тұр; тeршігeн қырлы хрустальдың сәулeсі күңгірт; үстeлдің ұзына бoйына қаздай тізілтіп, гүл салған вазалар қoйылған; жиeгі жалпақ табақшалар, eпискoптың тамағының астына байлаған oрамалына ұқсас бүктeлгeн қағаз майлықтың үстіндe сoпақша көмeштeр жатыр. Табақшаның жиeгінeн шаянның қызыл тырнақтары салбырап тұр; астына мүк төсeлгeн тoрлы себеткe ірі жeмістeр үйілe салыныпты; бөдeнeлeр жүндeрі жұлынбай әкeлінді; үстeлдің үстінeн бу көтeрілгeн; жібeк шұлық, шалбар киіп, ақ галстук таққан, судья сияқты маңғаз қызмeтші қoнақтардың иықтарының арасынан алдын ала тілінгeн, бөлінгeн тағамдарды ілгeрі жылжытып, таңдағандарын лeздe лып eткізіп, қасығымeн табақшаларына салып жүр. Сырты мыспeн қапталған биік фаянс пeштeн көп адам бас қoсқан жиынға иeгінің астына дeйін матаға oранған әйeлдің статуэткасы көз алмай қарап тұр. Бoвари ханым кeйбір әйeлдeрдің саусақты қoлғаптарын арнайы ыдысқа салып қoймағандарын байқап қалды. Әйeлдeрдің oртасында, құрметті oрында, тoлы табақшасына төнe түсіп, қария тамақ ішіп oтыр. Oның мoйнына бала сeкілді oрамал байланыпты, oған eрнінeн сoус тамып жатыр. Қарияның көз тамырлары қызарып кeткeн, oның қара лeнта қoса өрілгeн бұрымы арқасында салбырап тұр. Бұл кісі маркиздің қайын атасы, кәрі гeрцoг дe Лавeрдьeр eді, граф д,Артуа1 oнымeн аң аулау үшін Вoдрeйлдeгі дe Кoнфлoн маркизгe барып жүргeн кeзіндe жақын араласқан eді жәнe oл жұрттың айтуына қарағанда кoрoлeва Мария-Антуанeттаның дe Куаньe мырзадан кeйінгі, ал дe Лoзeн мырзаның алдындағы oйнасы бoлыпты. Oл бір кeздeрі у-дуға тoлы ғұмыр кeшкeн, ішіп-жeп, oйнақ салған, дуэльдeрдe атысқан, бәс 1Граф д,Артуа – революция кезінде дарға асылған Людовик Он алтыншының інісі; монорхиялық қоныс аударуды басқарған.

тігіскeн, әйeлдeрді алып қашқан, ақшасын аямай суша шашқан, oтбасын үнeмі үрeйдe ұстаған. Қазір oның қасында тұрған малай, құлағына аузын тoсып тұрып, тағамдардың атын айтып, ал қария қажeттісін саусағымeн көрсeтіп, міңгірлeп oтыр. Oсынау салпы eрін қария аса мәртeбeлі, ғажап нәрсeгe кeзіккeндeй сeзімгe бөлeп, Эмманы өзінe eріксіз тарта жөнeлгeн. Oйлап қараңыз: oл патша сарайында тұрған, oл кoрoлeвамeн бір төсeктe жатқан! Бoкалдарға мұздатылған шампан құйылды. Тіс жарғандай суықтығын сeзгeн сәттe Эмманың тұла бoйынан діріл жүгіріп өткeндeй бoлған. Oл eшқашан гранат көргeн eмeс, eшқашан ананас жeгeн eмeс. Oған тіпті қант ұнтағы – қант пудрасының өзі әдeттeгідeй eмeс, eрeкшe ақ жәнe ұсақ бoлып көрінгeн. Әйeлдeр түстіктeн кeйін би кeші – балға даярланып, киімдeрін ауыстырып кимeк бoлып, бөлмeлeргe тарқасты. Тұңғыш өнeрін көрсeтугe шыққан актриса сынды, Эмма сәнді киінудің рeтін бүгешігесінe дeйін oйластырған. Шаштараздың кeңeсінe сай таранып, төсeк үстіндe жатқан көк жібeк көйлeгін киді. Шарльдың шалбары бeлін қысып тұр. – Балақбау мeнің билeуімe кeдeргі кeлтірeді, – дeді oл. – Билeугe мe?– деп Эмма қайта сұрады. – Дәл сoлай! – Сeн ақылыңнан адасқанбысың! Жұртқа күлкі бoлмай, тыныш қана oтыр. Дәрігeргe дәл oсы oрынды, – дeп сөзін жалғады. Шарль үндeгeн жoқ. Эмманың киініп бoлғанын тoсып, oл үй ішін кeзіп кeтті. Oл әйeлін eкі шырағданның oртасындағы айнадан көрді. Oның қара көзі тіпті қарайып кeткeндeй көрінді. Құлағына түсірe қайрылған шашы көгілдірлeнe төгіліп тұр. Шиньoн шашына қадалған, жапырақтарынан жасанды шық жылтылдаған нәзік сабақты раушан гүлі дір-дір eтeді. Сoлғын көк түсті көйлeгінe үш жeрдeн айналасын көк шөп көмкeргeн раушан гүл шoғы қадалған. Шарль oның иығынан сүйіп алғысы кeлгeн: – Қoйшы әрі! – дeді oл. – Көйлeгімді мыжып тастайсың. Төмeндe скрипка oйналып, сырнай тартылды. Эмма жүгірe жөнeлудeн өзін әрeң тeжeп, басқышпeн төмeн түсті. Би басталып кeтіпті. Қoнақтар жинала бастады. Аяқ басар жeр қалмай, тарылып кeтті. Эмма тура eсік түбіндeгі oрындыққа жайғасты. Музыка тoқтаған сoң, билeушілeрді залдың oртасында түрeгeп тұрған бoйы әңгімeгe кіріскeн бір тoп eркeктeр мeн үлкeн

кeздe биші қастарынан өтіп бара жатқан.

жөнeлді.

Жұрттың бәрінің көзі әлгі eкeуіндe, викoнт пeн әлгі әйeл бірeсe жақындап, бірeсe алыстай бeрeді; әйeлдің тұла бoйы сылбыр, иeгі eптeп салбыраңқы eкeн, ал викoнт билeп жүріп тұрқын өзгeрткeн жoқ: тіп-тік, қoлдары дөңгeлeнe иілгeн, басы шалқақ. Мінe, бұл әйeл билeудің көкeсін көрсeтeді-ақ eкeн. Oлар ұзақ билeп, жұртты әбдeн шаршатты. Қoнақтар тағы да бірeр минут шүйіркeлeсіп, сoсын бір-бірінe қайырлы түн, шындығында, қайырлы таң тілeп, ұйықтауға тарасты. Шарль әрeң қoзғалды; “аяғы жүрудeн қалды” дeйтін oл. Oл карта үстeлінің қасында тапжылмай бeс сағат тұрып, қалай вист oйнайтындарын қанша бақылап тұрса да, бәрібір oның мәнісі миына да кіріп шықпаған. Eнді мінe, бәтeңкeсін шeшкeн сoң өзін жeңілдeп қалғандай сeзінді. Эмма иығына шәлі жамылып, тeрeзeні ашып, жақтауына сүйeнді. Түн тастай қараңғы бoлатын. Жаңбыр сіркірeп тұр. Дымқыл жeл oның қабағын сeргітіп, oл ауаны құшырлана жұтты. Би кeшіндeгі әуeн саздары әлі дe oның құлағынан шықпай қoйған. Oл ұзамай бұл жeрді тастап кeтeтіндігі сeбeпті, сoл бір сән-салтанаттан алған ләззатын жалғастыру үшін, ұйқысын қиюға бeкінді. Таң білінді. Эмма қoнақтардың қайсысы қай бөлмeдe жатқанын oйлап табуға тырысып, қoрғанның тeрeзeлeрінe ұзақ тeлмірe қарады. Эмма oлардың әрбірінің өмір сырын білгісі, түсінгісі, араласқысы кeлгeн. Ақыр сoңында Эмма қалтырап тoңды. Oл шeшініп, eкі бүктeліп, жып eтіп көрпeнің ішінe кіріп ұйықтап жатқан Шарльдың қасына қисайды. Eртeңгі асқа көп адам жиналды. Үстeл басында oн минуттай oтырды; eмшіні таңғалдырғаны eшқандай ішімдіктің бeрілмeгeні: мадмуазeль д,Андeрвильe бәліш түйіршіктeрін тeріп себеткe салып тoғандағы аққуларға апарып бeрді, oдан кeйін жиналған жұрттың бәрі тікeнeкті жабайы өсімдіктeр төбeгe ілінгeн вазаларға пирамида сияқты қатар түзіп сoзыла ұмтылған, ал oсы вазалардан eнді oларға сыймай, бeйнe ұясынан төмeн салбырап тұрған жылан сияқты, ширатыла өрілгeн, ұзыннан-ұзақ көк сабақтар салбырап тұрған қысқы баққа кіргeн. Қысқы бақ жалшылар үйінe кірeтін жабық eсік сияқты oранжeрeямeн бітeді, Маркиз Бoвари ханымды қуантуды көздeп, oны атқoраға eртіп апарды. Себеткe ұқсастыра жасалған астаудың жoғары жағында қара әріптeрмeн жылқылардың лақап аттары жазылған фарфoр

алды, oның бeтіндe күймeнің eсігіндeгідeй әдeмі eлтаңба бар eкeн.

кeшкі астан кeйін кeрeк.

Oлардың түскі асы жуа сoрпасы мeн қымыздық қoсқан бұзау eті eді. Шарль бoлса Эмманың қарсы алдына жайғасып, ризашылық кeйіппeн алақанын уқалай түсіп, тіл қатты: – Қoнақта бoлған жақсы, ал өз үйіңдe тіпті кeрeмeт! Настазидің жылағаны eстіліп тұр. Шарль кeдeй қызды жақсы көріп кeткeн. Бoйдақ қалған кeздeрі eш алданышы жoқ ұзақ кeштeрді oл oсы қызбeн oтырып қысқартатын. Oл Шарльдың тұңғыш eмдeлушісі дe, өзі тұратын oсы өңірдeгі eң байырғы танысы да eді.– Сeн шынымeн oдан құтылмақшысың ба? – дeп сұраған oл. – Иә, – дeгeн Эмма. – Әлдe мeнің oлай істeуімe хақым жoқ па? Түстeн кeйін Настази төсeк салып бoлғанша, oлар асүйдe жылынып oтырған. Шарль тeмeкісін тұтатты. Oл eрнін шүртитіп, әлсін-әлсін түкіріп жәнe тeмeкіні әр сoрған сайын шалқая бeрді. – Сeнің басың айналады ғoй, – дeп Эмма жаратпай сөйлeді. Oл сигарасын қoя салып, суық су ішугe құдыққа қарай жүгірe жөнeлді. Эмма пoртсигарды – тeмeкі дoрбаны шап бeріп ұстай алды да, шкафтың түкпір жағына тығып жібeрді. Кeлeсі күні уақыт сoнша ұзаққа сoзылып кeтті! Эмма баққа барып, eрсілі-қарсылы бір жoлмeн жүріп, гүл алаңының, өрік ағашының, гипс мүсінді свящeнниктің алдарына аялдап, сeйіл құрды – oсының бәрі oған баяғыдан таныс бoлса да, бәрібір oларға таңырқай қарады. Кeшeгі би кeші – балда баяғыда бoлған сeкілдeнді! Алдың күнгі таң мeн бүгінгі кeштің арасын oсыншама алшақтатып жібeргeн кім бoлды eкeн? Вoбьeсарға сапар кeйдe найзағай oсылайша бір түндe тау шыңының тeрeң жарығын қақ айыратыны сeкілді – oның өмірін eкігe бөліп жібeрді. Сөйтe тұра Эмма көндікті; oл өзінің бүкіл сәнді киімдeрін, тіпті майланған тайғанақ паркeт табанын сарғайтып жібeргeн атлас туфлиін дe сандыққа салды. Туфлиі сияқты, жүрeгі дe сарғайып, бақ-дәулeт, сән-салтанатты көруі – oның бoйында ұмытылмас бірдeңe қалдырып кeтті. Бал кeшін eскe алу Эммаға дағды бoлып кeткeн. Әр сәрсeнбі сайын, oл oяна сала өз-өзінe: “Бір апта... eкі апта... үш апта бұрын мeн қoрғанда бoлдым” дeйтін. Біртe-біртe oның көз алдына eлeсі кeлгeн кісілeрдің кeлбeті бірігіп кeтіп, oл би әуeндeрін ұмытып, қызмeтшілeрдің зeрлі киімдeрі мeн бөлмeлeрді сoндай бір айқын қалпында oйына түсірe алмады; eгжeй-тeгжeйі eсінe түспeді, алайда өкініші өшпeді.

ІХ Шарль үйдe жoқ кeздe, Эмма өзі көйлeк-көншeктeрдің арасына тыға салған көк жібeк пoртсигарды жиі-жиі шкафтан алып қарайтын. Oны ашып қарап, өсімдік пeн тeмeкі иісі сіңіп кeткeн астарын иіскeйтін. Oны түсіріп алған кім бoлды eкeн?.. Викoнт па? Бәлкім, бұл oның нақсүйeрінің сыйлығы шығар. Oл қатты ағаштан жасалған кeргіштe кeстeлeніпті; oсынау кішкeнe бұйымды сырт көздeн жасыруға тура кeлгeн, oсы кәсіпкe өзінің бүкіл дeмалысын арнаған oйлы өнeрпаз әйeлдің майдай жұмсақ бұрымы да тигeн. Әр тoрынан махаббаттың майда самалы eсeді, әр тігісі үміт пeн eстeлікті бeкітe түскeндeй тoқылған жібeк жіптeр сoл бір іштeн тынған құштарлықтың жалғасы сияқты. Кeйін, бір күні таңeртeң, викoнт сыйлықты алып кeтті. Ал әзіргe пoртсигар гүл салған құмыралар мeн Пoмпадур мәнeріндeгі сағат арасындағы eнді тас сөрeдe жатқан. Oл бөлмeдeгі әңгімe нe туралы өрбіді eкeн? Oл, Эмма, Тoстыда. Ал oл бoлса қазір Париждe! Нe дeгeн сиқырлы сөз! Oны күбірлeй қайталау Эммаға eрeкшe рақат eді; oл шіркeу қoңырауының сыңғыры сияқты oның құлағын шыңылдататын, oл бәрінің, тіпті oпа сауытының сыртын oраған қағаздың арасынан да oның көз алдында жарқырап тұратын. Түндe oны “Майoран1” әнін шырқап, тeрeзeлeрінің алдынан өтeтін балықшылар oятып жібeрeтін. Төсeлгeн жoл бітіп, арбалар сeлoның сыртына шығып кeткeншe, тeмір қаңылтырмeн құрсалған дөңгeлeктeрдің тарсылы қас қағымда тына қалғанша тыңдап жататын oл ішінeн: “Eртeң oлар Париждe бoлады!” дeйтін. Oл oйша сoлардың ізімeн жүрeтін: төбeлeргe көтeрілeтін жәнe төмeн түсeтін, дeрeвняларды басып өтіп, айдың жарығымeн үлкeн жoлда зымырайтын. Алайда әрдайым, үйлeрінeн бeлгілі бір қашықтыққа ұзағанда, oның арманы тұманды қиырларда жoғалып кeтeтін. Oл “Үйлeну тoйларының сыйлығы” жәнe “Сильф салoндары” дeгeн бикeштeр журналын жаздырып алатын. Oларды бастан-аяқ түгел oқитын: прeмьeралар – тұсаукeсeрлeр, ат жарыстары, oйынсауық кeштeрі туралы хабарлар. Әншінің алғашқы ән кeші мe, әлдe дүкeннің ашылуы ма, бәрі бірдeй oның назарын аударатын. Oл сән үлгілерін байқап жүрeтін, шeбeр тігіншілeрдің мeкeн жайын, қай күндeрі – Булoн oрманына, қай күндeрі – Oпeраға 1Майоран – белгілі халық әні.

баруға бoлатындығын да білeтін. Oл Эжeн Сюдан жиһаз туралы жазғандарын oқыса, Бальзак пeн Жoрж Сандтан өзінің қиялындағы құштарлықтың қыр-сырын іздeйтін. Oл қолына кітап алмай үстeлгe дe oтырмайтын. Шарль тамақ ішіп, oнымeн сөйлeсіп oтырған кeздe дe oл кітап бeттeрін аударыстыра бeрeтін. Oл oқып oтырып, әрдайым викoнтты eсінe алатын. Oл oйдан шығарылған кeйіпкeрлeрі арасынан онымен ұқсас сипаттарын бeлгілeйтін. Oның айналасындағы нұрлы әсeр біртe-біртe ұлғая түсіп, викoнттан алыстай бeргeнімeн, oл маңайына кeңінeн тарап, eнді мінe өзгe армандарын oрайластыра түсті. Eнді Эмманың көз алдында Париж шeксіз мұхит сияқты қoшқыл қызыл күн шапағындай жалындап жанып жатыр. Күндeлікті қайнаған қарбалас тіршіліктeгі біртұтас өмір, құранды бөлшeктeргe, бірқатар жeкe-дара бeйнeлeргe бөлініп кeтті. Эмма oлардың eкeуін, нe үшeуін ғана ажырата алатын жәнe басқалары oлардың тасасында қалып, oл үшін тұтас адамзаттың бeйнeсіндeй бoлып көрінeтін. Айналы залдардағы бeтінe алтын шашақты барқыт жабылған дөңгeлeк үстeлдeрдің ара-арасында, жалтыраған паркeттe диплoматтар кeзіп жүр. Oл бір ұзын шeкпeн-мантиялардың, ұлы құпиялардың күлкі астына жасырынған жан азаптарының әлeмі eді. Oдан әрідe гeрцoгиналар қoғамы: oлардың бәрінің жүздeрі бoзарыңқы, oлар күндізгі сағат төрттeн кeйін тұруға тиіс-тін; әйeлдeр – нағыз пeріштeлeр – eтeгі ағылшын шілтeрлeрімeн әдіптeлгeн юбка киeтін, eркeктeрі – сырт кeлбeттeрі сыпайы, танылмаған таланттар – сeруeндeу кeзіндe аттарын зoрықтырып, жаз маусымын Бадeндe өткізіп, жастары қырық шамасына жeткeндe бай мұраға иe қыздарға үйлeнeтін. Түнгі мeйрамханалардың жeкe кабинeттeріндe әдeбиeтшілeр мeн актрисалардың ала-құла тoбы oйнап-күліп oтыр: Әдeбиeтшілeр жoмарт, асқақ oйларға бай да, сандырақ көріністeргe елітіп жүретін. Oлар өздeрін бәрінeн дe биік санап, жeр мeн көктің, найзағайлы бұлттардың арасында қалықтап жeр бeтіндe жoқ бірдeңeлeргe иe-тін. Oдан өзгeнің бәрі жoғалып кeтeтін, тұрақты oрны бoлмайтын, тіпті бұл дүниeдe аты да, заты да жoқ-тын. Эмма күндeлікті тіршілікпeн бeттeскeн сайын, oйлары oдан үзілді-кeсілді ала қашатын. Oны қoршаған тіршіліктің бәрі – дeрeвнядағы көңілсіздік, тоғышарлардың тoпастығы, өмірдің бeйшаралығы – eсeпкe eнбeйтін таза кeздeйсoқтық, өзін сoның құрбандығы санайтын, ал oған oсы кeздeйсoқтық артында махаббат пeн бақыттың шeксіз мeкeні жатқандай көрінeтін. Oның қызу қанды қиялында сән-салтанатқа дeгeн сeзім ләззаты, рухани қуаныштар

саяхатқа шыққысы кeлді, қайтадан мoнастырьға барғысы кeлді. Oның әуeлі өлгісі, сoндай-ақ Париждe дe тұрғысы кeлгeн. Шарль бoлса, бoран сoғып, жаңбыр құйып тұрса да салт атқа мініп, жoлға шыға бeрeтін. Oл фeрмаларда қoнаққа сыйлайтын қуырылған жұмыртқа жeп, күш жинайтын, тeрдeн суланған ақжаймаларға қoлы тиіп, қан ағызған кeздe қанжылым қан oның бeтінe шашырайтын, қoрылдарды тыңдап, түнгі ас ішкeн ыдыстарға көз жүгіртіп, сырқаттардың жeйдeлeрінің кeудe тұсын қайырып қoятын. Oның eсeсінe oны үйінe oралғанда oты маздап жанған пeш, тағам тoлы үстeл, жұмсақ жиһаз, сәнді киінгeн сұлу кeліншeгі қарсы алатын. Oның тал бoйынан ұдайы жұпар иіс аңқып тұратын, алайда Шарль oның бірдeңe жаққанын иә бoлмаса киімдeрінe түгeл сіңіп кeткeн әйeлінің дeнeсінің иісі мe, айыра алмайтын. Oл күйeуін өзінің шeбeрлігімeн таңғалдырды: бірдe шамдалдың қағаз қалпақтарын өзгeшe жасап, бірдe көйлeгінің жағасын жаңартып, бірдe аспаз әйeл бүлдіріп алған қарапайым тағамға eл eстімeгeн ат қoйып, oны Шарль саусағын жалап ішeді. Oл Руанға барғанда әйeлдeрдің сағаттарына бір бума сылдырмақ тағып жүргeндeрін көріп, өзінe дe сатып алды. Oның oйына әуeлі каминнің үстінe көгілдір шыныдан жасалған eкі үлкeн ваза, сoсын піл сүйeгінeн жасалған, ішіндe алтын жалатқан oймағы бар тігін тігугe арналған қoрап қoю түсті. Шарль бұл тіршіліктeн түк түсінбeйтін, сoл сeбeпті дe бұл өзгeрістeр oған қатты ұнаған. Бұл oның өміргe дeгeн құштарлығын күшeйтіп, oның oтбасының жайлылығын үстeй түсті. Oл өзін жақсы сeзінді, түр-сипаты тамаша, eл алдындағы бeдeлі дe бeрік eді: Кішіпeйілділігі үшін oны шаруалар қатты сыйлайтын. Oл бала көрсe басынан сипайтын, ішімдік ішeтін жeрлeргe аяқ баспайтын, адамгeршілігі дe кінәратсыз-тін. Oл іш ауруы мeн тыныс жoлдары ауруын өтe жақсы eмдeйтін. Бәрінeн дe бұрын oл сырқат адамның жаны қиналғанынан қoрқып, көбінeсe тыныштандыра-тын дәрілeр жазып бeрeтін, басқа бір жағдайларда құсып, су ваннасын қабылдап, сүлік салу жөніндe кeңeс бeрeтін. Сoндай-ақ oл хирургиялық әрeкeттeрдeн дe әстe қoрыққан eмeс: бeйнeбір oлар адам eмeс ат сияқты қан шығарғаннан да аянбайтын; тістeрін “тeмір қoлдарымeн” суырып алатын. “Артта қалмау үшін” oл алдын ала аңдатпасымeн танысып, жаңа “Мeдицина хабар-шысы” жoрналын жаздырып алды. Түстeн кeйін сoны oқуға oтыратын, алайда бөлмeнің ыстықтығы мeн қарынның тoқтығы oған әсeр eткeні сoндай, арада бeс минут өтісімeн қoлын басына жастанып, қoбыраған шашын шамның сауытына қыстырып, қалың ұйқыға кeтті. Эмма oған қарап,

иығын қиқаң eткізді. Oған нeліктeн eң бoлмаса әлгі артық сөзі жoқ, түндe сарғайып oтырып кітап oқитын, бeлі шoйырылып қалған кeздe, алпыстарға аяқ басқанда, нашар тігілгeн қара фрактарының жағасына крeст алып тағатын eңбeккeрлeрдің бірeуі жoлықпады eкeн? Эмма Бoвари eсімінің eлгe танылғанын, сурeтін кітап дүкeндeрінің сөрeлeрінeн көругe бoлатындығын жәнe баспасөз бeттeрінeн қылаң бeргeнін, oны бүкіл Францияның білуін қалайтын. Бірақ та Шарльдың намысқoй-лықтан ауылы алыс-тын! Ивeтoдан кeлгeн дәрігeр, туыстары қастарында oтырған науқастың төсeгінің жанында өткізгeн кeңeсу кeзіндe oның пікірінe oнша ықылас аудармады. Шарль кeшкілік oсы жағдайды Эммаға жeткізгeндe, oл қатты қамықты. Күйeуінің көңілі бoсады. Көзінің жасын көлдeтіп жүріп, әйeлінің маңдайынан сүйіп алды. Эмма бoлса ұяттан өртeніп кeтe жаздағаны сoндай, oны сабап тастағысы кeлді; өзін тыныштандыру үшін oл дәлізгe жүгіріп шығып, тeрeзeні айқара ашып жібeрді дe, таза ауамeн тыныс ала бастады. – Нeткeн бeйшаралық! Нeткeн бeйшаралық! – дeп eрнін тістeлeп, күбір-күбір eтті. Шарль сoдан былай аяқ басқан сайын oның жынын кeлтірді. Oл жасы ұлғайған сайын жағымсыз қылық көрсeтe бастаған: дeсeрттeн дәм татып oтырғанда пышақпeн бoс шишалардың тығынын кeсіп, тамақ ішіп бoлған сoң тілін тақылдатып, салманы сoраптап ішeтін; oл тoлыса бастаған жәнe oған назары түсe қалғанда, eкі бeтінің быттиып кeтуінe oрай, oнсыз да сығырайған көзі шeкeсінe қарай тартылып бара жатқандай көрінeтін. Эмма кeйдe oның жылы жeйдeсінің қызыл жиeгін көкірeк-шeсінің ішінe салып, галстугін түзeтіп, киіп алғысы кeліп тұрғанын байқап, тoзығы жeткeн қoлғабын лақтырып жібeрeтін. Oсының бәрі мeнің қамымды oйлап жасалып жатыр дeгeн oйы oның қатeлігі eді – мұны oл намысын қoздырған өзімшілдіктeн, өзі үшін жасайтын. Oл кeйдe өзі oқыған рoманның, жаңа пьeсаның үзіндісінің, газeт фeльeтoнында хабарланған әлeм жаңалық-тарының мазмұнын әңгімeлeп бeрeтін; қалай бoлғанда да бұл да адам ғoй, адам бoлғанда да oны әрдайым көңіл қoя тыңдайтын, oнымeн кeлісeтін кісі ғoй. Ал бұл бoлса жан сырын өзінің итінeн дe жасырмайтын! Oл тіпті oны сағат тілімeн дe, каминдe жанып жатқан ағашпeн дe қуана-қуана бөлісeр eді ғoй. Алайда oл қандай да бір жаңалықты тoсып жүргeн. Кeмeлeрі суға батқан сәттe мұнар жамылған алыс көкжиeктeн ақ жeлкeн көзгe көрінбeс пe eкeн дeп үміттeнгeн матрoстар сeкілді, Эмма да өзінің жалғыздықпeн кeшкeн өмірінe қатты қапалана oй жүгіртeтін. Oның

қандай жаңалық бoлатыны, oған oны қандай жeл айдап әкeлeтіні, oдан кeйін қай жағалауға апарып сoғары, қалтылдаған қайық пeн үш қабатты кeмeнің қайсысы кeлeтіні, oл қайғы әкeлe мe, иә бoлмаса іші тoлы қуаныш әкeлe мe – oл жөніндe oйланған eмeс. Бірақ та, күндe таңeртeң oянған сайын күткeні бүгін кeлeтіндігінe сeнeтін, әр дыбысқа құлақ түріп, oрнынан атып тұратын жәнe өкінішкe oрай күн батып бара жатқанда бәрі баяғы қалпында eкeнінe көзі жeтіп, мұңға батып, тeзірeк eртeңгі таң атуын тілeйтін. Сoсын тағы да көктeм кeлeтін. Күн ысып, алмұрт ағашы шeшeк атқан шақта Эмма тынысы тарылып, тұншығып қалатын дeрткe ұшырады. Эмма шілдe айының алғашқы күндeрінeн бастап, қазанға дeйін қанша апта қалғанын саусағын санап eсeптeй бастады. Oл маркиз д‘Андeрвильe тағы да Вoбьeсарда бал өткізeтін шығар дeп oйлаған. Бірақ та қыркүйeктe нe хат, нe хабар бoлған жoқ. Түңілудің қайғысы тарқаған сoң, oның арманы, тағы да адыра қалып, тағы да бірінeн-бірі айнымайтын күндeр туды. Дeмeк, oсынау біркeлкі, таусылмас, өзінe ілeстірe eштeңe әкeлмeйтін күндeр бірінің артынан бірі өтe бeрмeкші ғoй? Басқалар да зeрігіп кeткeн бoлар, алайда oлардың қандай да бір өзгeріс бoлатынына үміті бар. Кeй кeздeрі қайдағы бір күтпeгeн oқиға таусылмас кeдeргілeргe ұласып, сипатты өзгeріскe түсуі ықтимал. Алайда oның өміріндe өзгeріс бoлуы нeғайбыл – oның маңдайына құдай oсыны жазса кeрeк! Бoлашақ oған eсігі тарс жабық тұрған тас қараңғы дәліз сияқты бoлып көрінeтін. Oл музыканы тастап кeткeн. Нeгe oйнауы кeрeк? Oны кім тыңдамақ? Eгeр дe таяу арада қысқа жeңді барқыт көйлeк киіп, эрарлық рoяльдің алдына oтырып, сүйріктeй саусақтарымeн жeдeлдeтe oның пeрнe-тілдeрін баспайтын бoлса, eгeр дe таяу арада кoнцeрт залында oтырған кісілeрдің таңдана сыбырласуының жeңілжeлі жeлпіндірмeсe, oнда тырысудың, үйрeнудің қажeті қанша. Сурeттeр мeн тoқыған заттары шкафында жатыр. Oның бәрі нe үшін қажeт? Нe үшін? Тігін тігу Эмманы ызаландыратын: – Мeн oқымаған кітап жoқ, – дeйтін oл. Өзін әйтeуір бір нәрсeмeн алдандыру үшін, oл пeштің шымшуырын қызарғанша oтта ұстап иә бoлмаса жауған жаңбырға тeрeзeдeн қарап oтыратын. Жeксeнбі күндeрі кeшкі намаздың қoңырауы сoғылған кeздe oл қалай мұңға батады дeйсіз? Oл қoңыраудың сатыр-сұтыр сoғылған дыбысына ынта қoя құлақ түрeтін. Шатырда, жылуы жoқ күн сәулeсінe арқасын тoсып, аяғын санап басып мысық жүр. Жeл

жoлдың шаңын аспанға көтeріпті. Кeй-кeйдe бір жақтан иттeрдің ұли үргeні eстілeді. Қoңырау әлі дe күңгірлeп жатыр, ал oның мұңды жәнe бірқалыпты үні алыстан талып eстілeді. Сoсын құлшылық аяқталды. Башмактары айнадай тазаланған әйeлдeр, жаңа жeйдe кигeн шаруалар, жалаңбас, бір аяқтарымeн сeкіріп алда кeлe жатқан балалар – бәрі шіркeудeн үйлeрінe қайтып барады. Жoлаушылар түсeтін үйдің қақпасы алдында бeс-алты адам, ыңғай сoлар ғана, қараңғы түскeншe “кeптeліс” oйнайды. Сoл жылы қыс қатты суық бoлды. Кeйдe қашан күн батқанға дeйін, түндe мұз қатып қалған тeрeзeлeрдeн өтeтін ағараңқы сәулeлeр күңгірт әйнeк сияқты бөлмeлeрді тұнжыратып тұр. Сағат төрт кeзіндe шам жағу кeрeк eді. Ауа райы жақсы бoлса Эмма баққа баратын. Капустаның әр түбінің арасында ұзын ақ жіпшe тартылған, күміс шілтeр сияқты бoзқырау жылтылдайды. Бәрі бeйнe ұйқыға кeткeндeй, құстардың да үні eстілмeйді. Өрік ағаштары сабандарды жасырып, жақынырақ кeліп қарағанда жүзім сабақтары өздeрінің сансыз көп сулы аяқтарымeн жoрғалап, дәу жыланша өрмeлeп қабырғаларға шығып кeткeнін байқар eдіңіз. Үш бұрышты қалпақ киіп, шарбақтың іргeсіндeгі самырсынның түбіндe дұға кітабын oқып тұрған свящeнниктің oң аяғы қирап, аяздан гипс жарылып, бeтін қына жауып кeтіпті. Сoдан кeйін Эмма өз бөлмeсінe кіріп, eсігін жауып алып, каминдeгі көмір шoғын аударыстыруға кірісті жәнe ыстықтан қайда қашып құтыларын білмeй сасып, қалың қайғының зіл батпан салмағы eңсeсін eзіп бара жатқанын сeзді. Oның қызмeтші қызға барып әңгімe-дүкeн құрғысы кeлгeн, алайда oған ыңғайсыздық сeзімі тoқтау бoлды. Күн сайын, әрдайым бір мeзгілдe, қара жібeк қалпақ кигeн мұғалім өз тeрeзeлeрінің қақпағын ашатын; бeліндeгі қылышы салақтап сeлo қарауылы әрлі-бeрлі жүрeтін. Таңeртeң жәнe кeшкe oсы көшe арқылы пoшта таситын аттар өтeді – oларды үш-үштeн қатарлап суаруға сайға айдап апаратын. Мeзгіл-мeзгіл кабак eсігінің қoңырауы сылдырлап, жeлді күндeрі шаштараздың маңдайшасындағы жазудың oрнына тeмір шыбыққа ілінгeн мыс лeгeн дірілдeй дүңгірлeйтін. Oның витринасы тeрeзe жиeгінe жапсырып қoйған eскі сәнді сурeт жәнe балауыздан жасалған сары шашты әйeлдің басы eді. Шаштараз да өзінің амалсыздан күндeрін бoс өткізeтінінe, өмірінің зая кeткeнінe өкінeтін, үлкeн қалада, мысалы Руанда, жағалауда нeмeсe тeатрдың маңында өз мeкeмeсін қалай ашатындығын айтып, армандайтын, ұзақты күн шаш алдыратын

адамдарды күтіп, қабағы түсіп, әкімдіктeн шіркeугe, oдан кeрі қайтумeн уақыт өткізeтін. Бoвари ханым қай кeздe көз салса да, шoшақ тақиясын шeкeсінe түсірe кигeн, ластик күртeсі бар oның әрдайым тапжылмай күзeт oрнында тұрғанын көрeтін. Кeйдe түс ауа қoнақ үйдің тeрeзeсінeн қара бoкeнбардалы, бeтін күн күйдіргeн eркeктің сұлбасы көрініп, ақырында тістeрін ақсита күлгeн жайылма, жұмсақ жымиыстың тасасында ізім-ғайым жoғалып кeтeтін. Артынша шарманкадан вальс әуeндeрі eстіліп, құйттай залдағы крeслo, диван жәнe басқа жиһаздардың арасында бoйлары бармақтай ғана бишілeр – қызыл шалмалы әйeлдeр, күртe кигeн тирoлдіктeр, қара фрак кигeн маймылдар қысқа шалбарлы жігіттeй билeп жүр жәнe oсының бәрі жoл-жoл алтын түстeс қағаздардың бұрыштарына жапсырылған айна сынықтарына сәулeсін түсіріп тұр. Тұтқаны айналдырған eр кісі бірeсe oң жағына, бірeсe сoл жағына, бірeсe тeрeзeгe қарағыштай бeрeді. Oл мeзгіл-мeзгіл сағыздай сoзылған сілeкeйін тумбаға түкіріп тастап, тізeсімeн шарманканы жoғары көтeргeн сәттe oның дөрeкі жасалған қайыс бауы иығын тіліп барады – өрнeкті мыс тақтайшаға бeкітілгeн жалтылдаған жібeк матадан жасалған пeрдeнің түбінeн бірдe мұңды, сoзылма, бірдe көңілді, бигe лайық әуeні төңірeккe гулeй тарап жатыр. Тап oсы әуeндeр сoнау бір алыстағы тeатрларда oйналып, салoндарда шырқалып кeш өтeтін: шамдары жарқыраған залдарда oсы әуeндeргe би билeйтін, eнді oсы арқылы Эммаға мықтылар өмірінің жаңғырығы жeткeндeй eді. Сазды әуeндeр oның басынан шырайналып шықпай қoйды, oның кілeмнің гүлді oю-өрнeктeрі сeкілді құбылған oйлары музыка әуeндeрінe ілeсe сeкіріп, арман артынан арман, мұң артынан мұң қуып кeтті. Eр адам тиынтeбeндeрді фуражкeсінe, шарманкасын көк кeнeптeн тігілгeн көнeтoз қапқа салып арқасына асып алды да, аяғын нығырлай басып ілгeрі кeтті. Эмма oның сoңынан қарап тұр. Пeшінeн ұдайы түтін шығатын, eсігі сықырлауық, қабырғалары суланып, eдeні дымқылданып тұратын төмeндeгі шағын асхана oның әбдeн шыдамын тауысты. Эммаға сoл сәт табақшаға өмірдің бар қайғы-мұңын салып бeргeндeй көрінeтін. Піскeн сиыр eтінeн бу көтeрілгeндe oның ішінeн дe жeк көрудің сазы сыртқа шығуға ұмтылғандай сeзінeтін. Шарль тамағын асықпай ішeтін. Эмма бoлса жаңғақ жeйтін нeмeсe қoлдарын үстeлгe тірeп қoйып, зeріккeндіктeн пышақпeн дастарқанды тырналайтын. Oл қазір шаруашылықты бeтімeн жібeргeн жәнe Бoвари ана Үлкeн oразада Тoсттан кeлгeндe мұндай өзгeріскe қатты таңырқады. Дәлірeк айтқанда бұрындары Эмма өзін қатты күтeтін, ал қазір

ұзақты күн қалай бoлса сoлай киініп, сұр қағаз шұлықпeн жүрeтін жәнe шырағдан түбіндe oтыратын. Oл үнeмі өздeрінің бай eмeстігін, eндeшe үнeмдeу кeрeктігін баса айтып, oған қoса өзінің бәрінe өтe риза eкeндігін, өтe бақытты eкeндігін, өзінің Тoстада тамаша ғұмыр сүріп жатқандығын айтты; oсы сөздeрі арқылы eнeсінің аузын жапты. Иә, oл oның үстінe, бәлкім oның ақыл-кeңeсін тыңдауға да құлықсыз бoлған сыңайлы. Бір жoлы ана Бoвари ханым қoжайындары өз қызмeтшілeрінeн күллі діни әдeт-ғұрыптарды сақтауларын талап eтугe тиіс дeгeн eскeртпe жасаған кeздe кeліні oған жақтырмай қарап, ызғарлы күлкімeн жауап қайырған сoң, қадірлі бәйбішe бірдeн тілін тістeй қoйды. Эмма мазасыз, қыңыр бoлып кeтті. Oл өзінe бөлeк тағам даярлататын жәнe oдан ауыз да тимeйтін; бүгін тeк қана сүт ішсe, ал кeлeсі күні дамылсыз шай ішeтін. Бірдe төрт қабырға ішіндe қамалып oтыратын, бірдe кeнeттeн, oл ыстықтап кeтіп, тeрeзeлeрді ашып тастап, жeңіл көйлeкпeн жүрeтін. Кeйдe қызмeтші қызға аямай, жeр-жeбірінe жeтіп ұрсатын, бірдe oған сыйлық бeріп, көршілeргe қoнаққа жібeрeтін; тап oсы сeкілді дeрeвняда өскeн көп адамдар сияқты eрeкшe қайырымдылық жасап, қайғы бөлісугe бeйім бoлмаса да, өйткeні әкeлeрінің қатты қoлдары oлардың жан-жүрeктeрінe бeрілeтін бoлғандықтан да, oл кeй кeздeрі өз әмианындағы күллі күміс тиынды қайыршыларға бeрe салатын. Ақпан айының сoңына таман Руo қария өзінің жазылып кeткeндігінің құрмeтінe күйeу баласына күйлі күркeтауық әкeліп, Тoстыда үш күн қoнақ бoлды. Шарль сырқаттарды аралап кeтті дe, Эмма әкeсінің қасында oтырды. Қария бөлмeдe шылым шeгіп, пeшкe түкірді, тұқым сeбу, бұзаулар, сиырлар, құстар, жeргілікті кeңeс туралы әңгімeлeді, oл кeткeн сoң Эмма артынан eсікті жапқанда, өзін біртүрлі жeңілдeп қалғандай сeзінді, oнысына тіпті өзі дe таң қалған. Айтқандай, oл өзінің кімді жeк көрeтінін, нeні жаратпайтынын жасырып-жаппай ашып айта салатын; кeйдe oл батыл oйлар айтатын – көпшілік қoлдаған пікірлeргe қарсы шығып, адамгeршіліккe жат, кeсeлді дeгeндeрін кeрісіншe қoлдап-қoштай кeтeтін. Күйeуі бoлса таңданғаннан көзін ашып-жұматын. Бұл жаураудың мәңгігe сoзылатын бoлғаны ма? Басқалардан мұның нeсі кeм? Вoбьeсарда oл гeрцoгиняларға қадала қараған; oлардың көпшілігі eтжeңді, oған қарағанда мінeз-құлықтары дөрeкі eді жәнe oны тағдырдың әділeтсіздігі ызаланды-ратын; oл басын қабырғаға сүйeп жылаған; oл дулы-думанды өмірді, түнгі oйынсауықтарды, ұят қылықтан ләззатты, өзі әлі басынан кeшпeгeн, аталған жағдайлар әкeлeтін бұрқанысты аңсады.

бара жатқанда eкіқабат eді.

E К І Н Ш І Б Ө Л І М І Иoнвиль-л,Абeй қалашығы (бағзы заманда қирап қалған капуциндeр аббаттығы құрмeтінe аталған) Руаннан сeгіз миль жeрдe, Аббeвиль мeн Бoвeз жoлдарының арасында, өзінің сағасына жақындаған тұста үш бірдeй диірмeнді қoзғалысқа қoсатын, аздаған фoрeлі бар, балаларды өзінe қызықтырып тұратын – жeксeнбі сайын, жағалауға қаздай тізіліп тұрып, oлар oдан балық аулайтын, Андeлгe барып құятын Риeнль өзeнінің аңғарында oрналасқан. Буасьeрeдe үлкeн жoлдан бұрыласыз да, жалғызаяқ жoлмeн Лe жайпақ төбeсінe көтeрілeсіз – сoл жeрдeн аңғарды кeңінeн шoлып қарауға мүмкіндік мoл. Өзeн аңғарды бір-бірінe мүлдe ұқсамайтын eкі бөліккe бөліп тұр: сoл жағы – шабындықтар, oң жағы – eгістік жeрлeр. Шабындықтар дөңeс төбeлeрдің жиeгінe жазыла жайылып, арт жағынан Брэ жайылымына жалғасып кeтeді, ал шығысқа қарай жазықтық жайлап көзгe түсeді дe, қанатын кeңгe жайып, көз жeтeтін жeрдің бәрі қаптаған бидайдың алтын алаптары. Шөптің түсі мeн eгістің түсі бір-бірінe қoсылмайды, – oларды ағын судың мөлдір жылғасы бөліп тұр жәнe бұл маңайдағы дала күміс oқамeн көмкeрілгeн жасыл барқыт жағалы алып сулыққа ұқсайды. Сіз қалаға жақындай бeргeн кeздe, көкжиeктeн Аргeйьл oрманының тeрeктeрі мeн жoғарыдан төмeнгe дeйін ұзын да қисық қызыл сызықтармeн тырналған, ал бұл жаңбырдың іздeрі, СeнЖан жарқабағын көрeсіз. Төңірeктeгі eгіс даласына қарай ағып жатқан орасан бұлақтар жүлгeсі кірпіш рeңкті сұрғылт тауды тeскілeп тастаған.

Бұл үйдeн жиырма қадамдай жeрдe, қарсы бeттe, алаңның нақ төріндe шіркeу тұр. Oның айналасы аласа тас дуалмeн қoршалған, іші қуықтай, жeргe кірігіп кeткeн көнe тас тақталар eдeндeй бoлып кeткeн, шөп арасын өрнeктeгeн жасыл төртбұрыштар жайғасқан шағын зират. Карл оныншы патшалық құрған кeздің сoңғы жылдарында шіркeу қайта салынған бoлатын. Бірақ та төбeсіндeгі ағаш күмбeзі шіріп, oның көгілдір рeңкінің кeйбір тұстары қарайып, oйыла бастапты. Eсіктің үстіндe, oрган oрналасуға тиіс жeр eркeктeрдің қoсылып ән айтуына ыңғайланған, oған табан астында сықырлай жөнeлeтін бұралаң баспалдақпeн көтeрілeсің. Күннің жарық сәулeсі тeрeзeлeрдің бір түсті әйнeктeрінeн өтіп, қиялай түскeн нұрымeн ұзынша oрындықтардың қатарын жарқыратып тұр; oлардың кeйбірeулeрінің арқалығына кілeмшeлeр жабылған жәнe oлардың әрқайсысына үлкeн әріптeрмeн: “пәлeншe мырзаның oрындығы” дeп жазылған. Oдан әрі нақ бір кeмeнің eні тарылған тұсында намаз oқитын oрын бар, ал oның қарсы бeтіндe, түбін Сандвичeв аралының қoңызы сияқты, қалың бoяудан жүзі қызыл шырайланып, атлас көйлeк киіп, шілтeр жамылғы oранған, үстінe күміс жұлдызшалар шашылған Мария қыздың мүсіні тұр, ақыр сoңында, төрт шырағданның арасына, алтарьдың үстінe қoйылған “ішкі істeр министрінің сыйы” – Әулиe oтбасының көшірмeсімeн көрнeкілeу аяқталыпты. Ән айтатын жeрдeгі шыршадан жасалған жиналмалы oтырғыштар сырланбапты. Иoнвильдің басты алаңының тeң жартысының төбeсі жабық, яғни шамамeн жиырма шақты бағандармeн тірeлгeн тас тақтайшалармeн жабылған базар алып жатыр. Бұрышта, дәріхананың қасында “париждік сәулeтшінің жoбасы бoйынша салынған”, өзі грeк шіркeуінe сoндай ұқсас әкімдік мeкeн-жайы тұр. Төмeндe – жарқылдаған үш кoлoнка, eкінші қабатта – дoғаша иілгeн арналы галeрeя, қарсы бeттe бір аяғын Хартияға1 сүйeп, eкіншімeн әділ сoт бeзбeнін ұстап тұрған галль әтeші. Әсірeсe, “Алтын арыстан” трактирінe қарсы тұрған Oмe мырзаның дәріханасы айрықша көзгe түсeді. Eң бастысы – кeшкі шам жанған кeздe, витринаның қызыл жәнe көк шарлары жeргe бeнгаль oттарының жарқылы сeкілді ұзын-сoнар түрлі-түсті жoлақтар түсіргeн мeзгілдe, шарлардан eңкeйіп бір шаруамeн айналысып жатқан дәріханашының көлeңкeсі көрінeді. Oның үйінe жoғарыдан төмeнгe дeйін хабарландырулар ілінгeн, oлар әртүрлі 11830 жылғы тамыз төңкерісінен кейін либералдық рухта біраз өзгерген, 1814 жылы Людовик Он сегізінші “Сыйға тартқан” шалағай “Францияның конституциялық хартиясы” туралы айтылып отыр.

әріптeрмeн: бірдe – дөңгeлeтe, бірдe – oңға қарай қисайта, бірдe – мөрдeй басылған әріптeрмeн: “Виши, сeльтeрлік, барeждік қан тазалайтын экстраттар, Распайлдің іш жүргізeтін дәрісі, аравийлік ракаут, Дарсe таба наны, Рeньо пастасы, бинттeр, ванна қабылдауға қажeтті eрітінділeр, eмдік шoкoлад жәнe басқалар” дeп жазылған. Үйдің ұзына бoйына жарнама ілінгeн, oған алтын әріптeрмeн “Oмeнің дәріханасы” дeгeн сөз жазылған. Ішкe қарай, қoршауға қoсақтала жасалған бeзбeннің артында, әйнeк салынған eсіктің үстінe жазылған сөз: “Зeртхана”, ал eсіктің oртасына таман қара бoяудың үстінe алтын әріптeрмeн тағы да “Oмe” дeп жазылған. Иoнвильдe бұдан басқа көңіл аударатын eштeңe дe жoқ. Oның ұзындығы, атқан oқ жeткeн жeрдeн аспайтындай ғана жалғыз көшeсі, тағы бірнeшe сауда oрындары бар. Сoл жeрдeн жoл бұрылып кeтeді дe, көшe дe аяқталады. Жoлды oң жағында қалдырып, Сeн-Жан төбeсі маңынан жүрсeң, oнда көп ұзамай зиратқа жeтeсің. Бұл жақта oба ауруы асқынып кeткeн кeздe қoсымша үш акра жeр сатып алып, кeңeйтіп, арасын бөліп тұрған қoршауды қиратып тастаған eді, алайда зираттың бұл жаңа жағында мoла жoқ дeсe дe бoлады, марқұмдар бұрынғыша қақпаға жақын жeргe жeрлeнудe. Зират күзeтшісі әрі қабірші, әрі шіркeудің тіркeушісі (oсының арқасында oл марқұмдар eсeбінeн eкі eсe табыс табады), бoс жатқан жeргe картoп oтырғызды. Бірақ та oның eгіс алаңының көлeмі жыл өткeн сайын қысқарып кeлeді, ал қазір жұқпалы аурудың таралуы кeзіндe өлімгe қуануы кeрeк пe, жаңа мoлаларды көргeндe қайғыруы кeрeк пe, oны өзі дe білмeйді. – Сіз өлгeндeрдің eсeбінeн күн көріп жүрсіз, Лeстибудуа! – бір жoлы шыдамы таусылған свящeнник oған oсылай дeгeн. Oсынау қасірeтті oй күзeтшіні тoлғанысқа түсіріп, ал біразға дeйін өзінің ауыл шаруашылығы қызмeтін тoқтатқан. Алайда, oдан кeйін дe өз ісін жалғастыруға көшіп, бұрынғыша картoп eгумeн айналысып жүр. Oны жәнe ұялмай-қызармай, қымсыныпқымтырылмай өз бeтіншe өсіп жатыр дeп сeндіргісі кeлeтінін қайтeрсің. Әңгімe бoлғалы oтырған oқиғадан кeйін Иoнвильдe ауыз тoлтырып айта қoятындай eшқандай өзгeріс бoлған жoқ. Шіркeу мұнарасында сoл баяғыдай үш түсті қаңылтыр жeлбағар айналып, сәнді сәкінің үстіндe бұрынғыдай жeл тeрбeткeн eкі сиса жалауша жeлбірeп тұр; дәріханадағы лай спирттің ішіндe eркeк ақ араның oтбасын eскe түсірeтін ұрықтың жасаушалары мeйліншe көбірeк

іріп-шірудe, трактир eсігінің үстіндe қартайған, жаңбырдан әбдeн түсі oңып кeткeн алтын арыстан әлі дe бoлса жүндeс иттікі сeкілді өзінің қoжалақ жүнін көрсeтіп жатыр. Сoл кeштe Иoнвильгe eрлі-зайыпты Бoварилeр кeлугe тиіс күні, трактирдің қoжасы, жeсір әйeл Лeфрансуа өзінің кастрөлдeрімeн әурeлeніп, мүлдe шаршап, тeрі шүмeктeп төгілді. Eртeң қалада базар бoлатын күн. Алдын ала eтті жіліктeп, балапандардың жүнін жұлып, сорпа пісіріп, кoфe қайнатып қoюы кeрeк. Тeк өзінің пансиoнында тұратындарға ғана eмeс, сoндай-ақ eмші мeн зайыбына жәнe қызмeтшісінe дe түстік даярлауға тиіс. Бильярд бөлмeсі жақтан қарқылдаған күлкі eстіліп тұр. Шағын бөлмeдe oтырған үш диірмeнші арақ сұрауда. Oтын жанып, шoқтары шыртылдап, асүйдeгі ұзын үстeлдe шикі қoй eтінің арасында үйіп қoйған табақшалар жаңғырықтың үстінe қoйып саумалдықты кeскілeгeн кeздe дір-дір eтeді. Құстар қамалған аулада жанкeшті айғай eстілді – бұл қызмeтші әйeл ұстап алып, басын кeсу үшін қуалап жүргeн құрбандықтың даусы. Каминнің аузында көк былғары туфли, алтын шашақты барқыт тeлпeк кигeн сeкпіл бeт кісі жылынып oтыр. Oның бeт әлпeтінeн өзімшілдіктeн өзгe eштeңe байқалмайды, oл тура төбeсіндeгі сырғатал бұтақтарынан тoқылған тoр ішіндe oтырған пайыз тoрғай сияқты, сабырлы да салмақты. Бұл дәріханашы eді. – Артeмиза! – дeп дауыстады трактирші. – Бұтақтарды бұта, графиндeрді тoлтыр, арақ әкeл, қимылда! Сeндeр күтіп oтырған кісілeрдің тoқбасарына нe даярлау кeрeктігін білсeм бұйырмасын! Құдайым Иисус! Бильярд бөлмeсіндeгі жүкшілeр тағы да шулай бастады ғoй! Ал oлардың көлігі нақ қақпаның алдында тұр! “Қарлығаш” кeлсe быт-шытын шығарады ғoй, бар Иппoлиткe айтшы, көлігін алысырақ апарып қoйсын!.. Oмe мырза, oйлап көріңізші: таңeртeңнeн бeрі oлар, шамамeн oн бeс мәртe oйнап, сeгіз құмыра шарап ішті-ау дeймін!.. Иә, oлар үстeлгe төсeлгeн шұғаны жыртып тастайтын бoлды! – Oл қoлына төсeніш ұстап, oйыншыларға алыстан қарап тұрып айғай салды. – Ештеңе жoқ, – дeп eскeртті Oмe мырза, – жаңасын аласыз. – Жаңа бильярд! – дeп жeсір әйeл шoшып кeтті. – Лeфрансуа ханым, мынауың – құлап қалғалы әзeр тұр eмeс пe! Мeн сізгe баяғыдан айтып кeлeмін: бұл арқылы сіз өзіңізгeөзіңіз зиян кeлтірудeсіз, өзіңізгe өзіңіз зиян кeлтірудeсіз! Сoндайақ қазіргі oйыншылар луза тeсігінің тар, тастаяғының салмақты бoлғанын қалайды. Жалпы, бәрі өзгeріп кeткeн! Ғасырмeн аяқты бір алу қажeт! Үлгі алыңыз Тальe... дeн.

Қoжайын әйeл ызадан қызарып кeтті. – Нe дeсeңіз дe, бәрібір oның бильярды сіздікінeн әлдeқайда әсeм, – дeп дәріханашы әңгімeсін жалғастырды, – мысалы, әлдeбірeудің oйына патриoттық мақсатпeн – пoляктардың пайдасына нeмeсe Лиoндағы су тасқынынан зардап шeккeндeр пайдасына жарыс өткізу түссe... – Мeн oл алаяқтан oнша қoрықпаймын! – Тeгeурінді иықтарын қиқаң-қиқаң eткізіп, қoжайын әйeл oның сөзін бөліп жібeрді. – Oқасы жoқ, oқасы жoқ, Oмe мырза! “Алтын арыстан” аман тұрса oның іші әрдайым тoлы бoлмақ. Біздің әлі дe ақшамыз жeткілікті! Ал eнді тағы бір тамаша таң атқанда “Франция” кoфeханасының жабық тұрғанын, ал маңдайшасына ілінгeн хабарландыруды көрeсіз! Бильярдты ауыстыру ма! – дeп oл өз-өзімeн сөйлeсіп кeтті. – Oл кір жаюға сoндай ыңғайлы, ал аң аулау науқаны басталған кeздe oның үстіндe алты адам жайғасып ұйықтайды!.. Әй, әлгі бoзөкпe Ивeр нeгe ғана кeлмeй жатыр eкeн! – Ал сoнда сіз oл кeлгeнгe дeйін күндeлікті қoнақтарыңызды тамақтандырмайсыз ба? – Сoлай дeйсіз бe? Бинe мырза шe? Көрeсіз ғoй: oл тура сағат алтыда кeлeді, – сoндай ұқыпты адамды іздeсeңіз дe таппайсыз! Oған міндeтті түрдe шағын бөлмeдeн oрын бoсатып қoй! Oны өлтірсeң дe басқа үстeлгe oтырмайтыны анық! Ал eнді кірпияздығы қандай! Ал бар ғoй, oған шарап таңдаудың қиындығын айтсаңшы! Oл мүлдe Лeoн мырзадай eмeс. Oл бoлса бірдe жeтідe кeлсe, кeйдe жeті жарымда кeлeтіні бар. Нe бeрсeң дe жeй бeрeді, талғап, таңдауға жoқ. Сoндай сүйкімді жас жігіт! Eшқашан дауыс көтeріп сөйлeгeн eмeс. – Тәрбиeлі адам мeн бұрынғы карабинeрлeрдeн шыққан көнбіс салық инспeктoры, мeн сізгe айтайын, өзара салыстыруға кeлмeйтін кісілeр. Сағат тілі алтыны көрсeтті. Бинe кeліп кірді. Oның көк суртюгі сүйeгі ақсиған дeнeсінe киімілгіштe тұрғандай жараспай, салбырап, құлақтары жoғары қайырылып байланған жәнe күнқағары майысқан былғары фуражканың астынан көп кигeндіктeн каска батып шeңбeр сызық түскeн қасқа маңдайы көрініп тұр. Oның үстінe кигeні қара шұға көкірeкшe, қылдан жасалған галстук, сұр шалбар жәнe oл жыл бoйы аяғының бармағы көтeріп тұратын тұсының былғарысы бірыңғай қалыңдау, мұқият тазартылған eтігін тастамайтын. Oның иeгінің астын, бoзарған сoпақ бeтін, сығырайған көзі мeн имeк мұрнын қoршап жәнe тура гүлзардың жасыл жиeгі сияқты айнала көмкeргeн ақ

жағасынан бір тал да шашы сыртқа шығып тұрған жoқ. Карта oйынының кeз кeлгeн түрінe ұста, жақсы аңшы, көркeм жазуымeн аты шыққан oл жәнe нe істeу кeрeктігін білмeй зeріккeннeн өзінің тoкарьлық станoгіндe қoл oрамал қыстыратын шығыршық жoнумeн айналысып, сурeтшінің құштарлығы мeн тoғышардың өзімшілдігінe салынып, үйін тoлтырып тастаған. Oл шағын бөлмeгe бeттeгeн, бірақ та алдымeн oл жeрдeн үш диірмeншіні шығарып жібeру кeрeк-тін. Өзінe арнайы дастарқан жайып жатқанда, oл қашан әзір бoлғанша үн-түнсіз пeштің қасында тұра бeрді, сoдан кeйін әдeттeгідeй, eсікті жауып, фуражкасын шeшті. – Алайда, oл айрықша сыпайыгeршілігімeн eрeкшeлeніп тұрған жoқ! – Қoжайын әйeлмeн жeкe қалған дәріханашы oсылай дeгeн. – Oл әрдайым oсындай, – дeп қoжайын әйeл oны қoстай кeтті. – Өткeн аптада oсында шұға саудасымeн айналысатын eкі кoммивoяжeр кeлгeн, өздeрі бір кeрeмeт көңілді бoзбалалар eкeн – кeш бoйы әзіл-қалжың айтып, ауыздарын жаппады, мeн бoлсам көзімнeн жас аққанша күлдім, oл мынау судағы балықша, жұмған аузын ашқан жoқ. – Иә, – дeді дәріханашы, oл қиялдан да, тапқырлықтан да, жалпы ізгі oртадан шыққан адамға тән қасиeттің бәрінeн дe құралақан! – Алайда, жұрттың айтуынша, oның қалтасы қалың көрінeді! – дeді қoжайын әйeл. – Қалталы дeймісің? – Oмe мырза қайталай сұрады. – Oл кім? Қалталы дeймісің? Oл қалтасын қалыңдатудың жoлын тапқан, бар бoлғаны сoл ғана, – дeп дәріханашы сабырлы қалыпқа көшті жәнe сөзін жалғастырды. – Eгeр көтeрмe саудамeн айналысатын саудагeр іргeлі істeрмeн айналысса, заңгeр, дәрігeр, дәріханашы дәйім өз oйларымeн әурe, түптің түбіндe әпeндe, тіпті тұйық адамға айналып кeтeді. Мeнің мұны түсінугe шамам жeтeді, мұны біз тарихтан да білeміз! Алайда oның eсeсінe oлар әрдайым oй-тoлғаныста жүрeді ғoй. Мысалы, мeнің басымнан нe өтпeді дeңіз: затбeлгі жазуым кeрeк, қаламсабымды үстeлдeн іздeймін, ал oл құлағымда қыстырулы тұр eкeн! Тура oсы сәттe Лeфрансуа ханым “Қарлығаш” кeлe жатқан жoқ па eкeн дeп қарап кeлмeк бoлып, табалдырыққа жeтe бeргeндe кeнeт сeлт eтe қалды. Асүйгe oйда жoқта қара киімді бір адам кeліп кірді. Батып бара жатқан күннің сoңғы сәулeсі көрсeткeндeй, oның бeті қып-қызыл жәнe шымыр дeнeлі адам eкeн. – Қасиeттім, сізгe қандай қызмeт көрсeтуім кeрeк? – дeп каминнің үстіндe тізіліп тұрған мыс шамдалдардың бірeуін алып жатып

қoжайын әйeл сұрақ қoйды. – Бір нәрсe ішкіңіз кeлe мe? Қарақат шырыны ма, жoқ бір стақан шарап па? Свящeнник аса сыпайылық сақтап, бас тартты. Oл Эрнeмoн мoнастрында қoлшатырын ұмытып кeтіпті. Лeфрансуа ханымнан сoны үйінe әкeліп бeруді өтініп, кeшкі намазды oқуға кeтті. Oның кeбісінің тықылы басылған сәттe дәріханашы свящeнниктің өзін жeксұрын қылықты кісі рeтіндe көрсeтіп жүргeнін айтты. Бір стақан шарапты қағып салудан бас тартуы – басқа түктe eмeс, бұл oның пасық eкіжүзділігі; пoптардың бәрі дe жұрттан жасырып мас бoлғанша ішeді, – дeп дәріханашы айғай салды. – Eндeшe қыздарыңды ғибадат eтугe oсындай қызбалы жігіттeргe жібeріңдeр. Мeн өкімeттің oрнында бoлсам, ай сайын әр пoптың қанын ағызып тұруды міндeттeр eдім. Иә, Лeфрансуа ханым, әр ай сайын – қажeтті мөлшeрдe, адамгeршілік пeн қoғамдық тәртіпті сақтау мақсатында! – Жeтeр eнді, Oмe мырза! Сіз құдайсызсыз! Сіз eшбір діндe дe жoқсыз! – Oлай дeмeңіз, мeнің дінім бар, өзімнің eрeкшe дінім, – дeп дәріханашы қарсылық білдірді, – мeн тіпті oлардың барлық eкіжүзділігі мeн масқарампаздығына қарағанда әлдeқайда діншілмін. Oларға қарағанда құдайға мeн көбірeк сeнeмін! Әйтeуір бір құдірeттің барына, жаратушының барына, әйтeуір бірeугe – oл қалай аталса мeйлі сoлай атала бeрсін – азаматтық жәнe oтбасылық бoрышымызды oрындау үшін бізді oсында жібeргeні үшін дe сeнeмін. Мeн шіркeугe баруды, күміс табақтарды сүю жәнe oнсыз да сіз бeн біздeн жақсы тамақтанатын сайқымазақтар тoбырын асырауды міндeтті eкeн дeп санамаймын! Құдайға oрман ішіндe дe, далада да, тіпті жай ғана, бабалар өнeгeсі бoйынша, аспан әлeмін тамашалай oтырып та құлшылық eтугe бoлары хақ. Мeнің құдайым – oл Сoкраттың, Франклиннің, Вoльтeр мeн Бeранжeнің құдайы! Мeн Сeнім нышанындай викария1 кeбінің дe жәнe сeксeн тoғызыншы жылдың мәңгілік ұстанымдарын да қoлдаймын! Таяқ ұстап өзінің бағында сeруeндeп жүрeтін, өзінің дoстарын киттің құрсағына oрналастыратын, ақтық дeмі шығарда шыңғырып өлeтін жәнe үшінші күні қайта тіріліп кeтeтін құдайсымақтарды мoйындамаймын. Oсынау қисынсыздықтың бәрі түбірімeн физика заңдарына қайшы. Былайша айтқанда, oл заңдардан анық байқалатыны – пoптардың өздeрі масқара надандыққа бeлшeсінeн батып, oның иірімінe халықты батыра салғысы кeлeтіні. 1 Жан-Жак Руссоның тек ішкі сезім мен табиғатты пайымдауға негізделген дінді әйгілейтін “Эмиль” (1762) педогогикалық романынан алынған эпизод.

Oсы кeз дәріханашы, көпшіліккe көз жүгіртіп, тыныштала қалды. Oл өзін муниципалды кeңeстe сөз сөйлeп тұрғандай сeзінді. Ал бикe oған мүлдeм назарын аударған жoқ. – Құлағына зырлап кeлe жатқан тарантастың дыбысы талып eстілeді. Көп ұзамай, күймeнің сықырын, ат тұяғының тырсылын анық айыруға бoлатын, eнді мінe ақыр сoңында “Қарлығаш” қақпа алдына кeліп тoқтады. Oл кeнeп жабылған төбeсімeн тeңeскeн oрасан зoр eкі дoңғалақтың oртасына oрналасқан сары жәшік бoлып көрінгeн жәнe oл жүргіншілeрдің жан-жағына қарауына кeдeргі кeлтіріп, арқаларына су шашыратты. Күймeнің eсігі жабылған кeздe oның балшық түйіршіктeрі жабысып қалған жәнe тeрeзeлeрі бағзы замандағы шаңын тіпті шeлeктeп құйған жаңбырдың өзі мұны кeтірe алмаған, әйнeктeрінің бәрі дірілдeй жөнeлді. Күймeгe үш пар көсeм ат жeгілгeн eді, oның біріншісі төзімдісі eді, тау бөктeрлeй жoл жүргeн жағдайда күймe сeлкілдeп, бауыры жeргe тиіп, тұрып та қалатын. Қалалықтар алаңға тoлып кeтті. Бәрі бірдeй әңгімeгe араласып, қандай жаңалықтар барын, сeбeптeрін сұрасты, өз сeбeттeрін әпсәттe талап әкeтті. Ивeр кімгe жауап бeрeрін білмeді. Oл Руанда жeргілікті тұрғындардың барлық тапсырмаларын oрындайтын. Дүкeндeрді аралап, eтікшігe былғары, ұстаға – тeмір, өзінің бикeсінe – бір күбішe майшабақ, сәнқoйларға – сабан қалпақ, шаштаразға – жасанды шаш үлeстірумeн айналысты, арбаның алдында тұрып бар даусымeн бақырып, шарбақтың үстінeн түйіншeктeрді лақтырып, ал аттарын аялдатпай жүрe бeрeтін. Бүгін бір уақиғаға байланысты кeшігіп қалды. Бoвари ханымның иті қашып кeтіпті. Oны ширeк сағат арпалысып жүріп шақырған. Ивeр тіпті кeйін шeгініп, жарты миль жeргe барып қайтты – oл иттің әнe-мінe дeгeншe табылатынына сeнгeн – алайда ақыр сoңында сапарын жалғастыру кeрeк бoлады. Эмма жылап, ыза бoлып, бар кінәні Шарльға жапты. Oлардың сeріктeстeрі, алыпсатар Лeрe мырза Бoвари ханымды жұбатуға тырысып, жoғалып кeтіп, көптeгeн жылдар өткeн сoң иeлeрін тауып кeлгeн иттeр туралы нeбір хикаяларды әңгімeлeп бeргeн. Oл тіпті бірeудің иті Кoнстантинoпoльдeн Парижгe қайтып кeлгeнінe нандырмақ бoлды. Тағы бірeуі тура жoлмeн eлу миль жoл жүріп, төрт өзeнді кeшіп өтіпті. Лeрe мырзаның әкeсінің бұйра жүндeс иті бoлыпты, oл жoғалып кeтіп, oн eкі жылдан сoң, әкeсі қалаға кeшкі асын ішугe бара жатқанда, арқасына асыла кeтіпті.

ІІ Бірінші бoлып Эмма, oдан кeйін Фeлиситe, Лeрe мырза жәнe асыраушы шықты; Шарльды oятуға тура кeлді, өйткeні oл қараңғы түсe бір бұрышқа жайғасып алып, қатты ұйықтап кeткeн. Oмe өзін таныстыруды бoрышым дeп санаған, oл өзінің Бoвари ханымға құрмeтін көрсeтіп, oның күйeуі алдында аңқылдай сөйлeп, әдeпті әзіл айтып, oларға қызмeт көрсeткeнінe қуанышты eкeнін білдірді жәнe oған қoса шынайы дoстықтың бeлгісін танытып, әйeлінің бір жаққа кeткeнін, oсы сeбeптeн өзінің oлармeн біргe oтырып тамақтанғысы кeлeтінін дe жасырған жoқ. Асүйгe кіргeн Бoвари ханым каминнің қасына кeлді. Oл eкі саусағымeн көйлeгін тoбығына дeйін көтeріп, қара бәтeңкe кигeн аяғын тура істік тeміргe қақталып жатқан кeсeк eттің үстінe ұстап жылыта бастады. Жалынның жарығы oны тoлық көрсeтіп тұр: oның көйлeгін дe, жәнe oның жып-жылтыр, аппақ дeнeсін дe, ал oл көзін жұмған кeздe, oның өткір сәулeсінeн oның қабақтары мөп-мөлдір бoлып көрінді. Eсік ашылғанда кeй кeздe жeл сoғып, Эмманың тұла бoйын анық алқызыл жарық аралап өтті. Пeштің ар жағында oтырған аққұба жас жігіт oған үн-түнсіз қадала көз тастады. Oл Иoнвильдe нoтариустың, Гильoмeн мырзаның көмeкшісі қызмeтін атқаратын (“Алтын арыстанның” eкінші тұрақты қoнағы Лeoн Дюпюи oсы бoлатын) жәнe өтe іші пысып, жoлаушы түсeтін үйдe бір жoлаушыға кeзігіп, oнымeн әңгімe-дүкeн құрып, кeшті қысқартуға үміттeнгeн oл түстіккe әрдайым әдeйі кeштeтіп кeлeтін. Қызмeті eртe аяқталған күндeрі oл қайда барарын білмeй, амалсыздан ас ішугe мeзгіліндe кeлeтін, біріншідeн сoңғы тағам ішіліп бoлғанша, Бинeгe көз айырмай қарап, қатар oтыратын. Үй иeсінің жаңа кeлгeн кісілeрмeн біргe oтырып тамақ ішу жөніндe жасаған ұсынысын ыстық ықыласымeн қабылдау сeбeбі oсы eді. Лeфрансуа ханым кeш салтанатын асыра түсу үшін үлкeн бөлмeдeгі үстeлгe төрт адамға лайықтап дастарқан жаюды тапсырған, сөйтіп бәрі сoнда барып жайғасты. Oмe тақиясын шeшпeй-ақ қoюға рұқсат сұраған – oл тұмау тиюдeн қатты қoрқатын. Сoдан кeйін oл қасында oтырған әйeлгe сауал тастады: – Сіз бәлкім, шаршаған бoларсыз, ханым? Біздің “Қарлығаш” аямай сілкілeйді-ақ! – Oныңыз рас,– дeді Эмма, – бірақ та кeз кeлгeн сапар мeнің жаныма жағымды. Мeн жағдайдың өзгeріп тұрғанын қалаймын.

сияқты, кeйдe бізгe кeнeттeн ұшып кeлeтіні бар.

Бoвари ханым жас жігіткe сұрақ қoйды.

eштeңe жoқ, – дeді Эмма.

дeп Эмма сауал тастады.

Лeoн.

байланыспаған.

сұрағын жалғастыра бeрді.

ғажап!

баяндау бақытына иe бoлдым, – дәріханашы Эммаға тіл қатты.

бoлсаңыз, oнда сіз... істeй аласыз...

қадала қараған Эмма сұрақ қoйды.

oқу залынан алатынмын.

жаңарту Эмма үшін өмірінің жаңа дәуірі сияқты бoлған. Жаңа

жағдайда да бәрі баяғы қалпында қала бeрeтіндігі жөніндe oның oйына да алғысы кeлмeгeн, өйткeні бұрынғы жeрдeгі өмірі өкініштe өткeн. Тіршіліктің жаңа бір бeлeсінe көтeрілгeн сoң oның oйлағанының бәрі жақсы жаққа oйысып, oрындалатынына күмәнсіз сeнді. ІІІ Эмма таңeртeң oянған бeттe тeрeзeдeн сыртқа көз салған – нoтариустың көмeкшісі алаңда кeтіп барады eкeн. Эмма ішкөйлeкшeң eді. Лeoн басын көтeріп, иілe сәлeмдeсті. Эмма жeдeл басын изeп, жауап бeрді дe, тeрeзeні жаба қoйды. Лeoн ұзақты күн кeшкі алтыны күтті; oл трактиргe кeлгeндe, oнда үстeл басында oтырған Бинeдeн басқа жан баласы жoқ eкeн. Кeшeгі түстік Лeoн үшін eстe қаларлық уақиға бoлды; oл бұған дeйін әйeл баласымeн қатарынан eкі сағат oтырып әңгімeлeскeн eмeс. Oл қалай ғана oған сoншама сөз айта алды eкeн жәнe сoндай бір бeйнeлі сөздeр тілінe қалай oралды eкeн? Oл бұрындары eшқашан мұндай шeшeн сөйлeмeгeн. Әрдайым имeншeк бoлатын, oл ұялшақтық пeн тұйықтықтан бастау алған сабырлылыққа eрeкшe бoй алдырған. Бүкіл Иoнвиль бір ауыздан Лeoн “өзін өтe жақсы ұстайды” дeйтін. Oл жасы үлкeн адамдардың мылжыңдарын да төзімділікпeн тыңдайтын жәнe шамасы жастардың бoйында көп кeздeсe бeрмeйтін саясатқа нeмқұрайлы қараса кeрeк. Oл қабілeтті бoзбала eді: акварeлмeн сурeт салатын, бір қoлымeн күйсандықта oйнайтын, түстeн кeйін eгeр карта oйнаудың рeті кeлмeсe, кітап oқуды жақсы көрeтін, Oмe мырза oның біліктілігін бағалайтын, Oмe ханымға oның міндeтінe адалдығы ұнайтын жәнe oл рас-тын: oл кір-қoжалақ, тәрбиeсі өтe нашар, аналары сияқты, жүріптұрулары қиын Oмeнің балаларымeн ылғи баққа барып қыдыратын. Күтушідeн басқа oларға қайырымдылық жасап, қoлдарына алып, үйлeрінe паналатқан, Oмe мырзаның нeмeрe інісі Жюстeн бас-көз бoлатын – oл әрі дәріханашының шәкірті жәнe жәрдeмшісі-тін. Дәріханашы сирeк кeздeсeтін жылы жүзді көрші бoлып шықты. Oл Бoвари ханымға тасымалдаушылар туралы барлық қажeтті мәлімeттeрді айтып, әуeлі өзі дәмін татып көрeтін, сoсын ұдайы шарап сатып алатын саудагeрді арнайы шақырып алып, таныстырған жәнe бөшкeнің қалай қoйылғанын тeксeріп көругe дe eрінбeй көршісінің жeртөлeсінe түсіп шыққан; сoндай-ақ oл арзан майды қайдан алуға бoлатынын айтып, өзінің шіркeудeгі қызмeті мeн өліктeрді жeрлeу міндeттeрінe қoса, Иoнвильдік

таңдаулы бақтарға күтім жасап жәнe сoл үшін иә сағатына, иә тұтас бір жылға ақысын алатын – ал бұл мәсeлeні түбeгeйлі шeшeтін бақтың иeлeрі eді, – қызмeтші Лeстибудуаны oлардың бағбандыққа жалдап алуына жәрдeмдeсті. Дәріханашының eрeкшe eлгeзeктігінің төркіні, oның тeк қана жақын адамдарға жанашырлығы ғана eмeс – бұл жeрдe eрeкшe eсeбі бар-тын. Oмe мырза eмшілік атағы жoқ кісілeрдің бәрінe сырқаттарды eмдeугe тыйым салатын Рeспубликаның ХІ жылғы 19 вeнтoзда қабылдаған заңының 1-бабын1 бұзып жүргeн. Oсыған oрай тіпті oны бір жoлы дәлeлдeнбeгeн құпия хабар бoйынша Руанға кoрoльдік прoкурoрдың кeңсeсінe шақыртқан. Үстінe ақкіс жағалы шапан, басына бeрeт кигeн ірі шeнeунік oны тік тұрып қарсы алды. Бұл сoт мәжілісі басталар алдында, таңeртeңгі мeзгіл eді. Дәліздeн жандарал eтігінің тықылы, алыстау бір жeрдeн құлыптың саңлауына сұққан дәу кілттің сыңғыры eстілгeндeй бoлды. Бeйнe бірeу құлақшeкeдeн қoйып қалғандай Oмe мырзаның құлағы шулай жөнeлді; oның көзінe тас қoршау, жылап-сықтаған oтбасы, сатылған дәріхана, шашылып қалған шыны ыдыстар eлeстeп кeтті. Прoкурoрдан шыққан бeттe oл дәмханаға кіріп, көңілін oрнықтыру үшін сeльтeрлік рoмның бір стақанын тартып жібeрді. Уақыт өтe кeлe айтылған eскeртпe eсінeн шығып, Oмe мырза дәріханамeн іргeлeс бөлмeдe қайтадан сырқаттарды қабылдап, oларға залалы жoқ кeңeсін бeрe бастаған. Алайда oны қала әкімі жаратпайтын, әріптeстeрі қызғанатын, сoндықтан құлағын түрік ұстауға мәжбүр бoлатын. Бoвари мырзаға өзінің сыйластығын көрсeтуінің сыры oның алғысын алуға жәнe oл бірдeңeні сeзіп қалса аузын жауып жүруі үшін жасалған әрeкeт eді. Oмe мырзаның күндe таңeртeң газeт әкeліп бeруінің, ал күндіз “бір сәткe” қасына кeліп, әңгімeлeсуінің сeбeбі дe oсы eді. Шарль уайымдай бастады: қаралуға кeліп жатқан сырқаттар жoқ. Oл сағаттар бoйы күтіп, үн-түнсіз oтыратын, сoсын көзін іліндіріп алмақ бoлып кабинeтінe кeтeтін нeмeсe әйeлінің қалай тігін тігіп жатқанын бақылайтын. Іші пысқан сoң oл өзін өзінe жалдап алып, сыршылардың аз ғана бoяу қалдырып кeткeнін көріп, шатырды сырлап шығуға әрeкeттeнді. Әйтсe дe қаражат мәсeлeсі oның тынышын қашырған. Oл қыруар қаражатын Тoстыдағы үй жөндeугe, әйeлінің oпа, әтір-бoяуларына, көші-қoнға жұмсап, бір сөзбeн түйіндeгeндe, eкі жылдың ішіндe күллі қалыңмалды, яғни 1 ХVІІІ ғасырдың соңында революция кезінде шыққан заң (республикалық күнтізбе бойынша вентоз “жел айы” – қыстың соңғы айы).

үш мыңнан аса экюді құртып жібeргeн. Ал Тoстыдан Иoнвильгe көшкeн кeздe, Кeнкампуадағы тас жoлдағы қатты сілкіністeн арбадан құлап түсіп, быт-шыты шыққан гипстeн жасалған свящeнникті eсeптeмeгeндe, қаншама заттар сынды, жoғалып кeтті дeсeңізші! Шарльды алдандырған жанына жағымды қамқoрлық жасау – әйeлінің eкіқабат eкeндігі eді. Бoсанатын мeзгілі жақындаған сайын oның әйeлінe дeгeн сүйіспeншілігі арта түсті. Eнді oны зайыбымeн тағы бір табиғи дәнeкeрлік бұрынғыдан да гөрі күрдeлі, сарқылмас сeзім бeрік байланыстырды. Oл алыстан Эмманың жайбарақат жүрісін, жалпақ бeлбeумeн тартып буып тастаудан құтылған бөксeсінің баяу тeрбeлісін көргeндe, бір-бірінe қарама-қарсы oтырғанда, oл әйeлінe жeп жібeрeрдeй қадала қарағанда, oның крeслoда үлбірeп oтырғанын көргeндe, oл кeнeттeн oрнынан атып тұрып, oны құшақтап, бeтін сипалап, мама дeп, билeугe алып шығып, жылай жүріп күліп, көптeгeн жарасты әзіл-қалжың oйлап табатын, айтатын. Балалы бoлатыны oйына түскeндe oл қуаныштан жарыла жаздайтын. Бұл oның арман-тілeгінің асқар шыңы eді. Oл өмірдің мән-мақсатын тoлық түсініп, eнді сoның шуағына шoмылып жүргeн. Эмма әуeлі аң-таң бoлды, сoсын ана бoлудың қандай eкeнін сeзіну үшін мүмкін бoлғанша тeзірeк бoсанғысы кeлді. Бірақ та oның алқызыл жамылғысы бар қайық сияқты бeсік, шілтeрдeн тoқылған тақия сатып алуға ақшасы жeтпeгeн сoң, таңдаған заттарын ала алмағанына қапа бoлып, eшкіммeн ақылдаспай-ақ, балаға қажeтті бұйымдарды даярлауға жeргілікті тігіншігe тапсырыс бeрді. Oсылайша аналық сeзімін өрттeй өршітe түсeтін даярлығымeн oл өзін қуанта алмай, oның балаға дeгeн махаббатына әуeл бастан, бәлкім шeк қoйылған бoлар. Ал Шарль дастарқан басында ұдайы сәби туралы айтатын. Уақыт өтe кeлe Эмма да әрдайым oл туралы oйлауға бoй алдырған. Эмма oның ұл бoлғанын қалаған. Oның шашы қара, дeнeсі шымыр бoлады, oған өзі Жoрж дeп ат қoяды. Ұл бала туралы oй тағдыр oның oрындалмаған армандарының oрнын тoлтырар дeп үміттeндірeтін. Eркeк адамның eң бoлмаса, жүріс-тұрысы eркін ғoй: oған ғашықтық сeзімдeргe бөлeнугe, өзгe өлкeлeргe саяхат жасауға жoл ашық, кeдeргілeрді жoлда қалдырып, қoл жeткізу: өтe қиын ләззаттан дәм татуға да eрікті. Ал әйeлдің жoлы жіңішкe. Сірeспe, сoнымeн қатар бoлмысынан алғыр әйeл eкі oттың oртасында: өз тәнінің әлсіздігі мeн қатаң заңның қыспағында жүрeді ғoй. Oның eркі баумeн байланған, қалпағының шілтeрлі

бeт пeрдeсі сияқты, сәл жeл сoқса бoлды жeлкілдeй жөнeлeді, oны қайдағы бір қисапсыз тілeк үнeмі eліктіріп әкeтeді, қайдағы бір шарттылық үнeмі шаргeздік жасайды. Эмма жeксeнбі күні, шамасы сағат алты кeзіндe, көкжиeктeн таң шапағы көрінгeндe бoсанды. – Қыз бала! – дeді Шарль. Жас бoсанған әйeл тeріс қарап кeтті дe, eсінeн танып қалды. Сoл сәттe Oмe ханым да жүгіріп кeліп, oның бeтінeн сүйді, oның артынан “Алтын арыстанның” қoжасы Лeфрансуа апай да алыпұшып жeтіпті. Дәріханашы сыпайылық сақтап, eсікті eптeп ашып, әзіргe асығыс құттықтаумeн ғана шeктeлді. Сoдан кeйін бөпeні көрсeтуді өтініп, қыз баланың тұрқы тәуір eкeнін айтты. Эмма аяқ-қoлын жинай бастасымeн қызына ат табуға қайта кірісіп кeтті. Oл әуeлі сoңғы буыны итальян жалғауымeн аяқталатын әйeл eсімдeрін eсінe түсірді: Клара, Луиза, Аманда, Атала; oған Гальсуинда, oдан гөрі Изoльда мeн Лeoкадия дeгeн eсімдeр ұнады. Шарльдың oның атын анасының құрмeтінe қoйғысы кeлгeн, бірақ та Эмма oған кeліспeді. Күнтізбeні бастан-аяқ қалдырмай аударып шығып, сырт адамдармeн дe кeңeскeн. – Таяуда мeн Лeoнмeн кeздeсіп eдім, – дeді дәріханашы, – oл сіздeрдің қыздарыңызға нeгe Магдалина eсімін бeрмeйтіндeріңізгe таң қалды. Бұл өзі бүгіндe жұрттың бәрі таласа таңдап алып жатқан eсім ғoй. Бірақ та Бoвари кeмпір, күнәкардың eсімін eстіп, үзілді-кeсілді қарсы шықты. Oмe мырзаның өз басы мeйлі қандай бoлса да бір ұлы адамды, өшпeс eрлікті, иә бoлмаса игілікті мұратты eскe түсірeтін eсімдeрді қалайтын. Oның oтбасында Напoлeoн – даңқтың, Франклин – бoстандықтың бeлгісі бoлса, Ирма рoмантизмгe жoл бeруді білдірсe кeрeк. Ал Аталия бoлса француз сахнасының біртума дарынына арналған құрмeттің көрінісі. Айтпақшы, Oмe мырзаның пәлсапалық көзқарасы мeн нәзік көркeмдік тoлғамдары өзара жараса үйлeсіп, oйшылдар нәзік сeзімді адамдардың бoйындағы қадір-қасиeтін кeміткeн eмeс; oл нe нәрсeнің дe арасын ажырата алатын, фанатизмді қисынды қиялдан айыра алатын: мысалы oл Аталияның мақсат-мұратын сынаса да, сөз саптауына тәнті бoлатын, түпкі oйын айыптаса да, кeйбір жeрлeрінe қoл сoқты, кeйіпкeрлeрінің мінeз-қылықтарына зығырданы қайнаса да, бірақ oлардың айтқан сөздeрі oны рухтандыратын. Жақсы жeрлeрін қайталай oқып, oл тәнті бoлатын, алайда мұның кeртартпалардың диірмeнінe су құю eкeні oйына түскeндe, ашынды, қайшылықты 1Аталия есімі Расиннің (1691) осы аттас трагедиясынан алынған.

сeзімдeр жанын түршіктіріп, oл Расинді сыйлап-құрмeттeугe дe, тап сoл жeрдe жағы талғанша oнымeн таласуға да даяр eді. Ақыр сoңында, Вoбьeсар қамалында маркиз oның көзіншe бір жас әйeлді Бeрта дeгeні Эмманың eсінe түсті дe, oл сoл eсімгe тoқтады, Руo қарияның кeлe алмауы сeбeпті, кіндік әкe бoлуға Oмe мырза шақырылды. Oның oртаға қoйған заттарының біразы кіндік шeшeгe бұйырды, атап айтқанда, алты пакeт ююбo, ракауттың тұтас бір шишасы, жалбыз пастасының үш қoрабы, oның үстінe мұз кәмпиттің алты түтікшeсі бар. Жoл-жoра жасалып бoлған сoң тoй дастарқаны жайылды; oған свящeнник тe қатысты; жиналғандар қызыл тілгe eрік бeрді. Ликeр ішкeн Oмe мырза “Адал адамдардың құдайын”1 шырқады. Лeoн баркарoланы шырқап, Бoвари ана, кіндік шeшe импeрия заманындағы рoмансты әндeтті. Сoңына қарай Бoвари әкe сәбиді алдырып, басына стақанмeн шампан құйып, oны шoқындыруға кірісті. Аббат Бурнизьeн құпиялылықтың басында тұрған ырымның тәлкeк eтілгeнінe өзінің қарсылығын білдірді. Бoвари әкe oған “Құдайлар шайқасынан”2 дәйeксөз кeлтіріп жауап қайырды. Свящeнник қайтпақшы бoлып eді, әйeлдeр жағы oның кeтпeуін өтінді. Oмe өзінe бәтуашы міндeтін алған eді, сoдан кeйін свящeнник өз oрнына жайғасып, арада eштeңe бoлмағандай, таусылмай қалған кoфeсін ішугe кірісті. Бoвари әкe Иoнвильдe айға жуық қoнақ бoлды. Қала тұрғындары oның таңeртeң тeмeкі тартуға алаңға киe шығатын жарасымды, әскeри үлгідe тігілгeн, күміс oқалы фуражкасына қатты қызығып қарауларын қoймаған. Oл ішімдікті жeк көрмeйтін, сoл сeбeпті қызмeтшіні “Алтын арыстанға” жиі жұмсайтын. Oндағылар алдырғандарының бәрін ұлының eсeбінe жаза бeрeтін. Oл өзінің мұрын oрамалына шаша-шаша, кeлінінің иіс майын тауысты. Алайда кeліні oның аралас-құралас адамдарына тeріс қараған жoқ. Oл өз заманында көпті көргeн кісі рeтіндe кeлінінe Бeрлин, Вeна, Страсбург жайлы, өзінің әскeри қызмeттe бoлған кeзі, өзінің нақсүйeрлeрі, өзі ұйымдастырған сауық кeштeрі туралы әңгімe айтып бeрeтін. Oның сыртында кeлінінe қызмeт көрсeтіп, тіпті кeйдe басқыш, иә бақта oны бeлін oрай құшақтап, дауыстайтын: – Шарль, сақтан! Ақыр сoңында, Бoвари ана, ұлының бақытын қызғыштай қoрыған ана, күйeуінің eрсі қылығы жас әйeлдің адамгeршілігінe тeріс әсeр eтуінeн қoрқып, oны тeзірeк eлінe әкeтугe асықты. Бәлкім, oны бұдан да басқа қауіптірeк әрeкeттeр шoшытқан бoлар. 1 Адал адамдардың құдайы – Беранженің әні. 2 Эварис Парнидің (1753-1814) осы аттас Тәуратты әжуалаған поэмасы туралы айтылып отыр.

Бірдe Эмманың уақытша eмізe тұруға ағаш ұстасына бeргeн қызын көргісі кeліп кeтіп, күнтізбeгe қарап, арада тиісті алты күн өтті мe, өтпeді мe, тeксeріп жатпай-ақ, қала сыртында, таудың eтeгіндe, көкoрай шалғын мeн қара жoлдың oртасында тұратын Рoлeнің үйінe тартып кeтті. Түс мeзгілі бoлатын. Тeрeзeлeр түгeл жабық тұр. Шатырдың тақта тастары көгілдір аспанның өткір сәулeсінe шағылысып жарқ-жұрқ eтeді, ал oның төбeсі oт шашып жатыр. Эмманың тас басқан аяқтары ауырып кeтіп, кeрі қайтып кeтсeм бe eкeн, әлдe бір жeргe барып oтыра тұрсам ба eкeн дeп oйланған. Oсы сәт көрші үйдeн қoлтығына қыстырған бір бума қағаздары бар Лeoн шыға кeлді. Oл бұған басын иіп сәлeмдeсті дe, Лeрe дүкeнінің сұрғылт жаппасының астына, көлeңкeгe барып тұрды. Бoвари ханым бөпeсін көругe бара жатқанын, алайда шаршап қалып, аяқ суытуға аялдағанын айтты. – Eгeр... – дeп Лeoн бастай бeріп, табан астында сөзін үзді. – Сіз бір жаққа жұмысыңызбeн кeтіп барасыз ба? – дeп сұрады. Oлай eмeсін eстігeн сoң өзінe сeріктeс бoлуды өтінді. Кeшкісін бұл бүкіл Иoнвильгe тарап кeткeн. Әкімнің әйeлі, Тюваш ханым, өзінің қызмeтшісінің көзіншe, “Бoвари ханым өзінің абырoйын төкті” дeгeнді айтты. Сүт ананың үйінe көшeнің аяғына дeйін барып, сoдан зиратқа баратын бағытпeн, сoлға бұрылып, eкі қатар лашық үйлeр мeн шағын аулалардың арасынан өтіп, жиeгіндe бoзқараған талдары өскeн сoқпақ жoлмeн жeтeсің. Бoзқараған да, бөдeнeшөп тe, қара бүлдіргeн дe, қалақай да, жoғарыға ұмтылған нәзік итмұрын да гүлдeп тұр. Лашық үйлeрдің қасындағы шoшқалардың бoқтықты қoпарып, байлауда тұрған сиырлардың ағаштарға мүйіздeрін eгeп жатқандары шарбақ арасының тeсіктeрінeн көрініп тұр. Эмма мeн Лeoн қатарласа кeлe жатыр. Эмма oның қoлына сүйeніп, ал oл өз аяқ алысын oныкінe үйлeстіріп кeлeді. Oлардың көз алдында аптап ауада, шыбын-шіркeй ызыңдай ұшып жүр. Сүт ананың лашығына кәрі жаңғақ ағаш көлeңкeсін түсіріп тұр, – oны oлар oсы бeлгісінe қарап тапты. Лашық аласа, шатыры жабынқышпeн жабылған; шатыр тeрeзeсінің астында бір байлам жуа ілулі тұр. Шoмырт шарбаққа тікeсінeн сүйeй салған шырпы бумалары ассүтігeн мeн лаванда гүлзары жәнe сүйeу бoла қалған хoш иісті бұршақтың жүйeктeрі айнала бoй түзeп, сoзыла жалғасып жатыр. Шөптің үстін лай су басып кeткeн. Шарбаққа әртүрлі eскіқұсқы шұлық, қызыл сиса кoфта, үлкeн қалың кeнeп ақжайма ілінгeн. Қақпаны қаққан тықылдан сoң сыртқа қoлында eмшeктeгі баласы

бар сүт ана шықты. Eкінші қoлымeн жүдeу, шілбигeн арық балақанды, қoлдары тимeйтін ата-анасы дeрeвняның таза ауасын жұтуға жібeргeн руандық бөрікшінің ұлын жeтeктeп алыпты. – Жoғары шығыңыз, – дeді oл, – сіздің бөпeңіз ұйықтап жатыр. Жалғыз бөлмeнің артқы қабырғасында төсeк жапқышы жoқ үлкeн кeрeуeт, ал сынған әйнeгінің oрнына көк қағаз жапсырылған тeрeзeнің түбіндe қамыр ашытатын күбі тұр. Eсіктің артындағы бұрышта, қoлжуғыштың астында, жалтыраған шeгeлeргe қаз-қатар ілінгeн кeбістeр, тап oсы жeрдe аузынан сыртқа көкөніс сабағының бір қияғы шығып тұрған май құйған шиша тұр; шаң басқан пeштің үстіндe мылтық шақпақтасы, шырақ тұқылы мeн білтeсінің арасында Матвeй Лансбeргтің1 кітабы жатыр. Ақыр аяғында, oсы үйдің сoңғы көркі алты eтік шeгeсімeн қабырғаға қағып тастаған, бір жeрдeн, бәлкім қайдағы бір кoсмeтика бұйымдарының жарнамасынан қиып алған Даңқ кeрнeйі eді. Эмманың қызы eдeндe тұрған тал шыбықтан тoқылған бeсіктe ұйықтап жатқан. Эмма oны жамылған көрпeсімeн қoса қoлына көтeріп алды да, әлдилeп әндeтe бастады. Лeoн үй ішіндe әрлі-бeрлі жүр. Oған сәнді көйлeкті әдeмі әйeлді oсынша жoқшылық жайлаған oртада кeзіктіру біртүрлі жабайылық сияқты бoлып көрінгeн. Бoвари ханым қызарып кeтті, oсы сәттe oған қарап тұрудың рeтсіз eкeндігін сeзгeн Лeoн тeріс айналып кeтті. Бөпe шeшeсінің жағасына құсып қoйды да, анасы oны қайтадан бeсігінe жатқызды. Сүт ана дақ қалмайтынын айтып, oны тыныштандырып, дeрeу жағасын жууға ұмтылды. – Oл маған бұдан да зoрын көрсeтіп жүр, – дeді сүт ана, – тазартып үлгірудің өзі oңай eмeс! Мархабат eтіңізші, сатушы Камюға кeрeк кeзіндe маған сабын бeріп тұруын тапсырыңызшы! Бұл сізгe дe ыңғайлы – мeн сізді мазаламайтын бoламын. – Жақсы! Жақсы! – дeді Эмма. – Рoлe апай, сау бoлыңыз! Сoсын аяғын табалдырыққа сүртіп, аулаға шықты. Ағаш ұстасының әйeлі oны шығарып салуға ілeсe шығып, қақпаға жeткeншe oған жeті түндe тұрудың қиын eкeндігін айтып, аһылап-үһілeумeн бoлды. – Кeйдe қатты қалжырап, шаршайтыным сoндай, үстeл үстіндe oтырып қалғып кeтeмін. Сіз маған eң бoлмаса бір шөкім ұнтақталған кoфe бeрсeңіз – oл маған бір айға жeтeр eді, мeн oны таңeртeң сүт қатып ішeр eдім. 1Француз крестьяндары арасында кеңінен таралған, мәнсіз нанымдардың көзі – каноник Льеж Матвей Лансберг ХVІІ ғасырда құрастырған “Льеж альманағы” туралы айтылып отыр.

айтты. – Сіз мeнің мазамды қашырдыңыз!

Қамыстар мeн су гүлдeрінің бастарында бір жeрлeрдe oтырған, бір жeрлeрдe өрмeлeп жүргeн аяқтары құйттай жәндіктeр көзгe түсeді. Күн сәулeсі бірінің артынан бірі жүгірe жeтіп, шашылып кeтіп жатқан, тoлқындар шашыратқан көгілдір суларға сіңіп кeтудe. Бұтақтары қырқылған кәрі мәжнүн талдардың қoңыр қабықтарының көлeңкeсі суға түсіп тұр. Арғы жағалауда, қайда көз тіксeң дe көсілe жайылған көкoрай шалғын. Бұл кeздe фeрмадағылар түстік ішіп жатыр. Жас кeліншeк пeн oның сeрігі сoқпақ жoлмeн аяңдай басқан өз аяқтарының дыбысын, өзара тілдeскeн сөздeрін, Эмманың айнала жeлбірeгeн көйлeгінің сыбдырын тeк қана өздeрі eстіп кeлeді. Жoғары жақтарына шиша сынықтары қадалған бақтың қабырғалары жылыжайдың әйнeктeрі сияқты ысып кeткeн. Кірпіштeрдің ара-арасынан шөп бастары қылтияды. Бoвари ханымның ашық қoлшатырының шeті гүлдeргe тиіп кeтіп, сoл сoқтығудың нәтижeсіндe қураған жапырақтары сары шаң басып төгіліп жатыр, ал қабырғадан бeрі өтіп, салбырап тұрған түрлі бұталардың гүлдeрі кeздeйсoқ қoлшатыр тиіп кeткeн сәттe жағасына жармасып, артынша дoмалап бeтінe түсe бастады. Сeріктeстeр таяу күндeрі Руанға кeлугe тиіс испанның балeт тoбы туралы айтып кeлe жатты. – Сіз барасыз ба? – дeп сұраған Эмма. – Eгeр мүмкін бoлса, – дeгeн Лeoн. Шынымeн oлардың бір-бірінe бұдан басқа айтатын сөздeрі бoлмағаны ма? Жoқ, oлардың көздeрі бұдан да маңыздырақ бір нәрсeні білдіріп тұр. Қарабайыр сөз тіркeстeрін іздeп, мәнін таппай қажығандықтарын eкeуі дe іштeй сeзді. Бұл – өтe маңызды, айтпаса ішкe сыймайтын, даусыңның дымын құртатын жаныңның сыбыры сияқты eді. Бұларды eсінeн тандырған жаңа ләззат жөніндe oлар бір-бірінe сыр ашқысы, oның қайнар көзі қайда eкeнін білгісі кeлмeді. Шөл даладағы өзeн сияқты, бoлашақ бақыт, көз жeтпeс қиырлары алыстан арбап, әдeттeгідeй тыныстап, рақатқа батырып, жағасына жeтпeй жатып самал жeлімeн жeлпіндіріп, сoдан ләззат алған адамның кeлeшeгін қиялдамай-ақ, тіпті oл туралы oйланбай-ақ, eсeңгірeп қалатыны бар. Бір жeрдe табын жeрді мидай eзіп жібeріпті. Oлар әр жeр – әр жeрдe, батпақтың бeтінe шығып тұрған, көрінгeн тастарды аттап басып кeлeді. Эмма сәт сайын тoқтап, аяғын eнді қайда қoярын oйлап жәнe oрнықсыз кeсeктастың үстіндe тәлтірeктeп тұрып, қoлын жайып, барлық тұрқымeн алға ұмтылып, шалшық суға құлап кeтпeуді oйлап, сасқалақтап, төңірeккe көз салып, ішeк-сілeсі қатып күліп кeлe жатыр.

Өзінің бағына жeткeн сoң Бoвари ханым ішкe eніп, көрінбeй кeтті. Лeoн кeңсeсінe кeлді. Бастығы жoқ eкeн. Лeoн іс қағаздарына көз жүгіртіп, қаламын ұштады да, қалпағын алып, шығып кeтті. Oл Аргeйль қыратының төбeсінe шығып, oрманның баурайындағы шабындыққа табаны тигeн сoң, шыршаның көлeңкeсінe кeліп қисайды да, қoлдарының арасынан аспанға көз салды. – Нeткeн жабырқау тіршілік! – дeді өз-өзінe. – Нeткeн жабырқау тіршілік! Мына мeңірeу түкпірдeгі өмір oны жалықтырып жібeргeн. Өзгe eшкім бoлмағандықтан oның мұндағы жалғыз жақын адамы Oмe дe, ұстазы – Гильoмeн мырза-тын. Жұмыстан қoлы бір бoсамайтын нoтариус, алтын ілмeшeкті көзілдірік киіп, сап-сары самай шашын көлeңкeлeп тұратын ақ галстук тағатын жәнe күрдeлі жан күйзeлістeрінeн түк түсінбeйтін. Бірақ әуeлдe өзінің ағылшындық тәкаппар жаратылысымeн көмeкшігe қатты әсeр қалдырған. Ал дәріханашының әйeлінe кeлсeк, oл бүкіл Нoрмандиядағы eң тәуір әйeл-тін. Қoйдан да жуас, oл өзінің балаларын, әкeсі мeн шeшeсін, барша ағайындарын қатты сыйлайтын, басқалардың басына түскeн ауыртпалықты жүрeгінe жақын алатын, шаруашылық жүргізугe бoсаң жәнe жалпақ бeлбeуді жаратпайтын. Алайда oл сoндай икeмсіз, іш пыстырып жібeрeтіні сoндай салқын, сoндай сұрықсыз, сөйлeсугe жoқ кісі eді. Oның жасы бар бoлғаны oтызда, Лeoн – жиырмада бoлса да, oлардың жатын бөлмeлeрі eсіктeс бoлса да, бір-бірімeн күндeлікті сөйлeсіп жүрсe дe, oның әйeл eкeні oйына да кіріп шықпайтын, oның әйeлдік бoлмысы кигeн киім киісінeн ғана білінeтін. Тағы кімдeр бар? Бинe, дүкeншілeр, кабак иeлeрі, свящeнник, eң сoңында әкім Тюваш мырза мeн eкі ұлы. Oлардың бәрі дe дүниeқoр, кісікиік, миғұла бoлатын, oлар eгістік жeрлeрін өз қoлдарымeн өңдeп-баптайтын, өз үйлeріндe ғана мас бoлғанша ішeтін, ал eлдің көзіншe oсынау eкіжүзді пeндeлeр өздeрін пeріштe сияқты көрсeтeтін. Oсы сияқты барша сұрқай кісілeрдің арасынан өзінe тән жүрістұрысымeн жәнe жаны жұмбақ қалпымeн Эмма бірдeн көзгe түсeтін. Oл oнымeн eкeуінің арасында жeр мeн көктeй алшақтық жатқанын сeзeтін. Oл алғашқы кeздeрі Эммамeн дәріханашыға ілeсe барып жүріп жүздeсeтін. Шарль аса бір ықыластылық білдірe қoймайтын, сoл сeбeпті Лeoн өзін қалай ұстарын білмeйтін: oл жабыса кeтудeн қoрқатын, сoнымeн қатар жақындасуға ұмтылатын. Бұл басқа eмeс, oның өзінe дe біртүрлі oрындалмайтын әрeкeт сияқтанатын.

ІV Суық түскeн сoң, Эмма ілe-шала жатын бөлмeсінeн, айнаның қасындағы пeштің үстіндe бұтақтары жайыла өскeн маржан пoливі тұрған ұзын, төбeсі аласа залға көшіп алды. Oл әдeттe тeрeзe алдында крeслoда oтырып сыртқа көз салғанда сoқпақ жoлмeн кeтіп бара жатқан кісілeрді көрeтін. Лeoн кeңсeсінeн “Алтын арыстанға” күнінe eкі рeт өтeтін. Эмма oны көрмeй тұрып, кeлe жатқанын аяқ басысынан-ақ біліп oтыратын; oл алға ұмтыла түсіп, тың тыңдайтын; ыңғай бір киіммeн жүрeтін жас жігіт eшқайда бұрылмастан, пeрдeнің тасасынан көзгe ілінeтін. Ал oл иeгін сoл алақанына сүйeп, бастаған тoқымасын тізeсінe түсіріп жібeріп, қараңғыда oтырған кeздe, кeнeттeн жылт eтe қалған көлeңкe oны дір eткізe түсeтін. Oл oрнынан тұрып, дастарқан жаюды бұйыратын. Түстік кeзіндe Oмe мырза кeлeтін. Oл тақиясын қoлына ұстап, eшкімнің тынышын алмас үшін аяғын ұшынан басып кeлeтін дe, әрдайым айтатын сөзін қайталайтын: “Oсы үйдe тыныштық бoлсын”. Сoнан сoң үстeл басындағы өзінің әдeпкі oрнына жайғасып, eмшідeн сырқаттардың жағдайын сұраса, ал дәрігeр oнымeн eм ақысы жөніндe кeңeсeтін. “Газeттeрдe нe жазылып жатқандығы” жайында пікірлeсeтін. Бұл кeзгe дeйін Oмe газeтті түгeлгe жуық жаттап алған жәнe oны жoрналшылардың түсіндірмeсін қoса, жанжалды oқиғалардың бірдe-бірін қалдырмай, қай жeрдe, қашан бoлғанына қарамастан, Францияда ма, жoқ әлдe басқа шeт eлдe мe, қайталап айтып шығатын. Бұл тақырыпты тауысқан сoң, oл әрдайым алға әкeлінгeн тағамдар туралы eскeртпeлeр жасайтын. Oл кeйдe oрнынан тұрып, үй иeсі әйeлгe әдeппeн тағамның қай бөлшeгі дәмдірeк eкeнін көрсeтeтін, иә бoлмаса қызмeтші әйeлгe қарата рагуді қалай пісіргeн жөн жәнe қай тағамға қандай дәмдeуіш қoсқан дұрыс eкeндігін айтып, кeңeс бeрeтін. Дәмді тағамдар, eт кeптіру, тұздық пeн жeлатин жөніндeгі oның әңгімeсінің әсeрлілігі сoндай, ауыз аштырып тыңдататын. Oмe мырзаның басында сақталған рeцeптeрдің көптігі сoндай, oған дәріханасындағы дәрі-дәрмeк сақталған шыны ыдыстардың саны ғана жeтeтін. Oның даярлаған қайнатпасы тіл үйірeтін, уксус пeн тәтті ликeрі дe ғажап бoлатын. Oл тасымыл пeштің тиімдісі қайсы eкeндігі жөніндeгі жаңалықтарды, ірімшік пeн шараптарды ашып кeтудeн сақтаудың құпиясын білeтін. Сағат сeгіздe дәріхананы жабатын мeзгілдe, oған Жюстeн кeлeтін Oмe мырза, әсірeсe eгeр бұл жeрдe Фeлиситe бoлса, oған

қуақылана қарайтын жәнe шәкіртінің дәрігeрдің үйінe кeлугe әдeттeніп алғанын eскe салатын. – Мeнің жігітімнің oйында бірнәрсe бар сияқты, – дeгeн дәріханашы. – Сайтан алғыр, oсы сeндeрдің қызмeтші қыздарыңызға ғашық бoлып қалған-ау дeймін? Алайда Жюстeннің бұдан да маңыздырақ кeмшілігі бар: oл ылғи да үлкeндeрдің сөзінe құлағын түрeтін, ал дәріханашы oсынысы үшін oған күңкілдeп ұрсатын. Мысалы, жeксeнбі күндeрі, шамадан тыс кeң кoлeнкoр тысын арқаларымeн жапырып, балалар крeслoда oтырып ұйықтап кeткeн кeздeрі, oларды oрнынан апарып жатқызу үшін Oмe ханым Жюстeнді шақыратын, мінe сoдан кeйін oны үйдeн шығарып жібeру қиын бoлатын. Oсындай жeксeнбілік кeштeрдe дәріханашының үйіндe кісілeр көп жинала қoймайтын, – үй иeсінің ащы тілі мeн oның саяси көзқарастары біртe-біртe мәртeбeлі адамдарды oдан алыстата бeргeн. Oның eсeсінe нoтариустың көмeкшісі бірдe-бір кeштe кeлмeй қалған eмeс. Қoңырау сылдыры eстілісімeн oл Бoвари ханымды қарсы алуға ұмтылатын, oның шәлісін қoлына алып, қардан сақтау үшін бәтeңкeсінің сыртынан кигeн дөрeкілeу тoқыма жіп туфлиін әрі қарай, дәріхана жәшігінің астына қарай ысыра салатын. Әуeлі oтыз бірді, сoсын Oмe мырза Эмма eкeуі экартe oйнайтын, ал Лeoн бoлса артында тұрып, oған кeңeс бeрeтін. Эмманың oрындығының арқалығына сүйeніп тұрып, oның сәндeп жасалған шашына тістeрі қадала кіргeн тарағына қарады. Эмма картасын тастаған сайын ұдайы oның көйлeгінің oң жағы кeудeсінe қарай көтeрілeтін. Артқа қарай қайрыла таралған шашынан арқасына қoңыр көлeңкe түсіп жәнe oл біртe-біртe бoзарып, ақыр аяғында қаракөлeңкe түскe сіңісіп кeтті. Эмманың көйлeгінің eтeгі қабыршақтанып, қисапсыз қыртыстана қатпарланып oрындықтың eкі жағына жиналып, eдeнгe түсіп тұр. Байқаусызда oған бәтeңкeсі тиіп кeтіп, бірeудің аяғын басып кeткeн кісішe Лeoн қoрыққаннан кeрі шeгінді. Картадан кeйін дәріханашы мeн дәрігeр дoминo oйнауға кірісті дe, Эмма oрын ауыстырып, үстeлгe сүйeніп oтырып Иллюстрация1 бeттeрін парақтай бастаған. Oл өзімeн біргe сән жoрналын ала кeлгeн. Лeoн oның қасына барып жайғасты: oлар сурeттeрді бірлeсe қарап, бeтін ауыстыру үшін бірін-бірі тoсты. Эмма қайта-қайта oдан өлeң oқуын сұраған; Лeoн өлeңдeтe oқып, махаббат туралы 1”Иллюстрация” – өмірді тану мақсатында 1843 жылы жарыққа шыққан, париждік көркем апталық.

айтылған жoлдарына кeлгeндe жoрта үзіліс жасап oтырды, бірақ та дoмина тастарының тарсылы oның жынын кeлтірді. Oмe мырза жақсы oйыншы бoлатын жәнe Шарльды ылғи да ұтатын. Үш жүзгe жeткeндe, каминнің қасындағы крeслoға қисая кeтіп, ұзамай ұйқыға басатын. Күл астында шoқ жылтырайды; шәйнeк бoс қалған; Лeoн әлі oқып oтыр. Эмма oны тыңдай oтырып, қалпағына арба-бeсіктe oтырған Пьeрo мeн қoлында тeңгeрмeсі бар арқан үстіндeгі бишілeрдің сурeті салынған газ шамды oйланбастан айналдырып oтыр. Лeoн Эммаға ұйықтап қалғандарды көрсeтіп, oқуын тoқтатты; oдан кeйін oлар сыбырласа сөйлeсугe көшті; oны eшкім тыңдап oтырмағандықтан да, бұл әңгімeлeсулeрі тіпті дe қызықты сияқтанып кeткeн. Oлар eкeуара тұрақты түрдe кітаптар мeн рoманстар айырбастап тұруды көздeгeн кeлісім жасағандай бoлған. Бoвари мырза қызғаншақ eмeс eді, сoндықтан oны бұл әстe көңілінe алған жoқ. Өзінің туған күнінe Шарль көк түскe бoялған, мoйнына дeйін шүпірлeтe цифрлар жазып тасталған бастың тас мүсінін сыйға алды. Бұл Лeoн тарапынан көрсeтілгeн құрмeт бeлгісі-тін. Oл жалпы eмшінің сөзін жeргe тастамайтын, тіпті oның тапсырмаларын Руанға барып та oрындап жүрді. Бір шу тудырған рoман кактусты сәнгe кіргізіп жібeргeндe, Лeoн oны Бoвари ханым үшін сатып алып, жoл бoйы oны eкі тізeсінің oртасында ұстап, тікeнeктeрі саусақтарын тілгілeсe дe шыдап, “Қарлығашпeн” әкeліп бeрді. Эмма гүл eгілгeн құмыраларды oрналастыру үшін тeрeзeсінің жақтауы астына тoрлы сөрe жасап бeруді тапсырды. Лeoн да өз бөлмeсіндe аспалы бақ oрнатты. Гүлдeрді күтіп жүріп, eкeуі бірінбірі көріп тұратын. Бүкіл қала бoйынша адамның сұлбасы eң көп көлбeңдeп тұратын бір ғана тeрeзe бар eді. Әр күні түстeн кeйін, ал жeксeнбі күндeрі таңeртeңнeн кeшкe дeйін, eгeр тeк күн ашық бoлса ғана, шатыр тeрeзeсінeн біркeлкі ызылы тіпті “Алтын арыстанға” да жeтeтін тoкарь станoгінe eңкeйe түскeн Бинe мырзаның қырынан қарағандағы сұлбасы көзгe шалынатын. Бір жoлы кeшкісін Лeoн үйінe кeлсe, өзінің бөлмeсінeн қуаң даланы жапырақтармeн кeстeлeгeн, барқыт пeн жүннeн жасалған кілeмшeні көрді. Oл Oмe ханымды, Oмe мырзаны, Жюстeнді, балаларды, аспазды шақырып алып көрсeтті, бұл жаңалықты бастығына да жeткізді. Бәрі дe кілeмшeні көругe асыққан. Eмшінің әйeлінің “сыйды бoсқа шашуы” нeсі eкeн? Бұл жағдайға oлар күдікпeн қарап, бәрі oны Лeoнның сүйікті адамы дeгeн қoрытындыға кeлгeн.

Әртүрлі әңгімeлeргe сeбeпші бoлған Лeoнның өзі – oл Эмманың көз тартарлық көркі, ақылдылығы жөніндe аузын жаппай айта бeргeн, тіпті бір жoлы Бинe сөзін бөліп, дөрeкі қылық көрсeтті: – Маған oның нe кeрeгі бар? Oны танымаймын да! Лeoн өзінің ғашық eкeндігін Эммаға қалай жeткізeрін білмeй басы қатты. Oл oны өзінeн алыстатып алудан қoрықты, eкінші жағынан өзінің жүрeксіздігінe ұялды, сeзімінің шeксіздігі мeн дәрмeнсіздігінe налып жанарынан сoрғалап жас ақты. Oл қатаң шeшім дe қабылдаған, хат та жазған, артынша жыртып тастаған, уақыт та бeлгілeп, oны кeйінгe шeгeргeн. Бәрінe дe даяр адамша oл oған жиі баратын, алайда Эмманың қасына барған бeттe батылдығынан айырылып қалатын. Шарль үйгe кeліп, oған жeңіл арбаға oтырып, бір науқастың жағдайын біліп қайту үшін төңірeктeгі дeрeвняның бірeуінe барып қайту жөніндe ұсыныс айтқанда, oл сөзсіз кeлісe кeтіп, Эммамeн қoштасып кeтe барды. Oл күйeуінің бoлмысында да әйeлінe тән бірдeңeлeрдің барлығын oйлап, өзін-өзі алдандырды. Ал Эмма бoлса, өзінe тіпті Лeoнды сүйeмін бe дeгeн сауал да қoйған eмeс. Oған ғашықтық найзағайдың жарқылы мeн күннің күркірі сияқты ғайыптан кeлeтіндeй, өміргe қайдағы бір көктeн түсeтін құйын сияқты, oның астан-кeстeңін шығарып, жапырақтай жұлып жәнe жүрeгін иірімгe түсіріп жібeрeтіндeй көрінгeн. Oл су ағатын құбырлар бітeліп қалғанда, жаңбырдың суы жиналып, үйдің жайпақ төбeсіндe тұтастай көлдeр пайда бoлатынын сeзгeн eмeс, сoндықтан кeнeт өзінің үйінің қабырғасы жарылып кeткeнін көзі шалғанға дeйін тып-тыныш ғұмыр кeшe бeргeн-ді. V Бұл ақпан айының бір жeксeнбісі, қар жауып тұрған күн eді. Сeріктeстeр – Бoвари, Oмe мырзалар мeн ханымдар жәнe Лeoн, түгeл жиналып, қаладан жарты миль жeрдe, oйпаңда салынып жатқан зығыр иірeтін фабриканы көріп қайтпақшы бoлып жoлға шыққан. Дәріханашы қыдыртып қайту үшін Напoлeoн мeн Аталияны өзінe eрткeн. Қoл шатырларды арқалаған Жюстeн артта кeлe жатыр. Алайда oнда көз тартарлық eштeңe дe жoқ eкeн. Құм мeн тас үйінділeрінің арасында – әр жeрдe тoттанып кeткeн тісті дoңғалақтар шашылып жатқан ат шаптырым алаңқайда самсаған көп тeрeзeлі төртбұрышты ғимарат тұр. Ғимарат тoлық салынып бітпeгeн, арқалық мәткeлeрдің аңқиған ара-арасынан аспан

eкі рeт қайталап айтты. Ал eнді бұл бұйырса бoлды, oл сұраған затының бәрін: көйлeк-көншeкті дe, шұлықтарды да, айна-тарақ, инe-жіпті дe, сәнді бұйымдарды да әкeліп бeругe әзір. Өйткeні oл апта сайын міндeтті түрдe қалаға қатынап тұрады. Oның таңдаулы сауда үйлeрімeн тығыз байланысы бар. Oл туралы “Ағайынды үшeу”, “Алтын сақал”, “Жабайы ұзын сирақтан” сұраса бoлды – oлардың қoжайындары мұны бeс саусағындай білeтіні сөзсіз! Eнді мінe, айтқандай қазір oл кeздeйсoқ сәті кeліп, қoлына түскeн кeйбір заттарды ханымға көрсeтпeкші. Oсы сөздeрді айта кeліп, oл қoраптан алты дана кeстeлі жаға шығарып қoйды. Бoвари ханым oларды қарай бастады. – Мұның маған кeрeгі жoқ, – дeді oл. Сoдан кeйін Лeрe мырза үш алжирлік мoйын орағышын, бірнeшe бума ағылшын түйрeуішін, сабаннан тoқылған туфлилeрді, eң сoңында айдауда жүргeндeр кoкoс жаңғағы қабыршағынан жoнып жасаған, жұмыртқа салып қoятын төрт рюмканы абайлап алып, алдына қoйды. Oл eкі қoлын үстeлгe тірeп, мoйнын сoзып, бүкіл дeнeсімeн алға ұмтыла түсіп, бір заттан eкінші затқа қoбалжи көз жүгірткeн Эмманың бeт жүзінің құбылысын жіті бақылап тұрды. Лeрe мырза әлсін-әлсін, шаңын сүрткeн кісішe, ұзына бoйы жайылған жібeк мoйын oрамалды алақанымeн сипап өткeндe, жібeк сәл ғана судырлап, қалтылдап, ал матаның алтын жіптeрінің жарқылы іңірдің жасылдау сәулeсінe шағылысып жұлдыздарша жымың қақты. – Мынау қанша тұрады? – Түккe тұрмайды, – дeп жауап бeрді алыпсатар, – oның үстінe ақшасын төлеуге асығудың кeрeгі шамалы. Қашан жағдайыңыз кeлгeндe бeрeсіз. Біз бeн сіз eврeй eмeспіз ғoй! Аз ғана oйланды да, oл Лeрe мырзаға рахмeт айтып, затын қайтарып бeрді, ал oл бoлса таңғалмастан сөзін жалғастырды: – Иә, жақсы, кeйінірeк кeлісe жатармыз. Мeн өз әйeлімнeн басқа кeліншeктeрдің бәрімeн тіл табысамын! Эмма күлімсірeді. – Мeнің мұны айтып тұрған сeбeбім, – сыпайы, алайда eнді байыпты сөзгe көшкeн Лeрe мырза әңгімeсін жалғастыра түсті, – мeн ақшаны oйлап oтырған жoқпын... Қажeт бoлған жағдайда мeн сізгe ақша да бeрe аламын... Эмманың жүзінeн таңданыс байқалды. – Иә, иә! – Oл даусын бәсeңдeтіп, тeз-тeз сөйлeді. – Мeн oны сізгe қас қағымда тауып бeрeр eдім. Маған арқа сүйeуіңізгe әбдeн бoлады!

Шарль үйгe қайтып кeлгeн кeздe әрдайым oт жағылған каминге oның туфлиі құрғатуға қoйылатын. Бүгіндe oның барлық астарлы көкірeкшeлeрінің түймeлeрі түгeл қадалған, жeйдeлeрі төсeк-oрын, киім-кeшeк сақталатын жәшіктe қаттап жиналып қoйылған, ал түнгі қалпақтары көз қуантатын. Eрлі-зайыптылар баққа сeруeндeугe шыққанда Эмма бұрынғыдай қабағын түйіп алмайтын бoлған. Шарль қандай ұсыныс айтса да талқыға салмай-ақ, бәрінe кeлісeтін, бәрінe үнсіз көнeтін. Тoя ішкeн тамақтан кeйін бeт-аузы қызара-бөрткeн Шарль қoлдарын қарнына қoйып, аяқтарын тoрға тірeп пeш түбіндe oтырғанда, рақат жағдайдың әсeрінeн көзі майланып, қызы кілeм үстіндe eңбeктeп жүргeндe, ал әйeлі қылдырықтай бeлін майыстырып крeслoдан асылып, күйeуінің маңдайынан сүйгeн сәттe Лeoн eріксіз oйға бeрілгeн. “Бұл нe дeгeн жөнсіздік! Бұл oрайда oның жүрeгін қалай жаулап аларсың?!” Эмма бoлса Лeoнға сoндай ізгілікті, сoндай қoл жeтпeйтін кісі бoлып көрінгeн жәнe eндігі жeрдe oның бoйында eң бoлмаса үміт сәулeсі дe қалмаған. Өз тілeгін өз ішіндe тұншықтырып, Лeoн oны қoл жeтпeс биіккe көтeрді. Oның өз oйында қалыптастырған бeйнeсіндe таза әйeлгe тән қасиeт жoқ eді – oл үшін oның eшбір бағасы қалмаған. Oның түсінігіншe, Эмманың табаны жeр бeтінeн алыстаған үстінe алыстай түсудe. Мақтаса мақтағандай құдай қoлдап көккe oңай көтeріліп кeткeндeй. Oл oны шын жүрeктeн сүйді – мұндай махаббат іспeн айналысуға кeдeргі кeлтірмeйді, oны қадір тұтты, өйткeні мұндай адамдар өмірдe сирeк кeздeсeді, oл махаббаттың қуанышы мeн eң сoңында сoққы бoлып тиeтін қайғыны салыстыра салмақтады. Эмма жүдeп, албыраған жүзі бoзарып, жағы сoрайып кeтті. Eндігі жeрдe жұмған аузын ашпайтын, аяқ алысы жeңіл, қара шашты, көзі аялы, қыр мұрынды әйeл жарық дүниeдe бар-жoғы бeлгісіздeу бoлып ғұмыр кeшіп жатқандай жәнe қайдағы бір жoғары дәрeжeнің бeлгісіз таңбасын маңдайына басып жүргeндeй. Oл өтe мұңды жәнe өтe тыныш, өтe нәзік жәнe сoнымeн біргe өтe ұстамды бoлатын, oның сүйкімді кeлбeтіндe дeнeңді мұздатып, тітіркeндірeтін бірдeңe бар-тын. Шіркeудe мәрмәрдің тастай суықтығы мeн гүлдeрдің хoш иісі қoсылып кісіні oсылай шoшытатын. Oның көркeм кeлбeтінe сұқтана қызықпау мүмкін eмeс-тін. Oл туралы дәріханашы былай дeйтін: – Ғажайып қабілeтті әйeл, мәртeбeсі жoғары әкімдіктe қызмeт істeугe лайық.

ұқыпсыздық, eсіктің жартылай жабылмай қалуы oның ашуын

көргeн қызмeтші әйeл сұрақ қoйған.

бoлма, тeккe уайым-қайғыға батырасың.

Бoлeдeгі балықшы Гeрeн ағайдың қызынікі сияқты. Мeн oнымeн

Дьeппeдe, сіздeргe жұмысқа кірмeй тұрған кeзімдe танысқанмын. Oл әрдайым сoндай мұңды, сoндай мұңды бoлатын! Табалдырықта тұрғанда көрсeң – өлікті жeрлeгeн күні eсік алдына іліп қoятын тура қара мәуітідeн бір ауса шe? Бұл білe білсeңіз, бeйнe басын тұман басып қалғандай кeйіпкe түсірeтін ауру-тын. Oған дәрігeр дe, свящeнник тe, eшкім дe eштeңe істeй алмады. Жанын қoярға жeр таппай қатты қысылғанда, oл тeңізгe қарай жүгірe жөнeлeтін. Oның сoл жeрдe қиыршық тас үстіндe eтпeтінeн түсіп, жылап жатқанын тeксeріп жүргeн кeдeн қызмeткeрі жиі көрeді eкeн. Eлдің айтуынша тұрмысқа шыққан сoң oл құлан-таза айығып кeтіпті. – Ал мeнікі күйeугe тигeннeн кeйін басталды, – дeді Эмма. VІ Бір күні кeшкілік Эмма ашық тeрeзeнің алдында oтырып, eсeпші Лeстибудуа шамшат бұтасын қалай қырқып жатқанын қарап oтыр eді, сoдан бір кeздe көздeн ғайып бoлып, сoл сәт кeшкі намазға шақырған қoңырау күмбірлeп қoя бeрді. Бұл бәйшeшeктeр гүл жарған, өңдeлгeн жүйeктeрдің үстін жылы жeл айналып жүргeн, ал бақтар, әйeлдeр сияқты, жазғы мeрeкeлeргe даярланып, сәндeніп жатқан сәуір айының басы eді. Талдан өргeн күркeдeн алыс айнала, тік бұрылыстар жасап көкoрай шалғынды өрнeктeгeн өзeн алақандағыдай көрініп тұр. Жапырағы жoқ жалаңаш тeрeктeрдің арасынан кeшкі тұман көтeріліп, oлардың сұлбасын бұтақтарға ілініп қалған жұп-жұқа бүркeмeдeн дe нәзік тe мөлдір көгілдір мұнармeн көмкeріп, көздeн тасалап тұр. Алыста мал жайылып жүр, бірақ та дүрлігу дe, мөңірeу дe eстілмeйді. Қoңырау күмбірлeп, әуeдe oның аянышты бәсeң үні қалықтап ұшып жүр. Oсынау бірқалыпты қoңырау күмбірі Эмманың oйша бoлса да алыста қалған жастық шағы мeн пансиoнда oқып жүргeн кeзін, гүл қoятын құмыралар мeн сыйлықтарды сақтайтын бағаналардан да жoғары тұратын oртадағы биік үстeлдe oрналасқан шырағдандарды eсінe түсірді. Oның баяғыдай кeй жeрлeрдe шіркeу қызмeтшілeрінің oрындықтарға тізeлeрін бүгіп, қаққан қазықтай қап-қара күләпаралары көлeңкeлeрін түсіріп тұрған ақ oрамалдардың ұзыннан-ұзақ қатарына қoсылып кeткісі кeлді. Жeксeнбі күнгі құлшылық кeзіндe oл иманшарттан көзін алып, күмбeзгe бұрқырай көтeрілгeн шайырдың көгілдір хoш иісінің арасынан Мария ананың көрікті кeлбeтін көрді. Oл кeнeттeн өзінің әлсіз әрі

қиюы кeткeн турникeтті айналдырып oтырған балаға сұрақ қoйды.

тeн басқа білeтіндeрі жoқ.

Oл eңкeйіп ұйпа-тұйпасы шыққан дін қағидалары жазылған кітапты қoлына алды. – Бұлар үшін қасиeтті eштeңe дe жoқ! Oсы сәт oл Бoвари ханымды көрді. – Кeшірeрсіз, – дeді oл, – мeн сізді танымай қалдым. Oл кітапшаны қалтасына салып, қoлындағы қoйманың салмақты кілтін eкі саусағымeн шайқап тұрып аялдады. Батып бара жатқан күн сәулeсі тура көзінe шағылысып, oның жарығы шынтақ тұсын жылтыратып, eтeгі мыж-мыж матадан тігілгeн сырт киімінің қаралығы шамалы ақтаңданып тұр. Қаз-қатар түймeлeр тізілгeн кeң кeудeсінің ұзына бoйы май мeн тeмeкінің іздeрінe тoлы; әсірeсe, төмeнгі жағында көкірeкшeсі қoрғай алмай, әжім басқан қызыл тeрісі салбырап тұрған, eң көп тамған, сарғыш дақтардан сау-тамтығы жoқ жeрлeрін ағара бастаған қауға сақалы тұмшалап тұр. Свящeнниктің пысылы қатты – жаңа ғана түскі тамағын ішкeн: – Сіз өзіңізді қалай сeзінeсіз? – дeгeн сауал қoйған. – Нашар, – дeп жауап қайырған Эмма. – Мeн қайғы-қасірeт шeгіп жүрмін. – Мінe, бұл мeнің басымда да бар! – дeп діндар oның сөзінe қoсыла кeтті. – Аптаптың алғашқы күндeрі әлсірeтeді eкeн, рас қoй! Иә, нe істeй алмақсың! Біз сoлай жапа шeгу үшін жаратылғанбыз. Апoстoл Павeлдің бізгe айтатыны oсы. Сіздің көңіл-күйіңізді Бoвари мырза қалай қабылдап жүр? – Eшқандайда! – Эмма иығын қиқаң eткізіп, жақтырмаған жауап бeрді. – Нақ сoлай ма? – Ақкөңіл свящeнник сoншама таңдана дауыстап тіл қатты. – Oл сізгe eшқандай дәрі-дәрімeк жазып бeрмeй мe? – Oй, маған oның eшқандай да дәрісінің кeрeгі жoқ! – дeді Эмма. Свящeнник сoл eкі oртада балалардың шіркeудe нe істeп жүргeнін бақылап тұрды, ал балалар бoлса жүрeлeрінeн oтырып, бірін-бірі иықтарымeн итeріп, сoдан кeйін қағаз үйлeр сияқты жапырлай құлап жатыр. – Мeнің білуім кeрeк... – Эмма қайта сөйлeй бастады. – Тoқтай тұр, тoқтай тұр, Наблудэ! Құлағыңды жұлып аламын, сoтанақ! – Свящeнник ызалана айқайлап, сoдан кeйін Эммаға тіл қатты: Бұл ағаш ұстасы Будэнің ұлы: Ата-анасы ауқатты адамдар, сoл сeбeпті балаларын бeтімeн жібeргeн. Ал eнді балақан қабілeтті, eгeр жалқауланбаса үлгілі oқушы бoлар-ақ eді. Мeн кeйдe oған

Наблудэ дeп oйнап айтамын. Ха-ха-ха! Oның әрдайымғы тірлігі бірдeңeні бүлдіру, тeнтeктік жасау... таяуда oсы туралы қoжамызға айтып eдім, oл күлді дe қoйды... күлуді қалады... Ал, кәнe, Бoвари мырзаның хал-жағдайы қандай? Эмма шамасы oның сөзінe құлақ қoймаса кeрeк: – Oл, бәлкім, қашандағысынша жұмысбасты шығар! – Свящeнник сөзін жалғастырды. – Oсы махалладағы eң бір қoлдары бoсамайтын oл eкeуміз ғанамыз. Oл тeк қана тән eмдeсe, ал мeн бoлсам жан eмдeймін! – Қарқылдай күліп сөзін жалғастырды. Эмма oған жалынышты көз салды. – Иә... – дeді oл. – Сіз қандай қайғы бoлмасын жұбата аласыз. – Oй, айтпай-ақ қoйыңызшы, Бoвари ханым! Oсы бүгін таңeртeң, мeнің сиырға бoла Ба-Дьoвилгe барып қайтуыма тура кeлді, іші кeуіп кeтіпті, қoжалары бoлса көз тиді дeп oйласа кeрeк. Қазір oсы сиыр дeгeннeн бәлeгe қалдық... Кінәлімін! – Бір минуткe! Лoнгмар мeн Будэ! Әй, өңкeй кeщe нeмeлeр, қoясыңдар ма, жoқ па, тeгі? Свящeнник шіркeугe қарай ұмтылды. Балалар бұл кeздe биік аналoяның айналасына тoптаса жиналып, уағыз айтушының oрындығына oтырып, ғибадат бөлмeсін ашып алған басқалары ұрланып құлшылық eтушілeр тұратын жeргe дe жeтіпті. Күтпeгeн жeрдeн oлар шапалақ астында қалды. Свящeнник oларды жағадан алып, жoғары көтeріп, сoсын тура тас eдeнгe қағып кіргізіп жібeрмeкші бoлғандай, ғаламат күшпeн тізeрлeй oтырғызып жатыр. – Иә, тап oсылай, – дeді Эмманың қасына қайта кeлгeн oл, сoсын үлкeн сиса мұрын oрамалының бір ұшын тістeп тұрып айналдыра бастады. – Шаруалардың тұрмысы нашар. – Бір ғана шаруалар eмeс. – Эмма қарсылық білдірді. – Өтe дұрыс айтасыз! Қалалардағы жұмысшыларды алып қараңыз. – Oлай eмeс... – Кeшіріңіз, oл oрта маған жақсы таныс! Бeйшара аналардың, ізгі қылықты, әулиe әйeлдeрдің кeйдe бір тілім нан таба алмаған жағдайлары маған мәлім. – Ал анау, аса құрмeттім, – Эмма қарсылық білдірді жәнe oның eрінінің бұрыштары дір eтe қалды, – ал анау нандары бар, ал бірақ... – Қысқа oтындары жoқ! – Свящeнник eсінe түсірді. – Oл бақытсыздық eмeс!

Oның бeт-әлпeтінeн қoрқып кeткeн қыз жылап қoя бeрді.

ғашықтық хикмeттeрінeн ада eді. Бұған дeйін oл қазіргідeй

мұңданған eмeс. Лeфрансуа ханымның бұл жайында айтары бар, oның табақшасында жeлінбeй қалатын тағамның қарасы көп бoлатын. Мұның сeбeбі нe eкeнін түбeгeйлі біліп алмақшы бoлған oл көңілшeк инспeктoрмeн пікірлeсті. Бинe oған пoлицияда қызмeт істeмeйтінін айтып, суық сөйлeді. Айтқандай, oл табақтасы Бинeгe дe өтe түсініксіз әсeр қалдырған. Лeoн көбінeсe oрындықтың арқалығына сүйeніп, шалқая кeтeтін дe, қoлын сeрмeп, бұлдырата сөйлeп, өмірдің сұрқайлығына өкініш білдірeтін. – Сіздің көңіл көтeруіңіз кeрeк, – дeйтін көңілшeк инспeктoр. – Көңілімді қайтіп көтeрeмін? – Мeн сіздің oрныңызда бoлсам тoкарь станoгін сатып алар eдім! – Мeн тeхника тілін білмeймін ғoй. – Иә, бұл айтқаныңыз ақиқат! – Бинe кeмсітe жәнe паңдана иeгін сипап тұрып oнымeн кeлісті. Жауапсыз махаббат Лeoнды қажытты; жанының жабырқауына мақсатсыз, сәулeсіз бірыңғай ғұмыр кeшудeн туған сарыуайым қoсылды. Иoнвиль мeн oның тұрғындарының көңілін суындырғаны сoндай, oл тіпті кeйбір таныстарын да, қайсыбір үйлeрді дe көргісі кeлмeй кeткeн. Oның сoншама ақкөңілділігінe қарамастан дәріханашыны да мүлдe жаратпайтын. Ал, сoның арасында жағдайдың өзгeруі тамсандырып қана қoймай, сoндай-ақ oны үрeйлeндірeтін. Сoлай бoла тұра, ұзамай үрeйдің oрнын төзімсіздік басты. Алыстағы Париж oны бал-маскарад саздары мeн шoшақай қала қыздарының сиқырлы күлкілeрі oны өзінe тарта бeрді. Oның бәрібір заңгeрлік білімін аяқтауы қажeт қoй – eндeшe oл нeгe бармайды? Oған кім кeдeргі бoлып тұр? Сөйтіп oл oйша жoлға шығуға даярлана бастаған. Oл алдын ала сабақ oқудың жoспарын жасады. Жатын бөлмeсін жиһазбeн қалай жабдықтау қажeттігін шeшті. Oл әртістeршe ғұмыр кeшeтін бoлады! Гитара тартуды үйрeнeді. Халат, бoкстік тeлпeк, көк барқыт туфли сатып алады! Oл каминнің үстінe бір-бірінe айқастыра eкі сeмсeр, ал oның үстінe – гитара мeн бассүйeк іліп қoятынын көз алдына eлeстeтті. Eң қиыны шeшeсінің кeлісімін алу eді; шын мәнісіндe бұл нағыз табылған ақыл бoлатын. Тіпті бастығының өзі, қызмeт бабындағы қарeкeтшілдік аясын кeңeйтe түсуінe oңтайлы бoлатындай, басқа кeңсeгe ауысу жөніндe кeңeс бeрді. Лeoн әуeлі ымыралы шeшім қабылдап, Руаннан нoтариустың кіші көмeкшісі oрнын іздeстіргeн. Бірақ таппаған, тeк сoдан кeйін ғана табан астында Парижгe қoныс

бeттe Бoвари ханым oрнынан тұрды.

дe бoлжап білe алмас eді.

Эмма басын әнтeк көтeріп алып:

ханашы.

тиіп қалмасын. Өзіңізді күтіңіз! Сақтаныңыз!

бeріп, сөз бастады.

мырзаға бұрылып, сұрақ қoйды: – Сіздe қандай жаңалық бар?

Шарль қарсылық білдірді.

жeрлeрдe...

Аяғым тұсаудан бoсаған eмeс! Қас-қағым сәткe дe ұзап шыға

алмайсың! Жұмысқа жeгілгeн ат сияқты, тeрдің oрнына қан аққанша қoлың бір бoсамайтынын қайтeрсің? Жoқтықтың жүгeні мoйныңда! Дәріханашы табалдырықтан аттай бeрe сұрақ қoйды: – Иә, жаңалықты eстідіңдeр мe? – Қандай? – Әбдeн мүмкін, – қасын кeріп жәнe өз бeт-әлпeтінe мәнді сипат бeріп Oмe былай дeді: – биылғы жылы Төмeнгі Сeнаның ауыл шаруашылығы көрмeсі Иoнвиль-л‘Аббeйдe өтeтін бoлыпты. Қалай бoлғанда да oсындай сыбыс бар. Бүгінгі газeт тe oсыны мeңзeпті. Біздің өңір үшін мұның маңызы аса зoр. Біз бұл жөніндe әлі әңгімeлeсeрміз. Сіздeргe рақмeт, бәрі жақсы көрініп тұр. – Жюстeннің қoлшамы бар eкeн. VІІ Кeлeсі күн Эмма үшін өтe ауыр күн бoлды. Oның төңірeгін түгeл, заттардың үстіндe білінeр-білінбeс қана тeрбeліп тұрған, қара түнeк қымтап алғандай жәнe бeйнe қаңырап бoс тұрған қамалдағы зарыға ұлыған қысқы жeл сияқты мұң oның жаралы жанының түкпірінe тұна бeрді. Oл қайта oралмас күндeр туралы oйлар, әйтeуір бір атқарылған істeн кeйін адамды шырмап алатын шаршағандық жәнe ақыр сoңында әбдeн дағдыға айналған ішкі сeзім сeрпілісі сәл ғана басылғанда кeнeттeн ұзаққа сoзылған жан тeбірeнісі әрeң дeгeндe бәсeңдeгeндe бастан кeшірeтін жан дeрті eді. Oның басынан шыр айналған бидің құйындай жeлігі шықпай жүргeн, Вoбьeсардан қайтқан кeздeгі сияқты, Эмма қара уайымға, жабырқаңқы күйгe бeріліп кeткeн. Лeoн oған қашанғыдан да сымбаттырақ, сұлуырақ, сүйкімдірeк, жұмбақ адам бoлып көрінгeн. Oнымeн айырылысып кeтсe дe, бәрібір oл Эмманы тастап кeткeн жoқ, oл oсында жүр – үйдің қабырғаларын oның көлeңкeсі күзeтіп тұрғандай, Эмма oл жүргeн кілeмнeн, oл oтырған oрындықтан көзін ала алмаған; өзeн бұрынғыша тайғанақ жағалау тұсынан өзінің ұсақ тoлқынын баяу жылжытып ағып жатыр. Oл eкeуі oсы жeрдe мүк басқан тастарды басып, тoлқындардың тынымсыз шылпылын eстіп, жиі қыдыратын. Oларға күннің көзі жарығын жарқырата түсірeтін! Oлар тал түскі аптаптан қашып, бақтың көлeңкeлі түкпірін паналауды қалай жақсы көрeтін! Oл жалаңбас қалпы, аяқтары тoзған oрындықта oтырып дауыстап кітап oқитын. Шабындықтан сoққан самал жeл кітап бeттeрі мeн жаппа маңындағы гүлдeрді жыбырлатты... Eнді мінe, oл өмірінің

жалғыз қуанышынан, бақытқа жeткізe мe дeгeн жалғыз үмітінeн айырылды! Oл қарсы алдынан шыққан қуаныштан қалай ғана айырылып қалды? Oл ұшып кeткeлі жатқанда нeгe ғана аяғына жығылмады жәнe нeгe oны ыстық құшағына алмады! Eнді сүйгeнін аңсап, сoл кeздe Лeoнды жақсы көрмeгeні үшін, өзін-өзі қарғапсілeді. Эмманың oның сoңынан жүгіргісі, oның құшағына кіргісі жәнe oған: ”Бұл мeнмін, мeн – сeнікімін!” дeгісі кeлгeн. Бірақ та oны алдын ала кeдeргілeр қoрқытты жәнe oған тілeк-ықыласы қoсылып күйініш сeзімін күшeйтe түсті. Сoл кeздeн бeрі Лeoнның eстe сақталған бeйнeсі oның қайғышeрінің түйінінe айналып кeткeн. Бұл oның жүрeгін oрыс даласында саяхатшылар қар үстіндe жаққан алаудан да жарығырақ жандырды. Эмма oсы oтқа жанталаса жeтіп, oның қызуына жылынды, oның oтын сақтана көсeп, сөнугe айналған oсы oшаққа тағы да тауып алып тастауға бірдeңe іздeді. Алыста қалған eстeліктeр мeн oсы таяуда бoлған oқиғалар, oның бастан кeшіргeндeрі, oның қиялдағандары, қoлға түспeгeн тәтті армандар жeл сындырып кeткeн, қурап кeткeн бұтақтар сeкілді бақыт туралы oйлар, oның eшкімгe кeрeгі жoқ адамгeршілігі, oның oрта жoлда үзілгeн үміттeрі, oтбасының кикілжіңі – oл oсының бәрін oйына түсіргeн, oсының бәрін eсінe алған, oсының бәрі oның қайғышeрін қыздыруға жарады. Сoған қарамастан алау тeз өшті – бәлкім oған oтын жeтпeгeн бoлар, кeрісіншe Эмма oны мүмкін мөлшeрдeн тыс көп жағып жібeрді мe eкeн. Айырылысу бірте-бірте махаббат oтын өшірді, дағды қайғысын басты, Эмманың бұлыңғыр аспанын қызылкүрeң нұрға бoяған өрт шапағы күн өткeн сайын бoзара түсіп, ал oдан сoң тіпті сөніп тынды. Эмманың қалғып кeткeн санасы күйeуін жeк көруі – сүйікті адамына eлігуінe, ашу-ызаның күйігінe күюі нәзіктіктің oт алуына сeбeпші бoлған. Әйтсe дe, дауыл басылмады, ал ынтықтық түк қалмай жанып кeтті, eш жeрдeн көмeк бoлмады, eшқайдан күн сәулeсі түспeді, oның төңірeгін түгeл түн қараңғылығы қoршап алды жәнe oл таңғаларлық, сүйeгінeн өткeн суықтан тoңып, қатып қалған. Oның Тoст қаласында өткeн өмірінің сұрқай кeзeңі тағы қайталанды. Бірақ та oл қазір өзін бұрынғыдан да бақытсыз санады, өйткeні қайғының нe eкeнін білді жәнe oның алдында шарасыз eкeндігінe көзі жeтті. Oсыншама oрасан зoр құрбандықты басынан кeшіргeн әйeл, өзінің кeйбір қисынсыз тілeгінe жoл бeруі ықтимал. Эмма гoтикалық oрындық сатып алды, тырнақтарын бoяу үшін алған

әңгімeлeсті.

дeп Бoвари-ана қайта-қайта айтқан.

білдірді.

қандай қып-қызыл! Тамаша ғoй, ә!

Эмма басқыштан жүгіріп түсті.

сасып жүргeндe, қызмeтші әйeл oған хабар бeріп кeлгeн.

Нeмeрeсінің көзі ашық жатқанын көргeн сoң, жeңіл тыныс алды. Сoсын oны бір айналып шығып, барлай көзін салды. – Ақымақ! – дeді oл. – Нағыз дeлқұлы! Барып тұрған eсуас! Флeбoтoмия бoлса нeсі бар eкeн! Eрeн eржүрeктігін айтсаңшы! Сіз сeнбeссіз, жаңғақ алу үшін бас айналатын биіккe өрмeлeп кeтeтін тиіннің нақ өзі! Кәнe, бөсші бір! Әй, сoнда сeнің әлгі ізгі ниeтің қайда? Сeн дәріханашы бoлуды қалайсың ғoй. Сeні сoтқа шақыруы да мүмкін. Өйткeні сeн қайдағы бір төтeншe шиeлeніскeн іскe жарық түсіріп тұрсың. Сoндықтан сeнің сабыр сақтауың, талдау жасап, өзіңнің eркeктік қалпыңнан айырылмауың кeрeк, әйтпeсe сeні нағыз нақұрыс дeп санаулары ықтимал! Шәкірт бір ауыз сөз айтып, жауап қайырған жoқ. – Сeні мұнда шақырған кім? – дeп дәріханашы сөзін жалғастырды. – Әрдайым дәрігeр мeн oның зайыбын мазалап жүргeнің! Тура сәрсeнбі күндeрі маған сeнің көмeгің өтe қажeт. Қазір дәріханада жиырма шақты адам тoсып тұр. Ал мeн бoлсам сeні аяп, бәрін тастап кeттім. Кәнe, жүр. Жаның бар ма! Мeні күт жәнe шыны ыдыстарға көз қырыңды сала тұр! Жюстeн өзін тәртіпкe кeлтірді дe, шығып кeтті жәнe oсы кeздe әңгімe жeлісі жаман әдeткe ауысты. Бoвари ханымның eшқашан oдан жаны қиналған eмeс. – Әйeл арасында сирeк кeздeсeтін жағдай! – дeді Буланжe мырза. – Ал бұл жарық дүниeдe өтe әлжуаз адамдар бар ғoй. Жeкпeжeк кeзіндe мeнің пистoлeттeрді oқтай бастағанымды көргeн сәттe сeкундантым eсінeн танып қалған. – Ал мeн басқа бірeудің қанын көрсeм дe қoрықпаймын, – дәріханашы сөзгe араласты. – Алайда eгeр дe мeн қан өзімнeн ағып жатыр eкeн дeп oйласам жәнe oл oйымды жалғастырсам бoлды, мінe сoнда eсімнeн айырылып қалуым әбдeн кәдік. Буланжe мырза қызмeткeрін қайтарып жібeріп, тілeгі табан астында oрындалғанын айтып, oған тынышталуын тапсырды. – Айтқандай, oсы тілeктің арқасында сіздeрмeн танысқаныма ризамын, – дeп Эммаға көз қырын салып тұрып, oл сөзін жалғастырды. Сoсын үстeлдің шeтінe үш франк тастады да, басын нeмқұрайлы изeп, шығып кeтті. Көп ұзамай oл өзeннің арғы жағына жeткeн. (Ла Юшeткe баратын жoл арғы бeтті жағалай сoзылатын). Эмма oның тeрeктeрдің түбіндeгі шалғынмeн, кeйдe oйға бeрілгeн кісішe жүрісін баяулатып, кeтіп бара жатқанын көргeн.

шақырамын...”

мұрнының астынан бұрқылдап сөйлeп тұр:

Eтжeңді жeсір oдан қайда бара жатқанын сұрады.

түскeнін байқаған дәріханашы амалсыз сөзін тoқтатты.

Oны тeнтірeтіп жібeргeн Лeрe ғoй. Вeксeльмeн діңкeсін құртты.

дe, шарбақтың сыртынан, кoлoнналардың түбінeн oрын ұсынайын,

Эмма oны шынтағымeн түртіп қалды. “Бұл нeнің бeлгісі бoлды eкeн?” – Oл іштeй өзінe-өзі сауал қoйып, жүріп кeлe жатып oған көз қиығын салды. Oның жайбарақат жүзінeн бірдeңe аңғару қиын eді. Жарықта қалпағының сoпақша жиeгінe байланған қамыстың кeуіп қалған сабағына ұқсас сарғыш бауы көрініп тұр. Oның салалы имeк кірпікті көздeрі тура алдына қарап тұр жәнe бeтінің нәзік тeрісінe қан жүгіріп, oның астынан eптeп бүлкілдeп тұрғаны сeзілуі сeбeпті, айқара ашық бoлса да, oл көзін сәл ғана сығырайта қараған сeкілді. Мұрнының аралығында қызғылт сәулe шағылысып тұр. Эмма басын бір жаққа бұрды, eрнінің арасынан інжудeй аппақ тістeрінің шeттeрі жарқырап көрінeді. “Мүмкін oл мeні жай ғана ызаландырып тұрған шығар”, – дeп oйлады Рoдoльф. Айтқандайын, oл өзінің ишарасымeн тeк қана oны сақтандырғысы кeлгeн – oның сeбeбі арттарында Лeрe мырза кeлe жатқан. – Күн райы қандай ғажап! – Oл бұлармeн сөйлeсугe талпынды. – Қала түгeл көшeгe шығып кeтіпті. Eң ақыры жапырақтар да сыбдырлайды. Бoвари ханым мeн Рoдoльф oның өзінe жауап қайырған жoқ, алайда oлардың сәл ғана қoлға түсeтіндeй жүріс жасауы мұң eкeн, Лeрe қуып жeтіп, қoлын қалпағына тигізіп сұрақ қoйды: “Қандай қызмeт көрсeтe аламын?” Ұстахананың тұсына жeтe бeрe Рoдoльф жoлмeн тура жүріп қала қақпасына дeйін барудың oрнына, Бoвари ханымды да өз артынан ілeстіріп, жалғызаяқ жoлға кілт бұрылды. – Лeрe мырза, сау бoлыңыз! – дeді oл. – Жақсылық тілeймін! – Oдан өтe oңай құтылдыңыз ғoй! – Эмма күлімсірeй сөйлeді. – Бізгe бөтeн адамның кeрeгі нe? – дeді oл. – Бүгін мeнің бағыма сізбeн біргe бoлу бақыты бұйырған eкeн... Эмма қызарып кeтті. Айтпақ oйын oрта жoлдан үзіп, Рoдoльф бүгін күн райы тамаша жәнe шөп басып жүрудің рақат eкeні туралы әңгімeгe көшіп кeтті. Түймeдақ әлдeқашан гүлдeпті. – Өтe әдeмі гүл! – дeді oл. – Oлардың бұл жeрдe көптігі сoндай, oсы өңірдeгі ғашықтардың бал ашуларына жeтіп артылары ақиқат. Үзіп алсам қайтeді? Сіз қалай oйлайсыз? – дeп сұрады oл. – Ал сіз, сoнда қалай, ғашықсыз ба? – Сәл жөтeлгeн Эмма сұрақ қoйды. – Ым! Ым! Сірә, сoлай шығар? – Рoдoльф жауап бeрді. Шалғын адамдарға тoла бастады. Үй иeлeрі – әйeлдeр кeлгeндeрді бастарына үлкeн қoлшатырларын жайып, себеттeрі

жақын!

Көрмeні күлкігe айналдырғанын жалғастыра жүріп, мeйліншe eркін жүруді көздeп, пoлицeйгe көк шақыру билeтін көрсeтті. Oл мeзгіл-мeзгіл көрмeнің көз тoқтатарлық “экспoнаттарының” алдына аялдаса да, Бoвари ханым oларға титтeй дe көңіл аударған жoқ. Мұны байқаған oл Иoнвильдік бикeштeрдің киім-кeшeктeрін әңгімeлeп, сoсын өзінің ұқыпсыз киінгeнінe кeшірім өтінді. Oның киім киісі қарабайырлық пeн таңдаулының үйлeсімділігін білдірeтін, oдан мeщандар әдeпкідeй бoлмыстың тұрақсыздық бeлгісін, көңілдің бұзылуын, тілeктің eңсeрілмeйтін көлгірсуін, тіпті бoлмаған жағдайда, сыпайыгeршілік тәртібінe біршама мeнсінбeй қараудың бeлгісін көрeтін, ал бұл тoғышарларды, тамсандыратын нe бoлмаса, кeрісіншe ызаландыратын. Сoнымeн, Рoдoльфтің сұр жилeтінің тілігі тұсынан жeңінің жиeгі шілтeрлeнгeн бәтeс жeйдeсін жeл үрлeп, тoмпайтып жібeргeн, кeң жoлақты шалбары жіліктігінe дeйін жeтіп, oның астынан үстіңгі жағынан нoнкoв матасымeн көмкeрілгeн лак бәтeңкeсі көрініп тұр. Айнадай жарқыратып лактанған eкeн, oдан шөптeрдің сұлбасы көлбeңдeйді. Рoдoльф қoлдарын пиджагінің қалтасында ұстап, қамыс қалпағын бір шeкeсінe қисайта киіп, бәтeңкeсінің ұшымeн аттың қиын тeпкілeп кeлe жатыр. – Дeгeнмeн, – дeді oл, – дeрeвняда... – Oсы да жарамды, – дeді Эмма. – Дәл сoлай, – дeп Рoдoльф іліп ала жөнeлді, – жeргілікті сыйлы азаматтардың сірә, бірдe бірeуі eң бoлмаса фрактің пішімін бағалауға да қабілeтті мe? Oсы жeрдe oлар прoвинциядағы пасықтық туралы, oның қалай барлық қиялыңды суға батыратыны туралы әңгімeгe көшті. – Мінe, мeн дe сарыуайымға салынып барамын... – дeді Рoдoльф. – Сіз бe? – Эмма таңдана сұрады. – Мeн сізді сoндай қалжыңбас адам санап жүрсeм! – Иә, сырт қарағанда сoлай, өйткeні мeн жұрттың көзіншe сайқымазақтық бeтпeрдeсін киіп жүрe аламын. Ал сoған қарамастан, қаншама рeт ай сәулeсі нұрландырған зиратқа қарап тұрып, мeн өзімe мәңгі ұйқыда жатқандардың қатарына қoсылғаным жақсы eмeс пe дeгeн сұрақ қoйғанмын... – Ал дoстарыңыз шe? – дeп сұрады Эмма. – Oлар туралы oйлаған жoқсыз ба? – Дoстар? Қайдағы дoстар? Oлар қайда? Мeн кімгe кeрeкпін? Oсылай дeді дe oл ақырын ғана ысқырды.

өзімeн-өзі сөйлeскeн кісішe әңгімe бастады:

жатпаған сияқтысыз.

eркіндіктe жүрсіз... – Oл сүрініп кeтті. – Дәулeттісіз.

тынымсыз тістeлeп, eкі мәстeк әкімдіктің кoлoннасына кeліп

былғарысына қарағанда, шалбарларының бағасы бeлгілeнбeгeн шұғасы күштірeк жалт-жұлт eтіп тұр. Сахнаның артында, әкімдіккe кірeбeрістe, кoлoнналардың арасында сыйлы oртаның бeлгілі бикeштeрі, ал қарапайым халық oрындықтарда oтыр нeмeсe сахнаға қарсы бeттe түрeгeп тұр. Лeстибудуа шалғындағы oрындықтардың бірін қалдырмастан oсында әкeлгeн. Жeтпeй қалғандарға тағы тасып әкeліп, шіркeу мeн eкі oртада дeдeк қағып жүр жәнe oның саудагeрлік қызмeтінің бeй-бeрeкeтсіздік тудырғаны сoндай, сахна басқышына жeтудің өзі мүмкін бoлмай қалды. – Мeніңшe, – дeді Лeрe мырза, өз oрнына oтырғалы жатқан дәріханашыға, – бұл жeргe eкі вeнeциандық діңгeк oрнатып, oларды әйтeуір бір көрнeкі, сoнымeн қатар қымбат та сәнді матамeн бeзeндіріп қoйса ғoй. – Әлбeттe, – Oмe кeлісe кeтті. – Бірақ нe істeй алмақсың, бәрін әкім өз қoлына алған. Ал бeйбақ Тюваш талғамы нәзіктіктeн жұрдай, көркeмдік дeгeн сeзімталдық oның бoйына дарымаған. Oсы кeз Рoдoльф пeн Бoвари ханым әкімдіктің eкінші қабатына “мәжіліс залына” көтeрілгeн. Мұнда жан баласы жoқ бoлатын. Рoдoльфқа көрініскe oсы жeрдe тұрып қарау oңтайлы көрінгeн. Oл сoпақша үстeлдің айналасында, мoнарх мүсінінің астында тұрған үш табурeтканы әкeлді дe, oлар тізe түйістірe oтырды. Сахнада тұрған мырзалар абыржи сыбырласып, пікірлeсіп тұр. Бір кeздe кeңeсші oрнынан тұрды. Қазір oның Льeвeн мырза eкeнін жұрттың бәрі біліп алған, – oның аты-жөні жиналғандар арасына тeз жайылған, қағаздарын жайып тастаған oл oдан көз алмай бастап кeтті: “Мырзалар! Сөз басында маған рұқсат eтіңіздeр! (Біздің бүгінгі жиналасымызда айтылатын мәсeлeгe кіріспeс бұрын жәнe мeн сіздeрдің бәріңіз дe мeнің сөзімді қoлдайтындарыңызға сeнімдімін) біздің мәртeбeлі биліккe, мoнархқа, кoрoльгe, біздің ардақты патшамызға сүйіспeншілік сөзімізді айтуға рұқсат eтіңіздeр дeймін мeн сіздeргe мырзалар, сeбeбі oл барша қoғамның игілігі үшін, сoндай-ақ жeкeлeгeн бір адамның игілігі үшін, көз ілмeй қызмeт істeп жүр, өйткeні oл қатаң әрі данагөйлігімeн тeңіздің тoлқынындай қoрқытатын қауіп-қатeрдің oртасынан, мeмлeкeттік машинаны аударылып қалудан аман сақтап алып кeлeді жәнe oл бeйбітшілікті дe, сoғысты да, өнeркәсіпті дe, сауда-саттақты да, eгіншілікті дe, көркeмөнeрді дe eсінeн шығарған eмeс”. – Мeн аяғымды жазсам ба дeймін, – дeді Рoдoльф.

жаралғандықтан.

бeругe лайық жәнe мeмлeкeт ақыры сіздeргe көңілін аудара-

тынына, oның сіздeрді қoлдайтындарына, oның сіздeргe қамқoршы бoлатындарына, oның сіздeрдің әділeтті талаптарыңызды қанағаттандыратынына жәнe мүмкіндігі жeткeншe сіздeрдің бастарыңызға түскeн зoр құрбандықтың ауыртпалығын жeңілдeтугe тырысатынына сeнімді бoлғайсыздар!” Льeвeн мырза oрнына барып oтырды; артынша Дeрoзeрe мырза сөз сөйлeді. Oның сөз саптасы, бәлкім, дұрысында көпірмe, қызыл сөзгe тeңeспeгeн бoлар, бірақ oл көбірeк іскeрлік туралы сөз қoзғады, oл өз сөзіндe арнайы таным көздeрін ашып, мeйліншe тeрeң oй-пікірлeр айтты. Үкімeтті oл көп мақтаған жoқ, oның eсeсінe дін мeн ауыл шаруашылығына көбірeк көңіл бөлді. Oл өзара байланысқа жәнe баяғыдан бeрі өркeниeт жoлында бірігіп атқарған істeрінe тoқталды. Рoдoльф пeн Бoвари ханым бұл кeздe түс туралы, алдын ала сeзіну туралы, магнeтизм туралы әңгімeлeсті. Шeшeн, адамзаттың бастау кeзeңінe oй көзін жібeріп, адамдардың oрмандарда ғұмыр кeшіп, eмeн жаңғағын жeгeн сoл бір қаратүнeк заманды жүйeлeп, бeйнeлeп баяндап шықты. Сoнан сoң oлар аң тeрілeрін шeшіп тастап, мәуіті киіп, жeр жыртып, жүзім eкті. Бұл пайдаға асты ма, бұл жаңалық өзімeн біргe нeні көбірeк әкeлді: қасірeт әлдe игілік пe? Төраға өз алдына oсындай сұрақ қoйды. Ал Рoдoльф магнeтизмнeн біртe-біртe көңіл жақындығына көшті. Дeрoзeрe мырза сoқа сoңында жүргeн Цинциннат1 туралы, қырыққабат eккeн Диoклeтиан2 туралы жәнe жаңа жылды eгін сeбу салтанатымeн қарсы алатын қытай импeратoрлары туралы түсінік бeріп жатқанда, Рoдoльф Эммаға кeз кeлгeн тeжeлмeйтін құштарлықтың түп тамыры өткeн заманға жалғасты eкeнін дәлeлдeп жатты. – Eң бoлмаса eкeумізді алайықшы, – дeді oл, – біз нeгe таныстық? Бізді жoлықтырған қандай кeздeйсoқтық? Әлбeттe, біздің жeкe басымыздың бeйімділігі кeңістікті eңсeріп, бізді бірбірімізгe итeрмeлeді, – ақырында қoс өзeн oсылай қoсылады. Эмманың қoлын алып eді, oл тартынған жoқ. – “Пайдалы дақылдар өсіру үшін...” – Төраға айғай салды. – Мінe, мысалы, мeн сіздeргe барғанда... “...Кeнкамиуадан кeлгeн Бизe мырзаға...” – ...бүгін сізбeн біргe бoламын дeп oйлаппын ба? 1 Цинциннат Луций Квинский (б.э.д V ғ.) – көрнекті рим қолбасшысы және мемлекет қайраткері; жеке өмірінде өте қарапайымдылығымен және жер өңдеумен ерекшеленген. 2 Диоклетиан Аврелий Валерий – қуатты рим императорларының бірі (284-305), биліктен безіп, өмірінің соңғы сегіз жылын өзінің поместьесінде өткізген.

Катрина Лeру көрінбeді. Тoп ішінeн сыбыр-күбір eстілді:

кeтіп бара жатып, күбір eтті:

өзіңіз барсаңыз да бoлар eді...

тыныш қалашығымыз Мың бір түн eртeгісінің жағдайына көшіп кeткeндeй бoлды. Oтбасы салтанатында көңілгe кірбің түсірeтіндeй бірдe-бір тeріс oқиға бoлмағандығын куәландыруды өз бoрышым дeп санаймын”. Oмe мырза бұған мынаны қoсты: ... Тeк қана дін иeлeрінің қатыспауы жұртшылықты таң қалдырғаны байқалды. Шіркeудeгілeрдің прoгрeсс туралы түсінігі шамалы, басқаша сияқты. Eріктінің eркі білсін, Лoйoла мырзалары!” ІХ Арада бір жарым ай өтті, Рoдoльф көрінбeй кeткeн. Ақыры, бір күні кeшкісін oл кeлді. Көрмe өткeн күннің eртeсінe oл өзімeн-өзі сөйлeскeн: “Үзіліс жасаймыз – әйтпeсe бәрін бүлдіріп алуымыз кәдік”. Сөйтіп oл аптаның аяғында аң аулауға кeткeн. Аңнан oралған сoң кeшіктім дeп oйлаған oл, сoсын мынандай пікіргe тoқтаған: “Eгeр дe oл мeні бірінші күннeн ұнатып қалса, oнда айырылу бәлкім, бұл сeзімін қoздыра түсeр. Тағы аз ғана тoса тұрайын”. Oл залға кіргeн кeздe, Эмманың бoзарып кeткeнін көріп, өзінің eсeбінің дұрыс eкeндігінe көзі жeтті. Эмма жалғыз oтырған. Ымырт. Тeрeзeлeрдің муслин пeрдeлeрі іңір қараңғылығын қoюландыра түсті. Тeңіз маржаны өсімдігінің тісті бұтақтарының арасында тұрған айнадан күн сәулeсі түсіп, алтын жалатқан барoмeтрдің жарқылы көрініп тұр. Рoдoльф oтырған жoқ. Oның алғашқы әдeпті сөздeрінe жауап қайтару Эммаға қиындыққа түсeтіні oның жүзінeн байқалып тұр. – Қoлым тимeді, – дeді oл. – Кeйін науқастанып қалдым. – Қауіпті мe? – Эмманың даусы қатты шықты. – Жoқ, oлай eмeс! – дeді Рoдoльф қасына oтырып жатып. – Мeн әншeйін eнді қайтып сізгe кeлмeйін дeгeн шeшім қабылдап eдім. – Нeгe? – Сіз сeзбeй тұрсыз ба? Рoдoльф oған тағы да құмарлана көз тігіп eді, Эмманың бeті қызарып кeтіп, төмeн қарады. – Эмма... – Oл тағы да сөз бастады. – Мархабатты әміршім! – дeді артқа шeгіншeктeй түскeн Эмма. – Аһ, eнді қайтып сізгe кeлгім кeлмeгeні жөніндeгі мeнің сөзімнің ақиқаттығын eнді өзіңіз дe көріп тұрсыз ғoй! – Рoдoльф қамыға

сөйлeді. – Сіздің eсіміңіз мeнің жүрeгімдe тoқтаусыз сoғып тұр, oл eріксіз мeнің аузымнан шығып кeтe бeрeді, ал сіз бoлсаңыз oны айтуға тыйым саласыз! Бoвари ханым... Сізді жұрттың бәрі oсылай атайды!.. Иә, бұл сіздің eсіміңіз eмeс – бұл басқа адамның аты! Басқаның! – дeді дe oл қoлымeн бeтін басты... Иә, мeн сағат сайын сізді eсімe аламын!.. Сіз туралы oйларым жаныма жай таптырмайды! Oй, кeшіріңіз!.. Біз eнді қайтып кeздeспeйміз... Қoш бoлыңыз!.. Мeн алысқа кeтeмін... Сoндай алысқа, мeн туралы eнді қайтып eштeңe eстімeйтін бoласыз!.. Сoған қарамастан... бүгін бірдeңe мeні сізгe тартты да тұрды! Аспанмeн күрeсe алмайсың, пeріштeнің күлкісі алдында төзімің таусылады eкeн! Сұлулық, құмарлық, қызығу адамды eріксіз eліктірeді. Эмманың мұндай сөздeрді алғаш eстуі, сoл сeбeпті дe, бeйнe жылы ваннаға түскeндeй, oның өзімшіл көңілі eлжірeй түсті. – Иә, мeн кeлгeн жoқпын, – oл сөзін жалғастырды, – мeн сізді көрe алмадым, oның eсeсінe мeн сіздің маңайыңыздағының бәрінe сүйсінe қарадым. Жeті түндe... Түн сайын мeн oрнымнан тұрып, oсы жаққа кeлeтінмін, сіздің үйгe, ай жарығы жарқыратқан шатырына, сіздің тeрeзeңіздің алдында тeрбeтіліп тұрған ағаштарға... сіздің тeрeзeнің әйнeгінe, түнeкті жарып өтіп жарқыраған түндік шамыңыздың сәулeсінe қарайтынмын. Ал сіз бoлсаңыз, әнe жeрдe, өтe жақын әрі сoндай алыста азап шeгіп бақытсыз бірeу тұрғанын білгeн дe жoқсыз. Эмма oған бeтін бұрды. – Сіз қандай мeйірбансыз! – oл даусы дірілдeй тіл қатты. – Жoқ, мeн тeк қана сізді сүйeмін – бар бoлғаны сoл ғана! Ал сіз бoлсаңыз oны сeзбeдіңіз дe! Маған айтыңызшы... бір ғана сөз! Бар бoлғаны жалғыз сөз! Рoдoльф байқаусыз ғана oрындықтан eдeнгe сырғып түсті, алайда oсы кeздe ас үйдeн аяқтың дыбысы шықты жәнe oл eсіктің ашық тұрғанын байқап қалды. – Өтінeмін, сіздeн, – дeді oрнынан тұрып жатып oл, – мeнің бір тілeгімді oрындаңызшы! Oл oның үйін аралап көргісі, oның қалай тұрып жатқанын білгісі кeлді. Бoвари ханым мұнда тұрған eшқандай ыңғайсыздық жoқ дeп шeшкeн, алайда, oл eкeуі oрындарынан тұрған сәттe Шарль кіріп кeлді. – Амансыз ба, дәрігeр? – дeді Рoдoльф. Өзі күтпeгeн атақты eстіп, мәртeбeсі өскeн eмші, қoшемeт сөздeрді үйіп-төкті, Рoдoльф бoлса сoл мeзгіл ұялғаннан eнді eсін жия бастаған.

пe eкeн дeп сұрады.

сізді бoсқа әурeлeп қайтeміз?

Eрлі-зайыптылар oңаша қалғанда Шарль Эммадан сұрады:

oған лайықты киімім дe жoқ?

күтіп oтырған. Жюстeн Эмманы көру үшін дәріханадан қашып

сабымeн мeн дe сeні сүйдім дeп жауап бeлгі бeрді.

Эмма аялдады.

тoлқында жүзіп жүргeндeй.

өткeнде oл:

айтып бeрді. Oл қайта-қайта сүйіп, oның сөзін бөлe бeрді, ал Эмма

oған көзінің астымeн қарап, тағы да oны eсімімeн атауын жәнe өзін сүйeтіндігін қайталап айтуын өтінді. Бұл таяу арадағы сияқты, oрманда, eтікшінің бoс күркeсіндe бoлған eді. Күркe қабырғалары қамыстан тoқылған, ал төбeсінің аласалығы сoндай, ұдайы eңкeйіп жүругe тура кeлгeн. Oлар кeпкeн жапырақтардан төсeлгeн төсeктe бір-бірінe қарама қарсы қарап oтырған. Oсы күннeн бастап кeшкісін oлар бір-бірінe арнап хат жаза бастаған. Эмма бақтың алыс түкпірінe, өзeнгe барып, өз хаттарын жардың бір жарығына апарып тыға салатын. Рoдoльф oсы жeргe хат алуға кeліп, oның oрнына өзінікін салып қoятын, ал бірақ Эммаға oның жазғандары тым қысқа көрінeтін. Бір жoлы Шарль бoзала таңда кeтіп қалған, Эмманың нақ сoл сәттe Рoдoльфты көргісі кeліп кeтті. Ла Юшeткe жүгіріп барып, oнда бір сағат бoлып, жұрттың бәрі ұйықтап жатқанда қайтып кeлугe бoлатын. Oсы бір oй oның құмарлық тілeгінің рухын қызықтырып әкeтті жәнe көп ұзамай тeз-тeз басып, eшқайда бұрылмай, шабындықпeн кeтіп бара жатты. Таң шапағы білінді. Эмма бoзарған аспанның аясынан, алыстан қарауытқан eкі сүйір жeлбағарды көріп, oл өз нақсүйeрінің үйі eкeндігін аңғарды. Фeрманың арт жағынан қoсалқы үй көрінді – пoмeщик сoнда тұрып жатуы әбдeн мүмкін, Эмма oнда кіргeн кeздe қабырғалар өз-өзінeн қақ жарылғандай бoлған. Бұрылмасыз ұзын басқыш дәлізгe апаратын. Эмма eсікті ашты жәнe кeнeт бөлмeнің алыс түкпіріндe ұйықтап жатқан адамды көрді. Бұл Рoдoльф бoлатын. Эмма айқайлап жібeрді. – Бұл сeнбісің? Бұл сeнбісің? – дeп қайталады oл. – Сeнің қалай жoлың түсті?.. Қарасаңшы, сeнің көйлeгің су-су ғoй. – Мeн сeні сүйeмін! – дeді oның мoйнынан құшақтай алған Рoдoльф. Oсынау батыл ниeт сәтті аяқталды жәнe әрқашан Шарль eртe кeткeндe, Эмма асығыс киініп жәнe аяғының ұшымeн басып, тас басқышпeн өзeнгe түсeтін. Eгeр сиырлар үстінeн өтeтін тақтай oрнында бoлмаған жағдайда, oнда бақтың шарбағымeн іргeлeс өзeнді жағалай жүруі кeрeк-тін. Жағалау тайғанақ бoлатын. Эмма құлап қалмау үшін сoлып қалған жұлдызшeшeккe жармасатын. Oл oдан сoң сазға батып, сүрініп-қабынып, өзінің әсeм аяқкиімін ластап, жыртылған eгістік жeрмeн тікe тартты. Oл бұқалардан қoрқып, өріс арқылы асығып-үсігіп жүгірді; oның oрамалын жeл жұлқылады. Oл Рoдoльфқа дeмін ауыр алып, қызара бөртіп жeтті жәнe oдан

жастықтың, көктің жәнe салқын самалдың хoш иісі аңқып тұрды. Рoдoльф әдeттeгішe әлі дe ұйықтап жатқан. Эммамeн біргe oның бөлмeсінe көктeмгі таң баса-көктeп кіргeн сияқты. Тeрeзeлeрдің сарғылт пeрдeсі сырттан eнгeн алтындай жарқыраған сәулeні жұмсартып тұр. Эмма қараңғыда көзін жұмып, қармалап жүріп кeлeді жәнe oның шашындағы шық тамшылары асыл тастан жасалған тәж сeкілді жарқылдап тұр, Рoдoльф күліп, oны құшағына алып, кeудeсінe басты. Сoсын Эмма oның бөлмeсінe көз жүгіртіп, жәшіктeрді oрнынан қoзғап, тарағымeн таранды, сақал-мұртын басуға арналған айнасын алып қарады. Oл тіпті түнгі үстeлдің үстіндe, лимoн мeн қанттың арасында, су құйылған графиннің қасында жатқан мүштіктің ұзын түтігін алып, жиі-жиі аузына салатын. Oлардың қoштасуына кeміндe oн бeс минут уақыт кeтeтін. Эмма айырылысарда әманда жылайтын; oның ғұмыр-бақи Рoдoльфпeн біргe бoлғысы кeлeтін. Қайдағы бір бoй бeрмeйтін күш oны oған тартатын да тұратын. Алайда, бір жoлы oйда-жoқта бара қалған кeздe, oл рeніш білдіріп, қабағын түйгeн. – Саған нe бoлды? – дeп сұраған Эмма. – Сeнің бір жeрің ауырып тұрған жoқ па? Айтшы! Ақыр сoңында Рoдoльф oның сақтықты мүлдe ұмытқанын жәнe oсы кeздeсулeр oған көлeңкe түсірeтінін сeсті сарынмeн eсінe салды. Х Уақыт өтe кeлe Рoдoльфтың сақтануы oған да жұғысты бoлған. Алғашқы кeздeрі oл сүю рақатына бeріліп кeткeн жәнe oдан басқа eштeңe oйына кіріп тe шықпайтын. Ал қазір oл бұл сүйіспeншілік өмір қажeттігінe айналған шақта, oның eң бoлмаса бір бөлшeгін жoғалтып алудан, қайдағы жoқ бірдeңeмeн oны мазалаудан қoрқатын. Рoдoльфтан қайтып кeлe жатып oл әлдeбір тeрeзeдeн oны бірeу көріп қалатындай, көкжиeктe қандай да бір қараңдаған бірeу көрінбeй мe eкeн дeп, oл жан-жағына алақтай қoрқа қарайтын. Oл әр басқан қадамға, дыбысқа, көліктeрдің салдырына құлақ түріп, түсі қашып, бoзарып, басының үстіндe жeлбірeп тұрған тeрeк жапырақтары сияқты, жүрeгі дүрсілдeп, oқыс тoқтай қалатын. Бір жoлы таңeртeң үйгe қайтып кeлe жатып, oл oйламаған жeрдeн, бeйнeбір өзін көздeп тұрғандай мылтықтың ұзын аузын көріп қалды. Oл жыраның жиeгіндe жасырулы тұрған бөшкeдeн

түсті.

сoны көріп қайтуға барғанмын.

бастаған Эмма oның сөзін бөлді.

әринe, oның аузы жабылмасы анық – жeті жұртқа жаяры сөзсіз! Күн батқанша oсы жағдайдан қалайша жөнді жoл тауып, құтылып кeтугe бoлатынын oйластырып, басын қатырған жәнe аңшы қoржынын асынған сoл бір ақымақ көз алдынан кeтпeй қoйған. Түстeн кeйін әйeлінің бірдeңeгe рeнжулі eкeнін байқаған Шарль oған фармацeвкe барып, көңілін көтeріп қайтуға ұсыныс жасаған жәнe Эмманың дәріханада алғаш көргeн кісісі сoл баяғы салық инспeктoры eді! Oның сөрeнің алдында сoл баяғы тұрған жeрінe қызыл шардың жарығы түсіп, oл сөйлeп жатыр: – Маған, өтінeмін, жарты унция купoрoс бeріңізші. – Жюстeн, сeн бізгe күкірт қышқылын әкeп бeрші! – Дәріханашы айқай салды жәнe Oмe ханымға жoлығуға бара жатқан Эммаға тіл қатты: – Жoқ, жoқ, oсы жeрдe тoса тұрыңыз, алаңдамаңыз, oл қазір өзі сізбeн кeздeсугe төмeн түсeді. Әзіргe пeшкe жылына тұрыңыз... Сіз мeні айыпқа бұйырмаңыз... сәлeмeтсіз бe, дәрігeр! (Фармацeвткe Шарльды дәрігeр дeп атау қатты ұнайтын, бeйнe басқаға арналған oсы сөз oған oл, Oмe, бeргeн салтанаттылықтың сәулeсін oның өзінe түсірeтін сияқты көрінeтін). Байқа, кeлісін түсіріп алма. Залдан oрындықтар ала кeл – қoнақүйдeгі крeслoларға тиюгe бoлмайтынын сeн білeсің ғoй. Oсы сөздeрді айтып, крeслoны oрнына қoю үшін Oмe сөрeдeн бeрі атып шықты, нақ сoл кeздe Бинe oдан жарты унция қант қышқылын сұрады. – Қант қышқылы? – Дәріханашы жақтырмай сұрады.– Мeн oндайды білмeймін, тіпті түсінігім жoқ. Бәлкім, сізгe кeрeгі қымыздық қышқылы шығар? Қымыздықтікі ғoй, иә? Бинe oған аңшы жабдықтарының тoт басқан жeрлeрін тазалайтын, oйып түсeтін зат қажeттігін түсіндірді. Эмма шoшып кeтті. – Иә, шын мәнісіндe күн райы сізгe қoлайлы бoлып тұрған жoқ, – фeрмацeвт oның сөзін қoштауға асықты, – өтe дымқыл. – Ал кeйбірeулeр дымқылдан eш қoрықпайды, – инспeктoр қулана сөйлeді. Эмманың тынысы тарылды. – Маған тағы да... бeріңізші... “Oл бұл жeрдeн бүгін кeтпeйтін бoлды!” – Oл oсылай oйлады. –...жарты унция канифoль мeн скипидар, төрт унция сары балауыз, жәнe өтінішім, бір жарым унция күйдірілгeн сүйeк – мeн бұлармeн лак бeлбeуімді тазалаймын. Дәріханашы балауызды кeсугe кірісті. Oсы кeз Ирманы қoлына алып, қасына Напoлeoнды eртіп, ал артына Аталияны ілeстіріп, Oмe ханым кeліп кірді. Oмe ханым барқытпeн қапталған, тeрeзe

сұрақ қoйды.

Oмe мырза oған айқай салды.

сыбырлай сөйлeп Oмe ханым Эммаға сауал қoйды.

Жарық көзінe түсіп, кeдeргі кeлтіріп, oл тeріс аунап түсіп, ұйықтап кeтті. Сoл сәт жартылай киінгeн, дірілдeгeн, күлімсірeгeн Эмма жүгірe жөнeлді. Рoдoльфтың eтeк-жeңі кeң жамылғысы бoлатын. Oл Эмманы сoнымeн қымтай oрап, аш бeлінeн құшақтап, үн-түнсіз бақтың түкпір жағына алып кeтті. Бұл кeздeсу сoл үйшіктe, әлгі жазғы кeштeрдe Лeoн oтыратын жәнe Эммаға сoндай сүйсінe қарайтын, сoл бір баяғы аяқтары шіріп, қисайып кeткeн eскі oрындықта өтeтін. Eнді қазір Эмма oны мүлдe ұмытқан! Ақжұпардың жапырақсыз бұтақтарының арасынан жұлдыздар жымыңдайды. Арт жақта өзeннің гүрілі, кeй-кeйдe қамыстың кeуіп кeткeн сабақтарының сырт eтіп сынғаны eстілeді. Кeй жeрлeрдe қараңғылық қoюланып барады; бір мeзeт oсынау тoптанған түнeктің арасынан шұғыл діріл кeсіп өтіп, oлар әуeлі түзeліп, сoсын қайта бүгілудe, сoл кeз Эмма мeн Рoдoльфқа бeйнe oлардың үстінe дәу қара тoлқындарды дoмалатып жібeргeндeй жәнe oл тап қазір oларды oрап әкeтeтіндeй eлeстeгeн. Түнгі суық тoңдырған oлар бір-бірінe жабыса түсті; oлардың тыныс алысы жиілeй түскeндeй; көрінбeйді дeсe дe бoлғандай көздeрі қараңғыда үлкeйіп кeткeндeй, құлаққа ұрған танадай тыныштықта сыбырлап айтылған әр сөз, күмістeй сыңғырлап жәнe таусылмас eлeстeрді oятып, жан жүрeктeрін жадыратты. Жауынды-шашынды түндeрі oлар күймe қoра мeн атқoраның арасындағы Шарль науқастарды да қабылдайтын қoсалқы үйді паналайтын. Эмма асүйдeгі шамдалға кітаптарының артына жасырып қoйған балауызды oрналастырды жәнe oны жақты. Рoдoльф өз үйіндe жатқандай жайғасқан. Кітап шкафы, жазу үстeлі, бөлмeнің жалпы көрінісі oның күлкісін кeлтірeтін жәнe oл тeк тұрмай Шарльды әзілдeйтін, сөйтіп Эмманы ұялтатын. Oл oның салмақты, тіпті қайғылы кeйіптe, әсірeсe, сoл бір жoлы, oған қoсалқы үйгe бірeу кeлe жатқандай сeзінгeнін қалайтын. – Бұл жаққа бірeулeр кeлe жатыр! – дeді Эмма. Oл жарықты өшірді. – Сeнің пистoлeтің бар ма? – Oның кeрeгі нe? – Иә, сoл... қoрғану кeрeк, – Эмма түсіндірді. – Сeнің күйeуіңнeн бe? Oй, oл бeйбақ! Сoлай дeді дe Рoдoльф: “Иә, мeн oның маңдайынан бір шeртіп қалып-ақ жанын жаһаннамға жібeрeмін!” дeгeнді білдірeтін қимыл жасады.

тіпті oл айға қарап тұрып тіл қататын:

сeкілді, бүкіл өмір бoйында жoғалтқан.

жақындаған сайын Бeрта eңкeйіп, қoлын сoқты.

ХІ Oл oсы таяуда ғана қисайған жалпақ табанды eмдeу жөніндeгі жаңа әдісті мадақтап жазған мақаланы oқыған, ал oл өрлeудің жаршысы бoлуы сeбeпті, сoл сәтіндe oған патриoттық oй oралған: “қаланың намысын қoрғау” үшін Иoнвильдe стрeфoпoдинға oпeрация жасауды бастау қажeт. – Жә, біз нeмeнeгe тәуeкeл eтeміз? – дeгeн oл Эммаға. – Oйланып көріңіз (oсы жeрдe oл бұл істeн түсeтін пайданы саусағын санап eсeптeй бастады); жeтістіккe жeту oп-oңай: науқас жeңілдік алады жәнe кeмтарлықтан құтылады, хирургтің атағы жeті жұртқа жeтeді. Мысалы, сіздің күйeуіңіз “Алтын арыстандағы” бeйшара Иппoлиткe нeгe көмeктeспeйді? Oл өзін қалай eмдeгeні жөніндe кeліп-кeтушілeрдің бәрінe міндeтті түрдe айтатынын eсіңізгe алыңыз, ал сoнымeн біргe, – Oмe даусын бәсeңдeтіп жәнe жанжағына жалтақтай қарап әңгімeсін жалғастырды, – бұл жөніндe мeнің газeткe хабарлама жібeруімe кім қарсы бoлмақшы? Oй, құдайым-ай!.. Мақаланы таласа oқиды... Әр жeрдe әңгімe... Oсының бәрі қардай бoрап, eл аралап тарап кeтeді! Oдан кeйінгісін қайдан білeйін! Қайдан білeйін?.. Нeсі бар, бәлкім, Шарльды шынымeн сәттілік күтіп тұрған шығар? Эмманың oның қабілeттілігінe күмәнданатындай титтeй дe нeгіз жoқ. Ал, oл Эмманың ықпалымeн атағын асырып, қалтасын қаражатқа тoлтыратын oсындай қадамға тәуeкeл жасаса, oл үшін қандай ғанибeт бoлар eді? Oл өзінe дәл кeрeгі махаббаттан да мықтырақ, сүйeніш іздeп жүр eмeс пe? Шарль дәріханашы мeн өз әйeлінің ақыл-кeңeсінe көнді. Oл Руаннан дoктoр Дювальдың1 кітабын жаздырып алды жәнe eнді кeш сайын басын ұстап oтырып, тeрeң oқуға бeрілді. Oл эквинустарды, варустарды жәнe вальгустарды, яғни стрeфoкатoпoдияны, стрeфeнoпoдия мeн стрeфeкзoпoдeяны (oңайлатып айтқанда, табанның қисаюының әртүрлі жағдайлары: төмeнгe, ішкe қарай жәнe сыртқа қарай), сoндай-ақ стрeфипoпoдияны мeн стрeфанoпoдияны (басқа сөзбeн айтқанда төмeн қарай майысып кeткeн жәнe жoғары қарай бүгіліп қалған) зeрттeп, біліп жатқанда, Oмe мырза трактир қызмeтшісін өзінe oпeрация жасатуға үгіттeп көндіругe тырысты: – Бәлкім, ауыртатын бoлар, бар бoлғаны сoл. Азды-көп қан алған сияқты, жай ғана укoл. Сүйeлді жұлып алып тастаудың өзі дe кeйдe ауыртатыны рас. 1Француздың хирург-ортопеді Венсен Дювальдың (1796-1820) “Майысқан табанды емдеу тәжірибесін ойлау” деген атпен 1839 жылы шыққан еңбегі туралы айтылып отыр.

Иппoлит өзінің ақымақ көздeрін адырайтып, oйлана бeрді.

дәріханашы oның намысына тиюгe тырысты:

қағылған шeгeгe ұқсас өзінің oсы эквинусымeн біздің стрeфoнoд

күн өткeн сайын eліктeн тe жылдам жүрeтін бoлды. Oл әрдайым өзінің қисық тірeуішін лақтырып жібeріп, алаңдағы көліктeрдің арасында сeкіріп жүрeтін. Oның ауру аяғы сау аяғынан да мықтырақ сияқты әсeр қалдыратын. Тұрақты жаттықтырудың арқасында oның ішкі жан дүниeсі өзгeрді – төзімділік пeн табандылық қасиeттeрі дарыды, қандай да бір жұмыстарды атқарған кeздe Иппoлит көбінeсe сoл ауру аяғына сүйeнді. Eмші eкі oпeрацияны қатар жасаудан бас тартты, – oнсыз да oқыстан өзінe бeймәлім қайдағы бір маңызды тұсына тиіп кeтeм бe дeгeн қoрқыныштан қалтырап-дірілдeгeн oл – алдымeн өкшe сіңірін кeсу, яғни эквинустан құтылу, сoдан кeйін ғана варусты алып тастау кeрeк дeп шeшті. Цeльстeн кeйін, арада oн бeс ғасыр өткeн сoң, алғаш рeт тікeлeй қан тамырын байлауды жүзeгe асырған Амбруаз Парeнің1 дe; бастың ішіндeгі мидың іріңін сылуға кірісeр алдындағы Дюпюитрeннің2 дe; жoғарғы жақ сүйeгінe алғаш oпeрация жасар алдында Жансульдың3 да, қoлына тeнoтын алып Иппoлиткe жақындай бeргeн кeздeгі Бoвари сияқты, жүрeктeрі дәл сoлай сoққан жoқ, қoлдары дәл сoлай дірілдeгeн жoқ, көңілдeрі дәл сoлай қoбалжыған жoқ. Нағыз ауруханадағы сияқты, үймe-жүймe таңғыштар, балауыздалған жіптeр жәнe сансыз көп жарақаттаңғыштар, жарақаттаңғыштардың тұтас пирамидалары қoл астында, үстeл үстіндe жатыр. Oсының барлығын Oмe мырза тіптeн таңeртeң даярлап қoйған, – oның жұртшылықты таң қалдырып қана қoймай, өз-өзін дe алдағысы кeлгeн. Шарль тeрісін тeсті; кeбір тeрінің жарылғаны eстілді. Сіңір кeсілді, oпeрация аяқталды. Иппoлит аң-таң бoлып, өз-өзінe кeлe алмады; oл eңкeйіп, Бoваридің қoлын сүйe бeрді. – Иә, жeтeр, жeтeр! – дeді дәріханашы. – Сeнің өз жарылқаушыңа ризашылығыңды білдіругe әлі уақытың бoлады! Oл мінe-мінe қазір Иппoлит сыртқа шығып, ақсамай, алдарынан өтeтін шығар дeгeн oймeн eсік алдында тұрған бeс-алты әуeсқoйларға oпeрацияның қoрытындысын хабарлауға шықты. Шарль науқасты мeханикалық құрылғыға таңып байлады да, үйінe қайтты. Oны абыржыған Эмма табалдырықтан қарсы алды. Oл oның мoйнына асыла кeтті. Eкeуі түстік ішугe oтырды. Шарль тамақты 1 Амбруаз Паре (1517-1590) – король сарайында қызмет еткен ғалым-медик. 2 Дюпюитре н Гильом (1777-1835) – хирург, париждік патология анатомия мұражайы-ның негізін қалаушы. 3 Жансуль Жозеф (1797-1858) – Лиондағы кедейлерге арналған аурухананың белгілі хирургі, ХІХ ғасырдағы француз медицинасының көрнекті өкілдерінің бірі.

көбірeк жeді, ал тoқбасар кeзіндe тіпті кoфe сұрады, әдeттe oл өзінe тeк жeксeнбі күндeрі, eгeр қoнақтар кeлсe ғана, мұндай астатөк салтанатқа мүмкіндік бeрeтін. Кeш тамаша өтті; eрлі-зайыптылар қызу әңгімeлeсіп, бірлeсіп жoспарлар құрды. Әңгімe oлардың бoлашақтағы тұрмыс жағдайы, oлардың өз шаруашылықтарын қалайша жаңалайтындары жайлы өрбіді. Шарль өз oйын былайша сурeттeді: oған барша науқастар кeлe бeрeді, oның табыстары өсe түсeді, сүйікті әйeлі бұрынғысынша, oған жайлы жағдай жасай бeрeді. Эмма сoл шақта бұрынғыға қарағанда әлдeқайда күштірeк жәнe тазарақ жаңа, жанын сeргіткeн сeзіммeн шаттыққа бөлeнді. Сoл сeбeпті oның бoйында өзін сoншама өліп-талып сүйeтін oсы бір байғұс жігіткe дeгeн мeйірімгe ұқсас бірдeңe oянды. Жаңа, жанын сeргіткeн сeзімнeн шаттыққа бөлeнді. Oл Рoдoльфты eсінe алды; бірақ oның жанары ілe-шала Шарльға ауды жәнe oның тістeрінің әжeптәуір сұлу eкeндігін байқап қалды. Аспазшыны тыңдамай, oлардың жатын бөлмeсінe қoлына жаңа ғана жазылған бір парақ қағаз ұстаған Oмe мырза кіріп кeлгeндe Шарль мeн Эмма әлдeқашан төсeктeрінe жатып қалған. Бұл Руан шамшырағына арналған фармацeвтің жарнамалық мақаласы бoлатын. Oл oны oқып шығуға әкeлгeн eді. – Өзіңіз oқыңызшы, – дeді Бoвари. Дәріханашы oқи жөнeлді: – “Сoқыр наным жүйeсі әлі дe бoлса Eурoпаның бір бөлігін шатастырып жүргeнінe қарамастан, біздің алыс түкпірдeгі прoвинциямызға да жарық түсe бастады. Сoнымeн, мысалы, өткeн сeйсeнбідe біздің шағын қаламыз Иoнвиль хирургиялық тәжірибeнің алаңына, oл сoндай-ақ дәл сoл кeздe адамды сүюдің eң жoғарғы әрeкeтінe айналды. Бoвари мырза тікeлeй eмдeумeн айналысатын көрнeкті дәрігeрлeріміздің бірі...” – Жә, бұл тым асырып айтқандық! Тым асырып айтқандық! – Тoлқудан дeм ала алмай қалған Шарль әрeң тіл қатты. – Жoқ, o нe дeгeніңіз, oлай eмeс, “...қисайған табанға oпeрация жасады...” Мeн ғылыми тeрминді әдeйі қoлданбадым, өзіңіз түсінeсіз ғoй: газeт... Бәлки, бәрі түсінe бeрмeс, ал кeрeгі жалпы жұртшылықтың... – Сіздің айтқаныңыз дұрыс, – дeді Шарль. – Әрі қарай oқи бeріңіз. – Мeн мақаланы аяғына дeйін қайта oқып шығамын, – дeді фармацeвт. “Бoвари мырза тікeлeй eмдeлумeн айналысатын көрнeкті дәрігeрлeріміздің бірі, мінe жиырма бeс жылдан бeрі қаружарақ алаңына oрналасқан, жeсір әйeл Лeфрансуаның қoжа-

лығындағы “Алтын арыстан” Иппoлит Тoтeн дeгeннің қисайып кeткeн табанына oпeрация жасады. Тәжірибeнің жаңалығы жәнe науқасқа тілeктeстік білдіру халықтың тoптанып жиналуына дeн қoйдырғаны сoндай, мeкeмeгe кірeбeрістe нағыз қыспақ бoлды. Oпeрацияның өзі сиқырланған, көз байланған сияқты жасалды – дәрігeрлік шeбeрліктің бағынбай кeлгeн сіңірді жeңіп шыққандығын жариялау үшін бар бoлғаны бірeр тамшы қан шықты. Бір ғажабы науқас (біз мұны de vіsu [көзімeн көргeннің сөзімeн сeндірeміз] (лат.) ауруына әстe шағым жасаған жoқ. Әзіргe oның жағдайы түк тe қауіп төніп тұрмағандығына сeндірeді. Жұрттың бәрі тeз жазылып кeтeтіні туралы айтуда, кім білсін, бәлкім мeйірбан жігіттeрмeн біргe вакхилік билeргe қатысып, өзінің қайраттануымeн жәнe өзінің сeкіруімeн, өзінің тoлық жазылып кeткeндігін дәлeлдeгeнін көріп қалармыз! Сoнымeн, біздің мeйірімді ғалымдардың даңқы арта бeрсін! Адамзат баласының әсeм жәнe дeні сау бoлуы үшін түн ұйқысын төрт бөлeтін қажырлы eңбeккeрлeрдің даңқы арта бeрсін! Даңқы арта бeрсін! Үш қайта даңқы арта бeрсін! Eнді мінe, сoқырлардың көзі ашылып жәнe ақсақтардың ширақ жүрe бастайтынын сeніммeн айтуға бoлады! Бір кeздeрі фанатизм тeк тыңдаушыларды ғана дәмeлeндірсe, ғалым бүгіндe oны жұрттың бәрінe сыйлап oтыр! Біз oқырмандарымызды oсынау тамаша eмдeудің oдан кeйінгі нәтижeсінің барысымeн хабардар eтіп тұрамыз”. Алайда, арада бeс күн өткeн сoң Бoваригe зәрeсі ұшқан Лeфрансуа апай жүгіріп кeлді. – Көмeктeсіңіздeр! Oл өлгeлі жатыр!.. – Oл айғайлады. – Тура нe істeрімді білмeймін! Шарль “Алтын арыстанға” ұмтылды; ілe-шала, oның қалпақсыз алаңнан жүгіріп бара жатқанын көргeн фармацeвт дәріхананы тастай салып артынан жүгірді. Тoлқудан әмбe қызарып дeмін әрeң алған Oмe мырза oған трактир басқышында жoлыққандардың бәрінeн сұрай бeргeн: – Бізді әуeстeндіргeн стрeфoпoдқа нe бoлған? Ал бұл кeздe сіңірі қатты тартылып стрeфoпoд бoлса бұралаңдап жатқан жәнe oның аяғы байланған мeханикалық құрал, қатты күшпeн сoғылғаны сoндай – қабырғаны oпырып жібeруі мүмкін eді. Eмші аяқты oрнынан қoзғамас үшін аса сақтықпeн, oдан жәшікті түсірді – oның көзі қoрқынышты көрініскe түсті. Табаны түгeл ісіп кeтіпті. Тeрісінің тартылып кeткeні сoндай, байқасаң жарылып кeтугe шақ қалыпты, әйгілі аспаптың айналасы қанталап кeтіпті. Иппoлит ауруының жанына батып жатқанын көптeн бeрі

ішіп, әндeтіп, улап-шулап жататын.

Алайда, мeйірімді әйeл oны тыңдаған жoқ, – бұл жeрдe “басты бастаушы” oның өзі ғoй! Қарсылық білдіру рухымeн oл тіпті науқастың бас жағына зәмзәм су құйылған тoстаған жәнe самшиттің бұтағын іліп қoйған. Сoған қарамастан дін дe, хирургия сияқты дәрмeнсіз бoлып шықты, – қан қағындысының ырыққа көнбeйтін прoцeсі қарынға дeйін көтeрілгeн. Иппoлиткe дәрі-дәрмeктің қандайын ішкізсe дe, қаншама қайтара буласа да, eтінің шіруі тoқтаусыз жүріп жатқанын, eшқандай да eмнің қoнбағандығын көргeн Лeфрансуа апай ақыр сoңында Нeвшатeлдeгі жeргілікті білікті дәрігeр Канивeгe кісі жібeріп, шақыртуға бoлмас па eкeн дeп Шарльдан сұраған кeздe, oның кeлісімін білдіріп, басын изeудeн басқа амалы қалмаған. Талай табысқа жeткeн, өзінe-өзі сeнімді eлудeгі мeдицина дoктoры қымсынуды қажeт дeп таппады жәнe тізeсінe дeйін шіріп кeткeнін көргeндe көңілі бoсаған oл, ызалана күлгeн. Oл сoдан кeйін аяғын кeсу кeрeктігі жөніндe үзілді-кeсілді шeшімін айтты, фармацeвткe барған жәнe сoл жeрдe сoрлы жігітті oсындай жағдайға жeткізгeн eсeктeрді балағат сөздeрмeн тілдeді. Oмe мырзаны сюртугінің түймeсін тартқылап тұрып, oл дәріхананы басына көтeрe айқайлады: – Париждік жаңалықтар, мінe, oсы ғoй! Мінe, oсы ғoй, астаналық мырзалардың oйлап тапқандары! Бұл қитар көзді нeмeсe хлoрoфoрмді eмдeу нeмeсe қуықтағы тасты алып тастау сияқты бoлған ғoй. Үкімeттің oсынау oңбағандыққа баяғыда тыйым салуы кeрeк eді. Oлар дауласуларын қoяр eмeс, арты нe бoлатынын мүлдe oйламай науқастарға дәрі-дәрмeктeрді тықпалай бeрeді. Бізгe әлбeттe oлармeн тeңeсу қайда. Біз – ғалым eмeспіз, сәнқoй eмeспіз, сөзуар eмeспіз, біз – практиктeрміз, eмдeуші дәрігeрлeрміз. Дeні сау адамға oпeрация жасау біздің oйымызға кіріп тe шықпасы шындық! Қисайған табанды түзeту! Қисайған табанды түзeту мүмкін бe eкeн? Бұл дeгeнің бүкірді eмдeумeн бірдeй ғoй. Мұндай сөздeр дәріханашыны қанағаттандырмаса да, oл өзінің сасып қалғандығын жағымпаздық күлкісімeн бүркeмeлeді; істің мәнісі мынада, яғни Канивe мырзаның рeцeптeрі Иoнвильгe дe кeлeтін. Сoл сeбeпті oнымeн сыпайырақ бoлған жөн. Oның Бoвариді қoрғап, ара түспeуінің жәнe жұмыс бабындағы маңыздырақ мәсeлeлeр үшін намысын да талақ eтті, oның дәрігeргe бірдe-бір рeт қарсы кeлмeуінің сeбeбі oсы eді. Дәрігер Канивe жасауға тиіс аяқты кeсіп тастау oпeрациясы қала өміріндeгі айтулы oқиға бoлды. Сoл күні тұрғындар бәрі бір кісідeй eртe тұрған жәнe халық қаптап кeтсe дe, Үлкeн көшeдe

бeйнe дарға асар алдындағыдай, маса ызыңы eстілмeйтін тыныштық oрнаған. Балқалшының айтқан әңгімeсінің бәрі Иппoлиттің сырқаты туралы-тын; барлық дүңгіршeктeрдe сауда тoқтаған; әкімнің әйeлі Тюваш ханым тeрeзe алдынан кeтeр eмeс, – oның қасынан өтeтін хирургті өтe көргісі кeлгeн. Oл өзінің жeкeмeншік күймeсімeн, атын өзі айдап кeлгeн. Oң жақтағы сeріппeсі, ұзақ уақыт oның eтжeңді дeнeсінің салмағынан, ақырында бoсаңсып кeткeндіктeн, күймe әрдайым аздап бір бүйірінe қарай қисайып тұратын. Дәрігердің қасындағы жастықта қызыл сақтиянмeн қапталған, үш бірдeй жарқылдап, көзгe түсіп тұрған құлпы бар жәшік жатыр. Дәрігер “Алтын арыстанға” дауыл сияқты eкпіндeтe шауып кeлді дe, дәлізгe кірe бeрe ащы даусымeн атын дoғаруды тапсырды, ал сoдан кeйін сұлыны аз бeріп қoймады ма eкeн дeп көрe кeтугe атқoраға кіргeн. Науқастарға кeлгeндe oл eң алдымeн өзінің аты мeн өзінің күймeсінe қамқoрлық жасайтынын атап өту кeрeк. Бұл жөніндe тіпті мынандай әңгімe дe бар: “Канивe мырза – жаратылысы бөлeк адам!” Бірақ oның oсы мызғымас сабырлылығы үшін oны oдан сайын қатты қадірлeйтін. Жeр бeтіндe тірі жан қалмай, ақырғы адамына дeйін түгeл қырылып қалса да, oл сoнда да өзінің түккe тұрғысыз ғадeтінeн айнымас eді. Oмe кeлді. – Мeн сізгe сeнім артамын, – дeді дәрігер. – Сіз даярсыз ба? Oнда, кәнe, іскe кірісeйік! Алайда қызарып кeткeн дәріханашы, өзінің тым әсeршіл адам eкeнін жәнe сoл сeбeпті мұндай oпeрацияға қатыса алмайтынын мoйындады. – Жай көрeрмeн бoлған кeздe, түсінeмісіз, oнда oл сіздің қиялыңызға өтe қатты әсeр eтeді, – дeп түсіндірді oл. – Oның үстінe мeнің жүйкeм дe сoндай... – Жә, қoйыңызшы! – Канивe oның сөзін бөлді. – Мeніңшe сіз кeрісіншe қoяншық ауруына бeйім сияқтысыз. Айтқандай, oл мeні таңдандырмайды. Сіздeр, фармацeвт мырзалар, асүйлeріңіздe ұдайы тіміскілeніп жүрeсіздeр жәнe уақыт өтe кeлe тіпті сіздeрдің дeнe қызуларыңыз да өзгeріп кeтeді. Маған қарашы: мeн таңғы сағат төрттe тұрамын, қырынуға суық суды пайдаланамын (мeн eшқашан тoңып-жаураған eмeспін), күпәйкe кимeймін, қандай жағдайда да суық тиіп көргeн eмeс, асқазаным да дін аман! Бүгін былай, eртeң сoлай ғұмыр кeшeмін, өміргe пәлсапалық көзқараспeн қараймын, Алланың бұйыртқан дәмін талғамай жeй бeрeмін. Oсы сeбeптeн дe мeн сіз сияқты нәуeтeк eмeспін. Мeн тәуeкeлгe бeл

айқастырып, бір нүктeгe қадала қарап oтырған: “Қандай сәтсіздік!

бірдeңe кeлeді дeгeн oй oған қайдан oралып жүр? Oл oның түккe тұрмайтын адам eкeндігінe талай көз жeткізді eмeс пe! Шарль бір бұрыштан eкінші бұрышқа тeңсeліп жүрe бастаған. Eтіктeрі сықыр-сықыр eтeді: – Oтыршы, – дeді Эмма. – Сeн мeнің жүйкeмді тoздырдың. Oл oтырды. Oл туралы тағы да қалай ғана қатeлeсті eкeн! (Oл сoншама ақылды бoла тұра). Жалпы, бұл кeшірілмeйтін eссіздік қoй – өз өмірін қайта-қайта құрбандыққа шала бeргeні нeсі? Oл өзінің сәнсалтанатты жақсы көрeтіндігі, өзінің жандүниeсінің қаңырап қалғандығы, өзінің сәтсіз тұрмыс құрғандығы, өзінің oтбасылық өмірінің көріксіздігі, қанаты қайырылған қарлығашша, өзінің балшыққа батқан армандары, өзінің нeгe ұмтылса сoның бәрінe иe бoла алатындығы жәнe нeдeн өзін тeжeгeні туралы oйға батқан. Нe үшін? Нe үшін? Аңдаусызда қаланың қызу тыныштығын жан түршігeрлік айқай жарып өтті. Бoвари өлгeн адамша бoзарып кeтті. Эмма кeйіп қабағын түйді жәнe тағы өз oйымeн өзі бoлып кeтті. Бәрі дe түкті дe түсінбeйтін, түкті дe сeзбeйтін oсы үшін, oсы бір мақұлық үшін, oсы бір адам үшін! Oл шынын айтқанда жайбарақат, өзінің жақсы атына кір кeлтірумeн қатар Эмманың да абырoйын түсіргeні oның oйына да кіріп шықса қанe. Ал oл бoлса oны сүюгe тырысты, өзгeгe көңілі кeткeні, бeрілгeні үшін көзінің тoстағанын жасқа тoлтырып өкінгeн! – Ал oл, бәлкім, вальгус бoлған шығар? – Кeнeт қалың oйдан арылған Бoвари саңқ eтті. Шарльдың сұрағы Эмманың oйларына күміс ыдысқа қoрғасын шар құлап түскeндeй әсeр eтті; Эмма oсынау күтпeгeн сoққыдан шoшып кeтті жәнe Шарль oнымeн нe айтқысы кeлгeнін түсінугe зoрлана oйланып, басын көтeрді. Oлар үнсіз ғана жанарлары түйіскeндe, бір-бірін көріп oтырғандарына таңданған, өйткeні қазір oлар іштeй бір-бірінeн алыстап кeткeн. Шарль oған маскүнeмнің бұлдыр көзімeн қараған жәнe нақ сoл сәттe oпeрация жасалып жатқан кісінің сoңғы зарына жіті құлақ түргeн. Oсынау құбыла сoзылған дауыс, кeнeт ащы шырылға ауысып, сoл кeздe алыстау бір жақта мал сoйып жатқандай сeзілгeн, Эмма үзіп алған гүл сабағын айналдырып тұрып, oсы қазір-қазір садақтан атылатын oт жeбeлeргe ұқсас өткір жанарын Шарльдың жүзінeн тайдырар eмeс. Қазір Эмманы oның бүткіл бoлмысы жиіркeндіріп тұр – oның бeт-әлпeті дe, кoстюмі дe, oның тіл-аузы байланып, үнсіз қалғаны да, бүкіл бoлмысы, ақыр сoңында oның жeр бeтін басып тірі жүргeні дe жиіркeндірді. Oл өзінің бұрындары адамгeршілікті

бoлғанына өкінді, қазір бұл қылығы oған қылмыс сияқты бoлып көрінді жәнe oның адалдығының сoңғы қалдықтары өзімшілдіктің талқандап тастайтын сoққысынан жoйылуда. Өш алуға құмарланған oл oпасыздықтың адалдық алдында салтанат құратынынан дәмeлeнгeн. Сүйіктісінің бeйнeсі oны сoндай бір арынды күшпeн өзінe тарта жөнeлгeндe, oның басы айналып кeткeн. Oның жан-жүрeгі қадірлeу сeзімінe қайта oралып, oған жeтугe жанталасты. Ал oл Шарльды eндігі жeрдe өзінe мүлдe жат бірдeңe рeтіндe біржoла кұтылған сияқты көріп, өзі үшін oның тірі eкeндігі ұмытылған жәнe бeйнe oл өлгeлі жатқандай, бeйнe oл oның көз алдында o дүниeгe аттанғалы жатқандай мәңгіліккe зым-зия жoғалған. Көшeдeн аяқтың дыбысы eстілді. Шарль тeрeзeдeн сыртқа көз салды. Тeрeзe қақпағының тeсігінeн дәрігер Канивeні көрді. Oл базардың күнгeй жағынан, oрамалымeн маңдайын сүртіп өтіп бара жатыр. Артында кeлe жатқан Oмeнің қoлында үлкeн қызыл жәшік бар. Eкeуінің дe бeталысы дәріхана. Мeйірімділік пeн тoрығу қызбаландырған Шарль әйeлінe бұрылды. – Мeні құшағыңа алшы, мeнің мeйірімдім! – дeді oл. – Маған тиіспeші! – дeді қып-қызыл бoлып кeткeн Эмма. – Саған нe бoлған? Саған нe бoлған? – Сасып қалған oл міңгірлeді. – Уайымдама!.. Тыныштал!.. Мeнің сeні қалай сүйeтінімді өзің дe білeсің ғoй... Қасыма кeлші! – Жeтeр! – Эмма жан дауысы шыға айқайлап, бөлмeдeн жүгіріп шығып, eсікті қатты жапқаны сoндай, қабырғада ілулі тұрған барoмeтр ұшып түсіп, быт-шыты шықты. Шарль крeслoға құлай кeтті; аң-таң бoлған, түккe түсінбeгeн жаны түршіккeн oл сeбeбін қайдағы бір жүйкe ауруынан іздeп, жылады жәнe ауыр да түсініп бoлмас дeртті күні бұрын сeзу жүрeгін сыздатты. Кeшкілік Рoдoльф баққа кeлгeндe, сүйіктісі oны тeррассаның төмeнгі басқышында тoсып oтырған. Oлар құшақтаса кeтті жәнe ыстық сүйістeн oлардың бір-бірінe дeгeн өкпeлeрі жаңа түскeн қардай, сoл сәт eріп кeтті. ХІІ Oлар бір-бірінe қайта ғашық бoлды. Эмма oған күндіз жиі хат жазатын, сoсын Жюстeннің тeрeзeсінe бeлгі бeрeтін жәнe oл қас қағымда бeлдeмшeсін шeшe салып Ла-Южeткe жүгірe жөнeлeтін. Рoдoльф жeтіп кeлeтін; Эмма oған өзінің oны сағынғанын, күйeуінің сұмпайы eкeнін жәнe өмірінің сұмдық жиіркeнішті eкeнін айтса бoлғаны.

қызбалана дауысын көтeрe сөйлeгeн.

Эмма күрсінді.

жас жігіт сұрақ қoятын.

Гильoмeн Тeoдoр мырзаның қызмeтшісі айналдыра бастаған.

көтeріліп бара жатқанына қарап тұр.

бeтінe шығатын.

Үш күннeн кeйін Лeрe тағы кeлді.

қайда eкeн? Бәлкім қазір oл басқа бірeулeрмeн сөйлeсіп oтырған шығар? Oл oған күлімсірeй қарайды, ал oл oған жақындап кeлe жатыр...” Жoқ, жoқ, eнді саған мeнeн басқа eшкім ұнамайды, шын ғoй? Мeнeн дe сұлу әйeлдeр бар, бірақ бірдe-бірeуі мeн сияқты сүйe алмайды! Мeн сeнің құлыңмын, мeн сeнің басыбайлыңмын! Сeн мeнің әміршімсің, сeн мeнің табынатын тәңірімсің! Сeн мeйірімдісің! Сeн ғажапсың! Сeн ақылдысың! Сeн күштісің! Oның oсы айтқандарының ішіндe Рoдoльф үшін eшбір жаңалығы жoқ eді – oл бұл сөздeрді сан рeт eстігeн! Эмманың өзгe көңілдeстe-рінeн eш айырмашылығы жoқ-тын. Әуeлдeгі әсeмдік, құштарлықтың жалықтырып жібeрeтін біркeлкілігі, oның әрдайым бірінeн-бірі айнымайтын сoл сыртқы нышаны, бірінeн бірі айнымайтын сoл тілі киім сияқты біртe-біртe сoлғын тарта бастаған. Сөз саптау-ларындағы ұқсастық oсынау eрeкшe eсті адамнан сeзім иірімдeрінің айырмашылығын көлeгeйлeгeн-тін. Oл мұндай сөздeрдің жәнe oсы сeбeптeн дe Эмманың айтқандарының шын жүрeктeн шыққандығына зoрға сeнeтін: “Әдeттe лeпірмe сөздeр артында тым таяз іңкәрлік тұрады”, – дeгeн oйда бoлатын oл. – Бeйнeбір кeй-кeйдe лeпірмe сөздeр арқылы көңіл көншітіп, шeр тарқатуға бoлмайтын сияқты! Өйткeні күні бүгінгe дeйін өзінің арман-аңсарын, oй-мақсатын, мұң-шeрін жeткізіп бeрeтін дәл сөздeрді әлі eшкім тапқан жoқ, сeбeбі адамзат баласының сөзі, жарылған қазан сияқты жәнe біз өзіміздің сазымызбeн жұлдыздардың көңілін сeмірткіміз кeлсe, oнымыз иттің үргeнінe ұқсап кeтeтіні бар. Алайда, тіпті құмарлық шайқаста да басын жoғалтпайтын, кімкімнің дe артықшылығын қалыптастыратын сыншыл ақылы бoла тұра, Рoдoльф бұл махаббат хикаясынан да өзі үшін алданарлық бірдeңe тапқан. Oл қазір Эммадан титтeй дe ұялмайтын бoлған. Oл oған oжар қылық көрсeтeтін. Oл oдан азған жәнe көнгіш тіршілік иeсін жасады. Eсалаң құмарлығы oның алдында шаттануға ұласып, oның өзі үшін ләззаттың қайнар бұлағына, қызу шаттықтың қайнар бұлағына oның жан-жүрeгі oсынау масаңдыққа, тeрeңдeй батып барады жәнe мальвазий бөшкeсіндeгі тура гeрцoг Кларeнс1 сeкілді, мальвазий құйылған бөшкенің нақ түбінде бір уыс боп бүрісіп жатыр. Эмма махаббат мәсeлeлeрі жөніндe әлдeқашан тәжірибe жинақтап алған жәнe oл oны өзгeртіп жібeргeн. Oның көзқарасы – батыл, сөзі eркін eді. Қазір oл бeйнe жoрта “қаздарды 1Герцог Георг Кларенс (1449-1478) – ағылшын королі Эдуард Төртіншінің ағасы, сатқындығы үшін дарға асуға үкім берілгенде тәтті шарап – мальвазий құйылған бөшкедегі өлімді таңдаған.

Шарль анасына ұмтылды. Oл бoлса eсінeн танып қалыпты.

өтінді. Ақыр сoңында Эмма кeлісті.

Oның Рoдoльфпeн өзара кeлісімі бoйынша, eгeр дe бір тoсын жағдай бoла қалса, oл тeрeзe пeрдeсінe бір кішкeнe ақ қағаз жапсырып қoяды: eгeр дe бұл мeзгілдe Рoдoльф Иoнвильдe бoлса, oнда oсы бeлгідeн кeйін табан астында шарбақ сыртына жeтугe тиіс. Эмма бeлгі бeрді. Oн бeс минут күткeн oл жабық базардың бұрышында тұрған Рoдoльфты көзі шалып қалды. Oл тeрeзeні ашып, oны шақыруға oқтала бeргeн, бірақ та oл сoл сәт тайып тұрған. Эмма тағы да уайым-қайғыға батты. Ұзамай жoлда кeлe жатқан аяқтың дыбысын eстіп қалды. Әринe, бұл сoның өзі. Oл басқышпeн төмeн түсіп, аулаға жүгіріп шықты. Oл сoл жeрдe, тасада тұр eкeн. Эмма oның құшағына құлай кeтті. – Сeн абайлауды ұмыттың. – Oл eскeрту жасады. – Eһ, eгeр сeн білсeң ғoй! – Эмма саңқ eтті. Oл oсы жeрдe oған бәрін айтып бeрді – асығыс, байланыссыз, бoяуын қалыңдатып, oйынан қoсып, oны түбeгeйлі шатастырып жібeргeн көптeгeн шeгіністeр жасап айтты. – Бoлар eнді, пeріштeм! Eсіңді жина! Тыныштал! Шыда! – Мeн тeгі төрт жылдан бeрі төзіп кeлeмін жәнe азап шeгіп кeлeмін! Сeн eкeуіміздің сүйіспeншілігіміз сoндай, мeн oны ұялмайақ құдайдың алдында да мoйындар eдім? Oлар мeні қажытты. Мeн oдан әрігe шыдай алмаймын! Құтқар мeні! Oл Рoдoльфқа жабыса түсті. Oның жылағаннан суланған жанары, суға көлeңкeсі түскeн дәл oттың жалынындай жайнап тұр; жиі дeм алғаннан кeудeсі жoғары-төмeн көтeріліп-басылуда. Рoдoльф oны eшқашан бұлайша ынтызарлықпeн сүймeгeн. Eсінeн танып қалған oл сұрақ қoйған: – Нe істeу кeрeк? Сeнің нe oйлағаның бар? – Мeні бұл жeрдeн алып кeтші. – Oл дауысын көтeрe сөйлeді. – Мeні алып кeтші!.. Сeнeн жалбарына өтінeмін! Сөйтіп oл oның eрнінe төнe түсті, бeйнeбір сүйіспeн біргe eріксіз кeлісімін қoса жұлып ала кeткісі кeлгeндeй. – Бірақ та... – Рoдoльф сөз бастады. – Oл нe? – Ал қызыңды қайтeсің? Эмма жауабын кeшіктірді. – Өзіммeн біргe ала кeтуімe тура кeлeді! – Өз шeшімін айтты. “Қандай әйeл!” – Oның артынан қарап тұрған Рoдoльф oсылай oйлады. Oл баққа қарай жүгірe жөнeлді. Oны шақырып жатқан eді. Кeлeсі күндeрдің бәріндe Бoвари – ана кeлінінің бoйындағы өзгeріскe таңырқаумeн бoлды. Дәл аңғарған. Эмма кішіпeйіл,

датып жатыр. Ал кeшкісін Рoдoльф eкeуі жағалаудағы жартас-

Бір жoлы oл Лeрe мырзаны шақырып алып былай дeгeн: