Áà¢à Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Тіл комитеті «Мемлекеттік тілді және Қазақстан халқының басқа да тілдерін дамыту» бағдарламасы бойынша шығарылды

Ертеде шал мен кемпір болыпты. Олардың жалғыз қызы бар екен. Бір күні кемпір дүниеден қайтып, шал басқа әйел алады. Алған әйелі өте жаман адам еді. Әкесі жоқта қызды ұрып, күн көрсетпейтін. Тіпті, одан құтылудың жолын ойластырады. Бірде ол қызға: – Менің апайымның үйіне бар. Ине-жіп сұрап, жейдеңді тігіп кел, – деп жұмсап жібереді. Өгей шешесінің апайы нағыз мыстан кемпірдің өзі болатын. Қыз жолға шығады. Бірақ, алдымен өз туысының үйіне кіріп: – Өгей шешем апайының үйіне «жейдеңді тігіп кел» деп жұмсады, – дейді. Апайы қыз бара жатқан мыстан кемпірді білетін. Ол біраз ойланып: – Қызым, қайтар жолыңда кедергілер көп болады. Олардан құтылудың амалын тыңда. Алдымен аққайыңды көресің. Оған таспа* байла, болмаса бұтақта ры көзіңді сырып кетеді. Қақпалар сықырлап жолыңды бөгемес үшін, май құй. Иттер үрмесін десең, нан таста. Ал, мысыққа шұжық бер. Әйтпесе, бетіңді тыр нап алады, – деп ақылын айтады. *Таспа – жалпатау және зынша етіп арнайы жасалан бау.

Қыз апайымен қоштасып, жолға шығады. Ұзақ жүріп, бір ағаш үйге жетеді. Онда мыстан кемпір отыр екен. Қыз кемпірмен амандасып: – Мені өгей шешем «жейдеңді тігіп кел» деп сізге жұмсады, – дейді. – Жарайды, кел, отырып тіге ғой. Қыз ине-жіп алып, жейдесін тігуге кіріседі. Мыстан сыртқа шығып, қызметшісіне: – Бар да, жақсылап монша жақ, қызды жуындыр, кешкі асқа даярла. Бірақ абай бол, оны көзіңнен таса қалдырма, – дейді. Мұны естіген қыз үрейленіп, қызметшіге: – Әпкетай, отынды жәйлап салшы, суды елекпен әкелші, – деп өз орамалын береді. Ал кемпір сыртта тағатсызданып, ары-бері күтіп жүр. Біраздан кейін ол терезенің тұсына келіп: – Тігіп отырсың ба, айналайын? – деп сұрайды. – Иә, апа, тігіп отырмын, – деп жауап қайтарады қыз. Мыстан әрірек кеткен соң, қыз мысыққа шұжық береді де: – Маған жалмауыз кемпірден құтылуыма көмектесші, – деп жалынады. – Мына сүлгі мен тарақты ал да қаш. Мыстан сені қуады. Оның қай жерде келе жатқанын білу үшін құлағыңды жерге төсеп, тың тыңда. Тасырлаған дүбірді естісең, кемпірдің жақындап қалғаны. Осы кезде сүлгіні лақтыр. Ол ұзын өзенге айналады. Тағы жақындап қалса, тарақты лақтыр. Бұл ну орманға айналады. Мыстан одан өте алмас, – дейді мысық. Қыз мысықтың бергендерін алып, қашады. Алдынан иттер шығады. Қыз оларға нан тастайды. Иттер қызды жібереді. Енді ол қақпаға келіп, сықырламас үшін оған май құяды. Қақпадан өтіп, аққайыңға жетеді. Көзін сырып алмас үшін қыз ағашқа таспа байлайды да, алды-артына қарамай жүгіре жөнеледі. Осы уақытта Мыстан терезенің тұсына тағы келіп: – Тігіп отырсың ба, қызым? – дейді.

Баяғы өткен заманда бір патша өмір сүріпті. Оның ер жеткен, сымбатты үш баласы болыпты. Үшіншісінің аты Иван екен. Бірде әкесі ұлдарын шақырып: – Балаларым, садақтарыңды алып, оны қалаған бағыттарыңа атыңдар. Жебелерің кімнің ауласына түссе, сол үйдің қызына үйленесіңдер, – деген өз шешімін естіртеді. Айтты, бітті. Үш жігіт құрал-саймандарын асынып, аулаға шығады. Алдымен садақты ең үлкен ағасы тартады. Оның жебесі бай үйінің терезесіне кеп қадалады. Екінші кезек ортаншысына тиеді. Бұның жебесі саудагердің шатырына барып тіреледі. Ал, кенже ұлы Иванның зымырай ұшқан жебесі саз балшықты мекен ететін бақаның жанынан бір-ақ шығады. Сөйтіп, патшаның балалары өздеріне бұйыртқан қалыңдықтарына құда түседі. Үлкені бай қызына, екіншісі саудагердің қызына, Иван бақаға үйленеді. Бір күні патша келіндерін сынамақ болып, ұлдарына: – Әйелдерің маған ертеңгілік асқа үлпілдеген нан пісірсін, – деп бұйырады. Басы салбырап Иван ханзада үйіне келеді. Оны көрген бақаға тіл бітіп: – Иван, неге мұңайып отырсың? – деп сұрайды.

Таң атады. Ұйқысынан оянған Иван жарқыраған кілемді көреді. Оны орап, сарайға келеді. Ағалары да кілемдерін құшақтап жеткен екен. Патша алдымен үлкен ұлының кілемін көріп, жақтырмайды. Екінші ұлының кілемі де ұнамай, екеуін атқораға жібертеді. Тек Иванның кілеміне таң қалып: – Міне, қалай тоқу керек! Бұл тек үлкен мерекелерде ға на төсеуге лайық кілем емес пе?! – деп риза болады. Патша енді балаларына: – Ертең үшеуің әйелдеріңді алып, алдыма келіңдер! – деген үшін ші шартын айтады. Мұны естіген Иван ханзаданың ұнжырғасы мүлдем түсіп, үйіне оралады. Оның көңілсіз түрін көрген бақа ханшайым: – Не болды, неге сонша мұңаясың? – деп сұрайды. – Қуанарлықтай хабар жоқ, әкем бізге «әйелдеріңді алдыма алып келің дер» деді. Сені оларға қалай көрсетемін? – Қайғырма! Бір мәнісі тағы болар. Ертең сарайға өзің жалғыз бара бер. Мен артыңнан келемін. Тасырлаған дыбыс естілген кезде: «Бұл күймемен келе жатқан менің келіншегім» дерсің, – дейді бақа. Таң бозарып атады. Патшаның алдына әйелдерін ертіп екі ағасы мен Иван ханзада келеді. Ағалары жалғыз тұрған інісін мазақтап күледі. Осы кезде тасырлаған қатты дыбыс шығып, жер сілкінгендей болады.

Сонда Иван ханзада:

саяқты салып, ортаға шығады. Билеп жүріп, сол қолдарын сілтеп жібереді. Шарап отырғандардың бетіне шашырайды. Оң қолдарын сілтегенде, сүйектер жан-жаққа ұшып, біреуі патшаның дәл көзіне тиеді. Патша ашуланып, оларды сарайдан қуып жібереді. Осы кезде Иван ешкімге білдірмей сыртқа шығады. Жүгіріп үйіне жетеді де, әйелінің бақа терісін отқа салып жібереді. Артынша Василиса ханшайым да оралады. Келіп өзінің «киімін» іздестіре бастайды. Терісі жоқ. Оны Иванның жағып жібергенін біліп, қатты қайғырады. – Аһ, Иван! Сен не істедің? Аз уақыт күткеніңде, мәңгіге жаныңда қалар едім. Енді қош бол! Мені іздесең көз көрмес, құлақ естімес жердегі Кащейдің* қолынан табасың, – деп, Василиса аққуға айналып, ұшып кетеді. Иван ханзада бұл ісіне қатты өкінеді. Қайтсе де Василисаны іздеп таппақшы болып, басы ауған жаққа бет алады. Ол тоқтамастан күн, түн жүріп, әйтеуір шаршап-шалдыққан бір мезетте жолаушылап келе жатқан қарияға жолығады. – Күйлі қуаттымысыз, ақсақал? – дейді амандасып. – Рақмет, балам, қайда бет бұрдың? – деп сұрайды одан қария. Иван оған болған жағдайды түгел баяндап береді. – Иә, Иван ханзада, – деп қария күрсінеді. – Василиса – патша қызы. Бала күнінен өте данышпан, зерек болды. Ақылы, тіпті, өз әкесінен асып түсті. Бірде ол әкесіне қарсы келіп, оны ашуландырып алған еді. Осы қылығы үшін патша қызын «үш жыл бақа болып бақылдап жүр» деп сиқырлап тастады. Жә, болар іс болды. Мына шүйде жіпті ал, бұл саған жол көрсетеді, – деп сөзін аяқтайды. *Кащей – орыс халық ертегілерінде кездесетін жағымсыз кейіпкер, қу сүйек, арық, жауыз шал, мәңгілік өмір иесі.

Иван қарияға алғысын білдіріп, шүйде жіптің соңынан ілесіп жүріп отырады. Бір кезде алдынан аю шығады. «Мына аюды өлтірсем қайтеді?» деп ойлайды Иван. Ханзаданың бұл ойын сезген аю: – Мені өлтірме, Иван ханзада! Саған бір пайдам болар, – деп сөйлеп кетеді. Иван аюға тимей, жөнімен кетеді. Кенет, төбесінен үйрек ұшып өтеді. Ханзада лезде жебесін алып, дәлдей бастайды. – Иван, ата көрме! Менің де бір пайдам тиіп қалар, – дейді үйрек. Ханзада құсты өлтірмей, жолын жалғастырады. Енді алдынан қоян жүгіріп шығады. Иван бұл жолы да жебесін алып, оны дәлдемек болады. Сонда қоян: – Өлтіре көрме, Иван ханзада! Мен саған әлі қажет боламын, – деп жалынады. Иван қоянды өз бетімен жібереді. Осылай тоқтамастан ұзақ жол жүрген ол, Көк теңізге келіп жетеді. Жағалауда әрең тыныс алып жатқан шортан ба лыққа тап болады. Шамасы, оны толқын әкеліп тастаған болуы керек. – Иван ханзада, маған бір мейіріміңді түсір. Суға зар болып жатырмын, мені теңізге қоя бер, – деп балық жалынып-жалбарынады. Иван шортанды суға жібереді. Осылай шүйде жіп домалап барып, жағалауда ғы ағаш үйге келіп тіреледі. Бұл түйе тауықтың аяғындай екі аяғы бар үйшік еді. Иван ханзада оған: – Құс аяқты үйшігім, Дем алсам ба деп едім? Есігің теріс қарап тұр, Енді оны маған бұр! – дейді. Осы кезде теңізге қарап тұрған құс аяқты үйшік бұрылып, Иванның алдынан есігі ашылады. Іште, пеш үстінде Мыстан кемпір жатыр екен. – Әй, жас жігіт, неге келдің? – дейді ол тісін қайрап.

сандық емен ағашының басында ілулі тұр. Сол еменді Кащей көзінің қарашығындай сақтайды, – дейді мыстан. Содан соң ол ханзадаға емен ағашының қайда өсіп тұрғанын айтып, жол сілтеп жібереді. Иван аз жүрді ме, көп жүрді ме, әйтеуір бір кезде Кащейдің мекеніне жетеді. Мыстан айтқан емен ағашын тауып, оның басындағы сандық ты көреді. Сандықты қалай аларын білмей тұрғанда, баяғы өзі кездестірген аю шыға келіп, ағашты түбірімен жұлып, лақтырып жібереді. Сонда сандық

жерге құлап, сынады. Ішінен қоян ытқып шығады. Оны сол баяғы өзі кездестірген қоян қуа жөнеледі. Ол қуып жетіп, бас салған мезетте, қоянның ішіндегі үйрек сытылып көкке көтеріледі. Бұл үйректі алғашқыда өмірін сақтап қалған үйрек ұшып барып, бас салады. Бірақ жұмыртқа домалай теңізге құлайды. Иван енді не істерін білмей тұрғанда, жұмыртқаны өзі көмектескен шортан жағалауға алып шығады. Ол жұмыртқаны жарып, ішіндегі инені ханзадаға береді. Иван иненің ұшын сындырады. Осылай Өлмес Кащейдің күні бітіп, бақи болады. Ал, Иван ханзада Василисаны ертіп, еліне оралады. Патша қуаныштан бү кіл халқын жиып үлкен той жасайды. Алдыңғы екі ұлын әйелдерімен қосып, осы қуанышқа шақыртады. Осылай мұратына жеткен Иван ханзада мен Василиса ханшайым өмірлерінің соңына дейін бақытты да баянды күн кешіпті.

Баяғы заманда бір патшаның мықты атты әскері болыпты. Жасақтағы жауынгерлерінің арасында оған жиырма бес жыл адал қызмет еткен ержүрек сарбазы бар екен. Патша оның еңбегін бағалап, басына бостандық беріп, ерекше қошеметпен үйіне қайтарады. Тіпті, мінген атын да бар әбзелдерімен қоса тарту етеді. Сарбаз патшаға алғысын білдіріп, қарулас жолдастарымен қоштасып, туған жеріне аттанады. Аз жүрді ме, көп жүрді ме белгісіз, бір күні оның азығы таусылады. Үйіне дейін әлі біраз жол бар. Бір амалын табу керек. Аты да аш. Сарбаз жан-жағын шолып өтеді. Алыстан бір зәулім сарайдың мұнарасы көрінеді. Сарбаз «уақытша қызмет етіп, жол азық табайын» деп, сарайға келеді. Сәйгүлігін ат қораға байлап, өзі ішке кіреді. Қонақ бөлмеде дастарқан жаюлы тұр екен. Сарбаз ішіп-жеп, қарнын тойдырады. Сол кезде бір аю келіп, сарбазға: – Қорықпа, мен аю емеспін. Сиқырланған ханшамын. Менің адам қалпыма келуіме көмектес. Осында қалып, үш түне, сонда сиқыр күші жойылады. Содан кейін, қаласаң, саған тұрмысқа шығайын, – дейді.

Сарбаз келіседі. Сарайдың іші қара түнек. Сөйлесетін жан жоқ. Сарбаз екі түнеп, үшінші күні қашпақ болады, бірақ орайы келмейді. Өзін қоярға жер таппай, соңғы түнді дөңбекшіп, әрең өткізеді. Таң атады. Сарбаз көзін ашса, алдында бір сұлу қыз тұр екен. Ару сарбазға алғысын білдіреді. Кешегі аю, бүгінгі ханша екенін айтады. Қызға ғашық болған сарбаз: – «Қаласаң, саған тұрмысқа шығамын» деген едің ғой. Мен сені қаладым, әйелім бол, – деген ұсынысын айтады. Ханша келісімін береді. Екеуі үйленіп, уайымсыз, қайғысыз өмір сүреді. Осылай күн артынан күн өтіп жатады. Бірде жігіттің ойына туған жері түседі. Бойын сағыныш сезімі баураған ол әйеліне: – Еліме барып, туған-туысқандарымды бір көріп қайтайын, – дейді. Жібергісі келмеген ханша: «Бармай-ақ қойсаң қайтеді?» деп қалдыруға тырысады. Бірақ сарбаз көнбейді. Сонда ханшайым оған бір қап күнбағыс дәнін беріп: – Мына дәндерді жүрген жолыңның екі жағына сеуіп отыр. Дән түскен жерде биік ғажайып жеміс ағашы пайда болады. Осы ағаштар маған сен тура лы ха бар беріп тұрады. Ал жемістері – сенің азығың, – деп қоштасып, шығарып салады. Сарбаз атына мініп, еліне қарай бет алады. Жүрген жерінде әйелінен алған дәндерді сеуіп отырады. Жерге тиген дәндер лезде жемісі мол биік ағаштарға

ны жақсы екен, бірақ нағыз керемет мынау,

Ақыры олар дегеніне жетіп, сиқырлы тұнбаны ішкен сарбаз ұйықтап кете ді. Керуен ғайып болады. Енді ханшаға оралайық. Сарбаздың жолын тоса-тоса шаршаған ол серуенге шығады. Бақты аралап жүріп, солып бара жатқан ағаштардың басына көзі түседі. «Бұл жақсылықтың белгісі емес, күйеуіме бірдеңе болған ғой» деп жиналып, сарбаз кеткен жолмен жүріп отырады. Күн жүреді, түн жүреді, бір кезде биік ағаштар бітіп, алдынан жазық дала пайда болады. Шеткері жерде жайқалып өсіп тұрған жалғыз ағашты көреді. Жанында сарбаз ұйықтап жатыр. Ханша оны оятпақ болып ары-бері жұлқылайды. Тіпті, түйрегішімен шаншып көреді, бірақ күйеуі оянбайды. Ханша ашумен байқамастан: – Сендей маубасты құйын неге ел білмейтін жерге апарып тастамайды? – дегені сол еді, боран соғып, құйын сарбазды жатқан жерінен көтеріп әкетеді. Ханша ойланбай сөйлегені үшін қатты өкінеді. Жылап-сықтап үйіне қайтады. Сарбазды құйын көтерген қалпы адам аяғы баспаған жерге, теңіздің ортасындағы тік жартастың ұшар басына әкеп тастайды. Осы жерде сарбаз тура жарты жыл ұйықтайды. Оянып, еш нәрсені түсінбей, жан-жағына қарайды. Таудың етегінде төбелесіп жатқан үш шайтанды көреді. Сарбаз қастарына келіп: – Қойыңдар, Құдайдан безгендер! Бұл не жанжал? – деп сұрайды. – Әкеміз мұраға үш ғажайып зат: ұшатын кілем, жүрдек етік*, сиқыр бөрік* қалдырған еді. Соларды бөлісе алмай жатырмыз, – деп жауап береді олар. – Түкке тұрғысыз нәрсеге бола төбелесудің қажеті не? Әкелерің қалдырған бұл заттарды ешқайсыңды ренжітпей үшке бөліп берейін. – Сөйтші, пендем, – деп шайтандар қуанып кетеді. *Жрдек етік – фольк. жылдам жретін, шыр етік. *Сиыр бөрік – фольк. басын кигенде кісіні көрсетпейтін бөрік.

Мыстан олардан:

ны көрмедіңдер ме? – деп сұрайды.

тің желі де келіп жетеді.

жүрсің? – дейді мыстан.

жатыр? – дейді қуанып кеткен сарбаз.

ал мен үшін үш са ғат жеткілікті.

Сарбаз: – Өтінем, мені өзіңмен бірге ала кетші, – деп жалынып, жалбарынады. – Қызмет қыл, әйеліне апар, – дейді мыстан. Жел келісіп, құйындатып сарбазды көтере жөнеледі. Талай теңіздер мен жерлерді, әртүрлі елдерді, патшалықтарды басып өтіп, сарбазды ханша сарайының маңына алып келеді. Осы кезде қурап тұрған ағаштар қайта жайқалып шыға келеді. – Міне, мен айтқанымды орындадым, сен іздегеніңе жеттің, – деп жел хош айтысып, жөніне кетеді. Сарбаз басына сиқыр бөрікті киіп, сарайға кіреді. Сарбазды ешкім байқа майды. Құда түсіп келгендер дастарқан басында отыр екен. Күйеу жігіттердің бірі шарап құйылған ыдысты аузына апара бергенде, сарбаз оны қағып жібереді. Осылай ол шарап ішпекші болған әрбірінің қо лындағы ыдысты қағып сындырады. Патшалар мен ханзадалар аң-таң. Ал ханша аулаға шығып, жайқалып тұрған ағаштарды көреді. Күйеуінің келгенін білген ол, қайта кіріп, қонақтарға: – Мырзалар, бір жұмбақ жасырамын. Шешімін дұрыс тапқаныңа күйеуге шығамын, – деген шешімін айтады. Құда түсіп келген патшалар мен ханзадалар келіседі. – Менің алтын қобдишам бар еді. Соның алтын кілтін жоғалтып алғанмын, бүгін ол өзінен-өзі табылды. Жұмбағым осы, шешімін кім айтады? Отырғандардың бастары әбден қатады. Ешкім дұрыс жауап бере алмайды. Сонда ханша: – Көрінші, менің жан жарым! – дейді.

Ìàçì±íû