Қылмыс пен адамгершілік. 2-кітап
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Көбей Өтжан — «Қылмыс пен адамгершілік. 2-кітап». ЖАЛҒАН ДҮНИЕ ТРИЛОГИЯ ЕКІНШІ КІТАП ҚЫЛМЫС ПЕН АДАМГЕРШІЛІК
/uploads/a06fe279-21c6-5d96-8a3e-2425601be5a0/cover.png
ЖАЛҒАН ДҮНИЕ
ТРИЛОГИЯ
ЕКІНШІ КІТАП
ҚЫЛМЫС ПЕН АДАМГЕРШІЛІК
Көктүсті Ауди-100 автокөлігін жоғары жылдамдықпен айдаған иесі дискотека өтіп жатқан екіқабат ғимаратқа жеткенде кенет бірден баяулатып, жәймен жүргізіп отырып, кіреберіске тақап тоқтатты. Ашылған есігінен бойы ұзын қызылшырайлы бетінде безеулері бар жасөспірім шықты. Кафенің қызметкері жүгіріп алдынан күтіп алып еді, ол бірақ оны елеген жоқ, амандаспады да.
– Іште Сұлтанқазы мен Ерлан болса шақыр маған, кідірмесін, өзің ертіп шық – деді ол тап бір ересек адамдарша жуан дауысымен.
Ашылған есіктің ар жағынан жылдам ырғақтағы әуенге еріп, елітіп қисаңдап билеген көптің сұлбасы көрінді.
Жасөспірімнің фильтрі бар жіңішке темекіні аузына сап оттықпен тұтатқаны сол еді кафенің есігі ашылып, іштен шыққан екі досын көрді. Кафенің қызметшісіне ол алыстан қолын көтеріп «керегің жоқты» білдірді.
– Нурик, аман ба?
– Дискотекаға неге кірмедің? – деген достарына ол жауап қатпады, қолымен «машинаға отырыңдар» деп белгі берді. Өзі орнына жайғасқан соң, кілтпен машинаны оталдырды. Машина орнынан шапшаң қозғалды.
– Тиыштық па? – деді Сұлтанқазы үнсіздікті бұзып, қалтасынан сигаретін алып тұтатып жатып.
– Тиыштық. Сендерге жұмыс таптым, – деді Нурик.
– Зояның комогін білесіңдер ғой. Сонда барамыз. Кеше темекі сатып алуға соққанымда есіттім. Бұрын мен көрмеген жас әйелмен әңгімелері жарасып тұрды. Түсінгенім олар екеуі бүгін түнде поездға мінеді. Алыстағы туыстарына қыдыратын сияқты.
– Оның бізге не қатысы бар? – деді Сұлтанқазы Ерланның бүйірінен түртіп.
– Сен екеуміз соларды шығарып салуымыз керек-ау, осы? Ерлан жанындағысын, мен Зояны құшақтауымызға болады. Үлгерсек риза етеміз, ол қолдан келеді. Солай емес пе, Ерлан? Сен не, тіліңді кафеде арақ ішкенде жұтып қойған жоқсың ба? Жауап берсейші.
– Жә, тынышталыңдар. Міні, камокқа келіп қалдық. Жарығы өшірулі тұр. Айттым ғой. Бүгінгі түннен бастап жабық дегенім тура келді. Былай, мені жақсылап тыңдаңдар. Сөзімді бөлмеңдер.
Сұлтанқазы мен Ерлан алдын ала ештеңе ұқпаса да Нуриктің ерекше бір істі айтқалы отырғанын сезді. Еріксіз оған бұрылып жақындап отырды.
Ауданның сәулет өнері бөлімін басқарғанына екінші жыл толған Мәлік бүгін түн әкімнің отыратын жұмыс бөлмесінің кіре берісінде хатшы қыздың столының үстіне қағаздарын жайып салып, телефонды өзіне жақындатып алып жайласып отырды.
Ертеңгі күн айтулы мереке болатын. Әкімнің қарамағында істейтін адамдар бүгінгі кештен бастап мереке қашан біткенше кезекшіліктің тізімі бойынша осы бөлмеде отыруға тиістін. Кездейсоқ оқиғалар бола қалса соны аудан көлеміндегі қызметкерлер осында хабарлайды. Әкім соған лайық тез, шешім қабылдап тапсырмаларын беріп, уақтылы басқаруы үшін осы кезекшілікті ұйымдастырған еді. Мүмкін жоғарғы жақтағы басшылардың шұғыл тапсырмалары болар дегендей.
...Мәлік орнынан тұрып, терезеден тысқа қарады. Қараңғы түннің қоюлығы сондай қалың, даладағы үйлер, талдар көрінбейді. Біртұтас сияқты. Көшенің ұзына бойындағы әр жердегі бір әлсіз электр жарықтары аспанда ғана сығыраяды. Анда-санда өткен жеңіл автомобильдердің жарықтары ғана көшенің бар екенін байқатады.
Бір жарық осылай қарай бұрылды. Мәлік отырған үш қабат үйдің жанына келіп тоқтады. Автомобильдің гүрілдеген дауысы әлі өшкен жоқ. Жуан дауыс анық естілді. Бұл келген әкімнің өзі сияқты. Жүргізушісіне әлдеқандай тапсырмалар беріп жатыр. Автомобиль жүріп кетті-ау, көзге көрінбесе де жарығынан білініп тұр. Сәлден соң көшеге шығып жарығы алыстап көзге көрінбей кетті.
Басқышпен көтеріліп келе жатқан әкімнің аяғының дауысы естіледі.
Мәлік орындыққа отырды. Кіріп келе жатқан әкімді көрген соң орнынан тұрып амандасқан еді, ол тек басын изеді.
– Кезекшісің бе? – деп сұрады әкім, салқын үнмен.
Мәлік:
– Иә. – деп жауап қатты. – Ешқандай хабар түскен жоқ – деді тағы да.
Әкім кідірген жоқ. Селсоқ күйде, әлденеге алаңдайтын сияқты, кабинетінің есігін кілтімен ашып кіріп кетті.
Мәліктің столындағы қоңырау шылдырлады. Әкімнің шақырып берген белгісі болу керек. Ол ішке кіргенде әкім орындығында отырған күйі саусақтарына қысып ұстаған сигаретін көрсетті.
– Оттығымды таппай қалдым. Қай жерде қалдырғанымды ұмыттым. Есімде жоқ. – деді. Алпысқа жақындаған адамның сары жүзінде шаршағанын білдіріп, қабағы түйіле түскен.
Мәлік қалтасына қолын салып, оттығын алды да үлкен кісіге ұсынды.
– Ала беріңіз – деді, – менде басқа шырпы бар тағы да.
– Рахмет. Кетерде, сәлден соң өзіңе қайтарармын. Есікті қиғаштап ашық қалдыр, темекінің түтіні шықсын. Терезені де ашып желдетермін. – деді ол Мәлікке.
Кезекшілік уақытының аяқталуына әлі екі сағат бар екен. Қазір сағат он болыпты. Мәлік алдындағы ақ қағазға өзіне ұнаған бір жобаны сызғылап, ойға шомып отырған еді. Әкімнің телефонмен айтқан сөздеріне еріксіз куә болды.
– Немене? Балам-ау, сен қалада жүрсің, ал менің жұмыстан қолым тимейді. Үйде не болып жатқанын бақылауға сол уақыт жетпейді. Нұрлан ініңе шешесі ие бола алмай жүр. Жүгенсіз кетті тіпті... Жанында екі дос баласын ертіп қаңғиды да жүреді. Сен ағасысың ғой, оған сөзің өтеді, сені ол силайды, жиілеп телефон шалып сөйлесіп тұрсай. Ақылыңды айт.
Еркін өссін деп еркелетіп ем, енді өзім өкініп жүрмін. Есейген соң есі кіріп тоқтайтын шығар әлі, деген үмітім де жоқ емес. Темекіні де шегетін болған, оны айтасың әлі мектепті бітірмей жатып, ішімдікке де үйренген сияқты. Иә, иә. Оны келгенде айтарсың. Демалысты несіне сұрайсың. Бір тірлік істейтін болмасаң, оны қоя тұр. Ініңе бола, демалысқа шықпа. Кейін айтармын, иә бір ойымдағы үлкен бір жұмыс бітпей жатса сенің көмегің керек болады, сол кезде келерсің. Иә, ақша керек болып тұр ғой ол істің бітуі үшін. Қайдан болсын, аудан кішкентай, адамдардың тісі-тісіне тимей күндерін зорға көруде. Ауыл ғой бұл ауыл, қала емес, кәсіпкерлері аз, оларды қысқанда не шығады. Құр сөзге қаламын, өсектен өрт шығып кетуі де мүмкін. Осы қазір хабар күтіп отырмын. Балдызым Асқан Астанадан телефон соғуы керек. Жақсы, сол тірлікті бітірсе ол бір үлкен жұмыс біз үшін. Жақсы, хабарласып тұр. Сау бол.
Мәліктің алдындағы қағазға сызғылаған жобасы өзінің соғып жатқан үйінікі болатын.
Ол енді қажетті құрылыс материалдарын тиімді, әрі үнемдеу жағын көп ойлап отырды. Әкімнің бар әңгімесін естісе де өз ойымен, өз жоспарымен әлек. Ендігі осы жобаға тоқтауды қажет санаған.
Оның ойын әкімнің кабинетіндегі телефонның шырылы. Тағы да бөлді. Тыңдамауға бекінсе де қатты шыққан дауыс оны құлақ салуға мәжбүр етті.
– Естіп тұрмын ғой, айта берсейші. Иә, солай ма? Ассалаумағалейкум, Исеке. Жасың кіші болса да, лауазымың үлкен. Сол үшін өзіңді қатты құрметтейді ғой, Зәйдін ағаң, сені. Иә, Асқанға жәрдем бер, бір рет. Өмірі ұмытпаймын жақсылығыңды. Менің де Астанада бір меншігім болсын да, сенің арқаңда. Қалай? Білемін. Айта бер. Иә, иә, сол фирмамның бар ақшасын салып отырмын ғой. Кредит те алғыздым. Асқанға, бәрін қосып отырмын ғой. Жоқ қой басқа, болса неге аянайын. Қанша, үш жүз мың доллар. Ондай ақша болса отырамын ба, осы жерде. Иә, иә. Әрине. Тендрге түскен соң, саған сөз келтірмеуіміз керек. Қанша, олардың жағдайы жақсы. Әрине, бізбен салыстыруға болмайды. Күлкілі боп шығарымыз анық. Не де болса көрерсің. Іздеймін ғой, бірақ табамын деп айту оңай емес. Не де болса бір сылтау тап, тендрді тоқтат, кейінге қалдыр. Мүмкін түңіліп, олардың қатыспай кетуі. Мейлі, шамалы созшы. Иә, рахмет інім. Исеке, өзім хабарласамын. Сен де хабарласып тұр.
Мәлік әкімнің кабинетінен шығып, жанына келгенін байқамай қалған екен. Ұсынған оның қолындағы оттығын алды. Еріксіз. Басын көтеріп, жүзіне көз салған. Әкім көңілді екен.
– Келесі кім еді тізімде, кезекшілікті соған өткізіп барып үйіңе қайт, уақытың біткесін, жарай ма? – деді ол Мәлікке қарап.
– Мына қараңғы түнді пайдаланайық. Ерлан, сен ішке еңбектеп кіресің. Мына қаптарды ал, біріне тек ішімдіктерді, екіншісіне Сникерс конфеттерді сал, шишаларды бөлек, өз алдына жинайсың. Болған кезде бәрін бірге шығарып бересің, иә, сол өзің көрген жерден. Қане, кірісейік.
Нұрлан мен Сұлтанқазы ломдарының ұшын комоктың жерге тиіп тұрған тақтай қабырғаларының астына сұғыңқырап алған соң, кірпіштерді жинастырып қалап, тіреуіш етті.
– Ал, кеттік, жайлап, байқап бас – деді Сұлтанқазыға. Екеуі екі ломның екінші ұшынан басып «Архимедтің рычагы» әдісін қолданды. Комок сықырлап, қозғалды, сонан соң қисайып көтеріліп, бұлар жақтағы қабырға жерден ажырады. Комоктың ішіндегі қабырғадағы жақтаудан әлденелердің құлағаны естілді.
– Тағы да шамалы көтерейік, тағы да – деп Нұрлан басқарып тұрды – Ерлан, көрші, сиясың ба ашылған жерге
– Сиямын – деген Ерланға – Біз ұстап тұрамыз, ішке қорықпай кіре бер, қаптарды ұмытпа. Тоқта, алдымен комоктың екі бүйір қабырғасының жерден шамалы көтерілген тұстарына кірпіштен тіреу қойып қой, сонда біз босаймыз. Кіріп саған жәрдемдесерміз, мүмкін. Иә, болды. Енді ішке кір. Сұлтанқазы, сен де бар, екеуің кіріңдер. Мен осы жерде қалып, айналаны бақылап тұрайын. Біреу келе жатса камокқа жақындатпау керек. Тек тездетіңдер, ешнәрсені қалдырмаңдар, бәрін алып камоктың ішін тазалап кетейік. Кірдіңдер ме? Қапқа заттарды салыңдар, толса кірген жерден шығарыңдар, мен көтеріп апарып автомобильге сала берейін. Бол, тездетіңдер.
Сұлтанқазы мен Ерлан камоктың іштегі электр жарығын жағып тездетіп іске кіріскен. Сәлден соң-ақ, Нұрлан заттарға толған қаптарды көлікке таси бастады.
Өзі жан-жағына алақтап қарап қояды. Ешкім жоқ сияқты. Қорыққанын жасырғансиды. Ана екеуінің көзінше білдірмегенімен жалғыз қалғанда жан тәттірек. Қисайтып қойған камоктың ішінен олар қаптарды толтырып әлі шығаруда. Иномарканың жүк салатын жері толды, екеуі артқы есікті ашып, сонда қаптарды кіргізуде. Қолдары дірілдеп, жүрегі жиі соғып, беті қара терге жуылған, екі жеңімен оны кезек-кезек сүртіп қояды. Ащы терден көзі ашып барады. «Немене, көзге кішкене көрінгенмен камоктың ішінде соншалықты көп зат бар деп кім ойлаған».
– Болды ма? – деп сұрады Нұрлан іштегілерден. – Жетер осы. Шығыңдар тезірек. Кетейік, біреулер келіп қалмай тұрғанда.
Камоктың астынан екі досы асығыс шықты. Ломдарды камоктың астына қайтадан кіргізіп, екі бүйірден көтеріп, тіреген кірпіштерін суырып ап тастаған соң, жайлап босатқан еді камок орнына келді. Іздерін жасыру үшін пайдаланған кірпіштерін бір-бірлеп алысқа лақтырысты.
Электр жарығын өшірмей шыққандарын соңынан байқаған.
– Бұл үшін қиналмаңдар. Пышақпен электр желісін қия саламын – деді қалтасына қолын салған Сұлтанқазы.
Нұрлан оған қарамай электр желісін қолмен ұстап, күшпен төмен тартқан еді. Ол үзіліп түсті, іштегі жарық сөнді.
– Үстеріңді қағыңдар. Кеттік. – деді де, өзі машинаға жайғасты.
– Енді қайда барамыз? – деді Ерлан Нұрланға жақындап.
– Мына жерден кетейік те алдымен – деп ол жауап қатты.
– Сосын ақылдасамыз. Автомобильдің фары жылжып, жолға жарығын түсірген бетте, олар үлкен көшеге шыққан соң, батыс бетке қарай зымырап бара жатты.
– Қайда бара жатырмыз, айтсай Нурик? – деді Сұлтанқазы шыдамсызданып әйнектен кейін қалып бара жатқан үйлерге қарап қойып.
Адамды мезі қылдың ғой айтайын – деді ол автоны көшенің шетіне шығарып моторын өшірді.
– Үлкен көшеден шықтық. Бұл кішкентай қалтарысқа менттер келе қоймас. Сонымен – ойым былай – деді Нұрлан сигаретін тұтатып алған соң түтінін бұрқыратып аузынан шығарып отырып.
– Осыдан қашық емес, Құмсабаны білесіңдер. Онда мола бар. Біздердің өлген ата-аналарымыз жатыр. Оларда тіл жоқ. Ешкімге де бізді көрдік деп айтпайды. Секете? Оның үстіне қарай кешке қарай, түнде, тірі адам молаға баруға қорқады. Қауіпсіз уайымдамаймыз Одан артық жер жоқ. Біз қазір моторды сонда қоямыз. Жерге жүкті түсіреміз. Онда еспе құм, қазу қиын емес. Көміп тастаймыз. Тіпті ешкім таппайды. Осы жерден іздеу ойларына келмейді.
– Ей-ей, сен не айтып тұрсың? Сонда біз камоктағы заттарды құмға көму үшін ұрладық па? Есің дұрыс па өзіңнің? Іздесе ешкім таппайды дейді ғой. Ой, шіркін-ай.
– Үндемей жағыңды қарыстыршы. Біз керегімізді күніне бір рет қараңғыда келеміз де, осы отырған үшеуіміз, қазып алып тұрамыз. Кетерде тағы көмеміз. Қашан таусылғанша. Ойым дұрыс па? Бұдан артық жоспар таппайсыңдар. Бәдігім ау неге үндемейсің? Мен алдын ала ойластырып қойғамын. Басқа ұсынытарың жоқ па, келісесіңдер ме?
– Дұрыс. Мен келісемін. – деді көп сөйлемейтін Ерлан.
– Мақұл. Осылай-ақ болсын. – деді Сұлтанқазы, лажсыз адамдай.
– Онда кеттік.
Олар содан кейін үнсіз отырды.
Машинаны Нұрлан моланың арғы жақ бетіне апарды, одан әрі елсіз қалың, жота-жота құм еді, олай қарай жан бармайды.
Машинадан түсірген қаптарды тік тұрғызып қойды. Қолдарымен сипалап көріп жатыр. Қаптың аузын ашып оттықпен жарық түсіріп қарауда.
– Бәріміз коньяк, вино, арақтың ішінен ішетінімізді ғана алайық. Бүгін тойлаймыз. Шоколадтан, тұздалған қияр, помидордан бір-біреуден шығарыңдар. Әркім керегінше аз аздан күнде алып тұрғаны дұрыс қой, әркімнің ұнатқаны әртүрлі болады. Тұздалған балықтан, наннан алуды ұмытпаңдар. Қалғанын көміп тастайық. – деді Сұлтанқазы.
– Ох, жігіттер осының бәрі таусылғанша күнде тойлаймыз ғой. Қыздарға барамыз. Қазір тап қазір күнде солармен қыдырамыз. Алдымен бір бутылканы осы жерде ашып, ішіп алайықшы.
Зейдін кабинеттен тысқа шыққанда қызмет көлігін жүргізуші жігіт күтіп тұр екен.
– Үйге апар – деді оған.
Машинаны асықпай бұрған ол, үлкен көшеге шыққанда да көлікті жайлап жүргізіп отырды. Келген соң дүкеннен алған тағамдардың бәрін сыртқа ала түсті. Үйге кіріп ас бөлмеге апарып столға қойды.
Зейдін:
– Енді үйіңе қайта ғой, ерекше бір іс шығып қалмаса демала бер, бірақ кім біледі керек болып қаларсың, білесің ғой, ұзап бөтен жаққа кетуші болма. Ал ертең мереке, бірақ күндегідей уақытта келерсің.
– Аман-сау болыңыздар. – деп ол сыртқа шығып кетті.
– Әй, әй, баламды көшеде көрсең айт, үйге қайтсын – деді Зейдін.
– Мақұл. – деген жүргізушісінің дауысы естілді тыстан.
Зейдін киімдерін шешіп ілген соң, бүйірдегі бөлмеге кірген. Әйелі Бибіжамал жатқан төсегінен тұрып, еріне қарсы жүрді.
– Келдің бе? мазам болмаған соң жаңа жатқан ем. Қан қысымым көтерілген-ау жобасы. Басым зеңіп тұр еді. Шамалы жатқан соң босатқандай. Кешкі асты дайындап берейін. Әлгі балаң бірдеңе әкелсе, сен демала тұр – деді әйелі.
Зейдін жауап қатқан жоқ. Үнсіз төсекке қисайып жата кетті. Кеңес үкіметі емес қазір. Алып бара жатқан жау жоқ. Мемлекеттің есебінде ештеңеде жоқ. Бәрі жеке адамдардың иелігінде. Сондықтан уайымдайтын да іс жоқ. Бітпей қалса жауап берем-ау дейтіндей. Жеке адам малына өзі қарайды, егісіне өліп-тіріліп еңбек етеді. Тіпті жердің астындағы кеннің де өз қожайыны бар. Әкімге қарасты тірлік жоқ десе де болады.
Құрсыншы бәрі де. Бір айлықтан басқа не табысы бар сонда әкімнің. Ойлап қараса анда-санда әркімнің берген азын-аулақ парасы ма. Оған ауыз жари ма. Малға өріс керек еді деп бір жылқысын атап, бес жүз гектар жер сұраған бақа бас әлгі баланы айтсай, ол да өзінше қу, бермесең тағы тамбайды ғой өзгелерден. Бау-бақшамен айналыссам деп отыз гектар жер сұраған сумақай әне біреудің бергені мың-ақ доллар. Бермесең түсетін басқа табысы мол кәсіпорын жоқ. Не істеу керек. Алдан ғой Астанада майда тірлікпен әуре. Фирма дейді-ау оның мекемесін.
Бір ресторанды сатып ала алмайды. Оған үш жүз мың доллар керек екен. Оны мен қайдан алмақпын.
Зейдін жата алмай теңселіп, орнынан тұрды. Қарсыдағы сөреден коньяктың шишасын қолына алып, стаканға жүз грамдай құйып ішіп салды, тағы да құйып жатқанда телефон шырылдады. Трубканы алып еді үлкен баласы Еділ екен.
– Әке, мен демалыс алуға шешім қабылдадым. Ертеңдері барамын үйге. Сонда әңгімелесерміз. Анам қалай? – деді ол.
– Жүр ғой ілдәлап, қан қысымы көтеріле береді, жүйкесі тозған-ау балам, жарайды, шақырайын ба? Сөйлесесің бе? Өзің біл. Басқа әңгімең жоқ па? Жақсы, келген соң сөйлесерміз.
– Алдан хабарласты ма? – деді Еділ.
– Сөйлестім. Үш жүз мың жетпейтін сияқты. Жақсы.
Зейдін трубканы орнына тастай салды. Заман, заман өзгерді, мораль тозды. Алпыс жыл өкімет пен партия адалдыққа баулып, алдап келді. Жас үлкейген кезде енді міні тақырға отырғызды. Адамгершілік деген бос сөз екен, ар намыс деген өтірік сияқты. Туған еліңді алдап, туған жерді сатып, бүткіл елдің байлығын талан таражға салып, бөліп алды ақшасы барлар. Ауылда не қалды, ауданда не қалды ауыз толтырып айтатын. Жалғыз шахта-өндіріс дегеннен. Егесін шақырып алып, қысқанда берер, берер бір он мың доллар.
Оны сосын жоғарыдағы таныс-туыстарына жыр ғып айтпай ма, ол өсек шіркін қардай борап, бір күні алдымнан шығары сосын анық.
Үш жүз мың долларды қайдан аламын құдайым-ау.
Зейдін қолындағы стаканға коньяктан тағы құйды, оны ішіп салды.
Диванға келіп шалқалап отырып, көзін жұмып, өткен күндерін ойлады. Жастайынан ауылда өсті, комсомолға өтті. Агрономдықты техникумға түсіп оқыды. Совхозда агроном болып істеді. Ауданға барды, комсомолда жұмыс істеді. Хатшы болды. Өмір бойы ілгері ұмтылды. Аудандық партия комитетінің екінші хатшылығына ауысты. Аудандық атқару комитетінің төрағасы қызметінде көп жыл істеді. Содан кейін заман өзгерді. Ел оны ауданға әкім етіп ұсынды. Облыс қарсы болған жоқ. Осылай ол жаңа заманға ауысты. Ел бұрынғы ел, жер сол баяғы жер. Зейдін бірақ жаңа заманның әкімі болып, істеуге ықылассыз кірісті. Ішкі ойы, жан дүниесі жаңа заманның іс-әрекетін қабылдамады. Болып жатқан өзгерістерді оқып, біліп, естіген сайын денесі түршігіп, іштей қиналатынды шығарды. Амал жоқ, жұмысын істей берді. Өмір сүруі керек.
Еділі – үлкен ұлы облыстық КНБ-де қызметте, шені подполковник.
Екінші ұлы Астанада Заң университетінде оқиды. Аты – Мұрат. Ал кіші ұлы он бірінші сыныпта, биыл мектеп бітіреді.
Бұлардың болашағын ойлауға қорқады. Шыны сол. Мына қасқырлардың, жабайы аңдардың заманында олардың өмір сүруі үлкен қиындықтармен өтеді-ау деп уайымдайды.
Балаларға қалдыратын жеке меншігің, жеке кәсібің болмаса бүкіл өткен өмірің зая өткенмен бірдей. Қолдарындағы бар ақшаға қосуға тағы үш жүз мың доллар таба алса егер, Астанадан үлкен ресторан сатып алған болар еді.
– Эх! – деп Зәйдін жұдырығымен диванның жақтауын салып жіберді.
– Нурик, кеттік дискотекаға. Ерлан екеуіміз сол жерден үш қызды ертіп шығамыз. Сосын қайда барамыз? – Сұлтанқазы жанындағыларға қарады.
– Маған бәрібір. – деді Ерлан.
– Көлдің жағасына. – Нурик сөзін дәлелдеуге кірісті.
– Біріншіден, түнде су жылы, үстіміздің құмын кетіреміз. Екіншіден, ішкіліктен соң суға түссең мастығың тарқайды.
– Ура, тауып айттың – деді Сұлтанқазы – Үшіншіден, қыздард суға түсіреміз и айдың жарығында, аржағын айтқасын қызық болмайды. Нурик, басымды иемін саған,миың істейді.
– Жігіттер,естеріңде болсын. Ішкеннен соң бүгінгі ұрлықты ешкімге айтпаймыз. Содан кейін тағы ішейік, жетпей қалды деп бірақ Құмсабаға жүгірмейміз. Түсінікті ме? Күніне үшеуіміз бір рет барып алғасын болды.
Нурик екі досына қадалып тұрып қарады. Жұдырығын түйді. Көк түсті Ауди-100 автосы көлдің шетіне келіп құмшауытқа тоқтағанда ішінен үш жасөспірім балалар мен үш қыз сау етіп, ақтарылып түскенде, көл жиегі көңілді дауыстарға толған еді.
Жастардың жүгіріп суды жалаңаяқ кешіп, қуаныштарын суша шашып, бар дауысымен сөйлеп, күлгендері жарасып тұрды.
Қара аспандағы көп жұлдыз бақталастығы бардай шашырап жылтырайды. Ай төбеден қарап, оларды менсінбейтін сияқты. Жарқырап тұр. Тұп-тұнық көлдің бетінде олардың сәулесі көрінеді. Көлдің екі жағалауындағы қамыс құрақтар тып-тыныш, тербелмей ұйып қалған.
Нурик машинаның жарығын қосып, жерге түсірді. Қалған екеуі қайдан алғаны белгісіз жұқа жамылғышты төсеп, үстіне газеттерді жайды. Соның үстіне алып келген шұжық, нан, консервілерін бөтелкелерін жаймалап қойып жатыр. Қыздар келгенде бәрін де дайындап жайған болатын. Дәмді сулардың тығынын ашып, қыздарға бір-бірден ұстатқан. Стакандарға құйылған ішімдіктерді бәрі қолдарына алғанда Сұлтанқазы:
– Қыздар мен сендерді тегіс жақсы көремін - деді – Өмір адам ға бір ақ рет берілетінін білесіңдер ғой. Я предлагаю её украсить вот так, как мы хотим сейчас, на лоне природы,Табиғаттың аясында.өзеннің жағасында дәл осы қазіргідей айлы түнде өмірдің қызығын көріп тамашалауға шақырамын. Сол үшін ішіп қояйық.
Сонан соң Сұлтанғазы:
– Енді бәріміз таныссақ та болады – деп еді. Нурик:
– Қойыңдаршы біз бір бірімізді онсыз да танимыз ғой,бір ауылдың адамдарымыз деді – одан да қыздарға сөз берейік. Сізден бастайық.
Жайылған дәмге бәрі де құныға қол салып, жеуге кіріскен. Арасында ішімдіктен ішіп, бойлары қызған еді. Күлкі мен әзіл еркін шығып жатты. Бәрі де бір-бір сөйлеп, ішімдіктен ішкен соң Сұлтанғазы орнынан ұшып тұрып:
– Сендер өздерің білесіңдер, ал мен суға түсуге кеттім – деді. Үстіндегі киімдерін шешіп, лақтырып тастады да көлге қарай жүгірді.
– Ура! – деп бәрі орындарынан тұрып, асығыс шешініп, шын ниеттерімен суға шомылуға кірісті. Албырт жастықпен олар бөтен ой ойлаған жоқ еді.
Дастарханның басында Нұрлан бойы ортадан биіктеу бетінде аздаған секпілі бар, ұяңдығына жарасымды тартымдылығы бар қызға көзі түскен. Жастыққа лайық үш қызда да түр, өң бар еді. Денелерінен бір кінәрат таппайтындай адам.
Бірақ неге екенін өзі түсінбей секпіл бет қызды іздеген, тек сол ғана керектей. Қараңғыда суда жүзген қыздардың жақындағанда ғана даусынан ажыратты. Өзінің ұнатқанына жүзіп барды.
– Менің атым – Нұрлан. – деді. – Сенің ше?
– Жанна. Сен әкімнің баласы емессің бе? – деді қыз.
– Солай шығар. Мүмкін. – деп Нұрлан күлді.
– Жағаға қайтайық, алысқа бармаңдар. ЕЙ,естисіңдер ме мені? – деді Нурик. – Жанна жағаға барайық.
Екеуі қатарласып жүзіп отырды.
Судың асты шегір құм болғасын таязға келгенде олар аяқтарын рахаттанып басып, асықпай жүрді.
Жайпауытқа келген соң Жанна:
– Суға жатайық – деді.
Екеуі қатарласып етпеттерінен жайғасқан. Нурик:
– Мен сені бір көргеннен ұнаттым – деді.
– Егер әкем үйлен десе, ертең мен сені ертіп апарар ем, оған: «мен тек осы қызды сүйемін» деп. Әрине, ол олай демейді. Бірақ, мектепті бітірген күні не істейтінімді айтайын ба, ол анық. «Саған күйеуге шық» деп ұсыныс жасар ем – деді, Нурик қызбаланып.
Жанна үндеген жоқ. Таңырқаған Нурик оған жақындап бетіне үңіліп қарады. Жанна сөйлемеді. Сол етпетінен жатқан күйі бұған бұрылмады. Нурик екі қолымен жайлап Жаннаның иығынан ұстап шалқалатып аударды. Бетіне үңіліп еді, оның екі қолы Нурикті қаусыра құшақтады.
Екеуі үнсіз, денелерін жабыстырып сүйісуге кірісті.
Кезек-кезек тілдерін шығарып, соруда. Нурик:
– Машинаға барайық – деді.
Жанна тез судан денесін көтеріп, оған ілесті. Екеуі біріне-бірі қараған жоқ. Бірақ саусақтарының арасын ашып біріктіріп, ажырамастай кіріктірді.
Нурик машинаның артқы есігін ашып, орындықты қайырып жатқызды. Содан кейін алғы орындықты да солай етті. Екеуі машинаға кірген соң есікті жауып қойып құшақтасқан күйі орындықтарға құлаған. Аймаласқан екеуі, ынтазарлықпен біріне бірі берілген. Шыдамсыздық пен ерік күші екеуін билегені сонша, есі кете жабысып, итерісіп, бүлкілдеген денені одан сайын жылдамдатып, деммен бірге ыңырсыған дыбыс шығарып жатты. Олар солығын басқанда жабысқан жалаңаш денелерін ажыратып, ризашылықпен қайта-қайта біріктіріп құшақтасып сүйісті. Ентіктерін басқан соң барып орындарынан тұрған. Дастархан басына барған соң үнсіз стаканға ішімдіктен құйып алып соғыстырған.
– Екеуіміздің болашақ бірлескен бақытты өміріміз үшін – деді Нурик. – Жанна, мен қазір қайтамын, көп кідірсем уайымнан анамның қан қысымы көтеріліп кетеді. Ол кісі сондай мені жақсы көреді, кішкентай баласымын ғой.
– Нурик, мен де қайтамын, сенсіз мұнда маған қызық емес, жүр, көлге бір-бір сүңгіп алайық.
Қол ұстасқан екеуі суға қарай жүгіре жөнелді. Судан шыққан соң:
– Ей, ей, жігіттер қайдасыңдар Біз үйге қайтамыз – деді Нурик айқайлап.
Қараңғы түнде қайдан шыққандары белгісіз сәлден кейін төртеуі дастархан басындағы бұларға қосылды.
– Анам айтқан бір әңгіме есіме түсіп тұр. Айлы түнде суға түскен қыз басқалардан сұлу болады деп еді. Сендер енді ең сұлу қыздарсыңдар. Құттықтаймын. Анамның ден саулығы нашарлап ауырып жүр еді, рұхсат берсеңдер мен қайтамын, Жанна да қайтайын деп тұр. Қалай бізге өкпелемейсіңдер ме? Жақсы, рахмет, сау болыңдар, кездескенше. Ал сендер жігіттер ,ертең клубтың алдында сағат онда кездесетінімізді естен шығармаңдар. ал қазір асықпасаңдар да болады. Таң атқанша дем алсаңдаршы.
Машина орнынан жылжып, көшеге бұрылды. Бұл кезде түнгі сағат бір болған еді.
Түнгі сағат он екі жарымда Мәлік үйіне келді. Кезекшінің жұмысын – өзін ауыстырған адамға өткізді. Екі бөлмелі жалдап отырған үйінің жарығы сөнбепті. Жәмішкүлі күтіп, ұйықтамай отыр-ау, шамасы.
Ол есіктен кіргенде төргі бөлмеден ыржиып күліп, Иван Павлович шықты. Кәдімгі Мониленко Иван Павлович.
– Ей, қазақ сен түнде қаңғып қайда жүрсің? Саған қонақ болайын деп келсем жоқсың. Амал жоқ, күтейін деп қалдым. Бірақ түннің жарымына дейін осылай жүре беруге де болама?
Мәлік үнсіз, тілін жұтып қойган адам сияқты. Өңі өзгерген.
– Ей, хохол қазақша сөйлеуді біледі екенсің ғой. Бері келші жақындашы маған.– деді Мәлік жаңа досына риза күйі оған екі қолын созып оның үлкен денесін құшақтап төсіне төсін басты.
– Ризамын, орыс және басқа ұлттарға үлгі болатын адамсың, шыным, келгеніңе рахмет.
– Мақау адамды тапқан екенсің, Қазақстанда өмір сүрген соң бірінші тілін үйренуге тиісті емеспін бе? Мына сен сияқтылар маған риза, ел силайды сол үшін, ал маған тіл үйренсем қосымша білім емес пе, сонан соң менің арым да таза, себебі сіздің елдің ауасын жұтамын, жерін басамын, нанын жеп, суын ішемің, ұялмаймын.
Мәлік Иван Павловичке қарап басын шайқап түрды, сосын қонағын асықпай құшақтап көтерген еді, көтерген қайда, табанын жерден ажырата алған жоқ.
Асықпай оның салбыраған қарнына қарап тұрып: – Иван Павлович салмағың қанша килограмм? – деді ойнаған болып оның қарынын сипап, ұрып-ұрып қойды. Мониленко оны шыбын қонғандай да сезбегенін байқатты. –Келгенің жақсы болды, салмағыңды азайтуға жәрдемдесемін мұнша салмақтың қажеті не саған. Ертең там соғуды бастаймын. Маған бір күніңді қиып жәрдемдессең ештеңең кетпейді солай емес пе денеңде арам ет көп екен, шамалысы кетер. Дегенмен, Жәмішкүл, Иванға тамақты аз бер, легенге аз сал. Әйтпесе, мына қарынды толтыру оңай болмас.
– Жәмішкүл, мына оңбағанды тыңдама, мен мұны шамалы сабасына түсірмесем болмайды екен – деп – Иван Павлович Мәліктің мойнын қолымен қысып алып, буындыра бастады.
Жәмішкүл жүгіріп келіп килікті:
– Иван Павлович абайласаңыз қайтеді сіздің мойыныңыздай жуан емес қой оның мойыны – деді,оның әлеуетті қолдарына жабысып алған күйі. «Кім біледі, Мәліктің бір жерін ауыртып қоймасына кепіл жоқ.»
Жәмішкүлдің сөзіне Иван мен Мәлік риза, шек-сілесі қатып күліп жатыр. Иван Павлович Мәлікті босатып итеріп жіберді Мәлік әйелін құшып, аузынан сүйіп жүр.
– Иван Павлович, біздің басымызда баспанамыз жоқ. Пәтер жалдаудан шаршадым, шыным. Там соғу үшін бір жер алғамын. Тәуекел деп ертең соны бастағалы отырмын, соғаң жәрдессін деп туыстарды шақырғамын, сенің келгеніңе қатты қуанып отырмын, жәрдем бересің бе бір күн. Қазақтар бұны асар дейді—деді Мәлік. –Жә, жарайды,жағымпазданбай бірден солай демейсің бе. Әйеліңе қарап аяп кеттім, жағдай жасай алмайсың,сол үшін ғана жәрдемдесемін.
– –Рахмет, Иван Павлович.
Олар осылай әзілдесіп отырғанда Иван үлкен бір қағаз орамды алдына алды, асықпай ашты, оның ішінен кітаптар шығара бастады.
– Мен саған Бальзактың жиырма томын әкелдім - деді Иван. – силығым. Қолымда қалған соңғы кітаптарым саған бұйырды. Бұл кітаптар менің бұрыңғы бақытты өмірімнің белгісі еді.
Мен елде жүргенде екі университетте білім алғамын.Үйімде кітап деген өте көп еді. Ел сияқты жұмыс істеп, өмір сүріп жүргеміз. Сендермен бірге осылай отырмас едім,егер сол елде басыма бір іс түспегенде. Ол оқиғаның бәрін айтпай ақ қояйын. Әйелім көзіме шөп салып жүр екен, төсекте жатқан жерлерінен ұстадым, ашу мен қорлықтан қаным басыма тепті,көзім қарауытып, екеуін де қалай пышақтап өлтіргенімді білмеймін, болар іс болды деп өзім милицияға барып, жасаған қылмысымды мойындап, берілдім. Мені соттады, түрмеге қамады. Содан шыққан соң Украинаға оралған жоқпын, Одақты аралап қаңғып кеттім. Қазір Қазақстанға келгелі, үйлендім орнықтым. Тараз қаласында тұрамын. Елдерің ұнады. Бірақ түрмеден шыққаныма көп уақыт өтсе де бір қылмыс болса,мені шақырып тексереді де жатады, шаршадым. Өткен өмірімді, түрмені еске салады.Мен аралаған Қиыр Шығыс, Колыма,Карпат, Бессарабия болсын бәрінде осылай, картотека бойынша қылмыскер деген маңдайыма таңба салғандай. Қазір Қазақстан азаматымын.
– Иван Павлович солай де.
– Бальзактың тоқсан алты томын түрмеден шыққан соң сатып алғамын, соны қайда жүрсем де оқитынмын, қайғымды ұмытып кетуіме сол себеп болды.Оқығандарымдымды ұнатқан адамдарыма силап жүрдім, ең соңғы қалғандарын саған алып келдім,саған бұйырыпты. Кітап деген тілі жоқ нәресте ғой, қойған жеріңде тұра береді. Ал оқып қарасаң онда қаншама адамның өмірі бар, адамға керек ең қымбат байлық деп есептеймін оларды. Олардың қадірін жақсы адамдар ғана біледі,солар ғана сүйеді.
Сенің үйіңнен кітаптар көрдім де саған қалғанын силайын деп шештім. Мәлік, жағдай осылай. Сынайсың ба, табалайсың ба өзің білесің.
– Анекдот айтайын ба? Украинадан бір кемпір Таразға қыдырып келіпті. Жамбылдың ескерткішіне қарап тұрып таңырқаса керек,оның қолындағы домбырасының не екеніне ақылы жетпепті :
– Ей, балам, ана шалдың қолындағы не нәрсе? Ожау емес пе?
Борщ құйып берейін деп тұр ма? –депті өтіп бара жатқан біреуге.
Мәлік пен Жәмішкүл еріксіз күліп жіберді.
– Иван Павлович мұның несі ерсі, келген қонақтарға Жамбыл атамыз қарны ашпасын деп борщ құйғалы тұрған шығар қазақтың ықыласын білдіріп тұр емес пе, дегенде ол кемпірдің қарны аш болу керек,солай мА?
– Иван Павлович, басқа әңгімеге көшейік – деді Мәлік Жәмішкүл екеуіне қарап тұрып:
– Тамақ дайын болды – деді. Иван Павлоич қолын жуып, сүрткен соң, кәнігі қазақтар сияқты алдына қойған сыбаға жілікті қолына алып мүжи бастады. – Адамның қайғысы мен қуанышы ішкі сезімді буып кеткенде тез сөйлеу үшін үйреншікті орыс тіліне еріксіз кетіп қалады екен – деді Иван Павлович қазақша жатық тілмен.
Таңертең ертемен тұрған Мәлік пен Иван Павлович үйдің қабырғасын өруге кірісті. Сәлден кейін жездесі Әбу балаларын ертіп келді. Ол кісі де өруге ұста екен. Жәмішкүлдің бауырлары жиналды. Бәрі жәрдемші болып жүр. Қараң-құраң адам көбейген соң жұмыс та өнді. Қабырғаларды өріп, терезенің, есіктердің жоғарғы жағына жеткенде жұмыс бәсеңсіді.
– Малик, сенің есік пен терезенің үстінен қоятын бел ағашың жоқ па? – деді Иван Павлович. Екі алақанын жайған Мәлікке басын шайқап күлді.
– Эх, қыраным –ай, сен де мен сияқты тақыр кедей екенсің ғой. Тағы да өзін бір ауданның сәулетшісімін дейді, ұялмай аузын толтырып. Архитектормын дейді ау өзін, бірақ мен сияқты кедеймін деп айтпайды. Ана қаладағы коттеджде тұратын, джип мінетіндер өздерін архитектормын деп айтса болады. Сен кешір, сен нағыз өмір сүріп жүрген жоқсың , күніңді зорға көріп жүрген адамсың
Мәлік, сенің метал кесетін әрең, үлкен темір балғаң бар ма? Темір жолдың жағасында сынып қалған темір бетон көп екен, солардан арматура кесіп алып келейін. Ол арматуралардан байлап тақтайшаның арасына салып бетон құйсаң бел ағаш болады.Екі үш күннен кейін кепкен соң үстіне кесектеріңді өре бересің. Келісесің бе?
– Ой, Иван Павлович, бұл менің ойыма келмепті ғой. Ақылыңызға рахмет. Бел ағашқа ақшам жетпеген іштен тынғамын.
– Жоқ сен арматураны құрап байластыра аласың ба, жоқ көмектесейін бе? – деді Иван Павлович.
– Қолымнан келеді – Мәлік қуанып кетті.
– Ай жарайсың Малик – деді ол, көзін қысып – Басың нағыз бас тұра асқабақ дерсің.
Өзі қарқылдап күліп тұр. Айналадағылар тегіс күліп жатыр.
– Рахмет, Иван Павлович сен болмасаң мені кім мақтайды. – Сендей ақылды, ойын тура айтатын адамдарды өмірімде сирек кездестірдім, ол жағыз сенсің ау, әлде екеу ме екен, бірақ екеу болғанның өзінде сен біріншсісің – деді Мәлік.
Адамдар оған да риза болып күлуде.
Мәлік Иван Павловичқа көмекші етіп бір жас қайнысын қосты. Қалғандары тоқтамай перемычканың орындарын қалдырып, қабырғаларды кесектен өріп көтере берді. «Көп түкірсе – көл» деген рас екен. Қабырғаларды адамдар балка салатын деңгейге дейін лезде өріп тастады.
– Мәлік аға, әлгі орыс сізді шақыр деп жіберді мені – деді Иван Павловичпен бірге кеткен қайнысы.
– Тиыштық па? – деді Мәлік ентігіп тұрған, өңі құбылған жас балаға.
– М-Милиция келді, орысты алып кетем дейді – деді ол тұтығып адамдардан былайырақ шыққан соң.
– Қой, не дейді? – деді Мәлік – Артындағы адамдарға – Сіздер істей беріңіздер, қазір келемін – деді.
Бұлар келгенде бойы кішкентай, денесі шағын қазақ милиция капитаны. Иван Павловичтің қолына кісен салып қойыпты.
Мәлік келгенде Иван Павлович қолын көрсетіп күлді.
– Жолдас милиция капитаны, жұмысты тез істеуге болмайды дейді –деді Иван павлович.
Мәлік капитанмен амандасты. Сосын:
– Тиыштық па? – деп сұрады.
Капитан Мәліктің қолтығынан ұстап, оңашаға алып шықты да:
– Мына хохолды танисыз ба? Танысаңыз қашаннан бері? Кеше бұл қайда болды? – деп сұрақтарды жаудырды.
– Алдыңғы күні көшеде кездесіп қалдым. Үй соғу үшін ол маған қажет болды соған жәрдемге шақырып ем, ол келісті. Сосын үйге ертіп келіп, қонақ еттім, сөйлесіп, таныстық. Аты-жөні Иван Павлович Мониленко. Тараз қаласында тұрады. Сонда тіркелген екен. Кеше кешкісін менің үйіме келді, түнімен әңгімелестік. Екі университет бітірген, өзі өте білімді екен. Маған Бальзактың жиырма томын сыйлады, өзі оқып болған екен, енді несіне арқалап жүремін деді. Бұл адамды неге әкетпекшісіз, не бүлдірді – деп сосын капитанға қарсы сұрақ қойды Мәлік.
– Сізді мен Әбудің үйінде көрдім-ау, осы, Ол кісі менің жездем. Өзім акиматтың сәулет бөлімін басқарамын. Атым – Мәлік.
– Иә, иә. Енді есіме түстіңіз. Абекеңмен көршіміз. Менің атым – Сатыбалды. Бүгін түнде орталық алаңдағы комокты біреулер тонапты. Ішіндегісін түгел алып кеткен. Бұрын ондай ұрлық аудан орталығында болмаған еді. Бүгін бастық соны зертте, ізде, тап та тап дегесін, таңертеңнен бері зыр жүгіріп, іздеп жүрмін. Мен қылмыс іздейтін опермын. Солай. Біз біріншіден бұрын қылмыс істеген адамдарды тексереміз. Мына Мониленко бұрын адам өлтіріп, сотталған екен. Уақытша, сырттан келіп тіркеліпті. Сұрастырып жүріп, суретімен салыстырып, жаңа тапқаныма қуанып тұр едім.
Бұл біздің жұмысымыз ғой. Ұрлық түнде болған. Сағат оннан кейін, қараңғы түскен соң. Ал оның сіздің үйге кешке келгені анық па?
– Иә, мен түнде акиматтан кезекшіліктен келсем, ол біздің үйде мені күтіп отыр екен. Әйелім үйде ғой. Одан сұрап көр, маған сенбесеңіз. – деді Мәлік. – Ол түнде бізге өзі айтты, әйелі ойнас жасаған соң, ашумен екеуін де өлтіріпті. Кім де болса басына түссе сөйтпей ме? Беті аулақ қой, әрине.
Иван Павлович ұрлық жасамайды, мен оған сенемін. Ұрлық майда тірлік емес пе? Бала-шағаның жасайтын ісі ғой, – деді Мәлік.
– Сіз солай ойлайсыз ба? – деді капитан.
– Өзіңіз ойласаңызшы. Ол комокта ішімдіктен басқа не бар дейсіз? Не бір, маскүнемдердің тірлігі сияқты маған.
– Ойыңыз дұрыс, қосыламын. – деді капитан.
…Бірақ бұрыннан сотталған адамдарды тегіс тергеуден өткізу әдетіміз біздің. Жақсы, мен сізге сенемін. Айып етпейсіз. Жүріңіз, мен оны босатайын.
– Иван Павлович, сіз кешіріңіз, біздің жұмысымыз осындай болады – деді капитан, оның қолының кісенін шешіп жатып. Құдай үшін кешіріңіз, маған ренжімеңіз –деді Сатыбалды.
Капитан Иван Павловичтің қолын қысып, қоштасты.
– Сау болдыңыз.
Сосын Мәлікке қарап күліп, кешірім сұрағандай, қолын алып, бұрылып әрі қарай жүре берді.
Иван Павлович Мәлікті құшақтап қысып босатпай – біраз тұрды.
– Осылардан ақ қалдым бәлеге, арыма тиеді.
Теріс қарап, бұрыла берді кібіртіктеп. Оның көзіне келген жасын көрсеткісі келмегенін Мәлік түсінді.
– Иван Павлович, оларға бола қиналмасаңызшы.
Осындай білімді, үлкен адамгершіліктің иесі Иван Павловичтің өстіп, өмір сүріп, қор болып жүргені Мәліктің жанын ауыртты, оған жаны ашыды.
Түнде Зоясы мен жақын туыс қызы поезға шығып, мініп кеткеннен соң соның тапсыруы бойынша анасы Галя апай таңертең мереке күні сауда жасауға барды. Есіктің құлпын ашып, кірген соң, комоктың ішінде ешқандай да зат көрмегесін таңырқағаны ма, қорыққаны ма, құлап қала жаздады. Екі тізесі дірілдеп денесін көтермей қалды, тынысы тарылып, жүрегі жиілеп соқты. Аузы құрғап кеткен. Жоқ, комоктың іші бос. Түс сияқты. Ұрланған. Иә, ұрланған. Жүгіріп жүріп Зояның бара жатқан үйіне телефон шалды. Мән-жайды айтты. Сосын таныстардың айтқан ақылы бойынша жүгіріп отырып, аудандық милицияның бастығы отыратын мекемеге барды. Кіре берістегі кезекші ішке жібермей, біраз әбігерге түсті. Жылап тұрып, комоктарының ұрланғанын айтқасын барып, кезекші ішке зорға жіберді. Онда да арыз жазғызды. Үлкен бастыққа кіргесін ғана түгелдеп, әңгімесін айтты. Комоктан түсетін ақшамен күн көріс жасап отырғандарын жыр етіп, айтып, әбден жылады.
Не керек, үш-төрт милициянер оны машиналарына мінгізіп комогіне алып келді. Құлыпты көрді, бүтін, бірақ ішінде ешқандай зат жоқ, полканың бәрі бос. Сен-сенбе бәрібір.
Көшедегі біреулерді шақырып, жазған қағаздарына қол қойдыртты.
Одан не шығады. Гуля апайдың жүрегі қысылып, жедел жәрдем оны ауруханаға алып кетті. Ақ халат киген дәрігерлер укол салып, тағы бірдеңелерді жасап, оны емханаға салды.
Кезекші оперлар қылмыстың болғанына көз жеткізіп, қағаздарын толтырып, келген соң бәрі бастықтың бөлмесіне кіріп, көрген-білгендерін айтып, тәптіштеп, жіпке тізгендей баяндады.
Үлкен бастық, бірақ ренішін білдіріп, басын шайқай берді.
– Кім ұрлаған?
Зілді көзімен қызметкерлерді ішіп-жеп барады. Жауап жоқ.
Сосын алдындағы түйме-кнопканы ұзақ басып кірген хатшы қызға:
– Маған Сатыбалдыны тез шақыр. – деп бұйырды.
Темекінің қорабын ашып, біреуін аузына салып тұтатты. Содан бір қуат алып, тыңайып қалғандай.
Кнопканы басып тұрып, ашумен хатшы қызға айқай салды.
– Сатыбалды қайда?
Бөлмесінде отырғандардан ешкімді де көрмейтіндей, олар тіпті жоқ сияқты, көзіне ілмеді. Үнсіздік үзілетіндей созылып кетті, қашан есікті біреу қаққанша.
Сонда ғана бәрі бұрылып, есікке көздерін тікті.
– Жолдас, полковник…
– Жә, жарайды. Керегі жоқ амандасудың, сен қайда жүрсің, әлде жұмысқа кешігіп жаңа ғана келдің бе? Айт. – деп, ақырып қалды бастық.
– Уақытымен келдім. Бөлмемде жұмыс қағаздарымды реттедім. Естісімен сізге жеттім. – деді капитан Сатыбалды.
– Жарайды, сендер болған істі, барып көргендеріңді қайталап, асықпай айтыңдар – мынау естісін.
Кезекші топтың жетекшісі майор қысқартып, болған жайды, көргендерін нақпа-нақ жеткізді.
– Сен, Сатыбалды, осы отырғандардың бәрін қойп алсаң да қарсы емеспін, топты басқаратын сен, саған тапсырма осы. Бүгін кешке дейін қылмыстыны тауып, маған жеткізесің, дәлелдеп, маған жауап бересің, жеке өзіңнен сұраймын. Осы айтайын дегенім. Аудан орталығында, үлкен алаңда ұрлық жасалады. Бүрын бізде мұндай оқиға болмаған. Масқара. Мен әкімге не бетіммен қараймын. Облыстағыларды айтсайшы. Олар бізге күледі енді. Бітті, боссыңдар. Кешке осында сені күтемін, Сатыбалды.
Бастықтың бөлмесінен шыққан соң олар Сатыбалдының жұмыс бөлмесіне кірді.
Осы тапсырманың кешке дейін орындалуына бәрі сенген жоқ, сондықтан да іштей Сатыбалдының не істейтінін білуге асыққан, біреулері оны аяса, енді бірі оның қызметіне нұқсан келетініне сенімді еді, тіпті соның тездеп болғанына құмарлықпен қарағандай кейбіреуі.
Сатыбалды милиция мектебін ғана бітірген, жоғарғы білімі жоқ жігіт еді, тіпті ана академияны оқып, тауысқан майордың дәрежесін армандауды ойламаған, себебі жанұясында бала-шағасының басы бар, қолы қысқа болатын. Ешкімнің дәрежесін қызғанбайтын, қарапайым, әрі адал жан еді.
– Бүгінгі істі біз былай бөлісейік – деді ол отырғандарға қарап. – Сіз жолдас майор бұрын сотталғандардың қазір осы аудандағы тұрғылықтысының тізімін алып, бес адамға бөліп берсеңіз, маған да. Мүмкіндігінше тездетіп соларды табайық, тездетіп осында әкелейік және олардан кешке дейін жауап алып үлгерейік.
Содан кейінгі жұмысты бірігіп тағы ақылдасармыз үлгерсек, тек хабарласып тұрайық бір-бірімізбен.
Ал мен қазір барып, комокты өз көзіммен бір көріп келейін. Осы айтарым, іске сәт.
Көне жигулиіне мініп, сосын комокқа келген. Оның көзі бірінші үзіліп жерде жатқан электр сымына түсті. Үзген, яғни ұрылар оны кетерінде жасаған.
Айналып қарап жүріп, комоктың екі бүйіріндегі іздерді байқады. Ойланып тұрып, екі жақтап ломмен көтеріп, оны бір жағына қисайтып тұрып, ашылған жағы – астынан кіргендерін білді. Осыған дейін шешкеніне – өзіне риза болды. Ломды неге тіреді екен деп айналып жүріп, әр жерде жатқан кірпіштерді көрді. Асықпай оларды жинастырды. Сосын асықпай көзбен зерттеуге кірісті. Ойлағанындай екеуінен мүжілген жиекті көрді. Бұл ломға тіреген үстіңгі кірпіштер деп шешті. Оларды асықпай көлігінің жүк салатын қуысына қойды. Жанына келіп, қызықтап тұрған үш адамға соларды көрсетті. Сосын акт жазып, оларға қол қойғызды.
Әлгі адамдарға рахметін айтты.
Сосын көне жигулиіне мініп, жұмыс орнына келді.
Айтқанындай майор бұрын сотталғандардың тізімін жасап, Сатыбалдыға Иван Павлович Мониленко дегенді бөліп қойған екен. Сырттан келген адам, уақытша тіркеуден өтіпті. Тұрғылықты мекен-жайы жазылыпты, суретін де дайындапты.
Сатыбалды сонда барып, үйдің иесіне жолықты. Ол Иван Павловичтің ауданның сәулетшісі салып жатқан үйге жәрдемдесуге кеткенін айтты.
Соны іздеп шыққанда қолындағы суретіне салыстырып, қарап. Иван Павловичті ұстады. Содан сәулетшімен сөйлескенде оның ұрламағанына көзі жетті. Сөйтіп ол тағы тығырыққа тірелгенін сезді. Сол кезді сәулетші Мәліктің айтқан сөздерін есіне түсірді. Шынымен бұл ұрлық осы жердің жас балаларының ісі емес пе деп қиялдады. Олар кешегі күні бүгінгі мерекеде жарататын ақшалары болмаған соң, ұрлықты жасауға барулары мүмкін ғой. Мүмкін, мүмкін.
Сатыбалды көне жигулиіне мініп, қайтадан комокқа келді. Айналып біраз жүрді. Бұл кезде кеш түскен еді. Өзінің ойының дұрыстығына көзі жеткен Сатыбалды енді бастыққа баруға асықпады. Не деп бармақшы осылай ойлаймын деп айтуға бара ма. Бәрі бір ол іс емес қой, бос сөз әншейін. Ендеше асықпай тағы ойланған дұрыс деді ішкі ойы. Ал балалар комоктың ішіндегілерін сыртқа шығарды делік, бір ыдыстарға салған шығар, енді оны арқалап, жаяу жүрсе біреулердің көзіне түсуі мүмкін. Олар да солай ойлайды. Ендеше олардың біреуінің көлігі бар әрине автомобиль ол. Ал, заттарын соған тиесін, енді қайда барады. Үйлеріне апаруға болады. Тағы да бірақ көзге түсіп қаламыз деп, қорқулары анық. Жас балалардың орнына өзімді қойсам үйдегі адамдар біліп қояды, сонда оларға не айтамын деп мен де қорқамын ғой.
Заттарды олар апаратын жердің жақын болуын, ешкім бармайтын жер болуын ойлайды әрине.
Тоқта, Сатыбалды, ондай жер Құмсаба емес пе? Поселкенің шетінде ол, онда мола бар, ендеше түнге қарай онда адам бармайды. Дәл солай. Тез, тез сол жаққа барайын автомобиль жүретін жолы бар жермен жүрейін.
Сатыбалды машинасына тез отырып, қараңғы түскенше сол жаққа жетуге асықты. Осы жол, осы жақ дұрыс келемін деп күбірлейді. Молаға да жетті, бірақ жол оның жанынан өтіп, жағалап, ары қарай созылды. Шамалы ойланған соң Сатыбалды солай қарай жүрді. Жол моланың арғы бетіне өткесін биік құмдарға тіреліп, таусылды. Заттарын осы маңға құммен көмген екен деп ойлады ол. Болды, қайтайын деп ойлады, ертең ертемен жаяулап, із кесіп, қазып көрермін деген ойға тоқтады. Көне жигулиіне отырып артпен шегініп бір алаңға келгенде бұрып алды, кейін қарай зымырады. Бірақ ойлап келеді. Қуануға әлі ерте, бұл ойдың жүйесі ғана. Ал егер тіпті басқаша болса ұрлықтың істелуі – онда не істмекші?
Сатыбалды масқара болады ғой онда.
Қазір ана жақта бастық мұны күтіп отыр. Дәл осы кезде Сатыбалдының белбеуіне қыстырған радиотелефоны пышырлап іске қосылып кетті, бірақ ол сәл ойланды да біржола оны ажыратып тастады. Сөйлескенде не айтады. Шешілген ештеңе де жоқ. Көне жигули поселкенің орталығына кеп қалыпты. «Мен қайда бара жатырмын? Тоқта.» Сатыбалды көлігін жолдың шетіне шығарып қойды. Моторды өшірді. Басын ұстаған күйі шамалы отырды. Асықпай ойлануға кірісті. Ол балалар қазір қайда екен? Ей қайдасы несі олар қазір тыққан заттарына бармай ма? Сосын, сосын керегін алып, қалғанын қайтадан көмбей ме? Олар сол заттардың қызығын көрмей ме, Ішпей ме арақтан.
Ендеше бұл не тұрыс, тарт Сатыбалды қайтадан сол жаққа. Тез, тез. Бірақ оның басына жигулимен баруға болмайды. Олар оны көрсе бұрылып алып машиналарымен қашады. Сол үшін шеткі үйде қалдыру керек. Міне, енді дұрыс шешім қабылдадым.
Жаңылыссам егер, онда бүгін түн соған көзім анық жетеді, ал ертең басқа жоспар ойлап, сол бойынша жұмыс істермін. Ал егер қазіргі жоспарым дұрыс болса, онда аяғына дейін жеткізуге тырысармын. Болды.
Сатыбалды енді кідірген жоқ. Шеткі үйде тұрған көлік сияқты көрінуі үшін жигулиін сол үйге тақап тоқтатты. Өзі түсе салып, жаяу ары қарай жүгірді. Моланы жағалады, енді одан асқан болу керек. Түн қараңғы. Ай аспанның сонау шетінде әлі. Сатыбалды жолдан шықпай жүгіріп келеді. Алқына бастағанын сезді. Әлі арттан машинаның фары көрінген жоқ. Енді ол сәл баяулатып жүгірді, содан соң аяңға көшті. Міні жол да таусылды. Айнала елсіз, құмның іші, әр жер жота-жота боп қараяды. Мен ұзамайын, олар келсе қазсын, алатынын алсын. Содан кейін қаша алмайды жаяу да, көлікпен де.
Мен қарсы алдынан шығуға тиіспін. Осы жақын жоталанған құмның арғы бетіне тасалайын.
Ол солай қарай беттеді. Жайғасты. Сосын асықпай дем алуға кірісті. Пистолетіне оқтарды салды. Кім біледі керек болып қалуы. Машинаның даусын естіп, денесі дір ете қалды. Беліндегі кісендерді сипалады. Үшеуіне жетеді. Олар көп болса не істеуі керек. Олар ұрлықтарын ешкімге айтпауға тиіс. Сондықтан үшеуі ғана келуі керек. Машинаның дауысы дәл жанына келгенде өшті. Фарын өшірді.
– Нурик, неге өшірлің? – деді бір дауыс.
– Ей, мен кеше ғана айттым ғой, сендерге қазақша сөйлейміз деп – деді бөтен екінші дауыс. Сосын сол дауыс тағы да:
– Фар жақпай-ақ табамыз ғой, ай жарық, болмаса күкірт бар.
– Мен бүгін фонар әкелдім – деді үшінші дауыс.
– Жарайсың, Ерлан. Сен Сұлтанғазы емессің, нақты сөйлеп, ойлана білесің. Ал Сұлтанғазы аузына келгенін орысша айтса болды. Оған сөйлесе болды – деді екінші дауыс.
– Міне, мына жерде – деді біреуі.
Олар қолдарымен еспе құмды көсіп-көсіп, қаза бастады. Тапты-ау жобасы.
Сатыбалды жайлап қараған, бірақ басын тез қайта жасырды, себебі олар дәл жанында жақын жерде тұр екен.
Олар алатындарын алып, басқа ыдысқа салғандарын естіп жатқан еді.
«Баста» деді өзіне. Орнынан тез көтерілді.
– Қозғалмаңдар – деді – бар даусымен сенімді түрде.
– Сендер милицияның қоршауындасыңдар – деді.
Өзі оларға жақындап, қастарына барды.
Қолындағы пистолетті жоғарыға көрсін деп, көтеріп тұр.
– Сен – деді – маған жақында.
Жастардың тілі байланып қалғандай. Үн жоқ. Біреуі сүмірейіп, басы түсіп кеткен күйі оның жанына келгенде Сатыбалды:
– Екі қолыңды алға созып ұста – деп бұйырды.
Сосын оның қолдарына кісен кигізді.
– Былай тұр. – деп бір шетті көрсетті оған.
– Екінші жақында.
Оның да қолын кісендеді. Содан соң үшіншісінің қолына кісен салды.
– Ал енді ана қаптарыңды екеулеп машиналарыңның жүк қоятын жеріне апарып, салыңдар – деді.
Сәлден соң балалардың өздерін машиналарына мінгізіп болып, кезекшіге телефон шалды. Трубкадан оның даусы естілген соң, Сатыбалды одан бастық өзінде отырған отырмаған сұрап білді. Содан кейін кезекшіге «бастық мені күтсін, өтініш, ол кісінің тапсырмасын орындадым» – деді. Содан соң кезекшінің жауабын тыңдаған жоқ. Рацияны өшірді. «Ауди-100» автокөлігін өзі жүргізіп, жылдам айдап, мекемеге жетті. Сатыбалды көлікті есіктің алдында ауланың ішінде күтіп тұрған полковникке жақындатып барып, тоқтатты. Ауди-100 автокөліктен алдымен өзі түсіп, бастығына тік қарап, қолын маңдайына тигізіп тұрып:
– Жолдас, полковник, тапсырмаңызды орындадым – деді. Өзі барып, есіктерін ашып, ішінен үш ұрыны шығарып, оларды қатарға тұрғызды.
Жүк салатын қуыстың үстіндегі есігін ашып, заттарды көрсетті.
Сонадай жерде жақындауға батылдары жетпей төрт офицер күйбеңдеп, таң қалып тұрып қалды.
Полковник Сатыбалдыға жақындап келіп, маңдайынан сүйді.
– Рахмет, Сатыбалды. – деді ризалықпен тебіреніп тұрып.
Дем алысқа шыққан Еділ Мерс автомобильімен облыс орталығынан үйіне келе жатты. Асфальт төселген кең жолда спидометрі екі жүз километр жылдамдыққа дейін көрсетуде. Өзіне риза, көңілі көтеріңкі, сондықтан да трассада үлкен жылдамдықпен келеді. Қызметіне басшылардың көз-қарасы тура, мүмкін қайтып жұмысқа түскенде полковникке көтеріліп, дәрежесіне лайық бөлім бастығы болатын шығар. Облыстық КНБ департаментінің қатқан қара бастығының көңілін аулау керек. Ауылға шақырып, аңшылыққа алып шықса, солай мәз қылса, қайтарында бір ат мінгізіп, үстіне қазақшылық жолымен шапан жапса, қалпақ кигізсе, полковникке көтереді, қайда барады.
Әңгіме содан кейінгі тірлікте, Астанаға ауысуы керек. Ол өкімет басшысына адам тауып, сөз салса, үлкен жұмыс бітеді. Тым болмағанда беделі бар біреуді араға жанашырлықпен қайткенде жәрдемдесетін етіп, таппаса болмайды.
Алдымен ана Астанадағы рестораннан айырылып қалмау үшін ақша табудың жолына кірісуі керек. Бірінші кезекте.
Әкенің ол қолынан келмейді. Ол енді тек қарайып жүрсе болды, балаларына ие болып. Мен енді шешуші күшпін.
Еділ машинаның қалай газын баса түскенін сезбеді. Стрелканың екі жүз онды көрсеткеніне көзі түсіп барып, жылдамдықты азайтты. Екі жақ беттегі шексіз дала оның көңіліне күш құйғандай, терезелерді ашып тастап, бетіне соққан желге рахаттанып, әлдеқандай ойларға берілді. Жүзі салмақтанып, басына келген тың ойдың арасына тереңдеп кіргендей, көзін жолдан аудармай келе жатты.
Үйге кіргенде ең бірінші анасының бөлмесіне бас сұқты. Отыр екен. Амандасқан бетте оны құшағына алды.
– Балам, балам, Еділжаным. – деп ол кісі кемсеңдеп көзіне жас алған. – Келдің бе, айналайын, демалыс алдың ба? Қызметің қалай? Жақсы ма, алтыным сол. Келін қайда? Немерелерімді әкелдің бе, жоқ, неге?
– Мама, олар санаторийде дем алуда. Путевка алып бергенмін. Уақыты біткесін келеді ғой. Өзің қалайсың? Денсаулығың жақсы ма? – деп анасының бетінен қайта-қайта сүйіп қояды.
– Папам қайда? Бүгін праздник – бүгін той. Белгілі болды. Нурик те көрінбейді.
– Жүрген шығар. Достарымен бірге қыдырып.
– Есенәліге телефон соғайыншы. – Еділ досының үйінің номерін терді. –Аманшылық па? Мейрамың құтты болсын. Шалың қайда? ол не мейрамда да жұмыс істей ме? Шахтерларға басқа заң шығарған ба? Ұжымы бірігіп тауға дем алуға кеткен екен ғой. Сені балаларды қалдырып кетеді. Қашан келеміз деді. Жарайды балаларыңа сәлем бердім. Мен дем алысқа шыққанмын, үйге келдім. Сау бол.
– Еділжан, сен шықпашы бүгін. Менің қасымда болшы, дем ал. Моншаға түс. Мақұл ма, айналайын.
Анасының көңіліне қараған Еділ басын изеді.
– Мақұл – деді.
Кешкісін әкесі келді. Еділдің арқасынан қағып, балаша қуанып, мәз болды. Екеуі амандық сұрасқан соң, анасы дайындаған еттен, қазыдан жеп рахаттанды. Майлы сорпадан көп ішті. Найман руынан үйренгенін айтты. Қызметтес жігіттері солай етеді екен, сорпасы дәмді болса.
Тысқа шығып, темекі шеккен соң әкесінің бөлмесіне кірді. Екеуі есіткен, көрген жаңалықтарын сыр етіп, біраз әңгімелесті. Мына заманда қасқырша өмір сүрмесе адамдар «низший слойдан» көтерілмейтінін айтты Еділ. Біраз мысал келтірді. Басшыларының бишаралығына күлді. Құпия деген мемлекеттік жайлардан хабар берді әкесіне.
Папасы реңі бұзылып, үнсіз тыңдады. Сөз қосқан жоқ.
– Алдан үш жүз мың доллар тауып, тендрде біз жеңсек ресторан біздікі болады – деді әкесі мұңайып.
– Әке, уайымдама бір нәрсесі болар,бірақ ресторан туралы ешкімге тіс жармаңыз.Содан кейін басқа тақырыптарға әңгімені бұрып жіберді. Нуриктің кешігіп жатқанын еске түсірді. Оны сағынғанын айтты.
Поездан Зояларды күтіп алған туыстары жайсыз хабарды сол жерде-ақ айтып салды.
– Галя тәте телефон соғып сендерді сұрады алдымен, содан соң сіздердің дүңгіршектеріңізді біреулер ашып ішіндегісін тегіс алып кетіпті деді
– Не дейсің? Не дейсің құдай ау? – Зоя сұрағын қайталай берді. Сенгісі келмеді. Бетін қолымен жауып алды, көзінің жасын сүрте берді.
– Оңбағандар.Бірақ мүмкін емес олай болуы. Жергілікті қазақтар ұрлық жасамайды. Адамгершіліктері жоғары олардың. Бірақ анам өтірік айтпайды. Бір жағдай болған. Тектен тек телефон соқпас еді ғой. Кері қайтпасам болмас.Құрбым, сен қалып дем ал. Айтпақшы не жаңалықтарың бар аман есенбісіңдер? Амал жоқ кассаға барып үйге қайтатын билет алайын – деді Зоя.
Олар билет алуға вокзалға беттеді.
Аудандық ішкі істер басқармасының бастығы полковник Ахметов Жақсылық ұрлықшылардың біреуі әкімнің баласы екенін естігенде аяғымен шоқ басқандай, сенер-сенбесін білмей таңырқап, жайсыз күй кешті. Дегбірі кетіп, «әкімнің баласы дейді». Ішінен қайталады. «Әкімнің баласы дейді». Көп жыл ел басқарған, өз ісін жақсы білетін, халыққа жаққа сыйлы адамның баласы. Оған не жетпеді екен? Құдай біледі, еркелікпен бетімен кеткен бала болды. Үлкені облыстық КНБ-де подполковник, одан кейінгісі Астанада студент болуы керек. Не істеу керек? Айтпасқа лаж бар ма? Содан кейін ол босат, елге жайылмасын-ды айтады өтініш етіп, орындамасаң шынымен өкпелейді, жоқ өшігеді. Ара қатынас бұзылады. Ол кезде ол менің соңыма түседі әлбетте. Облыстық әкімге айтады. Облыстық ішкі істер департаментінің бастығына шығады ол, ренжиді. Әкім өзінше маған тісін қайрап, өшігеді. Айналып келгенде таяқтың екі ұшы да маған тиеді.
Кішкентай істі жауып тастамадың деген сөз айтады бәрі жабылып маған. Менің орнымда өздері болса, әрине, олар да мен сияқты ойланады. Кішкентай қылмыс болғанмен жауапкершілігі жаман. Оның үстіне офицерлер көнбейді ғой, оған. Демек, олар да ренжиді. Айтпақшы, Сатыбалдыны шақырайын. Ол не айтар екен. Кнопканы басып тұрып, хатшы қыздың үйіне кеткені есіне түсті. Уақыт түнгі он екіден асты деп ойлады. Орнынан тұрып, Сатыбалдының кабинетіне барды. Есіктің сыртында тұрып тыңдады. Сатыбалды қай уақытта, қандай қысылтаяң сәтте болмасын абыржымайды, асықпайды, күйіп-піспейді. Бір қалыпты, дауыс көтермейді ғой. Кіммен болса да өзін әдептен аспай, мәдениетті ұстайды. Жақсылық оны өте жақсы көреді. Бірақ, сыртқа онысын шығарып, білдірген емес. Есікті ашып, жәймен ішке кірді. Сатыбалды орнынан ұшып тұрып, қағылез денесін тіктеп, қолын шекесіне апарғанда ол қолын сермеп, тоқтатып қойды.
– Әлгілер қайда? – деген.
– Үш опер ұрылардан жеке-жеке жауап алып, протоколдарын толтырып қойды. Жауаптарында қайшылық жоқ, мойындап отыр. Түсініктемелері де дайын. Бәрі де растап қол қойды. Майор жолдас ұрланған заттарға опись жазып, сандарын шығарды. Балалар болымсыз, шамаласын ғана пайдаланған. Ұрланған зат түгел деуге де болады.
Ал мен өз отчетымды жаздым. Міні бітіріп қойдым. Істі сотқа ертең өткізуге дайын.
– Солай ма? – деді полковник. – Саған ризамын. Рахмет.
Ал енді мені тыңда. Балалар қайда?
– Изоляторда жатыр.
– Сен оның біреуі әкімнің баласы екенін білесің бе?
– Иә - деді Сатыбалды. – Протоколдарды, барлық іс қағаздарын қарап шыққанмын. Міні, бәрі мына папкада жинаулы.
– Жарайды. Бұл істің заңды жағы. Ол дайын, келісемін. Ал біз екеуіміз медальдің артын қарап көрейікші, онда не бар екен.
– Сіздің айтар ойыңызды түсінемін, кешіріңіз, сөзіңізді бөлгеніме. Жас бала емеспін ғой, мен де. Біріншіден қылмысты кім жасаса да лайықты жазасын алуға тиіс. Біз оларды босатуға хұқықты емеспіз. Оларды босатсақ ертең қарапайым халыққа не бетімізбен қараймыз. Екіншіден, комоктың иесі Зоя жоқ. Ал оның шешесі емханада, қиын халде жатыр емес пе? Олардың босатуға келіскен рұқсаты да жоқ қой. Бұған не айтасыз?
– Келіскен рұқсатын олар береді, оны уайымдама. Мен бұдан басқа жағын айтамын саған. Әкімді, аудан басшысын, КНБ-ні, облыс әкімін, оның үстіне облыстағы өз басшыларымызды қарсы жау етеміз өзімізге, сен түсінесің бе осыны. Эх, айналайын, інім-ай.
– Жолдас полковник, олар араласпауы керек. Қылмыс сотқа өткенде тиісті жазасын алсын. Босатса қарсы емеспін. Әйтпесе, не сұмдық. Заңсыздық қой бұл, жоғарыдағы басшы қызметте туысы бар адамның бәрі қылмыс істеуге шықпай ма? Оған мен көнбеймін. Погонымды алып, жұмыстан шығарып жіберсеңіз, еркіңіз – деді Сатыбалды қызынып.
– Қызбаланба. Сен ойланбайтын адам емессің. Жақсы.
Мен қазір әкіммен сөйлесемін. Олар келеді, сонан соң сен ши шығарып жүрме.
– Жолдас полковник, ұрыларды бүгін босатпаңыз, ертең де, бәрі рет-ретімен болсын, сізден өтінемін.
– Жақсы, оны көрерміз.
– Елге қарай алмай қаламыз босатсаңыз, сосын басшылар бізді адам қатарына қоспай басымызға шығып кетеді – деді Сатыбалды.
– Жарайсың, інім. Саған ризамын.
– Біз взятка алып жатқан жоқпыз қорқатын, наркотикпен, шантажбен айналыспаймыз, ендеше заңды жолын талап етуге құқықтымыз ғой. Арымыз таза.
– Жарайды, інім. Сен олармен ұрысып қалма тек.
– Мына қағаздарды мұнда қалдырмаймын, үйге алып кете берейін, сіз рұқсат берсеңіз – деді Сатыбалды.
Полковник сәл ойланып тұрды да:
– Сенің айтқаның дұрыс шығар, қағаздарды алып кет. Шаршаған шығарсың, дем ал. Сосын адамдарыңды тегіс қайтара ғой. Дем алсын. Келгендермен өзім сөйлесемін. Сау бол. – деді.
Мекемеде сәлден кейін ешкі қалмады.
Полковник әкімге телефон соққанда түнгі бір жарым болатын.
Шырылдаған телефонды әлі ұйықтамай Нурикті күтіп отырған анасы көтерді:
– Мен ғой, Иә – деді ол – Әллә, кім екен түн жарымында ұйықтамай отырған деп ем, ішімнен. Рахмет. Өз үй-ішің аман ба? Сені де мерекеңмен құттықтаймын! Зәкең жатыр еді, айтайын. – деді.
– Шал-ау, Жақсылық қой сені сұрайды – трубканы қолына ұстатты.
– Иә, мен тыңдап тұрмын. Иә, иә, иә. Сосын, қазір қайда? Е, жіберсеңші үйге, келсін, өзім жақсылап сыбағасын беремін ғой, оңбағанға. Не дейді? Әй, мені мазақ еткің келіп тұр ма? Маған жаусың ба, доссың ба, айтсай. Күйдірмей. Адам өлімі жоқ, бұл кішкентай тірлік емес пе? Иә, иә. Заттың иесі жоқ дейсің бе? Қашан? Ертеңдері? Шешесін жедел жәрдем алып кеткен де.
Бірақ, мен саған ренжідім. Есіңде болсын, осы ертеңді де көрерміз, тірі болсақ. Алла тағала бәрімізге өмір берсе. Елге жария етпеңдер. Уәде ғой. Сөзіңде тұрмасаң, маған өкпелеме. Бір күн жатсын, көрсін оңбаған. Жоқ, бармаймын. Енді маған сол қалып еді. Хош бол.
Зәйдін трубканы тастай салды. Шүкір бұл әңгімені кемпір мен үлкен бала естіген жоқ. Әйтпесе, айқай-шу, ызық-ызық болар ек. Ертең бір гәбін жасармыз. Сол керек өзіне, оңбаған күшіктің бойы серейіп жатсын каталажкада. Ойлансын, оған сабақ. Энергиясы көп қой. Сыртқа шығару керек оны. Өзіме тартқан, түбі жақсы адам болатын балам ғой, ол. Ізденгіш.
Зәйдін төсекте жатып, күбірлеп, ойланып келешекке жоспар құрып жатты. Дегенмен, көңілі жайланып қалған еді. Сол күйі тып-тыныш ұйықтап қалғанын сезген жоқ.
Мәлік Иван Павловичтің көңіл-күйінің түскеніне бір жағы өзін кінәлідей сезінді. Үйге келген соң кештің түскенін сылтау қылды. Жәрдемдескен адамдарды тегіс үйге кіруге шақырды.
– Жәмішкүл, мәзір-сауқатың дайын ба еді, біздің қарнымыз аш, келе жатырмыз, ал келдік, шикілей жей береміз, тек әкелсең болды. Піспегеніне қарамаймыз. Бүгін мереке екенін ұмытпаған шығарсың.
Бәрі жұмыс киімдерін шешіп, қаққылап, жуынып, үйге кіргенде, Жәмішкүлдің мерекелік дастарқаны жаюлы, дайын екен. Бәрі жасына қарап жоғарылы, етекке, өзіне лайық деген орындарға жайғасып, ренішсіз асқа қол салды.
– Әй, аузымның салымы бар ғой. Жас кезімде соншама көп қателіктер жасап жүрсем де, көп қыздардың арасында өзімді ханзададай сезіп, Алла тағала үйлену туралы шешім қабылдаған сәтімде, шүкір құдайға, мені жаңылыстырмапты. Осы Жұпашқа үйлен деп итермелепті ғой. Құдайға, Алла тағалаға мың да бір рахмет айтамын. Қазір жаңылысып басқа бір қызға үйленген болсам, ой ойлауға қорқамын, күнде кикілжің, осындай сыйлы кісілер келгенде, мерекеде дем алмай жәрдемдесіп жатқанда деймін ас-суы дайын болмай қалар ма еді. Сонда біз аш адамдар қашан тамақ жер екенбіз деп, далада шүңкілдесіп, ренжіп, аш қарынды темекінің түтінімен ыстап отырар ма ек.
– Рас па, жігіттер? – деді Мәлік.
– Дұрыс айтасыз – деді жас кіші, еті тірі інідері – Дұрыс аға.
– Есіттің бе, Жәмішкүл бері келші құлағыңа бір сөз сыбырлайын – деп өзі бұрылып отырды. Жанына келіп, еңкейген Жәмішкүлдің мойнынан орап, қолымен қысып алып, ернінен бір сүйді.
– Өстіп, елдің көзінше ернінен сүйіп риза етпесем. Байқап отырған шығарсыздар, мына інілерімнің түрі бөтен, Жәмішкүлге менің көзімше жағымпазданып, одан дәмелі-ау деймін. Менің көңіліме күдік ұялатып отыр олар.
– Дұрыс па сөзім, жігіттер? – деп Мәлік көпшілікке көзін қысты аңқаусырап.
– Дұрыс айтасыз – деді Жәмішкүлдің қайнылары қосылып.
Мәлік таңырқағандай оларға бұрылып қарап қойып, басын шайқады.
– Әй, мыналар,анасын іздеп жамыраған қозы-лақ сияқты райларынан қайтатын емес қой. Ә, Жәмішкүл, бұл қалай?
Отырғандар ду күліскен. Риза.
– Тамақтан алыңыздар, ағалар. Иван Павлович, тамақтан ал, ал мына жастарға айтудың керегі жоқ, өзіңді қосып жеп қоюдан кет әрі емес. Қараңдаршы, жеңгелерінен көздерін алмайды тағы.
– Иван Павлович,сіз бір тілек айтып мына отырғандарға ішкілікті алдырып қойыңыз,содан соң қонақ кәде ән саласыз.
Мәлік төмен қарап қалды, өзінің көп сөйлегеніне қонақтардан қысылды. Қонақтар риза болсын дегеніне кінәлі ме бірақ.
Иван Павлович стаканды қолына алып, отырғандарды көзімен жағалады. Күлді.
– Қымбатты Мәлік пен Жәмішкүл, біздің танысқанымызға екі күн болды бірақ мен сендермен бұрыннан таныс сияқтымын. Сендер менің көңілімнен шықтыңдар. Мерекелерің құтты болсын.Бәріңе денсаулық қуаныш тілеймін. Осы елде тиыштық болсын Болашақ бақытты болсын.Етті жедік өте дәмді екен, енді ішуге болады.
Иван Павлович шынымен әнін бастады:
– Вновь зазули холи чуде в лиси…
Даусы да жақсы екен. Тебіреніп айтқан сөз сияқты ән де адамды толғантады екен. Туған елін сағынған адамның әні әсерлі болады екен. Өткен өмірін көзіне елестетіп отырып, айтқан ән адамды қамықтырады екен. Қайғысын жасырмай айтқан ән адамды жылатады екен.
Иван Павловичтің көз жасы аққанда, оның бетіне тура қарауға ешкімнің батылы жетпеді. Отырғандар оны аяды. Қосылып іштей жылады, оны жұбатуға ешкімнің де батылы бармады. Жақсы адам екен деп оған риза болды. Елін, тілін сағынған осындай болады екен ғой деп, отырғандар өздеріне жаңалық ашып, бұл кісіні силап, қадірлеп, іштей бірге егіліп, бірге толқыды.
Иван Павлович әнін аяқтады, бірақ отырғандар үндемеді. Олар айтылған әннің үнінен алған әсерден әлі арылған жоқ еді. Бойды байлап тастаған әннің шырмауын үзе алмай отырды. Тіл де, ауыз да қозғалыссыз қалған. Ал аяқта жан жоқ сияқты.
... Жәмішкүл ғана батылы жетіп, қолындағы сүлгісімен Иван Павловичтің көзін сүртіп, жастан құрғатты. Алақандарымен бетін сипалады, сосын қасқа маңдайынан сүйді..
– Иван Павлович, үлкен рахмет – деді Мәлік.
- Егер сіз қарсы болмасаңыз біз Жәмішкүл екеуіміз сізді қазақтардың қатарына қосқымыз бар, құрметті деген атақ силасақ дейміз. Жасыңыз бізден үлкен болған себепті құрметтеп, үстіңізге мына шапанды жауып, басыңызға бөрік кигізуге рұхсат етіңіз. – деді Мәлік.
Жәмішкүл орауын ашып, қызыл-жасыл көздің жауын алатын оюлармен безендіріліп, алтын түстес өрнектермен оюланған шапанды, иығына орап, үстіне жапты, түсі сондай қалпақты басына кигізді. Иван Павловичтің риза түріне қарап, отырғандар еріксіз ду күлді, қол соқты.
– Ал енді – деді Мәлік – қазақша жақсы түсінесіз, біліміңіз өте жоғары, мен сізге ризашылығымды білдірсем деймін, егер сіз қарсы болмасаңыз жазған өлеңдерімнен шамалы оқып берсем, қалай рұхсат бересіз бе?
Мәлік жанындағы Жәмішкүлге қарап еді ол барып оның жазған соңғы өлеңдерін алы келді.
– Осы ма? — деді ол.
– Иә, рахмет – деді Мәлік әйеліне.
– Жалған дүние – деді де Мәлік, қолындағы парақтардағы өлдеңдерді оқуға кірісті :
Оттай бұл дене, сезімдер
Семер ғой, бір күн сөнермін.
Тәңірім қолдап, төзім бер
Көзімнен ұшар келер күн.
Денем бұл суып, жер басып
Жатармын орным –көрде мен.
Бұл өмір шіркін-мен ғашық,
Тірілерді тек тербеген.
Іздейтін мені бір жан жоқ.
Болар-ау, болар бәрі ұмыт.
Ал жаным- бейне жұлған шөп.
Кетпеші жүрек жарылып.
Қалады артта бар қамым
Тіршілігім де тылсым бір,
Желпитін желі Арқаның
Соғады-ау менсіз – құрсын бұл.
Бұл жалған дүние опасыз.
Өтер ғой, қалар мәңгілік.
Жер қойнына ап, батар сыз.
Жаны ашымас жарды ұмыт.
Бәрі де қалар, бәрі артта-
Балаларың да, балғының.
Жарат сен мейлің жаратпа
Соларға бергін барлығын.
Қимасаң дағы – өшпейсің.
Бұл жалған дүние жанды алар.
Сен келер күнге көшпейсің
Ештеңе де жоқ таң қалар.
Тыңдап отырғандар үнсіз, өз ойларымен, тек Иван Павлович қана - Ой, пәлі, Мәлік, керемет қой мына өлеңің, жарайсың інім, ары қарай оқы,тез – деді.
Ақымақ болма бірге сен,
Жетпейсің оған бәрібір.
Бәлеге қалдың үндесең
Артады күнә тағы бір.
Тірлігін оның талдама,
Жабады жала тағы да.
Түземе ойын, жалғама
Өкініш батар жаныңа.
Көрінсін білгіш өзіне.
Өтірік деме, қайда шын?
Жек көріп, қарап көзіңе
Жасырып тұрар айласын.
Түземе, сөзін бөлме де,
Жандай сол жалғыз ақылды.
Естімеген ол көрмеген
Ісіне таң қал ақырғы.
Амалсыз келіс білдім деп,
Мақтауға кіріс, қалайда.
Тұрсаң да оған күлкің кеп
Ашулатпа құр, абайла.
Қонақта жүрген сен еріп,
Жандайсың оған тең емес.
Сөйлесе асып, еліріп,
Үндеме, қалсын ол егес.
Ақымақ санап ол сені
Қырсығып алса күнде өш.
Түсінсең - басып еңсені
Дүниені жалған білме кеш.
Амал жоқ тағдыр ісіне
Өмірің өтер, қалар кім?
Өкініш симас ішіңе.
Батар күн, орнын алар түн.
Бұл жалған дүние таусылмас,
Сенімен не бұл менімен.
Өмірді мынау тарсынба,
Риза кімді көріп ең.
Ешкімге мұны айта алмай
Бұзбағын қысып қаныңды.
Үйленген соң сен байқамай
Қорлама ғұмыр -жаныңды.
– Әй-әй, сен не деп отырсың інім – деп Иван Павлович, Жәмішкүлге қараған еді.
– Ой, ол мен туралы емес, оның ақындық тұжырымы ғой – деді Жәмішкүл күліп.
– Ей, Мәлік, ары қарай оқы, оқи бер енді тоқтама – деді Иван Павловтич.
Алатау қарап алыстан,
Шыршалар басын шайқасып.
Жылдармен ойым жарысса,
Өткен күндермен айқасып.
Елестеп таныс бейнелер
Жүректен шықты шұбырып.
Көз жасым көл боп тербелді,
Сезімім құлап, жығылып.
Достармен өлген сөйлесіп,
Отырмын ерсі-ау бұл көзге.
Арақтан қойсам кейде ішіп,
Жасарам, күлем бір кезде.
Төсіме қысып өлісін,
Әңгімесін мен қоштадым.
Бәрі ыстық, тірі мен үшін,
Өлген жоқ менің достарым.
Далаға жатқан созылып,-
Қыр менен алыс сайларға
Есіме түскен жайларға
Тебіреніп кетем езіліп.
Жатсынбай жалғыз түнде мен,
Жұлдыз бен көктен ай қарап.
Адамдай қашқан түрмеден,
Тыныштық іздеп, қайдалап.
Еске ап, жас-дос қыздарды,
Шашымды сүйген елжіреп.
Басқаға мені ол қызғанды,
Шаршама енді қой жүрек.
Жалған-ай деймін, жалған шын,
Өттіме бәрі осымен?
Аз ғана қалған алдамшы,
Өмірге өстіп өшігем.
Мәлік Иван Павловичқа бір қарап алып, әрі қарай жалғастырды :
Қараңғы кешті жамылып,
Оңаша үйде ол мына.
Жататын жалғыз қамығып,
Тірліктен көңілі қалдыма?
Ойына симай көп сұрақ,
Буды ма шағын денесін?
Төкпеген шығар көп шуақ
Жылытып өмір - елесін.
Ойлы үн - қоңыр, қолдағы
Домбыра қалай толғанат?
Пернені басып бойдағы,
Жүректі қалай қойды орап?
Ән салу, бос сөз жат еді,
Кім деймін тартқан домбыра?
Білмегем қалай әкені,
Үйретіп құдай қойдыма?
Тірлікте жолы болмаған,
Бейнеттен әбден сорлаған,
Өмірге көңлі толмаған,
Төзетін мәңгі бар ма адам?
Домбыра сосын қолға алып,
Іштегі күйге толғанып,
Ұқсатып, үнге оранып,
Домбыра тартқан – сол анық.
Шарасыз жалған дүние,
Еріксіз үнге айналып,
Көнген-ау әке күйіне,
Отыр ол шертіп, жайланып.
Өстім ғой тыңдап жасымда,
Әкемнің ойға түйгенін.
Жүрек пен сақтап басымда,
Дүниенің жалған –күйлерін.
– Уай, Мәлік, әкең Өтжан жатқан жерінде саған риза болып, бір рет аунап түскен шығар марқұм, жаны жаннаттан болғыр.
Көзі жоқ адам қандайды?-
Кездестірмедім ондайды.
Көзі жоқ адам болмайды –
Соқыр боп туса сорлайды.
Өмір боп өмір оңбайды,
Қиямет қайым орнайды.
Аспанын қайғы торлайды.
Құдайға көңлі толмайды.
Қолы жоқ адам қандайды?-
Бес елі соры- маңдайдың.
Көрінген оны қорлайды.
Көрсетпе тәңірім сондайды.
Аяқсыз адам қандайды?-
Қауқарсыз, жүре алмайды.
Жамандыққа еш бармайды.
Өлімге өзін сайлайды.
Тілі жоқ адам қандайды?-
Тамыры бар шөп солмайды.
Көзіменен арбайды.
Сезімге ерсе жан қайғы.
Құлағы мүкіс қандайды?-
Жаман ойы қалмайды.
Пайдасын ойлап, алдайды.
Сөйлесе даусы сарнайды.
Төрт мүшесі түгел қандайды?-
Ақымағын мен көрмедім.
Данышпандай ең кемі,
Бар адамнан жердегі.
Шүкір деп, жалған дүниеге –
Өкпемді айтсам өкініп,
Елді аяп жатқан көрдегі -
Ең үлкен қайғым сол менің.
Иван Павлович орнынан қорбаңдап тұрып, Мәліктің жанына келіп тұрып, оның басын жалпақ алақандарымен қысып ұстап алып өзіне қарай бұрды да бетінен сүйді.
– Әрі қарай оқи бер – деді сосын.
Махаббатқа бас ұрар,
Мен де жүрдім, жаста мен –
Сүю үшін асығар
Қыдыруға басқамен.
Сөздер айттым үзіліп,
Тәрк етіп бар істі.
Сұлулыққа қызығып,
Талай қызбен таныстым.
Өлең жаздым онда мен,
Ойларыма шалықтап.
Көнбесіне қоймап ем,
Аспанға ұшып қалықтап.
Көлге баттым қызумен,
Ол ештеңе емес деп.
Тауды жол деп түзу мен,
Алыстан тек елес деп.
Шыңда тұрдым ән салып,
Құшақтап ап қызбенен.
Табиғатқа тамсанып,
Бақытты ек біз деген.
Жалған дүние –найзағай,
Шарт шұрт етіп ойнаған.
Жастық көңіл, бай жан ай,
Мәңгі ол жоқ – ойлаған.
– Тағы, тағы – деді Иван Павлович.
Таң ұзарып, атпайды,
Ой жаныңды қинаса.
Ішкен асың батпайды,
Қайғың кетіп тынбасаң.
Әсем әуен бойды алып,
Қуанышқа шалқымай.
Өмір жайлы ойланып,
Адам болма жартылай.
Тіршілікке таңырқап,
Өткен күнге өкінбе.
Қолдан келсе жарылқап,
Жәрдемің бер жетімге.
Салқын қанды бол өзің,
Қызулықпен есірме.
Ақылға сап көр, безін
Жамандықты кешірме.
Сөзіңді айт сайлап ап,
Айқайға бос баспа сен.
Алаяқ та ойланат,
Адал менен досқа сен.
Өтірікші жезөкше–
Еркектерден алыс жүр.
Бәлеқор ол — без, өтше
Туыс деме, таныс бұл.
Жалған дүние — мереке,
Той да емес қызық бір.
Жұртқа күлкі, келеке
Болма бекер –бұзық кіл.
Жалған дүние – жарты ак күн,
Қиын, қисық өткелге–
Ақылға кел жеткенде.
Тіршілікті байқап, күл.
– Неге тоқтап қалдың, оқысайшы ары қарай тағы – деді Иван Павлович.
– Болдым — деді Мәлік. – Оқып болдым жазғандарымды.
Отырғандар үндеген жоқ. Иван Павлович айналасына тегіс қарап алды да басын шайқап шайқап :
– Әй, қазақтар, мынандай өлең жазып жүрген бауырларыңның өлеңдерін бұрын оқып па едіңдер? Ризамын Мәлік өлеңдеріңе, мына маған шапан жапқан Жәмішкүлге де рахмет, бақытты болыңдар — деді Иван Павлович.
Таңертең ертемен досы Есенәлі Еділге телефон соқты. Трубканы алған Еділ онымен ұзақ сөйлеті. Өздеріне ортақ әңгімелері таусылмайтындай, бөтен қалада жүрген сағынған адамдардай екеуі. Бүгін оның қолы тимейді екен, отчеттарын жазып, банкіден ертең екі айдың айлығын қосып, бір-ақ аламын деді.
– Сен емес, кассирің алмай ма? – деген Еділ. Шахтаға өзі-ақ апаратын шығар, қасында қорушысы болса. Ал сен біздің үйге кел, кездеспегенімізге көп болды. – деді Еділ.
– Банкіге есеп өткізсем, ақшаны кассир өзі ала береді, сен оны танисың, мектепте бізден кейін оқыған қыз. Жанында бір қорғаушысы бар. Әрі өзі – жүргізуші. – деді Есенәлі, бірақ мен де болуым керек еді жанында.
– Ту, сен бас бухгалтер емессің бе, бастықсың ғой. Келсең анам да қуанып қалады. Ол кісінің қан қысымы көтеріліп, қиналып жүр екен. Жағдайын сұрайсың. Сөзді қой, кел, сөзді қой. Олар банкіден шыққасын сен маған хабарлас. Мен анама айтып, қуантайын. Ол кісі қазанға ет сала береді. Жақсы.
Еділ трубканы орнына қойып тұрып, ұзақ ойланып қалды. Бөлмеге әкесі кірді.
– Тұрдың ба? Қалай ұйықтадың? Кіммен таң атпай сөйлестің? – деп сұрақтарын жаудырды.
– Жай, таныс достар ғой – дедің Еділ әкесімен амандасып жатып.
– Балам, отыр. әңгіме бар – деп өзі креслоға жайғасты.
Асықпай түнде сағат бір жарымда полковник Жақсылықпен болған әңгімені айтты. Еділ оның сөзін бөлген жоқ. Үнсіз тыңдап отырды.
– Не айтасың? – деді әкесі шамалыдан соң шыдамы жетпей.
– КНБ-нің қызметкерлеріне тән сабырлықпен, бірақ бір күрсініп, ішіндегі демін шығарып алып:
– Майда іс қой – деді Еділ. – Нурикті тездетіп шығарып алуымыз керек. Бірақ комоктың иесі «қояр кінәміз жоқ, затым түгел. Бостауға қарсы емеспіз» деп қағазға жазып хат беруі керек. Комок кемпір Галяның атында болмаса Зоясын күтуге тура келеді. «Қашан келеді? Қалыңыз қалай?» деп, емханаға кіріп шығамын-ау. Кемпірді сөзбен риза етпесем болмайды. Қазір сонда барайын. Нурикпен сөйлесейін. Сіз көрінбеңіз. Кеттім мен – деп, Еділ орнынан тұрды. – Уайымдамаңыз, әке.
– Еділ, қайда барасың? Тамағыңды ішіп шық. Әлігі Нұрлан бүгін үйге келіп қонбады. Қайда жүр екен? – деп күрсінді Бибіжамал. – Ондайы жоқ еді.
– Достарымен бірге болыпты. Хабарын айтты телефонмен. – деді Еділ анасына өтірігін соғып. – Мен тығыз бір шаруамен кетеп барамын. Тамақты келгесін асықпай жерміз.
Аудандық ішкі істер басқармасына Еділ лезде жетті. Мерс автомашинасынан асықпай түсіп жан-жағына қарап есіктен кірді. Ішкі есікке беттегенде алдына кезекші милиция лейтенанты көлденең тұрып қалған еді, Еділ оның кеудесінен итеріп жіберіп – Бастығың өзінде ме, мұрынбоқ? – деді. Қорқып кеткен кезекші көздері жыпылықтап:
– Өзінде. – деп тез жауап қатты. Еділ басқа сөз айтпастан жоғарыдағы полковниктің қабылдау бөлмесіне кетті.
Кіреберістегі хатшы қыз оны тоқтатпақ болды.
–Тиыш, сұлу қыз – деп оған қарамастан полковниктің есігін керіп ашып ентелеп ішке кірді.
Келген адамға көзі түскен полковник орнынан ұшып тұрды. Жанындағыларға қолымен: «шығыңдар» деген белгі берді. Өзі екі қолын созып:
– Еділмісің, айналайын? – деп епелектеді. Еділ оған бір қолының ұшын ғана ұстатты. Жақсылық: – Отыр, мұнда. – қарсыдағы жалғыз креслоны көрсетіп, өзі орнынан жайғасты.
Еділ отырмады. Ұзын бойымен сәл еңкейіп столдың үстіне қолын тіреп, пәс креслода кішкентай болып жарбиған Жақсылыққа биіктен төніп тұрды. Үнсіз, оған жек көрген адамның көзімен ішіп-жеп қадалды. Біраз уақыт көздің ауыр снарядтарын атқан соң барып:
– Күлкілі басқа ештеңе ойлап таппадың ба? – деді, тұрған күйі.
Қалшиып қалған Жақсылықтың реніштен көздері жыпылықтап кетті. Тілі байланып қалғандай.
– Полковник – деді Еділ оны бишарасынғандай – Курам на смех. Тошно мне от тебя. Нельзя ли было сразу выпустить и доложить отцу. Как всегда из мухи любишь делать слона. Бала шағаның ісін істейсің. Адамның жүрегі алады. Баланы бірден босатпадың ба? Әкем риза болатын еді.Әлде әкемді елге мазақ еткің келді ме? Мүмкін бір бастық саған тапсырма берген шығар, орнына басқа біреуді қойғыларың келген шығар..Жаңыласың. Жас баладай отпен ойнайсың, есіңді жимай орныңнан ұшып кетесің. Ол кезде өте кеш болады. Сенбесең күте бер.
Еділ бұрылды да кабинеттен шығуға беттеді.
– Еділ, айналайын, інім, ашуыңды бас. Шығарамын. – дедім ғой, егесі келісімен. Зәкеңе уәде бергенмін.
Еділ есікті ашпай кідіріп қалған еді, бірақ полковникке бұрылып қарамады.
– Комоктың иесі Зоя поезда келе жатыр қайтып. Бүгін кешке сағат 9-да келеді. Өзім қағазын жазғызып алып, телефонмен Зәкеңе айтамын. Ініңді шығарамын.
Сатыбалды оны күтіп алып, заттарын комогына апарып береді, бүгін түнде сағат 10 кезінде. Уәдем уәде. Ей, қойсайшы, сен, інім, маған ешкім тапсырма берген жоқ. Солай, давай, сен ренжіме – деп полковник асығыс ақталып жатыр, ол шығып кетпей тұрғанда айтып үлгерейін деген оймен.
Еділ есікті ашып шығып, кіре берісте кідірді.
– Сатыбалдының отыратын қыхмет бөлмесі қай жақта? – деді хатшы қызға жекірген дауыспен.
– Бірінші этаждағы бесінші бөлме – деді ол.
Ол кіргенде Сатыбалды қағаздарын жайып, реттеп болған еді. Енді тек бастыққа бару қалған, ол рұқсат берсе прокурорға бармақшытын. Істі сотқа апарып, тіркетуді ойлаған.
Әкім бір қитұрқы тірлік жасамай тұрғанда ашылған қылмысты аяғына жеткізуді мақсат еткен. Әйтпесе, ауданда ерекше шектен шыққан үлкен бір заң бұзушылық көптен болмағандықтан, бұл іс әжептәуір абырой әперуге тиісті, Сатыбалдыға.
Адам – пенде ғой. Мақтау естіп, сыйлы болғанды кім жек көрсін. Бір күнде кім қылмыс ашып жатыр бұл заманда. Осындай ойлармен ол ыңылдап, бір әннің тербеуінде көңіл күйі көтеріңкі отырған еді.
Сатыбалды қабағы үйін-түйін жас жігіттің кабинетіне рұқсатсыз кіргеніне таңданса да, жайбырақат ойында бөтен ой жоқ отыра берген. Әлгі жігіт қалтасынан КНБ-нің қызметкерлеріне тән книжкасын шығарып, оның бүктемесін ашып көз алдына тосқанда сасып қалды. Әйтпесе, енді ғана «Кімсіз? Не жұмыспен келдіңіз? Отырыңызды» айтуды ойлаған, бірақ үлгере алмай қалды. Көз алдында тосқан оның қызметінің лауазымы подполковник екенін де оқып үлгерген жоқ еді , әлгі жігіт жылдам екен :
– Орныңнан тез тұр, қимылдамай, әдепсіз оңбаған – деді ақырып. Сасып қалған Сатыбалды орнынан ұшып тұрды.
– Алдыңа келген КНБ нің дәрежесі жоғары офицерін қалай қарсы алу керегін білмейтін көргенсіз неме – деді зіркілдеп Еділ.
Сатыбалдыда үн жоқ.
– Әлгі жас үш баланың ұрлығын іздеген сенсің бе, таптың ба, ұстадың ба оларды?
– Дәл солай жолдас КНБ нің подполковнигі – деп үлгерді Сатыбалды.
– Барлық соның құжаттарын маған әкел – деп столдың жанындағы орындыққа отырды.
«Басталды тексеру, қысым жасау» деп ойлап үлгерді ол. «Бастық бейшараның кеше жылағандай боп айтқаны осы екен».
Алдына қойған папканы ашып, ең бірінші тігілген кемпірдің арызын оқыды, іс қағаздары, сосын бұрын тұтқында отырған адамдардың түсініктері тігіліпті. Оларды қадағалап оқып, қарап, үнсіз ойланып отырды.
Ауыр қылмыс жасаған, екі адамды пышақтаған, он үш жыл түрмеде отырған Анатолии Павлович Мониленко Тараз қаласында Дружба көшесінде 17 үйде, 5 пәтерге тіркеліпті. Қазір осындағы 40 жылдық Қазақстан, 28 үйге уақытша тоқтаған. Жеке адамдардың үй құрылысын соғып беріп, ақша тауып жүр.
Күні кеше оны ұстағанда ол сәулетші Мәліктің үйіне жәрдемдескен екен. Түнде сол үйге қонған. Келесі тігілгендер үш жасөспірімнің түсініктері, протоколдар екен. Ол Нуриктің түсінігін, тергеушінің протоколын, басынан бастап, аяғына дейін оқып шықты. Содан кейін папканы жауып, Сатыбалдыға қарады. – Ендігі кезекте қандай қадам жасайсың? – деп сұрақ қойды.
– Қазір прокурорға, сосын сотқа апарып өткізу – деді ол.
– Осыны менің көзімше мына телефоныңмен бастығыңа айт – деп тапсырды Еділ.
Сатыбалды солай етті, бірақ ол аяқтамай жатып, бастығы оған айқайлап берді.
– Тез кабинетіме жет. Жиналыс болады – деді полковник трубкадан. – Кабинетіңдегі подполковникке трубканы бер, тез, ол кетіп қалмай тұрғанда.
– Еділ, айналайын мен Сатыбалдыны қазір өзіме шақырдым. Ол ешқайда бармайды. Папканы өзіме алып қоямын қазір. Уәде сол – деді.
– Көреміз – деді Еділ трубканы Сатыбалдыға беріп. Бастығы оған тағы ұрсып жатты.
– Мені – әлгі ұрыларыңа ертіп бар, көремін – деді ол
– Құп болады! Жолдас подполковник – деді Сатыбалды.
Орнынан тұрып, папканы қолтығына қыстырып, есікке беттеді.
Бұлар келгенде күзетші үн жоқ, есікті ашып ішке кіргізді. Ар жағындағы темір қоршауда көп адам отыр екен.
Нурик ар жағынан торға жүгіріп келіп, Еділге үнсіз қарап тұрды.
– Кешке шығасыңдар. – деді, басқа сөз айтқан жоқ оған Еділ. Бұрылып, есікке беттеді. Ал Сатыбалдымен қоштасқан жоқ, бірден сыртқа шықты. Өзі іштей күбірлеп, сөйлеп келе жатты. Машинасына отырды да 40 жылды Октябрь көшесінің бойындағы 28 үйдің қарсысына тоқтады. Машинаның қара әйнектерін көтеріп қойып, машинаның ішінде шалқалап жатты. Бас киімін көзіне дейін түсіріп қойды. Алыс жолдан шаршап келген адам сияқты болды. Не бір бастығын күткен жүргізушідей сырттан қараған адамға. 28 үйдің сыртын қоршаған шарбақтан үйдің кіретін алаңы, онда жүрген адамдар тегіс көрініп тұрды. Мерс автомобилі осы жерде қозғалмаған күйі тура екі сағат қаңтарылып тұрды.
Кешкі поездан Зоя түскенде, Сатыбалды оны күтіп тұрған. Амандасқан соң екеуі көне жигулиге мініп, ішкі істер басқармасына келді. Сатыбалды оны ертіп барып, қапқа салынған заттарын көрсетті. Қолындағы папкадан жазылған сандарды оқып берді. Шамалы ғана жетпейтінін түсіндірді. Өзінің ұры балалардың қылмысын сотқа өткізгісі келгенін, бірақ Зояны күтіп, кідіргенін түсіндірді. Зоя болса ашуын баса алмай жынданып келген екен. Сатыбалдыны ол кінәлады:
– Тапқаныңа рахмет. Бірақ мені күтпей-ақ, олардың ісін сотқа өткізе беру керек еді. Көрсін, ұрлықтың арты не болатынын. Оларды соттату керек. Аямау керек. Мен кешірмеймін. Екі күн өтті ме содан бері, менің саудамның тоқтап тұрғанына – деп жұлынды.
Сатыбалды оны ертіп, екінші қабаттағы бастыққа барды.
– Жолдас полковник, комоктың иесін сізге ертіп келдім – деді Сатыбалды.
– Не тұрыс? Отырыңыз, Зоя – деді полковник, сосын Сатыбалдыға қарап, Газель машинасына салғызып қой, мына Зояның заттарын. Ұрылардың өзіне көтерт. Солар істесін. Сосын апарып түсіріп, комокқа кіргізіп берсін.
– Иә, осы жігіт – капитан Сатыбалды деген. Ұрыларды ертеңіне түнде, яғни бір тәуліктің ішінде ұстап алды. Өте ақылды, милиция капитаны. Менің адамдарымның бәрі сондай. Ал енді мен айтып отырмын Сатыбалдыға. Зат табылды, шамалы жетпеуі мүмкін. Бірақ олар төлейді оны, жас балалар екен, мектепті әлі бітірмеген тіпті. Обал болмасын, соттатпай-ақ қояйық. Зоя әйел баласы емес пе, кешіреді деймін.
Мынау қағаз, ручка «босатуға қарсы емеспін» деп жазып бер. Ата-аналары қайта-қайта жылап, келіп жатыр. Сіздің мамаңыз емханада ғой, шамалы уайымдағанға қан қысым көтеріліпті. Ол кісінің жағдайы қазір жақсы екен. Жазылып кетеді, құдай қаласа. Ана ата-аналар ол кісінің халін сұрап, қайта-қайта баруда.
Елден ұят болады деймін, жас балаларды соттатсақ. Солай емес пе, Зоя. «Жас балаларды кешірдім» деп жазып бер. Ручканы алсаңызшы.
– Жоқ. – деді Зоя. – Жазбаймын, заттарымды түгендесін. Мамам емханадан жазылып шықсын. Қылмыстық істі сотқа өткізе беріңіздер, сонда оның шешімі қалай болады. Соған қарап, мен де шешім қабылдаймын. Сау болыңыз.
Полковник есін жиямын дегенше, ол тық-тық басып іштен шығып кетті. Жақсылық жанындағы орындыққа сылқ етіп отыра кетті. Бойынан әлі кетіп қалғанын сезді. Енді ештеңе де істей алмасын сезген соң, амал жоқ әкімнің үйінің телефонының сандарын тере бастады. Шекесі зыңылдап тұр. «Келіспесе, неге соны бізге хабарламадың?» деп кінәламасын. Құрысын бәрі де. «Көнбеді, кешірмейді» деп құтылайын. Одан кейін не болса, ол болсын – деп түйді ойын.
Еділ бұл хабарды полковниктен естіген соң үйдегілерге айтқан жоқ. Графинді буфеттен алды да ішіндегі таза арақтың қырлы үлкен стаканға екі жүз граммдайын құйып алып, дем алмастан таусылғанша ішіп алды. Асықпай жиналып, сыртқа шықты.
Машинасына мініп, орталық алаңға жетпей тоқтады. Алыстан қарап отырды. Комоктың жанында тұрған газельден қаптарды түсіріп, ішке кіргізген соң ол үш Баланы айдап, екі милиционер газельге қайтадан мінгізді, сосын машина ары қарай жүріп кетті.
Еділ жүгіріп барып, комоктың әлі жабылмаған есігінен ішке кіріп барғанда, Зоя қаптарының ортасында жалғыз тұр еді. Үзілген электр сымдары әлі қосылмағандықтан комоктың іші қараңғы болатын.
Еділ Зояның мойнын салалы, әрі күшті саусақтарымен қылғындырды. Әлгіндегі милиционердің біреуі болар қайта кірген ойнағаны шығар деп ойлаған еді алғашқысында, Зоя.
Бірақ белгісіз біреу мойнынан қысып қылғындыра бастағанда ғана қорықты, тіпті зәресі ұшып кетті. Оны айтасыз, ауа жетпей буынып қырылдай бастады.
Екі көзінен аққан жастары бетін жуып, өлдім деп ойлаған. Жоқ, саусақтар сәл босаңсығандай көрінді оған. Судан шығып қылған балықша жиі-жиі демала бастады.
– Почему, не написала, что ты простила этих детей. Умерет хочешь из-за несчастных несколько бутылок. Тебе дорога жизнь или эти бутылки – деп әлгі темірдей қолдардың егесі оның мойнын, тамағын қысып қатайтып қайтадан буындыра бастағанда, Зояның екі қолы ербеңдеп, ауаны қармап, оның денесін әлсіз қолдарымен ұрғылай бастады.
– Жизнь, пощади, не убивай пощади – деп сыбырлады, жылап тұр өзі.
Еділ екі қолын босатып, Зояның демі бірқалыпқа жақындағанда:
– Будешь писать сейчас или тебя задушить – деп төбесінен жұдырығымен жаймен түйгіледі, өзі көрінбей әлі оның сыртында тұрған күйі.
– Буду, буду писать,но бумаги, ручек нет здесь, темно – деді дірілдеп тұрып жәймен сыбырлады.
Еділ үнсіз жымиды. Қалтасынан фонарын алып сыртынан ораған қағаздың орауын жазып, зат тұратын полкаға қойды, оның үстіне ручканы тастады. Қол фонарын жағып, жарығын қағазға түсірді.
– Пиши, – деп өзі сөздерін айтып, анық етіп жазуын талап етіп, қадағалады. Өзі әлі оның сырт жағында қараңғыда тұр еді. Қол қойғызды, күн, ай, жылды жазғызды. Байғұс Зояның қорыққаны сондай бұрылып, оған қарауға, көз салуға да тіпті батылы барған жоқ. Денесінің дірілі басылмағаны жұқа көйлектен білініп тұрды. Ойығы төмен көйлектен аппақ екі төсінің жартысынан көбі көрініп, шығып тұрды, фонардың жарығымен. Екі анарының соншалықты толық тығыз және үлкендігі Еділдің көңіліне қатты әсерін тигізді-ау.
– Нагнись, стерва – деп, мойнына екі қолын қайтадан салғанда қорыққан Зояның жаны кеудесінен шығып кете жаздаған болу керек, қыстығып:
– Не убивайте, пожалуйста – деп кемсеңдеп, сыңсып жылап қоя берді. Өзінің қалай еңкейгенін де байқамай қалды.
Еділ Зояның бұтындағы шортын ішіндегісімен бірге төмен қарай сырып, тізесінен өткізіп жерге түсірді де, өзінің шалбарын керіп тұрған алапатын шығарған күйі Зояның қыңсылағанына қарамай ернеулері жабысқан тар қимасына сүңгітіп жіберді.
Зояның жаны шығып, жұлыны үзіліп кеткендей әсер етті. Қысылып тұрған қимасының іші кеңейіп қалғанда алапатымен оны ессіз піспелей бастады. Буындары босап Зояның бүкіл денесінен тер шыққан еді. Есеңгіреді де қалды. Бұл дүние өзінің болмысымен бірге аударылып, төңкеріліп араласып кетті ме дегендей оймен тұрған оған енді бәрі бірдей көрінгені анық еді. Енді ол жылаған да жоқ, өлмейтініне малданғандай соған шүкірлік еткен сияқты. Еділ Зоямен жабысқан денелерінің арасына ұялмай жарығын бір түсіріп өтті де:
– Теперь не убью, не бойся. Спокойно, спокойно приведи себя – в порядок – деді одан өзі шегінген күйі. Қолын қалтасына салып орамалын алған соң, сонымен денесін сүртініп өз киімін ретке келтіріп жатты. Зояға қараған жоқ. Орамалын бүктеп қалтасына салды.
– Ты закончила – деп сұрақ қойды Еділ бір кезде.
– В роде – деді ол.
– Тогда минут десят сиди здесь тихо. И не дергайся, когда я уеду тогда выйдеш, если хочешь. И тебя оставлю навсегда с миром, а если будешь кричать, звать, на помощь или обратишься куда-то в милицию тебе каюк, вот этот пистолет тебя достанет, где бы ты ни было – деп Еділ тұрқы ұзын дыбыссыз пистолетін Зояның қарнына тіреп оған жарығын түсіріп көрсетті. – Хочешь сейчас, отправлю на тот мир.
Зоя үнсіз басын шұлғи берді.
Еділ өзі сыртқа шықты да комоктың есігін жауып, құлып салатын тесікке шөп бұтаны кигізіп қойды. Жүгіріп барып машинасына отырған күйі оны ытқытып қозғады да, зымырата жөнелді.
Еділ Ішкі істер басқармасына келіп, бастықтың кабинетіне кіргенде Жақсылық оған таңырқай, қорқа қарады. «Мына пәле тағы келді ме?»
– Мен Зояға әбден түсіндірдім. Көнбейді, көндіре алмадым – деді сасқалақтап, полковник Жақсылық.
Еділ тіл қатқан жоқ. Қалтасына қол салып алған қағазды столдың үстіне жайды да алақанымен жалпағынан салып қалды.
– Шақыр Сатыбалдыңды – деді.
Жақсылықтың көзі қағазда, қолы кнопкада есіктен қараған қызға, әлі кетпеген екен.
– Сатыбалдыны жеткіз – деді.
– Қағазды папкаға тік – деді Еділ, – Ана үш баланы маған шығарып берсін, айт анаған.
Есіктен кірген Сатыбалдыны саусағымен өзіне жақында деп белгі берді. Оған Зояның жазған қағазын көзімен көрсетіп, оқысаң ана үш баланы қазір бар да мына Еділге босатып бер, алып кетеді – деді де орнынан тұрып, киімдерін киіп, қарап, есікті жапқасын, хатшы қызға:
– Жүре ғой, қызым, үйіңе жеткізіп салайын. әке-шешең уайымдап қалар – деді Жақсылық. Еділге бұрылмаған күйі, қоштаспастан.
Еділ үш баланы машинаға мінгізіп, автотұраққа тартты. Себебі Нуриктің ауди-100 машинасын милиционерлер сонда апарып қойыпты.
Ертесіне елең-алаңда тұрған Еділ машинасына мініп, 40 жылдық Қазақстан көшесінің бойымен жүріп 28 үйдің тұсынан өтіңкіреп барып тоқтады. Әдетте көліктер бұзылғанда қосып қоятын өшіп-жанатын кішкентай жарықты «аварийканы» қосты да, есіктерін құлыптады. Өзі кеше көрген жердегі 28 үйдің қарсысындағы күндіз-түн жұмыс істейтін дәмхана-кафеге беттеді. Бірлі жарым адамдар қолдарында ұстап, сүтін сауып ішіп жүрген сиырларын өріске айдап салу үшін көше бойлап бара жатты. Сиырларын анда-санда қолдарындағы таяқшаларымен түртіп қояды. Сиырлары көшеде жеуге болатын жатқан-тұрғанға бұрылып, иіскеп оларды асықпай тілімен орап, аузына сап қытырлатып жейді. Оны көрген егесі ашу шақырып, бірдеңе айтуда, бірақ сүт беретін сиырларын аяйтындай қолындағы таяқпен қатты ұрмайды.
Бәрі көзге таныс суреттер. Кішкентай кезінде осылай болатын, әлі өзгермепті. Еділге асықпай кафеге кірді. Түнімен кафенің жұмыс істегені көрініп тұр. Түнгі қызметтен шаршаған даяшылар, бармен келген Еділ сәл таңырқай қараса да сәлден кейін өз тірліктерімен боп кетті. Түрлерін селқос енжарлық басты. Бір даяшы тіпті қайта-қайта аузын ерсілеу керіп ашып, есінейді. Еділге көз тастап, өзінше сынап, бағалайтыны білініп тұр. Амал жоқтықтан келе жатқандай, санап басып Еділдің жанына келді. Қолын ақ алжапқышының қалтасына салып, қалам мен қағазын шығарды. «Тыңдап тұрмынды» білдіргені болар столға сүйкенді. Әлде шаршағаннан денесін аяғы көтере алмай сыздап тұр ма екен. Өйткені, қабағы кіржиіп кетіпті. Еділдің отырған жерінен 28 үйде, өзінің көлігі де анық көрінеді. Ол терезеге көз сап қойды. Қойдың етінен жасаған қуырдақты таңдады. Екі жүз грамм арақ сұрады. Сосын бір шөлмек сыраны айтты.
Даяшы кеткенде түннен бері отырған үш жасөспірім өздері қызу болу керек. Еділ кіргеннен бері бұған бұрылып қарап қойып отырған:
– Братан – деді біреуі – бізге кел, қосыл, жалғыз отырған қызық емес, арақ жеткілікті.
– Маған тиыштық керек, жалғыздықты жақсы көрем. Рахмет – деді Еділ, сосын терезеден көз алмай ұзақ қарап, алдына келген қуырдақты жей бастады. Арағын ішіп қойды бірден, сосын денесі қызған соң барып, сырадан іше бастады. Тамағын жеп болған, темекі шекті. Асыққан жоқ, шамасы бір сағаттай отырғанда барып, көшедегі жүріс, қозғалыс артты. Ол даяшыны шақырған, айтқан ақшасын төледі. Пивосын аздап ұрттап, отыра берді.
Даяшыны тағы шақырды. Оған сыбырлап тек қуырған еттен гарнирсіз, тұздықсыз төрт адамға жетерлік болсын және бір шиша арақ әкеліп оны, целлофанға сап беруді өтінді. Берген ақшасының артылғанын өзіңе қалдыр деп еді, даяшы қуанып кетті, тез айтқандарын әкелді. Ұқыптап, целлофанды пакетке салыпты.
Қалған сырасын ішіп болып, ол сыртқа шықты. Жайлап басып 28 үйден шығып толық, ортадан биік орыс адамы көшеге беттеп, аықпай келе жатты. Жоқ, әрі қарай Еділ машинасына қарай жүрді. Екеуі қатарласқан кезде Еділ қалтасынан книжкасын шығарып, оған жақындатып көрсетті. Ол суретке бір, Еділге бір қарап.
– Чем обязан, столь высокому органу, человеку – деді.
– Иван Павлович, есть разговор серьезный, пойдемте в машине поговорим об этом – деді Еділ сенімді бейкүнә қарапайым үнмен. – Прихватил на всякии случай, немного куырдак и сто грамм – деп күлді қолындағысын көрсетіп.
Олар машинаға мінгесін көшемен поселкенің шетіне, содан кейін шахтаға апаратын жолға қарай бұрылып, зымырата жөнелді, ал тура жолға шыққан соң біраз жүріп барып жолдың шетіне тоқтады.
– Я, знаю, за-что вы сидели, все данные о вас я прочитал – деп бастады әңгімесін Еділ. – Хотя вы человек в возрасте, в свое время закончили два университета, много знаете, наверное читаете периодические издания нашей Республики, независимые газеты, то есть в курсе событи как экономических так политических не только нашей страны но всех стран особенно СНГ, бывших республик Советского государства. Можно ли мне подполковнику довериться Вам Иван Павлович. У меня веские причины, когда услышите мою исповедь, думаю, меня пожалеете и не выдадите никому мою тайну, и меня. Так я могу начать раскрыть свой секрет.
– Извините как вас по имени и отчеству? – деп сұрақ қойды Иван Павлович.
– Едил.
– Я человек судимый, простой рабочии-строитель – дей берген еді Иван Павлович.
– Извините, я перебью, но человек честный самое главное, можно довериться? Прежде чем начать давайте немного по сто выпьем и перекусим – деді Еділ, өзі пакеттің ішіндегілерін шығарып сол пакеттің үстіне жайды. Борточектан екі рюмка алып арақтан құйды.
– За знакомство наше, чтобы это продлилось до конца нашей жизни.
Өзі ішіп қойды. Әлі суып үлгермеген қуцырдақтан алып, аузына толтырып асап, сүйсініп жей бастады.
Иван Павлович оған қарап отырған. Оның ішкі сезімі қобалжулы еді. Бейтаныс адамның ойында не бар? Өзі КНБ-нің подполковнигі. Оған сенуге бола ма? Неге айдалаға алып келді. Өлтіретін шығар, бірақ не үшін, оған қандай пайда келмек. Мүмкін, бір іске таңып оны қылмыстыны ұстаған болады, қашқан кезде атып өлтірдім дер сосын. Атақ, абырой алады, жас қой қызметі өсер. Осындай сан-сапалақ ойлардың қамауында еді ол. Түріне қараса таза адам сияқты. Алдамшы пікір ғой бұл. Оған сене бермеген дұрыс. Көңілі күдікке толы Иван Павлович Еділдің ішіп қойғанына қарап отырып, уы жоқ шығар, тәуекел... Сосынғысын көре жатармын деп ойлады.
Екеуі тағы да құйып ішкен, сүйсініп қуырдақтан жеп отырды. Осылай қайталаумен, бір кезде бөтелкедегі арақтың таусылғанын байқап, сәл өкініп қалған еді. Екеуі біріне-бірі қарап содан соң еріксіз күлген. Жан-жақтарына көз тастап шексіз далаға сүйсініп қараған.
Далада майда леп соғып тұрды. Жусан мен жалбыздардың арасынан сорайып әр жерде бір топ бидай сияқты дән байлаған селеулер желге тербеледі.
– Степи Казахстана очень похожи на землю Украины. Я люблю Казахстанскую степь.
– А людей нет, да – деп еді Еділ.
– Нет, конечно. А то я не жил бы здесь. Люди, казахи очень открытые, добрые. Люблю я их. Два дня всего как познакомился, общался здесь архитектором Маликом и его женой Жамишкуль
Они очень хорошие, порядочные и образованные, особенно Малик который пишет стихи, они мне очень понравились. Эх, что и говорит, хороших людей много на белом свете. После тюрьми я объездил вес Союз. Столько людей и их Земли видел, но остановился только Казахстане.
Иван Павлович күрсініп салды, үнсіз қалды. Кім біледі, көз алдына сол адамдарды сол жерлерді елестетті ме екен. Өткен өміріндегі өзінің Украинасын ойлады ма, ондағы өзінің өмірінің бақытты сәттерін есіне алып, қаншама жыл онсыз өтті деп өкіне ме күрсініп салды.
– Кстати мы с вами зачем здесь находимся – деп сұрақ қойды кенет Еділге – Если это не секрет конечно.
– Конечно, не секрет? Расскажу Вам, но чуточку попозже – деді Еділ – сперва предисторию объясню.
Мәлік күнделікті жұмысының күйбеңдерімен көшеге шығып, асығып бара жатып қарсы жолыққан Сатыбалдымен амандасты. Еріксіз, ұрланған комокты олар тілге тиек етті.
– Ұрылар табылды ма, ұсталды ма? – асығып тұрса да Сатыбалдыдан естіп қалайын деген оймен сұрай салды.
Ақкөңіл екен Сатыбалды қызбаланып:
– Ой, таптым, сол күні-ақ кешке, жоқ түнде ұстап алдым – деді Кім дейсің бе, ешкімге айтпаймын деп уәде берші менен естідім деме тағы да, уәде бересің бе?
«Мәлікке айтайын ба, жоқ әлде керегі жоқ па» екі дай көңілмен көзі қадалып қалған, сосын бір шешімге келгендей:
– Уәде берсең айтайын – деді.
– Ол соншалықты маңызды ма? – деді Мәлік.
Сатыбалды басын изеді. Оған Мәлік:
– Уәде бердім онда – деді. Өзінің күлкісі де келіп тұр-ау.
– Ұрлаған адам үшеу – өздері жас, мектептің соңғы сыныбының оқушылары екен. Есіңде ме, сен айттың ғой маған ұры – Мониленко Иван Павлович емес. Ол білімді, салмақты адам. Оны арақ ішкісі келген, ақшасы жоқ адам немесе жас балалар істеуі мүмкін деп. Сол сөзің маған жол сілтеді.
Арақ ішкіштер мас болып шашып-төгіп бірден көзге түседі. Сөйтіп, ұзамай-ақ ұсталады.
Ал мен жас жігіттердің орнына өзімді қойдым, солар болып ойладым, ұрладым. Заттарды апардым. Жасырдым. Және сол жерде оларды қолға да түсірдім. Оллаһи.
Олар қазып алып ішу үшін келеді деп шешкенмін. Осы ойым да дұрыс шықты. Сенің арқаңда бауырым, ұстадым ғой ол үшеуін.
– Олар кім екен? Сосын не болды?
Енді Мәлік өзін мақтаған соң қызығып, соңын да естігісі келді.
– Бізге бастық қатты дайындап еді. Тістеріңнің арасынан шықпасын деп. Эй, ладно, саған айтпағанда енді кімге айтамын. Әкімнің баласы – біреуі, сол ұйымдастырған…
– Кім? – Мәлік таң қалды.
– Иә, соның баласы – ұйымдастырушы, басқарушы. Әкімнің үлкені – КНБ-да подполковник сол келді, ей әбден бізді қорлады-ау.
Сатыбалды аржағын айтқысы келмегендей. Ана қыз – Зоя деген сол кешірім бердім деп қағаз жазыпты соған. Амал жоқ босаттық. Ал ол маған «соттау керек оларды» деп еді, біздің басатыққа да солай деген. Ұрының КНБ-дағы ағасына жазып беріпті ғой, бірақ. Зояға жолыққанмын, маған қарай алмайды, моп-момын. Бізге көрсеткен күшінің қайда кеткенін қайдам.
Прокурорға бара жатырмын, түгелдей қалдырмай айтып беремін. Ол білмейді, комоктың ұрланғанын да – бәрі-бәрін. Маған да сүйеніш керек қой. Ертең бірдеңе болып жатса мені қорғар, жақсы адам деп есітемін.
Міні, саған бәрін жайып салдым. Жақсы інім, сен маған ұнайсың. Сау бол! – деді Сатыбалды қоштасып.
Кенет кезекші болған күні әкімнің астаналық әлдебіреумен сөйлескені Мәліктің есіне түсті. Үш жүз мың доллар жетпейді дегені несі екен? Сонан соң темекісін іздеп еді таппады. Кабинетте қалыпты. Иә, тендрге керек деген сияқты еді. Соның алдында ол кісі облыстағы үлкен ұлына кіші баласының бұзылып бара жатқанын айтып еді-ау.
«Еһ-еһ, мәселе қайда жатыр. Міне, сол кішкентайы, демек комокты тонаған екен ғой. Әрине, мереке күні қыздармен қыдырғысы келген шығар. Машинасы бар, ішкілікке ақшасы жетпеген – бәрі түсінікті. Мәлік өзінше жәймен осылай күбірлеп келе жатып алдындағы комокты көріп, тоқтады. Зоямыз осы шығар. Дегенде сұлу қыз екен.
Ол Зояға қарап, іштей ойланып тұрды.
– Вам, че надо – деді Зоя.
– Ничего, нет, пожалуйста сигарету Кент-четверку дайте – деді Мәлік қыздан көзін алмай.
Ақшасын төлеген соң сигареттің ішінен біреуін алып тұтатты да, бір-екі сорды.
«Сұлу қыз екен».
– Спасибо – деді кеткелі бұрыла беріп.
– Вы, архитектор района да? – деді Зоя оған көзін сүзіп тұрып – Я вас сразу узнала, видела когда бегала, хлопотала насчет этого комка да вы не препятствовали как некоторые, наоборот помогли мне несколько раз. Вы добрый хорошии человек.
– Спасибо, правда, я не помню, извините – деді Мәлік.
– Я тогда думала, что вы потребуете как другие денег. Я боялась этого, потому что денег было мало у меня тогда. А когда вы об этом даже и не упомянули, а наоборот помагали как заполнять бланки, подсказали куда ходить, что делать потом. Я была настолько ошарашена. Что не поверила и была так благодарна Вам, за все это. И обещала себе, когда нибудь, когда открою и налажу дело вознаградить вас. Ей богу, честно говорю.
Может, зайдете, я угощу хоть чем нибудь. Сто грамм хотите, напитки какие-нибудь, может, подружимся мы. Я хочу гордится нашим знакомством. Не откажите мне, прощу вас. Я готова на все. Лишь бы вы мною были довольны.Ну, как зайдете. Я могу закрыть комок, пока мы с вами,… чтобы вы не постеснялись, чтобы другие не увидили вас со мной вместе.
Мәліктің мынандай сөздерді естігенде тілі байланып қалды. Сасқалақтап, не жауап берерін білмеді.
«Өзі қандай сұлу қыз еді».
– Вы очень красивая девушка – айтқаны осы болды – Спасибо, я спешу по делу. До свидания.
– До свидания. Спасибо вам. Я всегда готова Вас встретить и обслужить… Приходите, я жду Вас – деді Зоя.
Сосын өзіне-өзі:
– Мне теперь все равно с кем встречаться, а лучше с порядочным архитектором – деді.
– Вы, Иван Павлович знаете, нет, не слышали про зятя нашего президента.
– Зятя Нурсултана Абишевича Назарбаева, который сбежал в Австрию конечно, слышал. Про него очень много пишут. Его даже засудили, по-моему, заочно на много лет.
– Да, когда он был первым замом начальника КНБ Республики я встречался с ним несколько раз и вроде мы понимали друг-друга. Вот это только, а каких-то других дел у нас вообще не было. И я замечаю что, кое-кто меня хотят преподнести на блюдечке как его близкий человек, который замешен в его делах. Я не чувствую за собой грех, чтобы меня наказали, но в кулуарах говорят, шебчутся.
Я много подумал, скоро я должен получить звание полковника и тогда хочу уйти на запас, уволится с КНБ и занятся безобидным бизнесом. Отец бывщий преданный член партии КПСС, комсомола, фанатик, можно сказать, не имеет тоже за душой ничего. Скоро, наверное, тоже уйдет с работы на покой, но ни с чем. Только есть его фирма в Астане, делом занимается там брат моей мамы. Чтобы купить солидный ресторан говорят, не достает 300 тысяч доллоров. А где возьмет отец или я такую сумму.
Время такое сейчас, не знаеш, что будет завтра.
Чтобы не попасть впросак и оказаться в тюрьме без вины, Иван Павлович я хочу уехать на Украину. Для этого сперва уйду на пенсию, это устроит моих врагов, не будут меня трогать.
На Украине у меня нету знакомых, по этому хочу вытащить Вас отсюда, дам вам деньги, у меня тоже будет денги и мы совместно откроем строительную фирму. У отца будет в Астане ресторан. Расширимся, будем работатаь и в Казахстане и на Украине. Сейчас многие казахы-молодые этим занимаются. На старости лет у вас будет дело и у моего отца. Заслужили. Как вы думаете, возможен такой вариант.
Иван Павлович шек-сілесі қатып күлді – как я вам возмещу сто тысяч – деді. – Или вы хотите дать мне взаймы.
– Иван Павлович смейтесь, смейтесь, но скажите, если будет этих денег вы не противы.?
Деньги придут сечас сами. Один человек должен сейчас позвонить об этом. Время одиннадцать скоро.
Итак, вы не маленький ребенок. Должны знать, мир жесток, волчии закон правит миром. Кто-то тебя, или ты его, надо сейчась убить человека, чтобы выжить, чтобы разбогатеть.
Для людей шахты банк сегодня двухмесяцные зарплаты выплачивает. А мы сейчас его забираем себе. Понимаете Иван Павлович, шахтерам государство заплотить, они не пострадают, а человека, который везет эти деньги нам придется убить. Жалко, но необходимо. Но мы семье этого человека поможем, не оставим их в беде. Жестоко, скажете, согласен, но своя рубашка ближе к телу. Вы мне нужны на Украине.. Убивать никого вы не будете, не боитесь я буду убивать. Это вы только должны видеть, стать соучастником.
– Теперь слово за вами Иван Павлович.
Осы кезде Еділдің қалтасындағы телефоны шырылдады. Ол құлағына тосты.
– Иә, мақұл, сен үйге бара бер, мен де шықтым, бір іспен жүр едім қазір келемін.
– Иван Павлович, машина на подходе. Решайтесь.
Я мог бы и без вас, но как я сказал, хочу в вас видеть компаньона.
Иван Павловичтің беті қызарып, түтігіп кетті. Қысылып отыр. Терлегені соншалықты түріне қарау аянышты болатын.
– А если нет – деді – Иван Павлович.
– Правильно думаете, тогда вы мертвец. Еділ қалтасынан сорайған пистолетті шығарды. – С глушителем.
– Тогда вы бандит, вас убивает охранник кассы, а его и кассира вы, денег достается мне. Я все это говорю вам открыто и честно, как на духу. Если согласны, опять повторяю вы никого, не убивая, станете моим партнером. О, еще вспомнив, все это мы будем смеятся.
– Ну че, Иван Павлович, не тяните – деді.
– Еділ қолындағысын оған кезеп тұрып:
– Согласны?—деді?
Хорошо, согласен – деген оның даусы зорға шықты.
Үлкен денесі сығылып, көгеріп, сосын жүрегі тоқтап қалғандай қан-сөлсіз бозарып шыға келді.
– Держите вот этот – пистолет Макарова Вы сидите, не выходите, и пистолет не показывайте им. Это на всякии случай,
Еділ машинаның аварикасын қосып қойған еді. Келе жатқан шахтаның уазигі екен. Ол қалтасынан книжкасын суырып, қолымен көтеріп көрсетіп тұрды.
Машина жақындағанда жылдамдығын арттырып еді, бірақ қатарласқан сәтте тормоз берді. Машинаның есігі ашылды. Ішінен бір әйел шықты да:
– Ой, Едил, это вы? Знакомое лицо, это я велела ему остановиться вы же на КНБ в области, а то он хотел прибавить скорость и убежать собирались. Ну как у Вас семья, дети? А че стоите?
– Машина барахлит, хотел попросить помощь..
Еділ есікті ашып қарап еді, отырған жас жігіт екен. Жүргізушіге Еділ книжкасын ашып көрсетті. Қорғаушы сонда ғана қолын беліндегі пистолетінен алды.
Осыны күтіп тұрған Еділ қолымен ышқырдағы қыстырулы дыбыссызын алды да басына туралап атып салды.
Кейін бұрылып, бет-ауызы қисайып кеткен, түрі адам аярлықтай өзгерген кассирдің жүрегінен атты.
Оның тізелері бүгіліп сұлай кеткеніне қарап тұрып, басынан тағы атты. Әйелдің басындағы орамалын тартып бетін жауып қойды.
Еділ машинасындағы Иван Павловичке қолын көтеріп, белгі берді. Ол қорбаңдап жүгіріп, келе жатқанда іштен бір қапты шығарып оған лақтырды.
– В багажник – деді.
Иван Павлович тоқтап қарап қалды.
Еділ тағы бір қапты шығарып лақтырды.
Сонда барып ол екі қапты екі қолтығына қысып алып кеткен.
Еділ қорғаушының белінен пистолетін суырып алды. Тағы жүгіріп, жақындап келе қалған Иван Павловичтің басынан, кеудесінен қорғаушының пистолетімен көздемей атып салды. Үлкен кісі теңселіп тұрып, бекерге бұл іске келістім-ау деп өкінгендей болып құлады. Қорғаушының терезесін ашып қойды, оның басын Иван Павловичке қарай бұрды.
Кассир әйелді көтеріп, машинадағы орнына отырғызды. Басындағы орамалын түзеп қойды. Қорғаушының пистолетін қалтасынан орамал алып, жақсылап сүртті де оның қолына пистолетін қайтадан қысып, ұстатты. Бір қап қалған ақшаны алып, машинаның жүк салатын жеріне қойды. Ақша үш қап екен.
Асықпай Еділ Иван Павловичтің жанына келді. Оның қалтасынан өзінің пистолетін алды. Оның ішінде оғы жоқ болатын.
Мойнындағы қан тамырын саусағымен басып көрді. Қалтасындағы дыбыссыз пистолетін суырып алып, өзінің саусақтарының ізін орамалмен ысқылап жойды. Сосын оны Иван Павловичтің алақанына салып оның саусақтарын бүгіп, сыртынан күштеп қысты. Содан кейін артына бұрылып қарамастан машинасын от алдырып, зымырап шамалы жерден кейін бұрылып, басқа айналма жолмен келіп поселкеге кірді. Сәлден соң қорасындағы гаражға машинасын кіргізді. Сыртқы қақпасын құлыптап тастады. Кілтін қалтасына салып қойды.
Ол үйге кіргенде Есенәлі мен анасы Бибіжамал екеуі асханада шәй ішіп, әлденеге мәз болып отыр екен.
– Бір танысқа кездесіп қалып, сәл кешіктім. Кешір, Есенәлі. – деді Еділ екеуі құшақтасып, амандасқан соң.
– Мама, біз менің бөлмеме кеттік. Тамақты сонда әкеліңіз. Қарным аш. Бізді кім сұраса да үйде жоқпыз, солай ма, Есен? – деді Еділ – Телефонды, сотканы бәрін ажырат, сөндір. Осындай кездескенде бір күн дем алмаймыз ба, оңашада. Біз жоқпыз, бұл дүниеде. Тек екеуіміз отырып, бір дем алайықшы.
Аудандық Ішкі істер басқармасының кезекшісіне телефонмен белгісіз біреу шахтаға баратын жолда бір адамның өліп жатқанын, жанындағы Уаз машинасында тағы екі адамның өлі денесі көрінеді – деп хабарлады. Кезекші бұл хабарды ең бірінші полковник Ахметовке айтты. Екінші жедел топқа жеткізді. Сонымен Ахметовтың өзі бас болып жолға шықты, бәрі. Телефон соққан адамның сөзі рас екен.
Ахметов сол жерден көргендерін облыстық департаментке жеткізді. Олар шұғыл түрде өз мамандарын тік ұшақпен жіберді. Сол екі ортада шахтаның басшылары да құлақтанып келген еді. Банктен екі айдың шахтерлерге тиесілі жиналған еңбек ақысын кассирдің алып, жолға шыққанын есітті. Опат болған солар екен.
Осы жаңалық Ахметовтың енжар жүрген басына ауыр соққы болып тиді. Эксперттер өз жұмысына кіріскен. Шұғыл қорытынды жасауға алдын ала тапсырма алған. Төңіректің бәрі суретке түсірілген, зерттелген.
Жедел жәрдем рұқсат алған соң мәйіттерді медэкспертизаға салу үшін тиеп, олар кетті. Жол бақылау полициясына ерекше бұйрықпен құпия тапсырмалар берілді.
Жолда жүрген автомобильдің бәрін тоқтатып, қарау керек деп айтылды. Бір қора адам көліктеріне мініп, аудандық ішкі істер басқармасында басшының кабинетіне жиналды. Олар өзінше ақылдасты.
Жоғары дәрежелі офицерлер алдыменен өздері оңашалап, жоспар жасады. Содан кейін көпшілікті бөліп-бөліп, топ жасап, атқаратын жұмыстарын талдады, міндет белгіледі.
Сонымен бірді-екілі бұрын бұл ауданда болмаған үлкен қылмысты табуға милицияның бәрі жұмылды. Бұл хабарды естіп ел дүрлікті.
Алдыңғылардың бірі болып Мәлік пен Жұпаш милицияға Иван Павлович Мониленко туралы тергеуге алынды. Олар бар білетін мағлұматтарын айтты. Сағат 11-дің кезінде кабинетінде жұмыс істегенін есіткен соң оларды қоя берді. Мониленконың жатқан үйінің иесі де ол туралы білгенін жасырған жоқ. Сағат 11-де қайда болғанын, бірге жүрген адамдары арқылы дәлелденген соң, оны да босатты.
Қылмыс жасаған Мониленко Иван Павлович екені расталды.
Себебі, оның қолының ізі бар пистолеттен атылған оқтар кассир мен қорғаушысының денесінен табылыпты.
Бірақ ақша жоқ, сол табылған жоқ. Біреулер Мониленконың түрмеде бірге жатқан сыбайласы ақшаны алып қашыпты, сол аман-сау құтылған деді. Бірақ оның кім екені белгісіз сияқты.
Осындай қауесеттер көп болғанымен, одан іс өнбеді, жылжымады. Іздеушілер тұйыққа тірелді. Абыр-сабыр басылды. Облыстан жәрдемге келгендердің ішінен біреуі қалып, қалғандары қаласына қайтты.
Өрекпіген көңілдер өстіп, бірте-бірте сабасына түсті.
Ахметов есін жиғандай болды. Отырып, өзінің басына төнген қауіпті анық сезді. Қызметінен босатуы мүмкін екеніне көзі анық жетті. Ренішін кімге айтады. Осы бір сәтсіздіктердің басы комок ұрланған кезден басталған сияқты көрінді оған. Есіне қайдағы бір Еділдің айтқан сөздері түсті. «Обещаю тебе устроит ответный удар. Будет поздно полковник. Жди» деді-ау оңбаған сонда.
«Ей, сол қайда жүр, көрінбейді ғой». Астыртын сұрастырып еді Астанаға кетіп қалған болып шықты. Демалыста жүр екен. Сонда да күдік сияқты бір сезім оның жүрегін сыздатқан еді. Қайта-қайта осы ой оның жанын мазалаған. Бірақ капитан Сатыбалды сияқты ол батыл емес-тін. Сондықтан сол күдігін біреуге айтып, із кескен жоқ. Ішіндегі сол күдігі сол күйі ішінде қалды.
Бұл іске кілең білімі жоғары, атақ шені бар адамдар ғана жұмылдырылғандықтан, бұл істен Сатыбалды тысқары қалды. Онымен ешкім ақылдаспады, араластырмады да. Ахметов Жақсылық оны топқа қосқысы келген, бірақ оның ойын қуаттаған жоқ, ешкім де.
– Ол комокты ұрлаған балаларды бір күнде тауып ұстады ғой – деген оның сөзін ешкім құлағына ілмеді.
– Бұл істі қайдағы болмашы комокпен салыстырғанына қара –деп күлісті. Ол өз ұсынысын осылай өткізе алмаған. Шахтаның бас бухгалтері Есенәліні ешкім де кінәлаған жоқ. Ақшаны алып, шахтаға жіберген соң, сонымен оның өз міндетінен құтылғаны емес пе деген ойдан әрі ешкім зерттемеген. Ол қайда болды, ақшаны алғанын біреу-міреуге айтқан жоқ па? Қазбалай берсе, мүмкін бір тергеуші ізге түсер ме еді. «Есенәлі арақ ішіп үйінде мас боп жатыпты» – деген дерекке бишара шаршағанын басқан екен, ой банкіге есеп беріп, жалақы алу оңай дейсің бе, әйтпесе осы заманда.
Банкінің ішіне кірсең аузын ашып ақша бер, ақша бер, деп отырған біреу. Оны көрген ақылды адам жұмысын тастап, қашып құтылғанына қуанатын шығар дейді тергеушілердің өзі. Көрдіңіз бе, бұл бір заңды тірліктей, адамдардың сеніміне кірген бәле ғой «взятка» дегеніңіз.
Тіпті, қоғамның санасы сонымен тегіс ұрланған-ау. Бұл қылмысты табу тек бір адамның қолынан келетіні анық еді. Ол Мәлік-тін. Бірақ ол қылмысты табатын органда істемейді ғой. Әйтпесе, әкімнің өз аузынан телефонмен кіші баласы Нұрланның екі досына қосылып, бұзылып бара жатқанын үлкен баласы облыстық КНБ-де істейтін Еділге жылағандай етіп айтқанын өз құлағымен есіткен жоқ па Мәлік. Содан кейін олар ұрлық жасап ұсталды. Мәлік оны да есітті. Сөйтіп жүріп, комоктың егесі сұлу қыз Зоямен танысты ғой. Табысты десе де болады. Және сол күнгі кезекшілікте ол әкімнің Еділге үш жүз мың доллар табылса олар бір үлкен іс тындыратынын айтқанын да есітті ғой.
Бұны да комокты олардың ұрланғанымен салыстырып жібергенде ғой Мәлік деген бұл істі шешіп тастаған болар ма еді. Салыстырмалық заңы дегеніңіз философияның ғана емес қылмыстық істерге де пайдасы тиетін үлкен ғылым екен ғой. Әрине, Мәлік ол үшін органда істеуі керек еді. Штаттан тыс болса да. Сатыбалды бұл іске араласқанда мүмкін-мүмкін Мәлік екеуі қылмыскерді тауып, ұстаған болар ма еді. Шахтада істейтін мыңдаған адам жалақысыз қалған жоқ әрине. Өкімет халықтың жинақ ұлттық фондысынан төледі. Қайда төленбей жатыр дейсіз халықтың ақшасы, қайта-қайта еселеніп. Мәліктің ойының бәрі тіпті басқа жақта жүрді ғой. Ол қай жақ дейсіз бе? Әрине, Иван Павлович Мониленконың бұл қылмысты істемегені туралы. Ол кісінің басын кесіп алса да мұндай қылмысқа бармайтынын айта алады. Кім тыңдайды оның дәлелдерін. Кімге керек? Бір күні көшеде Сатыбалдыға кездесіп қалғанда өз ойын айтып, дәлелдеп, қамыққаннан жылағаны бар. Екі көзінен жасы сорғалап тұрып, жас балаша тоқтамай жылаған. Содан кейін Сатыбалдыдан оның моласын көрсетуін жалынып тұрып сұрады. Айдалада бір хохол үшін сонша қиналды, осының есі түзу ме жоқ шалыс ұрған ба деп, қарапайым Сатыбалды сонда іштей таң қалған. Бірақ бір ауданның сәулетшісі ғой, ренжітпей көрсете салайын деп келісті. Көне жигулиіне оны мінгізіп алып, орыс ұлтының аз ғана шошайған моласына апарды. Міні мынау деп көрсетті оған. Мәлік оның моласының басында шамалы уақыт болып, көзіне келген жасын сүрте берді. Күбірлеп, өзінен-өзі сөйледі. Бірақ оның не айтқанын Сатыбалды есіткен жоқ.
Қайтып келе жатқанда «орыстардың салтын жасап гробқа салып көмді ме» деп сұрады Мәлік.
Сатыбалды оған күлді. Сонан соң «Ей, інім, өйтіп кім қылмыстыны әспеттейді» деп ұрысты.
Белорус тракторы шұқыр қазды, соған адамдар Иван Павлович Мониленконың бұзыла бастаған денесін итермелеп, болмаған соң аяғына жіп байлап сүйреп жүріп сол шұңқырға зорға түсірді, онда да ол бүктетіліп қалғандай еді. Сол күйі топыраққа көмілді ғой деді. Адамдардың тіпті көмгісі келмеген соң Белорусь тракторы алдындағы күрегімен топырақты итеріп, үстіне үйді де қойды.
Мәліктің реңі бұзылып сұрланып кетті, еріндері дірілдеп тұрды.
Сатыбалды жақында ғана зейнеткерлікке шығыпты. Ол кісі сұрағандарға милицияда істеген күндерін әңгімелеп береді екен.
– Қызық жігіт. – дейді ол күліп. Мәлікті мен одан сен күбірлеп сөйледің ғой сонда құран оқыдың ба? – деп едім, маған қатты ренжіді.
– Жоқ, мен ол кісіден кешірдім сұрадым.
– Неменеге? – дедім таңданып.
– Қазақ елі сені мәңгі ұмытпайды, сені сүйеді – дедім.
Ежірейіп қарап едім. Ол да маған көздері үлкейіп аларып:
– Ол емес адамдарды өлтірген, ақшаны да алған жоқ. Оны осы біздің ішіміздегі оңбағандар, аюандар жасаған – деп тіпті айқайлап, еліріп кетті.
Сонда мен мынау жынданған шығар – деп ойладым ішімнен.
Жақында бірт таныс орыс кісісі өлген еді. Жерлегенде басында болдым. Қайтып келе жатып, бір молаға көзім түсті.
Жақындап барып ем, сырланған темір қоршаудың сыртында қалың темірді дәнекерлеп, орнатылған құлпытаста: «Иван Павлович Мониленко туған жылы – белгісіз.
Өлген уақыты – 19.06.2008 жыл»
«Қазақ халқы сізді сүйеді. Жәмішкүл, Мәлік» – деген жазуға көзім түсті. –деді Сатыбалды.
6.11.2008 жыл,
Астана, Саяжай.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру