Осы Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ономастикалық жұмыс тұжырымдамасында (бұдан әрі - Тұжырымдама) мынадай негізгі ұғымдар пайдаланылады: ономастика - жалқы есімдерді, олардың қалыптасу және түрлену тарихын зерделейтін тіл білімі бөлімі; топонимика - географиялық обьектілердің атауларын, олардың туындау, өзгеру, жұмыс істеу жаңалықтарын зерделейтін ономастика бөлімі; антропонимика - адамдардың (жалқы) есімдерін зерделейтін ономастика бөлімі; оним - жалқы есім;

космоним - онимнің түрі, галактика мен ғарыш денелерінің, жұлдыздар мен жұлдыз шоғырларының атаулары;

этноним - онимнің түрі, халықтың, ұлттың атаулары;

Қазіргі уақытта ономастика республикадағы ұлттық тіл саясатының жетекші бағыттарының бірі ретінде іс ғылыми-практикалық, мәдени тарихи ғана емес, сондай-ақ, қоғамдық-саяси маңызға да ие болып отыр. Қоғам дамуының кез келген кезеңінде ономастикалық атаулардың тарихи маңызы зор болды. Адам қоғамдастығының бір де бірі, бір де бір мемлекет өзінің даму процесінде өзінің антропонимдері мен топонимдерінің жинағынсыз өмір сүрген емес. Сондай-ақ, қазақстандық қоғамдастықтың да ежелгі тарихи дәуірде қалыптасқан ұлттық ономастикалық жүйесі бар. Қазақстанның көптеген ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық ономастика жүйесі XІX ғасырдың екінші жартысынан бастап түбегейлі өзгерістерге ұшырады және патша үкіметінің отаршылдық мүдделеріне, кейіннен - кеңес жүйесінің тоталитарлық іс саясатына қызмет етуге мәжбүр болды. Отаршылдық пен тоталитарлық режимдердің идеологтары ономастиканы қоғамның тарихи-мәдени санасына әсер етудің саяси кұралына айналдырды. Нәтижесінде, ономастикасының өзіндік болмысына, ұлттық ерекшелігіне, әсіресе оның топонимикалық, және топонимикалық жүйелеріне орасан зиян келтірілді. Қазақстан картасы едәуір бұрмалауларға ұшырады. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуымен және халықаралық қатынастардың субъектісі негізінде қалыптасуымен ұлттық ономастика әлемдік кеңістікке белсене араласа бастады. Қазіргі кезде, ономастикалық бірліктер халықаралық ресми құжаттарда белсенді түрде көрініс тауып келеді. Қазақстанның ономастикалық кеңістігінде қамтылған Түркістан, Астана, Байқоңыр, Қарашығанақ және басқалары тәрізді атаулар Қазақстанның экономикасымен, тарихымен, мәдениетімен өзара тығыз байланыста бола отырып, атаулы функцияны алып қана қоймай, сонымен қатар өзіне күшті ұлттық әлеуетті шоғырландырған жоғары ассоциациялық семиотикалық белгілер де болып табылады. Сонымен қатар, ұлттық ономастиканы дамытудың өзекті міндеттерін іске асыру жөніндегі шаралардың өнімділігі олардың нормативтік құқықтық қамтамасыз етілуімен тікелей байланысты. Қазіргі кезде ономастикалық жұмыстың нормативтік құқықтық базасы Қазақстан Республикасы Конституциясының тиісті ережелеріне, «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 11 шілдедегі Заңына, Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 4 қарашадағы №3186 өкімімен мақұлданған. Қазақстан Республикасының тіл саясаты тұжырымдамасына, «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы» Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 8 желтоқсандағы Заңына, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 жылғы 21 сәуірдегі №368 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік ономастика комиссиясы туралы ережеге, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1996 жылғы 5 наурыздағы №281 қаулысымен бекітілген ұйымдарды, темір жол станцияларын, әуежайларды, сондай-ақ Қазақстан Республикасындағы физикалық-географиялық объектілерді атау мен қайта атаудың жэне олардың атауларының транскрипциясын өзгертудің тәртібіне негізделеді. Еліміздегі демократиялық қайта құруларға сәйкес келген ономастика саласындағы жұмысты жүйелендіруді және үйлестіруді одан әрі дамыту мақсатында Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ономастикалық жұмыстың тұжырымдамасын әзірлеу қажеттігі туындады.

Осы Тұжырымдаманың мақсаты - тарихи негіздерге сүйене отырып, өткеннің жинақталған ғылыми проблемаларын шешудің жолдарын табу, сондай-ақ, ұлттық ономастика жүйесінің одан әрі даму бағыттарын анықтау.

Ономастикалық жұмыстың негізгі міндеттері: - республикадағы ономастикалық қызметті реттеудің негізгі ғылыми негізделген бағыттарын айқындау; - ұлттық ономастика жүйесін одан әрі дамытудың негізгі қағидаттарын айқындау; - ономастикалық жұмыстың құқықтық негіздерін, қолдану тетігін және іске асыру нысандарын әзірлеу болып табылады.

Тұжырымдаманың негізгі бағыттары мен іске асыру тетіктері

- Қазақстан Республикасындағы әкімшілік-аумақтық бірліктердің атауларын ретке келтіру, елді мекендерді қайта атау және тарихи географиялық атауларды қалпына келтіру; - Қазақстан Республикасының ұлты қазақ азаматтарының тегін, әкесінің атын және жалқы есімдерін реттеу; - көрнекі ақпараттар мен жарнамалық мәтіндерді рәсімдеуді бір іздендіру, үйлестіру және бақылау;

- нормативтік құқықтық базаны одан әрі жетілдіру.

Тарихи негіздерге сүйене отырып, өткен кезеңнің жинақталып қалған ғылыми проблемаларын шешу үшін осы жоба мынадай іс-қимылдарды жүзеге асыруды болжайды: - қолда бар топонимикалық қордың негізінде топонимдердің ұлттық лексика-графикалық базасын және Қазақстанның ономастикалық кеңістігінің секторлары бойынша компьютерлік қорды қалыптастыру жөніндегі жұмысты жалғастыру; - Қазақстанның Ресей империясының құрамына кіргенге дейін ономастикалық қызметтің ғылыми- фактологиялық базасын одан әрі жетілдіру; - ономастика мәселелері бойынша қажетті және уақтылы шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін ақпаратты жинау жэне талдаудың озық технологияларын әзірлеу және пайдалану; - нормативтік құқықтық базаны жетілдіру және оның іске асырылуы жөніндегі қабылданып жатқан шаралардың тиімділігін бағалау; - ежелгі халықтық және тарихи қалыптасқан атауларға республика халқының кұрметпен қарауын қалыптастыру мақсатында халық арасында түсіндіру жұмыстарын үйлестіру, мерзімді баспа сөзде материалдар жариялау, теледидар мен радиодан хабарлар ұйымдастыру; - ономастиканың көкейкесті проблемалары бойынша әдебиеттер шығару жөніндегі жұмысты жалғастыру, сондай-ақ конференциялар, семинарлар, дөңгелек үстелдер өткізу, сондай-ақ коллективтендіру кезеңіндегі белгілі асыра сілтеулер, идеологиялық қысымдар, жеке басқа табынушылық, тың жерлерді игеру, «қайта құру» мен өзге де тарихи кезеңдер нәтижесінде Қазақстан картасында пайда болған географиялық, әкімшілік-аумақтық обьектілердің, жергілікті жерлердің тарихи атауларының өзгеру фактілерін табу және тіркеу, іздестіру әрі ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыру; - Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бірліктерінің, жергілікті жерлерінің, елді мекендерінің, физика- географиялық және басқа да обьектілерінің тарихи атауларының өзгеруінің нақты фактілерін талдау жөніндегі жұмысты жалғастыру; - байырғы қазақ топонимдерін одан әрі есепке алуды және жүйелеуді жүргізу, қазақ топонимдерінің қолдану жиіліктерін зерделеу; Ғылыми-талдамалық және ғылыми-практикалық қызметті қамтамасыз етудің негізгі кұралдары: - ономастиканың өзекті проблемалары бойынша ғылыми зерттеулерді теориялық сияқты, практикалық бағытта мынадай нақты бөлімдер бойынша дамыту; антропонимия, топонимия (гидронимия, микротопоинмия, орнимия, посессивтік атаулар) этнонимия, сплеонимия, хоронимия, ойконимия және басқалары; - ономастика жөніндегі деректер базасын тұрақты негізде қолдау, жетілдіру, толықтыру, компьютерлік бағдарламалардың жаңа технологиялары мен әзірленімдерін қолдану жолымен физико-географиялық атаулар мен ойконимдер каталогын қажетті материалдармен жабдықтау; - ономастикалық жұмыстың өзекті проблемаларының теориялық және практикалық аспектілері бойынша ғылыми зерттеулер жүргізу; - ономастика саласындағы әлемдік қоғамдастықтың тәжірибесін зерделеу және есепке алу, БҰҰ жанындағы географиялық атауларды стандарттау жөніндегі комиссияның Мәскеудегі ТМД бойынша өкілдігімен өзара іс-қимылды үйлестіру; - республикадағы іргелі ономастиканың және өзге де ономастикалық қызметтің ғылыми-фактологиялық базасын одан әрі жетілдіру; - ономастика мәселелері бойынша қажетті және уақытылы шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін ақпаратты жинау және талдаудың озық технологияларын әзірлеу және пайдалану; - нормативтік құқықтық базаны жетілдіру және оның іске асырылуы жөніндегі қабылданып жатқан шаралардың тиімділігін бағалау; - ежелгі халықтық және тарихи қалыптасқан атауларға республика халқының кұрметпен қарауын қалыптастыру мақсатында халық арасында түсіндіру жұмыстарын үйлестіру, мерзімді баспасөзде материалдар жариялау, теледидар мен радиодан хабарлар ұйымдастыру; - ономастиканың көкейтесті проблемалары бойынша әдебиеттер шығару жөнінде жұмысты жалғастыру, сондай-ақ конференциялар, семинарлар, дөңгелек үстелдер өткізу.

Әкімшілік-аумақтық бірліктерге республикаға айрықша еңбегі сіңген және оның тарихына, ғылымына, мәдениетіне, әдебиеті мен өнеріне елеулі үлес қосқан адамдардың аттарын, сондай-ақ, мемлекет пен қоғам қайраткерлерінің және әлемдік ауқымдағы ғылым мен мәдениет қайраткерлерінің есімдерін беру және аттарды қайта атау кезінде мынадай қағидаттар ескеріледі және сақталады: - қалаларға, қала үлгісіндегі кенттерге, аудандарға бұдан былай адам аттары берілмейді; - бір есімнің көп дүркін қайталануына және көбейіп кетуіне жол бермеу мақсатында олар республика (уақытша аспайтын және олардың қайтыс болған күнінен бастап бес жыл өткен жағдайда ғана беріледі; - объектілерге есімдер беру ат берілген (өзгертілген) күнінен бастап он жыл өткеннен кейін ғана жүзеге

І) қаладағы аудандарға, аландарға, даңғылдарға, бульварларға, көшелерге, орамдарға, парктерге, көпірлерге және қаланың басқа да құрамдас бөліктеріне ат қою және оларды қайта атау туралы, атауларының транскрипциясын өзгерту туралы шешім қабылдау кезінде: - республикаға айрықша еңбек сіңген және оның тарихына, ғылымына, мәдениетіне, әдебиеті мен енеріне елеулі үлес қосқан адам аттарын, сондай-ақ мемлекет пен қоғам қайраткерлерінің және әлем деңгейіндегі ғылым мен мәдениет қайраткерлерінің есімдерін әрбір облыс, республикалық маңызы бар қалалар және астана үшін екіден аспайтын және олардың қайтыс болғанына бес жыл толған жағдайда ғана беру;

- көзі тірі адамдардың атын бермеу; - объектілерді қайта атауды ат берілген (өзгертілген) күнінен бастап кемінде он жыл өткен жағдайда ғана жүзеге асыру; 2) мемориалдық тақталарды орнату туралы шешімді қабылдау кезінде мұндай шешімдерді Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігімен келісу.

Осы бағытта мынадай міндеттерді жүзеге асыру көзделеді: - ежелгі халықтық және тарихи қалыптасқан атауларға халықтық құрметпен қарауын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы түсіндіру және қалыптастыру, түрлі обьектілердің: әкімшілік-аумақтық және аумақтық-өнеркәсіптік бірліктердің, елді мекендердің, сондай-ақ көшелердің, алаңдар мен мекемелердің тарихи атауларын сақтау; - әкімшілік-аумақтық және аумақтық-өндірістік бірліктердің, сондай-ақ көшелердің, алаңдардың атауларын, мекемелердің атауларын шектен тыс идеологияландырудан арылту; тарихи топонимдерді қайта атау практикасынан топонимикалык, жүктемесі жоқ атауларды қолданудан бас тарту.

Бұл бағыттағы жұмысты жүргізу үшін мынадай іс-шараларды жүзеге асыру көзделеді: - Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігімен, республиканың азаматтық хал актілерін жазу ор- гандарымен бірлесіп, қазақ антропонимиясы бойынша сөздіктер мен аныктамалықтар шығару жөніндегі үйлестіру жэне ұйымдастыру жүмыстарын қамтамасыз ету; - қазақ тілінің фономорфологиялық нормаларына сәйкес ұлты қазақ азаматтарының тегін, әкесінің атын және жалқы есімін индексациялауды жүргізуді, дұрыс рәсімдеуді және басқа тілдерге транслитерациялауды үйлестіруді жүзеге асыру; - антропонимиялық белгілеулерді бірдейлендіру жөніндегі және олардың қазақ тілінде жазылуын, оларды басқа тілдерге транслитерациялаудың біртұтас ережелерін белгілеу жөніндегі жұмыстарды ұйымдастыру.

Бұл бағытта мынадай іс-шаралар көзделеді: - ведомстволық объектілерді, ақпараттық-қабырғалық жарнамаларды, коммерциялық құрылымдардың маңдайшаларын, шетелдік өкілдіктерді және басқаларын көркемдеп безендіру кезінде тіл мәдениетін жетілдіру жөніндегі ұсынымдарды әзірлеу; - жарнамалық қабырғалардағы, ұйымдардың, мекемелердің, меншік нысанына қарамастан кәсіпорындардың атауларында тілдік нормалардың сақталуын бақылай отырып, мемлекеттік тілдегі мәтінінің болуын тексеру жөнінде ономастикалық объектілердің атауларын реттеуді жүргізу.

Ашық азаматтық қоғамға сәйкес келетін ономастика саласындағы жұмысты жүйелеу және үйлестіруді одан әрі дамыту мақсатында осы саладағы нормативтік құқықтық базаны одан әрі жетілдіру жұмысын жалғастыру қажет. Осыған байланысты Қазақстанның дамуының қазіргі кезеңінде мынадай шараларды қабылдаған орынды: - ономастикалық жұмыстың сараптамасын жүргізу үшін заңнамаға тиісті өзгерістер мен толықтырулар енгізу; - «Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы» Заңның ережелеріне сәйкес келмейтін жарнама мәтіндердің көрнекі ақпаратын рәсімдеу үшін жауаптылы мәселесі бойынша тиісті құжат әзірлеу; - географиялық объектілердің атауларын мемлекеттік тілде жазу және оларды орыс және басқа да тілдерді транскрипциялау ережелерін әзірлеу; - мемлекеттік тілде антропонимиялық белгілеулерді бірдейлендіру мен жазу жөніндегі және оларды басқа тілдерге транслитерациялаудың біртұтас ережелерін әзірлеу, мүдделі министрліктер және ведомстволармен бірлесе отырып, Мемлекеттік тілдің фономорфологиялық нормаларына сәйкес ұлты қазақ азаматтардың тегін, әкесінің атын, жалқы есімін индексациялауды, дұрыс рәсімдеуді және басқа тілдерге транслитерациялауды жүргізу жөніндегі нұсқаулықты әзірлеу; - нормативтік кұқықтық кесімдерге ономастикалық жұмыстың кұқықтық негіздеріне және Мемлекеттік ономастика комиссиясы бекіткен атауларды пайдалануға қатысты бөлігінде өзгерістер мен толықтырулар енгізу; - қазақ ономастикасын жүйелендіру жөніндегі қызметтердің жұмысын реттейтін нормативтік кұқықтық кесімдерді әзірлеу.

Тұжырымдаманы кешенді іске асыру мемлекеттік басқарудың орталық және жергілікті органдарының отандық ономастиканы одан әрі дамыту жөніндегі қызметін үйлестіруді меңзейді. Мәдениет және тіл саласындағы басшьшықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының орталық атқарушы органының функциясына мыналар енгізілген:

Жаһандану қарқыныньң ұлғая түсуі, Қазақстанда нарықтық катынастардың күшеюі республиканың ономастикалық кеңістігін қалыптастыруға өз түзетулерін енгізді. Осыған байланысты ұлттық ономастикадағы өзгерістер мен жаңалықтардың әр түрлі үрдістерін реттеу жөніндегі міндеттер бір жолғы науқан болып табылмайды, керісінше тарихи қашықтығы бар, ұзақ мерзімді және мемлекеттік деңгейде колдауды талап ететін, материалдық қамтамасыз етуге сәйкес келетін және ғылыми, терең мәдениетті, ұлттық және әлеуметгік маңызы бар аса маңызды ұжымдық шығармашылық ретінде бағалануға тиіс. Осы Тұжырымдама республикадағы ономастикалық қызметті үйлестіру және реттеумен катар, ұлттық болмысты, жалпы адамзаттық мәдениет пен оның құндылықтарының өзара байланысын қорғау мен сақтау тәрізді гуманитарлық мақсаттарды да болжайды.

Постановление Правительства Республики Казахстан от 21 января 2005 года № 45

Одобрена постановлением Правительства Республики Казахстан от 21 января 2005 года №45 Концепция государственной ономастической работы в Республике Казахстан

В настоящей Концепции государственной ономастической работы в Республике Казахстан (далее - Концепция) используются следующие основные понятия:

- топонимика - раздел ономастики, изучающий названия географических объектов, закономерности их возникновения, изменения, функционирования;

- ороним - вид топонима, названия горы, возвышенности, сопки; - ойконим - вид топонима, названия населенных пунктов (село, поселок, город);

- космоним - вид онима, названия галактических и космических тел, звезд и созвездий;

- этноним - вид онима, названия народа, нации.

В настоящее время ономастика, как одно из ведущих направлений национально-языковой политики в республике, приобретает не только научно-практическое, культурно-историческое, но и общественно-политическое значение. На любом этапе развития общества ономастические наименования имели важное историческое значение. Ни одно человеческое сообщество, ни одно государство в процессе своего развития не обходилось без собственного набора антропонимов и топонимов. Также и казахстанское сообщество имеет свою ономастическую систему, сформировавшуюся в далеком историческом прошлом. Национальная ономастическая система Казахстана, складывавшаяся на протяжении многих столетий, начиная со второй половины XІX века, подверглась кардинальным изменениям и вынуждена была служить колониальным интересам царского правительства, а позже тоталитарной политике советской системы. Идеологи колониального и тоталитарного режимов превратили ономастику в политическое средство воздействия на историко-культурное сознание общества. В результате был нанесен огромный ущерб самобытности, национальной специфике казахской ономастики, особенно его топонимической и антропонимической системам. Карта Казахстана была подвергнута значительным искажениям. С приобретением независимости и становлением Республики Казахстан, как субъекта международных отношений, национальная ономастика начала активно вовлекаться в мировое пространство. Ономастические единицы в настоящее время активно задействованы в международных официальных документах. Такие названия, как Туркестан, Астана, Байконур, Карашыганак и др., включенные в ономастическое пространство Казахстана, будучи тесно взаимосвязанными с экономикой, историей, культурой Казахстана, несут не только адресную функцию, но и являются высоко ассоциативными семиотическими знаками, заключающими в себе мощный национальный потенциал. Вместе с тем продуктивность мер по реализации актуальных задач развития национальной ономастики непосредственно связана с их нормативным правовым обеспечением. В настоящее время нормативная правовая база ономастической работы основывается на соответствующих положениях Конституции Республики Казахстан, Закона Республики Казахстан от 11 июля 1997 года «О языках в Республике Казахстан», Концепции языковой политики Республики Казахстан, одобренной распоряжением Президента Республики Казахстан от 4 ноября 1996 года №3186, Закона Республики Казахстан от 8 декабря 1993 года «Об административно-территориальном устройстве Республики Казахстан», Положения о Государственной ономастической комиссии при Правительстве Республики Казахстан, утвержденного постановлением Правительства Республики Казахстан от 21 апреля 1998 года №368, Порядка наименования и переименования организаций, железнодорожных станций, аэропортов, а также физико-географических объектов Республики Казахстан и изменения транскрипции их названий, утвержденного постановлением Правительства Республики Казахстан от 5 марта 1996 года №281. В целях дальнейшего развития систематизации и координации работы в области ономастики, соответствующей демократическим преобразованиям в нашей стране, возникла необходимость разработки Концепции государственной ономастической работы в Республике Казахстан. Это обуславливает рассмотрение проблем национальной ономастики на государственном уровне.

Цель настоящей Концепции - нахождение путей разрешения накопившихся научных проблем прошлого, опираясь на исторические основы, а также определение направления дальнейшего развития национальной ономастической системы.

Основными задачами ономастической работы являются: - определение основных научно-обоснованных направлений упорядочения ономастической деятельности в республике; - определение основных принципов дальнейшего развития национальной ономастической системы; - разработка правовых основ, механизма функционирования и форм реализации ономастической работы.

- упорядочение наименований административно-территориальных единиц, переименование населенных пунктов и восстановление исторических географических названий в Республике Казахстан; - упорядочение фамилий, отчеств и личных имен граждан казахской национальности Республики Казахстан; - унификация, координация и контроль за оформлением визуальной информации и рекламных текстов;

С учетом исторических основ для разрешения накопившихся научных проблем прошлого настоящий проект предполагает осуществление следующих действий: - на основе имеющихся в наличии топономического фонда продолжение работы по формированию национальной лексико-графической базы топонимов и компьютерного фонда по секторам ономастического пространства Казахстана; - осуществление поисковой и научно-изыскательской работы, выявление и регистрация фактов изменения исторических названий географических, административно-территориальных объектов, местности, которые появились на карте Казахстана до и после вхождения его в состав Российской империи, а также в результате известных перегибов, идеологического прессинга в периоды коллективизации, куль-личности

- продолжение работ по анализу конкретных фактов изменения исторических названий административно-территориальных единиц, местностей, населенных пунктов, физико-географических и других объектов Казахстан а; - проведение дальнейшего учета и систематизации исконных казахских топонимов, изучение частоты употребления казахских топонимов. Основными средствами обеспечения научно-аналитичоской и научно-практической деятельности

являются: - развитие научных исследований как в теоретическом, так и в практическом направлении по актуальным проблемам ономастики по ее конкретным разделам: антропонимии, топонимии (гидронимии, ммкротопонимии, орономии, посессивным названиям), этнонимии, эргонимии, космонимии, зоони- мии, фитонимии, спелеонимии, хоронимии, ойконимии и другие; - поддержание на постоянной основе базы данных по ономастике, усовершенствование, пополнение. снабжение необходимыми материалами каталога физико-географических наименований и ойкоиммов (топонимы, антропонимы, зоонимы, фитонимы и др.) путем применения новых технологий и разработки компьютерных программ; - проведение научных исследований по теоретическим и практическим аспектам актуальных проблем ономастической работы; - изучение и учет опыта мирового сообщества в области ономастики, гармонизация взаимодействия с представительством Комиссии по стандартизации географических названий при ООН по СНГ в Москве; - дальнейшее усовершенствование научно-фактологической базы фундаментальной ономастики и иной ономастической деятельности в республике; - разработка и использование передовых технологий сбора и анализа информации, позволяющих принимать необходимые и своевременные решения по вопросам ономастики; - оценка эффективности предпринимаемых мер по совершенствованию нормативной правовой базы и ее реализации; - координация разъяснительной работы среди населения, публикация материалов в периодической печати, выступления по телевидению и радио с целью формирования у населения республики уважительного отношения к исконно народным и исторически сложившимся названиям; - продолжение работ по выпуску литературы по актуальным проблемам ономастики, а также проведение конференций, семинаров, круглых столов.

При присвоении имен людей, имеющих особые заслуги перед республикой и внесших существенный вклад в ее историю, науку, культуру, литературу и искусство, а также имен государственных и общественных деятелей и деятелей науки и культуры мирового масштаба административно-территориальным единицам и при их переименовании учитываются и соблюдаются следующие принципы: - в дальнейшем имена людей не могут быть присвоены городам, поселкам городского типа и районам; - в целях исключения многократного повторения и тиражирования одних и тех же имен допускается их присвоение по республике не более, чем в трех случаях и не ранее пяти лет со дня их смерти; - присвоение объектам имен осуществляется не ранее десяти лет со дня присвоения (изменения) имени.

Местным представительным и исполнительным органам рекомендуется: 1) при принятии решений о наименовании и переименовании районов в городе, площадей, проспектов, бульваров, улиц, переулков, парков, скверов, мостов и других составных частей города, об изменении транскрипции их названий: - имена людей, имеющих особые заслуги перед республикой и внесших существенный вклад в ее историю, науку, культуру, литературу и искусство, а также имена государственных и общественных деятелей и деятелей науки и культуры мирового масштаба присваивать не более, чем в двух случаях для каждой из областей, города республиканского значения и столицы и не ранее пяти лет со дня их смерти;

- не присваивать имена ныне живущих людей; - осуществлять переименование объектов не ранее десяти лет со дня присвоения (изменения) имени; 2) при принятии решений о сооружении мемориальных досок согласовывать такие решения с Министерством культуры, информации и спорта Республики Казахстан.

В данном направлении предусматривается осуществление следующих задач: - разъяснение и формирование через средства массовой информации уважительного отношения населения к исконно народным и исторически сложившимся названиям, сохранение исторических наименований различных объектов: административно-территориальных и территориально-промышленных единиц, населенных пунктов, а также улиц, площадей и учреждений; - избавление от чрезмерной идеологизации наименований административно-территориальных и территориально-производственных единиц, а также улиц, площадей, названий учреждений, отказ от практики переименования исторических топонимов, употребления названий, не несущих смысловую топонимическую нагрузку.

Для проведения работы в данном направлении предусматриваются следующие мероприятия: - обеспечение координационной и организационной работы с Министерством внутренних дел Республики Казахстан органами записи актов гражданского состояния республики по выпуску словарей и справочников по казахской антропонимии; - осуществление координации проведения индексации, правильного оформления и транслитерации на другие языки фамилий, отчеств, личных имен граждан казахской национальности в соответствии с фономорфологическими нормами казахского языка; - организация работы по идентификации антропонимических обозначений и написания их на казахском языке, по установлению единых правил транслитерирования на другие языки.

В данном направлении предусматриваются следующие мероприятия: - разработка рекомендаций по совершенствованию языковой культуры при художественном оформлении ведомственных объектов, информационно-щитовых реклам, вывесок коммерческих структур, иностранных представительств и других; - проведение упорядочения наименований ономастических объектов по проверке наличия текста на государственном языке на рекламных щитах, в наименованиях организаций, учреждений, предприятий независимо от форм собственности, с соблюдением языковых норм.

В целях дальнейшего развития систематизации и координации работы в области ономастики, соответствующей открытому гражданскому обществу, планируется продолжить работу по дальнейшему совершенствованию нормативной правовой базы в данной сфере. В этой связи на данном этапе разни гия Казахстана предусматриваются следующие меры: - внести для проведения экспертизы ономастических работ соответствующие изменения и дополнения в законодательство; - разработать соответствующий документ по вопросу ответственности за оформление визуальной информации рекламных текстов, не соответствующих положениям Закона «О языках в Республике Казахстан»; - разработать правила написания на государственном языке и транскрибирования на русском и других языках географических объектов; - разработать единые правила по идентификации и написанию антропонимических обозначений на юсударственном языке и транслитерирования их на другие языки; - разработать совместно с заинтересованными министерствами и ведомствами Инструкцию по прописанию индексации, правильного оформления и транслитерации на другие языки фамилий, отчеств, шчиых имен граждан казахской национальности в соответствии с фономорфологическими нормами ударственного языка; - внести изменения и дополнения в нормативные правовые акты в части, касающейся правовых основ ономастической работы и использования утвержденных Государственной ономастической комиссией наименований; - разработать нормативные правовые акты, регулирующие деятельность служб по систематизации казахской ономастики.

Комплексная реализация Концепции подразумевает координацию деятельности центральных и местных органов государственного управления по дальнейшему развитию отечественной ономастики. В функции центрального исполнительного органа Республики Казахстан, осуществляющего руководство в сферах культуры и языка включены:

Нарастание темпов глобализации, укрепление рыночных отношений в Казахстане вносят свои коррективы в формирование ономастического пространства республики. В связи с этим задача по регулированию различных тенденций, изменений и новаций в национальной ономастике не является разовой кампанией, а должна расцениваться как долговременное, имеющее историческую протяженность и особо важное коллективное творчество, требующее поддержки на государственном уровне, соответствующего материального обеспечения, а также научное, глубоко культурное, национальное и социальное значение. Настоящая Концепция, наряду с координацией, регулированием ономастической деятельности в республике, предполагает также такие гуманитарные цели, как защита и сохранение национальной самобытности, взаимосвязь с общечеловеческой культурой и ее ценностями.

Қазақстан Республикасының 2013 жылгы 21 қаңтардагы № 72-У Заңы 1-бап. Қазақстан Республикасының мына заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін: 2012 жылғы 5 желтоқсанда «Егемен Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланған «Қазақстан Республикасыныц кейбір заңнамалық актілеріне микроқаржы ұйымдарының қызметі мәселелері бойынша өзгерістер мен толыктырулар енгізу туралы» 2012 жылғы 26 қарашадағы Қазақстан Республикасының Заңы: 1) мазмұнындағы 81-баптың тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын: «81-бап. Қазақстан Республикасының тіл туралы заңнамасын бұзғаны үшін жауаптылық»;

2) 81-бап мынадай редакцияда жазылсын: «81 -бап. Қазақстан Республикасының тіл туралы заңнамасын бұзғаны үшін жауаптылық». 3) 636-баптың бірінші бөлігінің 1) тармақшасында: он төртінші абзац мынадай редакцияда жазылсын: «мәдениет және ақпарат саласындағы уәкілетті органның (81 (бірінші бөлігі), 82, 130-баптар)»; елу алтыншы абзацтағы «127, (екінші бөлігі)» деген сөздер «81 (екінші және үшінші бөліктері), 127 (екінші бөлігі),» деген сөздермен ауыстырылсын. 2. «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы» 1993 жылғы 8 тоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің жаршысы, 1993 ж., № 23-24, 507-құжат; 1995 ж., № 23, 146-құжат; Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2004 ж., № 10, 56-құжат; № 23, 142-құжат; 2006 ж., № 18, 111-құжат; 2009 « , № 2-3, 9-құжат; № 8, 44-құжат; 2011 ж., № 11,102-құжат): Ол бүкіл мәтін бойынша «поселке», «поселкелер», «поселкелерге», «поселкелері», «поселкелерді», «поселкелердің» деген сөздер тиісінше «кент», «кенттер», «кенттерге», «кенттері», «кенттерді», кенттердің» деген сөздермен ауыстырылсын; 2) бүкіл мәтін бойынша «ауыл (село)», «ауылдық (селолық)», «ауылдардың (селолардың)», «ауылдарды (селоларды)», «ауылдар (селолар)», «ауылдарға (селоларға)» деген сөздер тиісінше «ауыл», «ауылдық», «ауылдардың», «ауылдарды», «ауылдар», «ауылдарға» деген сөздермен ауыстырылсын; 3) 2-бапта: Қазақ тіліндегі мәтіннің бесінші бөлігіндегі «селолық» және алтыншы бөлігіндегі «селоларға» деген сөздер тиісінше «ауылдық» және «ауылдарға» деген сөздермен ауыстырылсын; мынадай мазмұндағы жетінші және сегізінші бөліктермен толықтырылсын: «Елді мекендердің құрамдас бөліктері болады. Шағын аудандар, алаңдар, даңғылдар, бульварлар, көшелер, тұйық көшелер, саябақтар, скверлер, көпірлер және басқа да бөліктер елді мекендердің біртұтас бөліктері болып табылады»; 4) 7-бап мынадай редакцияда жазылсын:

«7-бап. Ономастика комиссиялары Ономастика комиссиялары Қазақстан Республикасының аумағындағы әкімшілік-аумақтық серліктерге, елді мекендердің құрамдас бөліктеріне, әуежайларға, порттарға, теміржол вокзалдарына, теміржол стансаларына, метрополитен стансаларына, автовокзалдарға, автостансаларға, физикалық- географиялық және мемлекет меншігіндегі басқа да объектілерге атау беру және оларды қайта атау, олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту және мемлекеттік заңды тұлғаларға, мемлекет қатысатын заңды тұлғаларға жеке адамдардың есімдерін беру, сондай-ақ Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени мұрасының құрамдас бөлігі ретінде тарихи атауларды қалпына келтіру, сақтау жөніндегі жұмысты ретке келтіру мақсатында құрылады. Казақстан Республикасының Үкіметі жанынан Республикалық ономастика комиссиясы, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органдары жанынан облыстық ономастика комиссиялары, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың ономастика комиссиялары құрылады»; 5) 9-баптың 4) тармақшасы «транскрипциясын» деген сөзден кейін «нақтылау мен» деген сөздермен толықтырылсын; 6) 10-бапта: және 4) тармақшалар мынадай редакцияда жазылсын: «3) Қазақстан Республикасының аумағындағы әуежайларға, порттарға, теміржол вокзалдарына, теміржол стансаларына, метрополитен стансаларына, автовокзалдарға, автостансаларға, физикалық- географиялық және мемлекет меншігіндегі басқа да объектілерге атау беру, сондай-ақ оларды қайта атау, олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту және мемлекеттік заңды тұлғаларға, мемлекет қатысатын заңды тұлғаларға жеке адамдардың есімдерін беру қағидаларын бекітеді; 3) Республикалық ономастика комиссиясының қорытындысы негізінде және тиісті аумақ халқының, оның жергілікті өкілді және атқарушы органдарының пікірін ескере отырып, Қазақстан Республикасының Президентіне облыстарға, аудандарға, қалаларға атау беру және оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту туралы ұсыныстар енгізеді»; мынадай мазмұндағы 4-1) тармақшамен толықтырылсын: «4-1) республикалық ономастика комиссиясының қорытындысы негізінде Қазақстан Республикасының аумағындағы әуежайларға, порттарға, теміржол вокзалдарына, теміржол стансаларына, метрополитен стансаларына, автовокзалдарға, автостансаларға физикалық-географиялық және мемлекет меншігіндегі басқа да объектілерге атау беру, сондай-ақ оларды қайта атау, олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту және мемлекеттік заңды тұлғаларға, мемлекет қатысатын заңды тұлғаларға жеке адамдардың есімдерін беру туралы шешім қабылдайды»; 6) тармақша мынадай редакцияда жазылсын: «6) өзіне Конституцияда, осы Заңда, Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында және Қазақстан Республикасы Президентінің актілерінде жүктелген өзге де функцияларды орындайды»; 7) 11-баптың бірінші бөлігінде: 4) тармақша мынадай редакцияда жазылсын: «4) тиісті аумақ халқының пікірін ескере отырып, аудандардың жергілікті өкілді және атқарушы органдарының ұсынуы бойынша облыстық ономастика комиссиясының қорытындысы негізінде ауылдарға, кенттерге, ауылдық округтерге атау беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту жөніндегі мәселелерді күшейтеді»; мынадай мазмұндағы 4-1) жэне 4-2) тармақшалармен толықтырылсын: «4-1) тиісті аумақ халқының пікірін ескере отырып, Республикалық ономастика комиссиясының қорытындысы негізінде облыстық маңызы бар қалалардың қаладағы аудандарына, құрамдас бөліктеріне атау беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту жөніндегі мәселелерді шешеді; 4-2) республикалық ономастика комиссиясының қарауына әуежайларға, порттарға, теміржол вокзалдарына, теміржол стансаларына, автовокзалдарға, автостансаларға, метрополитен стансаларына, физикалық-географиялық және мемлекет меншігіндегі басқа да объектілерге атау беру, сондай-ақ оларды қайта атау, олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту және мемлекеттік заңды тұлғаларға, мемлекет қатысатын заңды тұлғаларға жеке адамдардың есімдерін беру жөнінде ұсыныстар енгізеді; 8) 12-баптың бірінші бөлігінің 5-1) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын: «5-1) тиісті аумақ халқының пікірін ескере отырып, облыстық ономастика комиссиясының қорытындысы негізінде аудандық маңызы бар каланың құрамдас бөліктеріне атау беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту жөніндегі мәселелерді шешеді»; 9) 13-баптың 4) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын: «4) республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті өкілді және атқарушы органдары:

Республикалық ономастика комиссиясының қарауына әуежайларға, порттарға, теміржол вокзалдарына, теміржол стансаларына, автовокзалдарға, автостансаларға, метрополитен стансаларына, физикалық-географиялық және мемлекет меншігіндегі басқа да объектілерге атау беру, оларды қайта қарау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту және мемлекеттік заңды тұлғаларға, мемлекет қатысатын заңды тұлғаларға жеке адамдардың есімдерін беру жөнінде ұсыныстар енгізеді». 10) 14-бапта: 1) тармақшадағы «немесе селолар» деген сөздер алып тасталсын; 4) тармақша мынадай редакцияда жазылсын: «4) тиісті аумақ халқының пікірін ескере отырып, облыстық ономастика комиссиясының корытындысы негізінде осы елді мекендердің құрамдас бөліктеріне атау беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту жөніндегі мәселелерді шешеді»; 11) 3-бөлім мынадай мазмұндағы 14-1-баппен толықтырылсын: «14-1 -бап. Әкімшілік-аумақтық бірліктерге, елді мекендердің құрамдас бөліктеріне атау беру және оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту кезінде тиісті аумақ халкынын пікірін ескеру 12) 15-баптың 2) тармақшасындағы «кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың» деген сөздер «заңды тұлғалардың» деген сөздермен ауыстырылсын. «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» 1997 жылғы 11 шілдедегі Қазақстан Республикасының заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997 ж., №13-14, 202-құжат; 2004 ж., № 21, 142-құжат; 2006 ж., № 10, 52-кұжат; 2007 ж., № 19, 147-құжат; № 20, 152-құжат; 2008 ж., № 20, 89 құжат; 2011 ж., № 1, 2-құжат; №11, 102-құжат; 2012 ж., № 3, 25-құжат; № 15, 97-құжат):

1) диаспора - өзінің тарихи шығу тегінен тысқары елде тұрып жатқан халықтың бір бөлігі (этностық қауымдастық); 2) ономастика - тіл білімінің жалқы есімдерді, олардың пайда болуы мен өзгеруінің тарихын зерттейтін бөлімі; 1) ономастика комиссиясы - Қазақстан Республикасының аумағындағы әкімшілік-аумақтық, елді мекендердің кұрамдас бөліктеріне, әуежайларға, порттарға, теміржол вокзалдарына, теміржол стансаларына, метрополитен стансаларына, автовокзалдарға, автостансаларға, физикалық-географиялық және мемлекет меншігіндегі басқа да объектілерге атау беру және оларды қайта атау, олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту және мемлекеттік заңды тұлғаларға, мемлекет қатысатын заңды тұлғаларға жеке адамдардың есімдерін беру, сондай-ақ Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени мұрасының құрамдас бөлігі ретінде тарихи атауларды қалпына келтіру және сақтау бойынша бірыңғай көзқарасты қалыптастыру жөніндегі ұсыныстарды әзірлейтін консультациялық-кеңесші орган; 4) орфография - дұрыс жазу ережесі, сөйленген сөзді (сөздер мен грамматикалық тұлғаларды) жазбаша беру тәсілдерінің бірізділігін белгілейтін қағидалар жүйесі; 5) Республикалық терминология комиссиясы - экономиканың, ғылымның, техниканың және мәдениеттің барлық салалары бойынша қазақ тілінің терминологиялық лексикасы саласындағы ұсыныстарды әзірлейтін консультациялық-кеңесші орган; 6) топонимика - ономастиканың географиялық объектілердің атауларын, олардың пайда болуының, өзгеруінің және қолданылуының заңдылықтарын зерттейтін бөлімі; транслитерация - бір графикалық жүйедегі мәтіндер мен жекелеген сөздерді басқа графикалық жүйенің құралдарымен әріппе-әріп арқылы беру; 7) өкілетті орган - тілдерді дамыту саласындағы басшылықты және салааралық үйлестіруді жүзеге асыратын орталық атқарушы орган»; 2) 19-баптың бірінші бөлігіндегі «Елді мекендердің, көшелердің, алаңдардың» деген сөздер «Әкімшілік-аумақтық бірліктердің, елді мекендердің құрамдас бөліктерінің» деген сөздермен ауыстырылсын; 3) 23-баптың төртінші бөлігі алып тасталсын; 4) 24-бап мынадай редакцияда жазылсын: «24-бап. Қазақстан Республикасының тіл туралы заңнамасын бұзғаны үшін жауаптылық. Қазақстан Республикасының тіл туралы заңнамасының бұзылуына кінәлі мемлекеттік органдардың бірінші басшылары, не жауапты хатшылары немесе Қазақстан Республикасының Президенті айқындайтын өзге де, лауазымды адамдар, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалар Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауаптылықта болады. Лауазымды адамның мемлекеттік тілді білмеу желеуімен жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қабылдаудан бас тартуы, мемлекеттік тілдің және басқа да тілдердің қолданылу салаларында олардың пайдаланылуына кез келген кедергі келтіру, сондай-ақ деректемелер мен көрнекі ақпаратты орналастыру бойынша талаптарды бұзу Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жауаптылыққа әкеп соғады»; 5) Мынадай мазмұндағы 24-1-баппен толықтырылсын: «24-1-бап. Қазақстан Республикасы Үкіметінің құзыреті Қазақстан Республикасының Үкіметі: 1) республикалық терминология және ономастика комиссияларын құрады; 2) облыстық ономастика комиссиялары және республикалық маңызы бар қалалардың, астананың ономастика комиссиялары туралы үлгі ережені бекітеді; 3) өзіне Конституцияда, осы Заңда, Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында және Қазақстан Республикасы Президентінің актілерінде жүктелген өзге де функцияларды орындайды»; 6) 25-бапта: 3) тармақшадағы «республикалық маңызы бар қаланың, астананың» деген сөздер, «республикалық маңызы бар қалалардың, астананың» деген сөздермен ауыстырылсын;

мынадай мазмүндағы 5-1) тармақшамен толықтырылсын: «5-1) республикалық терминология жэне ономастика комиссияларының қызметін қамтамасыз етеді; 6) тармақшадағы «терминологиялық және ономастикалық комиссиялардың» деген сөздер «ономастика комиссияларының» деген сөздермен ауыстырылсын; 7) 25-1-бап мынадай редакцияда жазылсын: «25-1-бап. Ономастика комиссияларының құзыреті

Республикалық ономастика комиссиясының құзыретіне: 1) ономастика мәселелері бойынша ұсынымдар мен ұсыныстар әзірлеу; 2) облыстарға, аудандар мен қалаларға атау беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту бойынша қорытындылар беру; 3) Қазақстан Республикасының аумағындағы әуежайларға, порттарға, теміржол вокзалдарына, теміржол стансаларына, метрополитен стансаларына, автовокзалдарға, автостансаларға, физикалық-географиялық және мемлекет меншігіндегі басқа да объектілерге атау беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту және мемлекеттік заңды тұлғаларға, мемлекет қатысатын заңды тұлғаларға жеке адамдардың есімдерін беру бойынша қорытындылар беру; 4) облыстық маңызы бар қалалардың қаладағы аудандарына, құрамдас бөліктеріне атау беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту бойынша қорытындылар беру; 5) республикалық маңызы бар қалалардың, астананың қаладағы аудандарына, құрамдас бөліктеріне атау беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту бойынша республикалық маңызы бар қалалардың, астананың ономастика комиссияларының қорытындыларына келісім беру жатады. 1) ауылдарға, кенттерге, ауылдық округтерге атау беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту бойынша қорытындылар беру; 2) аудандық маңызы бар қалалардың, кенттің, ауылдың, ауылдық округтің құрамдас бөліктеріне беру, оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту бойынша қорытындылар беру жатады. 8) 25-2 бапта: - тақырыптағы, бірінші абзацтағы «республикалық маңызы бар қаланың, астананың» деген сөздер республикалық маңызы бар қаланың, астананың» деген сөздермен ауыстырылсын;

- мынадай мазмұндағы 2-1) тармақшамен толықтырылсын: «2-1) деректемелер мен көрнекі ақпаратты орналастыру бөлігінде Қазақстан Республикасының тіл туралы заңнамасының сақталуын бақылауды жүзеге асырады»; 3) тармақша мынадай редакцияда жазылсын: «3) Қазақстан Республикасының тіл туралы заңнамасында белгіленген талаптардың бұзылуын жою туралы ұсынымдар береді, Қазақстан Республикасының әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамасында көзделген негізде жэне тәртіппен әкімшілік ықпал ету шараларын қолданады»;

- мынадай мазмұндағы 3-1) тармақшамен толықтырылсын: «3-1) «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бақылау және қадағалау туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес тексерулер жүргізудің жартыжылдық жоспарларын әзірлейді және өткізеді»; 5) тармақша мынадай редакцияда жазылсын: «5) облыстық ономастика комиссиясының, республикалық маңызы бар қаланың, астананың ономастикалық комиссияларының қызметін қамтамасыз етеді»; 25-3-баптың 3) тармақшасындағы «ауылдардың (селолардың)», «ауылдық (селолық)»;

деген сөздер тиісінше «ауылдардың», «ауылдық» деген сөздермен ауыстырылсын; 10) мынадай мазмұндағы 25-5-баппен толықтырылсын:

«25-5-бап. Ономастика жұмысының критерийлері Казақстан Республикасының аумағындағы әкімшілік-аумақтық бірліктерге, елді мекендердің бөліктеріне, әуежайларға, порттарға, теміржол вокзалдарына, теміржол стансаларына, метрополитен стансаларына, автовокзалдарға, автостансаларға, физикалық-географиялық және мемлекет меншігіндегі басқа да объектілерге атау беру және оларды қайта атау, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын нақтылау мен өзгерту және мемлекеттік заңды тұлғаларға, мемлекет қатысатын занды тұлғаларға жеке адамдардың есімдерін беру жөніндегі ономастика жұмысының критерийлері:

Тарихи, географиялық, табиғи және мәдени ерекшеліктерді ескеру; 2) әдеби тіл нормаларына сәйкестік; 3) бір әкімшілік-аумақтық бірліктің шегіндегі елді мекендерге, елді мекендердің құрамдас бір біргеріне бір атауды бір мәрте ғана беру; 4) жеке адамның есімімен аталған, ол берілген (өзгертілген) күннен бастап кемінде он жыл өткен соң берілген есімді қайта атау, оны өзгерту; 5) аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, ғылым, мәдениет қайраткерлерінің және Қазақстан Республикасы мен әлемдік қоғамдастық алдында еңбек сіңірген басқа да жеке адамдар қайтыс болған күннен бастап кемінде бес жыл өткен соң олардың есімдерін беру болып табылады.». көрсетілген Заңға қосымшаның 1-тармағының 105) тармақшасындағы «сақтауына жүзеге асырылады.» деген сөздер «сақтауына» деген сөзбен ауыстырылып, мынадай мазмұндағы 106) тармақшамен толықтырылсын: «106) деректемелер мен көрнекі ақпаратты орналастыру бөлігінде Қазақстан Республикасының тіл туралы заңнамасының сақталуына жүзеге асырылады.». 2-бап. Осы Заң алғашқы ресми жарияланғаннан кейін үш ай өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Тараз қаласының атауы хақында көптеген парсы тілінде жазылған деректерде «Тараз», «Талас» не «Банки», яки «Йанги» немесе «Йанки» болып айтылады. Оның мән-жайын анықтау үшін ең әуелі Махмұд Қашқаридың түрік сөздігіне жүгінсек: «Талас», «Тараз» дей келе, Талас екеу болған. Бірі - «¥лүғ Талас» (¥лы Талас), екіншісі - мұсылмандар шекарасында орналасқан «Кәми Талас» деп ата- лады (423-6). Мухаммед Хайдар Дулати әйгілі «Тарих-и Рашиди» еңбегінде (1544- 46 жылы) «Йанки» не «Йанги» сөзін Таразбен балама түрде қолданады: «...Осы кітапта айтылатын бір қаланың аты - Тараз. Онда моғолдар Таразды Йанки» деп атайды делінген. Бұл Иангидің Моғолстанда орналасқаны айқын. Йангидің адамдары Мауереннәһрде көп. Оларды «йангиліктер» деп атайды. Алайда өздері «Йанги» деп атайтын далада бірнеше қалалардың іздері, мұнараларының күмбезі, ханака және медреселердің орны сақталып қалған. Ал, осы ескі қалалардың ішінде дәл қайсысының Йанги деп аталғаны, һэм басқа қалалардың қалай аталғаны беймәлім» (236-6. Тарих-и Рашиди, Өзбекстан қолжазбасы). Елу жыл кейінірек парсы тілінде Эмин Ахмед Рази тарапынан жазылған «һәфт-иклим», қазақша айтқанда «Жеті климат» (1602 жылы жазылуы аяқталған) кітабын қарар болсақ, онда Тараз жайында былай деген: «Тараз бұрынғы заманда әйгілі қала болған. Оны «Банки» деп атаған. Алайда өзбектердің таптауынан ойрандалған. Тараздың маңындағы үңгірді сол қаланың есімімен Банки деп атайды екен. Тараз халқының басым көпшілігі мұсылман әрі ол өлкеден қадір тұтуға уәжіб саналатын ғалымдар көптеп шыққан» («һәфт-икдим», 494-6). 983 жылы парсы тілінде жазылған, бірақ авторы белгісіз «Ниаһид-аі-аіам» (al mashrіg ііа аі maghrіb) мағынасы әлем шекарасы шығыстан батысқа дейін деген ұғымды андататын кітапта: «Тараз және Меркені басқа қалалардың (Макнкес, Фрункес, Нуикес) қатарында мұсылмандар мен түріктер тұратын, әрі саудагерлердің тұрағы ретінде (118-бет) атап өтілетіні бар. Бұл кітапта беріліп отырған жарнама деректердің мән-мағынасы бұл аталмыш қаланың тұрғындары түрік халыктары екенін қайырыла көрсетуі мен оның саудагерлердің мекен-жайы болғандығын ескертуінде жатыр. Тағы бір таулар мен оның кендері жайында жазылған мәтінде былай делінген: «...содан Түсеметке тарта қытай шекараларының ортасынан ең соңғы жазық далаға Чинестанға (қытай жері) барып аяқталады. Мауереннәһр қалаларын аралап, Түркістан шаһарлары Тараз, Шэлжи маңына дейін ба¬рып, одан тікелей жоғарылайды» (26-бет). Мұнда Тараз қаласы Түркістан шаһарлары қатарында аталғаны өте мэнді жайт. Өйткені, «Фәрһәнг-фарси» сөздігінде не себепті, не үшін Тараз қытайдағысұлулары әйгілі қала деп көрсетілген. Әрі «Борһан-Қатеһ» сөздігінде де Тараз Қытай маңындағы қалаға жатқызылады. Парсы тіліндегі «Фәрһәнг-фарси» сөздігін XVІ ғасырда Хосейн Вәфай Қытайға барып, сол елде қарсы тілінде жазылған қолжазбалар негізінде дайындаған көрінеді. Бұл еңбекті 1527 жылы Иранның патшасы Шах Тэһмэсб Сэфэвиге (1520-1576) тарту ретінде сыйға тартқан. Осы еңбек 1374 хижри жылында (1995) ирантанушы, Пекин университетінің оқытушысы Тен һуй Жоу ханым тарапынан қайта қаралып толықтырылып, Теһран университетінің көмегімен қайта басылып шыққан. Сондықтан, бұл аталмыш сөздік Қытайда сақталған қолжазбалар негізінде соңғы рет қытайлық ирантанушы ғалымның араласуымен жарық көруі оның ішіндегі берілген дерек-мағлұматтарды біршама айқындай түскен. «Борһан-Қатеһ» сөздігін Мұхаммед-Хосейін Хәлләф Табризи (Борһан - лақап аты) 1062 хижри- жылы (1652 ж.) кұрастырған. Бұл сөздіктегі Тараз қаласы жөнінде берілген дерек-мағлұматтар Фәрһәнг-фарси» сөздігінің негізінде берілуі әбден мүмкін. Осылардан келіп, заңды түрде екі сұрақ туындайды. Осылайша жаңа дерек көздері мен жаңа мағлұматтарды пайымдау арқылы тосын үғымдарға жетесің. Әрі осы арқылы тарихтың бүктесініне түсіп кеткен шыншылтарын молынан жан-жақты танып білуімізге де мүмкіндіктер туындайтынын, яғни Тараз қаласының 2000 жылдық мерей тойына орай талай жаңаша пікірлер Тараз тарихының біз біле бермейтін жаңа қырларын ашатынын көреміз. " һодуд-ал-аләм» кітабында тағы бір рет Ымкие қаласын таныстырғанда Тараз қаласын да атайды: «Ымкие - Қимақтағы бір қала, онда қаған жаз мезгілінде тұрады екен. Бұл қала мен Тараз арасы үстінде қатты шабыспен сексен күндік жол» (86-6). Бұл қысқа мағлұматтың жағрафиялық салаға қатысты қаншалықты маңызды екенін айтпасақ та анық. Тараз белгілі ежелгі қала екенін парсы деректерінен тізіп айтып отыруға да болар еді. Бірақ біздің мақсатымыз бұл емес, өйткені біз Таразды «алпы кең көлемді әр түрлі дерекнамалармен зерттеу жұмыстарында еріксіз сөз болатынын айтқымыз келеді. Осы себепті енді Тараз қаласының тарихы тереңде жатқанын растайтын басқа да ескі жазбаларына көз жүгіртпекпіз. «590 жылы император Жастиннің түркі ханына (Тұранға) барғанда Тараздан өткенін Византия жылнамаларынан білсек, алпыс жыл кейін қытай шолушысы Хенузен Үндістанға 630 жылы Шу өзенінен соң «Талас» (Таласи) қаласының жоғарғы жағынан өткенін айтады. Танга жылнамаларына қарағанда, VІІ-VІІІ ғасырлардағы Тараз патшалығының гарнизоны құрылған мекен гксіі. Қорыта айтқанда, қытай жолаушылары Орта Азиядан Самарқанға өткенде «Таласи» өзенінің жолында Талас не Тараз қаласын анық көрсеткен. Ал, Таластың қалай Тараз болып тұрақталғанын Бақытяр Әбілдаұлы былай жазған: «...Исмаил Самани (892-908 жылдар аралығында билік құрған) Талас өзенінің жағасындағы осы қаланы басып алған , бірде Талас, кейде Тараз атанған шаһар біржола Тараз атанып кетті...» (284-бет, Талас-Тараз). Он сегізінші ғасырда Тараз қаласының Әулие-ата аталуына қатысты Бақытяр Әбілдаүлы «Талас- Тараз» кітабындағы әңгімесін келтірейік: «Шоқан Уәлиханов демекші, қазақтың сол біртуар ұлы ғалымымен дәмдес-тұздас болған батырбасы Ақмолданың шөбересі, енем Нұрбибі де отыз канал айырған бабасы Байзақ датқа туралы, Абылай ханның жорықтас батыры Мәмбеттің 1774 жылы ханшысы бірге Талас өзенінің жағасында, қираған ескі Тараз қаласының орнына қарақалпақтарды көшіріп кепті, Әулие Ата кентін салғызғанын, басқа да қызықты деректерді жырдай етіп айтатын көкірегі дария - тірі - шежіре...» (10-бет, Талас-Тараз). Содан 1936 жылға дейін Әулиеата болып, 1936-38 жылдар аралығында Мирзоян аталса, 1938 жылы Жамбыл есімі берілді. 1997 жылғы 7 қаңтарда Президенттің бұйрығы бойынша, мемлекеттік ономастика комиссиясының қорытындысы негізінде Тараз болып көрсетілді.

Тараз және қазақ даласында болған басқа да қалалар жөнінде парсы, үнді, түркі, араб тілдерінде аталған деректер баршылық. Алайда заманымыздың зерттеуші ғалымдарының еңбектерінен де Тараз-Таластың талай рет тарихи оқиғаларға куә болғанын көре аламыз. Оның бірін француздың әйгілі «Дала императорлары (Атилла, Шыңғысхан, Темірлан)» авторы Рене Груссе (Rene Grousset) болады. Онда: «...Қытайлық қолбасшы генерал Ченгки заманымыздың алпысыншы жылында - Кара шаһардың оңтүстігінде «Кио-Ли» мекенінде маңызды бір әскери орда құрды және өзін Тарым мен Boy-Ли арасындағы өлкенің қорғаушысы деп атады. Бұл аймақ қарашаһар мен Куча арасында болғандықтан, ол жерден басқа аймақтарды көз алдында ұстап күзете алатын». Осылайша Жібек жолының бақылау жұмысын қытайлықтар «һионгнулардың шеңгелінен шығарып, өз қолдарына алған болатын. «һионгнулар» қарсылық көрсете алмағандарының себебі - олар б.з.б. 60- шы жылдардан бері қарай үздіксіз шайқастарға ұрынып, әлсізденіп қалған еді. Екі кісі патшалық таққа таласып «чан-ю» атағын алғысы келген. Бірі - үоу һан ие, екіншісі Че-чең еді. Б.з.б. 51өші жылы һоу һан ие өзі.Чанг Неган сарайына барып, император Сиван-Тидан өзін бағынышты екенін айтып, көмек сұрайды. Б.з.б. 49-шы жылы қытайдың қолдауымен бәсекелесін жеңеді. Б.з.б. 43-ші жылы Орхонға барып жеңімпаз ретінде аталық орнына таққа отырады. Б.з.б. 33-ші жылы отырықшы болған бүл «хун Аспан ұлының сарайына» (Чан-неган) барып, өзінің еркіндігін талап етеді. Қытай шахзадаларының бірінің қызына үйленуді сұрайды. Бүл өтініш қабылданады. Демек, оның қол жеткізген еркіндігі бүкіл далалықтардың еркіндігі болды. Че-че батыс һионгну тобына жататын. Ол үоу һан иеден жеңілген соң, ежелгі Моғолстанды тастап, Қытайға бағынған бәсекелесіне тапсырады. Содан байлыққа кенелу мақсатында Батыс Түркістанға карай бет алды. Б.з.б. 44 жылы жол-жөнекей «Іле» аймағында Вусуэн әскерлерін күйретті. Имил аймағында һоу-ки тайпасын, Арал жайлауларында кин-ку тайпаларын, тіпті байқамай өздеріне қол ұшын берген Сұғдиан тұрғындарына да шабуыл жасап талқандады. Сөйтіп, өз билігін Шу, Талас кеңістігінде орнатты. Бұл батыс һионгулардың ұлы императорлық құруының арайлап атқан таңы болатынды. Бірақ қытайлықтар оған мұрша бере қойған жоқ. Б.з.б. 36 жылында қытайлық сардар Ченг-Танг кенеттен жігерлі таңқаларлықтай жорыққа шығып, Шуға кіріп, Че-чені тұтқындап, басын денесінен бөліп алды (б.з.б. 35-36 ж.). Мұндай трагедиядан соң хуңдардың да, Че-че жақтастарының да ізі батыста жоғалды. Тек қана біздің дәуіріміздің төртінші ғасырының аяғына таман (370-375 ж.) олардың Еуропаны жаулап алам деген ниетпен Еділ өзенінен өткен ұрпақтары Баламер, Атилла атымен тарих сахнасына бір-ақ шыққанын байқаймыз» (87-88-6. «Дала императорлары»). Қытайлықтар түрікпен, монғол арасындағы ежелгі дәуірде жеңімпаз аталған тайпаға һионгну дейтұғын, Рененің пайымдауы бойынша, бұл атау хундарға берілген атаулармен бір деп саналуға тиіс. Өйткені римдер мен үнділер бүл далалықтарды солай деген. Қытайлықтар б.з.б. ІX жэне VІІІ ғасырлар шамасында һионінуларды «ин-ну» деп атаған. Алайда, б.з.б.      Іll ғасырда Тесин дәуірінде қытай жылнамаларында бұл есім айқын түрде аталып келген. Одан бұрын қытайлықтар оларды «һион-го» немесе көмескілеу «һу» деген қытайлықтар танысудың бастапқы кезеңінде «һуларды» сол кездегі Қытай шекарасында, яғни «Ордус жэне Шан Си солтүстігінде һэмде һүпиде орналасқан тайпалар дейтұғын. Императорлық ғылымдар академиясы журналының 1902 жылғы 17-ші санында «Кираки-ширатор», «Тунгһулар мен һиәнгнулардың тілі жөнінде» атты мақаласында тілдік ерекшеліктері негізінде һионгнулардың түркілерге қатысты екенін мақүлдаған еді. Содан болар, Рене Еуропа хундарын нақты түркі тегінен екенін, әрі олар Түркістан, Азуф теңізі мен Дон сағасын да өз биліктерінде ұстағанын айтады (157-бет. Д.И.) Қытай тарихшылары «То-Киоларды» түркі тектес халық екенін айтып, олардың есімін сол тілде сөйлейтін халықтарға бергенін ескертеді. Рене өз еңбегінде (157-6. Сонда) қытайлықтар тілінде «Р» әрпі болмағандықтан, бұл атау, яғни «Токио» кейінірек француз ғалымы Пеллиот (Pellіot) тарапынан түзетіліп, «Туркиот» деп оқылып, содан «Турки» болып шыға келген (231-бет, «Шахнама» түсіндірме сөздігі). Содан түркі тілінің аясы кеңейе келіп, алыс өлкелерге дейін жетіп жатты. Алтай тауларының етегінен анау Ғозан өлкесіне, одан Болгар шекараларына жол тартты. Қытай жылнамаларында «То-Кио», яғни түркілердің ата-тегі қасқыр болған, олардың пікірінше, қаншық қасқыр олардың атасына сүт беріп ер жеткізген. Содан ол қаншық қасқырмен жанасқан, соның нәтижесінде он ұл дүниеге келген. Олардың барлығы шешелерінің үңгірінде туған (Staіlas Іulіen: То-Киоларға қатысты қүжаттар - 326-6.). Тусап ағашының ұшында То-Киолар алтыннан жасалған қаншық қасқырдың басын орнатқан. Шахтардың күзетшілері де оларды қасқыр дейтін. Олар қаншық қасқырдан дүниеге келгендері үшін тегін ұмытпауға тырысқан... «То-Киолар ежелгі һионгнулардың әулеттері және мінез-құлықтары анау бастаған түркілерге ұқсайтын деп пайымдаған» (Pellіot). Алтыншы ғасырдың басында «То-Киолардың» қоныс тепкен жері шамамен Алтай аймағы екен. Олар сол жерде болат жасаумен айналысқан (157-6.)». Моғолстанның ежелгі жері «Жуан-жуан» (жу-жандар) мен монголдардың қолынан түркілердің билігіне өтті (552 ж.). Содан Бумин (Бұмын қазақшасы - Жанғара Дәдебаев) қытайша айтқанда Тумин «хақан» деген император лақабын алды. Бумин хақан түркі қаһарманы жеңіс күнінің ертеңіне қайтыс болды. Содан басып алған жерлері бөліске түсті (552 ж.), оның ұлы Муһан Монғолстанның патшасы аталды (553-572 ж.) Бүл шығыс «То-Кио» ханатының бастауы болатын. Буминның ағасы түрікше айтқанда Истами-Іstamі (Істемі) жэне «Четиеми» Қытай жазбасында шахзада ретінде «ибғу» аталып, Зунгари, Қара Ертіс, Имил, Илдыз (Жұлдыз), Шу және Талас аймағына иелік етті (552-575 ж.). Бұл батыс То-Кио ханатының бастауы болып табылады. Талас маңында батыс То-Киолардың 8-патшасы Истами (Істемі) һиателемен тұспа-тұс келген еді. Үиателе жөнінде Хосейін Нәхәһи Шариф «Хорасан жеңісі» атты өз мақаласында былай деп жазған: «Жейхун өзені (Әмудария) парсы тілдес және түркі тілдес қауымдардың, яғни Иран мен Тұран шекарасы болған. Жейһун өзенінің арғы жағын арабтар Мауереннәһр деп атаған. Афталдар (эфта-литтер) не ақхундар осы һиателелер болған. Бірақ араб жазушылары бұл ережені сақтамастан, ол атауды Тұранда тұратын барлық тайпаларға берген» (Хорасан-тану орталығының басылымы, 77-6.). һиателенің билік құрған жерлері батыс То-киолар (түркілер) мен сасандардың арасында бөліске түскен. То-кионың патшасы Истами (Істемі) соғдиларды басып алған. Хосроу Әнуширван Иранның өлкесі болған Бахтэранды қайтарып (565-568 ж.), Сасан императорлығына қосқан. Тай-Тсунг (Таі- Tsong) Қытай императоры 611-618 жылдары іс жүзінде Алтайдан Каспий және Үндікешке дейін билеушісі болған. Қытай саяхатшысы үиан-Тсунг (Tsong) 630 жылдың басында оның бауыры, һэм мұрагері Тонг че-һу (Tong сһе-һои) яғни Иб Ғу Тунг пен (618-630 ж. билік қүрған) билік шыңының басында тұрған кезде Тарым алаңында кездескен. Ол қыс мезгілін Ыстықкөл жағалауына, кейде батысқа карай Әулие-Ата аталатын Талас маңындағы «Мың бұлақ» (казіргі Жуалы ауданы) аумағына барып өткізетін (174-6.). Үион Тзанг қытай саяхатшысы 629 жылы Кянсудан бастап сол мекендерді көріп баян еткен. Ол солтүстікке жүру үшін (Турфан, Қара шаһар, Куча, одан кейін Тугмаг, Талас, Ташкент, Самарқанды өтіп 644 жылы қайта оралғанда, оңтүстіктен Памир, Қашқар, Ярқанд (Жаркент), Хотан, Шан-шан, Туэн һуанг үстінен өткен» (174-6.). Қытай қолбасшысы Као-Сиен-Че 751 жылы Талас өзенінің жағалауында Әулие-ата маңында Зиад ибн Салиһ басқарған түркілер мен арабтардың біріккен күштерінен жеңілді. Таластағы бұл мәнді де трагедиялық жеңістен кейін үиоан-Тсунг билігінің соңғы кезіне таман ішкі дағдарыстар мен сегіз жыл соғысқа байланысты қайтадан тіктеуіне ешқандай шара таба алмастан жоғары Азиядағы императорлығы кенеттен құлағанына куә болды, - дейді Рене Груссе. Кейін 955 жылы қайтыс болған Қашқардағы бірінші Қарахан патшасы Боғрахан әулеттері барлығы ислам дінін қабылдаған жағдайда батыс Тарым, Шу жэне Талас даласын өзара бөліп алды. Шыңғысханның екінші ұлы Шағатай әкесінің мұрагері ретінде Ыстық көл, Іле аумағы, Шығыс Оңтүстікте Балқаш көлін, Шу, Талас маңын өзіне қаратқан. Шағатай әулеттері елу бір жылға созылған билігінен кейін 1370 жылы Әмір Темірдің екпінімен күйреді. Содан он бесінші ғасырдың соңына таман Іле, Талас аймақтарында далалық өмір кешумен болды. Міне, Талас не Тараз мыңдаған жыл бойы талай тарихи тағдырдың куәсі болды. Он бесінші ғасыр түркілердің бөліске түсіп, қазақ хандығының құрылуына себеп болған мерзімге дейін талай окиғаларға куә болған. Бартольдтің де «Түркістаннамасы» мен Әбубәкір Мұхаммед Ибн Жафар-Әл Паршаһидың (286-348) «Бұхара тарихы» атты еңбектерін салыстыра қарастырсақ, Тараз шайқасын Бартольд осы кітапты пайдалана отырып тұжырым жасағанын байқаймыз. Бұхара тарихында: «...Әмір Нәсірдің қайтыс болған хабары Әмир-әл-мүмінин-Мүһтәзд Беллаға жеткенде, ол Мауереоннәһрдің билігін Әмір Исмайылға тапсырды. Ол 893 жылы көкек айында тағайындалысымен Тараз шайқасына аттанды. Көп тауқымет шекті. Соңында Тараз әмірі сыртқа шықты, көптеген диқандармен ислам дінін қабылдады, Тараз қақпасы ашылды. Үлкен шіркеуді орталык мешітке айналдырды деп жазса, Бартольдтың «Түркістаннамасында» былай деп жазылган: «Ис¬маил ибн Ахмед (Самени) 849 жылында Ферғанада дүниеге келген. Бүхарада саяси жүмысқа кіріскен (483-6., «Түркістаннама») 893 жылының көктемінде Халифа тарапынан оның атына шешім шыққан. Сол жылы Исмайыл жеңімпаздықпен Таласқа (Тараз) жорыққа шыққан. Ол каланың үлкен шіркеуін мешітке айналдырған (480-6., «Түркістаннама»). Тараз тарихының кейбір оқиғаларына Исмайыл ибн Ахмед Самани (849 жылы Ферғанада дүниеге келген. Бүхарада саяси жұмысын бастаған) кезеңі куә бола алады. Өйткені, 893 жылдың көктемінде Халифа тарапынан әмірлікке тағайындалған соң, Таразға қол бастап шыққанын айттық. Саманилер дәуірінде бейбітшілік орнығып, сауда-саттық пен өнеркәсіп айрықша дами бастады. Сол себептен Мауереннәһрдың түрлі экспорттық бұйымдары шет жерлерге жіберіле бастады. «Мәселен, Фергана, Исфиджабтан құлдар, сондай-ақ мата, қару-жарақ, семсер, мыс, темір сияқты бұйымдар болса, Тараздан ешкі және тағы басқа заттар саудаға түсетін» дейді Мұқаддәси» (504-6, «Түркістаннама») иклим» (не «Жеті климат») кітабында көре аламыз. Ал, кейінірек, султан Мухаммед Мұтреби Самарқанди (1559-1631) «Тәзкәре-тол-шоара («Ақындар шежіресі») кітабында: «Бесінші климаттың ұзындығы 1835, ені 150 фарсах (фарсах - 6 шақырымға тең), Испанияның кейбір қалалары, Армения, Каспий, Хорезм, Бұхара, Самарқанд, Ферғана, Тараз, Түркістанның кейбір қалалары да оған қарасты», - деп жазған. Ал, 1953 жылы жазылған «Жеті климат» кітабында Тараз қаласы өзбектердің таптауынан ойрандалған деген қайшы мәліметтер болғандығын байқатады. Бұның бәрі келешекте зерттеуді қажет етеді. Алайда қаланың өзіндік байлықтары мен ерекшеліктері жайында басқа да талай деректер барлығын айта тура, тарихшылардан да басқа парсы тілді ақындар ғасырлар бойы Тараз қаласының әйгілі дүниелерін өз өлеңдеріне арқау еткені бар. 7. Бақытяр Әбілдаұлы. Талас-Тараз, А., Санат, 1998, 285 бет.

Бартольд В.В. Түркістаннама, екінші басылым, Тенран, 1366.

...Өте ертедегі Қазақстан калалары сақ, үйсін, қаңлы, хун тайпаларының мәдениетіне байланысты. Одан кейінгі мәдениет түрік, қарлұқ, оғыз, қыпшақ қағанаттарының саяси өрлеуіне саяды. Міне, осы тарихи мәдениеттердің барлық уақыттағы, яғни соңғы 2 мың жылдан астам уақыттағы тірі куәсі Тараз өңірі. Қала мәдениеті, қолөнер, зергерлік өнер, ауыл шаруашылығы бұл өлкеде қарыштап дамыды. Сондай-ақ, бұл өлке ертедегі түркі жазуларын көптеп сақтаған жер. Еуропа ғалымдарының түркі жазуларын зерттеуіне Тараз өңірі көп мәліметтер берді. Мысалы Е.С.Маловтың «Памятники древнетюркской письменности» атты кітабында мынадай деректер бар «.. В 1896-1897 г в бассейне р. Талас около г. Аулие Ата, теперь г. Джамбул В. А. Каллауром и финским археологом Гейкелем было найдено пять камней с рунами (V-VІ вв.)». Переведены и изданы В.В.Радловым, П.И.Мелиоранским, А.Гейкелом, Ю.Неметом и С.Маловым. В Венгрии в 1799 г. в селении Святого Николая был найден большой клад золотых сосудов с руническими надписями. Буквы надписей в некотором отношении были сходны с буквами таласских памятников. Надписи на золотых сосудах прочитал Ю.Немет. Он отнес эту письменность к началу X века и прописал ее печенегам...». Әрине, мұндай тарихи ескерткіштерге қарап қай ғасырда болғанын дәл айту қиын. Мұндай тарихи ескерткіштер X ғасырда емес, V ғасырдағы хун жорығымен Еуропаға барып қалуы ғажап емес. Ертедегі сақ, үйсін, қаңлы, хундардың тарихта өшпестей орны қалған қалалары Қытай империясының шабуылы кезінде күйреді (б.э.б. І ғасыр). Одан кейін, яғни біздің эрамыздың VІ ғасырына дейін, Сырдария мен Жетісу өлкесінде Тарбан, Тараз, Испиджаб, Суяб т.б. көптеген қалалар өсіп жетілді. Ал VІІ-X ғасырларда бұл өлкелерде Барысхан, Талхир, Баласағұн, Мерке, Құлан, Шелже, Тараз, Шаш, Сүткент, Отырар, Шарғар, Сауран, Сығанақ, Жент, Жанкент, тағы басқа көптеген мәдени және сауда орталығы саналған ірі қалалар пайда болды. Әйгілі Жібек жолы осы қалалар үстінен өткен... Қысқасын айтқанда, ата-бабамыз басып өткен ескі тарих бетін ашсақ, біздің өлкеміздің адамзат тарихындағы үлкен орын алатын озық мәдениетін көре аламыз. Біздің ата-бабамыз екі мәдениет өкілі. Біріншісі - мал шаруашылығымен айналысқан көшпенділер мәдениеті, екіншісі - жер өңдеп, егін еккен отырықшылар мәдениеті. Әрине, көшпенділер өмірінде бұл екі мәдениет қатар дамыған.

Ежелгі мәдениет туы қүлап, Надандның келіп оның ізін басқан, - деген шумақтарды көруге болады. Демек, осындай әйгілі поэмалардың тарихқа арналған беттерінен ертедегі ата-бабамыз жасаған керемет мәдениетінің құлап, артын надандық басканына куә боламыз. Тарихқа көз салсақ, Жетісу өлкесінің өте ертедегі мәдениет орталығы Шу қаласы болды. Сол замандағы тайпалардың басшысының атымен бұл қаланы Шу деп атаған. Кейінірек қала атымен жанынан ағатын өзен де солай аталды. Бұл өңірдегі Испиджаб, Талас (кейінгі Тараз), Баласағұн қалалары Шудан әлдеқайда кейін пайда болды. Александр Македонский (б.э.б. 356-323 жылдар) жер қайысқан қолымен Орта Азия жерінде ат ойнатып, Самарқанды алған соң, Жетісудағы түрік тайпаларын бағындыру үшін Шу қаласына қарай үлкен жорық жасайды. Бірақ бұл жорығынан ештеме шыққан жоқ. Ата-бабамыз батырлықты, ерлікті сүйген. Ел қорғаған ерді сүйген. Ел шетіне жау тисе, ер азаматы гүгелдей атқа қонған. Біздің эрамызға дейінгі VІ ғасырда сақ тайпалары парсы патшасы Кирдің жойқын жорықтарына карсы тұрды. Кир әскері түгелдей сақтардан жеңіліс тапты. Оның өзі де сақ жауынгерлерінің қолынан қаза тапты. Кир өлген соң, оның ісін Дарий 1 (б.э.б. 521-486 жылдар) жалғастырды. Парсының бұл патшасы да сақ тайпаларын бағындыру үшін үлкен жорықтар ұйымдастырды. Бірақ біздің ата-бабамыз сақтар бұған да мойынұсынып, тізе бүкпеді. Грек тарихшылары жазып қалдырған мына бір оқиғаны еске түсірейік: сақтардың Ширақ дейтін бір жігіті тамаша ерліктің үлгісін қалдырған. Ширақ өз денесін өзі жаралап, парсыларға қашып барады. Оларға өз туыстарынан жәбір көргендігін жэне солардан кек алғысы келетінін айтады. Ол парсы әскеріне қызмет етіп жүріп, үлкен сенімге ие болады. Сақ әскеріне бастап барамын деп ол парсы әскерін сусыз шөлге апарып қырады... Сол сияқты А. Македонский өзінің жер қайысқан әскерімен біздің сақтарды тізе бүктіре алған жоқ... Ата мекеніміз тарихында күрес дүбірі ешқашан толастаған жоқ. Ата-бабамыз келешек ұрпағына батырлық пен ерліктің үлгісін қалдырып отырған. Олар ешкімге бас имеген. Өлімнен қорықпаған, бірақ құлдықтан қорыққан. Шу мен Талас қалалары - ежелгі Жетісу өлкесіндегі үлкен мәдени орталықтар болып саналған. Бұл ескі ірі қала біздің эрамызға дейінгі 36 жылы Қытай әскерінің шабуылымен күйреп, тек үйінділері ғана қалған болаты. Шу мен Талас қалалары сол замандағы сақ, үйсін, қаңлы, хун тайпаларының өскелең мәдениетінің айғағы екенін көреміз. Жетісу өңірінде сол заманда хундар үстемдік жүргізді. Талас қаласын салғызған хун тайпасының басшысы, әрі көсемі Чжичже еді. Бұл өңірдегі Шу қаласы хундар келмес бүрын өте ертеде пайда болған еді... Жетісу өлкесін бағындыруды Қытай империясы ертеден-ақ ойластырған болатын. Біздің эрамызға дсйінгі 72 жылы осы мақсатпен Қытайдың көп әскері бұл өлкеге баса көктеп кірді. Бірақ сақ, үйсін, каңлы, хун тайпаларының біріккен әскерінен мықтап жеңілген соң масқара болып, кейін қашуға мәжбүр болды. Хун көсемі Чжичженің негізгі резиденциясы Шу қаласында болды. Дегенмен, ол Хун мемлекеті үшін жаңа астана салуға бұйрық берді. Ол Талас өзенінің жағасындағы осы өзенмен аттас қала болды. Ірігелес қаланған Талас қаласы тез өсіп, көркейді. Әрине, астананың тез өсуі, Хун мемлекетінің күшеюі мен саяси жағдайына байланысты. Хун ордасы керемет күшейіп, нығайды. Ордаға сол замандағы көптеген тайпалар бірікті. Талас қаласының үстімен Жібек жолы өтетін болғандықтан, Хун астанасы үлкен сауда орталығына айналды. Хундардың батыстағы сауда жолы Рим империясына дейін барды. Хун мемлекетінің басшысы Чжичже Юлий Цезарь (б.э.б. 100-44 жылдар) заманында Рим империясымен достық қарым- қатынас жүргізді. Хун мемлекетінің астанасы Таласта Рим империясының, яғни Марк Красе әскерінің бірнеше легиондарының тұруы бұл жағдайға үлкен дәлел бола алады. Хун мемлекетінің күшейгенін көрген Қытай басшылары саса бастайды, Чжичже ордасы Қытайдың батысқа баратын сауда жолына ғана емес, империяның өзіне қауіп төндіре бастайды. Айлакер Қытай басшылары Жетісудағы Хун мемлекетін қайткен күнде де ыдыратуды ойлап көптеген елшілерін аттандырды. Олар ордаға біріккен тайпалар арасына іріткі салып, бір-біріне қарсы қойды. Тіпті, үйсін тайпасының өзі ордаға мойын ұсынбай Чжичжеге қарсы шықты. Осындай жағдайлар Хун мемлекетін әлсірете бастайды. Орда ішінде орасан зор алауыздық туғызған соң Хун мемлекетінің әлсірей бастағанын пайдаланып, Қытай империясы көп әскер шығарады. Бұл біздің эрамызға дейінгі 36 жылы болған жағдай еді. Қытай мемлекетінің Жетісу мен батысты түгел бағындыру үшін шығарған көп әскеріне Чентан мен Ганяньшу сияқты тәжірибелі қолбасшылар басшылық етті. Жолда кезіккеннің бәрін қырып-жойған Қытайдың көп әскері Хун мемлекетінің астанасы Таласқа жақындап келеді. Осы жерде үлкен шайқас болады. Көп ұзамай, Талас қоршауда қалады. Талас - сол замандағы ең сұлу қала. Қалада зәулім ғимараттар көп болған. Әсіресе, Чжичже сарайы алыстан көз тартады екен. Қала қорғаны да биік етіп құрылған... Қала халқы мен хун әскері өз астанасын жан аямай қорғаған. Жауынгерлер қала мұнараларында тұрып Қытай әскеріне оқ атқан. ¥зақ уақыт қоршауда түрған қалаға Қытай басқыншылары баса-көктеп кіреді. Қытайлар қалаға кірген соң, халқын қырып-жойып, әсем ғимараттарды қиратады. Хун көсемі Чжичже сарайының күлін көкке ұшырып, оның басын императорға табыс ету үшін Қытайға алып кетеді. Жетісу жеріндегі ең сұлу қала Талас тағдыры осылай болды. Әлі күнге дейін Қытай мұражайында Жібек матаға салынған Талас қаласын және Чентан әскерінің қалаға жасаған шабуылын бейнелейтін суреттер сақтаулы... Біздің дәуірімізге дейінгі 36 жылы Қытай әскерінің шабуылынан Талас қаласы қирады. Осы басқыншылардың әсерінен Оңтүстік Қазақстан халқы және оның озық мәдениеті көп зардап шекті. Түрік тайпаларының бірлестігі ыдырады... Алайда, Талас қаласы түгелдей өмір сүруден қалған жоқ. Мықтап қираған қала ұзақ уақыттан кейін, яғни VІ ғасырда қайта гүлденіп, үлкейе бастады. Әрине, қираған қаланың жаңадан жандануы сол өлкелердегі бұрынғы мәдениеттің (цивилизация) қайтадан жаңғырғанын көрсетеді. Бұрынғы сұлу қала Талас бұл кезде - Тараз деп атала бастады. Тараздың қайта жаңғырып, үлкейе бастауы сол кездегі, яғни VІ ғасырда пайда болып, қанатын кең жая бастаған Түрік қағанатының нығаюына байланысты... Қайта қүрылып, өсіп-көркейе бастаған Тараз Түрік мемлекетінің сауда жэне мәдени орталықтарының біріне айналады. Тарихқа көз салсақ, Тараз аймағын ерте заманда түрік тайпалары (үйсін, сақ, қаңлы, кейінірек хундар) мекендеген. Кейін қарлұқтар және түргештер үстемдік жүргізді. VІІ-VІІІ ғасырларда бұл қала Батыс Түрік қағанатының үлкен орталығының біріне айналды. Алайда, VІІІ ғасырда бұл өлкеге аса қауіпті екі апат екі жақтан келе жатты. Бұл, әрине, сол замандағы Түрік қағанаты үшін ерекше ауыр жылдар болды. Біздің дәуірімізге дейінгі І ғасырда Шу, Талас өңірін жайпап кеткен Қытай империясының араны бұл өлкеге VІІ ғасырда қайта ашылды. Оның үстіне Орта Азияны түгелдей бағындырып, әмірін жүргізе бастаған араб халифасы да бұл өлкеге көз аларта бастады. Әрине, мұндай қауіпті жағдайдың тууына жалғыз себеп Түрік қағанатының әлсірей бастауы болды. Түрік қағанаты күшейіп тұрған кезде Орта Азияға емін-еркін кіріп билей бастаған араб басқыншылары да, Шығыстағы Қытай империясы да Түрік тайпалары бірлестігінің мәдени орталықтары түгіл, мемлекет шекарасына да жақындай алмаған еді. Түрік қағанатының әлсірегенін пайдаланып, араб қолбасшыларының бірі Насыр ибн Сейяр 737-749 жылдары Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан аймақтарына бірнеше рет жойқын жорықтар жасады. Сол сияқты Шығыстан Қытайдың жер қайысқан көп әскері баса көктеп кіре бастады. Бұл қауіпті жағдай түрік тайпаларын арабтармен одақтасуға мәжбүр етті. Шығыс Түркістан мен Жетісу жеріне ойран салып көптеген мәдени орталықтарды кираткан қытай әскері 751 жылы Таразға жақындап келді. Арабтар мен түрік әскерлерінің біріккен күштері Қытай басқыншыларына қарсы тұрды, Тараз аймағына қарасты Атлақ атты қаланың түбінде қытайлармен үлкен шайқас болды. Шайқас 5-6 күнге созылды. Қытай әскерінің құрамында еріксіз кіргізілген түрік (қарлұқ) жауынгерлері өз бауырластары жағына шығып кету нәтижесінде шайқас тағдыры шешілді. Түрік пен араб әскерлерінен қытай әскері мықтап жеңіліп, кейін қашты. Қытайларды қуған соң бұл өлкенің халқы енді түгелдей арабтарға қарсы күресті. 766 жылдан бастап Тараз Түрік-қарлұқтар мемлекетінің құрамына кірді. Осы кезден бастап арабтарға қарсы күресті қарлұқ басшылары басқарды. VІІІ ғасырдың ақырына дейін бұл өлкедегі түрік тайпалары арабтарға әлденеше рет соққы беріп, ислам дінін қабылдаудан бас тартты. Арабтар бұл аймақтан түгелдей үмітін үзді... Алайда, ІX ғасырда Оңтүстік Қазақстан аймағына саманилер шабуыл жасай бастады. Испиджаб қаласына 840 жылы саманилер шабуыл жасағанда қарлұқ мемлекетінің басшысы Білге Күл Қадырхан қаза табады. Оның қазасынан кейін мемлекет билігіне екі ұлы таласты. Үлкен ұлы Базыр Арысланхан Баласагұн (Шу өзенінің бойындағы қала) аймағын биледі, ал екінші ұлы Оғұлшақ Қадырхан Тараз аймағын биледі. 893 жылы саманилер басшысы Исмаил ибн Ахмед Таразға қарсы соғыс ашты. Соғыс ұзаққа созылды. Тараз аймағы оларға күшті қарсылық көрсетті, бірақ ақырында бағынуға мәжбүр болды... Араб тарихшысы Наршахидың мәлімдеуіне қарағанда, Исмаил ибн Ахмед қарлұқ астанасы Таразды және мемлекет патшасының (Оғүлшақ Қадырханның) әйелін, сонымен бірге 10000 адамды қолға түсірген. Тараз аймағындағы елдің малының көптігі сонша, тіпті санап шығу мүмкін болмаған. Қала халқы және аймақтағы қалың ел ислам дінін осы кезден бастап қабылдады. Қала ортасындағы үлкен шіркеу мұсылман мешітіне айналды... Тараз патшасы Оғұлшақ саманилерден жеңілген соң Қашғарға қашуға мәжбүр болды. Ол сонда жүріп көп әскер жинаған соң, 904 жылы самани мемлекетіне қарсы жойқын шабуылдар ұйымдастырып бүйідей тиді. Қысқаша айтқанда, 893-ші жылдан бастап Тараз Самани мемлекетінің құрамына кірді, бірақ түгелдей бағынышты болған жоқ. Бірнеше жылдан соң саманилер қол астынан босанып шықты.

Бұдан кейін Тараз Қарахан мемлекетінің құрамына кірді.

XІІІ ғасырда Таразда керейлер үстемдік жүргізген. Бірақ көп ұзамай монғолдар шабуылына ұшырады. Шапқыншылар қаланы мықтап қиратты, алайда өмір сүруін тоқтата алған жоқ. Сол сияқты Ақсақ Темір заманында да көп қырғынға ұшыраған Тараз мықтап күйреді. Көп ғасырлық тарихы бар . Ежелгі Таразды бұл да құрта алмады. XІV-XV ғасырларда Тараз тағы да керейлер иелігінде болды. Одан кейінгі заманда қазақ хандығы құрамындағы ірі қалалардың бірі болды. XVІІІ- ғасырдан бастап әйгілі Тараз қаласы Әулиеата болып қалды. XІX ғасырда Әулиеата аймағы Қоқанд хандығының шабуылына ұшырады. Қаланың және бұл аумақтың халқы Қоқан баскесерлерінің зардабын ұзақ уақыт бойы тартты. 1864 жылы осы өлкені Қоқан хандығы езгісінен босату үшін Петербордан генерал Черняев және Казақтың тұңғыш демократы, ғалым Шоқан Уәлиханов бастаған отряд келіп, Әулиеатаны Қоқан езгісінен босатты. Осы қақтығыстар нәтижесінде қаланың көптеген ғимараттары қирады. Бұл жерде алғаш рет болған Шоқан қала туралы көп мәліметтер жазып қалдырды. Шоқанмен бірге бұл қалада қазақтың халық ақыны және композиторы Жаяу Мұса да болды. Жаяу Мұса Байжанұлы генерал Черняевтің отрядын сонау Петербордан бері қарай жолға бастап келген екен. Ал, Әулиеатаға келген соң тілмаштық қызметін атқарған. Осы оқиғадан кейін Әулиеата аймағы түгелдей Россия құрамына кірді.

1897 жылғы есеп бойынша Әулиеата қаласында халық саны 12 мың болған. Ал, кеңес заманында қала осы аймақта туып - өскен қазақ поэзиясының алыбы Жамбыл есімімен танылды.

Тараз қаласының саяси тарихы осындай. Енді мәдени тарихына көз салайық. Тарихқа көз салсақ, ертедегі Оңтүстік Қазақстан жерінде жер өңдеу мәдениеті қарыштап дамыды. Соның негізгі орталықтарының бірі Тараз аймағы. Фахраддин Мубарак шахтың мәлімдемелеріне Карағанда, сонау ерте заманда бұл өлкеде бау-бақша өсірген. Жеміс ағаштарының негізі-жүзім. Ал, жүзім шырынынан шарап ашытқан. Таразды қазғанда табылған археологиялық мәліметтер ҮІ-Х ғасырларда бұл өлкеде өрік, шие, жүзім және қауын-қарбыз өсірілгенін көрсетеді. Бұл туралы араб тарихшысы әл-Мақдиси де өз еңбектерінде атап өткен. Сол сияқты Тараз ерте заманнан бергі түрік тайпаларының сауда және мәдени орталығы. Қаланың өсіп көркеюіне Ұлы Жібек жолының әсері көп болған. Қытайдан шыққан Жібек керуендері Суяб, Невакет, Сары, Жол, Харран-Жуан, Нұзкет қалаларын басып Аспараға келетін болған. Аспарадан Мерке, Құлан (қазіргі Луговой қаласы) арқылы төменгі Барысханға соғып Таразға келеді. Одан ары Исфиджаб, Отырар барған... Тараздың үлкен сауда және мәдени орталық болғанын әр заманда жұмыс істеген теңге сарайлары көрсетеді. Тараздан шыққан күміс теңгелер басқа да қалаларды қазғанда табылды. Мысал үшін айтсақ: VІІІ ғасырдың басында Түрік мемлекетінің, яғни түргеш басшыларының Таразда шығартқан теңгелері осы күнге дейін сақталған. Бұл теңгелердің бір жағында садақка ұксас таңба, ал екінші жағында «Түрік ханының теңгесі» деп жазылған. Теңге сарайы XІІІ-XІV ғасырларда да жұмыс істеді. Тармашырынхан заманында (1326-34) Таразда күміс ақшалар басылып тұрған. Тараз ертедегі өте сұлу қалалардың бірі болды. Оның көрген жұртты таң қалдырған ғимараттары мен тұрғын үйлері сол замандағы озық архитектураны көрсетеді. Су қалаға Талас өзенінен жерасты құбырлары арқылы келіп тұрған. Осындай құбырлар арқылы су тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттарға да тартылған. Үйлерге әдетте қарапайым канализация құрылғылар тас науалар орнатылды. Пайдаланылған су әдейі қазылған құдықтарға сіңетін болды... Тараз көп қырғын мен күйреуді бастан кешірген қала. Сондықтан оның әсем ғимараттарының көпшілігі біздің заманға жетпей қалды. Біздің заманымыздың өзінде де қала ғимараттары суық қолдардың зардабынан талан-таражға түсіп жатты. Мысал үшін айтсақ - Қарахан күмбезі осы ғасырдың басында қандай көркем болған. Кейінгі кезде адамдар оның кірпішін талап алып, басқа құрылыстарға пайдаланған... Ертедегі Қазақстанның ірі мәдениет орталығы - Тараз қаласының қысқаша тарихы осындай. Қазақстан жерін сонау ерте заманнан бері түрік тайпалары мекендеді. Сондықтан Қазақстан жеріндегі мемлекеттер мен өскелең мәдениет түрік тайпаларының атымен байланысты. Мемлекет басында қай тайпаның өкілі отырса, мемлекет аты да сол тайпаның атымен аталады. Мысал үшін айтсақ, ата-бабамыз тарихында мынандай мемлекеттер өмір сүрді: Үйсін, Каңлы, Сақ, Хун, Түрік, Батыс Түрік, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ, Найман, Керей, Қазақ т.б. Өткенде баяндағанымыздай Түрік қағанатының тұсында (VІ ғасыр) Тараз қаласы үлкен мәдени орталыққа айналды. Сол дәуірде Тараз аймағында көптеген кішкене қалалар пайда болды. Солардың бірі Таразға жақын орналасқан Қүлан және Мерке қалалары болатын. Араб және парсы тілінде жазылған тарихи мәліметтерге қарағанда Құлан мен Мерке қалалары ҮІІ ғасырда пайда болып, күннен күнге гүлдене бастаған. Көп ұзамай ірі мәдени орталыққа айналған. VІІІ ғасырдан бастап бұл аймақтағы мемлекет билігі Түргеш түріктердің қолына өтті. Түргеш мемлекеті тұсында (702-756 жылдар) бұл қалалар өсе түсті және ірі сауда орталығына айналды. Кейін мемлекет билігін Қарлұқ-түріктер алды. Құлан және Мерке калаларының бұдан былайғы тағдыры Қарлұқ мемлекетінің (756-940 жылдар) саяси жағдайымен байланысты. Парсы тілінде жазылған «Худуд эл-алам» кітабының деректеріне қарағанда, Қүлан мен Мерке қалаларында және сол сияқты аймақта қарлұқтардың үш тайпасы: бистан, хим, бириштер (беріш) мекендеген. 756 жылы түргештер билігін тайдырып, барлык мемлекет билігін өз қолдарына алған қарлұқтар бірлестігі күшейе түсті. Осы жағдайға байланысты Құлан, Мерке қалалары да гүлдене берді... Сол замандағы әскери маңызы ерекше болған қалалар Құлан мен Мерке өте шапшаң өркендей бастады. Түріктердің ірі-ірі әскери топтары тұрған Құлан қаласына 751 жылы арабтардың жорық жасауы кездейсоқ жағдай еместі. Осы сияқты деректемелерге қарағанда Құлан мен Мерке аса маңызды әскери-әкімшілік орталығының бірі болған. Қарлұқ мемлекеті көп уақыттар бойы араб басқыншыларына қарсы күресті. Араб шабуылына тойтарыс беріп Жетісу жерін ұзақ уақыт исламнан сақтады, сол сияқты қытай басқыншыларын да ойсырата жеңіп, Жетісуға жолатпады. Кейін саманилер Жетісуға баса-көктеп кіргенде, олардың бетін қайтарып, кейін қарай қуды. Алайда, 940-шы жылы Жетісу жеріндегі қарлұқтар бірлестігі құлады. Оған себеп - араб және самани басқыншылары емес, Қытай империясы да емес, тек Қашқариядағы (Шығыс Түркістан) өз туыстары-түркі тілдес қараханилер болды. Қарлұқ мемлекетінің құлауына байланысты Құлан және Мерке калалары да иесіз қалды. X ғасырдың ақырында өмір сүрген араб тарихшысы былай деп жазды: «Құлан биік қорғанды үлкен қала, зәулім мешіті және мединесі бар, бірақ, қала қазір иесіз, бос қалды...». Сол кезден бастап Құлан мен Мерке қалалары тарих бетінен өшкен болатын. Алайда, кейінгі кездері ертеде үлкен мәдениет орны болған бұл қалалар орны қайта жаңғырып елді мекенге айналды.

Енді бұл қалалардың мәдени тарихы мен шаруашылығына көз салайық... «Худуд әл-аламның» тарихи деректемелеріне қарағанда қарлұқтар тұрған аймақтар Түрік бірлестігінің қарамағына кірген жерлердің ішінде халық неғұрлым жиі қоныстанған және ең бай жерлер болған. Оларда қалалар мен отырықшы мекендер көп болған. Деректемелер бойынша қарлұқтар елінде 25 қала мен қоныстар болғандығы анық. Олардың ішінде: Құлан, Мерке, Атлақ, Тұзүн, Балығ, Барысхан, Секәл, Талғар, Тоңғы, Пенчул және баскалары. Әсіресе, қарлұқтар басшысының қаласы ерекше сұлу және үлкен болғандығы туралы әл-Идириси өзінің «Нузхат эл-Муштак» атты кітабында әдемілеп жазған. Ауыл шаруашылығы, яғни төрт түлік мал өсірумен бірге жер өңдеу мәдениеті бүкіл Жетісу жерімен Оңтүстік Қазақстан жерінде өте жоғары дәрежеде дамығаны туралы тағы да айтпақшымыз. Тараз аймағында дәнді дақылдармен қатар бау-бақша, жүзім шаруашылығы да қарыштап дамыды. Кейбір егістік жерлерді айнала мықты дуалдармен қоршаған. Тарихи деректерге қарасақ; Талас аңғарында VІ-VІІІ ғасырларда арпа, күріш, бұршақ, тары егілген. Сол сияқты көп жерлерге жүзім егіліп, жүзім шырынынан шарап ашытқан... . Жүзім сабағын, анардың гүлі мен жемісін бейнелеу арқылы керамика ыдыстарды әшекейлегеніне Карағанда бұл өлкеде бау-бақша мен жүзім шаруашылығы негізгі кәсіптің бірі болған. Мысал үшін айтсақ, Тараздан жүзім шоқтары бейнеленген ыдыс қақпағы табылды. VІІІ ғасырдың шарап жасайтын үйлері Құлан қаласының айналасынан табылды. Шарап ұзын және тар үйде жасалған. Үйдің батыс жақ бөлігінде жүзім шырынын айыратын үш алаң бар, бұлар қыш құбырлар арқылы тұндырғыш құдықпен қосылған, жүзім шырыны сойда келіп құйылады. Жоғарыда айтқанымыздай, Қазақстанның ертедегі және орта ғасырлардағы қалаларының экономикасының негізі ауыл шаруашылығы мал менегі шаруашылығы ғана емес, сол сияқты қолөнер мен сауда болды. Гүлденіп тұрған өз замандарында Құлан мен Меркеде қол өнер қарыштап дамыды. Қолөнердің жетекші салалары құмырашылық өндірісі, шыны жасау, металл қорыту, ұсталық және зергерлік кәсіптер болды. Сол сияқты ауылшаруашылық шикі заттарын өңдеп, іске асыру кең өріс алды. Олар тоқымашылық, тері илеу, кілем, алаша, басқұр тоқу және сүйек ою секілді кәсіптер болатын. Әрине, қолөнер туралы жазба құжаттар көптеп мәліметтер бере алмайды. Бұлар туралы археологиялық қазбалар беретін мэліметтер өте көп. Құмырашылык кәсібі- керамика ыдысын жасау Қазақстан жерінде биік деңгейге жетті. Керамика өнерінің әсем үлгілері Отырар мен Тараздан (VІІ-VІІІ ғасырлар) көптеп табылған болатын. Сол сияқты мұндай керамикадан жасалған тамаша бұйымдар Құлан мен Мерке қалаларынан да табылды. Адамзат тарихындағы қоғамның дамуында сауданың орасан зор маңызы бар. Қазақстанның ертедегі және орта ғасырдағы қалаларының дамуы сауданың өсуіне байланысты. Жетісу өлкесіндегі қалалардың өркендеуіне Орта Азияның Шығыс мемлекеттерімен транзиттік сауда қатынасы үлкен рөл атқарды. Сол себептен ¥лы Жібек жолының бойындағы қалалар шапшаң қалыптасып дами бастады. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу калаларының Византиямен, Иранмен, Орта Азиямен, Кавказбен, Алтаймен, Сібірмен, Шығыс Түркістанмен жэне Қытаймен тығыз сауда байланысы болды. Шаштан (Ташкент), Отырардан шыққан керуен Исфиджабқа барады, одан бері Таразға келеді. Тараздан терістікке Қимақ-қыпшақ мемлекетіне қарай бір жол кетеді. Үлкен Жібек жолы Тараздан Төменгі Барысханға, одан ары Қасрабасты, Жолшөп пен Көлшөпті басып Құланға, сонсоң Меркеге және Аспараға қарай тартады. Одан ары қарай көптеген қалалар үстімен (Нүзкент, Хорран-Жуан, Жол, ( арығ, Суяб, жоғарғы Барысхан) Шығыс Түркістанға және Қытайға барады...

Тараз қаласы тарихы жайында парсы тілінде жазылған немесе парсы тілінен аударылған деректердің ішінен алдымен ұлы бабамыз М.Х.Дулатидің парсы тілінде жазылған «Тарих-и-Рашиди» деп аталатын ұлы туындысына үңіліп көрейік. Онда «...кітаптарда айтылатын қаланың аты «Тараз». Онда моғолдар Таразды «Йанги» деп атайды. Бул «Йангидің» Моғолстанда орналасқаны айқын. Йангидің адамдары Мауереннәһрда көп. Оларды «йангиліктер» деп атайды. Алайда сахарада өздерін Йанги деп атайтын бірнеше қалалардың іздері, мұнаралардың күмбезі ханка жэне медреселердің орны сақталып қалған. Ал осы ескі қалалардың ішінде дәл қайсысының Йанги аталғаны- һэм басқа қалалардың қалай аталғаны беймәлім» делінген («Тарих-и-Рашиди», Ташкент қолжазбасы 236-бет). Бұдан біріншіден, моғолдар Таразды Йанги деп атайтынын көреміз. Автор сүйеніп отырған, бірақ, бізге әзірше беймәлім кітаптардың хабарлауынша, ұлы далада Йанги деп аталатын басқа да көптеген қалалар бар екен. Бірақ бәрі де бірлі-жарымы сақталып қалған белгілері болмаса, қираған, олардың бұрын қалай аталғаны беймәлім деген пікірге келді. М.Х.Дулати өз кезінде қазақ ханы Қасымханның қабылдауында болып, әңгімелесіп, пікір алысқан кезінде Тараз, яғни Йанги деп аталатын қала жайында сырласуы да немесе сол қалада болуы да мүмкін. Өйткені, араб пен қытайлардың Тараз үшін Талас бойында өткен қанды қырғыны, не Қараханидтер әулетінің қарамағында болғанда гүлденген кезі мен Шыңғыс хан жорығының табанында қалған тұл қала Тараздың касіретті тағдыры мен өткен тарихы ойға батырмады деп айта алмасақ керекті. Парсы тілінде жазылған «Моғол тарихы» деген кітабында ирандық ғалым Аббас Иқбал Аштияни моғолдар шабуылында жойылып, қираған ескі қалалар жайында пікір қозғай отырып: «...Мауереннәһр - Әмударияның арғы жағы. Ол өлке басқа аймақтарға қарағанда ерекше гүлденген әрі маңызды да әйгілі қалалары болған. Олардың барлығы монғол шапқыншылығында ойран бола жойылған. Сол кездің маңызды қалалары төмендегідей болған: Тәрмәз, Нәһшэб (Нэсэф), Чач (Ташкент) Отырар, Тараз, Бәнакент, Исфиджаб, тағы басқалары» (5-бет) деп соны дерек көздерін береді. Сөйтіп М.Х.Дулати назар аударған ескі қираған қалалардың өз кезінде мейлінше гүлденген болмысын монғолдар жорығы күйреткеніне Аббас та тоқталып өтеді. Қазақ хандығының қол астында болған сол заманның ең маңызды қалаларының қатарында Тараз бен Отырар, Сайрам, Ташкент тәрізді атакты қалалардың болғандығына назар аударады. 943 жылы парсы тілінде жазылған, бірақ авторы белгісіз «Hudud аl аlam», мағынасы - әлем шекарасы шығыстан батысқа дейін деген ұғымды аңдататын кітапта: «Тараз және Меркі басқа қалалардың қатарында мұсылмандар мен түріктердің тұратын, әрі саудагерлердің тұрағы» ретінде (118-бет) атап өтіледі. Осы еңбекте Тараз қаласының аты екі жерде ұшырасады. Кітапта беріліп отырған жанама деректердің құндылығы- аталмыш каланың тұрғындары түрік халықтары екенін көрсетуі мен онда саудагерлердің де мекен-жайы болғандығын ескертуінде жатыр. Бұл еңбектің көшірме алғашқы нұсқасы 656 һиджри кәмәри жылы, яғни, 808 жыл бүрын Әбумәед Әбдолқаииом ибн эл-Хосейін ибн Әли-әл-Фарсидің қолымен жазылғанында, әрі бірегей көшірме болып табылатындығында. Жалпы жағрафия туралы жазылған бұл бағалы еңбек қазіргі Ауғанстанның солтүстігіндегі Гузғанан өлкесінің әмірі Фэриғуни әулетінен шыққан Әмир Әбу-ал-һарис Мухаммед ибн Ахмедке арналған. Бізге дейін жойылмай, аман-есен жеткен бұл кітапты бірінші болып Captajh (Latep major General) A.G. ToumansKy Ашхабатта Әбулфазыл Голпаиегани атты еврей кісімен достасып, содан сыйлыққа алған екен. Бұл нұсқаны кейіннен В.В.Бартольд өзінің атақты «Түркістан» және «Түркістанның суғарылу тарихы» деп аталатын еңбектерінде молынан пайдаланыпты. 1930 жылы бұл кітаптың КСРО Ғылым академиясы баспасынан жаңадан түзетіліп толықтырылған нұсқасы басылым көрген. Кітапты Бартольдтан соң Миноресский толығынан ағылшын тіліне аударып баспаға ұсынған. Бұл еңбекке Иранда Сеит Жалал-аддин Теһрани назар аударған. Бұдан кейін доктор Мәноучеһр Сотуде қолжазба нұсқаны қайта сын көзімен қарап түзетулер ендірген соң, 1983 жылы баспадан шығарады. Біз осы нұсқаны негізге алып, пікір жүргізіп отырмыз. Парсы тілінде жазылып, Тараз қаласы туралы аз болса да нақтылы деректер көзін беретін шығармаларды шартты түрде болса да бірнеше топтарға жіктеп қарастыруды мақұл көрдік. Олардың бірінші тобы, негізінен, тарихи-жылнамалық сипаттағы қара сөзбен жазылған туындылар. Оларды бас-басына атап өтер болсақ, мына атауларды қамтиды: - Әлем шекарасы. Сұлтан Мухаммед Мотреби Самарқандидтің «Тэзкарэ-толшо арасы» (966-1040). - Хожа Әбу-л-фазл Мухаммед ибн Хосейін Бейһәги Дәбирдің «Тарихи-Бэйһэги» кітабы (428 хижри жылы).

Екінші топтағылар, негізінен, сөздіктер. Мысалы, түсіндірме сөздік ретінде берілетін «Фәһәнг-е- гияс-ол-луғат», (1243 хижри жыны) тағы басқалар. Үшінші топтағыларға, негізінен, дастан түрінде немесе өлеңмен жазылған поэзиялық туындылар жатады. Мысалы, Фирдоусидің «Шаһнамасы», Фэррохи, Насыр Хосрау, Сузәни, Монучеһри, Хақани, Әдиб-ол-Мамалик, Санаи, Маулави, Руми, Анвәри, тағы басқалар қалам тербеген диуандарда, яғни, өлеңмен жазылған жинақтарда Тараз қаласы әр қырынан алынып, мадақтала жырланады. Бір ғажабы - ақындар мен тарихшылардың қай-қайсысы болса да Тараз жөнінде тебірене отырып, адам жанына пейіштен соққан самал желдей әсер ететін жан тербер жылы пікірлер қалдырып отырған. Ал, төртінші топтағыларға, негізінен, парсы тілінде жазылған ғылыми-зерттеу жұмыстары жатады. Мысалы, доктор Мухаммед Абади Бсавилдің «Исламдық қалаларға тиісті мекендер жөніндегі» еңбегі (Табриз университеті, 1979 жыл); - Аббас Иқбал Аштияни - «Моғол тарихы». Ең соңында, басқа тілдерден парсы тіліне аударылған аударма еңбектер тобын атауға болады. Мысалы, француз тілінен аударылған Рене Груссенің «Көшпенділер империясы», тағы сондай әдебиеттер зерттеушіге қажет болар деген мақсатпен тізімге ендіріліп отыр. Тараз қаласы әрқилы кезеңдерде жазылып, көптеген дәуір оқиғалары камтылған тарихи еңбектерде өз көрінісін берген. Солардың тек бір-екі оқиғасын баяндап өтер болсақ, шалқар көлді бір тамшысыман танығандай хабар алмақпыз. Мысалы, «Хорезмшаһтар Атсыз билеген кезеңнен бастап қарақытай Гурханнан жеңіліске ұшырағаннан кейін мұсылман емес түрік әулеттеріне салық төлеп тұратын. Сұлтан деген атағы бола тура олар да бағынышты болған. 607 хижра жылы (1211) Гурханның елшісі жылдық салықты алуға сұлтанның сарайына барғанда, ол сұлтан Мухаммедтің бұйрығы бойынша Әмудария суына батырылады. Сол жылдың соңына қарай султан Мухаммед Мауереннәһрды жаулап алуға бел байлады. Бұхара, Самарқантты жаулап алды. Содан соң, Сырдария өзенінен өтіп, 607 хижра жылының Рәби-әл-Әввал айында Тайынгу әскері Тараз қаласының экімі Гурханның сардарын жеңіп, оны өлтірді» (Иран жерінің тарихы, 210-бет). «Арысланхан тақ мұрагері болғандықтан, Түркістан ханы болды. Содан Тараз бен Исфиджаб лаяттары мен оның айналасын Боғрахан бауырына тапсырды... («Тарихи Бейһәғи», 726-бет)». Фирдаусиден бастап Иранның ондаған әйгілі ақындары өз шығармаларында Тараз қаласының көркіне таң қала жыр жолдарын арнаған өлең үздіктері белгілі. Ол ақындардың бірі Тараздың бұраң бел аруларының қылығына тәнті болса, екіншісі сол қаланың жел жетпес арғымағын елти отырып жырға қосады. Ал, үшіншілері қала тұрғындарының әсем тігілген киімдерін таңдана жырласа, енді біреулері тұздің бөрісін жыр жолдарына қосады. Немесе қала жігіттерінің ерлігі мен батырлығын мысал ете жыр төгеді. Мысал ретінде алар болсақ:

Тараз қаласын парсы ақындары мәңгілік сұлулыққа лайық құбылыс деп өрнектеген жыр жолдары өзге дейін жетіп отыр. Ендігі мәселе - соларды аударып, қазіргі ұрпаққа рухани нәр беруде жатыр. Яғни, өткен тарихымыздың куәсі, талай жырға арқау болған Тараздың парсы тілді өлең - жырлардағы көркемдік әлеміне оралып, бар нақышымен бүгінгі ұрпақ назарына жеткізу - парызымыз болса керек. Осы мақсатқа орай, Иранның түсіндірме сөздіктерінде Тараз сөзіне қаншалықты назар аударылып, түсінік берілген дерек көздерін де еске ала кетейік:

шығару орны. Реттеу мен безендіру орны.

Өткенге көз жүгіртіп, ойға салып байқасақ, Тоныкөк, Күлтегін, Білге қағандардан кейін түріктердің билік төріндегі салмағы құлдырап, ел бірлігі ыдырап, әлсізденіп кеткені аңғарылып тұрады. Ал Шыңғыс хан тарих сахнасына шыққаннан кейін өз қолын түрік халықтары жауынгерлерімен толықтырды. Ал, олардың осы тұстан бастап билік сатысына көтерілуіне және жауынгерлік рухының аспандауына мүмкіндік туды. Қазақтардың қоңырат, керей, найман, жалайыр тайпалары моңғолдар билік құрған жерден қазақ жеріне ауысып тұрақтанды. Ал, Осман түріктерінің Анадолыға барып билік құруы осы қозғалыстың заңды жалғасы болатынды. Сондықтан да Шыңғыс хан тарихы терең де жан- жақты түбірлі зерттеулерді қажет ететін, аса күрделі тарихи тұлғаға жатады. Екіншіден, парсы тілінде хатқа түскен жазба деректердегі, әсіресе, «Фэрһэнт-Фарси» сөздігіне не себепті, не үшін Тараз Қытайдағы сұлулары әйгілі қала деп көрсетілген. Әрі «Борһан Қатеһ» сөздігінде де Таразды Қытай маңындағы қалаға жатқызады. Парсы тіліндегі «Фәрһәнт-Фарси» сөздігін XVІ ғасырда Хосейін Вэфай Қытайға барып, сол елдегі парсы тілінде жазылған қолжазбалар негізінде дайындаған көрінеді. Бұл еңбекті 1527 жылы Иранның патшасы Шаһ Тәһмәсеб Сәфәвиге (1520-1576) тарту ретінде ұсынған. Осы еңбек 1374 хижири жылында ирантанушы, Пекин университетінің оқытушысы Тен һуй Жоу ханым тарапынан кайта карап толықтырылып, Теһран университетінің көмегімен қайта басылым көрген. Сондықтан бұл аталмыш сөздік Қытайда сақталған қолжазбалар негізінде соңғы рет қытайлық ирантанушы ғалымның араласуымен жарық көруімен қатар, әрі оның ішінде берілген дерек мағлұматтарды біршама айқындай түскен. «Боһан Қатеһ» сөздігін Мухаммед Хосейін Хә-ләф Табризи (Борһан - лақап аты) 1062 хижири камари жылы (XVІІ ғасырда) құрастырған. Бұл сөздіктегі Тараз қаласы жөнінде берілген дерек-мағлұматтар «Фәрһәнт-Фарси» сөздігінің негізінде берілуі де мүмкін. Осылайша, жаңа дерек көздері мен жаңа мағлұматтарды пайымдау арқылы тосын ұғымдарға келесің. Әрі осы арқылы тарихтың бүкпесініне түсіп кеткен шындықтарын молынан жанжақты танып білуімізге де мүмкіндіктер ашылатынын, яғни, Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойына орай талай жаңаша пікірлер Тараз тарихының біз біле бермейтін жаңа қырларын ашатынын көреміз.

Шарафиддин Әли Яздидің парсы тіліндегі «Зафарнама» кітабы негізінен парсы, түрік тілдеріндегі деректер көзіне сүйене отырып, 1424-1425 жылдар ішінде жазылған. Бұл шығарма Фарсы аймағында әкімдік еткен Ибраһим сұлтанға арналған.. Әмір Темір билік еткен тұстағы тарихи оқиғаларды молырақ, нақтырақ баяндауымен назар аударады. Осы тұстағы Тараз қаласы мен сол өлкеде болып өткен тарихи оқиғалар мен тұрғылықты халықтың өмірінен біршама хабардар да етеді. «Зафарнама» кітабының 36-а, 466-а беттерінде Тараз қаласының тарихына байланысты немесе қалада болып өткен тарихи окиғалар желісі баяндалған. Осындай нақтылы оқиғаның бірі - сұлтан Мухаммед Хорезмшах пен қарақытай Гүрханның арасында болып өткен қақтығыс жайында: «... султан Мухаммед Хорезмшах калың қолымен Гүрханмен шайкасуға Хорезмнен шығып Бұхараға жетеді. Бухара тұрғындары оған бағынғандықтан Самарқанға карай бет алды. Ол жердің әкімі сұлтан Осман болатын. Өйткені, ол Қарахан мен Илхан Мауереннәһр хандарының ұрпағы еді... Ол Гүрханның қызына құда түскенде өтінішін орындамай, оны ренжіткендіктен, ол сұлтан Мухаммедті қарсы алып, оның атаман теңге шығарып, хұтпа оқыды. Содан султан Мухаммед өз қызы Ханд сұлтаншаны оған некеледі әрі оның шешесіне туыс болып келетін султан Мухаммед Теритұны Самарқанға қарауыл етіп, оны- мен бірге Гүрханға қарай жолға шықты. Гүрхан олардың аттанғанынан хабардар болып, өзінің әскер қолбасшысы, Тараз билеушісі Таниқуға «соғысқа дайын болсын» деген хабарды жеткізуге хабаршы жібереді. Султан Мухаммед Сейһун суынан (Сырдария өзенінен) көпір салып өткеннен кейін, көпірді әскерлердің кері қашып кету ойы болмасын деген мақсатпен суға ағызып жібереді. Сахараға жеткенде Таниқу жауынгер қосынымен тәкәппарлана алға шықты. 708 хижра жылының рабе-ол-әввал айының жетінші жұлдызы жұма күні екі жақ бір-бірімен бетпе-бет қарсы келді. Султан (Мухаммед) жеңімпаз аскерлері ислам хатибтер мінбеге шығып: «Әй, Алла, мұсылман жауынгерлеріне жеңіс сыйла» деген дүғасын ауызға алғанша «аялдай тұрсын» деген буйрық берді. Содан кейін барып, жан-жақтан шабуыл жасалды. Мүмкін ислам хатибтердің мұсылман ұрпақтарының дұғасынан әзірет хақ жеңіс бергей, содан барлығы бұйрыкты орындады. Намаз уақыты болып, ислам әскерлерінің сапында азан дауысы естілген соң айнала шабуыл жасалып, канды шайқас басталып кетті.

Содан адасқан топтың басым көпшілігі семсер соққысына ұшырады. Таниқу болса жараланды. Оның қолын байлап, сұлтанның алдына алып барды. Жеңіс самалына орай («...біз саған айқын жеңісті ойластырдық» 46-сүре, 1-аятта) ислам байрағын желбірете бастады. Және «мен қылмыскерлерден өлмеушымын» деген сөз іске асып жатты. Алайда, «Мадақ бүкіл әлемнің жаратушысы Аллаға тэн» (1- сүре, 2-аят) дегендей султан (Мухаммед) Таниқуды жеңіп, оны Хорезмге жөнелтті. Қара Қытайдан шыққан барай, Хажаб тарихы Керманда жазылғандай, туыс Хамид ибн Бурмен өмірге осы шайқаста тұтқындалды. Оларды султанның алдына алып барды. Кейін біртіндеп Хамид ибн Бур әмірлік қызмет деңгейіне көтерілді. Ал, Барақ Хажаб сарай қарауылы міндетіне бекітілді. Султан Мухаммед осы жеңістен кейін «екінші Ескендір» деп аталды. Султан Мухаммед осыдан кейін Отырарга қарай бағыт алды» - деп («3афар-нама»,36-а бет) Тараз қаласына байланысты сол тұстағы көп деректерден хабардар етеді. Султан Махмұттың Отырарга бет алуына байланысты автор ойының Шыңғыс ханның Отырарға салған ойраны мен ондағы турғын халықтың шабуылдан қорғану жолындағы ерлігімен де нақты таныса түсеміз. Халқымыздың тарихи санасынан шығып, ұмыт болған желісінен де тікелей хабар аламыз. Шарафаддин Әли Язди Әмір Темірді Қытай, Иран, Туран және Рум жеріне әмірі жүрген патшалардың патшасы деп бағалайды. Сол тұстағы қазақ жерін мекендеген халықтар Әмір Темірге бағынса да, бағынбаса да олардың тағдырына әсер еткені -тарихи шындық. Әмір Темір қол астындағы билік еткен жердің көлемі жайында Иран тарихшысы Хөсейін Мәкәдәнің «Дала императорлығы» деген кітабында Қытай мен парсы шекарасынан Римге дейінгі жерді тұтас қамтыған деп хабарлайды. Шарафаддин кітабында сол тұстағы қазақ жері мен қазақ құрамына кіретін көптеген тайпалар жайлы да айтылады, мысалы, сақ, жалайыр, қыпшақ, найман тайпалары мен қазақ, қазақ жері деген атаулар ұшырасып отырады. Атақты адамдардан Қожа Ахмет Яссауи, Ахмет Жалайыр, Ақбота әмір, Ақбота баһадур, Найман әмір, Тоқтамыс хан, Жәнібек хан, Хасан Жалайыр, Атсыз деген қазақ елінің тарихқа мәлім қайраткерлерінің есімдері ұшырасады. Бір жақсысы - осымен қоса казір қазақ елі мекендеген жерлердің атаулары да ұшырасады. Мысалы, Айша хатун суы, Отырар, Фараб суы, Жалайыр ұлысы, Түркістан, қазақ жері, найман жері, Дешті-Қыпшақ, Жетідұдыд, Есей қаласы, т.б. Кітапта қазақ елінің құрамына кіретін тайпалар жайында сөз болғанда әуелі каңлы, қыпшақ рулары туралы дерек мағлұматтар беріледі. Кітапта монғол мен татарларды жеңіп, Түркістанға хан болған Үгіс (Оғыз) ханның алдына койған бірінші мақсаты -түрік руларына ат қою болғандығы айтылады. Ұйғыр, қыпшақ, қаңлы, халаж, қарық деген және тағы басқа атаулардың бәрі осы Оғыз қағанның қойған аттары ретінде баяндалады. Оғыз хан ірі тайпаларға ат қойғанда өзінің көрген-білген кейбір оқиғаларын негізге алып отырады. Мысалы, бір соғыста ірі жеңіске жеткенде көптеген олжа түсірген Оғыз ханның сарбаздары қолға түскен байлықты қалай алып кетудің жолын таппай тұрғанда, бір топ сарбаздары «Кердун» деген көлік ойлап тауып, олжаны сол көлікпен таси бастайды. Ойшыл сарбаздар бастығының амалына қайран қалған Оғыз хан ол көлікті «қаңлы» деп атайды. Каңлы монғол тілінен аударғанда «көлік-арба» деген үғымды береді. Арбаны алғаш ойлап тапқан қазақ елінің құрамындағы қаңлы тайпасы екендігі тарихтан мәлім. «Олжа» деген сөздің де қазақы қалпында қолданысқа түскеніне де көңіл бөлерлік жай. ...Зерделей қараған зерттеуші бұл кітаптан Тараз қаласы мен оның адамдары, ірілі-ұсақты оқиғалардың ізі сайрап жатқан мол дерек-мағлұматтарды, көптеген қызықты пікірлерді табады.

Көне Тараз қаласы жайындағы бірлі жарым деректер көзі X ғасыр авторы Әбу Бәкір Мұхаммед ибн Жағфар ан-Наршахидің (899-956) 944-ші жылы жазылып аяқталған «Бұхара тарихы» деп аталатын кітабында да ұшырасады. Бұл кітап жазылып аяқтала салысымен автор өз еңбегін Әбу Мухаммед Нух ибн Нәсір Самани патшаға сыйға тартқан екен. Өз заманында бұл кітапқа қазақтың ұлы ақыны Абай да қазақ тарихы жайында дерек көзін іздеп, «Біраз сөз қазақтың түбі кайдан шықканы туралы» деген тарихи мақаласында молынан пайдаланған да болатын ды (қараңыз: М.Мырзахметұлы. Абай және Шығыс. А., 1995, 148-154 б.) Мүнда Абай үш түрлі мәселеге ерекше назар аударған: ....Міне, заманында Абай назар салып, өзінің рухани нәр алған қазына көздеріне жататын ан-Наршахидің кітабы көне Тараз даласының тарихы мен тағдырына да қатынасы барлығын көреміз. Кітап авторы ан-Наршахи өз заманындағы немесе өзіне дейінгі болып өткен тарихи оқиғаларға ислам идеологиясы тұрғысынан қарап бағаласа да, болып өткен оқиғаларды өз қалпында шындыққа сай баяндаған ерекшелік мен мұндалап тұрады. Уақыт өте келе Абырой ер жетті. Жауыздыққа бас ұрды. Содан диқандары да, ауқаттылары да бұл уәлаяттан қаша жөнелді. Қайтадан Түркістанға бет алды. Тараздай қала тұрғызып, оны «һемукет» атады. Өйткені ол бір тайпаның басшысының есімі болған. Өзі егінші екен... Бұхара тұрғындары тілінде ұлы адамға «һемук» деген ат берген, кей деректер «жәмук» деп жазған»,- деп хабарлайды Наршахи өз кітабында («Бухара тарихы», 9-бет). «Бұхара тарихы» кітабы Тараз жайлы дерек көздеріне екі рет оралып соғады. Ал, мынау айтып отырған дерек көзінде шамасы Бүхараны арабтар жаулап алған соң да төрт рет қолдан қолға көшкен еді. Наршахидің «Бұхара тұрғызылды» деп отырғаны сол төрт рет қолдан қолга өткен Бұхара даласының бір кезеңі болса керек-ті. Ал, Бұхараға басшы болып сайланған Абырой кім? Әзірше тарих бүған үн қатпай отыр, бірақ уақыт жағынан алып дарағанда VІІІ ғасыр ішінде орын алған одиға екендігі анық. Міне, дәл осы кезде Бұхарадан қашқандар «Тараздай қала тұрғызып, оны «һемукет» атады деп тарих тіл қатады. Наршахидің айтуынша, һемукет - белгілі бір тайпаның басшысы, кәсібі жағынан егінші кісі болғанға ұқсайды. Осы кісінің атына орай Тараз қаласы бір кездерде һемукет атанған заман да болған екен. Бұхара тұрғындарының тілінде ұлы адамды «һемук» деп атайтын болған. Көне Тараз қаласының тарихында орын алған бұл оқиғалар мен һемук тайпасынан шыққан, әрі ұлы адам дәрежесіне көтерілген тарихи тұлға кім? Тараз қаласының атын иемденген тарихи тұлғаны, әрі түрік халықтарының қай тайпа, қай рудан шыққанын тарихшылар келешекте айқындай жатар. Жоғарыда һемукет, не Жәмукет атанған қаланың пайда болғанын, оның Таразға теңелгені көне Тараз шаһарының VІІІ ғасыр ортасында қаншалықты әйгілі болғанын байқатса керек-ті. ...Тарихшы Фрай Жәмукет Тараз маңындағы бір қала десе, А.Н.Бернштам Жемукет тұрғындарын түркілердің ақсүйектер тобы құрайтынын ескертеді. Ал, Лестеренж болса Жәмукетті Шымкент каласымен бірдей санайды. ... Бұл деректер көзі Исфижаб қаласы жайындасөз еткенде Тараздың да тілге оралатын тұстары бар. Араб билеушілерінің бірі «...Әбу Нәсірдің қайтыс болған хабары Әмір-әл-Муменин Мүһтэзедбеллаға І чалифа) жеткен соң, ол Мауереннәһрдың билігін әмір Исмайылға тапсырды. Онда 280 жылы мүхаррам айында (көкек айы, 859-шы жылы) шайқасуға Таразға бет алды. Көп тауқымет шекті. Көпшілік дихандар ислам дінін қабылдады. Тараз қақпасы ашылды, үлкен шіркеуді орталық мешітке айналдырды... Аталмыш халифаның атына құтфа оқылды...» («Бұхара тарихы», 18-бет) деп жазуынан Тараз қаласы жайында тосын деректер алдымыздан шығады. Әрине, бұл деректер мен оқиға желісінің тарихи тамырлары тарихшылар тарапынан келешекте зерттеліп, мәселенің төркіні анықтала жатар. Самарқан билігін қолына алған жаңа хәкім Исмайыл 859-шы жылы көкек айында Таразға қарсы шайқасуға аттанады. Шамасы, Таразға қарсы жорықтың себебі дінге, онда да жергілікті халықты мұсылмандық дініне сендіруге байланысты жатқаны көрініп тұр. Осы арада анықтап алатын және себебін білетін бір мәселе алдымыздан шығады. Кітапта: «Тараз қақпасы ашылды, үлкен шіркеуді орталықмешітке айналдырды» дегсн сөйлемдегі екі түрлі ұғымның мазмұны ойландырады. Біріншіден, қамалы мықты, бекінісі берік Тараз қақпасы неге ашылды, оны еркімен ашқандар кімдер? Ол кезде Тараз қаласының түрғындары кімдер болған? Тараздың айналасында көшпенді өмір салтын үстанған түркі халықтарының бәрі де Кок тәңіріне, яғни жаратушы бір неге бас иіп, ата-баба аруағына табынатын. Қаншалықты тарихи сапырылыстарға түссе де, жергілікті тұрғындар кіндік кесіп кір жуған ата мекенінен алысқа ауып кеткен емес. Талас өңірінің тұрғындары 751 жылғы Талас бойындағы ұлы шайқастан кейін-ақ түркі халықтары ислам дінімен ара қатынасқа түсіп, енді ислам дінін бейбіт жолмен, яғни насихаттап сендіру түрінде қабылдай бастаған болатын-ды. Мұндай ерекше жағдайды, тіпті, академик В.В.Бартольдтің изі: «Турки были одними из первых народов, среди которых ислам, отказавшись от пропаганды оружием, имел успех путем убеждения» деп көрсеткен еді. Осы қалып Талас өңірін жайлаған түрік v. халықтарынан ауытқыған емес. Ал, Тараз қаласындағы үлкен шіркеу, шамасы осы қаладағы саудамен немесе қой, ешкі терісін өңдеумен айналысатын ұсақ кәсіп иелерінікі болса керек-ті. Мұның үстіне Талас қаласы да түрік халықтары арасында басқа діндерге төзіммен қарайтын дәстүрді ұстануына байланысты шіркеу салынған тәрізді. Парсы тілінде жазылған дерек көздерінде Тараз қаласы туралы арнайы жазылған сом еңбек ұшыраспай тұр. Осы себепті Тараз жайында ілуде бір ұшырасатын парсы тілді кітаптардағы деректер көзін тырнақтап жинастырып, ол деректің көне Тараз қаласының тарихын танып білуге сәуле түсіретін жақтарына мән бере қараудың жөні бар. Өйткені, аз дерек көзінің өзі көне Тараз тарихының әр кезеңінен шаң берсе де, соның өзі үлкен олжа деп біліп, иждиһатпен жинастырып, пікір сабақтауға септігін тигізері хақ.

ТАРАЗ - «ҺОДУД-АЛ-АЛӘМ» (982 ж.) ӘЛЕМІНДЕ Парсы тілінде 982 жылы жазылып, «һодуд-ал-аләм» (Әлем шекарасы Батыстан Шығысқа дейін) деп аталатын әлемдегі алғашқы жағрафиялық кітап 1983 жылы Тегеран қаласында 252 бет көлемінде басылым көрді. Қолжазбаның түпнұсқа көшірмесі мен ол жөнінде түсініктемелерін қоса берген доктор Мэноучеһр Сотуде. Фирдоусидің «Шаһнама» дастанынан бұрын жазылып, өзінен кейін дүниеге келген көптеген тарихи кітаптардың жазылуында айтарлықтай өз ізін қалдырған бұл кітапта ұлы Тұран жеріндегі ру, тайпа, ұлыстар мен көне қалалар мен елді мекен жер атаулары көптеп ұшырасады. Қазақстанның ең көне қаласы Тараз туралы дерек-мағлұматтар да баршылық. Тараз қаласының 2000 жылдық ЮНЕСКО тарапынан аталып өтілетін мерейтойы қарсаңында «Әлем шекарасы Батыстан Шығысқа дейін» деп аталатын X ғасырда хатқа түскен тарихи шежіре кітапта көне Тараз туралы айтылатын ой-пікір ұшқындары кімді болса да қызықтырғандай мөлтек сырларға толы. Дәқиғи және Фирдоуси өзінің әлемге мәшһүр парсы тілі мен рухын тірілткен дастаны «Шаһнама» шығармасына, соңғысы Әдболмәлік ибн Мухаммед ибн Исмайыл-әл-Сәһәлеби (429 ж. өлген) «Ғорэр-е- әхбар мүлүк-әл-форс» (Парсы патшалары туралы тандаулы мағлұматтар) атты кітабын жазған. Әрине, бұлар қолжазба күйінде сақталған. Соның бірін орыстың шығыстанушы ғалымы А.Ж.Томанский қолына Бұқара қаласында түсіреді. Қолжазбаны жоғалып кетпеуі үшін Санк-Петербургта көшіріп жазуға рұқсат береді. Осы көшірме Ресей Академиясының Азия музейінде сақталады. В.А. Жуковский Мерв қаласы жөніндегі мағлұматты осы қолжазбадан алса, академик В.В.Бартольд өзінің атақты «Түркістан», «Түркістанның суару тарихы» деп аталатын еңбектеріне осы қолжазбаны молынан пайдаланған. Еуропа, орыс ғалымдары «құнды» дерек шығыстың қай жерінде болса да іздеп тауып, өз мемлекетінің пайдасы үшін жинап, аударып, жариялап отыруға ерекше мән берген. Өйткені империялық отаршылдық мүдде осылай әрекет ету арқьілы отарланатын халықтың тарихи қалпын алдын ала біліп отырды емес пе? Осы сырдың тарихи тамырын ерте сезінген жәдидшіл ақын Мәди Меркішұлының (1865-1924) аңғартқанындай:

Үйренді десем сенбейді... («Пірі едім жарлының», Ташкент, 2001,21 -23-беттер) деген шындық пікірі алдымызды орайды. Шындығында, ертеде арабтар ислам дінін қабылдаған соң, көптеген грек, үнді, т.б. тілдерден тарихи, философиялық, әдеби шығармаларды өз тіліне аударып, ғасырлар бойы әлемдік ғылымның рухани орталығына айналған еді. Осы дәстүрді орта ғасырдан кейін еуропалықтар жалғастырып әкетті. Бірақ, оның нәтижелерін өзге халықтарды бодандықта үстап, мәңгүрттену жо- лында пайдаланып отырғанын Мәди ақынның «Ғылым туралы» деген өлеңінен де көреміз:

(Сонда, 26-27-бет).

Бұл ырыс ауысады, ақыл жұғысады дегендей арабтар, еуропалықтар салған жолдың бүгінде бізге де жат болмауы керек-ақ... ... Ертіс өзені мен Еділ өзені арасындағы ұланбайтақ өлкені еркін жайлаған қыпшақтар мен қимақтар туралы бұл кітап айрықша мол тоқталған. Ондағы халықтың ел билеу жүйесі мен тіпті, мінез-құлқының арасындағы ерекшеліктерге дейін тоқталып, олардың қағаны тұрған елордасының Тараздан қаншалықты жерде орналасуына дейін шегелеп баяндауы жай нәрсе болмаса керекті. Иеғсун немесе Су деп аталатын, бірақ біздер біле бермейтін елді мекен, жер атауы да (өз сырын оз ішінде тұмшалаған топонимдер де) ұшырасады. Мұны «Қимақтың тағы бір аймағы, Ател (Еділ) озені мен Ертіс өзені арасында орныққан. Тұрғындары ауқатты, әрі ісшеңдігі басымдау» (86-бет) деп аталмыш жер атауының екі өзен арасындағы мекенін нұсқаса, оларға мінездеме де бере кетеді. Осыған жилғас тағы да бір қала намын тілге алғанда: «Ымкие - Қимақ өлкесінің қалаларының бірі. Хақан жаз айларында осында тұрады. Бұл қала Тараз шаһарынан аттың қатты шабысымен есептегенде сексен күндік арақашықтығы бар» (86-бет) деп нақтылы анықтама беруіне қарағанда «Тараз қаласы сол хақандықтың он бір өлкесінің бірі болса керек» деген ойға ораласың. Кітап авторы, шамасы, Қыпшақ өлкесіне бір емес бірнеше қайта оралып, әр қырынан мағлұмат беруіне қарағанда, осы түріктер жайлаған апайтос алып даланы еркін шарлап, терең танып аралаған жиһангезше сыр шертеді. Мысалы, «Хефчахтың оңтүстігі Беженакпен шектеседі, солтүстігі түгелдей ойрандалған. Ол жерді ешбір жан-жануар да мекендемейді. Тұрғындары қимақтан бөлініп осы жерде тұрақтаған. Бірақ мінез жағынан алғанда қимақтардан қаталдау болып көрінеді. Ол аймақты қимақ патшасы тағайындайды» (87-бет) деуіне қарағанда үлкен бір апатты қақтығыстың болып өткенін, ол тұрғындардың қимақтардан бөлініп кетуіне қарағанда бұл тайпаның жөні беймәлім болып тұр. Автор бұл өлкеде болып өткен оқиғаларды түгелдей көз алдынан өткізгендей сөйлеуіне қарағанда, өлке тарихымен етене таныс десе болғандай. Мәуереннаһр (Самарқан) өлкесі мен ондағы қалаларды сөз еткенде Тараз қаласына да назар аударып (26; 86; 18-беттер) отырады. Таразға байланысты шеткі шекаралық аймақтарды санамалап айтуына байланысты сол тұстағы Түркістан өлкесінің Қытай, Үнді одан Қос өзен (Сырдария, Әмудария), Самарқан маңын қоса алғандағы көлемі мен аумағы да біршама анықталып қалатыны бар. Тараз қаласының тұрғындары, негізінен, түрік тайпалары екеніне көңіл бөлінеді. Сонымен қатар, Таразбен қоса айтылатын өзге қалаларды санамалап көрсеткенде, Таразбен Меркіден басқа аты аталған қалалардың бәрі де (олардың саны алтау) қазіргі тарихта беймағлұм, сыры мен қырын әлі де анықтай түсетін қалалар екені байқалады. Заманалар сапырылысында халықтың тарихи жадының өшіп кетуіне байланысты ұмыт болған ол қалалар тарихында туған халқымыздың тарихы жатыр емес пе? Оларды танып білу арқылы халқымыз тарихының кей беттерін жаңадан ашып танып білуге тура келеді. Кітаптың 18-бетінде бсрілетін: «Шелжи, Тараз, Меканекс, Фрунекс, Мерке, Нуикс мұсылмандар және түріктердің тұрағы һәм Хәлллохта; Афрунекс, Меркі, Нуикста түріктер өте көп шоғырланған», деген қысқаша деректің өзінде аталып отырған сегіз қаланың, яғни Тараз бен Меркіден басқалары: 1) Шелжи, 2) Меканекс, 3) Фрунекс, 4) Нуикс, 5) Хәллох, Афрунекс, 6) Нуикс кенттерінің аталу ерекшелігі өз алдына, біздің жеріміздегі қалалар болса да бұрын-соңды тілге алына берілмейтін, әрі мән-мағынасы беймағлұмдау қалалардың санатына жатады. Бұл аталмыш алты қаланың этимологиялық сырын ашу, көп сырдың кілтін ашар дерек көздеріне бастайтын бағыт-бағдар беруімен де ерекшеленеді емес пе? Міне, «һодуд-ал-аләм» кітабының бетінде біздің облыс көлеміндегі Тараз бен Мерке қаласының ғасыр ортасындағы тарихынан әр қилы дерек мағлұматтар берумен бірге аты тілімізге орала бермейтін алты қала жөніндегі дерек мағлұматтар зерттеушілер назарын мүлде бейтаныс тарих қатпарларын ашуға бастайтыны бар.

(Қазақ даналары мен қалалары хақында) ...Соңғы жылдары біздер тек Тараз қаласының екі мың жылдық тарихына орай парсы тілді деректер көзіне үңіле бастағанда айтарлықтай мәлімет көздеріне кезіге бастадық. Соның ішінде жанама түрде ұшырасса да, XVІ ғасыр қойнауында жатқан Әмин Ахмед Рази жазған «һәфт-икдим» («Жеті климат»-1593) еңбегін назарда ұстауға боларлықтай тамаша құбылыс деп айтуға тұратын сияқты. Бұл еңбек ирандық ғалым, зерттеуші Живад Фазыл тарапынан түзетіліп, кең тұрғыдан ғылыми түсініктемесі жазылып, Тегеранда үш томдық көлемде басылым көрді. «Жеті климат» кітабын жанры жағынан әдеби шежіре деуге келетін сипатта жазылған. Өйткені, ғиматтардың қайталанбас орнына қарай ақындар мен ғалымдардың өмір болмысы мен туындылары сол климаттағы орнына байланысты баяндалатыны бар. «Жеті климат» кітабының авторы Әмин Ахмед Разидің әкесі Қожа Ахмед Шаһ Тәһмасып сол кездегі билік иесі Сәфәви (1524-1576) сарайында беделді адамдардың бірі болтан. Осы себепті ол Рей қаласының бас қарауылы қызметін атқарған. Әмин - ауқатты отбасында тәрбиеленіп, біліммен жастай қаруланып қалыптасқан зерделі жас. Жастық шағында Үндістан жеріне саяхат жасап, ой танымын кеңіте түседі. «Жеті климат» еңбегін жазуға алдын-ала даярлық үстінде деректер көзін жинап қорлана бастайды. Кітапты жазуға жеті жыл уақытын сарп етеді, яғни 1586-1593 жылдар аралығында аяқтайды. Бұл көлемді еңбек Сэфэви эулеті патшалық тізгінін ұстаған заманда (1500-1731) жазылған еңбектер ішінде ең көзге түсері әрі бүгінге дейін зерттеуші ғалымдар үшін аса бағалы, айрықша орны бар елеулі тарихи дерек көзіне айналып отыр. Әсіресе, бұл еңбек қазақ елі тарихы мен мәдениетін танып білу жолында айрықша тарихи мэні зор, ерекше мәні бар аса қажетті дерек көздері болып табылады. Өйткені, қазақ даласындағы қалалар тарихы мен қазақ елінің айтулы даналары әл-Фараби мен Мухаммед Хайдар Дулати жөнінде тосын дерек-мағлұматтар беруімен де ерекшеленеді. Қазақ даласының қалалары Тараз, Исфиджаб (Сайрам), Түркістан, Жәркент, Фараб (Отырар) жөнінде біршама хабардар етіп, соны дерек көздерімен танымымызды байыта түседі. Орта ғасырдағы бүкіл ислам әлемінің мәдениеті мен рухани қазынасының қорлануына айрықша үлес қосқан Әбу Насыр әл-Фарабидің мұсылмандық мәдениеттегі шешуші орны мен оның өмір белестерінен көптеген қызықты, беймағлұм дерек көздерінен хабар беруімен де ерекшеленеді. Қазақтың тұңғыш ойшыл, тарихшы ғалымы Мухаммед Хайдар мырза жөнінде дерек-мағлұматтар беріп, оның әйгілі «Тарих-и-Рашиди» еңбегін аса құнды, теңдесі жоқ тарихи дерек көзі ретінде өз шығармасында молынан пайдаланып, жоғары баға берген. ...Қазақ даласындағы қалалар жөнінде дерек-мағлұматтар бергенде олардың ішіндегі айтулы тарихи қалаларға ғана назар аудартады. Соның бірі - біздің ғажап қаламыз Таразға да арнайы пікір білдіріп өтуі, әсіресе, Тараз қаласының 2000 жылдық тойын тойлау тұсында мән-мағынасы ерекше болмақ;. Автор коне Тараз қаласы хақында өз пікірін: «...Тараз бұрынғы заманда әйгілі қала болған. Оны Банки (М.Х.Дулат «Тарих-и-Рашидиде» Ианги деп атаған. Алайда өзбектердің таптап қиратуынан ойрандалған. Тараздың маңындағы үңгірді сол қаланың есімімен Банки деп атайды екен. Тараз қаласының тұрғындарының басым көпшілігі мұсылман, әрі ол өлкеден уәжіп деп саналатын айтулы ғалымдар көптеп шыққан» («һэфт икдим», 494-бет), деп оқырманға ой түсіріп, ойына көп сұрақтар тудырардай төндіре жазады. Автордың Тараз туралы ой толғаныстарынан кейбір сұрақты пікір ұшқындары туындайтыны бар. Мысалға алар болсақ, Таразды өзбектердің ойрандап қиратқаны айтылады. Шамасы, бұл Шайбани хан шабуылы кезіндегі орын алған оқиға болса керекті. Ал қала тұрғындары негізінен мұсылмандар деп көрсетуі, олардың жергілікті халық өкілдері болуы шындыққа келеді. Тараз қаласының орын алған бір аты Банки үңгіріне байланысты аталуы да анықтай түсуді қажет етеді. Ол үңгір бар ма? Бар болса, ол Тараз қаласының қай тұсында жэне қазір ол үңгір не деп аталады? Тарихшылар ол үңгір жайлы хабардар етсе, мәселенің беті ашыла да түсер еді. Әсіресе, Тараз бұрынғы заманда әлемге әйгілі қала ретінде сипатталады. Әрі одан шыққан атақты да айтулы ғалымдары көп еді деп мағлұмат берілген. Бүгінгі тараздықтар солардың қаншасынан хабардар? Шамасы, саусақпен санауға да шамамыз келе бермес ау. Әйтеуір, қолда бар бір дерек Шаих Таразиден қалған әдебиет теориясы (өлең құрылысы жайында) туралы көшірме қолжазбаның бары рас, бірақ ол да өз зерттеушісін күтіп тұр. Көне түрік тілінде жазылған бұл қолжазба (XІV-XV ғ.) түрік өлең кұрылысы мен өлең уезіні жөніндегі тұңгыш еңбек болуымен де түркология саласындағы жаңалық ашатынына күмән болмаса керек-ті. Немесе Каирдегі тараздық жерлесіміз Насурулла Мубашир Тарази Каирдегі Мысырдың кітаптар үйінде қызмет атқара жүріп, сондағы қолжазба көшірмелерді жинастыра жүріп, Мысырдағы сақталған түрік қолжазбаларының торт томдык ғылыми катологын бастырып шығарды. Оның ішіңде не жоқ дейсіз? Ізденсеңіз Тараз туралы дерек көздері де табылады. Бұл каталогтардағы дерек көздері сөздіктер, діни сарындағы қолжазбалар, тарихи-әдеби қолжазбалар, ғылым салаларын қамтитын қолжазбалар, Еуропа тілдеріндегі аударма қолжазбалар - бәрі де біздің рухани мұраларымыздың қайнар көздері, тек көздері жәудіреп зерттеушісін күтіп жатыр.

Алып Ер Тоңа немесе Афрасиаб Тұран жерінен шыққан ұлы тарихи тұлға екенін бүкіл әлем жұртшылығы мойындайды. Афрасиаб «Әвестада» да тарихи тұлға, әрі мифологиялық кейіпкер ретінде танылады. Бірақ біздер Алып Ер Тоңаның тарихтағы Афрасиаб қаған екендігін, ал Афрасиабтың өзі Алып Ер Тоңа екенін көпке дейін ажырата алмай келдік емес пе? Қашан Жүсіп Баласағұнның «Құдатғу білігін» оқығанда, Алып Ер Тоңа екенін бір-ақ білдік емес пе? Осыдан кейін ғана ұлы филолог М.Қашқаридің «Түрік сөздігінде» эпостық жыр үзінділеріндегі бас кейіпкер Алып Ер Тоңаға назар аудара бастадық. Тұранның ұлы қағаны Алып Ер Тоңаны тарихта болған, болып өткен тарихи тұлға ретінде және ол жайлы жазылған эпикалық тарихи жыр үзінділеріндегі басты кейіпкер ретінде танып білуге ұмтылдық. Алып Ер Тоңаның азан шақырып қойған аты Мадай екендігін де біліп отырмыз... Ал, Алып Ер Тоңа оның халық атап кеткен мадақ аты екен. «Алып» деген сөз бүкіл түрік халықтарына ортақ мағынада айтылатын өте күшті батыр, қолбасшы баһадүр деген мағынаны береді екен. «Ер» сөзі батырлығымен даңқы шығып, бүкіл жұрт ардақтаған арыстан жүректі, жолбарыс білекті жауынгер жандарға беріледі скен. Мысалы, қазақ эпостарындағы Ер Сайын, Ер Тарғын, Ер Көкше атауларынан-ақ көрініп тұр. Ал, «Тоңа» сөзінің мағынасы жолбарыс тектес тоңа деген аса күшті, алысқанда пілдің өзін алып ұратын жойқын күшті аңға балама ретінде шыққан ат. Міне, осы үш түрлі сипаттардың қосылуынан келіп туындаған Алып Ер Тоңаның халық аңызға айналдырып кеткен мадақ аты дүниеге келіп қалыптасты. Тұранның ұлы қағанына мұндай айбарлы да, естіген жүрт сескенер есімі оның көзсіз ерліктері мен кореген баһадүр қолбасшылық өнеріне орай жұртшылық тарапынан берілгенге ұқсайды. Иранды тізе бүктірген, өз билігінде ұстаған Ер Тоңа қағанға тәуелді Иран шаһы Кейқысрау оны аса мәртебелі қонақ ретінде сарайына шақырып, қағанды опасыздықпен асына у қосып беріп, б.з.б. 626 жылы мерт етеді. Бірақ осы шындық «Әвестада» бояуы өзгеріп, Афрасиабты ат үстінде жеңді деген мақтаумен баяндалған. Кейқысрау залым дұшпанды жеңді және соғыс майданындағы дұшпан онымен ат үстінде шайкаскан кезде тұтқынға түсті... Хайуандықпен өлтірілген батыр Сияуыштың кекшіл ұлы Кейқысрау әкесі мен батыр Ағрирестің кегін алу үшін, жауыз Афрасиаб пен оның бауыры Гөрсинәзді тұтқынға түсіреді (Тегеран, 1991,1-том, 4‘19-бет). Иран жұртшылығы Алып Ер Тоңаның есімін Афрасиаб деп атап, одан қатты үрейленетін. Парсы тіліндегі «фәрэнгрэсин» сөзі афрасиаб деген мағынаны береді. Коне пехлеви тіліндегі «фара- сиаб» сөзі де осы Афрасиаб сөзінің балама мағынасын береді. Парсы, пехлеви тіліндегі жоғарыдағы создердің тікелей мағынасы «Жан түршігерлік қорқыныш пен үрей әкелетін адам» деген ұғымды береді. Алып Ер Тоңаны парсылар осы себепті Афрасиаб атандырып, оның аты аталған жерде парсылардың жылаған баласы жылауын коятын, өздері қорқыныш, үрейге бой алдыратын. Афрасиабтың бүкіл иран халқының ой-санасында қорқынышты адам ретінде таңбасын қалдырғандығы, тіпті «Әвестаның» «зінен де орын алған. Бүл жай ғана құбылыс емес, сол тұстағы парсы жұртының қоғамдық ой-санасына ічппес қорқыныш таңбасын салған рухани санадағы мифтік тұлғаға айналған ғажап құбылыс. Афрасиабтың артында Бармақ, Барсаған деген ұлдары мен Қаз есімді қыз қалған. Қызы Казвин, Кум қалаларын салдырып, Шу өзені бойында болып, қала салумен де айналысқан. Алып Ер Тоңа тарихи тұлға болуы себепті де тарихшы М.Х.Дулати оның ата тек шежіресіне назар аударған. Өйткені М.Х.Дулаттың өзі Алып Ер Тоңа билеген Түран жерінің бар өлкесінің тарихы мен шсжіре, аңыз-әңгімелерін жасынан ойға тоқып, өткен тарих қойнауынан сыр тартқандықтан да Иран- Тұран халықтарының өткеніне ой жібермей тұра алмаған. Алып Ер Тоңаның шежіре желісін білу арқылы коне заман қойнауында билік жүргізген, тарихқа терең із қалдырған айтулы қанды кырғын оқиғалардың гырын ұғыну мақсаты да жататын-ды. М.Х.Дулаттың мәлімдеуінде ¥лы Түранның ұлы қағанының арғы бабасы - Африддуң. Одан туған Тұр, оның ұлы Дад Нишин, одан тараған Пишеннен Алып Ер Тоңа тунцы. Алып Ер Тоңаның ататегі айтулы түрік тайпаларының бірінен шыққанын Бичурин де атап өтеді. Фирдоусидің атақты «Шаһнама» дастанында бұл көріністер біршама айтылған. Мысалы, Иран шаһы Ксііхаустың баласы Сияуыш экесіне өкпелеп, Тұранға кетеді. Сонда түріктің сұлу қызына үйленіп, одан Ксйкысрау деген үл туады. Сияуыш Алып Ер Тоңаның қолынан қаза тапқан соң парсылар Кейқысрауды үрлап әкетеді. Ер жеткен соң Иранның тағына отырғызған. Осы Кейқысрау экесінің кегін алу үшін Алып Ер Тоңаны қонаққа шақырып, күтім үстінде у беріп өлтіреді. Алып Ер Тоңа туралы эпикалық тарихи жырмен таныс болған Фирдоуси осы тарихи піындық көріністерін жырға қосып, өз танымы тұрғысынан (мяндаған. «Әвеста» мен ортағасырларда жазылған «Шаһнамада» Афрасиаб тұлғасын ирандықтар өз іанымы тұрғысынан бағалауына түсіністікпен қараған жөн. Өйткені, олар Алып Ер Тоңаны өз Отаны мүддесі түрғысынан қарап жырлаған. Ал Алып Ер Тоңаны түрік ақвіны Жүсіп Баласағұни «Құтадғу білік» дастанында бүл танымға қарама-қарсы бағытта, Тұран елі түрғысынан асқақтата жрлаған. Алып Ер Тоңа туралы эпикалық тарихи жырдың тілінде араб, парсы тілдеріндегі сөздер ұшыраспайды. Таза мөлдір сол тұста сөйленген түрік тілі негізінде жазылған. М.Қашқари Алып Ер Тоңа туралы эпостық жырдан өзіне қажетті өлең үзіктерін тергенде, оларды жеке түрік сөзін түсіндіруге мысал ретінде келтіріп, Алып Ер Тоңа туралы мол дерек көздерін берген. М.Қашқаримен замандас ақын Жүсіп Баласағұни өзі туған қаласы Баласағұнды салдырған Алып Ер Тоңа туралы «Құтадғу білік» кітабында Тұранның ұлы қағанын мадақ жырына қосқан арнаулы тарауы бар. Жүсіп Алып Ер Тоңаның парсылар тарапынан Афрасиаб деп аталу себебін «Әвеста» мен «Шаһнамадағы» дерек көздеріне сүйенуден танып білген. Бүл Афрасиабтың аты көне парсы «фарасиан», «Әвестадағы» «фарәнграсин» деген сөздерден шыққанын меңзегендей сезіледі. Алып Ер Тоңа қайғылы қазаға ұшырап, өмірден өткен соң жоқтау сарынында әрі келешек ұрпақ санасында қалсын, ұлы қағаннан елін сүюдің өнегесін үйренсін деген мақсатпен айтушы ақын эпикалық тарихи жыр шығарған. Ол жыр толық қалпында біздің қолымызға жетпесе де, сол жырдың өзекті желісін бере алатын өлең үзіктері М.Қашқаридың «Түрік сөздігі» кітабы арқылы бүгінгі ұрпақ қолына жетіп отыр. Аз да болса қолымызға тиген ұлы ата мұраның екі түрлі қырына назар аудару керектігі алға қойылады. Оның біріншісі-Алып Ер Тоңаның тарихи тұлғасын жырға қосу арқылы ұлы каған жүргізген соғыстар мен тарихи оқиғалардың көрінісін береді. Екіншіден, бізден үш мың жылға жуық заманда күнделікті қолданыста болған, күнде жырланып, күнде тыңдаушының жан сезіміне эсер еткен өлең шумақтары сол тұстағы түрік поэзиясының өлең құрылысы, мықты қалыптасқан өлең өлшемі («көг») болғанын айғактап отыр. Зерттеуші ғалымдар М. Қашқари сөздігінде пайдаланған өлең шумақтарына сүйене отырып, Алып Ер Тоңа туралы жырлаған эпикалық тарихи жыр түрі болтан деген ойға ораламыз. Бұл жөнінде алдымен пікір жүгірткен өзбек ғалымы Фитрат болатын-ды. Фитраттың 1927 жылы Ташкент-Самарқанда басылым көрген «Ең көне түрік әдебиетінің нұсқалары» деп аталатын кітабында тарихта болып өткен айтулы бір тарихи оқиғаның өзекті желісін беретін өлең үзіктерін өз алдына топтастырған. М.Қашқари сөздігінде келтірген өлең үзіктері алты жүздей жол немесе 150 шумақ. Бұл өлеңдер мазмұны жағынан заманында Алып Ер Тоңа жүргізген тарихи ұрыстардың эр қилы көріністерін эпикалық сарында жырлауға, ақындық тілмен көркемдеп суреттеуге құрылған. Алып Ер Тоңа туралы эпикалық тарихи жыр үзіктерін де осы тәсілмен шамалап танып білуімізге мүмкіндік те, негіз де бар. Екіншіден, мұндағы біркелкі өлең өлшемін негізге ала отырып, ондағы өлең үзіктерін бір жүйеге түсіріп, топтастыруымызға да мүмкіндік бар. Жырдағы өлең үзіктерін өзекті бір оқиға желісіне жанастыра отырып талдау арқылы да тұтасқан табиғи желісін таба аламыз. Міне, осы жарнама деректер негізінде көне заман қойнауында болып өткен тарихи оқиғаның, бір тарихи тұлға ретінде сөз етілетін Алып Ер Тоңа екендігі басқа да жазбаша көне ескерткіштер арқылы дәлелдене түседі. Ол дерек көздеріне көне парсы тілінде жазылған «Әвеста» мен парсы тілінде жырланған Фирдоусидің «Шаһнама» дастаны жэне М.Қашқаридың «Түрік сөздігі», Ж.Баласагұнидің «Құтадғу білік» дастаны, М.Х.Дулаттың «Тарих-и Рашиди» еңбегі мен Мағжанньщ «Түркістан» толғауы жатады. Бүған Бичурин кітабында берілетін Алып Ер Тоңаның Тұранды тұтас билеп, қарамағында Самарқан, Бұқара мен Шу, Талас, Жетісу, Сайрам, Сауран, Ташкент, Баласағұн қалалары болғандығы аталып өтуінде де көп мән жатыр. Ұлы бабамыз Алып Ер Тоңаның Талас, Тараз, Шу, Баласагүн жеріне келіп ат ізін салуында немесе сүйегінің қазақ жерінде қалуында да сыр жатыр. Тарихи тұрғыдан қарасақ, Тұранды тұтас билеген ұлы қаған билігіндегі жердің негізгі бөлімі қазақ жері болғандықтан Мағжан ақын:

«Бұл Тұран ежелден-ақ қазақ жері, Тұрансыз тарқамаған Алаш шері», - деп, тебірене толғауында түсіне білген, түп төркінін тектей білетін саналы жанға ой тастап отыр. Мағжан өлеңі ел мен жерге деген ұлтжандылық сезімін жанып қайрайтын рухани қазына көзіне айналып отыр. Сонау Есілден Еділге дейін созылган ұлы даланы түтас қамтыган Тұран жері - түркі халықтарының ата мекені. Міне, осы апайтөс ұлы даладан түріктер енші алысып, жан-жаққа бытырай көш басын түзегенде, апайтөс ұлы дала қазаққа қара шаңырақ болып қалған мұрагерлікті Мағжан ақын:

«Көп түрік енші алып тарасқанда, Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па?» - деп толғанғанда, сол қара шаңырақ иесі келешек жас қауымға «түп тегінді, мақтан тұтар Алып Ер Тоңадай қағанынды, өткен тарихынды танып біл!» деп тұрғандай. Осы тұрғыдан қарағанда, Қазақстанның ең көне қалаларының бірі де болса бірегейі - Тараз қаласының екі мың жылдық мерей тойын әлемге жар сала тойлағанда, осы қалаға ат ізін салып, суын ішіп, дәмін Окан ұрпағының келешегін ойлап ойға батқан, алдан үкілі үміт күткен бабамыз Тұранның ұлы қағаны Ллып Ер Тоңаның тарихи тұлғасы Тараз қаласының орталығында бой көтерсе, санапы ұрпақ сыйы ретінде қабылданар еді. Бізбен бірге бүкіл түрік жұртына әлем халықтары алдьшда айбар шашар мақтаныш та болар еді. Әрине, мұны бүгінде өзінің ұлттық рухани тамырынан көз жазып, маригиналды тұманды сананың шырмауында толқып тұрған ұрпағына «бетіңді бері қарат, өткен тарихың мен тегіңді, рухани қазына түп төркініңді танып біл» деп үн қатқандай, қол бұлғап тұрар ма еді дегендей мақсат жан тербейді.

«Көне Тараз» Мекемтес Мырзахметұлы. Асқар Әбдуалы, Ислам Жеменей. Бақытяр ӘБІЛДӘ¥ЛЫ, А.Яссауи атындағы ХҚТУ Тараз институты ғылыми орталығының директоры, Қазақстан Журналистер және Жазушылар одақтарының мүшесі болған.

Қадыр Мырза Әлі

... Халық атауын қытайлар - ханзулар сиунну деп жүргендігін еске сала отырып, Қазақстанның ең сжслгі қаласын тұрғызған ұлы бабамыздың аты-жөнін орысша Чжи-чжи шанью деп жазып та, айтып та келгеніміз кешегі ресейлік, одан соң кеңестік бодандық заманның мәжбүр етуінен болған еді. Ол амандарда қазақтың әдебиетші - тарихшы ғалымдары синологиямен, яғни қытайтанумен емін-еркін айналысуға мүмкіндігі болмай, орыс зерттеушілері не жазса, соны тотықұсша қайталап айтып, жазып келді. Тек Қазақстан 1991 жылы өз тәуелсіздігін қайта алған соң ғана төл зерттеушілеріміз тарихи ақтаңдақтарды барынша азайту жолында жемісті еңбек ете бастады. Бұл жөнінен біздің Қытайдағы қандастарымыз да елеулі үлес қосуда. Олар Талас -Тараз қаласының негізін қалаған Чжи-чжи Шаньюдің аты-жөні қазақша аударғанда Жі-жи болатындығын алғаш рет атап көрсеткен еді. Мұның өзі қытай иероглифтерін дыбыстап оқып, хатқа түсіруде 7 түрлі нұска болуына байланысты. Ежелгі Қытай жылнамаларындағы жазбалар солтүстік Пекин және оңтүстік Кантон диалектілеріне байланысты 6 түрлі және қазіргі ханзу тілімен 7-ші түрлісі оқылады. Ежелгі нероглифтер дыбысталуын жоғарыда аталған екі диалекті бойынша арғы, орта жэне бергі пекиндік немесе кантондық дыбысталуына байланысты оқылады. .. .Орысша Чжи-чжи шанью, қазақша Жі-жи тәңірқұт деп оқылып, жазылып келген Тараз қаласының негізін қалаушының аты-жөнін Қытайдағы тарихшы бауырларымыз кейін Тезек тәңірқұт (күнби) деп жаза бастады. Бұл атау Қазақстан Республикасының Қытай халық республикасындағы елшілігінің демеушілігімен 2006 жылы шығарылған «Ежелгі үйсін елі» атты жинақта жазылып отыр. Сол жинақта Қытайдың көне заманында хатқа түсірілген «Тарихи жазбалар» жэне «Хань кітабы» атты еңбектерде біздің ата-бабаларымыз туралы деректер бар. Сонымен Тараз қаласын осыдан 2000 жылдан бұрын салғызған ғұндар билеушінің есімі Тезек деген тосындау атқа көзімізді, өзімізді үйретуге тура келеді. Тараздың негізі қаланған уақытын - еліміздің белді тарихшыларымен ақылдаса, кейде таласа жүріп, ақыры оның кемінде жиырма ғасыр бұрын салынғандығын Президент Н.Ә.Назарбаевтың алдына мәселе етіп қойып, оның ежелгі Тараз атауын қайтару туралы ұсынымызды Елбасымыз бекіткен соң, ЮНЕСКО шешімі негізінде 2000 жылдық мерейтойы кең көлемде атап өтілуіне түрткі болған зерттеуші ретінде кейбір жайларға тоқтала кеткенім артық болмас деп ойлаймын. Өйткені, Жамбыл облыстық ардагерлер кеңесінің қазіргі төрағасы, білімі жөнінен университет бітірген тарихшы Тілеуқабыл Төребековтің Жамбыл қалалық атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарып жүргенде Қазақстан Ғылым академиясына қаламыздың негізін қаланған уақытты анықтап беруді сүраған хатына әлемге әйгілі археолог Кемел Ақышев «568 жылы» деген жауап қайтарған еді. Сол жылы түркілер қағаны Естемиге (Дизабулға) Визаития елшісі Земарх келіп Талас қаласында жолыққаны туралы деректер жазылып қалынған еді. Амал не, ежелгі сақтардың Есік қорғанынан алтын киімді адам сүйегін тапқан атақты археолог тарихшымыз сол кездегі кеңестік тарихшылар арасында қалыптастырған үрдісін Тараздың шын тарихы Қытай деректерімен анықталып, жаңа көзқарас үстем болғанша амалсыз осылай жауап берген еді. Сонымен, біздің жыл санауымызға дейінгі 41 жылдары ғұндар билеушісі Тезек-тәңірқұттың немесе күнбидің басшылығымен римдік тұтқын легионерлерді пайдалана отырып тұрғызылған Талас қаласы халқымыздың қазірге дейін сақталған ең ежелгі қаласы болып отыр. Біз бұл жерде ұйғыр ағайындар ұсынған билеуші тәніркүт атауынан бөлек күнби атағын ұсынудың ғылыми негізіне тоқтала кетейік. Жапония ғалымы Бәй-ниау-кужи өзінің «У-сұндар жөнінде дерек» аггы мақаласында ұ-сұн мемлекетінің билік атауында «ми» иероглифі көп кезігетінін айтады. Мысалы Нәндыу-ми, Шиң-ми, Цы-су-ми, Иші-ми, Әнли-ми т.б. Біріншіден, «ми» иероглифі түрік тіліндегі «би мағынасында, бұл - елбасы деген ұғымда» деп жазған қытай ғалымы Линь Ханның «Шинжиаң қоғамдық ҒЫЛЫМИ журналында жарияланған «У-Сұн және оның батыс хан патшалығымен қарым-қатынасы» атты мақаласынан (Бұл дәйексөз «Таным тармақтары» (қытай тарихшыларының көне тарихымыз жөніндегі пайымдаулары) деген кітаптан (А.1998, 99-6) алынды. Өйткені қытайша шанью-тәңірбейнелі, ягни тәңірқұт деген ұғымға жақын болғанмен ғұндар мен үйсіндер бір тілде сөйлегендіктен ғұн және күн дыбысталуы ұқсастығын ескердік. Күнби ежелгі тілімізден аударғанда, жапон ғалымы айткандай елбасы мағынасында, қазіргі моңғол жэне қазақ тілдерінде де сақталған деуге болады. Мәселен, кісі өлтірген адам үшін кұн төлету, яғни жанға жан қайтару дәл осындай мағынада, ал, моңғол тілінде-хұн қазір де адам, кісі деген мәнде айтылады. Сонымен, Тезек күнби бабамыз түрғызған қаланың атауы Қытай жылнамаларында да, одан кейінгі араб парсы деректерінде де әлі күнге дейін өзеніміз Талас атауымен бірдей, немесе бірдей дерлік (қытайша - Толосо) аталады. Ал, «талас» деген атаудың мағынасы ежелгі санскрит тілінде - су, өзен. Мұның қазақтың жанталас, бақталас, тақталас, тайталас деген сөздерге қатысы осы өзенге байланысты түрлі жанжалдарға, соғыстарға байланысты болуы мүмкін. 568 жылы Византиядан тау етегіндегі Талас қаласына келген елші Земархтың сапары туралы грек тарихшысы Менандр жазбаларында түрік қағанының отырған мекені сол Талас атауымен жазылған. Осы тарихи деректе Естеми каган Византия императорына сый ретінде елші Земарх арқылы тұтқын қырғыз қызын сыйға бергені де жазылған ғой. Осы орайда қазір қазақтар арасында да кеңінен тараган қыргыз сәулетшісінің Мәскеуде бірге оқыған қандас ғашығы жапон жігітіне ерге шығып, жат елге аттанып кеткенде «сағынғанда бір келерсің, сарғайғанда бір келерсің Алатаудың бауырына» дейтін әнінің мәтіні мен әуені қырғыз халқының арасында сол VІ ғасырда Византияға еріксіз күйінде жіберілген тұтқын арудың мұңзарын еске түсіреді. Сол ежелгі қырғыз әуенінде «сағынсам да көрмеймін-ау, сарғайсам да келмеймін-ау, туған жердің тауына» деген сөздер 568 жылы Талас, яғни Тараз қаласында болған үлкен дипломатиялық қадамға байланысты бір қыздың трагедиялық тағдырына байланысты болуы да ықтимал. Міне, Естеми бабамыз осындай махаббатты сайып келгенде халық мүддесіне, үлкен саясатқа құрбан еткені, кейін өзін-өзі ақтағандығын айту абзал. Естеми, яғни Естіби бабамыз Византиямен дипломатиялық жолмен одақтаса отырып, ақ хұндардың эфталитеттердің жерлерін, оның ішінде Ясы, қазір Түркістан аталған қаланы 568 жылдары басып алып, өз иелігіне қосты. Иран- мен шекара осыдан кейін Амудария өзені болып қалды. Кейін Иран мемлекетінің Естіби бабамызға күйеу бала болып келетін Қысырау Әнушаруан шахы түркілерге салық төлеп тұруға, ата бабаларымыз өндірген жібек маталарды өз жері арқылы Еуропаға, ең алдымен Византияға өткізуге мәжбүр болды. Бір елдің екінші елге тәуелділікпен бұлайша салық төлеуі Таразға қатысты тарихымызда бірінші рет емес екендігін айта кеткен жөн. Мәселен, біз Мысырға (Египетке) ең алғаш - Шыңғыс хан жорықтары алдында XІІІ ғасырда барған бабамыз мәмлүк Бейбарыс деп жүрміз. Шындығында, Бейбарыстан 1900 жыл бұрын Иранды 28 жылдай бағынышты етіп, Мысырға да салық төлеткен бабамыз Тараздың қақ ортасында мазары тұрған қарахан Ша-Махмұттың түп-тұқиян атасы Алып Ер Тоңа лақабымен орта ғасырлық ғүламаларымыз Махмуд Қашғари мен Жүсіп Баласағұн еңбектерінде есімдері, олар туралы жоқтау жырлар жарияланған Мадай қара еді. Парсылар тізесі батқан бүл бабамызды өздерінше Аф-расиаб, яғни қорқынышты, құбыжық адам деп атағаны Фердоусидің «Шахнамасында», Иранның сан ғасырлық тарихында жазылған. Ал, Мадай есімі тарих атасы Геродоттың белгілі еңбегінде - Мадиес, жер бетінен жоғалып кеткен Ассирия мемлекетінің астанасы Намибия қаласының қалдықтарын қазу ретінде табылған қыш кітаптарда - Мадей деп жазылған, сондай-ақ ежелгі зороастризм дінінің «Авеста» кітабында, иудейлердің «Тәуратында» сақтардың осы көсемі Мысырға да салық төлеткені тайға таңба басқандай жазылды. XVІ гасырда өмір сүрген атақты тарихшымыз Мұхаммед Хайдар мырзаның әлемге эйгілі «Тарих- и Рашиди» кітабында қалың елді билеген қарахандар Афрасиаб әулетінен шыққан деген дерегін ескерсек, Тараз қаласының қақ ортасында мазары тұрған Әулие ата Ша-Махмуд бабамыздың тарихи тамыры 28 ғасырға, ежелгі Иран, Мысыр елдеріне жетеді. Амал не, сол Мадай-Афрасиабтың сүйегі біздің жыл санауымызға дейінгі 626 жылы Иран шахы Кейқұсырау опасыздықпен өлтірген соң Бұхара қаласында жерленіп, мазары құлай-құлай елеусіз қалып барады. Бұл жайында ортағасырлық тарихшы Әбу Бәкір Мухаммед ибн Жағфар Наршахи өзінің «Бухара тарихы» еңбегінде «Афрасиабтың корі Бұхарада Мағбад дарбазасында Алланың рахметі жауғыр Қожа Имам Әбу Хафс қабірі бар төбеге тұтасқан төбенің үстінде» деп жазды (Ташкент, «Шарқ баёзи», 1993, 23-6). Бұхара қаласында 893 жылы Талас қаласының тұрғындарын қырып-жойып, малын талап, жаулап алып, мұсылман дінін таратқан Исмаил Саманиге ғажап мазар-ғимарат салынған. Египетте сүйегі жатқан Бейбарыс бабамызға да мазар, мешіт тұрғызылып, ол туралы қазақтар және арабтар екі түрлі кинофильмдер түсірген. Ал, Махмуд Қашғаридің жазуынша қазіргі Қазақстан жерінің көбісін өз билігінде ұстаған, Баласағұн жэне басқа бірнеше қала салғызған Алып Ер Тоңа лақабымен белгілі Мадай - Афрасиаб бабамыздың есімі ескерусіз қалғаны өкінішті. Академик В.В. Бартольдтың жазуынша (Қазақ совет энциклопедиясының 12-ші томындағы «яғма» деген мақаланы қараңыз) қарахандар, яғни Афрасиаб- Мадай бабамыз шыққан яғма тайпасы кейін жалайырлар деп аталады. Ал, парсы тілінде «яғма сөзі» карақшы деген мағынаны білдіреді. Ондаған жылдар билеген ата-бабаларымызды парсылар, сақтар, яғни иттер әйтпесе яғмалар - қарақшылар, олардың билеушісін Афрасиаб - құбыжық, қорқынышты адам дсп атаса, қазақтар сол бабамыз шыққан тайпаның адамдарын - жалайырларды әлі күнге дейін жиын- тойларда «ноқта ағасы» деп, ең алдымен басқалардан бұрын сый-сияпат көрсетеді. Тараз тарихының белестерін шолғанда, қарахандардың -жалайырлардың түп атасы Афрасиаб-Мадай бабамыздың басына Тараз қаласында келісті мазар тұрғызсақ, перзенттік бір борышымыз өтелер еді, деген ой келеді. Тараз қаласынан бүкіл әлемге қағаз өндіру, сауда-саттықта үнемі пайдаланатын - таразы құралы таралғанын, қазақ елінде ислам діні кең өріс алғанын, бұл үш үлкен өркениеттік оқиғаның 751 жылы шілде айында Атлах, қазіргі Жалпақтөбе түбіндегі араб-қытай шайқасынан кейін болғанын айта кету де ләзім. Қытай қолбасшысы, тегі жөнінен кәріс Ко Сон Шин басқарған 100 мың жауынгердің жартысы қырылып, тірілері арабтар мен жергілікті түркеш-қарлұқтардың қолына түскенде ішіндегі шебер тұтқындар қожайындарына ағаштан, шөптен, сабаннан қағаз жасауды үйреткені белгілі. Ал, бұған дейін мил терісіне, папирусқа, қышқа жазып келген арабтар, еуропалықтар енді қағазды пайдалана бастады.      Мұның өзі үлкен өркениетгік прогресс Тараз қаласынан басталғанын көрсетеді. Қағаз жасауды суропалықтар осы Тараз қаласының іргесіндегі Атлах соғысынан бірнеше ғасырдан кейін ғана үйренді. Тараз қаласында сауда-саттық өркендеген орта ғасырларда салмақ өлшейтін құрал ойлап табылған соң қазақ тілінің заңымен ол таразы деп аталған. Мәселен, қазақы сөзі «ы» жұрнағын қосу арқылы жасалған сияқты. Шын елінде, яғни Қытайда ойлап табылған әйнекті шыны дейтініміз де осыны дәлелдейді. Атлах - Талас соғысынан кейін қытайлар біздің жерімізге қарсы әскер шығарудан түңіліп, тек жоңғарларды қырған соң бұлікші Әмірсананы қуалаған 1756 -1758 жылдары ғана келген еді.

салды дегені олардың екінші жорығын ғана көрсетеді. Сонымен, Әулиеата қаласын тұрғызған Әділ сұлтанның кенже ұлы, Ресейден 1820 жылдары полковник дәрежесін алған Тезек төренің қазіргі Тараз қаласында өмірге келгені даусыз. Абылай ханның немересі Тезек төре Әулиеата - Тараз қаласында өмірге келсе, Әділ сұлтанның сүйегі Ташкент қаласының іргесінен әкелініп, Қарахан мазарының қасына қойылған екен. Сол қорым-зиратқа кейін - 1836 жылы Қасым сұлтаннан туған Саржан мен Есенгелді де қоқандықтар қолынан қаза тапқаннан соң жерленді. Осы қабірстанға Абылай ханның талай жорықтарында бірге болған серігі дулат-шымыр-жаңабай Мэмбет батыр да қойылған. Кеңес одағы кезінде 1956 жылы өзбек орта мектебі салынатын болғандықтан, Мәмбет батырдың сүйегі қазылып алынып, Тектұрмасқа қайта жерленді. Ал, Абылай хан ұрпақтарының қаңқа сүйектері тоталитарлық қудалаудан қорқу салдарынан қазылған топырақпен бірге алынып, айдалаға шашылып тасталды. Осы орайда 1917 жылы патша өкіметі құлап, уақытша үкімет билікке келгенде Әзімхан Кенесарин Әулиеата уезінің басшысы болғанын ескерте кетелік. Ол қала билігінен большевиктерге ерген жүмысшылар мен солдаттар депутаттарының кеңесін – сов депті Тұрар Рысқұлов басқарған кезде кетті.

2007 жыл 17 қараша «Ақ жол» газеті.

Ерте заманнан Батыс пен Шығысты байланыстырып жатқан құрылықаралық Ұлы Жібек жолының бойындағы тоғыз жолдың торабында орналасқан Қазақстандағы ең көне қалалардың бірі- Тараз қаласы. 568 жылы Талас жағасындағы қалада түрік қағаны Дизабуланың керемет ставкасында Византия елшісі Земархты қабылдаған болса, Тараз қаласы сол кезде мемлекет деңгейіндегі саяси мәселелерді шешетін ірі қалалардың бірі екенін көруге болады. Шет елдің елшілерін, саяси қызметкерлерін мәдениеті жоғары, дамыған қалаларда қабылдағаны белгілі. Ұлы және белгілі тарихшыларының зерттеу мәліметтеріне қарасақ, Тараз маңында күміс кен орнын ашқан, күмістен зергерлік әшекей бұйымдар соққан, әсіресе қара күмісті пайдаланған. Тараз қаласы тек сауда мен саяси орталығы емес, онда ғылым ордасы болғанын арабтың белгілі тарихшысы Иақұт Әл-Хамуи Ар-руми айтып кеткен. Тарихшы Әбу-Әл- Карим ас-Самани жерлесіміз Махмуд туралы оның қолынан иджаза (диплом) алғанын айтқан. Тараз жерінде халқының камқоршысы болған ел билеушілері, ұлы ойшылдар, ақындар мен жыраулар, өнер иелері болғанын көреміз. (археологиялық қазба кезінде қоладан құйылған бишінің мүсіні табылған) Таразда Еуропадағыдан кем түспейтін ғимараттар салынған, металдан және керамикадан бұйымдар шығарылған, осы жерде алғаш рет өлшеу құралы - таразы ойлап табылған. Қаламыз көптеген ғасырдар бойы түрік мемлекетінің саяси және әкімшілік орталығы болған. Ол ортағасырлық цивилизацияға есімдері дүниежүзіне мәлім көптеген ғалымдар, ақындар мен діни қызметкерлерді дүниеге әкелген жер. Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішүлы Назарбаев Таразды біздің тарихымыздың темірқазығы деп айтқан. Ал, шындығында Темірқазық әруақытта дұрыс бағыт көрсетеді. 2009-жылғы желтоқсан айында Тараз қаласының әкімі болып тағайындалғанға дейін, 1998 жылдан бері Тараз қаласының әкімінің орынбасары қызметін атқардым. Тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдары қаламыздың тарихи атауына ие болған өтпелі кезеңнің ең ауыр күндері, жалақы уақытында төленбейтін, жарық өлшеп берілетін, газ тоқтап қалатын, бюджеттің түсімі аса мардымсыз, ірі кәсіпорындардың басым бөлігінің жұмысы тоқтап қалған елең-алаң шақта қалың жұртшылықтың бар үміті, әрине, қала әкімдігінде болды. Күнде жиын, күнде наразылық, біріне тартса біріне жетпейтін заманда алдымызда қала экономикасын қалпына келтіру міндеті тапсырылған еді. Ол заман артта қалып, аталған қиындықтар көрген түстей ұмыт та бола бастаған еді. Қала адам танымастай ірі өзгерістерге толып, ЮНЕСКО аясында 2000 жылдығы да аталып өтіп, жаңадан 2 мөлтек аудан салынды. Елбасымыз Н.Назарбаевтың «жүз мектеп, жүз аурухана» бағдарламасы аясында мектептер саны күрт артып, жаңа замана талаптарына сай ірі емханалар мен ауруханалар, аса қажет Қан орталығы бой көтерді. Төле би даңғылы бойындағы (водопад маңындағы) құрылысы аяқталмай тұрған 12 қабатты ғимарат толық жөңдеуден өткізіліп, пайдалануға берілді. Тараз халқымен жұмыла көтеріліп жұмыс атқарғанның нәтижесінде, қаламыз Елбасымыз Н.Назарбаевтың жергілікті атқару органдарының алдына қойған міндеттерін мүлтіксіз іске асыра отырып, қаржы дағдарысы салдарынан қиналмай өтті. Қаланың жаңа бас жоспарының дер кезінде қабылдануы арқасында халықтың өзін-өзі тұрғын үйменмен қамтамасыз ету жағдайы еселеп артты. Мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасына сай басталған тұрғын жайлар мен әлеуметтік нысандар дер кезінде пайдалануға беріліп, қаланың орталық көшелері толық қайта жөңдеуден өткізілді. Ұлы Отан соғысы жеңісінің 65 жылдық мерейтойына сай қаладағы «Жеңіс» саябағы толық қайта құрылып, ірі демалыс орнына айналды. Оған жерлесіміз, қазақ халқының батыр ұлы Бауыржан Момышұлының есімі берілді. Қалаға кіре беріс батыс қақпасы қайта жөнделіп, Жамбыл даңғылынан бастап Төле би даңғылы бойы абаттандырылып, жаңартылып, толық жарықтандырылды, қаланы дамытудың 2009-2010 жылдарға қарастырылған бағдарламасы толық орындалды. Орталық мешіт жанындағы құрылысы аяқталмаған медрессе қолға алынып, іске қосылды. Қаладағы көпқабатты үй аулаларынын 49-дан астам балаларға арналған ойын алаңдары мен жаңа типтегі ашық спорт алаңдары салынды. Тоғыз қабатты үйлердің барлығына Қарағанды қаласынан алынған лифттермен жаңартылып, іске қосылды.

Тараз Қазақстандағы ең көрікті де, әсем қалаға айналды.

Осы орайда облыс басшылығы мен қала кәсіпкерлерінің көмегін айтпай кетуге болмайды.

Халықаралық «Қайрымдылық бейбітшілікті сақтайды» атты мүгедектер қоғамы атынан «Шапағат» орденімен марапатталған.

Ежелгі Тараз Ұлы Жібек жолындағы басқару дәрежесіне ие болып, ірі әкімшілік орталығы болып табылған. Оның өсуі мен өркендеуі атақты сауда жолы тарихына тығыз байланысты. Ежелгі Тараз халықаралық сауда, кәсіп, ғылым мен мәдениеттің ең маңызды орталығының бірі болып- Еуразия тарихында баға жетпейтін роль атқарған. Бүгінгі Тараз нарық өзгерісі жолында нық басып келе жатқан, алуан түрлі бай мәдени мұрасы бар облыстың әкімшілік-мәдени орталығы болып табылады. Облыстың ауа-райы жайлы, бай жерасты кендері мен құнарлы жердің молшылығы, дамыған ифрақұрылымы, білікті кадрлардың барлығы, инвестиция салу үшін өте тартымды жағдай болып табылады. Бүгінгі таңда, біз барлық қызмет саласында, әсіресе, өндірістік базаны дамытып, күшейтуде және іскерлікке ықпал етуге өзіміздің мүмкіндігімізді кеңейтуге ұмтыламыз. Біз шетел кәсіпкерлер мен бизнесмендердің тарапынан бізге деген қызығушылықты қош көріп, оларды қарым-қатынасқа шақыра отырып, оның нәтижесі жемісті болатындығына сенім білдіреміз. Облыс аумағындағы ауа райының қолайлығы, топырақ қабатының кұнарлығы, жер қойнауындағы іабнғи қазба байлықтарының молдығы, инфрақұрылымдардың мейлінше дамытылғандығы, кәсіби біліктілігі жоғары кадрлар қатарының жеткіліктілігі инвестиция салуға айрықша тиімді жағдай туғызып отыр. Біз шетелдік кәсіпкерлердің жэне бизнесмендердің тарапынан өзімізге қатысты өсіп келе жаткан мүдделіктеріне барынша түсіністікпен қараймыз және оларды әріптес болуға шақырамыз. Жұмыстарының жемісті болуына толық сенімдік танытамыз Біздің уақытқа дейін сақталған Тараз қаласы туралы бірінші мәлімет біздің арамызға дейінгі 1 ғасырдың ортасындағы қытай жазбаларында мазмұндалып, Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттердің бірі - Кангю бірлестігі болып аталған саяси тарихпен байланысты. Тараз туралы көптеген ортағасырдағы жағрафия және тарих ғалымдары, саяхатшылар жазған. Ол ірі әкімшілік орталығы болып, түркеш, қарлұқ және қараханидтер тұсында олардың мемлекеттерінің астанасы болған. Қала ¥лы Жібек жолындағы басқару дәрежесіне ие болған, оның өсуі мен өркендеуі, бай сауда, мәдени дәстүрі атақты сауда жолы тарихына тығыз байланысты. Ежелгі Тараз өзіне тек қана саудагерлерді қызықтырып қана қоймай, бұл жерде түрлі халықтар мен заман құбылыстарының рухани-мәдени алмасуы қарқынды жүргізілген. Археологтардың бұл жерде жүргізген қазбалары, біздің эрамызға дейінгі 1 ғасырда қаланың тұрғын құрылыстары мен шаруа қора-жайлары бар күшейтілген қамал болғандығын дәлелдейді. Бұл жерде су құбыры мен канализация, кітапханалар болған. Таразда қазба жұмыстары жүргізілген кезде, 6-7 ғасырдағы бағалы қамалдар, 9 ғасырдағы зороастрийцтердің ордасы, 11 ғасырдағы монша жэне баска керемет ескерткіштер табылған. Қарахан, Дәуітбек кесенелері және басқалар секілді бірқатар тарихи мұралар бүгінгі күнде қажылық орындары болып табылады. 1856 жылы қала Қараханид ұлықтарының бірі болтан Қарахан мүрдесінің үстіне салынған, кесенесінің құрметіне «Әулие-Ата» атын алған. 1938 жылдан бастап, қала ұлы қазақ ақыны - Жамбыл есімімен аталған. 1997 жылдың 8 қаңтарында Қазақстан Республикасы Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Жарлығымен қалаға оның көне аты Тараз қайтарылып, тарихи мирасқорлығы қалпына келтірілді. 2002 жылы ЮНЕСКО қолдауымен Тараз қаласының 2000 жылдыгын мерекелеу жөніндегі салтанатты іс-шаралары өткізілді.

Облыс аумағындағы фосфорит шикізат қорлары 30 жыл бойы басты сала болып келген фосфор өнеркәсібін дамытуға ықпал етті. Қазіргі кезде оны өндіру үлесіне өнеркәсіп өндірісінің үштен бір бөлігінен астамы тиесілі. Ішкі рыноктың нақты сыйымдылығы мен экспорттың мүмкіндіктерін есепке алғандағы қолдағы бар өндірістік қуаттар қазіргі уақытта және қаралып отырған келешекте сары фосфордың, натрий үш полифосфаттың, минералды тыңайтқыштардың қажеттіліктерін толық қамтамасыз ету үшін жеткілікті. Негізгі инвестор болып табылатын «Казфосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігімен іске асырылып жатқан қайта пішіндеу багдарламасы қысқа мерзім ішінде химия кәсіпорындарының жогалтқан ұстанымын қалпына келтіріп, Еуропа, Қытай, Аргентина және АҚШ рыноктарына шығуға мүмкіндік берді. «Казфосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі жұмыс істей бастағаннан бері өндірістік қуаттарды қалпына келтіруге және дамытуға 40 млн. астам АҚШ доллары жұмсалды. Азықтық фосфор қышқылын шығару игеріліп, химия өндірісінің қалдықтарын кәдеге асыратын және қайта өңдейтін жаңа технологиялар әзірленуде. Кәсіпорынның перспективалық бағдарламасымен сары фосфор өндіретін қосымша қуаттарды (екі рудотермикалық пештерді) енгізу қарастырылып отыр. «Казфосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің «НДФЗ» Жамбыл бөлімшесі - сары фосфор (қуаты жылына 80 мың тонна) жэне кұрамында фосфор бар өнімді натрий үшполифосфатын (жылына 120 мың тонна), ортафосфор қышқылын (120 мың тонна) шығаратын ірі химия зауыты. «Казфосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің «Минералды тыңайтқыштар» Тараз филиалы ауыл шаруашылығы үшін фосфорлық-азоттық минералдық тыңайтқыштар аммофосфаты, суперфосфат пен нитроаммософты (қуаты жылына 162 мың тонна), азықтық үшкальций фосфатын (жылына 40 мың тонна) шығаратын химиялық зауыт. Жылу электростансалары мен қазаңдықтардың химиялық суларын даярлау үшін пайдаланылатын сульфокөмір шығаратын (жылына 18 мың тонна) қуаттар бар. Өнімнің негізгі тұтынушылары Қазақстан, Қытай, Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, Белорусь жэне басқа елдерде шоғырланған. Ортаазиялық инвестициялық консалтингтік компаниясы «Химпром-2030» өндіріс орны негізінде жылына 100,0 мың тонна ферроқоспасын, 12 мың тонна прокат өнімдерін шығаратын «Тараз металлургиялық зауыты» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (ТМЗ) өндірісін іске қосты. Индустриалды-инновациялық даму бағдарламасына сәйкес «Тараз металлургиялық зауыты» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (ТМЗ) «Қазақстанның 30 корпоративтік үздігі» мемлекеттік бағдарламасына енгізілді. Ауыл шаруашылыгы өнімін өнеркәсіптік қайта өндеу қаланың өнеркәсіптік өндіріс көлемінің 40%- га жуығын өндіретін тамақ өнеркәсібін дамытудың негізгі бағыттарының бірі. Мемелекеттік аграрлық «Ауыл» азық-түлік бағдарламасын іске асыру ет, сүт өнімдерінің, қант, дәннен тартылған ұн, мал азығын өндіру көлемдерін айтарлықтай арттыруға ықпал етті. Қант, алкогольдық жэне алкогольсыз шараптар, ұннан пісірілген тағамдар, макарон және кондитер өнімдерін, әр түрлі сүт өнімдерін, шұжық және балық өнімдерін сондай-ақ, консервленген көкөніс ас інпмдерін өндіретін 30-дан астам орта, шағын кәсіпорындары бар. Қант өнеркәсібі тамақ индустриясының алдыңғы қатарлы салаларының бірі болып табылады, оның дамуы Қазақстандағы өнеркәсіптік қызылша себудің басталуымен тығыз байланысты (1932 ж.). «Қант» АҚ-ның тиімді қызметі Меркі қант зауытын қайта жаңғыртқаннан және оның өндірістік кызметін қалпына келтіргеннен кейін қант өндірісінің ұлғаюына ықпал етті. Шикізат ретінде қант қызылшасымен қатар Бразилияда, Кубада, Гватемаладан және Сальвадордан әкелінетін қант шикізаты колданылады. Қалада металлургия саласы мен металл өңдеу кәсіпорындары тұрақты жұмыс істеуде. 1967 жылы құрылған «Имсталькон» АҚ-ның Жамбыл металл құрастыру зауыты Қазақстан және жақын шетел рыногында болаттан жасалған бұйымдарды дайындау және жинақтау жағынан берік позицияға ие. Кәсіпорында шикімұнайды, мұнай өнімдерін, суды жэне басқа да сұйық заттарды сақтайтын көлемі 100 текше метрден 20 мың текше метрге дейін жететін болаттан жасалған тік цилиндр түріндегі резервуарлар шығаратын екі қуатты қондырғы бар. Құрылымдарды шығаратын зауыттың жылдық қуаты 52,5 мың тоннаны құрайды. «Құрылыс конструкциялары зауыты» ЖШС-ы жылына 5150 тоннаға дейін жинақтау конструкцияларын шығаратын металл өңдеу саласының алдыңғы қатарлы өндірістерінің бірі. Зауытта резервуарларды дайындаудың жақсартылған технологиялары мен дайындау кезінде мерзімдерін қысқартатын және шығындарын төмендететін қабатталған флюстің астынан қазіргі заманға сай автоматты дәнекерлеу кол данылады.

Тұрғын үй құрылысы бағдарламасының іске асырыла басталуымен қалада құрылыс индустриясы жандандырылуда. Қаламыздың «Жамбылгипс» АҚ қоғамының гипсополимер мен гипсокартон, иазогребникалық плиталар өндірісі, «Керамзит компания» ЖІІІС-і керамзит өндірісін, «Ғимарат Тараз» ЖШС-і, «Керамзит Инвест» ЖШС-і бөгет плиталарын, кеспішіндік плиталары мен пеноблоктар інідірісін, «Жамбылхимстрой» ЖШС-і тауарлы бетон, іргетас блоктары, жоғарғы берікті полиэтилендік құбырлар мен металлопластикалық есік, терезелер өнімдерінің өндірісі жолға салынды. Қаламызда қолда бар қуаттардың негізінде әйнек өнеркәсібін дамыту үшін барлық алғышарттар пар. «САФ» әйнек компаниясының «Южный-3» бөлімшесі жылына қуаты 25 млн. шыны бөтелкелер құрайтын фармацевтикалық және тамақ өнеркәсіп орындары үшін шыны ыдыстарды шығаруды кплпына келтірді. Кәсіпорында өнімділік жаңа жабдықтар орнатылып, толық жаңғыртылды. Әйнек шығару қуаты тәулігіне 55 тоннаға дейін жеткізіліп, шығаратын өнім түрлері кеңейтілді. Қазақстан оңтүстігін электр қуатымен үздіксіз қамтамасыз ету жэне оған деген қажеттілікті өсуін толық көлемінде қанағаттандыру мақсатында «Солтүстік-Оңтүстік» энергия жүйесі ЛЭП-500 жоғарғы иольтті желісінің құрылысы жүргізілуде. Тараз қаласында өз энергия көзіміз «Жамбыл ГРЭС» АҚ бар. Тараз қаласының 30 мекемелерінде 180 9000:2000 сапалық менеджмент жүйесі енгізілді. Өнеркәсіптің дамуы жэне географиялық орналасу жағдайы қолда бар көлік-коммуникациялық нифрақұрылымын Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысын республикамыздың орталық және солтүстік шығыс бөлігімен, көршілес мемлекеттерімен байланыстыратын Шу қаласындағы ірі көлік торабы бар темір жол желісін айқындап берді. «Қазақтелеком» ААҚ-ның бөлімшесі Жамбыл облыстық телекоммуникация дирекциясы экономиканы дамытуда маңызды роль атқаруда. Аталмыш ұйым жергілікті, қалааралық және халықаралық телефон байланысы, жылжымалы радиотелефон байланысы, телевизиялық және дыбыс бағдарламаларын көрсету қызметтерін көрсетеді. Телекоммуникация саласында оларды дамыту және жетілдіру бағытында үлкен өзгерістер қолға алынды. Моральды ескірген АТС-ді жетілдірілген цифрлік стансаларымен ауыстыру жөнінде жұмыс жүргізілуде. Ұлттық спутниктік БАМА байланысының 10 жүйесі жұмыс істейді. «Қазпошта» болімшелері пошта байланысы қызметін көрсету саласында адам өмірі мен автокөліктерді сақтандыру жоніндегі агенттік қызметтер атқарады, валюталарды айырбастайды және ақша соммаларын инкассациялайды, зейнетақыларды жинақтау қорларына қызмет көрсетеді, халықтан депозиттерге ақша қаржыларын қабылдайды, заңды тұлғаларға есептеу- кассалық қызмет көрсетеді жэне құнды қағаз бойынша брокерлік және дилерлік операцияларды іске асырады, жарнама материалдарын жеткізеді, жарнамалар мен хабарландырулар қабылдайды, сондай-ақ, зейнетақы мен жәрдемақылар, ұйымдарға еңбек жалақысын төлеуді жүргізеді, коммуналдық қызмет үшін төлемдер мен салық төлемдерін қабылдайды. Автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы 4117,5 шақырымды құрайды, оның ішінде 847 шақырым жол республикалық мәнде. Облыс аумағы бойынша Қырғызстан, Қазақстан және Өзбекстан республикаларын қосатын республикалық мәндегі Алматы - Бишкек, Алматы-Ташкент-Термез автожолдары өтеді.

Соңғы жылдары аймақтағы инвестициялық кызметінің жылдан-жылға даму беталысы байқалып отыр. Инвестиция құрылымының негізгі капиталында жеке капитал, негізінен, отандық инвесторлар мен бюджеттік инвестициялар басым. Инвестициялық саясаты бәсекеге қабілетті өнім шығаратын өндірістерді кұру жөніндегі инвестициялық жобаларға жеке күрделі қаржы салымдарын ынталандыруға бағытталған. Бюджеттік қаржылар мемлекеттік тұрғын-үй бағдарламасына, құрылыс және инженерлік желілерді және қаланың инфрақұрылысын дамытуға бағытталады.

Қаланың мемлекеттік қала құрылысы кадастры жэне бас жоспары жүргізілуде.

Қаланың банк жүйесі республикамыздағы 14 ірі коммерциялық банктердің филиалдармен ұсынылған. Аймақтағы сақтандыру қызметінің рыногы лицензия берілетін қызметтердің барлық түрлерін жазатайым жағдайда өмірді, медициналық, көліктерді, жүктерді, азаматтық жэне кәсіби жауапкершілікті сақтандыруды ұсынады. Лизингтік қызмет көрсету дамуда. Ипотекалық кредиттеу және халықтың тұрғын үй-жинақтау қорлары жүйесі кеңінен дамуда, кадастрға енгізу көзделіп отыр.

Бүгінгі күні шағын бизнес халықты жұмысты қамыту мәселесін шешуге және рынокты отандық тауарлармен қызметтермен толықтыруға ықпал ете отырып қаламыздың экономикасын дамытуға басты орын алып отыр, әрі индустриалдық-инновациялық даму процесіне белсене тартылуда. Шағын кәсіпкерлік субъектілері жалпы аймақтық өнімінің 17%-дан астамын өндіріп, мемлекеттік бюджетке салықтар мен төлемдер түсімдері 22% қамтамасыз етеді. Жыл сайын қаланың әлеуметтік маңызы бар жобаларына кредит беруге жергілікті бюджеттерден қаржы бөлініп тұрады, коммерциялық банктердің филиалдарымен оларды кредиттеу көлемі ұлғаюда, әрі бірнеше шағын кредит беретін мекемелердің қызметі қалпына келтірілген. Тараз қаласында шағын кәсіпкерліктің дамуының арқасында жаңа өндірістер, қазіргі заманға сай сауда кешендері, кинотеатрлар және ойын-сауық орталықтары ашылды. Қаланың кәсіпкерлері «Профи-2005» облыстық конкурс, «Жамбыл облысының ең жақсы тауарлары мен қызметтері», «Шағын кәсіпкерлікті дамытуда жетістік үшін», «Қазақстанның ең жақсы тауарлары» және «Ең жақсы жыл кәсіпкері» республикалық конкурстарға катысып, лауреат деп танылды. «Казфосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі республикалық «Алтын сапа» конкурсында «Ең жақсы өндірістік тауар» номинациясы бойынша үздік атанды.

Қаланың мекемелері мен ұйымдары дүние жүзінің 49 елдерімен сауда операцияларын жүргізеді. Ресей, Қырғызстан, Қытай, Польша, Германия, Бразилия, Куба сыртқы сауда қатынастарының негізгі әріптестері болып табылады. Экспорттық жеткізілімнің ең көп көлемі химия өнеркәсібі өнімдеріне сары фосфор, натрий үшполифосфаты, минералды тыңайтқыштар, фосфат шикізаты, фосфор қышқылына келеді. Импорт құрылымындағы ең көп үлес салмағын химия өніміне арналған шикізат, қантшикізаты, құрылыс материалдары, машиналар мен жабдықтар құрайды.

Ежелгі Тараз Ұлы Жібек жолындағы басқару дәрежесіне ие болып, ірі әкімшілік орталығы болып табылған. Оның өсуі мен өркендеуі атақты сауда жолы тарихына тығыз байланысты. Ежелгі Тараз халықаралық сауда, кәсіп, ғылым мен мәдениеттің ең маңызды орталығының бірі болып Еуразия тарихында баға жетпейтін рөл атқарған. Бүгінгі Тараз - нарық өзгерісі жолында нық басып келе жатқан, алуан түрлі бай мәдени мұрасы бар облыстың әкімшілік-мәдени орталығы болып табылады. Облыстың ауа-райы жайлы, бай жерасты кендері мен күнарлы жердің молшылығы, дамыған инфрақұрылымы, білікті кадрлардың барлығы, инвестиция салу үшін өте тартымды жағдай болып табылады. Бүгінгі таңда, біз барлық қызмет саласында, әсіресе өндірістік базаны дамытып, күшейтуде және кәсіпкерлікке ықпал етуге өзіміздің мүмкіндігімізді кеңейтуге ұмтыламыз. Біз шетелдік кәсіпкерлер мен бизнесмендердің тарапынан бізге деген қызығушылықты қош көріп, оларды қарым-қатынасқа шақыра отырып, оның нәтижесі жемісті болатындығына сенім білдіреміз. Облыс аумағындағы ауа райының қолайлығы, топырақ қабатының құнарлығы, жер қойнауындағы табиғи қазба байлықтарының молдығы, инфрақұрылымдардың мейлінше дамытылғандығы, кәсіби (біліктілігі жоғары кадрлар қатарының жеткіліктілігі инвестиция салуға айрықша тиімді жағдай туғызып отыр. Бүгінгі таңда біз барлық іскерлік салаларында өз мүмкіндігімізді арттырып кеңейтуге, соның шіінде, әсіресе өнеркәсіптік базаны нығайтып дамытуға, кәсіпкерлікке қолдау көрсетуге күш жұмылдырудамыз. Біз шетелдік кәсіпкерлердің және бизнесмендердің тарапынан өзімізге қатысты өсіп келе жатқан мүдделіктеріне барынша түсіністікпен қараймыз және оларды әріптес болуға шақырамыз. Жұмыстарының жемісті болуына толық сенімдік танытамыз. Тараз қаласы туралы бірінші мәлімет біздің эрамызға дейінгі І ғасырдың ортасындағы қытай жазбаларында мазмұндалып, Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттердің бірі - Кангю бірлестігі болып аталған саяси тарихпен байланысты Тараз туралы көптеген ортағасырдағы жағрафия және тарих ғалымдары, саяхатшылар жазған. Ол ірі әкімшілік орталығы болып, түркеш, қарлұқ және қараханидтер тұсында олардың мемлекеттерінің астанасы болған. Қала Ұлы Жібек жолындағы басқару дәрежесіне ие болған, оның өсуі мен өркендеуі, бай сауда, мәдени дәстүрі атақты сауда жолы тарихына тығыз байланысты. Ежелгі Тараз өзіне тек қана саудагерлерді қызықтырып кана қоймай, бұл жерде түрлі халықтар мен заман құбылыстарының рухани -мәдени алмасуы қарқынды жүргізілген. Археологтардың бүл жерде жүргізген қазбалары, біздің эрамызға дейінгі І ғасырда қаланың түрғын құрылыстары мен шаруа қора-жайлары бар күшейтілген қамал болғандығын дәлелдейді.

Бұл жерде су құбыры мен канализация, кітапханалар болған.

Таразда қазба жұмыстары жүргізілген кезде, 6-7- ғасырдағы бағалы қамалдар, 9-ғасырдағы зороастрийліктердің ордасы, 11-ғасырдағы монша және басқа керемет ескерткіштер табылған. Қарахан, Дәуітбек кесенелері және басқалар секілді бірқатар тарихи мұралар бүгінгі күнде қажылық орындары болып табылады. 1856 жылы қала Қараханид ұлықтарының бірі болтан Қарахан мүрдесінің үстіне салынтан, кесенесінің құрметіне «Әулие-Ата» атын алған. 1938 жылдан бастап, қала ұлы қазақ ақыны - Жамбыл есімімен аталтан. 1997 жылдың 8 қаңтарында Қазақстан Республикасы Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Жарлығымен қалата оның көне аты Тараз қайтарылып, тарихи мирасқорлыты қалпына келтірілді.

2002 жылы ЮНЕСКО қолдауымен Тараз қаласының 2000-жылдығын мерекелеу жөніндегі салтанатты іс-шаралары өткізілді. Тараз қаласы Жамбыл облысының ірі әкімшілік мәдени орталығы болып табылады, Қазақстан Республикасының оңтүстігі бөлігінде, Талас-Аса алқабында, Қырғыз тауының жотасындағы жазықта орналасқан. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылты 23 ақпандаты № 113 қаулысына сәйкес, қала территориясы 5954 га ұлғайып, 18 787 гектарды кұрады. Қала 13-ші («Бәйтерек») мөлтек ауданын қосқанда 11 аумақтық округке бөлінген. Болашақта 14 және 15- мөлтек аудандарының құрылысы жоспарланып отыр. Қалада 100-ден аса ұлттар мен ұлыстардан тұратын 336,0 мың адам тұрады. Қалада 20 ұлттық-мәдени орталықтар жұмыс жасайды. 27 мешіт, православ сеніміндегілерде екі шіркеу бар. Бүгінгі танда, Тараз аумақтағы қарқынды дамып келе жатқан қала. Қаланың кейінгі жылдардағы әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруы, отандық және шетелдік ғылым мен техниқалардың жетістіктігін пайдалану негізінде, жаңа кәсіпорындар мен өнеркәсіптердін ашылуына импорт алмасу процесстерінің дамуына, қолайлы инвестициялық жағдайына, индустриялық-инновациялық саясатты белсенді түрде жүзеге асыруға негізделген. Бүгінгі Тараз - нарықтық даму жолымен келе жатқан, алуан түрлі бай мәдени мұрасы бар облыстың әкімшілік-мәдени орталығы болып табылады. Облыстың ауа-райы жайлы болуы, жерасты кендерінің байлығы, құнарлы жердің молшылығы, дамыған инфрақұрылым, білікті мамандардың барлығы инвестиция салу үшін өте тартымды жағдай болып табылады.

Облыс аумағында фосфорит шикізат қорлары отыз жыл бойы басты сала болып келген фосфор өнеркәсібін дамытуға ықпал етті. Қазіргі кезде оны өндіру үлесіне өнеркәсіп өндірісінің үштен бір бөлігінен астамы тиесілі. Ішкі нарықтың нақты сыйымдылығы мен экспорттың мүмкіндіктерін есепке алғандагы қолдағы бар өндірістік қуаттар қазіргі уақытта және қаралып отырған келешекте сары фосфордың, натрий триполифосфаттың, минералды тынайтқыштардың қажеттіліктерін толық қамтамасыз ету үшін жеткілікті. Негізгі инвестор болып табылатын «Казфосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігімен іске асырылып жатқан кайта пішіндеу бағдарламасы қысқа мерзім ішінде химия кәсіпорындарының жоғалтқан ұстанымын қалпына келтіріп, Еуропа, Қытай, Аргентина және АҚШ рыноктарына шығуға мүмкіндік береді. Азықтық фосфор қышқылын шығару игеріліп, химия өндірісінің қалдықтарын қайта өндейтін және утилизациялайтын жаңа технологиялар әзірленуде. Кәсіпорынның перспективалық бағдарламасымен сары фосфор өндіретін қосымша қуаттарды (екі рудотермикалық пештерді) енгізу қарастырылып отыр. Қазақстан Республикасының үдемелі индустриялды-инновациялық даму бағдарламасы аясында 2 жоба жүзеге асырылуда, атап айтқанда: қуаттылығы жылына 600,0 мың тонна моногидрат өңдейтін күкіртқышқылы цехын салу және куаттылығы жылына 5,0 мың тонна гексаметофасфат натрия және ас фосфатын өңдейді. Жобалардың құны 70 млн. АҚШ доллары көлемінде. «Казфосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің «НДФЗ» Жамбыл бөлімшесі сары фосфор (қуаттылығы жылына 85 мың тонна) және құрамында фосфоры бар натрий триполифосфатын (жылына 86 мың тонна), ортофосфор қышқылын (120 мың тонна) шығаратын ірі химия зауыты. «Казфосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің «Минералды тыңайтқыштар» зауытының Тараз филиалы ауыл шаруашылығы үшін фосфорлық-азоттық минералдық тыңайтқышты аммофосты (жылына 123 мың тонна), суперфосфат (жылына 193 мың тонна), азықтық трикальций фосфатын (жылына 70 мың тонна) шығаратын химиялық зауыт. Өнімнің негізгі тұтынушылары Қазақстан, Қытай, Ресей Федерациясы, Тәжікстан, Кыргызстан, Ауғанстан, Украина және басқа елдерде шоғырланған. «Тараз металлургиялық зауыты» ЖШС-і - республика бойынша ферроқорытпа және электродтық масса шығаратын жалғыз кәсіпорын. 2010 жылы құны 73млн. АҚШ доллары тұратын ферроқорытпа өндірісін кеңейту және модернизациялау жобасы аяқталды. Ауыл шаруашылығы өнімін қайта өндеу қаланың өнеркәсіптік өндіріс көлемінің 40%-ға жуығын өндіретін тамақ өнеркәсібін дамытудың негізгі бағыттарының бірі. Мемлекеттік аграрлық «Ауыл» азық-түлік бағдарламасын іске асыру ет, сүт өнімдерінің, қант, дәннен тартылған ұн, мал азығын өндіру көлемдерін айтарлықтай арттыруға ықпал етті.

ТАРАЗ ҚАЛАСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ТАМАҚ ӨНДІРІСІНІҢ КӘСІПОРЫНДАРЫ

Қант, алкогольсіз сусындар, ұннан пісірілген тағамдар, макарон және кондитер өнімдерін, әр түрлі сүт ошмдерін, шұжық және балық өнімдерін, сондай-ақ, консервіленген көкөніс, ас өнімдерін өндіретін 30 астам орта, шағын кәсіпорындары бар.

_ 7

Ұннан жасалган өнімдерді өндіру

Қант, алкагольсіз сусындар, ұннан пісірілген тағамдар, макарон және кондитер өнімдерін, әр түрлі сүт өнімдерін, шұжық және балық өнімдерін, сондай-ақ, консервленген көкөніс, ас өнімдерін өндіретін 30-дан астам орта, шағын кәсіпорындары бар. Тамақ өнеркәсібі қаланың бәсекеге қабілеттілігін дамытудың перспективалы саласы болып табылады, бұл жағдай қалада шикізат өндірісін жоғары және қала аумағында өңдеу қуаттылықтарының және экологиялық таза өнімнің қордалануымен, сонымен қатар, әдет-ғұрпы жақын және өткізу нарығы үлкен - Қырғызстанның жақындығымен түсіндіріледі Тамақ индустриясының жетекші саласы болып қант өнеркәсібі болып табылады, әрі бұл саланың дамуы Қазақстандағы өнеркәсіптік қызылша себудің басталуымен тығыз байланысты (1932 ж.). «Қант» АҚ-ның қызметінің тиімділігі қант өндірісінің көлемін жыл сайын ұлғайтуға мүмкіндік береді, сондай-ақ кәсіпорында шикізат ретінде қант қызылшасымен қатар шикізатқа Бразилиядан, Кубадан, Гватемаладан және Сальвадордан импортталатын қант шикізаты қолданылады. Қалада металлургия саласы мен металл өндеу кәсіпорындары тұрақты жұмыс істеуде. 1967 жьшы цурылған «Имсталькон» АҚ-ның Жамбьш металл құрастыру зауыты Қазақстанның және жақын шетелдердің нарығында болаттан жасалған түзілістер дайындау және жинақтау жағынан берік позицияға ие. Кәсіпорында өңделмеген мұнайды, мұнай өнімдерін, су және басқа да сұйықтық заттарды сақтайтын ісмі 100 текше метрден 20 мың текше метрге дейін жететін болаттан жасалған тік цилиндр түріндегі резервуарлар шығаратын екі қуатты қондырғы бар. Зауыттың металл түзілістерін шығару қуаттылығы жылына 20 мың тоннаны құрайды. «Құрылыс конструкция зауыты» ААҚ-ы жылына 20 мың тоннаға дейін жинақтау конструкции іарын шығаратын, металл өңдеу саласындағы жетекші өндірістерінің бірі. Зауытта резервуарларды дайындаудың жақсартылған технологиялары мен дайындау кезінде мерзімдерін қысқартатын және шығындарын төмендететін қабатталған флюстің астынан қазіргі заманға сай автоматты дәнекерлеу қолданылады. Қалада жуылған жүнді шығаратын, ірі-қара малдың терісінен былғары жасайтын, сонымен қатар, былғары аяқ киім өндірістерінің («Пош Фабрикасы» ЖШС-гі, «Тараз Кожобувь» ЖШС-гі) өндірістік қуаттары орналасқан. Қаладағы жүн өнеркәсібінің ірі кәсіпорны жуылған жүнді өңдейтін «Пош Фабрикасы» ЖШС-гі болып табылады. 2010 жылы 7,5 млн. долларға «Биязы жүнді терең өңдеу ТОПС» (жүнді қайта жуу, і ириу) инвестициялық жобасы қосылды. Аяқ киімдердің негізгі өндірушісі болып ұзақ жылдан бері тоқтап тұрган, тек 2005 жылдан бері қосылған «Тараз былғары аяқ киім» ЖШС-гі табылады. Кәсіпорын теріні тұрғындардан, ал қосалкы материалдар мен химикаттарды шетелдерден сатып алады. Фабриканың негізгі өнімі - қарулы күш құрылымдарына және ведомстволарына арнайы аяқ киім жасау. Кәсіпорын алдағы уақытта балалар мен әйелдерге арналған аяқ киімдер шығаруды жоспарлап отыр. Тұрғын үй кұрылысы бағдарламасының іске асырыла басталуымен қалада құрылыс индустриясы жандандырылуда. Қаламыздың «Жамбылгипс» АҚ-ы гипсополимер мен гипсокартон, пазогребникалық плиталар, «Ғимарат Тараз», «Керамик Инвест», «Жамбылхимстрой» ЖШС-тері жабын плиталары, қасбет плитқаларын, темір бетон бұйымдарын, іргетас және көбік блоктарын, металлпластикалык есік, терезелер өнімдерінің өндірісі жолға қойылған. Қаламызда қолда бар қуаттардың негізінде әйнек өнеркәсібі қарқынды дамуда. «САФ» әйнек компаниясының «ЮжнАЯ-3» филиалында фармацевтикалық және тамақ өнеркәсібі үшін шыны ыдыстарды шығару жолға қойылған. Кәсіпорында жаңа технологияларды енгізу бойынша жаңғырту жұмыстары жүргізілген. Әйнек шығару қуаты тәулігіне 55 мың тоннаға дейін жеткізіліп, шығаратын өнім түрлері кеңейтілген. Өнеркәсіп өндірісі жалпы көлемінің 25 % электрмен, газбен, бумен жабдықтау және ауа жеткізудің үлесінде. Облыс орталығын жылу әнергиясымен «Таразәнергоцентр» АҚ-ы, «Жамбьш Жылу» МКК-ы, «Темір Жол-Жылу» МКК-ы, «София» ЖШС-гі, «ЖГРӘС» АҚ-ы, және «Қант» АҚ-ы қамтамасыз етеді. Қазақстанның оңтүстігін әлектр қуатымен үздіксіз қамтамасыз ету және оған деген қажеттіліктің өсуін толық көлемде канағаттандыру мақстанда «Солтүстік-Оңтүстік» әнергия жүйесі ЛӘП-500 жоғарғы вольтті желісінің құрылысы жүргізілуде. Қаланың 260 кәсіпорнында 180 9000:2000 сапа менеджмент жүйесі енгізілген, ал 10 кәсіпорында сапа жүйесін енгізу жұмыстары аяқталуда.

ТҰРҒЫН ҮЙ-КОММУНАЛДЫҚ ШАРУАШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫС

Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына жолдаған жодауында қазақстандықтардың тұрғын үй мәселесін шешуге айрықша назар бөлуде. 6 жылдың ішінде «Астана», «Бәйтерек», «Мөлтек» аудандары тұрғызылды. Сонымен катар жеке тұрғын үй құрылыстары үшін инженерлік коммуникация жүргізуге жер учаскелері бөлінген. Тұрғын үй мемлекеттік бағдарламасы аясында барлығы 1711 пәтер пайдалануға берілді, оның ішінде: 1048-і ипотекалық, ал қалған 663-і коммуналдық пәтерлер. Орталық «һибатулла Тарази» мешіті мен медресе ғимараты қайта жөндеуден өткізілді. Әлеуметтік бизнес - әріптестік аясында қаладағы көп қабатты тұрғын үйлердің 167 аулалары көркейтілді, 2013 жылдың соңына дейін барлық аулалар көркейтіледі. Қала тұрғындарының толыққанды және белсенді демалысына жағдай жасау үшін, «Тараз қаласының саябақтар және скверлер» бағдарламасы бекітілді. Ол саябақтар Б. Момышұлы атындағы «Жеңіс» саябағы, Т.Рысқүлов және Қ. Рысқұлбеков атындағы саябақ, «Қуғын сүргін қүрбандары», «Атшабар» және Абай скверлері, «Жастар» және «Мектеп бітірушілер» аллеялары. Қаланың тарихи көрінісін сақтау мақсатында, Абай -Қазыбек би көшелерінің қиылысында «Садақшы», Төле би даңғылының бойында «Айша бибі», «Қобызшы кыз», «Керуен», түңғыш Президент саябағы маңында «Ақ бота», Абай даңғылы мен Байзақ батыр көшелерінің қиылысында «Ана мен бала», Қ.Рысқұлбеков саябағында «Алтын балық», әуежай алаңында «Қобызшы ата», Абай даңғылы - Көшеней көшелерінің қиылысында «Томирис» шағын сәулеттік композициялық нысандары орнатылды. Облыстық әкімшілік ғимаратының алдындағы саябақ, тұңғыш Президент саябағы, теміржол вокзалының жанындағы сквері, «Майская роща» көркейтілді. Былғары комбинат аймағында «Мәңгілік алау», «Атшабар» скверіндегі «Жеңіс монументі» және ауған соғысының ескерткіші жаңа көрініске ие болады. Қаламыздың жастары әл-Фараби көшесі бойындағы жаңа роликодромға ролик тебуге мүмкіндік алады. Көне Тараз қонақтарын 105-ші километрдегі разъезде Алматы жағынан орналасқан жаңа қақпасы қарсы алады. Шу қаласындағы өндірісті дамыту және географиялық жағдайы, транспорттық-коммуникациялық инфракұрылымы бар темір жол жүйесіндегі ірі транспорттық торабын анықтады, Қазақстанның оңтүстік-шығысын және оңтүстігін республиканың орталық және солтүстік шығысын көрші мемлекеттермен байланыстырып отыр. «Қазақтелеком» ААҚ-ы Жамбыл облыстық телекоммуникация дирекциясы экономиканың басты дамурөлін атқарады, атап айтқанда: жергілікті қызмет, халықаралық және қала аралық телефон байланысын, жылжымалы радиотелефон байланысын, дыбыстық және теледидар бағдарламаларының трансляциялық қызметтерін ұсынады. Телекоммуникация саласында тозығы жеткен АТС-ті заманауи сандық станцияларға ауыстыру жұмыстары өз жалғасын табуда. ОАМА ұлттық спутниктік байланыстың 10 жүйесі қызмет көрсетуде. Облыс бойынша автокөлік жолдарының ұзындығы 4117 шақырымды құрайды, соның ішінде «47 шақырым республикалық маңызы бар жолдарға жатады. Тараз қаласы аумағынан маңызы бар Алматы-Бішкек, Алматы-Ташкент-Термез, Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан республикаларын біріктіретін автокөлік жолдары өтеді. 2009 жылы мемлекетіміздің аумағында, соның ішінде Жамбыл облысында «Батыс Европа - Батыс Қытай» автобан құрылысын салу жұмыстары басталған, бұл автобан құрылыс жұмысы 2013 жылы аяқталады. Жолдың жалпы ұзындығы 8445 шақырымды құрайды, оның 2787 шақырымы Қазақстан Республикасы аумағында (Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Алматы облыстарына қарасты). Асфальтобетон төсемдерінің қалыңдығы 80 см. құрайды, көлік магистралінің қызмет көрсету уақыт өтілі - 25 жыл, күрделі жөндеусіз, ең жоғары жүру жылдамдығы - 120 шақырым сағатына. Жобада, өзендер арқылы өтетін автокөлік көпірлері, аялдама алаңдары, көлік павильондары, мал өтетін орындар, әлектрондық таблолар қарастырылған. Қала жолаушыларын тасумен 53 бағыт бойынша, 13 транспорттық мекеменің 653 автобусы айналысады және бұлар әрқашанда жаңарып отырады.

БіЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ДЕНСАУЫЛЫҚ САҚТАУ

Білім саласында 59 жалпы білім беретін мектептер жұмыс атқарады, жалпы құрамының қамтуы 53000 оқушы және 12750 балалар санын қамтитын 36 мектепке дейінгі мекемелер.

Мектеп жасындағы балалар толық оқумен қамтылған.

Қалада өз бетімен жұмыс атқаратын кешенді жоғарғы оку орындары (ЖОО) баршылық. Қаланың және облыстың негізгі оқу орны болып М.Х.Дулати атындағы Тараз Мемлекеттік университеті саналады. Университет 1998 жылы наурыз айында облыстың үш ЖОО - Жамбыл университеті, Жамбыл гидромелиоративтік құрылыс институты және Жамбыл технологиялық жеңіл және тамақ өнеркәсібі институты базасында құрылған. Бастапқы кәсіби білімді бес мемлекеттік кәсіби мектепте - №1 Тараз кәсіби лицейінде, № 15, №6, № 1 кәсіби мектептерінде, №2 темір жол кәсіби мектебінде алуға болады. Орта кәсіби білімді бес мемлекеттік колледж - Жамбыл медициналық колледжі, Жамбыл қазақ-түрік есеп- экономикалық колледжі, Абай атындағы гуманитарлық колледжі, ТарМУ-ге қарасты көп салалы коледждер ұсынады. Денсауылық сақтау жүйесінде 4 стационарлық (№ 1 қалалық аурухана, № 2 қалалық аурухана, қалалық переноталдық орталық, № 1 қалалық балалар ауруханасы), жедел жәрдем корсету 1-станциясы, 9 поликлиника, облыстық СПИД орталығы, тубдиспансер, қалалық және облыстық санаториялар бар.

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауына сәйкес, салауатты өмір салтын насихаттау мақсатында қалада 12 спорттық шағын орталықтар іске қосылды. Діни экстремизм және терроризмнің алдын алу бойынша іс-шара жоспары бекітілген. Осыған байланысты қаланың 10 территориалдық округтарында мобильдік топ кұрылды. Рухани кажеттіліктерді және қала тұрғындарының бос уақыттарын қанағаттандыру үшін былтыр 371 мәдени іс-шаралар өткізілді, оған 600 мыңнан астам адамдар қатысты. Әсіресе Наурыз, Қазақстан халықтарының бірлігі күні, Ұлы жеңіс күні, қала күні, Қазақстан Рсспубликасының тәуелсіздік күні және Жаңа жыл мейрамдары салтанатты түрде өтеді.

Соңғы жылдары аймақтағы инвестициялық қызметтің жылдан-жылға бет алысы байқалып отыр. Инвестиция құрылымының негізгі капиталында кәсіпорындардың және мекемелердің өз және қарыз қаражаттары басым болып отыр, негізгі қорды жаңартуға және жетілдіруге бағытталған. Инвестициялық саясат бәсекеге кабілетті өнім шығаратын өндірістерді құру жөніндегі инвестициялық жобаларға жеке күрделі қаржы салымдарын ынталандыруға бағытталған. Қазақстан Республикасының үдемелі индустриалды-инновациялық даму бағдарламасы шеңберінде

тұрақты инвестициялық жобалар жүзеге асырылуда.

Бюджеттік қаржылар мемлекеттік түрғын-үй бағдарламасына, кұрылыс және инженерлік желілерді және қаланың инфрақұрылымын дамытуға бағытталады.

Қаланың мемлекеттік қала кұрылыс кадастры және бас жоспары жүргізілуде.

Қаланың банк жүйесі республикамыздағы 16 ірі коммерциялық банктердің филиалдарымен ұсынылған. Аймақтағы сақтандыру қызметінің рыногы лицензия берілетін қызметтердің барлық түрлерін жазатайым жағдайда өмірді, медициналық, көліктерді, жүктерді, азаматтық және кәсіби жауапкершілікті сақтандыруды ұсынады. Лизингтік қызмет көрсету дамуда. Ипотекалық кредиттеу және халықтың тұрғын үй-жинақтау қорлары жүйесін кеңінен дамыту кадастрын енгізу көзделіп отыр.

Бүгінгі күні шағын бизнес халықты жұмыспен қамту мәселесін шешуге және рынокты отандық тауарлармен, қызметтермен толықтыруға ықпал ете отырып, қаламыздың экономикасын дамытуда басты орын алып отыр, әрі индустриалды-инновациялық даму процесіне белсене тартылуда. Қазіргі уақытта Тараз қаласында 22689 кәсіпкерлік нысаны тіркелген, оның белсенді жұмыс істейтіндері 16684 немесе 74,3 %. Шағын кәсіпкерлік субъектілері мемлекеттік бюджетке салықтар мен төлемдердің 36 % қамтамасыз етеді. «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы шеңберінде екінші деңгейдегі банктермен инвестициялық жобалар жүзеге асырылуда. Жыл сайын қаланың әлеуметтік маңызы бар жобаларына кредит беруге жергілікті бюджеттерден қаржы бөлініп тұрады. Коммерциялық банктердің филиалдарымен кредиттеу көлемі ұлғаюда, әрі бірнеше шағын кредит беретін мекемелердің қызметі қалпына келтірілген. Шағын бизнестің дамуының арқасында қаламызда жаңа өндірістер, заманауи сауда кешендері, кинотеатрлар және ойын-сауық орталықтары ашылды.

Қаланың мекемелері мен ұйымдары дүние жүзінің 52 мемлекетімен сауда операцияларын жүргізеді. Сыртқы сауда қатынастарының негізгі әріптестері болып Ресей, Қырғызстан, Үндістан, Қытай, Польша, Италия, Германия, Бразилия, Куба және тағы басқа мемлекеттер болып табылады. Экспорттық өнімдердің көп бөлігі химия өнеркәсібінің өнімдеріне тиесілі - сары фосфор, триполи- фосфат натрия, минералдық тыңайтқыштар, фосфор қышқылы, ауылшаруашылық және тоқыма -жүн, топс, ұн, ұннан жасалған бұйымдар.

Тараз - әлемге ежелден Ұлы Жібек бойындағы сауда-саттығы дамыған, салмақ өлшеу құралы - таразы ойлап табылған шаһар, қолөнер, керамикасы, алтын, күміс, зергер бұйымдары, сұлу ару қыздары, қайтпас қайсар жауынгерлері, ғұлама, ойшылдары, ақындары арқылы белгілі қала. Іргетасы қаланғанына 2000 жылдан асып кеткенімен, ашылмай жатқан сырлары көп көне қала. Келешекте осы ежелгі мекен туралы зерттелген әлі талай - талай жаңа ғылыми еңбектер жазылады деп ойлаймын. Көне шаһарымыздың құрылуы, қалыптасып дамуы, осы дәуірге дейін өткен қиыншылық пен гүлденген уақытын осы кітап арқылы өткенін окып, білу білімгерлеріміздің, оқушыларымыздың жеріне және Отанына деген сүйіспеншілікке, жоғары сана- сезімге, ізгілікке, адамгершілікке, парасаттылыққа, үлкен мен кішілікті білуге, оларға қамқор және тірек болуға, имандылыққа, адалдыққа, әділеттілікке, Қазақстандық патриотизмге тәрбиелеуде үлкен роль атқарады деп білеміз.. Құрметті тараздыктар, қадірменді қонақтар! Сіздер тарихи қалада тұрасыздар. Тараз қаласына жолы түскен қонақ, сіздер адамзат баласының қолымен көне дәуірде салынған Тараздай шежірелі шаһарға келдіңіздер. Археологиялық қазба жұмысының кезінде табылған теңгелердегі жазуларға қарағанда Тараздың теңгеханасында 1002 жылдан бастап 1173 жылға дейін ақша үзбей шығарылып отырған. Ол теңгелерде қай хандардың атынан шығарылғаны туралы деректер жазылған. Екі ғасыр бойы үзбей кала теңгеханасынан теңге шығарудың өзі қалада сауда жұмысының қандай дәрежеде дамығанын айтпаса да өзінен-өзі белгілі. Тіптен, Тараздың жасы, бәлкім, сіздер білетін ертегінің өзінен де үлкен болар. Бүгінгі Тараздың іргетасы б.д.д. 59 жылдары қамал-қала ретінде қазіргі орталық базар ауданында қаланғаны бізді сондай ойларға жетелейді. Тараз - адамзат үшін жер бетіндегі бұрын-соңды болған және өмір сүрген алғашқы өркениеттердің бүгінгі күнге дейін жоғалмай жеткен жұрнағы. Өркениеттің тірі куәгері. Қазақстанда дәл осылай өркендеп, ескі жұрты сақталып, қала болып тұра алған басқа қала жоқ. Сондықтан, Тараз - әулие қала. Бір жылдары қала Әулиеата деп те аталды. Ал, қаламыздың алғашқы, бұдан 2070 жыл бұрынғы атауы - Тәңірқүт қамал-қаласы деп аталғанын әлемнің оқымыстылар қауымы бірауыздан деректерін алға тартып, мақұлдап, мойындап отыр. Келешекте, біз, Тәңірқұт қамалы мен қала билеушісінің тұрып, өмір сүрген цитаделін қазсақ, оны жаңғыртып, көк базар ауданын бастапқы ізімен, өрнегімен, сәулетімен, ғимараттарымен қалпына келтірсек деген ойдамыз. Тараз қашаннан Таразды сүйетін еңбексүйгіш, жасампаз тұрғындардың қаласы. Бұл сүйіспеншілдік табы - оның көне мешіті, кесенелері, базары, моншасы, ескі тарихи үйлері өрнегінен, сонымен бірге Сүлеймен көшесі бойында жаңғыртылған Төрткүл қамалынан, қаланың осы замандық тұрғындарының үйлерінен, аулаларынан, Талас өзенінен тартылған канал - су жолдарынан, мәуелі бақтарынан өте жақсы көрінеді. Өйткені, қала тұрғындары қашанда Тараз қаласы дегенде шетінен патриот болған. Олар каланың тұрмысқа қолайлы болуын қалаған және бүгінгілер де соны қалайды. Қаланың әлеуметтік- экономикалық жағдайын барынша дамыту, қордаланған мәселелердің шешімдерін жедел табу мақсатында қала 10 әкімшілік аумақтық округтерге бөлінген. Қаланың осы замандық жаңа құрылыстары да архитектуралық сәнді көрінісімен көз тартады. Ыкшам аудандардың әрқайсысының өзіндік бет - бейнесі бар. Ағымдағы жылы 26,3 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді Инфракұрылым тұрғындардың талабына жауап беретіндей кұрылған.Уақыт заңдылығымен жаңа үлгідегі нысандар, стадиондар, спорт сарайлары, аулалық алаңдар, жаңа тұрмыстық қызмет көрсету және демалыс орындары салынуда. Мұнда да қала тұрғындарының еңбегі орасан. Қалалық әкімдік, қалалық мәслихат депутаттары, ірі мекемелер мен қаладағы өнеркәсіп ұжымдары Тараз қаласын көркейту бағытында едәуір жұмыстар атқарып отыр. Бұл жұмыстарымыздың жемісті болатыны - біз Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың дара саясаты арқасында мемлекеттің, үкіметтің қамқорлығын көріп отырмыз. Қызмет көрсету мекемелері, мектептер, ауруханалар, жоғары және орта кәсіптік оқу орындары, балалар бақшалары, сауда орталықтары - бәрі де қалалықтардың мүддесіне қызмет етеді, жаңартылып жатыр. Ағымдағы жылы Қазақстан Республикасының үдемелі индустриялды-инновациялық дамуының 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде жалпы сомасы 13,5 млрд. теңгені кұрайтын, 5 «іске асырылатын» жобалар жоспарланып отыр. «Тараз құбыр зауыты» серіктестігі қуаттылығы жылына 4 мың тонна полиэтилендік құбырлар шығаратын зауыт құрылысын жүзеге асыруды 2012 жылдың екінші жартыжылдығына жоспарлаған. Қазіргі уақытта кәсіпорынның инженерлік жүйелерінің құрылысы жүргізілуде. «Казфосфат» серіктестігінің екі жобасы, оның ішінде 5 мың тонна гексаметофосфат натрия және ас фосфатын өңдеу Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың қатысуымен шілде айының 3-ші жұлдызында жалпы ұлттық телекөпірінде іске қосылып, өңірдің экономикасы тапшылық, сұранысы мол және бағасы арзан өнімге ие болды. Сонымен қатар, қуаттылығы жылына 600 мың тонна моно гидрат өңдейтін күкірт қышқылы цехы желтоқсан айында іске асырылады. Осы бағдарлама аясында, ағымдағы жылдың 2-ші жартыжылдығында полимерден жасалған құрылыс материалдарын шығаратын «Құрылыс Полимер» серіктестігін республикалық индустриалдық картасына енгізу жоспарланып отыр. «Жамбылгипс» акционерлік қоғамында жылына 170 мың тонна гипс өндіретін цех құрылысын кеңейту және жаңарту жобасы 2012 жылдың желтоқсан айына көзделген. «КаратЛ/» серіктестігі қуаттылығы жылына 3 мың шаршы метр жиһаз ламинатын каширлеу және қазіргі заманғы жиһазды өндеу цехы ағымдағы жылдың 3-ші тоқсанында жұмыска косылады. Жыл басынан бөлшек сауда тауар айналымының көлемі 36,0 млрд. теңгені кұрап, өткен жылмен салыстырғанда 15,6%-ға өсті. Көлік саласында жүк тасымалдау 27,0 пайызға, жолаушыларды тасымалдау 23,1 пайызға артты. Негізгі капиталға салынған инвестициялардың жалпы көлемі 18,9 млрд. теңге болып табылады. Биылғы жылдың басты саяси оқиғасы - Қазақстан Республикасы Президенті Н. Назарбаевтың Жамбыл облысына келген іссапары. Елбасымыз қаланың өнеркәсіп кәсіпорындарын, тұрғын үй коммуналдық шаруашылықты модернизациялау бағдарламасы аясында күрделі жөндеуден өткен көп қабатты тұргын үй және мемлекеттік жекеменшік серіктестік бойынша ашылған балабақшамен танысты. 10 шілде күні Елбасы Н.Назарбаев халқымыздың назарына «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға ортақ Еңбек қоғамына қарай 20 қадам» атты бағдарламасын ұсынды. Бұл бағдарламада әлеуметтік қорғаудан әлеуметтік өрлеуге бағытталған жаңғырту стратегиясының тренді болып табылған XXІ ғасырдағы еліміздің дамуының мақсаттары мен міндеттері, қағидаттары көрсетілген. Бағдарламадағы Елбасының тиісті органдарға берген 20 тапсырмасы -тәуелсіз Қазақстанды дамытуға жасалған кезекті батыл қадам. Біздің өңіріміздің экономикалық өндірістік ахуалын ескере отырып, тұрғындарды жұмыспен қамту мәселесі тікелей ірі кәсіпорындардың жұмысына байланысты екені сөзсіз. Енді әр сала бойынша тоқталып өтелік.

Биылғы жылы қалада 18 мың кәсіпкерлік тұлғалары тіркелген, оның ішінде 16 мың немесе 90 пайызы тұрақты жұмыс істеуде. Облыс әкімі Қ.Бозымбаев Тараз қаласының қарыштап өсуіне барынша назар аударып отыр. Қанат Алдабергенұлының жеке бастамасымен 2011 жыл біз үшін «Жол жылы» болып жарияланып, қаланың өзінде жүздеген шақырым жол жөнделді, ол жұмыс биылғы жылы да жалғасын табуда. Атап айтсақ, осы жылы да қала көшелерін жөндеуге 1 млрд. 790 млн. теңге бөлінген, жұмыстың аяқталуы ағымдағы жылдың 4-ші тоқсанына межеленген. Облыс әкімі ықшам аудандарда, тұрғын массивтерінде балалардың спорт алаңдарын, «Бәйтерек» ықшам ауданын салдыртып жатыр. Мұны сіздер көріп-біліп жүрсіздер, игілікке пайдаланып отырсыздар. «Тараз-Атакент» сауда орталығы қалада қалалықтарға қызмет көрсетудің жаңа сапалы мүмкіндігін ұсынуға дайын. Осының бәрі түбі сіз бен біз үшін, келешек үшін қызмет етеді. Азық-түлік бағаларын тұрақтандыру мақсатында, өткен жылы Жамбыл даңғылының бойынан коммуналдық базар ашылды. Коммуналдық базардың басқа базарлардан ерекшелігі, әр сенбі-жексенбі күндері тауар өндірушілердің жәрмеңкесі ұйымдастырылып, ауылшаруашылық өнімдері тұтынушыларға тікелей тиімді бағамен ұсынылады. 2011 жылы Асқаров көшесінің аяқ жағынан орталық базар құрылысы үшін 40 гектар жер телімі беріліп, 20 гектар жерге бюджеттен 28 млн. теңге бөлініп игерілді. Жаңа базардың құрылыс нысандарын аяқтау үшін биылғы жылы 248 млн. теңге сыртқы инженерлік желілерінің құрылысы, үш қосалқы стансасы мен электр желісін тарту, 35 млн. теңге Асқаров көшесінің жолын кеңейту және 170 млн. теңге базарға кіре беріс жолын абаттандыруға бөлінді. Осы кезеңде бөлінген қаржының 65 пайызы игерілді. Жаңа базар кешеніне қаланың барлық аумағынан жолаушыларды сапалы тасымалдауды қамтамасыз ету мақсатында қоғамдық көліктердің 26 бағыттарының жүру схемасы әзірленді. Осыған байланысты, базар иесі тарапынан, 2,6 га жер телімінде автобекет кұрылысы жүргізілуде. «Бизнес жол картасы-2020» бағдарламасы бойынша 156,0 млн. теңгеге 5 жоба қаржыландырылып, 1 млрд. 720 млн. теңгені құрайтын 10 жоба өңірлік үйлестіру кеңесінде мақұлданды. Одан басқа 1 млрд. 613 млн. теңге көлемінде 18 кәсіпкерлік тұлғалардың құжаттары қарастырылуда. Тұрғын жай-коммуналдық шаруашылық, автомобиль жолдары және құрылыс саласы «Қазақстан Республикасының тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығын жаңғыртудың 2011-2020 жылдарға арналған бағдарламасы» бойынша биылғы жылы көпқабатты тұрғын үйлерге күрделі немесе ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін 572,5 млн. теңге көлемінде қаражат бөлінді. Оның ішінде, 1-ші тетігі бойынша, яғни «Тараз әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» акционерлік қоғамы арқылы - 222,5 млн. теңге, 2-ші тетігі бойынша «Түрғын үй жөндеу - Тараз» серіктестігіне - 350 млн. і сі іге қарастырылған. 2012 жылы ирригация жүйелері бойынша 45,0 млн. теңге бөлініп, жер асты суының көтерілуіне байланысты және қала тұрғындарын су басу қаупінің алдын алу үшін «Қарасу-1,2», «Сеңкібай», «Қапал», «Үшбұлақ», «Түйте» және «Оңтүстік құрғату» каналдарының тазалау жұмыстары жүргізілді. Қаладағы көшелерді түнгі жарықтандыру жүйесімен қамтамасыз ету мақсатында 115 млн. теңгеге келісім-шарт жасалынып, бүгінгі күнге дейін атқарылған жұмыстар соммасы 58,0 млн. теңгені құрады. 18 (он сегіз) орта мектептерге баратын жолдардың жарық жүйелері, көшелер мен даңғылдардағы 1 180 дана шамдар қалпына келтірілді. Елбасының тапсырмасына сәйкес, энергоүнемдеу технологияларын барынша енгізу мақсатында ағымдағы жылы осы бағдарлама аясында 225 млн. теңгеге Төле би, Абай, Жамбыл даңғылдары және Балуан Шолақ көшелерінің сыртқы жарықтандыру жүйелері жаңа үлгідегі энерго үнемдейтін шамдарға ауыстырылуда. 2012 жылы жалға берілетін тұрғын үй құрылысына республикалық бюджеттен 1 млрд. 150,0 млн. теңге, жергілікті бюджеттен 128,0 млн. теңге бөлінді. Бұл қаржыға «Бәйтерек» мөлтек ауданында үш 5 қабатты 70 пәтерлі тұрғын үйдің құрылысы жүргізілуде, оның біреуі аяқталу барысында. Одан басқа үш 5 қабатты 75 пәтерлі және бір 5 қабатты 70 пәтерлі үйлердің жобалық-сметалық құжаттары мемлекеттік сараптамадан өтіп, құрылыс-монтаждау жұмыстарын жүргізуге тендер жарияланды. Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі арқылы республикалық бюджеттен 512 млн. теңге қаржы бөлініп, «Ұн комбинаты» (12-ші диірмен) алқабында 5 қабатты 75 пәтерлі несиеге берілетін тұрғын үйдің кұрылысы жүргізілуде. Өздеріңіз білетіндей биылғы жылы қала көлемі 5954 гектарға ұлғайды, оған Жамбыл ауданының Кұмшағал, Көлтоған, Қызыл-Абад, Казарма, Шөлдала және Учхоз ауылдары мен 50 саяжайы, шаруа қожалықтары мен басқа нысандары енді. Тұрғындармен жиындар өткізіп, әлеуметтік (мектеп, балабақша, дәрігерлік мекеме, ауызсу, газ, жол жөндеу, қоғамдық көлік қатынастарып пошта, байланыс, халыққа қызмет көрсету орталығы, әлеуметтік көмек көрсету) сұрақтарды шешу басты назарға а лынды. Жеке үй салу проблемасы өзекті мәселе, 46560 тұрғындардың жеке үй салуға өтініштер тіркеуде тұр. «Қазақтелеком» ААҚ-ы Жамбыл облыстық телекоммуникация дирекциясы экономиканың басты даму рөлін атқарады, атап айтқанда: жергілікті қызмет, халықаралық және қала аралық телефон байланысын, жылжымалы радиотелефон байланысын, дыбыстық және теледидар бағдарламаларының трансляциялық қызметтерін ұсынады. Телекоммуникация саласында тозығы жеткен АТС-ті заманауи сандық станцияларға ауыстыру жұмыстары өз жалғасын табуда. ОАМА үлттық спутниктік байланыстың жүйесі қызмет көрсетуде. Облыс бойынша автокөлік жолдарының ұзындығы 4117 шақырымды құрайды, соның ішінде К47 шақырым республикалық маңызы бар жолдарға жатады. Тараз қаласы аумағынан маңызы бар Алматы-Бішкек, Алматы-Ташкент-Термез, Қазақстан, Кырғызстан және Өзбекстан республикаларын Біріктіретін автокөлік жолдары өтеді. 2009 жылы мемлекетіміздің аумағында, соның ішінде Жамбыл облысында «Батыс- Европа -Батыс Қытай» автобан құрылысын салу жұмыстары басталған, Бұл автобан құрылыс жұмысы 2013 жылы аяқталады. Жолдың жалпы ұзындығы 8445 шақырымды құрайды, оның 2787 шақырымы Қазақстан Республикасы аумағында (Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Алматы облыстарына қарасты). Асфальтобетон төсемдерінің қалыңдығы 80 см. кұрайды, көлік магистралінің қызмет көрсету уақыт өтілі - 25 жыл күрделі жөндеусіз, ең жоғары жүру жылдамдығы - 120 шақырым сағатына. Жобада өзендер арқылы өтетін автокөлік көпірлері, аялдама заңдары, көлік павильондары, мал өтетін орындар, электрондық таблолар қарастырылған. Қала жолаушыларын тасумен 53 бағыт бойынша, 13 транспорттық мекеменің 653 автобусы айналысады және бұлар әрқашанда жаңарып отырады. Қоғамдық автокөлік, тұрғындарды тасымалдау, сапалы қызмет көрсету бағытында қалада 52 жол желісінде, 13 көлік мекемелерінде 636 автокөлік жұмыс жасайды. Биылғы жылы облыс орталығында халықты тасымалдауға 52 жаңа көлік алынса, жақында тағы 75 көлікпен толықтырылады. Жолдарда көлік қауіпсіздігін сақтау мақсатында 64,6 млн. теңгеге көше қиылыстарына бағдаршамдар қойылды. 2012 жылы қаланы абаттандыру мақсатында саябақтар мен скверлерге, күре жолдардың бойына 2 мың сәндік, 206 қылқан жапырақты ағаштар отырғызылып, 3 мың жасыл қоршау жасалынды. Ол жұмыстар күз айында да жалғасын таппақшы. «Әкім бауын» қайта жөндеу, «Алматы-Тараз» кіре беріс аркасын жасау, көптеген скверлерді демеушілердің көмегімен жөндеу көзделіп отыр. Қаланың тазалығы мен санитарлық жағдайын ұстап тұру мақсатында «Жасыл Тараз» мекемесі 50 млн. теңгенің арнайы техникасымен жабдықталды. БіЛІМ САЛАСЫ ЕҢ МАҢЫЗДЫ САЛА БОЛҒАНДЫҚТАН, БІЗ ЖЫЛ САЙЫН ҚОМАҚТЫ ҚАРЖЫ БЕЛІП КЕЛЕМІЗ

2012 жылы білім, дене шынықтыру және спорт бөліміне барлығы 11,5 млрд. теңге қаражат қарастырылды. Жамбыл ауданынан 7 білім мекемесі қосылып, жалпы саны 95 болды. Оның ішінде 1 кешкі, 58 орта мектептері, 34 балабақша және 2 мектептен тыс қосымша білім беру мекемелері. Жалпы білім беретін мектептердегі оқушылар саны 53 181 баланы құрады. 1,2-ші сыныптың 11 755 оқушысын бір мезгіл тегін ыстық тамақпен қамтамасыз етуге 233 млн. теңге жұмсалды. Жағдайы төмен отбасының балаларына 215,4 млн. теңге, оның ішінде тегін ыстық тамақпен қамтуға -108,5 млн. теңге, киім алуға - 58,6 млн. теңге, жазғы мектеп жанындағы лагерге - 12,8 млн. теңге, «Болашақ» жазғы сауықтыру лагеріне - 35,5 млн. теңге қарастырылды. Жаз мезгілінде 40 мың шамасында (78,4%) бала жазғы демалыспен және сауықтырылумен, 11 мың (21,6%) оқушы еңбекпен қамтылды. Өткен ұлттық бірыңғай тестілеуге (¥БТ) барлығы 2 404 оқушы немесе мектеп бітірген түлектердің 86 пайызы қатысты, қорытындысында ең жоғары көрсеткіш көрсеткен №45 мектеп-гимназиясында орташа балл-103,67 болды. 2-ші көрсеткіш №1 мектеп гимназиясында (93,98 балл), 3-ші - №40 мектеп-гимназиясы (92,19 балл), 4-ші - №24 мектеп-гимназиясы (86,85 балл), 5-ші орында - №39 мектеп- гимназиясы (86,59 балл). 369,0 млн. теңгеге 5 орта мектептер күрделі жөндеуден, 136,6 млн. теңге көлемінде 24 мектеп және 2 шағын орталық ағымды жөндеуден өтті. Қала бойынша 13 031 бала мектепке дейінгі оқытумен және тәрбиемен камтылса, балабақша кезегіне тіркелген балалар саны - 22 880. «Балапан» бағдарламасын орындау мақсатында, мемлекеттік-жекеменшік серіктестік негізінде ағымдағы жылдың 22 маусым күні, «Қаратау» мөлтек ауданында орналасқан «Мүбәрәк Мөлдір» жекеменшік 280 орындық балабақшасы ашылды. №37 орта мектебі жанында орналасқан 75 орындық шағын орталықтың пайдалануға беру мерзімі ағымдағы жылдың қыркүйек айына көзделген.

Қала тұрғындарын дене шынықтыру және спортпен шұғылдануға тарту мақсатында 67 бұқаралық спорттық-көпшілік іс-шаралар өткізіліп, оған барлығы 70 мың қала тұрғындары қатысты. Жасөспірімдердің бос уақытын тиімді пайдалану үшін, бүгінгі таңда қалада 6 балаларға арналған аула клубтары және 52 жастар қоғамдық бірлестіктері жұмыс атқаруда. 137-і үкіметтік емес ұйым қаланың әлеуметтік - экономикалық өміріне белсене қатысып, өңірде қордаланған түрлі әлеуметтік мәселелерді шешуге ат салысуда. Қала аумағында 11 мемлекеттік және 27 мемлекеттік емес баспасөз басылымдарымен 4 телеарна жұмыс атқаруда. Қала аулаларын абаттандыру бағдарламасына сай, биылғы жылы көп қабатты тұрғын үйлердің 100 ауласын абаттандыру жоспарланған. Бүгінгі күнге, жоспарға сай 62 аулада көркейту жүмыстары аяқталды. Тараздықтардың рухани сұраныстарын қанағаттандыру және демалыстарын пайдалы өткізу үшін, ағымдағы жылдың 1-ші жартыжылдығында 125 мәдени іс-шаралар ұйымдастырылып, оларға 120 мыңнан аса адам қамтылды.

2012 жылдың 1-ші жартыжылдығында тұрғын үй көмегі бойынша 7 601 отбасына 116,0 млн. теңге, оның ішінде көп қабатты үйлердің кондоминиум шығындарын өтеуге 15,0 млн. теңге және 4 372 отбасындағы 18 жасқа дейінгі 12 838 балаға 100,6 млн. теңге жәрдемақы тағайындалып төленді. 478 отбасының 1 833 мүшесіне 19,0 млн. теңгеге атауылы әлеуметтік көмек көрсетілді. Мүгедек балаларды үйде оқытып, тәрбиелеуге 483 мұқтаж отбасына 8,4 млн. теңге аударылды. Ағымдағы жылға арналған қоғамдық жұмыстарына 112,3 млн.теңге бөлініп, есепті кезенде 212 жұмыссыз азамат нақты жұмысқа тартылды. Жастар тәжірибесін ұйымдастыруға қарастырылған 59,6 млн. теңгеге 520 жас түлекке жолдама берілді. 9 мамыр - Жеңіс күні мерекесі қарсаңында, әр бір соғыс ардагерлері мен мүгедектеріне 15,0 мың теңге көлемінде бір жолғы материалдық көмек көрсетілді. Қаладағы жоғары және арнайы орта оқу орындарында 29 білімгер қала әкімінің гранты бойынша тегін білім алуда.

Жыл басынан бері Тараз қаласының халық саны - 328 202 адамды қүрады. Осы халыққа 4 емдеу- алдын-алу стационары, 1 жедел медициналық жәрдем станциясы және 9 емхана қызмет атқарады. Мемлекеттік емдеу - алдын алу мекемелерінде 1458 дәрігер және 5 180 орта медициналық қызметкерлер жұмыс істейді. 10 мың адамға шаққанда дәрігерлермен қамтамасыз етілу көрсеткіші 44,7-ге тең (2077 «ылы - 43,2). Дегенмен, қала бойынша 100 маман дәрігерлер қажетті болып отыр. Мәселені шешу үшін жас мамандарды тартуға жергілікті бюджеттен әлеуметтік пакеттер карастыру қажет. 2012 жылдың 6 ай қорытындысы бойынша, табиғи өсім біршама өсіп, 19,5 % құрады (2011 «илы - 17,7). Өткен жылмен салыстырғанда нәрестелік өлімі - 17,7 % (2011 жылы - 21,7 %) және ана өлімі - 13,6 % (2011 жылы - 14,6 %) көрсеткіштерінің төмендегені байқалады. Әрине, бұл бағыттағы жұмыстарды жалғастыруымыз қажет.

Қалалық ішкі істер басқармасының жұмысын жақсарту мақсатында, ағымдағы жылы 3 тірек пунктін (опорный пункт) ашу үшін 15,0 млн. теңгеге 3 пәтер сатып алынды, 24 млн. теңгеге 24 мек- ісмке бейнебақылау жүйесі, 12,6 млн. теңгеге, 21 мектепке дейінгі мекемелеріне дабыл қаққыш белгісі орнатылды. Осыған қарамастан, тіркелген қылмыс саны өткен жылмен салыстырғанда 126 пайызға, соның ішінде ұрлық - 150 пайызға, жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылық фактілері - 19 пайызға және ауыр қылмыстардың саны - 33 пайызға өскен. Осы жылы қала аумағында 13 кісі өлтірушілік фактісі тіркелген. Қылмыстың өсу себебін, құқық қорғау органдары 2011 жылы болған рақымшылыққа (амнистия) және қылмыстық оқиғаны тіркеу ережесіне енгізілген өзгерістерге байланысты деп көрсетуде. Алайда, қалада болып жатқан қылмыстық ахуалды, рақымшылық пен тіркеудегі өзгерістерге байланыстырмау қажет. Ең алдымен, жасөспірімдер арасындағы құқықтық тәрбие беру, қылмыстың алдын алу басты назарға алыну керек. Біз қазіргі таңда қылмысты ашумен емес, қылмысқа жол бермеу мәселесімен айналысуға тиіспіз.

Инфляция деңгейі жыл басынан бері 2,8 %-ды құрады. Азық-түлік тауарлары 2,5%-ға, азық-түлік смес тауарлары - 2,0%-ға, ақылы қызметтер - 3,8%-ға өсті. Жыл басынан бері жүмыссыздар саны 2 920 адамды құрап, жалпы жұмыссыздар санының корсеткіші 5,5% болды. Қала бойынша бір жұмысшының орташа номиналдық жалақы көлемі - 74 632 ісцге көлемінде қалыптасып, 18,6 пайызға өсті. Орташа күнкөріс деңгейі 15 245 теңгені құрап, өткен аймен салыстырғанда 8,1 пайызға өскен.

Жұмыстардың дер кезінде қаржыландырылып, жоспарлы түрде іске асырылуында қала бюджетінің кірісі мен шығысының толық орындалуы өте маңызды. 2012 жылдың 1-ші шілдесіне Тараз қаласы бюджетінің кіріс бөлігі 100,2 пайызға орындалды. Қала бюджетінің шығыс бөлігі ағымдағы жылдың 6 қорытындысы бойынша игерілуі 95,7 пайызға немесе 476 млн. теңгеге игерілмеуі қалыптасты, атап айтқанда:

Біріншіден, қала бойынша қолданыстағы су ғимараттарының жағдайын жақсарту немесе жаңа талаптарға сай келтіріп, биологиялық тазарту стансасын іске қосып, кәріз суларды қайта өңдеуге мүмкіндік ашу. Биологиялық жолмен тазарту стансасының жобалық сметалық құжаттары әзірленіп, Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрлігінде жан-жақты тексерілу үстінде. Жоба бекітіліп шыққан жағдайда, бұл нысанның қүрылысына орта есеппен алғанда 22 млрд. теңге қажет. Екіншіден, қаланың тұрмыстық қалдықтары Жамбыл ауданының жерінде орналасқан арнайы полигонда жинақталуда. Полигонның қазіргі жағдайы қалыпты болғанымен, күн сайын жиналып жатқан түрлі қалдықтардың зияны өңіріміздің қоршаған ортасына аса қауіпті. Бұл мәселені түбегейлі шешу үшін, жобалық құны 4 млрд. теңге құрайтын тұрмыстық қалдықтарды өңдеу зауытының құрылысын жүргізу керек. Келесі мәселе, Елбасымыз өз Жолдауында атап көрсеткен «Қолжетімді баспана» бағдарламасына сай тұрғын үй құрылысын жүргізу болып отыр. Осы мақсатта, автовокзал мен Талас өзенінің арасындағы орналасқан жалпы көлемі 120,0 га құрайтын жерге жаңа мөлтек ауданның құрылысын жүргізу жоспарлануда. Мөлтекаудан кұрылысына біріншіден, шаруа кожалықтар меншігіндегі жер телімдерін мемлекет мұқтажы үшін сатып алу керек. Екіншіден, тұрғын үй мен әлеуметтік нысандар құрылысын жүргізу үшін, орташа құны 9 млрд. теңгені құрайтын инженерлік инфрақұрылымдар жүйесін тарту қажет. Қорыта келе, ағымдағы жылы қолда бар мүмкіндіктер мен резервтерді пайдалана отырып, қаланың әлеуметтік-экономикалық дамуының көрсеткіштерінің орындалуын қамтамасыз етуге барлық шараларды қолдануымыз керек. Қаламыздың тарихи атауы қайта берілгеніне биыл 15 жыл толды. Тараз қаласында менен бұрын қала басқарған, әкім болған барлық азаматтарға олардың қала бейнесінде қалдырған құрылыстары, ғимараттары, сәнді алаңдар мен көшелері үшін шын жүректен ризашылығымды білдіргім келеді. Қала бір күнде тұрмайды. Бір жылда көркеймейді. Қаланың тағдыры адамның тағдыры сияқты, өмірі де адамдардікіне ұқсас, күрделі келеді. Ал, біздің міндет, өз уақытымызда Таразға адал қызмет ету. Тараздықтарға айтарым, Сіздердің атқаратын жұмыстарыңыз қоғам үшін пайдалы, әрі әрбір бастамаларыңыз құнды. Әр тілегіңіз әкімдік үшін де қымбат. Себебі, әкімдік Тараз үшін, оның тұрғындары үшін еңбек етеді. Қаланың өткенін оқып-білу тұрғындардың, білімгерлеріміздің, оқушыларымыздың жеріне және Отанына деген сүйіспеншілікке, жоғары сана-сезімге, ізгілікке, адамгершілікке, парасаттылыққа, үлкен мен кішілікті білуге, оларға қамқор және тірек болуға, имандылыққа, адалдыққа, әділеттілікке, Қазақстандық патриотизмге тәрбиелеуде үлкен роль атқарады деп білемін.

Жобалық шекаралардың шектеріндегі қаланың аумағы 18786,75 гектарды құрайды. 2008 жылы Урбостиль» қала кұрылыстық фирмасы (Алматы қ.) Тараз қаласының бас жоспарын, іске асыру мерәімімен 2025 жылға дейін және үзақ мерзімді даму болжамы - 2030 жылға дейін дайындаған. Бас жоспар 2010 жылдың 22 қаңтарында Үкметте бекітілген. Тараз қаласы - еліміздің ең ірі өнеркәсіп орталығы және транспорттық түйіні болып табылады. Қала ірі көлік артериаларыныц қиылысуында орналасқан: шығыстан - оңтүстік-батыс бағытында Даматы-Шымкент магистральды темір жолы, солтүстік-батыс бағытында республикалық маңызы бар Алматы-Шымкент автожолы, қаланы солтүстік шетінен айналады, оңтүстік-шығыстан қалаға қарай республикалық маңызы бар Бішкек-Тараз автожолы өтеді. Одан басқа, қалада жергілікті және облыстық маңызы бар жолдар шоғырланған.

Тараз қаласының бас жоспары қаланың тұрақгты дамуы мен тіршілік әрекетіне қолайлы жағдай жасау, экологиялык қауіпсіздікті қамтамасыз ету, табиғатты және мәдени мұраны қорғау мақсатындағы қалалық құрылыс дамуын жоспарлайтын негізгі құжат болып табылады. Бас жоспар қалалық инфрақұрылымды дамытудың, табиғи кешен аймақтарын сақтау мен дамытудың, тұрғын және өнеркәсіптік аумақтарды қайта жаңғырту мен қайта құрудың, қоғамдық, іскер және мәдени орталықтарды, туризм және демалыс объектілерін дамытудың, қалалық ортаны кешенді көркейту мен эстетикалық тұрғыдан ұйымдастырудың перспективалық және бірінші кезектегі бағдарламаларын әзрлеу мен жүзеге асыруға, Тараз қаласының әкімшілік аудандары аумақтары мен басқа аумақтық бірліктерін дамытуда қала құрылысы жоспарларын әзірлеу және іске асырудың алғы шарты болып табылады. Тараз қаласы Бас жоспарының басты мақсаты - экологиялық қолайлы, қауіпсіз және әлеуметті ыңғайлы іршілік ортасын кұруға бағытталған қала құрылысы іс-шаралар кешенін жүргізу.

Тараздың бас жоспары іске асырыла бастады.

Өзінің тарихи атауын қайтарып алғанына 15 жыл толған жаста, 2000 жылдан асқан коне Тараз бүгінде өсу, жаңару алдында тұр. Қазіргі кезде қаланың аумағы кеңейіп, түрғындарының саны да өсе түсуде. Тараз қаласының бұрынғы бас жоспары өткен ғасырдың 80-жылдары жасалған болатын. Бүгінде ол өмір талабына ілесе алмай қалды. Өйткені, кейінгі жылдары қала аумағында жаңа нысандар салу мәселесі тым қиындап кетті. Мәселен, халық көп баратын мейрамханалар, сауда, немесе тұрмыстық кызмет корсету ирындарын ашу, базарлар салу жүйесіз жүзеге асырылды. Сол себепті, қаланың жаңа Бас жоспарын жасау кажеттілігі туындады. Қаланың келешегіне қызмет ететін бас жоспар көпшіліктің, қалалық, облыстық мәслихаттың қарауына ұсынылып, мұқият танысқаннан кейін қолдауын тапты. Облыстық бюджеттен 62,8 миллион теңге қаржы бөлініп, тендер өткізілді. Тендерді «Урбостиль» ЖШС жобалау мекемесі жеңіп алды. Қаланың Бас жоспарын жасап, ол туралы «Урбостиль» ЖШС директоры Любовь Владимировна Нысанбаева кеңінен түсінік берді.

- Бас жоспар - қала өркендеуінің басты күжаты болып табылады, - деді ол. - Бұл жолғы Бас жоспар Тараз қаласы дамуының 2030 жылғы мерзіміне дейін арналып, жасалды. Жоспар 4 кезеңмен жүзеге асырылатын болады. Қазір қалада 350 мыңға жуық тұрғын бар. 2030 жылға дейін тұрғындардың саны 600 мыңға дейін өседі деп көзделіп отыр. Әлбетте, тұрғындар көбейгеннен кейін алуан проблемалар да алдан шығады. Осы мерзімде жаңадан бүтіндей мөлтек аудандар салынатын болады. Қала оңтүстік-шығысқа карай және солтүстік-батысқа қарай да канатын кеңінен жаятын болады. Құрылысы таяуда басталған ең соңғы сәулеттік үлгідегі Бәйтерек мөлтек ауданында 15 мың адам тұратын болады. Адам көп шоғырланған жерде экология тазалығы да бірінші кезектегі міндеттің бірі болуы тиіс. Сондықтан да, жоспарда қаланы көріктендіруге, көгеріштендіруге ерекше көңіл бөлінген. Қаланың қазіргі көлемі 6 мың гектарға ұлғаяды. Ол жерлер облыс орталығына жақын орналасқан Жамбыл және Байзақ аудандарыньщ аумағынан қосылды. Тараз қаласына жақын аудандардан қосылған жер телімдеріне бөлшектеп жоспарлау жобасын (БЖЖ) әзірлеу жұмыстары 2011 жылдан басталды. 2012-2015 жылдарға осы жұмыстардың іске асу жұмыстарының кестесі қала әкімінің орынбасарымен бекітіліп жоспарланған. 2012 жылға «Көлтоған» мөлтек ауданы (250 га), Асқаров көшесінің аяғынан (312 га), «Шалғай Карасу» және «Құмшағал» алқабы (369 га), «Арай» алқабы (35 га), Асқаров көшесінің аяғы айналмалы жолдағы орталық базар орны (40 га) жер телімдеріне бөлшектеп жоспарлау жобалары әзірленді. 2010 жылғы бекітілген Бас жоспарға байланысты Комратов, Сүлейменов көшелерінің қайта кұру жұмыстары, орталық базардың орнына бөлшектеп жоспарлау жобасын (БЖЖ) дайындау жұмыстары, Абай даңғылы бойындағы аудандар, Пушкин көшесі, Алматыға шыға беріс, Талас өзенінің бойынан дема- лыс орындары да осы жоспардағы кестемен 2012-2015 жылдарға бекітілген. Алматы жолына шыға берісте Автобекет маңындағы (100 га) жер теліміне 14 -мөлтек ауданын соғу жоспарлануда және Алматыдан кіре берісте қаланың сәулетті шығыс қақпасы орнатылды. Бас жоспарда белгіленген жұмыстар өз мерзімінде іске асуда. Жалпы, қала біркелкі тегіс жерге орналасқан. Құрылыс жүргізуге аса қолайлы жер саналады. Осы жер аумағынан жеке тұрғын үй салуға ниет еткен каланың 30 мың тұрғынына жер телімі бөлінеді. Қаланың оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс аймағынан мұндай үйлер көптен салынатын болады. Қала еліміздегі ірі химия кәсіпорындарының орталығы ретінде белгілі. Қаланың батысында орналасқан осы зауыттардың маңынан жаңа биологиялық тазалау орталығы салынатын болды. Қазір оның жобалау жұмыстары жүріп жатыр. Оның құрылысына Үкімет 8 миллиард теңге бөлуді мақсат етіп отыр. Қаланың солтүстік шығыс аймағындағы шайынды су орны жабылатын болады. Өзінің 10 жылдық мерейтойын тойлауға қызу дайындалып жатқан Астананың құрылысын аралаған Елбасы оның сыртын қоршап жатқан 40 мың гектар орман алқабында болып, осындай орман, тоғайлардың еліміздің барлық ірі қалаларында орнығуын ескерткен еді. Қаланың бас жоспарында химия кәсіпорындары орналасқан маңнан қаланың солтүстік-шығысына қарай орман, тоғай отырғызуға арнайы алқаптар бөлінді. Оңтүстік-батыстан жаңа «Бәйтерек» мөлтек ауданының құрылысы басталады. Ол үшін 40 гектар жер бөлініп отыр. Мұнда 15 мыңға жуық халық тұрады деп жоспарлануда. Шығыс стилінде соғылатын 68 көп қабатты тұрғын үйлер қала бейнесін мүлде жаңартпақ. Жаңа мөлтек ауданда 200 орындық балалар ауру- ханасы, 300 орындық аурухана, 300 орындық кардиологиялық орталық орналасатын болады. 120 орынға арналған 9 қабатты қонақ үй қала қонақтарына қолайлы жағдай туғызады. 2000 оқушыға арналған орта мекгеп пен 2 балалар бақшасы, спорт мектептері және суда жүзу бассейнінің құрылысы жүргізілетін болады. Ал, осындағы тұрғындар үшін көп қабатты автокөлік тұрағын соғу да жоспарда бар. Осы маңға жақын жатқан «Көктем» аймағынан «Атакент» сауда орталығына 28 гектар жер бөлінген, қазіргі таңда соңғы үлгідегі бұл ірі сауда орталығы халықаралық талаптарға сай түрғындарға қызмет көрсетуде. Мұнда автокөлік салондарынан бастап, тұрмыстық және азық-түлік өнімдеріне арналған павильондарда қала тұрғындары сауда жасауда. Тараз-тарихи ескерткіштерге бай қала. Туризм саласын дамыту мақсатында «Ежелгі Тараз» тарихи-мәдени кешенін дамыту қала өмірінің басты мақсаты ретінде қаралды. Қаланың жаңа күрылысында қала көшелері кеңейтіліп, көлік қатынасында киындық тумау үшін бірнеше айналмалы жол салынады. Темір жолдың арғы бетіне қатынау үшін 4 көпір жолы, Талас өзенінің қос қапталына қатынау үшін де осыншама көпірлердің қүрылысы пайдалануга беріледі. Қазір қала шетінен өтіп жатқан Алматы-Шымкент трассасы қалаішілік жолға айналып, халықаралық жаңа трасса химия зауыттарын сырт айналып өтетін болады. «Қолда бардың қадірі жоқ» депті халқымыз. Қаланың ортасынан ағып жатқан табиғаттың ерекше сыйы Талас өзенін осы уақытқа дейін игілігімізге дұрыс жарата алмай келдік. Бас жоспарда өзеннің қос қапталынан демалыс орталықтары көптеп ашылатын болады. Ол, сөз жоқ, жаз маусымында қала түрғындарының суға түсіп, сергитін орнына айналады. Қаланың көкжиегін кеңейтетін құрылыстар қазірден-ақ қолға алынуда. Бір-екі жыл көлемінде пайда болған, Бурыл тұрғын аймағында 1200 орындық қазақ орта мектебінің құрылысы аяқталды. Жеке үй салушылардың жаппай жүргізіп жатқан құрылысынан қаланың жаңа келбеті пайда болды, мұндай құрылыстар «Арай» түрғын аймагында да қызу жүруде. Оларда қазір жолдар салынуда. Инфрақұрылымын жетілдіру мақсатында су құбырлары жүргізілуде.

Әмірхан ҚАМБАРБЕКОВ, Тараз қаласы әкімиятының архитектура және қала құрылысы бөлімінің бастығы. Қазақстанның Құрметті сәулетшісі.

Тараз қаласы туралы осы кезге дейін түрлі деректер тайталасып келді. Оның ішінде ең бастысы- Қазақ ҚСР Ғылым академиясының ғалымы К.Ақышевтың тұжырымдамасы. Онда 568 жылы әйгілі Еділ патша Византия елшісі Земархты қабылдайды. Осы кездегі мемлекетгік кұжатта Тараз қаласының да аты жазылыпты. Бірақ, ғұлама ғалым Әлкей Марғұлан Қытай жылнамасының деректеріне сүйене отырып «Біздің жыл санауымызға дейінгі І ғасырдың орта кезінде өз мемлекетінің астанасын -Талас қаласын салды» деп үзілді-кесілді тұжырым жасайды. Осы дерек, тарихи дәлел кейін көптеген ғалымдарымыздың атсалысуы- мен анықталды. Біздің дәуірімізге дейінгі 55 жылдары Орталық Азияда үстемдік еткен ғұндар екіге бөлініп кетті. Бір бөлігі Чуханье Шаньюдің бастауымен Қытайға бағынды, екіншісі бөлігі Чжи-чжи Шаньюдің басшылығымен іауслсіздік соғысын жалғастырыпты. Чжи-чжидің әрекеттері Қытай билеушілерін қатты аландатты. Олар жыры жергілікті халық пен Чжи-чжидің көзін құрту керек деп шешеді. Сөйтіп, Чжи-чжиге екі қолбасшы (басқарған арнайы қолын аттандырады. Бұлар 36- жылы Чжи-чжиді қоршауға алып, өлтіреді. Осыған байланысты қытай деректерінде «Чжи-чжи Шаньюдің ордасы киіз үйлерден тұрады, жан-жағы дуалдармен щіріиалған, әсем қакпалары бар қала ішінде, Талас өзенінің жағасында» деп айтылыты. Онда біздің жыл санауымызға дейінгі 36 жылы болған жорық суреттеледі. Міне, осы деректерді көптеген ғалымдар жан-жақты жазды, дәлелдеді. Бұлардың ішінде Н.Я. Бичурин, А.Н.Бернштам, Ә.Х.Марғұлан, Ю.А.Зуев, Т.Сениговалармен бірге Тараздық ғалымдар да бар. Жалпы Тараз қаласының тарихына қатысты оқиғалар мен деректер үлкен бір кітапқа жүк боларлық. Тіпті сол кезде, қаланың ірге тасы қаланған түста римдіктер де атсалысыпты. Қаланы 500 адам екі жыл бойы тұрғызыпты деген де деректер бар. Қала сыртындағы қорған балшық дуалмен қоршалып, қарауыл кдрайтын мұнаралар болған. Қорған ішінде жүздеген жауынгерлер-римдіктер тұрыпты. Қорғанның ауыр- ям.ір қақпалары болған. Бұл деректердің барлығы да ежелгі үйсіндер мен қандылардың тарихына қатысты дүние жүзі ғалымдарының еңбектерінде айтылған. Оның бергі жағында Қараханның тұсындағы тарихы өзгеше. Қаланың Әулиеата атануы Қараханға тікелей қатысты көрінеді. Өйткені, Әулиеата Қараханның арғы бабасы екен. Мұны да тарихшылар тамылжытады. Айта берсек, Тараздың тарихы- қазақтың тарихы. 1995 жылы 12 желтоқсанда Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан президенттері - Н.Назарбаев, А.Ақаев, И Каримовтың Жамбыл қаласында кездесуі болды. Олар үш ел арасындағы әкономикалық, әскери және т.б масслелерді қарауға бас қосты. Облыс активін жинап, екі айда атқарьшған жұмыстар негізінде Елбасының алдында есеп бердім. Соңынан үш президенттің кездесуі болды, ол үлкен табыспен аяқталды. Мен осы кездесуді пайдалана отырып, Жамбыл қаласының атын Тараз деп өзгертуді ұсындым. Бұған «ом геген дәлелдер келтірдім. Соған орай, Жамбыл қаласында «Әулиеата» атты үлкен облыстық мешіт» тұрғызуды жоспарлап отырғанымды мәлімдеп, оларға болашақ мешіттің макетін көрсеттім. Президенттер менің ұсынысымды толық қолдап, өздерінің бүгіннен бастап көмек беретіндерін айтты. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев 1997 жылы 8-қаңтарда Жамбыл қаласында ежелгі Тараз атауын қайта беру жөніндегі Жарлыққа қол қойды. А.ТШАНОВ, Мемлекет және қоғам қайраткері, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, «Құрмет белгісі» және «Құрмет» орденді белгілі құрылысшы, техника ғылымдарының кандидаты, педагогика ғылымдарының докторы, ҚСРО спорт шебері, ҚР Құрылыс министрі, құрметті құрылысшы, ХІІ-ХІІІ шақырьшған Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 1995 жылғы қараша - 1998 жылғы қаңтар аралығындағы Жамбыл облысының әкімі, Оңтүстік Қазақстан облысының құрметті азаматы.

БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ ОРДАСЫ - ҚАСИЕТТІ ТАРАЗ ҚАЛАСЫ Тарихы терең, мәдениеті бай Тараз қаласы туралы көне қытай, араб, парсы және Византия деректерінде жиі кездеседі. Қытай саяхатшылары мен араб тарихшыларының еңбектерінде суреттеліп аталатын Тараз қаласы Тұран даласындағы үлкен сауда мен мәдениет орталығы және Жібек жолы бойындағы керуен жолдарының торабы ретінде көрсетіледі. 751 жылғы болтан Талас соғысынан кейін Таразда қағаз өндіретін кәсіпорындар ашылған, ғұламалардың ғылыми еңбектер жазуына көп мүмкіншіліктер туған. Талас жеңісінен кейін Таразда біртуар ғұламалар дүниеге келген, олардың туындылары жазбаша түрде бізге жетті. Ал қағаз жасауды Еуропаға мұсылмандар үйреткен. Тұманды Альбион елінде қағаз жасау өндірісі және қағазды жазу материалы ретінде Тараз түбіндегі шайқастан кейін 558 жылдан кейін ғана пайдалана бастаған. Батыс елдері біздің ғалымдар мен ғұламалардың еңбектерін аударып, білім және тәрбие алған. Мен Жамбыл университетіне келген кезде қиын кезең еді ғой, оқу ордасының материалдық-техникалық базасы өте томен болатын. Компьютер жоқ, ұжым 6-7 айдан бері жалақы алмаған, студенттерге стипендия 5-6 ай бойы төленбеген. Бұрынғы пединституттың мәртебесі тым томен еді, өйткені ұжымда ауызбіршілік жоқ болғандықтан, ректор да ұзақ тұрақтамайтын. Жағдаймен танысқан соң, ең алдымен біз оқытушы-профессорлар жалақысы мен студенттер стипендиясы бойынша қордаланып қалған қарыздардан құтылуға тырыстық. Бұл ретте облыс әкімінің ролі аз болған жоқ. Біз университеттің негізгі корпустары орталықта болуы керектігін ескеріп, бос тұрған «Казгидроводхоз», бұрынғы саяси-ағарту үйі, «Жамбылводстрой» сияқты ғимараттарды сұрап, ұсыныс жасадық. Амалбек Қозыбакулы Тшанов оқу ғимаратгарын аралап көріп, біз сұраған ғимараттардың үшеуін облыс әкімінің шешімімен, аумақтық мүлік комитеті арқылы Жамбьш университетінің балансына берді. Осылайша, әкім Жамбыл университетінің имиджін көтеру үшін саяси шешім қабылдап, оқу ордасының дамуына үлкен көмек көрсетгі, әр уақытта университет оның назарынан тыс қалған жоқ. Университеттің жоғары дәрежелі көп салалы болуына әкономикалық, ауыл шаруашылығына қажетті стандартизация, сертификация сияқгы мамандыкгардың ашылуына облыс басшысы айрықша үлес қосты. Осы орайда ол заң мамандыктарын ашу үшін тікелей Үкіметке, Білім министрлігіне шыккандығын айтуымыз керек. Республикада бүған қарсы болғандар, яғни Жамбыл университетінде заң мамандықтарын ашудың қажеті жоқ деушілер де табылды. Сонда да әкім облыс тұрғындарының санын, облыстың болашағын алға тарта отырып, заң мамандықгарының ашылуына қол жеткізді. Бүгінде бүл мамандықтар бойынша Тараз университеті жаман жүмыс істеп жатқан жоқ. Кейін 1998 жылы наурыз айында Тараздың үш жоғары оқу орындары бірігіп, Жамбыл университет! 37 мамандық бойынша маман даярлайтын дәрежеге қол жеткізді. Жамбыл университетінің ғалымдары ректорға, яғни менің алдыма педагогикалық мамандықтар бойынша кандидаттық диссертациялық кеңес ашу мәселесін қойды. Ал, Алматыдан бұған қарсылық білдірушілер болды. Сонда облыс басшысы Үкіметке хат жолдап, 1997 жылы Жамбыл университетінде тұңғыш рет кандидаттық диссертация қорғау үшін педагогикалық кеңес қүрылды, Сондай-ақ қоршаған органы қорғау және табиғи ресурстарды қолдау туралы экологиялық кеңес республика бойынша түңғыш рет біздің университетте ашылды. Облыс әкімі Жамбыл облысының әлеуметтік-әкономикалық даму бағдарламасын жасауға жергілікті жердің ғылыми потенциалын тартты. Жамбыл қаласының кіші және орта бизнесі туралы, Мойынқүм-Шу арнайы экономикалық аймақ бағдарламасын жасауға облыс басшылығы белгілі ғалымдарды шақырды, оларға үлкен жұмыс жүктеді. Сонда алғашқы әкономикалык аймақтық кеңес құрылып, өндіріс мамандары мен облыс ғалымдарынан тұратын топ сол кездері өзекті экономикалық мәселелерді көтерді. Әрине, арада біраз уақыт өткен кезде барып байқасақ, кезінде көптеген жақсы бастамалар болыпты. Кейбір мәселелер өз шешімін тапты, кейбір мәселелерге Үкімет тарапынан қолдау болмады. Қалай десек те, сол проблемалардың миллиондаған түрғыны бар Жамбыл облысы үшін маңызы зор еді. Айта кету керек, 1997 жылы Жамбыл университетіне қандай есім беру керектігі жөнінде мәселе көтерілді, көптеген ұсыныстар айтылды. Ал біз Тараз қаласына лайық, сол өлкенің бет-бейнесін білдіретін, оның мәдениеті мен тарихын танытатын ат табуға тырыстық. Мен Мухаммед Хайдар Дулати атын қоюды ұсындым. Әуелі оның тегі неге Дулати деп ойладым. Ол кім? Бізге қандай қатысы бар? Кітапханаларда отырып, еңбектерін оқи бастадым. Анықтап қарасам, бүкіл әлем оны ғүлама ғалым ретінде біледі. Ол - қазақтан шыққан үлкен тұлға. Ағылшындар, немістер, ирандықтар оның еңбектерін өз тілдеріне аударған, үндістандықтар, қытайлар оны қалай құрметтейді екен. Бір кездері өзбек ғалымдары «Дулати» деген тегін алып тастап, оны «Мирза Мухаммед Хайдар» деп оны өз өкілі деп көрсетіп, кітаптарын орыс тіліне аударып меншіктеп алғысы келген. Біраз пікірталастан кейін олар да Мухаммед Хайдар Дулатидің қазақ екенін мойындады. Сонда дауылы мәселеге Шерхан Муртаза араласып, «Егемен Қазақстан» газетінде, ал облыс әкімшілігі облыстық басылымдар арқылы үн қосты. Халқымыздың аяулы азаматы, қолбасшы, мемлекет қайраткері, тарих ғылымының дамуына айрықша атсалысқан зерттеу еңбектерімен өшпес із калдырған ғалым. Оның есімін университетке беру қалай айтсақ та жарасатын М.Х. Дулатидің есімін университетке беру жөнінде нақты шешімге келіп, оның еңбектері бойынша бірінші халықаралық ғылыми-практикалық конференция ұйымдастырылды. Оған 11 ібекстан, Қырғызстан, Ресей жерінен көптеген ғалымдар келді, өзіміздің академик Манаш Қозыбаев ь.п ысты. Сонда М.Х. Дулати шын мәнінде қандай түлға екені туралы қызу талқылау болды. Соңында жібек ғалымдары оның қазақ азаматы екенін мойындады. Бірақ түбіміз бір болғандықтан, бәрімізге ортақ тұлға деп таптық. А.Тшанов сол конференцияның ұйымдастыру комитетіне төрелік етіп, өзі басынан аяғына дейін қатысып, университетке ұлы бабамыздың есімін беруді қолдады. Кейін облыстық маслихаттың шешімімен (03.11.1997 жылы) Жамбыл университеті М.Х. Дулатидың есімін иеленді. Бұл шынында да үлкен жеңіс еді. Айта кету керек, ұлы ғалымның шыққан тегін дәлелдеуде және еңбектерін таныстыруда академик Манаш Қозыбаев, қазіргі бас муфтиіміз Әбсаттар қажы Дербісәлі, белгілі журналист, тарихшы Бахтияр Әбілда және басқа да азаматтар көп үлес косты. Бірде мені облыс басшысы кабинетіне шақырып, облыстық қазақ мәдени орталығын құру қажеттігін айта келіп, «Біздер өз мәдениетімізді, атадан қалған бай мұрамызды басқа халықтарға ұқсап неліктен көрсете білмейміз. Өз елімізде отырып, өз мәдениетімізді ұмытуға айналдық. Сондықтан да бірінші оіімізді жарылқап, қазақ мәдениетін көтере алсақ, сонда өзге ұлттарға да өнеге бола аламыз» деп сөзін тұжырымдады. Сол орталықты басқаруды маған жүктеді. Сонымен, республикада тұңғыш рет Жамбыл облысында «Қазақ мәдени орталығы» құрылып, мен соның төрағасы болдым. Елбасы идеясынан туындаған облыстағы Халықтардың кіші ассамблеясына да қамқорлық жасап, өте үлкен жұмыстар жүргізді. Сол жылдары химиктердің театрын орталықтандырып, оған Жүсіп Баласағұнның аты берілді. Оның өзін толық жөндеуден өткізіп, бүгінгі заманға сай техниқалармен жабдықтап, Тараздағы бүкіл мәдениет ошақтары сонда шоғырландырылды. 1997 жылы Тараз қаласында өткен «Материалы международной научно-теоретической конференции, посвященной известному ученому-историку Мухаммед Хайдар Дулати (1499-1551)» деген ғылыми- конференцияпын материалдары кітап болып шықты. Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін білім сапсында реформа жүргізілді. Реформаның негізгі маңыздылығы ел ертеңі жастарға сапалы білім беріп, сапалы, саналы мамандар даярлау. Құдайға шүкір елімізде байлық жетеді, Менделеев кестесіндегі байлықтар біздің жерімізде бар. Білімді, іскер халық болса, жетер межеміз биік болмақ. Білім мен ғылымды нақты істе пайдалана білу керек. Уалихан БИШІМБАЕВ, ҚР Ұлттық академиясының корреспондент мүшесі, техника ғылымдарының докторы, академик. «Нұр Отан» ХДП фракциясының мүшесі. ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. «Құрмет», «Құрмет белгісі» ордендері мен Алманияның Гете медалінің иегері.

ТАРАЗ ҚАЛАСЫНЫҢ ТАРИХИ АТАУЫ ҚАЙТАРЫЛҒАНЫНА 15 ЖЫЛ Мемлекетіміздің кемелденген шағына карай қадам басым келе жатқан Тараз қаласы өзінің тарихи атауын алғанына да 15 жыл көзді ашып-жұмғанша тарихтың жылын да соңына тастағанына куә болып оіырмыз. Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Әбішүлы Назарбаев 7 қаңтар күні екі күндік жұмыс бабындағы сапармен Жамбылға келді. Әуежайда президенті облыс әкімі Амалбек Тшанов бастаған облыс басшылары қарсы алды. Рәсімі өткізілгеннен кейін автомашиналар тізбегі Жамбыл ақынның ескерткішіне қарай жол тартты. Бұл жерде мемлекет басшысы гүл қойып, өткен жылы 150 жылдық мерей тойын барша жұртшылық атап өткен ұлы жырауға құрмет көрсетті. Елбасы сапарының алғашқы күні өткен жылдың соңында ұйымдастырылған Жамбыл университетінде болды. Құрамына педагогикалық институт, мемлекеттік басқару академиясының филиалы, Қазақ политехникалық университетінің Қаратау филиалы, және колледж бар оқу орнында 40 кафедра жұмыс істейді. Оларда болашақ кадрлар 34 мамандық бойынша даярланады. Қысқа мерзім ішінде университетте атқарылған жұмыстар аз емес. Егер өткен жылы 15 мамандық бойынша даярласа, биылғы жылы бұл есеп тағы да 13-ке ұлғайтылмақ болғанды. Білім ордасында болған кезде республика студенттердің өмірімен жете танысуға ынта танытты. Біздің өлкенің тарихы мейлінше бай. Мұның куәсі Қарахан кесенесі болып табылады. Оның құрметіне 1858 жылы Тараз қаласы Әулиеата болып атала бастаған болатын, Қарахандар әулетінің негізін қалаушы өзінің соңында ұмытылмайтын ескерткіш қалдырған. Оның кесенесі XІІ ғасырда турғызылған. Оның ұрпақтары осы кесененің қасынан Әулиеата мешітін тұрғызуға шешім қабылдап отыр. Ел- басы оның іргетасын және болашақ ұрпақтарға арналған, 2100 жылы ашылуға тиісті, өзінің қолы қойылған хат салынған қорапшаны қалауға қатысты. «Бул хат тау мен даланы, өзен мен мұхитты емес, уақыт атты құдыретті дарияны көктей өтіп, 2100 жылғы ұрпақтың қолына тимек. Заман қалай болады ол кезде? Әйтеуір, елің мен елдігің мәңгілік болсын, келешек ұрпақ» - деді елбасы. Хатта болашақ жас ұрпақ-жастарға оңай жолмен келмеген егеменді мемлекеттің туын алға апару жайлы айтылған еді, оны аман сақтау және алдағы ғасырларға аман жеткізу тапсырылады. Осы жерде биіктігі 1,6 м болатын үш қырлы Мойынкұмның жасыл «Амозонита» гранитінен жасалынған мемориалды стеллада алтын әріппен «Осында Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нурсултан Әбішұлы Назарбаевтың болашақ ұрпаққа аманат хаты сақтауылы, 2100 жылы ашылсын» жазылған еді. Президенттің біздің шын мәнісінде тарихи және қасиетті жерімізге әр келуі жаңа тарихи оқиғалармен байланысты. Осыдан бір жыл бұрын ғана осы жерде үш мемлекеттің Қазақстан, Кыргызстан мен Өзбекстанның басшыларының кездесуі өткен. Жамбылдықтар үшін бұл кездесулер көрнекті мемлекет қайраткері, қазақ халқының даңқты ұлы Тұрар Рыскұловқа ескерткіш ашылуымен де ерекше әсерлі және ұмытылмастай болды. Елбасының кезекті сапары біздің облыс өміріндегі тағы бір маңызды оқиғаға байланысты, облыс тұрғындарының тілегін ескере отырып, Нұрсұлтан Назарбаев Жамбыл қаласын Тараз қаласы деп атау туралы Жарлық қабылдады. Осы арқылы арада 140 жыл өткен соң оның бастапқы атауын қайтарды. Ал, қаланың 2000 жылдык мерей тойын біз таяу болашақта атап өтетін боламыз деп жоспарладық. Қалалықтар Президенттің Жамбыл жерінде, қасиетті Қарахан кесенесінің жанында аталған Жарлыққа қол қоюының куәсі болды. Тараздың дәл ортасында-аяқтың астында тапталып жатқан сол кездегі «Көк базар» астындағы көне шаһарға археологиялық қазба жасалып, одан табылған жәдігерлер әлем ғалымдарын қатты қызықтыруға болатын еді. Сөйтіп, көне Тараз жаңа ғасыр биігіне жарқ етіп бір-ақ көтерілуге тиіс емес пе еді? Осыған орай «Көк базарды» көшіру туралы шешім шығардым. Оның нұсқасы мынадай еді:

В связи с предстоящим празднованием 2000-летия города Тараза и во исполнении решения акима Жамбылской области от 08.10.1997 года № 492 «О передислокации Центрального колхозного рынка».

Аким г.Тараза Б.ЖЫЛҚЫШИЕВ. 15 жылдан кейін осы мәселе шешіліп, бұрынғы «Көк базар» орнында археологиялық қазбалар жүргізіліп «жатыр екен, көне жәдігерлерімізді көпшілік назарына ұсынылатын күн де алыс емес. Б.ЖЫЛҚЫШИЕВ. 1995 ж., қазан - 1998 ж., қаңтар аралығындағы Тараз қаласының әкімі, қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының кандидаты, «ІІІ дәрежелі Барыс» орденінің иегері, ҚР Парламенті сенатының депутаты.

Тараздың тарихына терең ден қойып, зерттеуге кіріскен бұрынғы облыс әкімі А.Тшанов аса бай облыстық мұражай жәдігерліктеріне, оның тынымсыз сол кездегі Жамбыл облыстық мұражайының бөлім меңгерушісі Күзембай Байбосыновтың жинақтаған мәліметтеріне сүйеніп, тарихшыларды жұмылдырып, Тараздың тарихи атын қалпына келтіру мәселесін көтерді. Осы мақсатпен белгілі қаламгер, тарихшы, сол ксәдегі «Ақ жол» газеті редакторының орынбасары, марқұм Бақтияр Әбілдаевқа үш ай демалыс беріп, Ташкент мұрағаттарына аттандырған. Облыс басшысы тарихи Тараз атын қайтару жөнінде ой-пікірі мен әрекеттері жайында Президентке мәлім еткен еді. Елбасы бірден қолдап «Амалбек, бұл - өте дұрыс! Қазақтың тарихында да, ескі картасында да Тараз бен Жаркент анық жазылған»- деді. Осылайша тірнектеп жинаған материалдар, тиісті ұсыныстар Мемлекеттік ономастика комиссиясына жолданды. Елбасы Тараз атын қайтару жөніндегі Жарлыққа 1997 жылғы 8- қаңтарда қол қойды. Ташкент-Алматы күре жолының Таразға кіре берісінде Тараз қаласының қақпасы тұрғызылды. Осы қақпа бүгінгі Тараз қаласының паспортына айналды. Тарихи тұрғыдан қарағанда қала қақпасының болуы Орта Азиядағы кенттердің көпшілігіне тән. Қақпа ең алдымен үлкен қалаларға орнатылған. Ол бір үлкен еәулет өнері. Қала берді бабаларымыздың рухын асқақтатып тұратын ерекше қасиетке ие табалдырық. Қай мемлекет болмасын, табалдырықтан басталады. Қазақта «Табалдырықтан асқан тау жоқ, ағайыннан асқан жау жоқ» деген, ендеше, қазақ өміріндегі табалдырықтың орны бөлек.

Күзембай БАЙБОСЫНОВ - ғалым, өлкетанушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері, 1984- 1998 жылдар аралыгындағы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайыныц басшысы. Тараз өлкемізде ғасырлар бойы иелік етіп, ұрпақ өрбіткен ежелгі ата-бабаларымыздың куәсі ретінде бізге мұра болып жеткен археологиялық ескерткіштер кені, ежелгі қалалардың орны. Соның ішінде ¥лы Жібек жолы бойындағы тоғыз жолдың бойында орналасқан, Талас аңғарындағы ірі саяси-экономикалық орталық болған ірі шаһардың бірі. Ол кезінде Түркі кағанаты, Түркеш, Қарлұқ және Қараханид сияқты ірі феодалдық мемлекеттің орталығы болып, өлкедегі сауда мен мәдениеттің дамуына ықпал етті. Ежелден тіршілік еткен көшпелі тайпалардың артына қалдырған, орыс мемлекетіне бодан болған соң алдыңғы қатарлы көзі ашық орыс интеллигентгері олардың иесі көшпелілер екендігі жөнінде жақсы пікір айтып, тарихымызды зерттеуге үлес қосқан. Түркістан әуесқой археология үйірмесінің ұйымдастырушысы, шығыстың ірі ғалымы В.А. Бартольд және сол үйірменің мүшелері Д.А. Иванов, П.И. Лерх, Н.Н. Пантусовтардың зерттеу жұмыстарын айтуға болады. Олардың ішінде академик В.А. Бартольдтің «1893- 1894 жылдары Орта Азия мен Қазақстанға ғылыми сапардың есебі» деген еңбегі өлкемізден өтетін «¥лы Жібек жолы» бойындағы ежелгі ескерткіштерді зерттеп, тұңгыш рет олардың тарихын ғылыми айналысқа түсірді. Көрнекті ғалымның халқымыздың тарихы үшін сіңірген еңбегі сол, көне жазба деректерде аты көп айтылып жүрген Тараздың орны қазіргі Орталық базарда екенін ғылыми тұрғыда дәлелдеді. Осы ғалымдардың ішіндегі шоқтығы биіктерінің бірі өлкеміздегі тарихи мұралар, әсіресе Тараз және сәулет ескерткіштері жөнінде өте құнды деректер жинаған, 18 жыл Әулиеата уезінің бастығы болған П.В. Каллаурдың сіңірген еңбегін атап өтуге болады. Ол өзіне тапсырылған мемлекеттік жауапты жұмысына қарамастан, көне ғасырлар тереңінен жеткен мұраларды ерінбей-жалықпай көзбен көріп, қолмен ұстап, олар туралы қызықты деректерді жариялап отырған. Атап айтқанда, жоғарғы Талас бойындағы көне Түркі жазулары, Ақыртас, тіпті төменгі Талас бойындағы Ақкұм, Тектұрмас қалаларына атпен барып, хабарлама берді. Сондай-ақ, тұңғыш рет Тараздың көне заманнан бізге жеткен ортағасырлық үйінділерінің жоспарын жасап беріп, Әулиеата қаласы жөнінде анықтама жазған. Бұдан кейін көне қаланың орнын көрнекті ғалым А.Н. Бернштам 1938-1940 жылдары зерттеп, үлкен үлес қосса, 1960 жылдары Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясы археология институтының археологтары Н. Сенигова, Г.Н. Пацевич сияқты ғалымдарымыз жүргізген қазба жұмыстары қаланың біздің дәуіріміздің бірінші ғасырларында қорғаны бар шаһар болғанын дәлелдеді. Бертін келе қала орта ғасырлар дәуірінде қоғамдық үйлері, сарайлары, мешіттері, мәдени орталығы бар ірі қала болғаны айқындалды. Тараз қаласының торқалы тойын өткізу үшін ең алдымен көне Тараз қаласының ежелгі атын қайтару мәселесін шешу қажет еді. Бұл тарихи оқиғаның онды шешілуіне облысымызға әкім болып келген Амалбек Тшанов тікелей себепкер болды. 1997 жылы қаңтардың 8 жұлдызында Елбасы Нурсултан Назарбаев қасиетті Әулиеата Қарахан кесенесінің түбінде Тараз атауын қайта беру жөніндегі Жарлыкқа қол койды. Аты әлемге әйгілі, талай ғасырдың куәсі болтан Тараз мерейтойының 2000 жылдығын ЮНЕСКО шеңберінде думандатып өткізіп, халқымыздың басқа халықтармен терезесі тең өркениетті ел екенін әлемге таныттық, осы торқалы тойдың басы-қасында Қазақстан Республикасының Президенті Нурсултан Назарбаев болып, облыстың халқымен ой бөлісіп, тамашалағанын білеміз. Иә, Тараз тойынан кейін қаламыз көркейіп, ғимараттарымыз, көшелеріміз көрікті, әсем бола түсті. Сонымен бірге көне заманның куәлары болтан сәулет өнерінің тамаша туындылары Бабаджы әже, Қарахан, Дәуітбек, Тектурмас сияқты мұраларымыз қайта жөнделіп, халқымыздың рухани байлығына айналды. Бұл тойды өз дәрежесінде өткізуге үлкен еңбек сіңірген облыстың әкімі С.Ә. Үмбетов пен қаланың әкімі Б. Сауранбаевтың қосқан үлесі орасан зор. Бірақ, осы дүбірлі өткен тойдың ең алғашқы себепкері, қаламыздың көне атауын қайтаруга ат салысқан, еңбек еткен азаматымыздың бірі - Амалбек Тшанов еді. Ол орталык, базардың аумағына, көне Тараз жұртындағы бабаларымыздың бай тарихын, мерейтойға келгендерге көз көріп, қолмен ұстауға жаппай археологиялық қазба жұмысын жүргізіп, халқымыздың біздің арамызга дейін қала салған, мәдениеті жоғары өркениетті ел екенімізді бүкіл әлемге паш ету ниетімен облыс әкімінің шешімін қабылдап, ұлы істің ұйтқысы болды. Көп уақыттан бері шешілмей жүрген мәселенің шешімін табуы үлкен қошеметпен қарсы алынып, 2000 жылдыққа дайындық жұмысы кызу басталып кетті. Мен сол облыстық тарихи-өлкетану музейінің директоры едім. Музей қорында көп жылдан бері көне Тараз орнында жүргізілген археологиялық қазба барысында табылған бай қазынамыз бар. Сонымен, Тараз қаласының коне тарихын жан-жақты көрсетуге 1995 жылы алдын-ала жүргізілген археологиялық қазба жұмысына ерекше көңіл бөлу қажет еді. Мен осы бай материалдың табылуына байланысты қаланың негізгі орталығы Цитадельге кезіккенімді, қазба жұмысы Х-ХІІІ ғасырларға келіп тоқтап тұрғанын, ары қарай тереңдей жүргізу қажеттігін түсіндірдім. Көне қаланың небәрі 40 пайызына ғана қазба жұмысы жүргізіліп, қалған бөлігі әлі жер астында сыры ашылмай жатыр еді. Келесі, 1996 жылы қазбажұмысын батысқа қарай тағы да бірнеше метр кеңейтіп жүргізуімізге облыс әкімінің тікелей нұсқауымен ақша бөлініп, ғылыми жұмысты жемісті жалғастырдық. Қазу барысында үстіңгі қабаттағы, Әулиеата сәніндегі жер қыртысын алғаннан кейін, бір метрден аса терендіктен соң қабырғаларының қалыңдығы «арғы метр аралығында шағын бөлмелері бар құрылыстың орны табылды. Бөлмелерден биіктігі 80 см келетін құмыра, басқа да ыдыс-аяқтардың сынығы шықты. Орталық бөлмеден биіктігі 50 см келетін, аузы төмен қарап құлаған, жартылай сынған құмыра табылды. Оның сыртқы қабырғаларында арнаулы бедерлі әдіспен жасалған, бір аяғын көтеріп отырған жолбарыстың үш суреті бар. Сыртқы қабырғаларында жолбарыс суреттері бар бірнеше құмыра-табыттар Тектұрмас жотасында, VІ-VІІ ғасырлардағы зиратты қазғанда табылғанды. Осы қазба барысында үйдің еденінен 15-ке жуық соғды, түріктің қоладан соғылған бақыр ақшалары шыққан еді. Бұл жақын маңайда ақша соғатын сарайдың болғандығына дәлел. Сонымен қоса, қазба жұмысының түстік жағындағы 6 м. терендіктен шымнан қалаған үйдің қабырғасы, терістік жағынан диаметрі үлкен су құбыры табылды. Тағы бір қызығы, үлкен бір бөлмеден 8 см келетін қамыстың күйген қалдығы кездесті. Жер қабатындағы құпиялар көп еді, бүкіл әлемге өркениетті, мәдениетті ел екенімізді дәлелдеу үшін кең көлемде археологиялық қазба жұмысын жүргізу қажеттігін терең түсінген облыс басшысы арнайы қауылы қабылдады, қай жерде қазба жұмысын жүргізу керектігі қауылыға қосымша ретінде бекітілді. Тараз қаласының 2000 жылдықторқалы тойына орай «Жамбыл қаласындағы «Әулиеата» Орталық базары территориясындағы археологиялық қазба жұмысын жүргізу туралы шешімінде» ғылыми жұмыс жүргізілетін жерді біртіндеп босату көзделген еді. Көне Тараз қаласына жүргізілетін археологиялық қазба жұмысына жұмсалатын қаржы жергілікті қаражаттан жұмсалсын деп шешілген болатын. Қазба жұмысын қыркүйек пен қараша айларында жүргізу міндеттелген. Бұл шешімнің тарихи маңызы сол, көп жылдар бойы қаражат болмай, Тараздың бірден-бірі жалғыз куәсі 1972 жылы, қүрылыс кезінде кездейсоқ табылған ортағасырлық екінші моншаның орнын қайтадан қазып, ашу үшін павильон салу да көзделген еді. Әрине, халқымыздың өткен тарихын өзімен қауыштыру аса жауапты іс, сол себептен облысымыздағы белгілі сәулетші Дембаев Салауатпен әр кезде ақылдасып, бірге шешім қабылдап, ой түйіп отырдық. Халық игілігі үшін жасалынып отырған үлкен бастаманы іс жүзінде нақтылы жүзеге асыру мақсатымен 1997 жылы 8 қазанда Орталық базарды көшіру жөнінде облыс әкімінің N 492-ші шешімі шықты. Облыс әкімінің қабылдаған шешімдерін жүзеге асыру мақсатымен Орталық базарда археологиялық қазбаны жалғастыру және қазба жұмысы жүретін жерді босату женінде қала әкімі Болат Жылқышиевтің қол қойған екі шешімі шықты. Тіпті, сол жылы қалалық бюджеттен 1 миллион қаражат беруге тиісті қүжат толтырып, бір-екі айдан соң алатын да болғанбыз. Сөйтіп, ежелгі Тараз қаласының орнына археологиялық қазба жұмысын жүргізуге және ортағасырлық моншаны ашып, мұражайға айналдыруға үлкен бетбұрыс жасалған еді. 1997 жылы қыркүйек айында Конституциямыздың екі жылдығында Елбасымыз өзінің халыққа жолдаған үндеуінде 1729 жылы қазақ қосындарының бірігіп, жоңғар басқыншыларына шешуші соққы берген Аңырақай шайқасы екенін ерекше атап оқиғаны толық зерттеуді, ол өткен жерге лайықгы ескерткіш орнатуды қажеттігін айтқан. Құрамында тарихшы ғалымдар бар, беделді комиссияны ҚР мемлекеттік хатшысы, белгілі жазушы, ірі қоғам қайраткері Әбіш Кекілбаев бастап барды. Ондағы басқосуға Ұлттық Ғылым Академиясының Ш Уәлиханов атындағы тарих және этнография институтының директоры, академик Манаш Қозыбаев, Әлкей Марғұлан атындағы археология институтының директоры, тарих ғылымдарының докторы Карл Байпақов, жергілікті жазушы, тарихшы, өлкетанушылар Н. Әлібеков, Б. Әбілдаев, Н. Дәутаев, А. Айзахметов және басқалары да қатысты. Тұйғынбек ТЕМІРБЕКОВ, қоғам қайраткері, Еңбек Қызыл Ту орденінің иегері, химия саласының ардагері, Тараз қаласының Құрметті азаматы. Еліміз Тәуелсіздік алған 1990-1992 жылдардың арасында Жамбыл қалалық атқару комитетінің төрағасы болып қызмет атқарғанмын. Ол кезде Кеңестер одағы ыдырап, бір-бірімен тығыз байланыста болған өндіріс орындары тоқырап, жабыла бастады. Жұмыс істеп тұрғандары соңғы мүмкіндіктерін пайдаланып жатты. Қаланың әбден тозығы жеткен жылу су құбырлары істен шығып, халық жылусыз, уақытылы ауыз сусыз кала бастады. Сол кездегі менің алғашқы қолға алғандарымның бірі ТӘЦ-4 арқылы жылу трассасын барлық ықшам аудандарға тарттырып, түрғындарды жылумен қамтамасыз етілуі еді, оны 1,5 жылда еңсеріп тастадық. Екінші бір мәселе -қаланы ауыз сумен қамтамасыз ететін Дунгановка маңындағы ескірген подстансаны қайта монтаждап, іске қостық, содан бері 20 жыл болды, әлі тоқтаусыз қаланы таза ауыз сумен қамтамасыз етіп келеді. Үшінші мәселе- қаланың көшелерін, көпқабатгы әрбір тұрғын үйлердің кіреберістеріне (подьездеріне) жарық орнаттық. Қаланың бюджетін толтырудың жолдарын іздедік. Жаңадан кәсіпорын ашқан кіші және орта бизнес өкілдеріне «помогать, а не прижимать» ұранымен қолдан келгенше көмектестім. Айтгіақшы, сол кездерде бауырлас қалалар аталған қалалармен тығыз қарым-қатынас орнатып, олардан көптеген нәрсеге үйрендік. Соның бірі АҚШ-тағы Фресно қаласы еді. Қаланың басшысын елге шақырдық. Құрамында Калифорния штатынан ғалым, компания басшысы, сақтандыру компанияның жетекшісі бар театрда өткен жиында тұрғындарды нарықтық қатынастарға қалай енуге болатыны, өз ісін қалай дөңгелетіп әкету жолын көрсетіп, дәріс оқыды. АҚШ-қа барған сапарымызда көптеген елдерде алып өндіріс ошақгары бар Видерман мырзадан үйренгеніміз бар. Калифорния штатында біздің делегацияның көргендері, олар қалдықсыз технологиямен жұмыс жасайтынын, мысалы, жиналған күл-қоқысты жерге көміп, одан шыққан газды жылу орнына пайдалануы, кәріз суларын қайта тазалаудан өткізіп, қайта пайдалануға болатыны. Қала басшысынан басқасының автокөліктері арнайы түраққа тек толем ақы төлеп түратынын көрдік. Делегация құрамында болған А.Бекбосынов пен милиция бастығы Дүйсебаев осының барлығын қойын дәптерлеріне түртіп отырды.

Қаладағы басты көшелердің қазақыландыруына да септігімді тигізген едім. Егемендік алғанымызта 20 жылдан асып барады, құдайға шүкір, қаламыздың көркіне көз тоймайды, өсіп, жыл сайын қанатын кеңге жайып келеді, халықгық әл-ауқаты да түзелген.

Болат САУРАНБАЕВ, 1999 жылдың ақпанынан 2005 жылдың мамыры аралығындағы Тараз қаласының әкімі. Тараз қаласының Құрметті азаматы. Тарихи деректер Тараз қаласының ежелден өркениет, соның ішінде өнеркәсіп орталыгы болғандығын, мүнда түрлі өндіріс бұйымдарын өндіретін шеберханалардың жүмыс істегендігін көрсетіп отыр. Ал, кешегі Кеңес дәуірінде Тараз Одақ бойынша ең ірі химия өнеркәсібінің орталығы болды. Одақ тараған соң бұрынғы жүйенің ыдырауы, экономикалық байланыстардың бұзылуы себебінен қаланың инфрақұрылымдарында бірқатар өзгерістер пайда болып, өндіріс және өнеркәсіп орындарының жұмысында іркілістерге жол берілді. Осы жылдар ішінде қаладағы қала кұрушы кәсіпорын болып саналатын химия кәсіпорындарының жұмысы тұрақтандырылып, олардың өнеркәсіп өнімдерін өндірудегі үлесі 48 пайызға жетті. Сол кезде қала әкономикасын қалпына келтіруде импорт алмастыру мемлекеттік бағдарламасының маңызы зор болды. Осының нәтижесінде Жамбыл металлконструкция зауыты, құрылыс конструкция зауыты «Авторемзавод» акционерлік қогамдары секілді бірқатар ірі өнеркәсіп орындары қалпына келтіріліп, нақты табыстарға қол жеткізді. Алаңсыз жойылып кету алдында тұрғап троллейбус паркі коммуналдық меншікке сатып алынып, қаланың үш бағытына қызмет етіп, өзіндік үлес қосты. Банкроттық шаралары іске асырылған соң «Жүнді алғашқы өндеу» өндіріс комбинаты, «Резина техникалық өнімдер» ЖШС-і, «Виза» ЖШС-гі, «Мега» «САФ» ЖШС-гі жүмыстары қалпына келтіріліп, нақты өнімдер бере бастады. Қала өнеркәсіп орындарының жұмысындағы тұрақтылық қала тұрғындарының әлеуметтік жағдайын жақсартуға және қала бюджетінің орындалуына оң ықпалын тигізген. 2000-жылдан бастап бюджеттік мекемелердің қызметкерлеріне жалақысы дер кезінде төленіп, атауылы әлеуметтік көмек уақгылы өтеле басталды.

Ел экономикасын көтеруде жаңа нарықтық қатынас кезінде шағын және орта бизнесті дамытудың алар орны ерекше. Осыған орай 2000-2002 жылдарға арналған шағын кәсіпкерлікті қолдау мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы қабылданды. 1999 жылмен салыстырғанда, 2000-жылы жүмыс істеп тұрған кәсіпорындардың саны 1075-ке артып, барлығы 1960 бірлік болды. Ай сайын жаңадан 20-дан астам шағын бизнес субьектілері тіркелген. 2000 жылы 1999 жылмен салыстырғанда өнім өндіру, қызмет корсету 102.1 пайызға артса, 2001 жылмен салыстырғанда 103,5 пайызға артты. Ал, 2002 жылдың 8 айында өткен щылдың осы уақытымен салыстырғанда өнім өндіру 103,9 пайызға орындалып отыр. Бұл тұрақты өсу мрқынын байқатады. Нәтижесінде, шағын және орта бизнес қалалық бюджеттің 9% түсімін құрап отыр.

Қала экономикасының түрақтануы әлеуметтік саланы дамытуға, одан ары өркендетуге негіз қаланды. Мұнда, әсіресе, білім беру және денсауылық сақтау салаларына ерекше назар аударылды. Қаладағы ең маңызды проблемалардың бірі соңғы кезге дейін қала мектептеріндегі орындардың жетіспеушілігі, мектеп ісіне мектеп сиымдылығынан артық оқушылардың тартылуы болып келді. Осыған орай 1999 жылы 630 орындық жаңа №50 мектеп пайдалануға берілді. 2001 жылы қаланың «Қант кенті» аумағындағы № 14 мектеп 600 орынға, 2002 жылы №18 мектеп 604 орынға, ал № 50 мектеп 326 орынға кеңейтілді. Бюджет- жылы білім беру саласына қаржы бөлу, оны игеру көлемі де жыл сайын өсу үстінде болды. Мысалы, 2001 жылы бұл салаға 952 млн. 671 мың тенге бөлінсе, 2002 жылы бюджеттен 1 млрд. 354 млн. 838 мың теңге қарастырылып отыр. Құрылыс жөндеу жұмыстарына қарастырылған ақша көлемі 3 есеге артты. Қала мектептерін компьютерлендіру ісі толық аяқгалды. Қала тұрғындарына медициналық қызмет көрсетумен сол кезде 20 емдеу-алдын алу мекемелері шугылданды, соның 19-ы мемлекеттік мекемелер. Мұнда жоғары білімді 733 дәрігер және 1926 орта буынды медицина қызметкелері қызмет көрсеткен. 2001 жылы денсаулық сақтау саласына қалалық бюджеттен 528 млн. 377 мың теңге бөлінсе, 2002 жылы 606 млн. 908 мың теңге қарастырылды.

2002 жылдың қыркүйек айының соңында ЮНЕСКО аясында әлемдік дәрежеде Тараздың 2000 жылдық тойы аталып өтті. Бұл мақсатқа республикалык бюджеттен 1,5 млрд., облыс және қалалық бюджеттен 633 млн, барлығы - 2 млрд. 133,0 млн. теңге бөлінді. Бөлінген қаржы негізінен ежелгі Таразды көркейтіп - көгалдандыруға, мәдени көпшілік және спорттық ғимараттарды қалпына келтіруге, аяқталмай қалған тұрғын үй құрылыстарын бітіруге, жол жөндеу жұмыстарына жұмсалды Осы каржы есебінен 12800 көрерменге арналған орталық стадион толық жаңғыртылып, «Дельфин» жүзу бассейні іске қосылып, «Баласағұн» мәдени орталығы, облыстық өлкетану мұражайы, облыстық драма театры күрделі жөндеуден өткізілді. Бұрын басталып, бітпей қалған «Жастар сарайы», 12 мың шаршы метрлік тұрғын үй қүрылыстары іске толық қосылды. Қала ішінде 18,1 шақырым жол күрделі, 25 мың 430 шаршы метр жол ішінара жөндеуден өткізілді. Қаланың негізгі көшелері жарықтандырылды. Мұнда бір сәттік мереке мақсат емес, қаланың болашағы, қала тұрғындары мен қонақтардың мүдделері ерекше ескерілді. Әлемнің төрт бұрышын жалғастырып жатқан Ұлы Жібек жолының тарихына деген қызығушылық, Тараз қаласының болашақта туристер мен трихшылардың жиі бас қосатын орталығына айналатынын көрсетіп отыр. Сондықтан біз, ең алдымен бұл тойға болашақ мүдделер тұрғысынан қарауға тиісті едік. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев айтқандай: «Біз тойларды тарихтан тағылым алу, ұлылықтан ұлағат алу үшін өткізуіміз керек», өйткені «ұлылардың мұрасы да мұраты да, атақ-даңқы да, мерейтойы да кейінге үлгі. Ал, үлгіге қарап ұрпақ өседі». Тараз ежелден оңтүстіктегі ең ірі, стратегиялық маңызды қала болып саналған. Халық арасында Таразды киелі жер деп атайды. Жердің ең басты қасиеті, киесі оның сол жерді мекендеген халықты асырау қабілетінде. Тараздықтар бүгін қала экономикасын тұрақтандыруға, қаланы көркейтіп-гүлденуіне қол жеткізді. Оның мәңгілікке жалғасуына сүбелі үлес қосу баршамыздың болашақ ұрпақ алдындағы қасиетті парызымыз еді. Өйткені Елбасымыз айтқандай «тарихты елдің азаматтары жасайды».

Менің мамандығым - тарихшы. Екі мың жылдан аса ерен шежіресі бар Таразда сонау соғыстан кейінгі «елуінші жылдардан бастап 1983 жылға дейін ел басқару ісінде жүрдім, ал 1995 жылдан соғыс, еңбек және Кирулы күштер ардагерлер кеңесінің төрағасы болып келемін. Тараз туралы ең ежелгі дерек «Үлкен Хань әулетінің тарихы» атты Қытай жылнамасында кездеседі. Осы жылнамаға сүйене отырып А.Н. Бернштам «...Біздің жыл санаумызға дейінгі 55 жылы ғұндар екіге бөлініп кетті. Бір бөлігі... Қытайға бағынып, Чжи -Чжи басқарған екінші топ тәуелсіздік үшін күресті жалғастыра берді. Қуатты дұшпандары тықсырған Чжи - Чжи... амалсыз солтүстік-батысқа қоныс аударуға мәжбүр болды.... Олар (Қытай билеушілері) өздеріне солтүстік ғұндардын шабуылын ұйымдастырушы Чжи - Чжи деп біліп, оның көзін құртуды ұйғарды. Осы мақсатпен... екі қолбасшы - Гань Янь Шау мен Чан Тен басқарған арнайы әскери қосынын аттандырды. Бұл әскерлер 36 жылы Чжи - Чжиды коршауға алып, өлтіріп тынды. Осы қолбасшылардың өмірбаянында... Чжи-Чжи шаньюдың... ордасы жан –жағынан дуалдармен қоршаған қала ішінде, Талас өзенінің жағасында ...», - деп жазады. Тараз тарихын зерттеуші ғалымдар Н.Я. Бичурин, Ә.Х, Марғұлан, Ю.А. Зуев, Т. Сениговалар да бұл деректі мақұлдап, толықтыра түседі. Мұндай дерек С. Өтениязовтың еңбегінде де ашып көрсетіледі. Л.Н. Гумилев «Сборник в честь академика И.А. Орбели. Исследования по истории народов Востока» (М. Л. 1960) жинағында «Біздің жыл санауымызға дейінгі 36 жылғы Талас соғысы» деген мақаласында «Чжи - Чжи Талас өзені алқабында өзі және қосыны үшін қорған салғызды, бұл қорғанды 500 жұмысшы екі жыл салды» (163-6.) деп көрсетеді. Академик Ә.Х. Маргұлан Қытай жылнамасының деректеріне сүйене отырып, Чжи – Чжи «Біздің жыл санауымызға дейінгі І ғасырдың орта кезінде өз мемлекетінің астанасы ретінде Талас (Тараз) қаласын салды» деген. «Қытайдың 26 тарихы» атты 800 беттік үш томдық кітапта ежелгі Тараз қаласы туралы, оның біздің дәуірімізге дейінгі 100-жылдары Тәңірғұт деген атпен белгілі болған қала қызметін атқарған, ал қаланы Тезек Тәңірғұт есімді ғұн империясы қағанының басқарғандығы жайлы деректер жазылған. Атақты «Мың бір түн» хикаясының 5-томында Тараз қаласының атауы «Дараз» деп кездеседі. Тараз қаласы Қазақстанда ғана емес Орталық Азиядағы ең көне қалалардың бірі. Қытай деректерінде қаланың негізін б.д.д І ғасырда гұн билеушісі Чжан Чжин(Чжичжи) (Шөже) қалап, атын То-ло-со деп атаған. Қала 630 жылға дейін То-ло-со, онан соң Талас, ал 893 жылы Тараз деп аталған. Кей зерттеушілер пікірінше қаланы алғаш салған ұрыста қолға түскен Парфия шеберлері, рим легионерлері және жергілікті халық болған. Қала екі жыл салынып, аса мықгы қамалға айналған. Әйгілі тарихшы Л.Н.Гумилевтың айтуынша Тараздың алғашқы атауы Талас болган. 6-ғасырда Еуразия даласында аса ірі -Түрік қағанаты (552- 745) пайда болды. Кейіннен ол 2-ге (Батыс және Шыгыс) бөлінді. Византиямен тіке байланыс орнатуға кіріскен. Осы мақсатта 567 жылы соғды саудагері Маннах бастаған түрік қаганы елшілігі Константинополь қаласына келген. Қайтарда император Юстиниан түрік қағанына өз елшісі Земархты қосып жіберген. Елші Земархтың сөзін пайдаланған грек тарихшысы Менандр жазбаларында көрсетілгендей елшілік Толос (Тараз) қаласына 568 жылы келген. Осы кезде Таразға парсы елшісі де келіп жетті. Бірақ, батыс түрік қағаны Дизабул Византия жағына шықты. Осы кезден бастап Тараз қаласы ичггеген жазба құжаттарда жиі-жиі аталып отырады. Қытайдан шыққан будда монахы Сюань Цзянь 630 жылы Таразды басып өтіп бара жатып қаланың аумагы шамамен 8 немесе 9 ли (ли- қытай өлшемі, шамамен 567 м) деп жазған. Онда әр елден келген көпестер тұрған. «Кейбіреулер пайданы бөліссе (көпестер мен қолөнершілер), кейбіреулер жер өндейді (егіншілер)», - деп жазады. Бұл деректер археологиялық қазбалар арқылы дәлелденіп отыр. Парсы, түрік, араб тілдерінде жарық көрген көптеген еңбектерде, соның ішінде ежелгі түрік тарихшысы Нершахидің «Бухара тарихы» кітабында шамамен 580 жылдарда Таразда болған оқиғаларды суреттейді. Шығыс авторлары 8-10- ғасырлардағы Тараз жөнінде оны үлкен сауда, әрі мәдени орталығы ретінде көрсетеді. Оның базарларында әлемнің барлық түпкірінен келген тауарлар сатылады, көшелерде түрік сөздерінен басқа араб, парсы, үнді сөздерін де естуге болады. Бұл кезде Тараз шын мәнінде «көпестер қаласы» болды. Араб саяхатшысы әл-Макдиси Таразды аса мықты бекінісі бар алып шаһар, ішінде халқы көп, бау-бақша, 4 қақпасы бар, жан-жағы ормен қазылған, қаланың айналасында елді мскендер аса көп деп суреттейді. Қалаға кіретін бас қақпа алдында үлкен өзен бар, өзеннен өтетін көпірлер      оның ар жағында көп үйлер орналасқан. Мешіттер базарлардың жанына орналасқан, оған қыпшақтар ьпадан түйе, жылқы, қойларын және жүн мен өнделген терілерін алып келіп, астыкқа, бүлға, ыдыс-аяқ пен қару-жараққа айырбастайды деп жазады. Белгілі қазақ ғалымы, академик Ә.Марғұлан археологиялық қазба деректеріне сүйене отырып, Тараз б.з.б. 3 -2 ғасырларда іргесі қаланған деген қорытынды жасайды. Ал, академик В.В. Бартольд ұзақ зерттеулер нәтижесінде ескі каланың орны казіргі Орталық базар орналасқан алаң деп көрсеткен. Археологтар ұзақ жылдар бойы зерттеулер жүргізіп, Тараз қаласы ғасырдың бас кезінен бастап салына бастаған деген қорытынды жасайды. Тараз қаласы 1- ғасырдан бастап аса мықты бекіністері бар, халқы көп қамалға айналды. Б. з. б. 1- ғасырдан бастап Талас өзені бойын қанды тайпалары мекендей бастады. 6-гасырдан бастап осы өңірде түркі тілдес ұлттар қалыптаса бастады. Түркі халықтарының бірнеше ғасырлар бойғы тарихы ортақ болды. Зерттеушілердің көрсетуінше, Біраз сондай-ақ, Орта Азияньщ басқа да қалаларындағы 6-10 ғасырлардағы негізгі тұрғындар түркілер болды. Дегенмен, ол қалаларда соғдылар, арабтар, парсылар, сириялықтар да көп болды. Әсіресе, Батыс түрік қағанаты соғды мәдениетімен тығыз байланыста болды (соғдылардың ортальпы Самарқанд болды). 8- ғасырдан бастап Батыс түрік қағанаты қүрамындағы тайпалар арасында өзара соғыс басталған. Нәтижесінде, Іле өзенінен ығысқан түргештер Талас өңіріне келіп орналасқан 8- ғасырдың орта тұсынан Листал Тараз олардың астанасына айналды. 751 жылы осы манда өткен Атлах шайқасында түргештер лр.ібтармен одақтаса отырып шабуылдап келе жатқан қытай әскерлеріне күйрете соққы берді. Шайқастан кейін арабтар кейін қайтып кетті де, түргештер өзара бір-бірімен соғысып жатқан тайпаларга бөлініп кетті. Осындай жағдайда түргештерді 766 жылы солтүстік - батыстан келген екінші бір түркі тайпасы қарлұктар ығыстырды. Қарлұқтар бірте-бірте Іле, Шу, Талас, Тянь-Шань өңірлеріндегі түркі тайпаларын өздеріне Лиі ындырды. Қарлұқ мемлекетінің де (8-9 ғ.) астанасы Тараз қаласы болды. Бұл кезеңде Тараз өзі ғана өсіп қоймай, айналасында Жікіл, Барысхан қалалары пайда болды. Орта Азияда пайда болған Самани мемлекеті күшейе келе 893- жылы Талас өңірін өзіне бағындырды. Бұл кезде Тараз аса ірі, әрі бай кала болатын. Талас өңіріне қарахандардың билігі орнады. Қараханидтер 960-жылы исламды мемлекеттік дін дгп жариялады. Басқа діндер (зораастризм, христианство, буддизм, т.б.) ығыстырылып шығарылды. Дегенмен, көрші Жетісуды мекендеген түркілер бұрынғысынша өздерінің тәңірлеріне табынатын. Көптеген зерттеушілер Оңтүстік Қазақстан калаларында, соның ішінде Таразда түркілердің саны басым болды деп санайды. Сондықтан соғдылардың, әсіресе, 580-731 жылдары тығыз қоныстануына қарамастан Тараз қаласы 10-12 ғасырда Тааридің айтуынша «түрік патшаларының ордасы» болып хандық қүрылған қазақ халқының негізі 11-12 ғасырларда қалыптаса бастады деген тұжырым жасайды. Қараханидтер тұсында (10-12 г) Талас өңірі әкономика және мәдени өрлеуді басынан өткізді. Таразбен оның аумағы күш жинап, көрші елдерге жорық жасай бастады. Тараз билеушісі Туғаш хан тұсында Самарқандқа және Қашқарға жорық жасалынды. Қала бірте-бірте Жетісу мен Орта Азиядағы жетекші «июнер және сауда орталықтарының біріне айналды. Әйгілі Тараз моншасы салынды. Ислам дінінің үстемдігі нәтижесінде 11- ғасырда жаңа үлгідегі Айша бибі, Қарахан, Бабажы-хатун мазарлары салынды. 12-ғасырдың аяқ кезінде Қараханидтер мемлекеті әлсіреп кетті де, оны қарақытайлар жаулап алды. 1210 жылы қарақытайларды хорезмшах Мұхаммед талқандады. Тараз қолдан-қолға өтті. 1220 жьшы қаланы Шыңғыс әскерлері басып алды. Тараз Шағатай ұлысына бағынды. Тараздың орнына Яны (Жаңа) деп аталған қала тұрғызылды. Онда 1334 жылға дейін ақша шығарылып түрған. Дәуітбек, Тектұрмас, Манас мазарлары салынды. Қала қайтадан жандана бастады, бірақ 1307 жылы Шағатай ұрпақтары арасындағы тақ таласы кезінде тағы да шапқыншылыққа ұшырады. Осыдан кейін Тараз 1345 жылы жазылған деректерде «Мауереннахрдан Алмалыкка баратын сауда жолындағы қала ретінде кездеседі. Еуропадан Үндістанға су жолы ашылғаннан кейін 15-16- ғасырлардан бастап Ұлы Жібек жолының маңызы түсіп кетті. Оған Орта Азия билеушілерінің өзара үздіксіз соғыстары қосылып, оңтүстіьсгегі қалалар қаңырап бос қалды. Сөйтіп кезінде түркілерге астана болған әйгілі шаһар бірте-бірте жай ғана қыстаққа айналды. 1456-64 жылы Шу бойында қазақ хандығы құрылды да, 16- ғасырдың аяк кезінен бастап қазақ ордасына қосылды. 1513 жылы Тараз Қасым ханның жорығы нәтижесінде айтылып өтеді. 1723 жылы Талас өңірі жоңғарлардың шапқыншылығына ұшырады. 1729 жылы Аңырақай шайқасынан кейін қазақ рулары атамекендеріне қайта бастады. 1771 жылы Абылай хан үш жүздің ханы болып, тағына отырды. Осы жылы Еділ қалмақтары казак жері арқылы өздерінің туған жері Жоңғарияға қайтты. Қазақтардың қалмақтарға аландауын пайдаланған кырғыздар Іле, Шу, Талас өңірлерін, тіпті Шолаққорған мен Созақты коса басып алды. Абылайдың басшылығымен қазақ әскерлері қырғыздарды аталған өңірлерден кейін шегіндірді. Жеңіске жеткеннен кейін, Абылай 1774 жылы өз ордасын Талас өзенінің бойына тікті және ескі Тараздың орнындағы Яны (Жаңа) қамалының әкімі етіп өзінің ұлы Әділді тағайындады. Әкім қамалды қайта тұрғызу үшін қарақалпақ шеберлерін алдырды. Жаңа қала Қарахан әулетінен шыққан Ша Махмұдтъщ мазары төңірегіне салынғандықган Әулиеата деп аталған. Қаланы салуға Құлашбек батыр бастаган карақалпақтар да қатысты. 19- ғасырдың басында Таластың жоғарғы жағын тағы да шетелдіктер, бұл жолы қоқандыктар басып алды. Әлім хан қазақтың ¥лы және Орта жүздеріне билік жүргізу үшін 1809 жылы Әулиеата бекінісін басып алып, оны қайта салуға кірісті. Оның ісін мұрагері Мәделі хан да жалғастырды. Ол 1837 жылы қамалдың оңтүстігіне Наманганнан 28 отбасын әкеліп, орналастырды. Олар орналасқан жерде Наманган көшесі пайда болды. 1856 жылы Шығыс базары салынды. Базардың айна- ласында қолөнершілердің лавқалары, керуен сарайлар, шайханалар тұрғызылды. Сөйтіп - 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап Әулиеата Ташкент пен Ферғанадан Омбыға баратын негізгі сауда орталықтарының біріне айналды. Бірақ қала халқы мен оның айналасындағы ауылдар Қоқан хандарының аса ауыр езгісіне ұшырап, жиі-жиі көтеріліс жасап отырды. 1821 жылы Рүстем сұлтан бастаған көтеріліске 12 мың адам қатынасты. Онан кейінгі бас көтерулерді Байзақ датқа басқарды. Оның жасағында Саурық, Сыпатай, Байсейіт, Сүраншы секілді әйгілі батырлар болды. Олар кейіннен 20 мындық Кенесары әскерлерінің негізгі бөлігін құрады. Көтерілісшілер Әулиеатаны қоршап ала алмады да, Сарыарқаға шегінді. ¥лы жүздің көпшілік бөлігі Қоқан және Хиуа хандарына бағынышты болды. Олар қазақтар мен қырғыздарға аса көп мөлшерде салық салды. Сондықтан жергілікті халықтың бас көтеруі жиіледі. Осыны пайдаланған патша өкіметі Лепсі, Қапал, Алатау бекіністерін салып, Жетісуға орналаса бастады. 1854 жылы Верный бекінісі түрғызылды. Қазақтар мен қырғыздардың қоқандықгарға қарсы көңіл-күйін пайдаланған орыс әскерлері 1863-64 жылы Тоқмақ, Меркі, Әулиеата, Шымкент, Созақ, Ташкент қалаларын басып алды. Қоқандықтарға қарсы орыс әскерлеріне 5 мындық қазақ жасақтары көмектесті. ¥лы жүз толығымен Ресейдің қол астына өткеннен кейін, 1867 жылы Әулиеата уезі қүрылды. Ол Сырдария облысына қарады. 1874 жылы бастап өлкеге алғашқы переселендер (ішкі Ресейден) келе бастады. Переселендер үшін жергілікті тұрғындардан жақсы жер учаскелер тартып алына бастады. Алғашқы орысша жер атаулары пайда болды. Әулиеатаның түрғындары көбейе бастады. Онда қазақтар, орыстар, украиндар, өзбектер тұрды. 1914 жылғы санақ бойынша қалада 17880 адам тұрған. Оның 6577-і қазақтар, 7576-ы өзбектер; 2138-і орыстар мен украиндар болды. Қалада 3 шіркеу, 21 мешіт, қалалық училище, аурухана, әскери госпиталь, 17 фабрика мен зауыт, 1791 түрғын үй болған. 1871 жылы алғашқы кітапхана ашылған. 1914 жылы 1-дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін халыққа салынатын салық мөлшері 3-4 есе өсті. 1916 жылы 25 маусымда әйгілі патша жарлығы шықты. Әулиеата аймағында жаппай халық көтерілісі басталды. Меркідегі көтеріліске Ташкенттен келген Т. Рысқұлов қатынасты. Патша Түркістан өлкесіне әскери жағдай енгізді. Көтеріліс асқан қаталдықпен басып жаншылды. Көптеген адамдар майдан даласында оққа үшып, 3 мыңнан аса адам жауапқа тартылды, 1917 жылы 27 ақпанда патша өкіметі тақтан құлады. Ішкі Ресейдегі секілді Әулиеатада да 1917 жылы 17 наурызда жұмысшы солдат депутаттары Кеңесі құрылады. Көп ұзамай қара жүмысқа алынған қазақтар елдеріне қайта бастады. Әулиеата мен Меркіде «Қазақ жастарының революциялық одағы» құрылды. 19 қарашада 1917 жылы Әулиеатада Кеңес үкіметі орнады. 1918 жылы 11-16 маусымда қазақтардың уездік съезі өтіп, оны Т.Рысқұлов басқарды. 1918 жылы жазда елде Азамат соғысы басталды. Жер-жерде Кеңес үкіметіне қарсы бас көтерулер болып жатты. 1920 жылы көктемнен бастап уезде Кеңес үкіметі түпкілікті орнады. 20-жылдардың бас кезінде Әулие ата тұрғындарының жағдайы ауыр болды. 20-жылдардың аяғы мен 30-жылдардың бас кезіндегі ашаршылық жылдарында Әулиеатада 1931 жылы тұңғыш рет 30 орындық жетім балалар үйі ашылды. 1-2 бесжылдық кезінде (1928-37ж) көптеген жаңа зауыттар (қант зауыты, механикалық-ремонт зауыты т. б.) мен фабриқалар (тамақ, жеңіл өнеркәсіп орындары бойынша) іске қосылды. Қаладағы өнеркәсіп орындары 1937 жылы 1934 жылға қарағанда ұлғайды. 4 кинотеатр, 4 клуб, 9 кітапхана, облыстык қазақ ір.іма театры, тарихи-өлкетану музейі салынды. 2 тілде облыстық газет шығарылды. Қаладағы халық саны 1939 жылы 63,7 мың адамға жетті. Мектептер, балабақшалар, тұрғын үйлер салынды. 1936 жылы Әулиеатаның аты Мирзоян болып өзгертілсе, ал 1938 жылдың мамыр айында қалаға қазақтың ұлы акыны Жамбыл есімі берілді. Бірақ «Әулие» шал десе бұлқынатын ақсақал (ол кезде 92 жаста) өз атын қалаға бергеніне риза болған емес. Қайта-қайта кешірім сұрап: «Атыңнан айналайын, Әулиеата, атыңды мен алды деп болма қапа», - деп жыр жолдарын айтқан екен. 1939 жылдың 14 қазанында Жамбыл облысы құрылды. Осы уақытта облыс орталығы - Жамбыл қаласында халықтың саны 64000 болса, қазір 350 000 мыңдай. Сотые жылдарында (1941-45 жж.) Жамбылға жау басып алған территориялардан 30 мыңнан аса адам орналастырылды. Согыстың бас кезінде Жамбылда 105-ші әскер дивизиясы жасақталып, 1942 жылы майданға аттанды. Мыңдаған жамбылдықтар әйгілі Панфилов дивизиясында қызмет етті. Ол дивизияны исйіннен Б.Момышұлы басқарған. Соғыстан кейінгі жылдары қаланы өркендету жұртшылығының қатысуымен жергілікті бюджет есебінен жүргізілді, бір таңқаларлығы ол қаражат сол кезде барлығына жететін еді. Алдыңғылардың бірі (мытып өз күштерімен асфальтобетон зауыты соғылған, «Қалажолқұрылыс» мекемесі үйымдастырылды. Пушкин көшесіне алғашқы асфальт төселгенде бұл оқиға үлкен мерекеге ұласқан. Сол жылдары 30 га көшет егісетін және оранжереясы бар «Зеленстрой» мекемесі құрылды. Қалада әсемдік және жеміс яіаштары егіле бастады. Ленин атындағы саябағы (қазіргі Т.Рыскұлов) қайта жөндеуден өткізіліп, кеңейтілді. Алғашқы субұрқақтар жіберілген. Жалпақ төбе ауылында шаруашылық есебінен сужинағыш- сужіберетін құрылғы соғылды, қала таза ауызсумен қамтамасыз етілді. Ал 70-жылдардың соңында қала толығымен су жүйесі мен газбен қамтамасыз етілген. Осының барлығы жергілікті бюджет есебінен атқарылған. Осы жылдары қалада алғашқы типтік «Жамбыл» және «Тараз» қонақ үйлері соғылған. Халықтың күшімен Комсомол көлі (қазіргі «Зербұлақ») құрастырылған. 60-жылдары көшелермен алғашқы суғаратын-жуатын машиналар жүріп, қала таза, жуылған, саялы болып, қала тұрғындары мен қонақтарының есінде қалған. 1962 жылы КСРО-да тұңғыш рет Жамбыл суперфосфат зауыты өз өнімін бере бастады. 1966 жылы Аастап «Химпром» бірлестігі салына бастады. Кейіннен ол фосфордың 20-дан аса өнім түрін шығарды. 1070-80 жылдары Жамбыл химия өндірісі елдегі сары фосфордың 40%-н беріп тұрды. 80-жылдардан бастап қаладағы жеңіл өнеркәсіптің маңызы артты. 1985 жылы Жамбыл аяқ-киім комбинаты рсспубликадағы аяқ-киім өнімдерінің 20%-н бере бастады. Қант зауыты жылына 100 мың тоннаға жуық қант өндіруге кірісті. Казақстан тәуелсіздік алғаннан кейін халықтың талап-тілегін ескере отырып, ел Президенті Назарбаев 1997 ж. 8 қаңтардағы Жарлығымен Жамбыл қаласына тарихи аты Тараз атауын қайтарды, ЮНЕСКО шеңберінде 2002 жылы 25-26 қыркүйегінде Тараз қаласының 2000 жылдық тойы салтанатпен атап өтілгені белгілі. Өзінің тарихи атауын алған Тараз қаласы -Қазақстандағы әлеуметтік-әкономикалык ымуға өзінің сүбелі үлесін қосып келе жатқан қала. Қонақтардың бірі «Таразды неге киелі жер деп атай- ды, оның қасиеті неде?», - деп қалаға келген қонақтар сұрап жатады. Киелі жер деген түсінік парапсихогияда көп қолданылады. Онда тұтас аймақ түгіл әрбір үйдің «киелі жері» болады, деп түсіндіреді. Оны анықтау үшін жаңа соғылған үйге ең алдымен сезіну, көру қабілеті ерекше мысықты жіберіп жатады. Бұрын қазақтар арық тарту үшін сағадан егіске қарай есекті жіберіп, арықты соның ізімен жүргізген. Балтық жағалауы елдерінде жолды, көшені, малдың ізі - сүрлеумен салу дәстүрі бар. Мұндай мысал көп. Солардың тегінде халықтың тәжірибесі, бақылауы, пайымдауы жатыр. Ал, жерге келсек оның ең басты кіісиеті сол жерді мекендеген халықты асырау қабілетінде. Ендеше, екі мың жыл бойы жағасына қоныстанған халықты асырап келген, бергенінен берері көп, жері сілкініп, селі қаптамаған Тараз бен ол орналасқан Әулие-Ата топырағын қалайша киелі демессің?! Екі мың жылдам астам тарихы бар көне Тараз түлей түсуде, жасарып, жайнауда. Қалада жаңа мөлтек аудандар пайда болып, көптеген саябақ, алаңдар мен гүлзарлар, тараздықтар мен қонақтардың бос уақытында демалатын орындарына айналуда. Қайрат Рыскүлбеков саябағының жанында ашылған саябақтың ұзына бойы жасыл желекпен көмкеріліп, алаңқайларындағы алуан гүл жайқалған аллеяның бойында аспанға су бүріккен субұркақтар маңайын салқын саяға айналдырады. Қаламызды әрбір жас ұрпақ өзі тұрған көшенің атын, тарихын біле отырып, «Тараз-менің сүйікті қалам!» деп кеудесін кере мақтан тұта алады. Т.ТӨРЕБЕКОВ, облыстық Ардагерлер кеңесінің төрағасы, Ұлы Отан соғысының ардагері, ІІІ дәрежелі «Даңқ», «Отан соғысы», «Еңбек Қызыл Ту», «Құрмет белгісі» ордендерінің иегері. Тараз қаласының Құрметті азаматы.

Тәуелсіздіктің көк туын көгімізге тіккелі бері өлгеніміз тіріліп, өшкеніміз жанып жаткан елміз. Халықтың рухын көтеру, елдің еңсесін тіктеу ісінде өткен жылдарда атқарылған қыруар шаруаның бірі мемлекетіміз тарихының тереңдігін, тектілігін дүние жүзіне таныту. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың бастамасы бойынша Тараз қаласының 2000 жылдық тойы ЮНЕСКО көлемінде аталып өтуі әрқайсымыздың мерейімізді тасытып, абыройымызды асыратын қуанышты жай. Тараздың 2000 жылдығы деген сөз айтуға ғана оңай. Қазірге дейін бұл қаланың Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдері қалаларының арасында жасы жағынан Самарканнан ғана кейін тұрғанын маман-тарихшылар болмаса, былайғы жүрт біле де бермейді. Сондықтан да біз той дүбірі шыққан тұста талайғы Тараздың текті тағдырын, сол талайлы тағдырдың терең тағылымын жан-жақты ашып көрсететін ғалымдар, мамандар ғана емес, қалың оқырман қауым қызыға оқитын кітап жазылса деген ойда жүрген едік. Жан-жақты ойлана, толғана келіп, мұндай кітапты халқымыздың көрнекті қаламгері, кайраткері, тарихтың терең білгірі Әбіш Кекілбайұлы жазғаны жөн деген тоқтам жасадық. Тамаша суреткер, ойшыл азамат көп еңбек сіңіріп, аса мол тарихи әдебиеттерді пайдалана отырып, бітімі бөлекше, тілі көркем, тартымды еңбекті уағдаласқан уақытта әзірлеп берді.

Серік ҮМБЕТОВ, Жамбыл облысының әкімі.

Фирдоуси («Шахнаме»).

Құлазыған құба сүр кеңістік әбден қажытады. Ертелі-кеш көлкілдейтін де түратын көкжиектен де көзің талады. Кенет күнгей беттен тарғыл-тарғыл тау барысындай едірейіп Таластың Алатауы жарқ ете қалады. Төңірек жадырап сала береді. Сылдыраған су көбейеді. Дудыраған ну көбейеді. Құдайдың қүлқы түсіп отырған күні жаратылғандай қүлпырған аймаққа тап боламыз. Тіпті радио екеш радио да көңілденіп кетеді. «Алатау менен Қаратау түйіскен жері тұрағың; сімірсең - суы шәрбәт-ау, сылдырап ерке бұлағың» деп сұңқылдап қоя береді. Батыстан Шығысқа қарай шортандай қайқандап жүйіткіп келе жатқан жүрдек пойыздың сол жағында көк жапыраққа көміліп, қала қалып бара жатады. Жолаушылардың кекселеу біреуі кешегі бір кәпті шертеді: «Баяғыдағы Мәскеудегі он күндікке кетіп бара жатып, Жамбыл ақын осы араға келгенде терезеге қарап түрып: «Атыңнан айналайын, Әулие-Ата, атымды ап қойдың деп, болма қапа!» - деп дүғасын оқып, қол жайып, бет сипапты», - дейді. Кешеге дейін Жамбыл, оның арғы жағында Әулие-Ата атанып келген қала тіптен әріректе Тараз атанып келгені ілуде біреуцің ғана құлағына шалынған-ды. Сүйтсе, осындай жаннаттың кақпасындай жап-жасыл шаһардың тарихы ұлан-ғайыр екен. Оның салынғанына екі мың жылдан асып барады дейді. Ал бұл - арғы- бергінді еріксіз еске түсіргізетін елеулі оқиға. Оған ЮНЕСКО ұйымының ерекше көңіл бөлуінің де өзіндік сыры бар. Әлбетте, ежелгі заман тұрақтарының қай-қайсысы да жалпы адамзаттық маңызға ие. Өйткені, олар әлемдік тарихтың ең түп өзегі болып табылатын адам баласының жер шарын қоныстануы мен игеруінің арғы-бергі жәй-жапсарынан аса тың әрі кұнды мәліметгер бере алады. Ал ежелгі қалалардың әлемдік оркениеттің жаралуы мен таралуынан ұғындырары тіптен ұшан-теңіз болатыны айтпаса да түсінікті. Бұл ретге біз сөз еткелі отырған ежелгі Тараздың еске түсіретіні тіпті ересен мол секілді. Олай болатыны, Тараз жайғасқан ендіктің теріскей бетінен тап мұндай екінші жасамыс қаланың табыла қоймағы екіталай. Рас, Орал тауының түскей-шығыс етегінде біздің жыл санауымызға дейінгі (бұдан былай бұны б.ж.с.д. деп белгілейміз -Ә.К) ІІ мыңжылдықтағы Арқайым қалалығының орны жатыр. Ол, әрине, әлдеқашан иесіз калган жұпыны жұрнақ қана. Ал Тараз болса, екі мың жыл бойына тіршілік отын өшірмей келе жатқан кашанғы қара орын. Ендеше, бұл тек бір ел, бір ұлттың ғана ауқымымен шектейтін үлкен маңызға ие тарихи қоныс. Оның үстіне, былайғы дүниенің біз жайындағы түсінігі, шындығын айтсақ, күні бүгінге дейін тым қораш және үстірт қалпында қалып отыр. Олар, расында, бағзыдағы Геродот, Страбондардың бүгінде біз жайлап отырған далаларды бір кезде мекендеген бағзы тайпалар жайындағы окта-текте ат ізін салған сирек жолаушылардан естігендері бойынша жазылған, нақты деректерден гөрі дақпырттары басымдау жадағай түсініктерінен көп асып кете алмайды. Тараз туралы ең ежелгі дерек «Үлкен Хань әулетінің тарихы» атты Қытай жылнамасында кездеседі. Осы жылнамаға сүйене отырып А.Н. Бернштам «...Біздің жыл санаумызға дейінгі 55 жылы ғүндар екіге бөлініп кетті. Бір бөлігі... Қытайға бағынып, Чжи -Чжи басқарған екінші топ тәуелсіздік үшін күресті жалғастыра берді. Қуатты дүшпандары тықсырған Чжи - Чжи... амалсыз солтүстік-батысқа қоныс аударуға мәжбүр болды.... Олар (Қытай билеушілері) өздеріне солтүстік ғүндардың шабуылын үйымдастырушы Чжи - Чжи деп біліп, оның көзін құртуды ұйғарды. Осы мақсатпен... екі қолбасшы - Гань Янь Шау мен Чан Тен басқарған арнайы әскери косынын аттандырды. Бұл әскерлер 36 жылы Чжи - Чжиды қоршауға алып, өлтіріп тынды. Осы қолбасшылардың өмірбаянында... Чжи-Чжи шаньюдың... ордасы жан -жағынан луалдармен қоршаған қала ішінде, Талас өзенінің жағасында ...», - деп жазады. Тараз тарихын зерттеуші і алымдар Н.Я. Бичурин, Ә.Х, Марғұлан, Ю.А. Зуев, Т. Сениговалар да, бүл деректі мақүлдап, толықтыра іүседі. Мұндай дерек С. Өтениязовтың еңбегінде де ашып көрсетіледі. Л.Н. Гумилев «Сборник в честь академика И.А. Орбели. Исследования по истории народов Востока» (М.Л. 1960) жинағында «Біздің жыл санауымызға дейінгі 36 жылғы Талас соғысы» деген мақаласында «Чжи - Чжи Талас өзені алқабында өзі және қосыны үшін қорған салғызды, бұл қорғанды 500 жұмысшы скі жыл салды» (163-6.) деп көрсетеді. Академик Ә.Х. Марғұлан Қытай жылнамасының деректеріне сүйене отырып, Чжи - Чжи «Біздің жыл санауымызға дейінгі І ғасырдың орта кезінде өз мемлекетінің астанасы ретінде Талас (Тараз) қаласын салды» деген. Ол аталмыш өңірде егіншілік мәдениетінің де биік деңгейде болғандығын айғақтай алғандай. Әл Макдиси Атлахтың бактар мен жүзімдіктер ортасында түрғандығын айтса, Вильгельм де Рубрук Талас алабынан жүзімдіктер көріп, екі рет шарап ішкенін жазған. Археологиялық казбалар кезінде табылған .нылғалы түрған арыстанды бейнелейтін қыш қүмыра, әрқилы шыны, қола бұйымдар қалада қол өнерінің қатты дамығанын байқатады. Ежелгі базар орыны, шет жерлік бұйымдардың қалдықтары Тараздың өз маңындағы халықаралық сауда орталығы болғандығын паш еткендей. Жоғарыдағы деректердің көбі ('.Л.Волиннің («Сведения арабских источников ІX-XVІ вв. о долине реки Талас и смежных районах». Трупа института истории, археологии, этнографии АН Каз ССР., т.8, Алма-Ата, 1960.) мақаласынан алынды. Оның айтуынша, Тараздың саудагерлері Исфаханда, ал Исфахан саудагерлері Талас алабындағы Шелжі калашығында өз қауымдарын ұстаган. Бұл қаланың түбінде күміс кеніш болған. Таластың жоғарғы жагындағы қалалардың бәрінде де күміс балқытатын орындар табылған. Сондай-ақ, Талас және Қырғыз Алатауында алтын, мыс кеніштері де табылған. Таразда теңге соғатын орын да болтан. Таразда жасалған күміс дирхемдер Орта Азия қалаларында, одан да тыс жерлерде ұшырасқан. Тараз XІ ғасырдың 70-жылдарына дейін өз теңгелерін шығарған. Тараз мұражайынан, сондай-ақ, ХІІ-ХІІІ ғасырларда Отырарда шығарьшған күміс жалатылған жез дирхемдерді де көруге болады. Қаланың қақ ортасындағы бекзадалар тұрған падиша «арктың», әмірші тұрған орданың, олармен тектес, жан-жағын дуалмен қоршап тастаған ақ сүйектер, саудагерлер, дәулетті кәсіпкерлер мен сауда дүкендері жалғасқан шахристанның, олардың сыртынан құжынай қоршаған ұсақ қол өнершілер мен кедей кепшіктің баспаналары мен шеберханалары орналасқан рабаттың жұрнақтары түгел табылды. Тараздың ірі әлеуметтік-экономикалық кешен болғаны көрініп тұр. Оның төңірегінде ескі қалалардың орнында жермен-жексен болып кетуге айналған үйінділер жатыр. Олар бір кездегі төменгі Барысханның, Дох Нуджикестің, Адахкес, Жувикаттың орындары. Тараздың тұрақты әскерлер тұратын ұзыншұбақ тізіліп, Шу, Іле бойы қалаларына жалғасып жатты. Батысында Исфиджаб, Отырар, Ясы, Шабғы, Сығанақ, Сырдария қаласына ұласып жатты. Қалалық мәдениеттің өскені сонша, Таразда ХІ-ХІІ ғасырларда ені 20 см, ұзындығы 25-80 см керамикалық түтікшелерден құрастырылған су құбыры табылды. Көлемі 152 шар- шы метрлік, күйдірген қыш тастан салынған шомылатын бөлмелері, жүзетін айдындары, буға таптанатын қыздырғышы бар қоғамдық моншалардың табылуы бұл қаланың түрмыс деңгейінен де хабар бергендей. Ал қала іргесіндегі шығыс сәулет өнерінің қос ақык алқасындай Айша бибі, Бабаджа қатын, қала ішіндегі Қарахан күмбездері тендесі жоқ тарихи жәдігерліктер болып табылады. Таластың төменгі жағындағы, қазіргі Үйік кенті маңындағы, үзындығы 100 шақырымдық Қалмақ арық каналы - аса ірі гидротехникалык кешен. ...Ол кезде Тараздың аты, расында да, алысқа кетіп еді. Қытай Сюань Цзянь: «Мұнда көптеген елдерден келген көпестер аялдама жасап, не қилы бұйымдармен сауда жасайды», десе, араб Ибн Хаукаль: «Тараз - мұсылмандардың түріктермен сауда жасайтын жері», - дейді. Ортағасырлық авторлар қаланың халқы мен кәсібі туралы айтқанмен, оның дәл қай жердегі қала екенін үстірт айтады. Сондықтан да, бүгінгі заман тарихшылары оны Талас алабындағы әр көне қалалық орнына апарып бір телиді. Оны біресе Талас өзенінің оң жағындағы Түймекент үйіндісін, біресе Қарабура өзені бойындағы Талас деген жерді, біресе орта ғасырларда салынған Садыр қорғанды Тараз санап келді. Ал В.В.Бартольд Макдисидің: «Тараз - қаптаған қалың бақтың ортасындағы, халқы көп, шыр айнала ормен қоршалып, мықтал бекітілген қала; төрт қақпасы бар. Жүрт таратын рабаты бар. Қала қақпасының қақ алдынан үлкен өзен өтеді. Қаланың бір бөлігі сол өзеннің арғы жағында, өзеннен үлкен жол өтетін өткелі бар. Құжынаған базарлар ара- сында мұнаралы мешіт түр», - деген сипаттамасына сүйеніп, орта ғасырлардағы Тараз Әулиеата түрған жер деп үйғарды. Мақдиси айтып отырған үлкен өзенді Талас деп тапты. М.Е.Массон, А.Н.Бернштам, Г.И.Пацевичтің бүрынғы Әулиеатаның қақ ортасындағы көнелікті кала орнын қазып, ежелгі Тараздың үстінен шықтық деген қорытындыға келді. Жоғарыда сөз болған Исмаил ибн Ахмед Саманиге бүл қамалды алу көп күшке түскені рас екенін айғактап түр. Ол Таразды жаулап алған кезде түскен олжаны бөліскенде, әр сарбазға, былайғы дүниелерді есептемегенде, тек ақшалай мың дирхемнен теңгелер тиген. Ол кездегі Тараз билікшісі Тақас деген қарлұқ екен (С.Волин. Аталмыш еңбегі... 76-78-беттер). Тараздың Орта Азияға қаратылып, Бұқара мен Самарқандпен тығыз байланысқа түскені тегін кетпеген сыңайлы. Қазбалардан табылған жалтырақ қыш (керамика) бүйымдарының технологиялық та, эстетикалық та деңгейі өте жоғары екендігі көрініп тұр. Сол қазбалардан көшпенділердің киіз үйін бейнелейтін қыштан жасалған шамдалдар да табылған. Керегесі, жапқан үзік, түңліктері, бау-шулары, шаңырақтағы түндігі, бәрі-бәрі адам таңғаларлықтай дәлдікпен жасалған. Бұл Тараз түрғындарының көпшілігі үшін ол кезде көшпелі түрмыстың сағынышпен еске алатын өткен дәуренге айналғанын, екінші жағынан, оның аса жоғарғы деңгейде асқан шеберлікпен жасалуы жергілікті қыш бұйым жасау өнерінің қаншалықты дамып, өскендігін көрсете алса керек. Ол сол кездегі тараздықтардың экономикалық әл-ауқатынан мәлімет бергендей. Жәдігерліктер Тараздың Қарахан заманында шырқай өркендегенін аңғартқаңдай. Ол кезде шаһардың саяси мәртебесі де тым жоғары болған сыңайлы. Тіпті тек ұлыс орталығы болуымен шектелмеген түрі бар. XІ ғасырда Таразды билеген Туған ханға Самарканд пен Қашғар да бағынған. Бүгінге дейін жұртты таң қалдырып келе жатқан Тараз су құбыры мен моншасы да дәл сол заманда салынған секілді. Өйткені, моншаның жуынатын бір бөлмесінен XІ ғасырда шығарылған күміс дирхемдер табылған. Осыншалықты сындарлы жобаланып, әсем әшекейленген көп күмбезді монша еден астымен жүргізілген қыш түтікшелердегі қайнаған судың буымен жылытылған. Бүл аталмыш уақыттағы аталмыш аймақтағы урбанизмнің каншалықты өсіп, қаншалықты сіңісіп кеткендігін дәлелдей алса керек.. Ал, қала түбіндегі Айша бибі және Бабаджа қатын күмбездері сол кездегі сәулетшілік өнердің қандай шырқау шыңға шыққанын паш етіп түрғандай. Әсіресе, бүгінгі күнге тек бірер қабырғасы ғана аман жеткен Айша бибі күмбезінің әр кірпіші әлемдік сәулетшілік және әсемдеу өнерінің шектен шыққан саңлақ нұсқалары ретінде төбеге көтере әспетгеуге лайық. Аңыздың айтуынша, бүл арада әйгілі ақын және гүлама Хакім атаның қызы жерленген. Ол - атақты Қараханның айттырулы қалындыгы екен. Күйеу жігітін көргелі ксле жатып, осы араға тоқтағанда жылан шағып, оқыста опат болыпты. Бұл тек қана аңыз болмаса керек. Өйткені, Хакім ата -XІІ ғасырда өмір сүрген нақты адам. Қожа Ахмет Яссауидің сүйікті шәкірті. Сүлеймен Бақырғани. Басқа бір аңыздың айтуынша, ол ұстазының жұмсауымен батыс атыраптарға дін таратуға бара жатқан. Арал теңізінің маңына жете бере мініп келе жатқан түйесі кенет шөгіп жатып алып, қанша кимшыласа да, бақырып орнынан тұрмай қойған. Ғұлама сол араға мешіт салып, қоныстануға мәжбүр болған. Маңайдағы малшылар бөтен жолаушыға: «Бұл ара Боғра ханның жері. Мұңда қоныстануға болмайды!» деп әлек салған. Хакім жөнін айтса түсінбеген. Ызаланған сопы қамшы үйірген тентектерді тәубәсіне келтірейін деп, маңайда өсіп тұрған жыңғдар мен бұтақтарға: «Мыналарды аттап басуға мұң қылындар!»- деп бұйырған. Сол-ақ екен, олар қайда қашса да алдарынан ну жыныс жолдарын кескестеп, шырмауықтай шырмап алып, шығартпай қойған. Бұл хабар Боғра ханға жеткен. Ол жолаушыны ордасына шақыртып, жөн сұраған. Сүлеймен хакім жөнін айтқан. Хан пірге қол қусырып, тарту-таралғымен коса, өз қызын беріп, риза қылып жөнелткен. Ал «Айша Бибі» аңызында ол Қараханның қайын атасы болып көрінеді. Біз Сүлеймен Бақырғанидың үш үлы болғанын, олардың бәрі әкелерінің жолын қуғанын білеміз. Ал мына екі аңызға қарағанда Орта Азия мен Қазақстанда алғаш рет өз қарауындағы халықты мұсылмандыққа қаратқан билікші әулет пен алғаш ислам дінін таратқан пірәдар әулетінің арасында құдандалықтың болғанын да байқаймыз. Бұл ежелгі Тараздың орта ғасырлардағы руханият дүниесінде де қастерлі орын иемденгенінен аян бергендей. Қысқасы, орта ғасырлардағы Тараз қай жағынан да тек аймақтық қана емес, үлкен халықаралық маңызға ие болды. ...Христиандардың VІІ ғасырдағы сурия тіліндегі жазбасы, манихейлердің «он оқ елінде дін ояту үшін» жазылған «Екі негіздің киелі кітабында» (VІІІ ғ.) өз ғибадатханалары бар «Арғу Таластың алтын шаһары» деп Тараз қаласының аты аталады. «Бабурнамада» Ферғананың солтүстігіне келсек, бүрындары бұл тарапты Алмалық, Алматы және көпшілік деректерде Тараз деп айтылатын Янги сынды қалалар болғанымен, бүгіндері оларды моңғолдар мсн өзбектер талай талқандағандықтан, ешқандай ел тұрмайтындай болып қалды». (Топономика Востока. І Исследования и материалы. М. 1969, 161, 162-беттер), - деп жазыпты. XІV ғасыр оқиғалары туралы жазғандар Янги-Таразды әлденеше рет ауызға алады. Бірак, қаладан і орі аты таныс үлыс немесе мекен ретінде еске түсетін сияқты. Өйткені, сол XІV ғасырдың басындағы еңбектерінде Әл-Омари оның өзін емес, орнында қалған қалдықтарын сипаттаған еді. Әйтпесе, ол ісректердің ертерек кезге, тіпті XІІІ ғасырға жетуі де мүмкін. Хайдаридың пайымдауынша, Тараз Янги деп моңғолдар тұсында айтылған секілді. (В.В.Бартольд. Соч. Ш-т. 495-496 б.). 1848 жьшы Омбыда болған қоқан елшісі Абдулла Ашуров Шу мен Таласқа орналасқан қалалар маңында көшіп жүретін қазактардың қоқандықтарға салық төлейтінін айтады. Соған қарағанда ол кездегі Талас (Тараз) - жер жастанып қалған төмпешік немесе жәй қыстақ емес, қайтадан еңсе көтерген елеулі қала. Өйткені, Земляницынның (Материалы статистики Туркестанского края. Вып. 4, СП-б, 1876, №22) корсетуінше, Пішпек саудагерлердің айтуынша, өткен ғасырдың аяғында салынған, ал Тоқмақ пен Мерке Медалы ханның (1827-1842 ж.ж.) тұсында салынған шекаралық қамалдар. Егер Тараз М.Х.Дулати тұсында жер атауы, ал Ұлықбек тұсында әрлі-берлі өткен әскер жүгін тастап, сарбаздарына баспана болатын слді мекен болса онда ол да Тоқмақ пен Меркені түрғызған Крқан хандығы түсында қайтадан қала қалпына келген болып шьнғады. Өйткені, қоқандықтар үшін ол да көшпенділерден қалған шекаралық қамал еді. ...Ол кезде Әулиеата атанған Тараз 1863-1964 жылы Созақ, Шолаққорған бекіністерін күйреткен атақты Чсрняевтың әскери олжасына айналған. Ежелгі Таразға да бодан Қазақстанның бодан тағдырына ортақтасуға тура келді. Батыс колониализмінің бір кездегі шығыс басқыншылығына ұқсайтын да, ұқсамайтын да жері бар еді. Шығыс басқыншылары ккірып-жойып, талап-тонап, мол олжамен келген жағына қайтатын. Ал батыс колониализм! Аяғы іліккен жерге табан тіреп тұрып қалатын. Бұл жағынан ежелгі Әллада, Рим дәстүрлерін еске салатын. Хундар, түріктер, моңғолдар жаулап алған жерінің халқының дәбіне, тіліне көшетін. Мәселен, моңғолдар, Қытайда кытайланып, Иранда парсыланып, Алтынорда мен Ақордада түркіленіп, «өздерін өздері жоғалтып алатын». Батыс колониализм! «өздерін өздері жоғалтпауға» мейлінше тырысады. Оның есесіне, бағындырғандарды өздеріне ұқсатуға тырысады. Бағындырдым екен деп, салық беріп, сөзін тындап жүруге уәде алып, сес корсеткеніне риза болып қайтып кетпейді. Орта Азияға аяғы жеткен Әлладаның бар әскері қайтып кеткен жоқ Алған жерлерін өз еліндегі мемлекеттік құрылысқа лайықтап, жергілікті жерлердің өкілдеріне емес, өз адамдарына басқартады. Ресей осы соңіы үрдіспен жүрді. Әулие-Ата да соның кебін киді. Ежелгі кейпінен жұрдай болды. Жаңа кейіпке көше бастады. Шинель киген кісінің басына сәлде орағандай әлеміш күйге түсті. Дәйім кіші хан билеген Кіші орда болған көне шаһарға одан сайын кішірейе түсуге тура келді. Патшалық Ресей тұсында бар болтаны уезд орталығы болды. Бірақ сол уезд бастығыньщ өзі де өз жүртынан болмады. Өз алдына хан болтан Уәли мен Жәңгірдің де әкімшілік әлуеті ояз бастығынан зор болмайтын. Басқарып отырган елі мен жерінің көлемі, көбіне, оязға да жетпейтін. Бірақ, өз басшысы өзінен қойылатын. Әулие-Атага ол да бұйырмады. Бірақ қаласының қарасы мен халқы бұрынғыдан әлдеқайда өсейін деді. ...Қазақстан қалалары XX гасырда әлдеқайда қарыштап өсті ,Ол Әулиеата, Мирзоян, Жамбыл қаласына да тән болды. 1929 жылы Түріксиб, алпысыншы жылдары Мойынты-Шу теміржолдарының бітуі, қала түбінен аса бай фосфарит кенінің табылуы, ежелден диқаншылық пен сауда дамыған ¥лы Жібек жолының бойында тұруы оң ықпал етті. Ірі химия өндірісі, тасымал, ауыл шаруашылыгы өнімдерін өндеу, жеңіл, тамақ өнеркәсібі, білім мен мәдениеттің орталығына айналды. Қазақстанның дамыған ірі аймақтарының бірінің саяси-әкімшілік орталығы болды. Экономикалық, мәдени келбетінде елеулі өзгерістер болғанымен, бодандық, ахуалы 1991 жылгы Тәуелсіздік күніне дейін сол өзгермеген қалпы қала берді. XX ғасырдың фашизмге бара-бар ең сорақы саяси құбылысы - таптық тоталитаризмның барлық зардаптарын бастан кешті. «Қилы заман, қиын тарихтың қай кезеңінде де өміршендігін көрсете білді. Жамбылдықтар да өз заманының қай додасында да киелі топырақ, аталы жүртына лайық мінез таныта алды. Екінші дүниежүзілік соғыстың бүкіл әлем білетін даңқты сарбаздары мен сардарларының қатарында Талас бойының түлегі Бауыржан Момышұлының есімі «қазақ» сөзінің синониміне айналды. Ұлтымыздың ең қиын-қыстау тарихи кезеңінде күллі аз ұлттардың намысын жыртып, кеңестік ұлттық езгінің ең алғашқы және ең айбынды кұрбаны Тұрар Рысқұлов - уақыт өктемдігіне мойын ұсынбайтын ұмытылмас тұлға. Бір-екі күндік емес, үш ғасырлық ыза мен намыстың лап етіп бір-ақ атылган өжет жалынындай, өлмес ұранындай жалт еткен қыршын боздақ - Қайрат Рыскұлбеков багзыдагы Қамарадин мен Қарасайдың, одан бергі Өтеген мен Саурықгың қатарына барып қосылгандай. Өжет өміршендіктің өрлік сөзін сөйлеп келе жатқан көзі тірі Шерхан Муртаза сол санаттың соңгы шырақшысы емес, жаңа легінің басы болса керек. Екі мың жасаған Тараз біз өмір сүріп отырган кеңістіктің ең ежелгі тарихы мен бүгінгі татдырының адам таңғаларлықтай құрыш құймасы. Оның тегін танымай тұрып, түрін қызықтап кеткеніміз жетесіздік болар еді. Екі мың жыл адамзат қауымының саналы дәуірінің тең жартысын қамтитын ұлан-гайыр уақыт мұхиты. Оған бір құлаш сермесең, шамалы да жүзіп шыга алмайсың. Бар айдынын ендеп, бар тереңіне бойлай алмайсың. Ол кер талайды біз де еңсере алтан жоқпыз. Еңсере алмаспыз да. Бірақ, әлем білген Тараздың баянын ауыл арасымен шектеп қоюға обалсындық. Ниетті құптаған ағайын ретке түсіне алатын. Біздің де ниетімізге разы боларсыз. Екі мың жыл жасаған қала түгілі екі, он жыл жасаған адамның басынан да талай кеп өтеді. Оның жақсысы да, жаманы да аз болмайды. Бәрін айтып, бірін айтпасаң - ештеме де айтпағаның болып шығады. Өңкей жақсысын теріп айтсаң - тайсақтық, өңкей жаманын теріп айтсаң - найсаптық болар еді. Мүмкін болганынша, екі тараптан да есімде барды ортага салдық. Әліге дейін аман тұрған Тараз- адамзат тарихының ең қастерлі тәбәрігі. Ол бар жерде талай кеп еске түседі. Талай нәрсе ойға оралады. Тек ұлттық болмысымыздың ғана емес, адамдық болмысымыздың да қыр-сырына қаныға түсеміз. Сондықтан да Тараз - ежелгі тарихтың әліге дейін аман жүрген ең қарт ұстазы. Ендеше, оның да жанына жамандық бермесін дейміз. Демек, ол аман тұру үшін ел аман тұруы керек, олай болса, оның ендігі тағдыры Тәуелсіз Қазақстанның тағдырының қандай болмағына байланысты. Мың құлап, мың тұрған, мың кұлазып, мың құлпырған көне қаланың өз тарихынан алдымен айтары: билік үстемдік алғанда қүлап, білік үстемдік алғанда кұлпырыпты. Билік істеліп жатқанның бәріне көз жүгіртеді. Айтылып жатқанның бәріне құлақ асады. Тек сабырдың ғана тілін алады. Өмірден жарастық күтеді. Өзгеден жақсылық күтеді. Тек сонда ғана бірлік орнайды. Ол орнамай, ештеңе оңалмайды. Сол үшін тағдыр тек сол береке-бірліктен, ықылас пен ыждаһаттан айырмағай. Тараздың көне тастарына уақыттың өзі жазып кеткен тылсым жазу бар. Ол көзбен емес, көңілмен оқылатындай. Өйткені, Тараз Талас өзенінің бойында түр. Талас ежелгі гректерден бүгінгі латын тіліне дейін суға, теңізге байланысты мағынаны білдіреді. Таласо теремия - теңіз ауруы. Жерорта теңізінің ауруы. Жерорта теңізі жағасында тұратындарға тән ауру. Грек тілінде «Талассо» - теңіз деген сөз. Талассоинд - теңізге уксас деген ұғымды білдіреді. Таласо-терапия - теңізге және теңіз жағасына тән климатпен емдеу тәсілі. Таласократия - теңіз державаларының үстемдігі (Словарь иностранных слов. М. 1980, 496-бет). Теңіз жағасы мен теңіздегі аралдарда тұратын гректер үшін теңіз-су үстемдігінің кеңістігі. Гректер ол сөзді оздерінен бұрынғы бабаларынан үйренді. Ал ежелгі Жерорта теңізі нәсілінің өкілдерінің Атыраудан Тарым бассейніне дейінгі кеңістікте із қалдырғанын осы баянның бас жағында әңгімелегенбіз. Егер сол заман тілінен ономастикалық жәдігерлік қалса, ол біздің Талас болуы мүмкін. Ежелгі бабалар үшін теңіз де су, су да су болып аталуы мүмкін. Сондықтан су айдындарын ол кезде теңіз, өзен, көл деп жіктеу үрдіске тиe қоймаған болуы да ықтимал. Ал Талас сөзі монгол тілінде иен дала, кең дала деген мағынаны білдіретін көрінеді. Бәлкім, ол сөзді орман ирасынан шыққан дунхуларға йен даланы жайлаған хундар үйреткен шығар. «Т» әрпімен «д» әрпінің орын ауыстыруынан хундардың «тала» («талас») сөзі кейінгі түріктерде «дала» («далас») больш өзгерген шығар. Гәп, онда емес, гәп мынада. Қазіргі Талас ағып жатқан атырапқа батыстан келген бабаларымыз «Алақай, су көрдік!»- деп қуанып, өзен содан атанса, оның төңірегін Талас алқабы, өзен жагасындағы дала деп ұққан, оның жағасындағы қаланы да, өзен жағасындағы немесе судың қасындағы қала деп ұққан сыңайлы. Ал, шығыстан келген бабалар, керісінше, көзіне алдымен дала түсіп, өзен мен каланы даладағы өзен, даладағы кала деп ұққан сыңайлы. Бүнда үлкен символикалық нышан бар. Талас- өзен мен даланы, шындар мен жазьщтарды, батыс пен шығысты тоғыстырып түрған аймақ. Ендеше, оның Тараз аты да тегін қойылмағандай. Оның да төркінінде аспандағы жүлдызга қойылған «таразы» үгымы жатуы мүмкін ғой. Таразы - тендіктің, жарастықтың символы ретінде әспеттеліп жүрген жоқ па? Таразының екі басын тең ұстаудан асқан әділет пен жарастық болған ба? Береке де содан өрбімей ме? Таразыдан әділ өткен ырзық қана берекелі болмай ма?! Бұл әлі ойландыратын мәселе. Осындай жақсы ұғымдар жайында ойландырмай қоймайтын ат арқалап жүрген қала да тегін дейсің бе? Тіпті оның бертін заманда Әулие-Ата атануында да ең бастапқы магыналарымен сабақтастық бар шығар. Еңдеше, Тараздың тойы алдындағы толғауымызды да әлі жауабы табыла қоймаған осы жұмбақпен кідірте тұрайық. Көненің көзі, береке мен бірлік нышанды ежелгі қаланың жер бетінде барына куанайық. Бола беруіне тілектестік білдірейік.

15 тамыз 2002 жыл. Астана.

Қасиетті Тараз қаласы Қазақстандағы барлық қалалардың атасы. Тараз қаласының осыдан 2000 жыл бүрын шығыс ғұндар қауымдастығының билеушісі Тезек Тәңірқұт қалаған дейді. Қытайдың «26 тари- хында», қаланың аты Тәңірқұт қаласы деп көрсетілген. Ол қала Аса-Талас аңғарында коныс тепкен екен. Гарихтың талай теперішін басынан кешірген қасиетті Тараз-қазақ халқы сияқты мың өліп, мың тірілген, кайта жыл өткен сайын жасарып, құлпырып, өсіп келе жатқан қала. 1996 жылға дейін теміржолдьщ ар жағындағы көшелерде асфальт түгіл, шағал тас та төселмеген ксздер еді. Қала басшыларының арқасында көшелерге асфальт төселініп, таза суға да қолы жетті і үрғындардың. Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойын өткізуге дайындықты алдымен теміржолшылар бастады. «Театр киім ілгіштен басталады» деген сияқты, вокзал - қаланың алтын қақпасы. Қалаға қыдыра келген конақтың ең әуелі табан тірейтін жері Тараз теміржол бекеті болғандықтан, бар күш-жігер жұмсалды. Соның арқасында бұрынғы вокзал қайта жаңғырды. Бүгінде ол еліміздегі еуропалық үлгі бойынша қайта жонделген ең жақсы вокзалдардың бірі боп саналады. Біздің бастамамызбен теміржолшылар туған қаласының тойына бір күндік жалақысын аударды. Ол 1 миллион теңгені құрады. «Көп түкірсе көл», казір вокзал маңындағы көгеріші мен гүлзары мол әдемі алаңда демалып, серуендеп жүрген жұрт теміржолшылардың ауызбіршілігіне алғыстарын айтады. Теміржолшылар түрарлықтардың басына күн туғанда да қандастарының қайғысының қасынан табыла білді. Луговой бекетіндегі жер сілкінісінен зардап шеккен вокзал қайта жөндеуден өтті. Үй-жайсыз калған теміржол қызметкерлері баспанамен қамтамасыз етілді. Басқа бөлімшелер 10 үйге күрделі жөндеу жүргізсе, жамбылдықтар 30 үйді күрделі жөндеуден өткізді. Турар Рысқұлов ауданындағы жер сілкінісін қалпына келтіру жұмысын көруге арнайы келген Елбасы Н. Назарбаев атқарьшған жұмыстарды ете жақсы бағалады. Облыс әкімі Серік Үмбетов Луговой вокзалының жаңа ғимаратын өзі барып ашып, теміржолшылар қауымының қиналған кезде бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығара білетін ұйымшылдықтарына риза болып, алғысын айтқан. Таразда Жамбыл локомотив жөндеу депосының қасында Мұхамеджан Тынышбаевтың ескерткішін тұрғызуға тікелей бас-көз болдық. Тынышбаев Мухамеджан қазақтың тұңғыш теміржол инженері, тарихшы-ғалым, қоғам қайраткері, ІІ мемлекеттік думаның депутаты. Санкт-Петербургдағы жол қатынасы инженерлерін дайындайтын институтты бітірген тұңғыш қазақ инженері. 1914 жылы Жетісу теміржол құрылысындағы Арыс-Әулиеата құрылыс басқармасының бастығы және бас инженері кызметін атқарған. Қазақстанның теміржол құрылысында өз қолтаңбасы қалған, бір емес, екі рет саяси қуғын-сүргінге үшыраған ірі техникалык маман Мухамеджан Тынышбаев өте кеш ақталған. Тараз қаласы көшелеріне келетін болсақ, соғыстан кейінгі жылдарда әлі көз алдымда, Жүніс деген шал көшенің басындағы дөңкиіп жататын дәу тастарға иіп, шаңырақ жасап жататын. Ол кезде жаз шыға жайлауға көшіп, киіз үйде отыратындар көп еді ғой. Содан, 1-ші шаңырақшы, 2-ші шаңырақшы деген көшелер пайда болды. Кейін шаңырақшы деген ат кеңес өкіметінің сойыл соғарларына жақпады ма, әйтеуір есебін тауып, біреуін Толстой, екіншісін Кутузов деп атады ғой. Құдайға шүкір, сол қазақтың қасиетті қара шаңырағын қадір тутқан қара шалдарының құрметіне бір көше қайта аталды. Көше атауларына халқымыздың біртуар батырлары, даланың дара тұлғалары, ерен еңбек еткендер, белгілі ғалымдардың есімдері берілуде. Ал, әлі де болса өзгеретін коше атауларына да лайықтылардың есімдері берілер. Тотыдайын таранған Тараз күн санап көркейіп, өсіп келеді! Сағынбек АҚШАЛОВ, Париждегі «Өнеркәсіпті қолдау жөніндегі халықаралық ассоциациясының» алтын медалінің, «Ерен еңбегі үшін» медалінің, «Құрмет белгісі» орденінің иегері.Техника ғылымының кандидаты, көлік докторы. «Құрметті теміржолшы», Тараз қаласының Қурметті азаматы.

Ертеректе Талас, Тараз, Әулиеата болып, одан кейін кеңестік дәуірде Мирзоян, кейіннен Жамбыл атанган екімыңжылдық тарихы бар қасиетті көне шаһарға облыс жұртшылығының тілегіне орай, 1997 жылы Елбасының Жарлығымен ежелгі Тараз атауы қайтарылды. Дүние жүзіндегі ең беделді халықаралық ұйым - Біріккен Ұлттар Ұйымның Білім беру, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі бөлімшесі (ЮНЕСКО) екімыңжылдық шежіресімен, терең тағылымды тарихымен талай үлы дүбірлі оқиғаны ба- стан өткерген, орта ғасырдағы ең сәулетті де сәнді қалалардың бірі - Тараздың 20 ғасырлық мерейтойын 2002 жьшы өткізу туралы шешім қабылдаған. Бұл тарихи мерекені ЮНЕСКО шеңберінде өткізу тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамасы болатын. Осы дүбірлі тойда қаланың орталық алаңында (бұрынғы Ленин, кейіннен Достық алаңы) елін, жерін қорғап, оның тутастығы мен бостандығы үшін күрескен батыр, әрі би, бүкіл алаш журты қастерлейтін ұлы бабамыз Бәйдібекке еңселі ескерткіш ашылды. ¥лы баба ескерткішінің шымылдығын Елбасының өзі түсіріп, қонақтар мен тойға жиналған жұртшылық алдында тебіреніске толы сөз сөйледі. Ол: «Тараздың тойы қара ормандай халқымыздың ежелден бергі ұзақ тарихымыздағы ұлан-асыр қуанышы, текті Тараз - біздің халқымыздың өткені мен бүтінін жалғап тұрған асыл арқау, мәңгіліктің алтын өрмегі», - деген баға берді. «Тараз - тарихымыздың алтын діңгегі» деп Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев айтқандай, Тараздың мерей тойы дүниежүзілік деңгейде атап өтілгенінің бәріміз куәсі болдық. Тараздьщ 20 ғасырлық мерейтойы өткеніне 10 жыл толыпты. Әр ел өз тарихын өзі жазады. Ол туралы шешімдерін негіздейтіндер тарихшылар, археологгар мен ЮНЕСКО басшылығы. Егемен Қазақстан газетінің бас редакторы Сауытбек Абрахманов 2009 жылдың 4 қыркүйегіндегі Ташкент атты мақаласында «Хабар» арнасынан Ташкентгегі тілшінің берген сюжеті туралы айтады. Онда Ташкент қаласының негізі қаланғанына 2200 жыл толғаны, атауылы датаға қарай ұйымдастырылған ғылыми конференцияға қатысушылардың қаланың қадыр-қасиеті, ежелгі тарихы туралы жарыса айтқаны туралы қызығып та, танданып та есіне түсіреді. 1983 жылы ғана ЮНЕСКО шеңберінде Ташкенттің 2000 жылдығы атап өтілгені белгілі. Араға 26 жыл өткізіп Ташкент тағы 174 жылға «қартайып» үлгеріпті. Өзбекстанның патриотгыққа бейім азаматтары, ел президенті таяудағы жеті жьлдың ішінде республиканьщ ең танымал қалаларының жасын бірнеше рет өзгертіпті. Ташкент пен Самарқандтың жасын белгілеуге нақты деректер көлденең тартьшыпты. 80-ші жылдардың аяғына қарай Ташкент ішінен Шаштепе (Тастөбе) кент орнын қазғанда Шаштепенің крест бейнесі мен шеңбердің астауынан құралған солярлық символдары табылған, соған қарап Ташкент шүратының алғашқы тұрғындары күнге табынушылар болтан деген қорытынды жасалады. Мұндай символдар шығыс Арал бетінен, Сырдария сағаларынан, яғни Қарақалпақстан жерінен келген мигранттардың ежелгі қалаларына тән. Кейіннен Салар арнасының бойындағы Мингурик (Мыңөрік) кент жұртынан да осындай крест бейнелі жәдігерлер табылғандықтан олардың жасы б.д.д. І ғасырға жататыны анықталғанда барып, Ташкенттің жасы 2 мың жылдан асып кетті деп болжам жасаған. Себебі, Арал бойынан халықтардың көшуі б.д.д. ІІІ ғасырдың аяғында- ІІ тасырдың басында басталтаны белгілі. Сол кезде Арал тартылып, айналасы тұзды шөлге айналған. 2200 дәлелдеген сан солай шыққан. Ал, Тараз қаласынан 12 шақырым жердегі Ақбұлым ауылының маңындағы тау беткейінде ғасырлар бойы желдің өтінде, күннің бетінде тұрып мүжілмей, берік өзегі таста қашалған крест бейнесі мен іисңбердің астауынан құралған солярлық символдарының, күн құдайының суреті бар жәдігерлер бар. Ба- баларымыз тарихын тасқа қашағанда тарихтың ұзақ сақталуын қамдаған. «Мәдени мұра бағдарламасы» бойынша облыс әкімі Қанат Бозымбаевтың тікелей басшылығымен бүкіл Жамбыл облысы аумағында ісрттеу жүргізілу жоспарланған, олай болса, осы құлыптауылы құпияның қүндылығын сыртқа шығаруды коздейтін біздің археологтар мен тарихшыларымыз не дейді екен? Осы жәдігерлерге байланысты біздің Гараз қаласының жасы да 2200 жылдан асты емес пе? Химия өнімдерін өндіретін республикадағы аса ірі және әлеуетті компаниялардың бірі - «Қазфосфат» ЖШС, оның құрамындағы 1950-1970 жылдар аралығында салынған зауыттардың жабдықтары тозған, чісргияны көп қажет етуші еді. Оның үстіне әлемдегі қаржы дағдарысы өндірген өнімді өткеруге елеулі кедергі келтірді. Қазір бәсекелестік заманы, сондықтан соңғы 10 жылдан бері бәсекеге қабілетті өнім ондіру үшін өндірісті модернизациялауға ерекше көңіл бөлінуде. Тапқан табысымыздың дені осы мақсатқа жұмсалды. Өтпелі кезеңде әкономикалық қиындықтардан кейін еңсесін қайта тіктеп көтерген серіктестік өнім көлемі мен сапасын арттырып келеді. Өндірісті қайта жарақтандырудың жаңа серпінді жобаларын жүзеге асыруда. Рынокта өтімді, бәсекеге қабілетті өнім өндіру үшін барлық мүмкіндіктер қарастырылуда. Мүның өзі нәтижесіз де емес, серіктестік 16 миллиардтан астам теңгенің 22 түрлі онімін өндірді. Бұл өндірілген өнімнің 95 пайызы әскпортқа 33 елге шығарылуда. Сонымен қатар, коршаған ортаны ластамау мақсатында бірқатар жүмыстар атқарылуда, атап айтқанда пеш газын, фосфор қалдықтарын толық өңдеуден өткізуден де елеулі экономикалық тиімділіктер көрудеміз. Бірқатар шикізаттар, атап айтқанда күкірт қышқылын шеттен әкелуші едік, енді өзіміздің зауыттарда өндіретін болдық, оның бағасы да шеттен әкелгеннен 4 есе арзанырақ. Жаңа фосфор зауыты чех компаниясымен бірлесіп, өнімнің бірнеше түрін өндіру қолға алынды. Компанияның өндірісті қайта жарақтандыру жөніндегі 2020 жылға дейінгі бағдарламасы бар. Осы чақсатта 120 млрд. теңге қарастырылған. Ол толық іске асқанда өнім өндіру көлемі 5, өнім сату 4, және сңбек өнімділігі 3,5 есеге артады. Қоршаған ортаға зиянды қалдықтар шығаруды және электр қуатын унемдеуге қол жеткізілді. Іс тетігін қашанда мамандар шешеді, жұмысшылардың барлығы дерлік жерлігікті тұрғындар. Білікті мамандарды даярлау- серіктестіктің басты мақсаты. Бүгінде компанияда мың адам жұмыс істейді. Олардың алаңсыз өнімді еңбек етуі үшін әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын жасауға күш салудамыз. Жүмысшылар бір мезгіл күшейтілген тағаммен тамақтандырылады, үйлеріне жайлы автобус жеткізіп салады. Өзіміздің «Көктал» емдеу-сауықтыру орталығында жыл сайын 1000 жұмысшы денсауылығын түзеп қайтса, 1600 бала сауықтыру лагерінде демалды. Тәуелсіздігіміздің 20 жылдығы қарсаңында 100 жас маманға отбасылық жатақханадан күрделі жөндеуден өткен жайлы орындар берілді. Компания қаланың қоғамдық өмірінен де тыс қалған емес. Тараздағы бас «һибатулла Тара ш» мешітін күрделі жөндеуден өткізуде негізгі демеушілердің бірі болдық. Спорттық және мәдени шараларға тұрақты демеушіміз. Өткен жылы қайырымдылық шараларына 150 млн теңге бөлінді. Қіиіаның өсіп, өркендеуіне бюджетке де қомақты қаржы аударудамыз . М. ЕСКЕНДІРОВ, «Казфосфат»ЖШС бас директоры, «Құрмет» орденінің, ҚР Конституциясының 10 жылдығы, ҚР 10 жылдығы, Астана қаласының 10 жылдығы, ҚР Тәуелсіздігінің 20 жьшдығына .ірналған мерейтойлық медальдардың иегері. Облыстық мәслихаттың депутаты.

ҒАСЫР ЖОБАСЫ - «БАТЫС ЕУРОПА - БАТЫС ҚЫТАЙ»ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТРАНЗИТТІК АВТОМОБИЛЬ ДӘЛІЗІ ҚҰРЫЛЫСЫ

«Батыс Еуропа - Батыс Қытай» халықаралық транзиттік автомобиль дәлізін қайта салу көлік саласындағы маңызды және үлкен жобалардың бірі болып табылады. Оның негізгі мақсаты - Батыс пен Шығысты байланыстырған Ұлы Жібек жолының бағдарын қайта жаңғырту. Қазақстан үшін бұл жоба елдің транзиттік әлеуетін жүзеге асыру, сондай-ақ, оңтүстік және батыс өңірлердің сенімді көліктік байланысын құру мүмкіндіктерімен тартымды. Жоба үш басты бағыт бой- ынша жүк тасымалдарын қамтамасыз етеді: Қытай - Қазақстан, Қытай - Орталық Азия, Қытай – Ресей - Батыс Еуропа. 2020 жылы жүк тасымалдарының көлемі 33 млн. тоннаға жетеді деп жоспарлануда. Бүгінде дәліздің екі шеткі пункттері арасында 2 балама бағдар бар: Транссіб темір жолы және Суәц каналы арқылы теңіз жолы. Бірінші бағдар бойынша жол жүру уақыты 14 тәулікке тең болса, теңіз жолы арқылы 45 тәулікке дейін барады. Ал, «Батыс Еуропа - Батыс Қытай» дәлізін салу жұмыстары аяқталған кезде жүк көлігі бүл жолды 10 тәулікте өтетін болады. «Батыс Еуропа - Батыс Қытай» мега-жобасы Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасы бойынша 2009 жылы жүзеге асырыла бастады. Көршілес елдермен бірқатар меморандумдарға қол қойылып, жобаны жүзеге асыруды бастау жөнінде келісімдерге қол жеткізілді. Дәлірек айтқанда, 2008 жылы Ақтөбе қаласында Қазақстан Республикасының Көлік және коммуникация министрлігі мен Ресей Федерациясының Көлік министрлігі Санкт-Петербург - Қазан – Орынбор Актөбе - Алматы - ҚХР шекарасы бағдары бойынша автомобиль жолдарын дамытуда ынтымақтастық туралы Меморандумға қол қойды. 2009 жылы Қытай Халық Республикасымен арада «Батыс Еуропа - Батыс Қытай» автокөліктік дәлізін құруда өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылды. Дәл сол жылы Алматы қаласында Еуропалық комиссиямен арада көліктік жүйелерді дамыту саласында өзара түсіністік туралы меморандумга қол қойылды. Жобаны жүзеге асыру үшін қаржыландырудың екі көзі анықталды: 173,1 млрд. теңге сомасында республикалық бюджет қаржысы және 3 млрд. АҚШ долларынан астам сомада халықаралық қаржы институттарынан алынатын сыртқы қарыз. Бұл келесі Халықаралық қаржы институттарынан алынған қаржы көзі болып табылады: - Халықаралық қайта құру және даму банкі - қарыз сомасы 2,125 млрд. АҚШ долл.;

Сонымен қатар, ұзақтығы 102 км болатын «Ташкент - Шымкент» автожолының учаскесін қайта қүру жобасын жүзеге асыру үшін ЕҚДБ мен АДБ тарапынан қарыз алу жөнінде жүмыстар жалгастырылуда. «Батыс Еуропа - Батыс Қытай» халықаралық транзиттік дәлізінің қазақстандық бөлігінің ұзақтығы 2 787 шақырым құрайды, оның 2 452 км қайта салынуы тиіс. 1391 шақырым 4 жолақты қозғалыспен бірінші техникалық категорияға өткізілсе, 1062 шақырым - екінші техникалық категорияға сәйкестендіріледі. Қазіргі таңда 4 облыстың аумағында құрылыс жұмыстары жүргізілуде: Ақтөбе, Қызылорда, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстары. Құрылыс жұмыстары 1 621 шақырым жолды, 34 учаскені қамтыған. Бүгінде ұзақтығы 215 шақырым болатын Қарабұтақ - Ырғыз - Қызылорда облысының шекарасы учаскесі пайдалануға берілді. Ағымдағы жылы 700 шакырым жолды пайдалануға беру жоспарланып отыр, оның ішінде 516 шақырым - Қызылорда облысында, 154 шақырым - Жамбыл облысында. Дәліздің қазақстандық бөлігін қайта салуды толық аяқтап, пайдалануға беру 2015 жылға жоспарланған. 2012 жылғы 27 шілдедегі жагдай бойынша 23 бас мердігерлік және 80 қосалқы мердігерлік үйым тартылған, 4,5 мың техника данасы, 33 асфальтбетон, 31 цементбетон зауыттары мен 37 уатқыш құрылғы жұмылдырылды. 35 мыңнан астам адам тартылды. Ежелгі ¥лы Жібек жолы Азия мен Еуропаның арасында 8000 шақырымға созылып жатыр. Кемемен жүк тасымалдаушылар теңіз дәлізін пайдалану кезінде - 45, теміржолмен -14, ал, «Батыс Еуропа - Батыс Қытай» дәлізі бойынша жолға 10 тәулік уақыт жүмсайды екен. Әлбетте, кімнің де болса діттеген жеріне жедел жеткісі келеді. Автомобиль жолы жолаушылар мен жүк тасымалдаушыларға қай жағынан болса да тиімді. Қазақстан -Еуразия құрлығының орталығында, ірі экономикалық аймақтардың, сондай-ақ, әртүрлі мәдениет мен өркениеттің қиысқан жерінде орналасқан. Еліміз коммуникация, көлік және инфрақұрылымның қазіргі заманғы құралдарын дамыту арқылы Батые пен Шығыстың арасын байланыстыра алады. Еліміздің аумағында халықаралық стандартқа сай жол салу туралы «Қазақстан-2030» стратегиялық (шгдарламасында айрықша атап көрсетілген болатын. Ғасырдың ғаламат құрылысы аталған «Батыс Еуропа - Батыс Қытай» - Президент Нурсултан ІІазарбаевтың тікелей бастамасымен қолға алынып, жүзеге асырылып жатқан жоба. Аталған стратегиялық нысан еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуын жаңа сапалық деңгейге көтереді. Ең бастысы, қозғалыс қауіпсіздігі артып, жол-көлік оқиғалары азаяды. Халық шаруашылығы жүгі діттеген жеріне жылдам жеткізіліп, едеуір уақыт үнемделеді. Мемлекет басшысы өзінің жыл сайынғы Жолдауларында көліктік дәліздің құрылысын белгіленген чсрзімде сапалы аяқтауға ерекше көңіл бөліп келеді. «Қазақстан-2050» Стратегиясы - қалыптасқан мсмлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауында «Қазіргі уақытта біз «Батыс Еуропа - Батыс Қытай» магистральдық көлік дәлізін салып, Жаңа Жібек жолын жаңғыртудамыз» деген жолдар бар. Бүгінде глімізде 5 облыстың аумағы арқылы өтетін 2787 шақырым, ал, облысымызда 495,3 шақырым автомобиль жолы жаңартылуда. Облысымызда бұл жобаны жүзеге асыруға халықаралық қаржы институтта- рмнан 1,162 миллион АҚШ доллары қарастырылған. Міне, ғасырдың алып жобасы аталған құрылыстың облыс аумағында жүргізіліп жатқанына 4 жыл болды. Осы мерзімде қандай шаруа атқарылды. Автобан қашан толық ел игілігіне беріледі? Қай тірлікті болса да бастау қиын. Ал, басталған жұмыс түбі бір бітеді. Халқымыз «Құлақ естігенді коз көреді» деп текке айтпаса керек. Елімізде халықаралык көлік дәлізі салынатыны туралы әңгіме мазалғанда көп адам оған күмәнмен қараған болатын. Әлбетте, алып қурылысты жүргізу оңай емес. Жобаны жүзеге асыруға облыс, республика ғана емес, шетелдерден де әлеуетті мердігерлер тартылды. облыс аумағындағы 11 телімде І және ІІ санаттағы техникалық жол салу мәртебесін отандық «Казахдорстрой», «К Дорстрой» және «Ақмола құрылыс материалдары» серіктестіктері ұтып алды. Буған қоса бірлескен кореялық «КСС/Жамбыл жол құрылыс» және түркиялық «Чингиз Иншаат» компаниялары «жеңімпаз деп табылды. Аталған компаниялар осы мерзімде бұл істе өздерінің мол тәжірибесі бар екенін көрсетті. Бүгінде көліктік дәліз салу белгіленген кестеге сай жүргізілуде. Осы мерзімде он телімде кұрылыс жүргізіліп, оның бесеуінде белгіленген тапсырма толық орындалды. 210 шақырымда төрт «олақты екі бағыттағы және екі жолақты бір бағытта жаңа жол салынып, ел игілігіне берілді. «К Дорстрой» ЖШС - 58, «Казахдорстрой» - 40, «КСС/Жамбыл жол құрылыс» - 40 және «Ақмола құрылыс материалдары» серіктестігі 45 шақырымда бетон жамылғылы және асфальт бетонды жол салып, белгілерін ориатты. Қазір бұл нысандарды мемлекеттік комиссия қабылдауда. Олардың арасында «Казахдорстрой» компаниясының өнімді де белсенді тірлігін ерекше атап өткен жөн. «Казахдорстрой» ЖШС Қазақстандағы 1500 қызметкерлері мен 300 техникалық бірлігі бар сң ірі жол-құрылыс компанияларының бірі және автомобиль жолдарын, көпірлер және басқа да курылыстарды соғады, реконструкциялайды, ағымды жөндеуден өткізеді. Қиыршықтас, асфальт, бетон сияқты құрылым материалдарын өндіреді. Ені 16 метр болатын жолға бетон жаятын кешенді, қуатты техникасы бар, Қазақстандағы жалғыз құрылыс компаниялардың бірі. Қурылыс жумыстарының сапасыжоғары болғанымен, алатын төлем ақысы қолжетімді. 2012жылға к-ііін 90 млрд. теңгенің құрылыс жұмыстарын аяқтаған Аталмыш компания озық үлгідегі техника- мсн, құрылыс материалдарын жеткізушілерге тәуелді болмай, жедел және қарқынды жұмыс істейтін, өз істерінің жоғарығы санаттағы ұйымшыл ұжымымен жетістіктерге жетуде. Жол және басқа да жобаларды жүргізуге қауқарлы холдингтің барлық жағынан жабдықталған бсс қиыршық тас өндірітін бес бетон және үш асфальт зауыты бар.

Компанияның аткарған жүмыстары: 2005 жылы - республикалық маңызы бар «РФ шекарасы (Екатеринбург) - Алматы» автотрасса бөлігін реконструкциялады. 2006 жылы - республикалық маңызы бар «РФ шекарасы (Екатеринбург) - Алматы» автотрасса бөлігін рекконструкциялады. 2007 жылы - «Астана-Қостанай-Челябі» автомобиль трассасының «Жақсы-Есіл-Бузулук» бөлігін реконструкциялауды аяқтаған. 2008 жылы - Астана қаласының солтүстік-батыс айналымынан Тлендиев даңғылы, Күмісбеков көшесі мен Оренбург көідесі аралығын реконструкциялаған. 2009 жылы - «Астана-Петропавловск» бағытындағы қашықтығы 88 шақырым екі трассаның бөлігін

реконструкциялаған. 2008- 2009 жылдары - «Казахдорстрой» қызметкерлері 17 құрылыс нысандарын, 6 көпір 13 жол жүйелерін жасаған. 2009- 2012 жылдары- Халықаралық «Батыс Еуропа-Батыс Қытай» транспарттық дәліздің құрылысыи салуда. Кәсіпорын Меркі ауылынан Шуға баратын бағыттағы 33 шақырым құрылысын белгіленген мерзімнен жарты жыл бұрын бітірді. Соның нәтижесінде 2012 жылы көзделген 41 миллиард теңге орнына 52 миллиард теңгенің құрылыс құрастыру жұмысы еңсерілді. Біздің басқарма мамандарының және «КСС» серіктестігінің үлкен күш жұмылдыруы нәтижесінде «Ойтал-Қайнар» автомобиль жолының бір бағыттағы екі жолағы өткен жылдың 15 желтоқсанында іске қосылды. Бір бағыттағы екі жолақты жол биыл жыл соңына дейін беріледі. Осы кезде Алматы мен Қордайға қатынаушылар екі бағыттағы төрт жолақты жолда алаңсыз жүйіткитін болады.

Үстіміздегі жылға белгіленген жұмыс көлемі төмендегідей. - Биыл мердігерлер 40 миллиард теңгенің тірлігін игеруі тиіс. Жыл соңына дейін тағы да 80 шақырым жолдың құрылысын толық аяқтау көзделуде. Осы мерзімде Қүланды айналып өтетін - 20, Қордайдың асуын айналатын - 80, Аспара арқылы Ойталға баратын - 49 және «Ақмола құрылыс материалдары» ЖШС салып жатқан - 17. Келешекте автобан арқылы батыс пен шығыстан жүкпен қатар жолаушылар ағыны да көбейетіні сөзсіз. Осыған орай елімізде туризмді дамытуда үлкен мүмкіндік туады. - Әлбетте, шетелдік жолаушылардың Қазақстанның көрікті жерлері мен тарихи ескерткіштерін көргісі келетіні сөзсіз. Сондықтан да облыс аумағындағы автожолдың бойында сервистік қызмет көрсететін ірі 8 нысан салынады. Мұның өзі жүздеген жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді. Осындай алып құрылысты жүргізуге аз қаржы жұмсалмайтыны әркімге аян. Қазір «Астана-Щучье» автомобиль жолында жүрген жеңіл көлік жүргізушісі әр шақырымға 1 теңгеден төлейді. Автобус және жүк көліктеріне бөлек баға белгіленген. Жүргізушілердің жолағы өткен жылдың 15 желтоқсанында іске қосылды. Бір бағыттағы екі жолақты жол биыл жыл соңына дейін беріледі. Осы кезде Алматы мен Қордайға катынаушылар екі бағытта төрт жолақты жолда алаңсыз жүйіткитін болады. Автобанның облысымыздың әлеуметтік-экономикалық дамуында оң әсерін көріп отырсыздар. Бүгінде алып қүрылысқа 1200 бірлік техника, 7 мың адам тартылған. Олардың 66 пайызын жергілікті азаматтар құрайды. Жолшылардың орташа айлығы 120 мың теңге. Оған қажетті топырақ, кұм мен шағал облыс аумағынан алынады. Жалпы, қазақстандық үлес 100 пайызды құрайды. Сондай- ақ, мұнда бас мердігерлермен қатар, 40-қа жуық қосалқы мердігер де жұмыс істеуде. Сырттан келген компаниялардың барлығы жергілікті жерлерге тіркелген. Салығын да соларға төлейді. Көптеген жол- шылар серіктестіктер салған қалашықтарда жатып жұмыс істейді. Оларды азық-түлікпен жергілікті шаруа қожалықтары қамтамасыз етеді. Мұның өзі мыңдаған жұмыс орындарының ашылуына игі ықпалын тигізуде. Таразды айналып өтетін көліктік дәліздің құрылысының ұзындығы - 65 шақырым. Оны салуға 22 миллиард теңге қарастырылуда. Қаржы мәселесі шешіледі. Таяуда оның құрылысын жүргізу үшін мемлекеттік сатып алу конкурсы өткізіледі. Бұған қатысуға құлшынып отырған әлеуетті, әрі ірі компаниялар аз емес. Тендер қорытындысы сәуір айына дейін белгілі болады. Нысан 2015 жылы іске қосылады. Жалпы, облыс аумағындағы көліктік дәліз құрылысын осы жылы толық аяқтау көзделуде.

Қазақстан тарихы терең, мәдениеті бай мемлекет. Егемендікке қол жеткізгелі бері халқымыздың сңсесі көтеріліп, дініміз бен рухани мәдениетіміздің жарық салалары өркендеп келеді. Қазақ тілінің мәртебесі де өз топырағында күн өткен сайын өсуде. Міне, көрегенді ел басқарушыларымыздың іждихаттылығымен орта ғасырлардағы Қазақстанның руханият, білім, мәдениет және сауда орталықтарының бірі болған әфсанауи Тараз шаһарының 2000 жылдық тойы үшбу айдың аяқ шенінде аталмақшы. Бүл тарихи оқиға исламның еліміздегі таралу тарихын зерттеп келе жаткан маған да айрықша әсер етіп, ерекше сезімге бауылыды. Сол себепті, қазақ жеріндегі ежелгі ислам мәдениетінің алтын бесігінің бірі, мүмкін бастысы болған Тараз туралы ойларымды оқырмандармен бөліскім кследі. Тараз көне қытай, араб, парсы және ұрым (Византия) деректерінде жиі кезігетін мәшһүр қала. Қытай саяхатшылары мен араб тарихшыларының еңбектерінде әбден суреттеліп аталатын Тараз каласы Иран уә Тұран далалары тоғысқан жердегі үлкен сауда орталығы және Жібек жолы бойымен жүретін керуен жолдарының торабы ретінде көрінеді 576 жылы өлген Истеми қағанға елшілікке жіберген Земархтың саяхаты туралы деректерді жазған Византия тарихшысы Менандер Протектордың (Menander Protector, VІ-ғасыр) еңбегінде бұл қала «Талас», кытай саяхаткері Хиеюен-Тсаңның (Hіeuen І sang, VІІ-ғасыр) еңбегінде «Та-лу-си», кейбір қытай авторлардың еңбектерінде «Та-ла-за» ретінде, ал араб авторлардың еңбектерінде «Тараз», «Тираз», «Талас» формасында аталған. Белгілі шығыстанушы һспрі Хоуорттың (Henry Howorth, 1842-1923) пікірінше Тараз ХХ-ғасырдың басындағы Әулие-Ата каласының орнында болған (Н.Н. Howorth, Hіstory of Mongols, ІІ-том, 1-ютап, 4-һәшия). Академик В.В. Бартольд (1869-1930) бұл пікірді қолдайды, ал Әдвард Шаванньщ (Edward Chavannes, 1865- 1918) пікірінше Тараз қаласы Әулие-Атаның 5 фәрсах түстігінде болған. Осы деректердің барлығы да Тараздың VІ-XІІІ ғасырларда қаншалықты мәшһүр болғандығын көрсетеді. Көптеген деректер бойынша Тараз алқабы әйгілі Мауере-ән-Неһір аймағына жатады. Мауереәннәһір жері жалпы өзеннің (Аму Дария) арғы жағындағы елдер болғандықтан, дәл қай елдерді қамтығанын және нақты шекараларын кесіп айту мүмкін емес. Негізгі бұлақтарда аталмыш аумаққа жататын олкелердің тізімі әр алуан берілген. Әбу Исхак әл-Истахридің (уаф. 950) тағрифы болса былай: «Күншығыста Хуттал жерін қамтитұғын Памир уә Рашт өлкелері арқылы Үнді елімен шекараласа да, күнбатыста оғыз уә хазлуж (Қарлұқ) өлкелерінен бастап, Тараз (Талас) тұсынан өтіп, Фараб, Бискент, Самарканд, Бұхара және Хорезм бойымен Арал теңізіне жетеді, солтүстікте қарлұқ жерінен, мгни Ферғананың шалғай кенттерінен бастап Таласқа косылады, оңтүстікте Бадахшан мен солтүстікте Хорезім көлі (Арал Теңізі) аралығында Жейхунның бойын жағалайтын жерөлшемі» (әл-Наршапи, 'Гарих-и Бұхара, 161-бет). Ислам дінінің аталмыш аймақта таралуы сонау Алғашқы халифалар, яғни сахабалар мен іабиғиндер (Алғашқы буын мұсылмандар) дәуірінде (634-751) болғаны белгілі. Әсіресе, Хорасан аймағының уәлиі (әміршісі) болған Құтайба Мүслимұлы әл-Бәһилидің билігі тұсында (705-715) Ьұхара, Самарканд, Шаш (Ташкент), Исфиджаб (Исфиджаб, Сайрам, Ақсу) өлкелері мұсылман билігіне қосылған-ды. Кейбір де^ректер Құтайбаның Қашғарға дейін жорыққа аттанғаны туралы хабарлайды. Демек, Тараз өлкесі сонау VІІІ-ғасырдың бас шенінде-ақ, исламиятпен танысқан десек, артық айтылғандық болмас. Алайда, Тараздың мұсылмандыққа бет бұруындағы шешуші оқиға 751 жылы осы өңірде болған және тарихи әдебиеттерде «Талас ғазауаты» деп аталған соғысқа тікелей байланысты. Өйткені, Тала- ста болған ғазауат, түрік қағандығындағы ішкі қырқыстарды пайдаланған қытайлардың Жетісу өңірін жаулап алып, Шашқа (Ташкент) дейін барған кезінде болған еді. Бүл аса маңызды оқиғаның мәнін гүсіну үшін сәл кейінге шегініп, оқиғалардың өрбу барысына шолу жасайық: 652-658 жылдары түрік билеушісі Ашынақойлы (Қойлық) қаған, Шу және Талас өзендері алқаптарында қытай әскерлерімен карулы қақтығыстар жасап, ақырында 658 жылы баласымен тұтқынға түседі Осы жеңістен кейін кытайлар Жетісу аймағына сұғына бастайды. Ма-уере-ән-Нәһірде мұсылман-араб билігі нығайып келе жатқан шақта, әлі арабтарға бағынбаған өлкелердегі түрік-соғдылар қытай патшалығының ықпал іпеңберіне кіріп, қытай әсеріне душар болады. 750 жылы Әмәуи (Омеядтар) ханаданы құлап, оның орнына Аббас әулеті билікті қолға алады. Әрине, орталық биліктің құдіреті алыс аймақтарда дереу калыптаса қоймаған. Осындай билік зәрулігі, қытай отарлаушыларына қолайлы жағдай әзірлейді. Араны ашылған Таң императорларының батысқа қарай кеңею саясаты күшейіп, Орта Азияда қалыптасқан бей-берекет ахуалды пайдалану арқылы ұлан-байтақ елдерді отарлау амалдары жүзеге асырылады. Түрік тайпаларының арасындағы алауыздықты шебер пайдаланған Таң, әскерлері түргештердің ханордасы Суяб және Талас (Тараз) қалаларын шауып, жаулап алады. Елін шауып, би-бектерін тұтқындап, қырады. Осыдан кейін түргеш елінің билігі қытайдың Таң (619-908) әулетіне өтеді де, олар қалағандарын билікке келтіріп, бұқара көпшілікті жиіркенішті түрде қанай бастайды. Елетмиш Қүтлүқ (742-753), Тәңірі ілміш (753-756), Үнендер (756-766) қағандық жариялайды. Түргештердің ең нәфретлі жауы түріктің «ашына» деген тайпасы болатұғын. 748 жылы Таң әулеті, түргеш тағына осы тайпадан шыққан Ашынашынды отырғызады. Түргештер бүған қажырлы қарсылық көрсетіп, Ашына- шынды айлалап өлтіреді. Әмәуилермен және өз ішінде соғысып жүрген түргеш елінде береке-бірлік болмайды. 717 жылы шамасында қытайдан хандық лауазым алған түргеш Сұлу қағанды өзінің қолбасшысы Баға Тархан ұйықтап жатқан сәтінде 737 жылы өлтіреді. (Гумилев, Л.Н., Көне түріктер, 331-бет). Баға Тархан қағандығын жариялайды да қытай патшасына жақындьщ танытады, ол Таң ханшасын алып, күйеу бала болады. Сұлұ қағанның ұлдары кан мен тақ дауын қуып Бағамен алысады, ол қайын жұртынан көмек сүрайды. Осы арада Тохаристанның түркі йабғүсы, Кәдімір мұхтарияты (автономия) мен Қабұлды билейтін түркі Шаһи әулеті Қытай билігін мойындап, әкімшілігін таныйды. Сөйтіп, олар Жібек жолындағы сенімділікті қамсыздандыруда Таң әкімшілігіне көмектесуді міндетке алады. Қытайдың Таң, (619-908) патшалығының езгісінен телім-телім болған түргештерге көмекке мұсылмандар жетіп келеді. Бұл түркі халықтарының тарихында аса елеулі оқиға болады. Ежел- ден батыс шекараларын кеңейту жоспарларын дайындап, тісін қайрап жүрген қытай императоры тағайындаған Күча уилаятының әміршісі Као Шиен-чи басшылығындағы қалың қолды аттандырады. Као Шиен-чи (Kao Hsіen-chі, шын аты Ко Son-chі) кореялық еді Ол Таң әскерінде көп жылдар қызмет етіп, патшаның сеніміне ие болған, генерал шенін алған белгілі қолбасы. Патшаның оған сенгені соншалық, оны Шығыс Түркістан уилаятының (Батыс өлкесі) әміршісі етіп тағайындайды. Бүл жоғары мансапқа жету қытай еместер үшін аса биік дәреже еді Қытай мемлекетінің батыс шекараларын өсіру арманын іске асыру міндеті артылған Као әр түрлі ой тәсілдерді қолданып, жоспарларын жүзеге асыра бастайды. Бірақ, сол кезде тибеттіктер мұсылман арабтармен тиімді қарым-қатынас орнатуға бет алғанды. Осы беталыс қытайлар мен үндіқытай саудасын бақылап тұрған түркі-соғдыларды онша қуантпағаны айдан анық. Йабгу, осыларды желеуретіп қытай патшасынан көмек талап етеді. Қытай жасақтары қалың қол жыйнап, Ташкент тұдұнына (әміршісіне) қарсы аттанады. Таң қолын Као Шиен-Чи басқарады. Сондай-ақ, қытай әскерлерінің құрамында түрік-соғдылардан құралған қосындар да болған. Олар Ташкент тұдұны Бағатұрды тұтқындап, қытайдың ежелгі астанасы Чаң-анға апарып, азаптап өлтіреді Оның мүшкіл халге душар болған баласы мұсылмандарға арызданып, жәрдем сұрайды. Негізінен, Ташкент уилаяты Таң (619-908) мемлекетінің, хакімиятындағы мухтарият (автономия) болатұғын. Түркі қағанаты мен түргеш билігі жойылған соң, бұлардың жерінде қытайлар ат ойнататұғын халге жеткен. Ташкент иелігі Таң билігін мойындағанымен түрік ханзадалары бұл жерде қайтадан біріксе қауіпті күшке айланатын аймақ еді Сондықтан, Као Таң әулетінің алдындағы барлық потенциалды қауіп-қатерді жоймақшы болады. Ханзаданың сұраған көмегіне мұсылмандар оң жауап береді. Хорасан билеушісі Әбу Мұслим әл-Хорасани (7007-755) колбасы Зияд Салихұлы жетекшілігіндегі жасақтарын қытайларға қарсы ат- тандырады. Мұсылман әскерінің құрамында мұсылмандықты қабылдаған мыңдаған түрік-соғдылар да бар еді. Қытайлар 751 жылы шілде айында Тараз маңындағы Атлах (кей деректерде - Ахлат, Атлұк) деген жерде мұсылман қолымен болған ғазауатта ауыр жеңіліске ұшырайды. Олар ендігәрі аталған аймақтардың маңайын баса алмайтұғындай жағдайға ұшырайды. Алғашкы реті, түргештер мен мұсылмандар бірігіп, қытайларға қарсы соғысады. Мұсылман әскері Таң әулетінің жасақтарын аса күйзелтулі жеңіліске ұшыратады да, Жетісу өңірін тұтастай азат етеді. Ежелгі жауы қытайлардан отанын босатып берген мұсылмандарға шексіз разы болған түргештер, қарлұқтар және басқа да түркі тайпалары олардың батылдығына, мәрттігіне еміреніп хақ дін исламға жүрегі жібиді. Талас ғазауаты туралы алғашкы мәлімет 893 жылы кайтыс болған тарихшы Ибн Тайфурдың «Ки- таб Багдад» атты еңбегінде кезігеді. Мәшһүр тарихшы әл-Мақдиси «әл-Бәду-әт-Тарих» атты еңбегінде (6-том, 74-бет) бұл маңызды оқиғаға тоқталады. Оның айтуынша: «Әбу Мұслим қолбасы Зияд Салихұлын Ма-уере-ән-Нәһірдегі кейбір өлкелерді ашу үшін жорыққа аттандырды. Зияд кейбір елді мекендерді бағындырып, Тараз бен Атлахқа дейін барды. Қытайлар да әрекет жасап, 100 мың әскерден куралған үлкен қолмен келді. Сағид Хұмайдұлы Тараз қаласының қорғанысын бекітіп, осы қаланы бекінді. Самарқандтағы ордасында тұрған Әбу Мұслим маңайдағы әміршілердің Сағидке көмекші күштер мен ерікті әскер жіберуін бұйырды. Сағид қытайлармен бірнеше рет шайқасып, олардан 45 мың әскерді өлтіріп, 20 мыңын тұтқындап алды. Қалғандары қашып кетті. Мұсылмандар олардың ордасын талқандады. Соңыра, Сағид Бұхараға оралды. Шынында, Тараз маңында болған соғыс бес цуиге ұласқан-ды. Ерлер ерлігін көрсеткен, дамылсыз айқас, шайқас болады. Бес күнге ұласқан бұл ғазауат, Орта Азия мен түркі халықтарының тағдырын анықтаған өте маңызды оқиға болды. Қытай колына қосылып мұсылмандар және мұсылман жағындағы түрік-соғдылармен соғысқан қарлұқтар ксиет қытайларға қарсы мұсылмандар жағында орын алып, ауыр соққы береді, сөйтіп, мұсылмандар түбегейлі жеіңске жетеді. Қытайлар мен олардың сыбайластары үлкен шығынға ұшырайды да талқан- талқан болып, кері шегінуге мәжбүр болады. 751 жылы болған Талас соғысын ислам тарихының, оның ішінде түркі тарихының ең маңызды сәттерінің бірі деп айтуға болады. Қытайлар мен мұсылман арабтар арасында болған жалғыз соғыс осы. Бірақ, соғыстың нәтижелері мен ұзақ мерзімді тәсірлері талқыланғанда, осы оқиғаның күллі адамзат үшін қаншалықты маңызды болғаны аңғарылады. Талас жеңісі арқылы қытайдың Орта Азияға карай кеңею (экспансионизм) саясаты мен әрекеті тоқтатылды, Орта Азиядағы мұсылман билігінің іүпкілікті екені белгіленед. Бұл соғысты қытай жағы жеңгенде Таң империясының шекаралары Орта ІІІығыс пен Еуропаға дейін баруы әбден мүмкін еді. Талас ғазауатынан кейін Орталық Азия халықтары лек-лек болып мұсылмандықты қабылдайды. Олар өздерін қытай шапқыншылығынан қорғаған мұсылмандарды жақсы көреді, елдер арасында махаббат, достық пайда болады. Мұсылмандар мен басқа дін уәкілдерінің арасында оң өзгерістер, жылы мүгамалалар хасіл болады. Алайда, қытай авторлар, Талас ғазауатын Орта Азиядан күдер үзген соғыс лсп бағалайды. Өйткені, олар жеңіп алғанда, Орта Азияның қытай билігіне қосылары анық еді Мұның і абиғи нәтижесі түрік-соғдылар жаппай буддашылдықты қабылдауға мәжбүр болар еді. Демек, Талас ғазауаты тек саяси-әскери тағдырды емес, Орталық Азияның діни тағдырын да шешкен бек маңызды "киға.

Талас ғазауатының басты нәтижелерін қорыта айтар болсақ: 1) Қытай империяларының әкспансионист жоспарлары тоқтатылды: «Талас маңындағы жеңіліс кытайлықтарға жақсы сабақ болады, сол себепті олар батысты жаулап алу деген ойдан бас тарта- ды» (Қазақтар, Қазақстан даму институты, І-том, 48-бет). «Алайда, жеңіліс қытайлықтарды коркытып іастағаны соншалық, олар батысты басып алмақ ойларынан түңіле бас тартты. Империя күйреу карсаңында тұрды» (Гумилев, Л.Н., Көне түріктер, 371-бет). Қазақстан тарихшылары Талас жеңісі туралы: «Атлах түбіндегі соғыстың Жетісу мен Ма-уере-ән-Нәһір халықтары тағдыр-талайында үлкен і арихи мәні болады. Таң әскері енді Жетісу шебін ғана емес, ойғырлар мен тибеттердің қысымымен ІІІыгыс Түркістанды да тастап кетуге мәжбүр болады» (Қазақстан тарихы, Дәуір, 1993, 62-бет) деп, лайықты бағасын берген. 2) Қытайдың Орта Азияға мәдени, саяси тәсірі тоқтатылды. Түркілер қытай қаупінен күтылып, Орта Азия халықтарының өзара және ислам әлемімен бірігу процестері күшейді. 3) Мұсылман арабтар мен түргеш-соғдылар арасында жарты ғасырға созылған қақтығыстар пяқталды. Мұсылмандарға болысқан қарлұқтардың саяси-әскери беделі артып, бүгінгі қазақ жерінде 766 жылы Қарлұқ мемлекеті бой көтерді. 4) Жергілікті халықтардың исламиятқа көзқарасы түбегейлі өзгерді Көптеген мемлекет қайраткерлері мсн оқымыстылар, өнерпаздар мен саудагерлер мұсылмандықты кабылдады. 5) Бұрын жекелеген адамдар исламиятты қабылдап жүрген болса, енді топ-тобымен қабылдаулар пийда болды. 6) Түркілердің халифалықтағы абырой-атағы артып, олар Аббаси әулетінің басты қарулы күшіне ййиалды. 7) Түркілердің саяси-әскери билігінің күшейгені соншалық, халифалықтың ең, маңызды мәселелерін олар шешетін болды. 8) Алғашқы мұсылман-түркі дәулеттері бой көтерді. Түркілер тек Орта Азияда емес, сонау солтүстік Африка мен Үндістан құрлықтарында да алып мемлекеттер құрды. 9) Азия құрлығында буддашылдықтың батысқа қарай жайылуы тоқтап, тек Шын-Машын елдерінің дәстүрлі діні болып қалды. Буддизм Қытай империяларының батысқа қарай кеңею саясатында маңызды стратегиялық айла болды. Үндістанға діни сапарға жіберілген көптеген саяхаткер-раһибтер (монахтар) өз еліне аса құнды мағлұматтар жазылған деректермен қайтушы еді. Талас соғысы (751 ж.) қарсаңында қытайлардың Жетісу өңіріне дейін келуінде, осы буддист раһибтердің үлкен үлесі болғанды. Олар түрік қағандықтарының осал жақтары мен ішкі билік таластардың маңызды сәттерін қытай императорына дер кезінде білдіруші еді.. Әсілі, Шын патшалықтарының буддизмді тарату және территорияны өсіру, ал Византияның (395-1453) христиандықты жаю және отарлау мақсатымен «интрига» ұйымдастыру жағымен атағы бекерге шықпаған тәрізді. Сондықтан, Талас жеңісі тек қытайлардың батысқа кеңею жоспарын құрытып қана қойған жоқ, сонымен қатар буддизмнің Орта Азия мен Иранға кіруіне де тосқауыл болды. 10) Қолға түскен тұтқындар арқылы сол кезде тек қытайлардың ілімінде болған қағаз жасау өнері мұсылмандарға мәлім болды. Самарканд пен басқа қалаларда қағаз өндіретін кәсіпорындар ашылды. Қағаздың мол өндрілуі мұсылман ғұламалардың көбірек ғылыми еңбектер жазуына мүмкіншілік берді. Ислам елдерінде біртуар ғалымдар дүниеге келді, олардың туындылары жазбаша түрде біздерге жетті. Шығыс пен батыс мәдениеттері бірінші рет тікелей қарым-қатынас орнатты. Қағаз жасау өнерін батысқа мұсылмандар үйретті. Қағаз өндірісі және қағаздың жазу материалы ретінде пайдалануы Англияда тек 1309 жылы басталған. Яғни, Талас жерінен тура 558 жылдан кейін Батыс елдері мұсылмандардың ғылыми еңбектерін жаппай латын, грек тілдеріне аудартқызып, білім, тәрбие алды. ғасырлардан кейін Еуропада «қайта жаңғыру» дәуірі басталды. 11) Талас жеңісінен кейін исламият Қазақстан жерінде түпкілікті орнықты. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу аймақтарында қалалар, керуенсарайлар, шифаханалар, мешіттер, медреселер, уакыптар бой көтерді. Көшпелі түркі тайпаларына дін насихаттаушы ғұламалар жіберілді. Дін насихаттауда Түрік тілінің өзіне тән формалары (жырлар, қисса-дастандар т.т.) мол пайдаланылды. 775-875 жылдары қарлұқ қағандығы хақ дін исламды қабылдап, ел арасында мұсылманшылық сенім кең таралды. Қалаларда мешіттер салынып медреселер ашылды. Мысалға, аталмыш дәуірге жататын Ақыртас керуенсарайын (VІІІ ғ.) айтуға болады. Тараз қаласынан 40 шақырым қашықтықта орналасқан ғимарат 751 жылы болған Талас ғазауатынан кейін қарлұқтардың басым көпшілігі мен басмыл, шығыл тайпалары исламиятты қабылдаған тұста салынған. Археологтардың болжауынша, осы керуенсарайды Алғашқы мұсылман түріктер салған. Көне дәуір тарихшылары Ибн Хурдадбиһ (8207-912) уә Ибн Қүдамның еңбектерінде «қасрибас» деп аталған ғимарат осы болуы мүмкін. Сөйтіп, осы өңірде алғаш рет оқу-білім ордалары бой көтереді. Қарлұқ мемлекеті 766-940 жылдары өмір сүріп, Х-ғасырдың бірінші ширегінен бастап йағма уә шығыл тайпаларының жиілеп кеткен одақтасқан шабуылдарынан күш-қуаты әлсіреді. 940-жылы Баласағұн қаласы одақтасқан күштердің қолына түсіп, Қарлұқ қағандығы қүлайды да, билік Қарахан әулетіне өтеді. Қарлұқтардың басым көпшілігі көшпелі болғанымен отырықшылары да бартұғын. Тараз қаласы Қарлұқ дәуіріндегі ислам мәдениетінің ең көрікті орталығы болды. Табылған заттарда адам және хайуан сұлбаларының азайып, гүл-шешектердің көбеюі мұсылмандықтың бұл өңірде кең тарағандығының белгісі. Түрік және қарлұқ дәуірінде Шу алқабының маңызы арта түскені белгілі. Шу өңірінің белгілі қалалары, Асбара, Қүлан және Мирки (Мерке) болатұғын. Осы аймақтың байырғы тұрғындары соғды тілінде сөйлейтұғын соғдақ халқы еді. Соғдылардың түріктер мен түргештерге ықпалы әр уақытта күшті болған. Мұның белгісі - түрік қағандары Византияға жіберген елшілерді соғдылардан таңдаған. Түргеш қағандары өз теңгелерін соғды әліппесімен басып шығарған. Соғдылар қай жағынан Караганда да көшпелі түркілердің отырықшы өмірге аууына басшылық еткен. Сарық деген жерде табылған алғашқы мұсылман-түркі мазарлары хақ дін исламның саты-саты таралғанының ең айқын айғағы. Мұнда мұсылман өліктер әшекей бүйымдарымен бірге көмілген (А.Н. Бернштам, Уйгурская әпиграфика Семиречья, 27-бет). Исламнан бұрынғы өлікпен бірге жеке заттарын көрге салу салты байқалады. Қарахан мемлекеті ресми түрде ислам дінін қабылдағанымен, халықтарда осы сықылды бұрынғы әдеттер алғашқы дәуірде сақталған. Бүгінгі Тоқмақ ауданы тұсындағы Бұрана ескерткіші алғашқы дәуір мұсылман архитектурасының керемет туындысы. Бұрана сөзі «мұнара» сөзінің өзгерген формасы болуы керек. Бұранада көптеген ислам мұраларын кездестіруге болады. Қала Қарахан кезеңінікі деп болжануда. Қарлұқтардың исламиятты алғаш қабылдаған түркі халықтарынан екені даусыз. Тіпті, олардың сонау Аббаси билеушісі әл-Мәһди (775-785) кезінде жаппай мұсылман болғаны туралы тұжырымдар бар (Қазақстан тарихы, Дәуір, 1994,92-бет). Әсіресе, Талас жеңісінен кейін он мыңдаған түріктер мұсылмандықты қабылдаған. Қазақстанның оңтүстік аймақтарын билеген қарлұқтар сондықтан мұсылманшылықты жақыннан тануға мүмкіндік тапқан. Әсілі, осы қарлұқтар Талас соғысында қытай жағын тастап, мұсылман жағына қуат берген еді. Сондықтан, олардың исламиятқа деген жылы сезімдері, оңды көзқарастары соғыс кезінде-ақ белгілі болған еді. Мәселен, Исфиджаб (Сайрам) Оилеушісі Білге Құл Қадыр (845-885) хан мен Тараз билеушісі Оғұл-шақ Қадыр хан, (885-940) сондай мұсылман басшылардан еді. Қарлұқ билігіндегі Тараз, Құлан, Мерке, Атлах, Тұзын, Бәлиғ, Барысхан, (Талғар, Тонг қатарлы қалаларда бірте-бірте мұсылманшылык тарап, мешіттер мен медреселер, рабаттар мен моншалар салынып, мұсылман қоғамдары қалыптасқан еді. Хүдұд-әл Ралам (ғаламның шекаралары) атты кітапта мұсылман саудагерлердің Орта Азиядағы СН үлкен орталығының, бірі болған Тараз қаласының тұрғындарының, басым көпшілігі мұсылмандар скені жазылған (Худуд әл-Ғалам, 119-бет). Дегенмен, қалада басқа діндерді ұстанушылар да бар еді. Тараз «саудагерлердің қаласы» және «қарлұқ қақпасы» деп те аталатұғын. Қалада Самани (819- 1005) әулетінің де мәдени мұралары байқалады. Мәселен, 893 жылы Тараз қаласында үлкен жұма мешітінің салынғаны тарихи деректемелерде келтірілген. Осы кезеңнен күнімізге жеткен табыстардан; монша, Бұрана мешіті, Бабажа қатын, Айша бибі дүрбелерін атауға болады (Бернштам А.Н., Советская археология, XІ, 378-бет). Бұлардың барлығы дерліктей кірпіштен жасалған, кұфи хат жазылған. Табылған заттарда Иран жеріндегі ислам мәдениетінің нышандарын байқауға әбден болиды. Тараз өлкесінің гүлденуі Саманилер (819-1005) және Қарахан (942-1211) әулеттерінің билігі і үсында да жалғасады. Қараханилер әуелінде қарлұқ тайпалар одағының құрамында болатын. Олар ІХ-ғасырда күш нығайтып, ықпалды одақ құрады. Қарахан мемлекетінің негізін қалаған ислам дінін кабылдаған көреген елбасы Сатұқ Бүғыра хан (915-955) болды. Абдұлкәрім есімін қабылдаған ол 942 -малы Баласағұн шаһарын өзіне бағындырып, қағандығын жария етеді. Кесенесі Қашгар қаласынан 100 шақырым қашықтықтағы Артуш елді мекенінде орналасқан Абдүлкәрім Сатұқ Бұғыра Хан қайтыс болған соң, ел тізгінін баласы Мұса Тоңға Ілік хан алады. Ол 960 жылы исламиятты Қарахан елінің мемлекеттік діні етіп жариялайды. Мұса белгілі ойшыл, ғалым Әбу әл-Хасан Мұхаммед Суфйанүлы әл-Қаламати тарапынан арнайы ислами тәрбиеден өткізілгенді. Осының нәтижесінде ол Қарахан патшалығының билігіне қараған аймақта (бүгінгі оңтүстік аймақтарымыз) исламияттың таралуына орасан зор еңбек сіңірген. Мәселен, 960 жылы 200 мың шатыр (үй) түркі халқы мұсылман болған-ды. Самани мемлекетінің багы тайған соң, һарун (Хасан) Бұғыра хан Мауереәннеһір елдеріне шабуыл жасап, 999 жылы Бұхараны өзіне бағындырады. 1005 жылы Мауереәннәһір аймағы тұтастай Қарахан оилігіне өтеді. Қарахан мәдениеті қарлұқ мәдениетінің жалғасы іспетті. Қарахандар әулеті Х-гасырдың орта шенінде қалыптасып, ХІІ-ғасырдың бас шенінде ыдыраған мемлекет болды. Олардың шығу тегі іуралы жан-жақты пікірлер айтылуда. Кейбір зерттеушілер оларды ойғырлардан тараған десе, енді біреулері қарлұқтардың жалғасы деп түсіндіреді. Алайда, Қарахан дәулеті алуан текті мемлекет болды. Оның құрамында үйсін, қаңлы, дұлу, телі, қыргыз, қыпшақ, арғұ, йағма, оғыз, букриз, салғыр, бсктелі, баяндұз, балт сықылдаған түркі тілді және парсы тілді халықтар болған. ХІІ-ғасырдың бас шснінде Йелуй Дашы бастаған мұңғұл тектес қидан (қарақытай) әскерлері Қарахан мемлекетінің күншығыс аймақтарын жаулап алды. Осыдан бастап үлкен сокқы жеген мемлекет ыдырайды. 1212 жылы Қарахандардың ең соңғы ханы қайтыс болады да мемлекет ресми түрде құлайды. Ислам діні мемлекеттік дінге айналған Қарахан дәулетінде бұрын-соңды болмаған оң өзгерістер бнйқалады. Қазақстанның оңтүстік аймақтарында айтарлықтай мұралар қалдырған осы дәуірде егіншілік, малшылық күшейіп, қолөнершілік және сауда гүлденіп, өркендейді. Халықтың экономикалық хал-ахуалы әжептеуір көтеріліп, жайбаракат өмір орнайды. Бұрынғы шаһарлар көркейіп, көптеген жаңа қалалар бой көтереді. Қалалық мәдениет кең таралып, орнығады. Сол заманның қаламгерлері Іараз қаласын үлкен сауда орталығы, ал Исфиджаб (Исфиджаб, Сайрам) қаласын бүкіл дүниежүзі саудагерлері үшін кең бұлағы деп мадақтайды. Тұңғыш Самани патшасы Исмаил Ахметұлының немере ағасы Нүх Әсетұлы Исфиджабты 838 жылы жаулап алған соң осы каланың халқы түгелдей дерлік мсламды қабылдаған. Сауда-саттықтың орасан дамуының арқасында ақша айналымы қуаттанып, кейбір қалалардың өзіндік теңгесі пайда болады. Арыс өзенінің орта саласынан Тараз, Алмалық, Отырар, Самарқанд, Магия, Бұхара, Хожент, Шаш (Ташкент) және Қашғар сықылды қалалардың теңгелерінің табы- луы мұны растайды. Бұл жағдай қалалық өмір салты мен әкономикалық сәулетінің қаншалықты дамығанын көрсетсе керек: «Бұдан кейінгі кезеңде Қарахан әулеті билік қүрған түста Қазақстан және Орта Азияда сауданың күшті дамуына байланысты ақша шығару, ақша айналымы да кең етек алды. Әсіресе, мыс, күміс ақшалар көптеп шығарылды. Соның ішінде, Тараз, Исфиджаб теңгелері ел әко- номикасында ерекше міндет атқарды. ХП-ғасырдың екінші жартысы мен ХІІІ-ғасырдың басында Отырардан шыққан Мухаммед Текешұлының теңгелер! Қазақстан жеріндегі сауда-саттықта ерекше міндет атқарды. Мұңғұл жаугершілігінің Алғашқы дәуірінде (1220-1250) Қазақ жерінде жалпы сауда қатынасы құлдырап кетті» (Қазақстан - Ұлттық әнциклопедия, І-том, 227-бет). Қарахан мемлекетіне мұсылманшылықтың мемлекеттік дәрежеге жетуінің арқасында қалалық мәдениет гүлденіп, сәулет өнерінің Айша бибі, Алаша хан күмбезі, Әулие-Ата мазары, моншалар және су құбырлары (кәріз) сықылды осы күнімізге жеткен үздік мұралары жасалды. Тараз, Самарканд, Бұхара және Қашғар шаһарлары асқан дәрежедегі ислам орталықтарына айналды. Басқа ғылымдарды айтпағанның өзінде, тарихта алғашқы рет түркі тілі ғылыми түрде қолға алынып, зерттелді. Қашғарлық Махмұд (1008-1075) жазған «Түрік тілінің сөздігі» және баласағұндық Иұсұф Хас Хажиб (1016) жазған «Қүтты білік», (1069-1070) тағы басқа да туындылар дүниеге келді. Түрік тілінің аман-есен сақталып, бүгінгі күнге жетуі осы мұсылман мемлекеттерінің қамқорлығының арқасында болған, ағайын. Әсіресе, Қашғарлық Махмұдтың еңбегінде Тараз және айналасындағы қалалар мен тұрғындары хақында келелі мәліметтер келтірілген. Демек, Тараз автор өмір сүрген XІ- ғасырда да маңыздылығынан айырылмаған. Қашғаридің аталмыш еңбегінде Исфиджаб, Сабран, Фа- раб, Йәңгикент, Қарнақ, Қарашұқ сияқты көптеген қалаларымыз туралы мәліметтер бар. Автор ұлық- Талас және мұсылман шекарасындағы Кіші-Талас туралы хабарлайды. Сонымен қатар, Таразға жақын орналасқан Қарғалық және Йағма қалашықтары хақында айта келіп, Тараздан Баласағұнға дейінгі ме- кендерде мұсылман йағма, тұхси және аргұ түркі тайпаларының түратынын хабарлайды. Бүларға қоса қыпшақтармен шекаралас Кенжек Сиңгир және Атлұқ калалары жөнінде айтылады. Мұның барлығы да ХІ-ғасырда бұл өлкенің мұсылман түркілердің мекені болғандығын және қалалық өркениеттің дамығандығын білдіреді. Мүсылмандықты мемлекеттік дін еткен қарахандықтар әулетінің билігін барша ғалымдар оңды бағалауда, мәселен, «Қазақстан Тарихы» атты кітапта, отандық тарихшыларымыз: «Қарахан әулеті тұсында түрік әтносының ой-санасы өседі, мұсылман әдебиеті түрік тілінде шыға бастайды. Бұл сала- да жұрттың бәрінен бұрын Йұсұф Баласағұнның есімі белгілі болады. Тұтас алғанда Қарахандар дәуірі сапалық жағынан қоғамның барша саласындағы жаңа кезең боп табылады. Тек, мұңғұл жаулаушылығы тұсындағы ауыр күйзеліс қана қоғамның дамуға бет алған табиғи процесін үзіп тастайды» (Қазақстан тарихы, Алматы, Дәуір, 1993, 72-бет) деп, әділ бағасын беруде. Тұран халықтарының VІІ-ғасырда исламмен танысқаннан кейін адамзат тарихының ең жарқын өркениетін қалыптастырғанын мақтанышпен айта аламыз. Ма-уере-ән-Нәһірде уә Түркістанда бой көтерген Тараз, Исфиджаб, Отырар (Фараб), Сығанақ, Баласағұн, Алмалық, Йесе, Бұхара, Самарканд, Мәру (Мары), Хиуа, Тірміз, Ташкент, Балх т.т. және Орта Шығыстағы Мекке, Мәдине, Шам, Багдад, Басра, Кұфа, Қаһира, Ыстамбұл т.т. қалалары күллі адам баласы нұрланатұғын мәдениет, ғылым, өркениет туындыларына толған. Түркілер ислам мәдениеті мен ғылымдары негізінде қалыптастырған әскери, саяси, ғылыми, хұқұки жүйелер, әдебиет туындылары түгел дерліктей исламияттың ізін сіңірген айрықша қазыналарымыз. Қала басқару жүйесі, білім беру низамдары, ғылыми зерттеулер, қазылық билігі, көркемөнер уә тіл ғылымдары (лугат), ғарыштану, дәрігерлік (тыб) уә химия пәндері, кәсіби ісмерлер дайындау тәсілдері (санағат), әлеуметтік қайырымдылық қорлары және рабаттар, уақыптар, тәккелер, денсауылықты сақтау (хифз-ұс-сыхха, шифахана) және сауықтыру шаралары, мұсылман (түрік) моншалары, қолөнер туындылары, ғашықтық сарындары, даналық шиырлары, теңіз зерттеулері, жағырапиялық ашулар, зергерлік өнері т.т. міне, осылардың көбісі Тараз сияқты дамыған қалаларда дүниеге келген. Ислам тарихының алуан түрлілігі, орасан зор байлығы уә жан-жақтылығы тікелей еліміз орналасқан Орталық Азияға қатысты. Орталық Азияда ислам тарихының ең мәшһүр тұлғалары, Құран уә хадис ғалымдары өмір сүрді, шайырлар, қаламгерлер, даналар, өнерпаздар керемет туындыларымен ислами мұрағаттарға өз үлесін қосты. Тараз сияқты қалаларымыз ғасырлар бойы ислам мәдениеті мен өркениетінің ең беделді орталықтары болды. Мұсылмандардың ғылымдағы, өнердегі жстістіктері күллі адамзаттың игілігіне ұсынылды. Осы арада айта кететін маңызды бір жәйт: кейбіреулер қазақтарды бертінде, тек ХІХ-ғасырда ғана татар молдалары арқылы мұсылман болды дейді Бұл сандырақ, құйтырқы сөз. Мақсат белгілі, қазақ халқын мұсылмандықтан жеріту, татарларды жағымсыз ғып көрсету арқылы туысқан халықтар ара- сына жік салу. Жоғарыда, оңтүстік аймақтарымызда мұсылмандықтың қаншалықты ерте таралғаны туралы нақты дәлелдермен айттық. Әбіл Қасым Хаукалұлы (Ибн Хаукал, уаф. 889) «Сұрет-ил Арз» (Жердің суреті) атты еңбегінде Фараб, Кенжиде және Шаш арасында көшіп-қонып жүретін мұсылман түріктер туралы хабарлайды. Әл-Мақдиси (уаф. 1000?) болса, Кедер қаласында (Қүйрықтөбе) жұма мешіті салынғаны туралы жазады. ХІ-ғасырдың мәшһүр мемлекет қайраткері, Селжүк империясының бас уәзірі Низам әл-Мүлік (1018-1092) Баласағұнның сонау 940 жылы мұсылман қаласы болғанын, сондықтан бүл қаланың имансыздардың қолына түсуі мүмкін емес екенін, мұның тек соғыс арқылы ғана бола алатынын айтқан (Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций, 59-бет). Демек, Жетісудағы Баласағұн қаласы Х-ғасырдың бас шенінде-ақ, ең маңызды ислам орталығының бірі болған. Белгілі дін тарихшысы профессор Хикмет Танйұ (Hіkmet Tanyu, 1918-1995) «Түріктердің діни тарихы» атты еңбегінде 109-бетінде, Х-ғасырды түркілер жаппай мұсылман болған ғасыр деп танып, былай дейді: «920-21 жылдары қызылбастардың (шиғалар - М.Б.) Хорасан аймағында шиғалықты насихаттағанын байқаймыз. Алайда, түркі халықтары 920-960 жылдары «әһли сүннет» жолын таңдап, жаппай исламды қабылдайды. Қарахан билеушісі Бүғыра хан Хорасандағы қызылбастарға жорыққа аттанып, оларды жеңіліске ұшыратты. Исламият 940-950 жылдары Орал тауы мен Сібір аймақтарында орналасты. Гүркі халықтарының тарихындағы осы маңызды оқиғалардан соң, Х-ғасырда түркі тайпаларының кем дегенде 80 пайызы мұсылмандықта болды. ХІІ-ғасырда исламият барлық Орталық Азиядағы үстем дінге айналды». Ғалымның бұл пікірін академик Фұад Көпрұлу (Fuad Koprulіі, 1890-1966) де қуаттайды: «Әр халде, һижри V-ғасырда (XІ г. - М.Б.) түркі әлемінің аумағының басым көпшілігін толығымен ислам мәдениетінің тәсірінде болғанын һәм исламды қабылдағанын көреміз» (Koprulu, Fuad., Turk Edebіyatіnda Іlk Mutasavvuflar, DІB Yayіnlan, Ankara, 1991, 14-?ет). Ал, марқұм Әлкей Марғүлан (1904-1985) қазақтардың хандықтан көп ерте уақыттарда мұсылман болғанын дәлелдей келе: «Осыған орай бұрыннан көріп жүрген ғажайып тасты жаңадан тауып, онда қазақ тілімен XІV-XV п . тасқа жазылған үран сөзін Л. Кузнецовпен бірлесіп көшіріп алады. Таста араб харпымен жазылған сөз мынадай: «Қыпшақ, найман, алшын, арғын, қаракесек, үйсін, табын, Иләһи кәр рә-сиге һамиша хайа рахмет қыл сен алтауың!, екінші түрде айтқанда: «О, Ием! Үмітіңе жету үшін осы алтауына рахметіңді бере гөр!». (Әлкей Марғұлан, Таңбалы тас жазуы, Қазақ тарихынан, Жалын, Алматы, 1997, 209-бет) деп жазған. Қазақтар бертінде ғана мұсылман болды деушілер сәл кітап оқып, түсінік алса болғаны, сонда олар Мухаммед Әбу Насыр әл-Фараби (870-950), Әбу Ибраһим Исхақ әл-Фараби (951), Ғаламаддин ал-Жәуһәри (Отырар, Х-ХІ FF.), Ахмед Мансұрұлы әл-Исфиджаби (Сайрамдық, уаф. 1087), Әли Мүхаммедұлы әл-Исфиджаби (Сайрамдық, Х-ХІ ғғ.), Әбу Абдуллаһ әл-Баласағұни әл-Түрки (1040- 1112), Ахмед Ибраһимұлы Махмұдұльт әл-Йесеуи (Түркістандық, 10947-1166), Қайыр Хан (Отырар лкімі, 1165-1220), Абдұлғафұр әл-Кердери (Кердері тайпасынан, уаф. 1166), Әбіл Қасым әл-Фараби (Отырарлық, 1130-1210), Ахмед Махмұдұлы Иүгнеки (Түркістан өңірі, ХІІ-ХІІІ ҒҒ.), Жамал Қарши (1230-1315, Алмалықта туған), Әбіл Фадыл Мұхаммедұлы әл-Қарши (Алмалық, XІІІ ғ.), Хұсамаддин Хұсайын әл-Сығанақи, Алааддин Байлақ әл-Қыпшақи (ХІІ-ХШ ғғ.), Бәйдібек Би (1356-1419), Әбу Жәлел әл-Керейти (XVІІ-XVІІІ ғғ.), Сәййід Мирки (Меркелік, XVІ ғ.) т.т. қатарлы ірі мұсылман тұлғалардың Қазақстан жерінде мың жылдан астам уақыт өмір сүргенін көрер еді. Осыдан бір-екі жыл бұрын Конйа қаласындағы (Түркия) белгілі ойшыл Жалаладдин әл-Руми (1207-1273) мұражайын аралағанымда, қолжазба мұсхафтар (Құран нұсқалары) бөлімінде һижри 965 - милади 1557 жылы жерлесіміз Сәйід Мирки (Меркелік) тарапынан жазылған қолжазба Мұсхаф Шәріфті көрген едім. Бізге беймәлім тағы да көптеген жерлестеріміздің мұраларын шетелдерден іздестірген жөн... Қарлұқ, Аббаси, Самани, Қарахан, Селжүк сықылды мұсылман мемлекеттері тура 1250 жыл бойы отанымызда билік жүргізген. Арысын алмай, 751 жылы бүгінгі қазақ жерінде болған Талас ғазауатын бастаушы дата десек, 2001 жылы Қазақстан жеріне исламияттың нақтылы келгеніне 1250 жыл болған. Бұл жағынан алғанда да Тараздың ислам тарихындағы маңызды орны көрінеді. Тұтастай түркілердің исламға бет бұруы бүгінгі Тараз түбінде болған тарихи оқиғаларға байланысты. Талас соғысынан бұрын да көптеген адамдардың мұсылмандықты қабылдағаны белгілі. Бірақ, тарихи маңыздылығы жағынан, Орталық Азияда исламияттың түбегейлі орналасуы және қытай шабуылының тоқтатылуы жағынан Талас соғысының біздің жерімізде болғаны өте маңызды оқиға! Сол себепті, Тараздың 2000 жылдығын атау шараларында Талас ғазауаты туралы халықты хабардар етіп, шәһид болған ата-бабаларымызды рахметпен еске алсақ дұрыс болар еді. Бұл, біріншіден, Талас ғазауатында жанын фидә еткен шәһид бабаларымыздың ұмытылмағаны болса, екіншіден-рухани вакуумда жүрген кейбір азаматтарымыздың еңсесін көтерерлік, үлгі аларлық оқиға болар еді. Мақсат, киіз үйдерді тігіп, ысырапшылық жасап, ішімдікке тою емес, Талас шайқасының маңыздылығы мен исламияттың түркі халықтарының, оның ішінде біздің халқымыздың тағдырындағы маңызды орнын түсіндіруде, кімбіз, қайдан келдік, қайда бара жатырмыз деген сұрақтардың жауабын анықтауда. Бұған қоса айтарымыз, күллі ислам әлемінің тарихында осыншама маңызды орын алған Тараз шаһарында орта ғасырлық мұсылман архитектурасы үлгісінде бір үлкен мешіт ғимараты мен ислам ғылымдарын зерттейтін ғылыми орталық салынса, нұр үстіне нұр болар еді.

«Дін және ұлт» М.Бұлытай. «Арыс» баспасы. Алматы қаласы, 2006 жыл.

1.

2.

3.

4.

№100 қауылысы 14.03.94 ж.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

Кезектен тыс (ІV шакырылған) ХХХХ мәслихат сессиясы №44-44.11.2011 ж. 11.

Атабаев Мұхан Жумағұлұлы

12.

Ахметов Әшімжан Сүлейменұлы

13.

Ахметова Лидия Әбілғазықызы

14.

Әбілдаев Бахтияр

15.

Әділов Шәбден Әділұлы

16.

17.

Гайдулина Салиха Камалқызы

Кезектен тыс (ІV шақырылған) ХХУП мәслихат сессиясы №44-4, 4.11.2011 ж. 18.

19.

20.

Кезекті (ІІІ шакырылған) XV мәслихат сессиясы Ш 1.2005 ж. №17-6 21.

22.

Байарысов Керімкул Байарысұлы

№3127,31.12.92 ж. 23.

Бұзауов Ермаш Бузауулы

Кезекті (11 шақырылған) XX мәслихат сессиясы №1375 12.09.02 ж. 24.

Гончаров Петр Терентьевич

№651, 15.09.88 ж. 25.

26.

27.

Досыбиев Өтеулі Досыбиулы

XXVІІІ мәслихат сессиясы (І шақырылған), 4.09.1998 ж. 28.

Ескендіров Мукаш Зулкайнарулы

Кезектен тыс (ІV шақырылған) ХХХХ№ мәслихат сессияс №44л4 4.11.2011 ж. 29.

Есіркепов Оңласын Қарабайулы

Кезекті (ІІІ шақырылған) XV мәслихат сессиясы №15-15 12.08.2005 ж.

30.

Кезекті (VІ шақырылған) XІІІ мәслихат сессиясы №13-15, 26.12.2005 ж. 31.

32.

Зәуірбеков Мұсахан ЗәІУрбекұлы

Кезекті (ІІ шаңырылған) XX мәслихат сессиясы №1375 2.09.02 ж. 33.

34.

Кезектен тыс (ІV шақырылған) XXXXІV мәслихат сессиясы №44-4 4.11.2011 35.

Қалдаяқов Шәмші

36.

37.

Кәмілжанов Исман

38.

Керімбаев Сраил Мырзахметұлы

ІІ мәслихат сессиясы (ІІ шақырылған) №4601 18.09.2001 ж. 39.

Керімқулов Иқсан Керімқұлүлы

Кезекті (ІІІ шақырылған) XV мәслихат сессиясы №15-15, 12.08.2005 ж. 40.

41.

42.

43.

44.

Қонақбаев Серік Керімбекұлы

XІІ мәслихат сессиясы (І шақырылған) 23.01.96 ж.

46.

Мәслихаттың XXXІІІ сессиясы (ІV шақырылған) №33-6, 30.09.2010 ж. 47.

Момышев Амангелді Аршабайұлы

Кезекті (Ш шақырылған) XVІІ сессиясы 2011 ж. 48.

49.

Мухамеджанов Манап Вахапұлы

50.

51.

Насрулла Машбар Аль-Тарази

Кезекті (ІІ шақырылған) мәслихат сессиясы №1375, 12.09.2002 ж. 52.

53.

Овсянников Анатолий Семенович

XXVІІІ мәслихат сессиясы (І шақырылған) 4.09.1998 ж. 54.

1918-2011

55.

11.04.69 ж. 56.

1914-1987

57.

58.

Садықбеков Әкім Садыкбекулы

ІІ мәслихат сессиясы (ІІ шақырылған) № 460І5 18.09.2001 ж. 59.

60.

Сауранбаев Болат Оспанұлы

Мәслихаттың XXXІІІ сессиясы (ІV шақырылған) №33-6, 30.09.2010 ж. 61.

Сәлімбаев Оңғарбай

Кезектен тыс (ІV шақырылған) XXXXІV мәслихат сессиясы №44-4 4.11.2011 ж. 62.

Сейдалина Қосайкүл Сатыбалдықызы

Кезектен тыс (ІV шақырылған) XXXXІV мәслихат сессиясы №44-4 4.11.2011 ж. 63.

64.

65.

Темірбеков Тұйғынбек Темірбекұлы

ІІ мәслихат сессиясы (ІІ шақырылған) №4601 18.09.2001 ж. 66.

67.

68.

Тортаев Ілияс Әлімұлы

Кезекті (ІІІ шақырылған) VІІ мәслихат сессиясы №586, 08.09.2004 ж. 69.

Төлебаев Архабек

Кезекті (ІІІ шақырылған) мәслихат сессиясы №586, 08.09.2004 ж. 70.

Төребеков Тлеуғабыл Төребекұлы

№803, 30.07.93 ж. 71.

72.

Түсіпов Алдиярбек Әли-Аскар

Мәслихаттың XXVІІ сессиясы (ІV шақырылған) №27-5, 31.03.2010 ж. 73.

74.

75.

76.

Үшкемпіров Жаксылық Үшкемпірұлы

Кезекті (ІІ шақырылған) XX мәслихат сессиясы №1375,12.09.2002 ж. 77.

78.

79.

Чуйков Сергей Иванович

Мәслихаттың ХХХПІ сессиясы (ІV шакырылған) №33-6, 30.09.2010 ж. 80.

Шарафутдинов Щорс Құбатайұлы

Кезекті (ІІІ шақырылған) XV мәслихат сессиясы №15-15, 12.08.2005 ж. 81.

82.

83.

Ящищина Галина Моисеевна

№7-200-13,21.05.73 ж. 84.

Артаев Бахтияр Ғ арифоллаулы

Кезектен тыс шақырылған ІX сессиясының 30.11.2012 ж. №9-5 шешімі 85.

Нестерова Надежда Дмитриевна

Кезектен тыс шақырыл-ған ІX сессиясының, 11.2012 ж. №9-5 шешімі 86.

Достанбаев Тельман Шумбалович

Кезектен тыс шақырыл-ған ІX сессиясының 11.2012 ж., №9-5 шешімі 87.

Султанова Күлбадан

Кезектен тыс шақырылған ІX сессиясының 11.2012 ж. №9-5 шешімі 88.

Арынов Сағат

Кезектен тыс шақырылған ІX сессиясының 11.2012 ж. №9-5 шешімі «... көне дәуірден қалған ескерткіштерді көздің қарашығындай қастерлеп сақтау қажет» Біз өз тарихымыздың адамзат тарихымен, күллі өркениет тарихымен тереңнен астасып жатқанына, біздің мүдделеріміз де адамзаттың бүгінгі және ертеңгі мүдделерімен етене төркіндес екеніне өзіміздің де, өзгелердің де көзін әбден жеткізуіміз керек. Солай екендігін бүгінгі істерімізбен, өткенге деген түсініктерімізбен дәлелдеуіміз керек. Демек, халыктың рухын аласартпай, асқақтатып, жанын жасытпай, жадыратып тұратын нысанала- рын, пір тұтатын біртуар тұлғаларын тарих төріне қайтарғанымыз абзал.

Бәйдібек би Қарашаұлы (1356-1419 жж.) XІV-XV ғғ. ғұмыр кешкен Үйсіннің атақты биі, әрі батыры, ханда болған деседі. Әкесі Қараша, бабалары Бабыралы, Майқы, Төбей, Кейкі, Бақтияр бәрі де өз заманындаби, әулие, абыз, батыр болып өткен. Ескерткіштің авторлары: мүсінші - Д.Әлдеков, Н.Рүстемов, сәулетіші С.Дембай. ¥лы жүз Албан, Суан, Дулат рулары тікелей осы кісінің кіндігінен тараған. Бәйдібек баба ескерткіші кезінде Тараз қаласының орталық алаңында орналасқан бұрынғы В.И.Ленин ескерткішінің орнында тұр. Ескерткіш Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойы қарсаңында 2002 жылдын 26 қыркүйегінде ашылды. Ескерткіштің биік түғыры, ірге тасы,баспалдақтары түгелімен Қордайдың қызыл гранит тасымен қапталған. Бәйдібек бабаның салт атты бейнесімыспен қапталған.

ТАРИХИ МҰРАЛАРДЫҢ, РУХАНИ ЖӘДІГЕРЛЕРДІҢ, ҰЛТТЫҢДАМУЫНДА, ОНЫҢ РУХАНИ ТОЛЫСУЫНДА АЛАТЫН ОРНЫ ЕРЕКШЕ

Жамбылдың жеті кереметі Тараз қаласы «Баласағұн» орталық концерттік залында Жамбыл өңіріне қарасты «Облыстың 7 гажайыбы» байқауы мәресіне жетті. Бұл байқаудың негізгі мақсаты - жергілікті тарихи-мәдени жпдігерлер мен ескерткіштерді насихаттау болатын. Өйткені тамыры тереңге тартқан Тараздың тарихын таныстырар кесенелер мен ескерткіштер молынан кездеседі. Сондықтан да халықтық байқау жүртшылық арасында кеңінен колдау тапты. Интернет желісі арқылы қазан айынан бері 10 мыңнан астам дауыс жиналды. Нәтижесінде ХІ-ХІІ ғасырлардағы сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші «Лйша бибі» кесенесі де есепке алынды. Сырты керамикалық плиталармен қаланып, ойып жасалған орнектің сән-салтанаты мен сан түрлілігі жағынан Қазақстандағы басқа мемориалдық-дәстүрлік сскерткіштер ішінде оған тең келетіні жоқ. Ескерткішті қалаған кірпіштердің әртүрлілігінің өзі таң кнлдырады. Оның алғашқы қалпы біздің уақытымызға дейін тек батыс қабырғасында сақталған. Сонымен қатар, Қарахан кесенесі, Ақыртас, Меркі түрік ғибадатханасы, Ақ кесене мен Көксай «рнасы, 2009 жылы салынған «һибатулла Тарази» орталық мешіті «Жамбылдың жеті ғажайыбы» деп танылды. Тарихи-мәдени мұра - халықтың тарихи тағдырының аса маңызды айғағы. Халықтың бүгінгі және болашақта дамуының негізгі шарты әрі бүкіл адамзаттық өркениеттің құрамдас бөлігі ретінде ол барлық қауіп-қатерден тұрақты түрде қорғап отыруды талап етеді. Қазақстан Республикасында мүны қамтамасыз ету барлық азаматтардың адамгершілік борышы мен міндеті болып табылады. Облыс бойынша 1175 тарихи-мәдени ескерткіштер бар, оның 28-і республикалық дәрежеде. Оаардың 1038 археологиялық, 137-қала құрылысы және сәулет ескерткіштері болып табылады. 2004-2006 жылдарға арналған мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыру аясында рсспубликалық бюджеттен қаржы бөлініп сәулет ескерткіштерінің інжу маржаны болып саналатын Айша бибі кесенесі, Шоқай Датқа мазары, Үшарал мешіті қайта қалпына келтірілді. Облыстағы археологиялық ескерткіштерді қайта жаңғырту мақсатында Ақыртас сарай кешені, Меркі, Жайсан түркі кешендерінде археологиялық ғылыми зерттеу және қазба жұмыстары жүргізіліп, Жайсан даласынан 27 мемориалдық түркі кешендері, Меркі тауынан 70-тен аса тас мүсіндер орнатылған қорғандар табылып, есепке алынды.

АЙША БИБІ КЕСЕНЕСІ(ХІ-ХІІ ғғ.)

Қазақстандағы үздік сәулетескерткіштерінің дені - діни ғимараттар болып табылады. Біздің уақытқа дейінсақталып жеткен құрылыстардың ішінде аса кызықтыратыны - осылар. ХІ-ХІІ ғасырлармен мерзімделетін сәулет өнерінің үздік нұскасы Айша бибі кесенесі Тараз қаласынан 17 шақырым жерде Жамбыл ауданының Айша бибі ауылында орналасқан. Біздің ғажайып өлкемізге аяқ басқан әрбір адам мүсылман әлемі құрмет тұтатын, «әулие орын» деп аталған ортағасырлық сәулет өнерінің інжу-маржаны Айша бибі кесенесіне атбасын бұрмай өтпейді. Ғасырлар тереңінен біздің заманымызға дейін кесененің батыс жақ қабырғасы мен оған жапсарлас қабырғаларының қалдықтары ғана жеткен. Қаншама жылдар бойы археологтар, сәулетшілер, жаңғыртушы-ре ставраторлар ке сенені қайта жаңғырту туралы пікірталас жүргізді. XXІ ғасырдың басында ол уақыт та келіп жетті. Бұл жүмысты Республикалық «Қазқайтажаңғырту» мекемесінің Түркістан филиалындағы мамандары үш жыл ішінде, 2002-2005 жылдар аралығында аяқтап шықты. 2005 жылдың көктем айында кесене өзінің алғашқы қайталанбас көз қуантарлық ғажап келбетіне енді. Кесене жобасы шаршы формалы бүрыштарында колонналары бар құрылыс. Кесене қабырғаларының сыртқы жағы қолдан ойылған ою-өрнектері бар 62 түрлі терракот қыш тақталармен көмкерілген. Әр қилы үйлесім мен нұсқалардан тұратын, түрлі өсімдік гүлдері мен геометриялық түрлер сарынындағы өрнектерге бай. Бұл орталық Азия мен Қазақстандағы өнбойы ою-өрнектермен көмкерілген жалғыз ескерткіш. Сондықтан да Айша бибі кесенесі қазақ халқының ежелгі ою-өрнегін сақтаған мұражай іспетті. Қабырғаларының ортасында жебе бейнелі иіндермен көмкерілген терең қуыстар бар. Колонналардың жоғарғы жағы ваза түрінде жасалған. Бұрыш колонналары, жоғары қарай сүйірлене жасалған белдеушелері өсімдік гүлді оюлармен өрнектелген терракот қыш тақталардың 18-ші каланымында (3,4 м биікте) арабтың куфа әріптерімен оюланған «Күз...бұлттар...жер ғажайып...» деген тылсым сөздер жазылған. Кесененің ішкі жағында жер бесік тұр.

Кесене құрылысына антисейсмикалық мақсатта арша ағашы пайдаланылған. Жерленген адам туралы тек аңыздар ғана сақталған. Аңыздардың бірінде Тараз билеушісі Қараханға іңкәрлік сапары кезінде жылан шағып, қайтыс болған, Зеңгі баба мен Әнуар бегімніц ару қызы Айша бибі туралы айтылады. Аңыз бойынша - Қарахан өзінің сүйіктісіне арнап керемет кесене салдырған.

Айша бибі кесенесінің маңына орналасқан кесене өзінің композициясы мен құрылымы жағынан өте қарапайым да қатаң. Құрылыс күйдірілген кірпіштен салынған.Қабырғаларында сәндік безендірулер жок, бірақ сәулеттік құрылыстың жинақы, әрі қарапайым ою-өрнектері үйлесім тапқан. Кесененің көркемдік пен сымбаттылық беретін призмалық барабанға орналасқан 16 қырлы конус жабыны – Қазақстан күмбездерінің ішіндегі ең ерекшесі. Қасбетінде «Бұл Бабаджа Хатун қабірі... Оны салушы» деген жазулар бөлігі сақталған. Шебердің аты-жөні сақталмаған. Аңыз бойынша, кесене Айша, арудың күтушісі болған, кейіннен бибісі өмірден өткен соң жас қабірдің өмір бойғы шырақшысы міндетін атқарған парыз адамы – Бабаджа Хатунның жер бесігі үстіне орнатылған.

ҚАРАХАН КЕСЕНЕСІ (ХІ-ХІІ ғғ.)

Тараз қаласының орталығында орналасқан. Ортағасырлык рабад иумағындағы діни-мемориалдық кешенге кіреді. Кесене Қараханидтер әулетінің көрнекті тұлғасының бірі Шах Махмуд Қараханға арналып салынған.Кесенені салушы шебердің аты-жөні тарихта сакталмаған. Кесененің алғашқы нұсқасы біздің заманымызға жетпеді. 1906 жылы жергілікті тұрғындардың күшімен алғашқы кесененің орнына қайта салынған, алайда пның сәндік өрнектері жойылған. Кесененің алғашкы келбеті мен сәулеттік кұндылығын тек 1902 жылы түсірілген фотосуретген ғана көре аламыз. Суретте кесене шаршы формалы. Бас қасбетінде кірпіштен өрілген өрнектер бар. 1961 жылғы қазба жүмыстары кесенені сәндеу үшін 30-ға жуық түрлі терракотгар пайдаланылғанын анықтады. Кіре беріс иіні сүйірлене қаланып колоннаға тірелген. 1836-1936 жылдар аралығында қаламыз Қараханның құрметіне Әулиеата деп аталды.

Қазір бұл жер бесік орналасқан орталық залы, үш бұрышында үш худжра бөлмелері бар порталды- күмбезді құрылыс. Қарахан кесенесінің қабырғалары патшалық кезеңінің кірпіштерімен өрілген. Күмбезі мен арқалық ойықтары ғана XІ ғасырдағы кірпіш-плитқалармен салынған. Кіре беріс мандайшасында: «Алладан басқа құдай жоқ, Мухаммед оның елшісі»-деген Құран сөздері өрнектелген. Соңғы қайта жаңғырту жұмыстарын Тараз қаласының 2000 жылдық мерекесіне орай 2002 жылы республикалық «Қазқайта жаңғыру» мекемесі жүргізді.

ДӘУІТБЕК КЕСЕНЕСІ (XІІІ ғ.) Сол дәуірдегі ескерткіштерден бізге дейін жеткен тағы бір жәдігер – Дәуітбек кесенесі. Оның толық аты-жөні - Ұлық Білге Икбалхан Дәуітбек-Шамансұр. Кесене алғашында күмбезі жартылай иілген аркаға бекітілген төртаған түрінде болған. Арқалар плиталардан қаланған тұғырға орналасты. XІX ғ. соңында аркалы кіре берісі мен қабырғалары кірпішпен қайта өрілгендіктен кесене қазіргі қалпына енді. Оңтүстік бұрыштарының жоғарғы жағы минарет тәріздес етіп жасалған. Қабіртастағы жазуды А.Б.Бартольд танып оқыған. Онда: 1262 ж. 31 наурызда қайтыс болған түркілік қолбасшы, «қалам мен қылыштың иесі, жаны таза момындардың жанашыр қорғаушысы» жерленген деген жазулар бар.

TEKTҰPMAC КЕСЕНЕСІ (XІV ғ.) Талас өзенінің жағасына, Тараз қаласының оңтүстік-шығыс бөлігіне, айнала ортадағы биік төбеге салынған ежелгі қасиетті орын. Тектұрмас қасиетті султан Махмуд хан жерленген жер деп са- налады. Кешен негізі VІІІ-XІ-ғасырда, Ислам діні енгенге дейін қалана бастады. Ислам дәуірінде салынған кесененің өзі 1935 жылы қиратылған. Тектұрмас кесенесінің тек фотосуреті ғана сақталып қалған. (XІX ғ. 80 жылдар). Қазіргі оның орны- на ортағасырлық үлгідегі жаңа кесене салынып, қалпына келтірілді. Дәл қасында қазақтың ұлы батыры Мәмбет батырдың моласы үстіне соғылған кесене бар. Кесене орналасқан төбеден төменде жатқан Тараз қаласының бар көрінісі жақсы көрінеді. Іргеде ағып жатқан, көне қалаға аты берілген Талас өзені адам әсерін күшейте түседі. Осы жерде Х-ХІІІ ғасырларда керуеннің өтуін жүзеге асыратын тас көпір болған. Аталған мекенге 2001 жылы археолог А.Итенов археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді Сәулеттік кешен, сондай-ақ, зиярат ету орны болып та табылады. Ал Тектұрмас сөзінің өзі түркіше «тынымсыз орын» дегенді білдіреді.

Ежелгі Тараз қаласының №3 батыс рабадының аумағында, Қарахан кесенесінің маңында, 2005 жылдан академик К.М.Байпақовтың басшылығымен Ә.Х.Марғұлан атындағы археологиялық институтының экспедициясы жұмыс істей бастады. Елімізде алғаш рет көне ескерткіштерді қалпына келтіріп, археологиялық қазба жұмыстарына демеуші болатын меценаттар табылды. Археологиялық жумыстарды Е.Баймурзиннің басшылығындағы «Өлкетану» қоғамдық қорының тікелей қолдауымен,Алматыдағы «Страйк» қаржылық-заңгерлік компаниясы қаржыландырды. Жүздеген жылдар бойы иінәжат үйінен естіліп жататын киелі жаңғырық жаңадан түлеген ғибадат орнынан қайтадан естіле бастады. Қазба жүмыстарының нәтижесінде ежелгі мешіттің қалдықтары табьшды. Нысанның кейбір боліктері зерттелді, сарапталды. Табылған жәдігердің құндылығы-оның Орта Азия аумағына Ислам өркениетінің енуі жайлы тарихшыларды әлі күнге дейін толғандырып келе жаткан сұрақтарға нақты жауап береді. Түбегейлі зерттеу нәтижесінде табылған нысанның, VІІІ ғасырмен мерзімделетін мешіт Қазақстан жеріндегі ерте Ислам дәуіріне сәйкес қүрылыс екендігі анықталды. Қирандыны тазалау кезінде колонналарға тұғыр болған тастар, шығыс жағында мінәжат етушілер отыратын суфа, ал батыс жағында михрабтың орны табылды.Ежелгі мешіт қайта жаңғыртылып Тараз жеріндегі алғаш рет ашылған ашық аспан астындағы музей ретінде көпшілік қауымға есігін ашты.

Тараз қаласы «¥лы Жібек жолындағы» өркениеті дамыған ірі қалалардың бірі болды. Қалада злемге аты шыққан ғалымдар, ақындар, түрлі кәсіппен шұғылданатын шеберлер өмір сүрді, түсті металдардан теңге қүятын орын жұмыс істеді. Тараздың «алтын белдеуінде» жоғарғы деңгейдегі кұрылыс нысандары бар. Оны өздерінің маңыздылығымен ерекшеленетін 35 қала-қоныстар көмкеріп тұрды. Олар-төменгі Барысхан, Құлан, Мирки, Баласағұн, Жікіл, Ақыртас, Оххум, Бектөбе, Төрткөл, І өңкеріс, Адахкент т.б.

ТӨҢКЕРІС ҚАЛАШЫҒЫ (VІ-VІІ ғғ.) Қалашық Тараз қаласындағы Жамбыл даңғылы мен А.Сухамбаев көшесінің қиылысында орналаскан. ІІІаршы түрпатгы болып келген алаң. Алаңның шет жақтары жалданып, ал орта түс ойпандалып жатыр. Бұрыштарындағы мұнаралары үйінді түрінде сақталған. Мекеннің солтүстік-батысында биікгігі 1,5-2 м кабырғаларымен қоршалған үйінділер жатыр. Солтүстік-батыс бөлігінде көне ордың ізі сақталған.

ТӨРТКӨЛ ҚАЛАШЫҒЫ (VІ-VІІІ ғғ.) Ы.Сүлейменов атындағы көшенің бойына орналасқан. Ол керуен-сарайдың орны болуы мүмкін деген болжамдар бар. Төртбүрышты болып келген. Биік қабырғалары қорғандары болтан. Мекен аумағында қыш

ыдыстардың сынықгары көптеп кездеседі. Кешеннің оңтүстік-солтүстік бағыттары тұрғын үйлермен шектелген. Қазір қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, қоршалған. Жамбыл ауданы, Жалпақгөбе ауылы маңына орналасқан қалашық. Зерттеуші А.Н Бернштамның айтуы бойынша, Жікіл қалашығының аты сол дәуірдегі түрғылықты Жікіл тайпасының атымен аталған. Қалашық қалдықтары төртбұрышты үйінді түрінде сақгалған. Жазба деректерде Жікіл «Тараздан адам дауысы жетерлік жерде орналасқан кішкене қала» ретінде сипатталған. «Оның айналасында-қорған қабырғалары және ішкі қамалы бар. Үлкен мешіт орталык ба- зарда тұр». Қала XІІ ғасырға дейін өмір сүрген, ол жайлы Махмуд Қашқари да айтып өтеді. Жікілге Талас өзенінің жағалауында орналасқан, Тараздан 5 шақырым жердегі Жалпақтөбе қалашығы да сәйкес келеді дейтін болжам бар.

Жікіл қалашыгы (VJJІ-XІ1 гг.) Қабырғалары сабан кірпіштен қаланып, тастан жасалған іргенің үстіне өрілген. Жікіл қаласының керамикасы арасында өсімдік өрнектерімен айшықталған ойма нақышты саптаяқтар доға тәріздес және өрнек иінді түріндегі құлақтары бар қазандар, қыштан және алебастрдан жасалған дөңгелек үстел - дастархандар, шырағдандар кездесті. Бұл арадан табылған металл теңгелер құрылыс кешенінің VІІ-XІV ғасырларда салынғанын көрсетеді. Ал жоғарғы қабаттағы боялған керамиканың сынықтарына қарағанда кұрылыс Х-ХІІ ғасырларға жатады. Қазба жұмыстары қаланың бекініс сипатын анықтауға септік етті. Қабырғалар 4 м. биіктікте сақталған қабырғаның ірге тұсындағы қалыңдығы 5 м, жоғары биіктеген сайын қабырғалар жіңішкіре берген.

СӘУЛЕТ ЕСКЕРТКІШТЕРІ(XІX ғ. соңы - XX ғ. басы) Капиталист қатынастардың өркендеуі қала мен оның айналасындағы қауымның әкономикалық қатынастарына, тұрмыс тіршілігіне үлкен өзгерістер әкелді, құрылыстар салынды. Алғашқы жеке өндірістік кәсіпорындар: Н.И.Гуляевтің сыра, Ивановтың вино зауыттары жұмыс істеді. Қалада ауылшаруашылық өнімдерін өндеуге маманданған өндірістік кәсіпорындар көптеп аша бастады. XІX ғ. соңы XX ғ. басындағы Әулиеатаның күрьшымдық жобасы- көне азиялық және жаңа европалық бөліктерден түрды.

(XІX г. аяғы-ХХ ғ. басы) XX ғасырдың бас кезінде жата-гын ортағасырлық сәулет өнерініңүлгісіндегі моншаны Әулиеатакаласының түртыны, меценат ҚалиЖүніс өз қаржысына 1906 жылысалдырған. Монша Әулиеата кезеңініңсәулет өнері ескерткіші болып санала-іы. Ортағасырлық Шығыс елдеріндемоншата деген кұрметтің зор болғанынКазба деректерден табуға болады. Қандай да бір қаланың артықшылығынкорсету үшін, алдымен оның моншасыдәріптелген. Атақты Ибн-Сина да көпсңбектерін монша тақырыбына арнады. ол моншаның бөлмелері кең және жарық, бір қалыпты жылы, суының мол болуы, қабырғалары жан жа- ді.ірататын суреттермен безендірілуі адам ағзасына зор пайдасы барын жазған. Монша тек қана санитарлық-тазалық орталығы ғана емес, ол саясатшылардың, саудагерлердің, әскерилердің, қала тұрғындарының көптеген ортақ мәселелерін шешетін, тынығып дем алатын орны да болтан.

Осындай нұсқата Қали Жүніс моншасын жатқызуға болады.

Салтанатты күмбездермен көмкерілген түрлі көлемдегі 10 бөлме, бір-бірімен иінді өткелдер арқылы қалтасқан. Қабырталарының қалың болуы, ауа айналымына арналтан күмбез ұшындағы саңылаулары, кішілеу келген терезе ойықгары, еден асты жылыту жүйесі, осынау ортағасырлық шығыс моншасына тән. Қали Жүніс моншасы өткен тасырдың 20-шы жылдарына дейін жұмыс істегені тарихтан белгілі. Тараз каласының 2000 жылдық мерей тойы қарсаңында - 2002 жылы моншаға толықтай жаңтырту жұмыстары жүргізілді. Қазіргі кезде монша үйінде «¥лы Жібек жолы бойындаты көне қалалар» музейі орналасқан.

ӘУЛИЕАТА ЖҮНІСБАЙMEШІТІ (1913 ж.) Тараз каласындағы орталықмешіт. Әулиеата мешітіжергілікті жанашыр азамат ЖүнісМайжүсіповтың демеушілігімен1913 жылы бой көтерген. ЕжелгіТараз қаласының орнына жақынманда орналасқан. Ұзақ жылдарбойы мешіт тимаратына әртүрліжөндеу, қайта жаңтырту, қосымшакұрылыстар салу жұмыстарыжүргізіліп келген, үлкен аула-сы бар және басқа да қосымша,тұрмысқа қажетті ғимараттарыбар үлкен мешіт болып санала-ды. Бір мезгілде мешіт аумағында1500 адам діни парыз өтей алады. 1998 жылы мешітке кіре-беріс аумаққа қос минаретті үлкен қақпа орнатылды. Жеке ғимараты бар медресе жұмыс істейді.

ӘБДІҚАДІР МЕШІТІ (XX ғ. басы) Тараз қаласьшдағы Абай даңғылы менКөшеней көшелерінің қиылысына орналасқан, тарихи ескерткіш санатындағы Әбдіқадыр мешіті XX ғасырдың басында салынған, Әулиеата қаласындағы үлкен мешіттердің бірі болып саналады. Үлкен ауласы және Әулиеата жеріндегі үлкен медресесі болған. Бұл мешіттегі бас имамдық парызды 1920 жылдарға дейінмұсылман әлеміне кеңінен таныс білімдар, ис-лам өркениеті мен рухани білімнің негіздерінзерттеп көптеген еңбектер жазған, есімі осыкүнге дейін ел аузында жүрген Алтынхан төреатқарған. Алтынхан төре, кейбір мәліметтерге жүгінсек, таяу шығыстағы арабстан жерінде жерленген. Кешегі аумалы-төкпелі заманда мешіт үйімен медресе бірте-бірте бұзылып, залал шеккен. Мешіт үйі қойма, әртүрлі мекемелердің қызмет үйі,наркологиялық диспансер секілді қызмет бабындағы ғимарат есебінде пайдаланылған. Дегенмен, мешітғимаратындағы үлкен аркалы қақда мен азанханасы бұзылмай сақталған. 2000 жылы мешітке толықтайқайта жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Бүгін бұл мешітте 200 адамға дейін намаз атқаратын жағдайыбар. Мешіттің сақталып қалған бөлігі тарихи ескерткіш ретінде мемлекеттің қорғауында. Қаланың солтүстік - батыс бөлігіндегі қүрылыстар еуропалық келбетімен ерекшеленді. Көгалданғанкөшелерінің біраз бөлігінде саудагерлердің тұрғын үйлері салынды. Қазіргі драмтеатрының орнында прово-славие шіркеуі болған. Оның жанында саябақ орналасқан. Қасбеттері «патшалық» кірпіштермен қаланғанжаңа тұрпаттағы ғимараттар салына басталған. Ғимаратгарды сәндеуге еуропа сәулетінің эклекгикалык,әлементтері пайдаланылған. А.Пушкин, Х.Бектүрғанов, Төле би көшелеріндегі құрылыстар XІX ғ. соңы -XX ғ. басындағы қала орталығының көрінісін білдіреді.

А.С. Пушкин көшесінің бойындаорналасқан. Тапсырыс беруші менқүрылыс жүргізушісі белгісіз. Ғимаратқа1984 жылы «Қазжобалаужаңғырту»мекемесінің қызметкерлері жөндеужұмыстарын жүргізген.      Қызыл кірпіштен тұрғызылған ғимарат 7 бөлмемен үлкен залдан түрады. Кірпішті ою-өрнек тәсілдері қолданылған. Мұнда1920 жылы Әулиеата уезінің І-съездіөткен. Қазіргі күнде ғимарат дәріхана

Тараз қаласындағы Ташкент - Байзақ батыр көшелерінің қиылысына орналасқан. Нәметбай мешіті XX ғасырдың басында салынған. Көп жылдар қаладағы үлкен діни-рухани орталық қызметін атқарған. Шамамен, өткен ғасырдың 30-жылдары мемлекеттік меншік ретінде шаруашылық қоймасы тағы басқа да қажеттіліктерге пайдала нылып келген. Өткен ғасырдың 90-жылдары мұсылман жамиғатына қайтарылып және қайтадан жөндеуден өткен. Кең ауласы және қосымша бөлмелері, үлкен жер телімі бар. Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойы қарсаңында мешіттің негізгі бөлігі қайта жөндеуден өткізілді.

(XX ғ. басы 1924 ж.) Ғимарат шикі кірпіштен салынған бір қабатты, іргетасы жайпақ тастан және жабуы ағаштан жасалған. Қабырғасы шикі кірпіштен қаланған, жылу лүргізілген және ғимарат шатыры кейін қаңылтырмен жабылған. Жобасы «Г» тәрізді басым бөлігін кішігірім бөлмелер «лады. Кірпіштен оймалы етіп каланған кақпасы болған, дуал алынып тасталған. Орта биіктігі - 3,75 м. Ғимараттың аула бөлігі түгелдей кұлаған. Төңкеріске дейін бұл үйде 3 жылдық қалалық училище орналасқан.

Х.Бектүрғанов көшесіндегі №3-үйге орналасқан. XX ғасырдың басындағы дәстүрлі қала қүрылысына юн орнекті, түзу оюлар стиліндегі үлгі. Қасбет алдының орталық бөлігі кең терезені сыртқа шығара оқшауландырылған. Қабырғалар іргесі кейінгі қайта жобалауға орай өзгерген, айнаны екі бөлмеге іліп қайта салған. Үй алғашқы кезде үш бөлмеден тұрған, алдыңғы жағындағы үлкені офицерлер жиыны үшін пайдаланылған. Аркалы қақпалы өткелге екі есік қойылған. Аркалы өткелдің үсті екі басы бар сырт ернеуге сіңістірілген. Арка ортасында өрнекті тумба оймыштала кірпішпен өрілген. Ағаштан жасалған алғашқы қақпалар көркем металл қақпаға ауыстырылып, түрлі-түсті декоративтік элементтермен айшықталған. Тараз қаласында бұл авторлық жұмыстың екінші нұсқасы жоқ.

XX ғасырдың басында Әулиеатаның теміржол торабынан алыс орналасуы салдарынан қаланың эко- номикасы төмен дәрежеде дамыды. Қаланың өркендеуі үшін өңіріміздегі 1927 жьшы басталған Түрксіб құрылысының маңызы зор болды. 1930 жылғы 31 желтоқсанда пайдалануға берілген Түрксіб-Әулиеатаны еліміздің экономикалық орталықтарымен байланыстырды. 1920 жылдардың соңы мен 1940 жылдар аралығындағы индустриялану кезеңі қазіргі вокзал маңы алаңы мен жапсарлас орналасқан аудандардың құрылысын салуға мүмкіндік тудырды. Кешенге темір жол қызметгік ғимараттары, аурухана, клуб, тұрғын үйлер, су айдау мұнарасы кіреді.

XX ғасырдың 70 жылдары салынған. Екі қабатты ғимарат вокзал маңы алаңындағы құрылыстың композициялық орталығы. Ғимарат XX ғасырдың басындағы темір жол аудандарын салу үлгісінде кірпіштен тұрғызылған. Кейінгі жылдары қосымша құрылыстар салынып, қазіргі сәнді бейнесіне келген.

Темір жол вокзалынан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан.XX ғасырдың басындағы темір жол бекеттерін салу кезеңінежататын азаматтық құрылыстардың бірегей үлгісі болып табы-лады. Оның биіктігі (20 м) мен монументальдығы вокзал маңыауданына ерекше көрініс беріп тұрған. Биік іргетасы, тұғырымықты цилиндрлі нысан 12 қырлы негізге қойылған.

2-3 пәтерлі кірпіштен салынған үйлер шоғыры №14 үйбасқаша үлгіде ағаш шпалдан салынған, сыланып әктелген.Үйлер вокзал маңы ауданынан солтүстік шығысқа қарай кішкене жер телімдеріне орналасқан. Өзіне тән сәулеттік шешімдері, қасбетінің әсемдеу тәсілі XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қала құрылысы үлгілерінің нұсқасы болып табылады.

«ТҮРКСІБ» МӘДЕНИЕТСАРАЙЫ (1927 ж.)

Ғимарат 1927-1930 ж.ж. вокзалмаңы ауданында салынған, алғаш«Октябрь революциясы атындағымәдениет сарайы» деп аталған. Ғимарат 30-25 шаршы метрді құраптұрған еуропалық готика стилініңәлементтері (үшкіл ернеу, шығыңқыпилондар мен жұмыр колонналар)қолданылған нысан. Үлкен залдан,сахнадан және қосалқы бөлмелермен кең кіреберістен тұрады. Шатыры темірмен қапталып, төбесі бетондармен жабылған. Бетон, жалпақ тастар мен күйдірілген қыш кірпіш қолданылған. Қабырғалары көптеген оймалармен және түрлі-түсті бояулармен әрленген.Консоль нұсқалы бағандары бар. Ғимарат өткен ғасырдың бірінші жартысындағы мәдени нысандар салу дәстүрінің барлық элементтерін сақтап қалған және қазіргі жағдайыөте жақсы деңгейдегі тарихи мұра.

1894-1921 ж.ж. аралығында «Түрксіб» теміржолкұрылысы кезеңінде Тютюнников көшесінде теміржол кешенінің желісіне жататын тұрғын үйлер салынған.

XX ғасырдың 40-50 жылдары химия өндірісі жылдам дами бастады. Осы уақытта қаламызда суперфосфат зауыты жұмысшылары мен мамандарына арналып тұрғын үй кешендері салына бастады. 1960-70 жылдары «Химпром» өндірістік бірлестігі салынды. Мәдениет және қоғамдық ғимараттар тұрғызылды.

кинотеатр ғимараты. Мәдениет сарайы 1955ж. сәулетші А.Б.Бабахановтың жобасы бой-ынша салынған. Арқалығы - темірбетон;қабырғаларында гипстен, цементтенжасалған жапсырма детальдары ақ түспеноқшауландырылған.

Академик К.И. Скрябиннің ескерткіші Абай даңғылындағыКонстантин Иванович тұрған үйдің алдында орналасқан. Бұүл үйде 1975 жылға дейін Гельминтологиялық лаборатория орналасты. 1978 жылы К.И Скрябиннің 100-жылдық мерейтойына орай музей ашылып, ескерткіш орнатылған. Авторлары: мүсінші - В.Рахманов, сәулетші - Ә.Жалмұхамедов. Гельминтология ғылымының негізін қалаған көрнекті ғалым1907-1911 жылдар аралығында Әулиеата қаласында өмір сүрді.К.И. Скрябиннің 600-ден астам ғылыми жұмыстары жарықкөрді. Ғылым жолындағы қажырлы еңбегі үшін Ленин және СССР мемлекеттік сыйлығымен, 5 рет Ленин орденімен және Қызыл жұлдыз орденімен, Социалистік Еңбек Ері атағымен марапатталды. Ол: медицина, биология, ветеринария ғылымдарының докторы болды. 1967 жылы К.И.Скрябинге Жамбыл қалалық атқару комитетінің шешімімен Жамбыл қаласының «Құрметті азаматы» атағы берілді.

Ескерткіш стадион маңындағы орталық қала саябағында 1952 жылы орнатылған. Мүсіншісі М.Куров. Қарымбай Қошмамбетов (1897-1930 ж.ж.) Әулиеата уезінде Кеңес үкіметін құруға белсенді атсалысқан көрнекті саяси қайраткер.

Ескерткіш 1961 жылы Ж.Жабаевтың 115 жылдық мерейтойына орай Жамбылатындағы алаңға орнатылған. Авторлары: сәулетші В.Сошенко, мүсіншісі Қаз ССР халық суретшісі Х.Наурызбаев. Жамбыл 1846 жылы Мойынқүм ауданында туған. Жамбыл Жабаев қазақтың халық ақыны, айтыс өнерінің майталман шебері, бірқатар патриоттық өлеңдер мен батырлар туралы поәмалардың авторы. Ленин және Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. 1934 жылы өткен республикадағы ақындар айтысыныңлауреаты, 1941 жылғы СССР мемлекеттік сыйлығының иегері. Тараз қаласы 1937 жылдан 1997 жылға дейін Жамбыл Жабаевтың есімімен аталды.

Ескерткіш 2002 жылы 12 қаңтарда Д.Қонаев көшесінің бойында Д.А.Қонаевтың 90 жылдығына орай қойылған. Авторлары: сәулетші - С.Дембай. Мүсіншілер - Н.Әлдеков, Н.Рүстемов. Д.А. Қонаев - көрнекті мемлекет қайраткері және ғалым, қазақ халқының үлы түлғасы. Қазақ еліне 25 жыл бойы басшылық етті. 1955-60, 1962-64 жылдар Қазақ ССР минис- трлер кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. Қазақстанның дамуына қосқан үлесі мен сіңірген еңбегі үшін Дінмүхамед Ахметұлы 3 рет Социалистік Еңбек Ері атағымен, 8 Ленин орденімен және көптеген медальдармен марапат- талды. 1992 жылы Д.А.Қонаевтың Халықаралық қоры қүрылды. Оның есімімен еліміздегі көптеген мектептер, көшелер аталған.

Ескерткіш қала орталығында Н.К. Крупская атындағы №3 орта мек- теп алдындағы шағын бауда орналасқан. 1957 жылы Қазан төңкерісінің 40 жылдығына орай Әулиеата социалистік қызьш ротасының қаза тапқан жауынгерлеріне ескерткіш ретінде орнатылған. Авторы - Қ. Рахмати. 1919 жылы сәуірде Дмитриевка селосына (Талас облысы Кыргызстан Республикасы) жақын Башташ аңғарында барлауда болған бес жауынгер ақ офицерлер әрекет еткен жерде қоршауда қалып, атып түсірілген ескерткішке қызыл гвардияшылардың аты-жөні жазылған.

Тараз қаласында соғыс жылдарындағы алапат ауыртпашылықты ерлікпен көтеріп фашизмге қарсыҰлы Жеңіске ерен үлесін қосқан адамдарға монументальды ескерткіштер орнатылған. Жыл сайын ¥лы Жеңіс күні - 9 мамырда біздің баяндыболашағымыз үшін қасықтай қаны қалғанша күресіп, өмірлерінаямаған жауынгерлерге құрмет көрсету мақсатында халықосында жиналады. Бүл дәстүр ұрпақтан - ұрпаққа жалғасыпкеледі. Өйткені олардың жасаған ерлігі еш уақытта ұмытылмақемес. Ұлы Отан соғысы жылдарында Қазақстанның ҚарулыКүштер қүрамына 2 миллион адам тартылды. Қазақстанныңәскери құрамалары Москваны, Ленинградты қорғауға, Волгажағалаулары мен Курск даласындағы шайқастарга, Белоруссиямен Прибалтика республиқаларын азат етуге, Европа қалаларын,Берлинді алуға және т.б. шешуші көптеген шайқастарға қатысты. ¥лы Отан соғысында көрсеткен ердігі үшін 500 қазақстандық жа-уынгерлер, оның ішінде 20 жамбылдық біздің жерлестеріміз СоветОдағының батыры атағына ие болды.

ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНДА ҚАЗА ТАПҚАН ЖАУЫНГЕРЛЕРДІҢМЕМОРИАЛДЫ КЕШЕШ Жамбыл қаласындағы уақытша госпиталда емделсе де соғыста алған жарақаттарынан қайтыс болған жауынгерлердің бауырластар зираты – 5 Мөлтек аудандағы ескі бейітте орналасқан. Ол Фашистік Германияны жеңудің 40 жылдығына орай ашылды. Архитектор - С.Дембай. Бауырластар зиратында жерленгендердің арасынан11 жауынгердің аты-жөні анықталып, естелік тақталарға жазылған.

Ескерткіш қала орталығында, Ы.Сүлейменов көшесі бойындағы «Атшабар» аллеясына 1979 жылы орнатылған. Мүсінші - С.Момышев, суретші - Т.Көшербаев. 1970-80 жылдардағы кеңестік ескерткіш өнері дәстүрінде, сәулет пен мүсіннің жиынтығын пайдалана отырып орындалған. Ол бульвар қүрылысының композициялық мазмұнын ашып тұр азамат және Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқандарға ескерткіш Төле би данғылы орталық «Достық» алаңына 1967 жылы орнатылған. Сәулетшісі - К.Рахмати. 1960-70 жылдарға тән кеңестік монументальды өнер үлгісінде орындалған.

1994 жылы Тұрар Рысқұловтың 100 жылдык мерейтойына орай, осы тұлғаның атындағы қалалык саябақтың кіреберісіне орнатылған. Ескерткіштің ашылу салтанатына Қазақстанның, Қырғызстанның, Өзбекстанның президенттері қатысқан. Мүсіншісі Ю.Баймұқашев, сәулетшісі - Т.Жумағалиев.Т.Рыскұлов (1894-1938 жж.) - көрнекті коғам, саяси, мемлекет қайраткері, Түркістанда Кеңес үкіметін орнату жолындағы белсенді күрескер.

Қ.Рысқұлбеков - Алматыдағы сәулет институтының студенті. 1986 жылғы желтоқсан айындағы қазақ жастарыньщ отаршылдық және әміршілдік жүйеге қарсы көтерілісіне белсене

қатысып, қуғын-сүргін кұрбанына айналды, Қайрат Рысқүлбековке «Халық қаһарманы» атағы берілді. Монумент 1996 жылғы желтоқсанда Қазақстан жас-тары көтеріпісінің 10 жылдығына орай қойылды.Мүсінші - З.Тастеков, сәулетшілері - Б.Мұсаев, С.Дембай, Н.Баекеев.

Дулатидің (1498-1551 жж.) 500 жылдығына орай ашылды.Сәулетші - О.Әуезов, мүсінші - Д.Әлдеков, Н.Рүстемов. М.Х.Дулати - көрнекті мемлекет қайраткері, ди-пломат, қолбасшы, кәсіби тарихшы, публицист, өздәуірінің гүлама тұлғасы. М.Х.Дулатидің «Тарихи-иРашиди» еңбегі Орталық Азия халықтары үшін асабағалы.

1998 жылы Қолбасшы Қойгелді батырға ескерткіш қойылды. Оның ашылу салтанатына Қазақстан мен Кыргызстан президенттері қатысты. Мүсінші - Ж.Молдабаев, сәулетші - Б.Тортаев. Қойгелді батыр жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресте қол бастаған атақты тұлғалардың бірі. Қойгелді Төле бидің сенімді ерігі, жауға жұмсар батыры болған. Толе би көз жұмғаннан кейін Ұлы жүз билігінің тізгіні Қойгелдінің қолына өтті. Жоңғарларға қарсы шешуші шайқасқа 30 мың қолды бастап шыққан сардар - Қойгелді болатын. Ұлы Қолбасшы 93 жасқа келгенде Ташкентте қайтыс болып, Шымыр атасының жанына жерленген.

Мәмбет Күнбасұлы - атақты Байзақ датқаның әкесі. Байзақ ауданындағы Талас өзенінің бойында туылып, 1808 жылы 98 жасында қайтыс болған. Мәмбет батыр Қарахан кесенесінің маңына жерленген болатын, кейін-(1956 жылы) Текгұрмас кесенесінің жанына қайта жерленген. Мәмбет батыр Абылай ханның үзеңгілес серігі болды және туган жердің тәуелсіздігі үшін Шу-Талас аумагында жан аямай күрескен батыр ретінде халыктың жадында қалды.

Қала орталыгында 1999 жылы ақпан айында Кеңес әскерінің Ауғанстан жерінен шығарылғанына 10 жыл толуына орай «Атшабар» аллеясында «жауынгер-интернационалистерге» арнап мемориалды кешен ашылды.Сәулетшілер:Б.Мұсаев, С.Дембай, Н.Баекеев. Он жылға жуық созылған сотые мыңдаған жастың өмірін қиды, мүгедек етті. Жамбылдан өздерінің интернационалдық парызын өтеуге 500-ден аса біздің жерлестеріміз аттанды, олардың 27-сі әскери тапсырманы орындау кезінде қаза тапты.

САЯСИ ҚУҒЫН - СҮРГІН МЕН АШАРШЫЛЫҚҚҰРБАНДАРЫНА ЕСКЕРТКІШ

Ескерткіш 2000 жылты 31 мамырда 1937-1952 ж. саяси қуғын-сүргін және 1931-1932 ж.ж. жапмай ашаршылық кұрбандарын еске алу күнінің 4 жылдыгына орай қойылган. Авторлық топ жетекшісі - сәулетші С.Дембай, мүсіншілері - Д.Әлдеков, Н.Рүстемов, сәулетшілері - Н.Баекеев, Д.Медеттегі. Жамбыл облысы бойынша 5 мыңнан астам адам қугынга үшырап, 845 адам атылды. Олардың ішінде көрнекті қайраткерлер Т.Рысқұлов, К.Сарымолдаев, ( Абыланов, М.Жылыбаев, Ж.Дүрімбетов және

басқалар бар. 1986 жылғы Алматыдағы «Желтоқсан оқиғасына» катысушылар да осылардың қатарында. Ескерткіш үйінді төбеге (биіктігі 1,0 м) қойылған, оған биік қабырға және гранитті алаңдағы әйел бейнесі кіреді. Үйіндіден ескерткішке кең баспалдақ жалғасады. Қабырғадағы торлы түрме терезесі мен шегеге ілінген киім ескерткіштің әсерлілік күшін арттыра түседі. Қабырға биіктігі 3,4 м, ана бейнесі 2,4 м, алаңға Қордайдың қызыл граниті төселген, мүсін элементтері мыстан жасалған. Беткі жағында «Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық қүрбандарына арналған» деген сөздер жазылған.

Ескерткіш 2000 жылы 9 қазанда Б.Момышұлының 90 жылдық мерей тойы мен ¥лы Жеңістің 55 жылдығына орай орнатылған. Мүсіншілері: Д.Әлдеков, Н.Рустамов, сәулетшілері - С.Дембай, Н.Баекеев. Гранит тұғырдағы ескерткіш композициясы - батырдың тұтас бейнесімен айқын және қанықты үйлескен. Мүсіннің биіктігі 4,6 м, тұғыры - 3,3 м. Б.Момышұлы қозғалыс үстінде, қолына ұстаған офицерлік қылышымен бейнеленген. Ескерткіш мысты қашап-шегендеу, шыңдау техникасымен жасалған, гранит тұғыр мұкият өңделген төменгі іргетасымен сіңісе түтасады. Түғырдың беткі жағындағы жақтауға – батырдың жұлдызы ойылып, «Бауыржан Момышұлы» деген сөздер шегенделген.Б.Момышұлы (24.12.1910 - 10.06.1982 ж.ж). Совет Одағының батыры, әскери жазушы, ұлт қаһарманы. ¥лы Отан соғысы кезінде даңқты Панфилов дивизиясының жауынгері халқымыздың қаһарман ұлы Бауыржан Момышұлы Москваны қорғауда ержүректік пен батырлық көрсетіп, аман қалғандардың біреуі.

Ағаділ Сухамбаев ескерткіші Ескерткіш 2005 жылдың 26 сәуірінде тұрғызылған. Орналасқан жері-қалалық әскери комиссариат алдында. Ескерткішті Елбасы Н.Назарбаевтың өзі келіп ашқан. Ағаділ Сухамбаев 1920 жылы (бұрынғы Свердлов) қазіргі Байзақ ауданына қарасты, Қарасу ауылында туған. Соғыстың қан-қамау, шешуші сәттерінде жау пулеметінің оқпанын өз кеудесімен жауып, үлкен жауынгерлік ерлік жасаған. Осы ерлігі үшін А.Сухамбаевқа 1945 жылғы 24 наурызда Кеңестер Одағының батыры атағы берілген.Ескерткіш авторы - С.Момышев, сәулетшісі - И.Әлдеков. Туынды 1,5 метрлік гранит тұғырдағы мысқола қоспалы қаптамалы-құйынды әдісімен жасалған.

А.Пушкин ескерткіші

Ескерткіш орыстың ұлы ақыны Александр Сергеевич Пушкиннің 205 жылдығы мен Ресейдің Қазақстандағы жылына (2004) орай орнатылған. Ескерткіш жобасына 13 жүмыс қатысып, мүсінші С.Момышевтің жобасы таңдалып алынды. Негізгі демеуші «Нұр Отан» ХДП Жамбыл облысындағы өкілдігі. Ескерткіштің салтанатты ашылуьі 2004 жылы 6 маусымда өтті. Ескерткіш қола мен мыс қосындысынан тұратын қаңылтырды шыңдау әдісімен жасалған.

С. Есенин ескерткіші

Ы.Сүлейменов атындағы көше бойында орналасқан. Сергей Александрович Есенин (1895-1925 жж.) - ақын, орыс әдебиетінің көрнектіөкілі. Ескерткіш 2005 жылы 3 қазанда Ресей елшілігінің қолдауымен, ақынның 110 жылдығына орай ашылған. Авторы - С.Момышев. Ескерткіш - бейне қола мен мыс қоспасын шыңдау және құю арқылы жасалған. 2 метрлік мрамор тұғырға орнатылған ақынның барельефі тұр. Мрамор тұғырдың алдыңғы бетінде ақынның аты-жөні мен өмір сүрген жылдары ойылып жазылған.

Абай ескерткіші

Ескерткіш қазақ елінің ¥лы ақыны, ағартушы, философы, гуманисті және аудармашысы Абай (Ибрагим) Құнанбаевқа (1845-1904 жж.) арналып 2007 жылы 30 тамызда қойылған. Мүсінші - С.Момышев. Ескерткіш ашылған кітап түрінде жасалып, гранит тұғырға орнатылған. Кітаптың бір бетінде (сол жағында) - Абайдың мүсіндік бедерлі суреті, екінші бетінде акынның - «Біріңді қазақ, бірің-дос, Көрмесең істің бәрі бос» - дейтін өсиет сөздері жазылган. Ескерткіштің авторы осындай тама- ша шешім арқылы Абай еңбектері қазіргі кезде де халқымыздың рухани өмірін «ашық кітап» іспетті сусындатып келе жатқанын білдірген.

Ғашықтар ескерткіші

Ы.Сүлейменов және Желтоқсан көшелерінің киылысындағы Болат Кәрентаев пен Айнұр Сүлейменова атындағы «Махаббат аллеясына» орналасқан июне осы қос ғашықтың есімдерін мәңгілік есте қалдыру мақсатында Қазақстан Республикасында орнатылатын ескерткіштер мен монументтер жөніндегі Мемлекеттік комиссияның 2007 жылғы 6 сәуірдегі шешімімен тұрғызылған. Қазақстан Республикасы Президентінің «Болашақ» Багдарламасымен Ұлыбританияның Кардифф университетінің магистратурасында оқыған. Некелесіп отау құрумақсатында елге келе жатқан жолдарында Каспий теңізі үстіндв' ұшақапатынан қаза болған қос ғашық - Болат Амангелдіұлы мен АйнұрЕлемесқызына ескерткіш орнату жөніндегі қалың көпшіліктің, әсіресежастардың ұсыныстары жүзеге асты.

Орталық «Достық» алаңының ансамблі XX ғасырдың 50 жылдары қалыптасты. Жобаның авторы - К.Рахмати. Кеңес үкіметі кезеңінің классикалық      үлгісінде салынған әкімшілік мәдени

тарихи-өлкетану мұражайының, Баспасөз үйінің және т.б. көптеген пшараттар бар. Ансамбль кұрамына су бұрқақтар, көгалданған орындар, кіші сәулетті қүрылымдар енеді. Ы.Сүлейменов көшесі жағынан сал- танатты баспалдақтармен жалғаскан.

Облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 1931 жылы ұйымдастырылған, Тараз қаласы, Төле би даңғылы, 55-үйге (орталық алаң маңында) орналасқан, телефоны: + 7 (7262) 45 25 85; + 7(7262) 433865. Бұл мұражай өте ірі мұражай. Облыс пен қаланың 2000 жылдық тарихы осы мұражайда көрініс тапқан, оның 35 мыңнан аса экспонаты 2 мың шаршы метр аландағы экспозиция алаңына орналасқан. Мұражай археология мен ерте заманғы ерекше әкспонаттардан тұратын бағзы заманға арналған секциядан тұрады: Қазақ хандығының, Ресей, Украина, Өзбекстан т.б. қоныс аударушыларының пайда болу кезеңі, әтнографиялық затгар (толықтай қалпына келтірілген киіз үй, зергерлік бұйымдар, киім мен тұрмыстык заттар). Гондай-ақ ол қазіргі заманғы қоғам тарихы мен «Кеңес үкіметінің құрылуы», «Жамбылдықтар ¥лы Отан соғысы жылдарында», «Ауылшаруашылығы, өнеркәсіп, білім беру, мәдениет пен спортты дамыту» бөлімдері таныстырады.

2002 жылы жаңа 3 павильон ұйымдастырылды: - «Байырғы жазу мен тастағы жазу» мұражайы; ол ерекше конструкциялы, жартылай дөңгелек ғимарат. ()л әрі қорған қызметін атқарып, әрі көшпенділер өмірін бейнелеп тұр. Оньщ үстіне өткен өмір мен қазіргі заман көрінісін байланыстырады. Мұнда байырғы заман адамдарының тарихы табиғи жағынан жақындастырыла түскен; - тарихи көне қаланың көпғасырлық тарихына арналған «Тараз 2000» атты Тараз қаласынын тари- чн мұражайы. Мұнда біздің заманымызға дейінгі І-ғасырдан бастап біздің заманымыздағы ХІІІ-ғасырға дейінгі қаланың ең ерекше шақтары бейнеленген; - Л.В.Брюмердің көркем мұражайы. Бұл оның шығармашылығына арналған. Л.Брюмер Отан соғысы алдында қуғын-сүргінге ұшырап, Қазақстанға жер аударылған, Жамбылда (Таразда) 15 жыл тұрды. Барлық коллекциясын (1000-дай картина) қалаға мұраға қалдырған.

«Осыдан 19 жыл бұрын елімізде 68 мешіт болса, бүгінгі күні 2200 мешітгің күмбезі жарқырап тұрғанын Елбасына жеткіздім. Тараз Ислам дәуірі туын тіккен жер. Тіпті, 893 жылы алғаш салынған мешіт Таразда орын тепкендігін пілымдар дәлелдеп отыр. Ендігі жерде ол мешітті туризм кластерін дамыта отырып, жалпақ жұртка насихаттау керек. Х-ХШ ғасырлар аралығында Таразда 41 ғалым шыққан. Соның бірі-1271 жылы дүниеге келген Бибатулла Тарази. Ол кісі кейін Дамаскіге, Каирге барып білімін жетілдірген. Каирдегі Бейбарыс сұлтан салдырған медресені басқарған. Мен сол кісінің бас шығармасын зерттедім. Трактаттарды қазақшаға тәржімалап, жаңа медресе кітапханасына тапсырғым келіп тұр. Қазақстанда осыған дейін сегіз медресе ашылды. Ал, бүгінгісі тоғызыншысы Тараз жерінде ашылып жатыр. «Қуаныштарыңыз құтты болсын!» - деді ҚМДБ Бас муфтиі Әбсаттар қажы Дербісәлі медресенің ашылу сәтінде.

2010 жылдыц казаны.

Кене Тараз қаласының көркіне айналғалы тұрған қазіргі жана зәулім орталық мешіт Бішкек пен Ташкент қалаларын жалғастырып жатқан облыс астанасын жарып өтетін ежелгі Жібек жолының басына орналасқан. Мешіттің жалпы ауданы 2324,2 шаршы метр, пайдалы көлемі әйелдер намаз оқитын бөлмені қосқанда 947,2 шаршы метр. Мешіт 1024 адамға арналған. Айт және жұма намаздарында мешіттің төменгі қабатын пайдалануға болады, онда 2000 адамға дейін намазға жығылуға мүмкіндік туады. Мешіт қабырғасының биіктігі 16,7 метр, төменгі қабатының биіктігі 4,2 метр. Екі бас мунараның биіктігі 47 метрден. Мешітте жеті күмбез бар. Негізгі үлкен орталық күмбездің биіктігі 32,5 метр. Мешіттің төменгі қабаты екі қалашық десе де болғандай. Онда жылу жүйесі мен арнайы автоматты қондырғы бар. Қысқы киім шешетін орын да орналасқан. Жоғарыда намаз оқитын үлкен залға бара - бар мүнда да зал бар. Мешітке жалғастыра салынған екі қабатты медресе кешенінде Имам мен найб имамдар отыратын бөлмелер, алқа мүшелері отыратын бөлме, қүран оқитын бөлме, кітапхана, демалыс, неке қию, сүндетке отырғызу бөлмелері, асха- на бар. Ерлер мен әйелдер дәретханалары да мешіт пен медресеге жалғаса орналасқан. Мешіт құрылысы облыс әкімі Серік Әбікенүлы Үмбетов мырзаның басшылығымен 2003 жылы маусым айында басталып, осы кездегі облыс әкімі Бөрібай Бикожаұлы Жексембин уакытында қала әкімі Ілияс Әлімүлы Тортаевтың қадағалауымен 2007 жылы 27 сәуір қасиетті жұма күні ҚР-ның Президенті Н.Ә. Назарбаев және Бас мүфти Әбсатгар қажы Дербісәлі шейх пен облысымыздың құрметті ақсақал ардагерлердің қатысуымен ашылды. Мешіт бұқара халықтың қаржы жинауымен салынған.

Тараз - қазақ жеріндегі мұсылман діні ту тіккен ежелгі қалалардың бірі. Бұл туралы көптеген деректер бар. ҚМДБ төрағасы, Бас мүфти, шейх Әбсаттар қажы Дербісәлі хазіреттің белгілі ғалым ретінде бұл жөніндегі көптеген      деректерді тарихтың қараңғы болып келген қойнауынан жарыққа шығарды. Сол сақи деректердің бірінде мысалы, алғашқы мешіт құрылысы қазақ топырағында, яғни ежелгі Тараз шаһарында 893 жылы басталыпты делінген. Мұндай деректерді осы көне қаладан шыққан ат-Тарази есімді діндар ғұламалардың көптігі де дәлелдейді. Айталық, Жамбыл облысының орталығындағы жаңа мешітке берілген һибатулла бин Ахмад ат-Тарази (1272-1323 ж.ж.) есімін мысалға алайық. Бұл діндар ғұлама аты-жөнінің Тараз мешітіне берілуі тектен-тек емес. Ежелгі дерек көздерінде Тараздан шыққан ортағасырлық көптеген парасат иелері ішінде һибатулла бин Ахмад ат-Таразидің есімі жиі аталады. һибатулла ат-Тарази - Таразда туып, әуелгі діни білім бастауынан осы шаһар медресесінде сусындап, кейін ислам ғылыми орталықтарының бірі -Дамаскіге барып, білімін жетілдірген. Сонан соң Каирдегі мәмлүктерге қоныс аударған. Мәмлүктердің төрт мазьабты тең ұстап, құрмет көрсеткенімен кейбір билеушілердің Әбу Ханифа мазьабына іштарта қарағаны белгілі. һибатулла ат-Тарази осы соңғы мазьаб ғүламалары әл-Баздауи, ат-Тахауи, ан-Насафидің және атақты аш-Шайбани еңбектеріне түсіндірме жазған. Өйткені Әбу Ханифа мазһабы ілімінің жанданып, шарыктай көтерілуіне Орта Азиялық һәм қазіргі қазақ жерінде Отырар, Сайрам, Сығанақ, Усубаникет, Баласағүндық ойшылдардың орасан зор үлес қосқаны күмәнсіз. Қазақ елі кеңес империясының саяси құрсауынан азаттық алып, өзін төрткүл дүниеге тәуелсіз елміз деп жар салғалы бері мемлекетіміздегі мұсылман дінін ұстанатын ұлттар мен ұлыстардың діни бостандықтарына кең жол ашылды. Бүгінде республика халқының 80%-ынан астамы Ислам дінін ұстанады. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ел аумағында басқа діни сенімдермен бірге өзінің төл діні - Исламның көркейуіне де үлкен үлес қосып келеді. Астана, Алматы сияқты еліміздің басты қалалары мен басқа да облыс орталықтарынан мешіттер мен медреселер салдырды. Дін саласының білікті мамандарын даярлайтын білім ошақтарын ашуға да қолдау көрсетіп келеді. Бұл Елбасымыздың көреген саясатының бірі. Өйткені діни наным-сенімдері толыспаған, яғни тал шыбықтай майысқан жастардың діни ғылым- білімді алыстан іздемей, өз елінде, өз туған жерінде алуының ел тәуелсіздігінің тұрақтылығы мен халық тартыныштығын сақтауда мәні мен маңызы үлкен. Тараз - қазақ жеріндегі мұсылман діні ту тіккен ежелгі қалалардың бірі. Ең алғашқы мешіттердің бірі де осы байырғы шаһарда 893 жылы бой көтерген. Көне қаладан ат-Тарази есімді көптеген ғұламалар шыққан. Жамбыл облысының орталық жаңа мешітіне сондай парасат иелерінің көрнектісі һибатулла бин Ахмад ат-Тарази (1272-1323 ж.ж.) есімі берілген. Бұл жайдан-жай емес. Дерек көздерінде Тараздан шыққан ортағасырлық көптеген ойшылдар ішінде һибатулла бин Ахмад ат-Таразидің есімі жиі аталады. һибатулла ат-Тарази - Таразда туып, әуелгі діни білім бастуынан осы шаһар медресесінде сусындап, кейін ислам ғылыми орталықтарының бірі -Дамаскіге барып, білімін жетілдірген. Сонан соң Каирдегі млмлүктерге қоныс аударған. Мәмлүктердің төрт мазһабты тең ұстап, құрмет көрсеткенімен кейбір билеушілердің Әбу Ханифа мазһабына іштарта қарағаны белгілі. һибатулла ат-Тарази осы мазһаб ғұламаларының бірі ат-Тахауи еңбектеріне түсіндірме жазған. Өйткені Әбу Ханифа мазһабы ілімінің жанданып, шарықтай көтерілуіне Орта Азиялық һәм қазіргі қазақ жеріндегі Отырар, Сайрам, Сығанақ, Усубаникет, Баласағұндық ойшылдар орасан зор үлес қосқан.

Түркия кітапханаларында һибатулла ат-Таразидің: (Бұл һибатулланың «әл-Иршад фи-л фуруғ» - «Тармақ мәселелерінде дүрыс жолды нұсқау» атты кітабы сияқты) Орта ғасырлық түрік ғалымы Хаджи Халифа «Кашф (1609-1657) аз-Зунун» атты еңбегінде һибатулланың бұлардан басқа «Манаазил Әһл әл-Иджтиһәд» атты шығармасы барын айтады.

Ғалым ЖАПЕК, һибатулла ат-Тарази мешітінің найб имамы.

Мешіт облыс жұртшьшығының жеке қаржылай берген көмегіне тұрғызылды. 2007 жылы 27 сәуірде ашылды. Күмбезі мен михрабы көркем суреттермен көмкерілген. Құран аяттары алтын әріптермен өрнектелген. Күмбездің биіктігі 27 м. Мешіттің сиымдылығы 1500 адамға арналған.

Қасиетгі Рамазан айының алдында облыстық һибатулла Тарази мешіті күрделі жөндеуден, реконстукциялаудан өткізілді. Салтанатты іске облыс әкімі Қанат Бозымбаев, аймақтағы ислам діни өкілдері мен көпшілік қатысты. Орталық һибатулла Тарази мешітін реконструкциялау жұмысы облыс басшысының бастауымен көктемде қолға алынған. Демеушілерден түскен каржыларды оңтайлы пайдалану және жөндеу жұмыстарын сапалы жүргізу үшін арнайы «Көне Тараз» қоғамдық қоры құрылған. Реконструкциялаудың сметалық құны 200 млн теңге болған бұл жұмысты «СК Құлагер» құрылыс компаниясының филиалы бітірді. Осы жұмыс барысьшда емен есіктер қойылып, ғимаратты төбесі жылыланып жаңаратылған, жылу жүйесі жөнделіп, сыртқы хас бетгері, минаретгері мәрмар тақтайшалармен әрленген. Едені арнайы жұмсак төсенішпен ауыстырылды. Ғимараттьщ ішкі михрабі, күмбездің іші, қабырғалары мен бағаналары араб әрпімен жазылған кұраннан үзінділсржазылған айшықгы керамикалық тактайшамен сәнделген. 2010 жылдың қазан айында «һибатулла Тарази» мешітінің жанынан демеушілердің қаражатына медресс соғылған.

Успен шіркеуі (1993 ж.) орыстың дәстүрлі шіркеулік сәулет өнері дәстүрінде салынған, сәулетшісі Т.М.Жұмағалиев. Биік, көп сатылы қоңырау мұнарасы бар монументті, бір күмбезді шіркеу кірпіштен тұрғызылғаи, қаңқасы - темір-бетон, күмбезі қаңылтырмен жабылған, сыртқы тік білік бойына созылған дәстүрлі үш бөлікті композициясының ұшар басында православие нысандары орналастырылған.

Покров шіркеуі 1946 жылы қаладағы негізгі шіркеудің жабылуына байланысты Қант зауыты кентінің дін қауымдастығы турғын үйді сатып алып, оны діндарлардың рухани қажеттілігін өтейтін орынға айналдырды. 1956 жылы негізгі ғимараттың периметрі бойынша қосалқы бөлмелер салынды. 1968 жылы шіркеу үйінің қызмет алаңы аздап кеңейтілді. Бұрынғы құрылыстың саман қабырғалары мінәжат үйінің ішкі жағында қалды. 1988 жылдың мамыр айында православиалық орыс шіркеуінің шіркеу кеңесінен ғимаратты қайта жасақтауға рұқсат алынды. 1989 жылы жөндеу жұмыстары басталып, орыс халқының христиан дінін қабылдағанына 1000 жыл толуына орайластырылды. Бас инженері - А.Мұқанов. Ғимарат қабырғалары осы заманғы кірпіштен, ішкі қабырғалары қарапайым шикі кірпіштен, жабуы ағаштан. Бір қабатты ғимарат алғашында 92,5м2 болған,

кейінірек қосымша құрылыс салу арқылы кеңейтілген. Оның ішкі жағы 4 бөлмеден тұрады. Орталық зал алтарь қызмет атқаратын шығыс қабырғасындағы дөңгелек келген ойықпен тұтасады.

Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің

Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің атындағы саябақ 2006 жылы наурызда, «Астана» мөлтек ауданына қарама-қарсы, Төле би көшесінің бойында салынды. Оның аумағында, аттракциондар, жасанды су қоймасы, балалар ойнайтын және спорттық сауықтыру алаңдары, демалыс орындары бар. Саябақтың кіре берісі антикалық стильде салынған колонналар тізбегімен көркемделген. Саябақтың алдыңғы жағында жеріміздің бостандығы үшін жоңғарлармен жан аямай шайқасқан Көшек батырға ескерткіш бар. Көшек батыр Қарасайұлы (1621-1653 ж.ж.) Есім хан мен Жәңгір ханның сенімді серігі болған. Оның сарбаздары Таласпен Ілеге дейінгі барлық шайқастарға қатысып жауды жеңуге зор үлесін қосқан . Елін бодандықтан босату жолында қайтыс болған. Оның кесенесі Талас ауданы Көшек батыр ауылында.

Сәулетшісі - А.Үсенов, мүсінші - С.Әжібаев, И.Ешмұхамедов.

Тараз қаласы Жамбыл облысының мәдени-рухани, әкімшілік-экономикалық, өндірістік орталығы және ең үлкен қаласы болып табылады. Қала арқылы теміржол магистралі өтіп жатыр. 20І0 жылы Ұлы Жібек жолы іспеттес «Батыс Еуропа-Батыс Қытай» халықаралық автожолы салына бастады. Қалада әуежолы арқылы бірнеше ірі қалалармен байланысатын халықаралық «Әулиеата» әуежайы бар. 1970-80 жылдары химия өндірісінің өркендеуі қала тұрғындарының санын көбейтіп, Жамбыл «химиктер» қаласы деп аталды. Қала мөлтек аудандарында көп қабатты үйлердің құрылысы салына бастады. Қазіргі танда қаламызда 12 мөлтек аудан бар, 13-мөлтек аудан «Бәйтерек» салынуда. Тараз қаласы тұрғындарының саны 400 мыңга жуық. Қала 110 шаршы шақырымнан артық аумақты алып жатыр. «Ұлы Жібек жолы» бойындағы Отырар. Созақ, Баласағұн, Түркістан, Тараз, Жаркент секілді ежелгі қалалар арқылы туристік маршрут бағдарын іске асыру алғашқы міндеттердің бірі болып табылады.

Батыс қақпа Қалаға батыс жақтан кіреберісте «Самара - Алматы» тас жол бойында орналасқан. 1997жылы Тараздың 2000 – жылдығын мерекелеуге орай орнатылған.

Сәулетшілері - Н.Баекеев, С.Дембай, Б.Мұсаев. Қақпаның жалпы биіктігі - 21,3 м. Астыңғы қабатынан жоғарырақ өнделген екі қара жақтаутас қойылып, оның біреуіне «Таразтарихимыздың алтын діңгегі» сөздері, екіншісіне қалаға көне Тараз атауын беру жөніндегі Президент Жарлығыныңмәтіні жазылған.

Талас бөгені Қаланың оңтүстік-шығыс жағында, Талас өзенінің темір жолмен түйіскен жерінде, 1942 ж. салынған, социалистік құрылыс дәуіріндегі өнеркәсіптік-сәулет ескерткіші. Темірбетонмен құрсауланған. Су көтеретін төрт көпірлі бөген. Байзақ ауданы мен Тараз қаласын техникалық сумен қамтамасыз етуге арналған. Есепті су жіберу мүмкіндігі - секундына 265 текше метр. Бөген ұзындығы 65 м, биіктігі 5 м. Сол және оң жагалау беларықтары суды бөгеннен алады. Бөген үстімен автомобиль жолы өтеді. Нысан-Ұлы Отан соғысы жылдарында өздері елде қалып, боздақтарын қан майданға аттандырған аталарымыз бен апаларымыздың бұғанасы қатпай жатып ауыр жұмысқа жегілген балалардың тылдағы ерлік еңбегінің белгісі есебінде тарихи мұралар тізіміне енгізілген.

ТАРАЗ ҚАЛАСЫ БОЙЫНША ЖАЛПЫ КӨШЕЛЕР МЕН ҚАЙТА АТАЛҒАН

р/с №

Адамбаев бұр.

21.09.2000 ж. екінші шақырылған Тараз қ. мәслихатының және қала әкімінің №2406 шешімі

Жамбыл қ. әкімінің 17.11.1995 ж. №109/2

25.12.2000 ж. екінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №2835 шешімі

Әл-Фараби бұр.

14.02.2003 ж. екінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №24 шешімі

14.02.2003 ж. екінші шакырылған Тараз қ. мәслихатының және қала әкімінің №24

Саид Махмут Ат Тарази 1 бұр.

4.06.2002 ж. екінші шақырылған Тараз калалық мәслихатының және қала әкімінің №880 шешімі

Т.Әшімбаев 1 бұр.

Түймебай Әшімбаев 2 бур.

25.12.2000 ж. екінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатыньщ және қала әкімінің №2835 шешімі

5.12.2001 ж. екінші шакырылған Та- раз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №5212 шешімі

5.12.2001 ж. екінші шакырылған Та- раз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №5212 шешімі

Барбюса 3 бұр.

Бірлесу еңбек бұр.

Жамбыл қалалық атқару комитеті 16.04.1987 ж. №279 шешімі

21.05.1999 ж. бірінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің№301 шешімі

21.05.1999 ж. бірінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №301 шешімі

25.12.2000 ж. екінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №2835 шешімі

Жүнісбек Дүрімбетов өткелі

15.08.2003 ж. екінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №586 шешімі

15.08.2003 ж. екінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №586 шешімі

15.08.2003 ж. екінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №586 шешімі

15.08.2003 ж. екінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №586 шешімі

21.09.2000 ж. екінші шакырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №2406 шешімі

№1087 Тараз қаласы әкімінің қауылысы 23.12.2010 ж.

14.01.2000 ж. екінші шақырылған Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №1189шешімі

4.06.2002 ж. екінші шақырьшган Тараз қалалық мәслихатының және қала әкімінің №880 шешімі

21.05.1999 ж. бірінші шақырылган Тараз Қалалык мәслихатының және қала әкімінің№301 шешімі

15.08.2003 ж. екінші шақырылған Тараз қалалык мәслихатының және қала әкімінің №586 шешімі