Қожамберді — қырық жігіт Өскенбайдың аулына барымтаға барды, қолға түсіп өлең айтты: «Мен үйімнен шығып ем бойлай-бойлай» [2].

«Бір Алтынбел деген хан болған. Ханның жалғыз ұлы бар еді, аты — Қайшылыхан» [6]. Сонан басқа баласы жоқ еді. Бір күндерде ханның қатыны құрсақты болды. Бір уақытта бір қыз бала келтірді: «Ай дейін десе, аузы бар; күн дейін десе, көзі бар!» Ол қызды тапқан шешесі ол қызын көріп, көркінен талып қалды. Бұл қыздың аты — «Алмалы — көрікті».

Хан айтты:

Сонан соң ханның қатыны бір кемпірді шақырды. Кемпірге бір жүз ділда жылына берді. Кемпір бұ баланы алып, қараңғы темір үйге салып, бұ баланы асырады. Сол қыз бір күндерде ер жетіп өсті. Өскеннен соң бұ қыз бір күнде кемпірден сұрайды:

Кемпір айтады:

Қыз айтты:

Кемпір айтты:

Кемпір бұ қызды тысқа шығарды.

Шығарғаннан соң, о қыз бұ жарық дүниені көріп, өне бойы балқып, есі ауып қалды. Сол тысқары шыққан күндерінде оған Алла тағаланың көзі түседі. Алланың әмірімен со қыз құрсақты болды. Бір күндерде іші өсіп, үлкен болды. О қыз буаз болғанын кемпір білді:

Кемпір келіп, ханның қатынына айтты:

Ханның қатыны айтты:

Кемпір айтты:

Ханның қатыны айтты:

Хан айтты:

Ол қатын айтты ханға:

Хан айтты:

Қатын өлтіруге қызын қимайды. Бір алтынды әбдіреге салып, ішіне азық салып, аузын жауып, кілтін сыртына байлап, ағып жатқан дарияға салып қоя берді [7]. Сол бір жерде Домдағұл соқыр, Тоқтағұл мерген [8] бір жерде аң аулап жатушы еді. Сол дарияның ортасында ағып келе жатқан әбдірені көрді. Тоқтағұл мерген көргенде:

Әуел (ол) Домдағұл соқыр:

Тоқтағұл мерген айтты:

Сонан соң жібектен жіп есіп, оққа байлап, Тоқтағұл мерген атады. Ол оқ барып әбдіреге қадалады. Әбдірені тартып, судан шығарып алады. Әбдіренің аузын ашады. Ашса, ішінде «он төртінен туған айдай» боп, ішінде бір қыз жатады. Екісі [екеуі] көргеннен соң, көркінен есі ауып қалады.

Қыз айтты:

Тоқтағұл мерген айтты:

Қыз айтты:

Тоқтағұл мерген:

Сонан соң уақыт жеткен соң, бір ер бала келтірді. Өзінен көркем болды, [Осы 115-беттің оң жағына қиғаштап жазылған қосымша: «Бір қолы жұмық туды: уысы тола қан екен»]. [Осы 115-беттің сол жағында көлденеңдеп орнаған қосымша: «Ханлардың ханы болған Шыңғыс хан 599-да Тоңыр елінде, моғол жұртында...»]. Сонан соң некесін қиып алды:

Еліне келген соң, со бала ер жетті, өсті. Өзі жақсы, әділ болды. Со баланың атын «Шыңғыз» (Шыңғыс) — қойды. Ол уақытта олардың тұрған шаһарының патшасы өлген екен, [артында] бала қалмаған екен. Елі патша қылуға жақсы кісіні таба алмайды. [Осы араға келтіруге лайық саналған 116-беттің оң жағына көлденеңдеп орын алған қосымша: «Балалармен ойнап жүргенде, Шыңғыс ойыны бір басқа, Бөденетай, Бүргентайлардың ойыны бір басқа болады. Сонда шешесінің айтқаны: «Бұланға ерген таза жерге ойнайды, доңызға ерген балшыққа ойнайды»].

Сол Шыңғыс патша болып, әділ болды, кісіге зұлым қылмады, зорлық қылмады. Жұрты тыныш болды, елде ұрлық, өтірік жоқ болды. Шыңғыс туғанда, Тоқтағұл мерген Алтынбел ханның қызын алған екен. Сол қатыннан үш ұл бала туды. Ол үш бала ер жетті. Ер жеткен соң, со Шыңғыс деген патшаға зорлық қылды [10]:

Сол патша сол үш баламен егес (инеш) болды. Сонан соң патша:

Шешесі сұрады:

Шыңғыс хан айтты:

Шыңғыс қашып барып, суды өрлеп кетті. Атасының тұсына келіп, судан өте алмай, бұ жақта жатып қалды. Жатып аң атарға шықты. Аң атып, кұс атып, аңның терісінен үй қылып алды. Құстың жүнін суға салып қойып, құстың жүні ағар суменен өтеді, шешесі тірлігін біліп тұрды. Енді Шыңғыс құстың жүнін таудай қылып үйіп қойды.

Сол Шыңғыс кеткеннен соң, ел патшасыз болды:

Онан соң:

Бүргелтай жұртты бүтін тұтып, жақсы қылып, тұра алмады. Жұртында ұры көп болды, тентек көп болды, өтірік көп болды. Оның тілін адам алмады. Өзі әділ болмады, парақор болды. Сонан соң сол жұрты азып-тозды [11]. Жұрты бір жерге жиылып, кеңес құрды:

Жұрты жиылып, со шешесінікіне келді, айтты:

Бір күндерде Шыңғыстың жеріне келіп жетті. Шыңғыстың аң терісінен қылған үйін көрді, таудай қылып үйіп тастаған құстың жүнін көрді, орнатып қойған ат байлайтұғын діңгегін көрді.

Бір күндерде Шыңғыс келді. Діңгекке:

Хан үйге кірді, өзі:

Жатып қалған жерінде жиырма төрт кісі бас салып ұстап алды. Жиырма төрт кісінің бірін былай, бірін былай лақтырды.

Кісілер айтты:

Сонан соң қайтып алып жүрді, еліне алып келді:

Сонан соң жұрт жиылып, кеңес құрды:

Шешесіне үшеуін жіберді:

Төрт баласы шешесіне келді. Бірісі: «Мен боламын патша!». Және бірісі: «Мен боламын!» — дейді. Төртеуі таласып келді. Төрт баласына шешесі айтады:

Төртеуі апарып, сағымға садақтарын ілді. Үшеуінің садақтары жерге түсіп кетті. Манағы Шыңғыстың садағын көтеріп тұрды сағым. Астынан тіреу жоқ, үстінен байлау жоқ. Со жерде сол қатын жұрттың бәрін жиып алып:

Сол жерде Шыңғыс хан болып тұрып қалды. Тозған жұртын жиып алды. Өзі сондай әділ патша болды [13]. Өзі бір жақсы қатын алды. Қатыны үш ұл тапты, бір қыз тапты. Со [л] патша болып тұрған заманда әрбір патшадан артық болды. Ешбір жауға алдырмады, жұртына қайғы салдырмады.

Сонан соң: «Сондай жақсы патша бар!» — деп, Рұм шаһардың кісісі келіп:

Рұм шаһарына берді бір баласын. Қырым шаһарынан кісі келді: — Шыңғыс ханның бір баласын хан қылғалы аламыз! — деп сұрап келді. Ол бір баласын алды патшалыққа. Халифа жұрты келді:

Ол Шыңғыстың өзі өлгеннен соң, елде жақсы патша болмады [14]. Со Шыңғыстың үш баласы патша болып, үш шаһарда тұрды. Енді бізде қазақта қалмады. Әз Жәнібек, Бөденетай, Бүргелтай — шешесінің үш баласы — осы тұрған жаман төрелердің аталары. Әз Жәнібек ханның баласы — Досан хан Ұлы жүзде болған. Оның балалары көп боп кетті. Шыңғыстың әкесі — Алтынбел хан, оның баласы — Қайшылы хан, оның баласы — Темір хан, оның баласы Досым хан, оның баласы Есім хан, оның баласы үш болған: Еңсегей бойлы ер Есім. Есімнің баласы — Абылай хан болған. Бұхар ханы Абылайдан қыз сұратқан жоқ, «Май қатығын тауып берсін!» — деп, тарту-таралғы жіберген. Бұхар хан [ы] Абылайға айтты: «Маған қызын жіберсін!» [15]. Абылай хан қазақтың ханы болған. Бір Ботахан дегенді тірі көрге салған [16].

Мен аттанып шықтым қалмаққа [19].

Бір батыр қырғызға барыпты: әкесінің, Мандық деген батырдың кегін алуға [20].

Бұрынғы заманда Нұрманбет деген хан болған [22].

Надан жұрт надандығымен қыздарын тұтқынлықта қалдырып, ас ішіп-жемейтін арық қылып, қатпа қылып өсіреді [23]. Оның көп зырры (зәрі) бар. Зағип (зығипа) қатынларының нәсілдері бір-екі, яки үш ғасырдан соң мынқырыз болашқыдыр. Қатын нашар болған соң, кейінгі өсуі кем болып, екі-үш буынға жетпей құриды. 167-бетте Ботагөз сұлу мен сарт үйірлігін сөйлеген. Бұл сарттың аты: «Хожай саудагер». Бұрынғылардың: «Ер Қосайдың жолын берсін, // Хожай саудагердің саудасын берсін!» — дейтін батасында бар.

Бұл Хожай саудагер ер Қосайға мақтаныпты:

Егер де сарттың сөзі рас болса, екі қолын төбесіне қойып, бар маңдайындағысынан Қосай безіп, қожаға бермекші болыпты.Сарт сөзі жалған болса, бар маңдайындағысынан сарт безіп, Қосайға қолынан тапсырмақшы болыпты. Базардан бірге қайтып, бір әбдіренің ішінде Қосай бар, Арғынның — Ақсары биінің ауылына келіп, Хожай түсіпті. Қатын-қалаш, бала-шаға, — бәрі үймелеп келіп жатыр. Хожай да дүниені аямай шашып-төгіп жатыр. Келген қатын-қалаштың бірі — Ботагөз сұлу. Бәрі тарқаған кезде Ботагөз сұлуды жалғыз алып қалып, мейлінше жалынып:

Қыз айтыпты:

Хожай сорлы қуанып кетіп, ұшып түрегеліп, қыздың не айтқанын орнына келтіріпті. Қыз:

Бала күнде естіген сөз еді. Біздің бала күнімізде ескі сөзді екінің бірі сөйлеп, айтып отырушы еді.

Үйсін-Аманқұл абыз Сыбанкөк деген атымен Құрмантоғалақтан таң намазын оқып аттанып, Ерейменнің Жұмалай асуында бір ағашта атын жиып (тарлап), бұлағынан дәрет алып, бесінді Сарыобаның басында оқыған [25]. Қатынының аты — Кежек, Тайкелтір-Мықтыбай, Шектібайлармен туысқан қыз еді. Ол Кежектен туған: Айдана, Дүрдана. Дүрданадан туған Іңкәрбай. Әділше азаншының әйелі еді. Іңкәрбайдан Батырша дейтұғын бала туып, онан екі бала бар: Мақаш, Мұқаш. Аманқұл абыздың қарашолақ кітабы бірден-бірге Қожакелді-Әлике молданың қолында көп жүрді. Онан қайда қалғаны белгісіз, ешкім білмейді.

Едіге бидің кенже баласы — Қосдәулет Ертістің ар жағында жатқан жылқысынан шығып, Қарағайлы бұлақтағы үйінің сыртындағы қосына атын байлап, таң асырған. Жүген, шылбыр, тізгін-қайыстан, ат таң — асқанша, жер қазып тартып тұрмай, қайыс шылбырды үзе алмай, ауыз омыртқасы шығып кетіп, тұрған жерінде таң атқан соң, пышаққа ілінген. Дүйсен балуан, әкесі — Жаманқара. О да іштен шыққан күні келіп, Бабатай тасындағы үйіне таң асырған. Ботбай бай жолда Тұзқаладан бір тайға бір байлам ер бітер алып, соны біреу қалап алып, қазан қайнап тұрғанда, үйіне келіп, атын таң асырған. Кенесары, Наурызбай Қараөткелге өрт салғанда, бір орыс күнбе-күн Қызылжардағы...

Абылай хан, мал қорадан шығып жатқанда, Көкшетаудан шығып, кешке мал қораға кіріп жатқанда, Абылай Бұқар жыраудың көңілін сұрау үшін келген. Сонда Бұқар жыраудың хан үйге кіріп келгенде, басын көтеріп алып айтқаны:

Ауыздыға сөз берген, — деген...

Қозған-Төйте тәуіп деген кісі Қызылтаудың Жосалысында — үйінен таң намазын оқып шығып, бесін намазын Ақкөл-Жайылманың басында оқып, бес намазды сол жерде өтеп, онан ертең таң намазын сол жерде оқып алып, бесінді үйіне келіп оқып, бес намазын бұл жерде оқиды екен. «Әулиелі Аккөл» — атанғандығы сонан дейді [26].

Күн — патша, Ай — оған уәзір. Ғытард, фишір, зіһре — ойыншы. Мырных, Шікір, Мышнай — қазы. Зыхыл — диқан. Адамның көзі — Ғазірейіл, құлақ — Микайіл, мұрын — Исрафил, тіл — Жебірейіл. Адамның құлағы — хамал, мойыны тор (шор), екі қолы — жоза. Екі иін — нысыртан, көкірегі, кеудесі — сыпдыш жағытта арысландай. Бауыр — сүмбіле (сінбіле). Өкпе — мизан. Ұят жері — ғықырып. Жауырыны — құс, бұт — жыды. Тізеден төменгі — хысұлу. Екі аяқ — дініп, басы — шот... Он екі [мүшесі] — он екі биіс...

[Ескерту: Өлең соңында сол жақ төменгі бүйірде басқа сиямен жазылған, яғни кейінірек қағазға түсуі мүмкін анықтама: «Алтынбас — Қыпшақтан шыққан ақынның өлеңі»].

Баязид, Бытами заманында бір кәпірге біреу:

Хақ айтқан, рас (расыт) айтқан. Бұл һәм Тезкирет әулие де айтқан. Зындық сол кісі Құдайдың барлығына, пайғамбардың хақлығына егер қылыпты: «Дүниенің әуел-ақыры жоқ. Мақұлықлардың жаратылуы дүниеден үлкен» — дейді. Қияметінің келешегіне нанбаған (инанбаған) кісі. Ғалым Ламардан болған, лытаф хамсаның сарайы ғалымлықтан болған. Лытаф хамсаға саулаған бойымен құйылып тұрады. Ғалым Ламардан болған ілтипаттың сылының (асылының) сылынан — нәпсінің сылының сылы (асылы). Қылыптың сылының сылынан — елінің сылының сылы. Румның сылиның сылынан — судың асылының асылы. Сырдың асылының асылынан — оттың асылының асылы. Хығидың асылының асылынан: топырақ, — асылының асылы — Хығидың сылының сылынан. Айтылар: «Төрт ныһар бейіште тәубе (түбі) ағашының түбінен ағады. Ұшандық төрт өзен кәріплердің (ғарыплардың) ділінде.

Борса шаһарында жамых кібир бар: пышағында жазылған. Миршамсидин Мұхаммед Лыжыхары опаты 833-те, хазрет қожа Баһаудин нықшыбындының ширзадасы. Миркүләл бабаның перзенттер жымындылары сұлтан Баязид Илдірімнің рамады хикаясы мәшһүр. Нұх ғалайссалам заманындағы кемпірдің үйінің орыны сол жамғы ортасында бір кішкене хозы ішінде балықтар ойнап жүреді. Бұл Борсада Сұлтанмұрат Шеруанның жуарында Шегіртке зиараты бар. Бұл кемпір Нух пайғамбарға күнде бір аяқ қатық ап келіп:

Су тасығанда, Нұх мұны (бины) ұмытып кетіп, су тартылғанда, тағы қатығын ап келіп түр дейді: Топан суы қаптағанда, мұның өзі де, үй-қорасы, сиыры да аман болған. Сол кемпірдің үйінің орыны Борса шаһарында, Жамихкібір соның орынын алған. ...Зындық сол кісі Құдайдың барлығына, пайғамбардың хақтығына іңкәр қылып та дүниенің ұшы (әуелі), ақыры жоқ мақұлықтарының жаратылуы. Дүниеден келген деу — қияметтің келешегіне айналмаған кісі — рух баян [36]... Бір үй (ди) бар — тау секілді — орнынан қозғалмайды. Бір үй (ди) бар ағаш сықылды — тамыры берік: кеткен жылмен (желмен) қозғалады. Толып жатқан үй (ди) бар — бұлт сықылды желбіреп, былай (бұлай), біресе олай айдап кетеді [37]. ...Бұл ғылым білімнен бастап, мұнан былайғысы бұрын қағаз жүзінде нұсқа болып жазылмаған. Үш жүздің ішінде кеудесі хат болған Қаракесекте — Бердәлі қожа, Қанжығалыда — Саққұлақ, (Әлике) Лике-Байдалыда Аққошқар — Сайдалының Аққошқары — сондай қазақ жақсыларынан естуменен Мәшһүр Иүсіф Көпеевтің қағаз жүзіне тахырия қылып, оһым өз зиһынан жасалған сөзлерді мыхымұх міркіб қылып кейінгі заманға жәдігер (иадкер) үшін жад әуелі басы Василий Васильевич Радловтың жинаған сөзі — қазақ әдебиетлерінен.

Ғылым-білім немен болады? Әуелі жаратушы Құдай тағаланы танумен болады. Әуел ғылым мағырфата (махырфата) Ал-Жаббар — ғылым-білімнің ең алды — Құдай тағаланы танымақ. Ол Құдайды қайтсе, таниды? Әркім өзін таныса, сонда Тәңірісін таниды. Қазақ қариялары да айтады жақтырмаған кісісін: «Бұл шіркін өзін танымайды!» — деп. «Мен кәріп ніпсе фықид кәріп (ғарыб) Раббы» — деген. Олай болғанда, ғылым-білімге талап қылғышлар алдымен өзін тануды мақсат (мықсұд) қылу керек. Бір Алла құдіреті зор, өзі жалғыз. Онан басқа жалғыз болып іске жараған нәрсе жоқ (иоқ). Дүниеде имансыз — жақсы (ихшы) болмайды, харамсыз халал болмайды. Құдай тағаланың жаратқан нәрсесінде — ғақылдан ғазиз ұшыриф нәрсе жоқ, дәнемеге қосыла алмай, жалғыз өзі неменеге жарайды? Жаннан аяулы, онан қадірлі не нәрсе бар? Дәнемеге қосылмай, жалғыз өзі тұрғанда, ол неменеге жарады? Бұл екеуі [бізше, ғақыл мен жан — Н.Ж]. қанмен қосылып еді. Үшеуі бір жерге бас қосқан соң, сонымен, мінеки, біз адам болып отырмыз. Адамның адам болып тұрғаны — осы үшеуінің бір жерге бірігуіменен. Бұлардың басын бір араға қосып, біріктіріп тұрған: от, су, топырақ, жел, — төртеуі бір жерге жиылумен дене болады. Адамның денесінде осы төрт нәрсе түгел бармақтың көлеміндей көздің ішінен бәрі табылады. Көздің ашылып, жабылып тұрғаны — жел барлығына дәлел. Жас ағады, суы барлығына дәлел. Бір нәрсе тисе, жарқ етеді, от барлығына дәлел. Бір арадан қозғала алмай тұрғаны — топырақ барлығына дәлел. Желден қорытылып, қан болды. Оттан қорытылып, зерде болды. Судан қорытылып, қақырық болды. Топырақтан қорытылып, қарақұрым (қорым) болды. Адамды Алла тағала қалай шеберлеп жасады? Қан — өкпе, бауыр, жүрек — үшеуінде жүреді [38]. Қақырық — өкпеде, зерде — өтте, қарақұрым — талақта. Құдайдың (хыданың) құдіретінің шеберлігін білемін десең, өз бойыңа жақсы қара. Қандай шеберлеп жаратқан: іші-тысы біріне-бірі халафе, басын қалай қосып біріктірген?! Әркімнің жаны бір қалыпта, бір түрде болмайды. Сол үшін айтылады:

Дене — бір қараңғы үй, жан — ол үйді жарық қылып тұрған нұр. Біреудің жаны сығырайып зорға жанып тұрған шырағдан сықылды. Кейбіреудікі май шам сықылды, кейбіреудікі тас шам сықылды. Кейбіреудікі — керосин майының жарығы сықылды. Кейбіреудікі — онан да жарық: машинамен жағылатын электрі бар жарық сықылды. Онан да жарығы зор нұрлы жан болады. Есебі жан деген нәрседе ныһайыт жоқ. Адамның денесі — машина: будың күшімен жүріп тұрады. Денеде не нәрсенің үлгісі: әркім өз денесінен алып білуге мүмкін. Күллі денеге күш беріп тұратұғын — жүрек. Адамның он екі мүшесінде мұнан күш алмай, өз бетімен жұмыс қылатұғын дене жоқ [39]. Жүректің қызметкері — өкпе, бүйрек — қанды тазартып беріп тұратұғын машинаның ең күштісі. Дымахының қызметкері — бауыр, бауырдың қызметкері — мехда-құрсақ. Дымахы һәм бауыр — әр кісі тереңлігінің қуатын һәм (өһім) харарт ғарзаны бүйректен алып тұрады. Харарт ғарза Құдайдың адамның денесіне берген тіршілік қызуы. Дымахы барша хуасларының басталатұғын (башланатұғын) орны. Бауыр — барша ғарза алатұғұн машиналарының басталатұғын орыны.

Жүрек — барша тірлікке сылахыты бар машиналарының басталатұғын орыны. Араб (ғараб) тілінде: «дым былхым сыпыра судаф хылатарға шарғына сырарығпа» — орнында. Қан — су орнында, ылхым — жел орнында. Зерде — от орнында, қарақұрым — топырақ орнында.

1-нәпсі, 2-ауа (һуа), 3-шыһтот, 4-ашу, — бір анадан болған төрт туысқан. Періден — бір, жыннан — бір, шайтаннан — бір, жұлдыздан — бір, адамнан — бір, періште — алтауы бір сағатта дүниеге келеді. Бәрі бір адамның бойында түгел жүреді. Алтауы — самауы — қазақша ашманы. Төртеуі шарығына сыр әр бағадан. «Атадан — алтау, анадан төртеу» [40]. Өкпе мен бауыр-жүректің екі қызметкері: қанды тазартып, іске жаратып беріп тұратұғын [41]. Ауыздан ішілген асты құрсаққа қарай тартатұғын бір машина бар — «Жазба» — дейтұғын. Мұның тартып алып барғанын шап беріп ұстай алатұғын бір машина бар: «Мәшке» дейтұғын. Араластырып, сапырылыстырып, астын-үстіне шығаратұғын бір машина бар — «һазма» — дейтұғын. Көбігін бір жерге (ирге), қаймағын бір жерге, тортасын бір жерге бөлектеп, бөліп жатқан бір машина бар — «мүмайззе» дейтұғын. Көбігін жоғары серпіп, қақырық, түкірік қылып шығарып, тортасын төмен серпіп, төменгі жақтан шығаратұғын қылып, қаймағын сүзіп, жібермей алып қалып жатқан бір машина бар — «Дафса» — дейтін [42]. Бұл бес машинадан соң, жұмыс жазған бауырға келді. Тұрып қалған — таза қаймақты есептісін бауыр өзіне қарай тартып алып, қан туысына айналдырып (айландырып) бояу жасап, оның қаралтым дәнемеге жарамайтұғынларын талақ өзіне қарай тартып алып қарақұрым жасап, сарғылтым өт өзіне қарай тартып алып зерде жасап. Ақшылын өкпе өзіне қарай тартып алып, қақырық жасап, көріктің желіндей өкпе желімен үріп, кеңірдек жолымен сіңбірік, қақырық қылып қайтадан далаға шығарып жатады. Мұның бәрінен іркіліп, тазаланып қалған қан бауырда сумен аралас болғандықтан, топырағын талақ айырып алды, отын зерде айырып алды, желін өкпе айырып алды. Суды айырып алған ешкім жоқ болды [43]. Сумен аралас болып жүрген қан тағы дәнемеге жарамайтұғын болған соң, ол қанмен араласып жүрген суды бүйрек өзіне қарай тартып алып, сідік қылып жасап, қуыққа жіберіп тұратұғын болды. Енді бауырдың өзінде қалған таза қан тамыр-тамырға тарап, тамам ағзаға жайылуға бет беріп, әр мүшеге өсім жүргізіп, етке-ет, майға-май, сүйекке-сүйек қосады. Тамыр ішінде жүгірген қанлардың таза-тазасын сүзіп алып, екі домалақ еркекте бала болатұғын суды жасап, екі емшек ұрғашыда сүт жасап шығарады. Егер талаққа бір ғаллыт пайда болып, бауырдағы қаннан қарақұрымды айырып ала алмаса, онымен араласқан қан ағзаларға тараса, безгек, жындылық судайылық (шудайылық) — аурулар сонан болады. Егер өтке бір ғаллыт пайда болып, бауырдағы қаннан зәредей айырып ала алмаса, шөлдеуік сықылды әр түрлі сарылық аурулар сонан болады. Үшбу дүниеде айтылған машиналар бір жақпас тамақтан бұзылып, жүрмей қалса, адамның аурулы-сырқаулы болатұғыны — сол. Бұлай болғанда, әркім әуелі өз денесінің іші-тысын білуге тырмысу керек. Құдайдың құдіретінің шеберлігін тамаша қыламын. Осы [н] ың құдіретті қолымен жасаған шаһарды тамаша қылу үшін, соған бар жалған дүниенің жүзінде пенденің жасаған шаһарлары — соны да әлдеқандай тамаша көріп, пәлен-түген деп, сөйлеген болады. Құдірет қолымен жасалған шаһар: адам болып жүреді, құс болып ұшады. Он сегіз мың ғаламда болған нәрсе — бәрі бір өзінен табылады. Өзін жасағанда, ұзындығы екі қарыс, жуандығы бір жіліншектей екі діңгектің үстіне сыйғызды. Бір-біріне дұшпан, үйірлігі жоқ төрт нәрсенің басын біріктіріп, сонан жасады. Тоғыз жолдың торабы [44], сегіз қиыр шартарап, төрт бұрышы түгел он түрлі қазына орнатып, төрт жүз қырық төрт жердей бекіту салып, үш жүз алпыс (алтмыш) өзен ағызып, он екі жерден даруаза [45] жасап, мешіт те — өзінде, базар да — өзінде, көше орамлар да — өзінде, бау ағаш та — өзінде, — жерде не болса, бәрі өзінде; көкте не болса, бәрі өзінде; ексе, бітпейтін; қуса, жетпейтін; ауызбен айтып болмайтын қылып жасады. Оты да өзінде, желі де өзінде, суы да өзінде, топырағы да өзінде — ол шаһарда бір тахыт жасап, ол тахытта — бір патша: елі өзінің ішінен шығарып отырғызып қойды. Патша түзу болса, қара оқыр (ұқыр) бәрі түзу. Патша бұзылса, бәрі бұзылатұғын қылып қойды. Ол шаһарда бір күмбез жасап, аспан көктің күмбезінде бар болған нәрселердің бәрін бүл күмбезде бар қылып қойды. Ол күмбезден бір есік ашылып, ол есіктен дүр (дүрру) гауһарлар (күһірлер) шашылып тұратұғын қылып қойды. Екі қызыл лағылдан екі ашпалы: ашқанда, ашылып; ашпағанда, жабылып тұратұғын қылды. Бүтін бір шаһарының тіршілігіне жарайтұғын азық-түлік осы есіктен кіріп тұратұғын болды да, және шаһардың арам — аласы (алысы) өзіне керек еместің бәрін шығарып тұруға төменгі жағынан екі есік шығарды. Екі қызыл лағылдан — ашпалы, жаппалы қылып орнатқан есіктің қақ маңдайынан жел жіберіп, ауасын (һуасын) түзетіп тұратұғын екі бутартпа жасады. Бүтін шаһарының ауасын түзетіп, желмен жүретүғын машиналарының бәріне жел беріп, тахытта отырған патша қапа һәм шатлық жеткізіп, үш жүз алпыс өзеннің суын күшейтіп ағызып және қайта далаға ағып шығып тұратұғын машинаның тетігі осы жел диірменде болды. Ол патшаға бір уәзір [46] жасап, оның тұратұғын орыны күмбездің қап [қақ] ортасында болды. Ол уәзір патшаға найып болып, доверной есепті бір шаһарға қараған жұмысты осы басқаратұғын болды. Және бұған бес почтабайшы даяр болып тұратұғын болды. Бірі — есіткенін жеткізіп тұрады [47]. Бірі — ащының ащы екендігін, тұщының тұщы екендігін татып, біліп, залалын айтып тұрады. Бірі — пайдалы нәрсе мен залалды нәрсені иіскеп білумен пайда-залалын айырып беріп тұрады. Бірі — бір нәрсенің ұйытқы екендігін, иа бір нәрсенің суық екендігін, — ұстауменен біліп, мұның пайда-залалын айырып беріп тұрады. Бұл бесеуінің даладан алып келген хабарларын бір қалқайған бөлменің аузында отырып тосып алатұғын бір білгіш бар. Ол керегін алады да, керек емесін шығарып тастай береді. Керек деп алғанын өзінен басқа жазып тұратұғын хатшы бар, соған береді. Ол жазып алғанын үстінен қарап тұрған бір көруші бар, соған көрсетеді. Бұл үшеуі ұнатқан жұмысты тағы бір тексеруші бар. Ол қарайды да дыбырнайға [доверенныйға] жеткізеді. Және бүл төртінші білгіш дыбырнаймен кеп талас-тартыс қылып, бесінші [48] білгіштің алдына салып, дыбырнайдың ұнатқан жұмысын дәптерге тіркеп бекітіп, тахыт үстінде отырған патшаһыға көрсетеді. Бүл патша өзін жоқтан бар қылған ұлығы патшаһыға арыз (ғарыз) қылып, қол астындағы қара бұқараның (пықыраның) бәрін көңілге алғанына жеткізеді. Үйіне бұл шаһардың өзінде сегіз ұста бар. Күні-түн дамыл алмай шаһардың керек-жарағын жұмыстап жатқан. Кімде кім бұл шаһарды тамаша қылса, шаһарды жасаған ұстасын, оның шеберлігін әбден таниды. Ретімен былай айтылады:

«Ниса өкім, харышлігім, патуа шіркім» — делінген Калам-Қырымда. Адамның денесі екі нәрсенің күшімен саламат, ауыр үйсіз (ойсыз) тұрады. Бұл екі нәрсенің бірі — қызыл қан, бірі — бұзылған қара қан. Таза қызыл қан екі дем алыстың бірімен даладан ішке қарай кіре береді Жүрекке барып, жүректен арман күллі денені аралап қайтуында қара қан болып, тағы жүрекке келіп, дем алыс жолымен далаға шығып тұрады. Міне, Құдіреттің шеберлігі[н]: ішке қарай кірген дем алыс — қызыл қан, далаға шыққан дем алыс — қара қан. Сол үшін айтылады: «Бір дем әрі, бір дем бері». Осы екі дем алыстың бірі тоқтаса, адам дереу өледі де қалады. Бұл екі дем алысқа жақсы ауа (һуа) керек. Адам өзін таза ауада сақлауға керек. Екінші — бұл екі дем алысқа күш беруге жақсы тамақ керек. Қазақ мақалында айтылады: «Ауру — астан, дау — қарындастан», — деп. Үшінші — екі дем алысқа күш беруге әрекет (харекет) өскін (үскін): қазақша — жүру, тұру керек. Төртінші — бұл екі дем алысқа ұйқы мен ояулықты қалыбынан асырмай, кемітпей, орта әдетпенен (ғадетпенен) үйретуге керек. Бесінші — екі дем алысқа күш беруге шатлық керек. Адам өз көңілін өзі төмендетпей ұстау керек. Қазақта мақал бар: «Ит өз құйрығын өзі алып жүрмесе, оны кім алып жүреді?» — деген. Оның мәнісі — адам өз көңілін өзі көтеріп жүру керек деген сөз. Алтыншы — дем алысқа күш беруге: ашу, қорқу, өкініш сықылды нәрселерден өзін аулақ алыс жүргізуге керек. Бұл айтылғандардың бірде бірі адамда жоқ болса, адам ауруға шалынады. Не қалпынан асып көтеріліп кетсе, онда да жаман болады. Аса қорыққаннан, аса қуанғаннан, не зор ашу қысқаннан өліп кеткенлер де болған. Жан — бір асыранды құс, дене — бір қапас. Ол құсқа от, су бермесе, қапаста тұрып аштан өліп қалады, оған қорек беру керек. Хайуан тамақтан семіреді, адам құлақтан семіреді. Мұнан мағлұм болды: жақсы сөзге жан семіреді екен. Жанның қорегі — құлақ, сүйсінерлік сөз екен. Адам тіршілігінде, ден саулығында құлақ сүйсінер сөз естуге талап қылып тырысу керек. Түркістан шаһарында ақ күмбез бар. Қожа Ахмет Иассауи хазірет сұлтан лығарфин айтқан:

Яғни сөзді айттым Алла тағалаға ғашық үмбеті зор болып дидар талап қылушыларға (қылғушыларға). Егер ол тыңдаушы (тыңларғұшы) жан құлағы не айтушының (айтқушының) аузына тыққандай қылып, алма ағашының бұтағына қайыңның бұтағын үлестіріп орнатқандай қылып шын көңілімен тыңласа. Қазақ мақалында айтады:

Және бір мақал: «Ақпа құлаққа айтсаң, ағып кетер, // Ұқпа құлаққа айтсаң, ұғып кетер». Жан құлағын салып тыңдаушының жоғынан далада тұрған молаға, иесіз қалған қораға айғайлай-айғайлай басым һуарды. Адамның жаны асыл жаратылған ғалам әр уақ [ыт] та. Құдай тағала жақындықты таба алмағаннан, бұл ғаламға Құдай тағалаға жақындасуды табу үшін, махаббат артылдыру үшін келді. Бұл ғаламға келмес бұрын өз алдына бір қосын ғаскер жұрт еді. Соның үшін хадис (хыдиш) Шариф былайша бұйырды: «Алар уах жұнұд муажындет уан тағарфа шылғауан тінакіра хатлыға».

Мығной (Мәснәуи) хадис Шариф.

Бұ дүр дүниеге келместен бұрын рух біткен. Ғалам Аруашта өз алдына бір қосын ғаскер еді. Сонда жүргенде, біріне-бірі танымал үйір-шүйір болған жанлар дүниеде бірімен-бірі тату-тәтті, үйір-шүйір болысып жүреді. Бірі Мағрыптың, бірі Машрықтың кісісі болса да, ғалам Аруашта жанға жан танымал, үйір-шүйір болмаса, бір туысқан бауыр болса да, ерлі-байлы болып қосақталып үйір болса да, бір-бірімен тату-тәтті болмайды. Сол үшін айтылады: біреуді біреу жек көрсе: «Рухым шошиды, жаным жек көреді» — деп. Біреуді біреу жақсы көрсе: «Жаным жақсы көреді» — десіп айтылады. Жан жоғары (иоқары) нұрдан келген, қандай жақсы орыннан шыққан? Дене төмен жерден шыққан. Алтынның кені бар жердей жаратылған (иаратылған) дене де бар шығар. Мыс, қалайы, қорғасын, — бұлардың кені бар жерден жаратылған дене де бар шығар. Ныжасыт көмілген жерден де жаратылған дене де бар шығар. Адам бәрі бір қалыпта, бір түрде болмайтұғын себебі мұндайдан келеді. «Көн құрыса, тегіне кетеді» — деп, әр нәрсе өзінің қалыбына қайтады. Жан [ы] жоқтар (иоқтар) тартады — Құдайға құлшылық қылып, өзінің әуелде шыққан орнына жетуге. Дене төмен қарай тартады: ішпек, тышпақ, құшпақ арзұсына түсіп, белесінен [белшесінен] батып, былжырай (былшырай) бергенді сүйеді. Бұл екеуінің ит (ет) тартысында жүрген адам — әуре бір жандағы: тартысқа түскен қыздай кім көрінгеннің қолында бір уқаланды болған. Дене — бір мейманхана, жан — онда аз күн қонақ. Шама келгенше әркім өз жанын ренжітпей күтіп, жақсы (иыхшы) ұстауға керек. Пенде жанын жалғанда сыйласа, ол жанды ешкім қинамайды. Пенде жанын жалғанда қинаса, ол жанды ешкім сыйламайды, әркім өз жанын тірілтуді керек қылса, ғылым-білімге ғұмырын сарп қылып, ғылым-білімге ғұмырын сарп қылған пенденің жаны тіріліп, сыйлы болады. Ғылым-білімге ғұмырын сарп қылмаған пенденің жаны өлік жан есепті. Өзі өліп жатқан өлікті кім керек қылады?! Ондай жан дүниеде, һәм ақыретте сый-құрмет көре алмайды. Пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа Ғалия алсұлт уассалам айтқан: «Дүние ізлесең(дер), (рет) сапар жол жүріп, саудагерлік қыл. Ақырет қызығын ізлесең, ат сахар түнде тұрып, Құдайға жылап ғибадат қыл!» — деген. «Екі дүниені бірдей ізлесең, бұл еркелігіңді әкең үйіне қыл!» — деген. Оның мағынасы: «Ғылым үйрен. Ғылым үйренсең, әкең көтере алмаған еркелігіңді ғылым көтереді» — деген. Мың сөзден бір сөз, қиссадан қисса, қанша сөйлеп келгенде, сөз аяғы ғылымға тоқтады. Олай болса, маңдайында көзі бар, басында құлағы бар, аузында тілі бар жан ғылымға тырысу керек. Алла тағала адамға ғақыл сықылды нұр берді, көңіл сықылды гауһар берді. Өткір зейінді, нәзік пікірлі қылды. Тілді көңілге переводчик (перуатшік) қылды. Көз сықылды шамшырақ берді. Мұрын сықылды екі дем алысқа жол берді. Құлақ сықылды тыңшы берді. Аяқты ат қылып, қолды қанат қылып, үміт (һүммат) қайрат (ғайрат) берді. Бауырға — мейір (мыһыр), шапағат (шапқат), талаққа — күлкі, бүйрекке — қулық-айла (хайла), өкпеге — желпуіш, құрсақты — қазына, бүйректі — күллі денеге тұтқа қылды. Өзгесі былай тұрсын, дұшпаныңды құлыңдай қызметкер қылатұғын бір дене берді. Күллі денең бәрі де — бір бас, жалғыз өзі де — бір бас соқыр. Соқырда мұнан құнды, мұнан пұлды болған соқыр жоқ. Ойға салып, ойлай берсең, адамның өн бойында Құдай жаратқан нәрсенің бәрі түгел табылады. Ғаламда (ғалымда) жаратылған нәрсе бәрі адамның денесінен табылуға мүмкін. Адамның қарақан басы — күллі ғалам есебінде. Екі ғалам бір адамның өзінен табылады. Мысалы, ғаламда жымадатлар бар. Мұның орнында адамда болған ағзалар. Ғаламда хайуанатлар бар, мұның орнында адамда неше түрлі мінез бар. Дүние тола хайуан болсын, адамдарда болған пиғыл бәріне де шәміл. Қазақша: «қаптал». Ғаламда төрт фәсіл бар. Адамның да жаз сықылды жадырап, қыс сықылды шытынап, біресе кеңейіп, біресе тарылып отыратұғын уақыты бар. Ғаламда неше түрлі өнер бар, адамның денесінде неше түрлі машина бар. Мұны білген жандар (жанлар) дүниеде неше түрлі өнер, неше түрлі білімнің үлгісін адамның денесінен үлгі өрнек алып, жасап жатыр. Екі ғаламның ортасында ғалам бір азехе бар. Мұның орнында адамда пікір охуатыр бар. Ғалам мілкөт бар, мұның орнында адамда дәл ожан [ұждан] бар. Бұларның тағсылы бұл жерге сыймайды, бұл жер түгіл бүтін ғаламның жүзіне сыймайды; мікір Құдайды (хұданы) танушы (танғушы) әулиелердің көңіліне сыяды. Біздің күннен зәрре, теңізден қатырадай ғана адамның ғалам (ғалым) кібір екендігі танылып, Мағырыпта нәпсіге (напысқа) дәлел (далил) болсын үшін. Ғаламға тұлға болған адам денесі — жер, көк есебінде бір Құдайдан басқа жеке өзі орынға тұрып, іске жарап тұрған дәнеме жоқ. Мақлұқ болған нәрсенің бірінсіз бірінің күні жоқ. Еркек деген аспан көктей емес пе?! Ұрғашы деген, шіркін, қара жердей емес пе?! Көктен жауса, жерден өнеді. Сол сықылды еркектен тамса, ұрғашыдан жасын керген — ұл туады, қасын керген — қыз туады. Жерден шыққан ағаш пен шөптің құны қандай, ерлі-байлының арасынан шыққан ұл (ұғыл) мен қыздың құны, пұлы қандай? Бұл ғалам жермен, көкпен ғалам болып тұрған жоқ, адаммен ғалам болып тұр. Ғаламда ай, үйлер болса, адамға — заман. Ғаламда шаһар болса, адамға — мекен. Жерде таулар болса, адамда — сүйектер бар. Жерде ағаш, шөптер болса, адамда шаш, сақал бар. Жерде жеті ықылым болса, адамда һәм жеті ағза бар. Жерде зіл-зала сағқа болса, адамда һәм күлмек, жыламақ (иғламақ), түшкірмек, жүгірмеклер бар. Жердің сай-сайында өзен ақса, адамның тамыр-тамырында ағатұғын қандар (қанлар) бар. Жердің бұлақтары бірі ащы, бірі тұщы болатұғын болса, адамда һәм құлақтан ағады — ащы, көзден ағады — тұзлы су, мұрыннан ағады нақұлай жаман иіс су, ауыздан ағады тәтті су. Мұнша бұлақтар жұдырықтай бастың айналасынан (айланасынан) шығып жатыр. Құлақтың құлығы ащы болғаны — ұйықтап жатқанда, хышаратлар құлаққа кірмекші болса, құлақтың ащылығынан жиреніп, қайта шығып кетеді. Көздің суы тұзлы болғанының керегі — көздің айналасы — май. Майдың қатығы — тұз. Егер ол тұзды сумен дамыл-дамыл жуып тұрмаса, көз лезге (илезге) жетпей, бұзылып кетсе керек. Мұрынның сіңбірігі нақұлай болғаны: өзі сасық болса, жақсы иістің ләззатын алады. Әр нәрсе затыменен танылады: «Иғырып — лашия, баздадыһа» — делінген. Өзі хош иіслі болып тұрса, жақсы иістің ләззатын ала алмайды. Ауыздың суының тәтті болғанлығы — әр нәрсе ауызға түссе, ләззатлы болсын үшін. Адамды аспандағы нәрселерге салыстырып қарасаң, ол аспанда бар болған нәрселердің (нәрселернің) ұқсас (ұхшаш), отыңдас (отыңдаш) адамның бойынан табыла береді. Аспанда уалысмазат (уасмазат) лыб рухының он екі-бір жыл есебінде адамның заһарынан батынына он екі жолы бар: екі құлақ, екі көз, екі танау, ауыз, екі емшек, кіндік, төменгі екі жол. Аспанда сыбға саярра (ссыяра) бар болса, адамның ішінде жұмыс жұмыстап түзетіп тұрушы жеті шебер бар: өкпе — қамырға, құрсақ — ғатардқа, бүйрек — зәһәрға, жүрек — шеміске, өт — мыриныхқа, бауыр — мыштыбырыға, талақ — зыхылға. Көктерде (көклерде) туабет, кішире бар болса, адамда оның есебіне қанша саны жоқ сіңірлер бар. Палакта Айдың жиырма (игырма) сегіз орны есебінде адамның іші-тысында жиырма сегіз хуас қуатлары бар. Палакта үш жүз алпыс (алтмыш) күннің орны есебінде адамда үш жүз алпыс қан тамырлары бар. Палакта айтылған нәрселер өз ғаламында олар қандай жұмыс қылса, адамның денесінде айтылған нәрселер — бұлар да өз жұмысында солардың қылғанын қылады. Палакта ғынасырарба бар болған болса, адамның бойында хылатарбыға бар. Сығыра от орнында: өзі құрғақ, өзі ыстық. Қан ел орнында: өзі иуыш, һәм ыстық. Қақырық су орнында: өзі иуыш, һәм сұйық. Қарақұрым топырақ орнында: өзі суық, һәм құрғақ. Бұғнасырдан молайдшилаша, яғни жамағат, набатат, хайуанат пайда болған шикелі (шекелі) хылатар бағадан. Сүйектер, түктер, ет, май — пайда болады. Күндегісі күнде жасаңғырып, өніп тұрады. Адам бес жылда бір түлейді. Бұрынғы дене балкүллие тозып, таусылып, орнына жаңадан дене табылып тұрады. Бесік баласы бес толады. Төрт жыл төрт айға кәміл толғанда, бес түлеген құс сықылды форымданып өседі. Бес жасқаша бес түлеген құс есепті болғаны. Енді мұнан былайғы ғұмырында бес жылда бір түлеп отырады. Сол қасиеттен (хысуситтен) адам әр жасында әр түрлі болатұғыны — адам неше бөлуге, неше таратуға көне береді. «Не үшін?» — десең, Құдай тағала адамды абзал қылып жаратқандығы. «Хиралкам мақал уадилл» — аз сөзден көп мағына. Құдайдың жаратқанлығына көп-көп шүкірліклер қылса керек. Бұлардың бәрін қозғамақтан мақсатымыз — Құдай тағаланың фазылын үкір мен зікір қылып, шама келгенше шүкіранасын орынға келтіру үшін.

Алла тағала әр пенденің өз басын берген нығметті сөйлеспек шүкіршіліктен болып табылады. «Әлхамды (әлхаддат) бізге бұ нығметті Құдай тағала берді» — деп қандай орыннан қандай қылып жеткізгенлігін мақтаныш үшін емес, басқаларға ғибрат болсын үшін айтып жүруге керек. Екінші — ол нығметтің бірсыпырасын мұқтаж болғанларға сыр қылып беріп тұруға керек. Тілмен болған шүкіршілік, қолмен жұмсаған шүкіршілік көп абзал, бірнеше дәреже жоғары. Уалхыс сүресінің ақырында: «Фама бынғыма тірбік фыхдыш» — деп бұйырды. «Құдай тағаланың берген нығметлерін заһар қыл, жұрт көзіне түсір!» — дейді. Тілмен: «Әлхамддат шүкір, Құдай осындай берді» — деп, қолмен мұқтаждарға харап қылып жұмсамаса, күпірліктен болады. «Ағуз биламин — зік»: «Алла тағала Калам мешітінде (межидінде) лүи шүкіртінлердің бұйырды: «Ай, пенделерім, егер сізлер нығметтің шүкіранасын орнына келтіре берсеңдер, мен сізлерге берген нығметтерімді артылта беремін!» — деп, уағда қылды.

Мышной (Мәснәуи). «Шүкір нығмет: «Нығымет фізүнкінд кағар нығмет зікафате бір он кінд» — нығметтің шүкіранасы нығметті үсті-үстіне өсіре береді. Нығметке күпірлік жоқ жерде ойыңнан шығарып жібереді. Құдай тәбәрік отғылы екі періштені әдейі арнап екі жұмыстың басына қойған. Бір періштенің қиямет қайымғаша: «Тасфығы элхам ғыткіл мынғық хылқа» — деп, тұрады. «Ай, бар Құдая, кім де кімнің қолы ашық, береген болса, шыққанының есебін бер, кеткенін келтір, кемтігін толтыр!» — деп тұрады. Екінші періштенің қиямет қайымғаша: «Тауфығы (тыбихы) лаһым ғыт гүлмек танаға!» — деп тұрады. «Ай, Құдая, кімде-кім бермейтұғын сараң болса, соныкін жоқ жерге шығар, ұрыға алдыр, ұрыға жық!» — деп тұрады. Екінші — шүкірлік. Бұл дүниеде патша — хазіретлерінің барлығын өз басыңда болған нығметлерден артық нығмет — деп білуге керек. Не үшін десеңіз, патша хазіретлерінің қол астында болумен әркімнің басы-малы — аман-есенлікте тұрады. Бұл бір зор нығымет патша хазіретлері арқылы бізге болып — тұрған әркім өз үстінде қарап тұрған патшасына шын ниеті илан тілеулес болу — ол һәм шүкіршіліктен саналады. «Сұлтан зіл Алла сұлтан атына ілінген Алла тағаланың көлеңкесі» — деп айтылған. «Құдай тағалада көлеңке болады» — демейді. Қағыба-алланы «Бет Алла» — деп атаған есепті. «Бет Алла» — деуменен ол Құдайға үй болып, мекен мынһос болмайды. Шарапаты, құрметі басқа үйден артықлығын білдіру үшін, соның сықылды сұлтанлардың шарапаты, құрметі басқалардан артық болғаннан, «зіл Алла» — деп айтылады. Кім болса, ол болсын, сұлтан болсын, «сұлтан» деген сөздің мағынасы — не қыламын десе, ерікті, кісіден сұрап іс қылмайды, көңіліне нені хуаласа [ауаласа], соны қылуға шамасы келушіні айтады. Ол сұлтан болушының (болғушының) кім болғанымен жұмысыңыз болмасын! Алла тағала Калам хадимде: «Құл ал-лыһым, мәлік, ал-мүлік тұты әл-мүлік-пен ша» — бұйырады. Мәснәуи Шариф айтқыл: «Ай, Мұхаммед мүліклерінің мәлігі — хұсайыны, Алла тағала кімді қуатласа, өзінің мүлкіне қожайын қылады. Олай болса, Құдірет өзі қалап бірсыпыра мүлкіне қожайын қылып қойған соң, біз сол патша хазіретлерінің қазылған жолында, шашылған топырағында болып, кеше күндіз дәулетлерінің артылмағына ұғар болсақ керек. Кеше он сегізінші ғасырдың әуелгі жағында қазақ уалаятында «Қоқан заманы» — деген заман болды. Сонда қазақта мақал болып қалды: «Ақ жалау барда малым бар деме, // Ғазірейіл барда жаным бар деме» — деген сөз. Ол «Ақ жалау» деген Қоқан ханларының ел шабатұғын қосыны екен. Қоқан заманы қалып, заман император ағзам хұзіретлеріне бізді бағындырғаннан бері жесір қатын, жетім бала — малына ие болып, қазақ жұрты асын тынышлықпенен ішті. Үшінші шүкірлік — атаның қадірін, ананың құрметін орнына келтіруге шамамыз келгенше сағиуа жытһад қылсақ керек. Бала ата-ананың қызметін парыз ғин деп білу керек. Алла тағала «Айта-Керимеден» — шүкірлі ұлдың (ұлалдың) биұрдығы бұңа дәлел дүр. «Оқылрып рихмиһир макмар баяны сығыра ұшып» — үшін дүр. Ата-ана тірі болса, қызметінде болмақ. Өлген болса, дұға қылмақ уәжіп дүр. Оның (аның) үшін ылтихиаттың ақырында Әлхам ғызырлы ұлыалды дұғасы мыстыхып өлді. Ата-ана шүкіранасы мұныменен табылады. Төртінші шүкірлік — күндіз болса аспанда Күннің барлығына, түн болса Айдың жарықлығына төрт аяқтыдан — адамға — атты қанат орнына иесіне ерікті қылып бергенлігіне, қатынды ерге серік, басыбайлы жолдас қылып бергенлігіне, бұларға өз алдына ғали хида шүкірлік қылу керек. «Ай мен күндей, // һаммаға бірдей» — деп айтылған себебі — басқа нығметлерден бұлардың баршаға пайдалы екенлігі мағлұм. Аттың өзге хайуанаттан артықлығы —

Қатынның жолдаслық пайдасы — адамның басына бас қалқа қатынды болған үшін тұрғызылады. Үй ішіне мүлік қазына қатынды болған үшін жиылады. Қатынсыз дүние ісінің ләззаты болмайды. «Алпыс басты ақ орда алпыс еркекпен іші толмайды, бір ақжаулықпен толады» — деген. Қазақстаннан шыққан Жиренше шешен айтыпты: «Қазақ төрт нәрсенің атын білмей қойыпты. Бірі — ат. Аттың аты «ат» емес, «ер қанаты» — деп қойылса, жарайды. Бірі — қатынның атын «қатын» — деп, білмей қойыпты. Қатынның аты «қатын» емес, «тындым» [49]. Бұл «тындым» деген сөзде екі мағына бар. Бірі — қатын жақсы болып жолықса, еркектің үй шаруасымен жұмысы болмайды, көңілі тынып, хатыр жимих отырады. Бір мағынасы — қатын жаман болып жолықса, өлтіре алмайды, сата алмайды, жөндеп жөнге сала алмайды. Ішінен тынады да отырады. Бірі — баланың атын білмей қойыпты. Баланың аты «бала» емес, «қайырған» қою жарайды. Бала ер жеткен соң, ата-ананы қайырып тастайтұғын болады. Бірі— келіннің атын білмей қойыпты. Келіннің атын «келін» демей, «айырған» қою жарайды. Келін келген соң-ақ ата-анадан баланы айыра бастайды. Бұрынғылар айтқан екен — еріксіз еңбекті «жалғыз» — деп. Оның мәнісі — ердің өзіне лайық қатын жолықса, егіз болады екен. Қатын жаман болса, туысқан серігіне жарамас. Бала жаман болса, «еңбекті» — деп, соны айтады екен. Еркек деген қатынсыз тұрған күнде бір жалаңаш кісі есепті. Қатын алды, киімді болды. Сол киім жақсы болса, жұртқа мұны жақсы көрсетпек. Сол киім жаман болса, жұртқа мұны жаман көрсетпек. Қатын жаман болған соң, бұ сорлы ағайынға да жаман, алашқа да жаман, туысқанға да жаман, балаға да жаман. Қатын жақсы болса, онда бұл көрінгеннің бәріне жақсы кісі болды. Жаман еркекті жақсы қатын түзейді, кісі қатарына қосады. Жаман қатынды жақсы еркек түзей алмайды. «Жақсымын» деген еркекті жаман қатын бұзады. Осы сөзді бастап (башлап) жазғаннан бері қарай есімнен адасқан жерім — дәл осы жер болды. Құдай оңғарайын деген пендесінің әуелі қатынын жақсы қылып, өзіне лайықты қылып жолықтырады. Онан соң оның жолдасы да жақсы болып жолығады. Мұндай жан қараның ханы болып, дәурен сүреді. Қатын жаман болып жолықса, «Жалғанның тозағы» — де де қой. Жақсы болып жолықса, қатыннан ілгері нығмет жоқ.

Бұл сөзді бастап (башлап) сөйлегеннен мақсатымыз (мақсұтымыз) Құдай тағаланың құдіретін пенделеріне берген нығметін әбден танып, солардың шүкіранасын орынға келтіруге тырыссын үшін. Алла тәбәрік отғылы он сегіз мың ғалам жаратты (иаратты). Оның ішінде адам жаратты. Барша жаратылмыш мақұлықатты адамға қызметкерлік қылсын [қылуы] үшін жаратты. Адамның фазылын (фазылтын), өмірмітін Калам мәшілінде неше жерде зікір қылды. Сондай ғазиз ұшырып жаратқан адамның зирайты біздер (бізлер) өз қадірімізді өзіміз білмей, өзімізді өзіміз танымағанлықтан, аяқ астында қалып барамыз. Кел, қарындастар (қарындашлар), ғазиз ғұмырымызды биһуда орынға сарп қылмай, адам болуға тырысайық. Адамлық немен табылады, ғылым-біліммен табылады. Бұрынғы өткен жақсылар айтқан: «Адмайыт — ие бызтық, ие беріш, ие бижан. Тотым зытық бүзім рыбыш хырым жандары». Хадис Шариф: «Адамшылық сөз сөйлеуменен, сақал бар болғанменен, жан иесі болғанлықпен емес. Тоты құс та сөйлейді, текеде де сақал бар, есекте де жан бар. Адамдық: «Хиралнас пен ниғық алнаш». Өзінен басқаға пайда тигізуші болса, дін қарындасқа жуық, жатқа, ағайынға, алашқа, — бәріне бірдей пайдалы кісі болса, адам — сол. Дәнемеге пайдасы жоқ, бостан босқа аузын ашып, аңқиып жүргендер көп болады. «Жаман адам жанға ортақ, // Атаның жаман ұғлы малға ортақ» — деп сондайды айтады. Бұғыбай басшы айтқандай: «Мен жауыңды шауып беруші емес, жауға барар жолыңды тауып беруші», — дегендей, мен білдіруші емес, білемін деп талап қылушыға — білетұғын, үйренетұғын жол бар екенлігін айтып жатырмын. Ғылым-білімнің бір тарауы, енді екінші фәсілі бар.

Мінез түзету хақында Ғылым-білімнің ең әуелгі пайдасы — хұсен, құлық тахсылы дүр. Адам өзін көркем мінезге үйрету керек. Алла тәбәрік отғылы: «Сүюгәу жібін уаңа кағылы құлық ғызым құллиа мидих айылмыш дүр». Бұрынғы өткен ғазизлер бұл сөздің (сөзнің) тәпсірін назым илан былайша сөйледі: «Мұсылман ұғлыға жақсы қылық қыл, тіліңді-хош, шырайыңды жылық (иылық) қыл. Ағуздан саш (шаш), ерінде дүрр миғыны. Егер ол болмаса: «Хамуш илайғыны». Қазақша переводы: «Сөз білмесең, үндеме // Шығанақта тұрарсың!». Адам өзін-өзі жақсы мінезге салу қолдан келетұғын жұмыс екеніне бұл Хадис Шариф дәлеліт қылады: «Хыснадар хыла кәкім үихылқу бахлақ» — Алла бұйыруы бұл дәлел нақылы. Дәлел-ғақылға салып қарасаңыз, тәжрибе жүзінен көзбен көріп тұрмыз. Аспанда ұшып жүрген құсты саятшылар ұстап алып, шақырса, қолға келіп қонатұғын қандай жұп-жуас, мүләйім қылып қояды. Ат үйретушілер қандай асау атты соңынан еріп жүретұғын қылып қояды. Мініскерінің үйретуімен ит қандай үйренеді? Тілсіз хайуан мұндай мінезін түзеп ұстағандықтан, құнды, пұлды болып қолқаға жүреді. Мінез түзетудің мүмкін ергенлігінен Алла иамыр балғаділ айтысы дәлел дүр. Алла тағала пенделеріне ғаділменен әмір қылған екен. Қалай қылсақ, ғаділ боламыз? Оны білуге керек. Әр адамда үш нәрсенің қуаты бар. Бүл үшеуінің қуат күшімен кісі кісі болып жүреді. Бұл үш қуатының бірі — қуат ғақылия, ғақылдың күші. Бірі — қуат ғазбая, ашудың күші. Бірі — қуат шіһүние: әр нәрсеге көңілді шаптырып тұратұғын күші. Осы айтылған үш қуатының ператы [переводы] болады, тағыриты болады. «Перат» — деп, қалыбынан асқанды айтады. «Тағырит» — деп, қалыбынан кем соққанды айтады. Осы айтылған үш қуатты қалыбынан асырмай, не кем соқтырмай, орта қып ұстауды — «ғаділ», — деп, соны айтады. Құдай жаратқан нәрседе қалыпсыз, мөлшерсіз жаратқан (иаратқан) нәрсе жоқ (иоқ). Әр нәрсенің қалыбы бар, мөлшері бар. Адамның бойындағы мінез біткеннің тұқымы: ғақылдан, ашудан, шаһуаттан, — осы үшеуінен шығады. Бұлардың әрқайсысының үш орыны бар. Бір таяқты жерге тастай берсең, соның екі басы бар да, қақ ортасы бар. Әрман [әрі] қарап жатқан басыны «перат» — деп айтылады. Өзінің жақтағы басыны «тағырит» — деп айтылады. Қақ ортасыны «ғыпдал» — деп айтылады. Сонда мінездердің де ператы, тағыриты болады. Перат илан тағырит бұлақтың көзіндей: жарамас (иарамас) мінезлердің шығатұғын көзі. Ғақылдың ператын(а) «шірбізе» — дейді, қазақша «омырау» — дейді. Мұндай адам білуге мүмкін болмаған нәрселерді: «Білемін!» — деп, далбаса болады. «Аят «Мытша быһат»-лардың мағынасын білемін», — деп, Құдай тәбәрік отғылының қизауықтарына зыһын сарп қылып: «Хақиқатына жетемін», — деп, «Не нәрсе болса да, білемін, бәрін біліп қойдым», — деп сөйлейді. Өз ойында білмейтұғыны болмайды. Ғақылдың тағыриты «Біладат» — дейді, қазақша — «кес, кеще», — делінеді. Білуге керекті нәрселерді білуге тырыспай, ойсыз, мисыз хайуанларша мыһмыл қалу ғақылдың ғытдалына «хикмет» — дейді, қазақша: «Аңдымалы». «Адам өзін-өзі аңдып, бойына қарауыл салып ұстайды» — деседі. Білуі мүһем бек керек болған нәрселерді пайда зарарына шын айырып білу — екі дүниеде бірдей қор болмаслықты ойлау. Енді ашудың ператыны «тыһуорр» — дейді, қазақша «батыр» — деп, осы мінезді кісіні айтады. «Батыр, батыр — дегенге мазаттанамын деп, батпаққа батып жатыр» — дейтұғынлар осы мұндай мінезділердің хақында. «Ырыссыздың батыры шошқаға шабады», — десіп, мақал айтысады. Ашудың тағыритыны «жұбын» дейді, қазақша «үрей» — дейді, «аса қорқақ» — деген сөз. Бір кісі үш дұшпанға жалғыз шабу — ашудың ператынан болады. Бір кісі екі дұшпаннан қашу үрейліктен, ашудың тағыритынан болады. Ашудың ғатуалына(а) «шыжағит» дейді, қазақшасы «жүректі ер» — деген сөз. «Ерден иман құтылмас» — деген мақал осындай жанның хақында айтылады. Мұндай ерлігі бар кісі жалғыз да болса, екі дұшпаннан қорықпайды, қашпайды. «Жасқанған қорған емес, жағаласқан — қорған» — деп, соғыса бастайды. Енді шаһуаттың ператын [а] ғараб тілінде «шира» — дейді, қазақша «өткен» — дейді. Нәпсінің не тілегенін, бір [д] е-біреуі халал, хараммен жұмысы болмайды. Қызыл ет көрінсе де, адамдығын онан қызғанбайды. Осындай кісінің хақында айтады: «Еркек деген би еді, етті көрсе, иеді» — деп. Шаһуаттың тағыритына араб тілінде «хымод» — дейді, қазақша «ез» — дейді. «Осы шіркіннің үйірлігі жоқ па?» — десіп сөйлейді. Бұл мінез нәпсіге шариғат қосқан сыбағасын бермей, мақрұм қылу шаһуаттың ғытдалына «ғапат» — дейді, қазақша: «әдепті, ибалы» — деген сөз. Мұндай адам нәпсінің шариғат қосқан сыбағасын беріп, халалдан жетіп, халалдан ішіп, халалдан нәпсісіне ләззат алдырып, харамға баспай, нәпсісін бабымен ұстайды... «Нәпсің — мінетұғын атың, ол нәпсіңді ренжітпей, сыйлап-сипап ұста» — деген. Бұрынғы өткен мажтаһадлар, минзыплар мінезден мінезді айыру үшін мінез тұқымын тоғызға бөліп, алтауын тастап, үшеуін ішінен таңдап алған. Тастаған алтауы: жербезе, біладіт, таһрор, жибын, шыра, ғұт... — омырау, кісі, батыр, ұры, өткен, із (ез). Бұл алтаудан хылақ кітапларын тінтіп қараушы алпыс түрлі мінез таратады. «Хылақ зимиме» — дейді. Таңдап алған үшеуі: хикмет, шажағат, ғапше. Бұл үшеуінен сексен түрлі көркем мінез таратылады: «Хылақ хамиде» — дейді. Мінезді көркем қылып ұстау — бек зор пайдалы жұмыс. Құдай тәбәрік отғылы калам мәжидінің жиырмасыншы параның қақ ортасында сүре Лезхарипта... бұйырды. Яғни адамзаттың бағзысынан бағзысын дәрежеде мәртебесін жоқтары қылдым... Адамдардың бағзысы бағзысына мысхыр болсын [болуы] үшін ол дәрежеде жоқтары болған. Өзінің қол астындағыларына айтқанын қылдырып: «Мал керек» — десе, малын аямай, «Күш, көмек керек!» — десе, күш-қуатын аямай, иәрдемші болсын үшін. Дүниенің ісі осындай. Біреу біреуге тілін алдырып, не айтқанын қылдырып тұрумен низамға келеді. Бұл дәреже де біреуден біреудің тағауат [тағат] тауып, артық болмағы мінездің артықлығынан болады. Әркімнің мінезі халқы артық бола берсе, қадір-құрметі һәм артыла береді. Қазақ мақалында һәм бар: «Тайдың жорғасы түйе болады, // Жігіттің жорғасы еліне ие болады» — деген. Жорғалық мінездің жақсылығынан табылады. «Адамның өмір жасының ұзын болуына бес нәрсе себеп болады» — деп айтылған. Соның ең алдыңғысы — сылархым. Бұл сылархым жақсы мінезді кісінің қолынан келеді. Емен мінезді кісіден сыла, рақым табылмайды. Мұның хақында Хадис Шариф: «Силта рақым зиядет пейіл ғұмыр» — деген. Екінші — бойын таза тұтпақ. Мұның хақында ан хазіретіміз: «Шибах лұзұ зиядет пейіл ғұмыр» — деген. «Пәктік (пәклік), тазалықты ғадет қылмақ ғұмырзияда болуына себеп» — деген. Үшінші — исламды кім көрінгенге асығып беруді ғадетленбек. Мұның хақында: «Пыши ал-сәлем зидат фи ал ғимыр» — деген. Төртінші — ашық қолды (қоллы) болып, садақаны ғадет қылмақ. Хадис Шариф: «Садақа тырда лыблаяу тызайд алғымыр» — деген. Бесінші — Алла тағаланың: «Ан алла иа мирба лағдыл» — әмірін орынға келтірмек. Осы айтылғандардың бәрі жақсы мінезді адамнан табылатұғын болды. Сол үшін қазақ мақалында айтады: «Алғыс түбі — ақ май, // Қарғыс түбі — қара қан». «Алғыс алған мың жасайды, қарғыс алған бір жасайды». «Мың жасайды» — дегеннен: мұрат алғыс алушының аты артында мың жылғаша аталып қалады. Алғыс алмағанның аты өшіп қалады. Шажағат ерлік болды. Ғапат — әдепті, ибалы болу болды. Хикмет не нәрсе? Алла тағала Айта Керимесінде «...»— бұйырды. Хикмет шын сөзді болса, аманатқа қиянат қылмаса, яғни бос сөзді сөйлемесе, — осы үшеуі бір адамнан табылса, хикмет иесі адам деп айтуға жарайды. Бұл үшеуі бір ағайынды болып табылғанда, Лұқпан Хәкімнен табылған. Бір данышпаннан ғазиз адам сұрады:

Онда ол данышпан [да] жауап берді:

Хадис шарифта бар: «Мен ғамал биғалма иғылым. Алла тағала мәлім иғылма». Әркім білген ғылымменен ғұмыр қылса, білмегенін Алла тағала өзі бір-бірлеп білдіре береді. Мәснәуи: «Надан болса да, көңілінде... болмаса, ғаллат» — деп дүние мешітімен (мәжітімен) мібтілә болған көңілді айтады. Сол көңілінде ғаллат жоқтығы — ол наданды еріксіз ғалым қылады. Егер ғалым болса да, көңілінде ғаллат болса, дүние махаббаты әбден көңіліне қырарланып алса, оның білген ғылымын тұрақтатпай, айдап шығарып жібереді. Бұл дүние махаббаты көңілінде орын алған қудан жақсы мінез, емге іздесең, табылмайды. Қанағат қылғанда, не нәрсеге қанағат қылу керек? Әуелі ғылым, білімге қанағат қылу керек. Хадис Шариф былай деп бұйырған: «Мен һыдат әл-салам ұғылыма ал құран шым шакилығақта кетіп, Алла ал-зықыр бен ғиниали иум лықат». Бір адамға Алла тағала тозық һидайт беріп, дінменен илан мәшріп қылса, оның үстіне Калам шарифты білдірсе, енді бұл адам: «Мен бай болмадым!» — деп, тамұқ иесі болып жүрсе, Алла тағала мұқтажлықты маңдайына жазып қояр екен. «Қиямет қайым ғарасат майданы құрылашық уақыт ғиша енгім, оның (аның) үшін Калам-кадимде, филғыр хуну-һу хирммах хыбхон» — дейді. Мәснәуи Шариф: «Би шад болуыңыз, қуануыңыз Калам Алла білгеніңізге, дүниеде барша жиған-терген нәрседен. Бұл Калам Алла қайырлырақ (хайырлүрак) дүр. Бағзы бір молда аталған қулар өз шамасынша үйреніп білген ғылымына қанағаты жоқ болып, байлардың қолындағы малына көз сүзгендіктен, есік-есікке тентіреп, кедейлікпен ғұмыры өтіп бара жатыпты. Кәне, ғылым-білім иесі? Кәне, мағрипат сәжігені? Хикметке һал болған даныш иелері оқып, білгенінен миллетке пайда тигізбесе, миллетке пайда тигізетұғын ер — дүниеде сылайуқ емес, нәдір. Әлнәдірге лымхыдұм хикімінде болып, «Жалғыз ағаш, жалбарынсаң, жанбас», — дегендей, онымен басын қосып, екінші бір тұтанушы жоғынан құр бықсып, түтін болғаннан басқа табары жоқ. Темір қаншама асыл құрыш болғанмен, шақпақ тассыз жеке өзінен от шығып, от тұтатуға жарай ма? Жаңбырдың жалғыз (иалғыз) тамшысы садапсыз дүр гауһар болуға жарай ма? Сол сықылды серігі жоқ болған соң, жалғыз кісі кісі болуға жарай ма? Ғылым абрахмет жаңбыры садап секілді (шекіллі) бір тамшысына қанағат қылып, аузын жабушыларың (иапқушыларының) ішінде дүр гауһар есебінде болып, қасиеті күнбе-күн зораяды. Қанағаты жоқ киете (кей ит) лағыллардың аузына тамса — жыланға тамғаны у болған сықылды. Оның оқыған оқуынан не өз басына пайда жоқ, не басқаға тиер шарапат жоқ. Жүрген-тұрған жеріне шарапат болып, «Сырдан сыңар аяқ өткен» қуларға ұқсап барады. Ғылым аспандағы күн сықылды жарығы зор дүр. Әркімнің терезесіне қарай сәулесі түседі. Ғылым — ұшы жоқ ұзын, түбі жоқ терең дария. Әркімнің ыдысына қарай су құйылады. Аспандағы күннің сәулесі түндігі ашық, терезесі үлкен үйге түсетұғын болды. Түндігі жабық, терезесі жоқ үйге күллі дүниені алып тұрған күннен иненің жасуындай сәуле бұйырмады. Су да қара жердің көрікті, шырайлы жерінде ағып, түбі бүтін ыдысқа тоқтайтұғын болды. Тақыр, сортаң жаман жерден сыр етіп өте шығып, түбі тесік ыдыстан сау етіп жерге бір-ақ төгілетұғын болды. Ғылым да әдепті, ибалы, мүләйім жақсы мінезлі адамға орнығатұғын болды. Жынды көбелек сықылды көрінген отқа барып, жалп ете түсетұғын қулардан не алсын (аласың)? Ондай адам оқыған оқуының қайда кетіп қалғанымен жұмысы да жоқ. Оқымаған наданнан күні жаман болып, тойған жерден кете алмайтұғын болған соң, жүре береді. Қанша айтқанмен, мінездің жақсы болуы әдепті, ибалы болумен табылатұғын болды. Әдеп сол өз бойына өзі қарауыл қойып: «Не кемшілік болса да, менің өзімде ғой» — деуменен — Басқаның бәрі ілгері дәрежеде ғой!» деп ойлаумен болады. Хазірет сұлтан Алғарфин — Қожа Ахмет Иассауидің үшінші халғасы: «Сүлеймен ата айтқан: «Ердің бәрін хызыр біл, // Түннің бәрін қыдыр біл!», «Асты көрсең, қадір тұт, // Ерді көрсең, қыдыр тұт!», «Барша — бидай, біз — сабан; // Барша — жақсы, біз — жаман» — деген. Хадис Шариф айтқан: «Шырып алмыр, балғылым уала», — деп, — Лa балмал уалсынып»: Ердің шарапатлы болуы — ғылым-біліммен, әдепті болумен. «Малмен, тұқымым артық» — деумен, онымен дәнеме болмайды», — деген. Ал, әдеп, ынсап (нысих) алдин. Әдеп — діннің қақ жартысы. Әдепсіз болған соң, дін жарты болып қалады екен. Бүтін болмай, жарты болған нәрсе іске жарай ма? «Ғылым шымырт уала» — деп, шежіреден лімтігін, шежірет киф егін. Шімірет ғылым — бір миуа жеміс, әдеп — жеміс шығатұғын мәуелі ағаш. Мәуелі, жарастықты ағаш болмаса, жеміс неменеге шығады? Мұнан мағлұм болды: ғылым ұмғырпыт жеміс екен де, оның өсетұғын ағашы әдеп екен. Бұ заманадағыны талапларының (тәліплерінің) кесірі — жүректерін қан қылып, ғылым іздейді (ізлейді). Әдеп қарсы алдында тұрса да, оның қай зат екенімен жұмысы жоқ. Сол үшін ғылым-білімнен жалаңаш (жалаңғаш) жүріпті. Замана — һыли кішір, талап-қыдыр, бол-ай, — деп сыдыр мәжіліс — қан қылар (қылор) сыдыр. Өзі төрде болғанмен, сөзі төрде болмайды. Ол төрден оған не пайда? Өзін төрге өзі сүйреп шығарғанда, не құрмет табады? Онан да шама келсе, сөзін төрде қылуға жаһат қылу керек. Мінез түзетуді бірсыпыра сөйледік. Ауыз өзіміздікі екенін тарпа бас салып таққанымыз. Бұзылғанда, мінез немен бұзылады? Онан да біраз сөйлеп, «дей бергіштігімізді» қуанған немедей жалғыз алмай, көппен бірге бөлісейік. Мінез бұзылғанда, ашуланшақ болумен бұзылады. Адам әуел бастан, құлын жастан ашуды жұтып үйрену керек. Бұрынғылар: «Ашу — шайтан, ғақыл — дос, // Ақылыңа ақыл қос» — деген. Ашу — өзіңе дұшпан нәрсе, ақыл өзіңе достық (дослық) қылатұғын нәрсе. «Екеуі жағаласа тура келсе, дұшпаныңа болыспа, достыңа болыс», — деген. Мінезді екінші бұзатұғын нәрсе — күншілдік. Күншіл болудан күн бұрын аулақ қашып, алыс жүріп үйрен. Мінезді үшінші бұзатұғын нәрсе — қырыс (хирас) дүние. Дүниеге махаббаты кеткен адам, көзі — соқыр, құлағы — саңырау болады. Қазақта мақал бар: «Соқырдың қолына түспе, саңыраудың астына түспе», — деген. Соқырдың қолына түссең, сенің қандай екеніңді көріп, танитұғын көзі жоқтығынан қолында тұрған нәрсесімен басыңа бір-ақ салады да, жайыңды табады. Саңыраудың астына түссең, «Өлдім!» — дегеніңді естімейді, өлсең, үстіңнен тұрмайды. Соқыр менен саңыраудан жақсы мінез табылмайтұғынын — жақсы-жаман, үлкен-кіші, — тегіс білсе керек. Мінезді бұзатұғын бұзғыштың бірі — тәкаппарлық. «Тәкаппар қатеріңе (хатырыңа) келсе, пейіліңе (пих) ал, // Ғазәзіл қысса, сені жадыңа ал». Мінезді бұзатұғын бұзғыштың бірі — нәпсіһой арзосы адам үйіңе келсе, соған далбаса бола берсе, мұның хақында: «Олататбиғ лыһой фәзлігін сәбиалла»: яғни сен нәпсіһой арзосына жүре берсең, ол сені жолдан шығарып, адастырып жібереді. Мінезді бұзатұғын бұзғыштың бірі — өтегендік, өрлік. Мұндай кісінің мінезі адыр-бұдыр келеді. Мінезді бұзатұғын бұзғыштың бірі — кінә сақтап, кекшіл болу. Бұрынғылар айтқан: «Қас жақсының өкпесі // Торғын орамал кепкенше. // Қас жаманның өкпесі // Басы жерге жеткенше!» Біреу саған дұшпандық қылса, көңіліңде сен оны дұшпан тұтып, кінә сақтама! Қазақта бір өлең бар:

«Ғылым-білімнің бірінші пайдасы — мінез түзету», — деп бастаған (башлаған) едік. Аяғын бұл жерге келіп тоқтадық. Жақсылық, жамандық адамның өз бойынан табылады, даладан іздейтұғын дәнеме жоқ. Жұрт қорқа беретұғын — жеті есікті үйдің кілті ашқышы ешкімнің қолында емес, өзіңнің бойыңда. Өз денеңде жеті есік бар. Денеңдегі жеті есікті бекітсең, тозақтың жеті есігі тас болып бекітіледі (бикутеліді) де қалады. Тіпті сені еріксіз сүйреп апарып салушы жоқ. Апарып салғанмен, есік ашылмаған соң, немене қылады? Денеңдегі жеті есік: көз, құлақ, ауыз, қарын, ұят жері, қол, аяқ. Бұлардың бекітуі, ашуды жоқ қылу — нәпсіғой (нәпсіһой) шаһуат алдызосын (аудызосын) жоғалту. Тәкаппарлықты жоқ қылу, күншілдікті жоқ қылу, хырыс дүние болмаслық. Өткендік, өрлікті жоқ қылу, кекшілдік, кінә сақтауды жоқ қылу. Осы жетеуінен өзіңді аршып, таза ұстасаң, тозақтың жеті есігі сен дегенде тарс жабылып, бекіп қалды деп біл. «Харам» — деген нәрсе — Құдай тағаланың құдірет жарлығымен карантин қылған жері. Сол карантинге бармай-ақ бір жағында жүрумен қанша жақсы ғұмыр сүресің?! Құдайдың мүлкін: «Ғар», — деп білемісің?! Карантин қылмаған мүлкінің өзі де сен сиярлық мол. Құй ұқ, құй ұқпа, айтқаным сол.

Ғақыл не нәрсе, сөзді нәрсе. Соны біраз сөйлеу [керек]. Адам деген — бір жалаңаш нәрсе, оны жұрт көзіне киім түсіреді. Сонда мінез, ғақыл сөз болар киім есепті. Осылар көркем болса, жұрт көзіне сүйкімді, көрікті көрінеді. Егер мінезі жаман болса, ақылы жоқ болса, сөз ретін білмей сөйлесе, киімі жаман кісі есепті болып, жұрт көзіне сүйкімсіз, жексұрын көрінеді. Олай болса әркім мінез түзетуді, ғақыл не нәрсе, оны тануды, сөз деген не нәрсе, — осыларды өз бойына орна [ла] стыруды: «Тіршіліктегі керек нәрсенің ең алды екен!» — деп біліп, соңына түсу керек. Ғақыл деген бір нұр — свет, жарықлық. Бұл өзі Құдайдың беруімен болады. Иа болмаса, ісі ілгері басқанларды көріп, оның ісі не себептен ілгері басып жүр? Көтінен кейін кер [і] кеткендер оны көріп, оның ісі не себептен ілгері баспай жүр? Ісі ілгері басқанлардың қылғанын қылуға тырысса, көтінен кейін кер кеткендердің қылғанын қылмасқа тырысса, — осындай тәжірибеменен де табылады. Сондай болғандығы үшін бұрынғы жақсылар айтқан: «Ақылды өзің білмесең, сатып ал!» — деп. Адамның қақ қасында һәм халық қасында Құдай оқыматты өзінің ақылының мөлшеріне қарай болады. Ғақылды, ғылымды Алла мығалы адамзатқа қиған, басқа мақұлыққа қимаған. Ғақылдың қаралдысының үлкені жалғыз тарыдай болады: бұл — бір тарыдай ең азы. Бір пұт тарыдай ақылы бар жан болады. Бір арба тарыдай да ғақылды жан бар шығар. Онан да көп болса, бола береді. Бір тарыдай ғақыл біреуде бола қалса, ол ғақыл иесін қорлыққа жібермей, таза сақтауға жарайды. Біреуге біреу ұрысқанда: «Осы, шіркіннің өзінің тарыдай ақылы жоқ!» — деп ұрсады. Малайлықта, қара жұмыста жүргендер тарыдай ақылының жоқтығынан өмір бойы қызметтен басы босанбайды. Тарыдай ақылы болса, есебін тауып, малайлықтан, қара жұмыстан құтылып, басқа бір таза кәсіпке кірісіп кетеді. Зейінге (зыһынға) салып, ойға жүгіртіп қарасаңыз, адамның басының ішіндегі мида бес қызметкер бар. Бұларды: «Хос, хамса, бати» — дейді. Бірі — қуат: хысміштірік; бірі — қуат: қиял; бірі қуат: мүтәпікіре (мітіңре). Бірі — қуат уаһма, бірі қуат: махафаза (махазита). Ең әуелгісі — хысміштірік. Мұның орны құлақтың тесігінің далаға қарап тұрған аузында болады. Мұның қызметі — жұмысының жартысы тыста, жартысы іште. Егер хысміштірік жоқ болса, екі көздің көруі екі басқа болар еді. Хысміштірікте болған машинаның бұзылғандығынан кей адамның көзі теріс қарайды. Оны қазақша: «Теріскөз» — дейді, араб тілінде: «ахеуи» — дейді. Ондай кісі бір нәрсенің өзін екі орында тұрған сықылды көреді. Бұл хысміштірік — көздің көрген нәрсесін адамның ішіне переводтап жеткізетұғын тәржіман. Екінші қуат — қиял. Мұның жұмысы — переводчиктің переводтап жеткізген нәрсесін жазып тұрушы хатшы есебінде. Мұның қуаты — бір көріп көз үйір болған кісінің түрі, түсі оның жоқ уақытында оймен ойлап, айтуға мүмкін. Көрген, тұрған жерлердің тағырибин тусыған (тасыған) — осы қуат — қиялдың күшімен екінші біреуге айтып түсіндіруге жарайды. Үшінші қуат — мүтәпкіре (мітіңре). Переводчиктің жеткізгенін хатшы дұрыс жаза ма, теріс жаза ма — үстінен қарап оқып тұрады. Төртінші қуат — уаһма. Мұның жұмысы — көрген, көрмеген нәрселерді, шын мен өтірікті, — бәрін бірдей астарлап соға береді. Мұның еркіне қоя берсе: «Ғаламда жүз мың күн бар» — деп ойлайды. Охалаңке бүтін ғаламда бір күннен басқа күннің жоқтығы баршаға мағлұм. «Дүниеде сынаптан мың дария бар» — деп ойлайды. Охалаңке біреудің өзі де жоқ. Хайуан ғырнатықтың білімі осы қуат уаһманың күшіменен. Ұшқан құс, жүгірген аң, төрт аяқты мал — осы уаһманың күшімен төрт нәрсені біледі. Бірі — жаратушы кім екенін кәміл біліп, өз шамасынша бәрі Құдайға жалынышта жүреді. Екіншісі — әрқайсысы өз қорегін (хорегін) кісіден сұрамай таниды. Оны жеткізуші — Құдірет екенін біледі. Үшіншісі — әрқайсысы өз көшәнедесін көргеннен таниды. Өзіне не дұшпан, не нәрсе қас, оларды қандай десең, сондай біледі. Сол үшін қазақ тілінде айтылады: «Тұрымтайлыға торғай жолықпайды, // Қаршығалыға үйрек ұшырамайды» — деп. Мылтықсыз кісіден аң да, кұс та қашпайды, отыра береді. Мылтықты кісіден күн ілгері маңайына келтірмей, қаша бастайды. Төртіншісі — әр мақұлық өз жынысының еркегі — ұрғашысын, ұрғашысы — еркегін — бұрын көрмеген болса да, көргеннен тани бастайды. Бұл уаһмаға еріп кеткен адам хайуан есебінде болып қалады. Соның үшін айтылады: «Ферғауын ғалия мастыхақтың білімі ғақылмен емес еді, өһіммен еді. Егер оның білімі ғақылмен болса, Құдай тағаланың құдайлығын таныр еді. Қатын тағасы һәм дүние шаруасына еркектен білімді болады. Оның білімі де уаһманың күштілігіменен. Болмаса еркектен ақылы асқандықтан емес. «Ұрғашының шашы ұзын, ақылы қысқа»-лығынан қандай жақсы болсын, бір жаман еркектің қол астында пенде болып жүреді. Болмашы нәрсеге қызығып, алданып қалғаннан, бұл қуат уаһма қиялын [ы] әбден билеп алса, оқуы мүмкін болмайтұғын нәрселерге ұрындырып, хақиқат мерген қалып болатұғын жұмыстарға бастап кетеді. «Аса білім бас жояды» — деген — осы. Бұл уаһма — не десең, өзінен шығып тұрған шайтан десе болады. Қазақша мұның атын: «уайым» — дейді. Жоқ нәрсені ойлатады. Асылы қашан да болса да ойға түспеңдер, ой ойлаушы болмаңдар, ой — шайтан жұмысы. Қазақ мақалында бар: «Жақсы — жаманның азығы, // Өлі — тірінің азығы, // Уайым — шайтанның азығы». Адамның денесінде болған барша қуатлар ғақылдың қол астында болады. Жалғыз-ақ уаһыма ғақылдың қол астында болмайды, ғақылдың өзімен ертеңді-кеш жауша жағаласып тұрады. Бесінші қуат — махафаза. Бұл қуат лұх орнында, хысміштірік-переводчик-қиял қатшы — Мітіңре — переводчик не айтады: хатшы, иа зауи — үстінен қарап тұрушы. Уаһма — «Ақты қара қыламын» — деген прокурор есепті. Ғақыл окружной сот-ешкімге зарар болсын деп ойламайды. Окружной сотпен тепсініп сөйлескен прокурордай-ақ уаһма ғақылмен жағаласады да, тұрады. Қуат махафаза, — бәрінің бас қосып, пәтуа қойған жұмысы — жазылатұғын тақтай. Бесеуі бір жерге бас қосумен не жұмыс та болса, тастай болады да, қалады. Ойлап тұрсақ, адамның көңілі бір дария болды. Ол дария болғанда, неменең болды? Даладан бес үлкен өзен келді. Бірі — көрген нәрсесі, бірі — естіген нәрсесі, бірі — ұстаумен білген нәрсесі, бірі — иіскеумен білген нәрсесі, бірі — дәмін татумен білген нәрсесі. Бұл бес өзен келіп, хысміштірікке құйылды. Даладан ағып келген судан не келмейді? Арам өлген әр түрлі мақұлықтың өлексесі де келіп жатыр. Дүниеде не жаман, не жақсы, — бәрін тазалап айдап кететұғын — ағын су. Соның бәрі дарияға келіп құйылып жатыр. Бұлай болғанда, қанша үлкен болғанмен, бұл дария ішуге де жарамаса керек. Иісінің сасықтығынан маңайынан кісі жүре алмаса керек. Жоқ, олай емес, хысміштірік судың адалын ішке жіберіп, арамын далаға қарай қайта ағызып, іске жарайтұғын [ын] хатшыларға жаздырып, жарамайтұғынын бір су ағар жолмен қайта далаға шығарып жатыр. Даладан келген бес өзеннің суы хысміштірікке құйылған соң, жайылып, үлкен болып, әр арнада бір өсуменен ішке қарай он өзен болып кетті. Сонымен барып адамның көңілі ұшы жоқ ұзын, түбі жоқ терең дария болды. Енді бұл дариядан не табылмайды: балық та бар, бақа да бар. Қырда нешік түрлі хайуанат көрсеңіз, суда — дарияда соның бәрі де бар. Ол дарияда неше түрлі түбінде жатқан асыл таслар (тастар) да бар. Садап һәм бар. Оның ішінде дүр тасы һәм бар. Осындай көңілі дария болған адам шаршы топта ұялмай сөйлеуге жарайды. Сөздің асылы: үшбу айтылған он хуаш, бесеуі заһырда, бесеуі батында. Бәрінің басы бір жерге бірігуімен сөз болады.

Ынтықтама, мыққолғама, молдахама, зыбышхама «Фазыл Құдай сағат сөйлеген сөзі түгел болып отырса, кәрі-жасқа, үлкен-кішіге, — баршаға бірдей ұнап тұрса, машықсыз хатшы болып, хатқа ұста болса, өзіне келсе, киім қона кетсе, мұның бәрі бір адамның бойынан табылса, Алла тағаланың фазылына алған адамы болып табылды деп біл!». Сыдық ахуал, хасен хызал, рыфық хуал-ғаламат қыбалсит сөзлік болса, хысылытлары көркем болса, мүләйім жуас, жұмсақ болып келсе, ісі ілгері басуға лайықланғанлықтың ғаламатлары болды.

Сөз — өзі не нәрсе? Сөз — адамның өнері (һөнері). «Өнер алды — қызыл тіл» — деген адамның ғазиз шариплік сөзбен болды. Хайуан сөз өнері болмағаннан, хайуан болды. Көңіл — бір жатқан кеннің дариясы. Сөз — сонан шыққан жауһар. Ауыз — бір сафап (садап), сөз — онан шыққан гауһар. Тіл — бір өткір қанжар, болат метін. Оның майдалап, уақтап, жасап шығарып жатқанының бәрі — ниһу: көп адамның бір жерге бас қосқаны. Бір бау-бақша жасалған сықылды да, соның ішінде сөз жеміс сықылды. Бұл палак бір жым болғанда, оған жан болуға сөз жарайды.

Бұ дүние — бір қараңғылықтай нәрсе. Оны жанды қылатұғын — абхаят сөз. Кәлам фасих: «Өліп қалған көңілді тір [і] көрір. Сөздің ләззатын адамның жаны рақат алұр, сөз жүгінің шамлы. Хазірет Жебірейіл ғалайссалам болды. Сөз осал жүк [пе] екен?! Tіc тізіліп орнында тұрғанда, қат [е] ден жерге шашылса, не құн табады? Назымменен келген сөз — орнында тұрған тіс сықылды, қара сөз соның шашылып жерде жатқаны сықылды. Назым — әртүрлі жеміс ағашы шығып тұрған бау ағашы. Қара сөз — тау ағашы — отын керек қылған оны алады. Қызыл гүлдің бау-бақшада үлпілдеп тұрғаны — назым. Жерге шашылды, қара сөз болды. Меруерт, маржан, інжу, ғақық әбдіреде жатты, кім көрді?! Тізілсе, жұрт көзіне түсетұғын болды. Қара сөз — солардың әбдіреде жатқаны, назым — тізіліп, жұрт көзіне түсуге жарағаны.

Бұрынғылар айтқан: «Тұз — май қатығы, // Өлең жыр — сөз қатығы» — деп. Бір сөз қанша жалған болса да, назым болса, адамдар құлақ салып, даналар оны пент қыла дүр. Осы айтылған тақырыпларға садық сөз сөйлегіші заманымызда бар. Бірақ аузын ашып, тасып алушы садап жоқлығынан қара таста қына болып, жабысып жатыр. Ай, жігітлер, садаптың аузына тамамын дер гауһар болғанда, абрахмет иа ғұмырының қатресі. Қара тасқа тамыр мен қына болған абрахмет жаңбырының қатресі.

«Ан екі хыриапыт палак набуд иафыт палан керек хырра дірт пұт». Бір адам қолына бір есек түсіп еді. Оған аркасына салып мінетұғын палан болмады. «Палан» — деп, Ферғана заман уалаяты есекке тоқитұғын тоқымды айтады. Бір уақытта бұл бейшара палан тауып алып еді, есекті қасқыр жеп кетті. Бұл замана сондай заман болды. Айтайын десең, тыңлаушы жоқ. Тыңлайын десең, айтушы жоқ. Жалғыз уық емен ағашы болмай, миқан ағашы болсын, шаңырақ көтеріп тұрып, үйді үй санына қосуға жарай ма? Қарағай болсын, қамыс болсын, көп болған соң, шаңырақты көтеріп, үйді үй санына қосуға жарайды.

Ай, бысамырғы періде дәне[ме] жо[қ] кебір [кеуір-кәпір] де халық, һәм халық. Көп құстар (құшлар) ұшып дәне талап қылады. Ең жоғарыда: «Сытхалық олған тағам ұшырапқа хырыс олға»: ылғи бейшараның өзін торға түсіріп, тамағынан қан алдырады.

«Ай, бысамырғы зымғыде өзмығыс. Бір кінәр бам мыхбос қығыс»: Көп құстар құрсағының аштығына дауа, талап қыламын деп, там үйдің шошмағында қапаста жысында тұрып қалады... Көп балықтар суда жүріп, қандай қолға түспейтұғын қулар тамағының тоюына хырыс болғандықтан. қармаққа қадалып, торға ілініп қалады. ...Көп болады. Өзін-өзі түнекке жасырып, шымылдықтан шықпай, күн көрмей, жел көрмей жүрген қулар екі тесікке тығын іздеймін деп, қанша мерсықлықта қалады... Хадис Шариф айтты: «Ол Мұхаммед Мұстафа салиалла ғылина өсім:

Өз бойындағы нәрсеге өзі ие болмағанға өкпе жүре ме? Өзі-өзінікіне өзі ие бола алмағанға өкпелеу жарамайды.

Адам дүниенің опасыз екенін, ғұмыр жастың өтетұғынын, басында тұрған дәуреннің кететұғынын білген соң, бостандығы моланың басына орнатқан тас сықылды қақайғаннан қақайып қарап болған соң, ұстамалы бір ауыр ойсыз тіпті болмайды. Сол ауыр ойдың баршасына да дауа бар. Не үшін десеңіз, дерт жіберген Құдірет болмашы бір нәрседен дауасын да өзі жібереді. Бірақ дауа жоқ екі түрлі ауруға. Бірі: «Өзің білме, білгеннің тілін алма!» — деген қарғысқа ұшыраған ақымақтардың ақымақлығына дауа жоқ. Бірі — жалқаулардың жалқаулығына, еріншектің ездігіне дауа жоқ. Ақымақлықтан жалқаулық көп жаман. Бұл жалқаулық зор ғып дауасыз ауру. Не үшін десеңіз, Алла тағала: «Хазіретлері...» — дейді. Өз қолымен қылып алмаса, адамға дәнеме жоқ екен. Сонда бұл хасуста ан хазіретіміз салиалла ғалайссалам: «...Сағынамын... Талап қыламын: «Сақтай гөр!» — деймін... — Жалқаулықтан, жас болып кәрі кісі сықылды кеп, әрекеттен бос қылмақтан» — дейді екен. Бұрынғылар:

Осы айтылған үшеуі жалқау кісіде бір туысқан бауырдан жуық боп бас қосады. Кежірліктің тамыры желкеде болады. Кежір кісінің желкесінен тартып, қаңтарып қойған қырық қаңтаруы болады. Бірі жіберсе де бірі жібермей, ішетұғын астан, алатұғын олжадан құр қалдырады. Жалқаулықтың тамыры — жерге отырарлық дүнбенің (дүмбенің) алақан аясындай айналасында болады. Орнынан қозғалып тұрғысы келмейді, найқалып отыра береді. Ұйқының тамыры — шынтақта болады. Ұйқышы болатұғын қу шынтағын жерге тіреп, жата береді. Тіл алғыш, елгезек болып үйрен, кежірліктен құтыласың. Тіпті дәнеме қылмасаң да, жаяу аяңдап, олай-былай жүріп үйрен, жалқаулықтан құтыласың. Дүние ақыреттің бірі болмаса, бірінің уайымын ойлап: «Қалай қыламын, қайтіп есебін табамын?!» — деген ойға түс, ұйқышылықтан құтыласың. Бұл үшеуінен құтылсаң, қолың әр нәрсеге жетеді. Бұл үшеуі: бірі — желкеңнен тартып, біреуі дүнбе құйрығыңнан жерге қарай жабыстырып, бірі шынтағыңнан қисайта құлатып жібермей, табандап жатқан соң, қолың қайда жетсін?! Өзіңнен-өзің көтіңнен кейін қарай кетіп қор боласың. Адам әуел өзінің қалай жаралғанын біліп, онан соң Жаратушы халқы, ұсанғы кім екенін танып, онан соңғы зәруі керек нәрсе — мінез түзету екендігін білген соң, ғақыл не нәрсе, сөз не нәрсе, — мұның бәрін таныған соң, не болу керек? Мұсылманшылықта болу керек. Бұл мұсылманшылық деген немен болады: уағдаға опалы болуменен, пайда менен залал таласып келгенде, залалға өзі шыдап қалып, пайданы басқаға қиюменен [болады]. Асылы адамзат: Адам ата, Хауа анадан өрбіген жан бәрі бір кісінің тұқымы екендігін білісіп, бір-біріне жаны ашып, артығы болса, ауысып, қажеті (хажаты) болса, берісіп, кем-кетігін көрісіп, ысхаутылығы, омырауаттлығы болуменен болады. Бұлардың бір де бірі жоқ, құр намаз оқып, ораза тұтқанмен, домалақ-домалақ тасты жіпке тізіп алып санауменен мұсылманшылық табылмайды. Алла тағала Құранда тығауын тынасыр тығасындменен әмір қылды. Оның мағынасы: «Бір-біріңе жәрдемші бол; бір білек, бір бас, бір көңілде болыңдар! — дейді. Бір жерде болған жамағат басы қосылғанда, бәрі бір кісінің денесіндей болу керек. Ішінде бірін бас орнында сайлау керек. «Не айтады?» — деп, соның аузына қарау керек. Онан соңғылары: көз, құлақ, мұрын, ауыз, қол, аяқ, — орнында біріне-бірі қайырылысып, бар-жоғына, аш-тоғына кем-кетігін қарасып, бір денедегі тұтас мүшелердей бірін-бірі жүдетпей ұстауға хүммет, қайрат қылуға керек. Дүние малы дүниеде қалады, ешкімнің көріне бірге еріп бармайды. Оны ойлап Құдайдың әр не бергенін ортаға салып, өзі ішіп-жеп, өзінен артылса, жұртқа ішкізіп, жегізіп, жалғандағы жиған-терген дүниенің қызығын сөйтіп көруге керек. Бізге Құдай тағала пайғамбарлар жіберді, Құран кітап алдырды. Сол жіберген пайғамбардың ақыры — Мұхаммед Әл-Мұстафа салиалла ғалайссалам — сол кісінің мінез қылығын (хылқын), қылған ісін ғалымлардан естіп отырып, соны үлгі қылу керек. Ол Мұхаммед пайғамбар өзі Әбубәкір Сыдықтың қызын алды, оған күйеу болды. Ғұмар Лығароқтың қызын алды, оған күйеу болды. Бұл екі қайын атасын көзінен таса қылмады. Хазірет Ғұшманға [Оспанға] қызын берді, өзіне күйеу қылды. Хазірет Ғалыға қызын берді, өзіне күйеу қылды. Екі қайын атасы, екі күйеуі — төрт жар болды. Бұл төртеуінің бір жерге бас қосып бірігуіменен пайғамбардың пайғамбарлығы күшейді. Онан соңғы Мекке — мікірмеден көшіп келген мыһажырынларға Мединеде тұрған аңсарлар екі қатынды сый (ғып), бір қатынын босатып берді. Екі аты бар. Бір атын түсіп берді. Екі киімі бар, бір киімін шешіп берді. Сонымен Мыһажырын ансары күшті болып, біріне-бірі жәрдемші болып: «Отыз үш мың сахаба» — атанды. Сонан соң бұларды ешкім айырып, араз қылып ала алмады. Сондай Құдайдың абзал жаратқан Мұхаммед пайғамбар салиалла тағала ғалия өслам — төрт жардың, отыз үш мың сахабаның басы қосылумен жау жаулап, жұрт алды. Онан бұрын елу жасқа жеткенше түк кескен жоқ. «Басы — бұлбұл, аяғы — дүлдүл» болса да, жұрт қолына алып көтермей, адам дәнемеге жарамайды. Мұнан ғибрат алып, ойлауға керек. Атқа тоқуға жарамайтұғын жалба-жалба жаман шоқпытты ағаштың басына байлап: «Ат шабар, ат шабар!» — деп, айғай салса, сол шоқпыттың соңынан қанша жиылған жан еріп жөнелді. Бір жерге апарып шаншып қойса, соны айнала (айлана) отырады. Сонан келіп жұрт көзінше асып өткен атқа бәйге тігеді. Оған жете алмай қалғанға дәнеме жоқ қылады. Жұрт қолына алып, ағаштың басына байлап, көтерумен жұмысқа жарап, «қарақшы» — деп ат атанды. Қағаз ақша немене өзі? Ішсе, жесе, тамаққа жарамайды, бұзса, бұйымға жарамайды. Жұрт қолына алып, қадірлеп жұмсаумен қанша алтын, күміс — қанша дүниені қопарып ала бастауға жарап, жұрт оны жанындай сақтап, іннен-інге тығады. Олай болғанда талап қылып тырысып, жарыққа таласқан көбелектей жұрт көзіне түсіп халық аузында сөз болуға ұмтылу керек. Қазақта бір мақал бар: «Жігіт өсекке ілінбей, есепке ілінбейді» — деген. Және бір сөз бар: «Батып кінә қылуға жарамаған жаман — қорқып тәубе қылуға да жарамайды» — деген.

«Лышыразы Рахымалла лыбары». Бірік дір хытан сыбыздыр һытыр хошиар. Әр ұрқид пітірсат Мағырпата кердігер». Бапшыл ағашларының жапырағы есі бүтіндердің ноқта татырларында, яғни бысырит көзі илан көргіштерінің көңіл көзінің қарасында әр жапырағы — бір кітап орнында, Құдай тағаланың шеберлігін таныту турасында... Сол зат Шариф айтқандай, Құдай тағаланың жаратқан: жер, көк, тау, тас, ұшқан құс, жүгірген аң, ғылым-білім іздегенге (ізлегенге) — бәрі дәріс, бәрі сабақ. Аузының дәмі қашқан аурудың ас жақтырмағаны сықылды сөз мәнісін білгендер сөзді жақтырмаған есеп. Өзі түспеген [түсінбеген] соң: «Керегі жоқ әлде неменені жазған», — деп оқымай, тастай береді. Сөз мәнісін білетұғындар айнала тұра қалып, онан бір мағына таратып алғанша шыдамай асығып, ынтығы, көңілі соны білмектің, оқымақтың соңында болады. Біздің қазақ тілінде «мақал» — деген сөз бар. Соны: «Бұрынғылардың мақалында бар екен» — десіп айтысады. «Ол мақал деген қандай сөз?» — десеңіз, «Хақ жандырған шырақты ақымақ үріп сөндіре алмайды деген» — деп келеді. «Оны қайдан алып айтты?» — десеңіз, «бұрынғы тоқсан тоғыз мың машайықтан қалған сөз екен» — десіп келеді. Кімнен қалса, онан қалсын, далаға кетпейді, кітап сөзімен жарысып отырады. Сопы Аллажар кітапта айтады: «Шырақты неге Хақ жандырып қойды? Оны кім: «Шүбә» — дейді, сақалы күйді.

Мәснәуи Шариф:

Шырағы — раке — езу, бір парызы — кісі кеш пен кіндісбіліш сөзі: «Бір шырақты Құдірет өзі жандырса, оны: «Жоқ қыламын» — деп үрлеушінің сақалы күйеді.

Айта — Кериме һәм ішінен(иишінен) «...» [53]. «Шырақ» — деген сөзден ғират (мырат) — дін ислам нұры екен. «Дін исламның нұрын сөндіремін!» — деген ақымақтан саналады. «Мұны да ешкім де сөндіре алмайды» — делінген сөз екен. Хазірет Сұлтан Алғарфин, Қожа Ахмет Иассауи, Шаһынша әулие бір күн «тоқсан тоғыз мың машайық» — атанған мүридлерін жамиғ қылып, баршасына бұйырды дейді. Ан хазіретіміз салиалла тағала ғалия өсләм миғраж асқанда, Құдай тағаланың құдіреті илан тоқсан тоғыз мың сөз сөйлескен екен. Отыз үш мың шариғат, отыз үш мың тариқат, отыз үш мың хақиқат, — соның бәрі бір кітапта асла (әсте) болмайды, бір жерден табылмайды.

Сондағы орнаған жайлары — дария жағасы екен.

Сонда бұлар бас қосып, не айтарын біле алмай, жөнделе алмай, біріне-бірі: «Сен айт, сен айт!» — десіп, жалғызы дәнеме айта алмаған соң, ең алдыңғысының айтқан сөзі екен:

Сонда солардың ең аяғы, соңында қалғаны айтқан екен:

Орта бойында біреуі дәнеме айта алмаған соң:

«Сол ретпенен әрқайсысы бір сөз сөйлеп, қазақ ішінде «мақал» — деп айтылып жүрген сөз сол тоқсан тоғыз мың машайықтан қалған екен» — десіп келеді.

Түркістандағы күмбездің ішінде үстіне жолбарыс терісі жабылған, басында мүйізді бастар тұрған жолбарыс атанған кісі — хан баласы шаһзада екен. «Баба Сәмбет әулие» атанған кісі екен. Бала жасынан сөйлемеслікті ғадет қылған екен. Ит жүгіртіп, құс салып жүреді екен. Сонда атасы қасындағы жігіт-желеңіне тапсырып қойған екен:

Күнлерде бір күн бір қырғауыл қалың шөптің ішінен: «қақ-қақ!» — деп дыбыс шығарған соң, дабыл туып (түйіп) ұшырып, қосына алдырып шоқытып отырғанда:

Хан баласын алдына шақырып алып:

Балада үн жоқ, сазарды да қалды. Хан осыншама ділгір болып: «Сөйлер ме екен?» — деп, сұрап бақты, бала да сөйлемеске, тіл бермеске шыдап бақты. Ханның ашуы келді:

Әне, сондай тіліне ие болған ғазизлар қандай зор дәреже тауып (табып), әлі ұйымлы қиамет аузынан бір ауыз сөзі дүние һәлінің көзіне сүрме (сүреме) болып қалды! Мына бізге қарасаң, қарғаларша қарқылдап, арбаларша шарқылдап — толмаған торсық екенімізді өз қолымызбен ғаламға шашып, жасырарлық ғып мейізіні (мизіні) ашып, бітімсіз һай мұратым аз... Адамдардың тиімсіз қылығы сөйлеген сөзінен білінеді. Не үшін десеңіз, ішінде дәні жоқ пістенің аузы ашылды-ақ дегенше, рәсуа болады. Осы айтылған қаулаға мұтабық өзімізді өзіміз рәсуа қылып, дей бергіштігімізді білдіріп жатқанымыз ғой. Ешкімге насихат айтар жайым жоқ. Қанша айтып, онша айтып жатырмын, өзіме айтып жатырмын. «Мәшеке, Мәшеке!» — дегенге мәз болмай, асылын (сыл) сылыма қара. Қайдан шықтың, қайдан келдің? Бергі шыққан жеріңе көз жіберсең айатолым нәжіс су киімге тиіп кетсе, жуып тастауға (таслауға) лайықты болған. Мойныңа салып тұрған сөзден танғанмен, құтыла аламысың? Арғы шыққан тегіңе қарасаң, кім көрінген ерік шіркін төгіп жатқан тұрап дәлел — қара топырақ. Әуел басынан ойлап қарасаң, напақ су едің. Бұл жолының (иолының) бірінен шығып, біріне кірдің. Бес ай жансыз, бес ай жанды: ғарабша — «рухұма», қазақша «жатыр» — деген үйде жатып, қыз қанынан қорек алдың. Онан соң және барған жолыңнан қайта жалған дүниенің жүзіне шықтың. Жатқан жерінің, кірген-шыққан жерінің жайлысы-ай?! Шыққанда не болдың? Аузыңа өкпе тығып, артыңа құрым кигіз тігіп, ағашқа таңылдың. Болғанда, не болдың? Ныжасыт хаммалы болдың. Құрсағың толған айтуға жарамайтұғын нәрсе. Қуығың толған — бәуле. Мұрныңда — сіңбірік, аузыңда — қақырық, құлақтарыңда — қулық, көзіңде — былшық, тамырларыңда ет пен терінін арасы — іркілдеген ірің. Қолтықтарыңда — қолаңса, аяқта — шуаш. Жүзіңнің ақлығы нұр деймісің, былағамнан келген нәрсе. Жүзіңнің қызылы қызыл гүл деп білемісің? Арам қызыл қан: бір тамшы жағына шықса, намазға жарамайды. «Сарғылтым — алтынның ажары» — деймісің? Өттен келген сары зерденің бояуы. Қаралығың — «мүшік қосылған қара сия» — деймісің? «Қастауыш» — дейтін қарақұрым араласқаннан күнде екі қабат ішек-қарын аршығаннан жаман арам-алыс нәрсеге қолың былғанады. Өн бойыңда кісі жиренбейтұғын бір жерің жоқ. Ақырында құрт-құмырсқаның азығы, бір сасық өлексесің. Осы айтылғанның бәрі өз қарақан басыңнан табылып тұрғанда, ұялмай, қызармай, қай жеріңнен тәкаппарланып, өзіңді-өзің әлдеқандай көріп отырасың. Уоу, жүзіқара Мәшһүр, жұрт: «Мәшһүр, Мәшһүр!» — деген кез [де] «Бұл не қылған Мәшһүр?!» — деп ойласам, «Ниһаяты барып тұрған ақымақлықта Мәшһүр екенсің ғой!». Не үшін десең, ғылымдық (ғылымлік) илан жаһіллік егісі бір-біріне зыдлар дүр... Екі зыдырсанның бір жерге бас қосып, біріне-бірі достық(достылық) қылмағы лайық (зылайық). Бұл Мәшһүр наданларың сені мадақ үшін айтқан сөзі болса, сенін надан екенің мұнан мағлұм болып, айтпай танылып, сұралмай білінді. Неге десең, танымаған кісі танымаған біреуді мақтай ма? Таныған кісі өзінің таныған адамын мақтайды. Өздеріңдей надан болған соң, надандығыңа әбден сүйсініп мақтап жүргені, «Сенің молда (молла) екеніңді біліп мақтады» — деуге өзі надан болған соң, кімнің молда екенін, кімнің молда емес екенін қайдан білсін?! Жаһал кісі мадақ (мадах) етпес. Мекер өзі ұқсас (ұхшаш) жаһалды (жаһылын) мадақ етер. Ғалымлар, оһаһылдар бір-біріне зыдлар дүр. Ғалымға хас болған істі (іиші) жаһал құп көрмесе керек. Жаһаллар істі ғалым һәм құп көрмесе керек. Жаһал ғалымға дұшпан дер. Шоңа өзі ғалым болған жоқ. Ғалымның мән-жайын білмес, танымас, сыйламас бар емес пе?! Егер зым үшін айтылған болса, бұл зым сенің һізөксің ғылым мығарып сыддында болғанлықтан, дүние жинамай, ғылым мығашта ғақыл өрістің (орыштың) жоқтығынан айтылған сөз болды. Онда ол ғылым омғарпың дүниеде сені құр алақан қалдырады. Әрі мал тауып беріп, бай кісі қылмайды, әрі жақсы атақ алып бермейді. Олай болса, Мәшһүрліктен безер бол, ақыретте құр алақан қалмасқа сағи қыл! Ан хазіретіміз салиалла тағала ғалиөссаламның бұл Хадис Шарифын жадыңда озбұт етіп, істелінбес ғазаба иом лықиата ғалым ләминғыға ғылыма қиямет көзі ғазаптың қатты, күштірек ғылымы — өз басына пайда бермей, қаңғып жүрген молдаларға болса керек... Пәлі, тапқан олжаң! Қой, қой, қой, ақ қағаздың аппақ бетін қаралауға тырыспа! Қара көңілді ақ қылып, мазмұн болған сағатлардан өзіңді пәк қылуға тырыс. Өзіңнің өзіңе жаның ашымаса, саған кімнің жаны ашысын!

Иосиф абыз не айта [ды] не істі:

Қолым қорада, құлағым далада, ойым — Алла қай жақ шыған. Фирөзеде көк тас, етек — мойыншақта — көк тас, көріністі адамның бәрі адам. Аспанда болған жұлдыздар һәм сондай. Бірақ жұлдыздардың ішінде қолға түспейтін саты да бар. Кісі қашып құтылғысыз нас та бар. Адамда да сондай: көзге сүрме қылуға тотия сықылды: ексе, бітпейтін, қуса, жетпейтіні де бар. Бас ауыртқаннан басқа түкке жарамайтұғыны да бар... екеуі бірдей. Бірақ бірі — бірге, бірі — мыңға жүреді. Садап дарияда да бар, құры шөлде де бар. Бірі — дүр тасына қап, бірі — шіріген сүйек. Жылтырап көрінуге шам да жылтырайды, мұз да жылтырайды. Қант та аппақ, тұз да аппақ. Бірақ екеуінің дәмі екі басқа. Осыларды айтпай танып, сұрамай білуге ердің ері, егеудің сынығы керек.

...Бұрынғы қариялар мұны: «Бұ иар есебі» — деуші еді. Осымен күн есептеп айтқаны айтқандай келіп отырушы еді. Наурыздан есеп қылғыл: жаз — тоқсан төрт күн, жаз — саратан тоқсан үш күн: 13 хамал, 13 шор, 13 жүзе, 13 саратан, 13 есід, 13 сүмбіле. Күз — сексен тоғыз күн. Қыс — тоқсан — сексен күн. 2 мизан, 3 ғықырып, 29 құс, 3 жыды, 3 ұлу, 19 хұт — айымды Наурыз күнін жақсы мығын қылсаң, жаздың 92 күнін тамам қылып, жайына кірер болсаң, он күн бұрын Үркер туар (туғар). Он күннен соң, отыз үш күнде Тараз отығар. Елу күннен соң Жарқырауық туар. Онан соң қырық үш күнде күзге ілігерсің. Онан соң 89 күннен соң қысқа кірерсің. Қыстан он күн бұрын Үркер ұяғыр. Қыстың тіле он күн боспа шопан тонар, жиырма күн қайтсе суық келер... Хамал отыз бір күн болар. Қарғаның он беске келер күн берілетін онда теңелер жаңа жыл онда есеп болды. Марттың бір жаңасы — орысша (росыхша) он сегізін: «Алексей Божын» — дейді. «Қар астынан от жанады» — делінеді. Он бірде — «көк табан», он екіде: «... табан» — деседі. Тур [а] отыз бір күн болар (болұр). Шүркірекеш (төркірекеш) һыдһыд шақырар, алты жаңасына кіріп ап, ағызы ашылар. Он беске Қызыр Ілияс қамшы сілтер күні болды. Жиырма жаңа сыйға үркер суға түсер. Үркер суға түссе, сиыр да суға түседі. Ақ сиыр бұрын түссе, қыс қарлы болады. Қара сиыр бұрын түссе, қара [қардан] кешу (кешуі). Апрельдің жеті жаңасында нұр (шор) бір және енеді. Жүзе (жоза) — отыз екі күн. Майдың сегізінде күн жүзе бір және енеді. «Аты жоқ» — деген құс сонда (анде) шақырар. Барша ағашларға жапырақ жел көрер. Бұлан сонда (анде) тоғыслар. Оның (аның) он беске жай тоқсанының басы болар. Саратан — отыз бір күн. Сарғалдақ деген шымшық сонда (анда) шақырар. Саратан кірекеш Үркер туар (туғар) июньнің тоғызында саратан кіреді. Июньнің он екісінде Тұрсынбай баласы Шоқыбай көрсетті:

Онда біз жиырма алты жастамыз, сонан соң кім керек қылыпты оны. Саратанның он бірінде күн қайта бастайды. Шілде (шілле) түсер: күн қысқарып, түн ұзара бастайды. Сыд отыз бір күн болды. Июльдің он жаңасында сүдігер сыд болды. Жаз қаңтары, жаз ортасы сыдының жиырмасында жаз — шілде шығар. Орысша — июль, арабша — Сыд, румие есебінде тамыз дейді. Қазақтың: «Сарша тамыз» — деп жүргені — сол. Румие есебі: 1. Азар, 2. Нысан, 3. Аяр, 4. Хызыран, 5. Тамыз, 6. Аб, 7. Июль, 8. Шырын уани. 9. Шырынтаны. 10. Кәфін әуел, 11. Канын таны, 12. Шыбат. Ескендір Зұлқарнайыннан қалған — он күн бұрын жүргізеді. Сүмбіле отыз бір күн болар. Оның он бесі — күз тоқсанының басы болар. Қырғи келер, құс айрылар, төбе жел болар. Өрдегі баласы анасы... байтоқсаны сонда (анда) түгесіледі. Августің тоғызында күн сүмбіле бір және енеді. Августің он жетісінде астауға мұз қатса, жиырма екінші февральда күн жылынады. Мизан. Отыз күн бұрын мизан енді. Күн бірле, түн анда теңеу [і] — он беске қазан кіреді, Бұлан сонда (анда) шығады. Жүзә да балалайды. Мизан мен жүзә: әр ай — сегіз ай, Бұлан сегіз ай көтереді. Сентябрьдің он жаңасында күн мизан бір және енеді. Мизан Тараз үкенле (өгенле) нәрсе. Өлше — нұр палак уәжде. Сүмбіле — бір жиейле тақырып... Қазақ: «Қыркүйектің қызыл желі» — дейді. Бір жұма аумай, жел оңында түседі. Он екі айда желдің қисынын түзейді — деп,есеп айтқыштың бір тәжірибесі күні. Ғақырып — отыз күн боларының он беске қараша деген қаз қайтар. Сонда қария-ғар, мұз түнер. Апрель — қысы бес-он күнге бар дүр. Жоқ ерісе, мұз тоңар. Октябрьдің он бірінде күн ғақырып бір және енеді. Ғақырып ақырын келсе, қыстың қаһары қайтты. Октябрьдің он төртінде кескен ағаш шірімейді. 28-інде «Метрей» — деген күн болады. һәмма құслар қыс [қа] шыдай алмай кетеді. Үшінші октябрьде құмырсқа жер астына кетеді. Құс 29 күн болады. Ноябрьдің он жаңасында күн құс бір және енеді. Ноябрьдің жиырма бесі — қыс тоқсанының басы, Үркердің батқан күні болады. Қарақұйрық ұйығады: адал аңның алды. Жыды 29 күн декабрьдің тоғызы күні жыды бір және енеді. Декабрьдің жиырма бесі — Иса пайғамбар туған күн — қыс ортасы. Жиырма тоғызында жұмла суға түседі. Ойықтан қара су ішу жарамайды. Жыды — Кажабаласы Темірқазықтың арапша аты. Декабрьдің он тоғызы — қыс шілдесі басталып, ғинуардың жиырма сегізінде қыс шілдесі жоғалады. Ұлу отыз күн ұлу кірсе, қыс қаңтары ауады. Қаңтар дегеніміз — қыс ортасы. Ұлудың он бесіне аю ақырып айналады. Ол — ұйығу үшін бастаған ойыны. Ұлудың жиырмасына қыс хыламы шығады. Ұлудың қалған он күнінде: «Мане атман» — дегеннен қазақ «ақпан» кеткен. «Бой тоқтыда бұлғақ қалды, // Бойшаң қызда бұғақ қалды» — деп, «Қырлан, ақпан, қырлан — деп, қаңтар мырза өте шығады» — делінген сөз бар. Қазақтың қаңтары — қыс ортасы да, ақпаны осы дудың он күні. Ғинуардың 8-жаңасында қояш ұлу бір және кіреді. Хұт (құт) отыз күн болар (болұр). Февралдың жеті жаңасында Күн бір және хұт кірсе, балықлар су түбінен бетіне ойнап шығады. Хұтының он бесінде қыс тоқсан шығады. Баһар тоқсанының басы бастанады. Онан (анден) соң сегіз күн «Иамғы жүзу» — дейді. Қазақ: «Кемпір осырығы» — дейді. Онан кейін жеті күнді: «Аям рахмет» — деседі. Бір тілде «бірсым» — дейді. «Жел жібектей есіледі», — дегені — «Хұт тамам болды, ескі наурыз өмірін тауысты» — деседі. Екі наурыздың арасы үш жүз алпыс бес күн. «Жібек құртын жандандырамыз» — деп, ышқырына қос хына байлайды. Жанданған соң, тұт жапырағының ортасына тастайды. Сонан соң домалақ-домалақ оралып, жібек болып шығады [53].

...Сонда ризық екі түрлі. Бірі — заһарда адамның тіршілігіне күш-қуат беретұғын: асамақ, ішпек ұқсамақ. Бұларға зәрүрі болған керек-жарақ нәрселер. Бірі — бәтін де, көңілінің де өз алдына ризығы бар. Жанның да өз алдына ризығы бар. Ғақылының да өз алдына ризығы бар. Нәпсінің де өз алдына ризығы бар. Сырының да өз алдына ризығы бар. Көрініп тұрған ризықларының ризық екенлігін барша хайуанат түгел біледі. Өзінің тұрған заманында ризық неден болғанын, оны беріп тұрушы кім екенін айтпай біліп, сұрамай таниды. Адамның адамшылығы — көрінбей тұрған қалыпта, рухта, ғақылда, нәпсіде, сырда ризық барлығын біліп, сондайын ризықлар бірлан ризықланып, халық-жұртқа һәм сол ризықлардан үлес несібе үлестірсе, хазірет Ғиса ғалиассаламнан жәдігер қалған бір сөз бар: «Кім де кім болсын, екі тумай, іске жарамайды» — деген. Бір туғаны ананың құрсағынан шығып, шешенің жатырының тарлық, қараңғылық, қиындығынан жарық дүниенің жүзіне шығып, қанмен араласқан жаман сулардан құтылып, қалқиып, қарайып кісі болғанды айтады. Екінші туатыны — хайуанлық дәрежесінде қалдыратын мінездерден құтылып, адамдық дәрежесіне белге (білге) ішпейтін, жемейтін періште сипат болуға тырысып, өз қарақан басыңның ыстығың (ішітығың) не жұмыс үшін жаратылғандығын түгел танып, көзге көрініп тұрған ғылымлы сорда қалмай, ғылым мағына жұмысымен айналысуды айтады. Солай болғаны үшін әуелгі (ауалғы) шешеден туған туысты қанағат қылып: «Сонымен кісі болдық» — дегендер жаны жоқ өлік есебінде болып ел болудан, жұрт болудан қалып барады да. Ғылым-білім пахым, парасат күшімен өзін екінші тууға түсіргендер жаңадан бір рух жасап алғандай болып, тіріліп, көшіп, ілгері басып, таяғы жұрт үстінде болып барады. Әуелгі туғанмен қанағат қылып қалғандар тірі жүрсе де, өлік есебінде, өлсе және өледі де қалады. Екінші туу қолынан келгендер дүниеде жүргенде де, тірі: өлсе де, оған өлім жоқ. Жалғанда жүрер жолын, қылар ісін әбден біліп алғаннан тұпа-тура Құдайына барады. «Ғылым-білімге — әбден жетілгенді далада қалады» — деп ойламаңдар. Ғылым-білім оған Құдайды бір таптырады. Айта — Керимеде-Алла тәбәрік отғылы: «Ие ғалам лығып уалшаһадат», — деп тұр. Оның мағынасы: «Көрініп тұрған да ғалам бар екен». Көрініп тұрған ғаламды: «Ғалам лашаһадат, ғалам лызор, ғалам лыхақ» — дейді. Көрінбей тұрған ғаламды: «Ғалам лығиып, ғалам лимығына, ғалам ламир» — дейді. Олай болғанда, көрініп тұрғанды: төрт аяқты хайуан, ұшқан құс, жүгірген аң, — бәрі де біледі. «Көрінбей тұрған ғалам» мағынада — ғалам ламирде не бар, онан адамға келетұғын қандай пайдалар бар? Соны білуге тырысу керек. Бұрынғы ата-бабаларымыз мұның бәрін білді. Бірақ артына нұсқа қалдыруға хат жазу білмеген себеплі ауыздары айтып кетті. Исі қазақ деген жұрттың көрініп тұрғаннан басқамен жұмысы болмағаннан: «Қазақтың жаны — азапта, // Наданның жаны — тозақта!» — деп, зарлап кетті. «Көзі соқыр — соқыр емес, // Кеудесі соқыр — соқыр» — деп, қақсап кетті. Осы сөздерді бұрынғы ата-бабаларымыз айтып кеткен. Сонда біздің осы көрініп тұрғанменен ғана алданып: «Өзіміздің шешеден туумен кісі болдық қой!» — деп, шолақ ойда қалғандығымызды білгендіктен, бұл сөздерді айтқан. Құдая шүкір, біздің исі қазақ деген жұртта аса зор, тіпті мол бір байлық бар. Мүлтігі жоқ, міні жоқ, қатесіз бір өздеріне мәләкә болып байланған, ешкімге ортақсыз еншісіне тигендей бір нәрсе бар. Сонда бұл қазақ өзге жұрттан артық бай болғанда, неменеге бай десеңіз — «Наданлық байлығы». Надандықтың байлығына келгенде, қазаққа жетемін, теңелемін деп ешкім талас қылмайтұғындығына қол ап кел! Онан соң жұрт болғанда, өзінің қатесіз, дұрыс нәрсесі — надандығы. «Қазақтың надандығында мүлтік бар, мін бар, қате бар» дегеннің өзі де оңбас. Мұнан көтерме алып, пайда қыламын дегенің басқа жаққа қаңғыма, тек қазақтың ішіне келсең, шохи етегіңнен ілініп, тұра қаласың. Адамның тысқы денесінен біраз сөйлеп, «дей бергіштігімізді» білдірдік. [Адамның] ішкі тарапынан біраз сөйлеп, «Уалжаһыл мырзұқ» — деген сөзге қаптал екенімізді танытайық деп жатырмыз. Біз мырзұқ болғанда, неменеге мырзұқ болдық? Малауйғы бос сөзге мырзұқ болдық. Біз аузымызға ие болып, «екі елі ауызға төрт елі қақпақ» қойсақ, аузымыз садап болар еді де, ішімізде ғылым-білім дүр тасы болар еді. Аузымызға ие болмақтық. Аузымыз «ауызы ашық» дегендерінің қабығы болды да, бақалшылардың қоржынында сатайын десе, өтпей, тастайын десе, көзі қимай, буыншақ-түйіншек диуаналардың қалтасындағы: құрт, бауырсақ, кәкір-шүкір сықылды дорба қампитқаннан басқа дәнемеге жарамай қалғандығымызды жұрт білсін деп, бейпіл байлықты аямай шашып жатырмыз. Адам алмаған соң, ақшаға өтпеген соң, далаға шашпағанда, мұны не қыламыз? Ақыретке алып баратұғын көрік пен атаукереміз емес, мына бір шаһары... һыдһыд Сүлейменнің көріп келуімен хазірет Сүлеймен ғамға [ғалайссаламға] баян қылған Сыба (саба) шаһарынан кейін болса, Құдайға салыңдар. Адамның денесінде ішкен-жеген қоректің ғайытылтығынан, барып тұрған тазасынан жиылып бір араға топланып [топталып] [54] жүректе бір рух жасалады. Мұның атын: «Рух хайуаны» — дейді. Сондай болатұғынлығы үшін қазақ жұрты айтады бір тамақ ішерде: «Жүрек жалғайық, жан шақырайық» — дейді. Бұл сөзлерінің мәнісі — тамақ күшінен жиылып болатұғын нәрсе екен. Құдайдан келген жан басқа, бұл басқа. Құдайдан келген жан «Құллы рұхпен мірір биома отитыммен ал-ғылым ала қалла» — жанған шам сықылды үйді жарық қылғаннан басқа үй жылытуға, тамақ пісіруге күші болмайды. Өзіміздің қойдың қиынан болған отын үйді жылытады, тамақ пісіруге де жарайды, өз әлінше оның да жарықлығы бар. «Рух хайуаны» осы есепті. Қош онан соң қаннан туған есепті болып бауырда бір рух жасалады [55]. Оның атын: «Рух шаһуаны» — дейді. Он екі ағзаға азық-қорек жіберіп, денені түзетіп, ұстап күшейте беруге жаһыт қылып турады. Бұл екеуінің бірі нысан мішәбесінде адамға адамшылық жөнін ойлатады. Бірі жын мішәбесінде адамшылықтан шығарып, жын-шайтан қылатұғын жұмыстатуға тырысады. Құдайдан келген рух періште мішәбесінде, ғылым ұмғарып, мұның жарығымен көріліп танылады. Хош, бұл рух хайуаны илан рух шаһуаны — ерлі-байлы есепті болып, екеуінің аз дауа жыннан мытыз (үмітсіз) жыннан нәпсі мәрре туады. Үйіне бұл нәпсі мәрре еркек болып тумайды, әйел болып туады. Бір Құдайдан басқаның бәрі де жұп жаралған. Құдай тағаланың жаратқан нәрсесінде ерлі-байлы болып жаралмаған еш нәрсе жоқ. Ағузы билламин ал шайтан ал-ражим... Нәпсі мәрренің атасы — Нысан, анасы Жын болды. Нәпсі мәрренің жыннан болған нағашылары бұған неше түрлі тағатны зейнетлеп көрсетіп тахынт есебінде [56] жасап, патша көтерді. Адам ата, Хауа ана бір-біріне мытсызах қылды. Екеуінің хытлатыннан һой туды. Табиғат бесігінде тербетіліп, хылат Рыбғаның құтымен [қуатымен] тәрбие тауып өсті. «Лыжыныс емал ла лыжыс» — ұры-қарының серігі» — дегендей. Бұл һой мен Нәпсі (нығыс) Амарре екеуі бірігіп, дене шаһарына орнап алған соң, адамның денесінде Құдай жаратқан үш қуат бар еді. Бірі — ғақыл қуаты, бірі — ашу қуаты, бірі — шаһуат қуаты. Ғақыл қуатынан омыраулықты алды, ашу қуатынан батырлықты алды, шаһуат қуатынан өтегендікті алды. Бұл үш мінезді өздеріне ертіп, бесеу болып алған соң, Құдай пана берсін, қамысқа өрт қойғандай, дүрілдеп ала жөнелді. Бұл үш мінезді өздеріне ертіп, бесеу болып алған соң, денедегі іске жарардың бәрін жан-жаққа айдады. Әуел басы нәпсі өзі шаһуатқа жүзденді (иүзленді), көңілді ғаплытқа жүздендірді (иүзлендірді), денені харам шапһатқа жүздендірді, тілді малауғыны бос сөзге жүздендірді. Көзді дүние мытахларына, жалғанның жарастығына жүзлендірді. Қүлақты ғайбатқа жүздендірді, қолды жаннатқа, қиянатқа жүздендірді. Аяқты басшысыз, қосшысыз тозаққа салған бойымен апаратұғын жолға жүзлендірді. Ғақылды — ұшы жоқ ұзын, түбі жоқ терең ойға салып жіберді. Рухты ғұбұп ұғрұр тәкаппарлікке жүзлендірді. Сырды сытыр ласырар болмай кәшіп ласырар болуға жүзлендірді. Бастан-аяққаша күллі денені түгел билеп алған соң, біреуді зер пірсіт қылды, біреуді — бұт пірсіт қылды. Тіпті дәнеме табылмаса, төсегінің үстіне ақ топырақты алып келіп үйіп қойып, соған табынатын қылды. Бала күнімізде ертегі қылып айтушы еді: «Бір қыз патша бар екен. Соған мұсылманнан шыққан бір жігіт ғашық болып келген екен. Сонда ол жігітке қыз патша айтқан екен: — Мына жақта маған ғашық жеті дию бар. Жетеуі жеті кентте ие болып тұрған. Сол жеті диюдің басын алып келсең, сонда мен саған тиемін. Ол жетеуі жеті кентте тірі тұрған күнінде мен ешкімге тие алмаймын. Жаным тәтті, қорқамын жанымнан! — деген екен. Ойлап қарасақ, сол жеті кент адамның өз денесінде екен. Мұны «Кәпірдің жеті кенті» — деп айтылады екен. Адамның денесінде болған жеті кент: көз, құлақ, ауыз, қарын, ұят жері, қол, аяқ. Бұл жеті кентте жатқан жеті дию: ашу, батыр, шіһөт, тәкаппарлық, күншілдік, хырыс дүние, өтегендік, кекшілдік. Енді бұл жеті кенттен не іздесең, табылады. Жалған жарастығының бәрі осыларда. Бұл жеті кентке қараған жұрттың ара-арасынан ағатұғын дариялар бар. Дүниеге шұғылданудың өзі бір дарияға түсіп кеткенмен бірдей. Дария қылзымнан кейін болса, Құдайға сал. Уайым-қайғының өзі — бір Дария. Дария ғыманнан кейін болса, Құдайға сал. Хырыс дүние болудың өзі — бір дария. Ғапілдік — өз алдына дария. Бұл екеуінің өзі — Ақ теңіз, Қара теңізден кейін болса, Құдайға сал! Таусылмайтын ұзын ойдың дариялығы дүние айналған мұхиттан кейін болса, Құдайға сал! Мен өзім көп шаһарды араладым. Мұндай өз дүниесі өзінде түгел шаһар көре алмадым. Дүниеде кісінің қанша есін алатұғын, ішсе, есінен тандыратұғын — біреу қымыздан жасады, біреу тарыдан жасады, біреу мейізден жасады. Арақлар бар ғой — қай түрлі мас қылатұғынды ішсе де, ішкен кісі есін бір жиып, өзіне келеді ғой. Бұл шаһарда бір түрлі күшті арақ бар. Ішкен кісі өмірінде есін жия алмай, өзіне ие бола алмай қалады. Ол ненің арағы десең, наданлығының арағы. Надандықпенен мас болғанға өмір бойынша есін жиып, өзіне келу жоқ. Ол арақты ішіп алған соң, өмір бойы есі өзіне келуден қалған соң, бұлардың ұстаған діні не? Бұлардың ұстаған діні — ананит. Бейшара марқұм Ақмолла айтты ғой: «Әркімді ананит адастырады, // Қисайды сол себеплі аяқ басу» — деп. Өздерінің ұлықтап, тәрбиелерлік, күтіп алған жеті құдайы бар: хып гүл, хып инох, хып жымах, хып нәпсі, хып мал, хып олт, хып жат.

«Шын жыласа, соқыр көзден де жас шығады» — деген — осы. «Ұстасаң, уысың толмайтын, ауырлығы — қадақтың төрттен біріне толмайтын әне бір қыз емшек, екі төбе бар ғой! Соның басына шығып, қарауыл қарар ма еді?» — деумен құр аузыңнан сілекейің аққаннан басқа түсер дәнеме жоқ болып кететұғын күндер бар еді ғой! Күллі шаһардың бәрі де бір бас, осы екі төбенің сүйкімдігі де бір бас. Құдай тәбәрік отғылы бізді қызықтырып сөйлеген: «Шаһар деген — сегіз есікті үйін мақтағанда, онда хор лағынның барлығын: «Пажағала-һуын егер» — деп, түсіп қылып мақтаған. Құйрығы басында болған жануарлар араласпаған сөзде маза болмайды. Бұл шаһардың қызықтылығына қызығып, кірген жан дүниесі түгіл, басына ие болмайды. Адам атадан бұл заманғаша жан біткен құмар болып келе жатқан бір сұлу қыз бар. Неше мың байдан қалса да, «Қызбын!» — деп, қарайды да, тұрады. Қалың малы-жан, иман. Алла сақтасын, бұл қыздың уысына түскен адам адамдықтан шығып, дәнемеге жарамайтұғын болып қалады. Мыңнан біреу-ақ басын алып шығуға жарайды. Хош, енді бұлай болғанда, не болды? Шайтан Ғалия лағынға (алғынаға) шайтандық қалмады. Мұны көрген соң, ол өзі шайтан болып қалғандығына пұшайман болды. Неге десең, оның отығасы адамзатты азғырмақ еді. Мұндай болған жанды азғыру түгіл, өзі шәкірт болып, мұнан сабақ алуға лайықты болып қалған соң: «Баяғыда жысдына сәжде қылмаған адам баласынан қалай сабақ аламын?» — деп, арланды. Өзінің дәлелімен болмай, өз бетімен мұндай болып кеткенін көрген соң, шайтандығы далада қалғандығына зарланды. Біліп дүр заһыр дұшпанларын дост емес, қажетке кірмеклік иле пост, — дейді.

«Алла адамды иманлыққа бұйырушы» — деп еді. Ол нәпсіні бұлар таққа отырғызып, хан көтерді... «һой оһус арзосына табиғ болма, ол сені Құдай жолынан адастырады» — деп еді. Бұл жеті кентке бағынған жұрт ол һой оһуске әбден еріп алды... Құдайдан басқа құдайға серік тапты-лар. Құдай орнына өзінің көңілі сүйген нәрселерін Құдай тұтынды-лар. «Әркім — сүйгенінің құлы» — деген сөз — Үшбу айтының [айтқанның] мағынасы: «Әнбие, әулие Құдайды қандай жақсы көрсе, олар да өздерінің көңілі қуатлаған нәрселерін сондай жақсы көреді» — делінген [57]. «Ағуз биламин ал-шайтан ражим фырайтымен тынхыз Алла һуат айа»: Көрмейсің бе, ай, Мұхаммед, аншылайын адасушылар (адасқушылар) өздерінің арыз қылған нәрселерін Құдай тұтындылар. Ол бейшаралар да ойлайтұғын шығар: «Біз де Құдайдың құлымыз» — деп. Жоқ, жоқ, олар Құдайдың құлы емес, өздерінің көңілі сүйгенлерінің құлы. Солай болған үшін ан хазіретіміз сали Алла тағала ғалайссалам бойла бұрды: «...» Құдай қашан да жақсы нәрселерге табынғушыларының бәрінен һойсына табынушылар — «атбығазе үжік сорын рақ». «Ағуз биламин ал-шайтан ал-ражим! Уажыраб лыһыр мышла сыхап лығритаз жаһа лымырсын»: баян қыланларға қария иелеріне жіберілген мүрсәллерінің қисса уажбарины ол қария һұлларына Құран өктеп сөзі келді. Оны айтып түсіндірерлік ғалым ғұламалар келді. «Ағуз биламин ал-шайтан ал ражим — азарсылына лиһым шын-пігіз бұһма фығиззына бышалыш фықалуана лікам мірсілүн» — ол қария һылларына [құлдарына] жіберген елшілеріміздің бірі — Құран кітап, бірі — ғақыл, ес еді. Бұл екеуін жалғанға тұттылар. Оның үстіне таупық (тупық) һыдайт жіберіп едік. Бұл ғылым, ғақыл, таупық, һыдайт бин сыйлы болып, құрмет тапты. Онан бұрын ғылым мен ғақылдың діңкесін өтірік ойдың өзі-ақ құртып еді. Бұл таупық, һыдайттан бұрын келген елшілердің бәрін зынданға салып, ас бермей, су бермей сақтап, құр шықпаған жандары ғана бар, өлмесе де, өлгеннің бергі қасы болып қалған екенлер. Бұл шаһарды бұрынғы иеленген батырлар нәпсінің басына ғаплаттың жүгенін ұрып (орап), быдғымыттың білерін (белбеуін) берік тағып, наданлық егерін беліне баса ерттеп, жалқаулық айылымен екі жерден берік тартып, қос (hoc) қамшысымен дүрсілдетіп ұрып: «Құлды бәрекелді өлтіреді» — дегендей: «Сенен оңды ешкім жоқ!» — деумен түбіне жеткен екен... Сонда бұл қария құлдары (һыллары) Алла тәбәрік отғылы тарапынан келген елшілер илан дауласып, талас-тартыс қылып:

Ол Құдай тарапынан келген мүрсәлдер айттылар:

Онда бұл қария иелері айттылар:

Онда ол мүрсәлдер айттылар:

Қайыр, бұлардың талас-тартысы таусылмайды. Құдайдан келген: ғылым, білім, таупық, һыдайт — нәпсінің көзінің ағы мен қарашығындай көңілді тірілтіп берді. Ғақылдың жалғыз баласындай, өзіне қанат-құйрық болып тұрған қуат-мітіпкірені тірілтіп берді. Сонан соң бұл қуат-мітіпкіре һидһид Сүлеймен есепті болып, Сыба уалаятын жансыз жүріп аралап көріп қайтқандай дене шаһарындағы жеті кентті аралап кайтып, Латипа раббана болған нәпсі иатқа (жатқа) аталған хақиқат есебіне, — деп, ат қойып, айдар тағылған. «Лабызкер Алла тытмын лықылып келме тибе еле» — мұсып болған қалып-ны қозғап, оның қозғалуымен рух қозғалып, рухтың қозғалуымен сыр (шер) қозғалып, онан — қайғы, онан қапа, ләтіп хамса, — біріне-бірі ұласып, ғалам ламирден болған рухтың желі. Ғалам — лашаһаттан болған желіне нашиз ұнабұд қылып, ғалам ламирден болған Сыр- дың суы. Ғалам- лашаһадаттан болған суды нашиз ұнабұд қылып, ғалам — ламирден болған Хақының оты ғалам — лашаһадаттан болған отты нашиз ұнабұд қылып, ғалам — ламирден болған Хақының топырағы ғалам лашаһадаттан болған топырақты нашиз ұнабұд қылып, ғынайт жаңбыры жауып, Нұхтың топанындай қаптап, баяғы айтылған неше дарияларының бәрі оның қасында шұқанақ болуға жарамай қалып, һыдайт нұры саулап, жалған оттың бәрі өшіп, қараң суалып қалып, маңайында дәнеме қалмай бара жатқанын көрген соң, баяғы нәпсі әмірліктен (әммерелықтан) айрылып, тақ Сүлейменнің қойнына келіп қорғалаған Былқыстай — Қалыптың келіп қойнына кіріп кетіп, фығал алмай ериді. Нәпсінің бұрын табиғат тахыты болып тұрған тахытын [тағын] — Хылақ зімиме шегелерін суырып тастап, хылақ хімиде шегелерін тапқан соң, шариғат тахыты болып, кәнне һүрә болды да тұрды. Өзіне келіп қорғалаған соң, өзі иесі болған соң, нәпсінің басына хыластың (ықыластың) жүгенін салып, шариғат жалауын міхкем [бекем] қылып тағып, ғибадат егерін (иегерін) беліне, басына ерттеп, һәмматтың [үміттің] айылымен бір тартып, ғираттың кертарымен қоса тартып, шоқ кежімімен кежімдеп, зоқты жем орнына жегізіп, хұп қорқыныш қамшысымен борбайға періп қалып, «Шу!» — деп, жөнеліп еді. Алла шінет (пінет) берсін: көрген көрді, көрмеген көрмей қалды. Қызылбас мылтығының оғындай атылды. Ал, енді жеті кентте жататұғын жеті дию қайда? Ғынайт жаңбырының селі қаптағанда, һыдайт нұрының оты саулағанда, кірерге көр таба алмай, қорғаларға жер таба алмай: «Баяғы өзім шыққан анамның бұтының арасы қайда екен?» — деп, таба алмаса да, алақтап жүр де... Егер сұлтан ұзындығы екі қарыс, жуандығы бір тұтам екі бағананың үстіне салған шаһарға сытыла қылса, қырып-жойып, қиратып жеңіп алумен кірсе, оның даяр (дияр) дарасында наниттен бір жұрт қалмайды. Уағиярдан бір дияр қамыт (үміт) қыла алмайды. Бұрынғы ол шаһарда сыйлы, құрметлі болып тұрғанның бәрі аяқ астында қалады. Көзі ашылмай, өнері шашылмай жүргеннің бәрі — көзі шырадай жанып, көрмейтіні, білмейтіні болмайды. Ғазиз кішіртің қалил болады да, ғазиз бішіртің мыху болады. Ғазиз үждік пына болады. Әр усип мизмумың бір құлық мыхмуда мыптыдил өліп, әр сұлтанның хүкімі һайт болады. Көңіл сұлтаны дене шаһарын билеп алған соң, жеті кентте: шыжағат, ғапат, хикмет, хылым, рыза (риза), қанағат, сабыр, — осылар хүкім жүргізеді. Бұл жетеуі көңіл патшасының жеті доверныйы —жеті көкте: шәміс (шымси), қымыр, зуһре, ғытард, мырхым, мыштыры, зәһілиі жұмыс қылса, бұл жетеуі һәм адамның денесінде солардың қылғанын қылады деп біл. Ағуз биламин ал-шайтан ал-ражим айталһым — олар зиаметте хиына һәбіздің құдайлық құдіретімізден бір далил қар астында қалған. Қара жердей болып қалған көңілді ғинайт жаңбырыменен тірілтіп, жазғытұрғы жердей жасартып, көгертіп: «Уахыржына мынһар хабба». Ол көңілден тағат егінлерін өстірдің. Ол тағат егінлері жан азығы болып ынта, кие шаһарының патшасының өлген қызы тірілгендей, өліп қалған себепті болып тұрған жан тірілді. Хамына иакілін. Ол енді денеде көрінбей тұрған хиссаттат шарипаларыңыз асап ішіп, қорекленіп қуат қырсиа пайда қылып, білмейтін қылмайтын дәнеме қалмайды. Ұжғана пиһа жаннатпен нақыл уағнап қылдық. Біз ол көңіл сұбтанларын да иат (жат) хұдазгер пікірлерін хырма емші машабесінде адамды тойдыруға, семіртуге келгенде, мұнан ілгері емші болмайды. Шоқ рухты өзім емші шабасында ләззатлығы болуда. Мұнан ләззатлығы емші болмайды. «Офжырна пиһамен лығуын»: «Біз ол көңіл бостанларында хикмет бола қаларын ағыздық. Мекашға ұмша һідидан баһралансын үшін ол мекашға машаһыдидан баһраланушылар әр не қылған қайратларынан нәтиже табады. Лиакаумин шімірет ұғымыта идыһ пылашкрон. Заһарда хырма уаузұм емшілерін. Батинде зіһір-пікір шоқ зоқ емшілерін жасын үшін жиып, онан баһра алу үшін шығарып беріп тұрмыз. Кәне, осыларды өздерің кәсіп (кесіп) қылдың да, біз құдіретімізбен халық қылдық. Енді мұның шүкірін (шікірін) ада қылсаңызлар, өзлеріңізге берілген нығметлер (тығметлер) үсті-үстіне артып, аса береді де. Егер шүкірлік қылмай, кіпран нығмет болсаңызлар, өз-өзінен кеміп, аяғынан жидіп, жоқ бола береді... Дүниеде бидай еккен бидай алады. Арпа еккен арпа алады, хұрма еккен хұрма алады. Жүзім еккен жүзім алады. Дәнеме екпеген енесінің ... алады. Ай, жігітлер, біреу білім, ғылымды кәсіп қылады. Ол кәсіп қылған соң, Алла тағала халық қылады. Біреу наданлықты кәсіп қылады. Ол оны кәсіп қылған соң, Алла тағала оған да өзінің кәсіп қылған нәрсесін халық қылады — сондай болатұғыны үшін. Омағызырлында ғақыл-жаһыл. «Ныжалақ ласағыл уалағалы» — дейді. Таңның атқанын, күннің батқанын, бес уақыт намазды, отыз күн ораза, — бәрін біліп, намазлардың уақыты мен оразаның уақыты мөлшерін тануға білімі жеткенді — «Ғақыл иесі» — деп, соны айтады. Мәжнүн болмаса, сәби болмаса, «Ғақыл балығы» — дейді. Өз ғақыл балығы бола тұрып, ғылым-білімді кәсіп қылмай, наданлықты кәсіп қылушыларға не айтасың, айтар сөз жоқ. «Омаға мылта ұйдаһимнің бір мағынасымен мен не берсем, өзлеріңнің он саусағың мен қылған ғақылларыңның жалақысы деген. Не нәрсені болса да, өзің кәсіп қылмасаң, қарап тұрғанға дәнеме жоқ. «Бекерден Тәңірі безер!» — деп, бұрынғылар сол үшін айтқан. Тәңірі безгеннен әркім безер. Тамам. Бізлердің ортасында отырғаннан атуадан басқаны шығады деп ойламайсызлар: Нәпсі, ниет пе үлкейе кетіп руханият ғалбит болған көңіл жат шаһарын түгел билеп алған соң. Һамма ғазар ғайт дүр, көңіл шат. «Кеше ғаділден аман болар ед [і]» — деген сөз жаңа орнын тауып. Нысанның қалыбы — жамиғ: бірінде мытсырып өліп, һәмма ағзалары бар лыжымла қалыбына мығұб ұмтағы өліп. Енді бұл көңіл өзі сұлтан болған соң, өзінен жоғары сұлтан барлығын жазып, сұлтанның қадірін сұлтан біледі. Қазақтың: «Бұл шіркін өзін танымайды, кімді таниды дейсің!» «Өзін таныған тәңірісін таниды» — деген сөзлері осы айтылғанларға дәлме-дәл келеді. Ал енді мұны білсең, өзің және осы білгенлігіңді өз орнымен жүргізуге сақи (сағи) ұғар тіл болсаң, Адамның қойдың сыңар құлағындай жүрегің ішінен періште де табылды, адам да табылды, жын да табылды. Мыхиз рух латипа (латиға) Раббана хақиқат есебіне нәпсі иатқа (татқа). Рух есен, қылып (қалып) есен. Зін хақила періштені қылса, бұл һәм соның бәрін қылуға әбден күші жетеді. Ғылым ұмғырпат қызметі мұныменен табылады. Хиссайат шариға (шарифа) қуат қыдыссия үшбу тақырып қылынған көңілдің жұмыстауымен болады. Ішкен-жеген қоректің ғайытлытып барып тұрған тазасынан байланып, жүректің қақ ортасында тахыты болған. Рух хайуан нысан шабасында адамгершілік ойлататұғын дене, тіршіліктің керек жарағын ойлататұғын көңіл осы. Адамның денесіндегі қаннан туып жасалған бауырда байланатұғын рух шаһуаны — бұл жын есебінде. Адамды бұза бастайтұғын — осы. Сол үшін қазақ халқы айтады адамгершілігі жоқ біреуді: «Қара бауыр шіркін кімнің қадірін біледі?» — деп. Ал енді бұл жоғарыда айтылғандарға садық болған адамның денесінде ғарыш та бар, кіріс де бар, лұх махғот да бар. Он сегіз мың болмай, ғалам отыз алты мың болсын, ғаламда болған нәрселердің баршасы да адамда бар. Даладан іздейтұғын дәнеме жоқ, не іздесе (ізлесе), бәрі адамның өз бойында. Мысалы, сен бір қағазда өзріне [өзіңнен] бұрын ешкім жазбаған бір сөзді жазғың келді. Онда соны жазуға ең әуелі рухың соғып, қалыбың мил қылды. Өзің қылып нәсіп болған қалыбыңды қозғады да, ол қалыбың... болған қалыбыңды қозғап, бұл рух соны әрекетке келтіріп, миға телеграмм соғып, телефон түсірді. «Мида қуат миқата» — деген тапкір, тізкірінің күшімен күш алып тұрған қуат қасиет шариға (шарипа) бар еді. Баяғы көңілге алынған нәрсе сол мыхафазада тас болып жазылып қалды. Егер әуел миға жазылмай, өз бетімен жазылатұғын болса, бір наданның қолына қалам, қағаз беріп жазуыңдағыны не деп мың жыл таяқта, енесінің... де жазар ма екен?! Хош, сонан соң мидан бір ақ тамыр — сол миға жазылған сөзді қолдың басындағы бармақтарға, саусақтарға телеграмм соғып, телефон түсіргендей түсіреді. Қол барып жыбырлап, қыбырлап, қаламды алып, сияға малып, баяғы басы көңілден шыққан сөзді ақ қағаздың жүзіне түсіреді. Адамда: қызыл тамыр, қара тамыр, ақ тамыр, — үш түрлі тамыр бар [58]. Қызыл тамыр — таза қызыл қанның жолы. Қара тамыр — бұзылған қара қанның жолы. Ақ тамыр — адамның денесінің телеграмм-телефонының шыбығы. Қазақ жұртында айтпаушы ма еді — бір ұрғашыға жарамай жүрген біреуді: «Ақ тамыр, шіркін, бұл неменеге жарайды?!» — деп. Құдай тәбәрік отғылының құдайлық радасы бір нәрсені: «Жоқтан бар қылайын!» — десе, сол радасының сыры (шыры) — әуелі ғарышта заһрөр (таһрөр) қылады. Онан соң — ғақыл. Әуелі ғақыл кілу-астасы илан кірісте заһрөр қылады. Сонан кірістен лух әлхыфотқа жазылады. Хош, ол лух әлхыфоттан ғызыр філкинаттің жарам ширрие болуыменен ғақыл ғашыр ұғқыл фағғал рух лыхос тібулектен ғынасырларға түсіріп, әрекет палакпен ұшғах куакіппен [көкпен] табиғатларының анасы болған харарт рытүбіт бірудіт ибостлардан өтіп, мұрат (мырад) болған нәрсе барлық ғалиын «Мұлидынлаша» — дейді. Жамадат, набадат, хайуанат, канат, жұсмәдін — тоғыз палактің әрқайсысы бір қызметін ада қылуменен неше зымнан (симпан) өткерілгендей, өтіп келіп, жалған дүниенің жүзіне жалтырап, барлыққа шығады. Қағаз (қағыз) махыл кітабит өліп, шыкал хырұпи махафаза қылғандай маһат тыбайх болған: жирарт, зитүбіт, бірудіт, ибусіт, шакал, ғибиаларды заһөр қылуға қабілеті болғанлықтан жоқ нәрсені барлық ғаламында махафазаға жарайды. Хақ тағала быдағырша мініп болған мағыналары тарих мізкөр иле ғалам (ғалым) сағали ғалам Күн фасадқа ендіріп, неше нәрседен міркіп кылу илан жысым айлап, кайнат жуайла, яғни кайнат жуайла, яғни аспандарының әшіриаты ила мәулет тілесе қылып, төрт ана, жеті атадан — үш бала туғызып қойды. Міне, Құдіреттің шеберлігі! Айналайын, Құдайым-ай, өзің қылған ісіңе мен не лаж қылайын-ай?! Хош, бұл көрсеткен мысалымыз да рух нысанының мұраты да иесінің көңілде хасылы. Хақ тағаланың арада ғалиясының сырының ғарышта заһрөрі мақамында дүр... ...Сондай болғанлығы үшін Калам мешітінде: «Лықыз халқына лайтсан фиахасен тақтым» — дейді. Егер Хақ тағала сені Бопден мемлекетінде патша етпес еді. Уамур салтанаты сыңа тиғойз етпес еді. Осыңа намына ғалым ұлық үшін бұл нысынхай нәжіс етпес еді. Сен ол сұлтаны неше ғараб ұлыр едің... Өзің ойлашы: «Ауырлығың қанша?» Базардағы кірге түс: киіміңмен бес пұт барсың. Ал енді осы ауырлығы бес пұт болған нәрсені не көтеріп тұр: «Ненің күші жүргізіп, тұрғызып, жалғанда ойыңа алғанның бәрін не қылғызып тұр?» — деп білесің. Өзіңді көтеріп жүрген де, бәрін қылғызып тұрған да жалғыз-ақ дем. Сол бір дем тоқтаса, тырқиып өлесің де қаласың. Оның үлкендігін, зорлығын мөлшерлеймін десең, көзге көрінетұғынның ең кішкенесі — биттің сіркесі. Ол онан да кішкенелігінен көзге көрінбеді. Ауырлығын мөлшерлейін десең, бит пен бүрге мұрныңа кіріп бара жатса, денең сезіп біледі. Бұл демнің мұрыннан кіргенін, шыққанын денең сезіп біле алмайды. Көптігін мөлшерлеймін десең, бір «уф!» — деуіңмен шығып кетеді де, өлесің де қаласың. Сен осынан неге ойламайсың Құдайдың шеберлігін, құдіретінің күштілігін?! Осыған ғақыл-ойы жеткені үшін, бұрынғы ата-бабаларымыз қақсап кетті ғой: «Дәм — ғанибет, дидар — ғанибет» — деп. Бүгінгі жүрген қазақ осы сөзді айтумен білсе де, шешуін білмейді. Егер шешуін білсе, мұндай болып жүрмес еді. «Дем» — деп, дем алысты айтады. «Дидар ғанибет» — дегені: «Сол дем алыстың барлығымен бірімізді-біріміз аман-есен көрісіп отырмыз. Жалған дүниенің жүзінде осы екеуінен артық дәнеме жоқ», — дегені. Дем — бұ дем дүр. Өзге демді дем деме. Дүниеден сен һәм өтерсің, қам жеме. Ендеше бір-ақ демде отырсың. Ендігі дем саған бар ма, жоқ па, белгісі жоқ. Сол бір демді босқа жібермей, жалған үшін жұмсасаң, жалғанда мәңгі бақи тұратұғын кісідей жұмыста. Ақырет үшін жұмсасаң, ертең өлетұғын кісідей қыбырла. Жалған дүниенің жүзінен жинастырып, құрастырып алып жаратылған, көзге көрініп тұрған он екі мүшеңнің бар күші жалған жұмысында болсын. Көзге көрінбей тұрған: көңіл, жан. Бұл екеуінің күшімен болатұғын қасиет шырға — қуат қадасия жұмысы. Ақырет жабдығы Құдайдың құлшылығымен болсын! Жалған жұмыс қарап тұрмай, он екі мүшенің қыбырлай беруімен бітеді. Ақырет жұмысы —Құдайға жақындық қылу — көңіл қызметімен табылады. Мұны ойламай, риасит үшін ғалым тахсил қылып, ныжасит үшін хала хылғыт қылғанлар. Жалған дүниенің керегі жоқ, тек Құдай ақыретті берсе болады. Зыкуат бір, ғышыр бір, пітір бір лысыдқа тырдалбыла отыз адал ғұмыр — деп, ықылас лығуам кез кіралхымар тағрипқа садық болған ғуамаларды (ғұламаларды) бет жуу, көт жуу, домалақ тасты жіпке тізіп алып, санаттыру жынымен жындандырып, ақымақ қылып адастырып жіберді. Кітап Құран келместен бұрын, жалған дүниенің жүзіне кітап Құранға ие болып, сөйлеуші пайғамбар келместен бұрын, Мекке, мішіркілерге өз ойларымен құдай жасап алып: «Лат манат» — деп ат қойып алғандары сықылды. Бір ишан деген, хазірет деген екі атты жоқ жерден шығарып алды да, жұрттың су түбіне кетуіне себеп болған сол екі ат болды. «Қабыл мышной (мәснәуи) мығной ғуасы жырқын». Мәулана Жалалдин, молда Руми хазіретлері айтқан: «Ним (енем) молда хазірет иман, ним табип хатре жан, ним фиғын шайтан» — деп. Бұрынғы қазақ қариялары да айтып кеткен: «Дүмше молда дін бұзар, // Қисық арба жол бұзар» — деп. Қазақты бұзып, харап қылғанда, дүмше молдалар бұзып, харап қылды. Алла тағала ғалам жаратты. Оның ішінде адам жаратты. Адамнан асыл жаратқан еш мақұлық жоқ, ғылым мен ғақыл адамның озығасы болды. Оның шындығына «Ағуз биламин ал ражим» — ұғлы адам «Ласма каһа» — аятпенен беріктелді. Жетпіс екі тіл бар. Сол жетпіс екі тілдің ішінде ғараб тілінен асыл тіл жоқ. Оның асылдығы: «Ағуз биламин ал шайтан ал ражим ана низылынан Құран ғарабина лығылкім тоқылын» — аят бірін дәлел келді. Онан соңғы тілде қазақ тілінен асыл, қазақ тілінен бай тіл жоқ. Сол ата-бабасының тілі болған қазақ тілін осы күнгі жүрген қазақтың жалғызы білмейді. Егер қазақ тілін білсе еді: дін де осында, ғылым, білім де осында, әулиешілік те осында. Солай болғаны үшін бұрынғы өткен ата-бабаларымыз бәрі жақсы болып, әулие болып өтті. Не үшін ақжүрек болып, ақкөңіл болғанлықтан бұған дәлел болуға Мығной, Мышнойдың бір сөзін тәбәрігіне сөйлейік.

«Жаһыл Раббы ғылты ғалым кінд ғылым рағылт зыдлыһа біркіз»:

Оқымаған «Әліфті» — таяқ деп білмеген наданды жүрегінің ғаллатсызлығы ғалым қылады. Қанша ғылым иесі болса да, жүректе ғаллат болса, ол ғылатт ғылымды жоқ қылып жібереді» — деген. «Жүректе болатұғын ғыллат не?» — десең: дүние махаббаты. Кімде кімнің көңілінде дүние махаббаты болса, онда ғылым-білім бар деп ойлама. «Кімде кімнің көңілінде дүние махаббаты бол [ма] са, ғылым-білім сол көңілде», — деп ойла. Жарқырап тұрған күннің көзі меңдей бұлт шықса, жоқ есебінде болмақшы емес пе?! Ғылым күннің көзі болса, дүние махаббаты бұлт есепті. Оның бетін алған соң, енесінің... кетті де қой. Бұрынғылар көңілінде дүние махаббаты жоқтығы айдан анық, күннен раушан. Адам баласында бір табиғат (табғит) бар: қадімгі заманнан өзге өзгерсе де, бұл табиғат өзгермейді. Бұл күнге шейін мәңгі бақи. «Ол не?» — десең, тура сөйлеушінің жазасы — нақақ өлтірілу. Күнәкерлер кесімді түрлі жазасы бар. Бір адам турашыл болса, хақ сөйлеуші болса, оның жанына сұқтанып қас қылушы даяр турады. Бұ табиғат әр милетте, әр жыныс адам баласында бүгінге шейін бар нәрсе. «Хақиқат дүр — осы, осы!» — деп, қоштаушы болмайды. Соның көзін қалай жоғалтудың жабдығына кірмек. Сол табиғат (табғит) хазірет пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа ғалиасалу уассаламның жанына ғариплардың сұқтанып өшіккені сондай: замананың фазылы болып жаралған пайғамбар да қашып, басын зорға құтқарды. Һыжырт себебі осы болды. Тура сөз иелері өз ұлтыңда тұрып, күн [к] ешіре алмайды. «Батырлық — жолдасқа пайда, жанға қас, // Мырзалық қонаққа пайда, малға қас». Басқа пәле қайдан? «Басқа пәле — тілден». Менің дегенім дәнемеге тұрмайды, Құдай өзі сақтауында қылсын! Иа, Алла, өзің сақта!

Бір жаман өзіне де, басқаға да залалды ағаш: денесі зор, бұтағы есепсіз көп, жапырақлары баныһайт. Әр жапырағы әр түрлі басқа-басқа: о көзге көрінбес, бек тамаша қызықты. Көрген кісі құр көрумен өзіне құмар. Исінің оңдылығы мұрын жарады, «Тәттілігі бал мен қанттан тәтті» — десең, өтірікші болмайсың. Бірақ қай-қайсысы болса да, ақыры у болып, жолап кеткеннің басын жоймай тынбайды. Және ол жаман ағаштың түбінен күрілдеп ағып жатқан өзен бар. Ағып жатқан өзен болғанына, бұтағы, жапырағы мол, өзі қызықты болғанына қызығып, бір ел келіп, сол ағаштың түбіне қонды. Ағашта у барлығын біліп, уы білінген бұтақтарын кесумен әуреленді. Бір жағынан бір бұтақты бұл кесіп жатса, ар жағынан тағы еніп, өршіп шыға береді [59]. «Залалды болды» — деп, бір бұтағын бүгін кесіп тастаса, ертең және бір бұтақ шыға келеді. Ол онан да зор залалды болып шығады. Ешкімнің ойына келмейді: «Әуелі суды құртайық. Сонан соң ағаштың түп тамыры құрып қалған соң, шығып, өсуге, өнуге жарамайды ғой», — деп. Бұл ел: «Сол ағаштың бұтағын кесіп, тауысамыз!» — деумен өздері таусылып бітті. Енді бір ел келді. Бұл ел бұрынғы елдей болмады, білді. Су құрыса, түп тамырынан ағаш құрып, жоқ болатұғын. Суды бір жаққа бұрып ағызып жіберді де, ағаштың айнала түбіндегі топырақты алып тастап, ағаштың түбін кемпірдің қаса сүйегіндей ақситты да тастады. Енді ағаш өзінен-өзі құрып, у жапырақ шықпақ түгіл, қу түбі [р] болып, дәнемеге жарамай қалды. Текке көп бұтақ кесіп бейнеттенуден бұл ел халас болды. Қиссадан қисса, мақсусаттан махқұлаты сезіп білуге керек. Бұл жаман ағаш не дейсіз? Бұл жаман ағаш — адамның іші, сырты. Көрінісі қаншама қызықты болғанымен, бір кісінің ішінде бір кебеже қазурат бар. Жаман емей немене: оған шыққан көп бұтақ — хылақ зымима. Оған шыққан жапырақтар, бәрі де у болып жатқаны — хылақ зымимадан пайда болған: тәкаппарлық, күпірлік, мұнафиқлық, риа, күншілдік, сараңлық, хырыслық, өтегендік, өрлік, кекшілдік. Ғажап оғырырәлі ғиралынһаба — ұшы жоқ ұзын, түбі жоқ терең — жаман мінезлерінің неше атасының ұлы. Бұл ағашты: «Бұтағын кесіп, тауысамын!» — демек — «Ішіп-жеп, қарын тойғызып жүріп, халақ хымида иесі боламын!» — демек. Ол ағаштың түбінен күрілдеп ағып жатқан өзен — адамның денесіндегі қан. Ай, жігітлер, естеріңде болсын, «шайтан ғалия лағына» — дейді, «ханнас» — дейді. Ол бір кесек нәрсе емес, бит пен бүрге сықылды бір жеріңнен денеңе кіріп кететұғын — өзіңнің денеңдегі арам қанның жүрекке барып құйылып, жүрегіңді толқытып, өзіңді бұзатұғын шайтан да сол, ханнас та сол. Қан бұзылса, кісіні бұзады. Шайтан деген нәрсе — өзіңнің ойың. Ой иесі — шайтан жүрегіңе неше түрлі ой салады, бәрін өзіңнің бұзылған қаныңның күші салады. Олай болса, көп ішіп, көп жеумен екі арам көбейеді. Бірі — қарын кебежесінде бір қап қызурат, бірі — күллі денеңді аралайтұғын қан. Бұл екеуі бойыңда толық болып тұрғанда, басқан-тұрған жұмысыңның бәрі өз басыңа у болғаннан басқа пайдасы жоқ. Құнанбаев Ибрай [Абай] марқұм айтты ғой:

Білімсіздік белгісі — ол баяғы, — дейді.

Соңғы ел әулиелер адамды адам санына кіргізбей жүрген қарындағы бір қап қызурат екенін білді де, ішпек-жемекті аз қылды. Ол екеуі аз болған соң, ұйқы бөлінді, сергек болды. Сонан соң күлкі кем болды. Және де арам қан азайды. Арам қан азайған соң, жүректі барып ұйтқытып бұзатұғын дәнеме табылмайды. Сонан соң бұл адамнан хылақ зымима балкайе атымен жоқ болып, хылақ хымиде күш-қуат алып, періште сағит болды. Аз жемек, аз ұйықтамақ, аз сөзлемек [сөйлемек], — кімде кім жымығ қылды — әне-елтіл Мекке. Бұл сөзге дәлме дәл болды да тұрды. Наданлардың жүрегі — ет жүрек: Олардың ойлайтұғыны — жаман ой, нәпсілері патша есебінде, күллі денесін сол билейді. Бір адам нәпсі соңына ермесе, дайым хылапына жүрсе, сонан соң мұның жүрегі ет жүрек болмайды, көңіл болады. Көңіл болған соң, дене мемлекетіне патша есепті болады. Мұның ойлайтұғыны — Құданың [Құдайдың] зікір-пікірі болады. Не нәрсе асыл болса, көзге көрінбек емес мақсат болған нәрседен махқұлат болған нәрсе асыл. Жан, иман, ғақыл, ғылым — осылардың асыл екендігіне кімнің шек, күмәны бар. Бір де бірі көзге көріне ме? Бұлардың бәрі мағқұлақтан саналады. Дене — көзге көрінетұғын нәрсе. Ол махқұлаттан [мақсаттан] саналады. Көзге көрініп тұрған махсұсаттан не болатұғынлығын сөйледік. Енді махқұлаттан баян қылайық. Енді мүмин жан ділімен, шын тілімен — тіл мен жүрегін бір жерден шығарып, бір калима тиббе жан сүйсінерлік бір сөз сөйлесе, қуат ол сөз хамидшына болсын, қуат ол сөз хамидшына болсын, қуат ол сөз табих таһлил болсын, қуат ол сөз басқаға пайдасы тиетұғын жақсы сөз болсын, — бұл айтушы (айтқушы) пенденің аузынан шыққан соң, бір ағаш болып өседі. Бұтақлары аспан көкті аралап кетеді. Түп тамырлары неше қабат жерді аралап кетеді. Мұның зорлығында — жапырақ ұштарының (ұшларының) көптігінде (көплігінде) өлшеу, есеп сан болмайды. Екі дүниеде де таусылмайтын — өзі — баспана, өзі — сәуле, өзі —... киім, өзі — тамақ, — бір ағаш болады да тұрады. Мұның қазыналығы — Құдайдың барлық жаратқан екі ғаламында бар болған қазыналардан асыл болып шығады. Алдыңғы сөйлегеніміз — жаман ағаш еді, о да адамның қарақан бойынан табылып еді. Соңғы сөйлегеніміз — жақсы ағаш еді, бұ да адамның қарақан бойынан табылатұғын болды. Қалай Құдайдың шеберлігі: от, су, топырақ, желден міркіп қылып жасаған?! Адамды біресе анадай ағаш қылды, біресе мұндай ағаш қылды. Айналайын, Алланың шеберлігі-ай! Ай, жігітлер, жаман ағаш болып қалуды мақсат (мақсот) қылмаңдар, жақсы ағаш болып шығуға тырысыңдар. Хылақ зымимеде қалсаң, жаман ағаш болдың. Хылақ хымидамен мытсып болсаң, жақсы ағаш болып шықтың. Кім кімге болсын, жексұрын көрінбей, сүйкімді көріну шағы қыл. Біреу өз бойына ақылын төреші қылса, ақыл ойлап біледі. Өз бойына қалай қылса, пайда келеді; қалай қылса, залал келеді. Соның пайдалысын табиғаты ұнатады: қылса, пайда болатұғынын біледі. Бірақ нәпсі оны жақтырмайды. Неге адамның өзі өз қара басына пайдалы жұмыс нәпсіге машақат көрінеді. Сонан соң бұл өзі нәпсінің ыңғайына жүрген соң, қанша көп қарақан басына келетұғын пайдадан мақрұм қалады. Екінші, жаралуда әркімнің табиғаты басқа-басқа жаратылған. Табиғат деген әр адамда бір мінез: қиынға баспай, оңайға қашады. Қиынға басса, бақытты болуына көзі жете тұрып, жалқаулықтан, иа ұйқыны қимағандықтан, иа һаммбатсызлықтан [үмітсіздіктен] өз басында ерік, ықтияр жоқ кісідей жалқаулық пенен ұйқының тұтқынлығында қалады. Хош, біреу болады: жалқау да болмайды, ұйқышы да болмайды, жаһатлы, қайратлы болады. Бірақ істеген ісі оңға баспайды, орынға тұрмайды. Ол бұл талап қылып, қысад қылса да, Құдайдың халық қылмағандығынан болады. Сонда да жалықпай, қажымай, соңына түсе берсе, өлмей, тірі жүрсе, ақыры барып, бір ұшығынан шығып, ойға алғанына жетпей қоймайды. Сондай болатұғыны үшін бұрынғылар айтқан: «Ырыс қашса да, туыс қоймайды — деп, — Шын іздеген миқан ағашын табады!» — деп. «Жуын да, иа, пенде!» — деген.

Ағузи билламин шайтан ал ражим уан лис ла нысан ламасиғы. Адамға дәнеме жоқ, мікір (мекер) өз қолымен қылып алмаса, мұның турасында пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа ғалия әлсилует уәссалам — «Хадис Шариф» айтқан: Лығбыдид бер, уа Алла құдіретінде бір істі ойлап, қасиет (қысад) қылса, Алла тағала халық қылып, көзге түсіреді. Сонан соң: «Тағдырда осылай болған» — деп, мұның сынауы Алла тағалаға болады. Алла тәбәрік отғылының халық қылуынан пенденің қыситы [қасиеті] бұрын болмақ. Пенде ізгі ниет бірлан бір істі қысад қылса, Алла тағала халық қылмақ — солай болғаны үшін. Тағдыр-мағдырға табиғмықтырсыз тағдыр жоқ дейді. Яғни нысан ықтиярыны ғибадат[қ]а сарп етіп құлдық ұрылмақ естігіш Тәңірі тағала хазіретлері арада етіп халық қылады. Егер нысан ықтиярны жауызлыққа сарп етіп, құлдық қылмаслықты ықтияр еткіш Тәңірі тағала хазіретлері ол ықтиярын һәм халық қылады. Не нәрсе болсын, кәсіппен, себеппен табылмақ. Дүние болған соң, дүниенің ісі себепсіз болмайды. Ғылым, білім үйренуде әркімнің өзінің һәмматы, уа жытһаты себеп болады. Надан қалуға да әркімнің өзінің һәмматсызлығы, уа жытһатсызлығы себеп болады. Сондай болғаны үшін бұрынғы сылыплар: «Лыширып балһым лығалте лаба лымырым лабалита», — дейді. Адамның шариф, уа ғазиз болуы һәмматының білізлігі (білінділігі) илан болмаса, шіріген сүйекпен шариф, ғазиз болмайды. Көз алдыңда көрініп тұр ғой, һәмматын дүниеге жұмсаған ерік әліне қоймай, мал табуынан байып, жұрт алдына түсіп жатыр. Һәмматын ғылым, білімге жұмсаған. О дағы өнер тауып, туған-туысқанларынан жер мен көктің арасындай ұзақ болып бара жатыр. Кәне, баяғыда өліп қалған ата-бабаның шіріген сүйегі?! Құр: «Мен баяғыда соның тұқымы едім» — дегенің дәнемеге тұрмайды, іске жарамайды. Алла тәбәрік отғылы адам балаларын жаратуда тегіс қылып бірдей жаратқан. «Кәсіп қылып әркім өз күшімен тапқан нәрседе болмаса, басқа хақ [ы] ларда һәммаңыз бірдейсіз. Жаратылуда, жан болуда біріңізден біріңіздің иа артық, иа кемдігіңіз жоқ», — деп, Құран Кәрімде неше жерде айтқан. Бұ тегіслігімізге жаратылуымыз, жоқтан бар болуымыз — бірінші мысал дүр. Бір байұғлы, яки бір пақырұғлы дүниеге келген уақытта нендей ағзаларға ғақыл артуына қызмет ететұғын нендей қуатларға мәлік ие болса, әрбіріміз де ол ағзаларға, ол қуатларға мәлік иеміз ғой. Мал тауып, бай болып, жүргеннің ғылым, білім иесі болып, өнер тауып жүргеннің басы екеу, көзі төртеу, қолы алтау, аяғы сегіз емес қой! Осыдан неге ойламайсыңдар: кемдікте қалу әркімнің өзінен болатұғыны екенлігін. Қазақ мақалында да айтады: «Жорға жүрісінен пұл болады, // Жаман жүрісінен құл болады», — деп. «Талап қыл, пендем, // Жеткізбек менен (менден)» — деп, Құдай тағала өзі уәде (уағда) қылған. Кедейлік деген, наданлық деген — жағаласқан жау. Бұ жалғанның ісі жағаласып тұрған жау сықылды. Солай болғаны үшін: «Жасқанған қорған емес, // Жағаласқан — қорған» — деген бір шаһбаз айтқан екен.

«Тарта жесең, тайлығың қалады, // Қорқа жесең, қойлығың қалады» — деген сөз бар. Әмме ғақыл — бір мығной қуат. Кәсіп қылған хақларымыз түрліше болуы — тырбия (тәрбие) кәсіп қылған істер (ишлер) арқасында. Бұл ғақыл деген нәрсенің өзі де — пенденің өз кәсібіменен табылатұғын жұмыс. Оңған, ілгері басқан жандарды (жанларды) көріп, соның қылғанын қылуға жаһат қылса, әне, — ғақылды кісі қылғаны. Оны ойламаса, қылмаса, ғақылсыздықты сеп қылғаны. Бағзы біреу айтады:

Мұның біреуі аса соққан, біреуі кем дегенде шолақ ойда қалған. Екеуінікі де — қате, адасқан ой. Аусыты, ортасы — кәсіп. Біз кәсіпке мұқтажбыз. Біздің қасиетіміз(қысидымыз), пиғылымыз, амалымыз (ғамалымыз) — себеп, Алла тағаланың халық қылуы, мұсаббап. Себепсіз мұсаббаптың жоқтығына ғытқады мыхкім қылып, пенде мүмин, мұхыд (мұшид) себепке тырысуы керек.

Хазірет сопы Аллажар (Аллайар) айтқан:

Бұрынғылар айтқан: «Байдың малы ардақты, // Кедейдің баласы ардақты» — деген. Бай болатұғын кісі өзін де аямайды, баласын да аямайды. Жарғақ құлағы жастыққа тимей, ұйқы көрмей, күлкі көрмей, күн қатып, түн қатып, жаны да жоқ ойында, ас-су да жоқ ойында, малдың қамын қылуға жытһады зор болады. Кедей малдың қамымен жұмысы жоқ, есі-дерті баласының суыққа тоңбағанын, қарны аш болмастығын, ұйқысы бұзылмағанын мақсат көреді. Жасынан жаман әдетке (ғадетке) табиғаты үйренген. Бала соны қалып алып, ақырында мұқтаждықта, қорлықта қалады. «Алла тәбәрік отғылының уанлысылла нысан әлемет (аламас)» — деген сөзінен білініп тұр — жалқауға атар таң, шығар күн жоқтығы. Еріншектің қолы ештеңеге жетпекші емес. «Жалған дүниенің жүзінде кімнің қолы қысқа?» — десең, еріншектің қолы қысқа. Ұйқышыға дәнеме жоқ [60]. Бұрынғы айтқан: «Ұйықтасаң, ұйқы аласың, // Ұйықтамасаң, жылқы аласың» — деген. Кежірлік деген бір пәле бар: Кедей болатұғын кісінің желкесінде болады; ішетұғын асынан, алатұғын олжасынан құр қалдырады. Бұрынғылар айтқан: «Кедейдің қырық қаңтаруы болады: бірі жіберсе де, бірі жібермейді. Әр нәрседен құр қала беретұғыны — сол» — деген. Біреудің ішінде бір қырсықты жан болса, соның қырсығы бәріне де сырайт қылады. «Жер ауызды — жемес ауыз байлайды» — деген сөз бар. Жастар, ұғып алыңдар: «Залым тысылха лекіремге тысылха лыһуан» — деген. «Сылап, сипап айтқанмен түзелмесең, күндердің күні болғанда, қоршылық еркіңе қоймай түзетеді» — деген. Жас күндеріңде ата-ана қызметін қылып, бата алмағандарың — қартайғанда өзіңнен төмен иттердің құлдығында (құллығында) қаласың. Жаратқан Құдайдың ризалығын (ырзалығын) мақсат қылсаң, есі-дертің Құдай ризалығында болса, Құдай үшін қылған ғамал (амал), тағат, ғибадатыңның пайдасын көресің. Ұстат [ұстаз емес — Н.Ж]. ризалығын мақсат қылсаң, есі-дертің ұстат ризалығында болса, қанша үйреніп білген ғылымыңның пайдасын көресің. Ата-ана ризалығын мақсат қылсаң, есі-дертің ата-ана ризалығында болса, жасаған жас, сүрген өмір, қылған кәр кәсіп, тіршілігіңнің пайдасын көресің. Бұл үшеуінің ризалығын іздемеген, ойламаған болсаң, бұ жалғанның жүзінде атар таң, шығар күн, жарық сәуле көремін деп ойлама. Иттен ілгері, кісіден кейін болып, жалған дүниенің жүзінде жүргеніңнен өлгенің артық. «Олажыбад фиғал хыти-арта» — яғни пендеге өз пиғылдар [ын] да қатер бар дүр. Егер тағат қылса, сауап таба дүр. Егер кінә қылса, азап (ғазап) таба дүр. Әмбе (әммә) уәжіп емес Алла тағаланың тағатқа сауап бермегі, ұмғыситқа азап қылмағы білге сауап берсе, Алла тағаланың фазылы-ғазап қылса, әділ (ғаділ) пенде кәсіп қыла дүр. Алла тағала халық қыла дүр. Яғни әр пейілге (фіһлеге) пенде рада қыдыртыны. «Жары қыла дүр кәсіп!» — деп атай дүрміз. Әр пиғыл екі қыдырт бірле тахқиқ таба дүр. Бірі — кәсібі, бірі — халқы, кәсіп — алтау, аспап бірле болыр. Халық алтау — аспапсыз. Алла тағаланың фазылы — қыбихқа жүру. Залымға несіп ет берілмей дүр. Біреу кедей болса: «Құдай кедей қылды». Біреу жаман болса: «Құдай жаман қылды». Біреу надан болса: «Қайтсін, Құдай надан қылды» — деу. Мұндай сөздер Құдайды жамандаған болады. Не тапса, әркім өз пиғылынан, өз кәсібінен таппақ [61]. Құдай ешкімді зорлықпен кедей қылмайды, ешкімді зорлықпен жаман қылмайды, ешкімді зорлықпен надан қылмайды. Құдай бермейтұғын сараң емес, сақтай алмайтын осал емес. Не кемшілік болса, пенденің өз пейілінен, өз осалдығынан. Алла тағаланың халық қылмағынан пенденің қасад қылмағы бұрын ұмқыдым деп білу керек. «Фазыл хитары мысбуқ бамур рыбға әуелі тысар жызи» — қыласың. Яғни хатырыңда кешіресің: «Пәлен жайға барсам-ау!» — деп, хасылайсың. Екінші: Тыстық бығайда мыхзуса маған ол барғанымда пәлен пайда табылар!» — деу [мен] көңіл біркілтесің. Үшінші: Сарып құдірет, яғни әрекет пиғылдарды бір жарытасың, атқа мінесің, үйренесің. Төртінші: — сағида житһадыңды сарп қылып, бар күшіңді аямай жүрумен ол ойыңа алған жеріңе барып түсесің.

Бұл төртеуі болмайынша пиғылға шимырұқ мімтиных.

Пиғыл істері «місбоқ памур рығпа ғыра» — қатары болып табылады. Тыстық пайда мыхсуса илан сарып құдірет арада болады. «Таржих хыдмыста ойын тыхсис» болады. Сағиуа жаһадат тағдырға татбақ келеді. Осының бәріне ғылым-білім жеткенлігі үшін Лермонтов айтқан: «Антұрғандық қылығын Алла ісі деп нандырар қандай сопы, қандай молда?!» — дейді. «Жаман құдайшыл келеді, // Әлі жоқ ақыретшіл келеді» «Ісі жоқ кісі — намазшыл, // Асы жоқ кісі — оразашыл». Мұның бәрі — қаңғығанлық, адасып, далада қалғанлық. Кісі сол — кәсіп, әрекет (харекет) қылсын, өзінен басқаға пайдасы тисін. Өзінен басқаға пайда келтірмейтұғынды кісі деме, жаман ұрғашының күсі [62]. О да аңқиып тұрады, мұның да аузы аңқиып тұрады. «Жаман адам жанға ортақ, // Жаман бала малға ортақ». Жаман туған бала — ата-ананың, һәм бірге туысқан бауырларының соры. Нағыз баламен шірізлік. Ай, Құдай-ай, сақтай көр, не қылайын күні бұрын жалбары [нып]?!

Бір көзі соқыр, бір аяғы шолақ, бір қолы жоқ бір кедей тіленшілік қылып, біреуге кіріп келді. Кірген үйдің ішінде отырғандардың зәресі ұшып: «Бұған не береміз?» — деп, дағдарып отырғанда, омырауы есіктей, балтыры бесіктей, екі иініне екі кісі мінгендей, еңгезердей, күбідей жуан бір күжбан мойнында салған бақалшыларының қоржынындай қабы бар, тағы бір тіленшілік қылған кедей кіріп келді. Сонда бұрын келген кедей соңғының келгендігін жақтырмағанлығын ішіне сақтай алмай:

Ай, жігітлер, қиссадан-қисса деген. Бір татар Жим жерінде құрбан шалуға бір қой сатып алыпты. Жетектесе, жүрмепті тырысып. Өзі кәрі қой, өзі арық қой екен. Сонан соң кейіп боқтапты:

Сонан соң оны қоя беріп, басқа бір қой сатып алыпты. Ол тағы да ыңғайына жүрмей, ыза қылды дейді. Сонда боқтайын десе, боқтай алмай, боқтамайын десе, шыдай алмай:

Сол айтқандай, өмірінде арқасына жансыз дене арқалап жүрген — мына біз! Бірақ жалаңаштап көрсетуге шариғат қоспайды. «Уалқыдыр хире үшіремін» — Алла тағала адамға:

Алла тәбәрік отғылының шеберлігі — қарғылаған иттен қадірсіз болатұғын орында бақтырды. «Ел итінің құйрығы қайқы». Құйрығы қайқы иттің қол астында көлеңке берді. Күшті иттің боғын жеген ит құтырады. Құтырған иттің талауының ортасында қылды. Және осының бәрін білмейтұғын ғапілдерден қылып жаратқан жоқ. Жыланның қыбырлағанын, құмырсқаның жыбырлағанын көзін көргеннен — жақсы-жаманның ойында не тұрғанын біліп, сезетұғын қылып: «Су ішпе, уахыш; ас жеме, тас же. Заһар кап без — әр қап. Жалған дүниенің жүзінде көңілің жадырамасын, қабағың ашылмасын, аузың айтуға бармасын да, өле-өлгенше есіңнен дахы қасірет қалмасын!» — деп, шеберлікпен асырап сақтады [63]. Құдая, шүкір, әлхамділла, шүкір! Не болса, ол болсын, жалғыз мені солай баққан жоқ екен. Өзі мағсұм [мағлұм] қылған, өзі мазлұм қылған. Сүйгенлерін солай бағатұғын — әуелден ғадет ісі екен. Ризамын, Құдай, ризалығыма мүмин мұсылманларым куә болсын үшін тахрир Алла тәбәрік отғылы пендесін бірде шермен сынамақ, бірде қайырмен сынамақ, біресе лытғына алмақ, біресе қаһарына алмақ. «Бір тойда екі жар жоқ. // Бір дауда екі жан жоқ». Өзінің жаратқан қазынасында не нәрсе асыл болса, ол асылды аямай, мейірманшылық (мыһырбаншылық) фазылы өкірми, лытпименен берді. Бергеніне шүкіршілік қанағат керек. Енді дүниеде не ірік, не шірік, не махқыр, не кемтар болса — біздің сыбаға. Егер шалтығы (шаттығы) көп дүр, қаһары һәм бар. Басың һәм көкке жетсе, құлсың, ай, жар! Ғалым ара қаһар алһи болып; халық ила хақ, екі куәһи болып жақсыға онан ғам азар ерүр. Бағы аракіл һәм нәпсі хара ерүр. Мұны білсең, тәубе де, Құдай шүкір, тәубе де. Алла бергеніңе шүкір, бергеніңді бекітіп бер, көндім, Құдай, көндім! Мен өзімді өзіңе тастадым (ташладым). «Қатын алдың, кемеге міндің, // Балалы болдың, кәріп болдың».

«Қатын алдың, кемеге міндің, // Балалы болдың, кәріп (ғарыб) болдың». Он сегіз мың ғаламның патшасы — Құдай. Құдайдың Құдайлығы. Оның жаратқан барша мүлкі есебі, ұшы жоқ ұзын, түбі жоқ бір терең бір дарияда кім болсын, өзін сол дарияның толқуында отау тіккен бір-бір көбікпін — деп білу керек — «Уф!» — десе, бұзылып кететұғын. Неге десең, өзіңнің бір: «Уф!» — деуіңмен жоқ боласың да қаласың. Оны білсең, ендігі әурелігің немене? Бұл дүние ғылымы (ғаламы), — кім-кімге болсын, бір қаптаған топан. Ол топанда кеме тауып мінуші қайда? Кім көрінген сал байлаумен әуре болып жүр. Өзің ойлашы — бір көңілдегісі болмай, шаршап қалғанды: «Қарашы, өзінің салы суға кетіп, жаман жүдеп тұрғанын!» — дейді. Не үшін айтады: байлаған салы босап, шешіліп, тарқап кетіп, суға кеткен кісідей салбырап жүдеп тұрғандықтан айтады. Бұ дүние — бір жырғымық түпсіз терең дария. Ол жырғымықта нәпсі оһуа еріксіз әркімдерді міһлік оғырық. Дүниеге шұғыллану (шыпыллану) ол өзі — бір ұшы жоқ ұзын, түбі жоқ терең дария. Уайым-қайғы — өз алдына ол өзі бір түпсіз дария. Дүниеге хырыслық — ол өзі шалқып жатқан өз алдына бір дария. Ғапылдық (ғапыллық) деген — о да өз алдына ниһаятсыз терең дария. Адамның көңілі жан-жаққа тарап, «ақылы алты тарап, ойы жеті тарап» болудың өзі — бір өз алдына дария. «Салт басты, сабау қамшылы» болып жүрген, «басы бос, байы құдай» — болып дәнемемен жұмысы жоқ, «Тапқаны — тамағына, жұтқаны жұмырынына» үйрек сықылды сүңгиді, мейлі, жүзеді мейлі. Бір жаққа ұшып кетейін десе, артында қалар дәнемесі жоқ құс есепті болады. Хош, нәпсі һуанның арзушы ерік әліңе қоймай, қатын алғызды. Қатын алу — көт керек, күнде батпан ет керек. Оның екі тығынын толтырамын дей-дей, тоймасқа бергендей, толмасқа құйғандай, «еңбегің еш, тұзың сор» болып, құмға сіңгенмен бірдей боласың да, отырасың. «Көз көруден тоймайды, өмір жасаудан тоймайды. Бай малға тоймайды, ғалым ғылымға тоймайды. Жер суға тоймайды, от отынға тоймайды. Өлік дуаға тоймайды, қатын ерге тоймайды» — деген атақты тоймайтындардың бірі емес пе?! Ал, мұны тойғыз... Мұны тойғыза алмасаң, оны тойғызушыны тойғызу үшін, мал табудың бейнеті сенде болмақ. Ішіп-жеу рақаты — басқанікі болмақ. «Өзіңдікі өзіңе бұйырмасын!» — деген қарғысқа, кісі қарғамай, сен ұшырамақшысың. Бір жаныңды отқа да саласың, суға да саласың. «Кісі болып көрініп, жұрт көзіне түсейінші!» — деп, бұ дүниенің жүзі — бір көз жеткісіз дария, сен сал байлап, әуре боласың: «Қатын-баламды дариядан ғарық қылмай, аман өткізсем екен!» — деп. Бір үйдің іші жан сақтаймыз деп отырған салдың Құдайдың құтты күні бір байлау жібін қатын біреуге берумен отыр. Бұл салмен қалай судан саламат шығады? «Салы суға кеткен!» — деп, осындай жанды айтады. Мұнымен жүріп, ақыры суға ғарық болғаннан басқа табарың жоқ. «Қатын алдың, кемеге міндің, // Балалы болдың, ғарық болдың» — деген сөздің мәнісі осы болады. Береке қашқанда, әуелі астан қашады. Сонда сол астан береке қашырушы — сол асты ұстап жүрген қол. Мұндай «ұшы жоқ ұзын, түбі жоқ терең» дариядан саламат құтылуға Нұх пайғамбардың кемесі..., Нұх ғалайссаламның өзіндей кісі тауып алмаса, капитансыз құр кемемен су жайын білмеген топастар қалай саламат шығады?! Олай болса, тырық мыстықымды шабыт болған табаны жалпақ тарлан боз, бір ұлы Құданы [Құдайды] тауып (табып), етегінен ұстасаң, бынайсіләм бес бөренесінен кеме жасап, өзі капитан болып, сені дүние топанынан құрғақлық сахына (сажына) саламат шығаруында шек шыһыр жоқ. Ол капитанның кемелерінің атын айтайын. Түгел кемесіне мінгізеді, дүниеге шығылланудар жасынан саламат өткізеді. Құдайдың не қылғанына риза болу кемесіне мінгізеді, уайым-қайғы дариясынан саламат өткізеді. Қанағат кемесіне мінгізеді, хырыслық дариясынан саламат өткізеді, зыһырутқой кемесіне мінгізеді. Ғапылдық (ғапыллық) дариясынан саламат өткізеді. Таухид кемесіне мінгізеді: «Алла сыбын бақи һос» — дегізеді, ұзын ой дариясынан саламат өткізеді. Мұндай болған адам: «Құдайдың жазғаны болады, жазбағаны болмайды!» — деп біледі. «Құдайдың бұйырғаны кетпейді, // Бұйырмағанға, кісі асыққанымен, жетпейді!» — деп біледі. «Құдай сақтаса, пәле жоқ, қарғаса, дауа жоқ. Құдайсыз дәнеме болмайды!» — дейді де отырады. «Мына аяқты, Құдай басқызса, басамын, Басқызбаса, қайдан басамын?». «Осы алып отырған демді, Құдай алғызса, аламын, // Алғызбаса, қайдан аламын?!» «Не қылса, ерік-ықтияр Аллада, // Мен — пенде: пендеде не ерік бар, не ықтияр бар?!! — деп, дәнемені мақсат қылмай: «Иа, Алла, өзің оң жолыңа баста! Өз ризалығың табылатұғын жұмысқа мені таста! Бір дем бастым жолыңа, түстім өзіңнің қолыңа! Не қылсаң, ризамын! Мен бейшара зағип, ұмажыз құлыңа» — деуден басқа пікір-зікір болмайды. Алла һәм әмин, иа Раб-ал-ғатин! (1911-інші миллады, 21-інші мартта, дүйсенбі күні)

Адамның қара бойында үш асыл бар: асылдықта бірінен бірі өтеді. Сол үш асыл болған нәрсесіне болған жанға екі дүниеде еш пәле жоқ. Бірі — көз, бірі — тіл, бірі — көңіл. Көз — көңілдің, қол — ауыз [дың] басшысы. Көз қалай бастаса, көңіл солай кетеді. Тіл — көңілдің тілмашы; көңіл не бұйрық түсірсе, тілмен түсіреді. Кәне, бұл үшеуіне ие болайын десе, көздің де жамылғышы (жамылхышы) бар. Екі қабақ — көздің жамылғышы. Екі қабақтың басын қосса, көз жұмылады. Тілдің де жамылғышы бар — отыз тіс пен екі жақ ауызды тарс бекітсе, о да жабылады. Көңілде жамылғыш жоқ, қорғансыз қорасыз жадағай. Ауызды бекіткенмен, көзді жұмғанмен, көңіл жабылмайды. Көңіл жамылмаған соң, көзіңді жұм мейлің, жұмба мейлің; ауызды бекіт мейлің, бекітпе мейлің; көңіл — бір медресе дәріс. Онда иа әлһам, иа усуса. Ол медреседе екі мідіріс дуам отырады. Алла тәбәрік отғылы бір өзінен басқа тақ жаратқан нәрсесі жоқ. Не нәрсе жаратса, жұп жаратқан. Не болса, не келсе, егіз болып келмек. Ол мідірістің бірі — періште. Көңілдің екі құлағы бар. Бұл періште оң құлағында отырады: аты — Мүлеһім. Оның көңілге салған хабары — Әлхәм. Ол мідірістің екіншісі — шайтан ғылиа — лағына, аты — хынас [ханнас]. Бұл хынас көңілдің сол құлағында отырады. Мұның көңілге салған хабары — усуас. «Біреу ақ көңілмен айтса, біреу қара көңілмен тыңдайды» — деген сөздің мағынасы: ұстат дәріс айтып, сабақ беріп отырғанда, хынас лағын усусасымен сөз мағынасын теріс ұқтырып отырады. Сондай болатұғыны үшін бір ғазиз рысаласында сөйледі: «Иа иһа әлқұм алзи фи-ал-медресте кілмә хысыл туа усуса-ай», — медреседе ғылым тахсил қылғышлар, барша тахсил жасаңыз, усусадан басқа дәнеме емес!» — дейді [64]. Сарп, наху, мантық — деген оқулар усусадан басқа білдірер дәнемесі жоқ. Жердің жеті түбіне барады, усусаны жетік оқып, үйреніп келеді де, халықты бұзады. Бұл хынас — лағын көңілге усуса салғанда: «Ғылым ізде» — дейді. Иа «қажы бар» — дейді, иа «пірге қол бер» — дейді. Соның бәрін жаны ашып: «Жақсылыққа қолы жетсін!» — деп салмайды. Семіртіп сою үшін, өмірінше басынан арылмастай төменде қалдыру үшін: «Ағуз билламин шірөр нығсына». Адамның көңіліне неше түрлі хуатыр [қуаттар] түседі. Соның көбін Ғылиа-лағына салады. Бұл көңілге ие болу қиын жұмыс. «Қиын» — деп, қоюға жарамайды. «Жасқанған қорған емес, // Жағаласқан — қорған». Адам өзі қайрат (ғайрат) қылып, һәммет қылса, бәрін жеңеді. Алла тәбәрік тағала адам баласының заһыр сортына заһыр ғамалына, пенде көретұғын жеріне қарамайды, қалыбына, ниетіне қарайды. Олай болатұғын болса, халықтың көзі түсетұғын үсті-басын, үйді таза ұстауға мәз болма, Алланың назары түсетұғын көңілді таза ұстауға тырыс. Көңіліңе бір бұзық қиял қатер қылса, тіл мен көңіліңді бір жерден шығарып: «Ағуза билламин ал-шайтан ражим!» — айтады. Алдында аңдып тұрған Лағыннан, арқаңда даяр тұрған Құдіретке қорғалаған есепті болып, жүрегіңнің басында Алла тұрсын». Шамаң келгенше тырысып, Алланы жүрегіңнің басына орнатып бақ. Сілүк жолының керегі — осыған, сілүк жолына кірмей, орната алмайды. Ол жолға кірген соң да, «Ердің ері, егеудің сынығы» — дегендей жан орнатады. Жалқаулық қылмаған сағи ұғырт қылған, жыһаты һәміті зор болған әркімнің қамматы өзінің һамматына қарай болады. Һәммат — көңіл жұмысы. Көңілде махаббат ұшқиқат әлһам раббани бағзы ғадауат усуса шайтаны. «Зиреке махаббат ұшғиқат рахман сағаты дүр. Бағзы ғадаут шайтан ғалиа-лағына сағаты дүр» — Кім де кім болсын, көңілінің һәмматын махаббат ұшғықытқа сарп қылу керек [65]. Бағзы ғадауат жолынан тыйып ұстауға керек. «Кел-ай сәлік көзің ғибрат билан аш» — махаббатсыз кісіден қош болып.

Хадис Шариф: «Ла-ла иман, ла-лімін ла мыхжила» — дейді. Көңілді пак, таза сақлаудың жолдары. Әуелі бұл Ай[т]е Керимені иад (жат) біліп, мағынасын молда қаза қыл. Құлақлы иғылым мапи қылу бікім, не ғылым бизат, алыс дүр. Олай болса, қалыпты, әдепті қылып, ұстауға сағи ғырт қыл. Көңіліңнен не қатер (хитор) кешсе, Алла тағала самих убысыр ғылым екендігі зейініңде даяр тұрсын. Екінші қалып Алла тағаланың нәзірге һи хадис Шариф бар. «Ан ла-ла нәзір әлі соркім уабдаңім біл нәзір әлі қалу бігім ониа тігім».

Үшінші — бұл Хадис Шарифты жадыңда тұт...

Төртінші — көңілі есеннің бір жауһар нәпсінің һырмығы. Шыриғының мынхырбыны дүр. Ол хуаһыр нысанияның әуел басы — ғақыл һыда дүр. Ғақылдың қуаты — ғылым офһым дүр. Уағылас мағырпат хұда дүрге ғылым уфһымның күшімен әркім өзін танымақ. Өзін танығанның соңында өзін жаратқан халық сахи кім екенін танымақ. Бұлар сағадаттарын оқыртқын дүр. Мұнан соң сығда деп камал мығады дүр. Мұнан соң ниет салха хасен шығады дүр [66]... Бесінші — бұл көңілдің бес халы бар. Ол халлар басқа ағзаларда жоқ дүр. Бұларды танып білу керек. Көңілдің бір халы — аңдушы дұшпаны бар. Ол дұшпан ханас-лағын иусус фиис дүр алнас — мұныменен қарсыласуға жарайтұғын. Егер Алла тағаладан бытырық лығиз әлһам болса, екеуі жағаласып, бірін-бірі босатпай, аңдысып тұрар. Әлһам болмаса, хал мүшкіл, жеңіл басыбайлы құл қылып алады да қояды. Бұл екеуінің жеңу жыдалы көңілге бір зор соғыс. Бұл екеуінің соғысына орын болған көңіл дамылсыз тысадымда қалғаны. Көңілдің екінші халы — һойның дұшпанлығы: «Улаттыбых лыһой фызлік ғин себіл Алла! — демеді ме — Мұнымен қарсыласуға жарайтұғын». Егер Алла тағаладан ғынайт болып, ғақыл болса, ғақыл жоқ болса, көңіл һой ерікті: не айтқанын қылдырмақшы. Ғақыл бар болса, ғақыл мен һойның жың ұждалы. Көңілге бұ да бір зор соғыс. Ой, Алла-ай, өзің сақтай гөр! Ғақыл деген өзі бір асыл жауһар — бітінге тығақы бар. Есебі Құдайдан келген бір жарық сәуле. Ғылым деген сол ғақылда бір істің сортының хасыл болмағы. Ол хасыл болған сәуленің жарқылығымен қылынған бір жұмыс: уақыхға мытабық болады. Ол ғақылды бұзатұғын нәрсе тауһым. Тауһым деген уһымның күшіменен ғақылдың хүкім жүргізбегі. Ол жүргізген хүкім садық болмай, кәзіп болып шығады. Кімнің болсын оның өз ойымен қылған бір ісі оң болып шықса, ғақылдың жұмысы теріс болып шықса, «Ғақылмен қылдым ғой!» — деп ойлағанмен, ғақылдың жұмысы болмайды, уһымның жұмысы болады. «Аса закон бас жояды» — деген сөз ғақылмен қылынған емес, уһыммен қылынғандықтан болады. Уһым — қазақша — ұзын ой, не ісіңді болса, шариғат тезіне сал. Шариғат тезіне түзу шықса, ғақылмен болғаны [67]. Шариғат тезіне түзу келмесе, уһыммен болғаны. Әлһам деген көңілде бір мағынаның шешіліп білінбегі. Физы рыбаны болу бірлан усуса тариқымен болмаса, жұрттың көбі сөз мағынасын әлһамменен жүргізбейді, усуса қуатымен жүргізеді. Солай болғаны үшін бұл заманғы қожа-молданың қанша оқып білген білімінде қасиет болмай, ақ қағаздай жүрегі ағара алмай, қара сиядай қап-қара болып кететұғындығы — сол. Көңілдің үшінші халы — көңілге хуатырның дұшпанлығы. Көңілге қатер қылатұғын нәрселер — оған қарсы тұратұғын хақлық, туралық. Хуатыр деген жаңбырдай жауып тұрған оқ. Көңіл оған тігілген бір нысана. Мұның дуасы — риязит шақа нәпсіні басы босанбастай, қолы тиместей риязытқа салуы — ас ішіп жеуге шамасы зорға келетұғын болсын. Болмаса биттей тынық терсең, бұл хуатыр ұйтқып соққан борандай қылады [68]. Көңілдің төртінші (дүртінші) [69] халы қалыбының нықылаплығы. Мұның ғаламаты қуат көңілінің қаралығы тастан қатты болмақлығы масуа иемел махаббат. Мұнан нағыз балла: Алла тағала өзі сақтамаса (сақламаса), пенде өз ықтиярымен құтылуға мүмкін лайық бір жұмыс. Ныһайты кәпір (күпір) залалыт. Мұның дауысы «Ағуз билламин ал шайтан ал ражим Раббана латуа хызнан нысна уахата нарста ғазес» — бірлан құтылмасаң, онан басқа мұнан құтылуға жол жоқ. Бесінші халы — өзге нәрсенің апаты (апыты) көзге көрініп көрініп келеді. Көңіл апаты — көрінбейтұғын нәрсе. Бұл апаттың (апытның) ер (ир) өскендігін (үшкенлігін) ғақылмен, фаһиммен білу қиын. Алла тағала өзі фазылына алып сақтамаса, пенде өз көңілін өзі бұл апаттан сақтауға (сақлауға) ие бола алмайды. Ан хазіретіміз Мұхаммед Мұстафа ғалия ал-сылып өссалам! Сұбыхан Алла: «Иам қалып (қылып), ал-қалып (ал-қылып)» — деген. Бар шамасының келгені — сол болған. Барша Құдайға жылаушылар (иғлаушылар) осы көңілінің нықлабынан дәрменділікте (дүрменделікте) қалғаннан жоқтаған (иоқлаған). Біз де көңіл нықылаплығын қостай бермесек, жылау (иғлау) қайда: «Ағуз билламин шырор нәпсіге (нәпсісіне) умин сияат ғымалнамин иһді. Алла піла мізле умин иғылла һілаһадила». Қанша сөйлеп, пысықсып келсем де, осы жерге келгенде, дағдардым. Иа, Алла тағала, қиямет күнінде дағдарта көрме! «Иллаһим әрһал хақ хақ [қ] а ораз қына абаға дарна лыбатіл батлауар зықана жытнаба». Құдай тағаланың құдіретінің шеберлігін тамаша қыл! Адамның сыртқы қабығы — топырақ ғаламы. Оның іші — қан: бір қабат терінің ар жағы шып-шып шығып тұрған қан ғой. Бір жеріңді пышақ кесіп кетсе, қан бұрқ етеді ғой. Ол — су ғаламы. Ол қанның ар жағынан жанның буы. Ол — жел ғаламы, оның ар жағы — рух хайуаны, жүрек қызуы. Хырарт ғыризия. Ол — от ғаламы. Ол — жүректің жеті түрлі қалыбы бар. Жеті түрі — жеті көк ғаламы есебінде — көңілдің қалыплары [70]. Әуелгі қалыбы — көңілді жаман ойдан құтқарып, ет (ит) жүрекліктен шығарса, енді мұның аты жүрек болмайды, көңіл болады. Енді ол көңілдің жұмысы — жаман ой болмайды, пікір-зікір болады. Мұндай болған көңілді «қалып» — дейді. Қалып болса, ғақылға ие болуға жарап, хақ илан батылдың (батылның) парқын айырып, мүмин муахыз болады. Бұл қалып дүние (дене) көгі орнында. Мұның сәулесі — Ай сәулесі орнында. Екінші қалыбы — сыдыр. Бұл сыдыр қалыбының сыптай (сыйдай) болып, мітпікіре қуатын жүргізуге жарап, шырах сыдыр хасыл болады. Үшінші — қалыбы — жыта алқап ғим ұшата бұған бірдей. Білнөр бірдің фырағатта әлімде (алымда) көңіл дәрежесі үшінші зыпқаға барған ерлер дүрден табылады. Радат (арадат) ғибиа илата, — ер өліп, ол һуа ила манзыл (мынзыл) алуға жарайды [71]. Төртіншісі — «Мытһыжа ал қалып лыһағыржай рахманы уалһам жалалы ныпсианы (нықсианы) болып фірастіле фырқыңы» — білесің. Бұл мыһтыжа ал-қалып. Төртіншісі — аспан орнында мұның сәулесі күн сәулесіндей ар жақ, бер жағына түгел. Бесіншісі — шапақ (шығып). Бұл шапақ есігі ашылса, сені жазбаққа ние алып қып дүниеден балкайе кешіп: «Бір Құдай (Хұда)!» — деп қаласың. Хазірет сұлтан Алғарфиннің: «Тиғы бәтін бірле нәпсіні шаптым, міне» — дегендегі «тиғы бәтін» — осы жердегі қаһарманның қылышы. Алтыншысы — құлат, дарадат рахмания хасыл өліп, лыһамат нәпсі енеден халас болып, мызһыр жымал үлесін шейх сығанларның тыблалығы көңілдің осы мақамына барғанда болды. Жетіншісі — сойда тахсил садап етіп, сыдық үлесін ұса оқылбегі (оқылмағы) мырат жамал үнзіргет зулжалал боласың (бөлесін). Өнүр ұхзор өсірөр иле төлесін. Озман өмгеннен хырұж идесін өмтәмек улан сымайа ғырұждан ғызмілің(ғындлілің) мықтыра ғындында нібие иле мықғыд сыдқа кетесің, уабдалабад. Онда хызүр озық етесің. Бұлар түгел болды. Дәл тамам болды. «Ала ан бізкір Алла [а] тымен лықылып...

Аза туапқа болып, мұндай дәл айына хұда болды.

Ондай болса, мұндай дәлінің діру үнінде рух есен болды. Рух есен болған соң, ол дәлінің заһары — кіріс, бәтіні ғарыш Рахман пұлды қылып, әл-мүмин ғарыш лырхыман деген Хадис Шариф мисталыққа дәл келді. Зирек қылып һәл ғырбан бет хазірет Рахман дүр. Нәте кім хақ тағала маусығыны рыхи уаласмани усиғыны қылып, ғабді ал-мүмин, ал-һин, ал-лин, лұрхы биор міш дүр... Хылақ хамида бірлан мытсып болған кәріптерінің (ғарыпларының) қалыбы. «Кішжірт тибіте сылһашабырт офыр ғыһапы симан» — болған соң, бұл шежіре дәлінің сылынан төрт өзен ағатұғын болды. Қалыптың бұлағынан Набат суы, Сыдыр шешмасынан сығұт суы: су емес, бұл — сүт. Сырның хамханасынан — махаббат шарабы — мас қылуда қамырдан күшті. Оның мастығы (маслығы) айныды. Бұл махаббат шарабының маслығы — айнымайтұғын мастық (маслық).

Рухтың су ағарынан — мүддат балы.

Жан ғаламы — өз алдына бір ғалам. Мұның күмбезі — омахы (дымахы). Ғақыл — онда фирузында шырақ, шаштар (шашлар) — хикмет шырағының түтіні. Бас-Құдай тағаланың шеберлігімен жаратқан сарайының фиштақ отыңкізсі. Көзлер — нұр шығорының(шоғырының) мынзирасы. Кірпіктер — нұр құсының қанат қанат-құйрықлары. Көз айналасы — жеті қорған — дүние айналған жеті көк. Көздің қарашығы — оның міргізі, нонның ноқаты. Мұрын — әліф, екі қас — оның үстінде мід... Ғылым хикмет мағрипатқа ие болған. Алла тәбәрік отғылының фазыл керімі бірлан осынша ғылым фаһымда ыстиғдад қабілеті болған. Адамның бас жүзі шідірт лымынт тыһи. Қуат махафызасы — лух мыхфоз. Қуат, қиял мытғыңырасы — қалам. Миы-кіріс, ғақылы — ғарыш-ағзам. Қайыры Құдай тәбәрік отғылының он сегіз мың ғаламда жаратқан нәрсесінің бәр-бір мұның қарақан басынан табылады. Зәрре болып, Күн орнына жарап тұрса; қатре болып, дария орнына жарап тұрса, сен қалай тамаша қылып қарай алмай шыдап тұрасың?! Айналайын, шебер қыдыр талихы Құдайым-ай, зәрреге күнді сыйғызып, қатреге дарияны сыйғызып, он сегіз мың ғаламды һәм зор құдіретлігі (құдіретлығы) — өзін бір жапырақ еттің ішіне сыйғызып, бізге тамаша шеберлігін көрсетіп тұрғаны-ай! Сыдырт ал-минтыһы бұл болды. Түп (Тәубе) — ағаш қайда? Құдай не жаратқанының бәрін жалғанда бізге көрсетпек. Пейіште түп-ағашы: жапырақтары, бұтақтары, жемістері жоғарыдан төмен қарап салбырап тұрады. Бұл жалғанда не деп ойласаң, «Назһин» — деп айтуға жарарлық қызлар — түп ағашы сол. Шашы — жапырақлары, екі қолы — бұтақлары. Екі емшегі — алма деймісің. Анарды місін (мүсін) емшілері қалайша оған қарамай тұра аласың?! Ол түп ағашының түбінен төрт бұлақ ақса, шаштың айналасынан да төрт бұлақ ағады. Бір бұлағының суынан көзің су ішіп, мейірің қанады. Бір бұлағының суынан мұрның су ішіп, мейірің қанады. Бір бұлағының суынан құлағың су ішіп, мейірің қанады. Бір бұлағының суынан аузын су ішіп, мейірің қанады. Көзінен көзің су ішеді, мұрнынан мұрның су ішеді. Ән салса, хош аузынан құлағың су ішеді. Тілінен бір сүйсең, аузынан аузың су ішеді. Бәрі — Құдай жаратқан нәрсе. Құдайдың жаратқан нәрсесінде жаман бар ма?!

Бірақ ғақылсыз надан өз жүрісінен өзі жаман болады.

Бұл сөзімізді бастағанда, көңіл жайын таныту үшін, Құдай тағаланың қалай шеберлеп жаратқандығын сөйлеу үшін бастап едік. Тағы мұның турасынан бір сөз. Алла тағала Калам межідінде (мешітінде) Мираж лыжирын: «Илқиян бинаһма бірзих лайыпғиан инхырыж мынаһма аллу-лу дилмыржан» — дейді.

Бұл айтқаны — мақсаты: «Мұнан мағқұлатны сезіп біл!» — дейді. Әуел мақсатын (махсусатын) сөйлеп түсіндірейік. Ащы дария мен тұщы дарияның астасқан жері болады. Екеуі қосылысып, бір арнаменен қатар жарысып ағады. Арна — бір, су ағар жол — бір. Міне, Құдайдың шеберлігі сонда — бірінен біріне бір тамшы қатынаспайды. Қайықпен барып, екеуінің де түсі белгілі: бірі — ақ, бірі — көк мөп-мөлдір. Ақ жерінен алып ұрттасаң, ащы; көк мөлдір жерінен алып ұрттасаң, — тұщы. Қанша қосылып бірігіп аққанмен, біріне-бірі иненің жасуындай әсер (ашыр) қалған жоқ. Сол ағыспен біраз жер бірге қосылып ағып отырып, және бірінен бірі көктей өтіп, екі айрылып кетеді. Сонда сол айрылып ағып жатқан жерінен су алып татып қарасаң, баяғы тұщы — тұщы; баяғы ащы — ащы. Ай, айналайын, шебер Құдай-ай! Қалай Құдайдың шеберлігіне жұрт таң-тамаша қалмас?! Лұлу, маржан асыл тастар сол ащы дария мен тұщы дарияның астасқан жерінен табылады. Болмаса дүниенің жүзінде не мөлдір тұщы сулар бар, не түрлі адам аузына алмастай ащы да су бар. Біреуінің түбінен бір тас тауып алған жанды көздерің көріп, құлақтарың естіді ме?! Құдай жерде қанша дариялар бар болса, көкте болған дариялар онан да көп. Көк туырлықтай болса, жер таздың тақиясы құрлы жоқ. Бұл жерде болған, көкте болған дарияның арасында һәм бинһама бір зих лайыпғиян бар. Ол бұлт — жерде болған сулар бу боп көтеріліп бұлтқа барып тоқтайды, әрі өте алмайды. Көкте болған сулар бұлтқа келіп құйылып тоқтайды. Бері өте алмайды. Тамшы болып өлшеуменен ғана жер жүзіне қатынасады. Жерден бұлтқа барған су ар жағындағы көктегі суға жел болып көтеріліп, қатынасады. Бұ да Құдайдың зор шеберлігі емес пе?! Судан бу шығарып, будан жел шығарып, жел [мен] су шығарып қойған, міне, көз алдыңда отарба, от пароходтар судан шыққан будың, будан шыққан желдің күшіменен будың, будан шыққан желдің күшіменен зырқырап жүріп жатыр. Топырақтан отын шығарды — қуат. Ойлашы өзің: асылы топырақтан болмаған отын бар ма? Отыннан от шығарды Құдірет, оттан жел шығарды. Құдірет, желден су шығарды құдірет! Ол суды қайта ап келіп, жерге төгіп, тағы топырақ қылды құдірет! Аспаннан жауған жаңбыр, яки қар, — бәрі топырақ болады. Топырақтан басқа дәнеме болмайды. Бүгін қар болса, ертең — топырақ, бүрсігүні — шөп, онан соң — отын, онан соң — от болып — түтін; онан соң — жел, онан соң — тағы су, — осылай құдіреттің шеберлігі. Енді бір айналып (айланып) өзіңе қара... Өз бойыңнан тап: Қаралдың кіп-кішкене жаратылған мақұлықаттың ең ұсақ уағы болсаң да, бәрі өз бойыңнан табылып тұр. Сенің денеңде қойдың сыңар құлағындай бір жапырақ ет бар, оның аты — жүрек. Ет жүректің ойға салуымен дүниеге шұғыланудың өзі бір дария емес пе? Дүниеге шұғылданған адам дарияға түсіп кеткенмен бірдей. Дария қылзымнан кейін болса, Құдайға сал! Ет жүректің ойға салуымен уайым-қайғы өз алдына шалқып жатқан бір дария емес пе?! Дария ғыманнан кейін болса, Құдайға сал! Ет жүректің ойға салып, құмарландыруымен дүниеге хырыс болу өзі — бір дария [емес пе]?! Мұның үстіне ет жүректің былқылдақтығынан дәнемені сезбей, ғапыл қ [а] лудың өзі бір дария. Бұл екеуінің дариялылығы — Ақ теңіз, Қара теңізден кейін болса, Құдайға сал! Таусылмайтын ұзын ойдың дариялығы теңіз — мұхиттан кейін болса, Құдайға сал! Осы айтылған дариялардың бәрі ащы ауыз [ға] ұрттап алмайтұғын. Бұлардан ащы - [у] лы жалғанда не болады деп ойлайсың. Енді бұлармен қатарласып, тұщы болып, бұлардың ащылығынан жеңілмейтұғын дарияларды сөйлейік. Мұнша дариялар күшейіп, зорайып жатқандығы — жүректің аты «Ет жүрек» болып, оның ойлағаны жаман ой болып, ол жаман ойға шайтан ғалия ал-лағынасия болып, табиғаттай тахыт жасап, нәпсі әмірі (әммере) патшалық қылып тұрғандықтан еді. Алла тәбәрік отғылыдан таупық һидайт фазыл ғынайт болып, ет жүректі — ет жүрек — жүрекліктен шығарып, көңіл деуге (диюге) жаратты. Жаман ойдан құтқарып, пікір-зікірге түсірді. Қуат мітпікіре, қуат мыхафаза күш алды. Табиғат тақиты қалып, шариғат тақиты орнады. Нәпсі әмірі (әммере) патшалықтан түсіп қалып, көңіл патша болды. Сонан соң мұндай болған көңілге ғылым дариясы қайнады, ғақыл дариясы қайнады... Неше түрлі толқынмен қайнап, тасып ағып жатқан ащы дарияны көрумен хұп зытре болып, сұлу қыздай бұраңдап, иіріліп аққан тұщы мөлдір тұнық дарияны көріп, рыжаде болып, бұл хұп рыжаның өзі Ащы теңіз, Тұщы теңіздей жарысып ағып, екеуінің астасқан жерінен зыһид өзі... келіп, Алла тәбәрік отғылының қаһарынан қ... ор сып лытығы болған уақыттар таул... Бұл қыз бенен біттің, Ащы теңіз, Тұщы теңіздей жарысып, бұл екеуінің астасқан жерінен фиқыр... гауһарлар табылып, бірде сүннет Құдайға мұсылығы сызылып, бірде һайбат қорқынышта қалып, бұл сүннет һайбаттың өзі Тұщы теңіз, Ащы теңіздей жарысып ағып, бұл екеуінің астасқан жерінен фіта гауһарлары табылып, бықа мынзылына рәсуа (ер исуа) үміт бірлан мысыт қайранлықта қалады. Хазірет сопы Аллажар Рахметулла ғалияның нәдір құлдық оның мыштақы болмақ. Өзінен пани хаққа бақи болмақ, танымақ, Тәңіріні танымақ, һуадан кейін тұрмақ, нығал наруадан бойын сұнбақ, егілмек құл деместе қазаға разы болмақ. Барша істе үміт (мида) етпек. Үшал құдіретлі шаһиттен жанардан (ианардан) хұп етіп жанбақ кезінен мағынасына жаңа садық келді. Өзін жоқ есебінде қылып, Құдайды бар деп білмек. Өз ризалығын, өз мақсатын керек қылмай, Құдай ризалығын талап қылмақ. Жаратылысты сөйлеушілер айтты делінген... Әуел жаратылғанда, дүние жүзі топан суы қаптағандай топ-толы суда еді. Сол судың ең әуел оты ұшқындап бөлектеніп, Ай, Күн, Жұлдыздар болды. Бұрқыраған булары — аспан көк болды. Жел болса, жоғарылап, мекендерімен бірге еріп кетті де, су мен топырақ қалды. Су бу болып, аспан көкке көтеріле-көтеріле таусылуға айналды. Қалған топырақтан таулар туды. Ең әуелі Ұлытау басы көрінді. Жалған дүние жүзіне бұрын көрінгендіктен: «Ұлытау! — атанды. Сонан кейін Шыңғыс, Тарбағатайлар көрінді. Сонан кейін он екі қазылық таулары көрінді. Ең соңғы кенжесі — Баянаула болды. Солай болғаны үшін, мұның бір өзінде жеті қол және әр тасының басында іркіліп қалған сулар бар. Және су тесіп кеткен тастар көп. ...Бұл көк: Ай, Күн, Жұлдыз. Мұнан бұрын жаратылған деуге ғақылға сыймайды. Аспан, көк деген бер жағындағысы ар жағын жасыра алмайды. Ар жағындағысы бер жағын жасыра алмайды — Шыны айна сықылды. Қаттылығы, беріктігі алмас сықылды, есік жоқ, тесік жоқ тұтасқан бу сықылды. Осыны басып, көріп келген ешкім жоқ, ойлап-ойлап, ойға жүгіртіп айтылған сөздер... [72]. Бір қарға бес балапанына лашын алып жеп кеткен үйректің қалған тамтырын алып келіп тастай беріпті [73].

Бір парыздың ішінде бес парыз бар: Білмегі — парыз, қылмағы — парыз, мөлшері — парыз, иланбағы (инанбағы) — парыз, ықыласы — парыз. Бір уәжіп болған нәрседе төрт уәжіп, бір парыз бар: білуі — уәжіп, қылуы — уәжіп, илануы — уәжіп, ықыласы илан болмағы — парыз. Рия қылмаслық — уәжіп. Рия — харам: қай орында болса да, харам болған нәрсені қылмаслық — уәжіп. Алла тағала пенделерін тұғыры жолға көндіру үшін өзінің сүйікті досы — пайғамбарларына жіберген бұйрық сөзінің ішінде: «Уанна кәкімуа фи алла нығам кеғбірет» — дейді. Яғни: «Дұрыстықта сізлернің пайдаларыңыз үшін болған төрт аяқты (аяқлы) хайуанда көп ғибратлар бар!» — дейді. Егер бұлардан ғибрат алсаңыз, надандық дариясынан ғылым-білім құрғақлығына сәламат шығасыз?! — дейді. Ол ғибрат не?» — десеңіз, көзімізге көрсетіп қойды. Төрт аяқты хайуан от оттайды, су ішеді. Ол екі ұл — екі нәрсе хайуанның құрсағында бас қосумен — қан мен жын болады. Бұл қан мен жыннан қорытылып, аппақ сүт шығады. Ол малдың желінінен шыққан сүтте қанның түсі жоқ, жынның иісі жоқ. Бұл екеуінен қалыс таза сап болғанлықтан, ішкен жанның сусынын қандырып, жанын рақатландырады. Мұнан ғибрат алып, пенде мумин Құдай тағалаға қылған құлдығын (құллығын) қан мен жынның арасынан қорытылуы жетіп шыққан сүттей аппақ қылып, шығаруға керек. Сонда Құдай тағаланың дәргаһына сүйкімді болады. Һой — өз пайдасы үшін қылынған жұмыс. Пенде мумин Құдайға қылған ғамалы рия менен һойының басы қосылуыменен болады. Не ғамал, не пиғыл болса, риясыз, һойсыз болмайды. Олай болғанда, әркім қылған ғамалына рия менен һойды араластырмай қылуға тырысу керек. Рия — жұрт аузына іліну үшін, жұрт көзіне түсу үшін пенделерге сүйкімді көріну үшін қылынған жұмыс. Һой — өз пайдасы үшін қылынған жұмыс. Пенде муминнің Құдайға қылған қызметі — риядан да аулақ, һойдан да аулақ болуға тиісті (тиүшлі). Бұл екеуінен аулақ болған ғамал қан мен жыннан қорытылған сап сүттей болады. Әр адам сөйлеген сөзін — арамын алып тастап, адалын сөйлеуге тырысу керек. Сөйлеген сөздің де қаны, жыны аралас болса, тыңдаушының (тыңлағушының) мейірі қанбайды. Егер де қаннан, жыннан айырып, сап сүттей қылып сөйлесе, ол сөзге құлақтың құрышы қанады. Сондай болатұғынлығы үшін Мышной Шарифтің сажы Маулана Руми айтқан: «Медеті ан Мышной тахиршыд, мыһаты байсыт тахон ширшід» Яғни, бір-екі жыл Мышной Шариф айтылмай тоқталып қалды. «Не үшін десең, қанның сүтке айналуына махаббат керек!» — деген. Олай болса, сөйлеген сөзге де сабыр, болжал, уақыт керек екен. Мышной: «Атшы аптат дір ғыһыд ғұмыр һімшу шөп хішік минхор даухыжыр». Хазірет Ғұмар лығарұқ ризалла тағлығының халифа болып тұрған заманында бір өрт шықты. Тастар қу шөп орнында отқа жанды. Мышной: «Халық үміт (амит) жанып, Ғұмар істеп (іштеп), кәтші мами нәмірд бап». Халық жұрт сасқанынан хазірет Ғұмар Ризаллағына жылап (иғлап) келді:

Ол — от — Алла тағаланың қадір құдайлығынан бір ғаламат. Халыққа құдіретінің шеберлігін көрсету үшін, ол от ненің оты дейсіз? Ол — өздеріңнің сараңдықтарыңнан ұшқынып от алып тұтанған от.

Мышной: «Ап бекзаридтан қисмет кенд бінхал бікзарид кірал жінид». Ол отқа су шашпаңдар, нан шашыңдар! Сараңдықты тастап (ташлап), сахилыққа айналыңдар! Пақыр, міскінге садақа үлестіріңдер! Сонан соң ол от өзінен-өзі сөніп қалады! — дейді. Мышной: «Халық кінғитыз шиге дір бекітуде ем. Мәснихи һәл фитот бір дейім!».

Халық бірден шулап қоя берді:

Мышной: «Кагатнан дүрсім ғадетте де еді. Зыбырай (Азбірай) хақ дірінің — дейді. Хазірет Ғұмар Ризалла тағлығына айтты:

Мышной:

«Бір малы мирғы ирөр ғыдаллік емес. Мұққы дабзыл мал ианарыңа сыпыра кім ол аш емес. Бірөр аңа түнге жалаңаш емес. Атаңа тартарға жүз жылқысы бар самаңа берерге — жүз жылқысы бар сізлердің берсеңіз, бұл тариқа болған соң, аспанның ағыны сізлердің бағыстан қысқы қоныс, жазғы малыңыздың өрісіне жаумай өтіп, тағы өте шыға жауып: «Көктен жаудырсын, жерден өндірсін!» — деген тілеуден мақұрым қалып тұрасызлар. Құдайдан қорқып: «Құдай ризалығы үшін!» — деп — «Біздің де Құдайға ісіміз түсер-ау!» — деп, ол үшін бермейсізлер. Олай болмағанда, Құдай үшін бірді берсең, есесіне онды бермек». Мышной: «...Мал деген — бидайдың дәні. Оны ащы жерге сеппеңдер! Мал деген — бір қылыш. Оны жол тосушылардың (тосқушылардың) қолына берме! Құдагөй, Құдажой, Құдай жолына жұмсайтұғындарды тауып, өзің үшін емес, халсасадд Құдай үшін бер! Қалмақ тасқа табынады. Ол тастан қалмаққа не пайда?! Қазақ та сондай: дүниесін өзіне пайдалы орынға жұмсамайды, пайдасыз орынға жұмсайды. Жердің жеті түбінен қаңғырған-тентіреген келсе болғаны, сол — ол апарып ол дүниені қандай орынға жұмсайды, кім біліп қойыпты? Мышной: «...Дін һылы кім, дүние һылы кім — парқын айырып біл. Дін һылына бер, дүние һылына берме! Құданы талап қылушыларды (қылғушыларны) тап, солармен һәм сыхбат бол! Ықылас қандай болады, үйрен! Өзің білмесең, білгендерден [сұра] ! Мышной: «...Ғалимен бейталаптан үйрен! Ықылас бірлан болған ғамал не? Ол Ғалимен бейталап сыдалла лығалып пәк үмітһір еді, әр ғамалында рия қатшудан». Мышной: «...Хазірет Ғали кәрімалла ужһа бір соғыста бір кәпірдің шаһлуанымен қарсыласып, қол ұстың тапты. Күші әбден асып жықты. Кәпірдің шаһлуанын шалқасынан салып, өзі үстінде, ол астында: «Армансыз өлтірейін!» — деп:

Мышной: «...Ол кәпір бід жахил, хазірет Ғали керімалла ұжһаның жүзлеріне түкірді. Ол хазірет Ғали керімалла ұжһа баниларының уәлилерінің жүз суын ап, руын арттыруға мыхжизат керемет орында келген жан еді». Мышной: «...Ол жаһыл түкірді сондай жүзге. Ол жүз қандай жүз еді? Аспандағы күллі ғаламға сәуле беріп тұрған айдың жүзі. Ол Ғали керім ұжһа Алланың жүзінен ұялғаннан, дәргет мыстығал бәрінің хызырына сәждеге бас қойып, ерді-лер. Оның үшін кім ай нұры қояштан еді? Қояш нұры ғарыш ағзамынан еді. Ғарыш ағзам нұры ан хазіретіміз Мұхаммед Мұстафа салиалла тағала ғалияөссалам нұрынан еді. Бұл — Ғали керімалланың ұжһанының жүзінің нұрлары. Сәруәрге сүннеттің нұрынан мыстағад болғанлығы үшін, ай онан (анден) қарсыласуга хия қылды». Мышной: «...Хазірет Ғали керімалла уажһа залилқарны лақтырып жіберді. Кәпірге қол созбастан, маңдайына шертпестен, қалай болса, солай тастап, үстінен тұрып жүре берді. Мышной: «Ол шаһлуан қайран қалды. Хазірет Ғали керімалла ұжһаның бұл қылығынан, орынсыз жерде ғапу қылып, рақымы келіп қалып, босатып жіберегенлігінен, сұрады және:

Мышной: «...Жазғытұрым жаңбыр (иамғұр) суымен тас арасына қандай жасыл ұланлар өсіп-өніп шығады. Сол жап-жасыл көкпеңбек (көпкөңбек) болуы — таудың зорлығы, тастың қаттылығынан емес, топырақтың майдалығынан болып жатқан жұмыс. Сондай сен өзіңді топырақтай майда ұстасаң, неше түрлі өзіңнен гүлдер (гүллер) өсіп-өнеді. Өзіңді таудай зор қылып ұстасаң, тастай қатты қылып ұстасаң, тамұқ отыны болғаннан басқа табарың жоқ. Топырақтан майда бола берсең, сенен өсіп-өнетұғын нәрселердің қадірлі, қымбатлы болуында ныһайт жоқ. Қиссадан қисса, сараң болма, сахи бол, Құдай үшін бол! Не қылсаң, о қыл, Құдай үшін қыл! Бассаң, тұрсаң, өз басыңның пайдасын іздеме (ізлеме), Құдайдың ризалығын ізде! Не қылсаң, Құдай риза болады? Жұмысың сол болсын, ықылас... Ағузи билламин, ал-шайтан ал-ражим!.. Қазақтың: «Дүние бір күн бетін көрсетеді, бір күн көтін көрсетеді» — дегені осыған келеді. Бұрса шаһарында жамығсыбы фыштақында жазылған: «Әмір Шамсалдин Мұхаммед опаты 823-те хазірет қожа Баһауалдин ширазадасы Митал бабаның хамитлоры сұлтан Баязиттің демеуі... Нұх ғалайссалам заманындағы топан суынан орнында отырып, сақтаған тамағының үйінің орны сол жамиғ... сында... балықлар...

Табиғат лағызының үш мағынасы уардір. Бірі — кафе, жәмік пен хыбыш, мыжмұх ісі дүр. Дігірі әрбір жемек. Бітәдін жіриан иден хуалыбы дүр. О дігір мағынасы — Алла тағала хазіретлерінің жырам уажсамда жақсы елдігі нытзамек тағырығы дүр. Қазақшасы: Құдай жаратқан нәрсе — табиғат дүниесі. Адам жасаған нәрсе — өнер дүниесі. Тіршілік үшін болған өнер — тірнек. Сәулет, сән-салтанат үшін болған өнер — көрнек.

...Баянаулада сытқамыт қылып тұрған Қамардин хазіреттен естіген сөз. Құдай тәбәрік отғылының жаратуы. Көктің астында, жердің үстінде баз бір адам болады. Оның шарапаты өз басына жеке тисе, аспанға ұшып кетер еді. Баз бір адам болады. Оның кесапаты ірі: жеке өз басына тисе, жер жұтып жіберер еді. Алдыңғы жанның шарапаты — мұны жерге жұтқызбайды. Мұның кесапаты, кесірі ананы көкке жібермейді. Міне, Құдайдың шеберлігі — бұ дүниенің ісін, біріне-бірін байластырып жаратқан. Солай болғаны үшін жалған дүниенің жүзінде осы екі түрлі пенденің екеуі де бар...

Әуелі Адам атаның атасының атын білуші жоқ [74]. Қайдан білсін: первый (пируай) человек болып, топырақтан жаратылды (иаратылды). Екінші — хазірет Ғайса пайғамбар. Оның атасының атын білуші жоқ (иоқ). Қайдан білсін: Құдірет шеберлігін көрсету үшін, он үш жасар қыздан атасыз туғызды. Үшінші — хазірет Хызыр пайғамбардың атасының атын білуші жоқ. Атасы бар, бірақ атын анық біліп, сарт еткізіп айтушы жоқ. Төртінші — Ескендір Зұлқарнайынның атасын білуші жоқ. Өзге пайғамбарлардың атасын қай кітап болса да, сөйлейді. Бәрі бір жерден шығады. Бұл екеуінікін бір кітап олай дейді, бір кітап былай дейді [75]. Бесінші — Шыңғыс [Шыңкіс] ханның атасының атын білуші жоқ, бағзы бір: «Ата білемін» — дегендер: «Писугей баһадүрдің баласы» — дейді. Оған көңіл тұрақтамайды [76]: «Писугей — қалмақ. Бір қалмақтың баласын осынша жұрт қалай төбесіне көтереді?! Стамбулдағы (Сіләмбұлдағы) ғұшмания нәсілінен басқа бұл Азиядағы хандардың көбі — Шыңғыс нәсілінен. Россияда — граф, ноғайда — князь, қазақта — төре, бәрі — Шыңғыс нәсілінен. Писугей баһадүрден қыз туып, ол қыз он бес жасқа жеткенде, отырған үйінің ішіне бір сағым түсіп, сол сағымнан буаз болып, бір ұл тауып [ты] [77]. Ол бала он үш жаста жетімлікпен жиһан кезіп, жиырма жеті жаста Алла тағала бақталайын өзгеден артылтып, шүршітке хан болып, жүріс қылып, дүние жүзін алып, «Шыңғыс!» — деп, ат атанды. Мағынасы: «Ханлардың ханы» —деген сөз. Сондай атасыз, Құдайдың құдіретінің шеберлігімен сағымнан пайда болғанлығына заманындағы халықтың көзі жетіп, соның үшін тұқым-тұқымын жұрт басына көтеріп кетті. Кеше Әмір Темір Көреген қанша жұртты алғанда, бұл Шыңғыс нәсілінен болған ханларды өлтіргенде және орнына сол Шыңғыс нәсілінен екінші біреуін хан сайлап жүрді. Бұл Шыңғыстан бері қарай бір кітапта мәшһүр мағрұр болған хандар — баршасы Шыңғыс ханның нәсілі. Дүниені алған һылаку — мұның немересі. Заты қарадан болғандықтан, Әмір Темір қанша жұртты алса да, хан аталған жоқ. Жақсы көргендер: «Әмір Темір Көреген» — дейді. Жек көргендер: «Темірлің» — дейді. Кім болса, ол болсын, жаман кісі болған жоқ. Жұрт аузында аты қалды, дүниеде қанша қылған жақсылықтары қалды.

Тоғызыншы — Абылай ханның атасының атын білуші жоқ. Өзі басына қойдырған тасында: «Абылай ибн Сүйеніш хан» — деп жазыпты [78]. Ол Сүйеніш қай жерге хан болғанын, қайда жүріп хандық қылғанын ешкім білмейді. Осындай атасының атын адам білмей, өз аты жұртқа шығып кеткен жанлар көп болады. Бағзы біреуден сұрасаң, «білмеймін» — деуді өлім есепті көреді де, бәріне де ата табады. Қыпшақ-Қорлыбай бидің баласы Досболдан, «ата білуге жүйрік» — дегенмен күншығыс жұртының біреуі ата сұрапты. Сонда өзінен Адам атаға шейін сырғытып айта беріпті. Адам атаға барғанда:

Білімі жетпегендікпен: «Тауып айтты!» — деп бірсыпыра жұрт ұғып алғандықтан, жұрт аузында бұ да сөз болып қалды. «Пәленнің атасы — пәлен», оның атасы — түген!» — деп, — Сонымен Адам атаға шейін апарамын!» — деушілер «Адам атасы — Арсалаң» — деушімен бір мектептен оқып шыққандар болады [79]. «Айтушылардың бәрі де өтірік айтады. Мына мен шын расын айтамын!» — деп жатқаным жоқ. Қазақта бір мақал бар: «Күнәң жоқ болса, күн есепте. // Жазығың жоқ болса, жер өрте» — дегендей, «Тіпті кінәсы жоққа Құдайдың рақметі де жоқ!» — деген сөзден қорқып қалып: «Қараған көз, сөйлеген сөз — бәрі күнә, // Қожаға өлең айту — сізлерге еп пе?!» — деп, Ұмсын қыздың «Заман қожаға айтқанындай, басы жұмыр, түсі жалпақ» — пенде болып жаралған соң, күнәдан құтыла алмай жатқаным ғой! Бақсыдай бал ашып, түлкідей түс көріп, не болмаса жаурын жағып, соған қарап айтып жатқаным жоқ. «Естіген құлақтың жазығы жоқ» — демеп пе еді?! Сөз білетұғын, жол-жоба білетұғын кәрі құлақтылардан естігенімді айтып жатырмын. Анық шын сөз керек болса, Құдай сөзі Құранды оқыңлар. Пайғамбар сөзі Хадис — Шарифті оқыңлар. Шын сөзден жалыққан, ұйқысы қашқан, іші пысқан, еріккендер өткен-кеткенді әңгіме қылып, барды-жоқты сөйлеп, аузына келгенді іркіп қалмай, айта бергендердің әңгімесіне құлақ салсаңдар, оқудан жалығып, ұйқының келуіне іздесе табылмайтұғын ем дәрідей болады. Қазақ жұртында бір сөз бар: «Ерден назар тимей, есек базарына делдал болуға жарамайды» — десіп келеді. Оның мәнісі — кім-кім болса, әулиелердің қолдауыменен кісі болады» — дегенге келтіреді және мұнысына орын табады.

Бұрынғы заманда Бұхарай-Шәріпте бір қасиетлі керемет иесі әулие болған екен. Сол әулиенің ер жетіп, азамат болған жалғыз баласы болыпты. Күнлерде бір күн Бұхара ханының ақтаяқтары әулиенің баласын бір жаман іс қылған орыннан ұстап алып, ханға алып бармақшы болғанда,

Сонан соң әулие:

Сөйтсе, қырық шілтенінің он бесі сол тұрған ханның бір баласын қолтықтап, қолдап: «Хан болуға осы лайықты!» — десіп жүреді екен. Он төрті бір қазының баласын қолтықтап, қолдап: «Хан болуға осы лайықты!» — десіп жүреді екен. Енді қалған он бірі Әмір Темірді қолтықтап, қолдап: «Хан болуға осы лайықты!» — десіп жүреді екен. Ол Әмір Темір өзі Самарқанлық-Қыпшақ, Әміртағай (Әмірхымғай) деген батырдың баласы екен, Бұхарада оқу оқып жүрген күні екен.

Әуелі он бесі ханның баласын оңаша алып, Құтыпқа әкеліп тапсырды, Құтып:

Ханның баласы:

Онан соң он төрті қазының баласын алып келді. Оны да оңаша алып, хан баласына айтқанын айтып еді, ол:

Сонан соң он бірі Әмір Темірді алып келді. Әлгі екеуіне айтқан сөзін бастан аяқ бұған айтып еді.

Құтып:

Қырық шілтеннің он бесі мен он төртіне айтты:

«Әмір-Темірдің «Әмір Темір» болып жүргені — әулиелердің назары (нәзірі) түскен екен. Қырық шілтен ғайып ерендер қолтықтаған екен!» — десіп келеді. Әмір Темір Көрегеннің туған анасы — «Мұхтасар әлуқая» кітабының мұғаууысы (мұғғыты) Сыдыр Шариғаның қызы. Ұстазы ғұлама Тіптазаны шығ [арды]. Бұхарай-Шәріпте Миркүләл қожа Баһаудин мен екеуі һәм пірі бір пірден шыққан. Сегіз жасар күнінде намаз жамағатқа ең әуел хафатын (хұтпа) намазына барған екен. Үйге қайтып келген соң шешесіне айтыпты:

Шешесі баласының бәтін көзі ашық екенін біле қойды да:

«Қайтып бала өмірінде түнде басын төсекке салмайтұғын болды, — дейді. — Әмір Темір Көреген атанғанның себебі — бұл», — дейді. Мағынасы: «Көргіш», «көрімпаз» — деген сөз екен. Және өзі Хызыр пайғамбарды дүниенің қай шетінде жүрсе де, үйде отырып көріп отырады екен. Хызырдың бет алған жағына аттанады екен. «Татар деген жұртты қырып, шаһар Бұлғарыны жермен-жексен қылып, Ескендір Зұлқарнайыннан қалған бір зеңбірек бар екен. Соны Бұхарай Шәріпке алып қайтқан» — деседі. Сол бет алған жүрісінде Орыс жұртының Владимир деген қаласына барғанда, хазіреті Хызырдың шылауынан кетіп қалғанын көріп, Орыс жұртымен елдесіп, ұрыспай қайтқан екен. Татар қадимнен күшті жұрт болып, шаһар Бұлғар зор шаһар болып, қай жұртқа болса да, иығы асқандығын қылып тұрған күнінде Татар мен Бұлғарының дүниеде атын ғана қалдырып, өзін жоқ мінізлесінде қылып жібергендігі «Ай мен күндей, // һәммаға бірдей» — әшкере анық сөз. Сол үшін Татардан шыққан сөз білемін дегендер Әмір Темірді неше саққа жүгіртіп жамандайды. Әмір Темір Көрегеннің ақыретте қандай боларын білетұғын — ол ауылға барып келген ешкім жоқ. Дүниеде қылған ісі, салдырған мешіті, медресе, Шаһынша әулие хазірет сұлтан Әлғарфин қожа Ахмет Иассауидің үстіне күмбез салдырған. Ташкентте «Зеңгі ата» — деген әулиенің үстіне күмбез салдырған. Сонда ол екі күмбездің кірпішін Сауран деген жерден құйдырған. Әр екісіне жаяу кісі қаз-қатар тура қалып, бір қолдан бір қолға беріп, кірпішін солай жеткізген. Бұхарай Шәріптің ғидкәт намаз оқылатұғын зор мешітін Әмір Темір салдырған. Және Бұхарай Шәріптің осы күнгі қорғанын Әмір Темір салдырған. Һылаку заманында Қазыхан хазіретлері фолант қылып кетуі бойынша Бұхарай Шәріпте һыдая нонларға да дәйеге (кике) деген уазифа тығын қылған. Бұл кісінің заманында Мірсейіт ІІІәриф хазіретлері илан ғұлама Тіптазаны һәм сахабат болып мінәзірелер қылысып, кейінгілерге қанша үлгі қалдырған. «Қадалса, бір тиген; иа түссе, бір пейіл. Радасыз емес, хақтан екенбіз (иқанбыз)» — деп, қожа сопы Аллажар айтқан сөз хақ: «Рашит: «Не нәрсе болса, Құдайдан ридасыз болмайды». «Әмір Темір Көреген хырож қылып, қанша жұртты харап қылды. Мұсылман болса, мұндай неге қылады?» — дейді. Шаһар Наркірам сахаба ғызамларның мұсылмандығында не шек күмән бар?! Хазірет Ғали Кәрім Алла ұжһамен хазірет Мағауияның арасында қанша ғуға қырылыс болды. Хазірет Ғұшман ризалығына ие бейкүнә шаһит қылды. Соның бәрі шүршіт пен қалмақ емес. Сахабаларының табғынларының өзді-өзі хазірет Хұсайын (Хасен) ризаллығына мініззетпен Мағауия арасында болған оқиғалар қандай болды? Біздің Сыр ғаскерлері мешітхарамды атхана қылып, Медине мүнерені қандай аяқасты қылды? Жесірлік Шаһарбану илан хазірет Хұсайынның қарындасы Зейнептің жесірлігінен өтпес те. Жетімлік имам Зиналғардиннің жетімлігінен өтпес... Және сопы Аллажар хазіретлері: «Қате қылған билан жазды демеспіз, жамағат һілиден азды демеспіз» — деп. Олардың хақында иман сөйлемектен кейінгілердің аузын тыйды. Заһар дүниеде қылып кеткен ісіне қарағанда, Әмір Темірді: «Ішпек, битек, бейбақ» — деп айтушы адасып, лағып, құла түзге шығып кеткеннің құтты өзі болса керек. Өзінен бұрынғы татар мен башқұрдан шығып, ғалым болып, кітап айтушыларының (айтқушыларының) бәрін: «жалғаншы» — деп, өзін ғана «шыншы» біліп, айтатұғын кісіге қойыпты. «Құдай сөзі — Құраннан, пайғамбар сөзі — хадистен дәлелі жоқ сөзді: «Өзге сөзден менің сөзім шын анық!» — дей бергені — тал қорапшасына салып, қалаш сата шыққан матушкалардың: «Менің қалашым жақсы!» — деп мақтағаны сықылды сөз ғой!» — деп ойладық.

Түркістан һәм қадимнен келе жатқан зор шаһар еді. Бір шеті — Алатауда, бір шеті — Қаратауда. Осы күнде Сайрам суының күнбатысында, «Ат бұлағы» — деген жер — ат базары еді. Түркістанның күнбатысында «Теке суы» — деген жер — қой базары еді. «Қырық қақпалы Қарашық» — атанып еді. Сол Түркістанды хаpaп қылып, быт-шыт қылып жіберген — һулаку. Мұның зардабынан «Құндыгер», «Құбаң» — деген ел: «Дін исламның шегесі, мұсылманның паналайтын жері» — деп, Халифа жұртына ауып кетті. Сонда төрт жүз шатырменен көшкен. Осы заманда халифа Ғаббасияның сарқыншағы серке жияр сықылды сұлтан Ғалаудин (Ғалауалдин) халифа заманы еді. Ер Тұғырыл барып, қолбасы болып, жауын жаулап, жұрт алып беріп, ер Тұғырылдан соң, мұның баласы Ғұшманғазы қолбасы болып, ақырында сұлтан Ғалаудин өлген соң, Ғұшманғазы халифа болды. Сонан осы күнге шейін халифалық Ғұшманғазы әулетінде қалды: «Ғұшмания» — деп айтылатұғын себебі — бұл. Бұл кісінің асыл нәсілі Түркі жұртынан екендігіне — «Ғұшмания түркісі» — деген сөз — қарина мұқлия. Бұл Ғұшманғазы халифа болмай, жаңа талап ат арқасына мініп: «Жау қайда-лап» жүрген күнінде бір мейман болды дейді. Сөйтсе, сол үйде бір Құран қабы бар, қабының бауы бар, жоғары асулы тұр екен.

Үй иесі:

Ертең таң атып, ол ауылдан былай шыққан соң, алдынан ақ сақалды Бабай ұшырады:

Сөйтсе, хазірет Хызыр екен. Пайғамбар заманынан бас хазірет Ғұмар — ғаділ патша. Онан соң Бәни Мисседен болған халифалар, онан соң Ғаббасиядан болған халифалар да, — бәрі де: «Талап қылып, Стамбулды фатих қылып, Айя-Софияда намаз оқимыз!» — дескен екен. Өйткенмен ешқайсысына алуға несіп болмаған екен. Ақырында ер Ғұшман қазы әулетінен сұлтан Фатих сұлтан атлығы халифа Фатих қылып, Стамбулды алып, Айя-Софияда бес уақыт намаз оқытқан сол ер екен. Онан бұрын халифалық та әр шаһарға, әр тұқымға көшіп жүріпті: Шамда, Бағдатта, Мысырда, ең аяғы Бұрсада. Ер Ғұшманнан соң халифалық басқа тұқымға көшуін ұмытты. Сұлтан Фатихтан соң халифалық Стамбулдан басқа жерге қоныс аударуын ұмытты. «Ғұшмания» — деген сөз заманның ақырынаша қалды [81].

Қазақ халқының қариялары:

Түрікпен дегеннің мәнісі — Құндыгер жұртының ауып кеткенінде, мұнда қалғанлығы үшін маңайындағы сарт-сауан: «Түркі мұнда, — деп — түркілерден қалғанлар» — деп, сонан «Түрікпен» — атанып кеткен» — деседі. «Мал — арыстанның аузында, Түрікпеннің түбінде» — деп айтылатұғынлығы: Түрікпеннің жігітлері аса ер, мықты болып, басқа жұртқа мал сіңіртпесе керек. Сол себептен: «Түрікпеннің түбінде» — деп сөйленетұғыны — сол» — дейді. Біздің қазақ жұртының қариялары Түрікпен жұртынан шыққан: «Көрұғлы», «Хамдыбек», «Жүсіпбек» — дастанларын өзге хикаялардан жылы көріп, жан тартып: «Өзіміздің туысқанымыз ғой!» — десіп отырады [83]. Түркі жұртынан бір әңгіме айтсаң: «Ол жарықтықтар да ақсүйегіміз ғой! Біз солардың адасып қалған азғынымыз ғой! Біздің жақын бауырларымыз солар ғой!» — деп отырады. Сол үшін Халифа жұртының мүсәпірлерін аса сыйлап, қадірлеп күтеді. Онан соң қазақ сөзінде жауласқан, атысқан, шабысқан әңгіме болса, қырғызбенен, қалмақпенен бола береді. Сонан ойлаймын: «Қырғыз, казак аты ұйқас болса да, заты басқалығы бар-ау!» — деп. Еш әңгімеде айтылмайды: «Түрікпен мен казак жау болды!» — деп; Не: «Ноғай мен қазақ сондай өштес болды!» — деп. Және қазақ жұрты ескіден бір сөз сөйленсе: «Бұрынғы ноғай, қазақ заманында десіп келеді. «Бұл ноғай, қазақ демектің мәнісі немене?» — деп, қариялардан сұрасақ: «Ноғай, қазақ әуелінде бір тұқымдас болған» — дейді. Сол қазақпен тұқымы бірге болған ноғайлар: «Қызлар ноғайы», «Құндырау ноғайы», «Аштархан ноғайы», «Қара ноғай», «Қырым ноғайы», «Ормамбет ханның жұрты» [84] — қадимнан келе жатқан ноғайлар — осылар!» — дейді. Онан соң: «Мынау Еділ, Жайық қасында: «Шуаш, Шерміш, Армұқса» [85], «Көшер ауылы», «Мешер ауылы» — дегендер — бұлар — Татар. «Татар, қолына дәнеме түспесе, бір нәрсені сатар!» — деген сөзден қашып: «Біз де ноғаймыз!» — десіп келеді. Олардың: «Ноғаймыз!» — демегі: «Зікіралшы лұқуғафи сахыпта ғира бытырық әл-мішекле» — дейді. Жеті атаның ұлы ноғай бар [86]. Олар қазақпен түбі бірге тұқымдас, — бәрі бір атадан таралған. Қыпшақ та тоқсан екі баулы ел болған. Ноғайлы да тоқсан екі баулы ел болған. «Жұрт жұрт болғанда, Қыпшақтан көп, мұнан дәулетті (дәулетлі), зор болған жұрт жоқ!» — десіп келеді. Бұл Еділ, Жайық — Қыпшақтың қонысы. «Еділ деген бай екен, Жайық деген мерген екен. Екеуі ағалы-інілі бір туысқан кісі екен». Бұл күнде сол Қыпшақтың көп жұрты Қоқан жақта. Бір аз ғанасы әр жерде кірме болып жүр. Жайықтың көшпелі дүниеден кез болып, алған қызынан «Құлан жалғыз» туып, бұрынғылардың: «Құлан жалғыз, Құдай жалғыз» — деп сөйленген сөзінен білініп тұр.

Ан хазіретіміз салиалла ғалайссалам өзі тірлігінде жеті Құран жаздырған екен: «Жеті ықы[лы]мға үлестіремін!» — деп. Сонда ең әуел бірін ғарабқа беріпті. Ол қолына алып, көзіне сүртіпті. Бірін ғажамға берген екен, ол қолына алсымен, төбесіне қойыпты. Бірін өзбекке берген екен, ол қолына алсымен, қойнына тығып жіберіпті. Қасында отырған сахабалар ан хазіретімізден сұрасыпты:

Ан хазіретіміз салиалла ғалайссалам айтыпты-лар:

«Он сан ноғай бүлгенде, Орманбет (Өрмәмбет) хан өлгенде» — деп айтылатұғын Орманбет Есіл, Нұра бойында «Тоғанастың тоқсан екі көлінде» жайлап, қыстап жүрген күнінде Орманбет ханның үйіне үш жаяу келіп қоныпты.

Орманбет хан:

Онда ол үшеуі айтыпты:

Сонан соң Орманбет ойға түсті дейді:

Сонда кетіп бара жатып, көп қойшыға душар болып, бесін намазының уақытысы екен.

Сонда Орманбет хан балаға айтып кеткен екен:

Абылай хан (үшінші нұсқа).

Он екі жасар бала күнінде қасында Оразаулық деген сарт бар, екеуі Түркістан шаһарына келіп, Әбумәмбет патшаға қызметшілік қылды [90].

Абылайдың тұтқын болуы (төртінші нұсқа).

Құба қалмақтың ханы Қалдан Шеріннің Сәру деген інісін бір жорықта кез болып, Абылай өлтірген екен [91].

Абылайдың Қалдан шерінге елші жіберуі (екінші нұсқа).

Абылай хан Қалдан Шерінге жауласпай тұрған күнінде көп елші жіберген екен... [92].

Абылайдың бір жорығы (төртінші нұсқа).

Абылай хан қарақалмақ Қатысыбанға қол жиып, шеру тартып барғанда, қалмақтың ханы Абылайға кісі салды дейді [93].

Балтакерей-Тұрсынбай батыр (үшінші нұсқа).

Абылай хан және бір жорыққа аттанғанда, құс ұшпас, құлан жортпас Бетпақтың сары даласында бір қарала атты кез болды дейді [94].

Абылай ханның хан болып дәуірі жүріп тұрғанында, құнға кесім қылдырған, тамам талас сөздің үстінен қаратып, бітім айтқызып, билік қылдыратұғын биі — Күлік — Шобалайбаласы Жаңабатыр би екен [97]. Абылай ханның заманындағы Төртуыл — Қаржас-Қалқаман батырдың баласы Бұқар жырау деген қария болған екен [98]. Құдай рахмет қылсын Бұқарекеңе [99]! Сөйлеген уақытысында сөзі мұндай неше хисса шығар. Бізге келіп жеткені — осыншасы. Біреуден біреу ауыз ұғып, жат айтумен бұ заманға келіп тұр [100].

Абылай хан заманында қырғыз Садырбала деген шығып, ақ қалпақты қырғызды түгел [билеп] тұрған күнінде мақтанып сөйлеген екен [100]. Баяғы атам замандағы Бұқарекеңнің: «Қала салады, орыс алады», — деген жерлеріне Абылай ханның немересі Кенесары заманында салынып, Кенесары, Наурызбай барымташыдай шеттеп, жырмалап жүріп, екі мыңға анық толмайтұғын жігіт — желеңмен оған бір тиіп, бұған бір тиіп, басы-көті сегіз жыл бір ауылға болса да хан атанды.

Орыс пен Кенесары жау болғанда, — деп, бұрынғы заманның ақындары өлеңге шығарған. Абылай ханның Қарауыл қызы — алғашқы алған бәйбішесінен ұл жоқ, жалғыз қыз болды [101].

Уәли ханның тоқалы Айғанымнан Көкшетаудағы Шыңғыс тұқымының бір Шоқан дейтін баласы қыршын күнінде өліп кетті. Бұл күнгеше тірі жүргенде, зор атақ шығаратұғын ердің бірі еді. «Бұл Абылайдың үрім-бұтағын таратып, бәрін тегістеймін» — деушіге бір қап жан керек: Нұхтың ғұмыры, Аюбтың сабыры, Харонның байлығы керек. Әділден — Нұралы, онан — Тезек төре. Жамадан — Уатай, онан — Аймақ төре. Шыңғыс балалары: Сартай, Әбілпейіз, Самай, Мамай халық аузында әңгіме болған сөзді сөйлеу керек. Жұрт білмейтұғынды айта бергенмен, дәнеме өнбейді.

Абылай хан өлген соң, Сарқазақ, Сейтен, Итқара сұлтан — бір таптың осылардай басты кісілері жүріп, Уәлиханды хан көтерді [104].

Кешегі өткен хан Кене

Кіші жүз: Алшын, Жаппас: бес Жаппас, төрт Шөмекей: «Кенесары ханға қараймыз, бізге зекетші жіберсін!» — дегенімен жүз жігітке бас қылып, Наурызбайды жіберген [106].

Тарих һыжырытден тоғыз жүз отыз бесіне [935-не] мықтима [ғы] шыр берген елі — мемлекет Иран. «...»— переводы (переуаты): Румиды-Иоһаны да «аю адам» — демек дүр. «Дарап Фиалқос қызын тізуж Елемес екіқабат буаз күнінде төркініне апарып таста!» — дегенмен бір бұз [ық] ойрана үйіне (үйіріне) өлтіріп тастап кеткен үстіне аң аулап жүрген Фиалқос оқтай ұ [шырап] тауып алып, қатын өлі, шырқырап жаңа туып жатқан бала тірі, аса бір қылып алынған Дара Дарапбаласы Ескендр баласы болып... бірі бәйбіше тоқалды. Бұл Ескендр [Александр] — Платон шәкірті болған, меші [т] ұстауға... болып, рысту жолдас болғандықтан, көп жер алды. Бани Сирия Жұж Ома Жұж ұлан бұ дегел-дір. Ол иманды Хымир қыбыласынан [107]. Бір сапарда отыз кісі жорықтас болыпты. Он бесі — мұсылман, он бесі — Мұхтырса бір дарияға кез болыпты. Бір қайық: он бес кісі... жайлы отыз бірі мінсе, су түбіне кететұғын түр [і] ба [р]. Мұсылманның біреуі оқымысты ғалым екен:

Бұрынғылар: «Осындай жеребе (зиребе) қылып, жеребеге шыққанды тастамақшы болысқанда, Жүніс (Иүніс) пайғамбар жеребеге шығып, дарияға тастап, қалғандары аман құтылған екен», — деген соң, Тауратта, Інжілде, Забурде — бәрінде бар сөз.

Естігендері:

Кеше Мұса, Секербай заманында торышолақ атпен Тұяқ деген жолдаспен қырық бір жасында Арқаға — Ошақты-Қоңырбай халфе келген. Халфе Хұсайынұғлы... қасиеткерде болып, бес жыл қызметлерінде тікесінен тік тұрып, дұғай фатқасын алған екен. Момын ахон, Сағындық ахон ғылым алған екен. Өзі пір болып, мүрид бастап тұрған күнінде астананың қызына жүз қошқар апарып салған. Халифе Хұсайынға қасына жүз қошқар, алпыс кесек ақ... алып барған. «Ел қамын айтқан жақсыны // Сөйлетпей ұрар ұртына» [108]. Олардың бұл Россияға табиғ болған уақыттағы хандары — хан тұқымынан емес, қарасүйектен [109].

Шайбани ханларынан Ғабдолла — ласымила Самарқанд Бұхараны Мырза Бабыр ибн Ғүмар шайхының Уаққасы өліп, мәзбүр Бабыр хан қашып, қала Қоқанд шаһары бина болмыш мұзхидан кешіп, буатһада бір һұшияр адам Өзбек ұрығынан тұрғауия мініп, қыбыласынан Бабыр есімлі бидің тағылымы тетбірі бірлан. Мұның нәбирелерінен бір тағылыны кемел тахмал отызын елелбас зәріне дүріп хырир бастық уәзіріне жатқызып, орап алтын бесік ішіне қойып: «Бірнеше күнлер сахараларда бақтырып, киік емізіп, жүр екен. Құс жем беріп жүр екен» — дегізіп, кезегінде Бабыр ханның әулеті «Алтынбесік» — ат қойып, хан көтерген. Қоқан ханларының әуел басы қулықпен жасап, хан сайлаған. Ақырын және сөйлеу керек. Әндіжан (Андижан) мерғытынан атырабында түбі-тегі қырғыз Сахрауи Ысқақ қазының Болат (Полат) есімлі баласы Мерғынанда тахсыл қылып, атасы Бұхарай Шәріпке ғылым тахсылына жіберген сапарында Самарқанда Болат ибн Мұрат — ханына жолығып, оған (аныңа-оныңа) бір хыжырада тұрмыс аз медет ішінде Болат ибн Мұратхан қыста өліп, опат жетпісте. Болат марқұмның Лепес (Әліпби) кітап өсер ашия. «Күллі мұның әлінде қалмас кітабының ішінде Мұстафа (Мытыфи) Болаттың алтынмен жазған шежіре қағаздар емес, бұ зат еліне қайттығы заман бүліне (бойлына) береміз бе?» — деп, уақта (уақытта) Мұстафа өліп, өз інісі Мұратханның ұғлы Болат деу тыстық етер-місте бірден-бір хандық ретпесіне сағади етіп, ақырда бұ былая душар етпестер. «Бұ хабар Сейхым иса Ферғана ханлығы бітта (тіпте) Бабыр ханның ұлы» — десіп, хайла ила бір хан түзілмес екен. Ақырына ойла бір дұзма хан елінде (әлінде) нықыраз ұлдығы таупық ғыраба дін дүр. Бір істің біттесіне ила фыттах Өлпірсе (Өлірбісе) ақыры оған (аныңа) тама ма? Ер шор құлының мастық самғайына көрілді. Ол да ағаш басына асылып, хан көтеріліп еді. Ең ақырғы хан атына құмарланғандары ағаш басында тұрып өлді. Нақақ нәрестелері қытылының жазасы болды.

Сұрапты қаршығадан сонда бұлбұл:

Адамға үндемеймін бірін айтып.

Ташкент шаһарында Нияздың бұлағында Бұлтың — Қыпшақтың — Наурызбай қызы Әшіргүлді (Ғашіркүлді) «қаршыға» — деп, Мәшһүр өзін «бұлбұл» — [деп], жазған өлеңі еді. Бірі 37-де, бірі 17-де еді.

Бұрса шаһарында Жамғыкібір қыстағында жазылған. Миршәмісдин Мұхаммедалжыхары опаты 833-те хазірет қожа Баһаудиннің (Баһауалдиннің) пірзадасы Міркамал бабаның перзенттер рыжымыныдлар сұлтан Баязид илдірімнің дамай хикаясы — Мәшһүр: Нұх ғалайссалам заманындағы кемпірдің үйінің орыны сол жамғы кібірінің ортасында, бір кішкене қуыс ішінде балықлар ойнап жүреді. Топан суынан саламат аман қалған. Хазірет Нұх ғалайссаламға күнде бір аяқ қатық беріп тұрғандықтан, кемпірдің үйінің орыны сол қуыс айналасымен айналасына тас төсеп тастаған [120].

Барақтың бір қатынынан: Ханбаба төре, Маман, Таһир, Бөкей — төрт ұғлы болған. Ханбаба ұғлы Досан, Досан үғлы Қылыш төре, мұнан — Ибраһим төре. Мұнан — Жүніс (Иүніс) төре. Бұ әулет Бура елінде Өскемен (Өсткәмен) атырабында дүр. Үш ұғылға: Маман, Таһир, Бөкей төрелер әулеттері (ауладлары) Қарқаралы елінде жүрірлер. Қарқаралы мәдесінде: Жазылан (Иазилан), Сақып, Мансұр. Бөкей хан болып, мұның ұғлы — Шыңғыс төре, мұнан — Жамантай хан дүр.

Ағузу билламин ал-шайтан ал-ражим бисмилла ал-рахман рахим!

Қыталын халық ғыбрада палак жаратты [122]. Қытрадан гауһар пак сақтамақ опа кіләмік барша мақұлықатты (мақұлықатын) жаратушы — халық оразық Алла тәбәрік отғылының құдіретіне сыяды. Бай десең, Құдай — бай; мырза десең, Құдай мырза; күшті десең, Құдай күшті: шебер десең, Құдай шебер өзі. Өзіне шын жабысып, қажет (хажыт) тілеушінің (тілеугішінің) қажетін шығарады. Дәргаһына тіленші болғанның тілегін береді. Дәрменде (дірманда) болып қалғандарды дәрменділіктен құтқарады, мұңлылардың мұңын тарқатады, ауруларға шипа береді. Тәубе талаптардың (тәліптердің) тәубесін қабыл (қыбол) қылады. Мығпырт (мығғырт) талаптардың күнаһын жарылқайды (иарылқайды). Кәне, осынша жұмыслар бір Құдайдан басқа кімнің қолынан келеді?! Ендеше Құдайдан басқаны мақтау дұрыс (дұрсыт) емес. Паклегенде, қалай пактейсің (паклейсің)?! Аузына тас, топырақ толғыр кәпірлердің, ұғлы бар, қызы бар деген сөзінен пак деп білеміз. Яһудилер (Иаһудлар) ғазиз ғалайссаламды: «Ибн-алла» — дейді. Ұзырылар (ұнсарылар) Ғайса ғалияссаламды «Ибн-алла» — дейді. Бағзы кәпірлер-жүзқаралар періштелерді: «Құдайдың қызы» — дейді. Алла тәбәрік отғылы бұлардың айтқанының бәрінен пак. Құдайда ұл да жоқ, қыз да жоқ. Өзі ешкімнен тумады және ешкімді тудырмады. Тумақ, тудырмақ Құдайда жоқ сипат, ғайып (ғиып) үшірік нықсаннан пак үмбізе деп білеміз. Ол Алла тағаланы хош мақтауымызға бір себеп керек. Мақтаймыз бір Құдай тағаланы. Астымызда болған жерлерді, үстімізде болған көктерді (көклерді) жаратты. Ол жерде (ирде), ол көкте қанша мақұлықтарды жаратты?! Және шеберлігі бұл емес пе: көктен жауған жаңбырдың бір тамшысынан дүрдің тасын жаратты. Дүниеде Құдай жаратқан жансызда дүр гауһар деген тастан асыл нәрсе жаратқан жоқ. Сол дүр гауһар жердің тасы, иа таудың тасы емес, жаңбырдың бір тамшысы. «Құдіретімнің шеберлігімен осыдан (осынан) білсін!» — деп, қалай Құдайдың жаратуы?! Март числосының тоғызында Күн хамал бір және енеді. Сол күн Наурыз болады: «бірінші хамал» — деп, саналады. Сол хамалдың он бірі өтіп, қалған он тоғыз күнінің ішінде жауған жаңбыр, яки қар «Абнисан» — деп аталады. «Рахмет жаңбыры (иамғұры)» — делінген сөз. «Қазақтан не сұрайсың? Осыны: «аблайсаң» — дейді. Алланың абрахметін «аблайсаң» — деп, сөйлеп жүрген жұрттың ішінде жарылып өлмей жүргендігің — осы да өзіңнің аман тұқым табиғатлығыңа заһрүр үшін бір дәлел (далил). Бұл «абрахмет» аталғаны — көк пен жер жұп: бірі — байы, бірі қатыны есепті. Бұл абрахмет — бала болатұғын суы. Онан соңғы қар болсын, жаңбыр болсын, шық суы болсын, — бала болмайтұғын су, бала-шағасына киім, тамақ есепті жіберген нәрселері. Бұл абрахмет ағашқа — жапырақ, тікенге — гүл, сахараға — лала қызғалдақ, араға — бал, жыланға — у, тұздың кеніне тамса — тұз, тақыр жерге — ащы сор, қара тасқа — қына. Күллі дүниенің жүзінде өсіп-өнетұғынның бәріне өсім, тұқым осыдан болады. Сонда мұнша мақұлықат мұның абрахмет екенін біліп, құмарланып, керек қылып тұрған жоқ. Құдіреті күшті Құдай өзінің құдайлық мейірі тасып, жаудырып тұр. Жанды-жансызда мұны керек қылғанда, ұшы жоқ ұзын, түбі жоқ терең дарияда жатқан «садап» — деген бір кішкене нәрсе: «Абрахметтен аузыма бір тамса су!» — деп, дарияның бетіне қалқып шығып, ынтасы құрумен, іңкәрланумен аузын тосады. Сонда бейпіл жауып тұрған жаңбырдың бір тамшысы оның аңқитып ашқан аузына тамбасқа шарасы бола ма, тамады. Бір тамшы тамған соң: «Болдым, тойдым, маған енді басқа дүние бір тиын құрлы керегі жоқ!» — деп, бір тамшыны қанағат қылып, дарияның түбіне барып, қорек те іздемейді, дәнемені де керек қылмайды, тырп етпей жатып алады. Сол іңкәрланып, құмар болып, ынталы жүрек, шын көңілмен аузын тосып, бір тамшыға қанағат қылғандығының қасиетімен әлгі тамған бір тамшы садаптың қарнында дүр гауһар тас болады. «Дүр гауһар» — деп, дүниеге аты жайылып, өзін көруші аз болатұғын асыл сол қашан да болса, асылдың аты жұрт аузында болып, өзін көруші аз болмақ. Аз түгіл көруші жоқ та болмақ. Танымаған иттің көргені не, көрмегені не? Итке дүр гауһар тастан да ауыздан ішіп, арттан түсіп қалатұғын нәрсе қадірлі. Уай, айналайын, құдіреті күшті Құдайым-ай, шеберлігіңнен ғана айналайын-ай! Ол садап та жалғыз-ақ біреу ғана боп жаралған мақұлық емес. Балық, бақа сықылды сулы жерде болатұғын о да өз алдына бір түрлі жаратылған көп мақұлық осы Сарыарқада да болады, адам айтар емес, көп болады. Суалған көлдің орнында, құрып тартылған өзендердің орнында жатады. Бірақ бұл сахараның мақұлығы қазақ қандай надан болса, о да сондай надан болады. Солай болатұғыны үшін дәлел соз мынау: «Ол бейшара да өзінің дариясында болмай, қазақтың сахарасында болғандығына әз тұтып, күндіз-түн күйіп өртенумен іші қап-қара болып кетеді!» - дейді. «Дарияда болсам, өзімнің ғылымды-білімді һәм жынысларымның ортасында жүрсем, мен де сондай абрахмет жаңбырына аузымды тосып, қарнымдағыны дүр тасы қылып шығармайтұғын ба едім?! Бұл жерде жатып, тостым не, тоспадым не?! Бір ит садап екендігімді танымай, езіп, жаншып, жоқ қылып кетеді ғой! Қазақ итке қой қорасына қалатұғын қолақпандай қара тас керек. «Көзге ілінбейтұғын, тырнақтың көлеміндей тасты жолында жатпақ түгіл, қойнында жатса, не қылсын?!» — деп, сол үшін садапты қайда көрсең, сырты ақ болады да, іші қап-қара болады. Шал тіліне маһыр болған Уәлиалла-лардан бірі сахарада келе жатып, бір Лала деген шөпті көріп, қып-қызыл болғанына қызығып, әдейі қасына келіп, айналдырып (айландырып), тамаша қылып қараса, өзегі көмірдей қап-қара екен дейді.

Сонда ол Уәлиалла сұрапты:

Ғылым һәм — абрахмет жаңбыры: қанша жан оқып жатыр, қанша жан құлағын тосып тыңдап (тыңлап) отыр?! Соның ішінде ағаш сықылдыға жапырақ (иапырақ) болады, тікен сықылдыға гүл болады, сахара сықылдыға лала — қызғалдақ болады. Ара сықылдыға бал болады, жылан сықылдыға у болады, тақыр жер сықылдыға ащы сор болады, тас сықылдыға қына болады. Садап сықылды оған аузын тосушы қайда? Аузын тосқанмен, бір тамшысына қанағат қылушы қайда?! Жылан сықылдыға у болғандығы мынау. Мен Бұхар, Ташкентті кездім, үш жүздің баласы қазақты араладым. Қой жылы жалған дүниенің жүзіне (иүзіне) келдім. Бес «қойды» қолдан санап [қазақ жыл санауында 12 жылдан соң қайта айналу бар екенін ескерсек, «бес қой» — дегені бес жердегі он екіні қоса есептегенде, 60 жыл болады. Демек осы сөзді жазғанда, жасы алпыста, 1918, не 1919 жыл екенін айтып отыр — Н.Ж]., өткіздім. Бай баласы барып, мешітте, медреседе сарғайып жатып, молда (молла) болып шыққанын көргенім жоқ, естігенім де жоқ. Ғылым іздеп (ізләп) қашқанда, ноғайда солдаттықтан қашқан, қаш [қын] екен. Қазақ болсын, ноғай болсын, сарт болсын — өзінің туған шешесі өліп, өгей ананың қолында қалған жетім бала қашады екен. Ата безер, ана безер, ұйқышы, жалқау, кежірлер әкесінің: «Тұр, малға бар, пәлен қыл, түген қыл!» — дегенінен тынышы кеткендер қашады екен. Сонан соң ол қайда барса, онда барсын: «Ғылым-білім үйренейін, Құдайды таниын, дін таниын!» — деген ниетінде тіпті жоқ. «Қай ишанның көжесі мол, қай ишанның наны мол, тегін тамақ қайдан табылады, қай қалада шәкірт халқына ақша пұл көп түседі?» — мақсат, мұраты осы болумен күнін өткізеді екен. Өз басына қайсы ғылым пайдалы, нені білсе, көзі ашылатұғынымен жұмысы жоқ. Надан неге құмар? Надан — өзіне залалдыға құмар. Сонда оның және хырыс болып тығылатұғын оқуы — «Нұсырып мантық» болады екен. Әкесі — қазақ, шешесі қазақ: қазақ тілін өзі және білмейді, өзінің білмейтұғындығын тағы білмейді. Жаһыл міріккап болып жүріп: «Сарт тілін, араб тілін, араб тілін білемін!» — деп, әуре болады екен де: «Ит жаманы аңда да жоқ, даңда да жоқ», екі ортада бос қалады екен». Ал, енді мұның бар білгені — өз басына пайда бермеген соң, бұл жылан болды.

Оқыған оқуы у болды. Бұл ойлады: «Бұл оқу оқымақтан мақсат: мұнымен дүние тауып, бай болмақ, қатын алмақ, ағаш үй салмақ, мал малданып, жан жанданбақ» — деп, есі-дерті уыз жас күнінде тамағы тою, сый көру, төрде отыру болған соң, бар ғұмырын соның жолында өткізбек болды да: «Ғылымнан мұрат — Құдайды танымақ екен — деп, — бұл ғылымды білген соң, жалған дүниенің жүзінде та[пқан] нәрсенің иненің жасуындай керегі жоқ екен!» — деп, ғылым іздеген (ізлеген) бір жанды көре алмадым. Бәрі де оқып жүр: қыс өзі оқыса, жаз бала оқытпақ-алыпсатарлық. Ғылым-білімді бір дүние тауып аларлық құрал-сайман біліп, оқып жүр. Ғылым. Он сегіз мың ғаламды жоқтан бар қылған Құдайдың өзінің бір сағаты болса, бұл ғылым орнаған адамға жалған дүниеде енді ненің керегі болады?! Қағаз таусылып қалды, иншалла, ақырына со... Құлақ — телеграмма, ауыз — телефон, көз айна есебінде... аяқ — отарба, от — параход, қол — машина, мұрын — воздух [ауа]. Ұят жер — дұшпаныңды дос қылып беретұғын күшті қару. Көз — Шам-шарип. Ауыз — Мысыр, екі құлақ — Мекке, Мігірме, Медине, мин фара, қол — Хорасан, бұт — Бұхара. Онда тамам әулие болса, мұнан да тамам әулие шыққан. Мұрын — Шынмашын, аяқ — Америка.

«Жоқ, бекер!» — десең, осының бірін соларға айырбаста. ...Өз үйіңде тұрған жеті көкке таң-тамаша бол. Өкпең — бірінші аспан. «Неге?» — десең, бірінші көкте Ай не қызмет қылса, өз денеңде өкпең соның қылғанын қылады. Құрсақ — екінші аспан. «Неге?» — десең, екінші көкте ғытард не кызмет қылса, құрсағың өз денеңде соның қылғанын қылады. Бүйрек — үшінші аспан, «Неге?» — десең, үшінші көкте зыһре не кызмет қылса, өз денеңде бүйрегің соның қылғанын қылады. Жүрек — төртінші аспан. «Неге?» — десең, төртінші көкте күн не кызмет қылса, өз денеңде жүрегің соның қылғанын қылады. Өт — бесінші аспан. «Неге?» — десең, бесінші көкте мірих не қызмет қылса, өз денеңде өтің соның қылғанын қылады. Бауыр — алтыншы аспан. «Неге?» — десең, алтыншы көкте міштірі не қызмет қылса, өз денеңде бауырың соның қылғанын қылады. Талақ — жетінші аспан. «Неге?» — десең, жетінші көкте захал не қызмет қылса, өз денеңде талағың соның қылғанын қылады. Миың — кіріс, ғақылың — ғарыш ағзам, қуат — махафазаң, лух лахфух. Қуат — тәңірің, ғылым (қылым). Басыңның — жүзінің сідірті әлментіһи. Шарғына сырарыпғаң — денеңдегі: зерде — қан, қақырық, қарақұрым, молдышылашың.

Бірінші айылымда... бастағы шашың. Екінші айылымда — Мекке, Мікірме, Медине, Мінурә. Екі кез, екі құлақ, екі танау. Үшінші айылымда — Мысыр, Қыдыс, Шариф, Дымшық, Бағдад... Ауыз — жұтқан тамақтың жүрер жолдары. Төртінші айылымда — Хылып, Азербайжан, Диаргер, Мұсыл, Тебриз. Екі емшек, кесер кеуде, жүрек тұрған жер. Бесінші айылымда — екі қол: натазлы сүйіс, рызырых, Хорезм. Алтыншы айылым — ұят жер тұрған жер: Бұхар, Самарқанд, Былхыбыд хышан. Жетінші айылым — аяқ: Қарақалпак, Өзбек, Шағатай, Қашқар, Үлынгай, Портқал, Еңлиз мемлекет, Қыпшақ, Сықалба, Болгар — осы.

Шыналин халық ғибрад палак жаратты. Қатреден гауһар пак.

Хазірет сопы Аллажар Рахметолла ғалия рахметуасқа мұны айтпақтан. Мұраты — көзге көрініп тұрған мақсат не білдіруі емес. Көзге көрініп тұрғанның жаратушысы кім екендігін ұшқан құс, жүгірген аң — бәрі біледі. Көзге көрінбеген мақұлықатты Құдай тәбәрік отғылының қалай шеберлікпен жаратқанлығын біліп: «Адам атына муафиқ боламын!» — дегендер өз бойында не барлығын танып білуі үшін сөйледі:

Хош енді палак өз бойыңнан табылатұғынын қара. Ағузи биламин... ал-ражим уасүназат. Әл бұрыж. Аспан көкте он екі бұрыж бол [са], денеңнен екі құлақ, екі көз, екі танау, екі емшек, ауыз, кіндік, төменгі екі жол. Палакта сыбға (сыбаға) се [к] сен жеті жұлдыз бар болса, денеңде: өкпе, қымыр, құрсақ... бүйрек, зыһре, жүрек, шәміс. Өт — мырынхиш, бауыр — міштірі, талақ — захыл. Палакта көп жұлдыз болса, денеңде көп тамырлар, сіңірлер. Палак та — жиырма сегіз мінезлі, денең де жиырма сегіз хуос (қуат). Палакта — үш жүз алпыс (алтмұш) дүржат, денеңде — үш жүз алпыс қан тамырлары. Палакта ғынасыррыбға болса, денеңде зерде — от орнында, қан — жел орнында, қақырық су орнында, қарақұрым — топырақ орнында. Ол төрт ғынасырдан мәуліт шылаша болсын, ж... төрт хылтар жерін һәм мәуліт шылаша орнында туатұхылд [ан] бар. Күндіз — адамның шаттығы (шатлығы) [124], түн — қапалығы. Көкті құрсаған бұлт — адамның лез [де] өзінен қуырылып шытынбағы. Оның айыққаны — адамның жадырап отырмағы. Күн күркіреген [і] — адамның дауысы. Жалт еткен нажағай — күлкісі, жаңбыры — жылағаны. Жалғанның жүзіне хошлық беріп тұрған жел — дем алыс. Көк жолында құстың жолы — қасы, жаңа туған ай — құлағы, толған ай — жүзі. Түн қараңғылығы — шашы, атқан таң жарық [т] артқан — маңдайы. Қайсыбірін айтайын: аспанда болғанның бәрінен де адамның денесінде болған — асыл. Маған десең, біреуге көңілің кетсін, шала құмар қар...нда далбаса етсін, есі-дерті біреуге кетпеген ит бұ сөзімнің қадіріне пайда үшін... Алла тәбәрік отғылы абрахметінің бір қатресін садаптың қарынында дүр гауһарды жаратқан секілді (шекіллі) ан хазіретіміз Мухаммед Мұстафа ғалия сылат сіләмдіні һәм бір тамшы судан пак гауһар қылып шығарды. Сен өзің һәм әуел өзіңді танисың. Сонан соң өзіңді қандай шеберлеп жаратқан Құдайдың құдайлығын танисың. Онан соң хылақ зымимадан балаклие шығып хылақ хамиде бірлан матсып (мытсып) болсаң, нәпсі, ниет миғылып болып, руханат ғалыб болсын, ферғауынлықты қойып, Мұса кәлималла болуға Әбужаһил пакті қойып, хазірет хабип Құдай Мұхаммед Мұстафа ғалия салауат уассалам болуға сағи қайрат [қ] ылды. Өзіңнен пани охық... болып қалсаң, өзің де сол бір тамшы гауһар пак боласың да қоясың. Самуат ойыны тұтты, мақұлық (мығлұқ) жиһане әкімді көрсетті қарасын. Құдай тәбәрік отғылының шеберлігін: адамның сыртқы қабығы — топырақ, оның ішкі қабаты — қан су орнында. Оның ішкі қабаты — жанның буы жел орнында. Оның ішкі қабаты — рух хайуаны — жүрек: қызуы охар орнында. Оның ішінде көңілдің жеті түрлі қалыбы бар, ол — жеті көк орнында. Көңілдің қалыптары (қалыплары): әуелгісі — ет жүрекліктен шығып, қылып деп айтуға садық болса, ғақыл иесі болу [үшін] хақ илан батылының парқын айырып, мумин мұхит болады. Екіншісі — сыдырлық мытғың бір болып нышырах сыдыр боласың. Үшіншісі — хыбтет алып, ғам онша... ол ауа (һуа) иламынзы а...асын. Төртіншісі — маһжата алқап әлһам жамалы рахманы уалһам жалалы нәпсі не болып фератыла фірқакі билесін. Бесіншісі — шықпасыны жазба хақына алып хып дүниеден балкайа кешіп, өзгесін. Алтыншысы — фуат, уардат рахмания хасыл өліп, әл-хамат ныхсаниядан халас болып, мынтаһыр жамал өлесің. Жетіншісі — суыда тахсил сыдық етіп, сыдық өлесің. Оқылбек мұрат жамал үнзірге зуал жабал боласың. Ұнырух зор росруд ила төлесің. Өз үмкеннен хырож етесің. Мықамік улан самай ғамая ғұрыж етесің. Ғындмілік мүхтасар ғындызе нібия ила мыққыз садақа келесің. Уабдала бад онда хызыр оғүс етесің. Удірін дәл де рух нысан. Мұның заһыры кіріс опатны ғарыш рахман дүр зерге қылып һылғыр пан (хан) бет хазірет Рахман дүр неге кім Хақ тағала маусыға зиулесмынаны осыны қылып... қалай сығырдойы қасірет есебін тауып, Ғаршы-күрсі Лух қалам — барша ғаламды бір жапырақ еттің ішіне. Міне, Құдіреттің шеберлігіне шек кел [тіру] болмасын. Құдай тәбәрік отғылы құдайлығын жақсы-жаманға, кәпір-мұсылманға, жанды-жансызға — тегіс көрсетіп қойды. Күн мен Айдың сәулесін алтын кешке де түсірді, адам жиренетұғын, иттен басқа жемейтін нәжіске де түсірді. Өзіне жақын болған, айтқанын қылып, айдауына то [қ] таған тақ Сүлеймен, Ескендр Зұлқарнайынға да билетті дүниенің жүзін. Өзі: «Құдаймын!» — деп, Құдайдың құдайлығымен қарсыласқан Намұрт ұстат ферғауын қиянатқа да жетті. Кәне, осы істі Құдайдан басқа кім қыла [д] ы?! ...Міне, құдіреттің шеберлігі — жеті қат жердің тұрағын — бір шабақ балықтың мойнына көтеріп қойды. Оның мысалы өз бойыңда тұ [р]. Жеті қат жерде болған нәрсе түгел табылған денеңді кішкенелігінен һәм асылдығынан бір дем алысқа көтертіп қойды. Денеңдегі үш жүз алпыс тамырдағы қан — бір дария, дем алысың соған кіріп-шығып тұрған бір шабақ балық. Күллі денені жұмысқа жаратып тұрған — жалғыз-ақ дем. Ол демнің өзінің үлкендігі сіркедей де жоқ. Сірке деп биттің ең кішкенесін айтады. Ауырлығы һәм сіркенің ауырлығына жетпейді. Көптігі бір-ақ жым. Сол өзі біресе кіріп, біресе шығып, суда шөлге, буға жетіп жүр [мей], шығып батып, шығып батып турады. Барша жан-жануардың тіршілігі жерден үлестірілгендей, күллі дүниенің тіршілігі осы бір демнің әрқайсысын бөліп тұрады...Дүниеде көктің асты, жердің үстінде бір жыл: он екі ай — өзін төрт фәсіл (пысыл) қылып, жаратқан болса, өз денеңде де туғаннан өлгенше жасаған жасың — бір жыл: он екі ай — он екі даруаза есебінде болған ағзаларың, жеті күн кінәсадыр болатұғын жеті мүшең. Үш жүз алпыс күн — үш жүз алпыс тамырың. Сәби күнің — жазғытұрым, жаз шілде... мосқал қырқылжың ш [ағ] ың — шаш-сақалыңның [ағарғаны] — қар жауып, зымстанға айналғаның [124].

Құдай тағала... Алла тәбәрік отғылы өз құдіретіменен хазірет Мұса ғалайссаламды Құдірет өзінің сөйлестірмегі илан періштелер де сөйлемектің барлығына дәлел ныхойынлар... — деген хазірет Біләл ризиаллағынаның шын әрпін (хырпын) сын қылып айтады екен [125]. Азан айтқанда: «Саһымдан ла — ила — Алла!» — дейді екен. Сонда естіген жұрт:

Біздің қазақ тілінің ішінде періштелердің бір сөйлеген сөзі жүр: «Кеткенің келсін, кемтігің толсын», — деген. «Оны қай орында айтты?» — десең, Құдай тәбәрік отғылы екі періштені әдейі арнап, екі жұмыстың басына қойған. Бір періштенің қиямет қайымғаша тәсбихы...

...Құдай: «Кімде кімнің қолы ашық, береген болса, соның есесін бер, орнын толтыр!» — деп тұрады. Қазақшасы: «Кеткенің келсін, кемтігің толсын!» — деп, тілеулес болады. Бұл Хадис Шариф бірлан айтылған сөз. Кәлам қадимда былай бұйырады: «...сізлер бір нәрсені айғақ (тығақ) қылсаңызлар, яғни... «Құдай ризалығы үшін!» — деп, берсеңізлер, Алла тағала ол берген нәрсеңіздің қайым мықабын даярлап тұрады.

Алла тағаланың Калами хырыпсыз, әуезсіз. Бұлай болғанда, Кәлам-Аллада жазылды: «Әріп (харып) болды, пенденің аузы оқыды. Ауыз табылды, нұсқасын көз көргенмен, ауыз оқығанмен, Құдай тағаланың қаламы болмады. Енді ол қылғанды... сөзі болады. Алла тағаланың ғылым сағаты [бар] пенденің көңіліне нұр төгілсе, мағынасын мылахызы қылып, ауыз оқып отырғанда, көңілмен сенбей жалығып отырса, көңіл жұмысымен жұмыстаса, сонда Құдай тағаланың қаламы болады. Адамда ауыз тілі бар: «Қал тілі» — дейді. Көңіл тілі бар: «Хал тілі» — дейді. Оның ар жағындща рух тілі бар: «Жан тілі» — дейді. Оның ар жағында сыр тілі бар: «Сапар тілі» — дейді. Тіл тауқымет екендігін аңлап... мылахаза қылып отырса, көңіл махаббатта екенлігін аңлап, хибһім хибунаны мылахаза қылып отырса, жан құрметте (құрбетте) екенлігін аңлап... мылахаза қылып отырса, шырмыша һәдінде екенлігін аңлап... Осы айтылғанның бәрі бір денеден даяр болып, табылып отырса, сонда Құдай сөзі болады. Көңіл қызметі араласпай, құр ауыз оқығанмен, Құдай сөзі болмайды. Үйренумен тоты құс та оқиды. Граммафон да оқиды. Бұл күнгінің көбі не тоты құс, не граммафон: Құдай сөзін Құдай сөзі қылып оқығыш не десе, Алла тағала өзінің... Мухаммед Мұстафа салиалла ғалайссаламға әуел мағынасын білдірді. Сонан соң хазірет Жебірейіл ғалайссаламнан қарасын жіберетін, бір-бірлеп жіберді. Ан хазіретіміз хазірет Жебірейіл ғалайссаламнан үйренген жоқ. Құдіреттің өзінен ғылым сағатынан келіп жалғасып, бастан-аяқ бәрін сонан біліп қойды. Солай болғаны үшін Хадис қыдысы былай сөйледі: «...Бір пендеме дос тұтсам, оның құлағы — менің құлағым, оның көзі — менің көзім. Оның тілі — менің тілім!». Бұл мақамды: «Мақам түсті!» — дейді. Ша...нсор осы мақамды көтере алмағаннан, бойына сіңіре алмағаннан, иаке ғашық кәпір болуды мақсат қылып: «Аналыхық» — дейді. Хазірет сұлтан... дегені осы. Енді мұндай болғанда, бұл тұр... оқушының аузы. Құдайдың... сөзі болдық, қазақтың: «Ауыз кімдікі болса, сөз — сонікі» — дегені осыған дәл келеді. Алла тағала адамды он нәрседен міркіб қылып, адам қылды. Мұның бесеуі — ғылым мышһаттан... бесеуі — ғалымлар... болған бесеудің жұмысын тіл жұмыстайды. Ол қал тілінің зікірі: «Ла-ила-ила-Алла!». Хош, ғалымлардан болған қалыпта зікір барлығына дәлел... мұның жұмысын хал тілі жұмыстайды. ...Хал тілі — қал тілінен шешен. ...Мұның тілін — «жан тілі» — дейді: мұның зікірі. Мұның зікірі: «Иаһу!» — сабырда һәм зікір барлығы үшін Алла тағала қалам қадимында: «Уаллазин жахид уа фина лыһыд иһым сыбилна! — дейді. Солай болғаны үшін: «Лымжа һуат торш емес һыда» — дейді. Міне, бұл іске һыда сабыр жұмысыменен болады. Бұл жұмыста... қылу керек. Ғылым екі түрлі. Ғылым лысор (алсор) бар, ғылым мағха бар. Ғылым лысор жабсыр жасалған ғылым. Ғылым мағха — жан ғылымы. Жансыз жабсыр неменеге жарайды, не орынға тұрады? Лынғыз ғибрат. Ғылым лысор — мағына. Ғылым мағына — қал тілінде болғанның бәрі соры мағын [асы] болу керек. «Қал, қал» — деп қала жаздадым. Шеміш тіпірбізі болса, осымен өле жаздадым», — деп, мышной мағной айтылған. Мәулана Жалалдин Руми... «Ғылым халың болмаса, ғылым қалыңнан не сот. Зікір тілің болмаса, зікірпаныңнан не сот?» — деп, шаймырыш айтқан.

Әр нәрсенің бір сұлтаны [б] ар. Денеңнің сұлтаны — көңіл. Сондай-ақ... Бұл қорғанға қорғалап кірген жерің жоқ, далада қаңғып жүрсің. Неге десең, тілің айтады: «Ла-ила-ила-Алла!» — дейді. Діліңде оның мағынасы не екенлігімен жұмысың жоқ. «Ла» — дедің, «несіп» — дедің, «Алла» — дедің, «Еш мақсат» — дедің. «Ила Алла!» — дедің, «Біз зат пак» — дедің. Кәнеки, оның мағынасыменен жұмысың болғаны?! «Мал-жан, бала-шаға, қатын-қалаш» — деп өліп барасың. Біреуге — «әтке (теке)», біреуге «лытжа(алтжа)», біреуден — «құп (қоп)», біреуден — «рыжат» — дейсің. Заһырда қылып тұрған жұмысыңнан білініп тұр — мағынасымен жұмысың жоқлығы. Бұл тұрмыста жаның ол қорғанға кіре алмады да, «Ла-ила- ила-Алла» — сұлтан болып сені билей алмады. Бұл қорғанға жаны қорғалағандар бұл султанға ұжыдының (жудының) шаһарын түгел билеткендері: «Алла — бес бақи hoc» — дейді де, қояды, өзге түгіл өзін де керек қылмайды... Бұл аяттың мығһу мұнда болған сұлтаннан мұрат-сұлтан: «Ла-ила-ила-Алла!». Ол уәлідерге оның хәкімі уаллин ақырының хымласын шәміл... қалып... Не үшін десең, Құдай тәбәрік отғылы барша жаралушы халқы табиғат зұлматында ғадлия халық етіп анлады. Кінді нұрынан фазылия пір тоса алмас дүр. Ол нұрды баһра мындаулан дүние ақыретінің сағадатына дәрежең кәмелетіне жетпес дүр. Әр не болса, сонда болған дүр. Кім-кімге болсын, ол нұрдан сәуле түскен болса, ғылым фазылдан болмас дүр. Ол нұрдан сәуле көрмеген ғалым (ғылым) әділ (ғаділ) де қалмас дүр. «Мөрімді көр, сор уашиаха шәміл емес...

Пейіште тәубе (тоби) ағаш (иғаш): жапырақлары, бұтақлары, жемістері (иемішлері) жоғарыдан төмен қарап салбырап тұрады. Бұл жалғанды не деп ойласаң: «Қыздар (қызлар) наз [ы] нан» — деп айтуға жарарлық болса, Тәубе-ағаш, сол шашы — жапырақтары, екі қолы — бұтақтары (бұтақлары), екі емшегі — алма деймісің, анар деймісің — жемістері (иемішлері) — қалайша оған қарамай тұра аласың?! Ол — Тәубе ағаштың түбінен төрт бұлақ ақса, шаштың айналасынан да төрт бұлақ ағады. Бір бұлағының суынан көзің су ішіп, мейірі қанады. Бір бұлағының суынан мұрның су ішіп, мейірің қанады. Бір бұлағының суынан аузың су ішіп, мейірің қанады. Көзінен көзің су ішеді, мұрнынан мұрның су ішеді. Ән салса, хош әуезінен құлағың су ішеді, тілінен бір сүйсең, аузынан аузың су ішкені — сол [131]. ...Ғақылы — ғарыш, қайыры — Құдай тәбәрік отғылының он сегіз мың ғаламда жаратқан нәрсесінің бәрі мұның қарақан басынан табылып, зәрре болып, күн орнына барып тұрса, қатре болып, дария орнына жарап тұрса, сен қалай тамаша қалып қарай алмай шыдап тұра аласың?! Айналайын, шебер құдіретлігі Құдайым-ай, зәрреге күнді сыйғызып, қатреге дарияны сыйғызып, он сегіз мың ғаламды һәм зор құдіретлігі — өзін бір жапырақ еттің ішіне сыйғызып, бізге тамаша шеберлікпен көрсетіп тұрған [ы]-ай! Сажип құран — ол кемісе, дүрге мысбиға сыярренің егісі бір-бір жін бір дәреже егін мітулдәуле ол игі көпке хәкім екеу ерилөр. Ғытард лез һыра өлүрсе, биһіз кетіп өлер. Күншіле міштірі өлер. Себи нәзір һал ғылымы өлер. Оқыс ғали һаза. Заһилла миринх жымығ өлірсе, зияда шахбих убһа дүр өлер... Күнжара — зығырдың диірменге тартылғанда қалған сабанын айтады. Ферғана заминда есек пен өгізге тамақ үшін базарда сатылады.

...Хылақ хамиды бірлан мытсыф болған кәріптерінің кішжірт типте сылһашабет хырғыһа фиалсманға жарық болған ділінің шежіресінің асылынан төрт өзен ағады. Қалыбының бұлағынан — нәбіт суы. Сыдыр шешмасынан сығмут сүті. Сірнің хәмханасынан махаббат шарабы хамыр сықылды мас қылуда. Рухының суағарынан — мұррат балы [132].

Мышной Шариф:

Бір дарияда садап болса, оның ішінде інжу дүр гауһар болмақ. Егер дария қанша зор болғанымен, садапсыз болса, ешкімге пайдасы [з] бір ащы су. Егер садап болып, ішінде інжу болмаса, тысы — ақ, іші — қара, ешкімге керексіз бір қу. Жеміссіз ағаш-терек қанша көрікті болып, сымдай болғанмен, ақыры — бір отын. Аспанда бұлт қанша қалың болғанмен, жаңбыры бол — [маса], бір қалың түтін де, жарқ еткен нажағай — бір жарқ етті. Артында дәнемеге пайдасыз бір нәрсе болды. От өшкенімен, артында шоғы қалса, кейінгіле [р] тағы тұтатып алып жандырады. Артында шоғы жоқ отыннан — барынан жоғы жақсы. Бұлар һәм бір ғибрат сөзлер — қылуға ке [ре] к.

Көп жұртқа жігітліктің жұмса күшін.

Милләттің 1781-де деп жолдаспай (иолдашпай), қарсы сөйлеп, уалла ғылым жысқақа (бысқақа) ажал. Не ғым иманлы құл өлгенде, т [ә] ні де болмаса, осы кезінде тәнде (тінде) «Тоқылмыш сынбых өлінміш ұлан уауыр мішік ағы: «Өзін (орын) кеше туғандай қылып тоқыған хабар тайттың үлбіреген шүберегі болған-болмағаны не қажет?» — деген.

Борков биеге теріс мініп, құйрығын көтеріп, шошайтып қойған. Биені: «Кеме сияқты қыламын» — деген. Бір студент, қасында бір қыз бар гүбейітте [гуляйтта] жүр екен. Борковтан қулық асыру үшін:

Қазақ — Арғын: Айдабол-Күліктің Күлігінен шыққан Мәшһүр Жүсіп Көпейбаласы қой жылы Ережеп, Әлміржіп айында Қызылтауда жалған жарық дүниенің жүзіне келген. Бес жасында мектепке беріліп, алты жасында Шар кітап оқып, сегіз жасында Зырыфой бастап, Баянаулада Қамардин ахонның алдына отырып, тоғыз жасында ғылым фиқа мұхтасар куқаяға шырох қылып, он бес жасында шағырлық илан шаһырт татып, жиырма тоғыз жасында Бұхарай Шарифке барып, медресе Шоқырда ысытқамыт... мырза Ұлықбекте мүдәррес Хамза қожадан пай алып, мүдәррес болып тұрған күнінде ноғай Нысырахдин [нен] дәріс оқып, Миракенде Миянмәлік Сахипзада немересінің тәрбиесінде болып,... лардан қайыр фатқа алып, отыз жеті жасында Ташкент шаһарында Бесағаш махалласында Әбу-әл Қасымхан ишан патхасында тұрып, бізлер Әкірамхан... нан мағлұмат алып, жүру-тұруы көп болып, оқу-білуі аз болып, сахрай мірік апаты илан ғиыр мұх — сықлықта қалған... әркімдердің аузынан алған сөзін нұсқа қылып, қағаз жүзінде қалдыру үшін бір мың тоғыз жүз он екінші [1912-] жылында Қаракесек өтіп, қап тесер ат арқасына мінген күнде он бірінші мартта үшінші хамалда жексенбі күні... болғанын жазып қолдан шығарды. Өзі елу торт жастан дәмелі отырған күнінде заманы пүтретте [запретте] болып, бұрынғы жақсы заман тозып, таусылып, соңғы жақсы болатұғын заманның әлі күні тумай тұрған күнде, ол заманның түрін осы «Мес» кітабында торт жүз тоқсан сегіз [498] бетінде жазған. Сонда бұзылған заманның кезеңінде ит пен шошқаның талауының ортасында жүріп тұрып, солардың қорғалатуымен аяғын көсіле алмай, қолын соза алмай, үнін шығара алмай, боқтағы құрттай быжынаған тыңшы, қораға байлаған төбеттей арпалысқан, сенісер... қойып, ноқта кесті, көнбіс, жетекшіл қылып алған жұрттың ортасында жүріп, «Сарыарқаны» — сөйлеген Мәшһүр Жүсіп Көпеев — осы! Баспаға бастырған жерінен Хұсайынов баспаханасынан он төрт қалам иесін сотқа алып, атылу, айдалу... [екі] аяқтыдан бақташысы бағып, сақтаған Мәшһүр — осы. Түннен қараңғы қайғы, удан ащы қасірет, қорғасыннан ауыр түңілу ортасында жүріп, теңізден терең ойға шомылғаны.

...Нарымбай, Түгелбай. Нарымбайдың көшіп, Қаржасқа келген жылында туған баласының аты — Қаржасбай. Онан туған баланың аты — Омар. Бұл Омардан — Имаммалил... «Түбі-тегіміз Үйсін» — дейді. Нарымбай, Түгелбайдың нағашысы — Қаржас Ж [ас] құс екен де, шешесімен еріп нағашысы [на] келіп, тұрып қалған. «Өздерінен басқа да ағайындары бар» — деседі. Жасқұстың төрт баласы болған: Құдайберді, [Тәң] ірберді, Тілеке, Тілеміс; қызынан туған жиен [дері]: [Б] асымбай, Түгелбай. Егін... орып салатұғын жерде бес пұт... шығатұғын жерге тоғыз жүз пұт жоңыршық шығады деге [н]...

1905-жылында Ақмола облысына қараған Атбасар уезінде Терісаққан өзені бойында Мейрам Жанайдаров ауылында [140] — Құмқоңыр елінің қазағы сөйледі: «Осы табында (тобанда) айтылмыш жұмбақты Сыр мазипатында Ақмешіт атырабында бір қыз айтыпты: — Шешкен кісіге қалың малсыз тиемін! — депті. — Сол жұмбағы — мынау! — депті.

[Қыз жұмбағы]: «Ертеңмен тұрдым, үш бала көрдім: екеуі — жалаңаш, біреуінің киімі жоқ. Киімі жоқтың етегі тола ақша түйілген: төгіледі деген ойында, қиялында дәнеме [141] жоқ. Және сонда үш көл көрдім: екеуі — құры [құрғақ], біреуі — суы жоқ. Суы жоқ көлден үш балық алдым: екеуі — өлі, біреуінің жаны жоқ. Және сонда үш үй көрдім: екеуі — жалаңаш, біреуінің шиі жоқ. Және сонда үш қазан көрдім: екеуі — жарық, біреуінің түбі жоқ. Және сонда үш пышақ тауып алдым: екеуі — сынық, біреуінің сабы жоқ. Суы жоқ көлден жаны жоқ балықты алып, шиі жоқ үйдің ішінде отырып, түбі жоқ қазанға асып, сабы жоқ пышақпен кесіп жедім [142]. Қарыным — қабақтай, бұтым таяқтай болды. Сөйтіп отырып, отырған үйімнің жапсарынан шығып кеттім. Есігі ойда да жоқ».

[Мәшһүр Жүсіп түсіндірмесі]: «Бұл жұмбақ иесі: «Атым — Батпа, Байбейсеннің қызымын» — депті. Мен ендеше талай «Батпанікін» батырып, жоқ есебінде қылып жіберетұғынның өзімін. Бар болса, жарыққа шықсын! Шын болса, аныққа шықсын! Қүй бар болсын, құй жоқ болсын, сөйленген сөзі әшкере болып, халыққа шықсын! Баянаулада тұрағы — Мәшһүр Жүсіп (Иосып) Көпеев [143]. 1905-інші жылында, 15 ноябрьде Мәшһүр Жүсіптің шешуі: «Ертеңмен тұрып, үш бала көрдім» — дегені: бірі — тұламыл, бірі — қырыс дүние, бірі — дүниеқор адам. Бұған дәлел болуға «Хадис (хыдыш) Шәріп» бар: «Айшип ибн адам уйшаб фиа хызылтан хырыс отул ламил». Адам осы екеуімен үш ағайынды есепті. Ана екеуі — асылы жалаңаш нәрсе. Дүниеге келген адам жалаңаш келіп, жалаңаш кеткендіктен, киімі жоқ есепті. Киімі болса, киініп кетпес пе еді?! Дүниеде: «Қанша нәрсе менікі!» — деп, бауырлап жүргені — жалаңаш кісінің: «Етегім тола ақша бар!» — деп жүргені сықылды, оны: «Төгіледі!» — деген ойында болмағаны. Жалған дүниеде жүргенде: «Бұл дүние менен қалады» — деген қай пенденің ойында бар?! «Үш көл көрдім» — дегені — бірі — дүниеге келмей тұрғандағы ананың қарнынан шыққанда, суы терең көлден кемесі сынып, бір тақтаймен жан сақтап шыққан — жердің құрғағына шыққан есепті емес пе?! Бірі — өлген соңғы адамның күні не болары белгісіз түбі жоқ тереңге түсіп кеткен сықылды емес пе?! Ол екеуінің заһар көрініп тұрған суы жоқ. Бірі — дүние: «Суы жоқ көл» — деп, дүниені айтқаны. Дүние — бір сағым есепті нәрсе емес пе?! Суы жоқ көлден алған үш балығы: бірі — тірлік, бірі — денсаулық, бірі — байлық. Өлім даяр тұрғандықтан, тірліктің өзі өлі балық сықылды. Ауырып-сырқамақ даяр тұрғандықтан, денсаулықтың өзі өлі балық сықылды. Ішіп-жеген қорек, дүниелік жаны жоқ балық сықылды. «Үш үй көрдім» — дегені: бірі — заман мазы, адамның басынан өткен заманы. Бірі — заман мыстақпыл, адамның алдында қарсы келешек заманы. Бұл екеуі — тұттай жалаңаш. Енді біреуі — заман хал, қазір адам үстінде тұрған заман. «Оның да шиі жоқ» — дегені: шиі болса, желге төтеп берер еді. Адамның басынан дәуренін ұшыратұғын (өшіретұғын) жел — өлім. Қазір тұрған заманың өлімнен алып қалуға шамасы болмаған соң, желге шиі жоқ үй есебінде болғанлығын айтқаны. «Үш қазан тауып алдым» — дегені: Адам қолына түскен дүниені туысқан бауырына сақтатуға көзі қимайды. Оны жарық қазан сықылды көреді. Баласына сақтатуға да [144] көзі қимайды. Баланы да жарық қазан сықылды көреді. Жарық қазанға сеніп, кісі тамақ қылып, іше ала ма? Бауырына, баласына сенбегенде, сеніп, дүние сақтатқан кісісі қатыны болады. Ол — түбі жоқ қазан. Ана екеуі өзі ішіп-жесе де, дұшпаныңа бермейді ғой! Мұнын түбі жоқ қазан есептісі — душар болса, көңіл тапқанға [145] байының дүниесінің бетіне қарамай, беріп тауысатын қулар да әрқашан болатұғын оқиға (уақиға). Олай болғанда, түбі жоқ ыдыс сықылды болды. «Үш пышақ» — адамда болған үш қуат: бірі — қуат ғазбие — ашу қуаты; бірі — қуат шаһуание — әр нәрсеге көңіл шабу қуаты; бірі — қуат ғақлия, ғақыл қуаты. Қуат ғазбие мен қуат шаһуание — ғақылсыз сынық пышақ сықылды дәнемеге жарамайды. Ғақылдың өзі де ғылымсыз болған күнде [146] сабы жоқ пышақ сықылды. «Түбі жоқ қазанға асып жедім» — дегені: «Қанша қолыма түскен дүниені қатынмен бас қосып, ортақ ішіп-жедім» — дегені. «Қарным қабақтай болды» — дегені: «Дүние — кәміт мығрұр болып, нәпсімнің семіруі қатден тежеуіз (тежеусіз) болды, үш қанат үйіме сыймай, дүрілдеп отырған күнім көп болды» — дегені. «Бұтым таяқтай болды» — дегені: «Нәпсі дүние мешел (мысалы) сықылды еді де, оны көтеріп, ұшырып жүрген жан аяқ есебінде еді. Жан тарапым, ақырет пайдасы жағым арықтап, өзі өлуге тақалды» — дегені. «Шиі жоқ үйдің жапсарынан шығып кеттім, есігі ойда да жоқ» — дегені: өлім жолын айтқаны. Өлген адам отырған үйінің жабығынан еріксіз шығып кеткен есепті. Есіктен шықпағандығы белгілі [147]: оң жақта жатыр ғой. Жатқанмен, жаны жоқ болғаны — жапсардан шығып кеткен сықылды болғаны — сол. «Осы үйдің есігінен шығармын-ау!» [148] — деп, өлім жабдығын ойлаушы мыңнан біреу-ақ болып табылады. Құдай жолына басын құрбандық қылып, өлімді ойлап, жақсылық жолға шығып, сол жолда жүріп өлгендер — әнеки, үйдің есігінен шыққан — солар! Үйде жатып өлгендер — есік ойында жоқ, жапсардан шығып кеткен есепті.

Уалха мілін ғылиһа: хылда Құран сөзі мақсат рухы еді де, кітап сөзі оған фатрит рәсім еді [149]... Бұрынғы заманның адамдары (адамлары) өз мәніне лайықтап, хүкім жүргізді. Олардың заманынан бізім [біздің] заманымыз басқа болды. Пайғамбар Мұхаммед әл-мұстафа ғалия ал-салут өссалам зекетші (зікуәтші) сайлады да, ол зекетшілерді ғамал ал-садақаға алды да, олардың еңбегін, расходын зекеттен шығарды. Бізім заманымызда бұл орын бос қалды. Бос қалған орынға ғамал ал-садақа (лысидқа) деуімізге (диюмізге) тәліп (талап) ғылымнан басқа ешкім лайық болмады. Хош, екінші уалму ланиғыта қылуһым кәпірден жаңа мұсылман болған бар. Яки (яке) мұсылман болуға ыңғайланған бар. «Мұсылманшылыққа үйір-шүйір қылу үшін лұғаттас болсын!» — деп, зекеттен оларға сыбаға шығарды. Ислам зыһор қылып, мұсылманлық ғылиба қылған соң, сахабалардың хымбағы бірлан сақыт болды. Бұл орын да бұл күнде бос қалды. Бос қалған орынды тәліп (талап) ғалымға қимаймыз ба?! Үшінші уфиалрықап. Бұрынғы мәзіплердің оқуында құл сату, құл алу, азатлық, құлдық (құллық) бар еді. Бұл заманда бұл жұмыстар басы бүтін жоқ болды. Қарап тұрсақ, кедейдің баласы — өз әкесіне құл. Неге десең: «Оқу оқиын!» — десе, «Былшылдама, кісіге жүріп, мал тауып бер!» — дейді. Сонан соң әкесінен кетіп, оқиын десе, қаражаты жоқ, әкесі оқуына болыспайды. Нашар — не ғылаж, кісіге жалданады. Біреуден ақы алып, жалшы малай болғаны басыбайлы құлдықта қалғаны емей немене?! Уфи алырқаптың тәуілін бұған алып, жарлы-жақыбайдың «Ғылым іздеген (ізлеген) баласына жәрдемші болу үшін зекеттің бір мығырыпы — міне, осы!» — деуімізге мүмкін. Аят Кериме: «Бір мағынаға мынхысир емес, бір аятқа— мың мағына — онан да көпке кетеді. Жігітлік — бір арақ: оны[ң] мас қылып жығар (жықхар) кәрілік. Жігітлік — бір денсаулық: оның ауруы — кәрілік: шаш-сақалдың ағарғаны. Ал, енді өлгеннен басқаның: «Жоқ!» — дегені — белді бүкірейткені: «Басың шұлғып, өміріңмен амандық айтыс!» — дегені. Жастықтағы һуаһос — жазғытұрғы жасарып шыққан ағаш. Кәрілік — соның бәрінің қуарып қалғанлығы. Жастық, жігітлік — күн сайын бір түлеп отырған құс. Кәрілік — түк кеспейтұғын қарақұс — адамды ойлағанына жібермейтұғын. Байын жоқтаған қатындай жаслығына аза тұтып отырғанлығы — бір бет ала қазан тозуы, бойдың қисайып, қыңырайғаны: «Басыңды жермен қос!» — дегені. Молада жатқан өлік кімді қолынан жанына жатқызуға шамасы бар?! Кәрілік те сол есепті: көңілге алғанын қолынан тартып, жанына жатқыза алмаған. Соның өзі — бір өлім. Тірілік, енді менен кеткенің бе?!» — деп, аза тұтқаннан, көзден жас ықтиярсыз ағатұғын болады. Буын-буында әл-қуаттың қалмағандығынан, қол қалтырайтұғын болады. Дүниенің бәрі сайрап, қызыл шоқ [тай] жайнап тұратұғын жүрекке ұмытшақ (омутышақ) деген бір ел орнығып, деген [ін] қылып алады, денеден денсаулықтан бүртүк қалмайды. Көңілде ғақыл-естен сәуле түгіл, қызыл шоқ та қалмайды. Жігітлер көріп, басын шайқайды, балалар келемеждеп ермек қылады. Мұнан ауырмаған жері бола ма: «Аяғым!» — дейді, «Тізем!» — дейді, «Белім!» — дейді, «О жерім, бұ жерім, осы бір кеудем!» — дейді. Құдай жаратқан жас күнінде талай жұмысқа жараған денесінің о жерін, бұ жерін жамандай бастайды. «Кәріліктен шығар!» — деген ойында дәнеме болмайды. Мұнан үмітлі болған дәнеме таба алмаған соң, зарығады: қатын-бала көттен тарығады, тату жанкүйерлері қасында бір сағат отырудан жалығады. Кемшіліктің неше атасының тұқымы мұның үстіне орнап, сыйлас етуге түк қалдырмай, көңіл шатлығын ұрлап, басы аман, малы түгел отырып: «Ах!» — деуге (ахуаға) зорлап, бұрынғы тілін алып, ұшып тұратұғын қатын-қалаш, бала-шаға [ны] айтқан сөз [ін] ит үрген құрлы көрмей, жарық дүние жалғыз өзіме қараңғы есебінде [болды].

Бір ұлығ патша бір кең уасых сарай салдырды да, онда бір зал үй жасатып, сол үйге өз-өзіне бір уәли қойды. Ол залдың айналасында он екі хыжыра жасатып, ол уәлидің қоластында қылып, он екі хәкім қойды. Ол он екі хәкімнің қоластында жеті атты (атлы) жасауыл қойды. Ол жеті жасауылдың қоластында төрт жаяу жалаңдаған атарман-шабарман қойды. Мәселе — жарлық, бұйрық: ұлық патшадан уәлиге бұйрық түседі. Уәли он хәкімге бұйрық түсіреді. Он екі хәкім бірден қол қойып, жеті жасауылға бұйрық түсіреді. Жеті жасауыл төрт жаяуға бұйрық түсіреді. Төрт жаяудың құрықтары ұзын, арқан жібі мықты, ешкімді құтқармайды, босатпайды. «Байлап алып кел!» — дегенді қол-аяғын еріксіз байлап, тырп етпестей қылып алып келеді. «Біздің алдымызға келтірме, жолатпа!» — дегендерін қырдан-қырға, сайдан-сайға қуалап, жоламастай қылып жібереді. Ұлық патша — Раб алғамин, мәлік Иұмалдин. Кең уасих сарай — ғарыш ағзам, Уәли онда сәкін болғышы. Ғақыл әуел — кең зал, үй — күрес. Ол ғақыл әуел көріністе сәкін қарар қылады. Ол залдың айналасында он екі хыжыра палак шамында болған. Он екі бұрышта (быршыда) он екі періште — мүшіл (мүкіл) хәкімлер болар. Жеті жасауыл: сыбға, сиарра, қымыр, ғытард, зыһре, шәміс, мырынжы, мыштыры, захыл. Төрт жаяу — ғынасыр арбаға: хырарт, бірудит, рытбут, носит; атшы — обад, аб ухак. Бір кемсенің халі — мытғир өлсе, ғам онда сытылас ламытсахр қалса, дүниеден қарыз (ғыраз) егіп ал. Шекмек заманы келсе, оның хақында тәбиптерге бүңа суда мырзы ғалып өлмес дүр. Малынхулиа ғаллтин болмас дүр. Бүңа шәріп фітимун ила мығалжа лазым дүр. Табиғ дыхидерге мұның мырза табиғатына ибост ғалыб ол дығынрын дүрге демегі (дымағы) өзре мысал өлмес дүр. Инбост тыбғына себеп һуайшта дүр. Таһрар өліп рытобыт һуасы ғалыб олмыдқыша «Өмнәжін һәм» — дерге бұңа суда ғарыз өлмес дүр. Осы дария (тәрбия) ғытардла мырынхи — араларында мішеке к... мізмүме хасулынан таһрөр еді. Тағтард мықарына сағадин ила тіслесе (тішлисе), ершімід кешенің халі сылаха келміз. Хал бүкім бұнләрік жимласы бұ сөзлерінде садақа (садқа) дүр. Зиреке әрбірінің ғақылы — ердікі қадір сөйлемес дүр. Нилсүнлерге ғақыл жезді асылына ермеслер дүр. Әма хақиқатта ең асылы — бұ дүрге қашан бір кемісе, иа сағадат ықпал етіп, Хақ тағала аңа [оған] һидайт етпек мұрат айла. Ол кеме екі қуатты не ғып (қып) хуала етерге ғитард мыринхы дүр. Аналардағы ғынасырла пиада ұлан заптылара мирадерге ибосыт кеменікі (кімдікі) — ол кемсенің бойына тағып ибосты басына отты мағына хуала етер. Оны (уаны) дүние ләззатларынан байыттырып, қазан ұғым тазнына сүлесоқ етіп замам арадтіле қырып хазірет хыға идірер. Бұ хақиқаты бұ тыбһа дерегіне ғылым тәбип иле өте хикмет тыбғыла оне хыкам иахум иле хасил өлүр. Білім, ғылым набутла заһыр әр өлүрге хымла иа мыхдит ұлан патша ибн зауал лайзалы білмес ұла зерек. Хақ тағала кінді махаббат илд екі ғибадатты кәт мехнат обылайла окат шырыз осада иле жинап ғызатына дағуст етерге. Ай, бәнім, құлдарым, сіз білер мехнат сандығыңыз шыбыным нызағым үмжетім кімнід иүрге ғындымда мыхтырым ұлан ғыбадми аныңа (оған) кінді, ризау жынтыма, ұхзұр ғызтыма дағуат ұжзиб идірім інтекім хібірде... Үшбу сөзді опадар елі жазып, Қаракесек елінің әуел быһарына мойынға алып: «Қылша мойным мұнша» — деп, жалғызлықты ықтияр қылған еді. Алланың мейірбан (меһірбан) жылғы елсіз қыстауда жалғыз жатқанда, ақ үрпік балапанды душарластырып, ел-жұртқа араластыруға себеп қылды да, ақыры алданышы — ит пен құсқа қалды. Онан басқа жалғанның бар-жоғына босқа қалды. Хикмет әлхи пенде болған соң, пендешілік мыбталықта болмаққа Құдая шүкір, хамид шәкір һымырына қалғаныңа, әр не бергеніңе шын көңілмен, жан діліммен ризамын. Өзіңе көндім, өзіңе тоқтадым, бәрін өзіңнен деп білдім [150]. Қазақ: «Неке суы — Мекке суы» — дейді [151]. Көтеш ақынның «Қу мешін» жылында айтқан өлеңі [152]. Ханбабаны «Ханбаба» — деген төреден... Малқар баласы Қарпық алып қалған [153]. Шанышқылы Бердіқожа батырды бір дұшпаны өлтірейін деп жатқанда, айтты дейді... [154].

«Бұзылған шаһардың сыны (сәні) жоқ» — дегені [155]. Бір адамның жақсы қатыны болады. Сол қатын өліп қалса, бұзылған шаһар есепті болады, еш нәрсесі орынға қайтып бір келмейді. Бұл турада бұрынғылар бір мақал айтыпты:Қарадан хан қойса, қасиеті болмайды. 1. Үлгісізден би қойса, өсиеті болмайды.

2. Және қазақта бір мақал бар:

«Ер — егіз, еңбекті жалғыз».

Ердің өзіне лайық қатын жолықса, сонда «егіз» болады. Қатын жаман болса, ағайын да жаман болса, бала да жаман болса, «еңбекті» (еңбекте) деп, соны айтады. Ерлі-байлы екеуі аман тұрған күнде «егіз» есепті. Бірінен-бірі айрылып қалса, қай қалғаны «еңбекті» сол болады. Істеген ісі оңға басқан адам «егіз» есебінде: өзі біреу болса да, ісі орынға тұрғандықтан, онымен — «егіз». Істеген ісі оңға баспаған адам «жалғыз» есебінде «еңбекті» — деп соны айтады. Басы аман, малы аман бүтін тұрған адам — «егіз» есебінде қазапларға (кәсіптерге) ұшыраған адам: «еңбекті» — деп соны айтады. Қазақ мақалында бар: «Еңбектінің үйінен етік басындай өлім шықсын!» — деген. Және айтады: «Еңбектіге қара жер ойылады» — деген: «Құрғақ жердің өзі оған саз балшықтай — басқан аяғын суырып ала алмай, әуре болады» — деген соз.

Сөзді тарата берсе, әр түрлі мағынаға алына береді. 3. Жандыда — жайын үлкен,

Жансызда — қамыс үлкен. 4. Жандыда — бала нанға тоймайды,

Жансызда — тері иге тоймайды.

Қара жер — кісіні жұтудан тоймайды. [Ескерту: Жалпы рет санын ескеріп, тік жақшаға алынғаны — біздің есептеуімізді; жай жақшадағысы — сол мәтінде орын алған сан ретін танытады — Н.Ж].

Егер бұлар бүтін тұрғанда, дүниені бүлдірер еді. Құдай тәбәрік отғылы пендесінің сырын әбден біліп жаратқан. Оларды бүтін қылмай, жаратқаны — басқа пенделеріне жаны ашығандығы, аяғандығы және олар бүтін жаратылғанға сыбағасын жегізбейді.

Байдың мамық құс төсегі жамбасына (жанбасына) темір ыс (іс) сықылды батып, ұйықтатпайды. Не үшін? Есі-дерті малдың қамында болып, алагеуімнен алас ұрып тұра келеді. Кедейдің жаман құрым киізі — бала кістің жүнінен жұмсақ болғандықтан, шаршы түс болмай төсегінен тұрмайды. «Бала кіс» — деген, «Ақкіс», «Қаракіс» — деген тышқанның бір атасының өлі суының ішінде қаракістің жүні жұмсақ болады. Бұрынғы замандарда патшалар, байлар жаңа туған жас баласын балакістің терісіне бөлейді екен: «Қатты болмасын!» — деп.

«Ителгіден қорқып қашқан дуадақ былғаймын деп саңғиды. // Дәнемені сезбейтұғын наданлар оңай ғана жұмбақтың шешуін білмей қаңғиды».

Дәруішке түкірме, // Тұқымың құриды.

Жанды жексен (хиксен) осы мақалды өзі айтып, Нәжімиден хазіретті...ге апарудан қалдырған.

1920-ыншы жылда марттың 28-і, сенбі, 306-ыншы номер Нәзір жазған сөзге «Қыр баласы» жауап қайырған: «Бұл Нәзір бұрыннан адасу, қай жақта болса, сол жақта жүретұғын бала еді. Осындай сөздің басылуына жол бермеген басқармаға алғыс айтамыз. Көпейұлы 1925-інші жыл, 29 март жексенбі, 560 номер. «Қазақ тілі» — молдалардың таласы туралы жазған жасқа алғыс айтамыз. Көпейұлы.

«Пірден емес, мірден» — деген — деген сөз осы кітапта алты қағаздан соң. Күлік ішінде — Тілеуімбет — Наурыздың Тілеуімбетінен шыққан Бесімұлы Ақжігіт абыз Көкшетау маңайында өліп, топырағы сол жақта қалған екен. Ендігі жыл ел жайлауға барғанда, басына бата қыла барса, моласына үйрек жұмыртқалаған екен.

Заманындағы жұрт:

«Ақан серінің шын аты — Ақжігіт еді» — деген соң: «Сірә Ақжігіт моласы Құскөл, Сарыкөл маңайында болады-ау!» — деп жүр едім. Айтушылардың айтуы: «Жарқын тоғыз қызын — жалғыз баласының қатыны — келінін молаға апарып, мал сойып, бала сұраған екен. Сол моланы «Ақжігіт моласы» — деседі екен. Сонан келе буаз болып, ұл тауып, атын «Ақжігіт» қойған екен: «Ақан сері» атаныпты. Қазақ айтады: «Пірден емес, мүридтен (мұрттан)» — дейді. Ол сөзінің мәнісі: «Не нәрсе болсын, орынға тұруы пірдің күштілігіне [н] болмайды, мүридтің ықыласының күштілігінен болады. Әулие атанатұғын, абырой табатұғын жанға ықыласы күшті һәмметі (үміті) зор мүрид кез болады. Пірдің кереметі таудай болса, мүридтің ықыласы тарыдай болса, таудай керемет тарыдай ықыласқа дәнеме қыла алмайды. Егер де пірдің кереметі тарыдай болса, мүридтің ықыласы таудай болса, тарыдай керемет таудай ықыласты аспанға ұшырады. Шайхы Зыған деген әулие болды. Мекке, Мүкірәммеде тоқсан жасынаша төрт атақ шығарды. Төрт жүз мүрид болды, әрқайсысы жынид бығидты бай...п ғамидас болды. Ақыр ғұмырында бір ұғыма барып, бір тырысаның қызына ғашық болып, ғақыл-естен айрылып қалып, кәлам Алланы отқа өртеп, затар байланып, арақ ішіп, дін-иманнан балкуәние безіп, бұт-пірсіт болып, күндіз доңыз бағып, түнде шіркеуге от жағып, қыз не бұйырса, соны қылып қалды. «Махаббат жамына һасыламан мізит» — деп жүрген ықыласы күшті хүкіметі (хикметі) зор бір мүриді естіп, іздеп барып, Құдайға жылап, Мұхаммед пайғамбарға шын сыйынып, Құдайдан қуат, Мұхаммедтен шапағат болып, құтқарып алып, бұрынғы таз қалпына түсірді. Баяғы шайхы Зыған болып, Мекке, Мікірәммедегі орынға келіп, ажал жетіп өлді. Хикметте айтушы еді: «Пір кәмілді көрмей, шайхы Зыған» — деген еді. Мұның хикаясын Мерғали Шернизамдин хамса Науайы да сөйлепті. Мағынасына түсініп, оқыған кісі тоймастай қылып, күнде-күнде оқыса, жалықпайтұғын қылып, «Сүлік жолының уардат» — деген бір өткелі болса керек. Мұнан басқаның басына түспеген уақиға болса керек. «Қойы қазсаң, терең қазба, // Өзіңе, жығылсаң, жаман болар». [Бұл] сөзі құранда айтады... қай орында қай жерде болса, қазақ мақалының мағынасы аят мағынасымен бір жерден шығып отырады... ғибадаты басқа болғанмен, түп мағынасы бір.

«Ұрлық қыл да, мал тап, // Ойнас қыл да, ұл тап». «Көңілсіз жұмыстан көтсіз бала туады» — Осы екі мақалдан құны асар мақал жоқ шешуін білгенге. Ақсуыр — Сәрсен ақсақал айтқан тақпақ. Күлік — Тайшық болысқа ат үстінде тұрып айтқан. Содан кейін Тайшық жасай алмай өлген.

Кіші жүзден шыққан Өтетілеу би заманында төрт Шөмекей, бес Жаппасқа қараның ханы болған [156].

Ғалымдар бас қосқанда, сөйлескен сөздер.

Сағдан (Сағдалдин) Мығуд пен Ғұмар Хорасанда Тіптазаны қариясында туғмыш дүр. 892-де Самарқанда опат етпес (етміш) дүр. Өзі қазы әскер (ғаскер) Әмір Темір көрегеннің ұстазы (стазы) болған һұдая — Шәриф кітабының мыснифиы (мызғы): «Ізетке ғанибет айту дұрыс емес» — деп. Рум ғалымларын мілзім қылған дәлелі — бұрынғы сахабалар айтты, табғынлар айтты: «Олар өзімен замандас еді. Іззет табғыннан бұл мытаһырынларының айтуы дұрыс емес!» — деп. Екінші Болгар ғалымларының «Хайла шарығы» — деп шығарған сөзін мансұққа шығарған: «Бұлардың көзі жоғалмай, жұрт түзелмейді» — деп. Осы айтылған екі жұртқа соғыс ашқызған — Әмір Темір көреген. Илдірім Баязиттің тұсында Рум уалаятын жаман харап қылған. Болгар (бұлғар) жұртын да жермен-жексен қылған. Сондықтан Түркі жұртының кітап айтқандары Әмір Темірді мақтамайды, жамандайды. Татар мен Ноғайдан кітап айтқандар да мақтамайды, жамандайды. Олар не десе, о десін. Әмір Темір көреген қожа Баһаудин (Баһауалднн) мен екеуі бір пірге қол берген. Пірлері: Миркамал, Истази, ғұлама Тіптазаны. Бұл ғұлама Тіптазаның шәкіртін (шыһыртын) естіп, Мекке, Мүкірмә, Мәдина, Мүннәрадан Мірсейіт Шәріп әдейі іздеп (ізлеп) келген екен — жолығып бір сөйлесуге құмар болып. Әмір Темір — Құдайдың құтты күні: «Базар шап (шып)» — деп, түн базарын құрдырып, ойды, даланы жап-жарық күндізгідей қылдырып, ғұлама мәжілісін жасатып, заманындағы жүйріктерді сөйлеттіріп, сөйтіп отырады екен. Ғаламнан озған алаяқтар бас қосып отырған мәжіліске Мірсейіт Шәріп өзін танытпай, жұпыны киіммен келіп, түге [л] игі жақсының кебісі тұратын жерге келіп, отыра кетті дейді. Басқа кісі сезбеді, танымады. Тіптазаны парасат нұрымен — тегін кісі емес екенін сезді. Төрде отырғандарды тұрғызып:

Мірсейіт Шәріп не дерін білмей, сасып қалды. Аузына сөз түспей, сасқалақтап:

«АБЫЛАЙ АСПАҒАН САРЫ БЕЛ» — АТАЛҒАН МӘНІСІ» ДЕРЕГІ Бұл Кишек: Бекболат алпыс бесте, Едіге жиырма бесте: «Абылай ханды шабамыз!» — деп барғанда [171], жарасып, бітіп, тынып қайтқанда, барған жолына Бекболатқа бір қыз, Едігеге бір қыз сыйлаған. Бекболатқа берген қыздың аты — Кишек, Едігеге берген қыздың аты — Ұмсын. Біздің бұл қазақта — құлақ естіген жерде Уақ: Нұрекен байдан бұрын қажыға барған кісі жоқ [172]. Замандардан заман өткенде, бұрынғылар өліп, таусылып, қалғандарға нәубет жеткенде: «Араб жұртынан бір Мұхаммед деген пайғамбар шығыпты!» — деп [173].

«АЛЛАНЫҢ ШАЙТАНЫНАН АДАМНЫҢ ШАЙТАНЫ КҮШТІ» — ДЕГЕН СӨЗ

Бір ақсақ пен бір соқыр өмір бойы жолдас болған [174]. Екеуі де қайыршы. Ақсақ нашар, әлсіздігінен тапқанын-таянғанын өзі көтеріп арқалап жүруге кемдігі болған. Соқыр біреу жетелемесе, өз бетімен жүре алмайтұғын [ы] болған. Шайтан (сайтан) осы екеуін азғырып, айыра алмай, көп әуре болған екен.

Күндерде бір күн Алдар көсеге [175] ұшырасыпты:

Соқыр асығып, қолын жайып тұр дейді. Жаққа сабағанын көрген жоқ, «Мынау соқырдың сыбағасы, мынаны өзің ал!» — дегенін [естіген соң]:

Нанбаған соң:

Талас:Қобдан, Имаңке, Туатай, Жаманқара, — «Төрт Қара» атанған — осылар» [190].

«Ғышмания» аталған түркілердің баба уаждаттары... [191] Ұлы жүз — Үйсін — Ошақты — Жалайырдың Жалайырынан Бөлтірік би деген би шығыпты [192].

Ақмайдан, Тоқмайданның Тоқмайданынан — Қатыс [192].

Аз ғана елден шықтың не, шықпадың не?!

Ғарапша... парсыша... қазақша:

Тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, мешін, тауық, опадар, қаракиік.

Қатындардың қойған аты:

Жорғалауық, әуке, діңке мен жырық, шолп етер ұзын шешей, тағдыр, жәндік (жандық), ойнарқы, құс баласы, ноқай, жер түртер.

Ақылға салғанда, қатындар қойған ат дұрыс. Ана тілінің асылдығы — осы. «Ұлан жасындағысын ұмытпайды» — деген бар ғой. Мұса,Секербай заманында [194].

Алматының сыртында Іле тауы, оның сыртында — Күнгей Алатау. Шудың бір басы осы екі таудың арасынан басталады. Тоқпақ, Піспек — Шу бойында. Ақсу, Шоқала өзен [і] Ескенде тауынан ағып, Шуға құяды. Мерке де — өзен, бұ да Шуға құяды. Талас — тау аты, Ескенде тауы мен Талас тауының арасынан Талас өзені ағады, Әулиеатаны басады. Шу ауданы Қырғыстанмен шектес [195].

Ұйғыр халқынан бөлініп, қара Қытайға қарап кеткендікт [ен], «Кеден» атанған бір жұрт болған, сондықтан «кеден» аталған.

Қалмақта Құбақалмақтың ханы «Қалдан Шерін» — деген хан болған [199]. 1828-інші жылда 10 сентябрьде туып, 1910-жылда 20-ыншы ноябрьде өлген — Лев Николаевич Толстой: 1801 — 1851-інші жыл туған жаннан 30 жас үлкендігі бар 82 жаста қаза тапқан. Кенесары ханның «Жапар төре» — деген бір баласы Кенесарының өзіне еріп соғысқа кіріп жүргенде [200]...

Жалаңаяқ Әудер әулие.

Күні кеше Қуандықтан шыққан Арық Қоңырбай Айқожа ишаннан халфе болып... [207].

Бұрынғылардың батасы.

Құрттай бала күнімізде батагөй шалдардың батасы. Кейінгіге нұсқа қылып қалдыру үшін Көпейбаласы Мәшһүр Жүсіп жазған.

Әуелі Құдай жарылқасын [210].

Кеше Қоңыраттан шыққан «Көктің ұлы» атанған Сапақ датқа мен замандас — Қоңыраттың бір табынан «Қара Нұрман» — шешен шыққан [211]. Осы екеуі біріне-бірі кездеспей, бақкүндестік қылып жүреді екен. Сапақ — өскен, өнген рудан шыққан, туған-туысқанды, балалы-шағалы. Нұрман туған-туысқаннан да таза, бала-шағадан да таза: жалғыз да екен, жарлы да екен. Бір қалың ну жиында екеуі кездесіп қалып: «Мына жақта Сапекең отыр ғой!» — демей, Нұрман желдей гулеп есе беріпті. Сонда Сапақ шыдап отыра алмай:

1928-інші жылда 22-інші мартта бейсенбі күн — Қоян құлады, ұлу таққа мінді. Жыл басы бір-екілі күнге келді. Егін, шөп ебедейсіз көп болады, бидай, тары арзаншылық болады, балаларға ауырырақ етеді. Айдай әлемді демейін — итше ұлытқан жерлері болмақ. Шортанбай қожа айтқан екен:

Ғисабек ишан дауам айтып отыратын мәтелі: «Байлық — мұрат емес, // Жоқтық — ұят емес». Бұл сөздердің шындығы жұрт көзіне биыл көрінді. Арғы затымыз түрікпен екен де, бабаларымыз Баймұрат керуенбасының қайыны Қызылжарда тұрақ қылған Найман — Иіс керуенбасы екен дейді. Ғұбайдолла Жақия баласы — Әбдірахман керуенбасының шөбересі. 1927-іншінің жаңаша августің 25-бейсенбі күні бір керегі болғаны үшін жазып қойдым. Не қылғанымды өзім білемін, кімге қақсай берейін. Бұл — Қыпшақ, өзі Моғол-Татардың Моғолынан — Ғараб, Ғажам, Татар, Таңғұт, Тәжіктен басқа Ауған, Афған, Дүңгене, Тарыншы, Ойрат, Бұйрат — бәрі осы Қыпшақтан тарайды. Бұ да көп ертектен — бір ертек. Айтушы — қазақ. «Естіген құлақтың жазығы жоқ» — деп сөйлеуші — Көпейбаласы Мәшһүр Жүсіп.

Сарыарқаның кімдікі екендігі.

Қазақ жұртының басынан кешкен күнлер. «Октябрь он жетінші» Манифесі шықты, — дегенде айтылған әңгіме:

Абылай ханның қалмақты Сарыарқадан бостырып, аудырғандығын — заманасында болған шайыр Көшекұлы Күдері қожа сөйлеген. Бұрынғы заманда Жоңғария қалмақ күшті дөкей тірлік қылған қырық сан қара қалмақта Қоңтажы деген тайшысы болған. Қалмақ «хан» — деген сөзін «Тайшы» — дейді екен [216].

Бір шежіре үзігі.

Бұқабай баласы — Жүсіпбай: Мажыра қатыннан туған. Мұнан бала бар: «Сатылған-Әбдірахман баласымын» — деп жүр. Көтеш ақынның тұңғышы — Қыстаубай, Отаубайдан — Игілік, мұнан: Құнанбай, Жұманбай, — үш ағайынды. Омбыдан әрі патша құдығында, Омбыға тоқсан шақырым жер. Байдың бәйбішесінен — алтау, тоқалынан алтау.

«Ойтүндік пен Белеңде» — дегендегі «Белең» қай жұрт [221]?

Орта жүз: Арғын — Төртуыл — Қаржас — Алтынторы — Қалқаман батырдың баласы — «Бұқар жырау» атанған қария тоқсан үш жасында Абылай ханның алдында бір толғаған толғауы [222]. Түркістан, Ташкент орысқа алғаш қараған кезде Сыр бойынан Мәделі қожа ақын атанып... [223].

Бұрынғылар домбыра ұстап, өлең айтатұғыннан: «Қайым білесің бе?» — деуші еді [225].

Жангел (Жаңкел) — қарақалпақ, қара қасқа кедей, жалғыз үй қала алмайды [226]. Ел көшкенде, әкесі де, өзі де жаяу-жалпы жүреді екен. Ұлбике — байдың қызы [227]. Көкөзектен ауылы көшіп, түйеге жүк қомдап жатыр екен. Жангел жаяу, көшінен бұрылып: «Ұлбикемен айтысып кетейін!» — деп, жүк артып жатқанда, өлеңді қоя берді. Көш ел де, көшіп жатқан ел де екеуінің қасына иіріліп тұра қалды.

Қыз жеңіп кетті де, Жангел жеңіліп қалып, жүре берді. Тағы бір ел көшіп келе жатқанда, Ұлбике жеңгесіне:

Ұлбикенің өзін «жүн жеп, жабағы тышқан» бір байдың баласы қатындыққа алған екен. Қатын болып, қолына барып түскен соң [229]:

«Жаман шірік иті» үйде жоқ болған қарсаңда бір той болып, ауыл-аймағы, қайыны-қайнағалары:

Жұрт жиылып қалыпты. Төркіні де аралас-құралас екен: құн сұрады. Сонда төркініне таңдау берді:

Сонда шариғат айтатұғын Күдері қожа екен, айтқан шариғаты [233]:

Ұлбикені сойып, өкпесін алып көрсе, өкпесі жыбырлап тұрған жазу екен. Көрген жұрт ботадай боздап, қойдай маңырап, сиырша өкірісіп жыласты дейді. Көзінен көрген жұрт күйгендіктен, Ұлбикені өлтірген байы Бойтан серіні бас «жетім» үшін құнына беріпті. Сүйек құны үшін — елу жылқы, алты «жақсы» беріпті. Өнер құны үшін және елу жылқы, алты «жақсы» беріпті. Қара құн үшін «Тоқал құн» — деп, тоғыз «жақсы» беріпті.

Күдері қожа айтыпты:

«Бір айда етеккірің үш келетұғын әйелсің ғой!» — дегенде, «Бетпақтың шөлінде жаныңды алып қалған мен едім. Сонда да танымағаның!» — деп еді. Бетпақ шөлінде адасып жүріп, тілім аузыма сыймай, өлер шаққа жеткенде, Ұлбике болып, бір аяқ сусын бергенде, көзім шырадай жанып, өмірімде шөлдеместей болып едім! — депті. Құдай рахмат қылсын Ұлбикеге, Күдеріге, Жангелге! Бәрің де әулиесің, қолдай гөр!

Ағиіс (Ақиіс), Қу, Абыралы, Марамик, Боқтыкент — бұрын Қуандық қонысы болған екен. Ағиісте — Ақиіс, Қалқаман, Қуда — Нұрбай, Алшынбай батыр; Боқтыкентте — Байдалы, Байтоқа. Әлісай, Есенкелді батыр мен Сармантай, Алшағыр батыр Қарсұн — Кернейдің үш жүз кісісін өткелсіз Шиліде (Шейліде) қойдай иіріп, қырып, Кернейдің батырбасы Ескенбайды өлтіріп, қашуға жарағаны тірі құтылған. «Өткелсіз Шиліде» «Ескенбай» — жер аты болып қалды. Қойкелді бай — Қаракесек — Байбөріден шыққан. Саяқ, Алтай — Тоқадан; Азнабай — Төртуылдан — «Азнабай — Сапақ» — атанған.

Қаракесек — Шаншар ортасында Қойсүймес баласы Баймұрын мырзаға Қуандық ақыны болып жүрген соқыр Шөже өлең айтқанда, Қаракесек ақыны Қалдыбай қожа Баймұрынды айырып аламын деп айтысқаны.

Арғыннан шыққан — Қамбар: Жанақ ақын мен Найманнан шыққан — Сабырбай: Түбек — екі ақынның айтысқаны Найманның ортасында бір төренің асында Қамбар — Жанақ — өзі кәрі шал, өзі жалғыз атты жолаушы.

Қазақ сөзі: «Ат — биеден, алып анадан туады», «Көңілсіз жұмыстан көтсіз бала туады...» [264].

Әжібай — Қанжығалы: Досқана — Төлегеннің Досқанасынан Сасық би деген би шыққан. Қанжығалының: Бапан, Сасық дейтұғын екі биі болған. Сасықтың қыстауы Баянаула бауырында, Қыңыртас (Қоңыртас) сыртында болған. Малқозы — Төбет бай байлықпенен Сасықтың Нағжан деген қызын баласы Байжанға атастырған. Қызды сүйікті, қылықты болғандықтан: «Нақыш, Нақыш!» — дейді екен. Қыз күнінде Боштай Нақышпен ойнас болып, Боштайдан буаз болып оң жақта көтеріп барып, Байжан босағасына барсымен тапқан. Жаяу Мұса — сол. Боштайдың өз қатыны Даржаннан сондай бала туған жоқ [265].

Бұрынғылардың тақпақтап сөйлеген қара сөздері. Қуандықтан шыққан Байдалы би [267]...

Кешкенбай.

Тұлпар деген елден бір жұпыны; айдынды, атақты емес, елеусіз, қораштау Кешкенбай деген би шығыпты [268].

Шоң — Торайғырдың Шоңы қартайғанда, Қуандықта бір асқа барған әңгімесі [282].

Мен өзім жиырма тоғыз жасымда Бұхарай Шәрифке барып, салт атты, сабау қамшылы болып жүріп, тоғыз ай тұрып қайттым [284].

...Жаңаша августің он үші, бейсенбі күні Семейден шығып, Бөкеншіге қондық: «Семейге қырық шақырым» — дейді. Бөкеншіден шыққан күн Шаған өзенінде ат шалдырып, Бесқарағайда бір «итке» кез болып, қона алмай, Айғыржал, Кіндіктіден өтіп, Мұхамеджан болыстың ауылынан өтіп, түнде далаға түнеп, таң атқан соң сөйлескен жандар: «Бүгін сексен шақырым жүріпсіз. Семей осы жерге жүз жиырма шақырым» — дейді. Мұнан шығып, Қиғытан, Босбос [т] ұсында ат шалдырып, Соқырқалаға тұстас Қаратеректе [б] ір-екі үй Қаракесек көптен сіңісті болған иттер бар екен, маңайында жатып, аттанып, Кеңтүбекте Андас-Алдаңғор ауылына ат шалдыру үшін түсіп, елу шақырым жерге бес теңге беріп, пар ат жалдап, Тұзқала тұсындағы Иманға жеттік. Семейден шығып, Кеңтүбекке жеткенше иманымызды үйіріп, бозқасқа, [к] өкқасқадан түк қалдырмай айтып, Аңдасқа жетіп, «Уф!» — деп, [д] емді бір-ақ алдық. Ат та, өзіміз де қалжырадық. Бес теңгеге пар ат жалдап, Иманға жеттік. Иманға жеткен соң ат- [к] өлігіміз аман болуына иманымыз күшті болды. Тұрсынхан, Хамитолда — екеуінікінде алты күн жатып, өзіміз жайланып, ат-көлігіміз [ді] олардың шын пейілмен күткендігі сондай болды. Манамбай... қотанынан аралап өтіп, түспей кеттік. Жармақтан [Ермактан] — ...ктастан бір шай ішіп, Есентүгелде отырған...

Нұх, Наурыз тарихы.

Мәшһүр Жүсіп Көпейбаласының Наурыз жайын сөйлеу үшін сөйлеген сөзі. Естіген құлақтың жазығы жоқ. Құрттай бала күнімізде жарапазан айтатұғын шалдар айтып жүруші еді [288].

Бұл Көкшетау, Диуанатау аталған жерлер Қарқаралыға қарайтұғын: Қаракесек — Қамбар қыстаулары [290].

Едігенің алғашқы билігі (бірінші нұсқа). «Ердің құны — есебін тапқан сабазға екі-ақ ауыз сөз» — деп, қай заманда айтылған? Ұлы жүз — Үйсін — Ошақты деген ел Орта жүзден: Малай, Жәдігер деген таптан бір Құлназар дегенді өлтірген екен [291].

Едіге би Жақсыдалбада Қарағайлы бұлақта отырған күнінде үйінің сыртына он жолаушы келіп түсе қалыпты [292]. Ол заманда кигіз үймен қыстап шығатұғын күн, үй сыртынан күрке тіктіріп беріпті. Оның артынан іле он кісі түсе қалыпты, оған да күрке тіктіріп беріпті. Қонағасыларын беріп, ертең таң атқан соң, бәрін үйге шақырып, құрт жылыттырып беріп отырып, жүрген-тұрған жөн-жобасын сұрасыпты.

Сөйтсе, олар:

Тігіп тастаған құрым кигізді алып келіп, сөктіріп көріпті. Көрсе, екі бөлек сүйек екен, егіз бала екен, бас, қол, аяқ — он екі мүшеден бір мүше жоқ, сурет бола алмаған екен.

Едіге би сөйлепті:

Бекболатқа барып айтқан, о да: «Пәлі!» — депті, Манасқа барып айтқан екен, о да: «Пәлі!» — депті. Тоғасқа барып айтқан екен, о да: «Пәлі!» — депті. Оның ырза (риза) болғандығы сондай — ақпан мен қаңтар — қыс ішінде он жігіт жіберіпті: «Едігенің қызы болса, айттырып келіңдер. Қызы жоқ болып, ұлы болса, қыз беретұғын болып келіңдер. Өзін қонаққа шақырып келіңдер, «Елдің жайлауы, биенің байлауы болсын!» — деп, тоқтамасын, жарқырап жаз шығысынан, күркіреп көк шығысынан қалмай келсін!». Он жігіт келсе, Едіге қыздарын әр орынға атастырып беріп қойған екен. Алты қыздан соң туған Шоңға да қалың беріп қойған. Шоңға тетесі Қиғара, оған қалың берген жоқ болса керек. Сол Қиғараға Тоғас бидің Нақ деген қызын атастырып қайтты дейді. Едіге би бұл келген он жігітке он қара ат, он қара құлын жарғақ кигізіп қайтарыпты. Жарқырап жаз, күркіреп көк шығысымен: «Ат қара тел (тіл) болды» — десіп, Едіге би аттанып, бірсыпыра кісімен Тоғас бидің еліне барды. Тоғас бидің елі Күркілдек өзенінің бойында отыр екен. Қым-қуыт, шым-шуыт, азан-қазан, у-шу болып жатқан жұрт. Тоғас биге барып түсіп, көріскен соң, елдің ың-жың болып жатқан мән-жайын сұрады.

Ертеңгі күннің таңы атып, күні шықты. Астарын ішіп, түннен қалған сарқыттарын жесіп, өздеріне өзі келіп, жайланып, сақадай сайланып, кәрі қатты Жәңгір ханның үйіне барысты. Бұлар саңғырлап сәлем беріп, кіріп еді: «Күндегі көп сәлемнің бірі ғой!» — деп, хан тебіренбей, тырп етпей жата берді.

Өзі көтеруге керек» — дегені емес пе?! — дегенде хан ұшып тұра келіп, сілкініп:

Сол Тоғас би Нақты кемеліне келтіріп, ырғап-жырғап, қыс ішінде ұзатқан екен.

Бір күн [і] құдағиы күйеу мен қызының күркесіне кіріп келсе, күйеу пақыр қалыңдығының аяғын қойнына салып жылытып отыр екен.

Едігенің көрген түсі (үшінші нұсқа).

Бұрынғылардың қандай жан екендігін қасында жүрмесең де, мен сөйлесем, танисың. Ол заманда қожа-молда жоқ [294].

Едігенің соңғы билігі.

Күлік: Шобалай баласы Жаңабатыр бидің бес көк ала бас атаны жоғалыпты [295].

Тұрлыбек пен Сақау ақын.

Кеше қазақ орысқа қарағанда, Керей, Уақ, Атығай, Қарауыл бұрын қарап, «бодан» атанған [298].

Тұрлыбек пен Қабыл әңгімесі. «Сөзден сөз туады, // Сөйлемесе, қайдан туады? Тұрлыбек сол келгенінде біздің Сүйіндік жұтамай жүре ме, жұтқа шалдығып, жүдеп-жадап шыққан екен [299].

Он сан Орта жүзге уран болған Олжабай батырдың бағының ашылған, аруағының шашылған жорығы [301].

Олжабай және Жасыбай.

Біздің бүл қазақ Сыр бойынан ауып келгенде, Ұлытау, Кішітауды қыстап, Сорқара, Сортыны жайлап, сол маңа [йы] на орын теуіп жүріпті [302].

Кенесарының қырғызға барған себебі.

Ең алғаш қазақ орысқа қарап, дуан аузы ашылғанда, Шоң би аға сұлтан, дуанбасы болған [303].

Абылай хан (бірінші нұсқа).

Абылай ханның ең алғашқы көзге түсіп, ауызға ілінген жері. Маған көктен Жебірейіл келіп айтып тұрған жоқ. Қазақта жазулы шежіре жоқ [не] ні сөйлесе, кигіз кітаптан сөйлейді [304].

Абылайдың тұтқын болуы (бесінші нұсқа).

Қалмақтың ханы кәрі Аюке жалғыз қызын қырық қыз қосып, Қалдан Шерінге жіберген екен: «Кімге берсе, билігі Қалданда» — деп [305].

Балтакерей — Тұрсынбай батыр (төртінші нұсқа). [Абылай]... тауды бет алып аттанып, бара жатқан бетінде «құс ұшпас, құлан жортпас» Бетпақтың сары даласында бір қара ала атты оқтай ұшырады [306].

«Керейден бір Жәнібек деген батыр шығыпты [309]. Шақшақ-Жәнібектің жиені екен», — деп естіген едім. Бұл «Қыз Жәнібек» — атаныпты. Мұның қылған ісі: «Керейді орысқа қаратпаймын!» — деп, «Алатау мен Алтай тауының аралығында Алакөл деген көл бар. Бір өзіне жеті өзен құяды. Тайы құлындап, тайлағы боталайтұғын жер, бұл Сарыарқадан да артық, Жиделібайсыннан да артық!» — деп, солай қарай аудырыпты. Өзіне ерген ел барыпты. «Қалғанын тағы алып келемін! — деп, — бұл жаққа келіп қайтып бара жатқанда, ажал шап етіп аяғынан алып, жолда өліп, қайда өлсе де, бұл күнге шейін аты жоғалған жоқ!» — дейді. «Төрт атаның ұлы Керейдің екі атасының ұлы сол жақта есепсіз бай: «Бодансыз (бодамсыз) Керей атанған» — деседі.

Абылай ұрпақтары (төртінші нұсқа).

Абылай ханның алғашқы алған Қарауыл қызы бәйбішесінен ұл жоқ, жалғыз қыз болды [312].

Әбілғазының шежіреге кірісу тарихы.

Үргеніш дейді, Хорезм дейді, Хиуа дейді. Заман қадимнен шаһар атанып, талай хандар тұрақ қылған жай. Шыңғыс жұрағатынан Араб хан деген хан билеп тұрған [313].

Бұл қазақ қай уақытта «Үш жүз» атанған? (екінші нұсқа).

Қырық сан Қырым, отыз сан Рум, он сан Оймауыт... Ноғайлының елі бір алаша тайдан бүлініпті [316].

Сахабалар тарихы, қазақ қажылары (екінші нұсқа).

Замандардан заман өткенде... Араб жұртынан бір Мұхаммед деген батыр шығыпты!» — деп... тоқсан екі батыр атқа мінді дейді [317].

«172 [3]-інші жылда Ақтабан шұбырынды болды, — деп, — «Қалқаман-Мамырда» айтқан [323].

Мәшһүр Жүсіптің «Мұса Шорманұлының асы» өлеңіне қатысты дерек. «Мұса мырзаның асы(ның)» өлеңін бастағанда, Әкімбек Шідертіні өрлей көшіп [340]...

Әуелі керек нәрсе иман деген [343].

[Жанарыс — Қарақожа — Арғын — Құтан — Мейрам — Сүйіндік — Суғыншы — Шуманақ — Құлболды — Айдабол — Малқозы — Н.Ж]. Малқозыдан: Толыбай, Сары батыр. Толыбайдан: Олжабай, Құлжабай, Рысқұл (Ырысқұл), Орман. Сары батырдан: Омар, Байкелді, Дәулен, (Дәурен), Майкөт. Олжабайдан: Бектен, Дәулет, Өтебай, Жалаңтөс. Омардан: Талтақбай, Құтаяқ. Дәуленнен: Кәден, Есімбек, Көнек. Байкелдіден: Алдаңғор, Қошай, Қаймақ, Маймақ. Майкөттен — Аңдамас, Аңдамастан — Дәу, Дәуден — Есберген [344]. [Айдабол — Жанқозы — Төлебай — Еламан — Н.Ж]. Еламанның тоқалынан: Жауқашар, Нұралы, Ботан, Бақпай. Жауқашардан: Түйеші, Бозбай, Шаумен, Тасай (Қасай), Тауасар. Түйешіден: Салықшы, Қаткей, Күржік, Бұршай, Бисақай (Ишақай), Жұмақай, Базарбай. Бозбайдан: Қожахан, Жұқай, Алдақай, Шотай, Дүйсенбай, Шаққа. Шауменнен: Темеш. Тасайдан: Жаңбыршы, Тасыбек, Бәжік. Тауасардан: Мәліт, Жалтын, Құлшай. Салықшыдан: Адам, Тайбасар. Қаткейден: Қалмұхаммед, Құлмұхаммед. Күржік [тен], Бошай [дан] тұқым жоқ. Бисақайдан (Пышақайдан): Бошан, Сыздық, Ахмет. Жұмақайдан: Омар, Оспан. Базарбайдан: Жамақай, Ибрай. [Айдабол — Жанқозы — Төлебай — Еламан — Жауқашар — Бозбай — Қожахан — Н.Ж]. Қожаханнан: Түсіпбек, Жолкен, Шаумен, Сыздық. Жұқайдан: Ибрай, Тоқап, Қасым... Шотайдан: Білде, Адам. Дүйсенбайдан: Ақай, Сыздық. Шападан — Омар, Омардан — Түсжан. Темештен: Елтоқ, Адам, Аманжол, Омар, Өпкір, Пұшық. [Айдабол — Жанқозы — Төлебай — Еламан — Нұралы — Н.Ж]. Нұралыдан: Қалабай, Жанабай, Алтайбай, Сексенбай. [Нұралының] бәйбішесінің аты — Ақанай, екінші қатыны — Қалам. Қаламнан туған: Қожыр, Қаракесек, Қантай, Базаршы, Күзембай, Қамбар, Ертай, Қарымсақ. Нұралының бір қатынынан: Жантай, Бақпай, Байжан, Бышай. Жантайдан — Мылтықбай. Мылтықбайдан — Бекше. Алтыбайдан — Әбіш, Әбіштен — Мағжан, Бөрікөш. Сексенбайдан — Дүрмұхаммед. Бақпайдан — Айыт, Бозша. Айыттан: Адам, Мұса. Бозшадан — Саңқай, Баймағамбет. Алтыбай шешесінің аты — Кішкентай.

Адам ғалайссалам Хауа анамыз екеуі жұмақ (қылығында) қылушынып қашқан уақытында Шайтан ғалия лағынменен деңе (дүние) екеуі қашқан екен. Шайтан ғалия лағын еркегі — дене мұныш болып, бұл екеуінен һауа туған екен. Жүрек пенен бауыр екеуі арасынан нәпсі туған екен. Жан мен дене арасынан көңіл туған екен. Жан — атасы, дене — анасы. Алла тәбәрік отғылы жұпсыз нәрсе жаратқан жоқ. Қан, жүрек болып тұрған күнінде нәпсі табиғатыны тақ қылып, патша болады екен. Адамға неше түрлі жаман уасуаса, жаман пұлға жұмсайды екен. Енді ет жүректілігіні тастап, пікір-зікірге кіргізсе, онда көңіл патша болып, шариғатты тақ қылып, адамды жақсы орынға жұмсайды. Ол қайтсе, ет жүректіліктен шығады, жаман ойға түседі? Көңіліне пікір-зікір келтіріп, Құдайдың шеберлігін біліп, осындай қылып, адамды осынша түсірден сақтануға тырысу керек. Қудай бар ма, бар, оны қайдан білесің? Өзімізден білеміз. Өзімізден білгеніміз мағынасын. Өзіміз [ді] Құдай жаратпаса, қайдан мұндай адам болар ек?! Бір өлексе, иа бір хайуан қылып қойса, қайтер едік?! Осындай Құдай тәбәрік отғылының шеберлігін ойына келтіре берсе, пікір-зікірге ауырлады. Ет жүрек қаннан тарқайды. Көңіл бөліп, тағал биегіл кірлит алыңыз.

Қадір соғысы. Пайғамбар мен кәпірлердің соғысы. Ең алғашқы Қызылқырыштың керуені Шам-Шәріфтен ырғап-жырғап, екі иығынан дем алып, ыңыранып қайтты. Әбусыған тағында басты-басты кісілері бар хазіретіл Ғалия-ал-салам уахи келтірді. Кісі аз да, мал көп, соны олжа қылып: «Мүмин мұсылман ат-тонға бір жарысын!» — деп, ан хазіретіміз сахабаларға хабар беріп, үш жүз он үш (313) кісі болып, Мәдинә Мүнуәреден шығып, керуен таларға бет қойды. Керуенде қырық-ақ атты (атлы) кісі бар, — дейді. Өзгесі жаяу-жалпы, малшы, қойшы, — жамандар. Бұл жақтан бұлар шыққанда, керуенге де ха [б] ар барып қалды. Мұхаммед Мұстафа ғалия-ал-салауат- уассалам қосын тігіп шыққанлығынан сол күні Меккедегі құрайышларға да хабар барып қалды. Онан Әбжаһил лағын бас болып, тоғыз жүз елу (950) кісі жасанып шықты. Керуенлер жүріп келе жатқан жолын тастап, басқа жолмен кетті де: «Керуенге тоғысам ғой» — деген дәмелі болған жерден Мекке мішіріклерінің жасанып шыққан жауға ұшырап қалды. Міне, Құдай тағаланың құдіретінің шеберлігін тамаша қыл! Керуен талап, олжа қыл?» — деп, Медине, Мінуәреде тыныш жатқандарды айдады. «Ал керуенді талап алды» — дегендей, Мекке Мікірмедегі бұлардың дұшпанын қиыс кетіріп, қозғап, екеуін түйістіріп, Медине, Мінуәреден қопарыла аттанғандар: «Аз кісіні көп қырамыз!» — деген оймен пайғамбар Құда [й] дың тілімен, пайғамбар Құдай хазірет Жебірейіл ғалиа-ал-саламның сабырмен шығып еді. Тым-ақ жақсы көрген жоқ. Ойламаған жерден жасанған жауға жолығып қалғандығын «Амал жоқ, қашқанмен жанды қала алмаспыз. Не болса да, қарсы тұрып қаруласайық!» — деп, қарсы тұрды. Кәпір көп, мұсылман аз. Мұсылмандарда жетпіс түйе, екі ат, алты сауыт, сегіз қылыш бар. Өзгесі жаяу, — құр қол. Кәпірлер ат-тонды, қару-жарағы тегіс. Пайғамбар Расул оқып дұға қылды:

Екі жақ соғысарға келгенде, Құдіреттің шеберлігі — кәпірлер өз тобына өзі көп, мұсылман аз көрінді. Араласып қалғанда, мұсылманлардың көптігі кәпірден он есе асып кетті. Мың періште көрінбей болысты. Алла шеберсің! Және мұсылмандардың түскен жері — тізесінен құмға батады. Кәпірлер күн бұрын келіп, жердің шақат шарының болмайтын шымына түсіпті. Және суды айна тосыпты (түсіпті). «Мұсылмандарды шөлге қамап, қыр [д] ық!» — деп, және сол шөлге түнеген түн көп сахаба... фытлах болып қалып: «Ғұсыл суы жоқ құйынай [ық] десе, шайтан ғалия лағын [ға] адам суретінде келіп мұсылмандарды усуса қыла бастады:

Үш жүздің баласы — Қазақ: үш Келімбеттің баласы: Қаракелімбет, Сарыкелімбет, Ақсақкелімбет [345]. Қаракелімбеттің баласы — Орта жүз (Средняя арда (орда)), Сарыкелімбеттің баласы — Кіші жүз (Мл [ад] шая арда), Ақсақкелімбеттің баласы — Ұлы жүз (Большая арда). «Түгел сөздің түбі бір, // Түп атасы — Майқы би» — дейтұғын би — Ұлы жүзден шыққан. ...Үйсін атасы, Құтанбай — Орта жүздің атасы. Мұның баласы — Ақжол, мұның екі баласы бар: Аққожа, Қарақожа. Аққожадан: Найман, Қоңырат. Қарақожадан: Арғын, Қыпшақ; қумаларынан: Керей, Уақ. Қыздан туған: Бойтан — Тарақты. Орта [жүз] — «Жеті арыс» — осылар болады: 1. Найман, 2. Қоңырат, 3. Арғын, 4.Қыпшақ, 5. Керей, 6. Уақ, 7. Тарақты. Бұл Керей, Уақ «Жеті арысқа» да қосылады, «Желкілдеген жеті Момынға» да қосылады. Арғынның бәйбішесінің аты — Аркүл (Әргүл). Мұныменен туған жалғыз Мейрам сопы. [Арғынның] екінші қатынының аты — Момын. Мұнан туғаны: Ақсопы, Қарасопы, Сарысопы, Арықсопы, Нәдірсопы. [Арғынның] енді ең соңғы алған тоқалынан — Тәнбіс сопы. Ақсопының баласы — «Толыбай» ұранды Қанжығалы. Қарасопының баласы — «Барлыбай» ұранды Бәсентиін. Арықсопының баласы — Қарауыл, Нәдірсопының баласы — Тобықты. Тәнбіс сопы баласы — Аманжол, онан туған «Шар жетім» Шақшақ». Бір тарауынан — Төлек, онан тарайды — Қырықмылтық. Енді Арғынның төрт ұлы бар: Ақташы, Бұғышы, Кенлеші. Тағышы. Мейрам сопының баласы — Құтан (Құдан), Бұтан. Құтаннын бес ұлы бар: Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік, Қаракесек [346]. Бұл Құтан, Бұтанды әркім біле бермейді олардың аты [н]. Сүйіндіктен — Оразкелді, Суғыншы. Суғыншыдан — Шуманақ, Мәжік. Шуманақтан: Жанболды, Құлболды, Орманшы. Мәжіктен: Малай, Жәдігер. Құлболдыдан: Күлік, Айдабол, Ақбура, Майлытон, Шегір. Майлыдан: Жазыбек, Тінібек, Қатке. Дәулетболдыдан тарайды: Қойлыбай, Шағырай, Жәдігер, Шақа, Сары, Үйкір, Құсан. Айдаболдан: Жанқозы, Малқозы, Аққозы, Қарақозы, Бозқозы, Тайкелтір, Қошетер, Жы [л] келді. Жанқозыдан: Қосқұлақ, Төлебай, Опақ, Сары, Шаян. Малқозыдан: Жаманай (Жұманай), Байымбет, Сары. Аққозыдан: Сағындық, Жекен, Қарабатыр, Қалит. Қарақозыдан — Құлнияз. Бозқозыдан — Құл, онан туған — Жұқа, онан туған — Тана. Төлебайдан: Жоламан, Еламан, Едіге, Елкелді, Малкелді. Еламаннан: Тұрсынбай, Шонты, Текебай, Көрпебай, Жәуке. Тұрсынбайдан: Бәзіл (Фазыл), Боштай, Құдияр, Қылжырбай, Тәшпек, Шоқыбай, Байтен, Ташит (Ташти).

Бір Адам сексенге келген бір құлын азат қылыпты. Сонан соң құл ойлапты: «Құдая, сексенге келгенше пенденің пендесі болдым. Енді ғылым іздейін!» — деп медресеге барыпты. Барса, бір-екі жас жігітлер отыр екен. Бұларға айтыпты:

Сонан соң ерігіп отырған шәкіртлер асыпты да, қойыпты. Сол бетімен шығып кетіпті. Ертең келсе, кешегі байғұс әлі солай тұр екен: сонда айтып түр дейді мына сөзді: «Кінту ғыбда хиыр әулие!» — деп. «Ақырет кебірі деген кітапты осы кісі айтқан екен. Бұл айта берген де, әркім жаза берген.

Онда ол ұста:

Бір-екі күннен соң келіп:

Сонда ол шәкірт айтыпты:

Сонан соң ол ұста: «Өлмегенге қара жер» — дегендей, терлеп-тепшіп, істеп беріпті. Сонан соң бұл ұста дүкенін, неше түрлі сайманын тастап, тәрік қылып: «Ғылым оқиын!» — деп, медресеге барып, оқыған екен. Еш нәрсеге тілі келмепті: «[Іздегенге] жер көп-ті дүние-ай!» — деп медреседен қаңғып шығып кетіпті. Келе жатып, бір ағаштың түбіне отырса, қылжыңдап бір құмырсқа бір аяғы жоқ бір биданы [бидайды] тістеп, бір ағашқа өрмелеп, алып шығамын деп, шыға алмай, жығылып қалады. Бидай бір жаққа, өзі бір жаққа кетіпті дейді. Сөйтіп жүріп не керек, ақырында алып шығыпты. Ол байғұс мына құмырсқадан сабақ алып: «Бір аяғы жоқ құмырсқа житһады мынадай?!» — деп, қайта келіп, медресеге кіріп, ғалым болып, «міфтах» — деген кітапты түсініп алады екен.

Бір заманда шайтан ғалия-ал-Лағына бір ағаш ішіне кіріп:

Сонан соң бір адам қолына балта алып келіпті:

Әлгі кісі айтыпты:

Бұл:

Ғалия ал-Лағына айтыпты:

Адам денесі ай, жылға салыстырғанда, бір жылда төрт фәсіл бар болса, адам денесінде: ахылат, арныбыға, былхым. Жазғытұрым секілді (шіклі): өзі жуыс (иуыш), өзі салқын сахара. Жаз шілде секілді (шіклі): өзі ыстық, өзі құрғақ. Дем — күз фәсілі секілді: өзі ыстық, өзі жуыш (иуыш). Сәуеде қыс фәсілі секілді: өзі құрғақ, өзі суық. Жазғытұрым — сәби балалар. Жаз, шілде — жігітлер. Күз фәсілі — егде мосқал: қырық-елуге аяқ басқанлар. Қыс фәсілі — кемпір-шал. Бір жылда он екі ай болса, денедегі он екі даруаза. Бір аптада жеті күн болса, денеде жеті қылым орнына тұрған ағзалар.

Бір жылда үш алпыс күн болса, денеде үш жүз алпыс тамыр шид. Бала ананың рақымында, атаның солыбынан барып жатқан уақытта кім тәрбие қылады? Соны білуге керек. Әуелі бір нытыға (ынтық) болып тұрғанда, захыл тәрбие қылады. Екінші айда мыштыры тәрбие қылады. Үшінші айда мырых тәрбие қылады. Төртінші [де] шымыш тәрбие қылады. Бесінші [де] заһар тәрбие қылады. Алтыншы [да] ғитард тәрбие қылады. Жетінші [де] қамар тәрбие қылады. Сегізінші [де] қайназихыл тәрбие [қылады]. Онда туған бала адамға қосылмайды. Тоғызыншы [да] маштыра тәрбие қылады. Сол уақытта туады. Онда туған бала жақсы болады. Шыбғы сахараның ішіндегі ең нашары — захыл, ең оңдысы, хош уақыты — мыштыра. Ашулысы — мырых, хатшысы — ғитард. Заһар — күлкіші, ойыншы. Ғалым мыштыры менен шымыш — екі арасынан болады тәрбиесі. ...Көктегі он екі даруаза осы болады. «Наурыз» — деген сөздің мағынасы: «Ну жаңарушы күн» — деген. — «Үйге жүгірді, ескі жыл шықты» — дегені.

«Құдайдан — бер де, тіле!» — деген. Намаз зекетпен қабыл. Ораза пітірмен қабыл, тілек садақамен қабыл... Құдай сараң емес, // Сақтай алмайтын жаман емес». Не болса, пенденің өз пейілінен болады. Құдай өзі айтып қойды: «Мен [ен] тілесең, беріп тіле!» — деп. «Өзің жақсы көрген нәрсеңді мен үшін бермей, менен жақсылық көрмейсің!» — дейді. «Өзің сараң болсаң, Құдайдан жақсылық көремін деп ойлама!» «Өзің сахи болсаң, Құдайдан жамандық көремін деп ойлама»... қолын қысқа ұстағанлар — өзін-өзі һалаклікке салғанлар. «Берсең, аласың; // Ексең, орасың!». Есі-дертің дүниеде болмаса, дүниені керек қылмай, жаннан кешіп, малдан кешіп, сұрансаң, Құдай сонда береді сұрағаныңды. Есі-дертің дүние болып, қолыңдағы дәнемеге тұрмайтұғын жаман дүниені Құдай үшін беруге сен қимай тұрған соң, Құдай жақсылығын саған қалай қисын?! «Бермейтұғын нәрсе болмайды, сұрауы жетпейді!» — дегеннің мәнісі... Он сегіз мың ғаламның патшасы Құдай барша мүлкінің иесі өзі біреуге тегін, біреуге сатып береді. «Анаған тегін беріп тұрсың ғой! Маған неге сатып тұрсың?!» — деуге кісінің сөзі өте ме?! Құдайдың сатуға берген нәрсесінің өзі тегін бергенінен артық көріп қуану керек! Қуанудың белгісі — ғақыл-естен айрылып, қуанғаннан жүрегі шарасына сыймай, қолда барын шаша бастауға керек. «Мен қолда барымнан айрылмайын, Құдай маған пұлсыз бергеніңді құнсыз алма!» — деген ғақылға сыя ма?! Бізге Құдай өзі жол салып, үлгі көрсетіп қойды. Сол жолмен жүріп, сол үлгіге салып іс пішуге керек. Хазірет Ибраһим халал Аллаға баласын бауыздамақ бин пәрмен бұйырып, көк қошқар жіберіп, арашалап алады. Сол күнге пенделерге үлгі болып қалды. Сол үшін құдірет патшалық мейірі тасып, жүз жылқы, алты «жақсыны» оп-оңай түсірген уақытта «Жан үшін жан!» — деп, Құдай жолыңа құрбан!» — деп, жан үшін жанға татырлық малды шалып жіберуге керек. «Жан үшін жан!» — деп, айтуға қандай мал жарайды? Өзі семіз, өзі жасамыс қошқар жарайды. Бас — бір кісіге сыбаға, қарыны — бір кісіге сыбаға. Өзге денесі елу сегіз кісі ортасына алып жесе, тоярлық болсын! Қысылған, сасқан уақытында осындай қошқар тауып шалып жіберсең, оның жаны бұған қалып, мұның жаны оған ұйысып кетуіне еш шек шүбә жоқ. Құдай сөзі — Құран, пайғамбар сөзі — хадис, молдалардың сөзі — осы екеуінің бұйрығы. Бұл сөзлерде жалған жоқ. Жалғанлық болса да, не кемшілік болса да, «Қан төсеп, қағанақ жамылған» — басы жұмыр, төсі жалпақ пенде өзіңнің пейіліңде. Не берсе, Құдай әркімнің өз пейіліне қарай береді.... Жаман пейілің — сараңдығың. Сараңдық деген — от. От нені бар қылады: тиіп кеткеннің, жолап кеткеннің бәрін жоқ қылады. Бұл пейілден айрылмай тұрғанда, дүние — ақыретте Құдайдан саған дәнеме жоқ. Оң құлағыңмен есті, құй сол құлағыңмен есті. Мен кітаптан көрген үшін Құдай өзіме білдірген үшін айтамын. Қазақ мұны білмей: «Құдай бермеген соң, қайтсін?!» — дейді. «Құдай жазбаған соң, қайтсін?!» — дейді. Құдай неге бермейді, Құдай неге жазбайды? Не нәрсе болса, жаратуда Құдай жанның бәрін бірдей жаратқан жан-жануар. Және Құдайдың құдайлығы, жаратуы, жан беруі, мал беруі, бас беруі бірдей. Бірақ «Жорға жүрісінен пұл болады, // Жаман жүрісінен құл болады» — дегендей, біреу артықтыққа, біреу кемдікке айналып кетеді. «Екі қылыш бір қынға сыймайды, // Екі тілек бір көңілге сыймайды». Біреудің тілеуі жалған болады, жалғанмен кетеді. Біреудің тілеуі ақырет болады, ол ақырет жұмысыменен алданады. Біреудің тілеуі мал болады, ол малмен кетеді. Біреудің тілеуі бас болады, малды керек қылмайды, о да онымен кетеді, уыз жас күнінде есі-дерті неде болса, пенденің өмірі сонымен кетеді. Біреудің тілеуі біреуге ауып кетеді. Біреудің несібесі біреуге ауып кетеді. Біреудің ниеті біреуге ауып кетеді. Ақырында осылардың бәрі [н] өзінен білмейді, Құдайдан көреді. «Тілеуім болмады, несібем кем болды, бейнетім жанбады!» — деп, өзінің бүлдіріп алғаны ойында жоқ. Баланың тіпті тумағандығы — ұрғашының маңдайсызлығы. Өмірінде пұшпағы қанамаған жаннан сараң тіпті болмайды. Сол үшін бұрынғылар айтқан: «Адам ішінен адам шықпай, адам кеңімейді. Бала таппаған қатынның шіп-шикі құрт бүйрегі болады» — деп. Туған баланың тұрмағаны еркектің маңдайсызлығы. Маңдайсыз қатын алған еркек қалай оңады, қалай жұрт болады?! Маңдайсыз ерге барған әйел ол қалай оңады, қалай жұрт болады?! Мың сөзден бір сөз: «Әйелдің барып тұрған сараңы о да маңдайсыз болады, еркектің барып тұрған сараңы — о да маңдайсыз болады». Құй әйел болсын, құй еркек болсын, сахи болса, маңдайлы да болады, таңдайлы да болады. «Көре-көре көсем болады, // Сөйлей-сөйлей шешен болады // Баулысында батыр болады» — деген. Ұл болсын, қыз болсын, сәби балаларды кішкене уақытынан «береген» қылып, сыйлық қылуға баулып, үйретуге керек. Бергенді мақтап, бермегенді жамандап: «Берген биге барған, // Бермеген кімге барған», «Жасынан бергіш болып, сахи болып қолы ашықтықты мінез алған баланы өскенде, жұрт қалап би қояды» — деген соз. «Бермейтұғын сараңды кім көтереді? Ит құрлы қадірі жоқ, аяқ астында қалады». Бұл сөзді бастағаннан мақсатым әр бала туғанда, «Ғақыққа құрбан» — дейтұғын құрбаны болады. Соны переводтап (перуаттап) түсіру үшін бастап едім. «Ғақық құрбан» — дегеннің мағынасы — бала туғанда, соның шүкіранасы үшін; ұл болса, екі қой, қыз болса, бір қой маңдайдағы барлық малының жақсысынан сойып, Құдайы қылып таратуға керек. Ан хазіретіміз сали ғалия өссаламнан — Хадис Шәріп... мұнан мағлұм болды Алла тағаланың әр берген нығыметінің бір міндеті — бар міндетінің барлығы — сорту алғыншыда. Мағынасын білу үшін ерте күннен раушан болып тұр. «Құдай тағала уа жаныма тірікні хош!» — дейді. Құдай тағаланың нығмет бергенлігін халыққа заһар қылып, Құдайдың бергендігіне сүйсінгендіктей, жұрт көзіне түсір! — дейді. Бұл ғақық құрбан қылмақтың мағынасы: «Иа, Құдай, бергеніңді бекітіп бер!» — деген тілек болса керек. «Көк қошқар жіберіп, Ибраһим халал Алланың ұғлы Смағұл ғалия-ал-саламды арашалағаның сықылды біздің де қолымызға өзің түсірген олжамызды пәле-қазадан арашалай гөр!» — деп, сыйыну болса керек. Туған баланы апаттан сақтауға бір себебі болатұғындығы үшін мұны қыл деп айтып жатыр. Болмаса ойға тұрмайтұғын бекер жұмысты Құдай да жаратпайды. Пайғамбарлар да айтпады ма? Қазақ жұрты өз білімін «қалжа» — деп, бір қой сояды. «Бесікке салар» — деп бір қой сояды — білімі жетпегеннен осы екі қой далаға кетіп жатыр. Егер білімі жетсе, енді осы екі сойылған қойды: «Ғақық құрбан» — деп, атап, кітап айтқан шарт-шариатларын орынға келтірсе, қылған еңбек далаға кетпей, сол баланың аман-сәлемет болуына себеп болады. Пенде не қылған ісін шын ықыласпен орнына келтіріп қылса, тіпті далаға кетпейді.

...Бар болса, жарыққа шықсын. Шын болса, аныққа шықсын! Құй бар болсын, құй жоқ болсын, сөйленген сөз әшкере боп, халыққа шықсын [348]. «Ертеңмен тұрып, үш бала көрдім», — дегені: бірі тұл әміл, бірі — қырыс (хирыс) дүние, бірі — дүниеқор адам. Бұған дәлел болуға «Хадис Шәриф» бар: «Ишап ибн адам үйшіп ғына хы силтан хырыс оту ламіл» адам осы екеуімен үш ағайынды есепті. Ана екеуі — асылы жалаңаш нәрсе. Дүниеге келген адам жалаңаш келіп, жалаңаш кеткендіктен, киімі жоқ есепті. Киімі болса, киіп кетпес пе еді?! «Дүниеде қанша нәрсе менікі!» — деп, бауырлап жүргені — жалаңаш кісінің: «Етегім тола ақша бар!» — деп, жүргені сықылды. «Оны төгіледі» — деген ойында болмағаны жалған дүниеде жүргенде: «Бұл дүние менен қалады!» — деген қай пенденің ойында бар?! «Үш көл көрдім» — дегені: бірі — дүниеге келмей тұрғандағы атаның қарны, ананың қабы [р] ғасынан [349] шыққанда, суы терең көлден кемесі сынып, бір тақтаймен жан сақтап шыққан — жердің құрғағына шыққан есепті емес пе? Бірі — өлген соңғы адамның күні не болары белгісіз, түбі жоқ тереңге түсіп кеткен сықылды емес пе?! Ол екеуінің заһары — көрініп тұрған суы жоқ. Бірі — дүние: «Суы жоқ көл» — деп [дүниені] айтқаны — дүние бір сағым есепті нәрсе емес пе?! Суы жоқ көлден алған үш балығы: бірі — тірлік, бірі — денсаулық, бірі — байлық. Өлім даяр тұрғандықтан, тірліктің өзі — өлі балық сықылды. Ауырып, сырқамақ даяр тұр [ған] дықтан, денсаулықтың өзі өлі балық сықылды. Ішіп-жеген қорек (хорак), дүниелік — жаны жоқ балық сықылды. «Үш үй көрдім» — дегені: «бірі — «Заман мазы», адамның басынан өткен заманы. Бірі — «Заман мастақпыл»: адамның алдында, қарсы келешек заман. Бұл екеуі — тұттай жалаңаш. Енді біреуі — «Заман хал»: қазір адамның үстінде тұрған заман. «Оның да шиі жоқ» — дегені: шиі болса, желге төтеп берер еді. Адам басынан дәуренін өшіретұғын жел — өлім. Қазір тұрған заманың өлімнен алып қалуға шамасы болмаған соң, желге — шиі жоқ, үй жоқ [350] есебінде болғанлығын айтқаны. «Үш қазан тауып алдым» — дегені: Адам қолына түскен дүниені туысқан бауырына сақтатуға көзі қимайды, оны жарық қазан сықылды көреді. Баласына да сақтатуға көзі қимайды, баланы да жарық қазан сықылды көреді. Жарық қазанға сеніп, кісі тамақ қылып іше ала ма? Бауырына, баласына сенбегенде, сеніп, дүние ұстатқан [351] кісісі қатыны болады. Ол — түбі жоқ қазан. Ана екеуі өзі ішіп-жесе де, дұшпаныңа бермейді ғой. Мұның түбі жоқ қазан есептісі: душар болса, көңілін тапқанға байының дүниесінің бетіне қарамай, беріп тауысатын қулар да әрқашан болатұғын уақиға. Олай болғанда, түбі жоқ ыдыс сықылды болды. «Үш пышақ» — адамда болған үш қуат. Бірі: қуат ғазбие — ашу қуаты. Бірі: қуат шаһуания — әр нәрсеге көңілі шабу қуаты. Бірі: қуат ғақлия — ғақыл қуаты. Қуат ғазбие мен қуат шаһуания — ғақылсыз сынық пышақ сықылды дәнемеге жарамайды. Ғақылдың өзі де ғылымсыз болған күнде [352] сабы жоқ пышақ сықылды. «Түбі жоқ қазанға асып жедім» — дегені: «Қанша қолыма түскен дүние [ні] қатынмен бас қосып, ортақ ішіп-жедім» — дегені. «Қарным қабақтай болды» — дегені: «Дүниеге мысыт, мағрор болып, нәпсімнің семіруі қатден тежеусіз (тажаусыз) болды. Үш қанат үйіме сыймай, дүрілдеп отырған күнім көп болды» — дегені. «Бұтым таяқтай болды» — дегені: «Нәпсі — дүние мешел (мисалы) [353] сықылды еді де, оны көтеріп, ұшырып жүрген жан аяқ есебінде еді. Жан тарапым (тарфым) ақырет пайдасы жағым арықтап, үзілуге тақалды» [354] — дегені. «Шиі жоқ үйдің жапсарынан шығып кеттім, есігі ойда да жоқ» - дегені: өлім жолын айтқаны. Өлген адам отырған үйінің жабыгы, жап-сарынан [еріксіз] [357] шығып кеткен есепті. Есіктен шықпағанлығы белгілі... [Жапсардан] шығып кеткен сықылды болғаны -сол. «Осы үйдің есігінен шығармын-ау!» — деп, өлім жабдығын ойлаушы мыңнан біреу-ақ боп табылады. Құдай жолына басын құрбандық қылып, өлімді ойлап, жақсылық жолға шығып, сол жолда жүріп өлгендер — әнеки, үйдің есігінен шыққан — солар. Үйде жатып өлгендер — есік ойында жоқ, жапсардан шығып кеткен есепті.

Ұлы жыраққа отырғанда, жуынсаң, азы үш (3) кебі болады. Бірінші жуғандағы ниеті. Әуел жуғанда, Құдай тәбәрік отғылыны «бір!» — деп білмек. Екіншісінде Құдай тағаланы «екі» — деп айтудан сақтанамыз (сақланамыз). Үш жуғанда, «үш» — деуден сақтанамыз. Төртінші жуғанда, ниет қыламыз: «Төрт жаһар жарды шапағатшы қыл!» — деп қыламыз. Бесінші жуғанда: «Бес уақыт намаз қабылд [ығы] на ниет қыламыз. Алтыншы жуғанда: «Алты тарапымнан рахмет бер!» — деп, ниет қыламыз. Жетінші жуғанда: «Жеті тозақтан сақта!» — деп ниет қыламыз. Сегізінші: «Жұмаққа кіруге несіп қыл!» — деп, ниет қыламыз. Тоғызыншы жуғанда: Анама пайғамбар құданың тоғыз қатынын шапағатшы қыл!» — [деп]... Оныншы жуғанда: «Атама он пейішті несіп қыл!» — [деп]. Он біріншіде айтады: «Жақып ғалайссаламның ұлы... несіп қыл!» — деп, ниет қылады. Он екіншіде айтады: «Он екі... болған күнәдан жарлық. Он үшіншіде айтады: «Дүниеде имансыз кетуден сақта!» — дейді. Он төртіншіде айтады: «Өлер халде иман [мен] кетпекті несіп қыл!» — дейді. Он бесіншіде айтады: «Жеті тозақтан сақтап, сегіз жұмаққа кіргіз!» — деуші еді...

«Ғұмар парық» — атанған себебі мынау екен. Пайғамбар хыдқа (Қүдайға) бір кәпір илан бір мұнафиқ екеуі (екісі) дауласып келді. Кәпір ісі хақ екен, мұнафиқ ісі қара екен. Пайғамбарымыз айтты:

Кейінге бір міксім мирас болып қалды. Хазірет Ғұмар парық мағынасы: «Ақ пен қара арасын айырғышы» — деп, Пайғамбарымыз айтқан екен. «Ақ пен қара арасын айырушы» — деген сөз.

«Әбубәкір Сыдық» — атанғаны пайғамбарымызды кәпірлер: «Өлтірем!» — дегенде, арқасына қапқа салып арқалап жүрген екен. Сол уақытта бір кәпір келіп сұрағанда, шынын айтқан екен: — Мұхаммед осы — деп.

Пайғамбар: «Әбубәкір Сыдық» — деп айтқаны шыншыл, өтірік айтпайды екен. «Ғұшман Зауылнұрын» атанғаны — Пайғамбарымыздың екі қызын алған екен. Сол себеплі: «Екі нұр иесі» — деп айтылғаны: «Екі қыздың күйеуі» — дегені. Ғали «Кәрімалла ужһа» — атанған себебі: шешесінің ішінде жатқанда, харам шибха мекеруа нәрсені ішкізбейді екен. Сол себеплі: «Ғали кәрім Алла ужһа» — атанған.

[Осы папкадағы Мәшһүр Жүсіп жазбасына оның жиені Жолмұрат Жүсіпұлы (1894-1977) түсіндірмесі [361].

Мәшһүр Жүсіптің «Он тоғызыншы бап. Басқа да патшалар, жомарттар, әулиелер» туындысы.

Шаршадым осы жерде ауырып басым, Көзімнен қан аралас ақты жасым [369].

Жан денеде еді ғой. Ол күнде есіңде біз түгіл жаратушы (иаратқушы) Құдай да болмай кеткен күн болды. Бұл күннің аты — қиямет-қайым: қолдан — күш, аяқтан әл кеткен уақыт. Бұл уақыт [та] әркім өз жанымен қайғы. «Бар ойың болсын, жолыңнан қалма. Уақыты жоқ. «Уақ, уақа ал-қалқаңшы қойып» — дегенде, бұлардан бұлай дағдарған соң, күн бұрын түңілген. Олардан бір жарылқасын болар, «Дат!» — дегеннен өзінің үміті жоқ, нашар. «Сол тарапына бағып, Ислам ғылик урсимтасын» — дер екен. Ағайын-туысқан, жар, дос, қатын-баладан дәметкен есепті». Бұлардан не болады? «Иұмирғыр әлмірі мен хиа уама уание уса жите унбиа»: Бұрыннан хабары құлаққа сіңіп қалған соң, ақырет күнінде солай болатұғыны үшін сол тарапына сәлем бергенде: «Дауысы шығар-шықпас сендерден сұрадым не, сұрамадым не?» — дегендей оң жағына сәлем бергендікт [ен], екпіндей алмайтұғынның мәнісі сол екен. Екі жағынан бірдей түңілген соң, Жаратқан патшаның өзіне жабысып, дұғаға қол көтереді екен. Баяғы намаздың басында жабысқан «Әлхамдыға» тағы шаб қылады деген намазыңды жұмыртқа басып жатқан құстай: «Осыны бала қылып, ұшырып шығарармын-ау!» — деген пікір-зікірмен оқып, жұмыртқа басып жатқан кұс біреу үстінен басып кетпесе, ұшпайды. Болмаса, екі шоқып, бір қарап, бидай, тары терген құстарша шоқақтатып оқу ма? Пенде муминнің Құданың құдіретіне ең жақын уақыты — сәждеде жатқан уақыты. Сәждеге бас қойғанда: «Енді басымды көтерсем, Құдіреттен алыс кетемін-ау!» — деген пікірде болып жатуың керек. Және: «Екінші сәжде қылғанша, бармын ба, жоқпын ба? Шықса жаным осы сәжденің үстінде шықса екен!» — деген арзуда болуың керек...

Һәм анық білдің: қиямет күнінің хақлығына нанбағанларды қиямет қайым болып, Құдай алдына баруына қарар от-сыдық болмағандарды, шын дінде болмай, жалған дінді ұстап жүргендерді «Ол кім?» — десең: «Жетімге қаһар қылғандар, жетімді аяп мүсіркемегендер. «Және екінші кім?» — десең: Мұсылмандарға тағам беруге өзі һәм сараң болып, басқаларға да: «Бер!» — деп, қыздырушы болмағанлар. Жетімлерді, мүскінлерді мақрұм қалдырып оларға жаны ашымпаз, аямпаз, мүсіркемпаз болмай, қатал болып жүріп, құр намаз оқығышларының хақында айтылған. Фабыс (қас) жаза және олардың жазасы мынау дегендей, пұл (құл) және мүмин мұсылман болып, бір-біріне жәрдемін тигізіп болыспайды. Мұндай жандар (жанлар) дінсіз, дианатсыз. Құр намаз бұларды дінді қыла алмайды. Дін мағынасы — насихат. Насихат мағынасы — жаны ашымақ. Қанша жаның ашып айтқан сөз құлағына кірмейді. «Үлкен латхыбун лына зыхын» — делінген. «Екінші рас сөз жағымды болмайды» — делінген. Сапарға жүрерде өзіне сөйлеген насихат: «Лығырар мімлайтақ мен сенің сидалмырсылын». Бұл заманда өз бетімен кеткен бұл жұртты түзетіп, жолға сала алмайсың. Көптің ыңғайы, ынтымағы қалай аунаса, ішінде тұрып, сен онан аман қала алмайсың. Тыңлайын десең, айтушы жоқ. Айтайын десең, тыңдаушы жоқ. Тірі тұрып, жұрт ішінде жалғыз қалғанша (қалғұнша): «Ғылу лаһамта мен ла-иман Хадис Шариф һәмит» — бір қапа (қиға) мініп, пақырлық майданына жолан қиафыл. Жұмсақ көңіл бірле қатығы, бірде жатқаның (иатқаның) — сенің жұмсақ көрпе үстінде жатқаныңнан [ж] ақсы дүр. Бейшарашылық, мүсәпірлік, беклік — опа патшалықтан жақсы дүр. Жүз (иүз) иамағы бар шапаның таллалық тоннан жақсы дүр. Қанағаттан жақсы нәпсі жоқ дүр. Дертменлер қажетін іздеп тапқыл! Пасықлар қажеттен қашпақ уәжіп дүр. Әр немеге Құдайдың (Құданың) ризалығы болса, онда болғыл! Әр кісі ғашық махаббат дерттен бейхабар болса, егер атың һәм болса, жаттығына білгіл. Есі бүтін ғақылға ие болған адам дұшпаннан қашуға керек. Сенің аса жақын үгітші дұшпаның нәпсің дүр. Нәпсіңнің халапына жүр. Нәпсіңнің семіруін іздеме, арық болуын ізде. Халап нәпсі істе[ме]к амал тағат болар ма мұнан артық қарық ғадет?! Онан соңғы дұшпаның — қойныңда жатқан қатының дүр. Егер ол кетпесе, сен кет алып. Бас көтеріп жүрмегіл тақтан ағар тас. Бұл екеуінен соңғы зор дұшпаның — ұл-қызың дүр.

Баланың аты — Дұшпан шырын.

Қожа Хафиз... Үшбу қожа Хафиз сөзінің тәпсіріне бір қазақ жақсысы құп шешіп сөйлеген. Сонда екеуі бір жерде отырып айтқан емес. Екеуі екі заманда бірінікін бірі естімей сөйлеген:

Пайғамбар Құдай [й] (хұда) Мұхаммед мұстафа ғалия ал-салауат өссалам: «Қайыр мен үміт хадуһа» — дейді. Яғни: «Менің үмбетімнің қайырлысы — өткіррегі». Қанша пайғамбарлар өтіпті, әрқайсысы бір кеппен не ре [н] жіпті. Ол жақсылар екі Құдайды тауып (табып) дүр. Әр кез кісіден тамұх (тышмақ) қалмап дүр. ...Бұрынғы бір жақсы сөз бар: «Боқ жесең, палау жегеннің боғын жеме // Өзі [боқ] жегеннің [боғын] жеме!». Дүние — бір жақсы-жаман өлексе: әркім бір кеміріп кеткен сүйек. Бір ғазиз айтқан:

Өзі дүниеқор болған адамнан: «Дүние аламын!» — деп, пенденің пендесі болма, жаратқан бір Құдайдың пендесі бол! «Пайданы басыңа қыл, // Басыңнан асса, досыңа қыл!». Өз басына пайда келтіре алмай жүрген жаманнан «Пайда тиеді» — деп, «Қошқардың енегі үзіліп түседі» — деп, үміткер болған ақымақ ит-құстай [б] олма! Дұғасы қабыл болатұғын адамдардың дұғасынан мақрұм қалма! Ең әуелі дұғасы қабыл болушылар — сасқан, босқан, қысылған, қиналғандардың хақында Айта Кәриме бар... Екінші, дұғасы қабыл — ата-ана. Ата-ананың дұғасы бала үшін қабылдығына шек, күмән жоқ. Жастар, балалар ата-ана дұғасынан мақрұм қалмаңдар. Шын ықыласпен ата-анасының қас-қабағына қарап, тік тұрып, іші елжіреумен берген батасын алып қалған бала екі дүниеде қор болмайды. Ата-ананың дұғасын шын алған бала өзі мыстыжап лыдғұт болады. Ақырет үшін қылған құлшылығыңнан бір кәтте болмағаныңды ойласаң, Құдай ризалығын ізде. Қанша оқыған ғылымыңнан бір кәт табуды ойласаң, ұстаздың ризалығын ізде. Жасаған жас, сүрген ғұмыр, қылған әр кәсібіңнен бір кәт табуды ойласаң, ата-ананың ризалығын... [ал]. Үшінші дұғасы қабыл — әділ патшаның халқына қылған дұғасы қабылдығында шәк, шіб һате (қате) жоқ. Төртінші дұғасы қабыл — ізгі тақуа пір һізгер Құдайдан қорқыныш [ы] бар, уәлиаллаларының дұғасы қабылдығында шәк, шүбһә жоқ. Бесінші дұғасы қабыл — ата-ананы шын ықыласпен күтіп сыйлап, ризалығын алған баланың мыстыжап лыдғұт болып, оның дұғасы қабыллығында шәк шүбһә жоқ. Алтыншы дұғасы қабыл — халал жолда жүрген мүсәпір жолаушылар, ораза тұтқышларының дұғасы қабыл. Ауыз ашарында қажыларының дұғасы қабыл: үйіне келгеннен қырық күнгеше намазларының дұғасы қабыл — сапарынан қайтып үйіне түскенше. 1908 жылында 4 июнь, 1326-һижиртның 17-нұмында қазақша пішін елінде жұмға күнінде хазірет сұлтан Алғарфин — Қожа Ахмет Иассауи Шаһыншат әулиеге мықжа болып, хыжират ұлынды.

Хазірет Мұса ғалайссалам айтыпты:

Құдай тәбәрік отғылы айтты:

Құдай тәбәрік отғылы уахи ендірді. Қызыр (Ғызыр) пайғамбарға:

Хадис нәбуида: «Зікір олла жеті иқолуа мәжнүн», — дейді. «Лайтим иман әлмір хаты иқалла не мәжнүн»:

Пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа салиалла тағала ғалияөссалам 570 жылында 27 апрельде 12-інші абиғлауында дүйсенбі таң ата дүниеге келміш дүр. Бұл жылды: «Ғылпіл» — деп атайды. Кітаптарда пілі һибырттан 51 жыл бұрын. 15 жасында Мұхаммед Хадиша анамызды некелеген (некахланған), 40 жасында пайғамбарлық келді. Сол уақытта Мекке халқын 12 жылдай иманға шақырып, 40 кісіден артық жар, дос таба алмай, 53-інші жыл ақырында Медине, Мүнәрре көшіп бұл һижрет миладінің 613-жылдарына келеді.

17-інші госдууақих (агусду уақых) болған дүр.

Медине халқына он жылдан дерт (дірт) түсіп...інші жыл бытдысында дүниеден хылыт айлады. Пайғамбарымыз Мединеге келген соң, қуат-шаһуат тапты. 18-інші жылында һыжыратының 12 мың мұсылман бірлан Мекке халқын шауып, талап алды. Мүшіріклер қайтып бет қарай алмады. 10 жылдың тағы ауылында 90 мың мұсылман бірлан барып, 4 тауап алды. Сол күннен бері мұсылмандарға қажы парыз болып қалды. Һыжыратының он бірінші жыл [ы] кіргенде, пайғамбарымыз дүниеден ақыр аяр тыхар айлады. 63 жасында тарих миладының 634 (534) жылында 12-інші рабиғалаулда дүйсенбі күн бесін уақытысында болған.

Хазірет Әбубәкір ризаллығына Пайғамбардың орнына 2 жыл 3 ай халифалық етті. Хазірет Ғұмар уалғар қараз Аллаға үшінші жылында отырды. 10 жыл жарым жылға қиқа етті. Хазірет Ғұшман ризаллағына 12 жыл халифалық етті. Хазірет Ғалы керімалла 4 жыл 6 ай халифалық етті. Хасен ризиалла 6 ай халифалық етті. Мұнан бұрын да Мағауия ризаллына, хазіретлеріне бір болды. Бұл кісіні «Иманлардың басы» — деп айтады. «Халифа» — деп айтуға көтермеді. Сопы Аллажардың... 20 халифа. Бұл кісі кіре алмай қалады. Сол айтты: «Күрсім дүниеден жүз халифат болған, 30 халифаша көз бісе-бісе, сыз-сыз». Арафат (Хирпытпат) бақшаларында бір өзен бар-ды. Әркім оның бақшаларында. Өзеннен ішер сыла сусамас. Яғни бір адам ғылым-білім мағрипат иесі — кәусардың оның бойынан табылады да қояды. Ешкімге, ешнәрсеге мұқтаж болмайды. Бітті, бітті, жоқ, жоқ...

Айырбассыз нәрсе жоқ [383]. Атластан киім табылмаса, оның орнына қой жүн шекпен айырбасқа турады. Бал мен қант ішіп-жеп, жоқ болса да, айран менен көже аштан өлтірмеске оның орнына тұрады. Су алып ішуге ыдыс жоқ болса, уысыңмен алып ішсең, өлмейсің. Ыдыс орнына уысың тұрады. Мінуге ат табылмаса да, екі аяғың сау болса, аттың барған жеріне сен де барасың. Оның орнына денсаулық пен екі аяғың барлығы тұрады. Сенің алды-артыңда маңайыңа жан жолатпайтын... жасарың болмаса да, дәнемең жоқ болып, кедей болғанның ол өзінде маңайына жан жолатпайтын оның орнына о да туар. Алтын, күмістен салдырған сарайың болмаса да, бір баспана іші қос отырарлық жасап алған избушкаң оның орнына о да тұрады. Атлас, торғыннан төсек-орның болмаса да, жамбасың (жанбасың) астына не төсесең, оның орнына о да тұрады. Сақалтарағың жоқ болса, қолыңменен сақалыңды араластырсаң, тарақ орнына қолың тұрады. Дүниеде болған нәрсенің бәріне де айырбас бар, көріп тұрған жоқсың ба? Бұрын қазақ халқы ишанларды, қожа-молданы төбесіне көтеріп, қадірлеуші еді. Пайғамбар шариғатымен ата-бабасының ғұрып жәрдеміменен (мірдәміменен) жас [аған] бұл ғазиз ғұмырменен, жасаған жасың [а] айырбас жоқ. Кәне, «Осының қадір-құнын танып ғазиз ғұмырды, жасаған жасты босқа өткізбейік!» — деуші қайда? Һай, һай, ессіз (иесіз) ғұмыр-ай; һай, һай, есіл жас-ай! Неменен өттің, не жұмыс бітірдің?! Ойласам, маңдайыма бармағым тіредім де, жансыз сынтастай сілейіп отырып [қалдым]... [384]. Ерік ықтияр өзінде болған күнде бұрынғы ата-баба заманында бұл қазақ ишанлар мен қожа-молданы күтіп, сыйлады. Оның орнына начальник, урядник, стражниклерді күтіп сыйлайтын болды. Бұл қазақ әкесіне ас беруді ұмытты. Мұның орнына начальник келсе, мал сойғыз... болды. Қожа орнына урядниклерді күтті. Қожаларға беретұғын нәзір, ниязын бұларға берді. Молда орнына стражниктерді күтті. Молдаларға беретұғын тебенін бұларға беретұғын болды. Бұрынғы ата-бабасына беретұғын асын ұмытты. Ел аралаған начальниктер үш жылда бір қазақтың ата-бабасына асын бергізетұғын болды. Хазіретіміз [Меккедегі] қағбаға әуел барғанында, ең әуелі хазірет Ғұмар (Омар) барып, қағбаның есігінің құлпын сындырған, барша бұтларды [бұт тастарын] сындырған. Сонда бір тасқа ешкімнің қолы жетпеген биікте болған. Сол уақытта пайғамбарымыз салиалла тағала ғалия өслам — хазірет Ғалы кәрімалла үжһаге хатеп қылған:

Ан хазіретіміз жауап берді:

Сінгірі (зігірі) ан хазіретінің мүбарак иықларына шығып алып, хазірет Ғалы ол бұтты сындырыпты.