Бай мен бектер паң келді.
Кілең байлар саба артып,
Бәйбішеменен сән келді.
Байтақ ұлан ел келді,

Бай сабасы келді енді.
Салтанатты байларым,
Киім киіп сәнденіп,
Ажары топтың өңделді.

Байдың сәнін көргенде
Жоқ, жұқа естен адасар.
Байға паңдық миясар,
Байым сәнді, сайманды,

Асым асқа ұласар.
Патшаның нағыз ұлындай,
Өсірген сипап тұлымдай.
Бай баласы мырзалар,

Бәрі сәнді, білімді-ай,
20 Тәрбие, сәні сайма-сай.
Ағып жатқан аппақ май,
Хан мен билер қонақжай.

Бай ішінде байлар бар,
Ақылға кем, санасыз,
Сүйеуі жоқ панасыз.
Көп дәулетке мас болып,

Хандарменен қас болып,
Тоқтарбай, қайда барасың?
Ақылың жоқ, миың жоқ,

Көтересің кеудеңді,
Тоқтарбай, саған сыйлық жоқ.
Ұлсыздарға орын жоқ,
Қызсыздарға қызық жоқ.

Сен кірмейсің Тоқтарбай,
Бай есепке санауға.
Сексен нарға саба артып,
Тоқтарбай байсың қарауға.

Бір күні кетеді талауға.
Осыны естіп Тоқтарбай,
Іші оттай күйеді,
Күйеді де жанады.

Сексен нардың сабасын
Қанжарменен жарады.
Төгілген қымыз сабадан,
Көл суындай ағады.

Түсе қалып тастады,
Ашу ерді қаптады.
Неге де болса батырды
Бір қылыққа бастады.

Тоқтарбай сонда сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Көп мал менен дүниені
Енді талақ салалық.

Жоқты іздеп қаралық.
Енді еліме бармаймын,
Айтқан серттен танбаймын,
Сапарымнан қалмаймын.

Жердің жүзін қыдырып,
Көзімнің жасы шұбырып,
Жоғымды іздеп зарлаймын.
Басыма жауды қара түн,

Малым бар деп нетемін,
Мүлік, дәулет, көп малды
Бүгін талақ етемін.
Бір перзенттің зарпынан

Қаңғырумен өтемін.
Ей, Аналық, Аналық,
Қу таяқ қолға алалық.
Иесіз малдан пайда жоқ,

Бір перзентті табалық.
Аналық сонда сөйледі:

Бір баланың зарпынан
Қайғы отына жанғаның.
Төрт қатын еді алғаның,
Одан перзент болмады,

Білмеймісің, бейшара,
Жасыңның жетіп қалғанын.

Жетпіске келдің таянып.
Мен қырық тоғыз жасымда,
Қалай бала табамын.
Үлкейе келді Аналық,

Сабырлық ет, уа, қартым,
Қайтып елге баралық.

Ант еткен менің сертім бар,
Сол сертімнен танбаймын.

Қанша айтсаң да бармаймын.
Аналық сонда сөйледі:

Мақсатың болсын іздеген,
Оңға пірлер бастасын.
Елуге келді жақындап,
Батыр, менің қарт жасым.

Жәрдем болса пірлерден,
Табар перзент жас қатын.

Осы сапар үйге бар.
Ақзарбапты қасыңа ал,
Қаразымның шәрінде
Әулие, пірлер көп дейді,

Ақзарбаппен бірге бар,
Пірлерге бар да, тілек сал.
Тоқтарбай сонда сөйледі:

Ақзарбапты қасыма
Жолдас етіп ала алман.
Осы жолы жолымнан
Қанша айтсаң да қала алман.

Жолдас бол да өзің жүр,
Жақсылық пен жамандық
Жаратқан Жаппар панамнан.

Ақыр түбі аңдасам.
Амалым бар ма ерейін,
Мұңыңды айтып зарласаң.
Мүсәпір болған Тоқтарбай,

Кедейге көңілі кеңейді.
Әуелден ақ қалыбы
Жарлыны жарлы демейді.
Қайырымды қарт еді,

Үстінде асыл киімді,
Шын кедейге жабады.
Асыл киімдерді де,
Қақпа шекпен, жаман тон,

Тоқтарбай содан алады.
Тимеген кіршік бетіне,
Жібектен бөтен кимеген
Аппақ қардай етіне.

Шекпен киген күң байғұс,
Жібекті киді етіне.
Еңіреп, жылап, езіле,
Қақпа шекпен жамылып,

Аналық жылап, тарығып,
Тоқтарбай мен екеуі
Еңіреп, өксіп, зарығып,
Екеуі де қамығып.

Қатты қайғы зарпынан,
Көйлектің бауы сөгіліп.
Көп қайғыға шаталып,
Қасіретке маталып.

Елуге келген Аналық
Ықылас күңнен бата алып,
Кетуге шықты сыбанып.
Бел байлады жүруге

Тоқтарбай айқай салады.
Айқайлаған дауыспен
Алба-жұлба киімді
Кілең сорлы барады.

Үстінде қымбат көп киім,
Ортасына жаяды.
Киімге жарлы таласып,
Төбелесіп жөніне

Бәріңді бірдей көрейін.
Үстімде асыл киімді
Ең сорлы пақыр, жарлыңа
Қолымнан бөліп берейін.

Жалаң аяқ, жалаңаш,
Бас киімсіз жалаң бас,
Үстіне киген құрымды,
Көрген күні байғұстың

Алыста тұрып жылайды.
Тоқтарбай байдан пақырлар
Көйлек, ыстан сұрайды.
Әуелден де мейірімді,

Кісі екен сірә райлы.
Киімі жоқ жалаңаш,
Жарымаған алаң, аш.
Тоқтарбай өз көзімен қарады,

Асыл киім жабады.
Талайлары кедейдің
Киімденіп қалады.
Батасын беріп шуласып,

Бәрі қолын жаяды,
Ақ батасын қағады.

Қу таяғы қолында,
Көп дәулеттен не көрді.
Бір баланың зарпынан

Тоқтарбайдың бай басы
Аналық пен екеуі
Құл мен күңге теңелді.
Ел, мүліктен безеді,

Дүние жүзін кезеді.
Көзінен аққан қара жас
Омырауына төгеді.
Күннің ыстық күнінде

Екеуі жылап еңіреді.
Маңғыстаудың бойында
Әулиелер көп екен,
Пірлерге пақыр келеді.

Шетінен түнеп пірлерді,
Қалта толы сары алтын
Шырақшыға береді.
Қанша пірге түнеді,

Үш тұтамы қалады.
Аяққа киген етіктің
Тек тақасы қалады.
Тоқтарбай мен Аналық

Екі нашар, қос ғаріп,
Екеуі де арыпты,
Арып, жүдеп талыпты.
Тоғыз жүз тоқсан әулие,

Қайғы отына жаныпты.
Жылауменен байғұстың
Көзінің нұры жойылды.
Етігінде ұлтан жоқ,

Табандары ойылды.
Маңғыстауда шаһарға,
Көрінуге де қорынды.
Қандай болған кісі еді,

Аяқтары іседі.
Көрген жолы қиын-ды,
Көзден аққан қара жас
Қойынына құйылды,

Сонда да пірге сиынды.
Тоғыз ай күні өтеді,
Жылаумен өмір өшеді.
Қаразымнан кетеді,

Екі пақыр зарығып,
Арықтап әбден меңдеді.
Күн он бір ай болады,
Алба-жұлба болады,

Қайғы ішіне толады.
Қаран күні қараңғы,
Қызыл гүлдей ажары,
Қу томардай солады.

Бір жер мола кездесіп,
Жер молаға келіпті,
Келе сөйлей беріпті.
Сол молаға келгеннен

Мен де сенімен тең мола.
Мені өзіңдей көр, мола,
Ықыласым құлады,

Бір перзентті бер, мола.
Басына шырақ жағады,
Қос пақыр түней қалады.
Қатып келген қабағы

Көз ұйқыға барады.
Қатты ұйықтап қалады,
Төбеден жұлдыз ағады,
Таң смері жауады.

Тоқтарбай байғұс арманда,
Арманда болған жазғанда,
Түсінде аян болады.
Көк есегі астында,

Ақ шалмасы басында,
Бір адам келіп сөйлейді:
o Уа, Тоқтарбай, Тоқтарбай,
Басыңды көтер сен, – дейді.

Осы жасқа келгенше,
Бір перзентті көрмедің.
Бір баланың зарпынан
Жердің жүзін кезгенің.

Дүние мал, еліңнен,
Қоныс еткен жеріңнен,
Талақ етіп безгенің.
Қайырымсыз хандардан,

Саған себеп бермеді.
Ықыласпенен түнедің,
Ықыласты пірің – мен, – деді.
Ей, мүсәпір, болсын мерейің,

Қолтығыңнан демейін.
Зарығып келген Тоқтарбай,
Екі бала берейін.
Енді еліңе барыңыз,

Бақтан артық бағыңыз.
Сүйдеп қолын жаяды,
Бір батасын қағады.
Ұйқысынан оянып,

Бала іздеген Тоқтарбай
Төңірекке қарады.
Ешнәрсе жоқ қараса,
Аналықты тұр-тұрлап,

Ишарат түс мен көрдім,
Бақ-дәулетті кен көрдім.
Таң алдында түсімде
Екі перзент мен көрдім.

Осы көрген түсімде
Баланың бірін ер көрдім.
Ай менен күннен нұр көрдім,
Ер қолында ту көрдім.

Нашар да болса білімді,
Қуаныш көрген күнімді,
Абырой, әжет, шын көрдім.
Тілектесі, сүйеуі –

Артынан науша қыз көрдім.
Аналық сонда сөйлейді:

Түсімде көрген ісімді.
Ақбоз орда ішінде

Жауырыны қақпақтай,
Қос шекесі тоқпақтай,
Алғыр бүркіт қабақты,
Арыстандай айбатты,

Қуанып көңлім жаратты.
Ұл перзентті мен көрдім.
Тар құрсағым кеңіпті,
Тас емшегім жібіпті.

Бір арыстан, ай нарша
Емшегімді еміп жүр.
Қуанышпен шаттанып,
Арықтаған екеуі

Елге қайтып жөнелді.
Ісігі қайтып аяқтың,
Көңілі өсіп шат болып,
Жас күніне теңелді.

Көрген түске сеніпті,
Көңілі өсіп желікті.
Он екі айдың жүзінде
Қайтып елге келіпті.

Малын сойып, ел жиып,
Садақасын беріпті.
Қуаныш ойға толады,
Елуге келген жасында

Баладан кеткен түңіліп,
Омыртқасы үзіліп,
Бес айдың жүзі болғанда,
Іші қалды білініп.

Жеті ай күні толғанда,
Салмағына шыдамай,
Еңкейіп жүрді бүгіліп.
Тоғыз ай, он күн толады,

Ұл перзентті табады.
Аңсап жүрген қос қарттың
Мерейін пірлер қандырды,
Қуаныш көңлін жандырды.

Кіндік кескен әйелдің
Осы туған жас бала
Ұйытып қолын талдырды.
Ат шаптырып, той етіп,

Той қылғаны анық-ты.
Алтын қабақ аттырып,
Ат бәйгесін шаптырып,
Қуаныш көңілін шат қылып.

Сапырулы сары қымыз,
Келген жанды мас қылып.
Кілтін ақша ашады,
Алтын менен күмісті

Осындай жиын той қылды,
Келген халық баршасын
Аппақ майға тойдырды.
Алтыннан бесік соқтырып,

Күмістен шүмек құйдырды.
Мүсәпір, жарлы адамды,
Тоқтарбай жиып алыпты,
Есебі жоқ дәулетті

Аш, жалаңаш адамдар
Олжаға байып қалыпты.
Ат қоюға тағы арнап,
Ту бие мен қомды нар

Атаққа арнап сояды.
Құрметі үшін баланың
Көп дәулетті жояды.
Сағынып көрген баланың

Екіге жасы келеді,
Ата менен ананың
Сүйеніш бала тірегі.
Тағы буаз әйелі,

Пірлерден болған себебі,
Жаз ортасы болғанда,
Тамыздың күні толғанда,
Бір қыз бала тауыпты.

Ер тілегі қабылы,
Аналық пен Тоқтарбай
Жана бір қыз сүйіпті.
Ер мақсаты болған жер,

Мереке тағы той етіп,
Шашуына көп ақша,
Перзент үшін жойған жер.
Осы туған баланың

Ата менен ананың
Қуаныш көңлі өседі.
Екіге жасы келеді,
Сағынып көрген баласын

Ардақтап баға береді.
Үшке жасы келгенде,
Тілі шығып сайрады.
Қуаныш көңлі жайланып,

Ойынға Қобылан тоймады.
Беске жасы келгенде,
Парасат ақыл ойлады.
Алтыға жасы барады,

Ақыл, сана табады.
Жеті-сегіз жасында
Ата менен ананы
Құрмет етіп бағады.

Құрметті Қобылан балаға
Халық ақыл салады.
Қобыланды бала сөз айтса,
Халық қабыл алады.

Он бір жастан өтеді,
Келбеті келген сияқты
Жас теректей өседі.
Он екіге келгенде,

Алмас пенен садақты
Беліне орай іледі.
Арыстандай айбатты
Алып-ұшып жүреді.

Үш қырлы жебе көк найза
Ордасына сүйеді.
Қобылан атты батырдың
Ел тілегін тіледі.

Он екіге жас толды.
Сүйенді халқым маған деп,
Өзіне қатар баллардан
Қасына жолдас алады,

Қарауыл Қобылан қарады.
Қарауыл қарап жүргенде,
Шаң-шұң еткен көп дауыс
Құлағын келіп жарады.

Санына қамшы ұрады.
Сол дауысқа барам деп,
Ана тауға шығады,
Мына тауға шығады.

Сол дауысқа жете алмай
Аң-таң болып тұрады,
Қайтып үйге барады.

Сол дауысқа жете алмай
Арманда болып келгенім.
Осы дауыс не дауыс,
Айтып бер, әке, себебін.

Дауысты байқап сынадың.
Сені көрмей тұрғанда
Еңіреп, өксіп жыладым.
Сені көзім көрген соң,

Айтпасыма амал жоқ,
Қиылып, ұлым, сұрадың.
Осы дауыс себебі:
Руы қалмақ ел еді,

Есепсіз, сансыз көп еді.
Хабары талып келеді,
Дәумаманың Аққұртқа
Айдан сұлу деп еді.

Сынап береді деп еді.
Теңін тауып берем деп,
Күйеуін сынап көрем деп,
Бек сауытын белсенген.

Батыр болса берем деп,
Лайығын табам деп.
Ардақтаған Аққұртқа
Кәдірлі жалғыз балам деп.

Баршасының ақылы
Ер қайратын сынауға,
Шойыннан терек құйдырған.
Ару, сұлу Аққұртқа

Майысып тұрған балдырған,
Көздің жауын алдырған.
Көрген жанның көрікпен
Көргенде есін тандырған.

Хабар салған Дәумама
Он екі ханның еліне,
Еліндегі еріне.
Беремін деп Құртқаны

Құйған шойын құлатқан
Қайраты асқан еріне.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Бұйыра қойса тұз, нәсіп,
Теңімді іздеп табайын.
Тегіннен тегін мал бермей,
Қыз Құртқаны алайын.

Құлаққа хабар тиген соң
Бармай неғып қалайын?
Ердің аты шыға ма,
Таңдап тұлпар ат мінбей,

Қара тастан өткізбей.
Өзінің тайпа халығын
Тереңдеп тегін қайратпен
Ару таңдап қыз сүймей.

Несі батыр батырдың –
Таңдап жүйрік мінбесе.
Шығыршықты көк сауыт
Берік сақтап кимесе,

Жасанып тұрған сансыз қол,
Жападан жалғыз тимесе.
Күні де бір, түн де бір,
Жау ішіне кірмесе.

Қыпша белді ақ қылаң
Тартып алып қайратпен
Теңін тауып сүймесе.
Ер мақсаты бола ма,

Шығыршықты көк сауыт
Кебінім деп киейін.
Тауға салса тас кескен,
Айбаттанса бас кескен.

Ханнан қайтпас ақ алмас
Орай белге ілейін.
Батаңды бер, ата-анам,
Тәуекел етіп жүрейін.

Барып жауға тиейін.
Қарт анам мен қарт атам,
Сізге тілек саламын.
Мақұл көрсең екі қарт,

Осы жауға барамын.
Алға басқан жас жанмын,
Қайтармаңыз талабым.
Айдан ару Құртқаны

Бармай неғып қаламын?
Талапты туған жас ұлмын,
Қайырмаңыз талабым.
Сонда атасы сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді,
Қайғылынып қарт сасып,
Не болғанын білмейді.
Әлден уақыт болғанда,

Сені көрмей тұрғанда
Қайғымен өксіп жыладым.
Қоныс еткен жерімде,
Ұлан байтақ елімде,

Болмады менің тұрағым.
Жетпіске жасым жақындап,
Болмаған соң мұрадым,
Қу таяғым қолға алып,

Жалғызым, тыңда мұңымды,
Сені көрмей тұрғанда,
Білмеді халық бұлымды.
Жер жүзін кезіп, қыдырып,

Қарт әкең мен қарт шешең,
Баладан кеткен түңіліп.
Сен туған соң жалғызым,
Қызық көрген күнімді,

Дәумаманың Аққұртқа
Кемелге жасы толған соң,
Анасы оның Дәумама
Беретін күні болған соң,

Он екі ханның еліне
Патша хабар салыпты.
Көзімен сынап көруге.
Лайықты батырдан

Басы жұмыр пендеге.
Шойыннан терек құйдырған,
Қайраты асқан ерлердің
Күшін сынап көрмеге.

Құртқаны берем деген соң
Жиылмасын ел неге.
Құртқаға ғашық сыртынан
Келмесін тойға ер неге.

Мақсаты өзімсініп баршасы да,
Айдынды айдан сұлу Құртқа серге.
Талабы батырлардың Құртқаны алып,
Мақсаты, бар мұраты шықпақ төрге.

Батырлар кезек-кезек теректі атты,
Сақ етіп атқан оғы кейін қайтты.
Үсті-үстіне желігіп алмас шапты,
Шапқан қылыш өтпеді сол шойынға,

Батырлар кезек-кезек атып жатыр.
Оқ тимей бірқатары асып жатыр,
Аңсызда бірқатарлар кетті қапыл,
Айқайласып қалмақтар шулап жатыр.

Қалыңда, қапылыста кейбір оқтан
Бірқатар жан оқ тиіп құлап жатыр.
Бір қыз үшін шулаған көп қалмақтың,
Талайы аңсыз өліп қирап жатыр.

Ақсұр аты астында,
Тау басына барады.
Ер қаруы – бес қару,
Айқара бойға асынып,

Қарауыл тағы қарады.
Қарауыл қарап тұрғанда
Үш жолаушы тап болды.
Аққұртқаның тойының

Тоқтарбай мен Аналық
Екеуіне барады.

Жалғыз балаң мен едім.
Аққұртқадай арудың
Хабарын естіп қуанып,
Шын желігіп келемін.

Жақсылық пен жамандық
Маңдайымнан көремін.

Батаңды берсең деп едім.
Ықыласпен бата бер,
Батаңды берсең барамын.
Егер бата бермесең

Қайырдың ердің талабын.
Ықыласпен қол жайсаң,
Мен Құртқаны аламын.
Ілгері басқан перзенттің

Бармай неғып қаламын.
Сонда атасы сөйлейді:

Айтып тұрған ол жерің
Адам барар жер емес,
Барам деуің жөн емес.
Сан жетпейтін халықтың

Ерлері сенен кем емес.
Балам, бекер бармаңыз,

Әкең менен шешеңнің
Сөзін тыңдап, аңдаңыз.
Беркіндегі қалың ел,
Есебі жоқ сансыз жау,

Оған болмас айлаңыз.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Бармағаным мін болар,
Батырлыққа кір болар,

Бармай қалсам егер де,
Ерлігіме сын болар.
Сонда анасы сөйлейді,
Сөйлейді де толғайды:

Жасы жеткен бабаңа.
Бермеймісің шын тілек
Тоғыз ай, он күн көтерген
Тілеп алған анаңа.

Қанша айтсаң да тұра алман,
Өтінгенмен тіл алман.
Беренгі сауыт белсеніп,
Қайратыма сия алман.

Жақсылық пен жамандық –
Жазған шығар бір Аллам.
Айдан сұлу Құртқаны

Он екі ханның ерлері
Берік тұрған құралдан.

Анаңның айтқан сөзіне
Құлағыңды салмадың.
Қайсар туған ер Қобылан
Жеделіңнен танбадың.

Оңай болмас, шырағым,
Он екі ханның қол асты

Құртқаны тартып алмағың.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Қабыл болса сапарым,
Құртқаны алып келгемін.
Қолда тізгін барында,
Ерліктің қонған бағында,

Қолымдағы көк қылыш
Қалмаққа қарсы сермермін.

Өтінгенмен көнбеймін.
Берік асындым бес қару
Өзіме өзім сенгенмін.
Әкесі мен шешесі

Шарасыз қолын жаяды,
Екеуі бата қағады.
Ата менен анадан
Батыр туған ер Қобылан

Белінде қылыш сартылдап,
Қобыланды кетіп барады.
Күні бес күн болады,
Алтыншы күнге толады.

Қарашоқы басынан
Қарауыл Қобыланды қарады.
Шулаған халық дауысы,
Құлағын ердің жарады.

Ор қояндай орытты.
Қобыланды мықты шонықты,
Алдынан тура батырдың
Бір қара оба жолықты.

Қара обаға барады,
Қарауыл Қобылан қарады
Есебі жоқ әскерді,
Жиылған сансыз халықты

Батырлыққа сенсін деп,
Айбатыма шыдамай,
Күннен сұлу Құртқаны
Еркімен жаулар берсін деп,

Екпінінен садақтың
Жолдағысы өлсін деп,
Садақты толғап алады.
Алыстан көрген қалмаққа

Зулап кетіп барады.
Жолындағы жаулардың
Қабатынан келгенді
Қабаттап өтіп барады.

Қыл жалаулы жаулардың
Талайларын қағады.
Оқ өткенде тулады,
Ағып қаны зулады.

Қойдай маңырап шулады.
Қырық қызы бар қасында,
Алтын телпек басында.
Кемалға келген жасында,

Гауһар моншақ шашында,
Қиялға келді Аққұртқа
Ақылға асқан асылға.
Мамекелеп Дәумаманың

Ал тыңдашы, мамам-ай.
Білгенің болса тура айт,
Ал, мамеке, маған-ай,
Өтінем, анам, саған-ай.

Қайдан шыққан бұл садақ,
Қабат келген ерлерден,
Қабаттап өтіп барады-ай.
Кейбір шеттеп кеткен оқ,

Мынау кімнің ұлы екен,
Батырлығы шын екен,
Көңіліме жағады-ай.
Тұрған жерден жақындап,

Қобыланды бермен келіпті.
Шойыннан құйған теректі
Көзбен байқап көріпті.
Садақ толы жебені

Тартып келіп қалыпты.
Шойыннан құйған теректі
Ортасынан жарыпты.
Соны көріп сасады,

Үшінші атса қырады-ай.
Екпінін көріп шыдамай,
Самсап тұрған көп қалмақ

Атына қамшы ұрады-ай.
Енді қалмақ қашады,
Атқа қамшы басады.
Ерсініп тұрған қалмақтар

Мұзбел деген таулардың
Ар жағына асады.
Қорқып қалмақ сығынды,
Сығынбай қалмақ неғылсын,

Дұшпандар жаннан түңілді,
Қалмақтар қашып тарады.
Ару, сұлу ақ Құртқа
Дәумаманың қарағы

Не қылса да бұл Қобылан
Қыз Құртқадай арудың
Сынағына жарады.
Қашып қорлық көргенше,

Ақылдасып қарайын.
Мамеке, тіліңді алайын,
Сынадың ердің талайын.
Кімдер мықты, кім осал,

Мақсатпен болды мұрадың,
Ерлерді байқап сынадым.

Жолдаспен болар тұрағың.
Дәумама анаң сынады-ай,
Көңілім тоқтап тынады-ай.
Алыстан тартқан садақ оқ

Ғайыптан зулап шығады-ай.
Құйған шойын бұтағы,
Тұс-тұсына құлады-ай.
Он екі ханның ерлері

Мықтылығын көрген соң,
Бәрі қашты шыдамай.

Таланды туған жас дейді.
Қобыландыдай жас бала,
Хабарыңды естіп, Құртқажан,
Келген шығар шыдамай.

Әруақты ердің данасы,
Тоқтарбайдың баласы.
Ақылды ата-анасы,
Ғайыптан келген осы ер

Жолына кілем салыңдар.
Қырық қыз жолдас қасыңда,
Салтанат, сәнмен барыңдар.
Дидар жүзін көріңдер,

Табанын жерге тигізбей
Көтеріп алып келіңдер.
Айбатты туған Қобыланның
Дидарын, қыздар, көріңдер.

Қобыланның жүрер жолына
Төсетіп кілем салдырды.
Кілең жібек кигені,
Салтанат сәнмен жүргені.

Табылды деп Құртқаның
Халықтан таңдап сүйгені.
Айдан сұлу Құртқаның
Халықтан іздеп жүргені.

Оттай беті қабынып,
Ғашық болып Қобыланға
Көргенінше сағынып.
Асық болған сұлу жар

Шыдап тұрсын неғылып.
Қырық қызбенен қылаңдап,
Ақ қайраңдай сылаңдап,
Нәзік белі бұраңдап,

Кербездікпен керіліп,
940 Басуға аяқ ерініп,
Ер Қобыланды көргенше,
Қуанып Құртқа желігіп,

Қос шашбауын тебініп,
Алдынан шығып барыпты,
Көрісіп қолын алыпты.
Қуанышты көңілі

Қобылан менен Құртқаның
Қосылған күні анық-ты.
Қырық қыз жолдас қасында,

Құртқаның мекен-жайына
Қызықпенен барыпты.
Батыр Қобылан келген соң,
Дәумама ерді көреді.

Қуаныш етіп көңілі,
Ерлігін сынап сенеді.
Қуанышты қызық той
Мереке еткен жері еді.

Халықтың басын құрады.
Отыз күн ойын, қырық күн той
Осындай қызық қылады.
Қобыландыны жақсы қарады,

Қару-жарақ асынып,
Қобыланның жатқан алтын үй,
Қырық жігіт беркін бағады.

Қарақыпшақ елің бар,
Жетпіс күн болды келгелі,
Қайтатын елге жөнің бар.
Жан жолдасым сен едің,

Сұлу Құртқа мен едім.
Ғашық болып қосылған
Сүйіскен жолдас тең едің.
Көңілімдегі сөзімді,

Қарақыпшақ елің бар,
Еліңде құрбы, теңің бар.
Біраз болды жатқалы,
Қайтатын елге жөнің бар.

Келгеніңе көп болды,
Қарақыпшақ елің бар,
Кеткеніңе көп болды,
Ағайыннан араңыз,

Тарыққан ата-анаңыз.
Ерде болады даналық,
Өзіңе ақыл салалық.
Мақұл көрсең ер Қобылан,

Енді еліңе баралық.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Байтақ жұрттан қалаған.
Жан жолдасың мен едім

Ұлықсат болса кетелік
Дәумамадай анадан.
Дәумамадай анаға
Хат жазамын мен, – деді.

Ер игісі доста бар,
Әуелден нақыл сөз еді.
Дәумамадай анадан

Ұлықсат болса анадан,
Қайтуға пұрсат алайын.
Қарақыпшақ халқымда
Білікті талай данам бар,

Сағынған ата-анам бар.
Асыл ердің белгісі,
Үлкеннің қақын тамамдар.
«Дәумама атты анайым,

Жасы жеткен екі қарт
Сағынған ата, анайым.
Қобылан қашан келер деп,
Көзі талып телміріп,

Тұрған қыпшақ ағайын» –
Осылайша хат жазып,
Дәумамаға беріпті,
Хатын оқып көріпті.

Ақылдасып ойласқа
Өзі менен жолдасқа
Келің деп хабар беріпті.
Білімді би мен ер келді,

Азамат ерлер тең келді.
Келген сонша халыққа
Дәумамадай дана адам
Тура сөз айтып сөйледі:

Білікті би мен бегілерім,
Аққұртқам менің ардақты,
Қобыланды батыр бергенім.
Келгеніне көп болды,

Қайтамын деп ер Қобылан
Сағынған Қыпшақ елдерін.
Мереке тойын қылалық,
Астана елді жиялық,

Тойға малды қыралық.
Мерекеге ел жиылып,
Есепсіз жылқы, қой қырды.
Келген халық баршасы

Арақ пенен шарапқа,
Келген жанды тойдырды.
Алтын қабақ аттырып,
Ат бәйгесін шаптырып,

Ортасына ту тігіп,
Қуантып елді шат қылып.
Сексен нардың үстіне
Есепсіз жасау арттырып,

Жібектен арқан тақтырып.
Тәрбиесін өзгеден
Анағұрым арттырып.
Өзге той мұндай болған жоқ,

Қызмет қылды Дәумама,
Жалғыз қызға қорған боп.
Күміспенен күптеген,
Алтынменен аптаған.

Мереке талай той болды,
Мұнан еш той аспаған.
Қызға берер жүктерін
Кіл жібектен қаптаған.

Дәумама дана үлгерді.
Қобыланға қызмет етуге
Жалшы берді, құл берді.
Құртқаға қызмет етуге

Салтанатқа күң берді.
Бір-біріне жарастық
Алтын шашақ ту берді.
Тәрбие мен қонағын

Қобыланның еліне
Көшті тарттырып жүрді енді.

Қулықты Құртқа сынады,
Әрбір мүше, тәндері
Аққұртқаға ұнады,
Көрген соң көңлі тынады.

Бір ауыз сөз сол жерде
Өтемістен сұрады:

Жасы жеткен атамның
Сенімді ері – сен деді.
Керқұлықты атамнан
Көрімдікке сұраймын,

Атайға хабар бер деді.
Өтінемін атамнан
Баласындай көрер деп,
Атакем маған сенер деп,

Көрімдікке берер деп.
Көрімдікке бермесе,
Беруді мақұл көрмесе,
Келініне сенбесе,

Бермегенім жөн десе,
Қоңсы болып қонбаймын.
Көрімдікке алмасам,
Қайғылымын, оңбаймын.

Мен Қыпшаққа бармаймын,
Айтқанымнан танбаймын.
Атам берсе қулықты,
Еншіме соны арнаймын.

Еншіме оны бермесе,
Қайғылы, мұңды келінмін,
Жылаймын да, зарлаймын.
Сүйдеді де Аққұртқа

Мекендеген жеріне.
Өтеміс кетті хабарға
Тоқтарбай қарттың еліне.
Ертең тал түс болғанда

Аттан түсіп Өтеміс
Сәлем берді иіліп,
Сексенге келген Тоқтарбай
Даңқы күшті еріне.

Жер астында ардақтап,
Керқулықты бағады.
Асты, үстін құрғатып,
Жеті жігіт жақсы қарады.

Жібектей жал мен құйрығын
Жез тарақпен тарады.
Туар күні таянды,
Жұмсаққа құлын түссін деп,

Қалың кілем үстіне
Мақпалдан төсек салады.
Тоғыз ай күні толыпты,
Туатын күні болыпты.

Маңынан бие кетпе деп,
Қыдырмаңыз шетке деп,
Мақпал төсек үстіне
Аяғын жерге тигізбей,

Мойныңда болар өкпе деп.
Құлынның қалай туғанын
Білдірмеңіз шетке деп,
Болмасын дабыл көпке деп,

Жетеуі жақсы қарады.
Бие қашан туад деп,
Ұйықтамастан бағады.
Төбеден жұлдыз ауғанда,

Қалғып кетіп бір жігіт,
Жаңа туған құлынның
Жерге тиді аяғы.
Ілініп кеткен жігіттің

Қалғыған ғана кезі еді.
Тәрбиемен тусын деп,
Жігіттерге Құртқаның
Осылай айтқан өзі еді.

Жерге тиген себебі.
Жаюлы тұрған жібекке
Туған шақта жас құлын,
Тіке түссін деп еді.

Кемелге құлын келген соң,
Үстіне қатты тигізбей,
Мақпалдан жабу жаптырды.
Мойнынан қатты тигізбей,

Сары балға тамдырып,
Торышаның көңілін
Шын өсіріп шат қылып,
Жетеуіне қаратты,

Шыны бағып қарапты.
Күн-түн сайын торының
Тарақпен түгін таратты.
Әлқисса, ендігі сөзді Қырымның қырық батырынан естіңіз.

Қырымдағы қырық батыр,
Оза шауып әр жаудан

Көрсе жауды долданған,
Талай батыр паңды алған,
Қарсыласып ханды алған.
Алшағыр қалмақ шаһарын

Шабуға ой мен жадыға алған.
Қырымдағы қырық ердің
Қартқожақ екен ағасы.
Қасындағы жолдастың

Жау ізденіп батырлар
Ақылдасқан шамасы.

Қасыңдағы жолдастар,
Сізге ақыл саламыз.
Лайықты бір жауды
Өзің тауып бер деді.

Қайратқа асқан ерлерім,
Өзіме қатар жалғастар.
Менің айтқан сөзімді
Ақылменен аңдап қал.

Тұлпар мініп ту алған,
Қырық жолдас ерімсің,
Жауды көрсең қуанған,
Әскерді көзің көргенде,

Айбатты қолға ту алған.
Қызғынды берен басшыңмын,
Білгенімді айтпай тұра алман.
Талай жерде жауды алдық,

Жасанған әскер құралдан.
О, қырық жолдас, қырық жолдас,
Еңбегіңіз еш болмас.
Қолда қару, батылмыз,

Еңбегіміз еш болмас.
Есітемін алыстан,
Мықты дейді данышпан.
Алдырмайтын арыстан,

Талайлармен алысқан,
Талай жаумен қарысқан.
Оның елі төменде
Сырттан құмар ер едім,

Алшағыр ханға баралық,
Барып қимыл салалық,
Болмасын сөзде шалалық.
Арын арлап халықтың,

Кел, осы жауды шабалық.
Шынарға найза саптайық,
Тұлпарларды баптайық.
Тасты кесер алмасты,

Айтқан серттен қайтпайық.
Бейпіл жатқан халыққа
Ішкі сырды айтпайық.
Басшысының бұл сөзін

Жолдастар қабыл алады,
Тұлпарды баптап бағады.
Қырық күн баптап тұлпарды
Атқа ер тоқым салады.

Ерлер кетіп барады.
Үзеңгісі сартылдап,
Белінде қылыш жарқылдап,
Өмілдірік омырауда,

Ат мойнында алқылдап.
Жігіт кекті Нұрғожа
Қартқожақ пен екеуі
Батырлардың ағасы.

Алшағыр хан мен Қырымның
Алыс еді арасы.
Неше күндей жол жүріп,
Алшағырдың еліне

Жақындап келді шамасы.
Қырымнан шыққан қырық батыр,
Келген сойды желігіп,
Алшағырдың жеріне

Елсіздегі көліне.
Көк шалғынды ағашты
Қалың шыққан ну ағаш,
Бұлтпенен таласты.

Алыстан келген ерлерге
Қалың шалғын, тәтті су,
Көлдің көркі жарасты.
Жеті күн атын бағады,

Жалғыз атқа жал бітіп,
1300 Ат тыңайып қалады.
Ерлер де дамыл алады,
Қалмақтың ері ер Тәуке

Қарашоқы басынан
Қарауыл келіп қарады.
Көлде жатқан қырық атты
Тәукенің көзі шалады.

Алды-артына қарамай
Көлге қарап шабады.
Қанша дұшпан келсе де,

Жалғыз ұрыс салатын,
Ұрысқан жауды алатын.
Атақты, мықты ер еді,
Еріні қанды бөрі еді,

Қайтпайтұғын мықты сер еді.
Қанша жаулар кездессе,
Жалғыз шабам дер еді.
Астында торы тұлпармен

Шалғындағы қырық атты
Сартылдатып сабалап,
Тәукекең айдап жөнелді.
Қырық батыр Тәукеге

«Тоқта» деп айқай салады.
Қайтпайтұғын ер Тәуке
Қырық жігітке барады.
Ұстаймын деп қырық батыр

Найзаменен сермеді.
Батыр туған ер Тәуке
Қу қурайдай көрмеді.
Қайраты Тәуке өрледі,

Қырық жігітті ер Тәуке
Қайрат күштен алуға
Тәуке батыр меңзеді.
Таяқ тиген батырлар

Жалғыз келген Тәуке ер,
Батырсынған жігітті
Сілтеген найза қаруын
Қу қурайдай көрмеді.

Шақырып алып бір-бірлеп,
Ерлердің қолын байлады,
Батыр Тәуке айлалы.
Қырымнан келген қырық ердің

Мөлдіреп көзі қарады.
Қолға алды найзаны,
Ерлердің қолы буулы,
Қалаға қарай айдады.

Қырымнан келген қырық ердің
Ер Тәуке көңлін басады.
Батырсынған немені
Жалғыз өзі шатады.

Байластырып шылбырмен,
Қырық тұлпар, қырық ерді
Қалаға қарап айдаған.
Тітіреп жылап қырық батыр

Тәукеден қорқып зарлаған.
Талай жауға шапқан ер
Тап осы жерде қалды пайдадан.
Қайтпайтұғын ер еді,

Қырық батыр мен қырық ерді
Қалаға айдап келіпті.
Тартуға болсын ханға деп,
Қырық атты беріпті.

Айдап келген қырық ерді
Алшағыр көзбен көріпті.
Қуанып көңілі өседі,
Дарбаза сарай қама деп,

Сарбаз алып қасына
Қырық ерді Тәуке айдады.
Бұрынғыдан беркітіп,
Қырқының қолын байлады.

Дарбаза биік қақпаға
Бұларды айдап барыпты.
Биік аула қақпасын
Берік етіп бекітіп,

Қолға түскен ғаріпты.
Дарбаза аула ішінде,
Шығар күн қашан болад деп,
Батырлар жылап зарықты.

Қысым беріп осындай
Қамап салды кәріпті.
Тап сол күні кеш болды,
Еңбектері ердің еш болды.

Таршылықта жылайды,
Кең дәурені жоқ болды.
Қайғыланып батырлар
Көкірек жалын, от болды.

Өздері амал таппаса,
Бұларға теңдік жоқ болды.
Ақылдасып қарады,
Бір-біріне ақыл салады,

Босанысып алады.
Үзік-үзік жөке арқан
Сол сарайдан табады.
Олардың тапқан амалы

Бірін-бірі көтеріп,
Сол сарайдың үстіне
Амалдап шықты біреуі.
Ендігі қалған ерлерді

Есебін тауып құтылып,
Қаладан қашып барады.
Қан матаудан арылып,
Қалың жыныс ағашқа

Түн ішінде барады.
Ақылдасып қарады,
Ойласып ақыл табады.
Қартқожақ батыр сөйлейді:

Қасыма жақын кел, – деді.
Есітемін хабарын
Руы қыпшақ ел, – деді.
Қарақыпшақ елінде

Тоқтарбайдың Қобыланды
Арыстан туған ер, – деді.
Кел, Қобыланға баралық,
Осы көрген қорлықты

Батырға барып шағалық.
Мақұл көрсе Қобыланды,
Қалмақтан кекті алалық.
Айдаһардай айбатты,

Арыстандай қайратты,
Қанша дұшпан болса да
Қорқып жолдан таймас-ты.
Айбатты қолға ту алған,

Дәумаманың Аққұртқа
Күшпенен тартып қыз алған.
Он екі ханның елінде,
Ару Құртқа сұлуды

Қобыланнан бөтен кім алған.
Қобыланға қарай жол шекті,
Екі қонып арада,
Үшінші күн болғанда

Көптен жүрген алаң, аш,
Тоналып келген жалаңаш.
Сүдіндері жүдеулі,
Оларға ешкім қарамас.

Ұлықсат сұрап қоныпты,
Жүдеп келген ерлер деп,
Қысырдың тайын сойыпты.
Жүдеп келген қырық жігіт

Аппақ майға тойыпты.
Сылдырлақты қасықпен

Он төрт күн қонақ болады,
Күн он беске толады.
Ашыққан ерлер тойынып,
Қалыбына толады.

Жүдеген қырық ер еді,
Жаңа талап Қобыланды ер,
Қонағын қабыл көреді.
Жалаңаш келген қырық ерді

Қайғысы ердің жойылды,
Қырық батыр тойынды.
Киім киіп, түр бітіп,
Дегені ердің болулы.

Інім Қобылан сен, – деді.
Көңілімде бар бір мүддем,
Мүддемді тыңдап көр, – деді.

Алшағырда кегім бар,
Кегімді алып бер деді.
Қырымнан шыққан қырық батыр,
Қырқымыз да ер едік,

Қайтпас жүрек сер едік.
Еріні қанды бөрі едік,
Талайды басып жеп едік.
Алшағырдың қаласын

Біз мықты деп желіктік.
Қару-жарақ асынып,
Қалмаққа жақын келіппіз.
Елсіз көлдің бойында,

Көк шалғынды ойында,
Тынықтырып ат бақтық,
Бір жетідей біз жаттық.
Кемалға ерлер келген соң,

Жауға еш нәрсе қоймастық.
Осы көлде жатқанда,
Атты күйлеп баққанда,
Жападан жалғыз ер келді,

Осы көлде кез келді,
Қосқа жақын тез келді.
Шалғында жатқан қырық атты
Жиып алып меңгерді.

Бізге қорлық жетті ғой,
1520 Зәбірі қатты өтті ғой,
Абыройды төкті ғой.
Жаяу айдап шәріне,

Қас масқара етті ғой.
Қобыланды, жәрдем бермесең,
Зәбіріміз кетті ғой.
Абырой бізден төгілді,

Нұрлы көлде кездесіп,
Бізге қорлық берді ғой.
Көреген қорлық шағында,
Ағаларың келді ғой.

Ерлерім жаннан түңілді.
Көзімізден аққан жас
Мойнымызға құйылды.
Көрген қорлық қиын-ды,

Қобыланды шырақ, өзің біл,
Қырымнан келген қырық ағаң,
Зәбірін айтып қиылды.
Тартып алды ат пенен,

Мұңымды шақтым, шырағым.
Қалмақтан қорлық көрген соң,
Сіз болды келген тұрағым.
Әпере алсаң кегімді,

Бітеді сонда мұратым.
Сонда Қобыланды сөйледі:

Жастары үлкен ағайым.
Зәбірің көрген тағайын,

Жасы үлкен ағаның
Айтқан тілін алайын.
Қырық ағам кез келдің,
Сөзіңді қабыл алайын.

Шағынған соң қорлықты,
Бармай неғып қалайын.
Сенің үшін, қырық батыр,
Жанды ортаға салайын.

Ауыл үйлес болайын.
Жақыннан жаулап қалмақты,
Қан жылатып шабайын.
Елімді жиып алайын,

Қарттарға ақыл салайын.
Мақұл көрсе көп халқым,
Көше-мөше барайын.
Қыпшақтың үлкен-кәрісін,

Қырық жігіттің жүрген жайы
Айтты түгел бәрісін.

Ілгері басқан жас жанмын,
Жоғары менің талабым.
Қайырма, халқым, тауымды,
Алшағырдың жеріне,

Елсіздегі көліне,
Қарақыпшақ елімен

Жақын жерде жайласып,
Найзаға шашақ байласып,
Қанға тоймас қылышты
Өткірлеп шарға қайрасып,

Жауға жақын барайын,
Жақындап жауға шабайын.
Қырымнан келген қырық ердің
Сөйтіп кегін алайын.

Қобыландыны қайырмай,
Халық ұлықсат беріпті.
Қайтпайтұғын қайратты ер
Батыр Қобылан желікті:

Жастар, бермен келіңдер.
Менің айтқан сөзімді,
Жолдастар, мақұл көріңдер.
Айтқанымның бәрі рас,

Тіл алғаның шын болса,
Бұл қоныстан көшіңдер.
Ертең жүрем мен жауға,
Артымнан көшіп жетіңдер.

Артыңнан көшіп барам деп,
Уағда бер, кесім бер.
Қайтпас жаудан талабым,
Кәрі жирен үйірін

Сол қонысқа жаямын.
Қоныс ету сол көлді,
Болды менің талабым.
Барып жауды жоямын,

Қалмақтың көзін оямын.
Елсіздегі сол көлге
Жирен тайды соямын,
Жирен қопа қоямын.

Қалмаққа бүлгін салмаққа.
Қарсы шабар ер Қобылан
Тасты кескен алмасқа.
Уәде етті көп қыпшақ

Бәрі көшіп қалмасқа.
Он төрт күн етті уағда,
Артынан көшіп бармаққа.
Қырық жігіт бар қасында,

Рауан жолға кенелді.
Екі қонып арада,
Көлге келді сол енді.
Жирен тайды сояды,

Қасындағы қырық жігіт
Ет пен майға тояды.
Қыпшақ елім қонсын деп,
Құтты қоныс болсын деп,

Халық басқарған Қобыланды ер,
Бір жеті көлде тұрады.
Бір жетінің соңынан
Баяғы мықты ер Тәуке

Қарауылға шығады.
Жайылып жатқан жылқыны
Тәуке батыр көріпті.
Кенелдім деп олжаға,

Шабуыл салып келіпті.
Қанша жауды көрсе де,
Бермеген жауға ерікті.
Астындағы торыға

Орай қамшы салады.
Жайылып жатқан жылқыны
Дүркіретіп қасынан
Батыр қуып барады.

Қолға қару алмастан
Тәукенің қуды артынан.
Әне-міне дегенше-ақ,
Қалмақтың ері ер Тәуке

Қарсыласа қалады.
Келе келге келгенше
Тәуке батыр қылышпен
Қобыландыны шабады.

Қолынан жұлып алады.
Ат үстінен алысты,
Бір-біріне жабысты.
Таудай болған торы аттан

Қалмақтың ері Тәукені
Аударып Қобылан алыпты.
Жұлып алып Қобыланды ер
Тақымына салыпты.

Қобыланды қайрат бастады,
Сабырдың түбі сары алтын,
Тәукеден қорқып саспады.
Батыр Тәуке талған соң,

Сылқ еткізіп тақымнан
Көтеріп жерге тастады.
Мұрнынан қалмақтың
Бұрқылдап қаны атады,

Қобылан емес қатары.
Қобыландының қалмаққа
Осы келген сапары.
Әлден уақ болғанда,

Есін жинап ер Тәуке
Көзін азар ашады.

Қырық жігітті алғанда,
Батыр едің сен, Тәуке.

Есіңді танған нең, Тәуке?
Қобыландының айбатын,
Қайтпайтұғын қайратын
Осы арада көр, Тәуке.

Алшағырдай ханыңа
Кешікпей хабар бер, Тәуке.
Қырық батырды алыстан
Көрген көзің осы деп,

Құлағын кесіп алыпты.
Тәуке міскін ғаріпті,
Қырық батырды қуалап,
Ұрған қолың осы деп,

Қолын кесіп алыпты.
Құлағын кесті шұнтитып,
Қарын кесті құнтитып,
Мұрнын кесті жымпитып.

Тоқтарбайдың баласы
Батыр Қобылан ер едім,
Айтатын ханға дерегім,
Елсіздегі көліне,

Менің келген себебім,
Қырымнан келген қырық ерге,
Алшағыр, неге желіктің?
Өзіңе өзің сеніпсің,

Қырық батырдың кегі үшін,
Атқа міндім желденіп,
Желігіп келдім тербеніп.
Нулы көлдің бойында,

Тәуке батыр кез келіп.
Қарын кестім құнтитып,
Мұрнын кестім жымпитып,
Құлағын кестім шұнтитып.

Алшағыр, сенен арлаймын,
Қыр соңыңнан қалмаймын.
Қапы қалма, хабарла,
Қыл жалаулы еліңді.

Кешікпей жи, Алшағыр,
Еліңдегі еріңді.
Елшіңменен баян ет
Соғысатын жеріңді.

Сүйдеді де Қобыланды
Қаны аққан Тәукені
Зар жылатып қуады,
Тәукенің жанын сығады.

Есін танып бір жерге
Екпеттеп барып құлады.
Әлден уақ болғанда,
Орнынан азар тұрады.

Қарға менен құзғындар
Қанын көріп қуады.
Қайғы салды Қобылан ер
Ер Тәукенің басына.

Қатты батты жанына
Қобыланның өткір алмасы.
Қанды көріп қызығып,
Тыным бермей барады

Тура жүрер жолы жоқ,
Осы келген сапардың
Ер Тәукеге оңы жоқ.
Етін шұқып қарғалар

Тыным бермей барады.
Қағайын десе қолы жоқ,
Қобыландыға тап болған,
Бұл Тәукенің соры көп.

Тұла бойдан аққан қан
Аяғынан шұбырып,
Кеудеде жаны қыдырып.
Күн бататын мезгілде

Алшағырдың үйіне
Еңіреп келді үңіліп.

Қайырлы ханым сен едің,
Қайтпас батыр мен едім.

Қайтпайтұғын ер едім.
Патша, тыңда мұңымды,
Қайғылы болып келемін.
Сау жерім жоқ, ей, патшам,

Бүгіннен қалмай өлемін.
Көргенімді, Алшағыр,
Айтып өлсем деп едім.
Сен патша да, біз нөкер,

Таңнан қалмай өлемін.
Нулы көлдің бойында,
Қарақыпшақ елінен
Тоқтарбайдың баласы

Қобыланды атты ер келді.
Жылқыны көзім көрген соң,
Қайтпаған тауым ер едім,
Жау келді деп желдендім.

Қанша дұшпан болса да,
Жалғыз барып алам деп.
Көлде жатқан жылқыны
Мен олжаға алам деп.

Ойымда жоқ қорқыныш
Еркінсініп барғанмын,
Жылқыны қуып алғанмын.
Батыр аңқау, ер көдек,

Өзімнің аңсыз ісімнен
Қайғы отына жанғанмын.
Көп айтуға әлім кем,
Ақылымнан танғанмын.

Көлде жатқан жылқыны
Дүркіретіп қуғанмын,
Өзімді-өзім ұрғанмын.
Қобыланды қуып артымнан,

Қарсыласып қарыстым,
Қылышпенен шабыстым.
Жұлып алды қылышты,
Ат үстінде алыстым.

Аударысып Қобыланмен
Бір азырақ қарыстым.
Ерлігі асып өрледі,
Маған ерік бермеді.

Толықсып тұрған жасында,
Қырымнан келген қырық ер
Жолдасы екен қасында.
Қобылан екенін білмедім,

Мен ұрылдым қапылда.
Аударып алып торы аттан
Қатты басты тақымға.
Қобылан қатты соққанда,

Шүмектеп жерге төгілді.
Ғайыптан маған тап қылды,
Тоқтарбайдың баласы –
Қобыландыдай көрімді.

Қобыланды мені ұрды ғой,
Жел терістен тұрды ғой,
Қас масқара қылды ғой.
Мұрнымнан аққан қара қан

Шыбын жанға өтті ғой,
Түп-түбіме жетті ғой.
Мен емес жалғыз, көп қалмақ
Кемеңіз құмға шөкті ғой,

Құлақ, мұрным кесті ғой.
Құлағымды кесті шұнтитып,
Мұрнымды кесті жымпитып,
Қарымды кесті құнтитып.

Шыны қорқақ мен болдым,
Еңіреп жылап сел болдым.
Қағайын десем қарым жоқ,
Қарға менен құзғынға

Орта жолда жем болдым.
Көргенім айтқан себебі,
Алшағырдай патшаға
Осылайша айт деп еді.

Жұлдыз шыға өледі.
Келгенін Қобылан хан біліп,
Ер Тәукеге қайғырып,
Алшағыр қатты сасады.

Қайғырмай хан не қылсын,
Сүйеніші Тәукеден
Қалғаннан соң айрылып.
Таянады бүйірін,

Халқымды әлек етер деп,
Елімнің оты өшер деп,
Басымнан бағым кетер деп,
Көзінің жасы төгіліп,

Омырауына нөсерлеп.
Жанынан үзіп күдерді,
Патшаның жүзі қарайды,
Қабағы ханның түнерді.

Әмір жазды тағы да:
«Елінің ері келсін деп,
Бір қиындық іс болды,
Көзбенен келіп көрсін деп.

Қарақыпшақ жау келді,
Халқым көріп сенсін деп.
Сүйенішім ер Тәуке
Қайтпайтын жаудан сер Тәуке,

Болған жоқ тіпті кем Тәуке.
Қарақыпшақ Қобыланды,
Сол секілді ерімді
Қас масқара етті ғой.

Елден озған ер Тәуке
Арманда болып өтті ғой,
Құлақ, мұрнын кесті ғой.
Қалмақ деген қалың жұрт,

Төре менен бегілерім
Осы бүгін қағыңдар.
Халықтағы ерлердің
Баршасын жиып алыңдар.

Сансыз әскер қол болып,
Есебі жоқ мол болып,
Іргелес қатар қонған ел,
Қасымнан дұшпан болған ел

Қарақыпшақ Қобыланнан
Тәукенің қанын алыңдар».
Азамат басын құрады,
Әскерін сансыз жияды,

Тұлпар мініп ту алған,
Жау дегенде қуанған,
Талай мықты батырлар
Қуанысып тұрады.

Аталы сыншы қашаннан,
Екі адам шығады.

Екі сыншың біз, – деді,
Қобыландыны сынауға
Ұлықсат бізге бер, – деді.
Қаразым мен Сараман

Адамды сынап санаған.
Сынауға ешкім асқан жоқ,

Екеуі ханға келіпті,
Сынауға берді ерікті.
Сан жетпейтін топ әскер,
Қобыландыны алуға,

Қыпшақты барып шабуға,
Енді қалмақ желікті.
Тұс-тұсынан ту байлап,
Соғысқа шықты сансыз қол.

Кілең батыр паң болып,
Жүрген жері шаң болып,
Көргендерге таң болып.
Бөріктері шыпырлап,

Арбалары шықырлап.
Аттылары аяулап,
Бірқатар әскер жаяулап.
Қызарып күн шыққанда,

Баруға әскер жолданды.
Батыр Тәуке өлген соң,
Қалмақтың халқы арланды.
Шамырқанды, шамданды,

Беркінденіп қамданды.
Ер арланып бусанды,
Көкпеңбек қару құрсанды.
Есепсіз дәулет, малы сай,

Батырының бәрі сай.
Қапысыз болды құралы,
Лалаулап шапқан ұраны,
Ортасында Алшағыр

Үгітін айтып тұрады.
Ұлықсат алып көп әскер
Енді шәрден шығады.
Қобыланды да қамданып,

Дулығасын киіпті.
Тасты кескен ақ алмас
Беліне құрсай іліпті.
Қалмақтан бар қауыпы

Қарауыл қарап жүріпті.
Ұлы сәске болады,
Күн сәскеге толады.
Көз жіберсе Қобыланды

Жауды болжап байқаса,
Айта берсе сөз жетпес,
Жау шетіне көз жетпес.
Жердің жүзін қаптаған,

Санағанда сан жетпес.
Аттан түсіп Қобыланды
Астындағы боз атты,
Шап айылын бос тартты,

Шабуға жауға құмартты.
Құйысқанын қысқартты,
Қайтар Қобылан ер емес,
Әскерге қарап жөн тартты.

Боз қырқа жардың басында,
Қарсы келді көп әскер
Қобылан атты батырға,
Қайтпайтын жаудан батылға.

Екі сыншы алдымен
Қобыланға жақын келеді.
Анадайдан көреді,
Аталы сыншы неме еді.

Көрген соң-ақ Қобыландыны
Еңіреп жылай береді.
Көздің жасын төгеді,
Қалмақтардың ерлері

Ту ұстаған Алшағыр, –
Себебін айт, – деп еді,
Екі сыншы сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Айтулы ердің өзі екен,
Керемет күші көп екен.
Қобыланды батыр дегені,

Он екі мүше, таза тән,
Бәрі бірдей тең екен.
Ақылға асқан кең екен,
Жаннан қайтпас ер екен,

Ерінбей шабар сер екен.
Біздер қой да, ол қасқыр,
Ойып, қырар бөрі екен.
Амал ойла падишам,

Айтқанына нанбады,
Жеделінен танбады.
Оңай емес бір кісі
Көп кісіні алмағы.

Мақұл көрді соғысты,
Сансыз әскер қалмақпен
Жалғыз өзі Қобыланды
Қолына берен ту алды.

Қыпшақтардың да адамы.
Қырық жігіті сайланып,
Артында тұр құралып.
Қобыланды жас жүрек

Қайтпас жаудан батыр-ды,
Зерек көңіл, ақылды,
Жекпе-жек деп ақырды.
Дәмең болса келіңдер,

Ауызға толы сөз еді.
Қанша жауға барса да,
Шалдырмай қайтқан неме еді.
Алшағыр хан-патшаға

Немере жақын сол еді.
Қара обадай қарасы,
Келбеті келген неме еді.
Астында ала тұлпармен

Алыстан байқап көреді.
Жекпе-жекке шыққан ер
Қарабек саспай келеді.
Айнымай Қобылан тұрады,

Осындай жақын келгенде,
Қалмақ та болса үлкен деп,
Сәлем берді иба етіп,
Тоқтарбайдың шырағы.

Халық мақтап жүрсе де,
Көріндің көзге шамалы.
Ақылды туған ер болсаң,
Құрмет етсең ағаны,

Қарекең кезекті алады.
Өзіңе-өзің сенесің,
Батырсынған немесің.
Менің атым Қарабек,

Мықтымсынған ерлердің
Ойғанмын неше төбесін.
Сан жетпейтін көп жаудың
Ішкіздім қаннан кересін.

Сен кіші де, мен үлкен,
Кезегімді бересің.
Сонда Қобыланды сөйлейді:

Жақсы айтасың, Қареке,
Менен үлкен ағасың,
Бұрын туған данасың.
Өзіңнен қораш сен көрдің

Қобыландының қарасын.
Еркіңменен сөйлейсің,
Осы жерде-ақ мені аласың.
Көлденеңнен көз салған,

Иә, Қареке, Қареке,
Ерге жедел шын керек.
Ер қолына ту керек,
Әркімге де ел керек.

Жауды көзі көргенде,
Айнымай шабар ер керек,
Қайтпас қайсар сер керек.
Көтере бойдан пайда жоқ,

Жасың үлкен ағасың,
Жасы кіші ініден
Кезегіңді аласың.
Кезек алып Қарекем,

Байқап алсын шамасын.
Кешікпей-ақ халық білер
Мықты мен осал арасын.
Атақты батыр даңыңыз,

Сен үлкен де, мен кіші,
Кезегіңді алыңыз.
Қобыланды кезек берген жер,
Қайтпайтұғын Қарекем,

Өзіне өзі сенген ер.
Талай жауды жаулаған,
Ежелден мықты кемеңгер.
Өзге жаннан өзгеше,

Заманында адамнан
Жеңілем деген ойда жоқ.
Еңсесінде сексен шоқ,
Садақ толған саркез оқ.

Қобыландыны алам деп,
Қарабек ердің көңлі тоқ.
Алмасын қайрап безеді,
Өткірлеп оғын кезеді,

Жасы үлкен қалмақ деп,
Кезегін берген ер еді.
Үшке дейін кезекті
Беруге Қобылан серт етті,

Қарабек атты батырға.
Екі батыр кездесті,
Көктөбенің басында.
Темірден құйған шоқпарды,

Мықтылығы анық-ты.
Дүрілдетіп шоқпармен
Тас төбеге салыпты.
Ойына Қобылан келмеді,

Тас кескен ақ алмаспен
Қарабек тағы сермеді.
Шапқан алмас өтпеді.
Шақпақ қылыш ер Қобылан

Үш кезектің ең соңы
Оқты толғап алады.
Тасқа тиген нәрседей
Кейін қайтып барады.

Ерге қару себепті,
Саржаға Қобыланды
Болат садақ кезепті.
Табан тіреп қалмаққа,

Батырдан зулап ағады.
Жолда тұрған қалмақ көп,
Талайларын қағады.
Қыл жалаулы көп қалмақ

Лаулап ерді қамады.
Кезекке ешкім келмеді,
Қарабегі өлген соң
Шулап қалмақ еңіреді.

Жауға Қобылан кірген соң,
Талайы құлап көлбеді.
Ел бастығы Алшағыр
Қобыланды байқап сынапты.

Қарабегі кеткен соң,
Қапыда ісі өткен соң,
Басынан заман кеткен соң,
Еңіреп өксіп жылап тұр,

Уәзір жолдас қол бастар.
Кел, ақылдасып қарайық,
Ойласып ақыл табайық.
Түрі жаман ер екен,

Сендерге ақыл салайық.
Мақұл көрсең, жолдастар,
Амал бар ма көнейін,

Елшілікке ол көнсе,
Қобыланға билік берейін.
Ел билігін берген соң,
Айтқанына көнген соң,

Дос боласың Қобыланмен
Бөтен көрмес қалмақ деп,
Бір-біреуге сенген соң,
Амандықта, саулықта,

Түрі жаман ер екен,
Қалдырар бізді тарлыққа.
Не десе де көнелік
Қобыланды айтқан жарлыққа.

Әміріне көнейік,
Енді пәлен демейік.
Өзіне ерік берейік,
Көңілі өссін мерейің.

Амал бар ма, бегілерім,
Амалсыздан шыдайық.
Достасып тату болған соң,
Сырын берер Қобыланды ер.

Қайтпайтын жаудан батыр, шер,
Айла, ақылы көп екен,
Білікке асқан кемеңгер.
Ақылмен алдын орайын,

Артық көрдім ішіңнен,
Ақыл ойлар сарайын.
Қобыландыменен дос болып,
Жайғасқан соң байтақ ел,

Ақырын өзім қарайын.
Қорыққан хан Алшағыр,
Жанынан үзген күдерді.
Қараңғылық күн түсіп,

Алшағыр елші жіберді.
Батыр аңқау, ер көдек,
Алшағырға сенеді,
Айтқанына көнеді.

Дос болуға ханменен
Қобылан уәде береді.
Құшақтасып ханменен
Дос болатын жер еді.

Сөз тыңдайтын жөнің бар.
Бейпіл өскен елің бар,
Досты болсаң тілімді ал.
Алатұғын жөнің бар.

Болмасын бізде алалық,
Қалмасын ойда қаралық.
Шын достықта болмасын
Алшағыр патша, шалалық.

Бір тілекте, бір дінде,
Алшағыр хан, болайық.

Қобыланды, саған сендім деп,
Бір діндемін, Қобыланды,
Билігімді бердім, – деп.
Көңілдесіп, сенісіп,

Құшақ жайып, көрісіп,
Дос болдық деп сенісіп,

Уағдасын берген жер.
Уағдасын берген соң,
Бір-біріне сенген соң,
Келісімге келген соң,

Дос болысып тарады,
Қалмақтар елге барады.
Алшағыр патша елімен,
Еліндегі ерімен

Шарасыз қалмақ сенеді,
Қобыландының айтқанға,
Амалсыздан көнеді.
Қыпшақ деген ауылды

Достықпенен қонаққа
Шақырған осы жер еді.
Қалмақтардың кеңесі,
Осылай болды себебі.

Қобыландымен болған достыққа.
Ел шақыр деді Алшағыр,
Әмір етті бастыққа.
Қыпшақты қонақ қылғанша,

Тимеді басы жастыққа.
Байтақ қалмақ ел келді,
Қалмай халық тең келді,
Сән, сайманмен тең келді.

Бозбала мен қыз бала,
Қалмастан бәрі тең келді.

Ажарланып Алшағыр,
Хан көркейіп өңделді.
Елін жиып алған соң,
Қыпшаққа хабар берді енді.

Қыпшақ ауыл бәрісі,
Жасы менен кәрісі,
Қуанышты сол қыпшақ,
Шақырған соң ол тойға,

Ер қабылы деген сөз,
Шын тілегін тіледі.
Бозбала мен қыз бала,
Жастары жүрді сәнменен,

Ащы дауыс әнменен.
Домбыра, сырнай, салтанат,
Келді қыпшақ пәнменен.
Қалмаққа қонақ барады,

Қызметі қалмақтың
Келгендерге жағады.
Қонаққа келген сыйлық деп,
Ат мінгізіп астына,

Қарттарға шапан жабады.
Көрмеген сыйлық қыпшаққа,
Батыр Қобылан көргізді,
Ерлігін халыққа сенгізді.

Бәріңіз бермен кел, – деді.
Достылығың шын болса,
Айтқаныма көн, – деді.
Бір тілекте болайық,

Мұсылманның дініне,
Ризалықпен көн, – деді.
Айтқанына Қобыланды көндірді,

Алдырман деген қалмақтың
Жеделін ішкі сөндірді.
Қыпшақтың елін қуантып,
Батыр Қобылан естірді,

Қалмаққа салып дестірді.
Көңіліндегі ер сөзін
Халқына сонда естірді.
Сексендегі шалдардың

Қобыланмен дос болған соң,
Қуанды қалмақ елі енді,
Тыныштық тапты ер енді.
Қобыланнан аман болған соң,

Қуанышқа кенелді.
Тарту алып олжамен,
Ырзалықпен қыпшақтар
Аулына қайтты сол енді.

Қалмақ пенен қыпшақтың
2380 Тілегін қосқан жер енді.

Ойласып амал табады,
Барса келмес патшаға
Астыртын қағаз жазады.
«Батыр патша сен едің,

Атақты Барса ер едің.
Елің алыс болса да,
Сүйенішім сен едің.
Қалмақтың қорған басшысы,

Тарылды менің заманым,
Болмады, Барса, амалым.
Тоқтарбай ұлы Қобыланнан
Қатты көрген қорлық бар,

Бізге қылған зорлық бар,
Соны сізге шағамын.
Барса, жәрдем бермесең,
Құрыды менің амалым.

Ел шабуға келді енді.
Қалмақтың ері Тәукеге,
Келе өлім берді енді.
Екінші батыр Қарабек,

Қобыланнан бұ да өлді енді.
Батыр Қобылан келген соң,
Тарлықты қалмақ көрді енді.
Айламенен амалдап,

Өп-өтірік дос болдық,
Тапқан айла амалдап.
Сен болмасаң, ер Барса,
Жаққан отым өшті ғой,

Халқымнан кеңдік кетті ғой.
Қорлық елге жетті ғой,
Қыпшақтың көңлі өсті ғой.
Қалмақты дінге кіргізіп,

Жасым менен кәрімді,
Біреуін қоймай кесті ғой.
Амалдайын, алдайын,
Ер Қобыланды арбайын.

Жіберейін, ал Барса,
Қалай болар жағдайың?
Күтіне бер, Барса хан,
Ерлердің жина маңдайын.

Ерлерге әмір беріңіз.
Жылап тұрған көзім бар,
Өксіп тұрған өзім бар.
Қыпшақтан көрген зәбір бар,

Беркінде жатқан елің бар.
Елде талай ерің бар,
Ішімде қайғы, шерім бар.
Өтінемін мен сізге,

Хан Барсаға барады.
Пешатын хан бұзды да,
Көзін салып қарады.
Жазған хатқа түсініп,

Арызын қабыл алады.
Жіберемін Қобылан дегені,
Патшаға әбден жағады.
Хатқа әбден түсініп,

Ақылдасып, ойласып,
Жазған хатты қоштасып,
Қуанысып тұрады.
Сонда Барса сөйледі:

Халық үшін арланбай,
Көріп жауды шамданбай.
Мұқата ма дұшпанды
Халық үшін арланбай.

Алшағырға хатымды.
Ұрудың ары жақын-ды,
Арға шабу мақұл-ды.
Қару, қапшық сайланып,

Күйлеп тұр ерлер атыңды.
Есітемін хабарын,
Жаннан қайтпас ер дейді,
Сескенбейтін сер дейді.

Жақында атым ерлейді.
Достығына наныпты,
Алшағырдың айтқаны
Өтірік емес, анық-ты.

Жіберем деп Қобыланды,
Құпия қағаз жазыпты.
Бізге де қиын сын болар,
Кәріп болған Алшағыр,

Айтқанының бәрі жөн,
Көңілмен аңдап серлесек.
Бізге де қиын сол болар,
Тарлықта тұрған халықтың

Кегін алып бермесек.
Ерлер атын баптайды,
Шынарға найза саптайды,
Алмас қылыш қаптайды,

Қобыландыға күтініп,
Жігерін ішке сақтайды.
Хан Барсаның елінен,
Қуаныш келді, шат келді,

Күтініп қалмақ жатты енді.
Қобыландыны алдап жібер деп,
Халықтың басы хан Барса
Алшағырға хат берді.

Хатын оқып көреді.
Қорыққан мен қуанған
Екеуі бірдей деген сөз,
Көзінен жас төгеді.

Қобыландыны жібер дегені,
Қуанған осы себебі.
Отыз төре, қырық бегі
Шақыртып хан алыпты.

Құтқарам деп бейнеттен
Қалмақтың ханы ер Барса
Амалсыз тұрған халықты
Кеңшілікке шығаріп,

Көрсетем деп жарықты.
Сипаймын деп маңдайдан,
Лажсыз тұрған ғаріпті.
Амалдың таптым қандайын,

Алдайын да арбайын.
Қатты қолға алайын,
Ақыл, амал табайын.
Амалсыз қорқып дос болған,

Хан Барсаның еліне
Қобыландыны жұмсап қарайын.
Қолға қалам алады,
Айла, амал табады.

Алшағыр досың мен едім.
Басыңа қиын іс түссе,
Қайрылармын деп едің.
Достылығың шын болса,

Арызымды аласың.
Қиын жерге жұмсаймын,
Досым десең барасың.

Құлатасың қаласын.
Бар мақсатым бітеді,
Шулатсаң қатын, баласын.
Көп өтінер сөзім бар,

Шыны достым болған соң,
Өтінуге жөнім бар.
Барсакелмес патшада,
Алынбай жатқан кегім бар,

Айтқан сөзге көнесің.
Хан Барсаның қатты жау,
Ханнан ішкіз кересін.
Батыр батыр бола ма,

Жауының оймай төбесін.
Бар арманым тарқайды,
Хандардың басы Барсаны,
Көңілден қайғым кетуге,

Қайғы ашуым басылмас,
Әкеліп басын бермесең,
Өлгенін Барса көрмесем.
Көрген тарлық көп еді,

Көңілге салып серлесем.
Екі жақсы дос болар,
Достықпен көңіл қош болар.
Шын достықтың белгісі,

Достықтың арты бос болар.
Барсаның басын әкелсең,
Қуанып көңілім қош болар.
Жіберген хатын Қобылан алады,

Қағазды оқып қарады.
Жиды қыпшақ елдерін,
Қырық батыр ерлерін.
Халқына ақыл салады,

Қырымнан келген қырық батыр,
Сендерге ақыл салам деп,
Досым маған өтінген,
Достың тілін алам деп.

Қарақыпшақ халқымсың,
Баршаңа ақыл салам деп.
Мақұл көрсең, жолдастар,
Осы жауға барам деп.

Хан Алшағыр доспенен,
Уәдем берік, тамам деп.
Қартқожақ сонда сөйлейді:

Сүйенішім сен едің.
Сізге тізгін беремін,
Не десең де көнемін.
Алшағырдың қамаудан

Алшағырға барыңыз,
Аузынан жауап алыңыз.
Ерік өзіңде, Қобыланды,
Сүйенгені жалғыз сен,

Бұл қыпшағың қалай дер,
Жасы менен кәріңіз.
Қобыланды Алшағырға бармақ болды,
Патшадан барып жауап алмақ болды.

Сол күні Алшағырға Қобылан келді,
Келді де шын досына сәлем берді.
Төресі, бегілермен қасында отыр,
Амандық баршасының жүзін көрді.

Қолдасты амандасып баршалары,
Жиылған мәжілісте жас пен кәрі.
Құрметтеп Қобыландыны қарсы алады,
Сыйлады құрмет етіп халықтың бәрі.

Құрмет еткен қалмақтың
Сый, құрметін көрген жер.
Ортасында отырды
Сыйлық көріп Қобыланды ер.

Қалмақтың басы Алшағыр,
Айла, ақылға кемеңгер.
Алшағырдың айтқан сөз,
Құлақ сал, халық, тыңдай бер.

Құшақтасып дос болған,
Шыны досым сен деді.
Тілейтұғын тілек бар,
Тілегімді бер деді.

Дос болғалы сізбенен
Көңілім өсіп өрледі.
Қалмақтың басы Барсада,
Алынбай жатқан арым бар,

Шыны досым сен болсаң,
Арымды алып бер деді.
Өтінетін сөзім бар,
Жалынып тұрған өзім бар.

Қалмақта мықты Барсада,
Алынбай жатқан кегім бар.
Көрген қорлық зәбір бар,
Әперетін кегімді,

Қобыланды батыр, жөнің бар.
Талай батыр, хан, бегі

Барған адам қайтпаған,
Мықтылығы анық-ты.
Кейін қайтқан адам жоқ,
Соған барған батырлар

Сол шаһарда қалыпты.
Барса келмес атақты
Сол себепті алыпты.
Барсаға шабам деген ел,

Барса келмес патшаға
Бақыт пен ерлік орнаған.
Атса мылтық өтпеген,
Шапса қылыш кеспеген.

Өресі адам жетпеген,
Ары жауға кетпеген.
Айтулының өзі еді,
Талайды басып жер еді.

Барған адам шәріне
Қайтпады бірі деп еді.
Қорықпасаң, шын досым,
Сіз Барсаға барыңыз,

Досыңның тілін алыңыз.
Сізбенен досты болған соң
Жарқырап атқан таңымыз.
Көрген қорлық, кегім бар,

Алшағыр, салдың бүйімді-ай.
Достым маған қиылды-ай,
Тау қайыру қиындай.
Достың тілін алмасам,

Жұмсағанға бармасам,
Ерлігіме шын ұят.
Зейінмен аңдап ойласам,

Алшағыр, тіліңді алайын.
Досым үшін бір сапар
Мен Барсаға барайын.
Жоғары болса талайым,

Барсаның елін шабайын,
Қылышты қанға малайын.
Сенің үшін, жан досым,
Ажалым жетсе егер де,

Жақсылық пен жамандық,
Маңдайымнан көрейін.
Көк найзамды безейін,
Сарыжамды кезейін.

Бір басымды санға теңейін.
Атаңа нәлет Барсаның
Қабырғасын сөгейін.
Көңіліңде арман бар болса,

Уағдасын береді,
Барса келмес патшаға
Барамын деп Қобыланның
Серт байласқан жері еді.

Қағаздасып қанменен
Қыпшаққа қайтқан жер еді.
Уәде беркін қылады,
Қыпшақтың Қобылан шырағы

Садақа тойын қылады.
Жиылған ел, халқына
Құрмет етіп тұрады.
Құлағың сал, кел тыңда,

Қырымнан келген қырық батыр.
Жолдас болған ерлерім,
Жасы үлкен аға мен
Заманы бірге теңдерім.

Алшағыр хан досыма
2730 Менің барып келгенім.
Уәде еткен сөзім бар,
Барып қайтқан өзім бар.

Алшағыр хан досым бар,
Барсадан көрген зәбір бар.
Өзім Қобылан болған соң,
Кегін жоқтау жөнім бар.

Достың тілін аламын,
Уәде еттім ханменен,
Еліне Барса барамын.

Бармай неғып қаламын?
Қайырмаңыз, уа халқым,
Қобыланның сапар талабын.
Сөйледі Қобылан желігіп,

Көтеріліп серігіп,
Көптен жауға бармаған,
Қобыланды жүрген ерігіп.
Азамат басын құрады,

Қарақыпшақ көп халқы
Уайым етіп жылады.
Жыламай халқы не қылсын,
Тоқтарбайдың ер Қобыланы

Қыпшақтың қорған шырағы,
Қарт, кәрісі жылады,
Көздің жасын бұлады.
Елге қорған Қобыланның

Болмайтын болды тұрағы.
Қыпшақ елі жылап тұр,
Көздің жасын бұлап тұр.
Қайта-қайта Қобыланды,

Барамын Барса ханға деп,
Ұлықсат елінен сұрап тұр.
Сексенге келген Тоқтарбай,

Ақылың сенің кем, – деді.
Қарақыпшақ жылап тұр,
Тілегін елдің бер, – деді.
Айласы көп Алшағыр,

Амалмен әдіс еткен-ді.
Барса келмес патшаға
Астыртын қағаз жеткен-ді.
Жан қайтпайтын ер Барса,

Көрген қорлық баршасын,
Барсаға баян еткен-ді.
Атаңа нәлет ит Барса
Талай жауды өткерді.

Қалмақ деген көп халқын,
Мақсатына жеткерді.
Айласы көп Алшағыр
Өтірік сізге дос болып,

Қобыланды, сені алдаған,
Залымдықпен арбаған.
Тілімді алсаң, Қобыланды

Айла, амал еткен-ді,
Барсаға хабар жеткен-ді.
Әр өтірік дос болған,
Көрген қорлық баршасын,

Барсаға баян еткен-ді.
Көңіліндегі мүддесін,
Күні бұрын жеткерді.
Сен кеткен соң, Қобыланды,

Қожа болар Алшағыр
Жирен қопа көліңе.
Халқыңды келтірер,
Өзінің деген жеріне.

Көрсетер елге зәбірді,
Тілін алсаң қалмақтың
Бересің қолдан кегіңді.
Тыңдамай кетсең сөзімді,

Қысыммен көрер зәбірді.
Айырсаң бізден шегіңді,
Қор етер қалмақ еліңді.
Сындырар бекем белімді.

Алдағанға кетсеңіз,
Көрерміз қысым, зәбірді.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Жата ма бүркіт ұяда.
Белгілі берен ер жігіт,
Бек сауытқа сия ма.
Қас жастықтың белгісі

Жауға жанын қия ма.
Менің сапар жолымды,
Осы сапар сұрама.
Шын иланып мен жүрмін

Сарыжаның кезіне.
Дұшпандықпен жұмсаса,
Обалы болсын өзіне.
Ақырында, уа, халқым,

Жауыздық қылса егер де,
Алшағыр хан қалмақтың
Халқым шұқыр көзіне.
Дос болып жүріп қас болса,

Қобыланды жалғыз баласы.
Айрылар болды халқынан
Қобыланның арасы.
Атасы әйел болса да,

Жиылған халық жиында,
Тау қайырып бетіме,
Қайырсыз бетке ұрғанда.

Тоқсан саба тілідіріп,
Керегеге ілдіріп.
Баласыздық зарпынан
Малды талақ еткенмін.

Мал, мүліктің бәрінен
Талақ салып кеткенмін.
Көзден аққан ыстық жас
Қойыныма төккенмін.

Көзімнің жасы шұбырып,
Дамылдамай жүгіріп,
Перзенттен кеткен түңіліп.
Елді талақ еткенмін,

Талақ салып кеткенмін.
Маңғыстауды жағалап,
Әулие іздеп аралап,
Қаразымға жеткенмін.

Әулие қоймай саралап,
Он екі айдың жүзінде,
Он үшінші айдың күзінде,
Құлыным Қобылан, сені көргенмін.

Көрген қызық баршасы,
Бір күнгідей болған жоқ,
Неге, Қобылан, желдендің.
Алшағырға алдандың.

Өштім, жандым дегенде,
Құлыным, сені көргенмін.
Тілімді алсаң, шырағым,
Жөнді болар бармаған.

Алшағыр хан дос болып,
Қобылан, сені алдаған.
Амалымен арбаған.
Айрылып сенен бұл елде

Айламенен алдаған
Бұл дұшпанға нанбаңыз,
Алданып қапы болмаңыз.
Айласы көп Алшағыр

Айламенен дос болды.
Шырағым амал еткен-ді,
Барса келмес батырға
Осы хабар жеткен-ді.

Алдағанға алданып,
Алданып бекер сандалып.
Қарақыпшақ көп халқың
Қалмасын жылап зарланып.

Сен кеткен соң, Қобыланды,
Қарттарың қалар сандалып.
Қожа болар Алшағыр
Қоныс еткен жеріңе.

Ерік бермес еркінсіп,
Жирен қопа көліңе.
Қалмақтар шығар еріксіз,
Еркінсіп қыпшақ төріне.

Осы жауға сен кетсең,
Дүние, малың тұл болар.
Сексеннен асқан Тоқтарбай
Ақырында құл болар.

Менің айтқан бұл сөзім,
Ақырында шын болар.
Жайнаған сәулет заманым,
Тұман басқан түн болар.

Тұлымынан сипаған,
Қаншадай қызым қалмаққа
Шарасыздан күң болар.
Ардақтаған ұлдарым

Сен кеткен соң халқыңды,
Қорғап бағар кім болар.
Қайрылмас бала болар ма,
Ата менен анаға.

Тілек бермек болар ма
Еңіреп көрген балаға.
Қайғыланып жылап тұр
Ағайын, халқың жана да.

Атаңа нәлет Алшағыр
2940 Айламенен алдап тұр,
Көңіліңе салып сен қара.
Сен кеткен соң, Қобыланым,

Тарылар деп қорқамын
Кеңдік көрген замана.
Сонда Қобылан толғайды,
Толғап тұрып ойлайды,

Ойламасқа болмайды.
Мұңын айтып шешесі
Қайта-қайта зарлайды.

Сонда Қобылан танбайды.
Сапар қылды ниеті
Елін баққан Қобыланды.

Достың тілін алуға,
Жұмсағанға баруға,
Қобыланды балаң желденген,
Әруақ қызып тебренген.

Қатты уәде сөз бергем.
Уәдемнен тана алман,
Сапарымнан қала алман.
Жақсылық пен жамандық

Жаратушы панамнан.
Батаңды берсең ұлықсат деп,
Аламын ата-анамнан.
Тәуекелге мінген соң,

Ниеті болсын жолдасы,
Алшағыр патша қас болса,
Ақырын байқап күтіп көр.
Тоқтарбай мен Аналық

Қолыңды жай да, бата бер.
Ата менен анасы
Екеуі қолын жаяды,
Қарттардан бата алады.

Қарындасы Қансұлу
Ер көкем деп жылады.
Көзден аққан қара жас
Омырауын жуады.

Алдындағы ағасы
Қорған сүйеу панасы.

Алдымда панам сен едің,
Артында нашар мен едім.

Көкем, сенің себебің.
Атамның тілін алмадың,
Анаңның айтқан сөзіне,
Көкем, құлақ салмадың.

Алшағырдай залымға
Қатты уәде еткен соң,
Жеделіңнен танбадың.
Қобылан көкем, саналым,

Нешік болар амалым?
Атаңа нәлет Алшағыр,
Айламенен дос болған,
Тарылтар деп қорқамын,

Қыпшағыңның заманын.
Тілімді алсаң бармағын,
Көңілі бөтен алдаған,
Алшағыр дұшпан қалмағың.

Сен кеткен соң батырар,
Аналық пен Тоқтарбай
Қартыңа да бармағын.
Қиындық көрмесем игі едім,

Қолаң шашым жүн болып,
Көрген күнім тұл болып.
Қайғы шекпесем игі едім,
Бірге туған көкемді

Иесіз қалмаса игі еді
Ақырында тұл қалып.
Алдымда панам қорғаным,
Сенің арқаң, ер көке,

Халыққа ханша болғаным.
Алыс сапар жол шексең,
Азғаным да тозғаным.
Көркі кетер ақ боз үй,

Берекетті ел болдық,
Дәулет пен баққа кен болдық.
Артыңнан өскен Қансұлу
Ханшаменен тең болдық.

Уайым салып қайғымен
Енді жылап сел болдық.
Сенен бөтен ағам жоқ,
Тілек, жаным сен үшін,

Еруіме шарам жоқ,
Жүретұғын амал жоқ.

Көзіңнің жасын бұлама.
Атама тілек бермедім,
Анамның еткен тілегін
Алуды мақұл көрмедім.

Жылай берме, бауырым,
Бір уәде еткен соң,

Өзім Қобылан болған соң,
Сескенер жаудан сер ме едім?
Тұлпар мініп, ту алып,
Жауға аттанар күнімде,

Бірге туған бауырым
Өсірдім сипап тұлымды.
Тілегімді тілей бер,
Ұмытпа, қалқам Қансұлу,

Ала берді тынымды.
Алыс емес жақында,
Белгіледім, шырағым,
Жауға аттанар күнімді.

Қарындасы Қансұлу
Мұңын айтып жылап тұр,
Көкелеп тілек салып тұр.
Сөзінен қайтпас Қобыланды ер

Жырламай көңілі тынбады.
Қарақыпшақ елдері
Баршасы жылап шулады.
Қобылан мықты есер деп,

Айтқанына жетер деп,
Ортамыздан кетер деп,
Бармай қалсақ нетер деп,
Қыпшақ жұрты келеді.

Сонда тұрып Аққұртқа
Қобыланға қарап толғайды:

Анаңның айтқан сөзіне
Құлағыңды салмадың.
Алшағырдай залымға
Уәде еткен сөзіңнен,

Тіпті, Қобылан, танбадың.
Қиын болар, Қобыланды,

Алшағырға нанасың,
Атаң менен анаңның
Құрттың, Қобылан, шарасын.
Пәлен айлық жер дейді,

Ер Барсаның хандығы,
Қай заманда барасың?
Осы сапар қиын жол,
Тозағында азасың.

Атаңа нәлет жауыздың
Алдағаны көрінді.
Ерлігі асқан Барсаға
Астыртын хабар берулі.

Арамдығы ішінде,
Көргенін жазып терулі.
Сен кеткен соң, Қобыланды ер,
Еріксіз алар жеріңді.

Күні бұрын түс көрдім,
Болашақ іс көрінді.
Қарттарың мен жастардың
Көзінің жасы төгілді,

Қыпшақ жылап егілді.
Болашақ іс бар шығар,
Айырдың халықтан шегіңді.
Алдағанға алданып,

Халықтың жоқтап кім алар?
Алшағыр хан “жан досың”
Еріксіз басып ел шабар,
Кекті жау бізді қолға алар.

Есіне түсіп өткен іс,
Ашу тұтып долданар.
Қарақыпшақ халқыңды
Досың шауып олжа алар.

Санасыз сарық қой бағар.
Қысым болар көргені,
Тарлық болар атамның
Қалмақтан қорлық көргені.

Бүйтіп тірі жүргенше
Артық еді өлгені.
Қызығының үстінде
Әкеңе өлім келмеді.

Көрген қорлығы үдесіп,
Еріңіз берер қысымды.
Ата-анаңды жүдетіп,
Кемпір-шалың қаңғырып,

Қоймасын досың жүдетіп.
Көргенім зауал болмаса,
Қыпшақ деген халқыңды,
Қысымменен айдайды,

Халқымның соры қайнайды.
3150 Ардақтаған жайсаңды,
Еріксіз қорлыққа айдайды.
Сен кеткен соң қыпшаққа,

Досың бермес тынымды.
Тарылтар кеңіс күніңді,
Айтайын көрген шынымды.
Артыңнан өскен сүйеуің,

Ардақтаулы бикешжан.
Сөндірер деп қорқамын,
Отыз төре, қырық бегі,

Қалмақ құртпаса игі еді,
Қайғы беріп сыйымды.
Сен кеткен соң Барсаға,
Алшағыр шабар еліңді.

Тартып алар жеріңді,
Бердің қолдан кегіңді.
Өтірік емес, шын болар,
Бұл дұшпаннан зәбірді.

Осы жүрер жолыңа
Көңілімде көп арманым.
Тілек бермей халқыңа,
Сапарыңнан танбадың.

Оңай болмас, Қобыланды,
Бір Барсаны алмағың.
Батыр Қобылан, барарсың,
Қанша мықты десе де,

Көп қалмақты шабарсың.
Қайғылы болып еліңіз,
Алшағырхан залымға
Қоныс болып жеріңіз.

Өзің онда, ел мұнда,
Кетпесін жауда кегіңіз.
Асық болған Құртқаңа
Алшағыр көзін салмасын,

Құртқа, сені алам деп,
Басыма қайғы салмасын.
Азырақ рұқсат алармын,
Рұқсат алып Аққұртқаң

Қалмаққа салар айласын.
Өлшеулі күнде келмесең,
Халқыңды келіп көрмесең,
Кешікпей кел өлмесең.

Батыр Қобылан өлмесең.
Айла, амал табармын,
Ақылға салып қарармын.
Алшағыр хан патшадан

Он екі ай рұқсат алармын.
Он екі айда келмесең,
Дидар жүзді көрмесең,
Мен табар амал жоқ,

Арыстан туған ер досым,
Қобыланды батыр маған жоқ.
Хабарыңды білгенше,
Көңілімде бөтен алаң жоқ.

Ақыл ойлап қарайын,
Ақыл ойлап табайын.
Алдымды кеңге салайын,
Асық болған ер досым

Сақтаулы адал сарайым.
Батыр қайтып келгенше,
Қолы жетпес адамның
Ақ мұнара басынан

Ұзаққа рұқсат алайын.
Қол жетпейтін жер еді,
Амал тапқан адамзат
Мақсатқа жетет деп еді.

Кеңінен уәде береді.
Болса тілек мерейім,
Жауға кетті демейін,
Келеді деп сенейін.

Амалым бар ма Қобыланды
Ырзалықпен көнейін.
Шамам келсе келгенше,
Өзімді бағып көрейін.

Қобыландыға айтқан жауабы,
Бәрі үлгі насихат.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Анам тілек салғанда,
Сертімнен мүлде танбадым.
Бірге туған Қансұлу
Ардақтаған бауырым,

Жалынып айтқан сөзіне
Тіпті құлақ салмадым.
Атаға тілек бермедім,
Аналық шешем жылады,

Көзінің жасын көрмедім.
Қансұлу менің бауырым,
Ер көкелеп жылады,
Сапарымды сұрады,

Қансұлуменен тең бе едің?
Әйелдің тілін алғаным,
Сапарымнан танғаным,
Барам деп бармай қалғаным,

Сынықтық болар өзіме.
Қатынның тілін алды деп,
Мат болармын халықтың
Күлістік еткен сөзіне.

Мені жолдан тоқтатар –
Құртқа сұлу сен емес.
Тіліңді алып тоқтайтын –
Қобыланды батыр мен емес.

Жеті дұшпан біреуі
Қатын тілін алатын,
Біздей ерге жөн емес.
Бұл жолымнан қалмаймын,

Ару, сұлу Аққұртқам,
Тілегіңді қабыл алмаймын.

Көңілімде айтар сөзім бар.
Көргенімді айтайын,
Осы жолдың қиынын
Баяндар сізге жөнім бар.

Рас сөзге сенім бар,
Кешегі Орақ, Мамайға

Қосшы болғам өзім дәл.
Орақ пенен Мамай хан
Талай жауға шапқан ер,
Халықты жақсы баққан ер.

Талай жауға барған ер,
Ұрысқан жауын алған ер.
Жауды көзі көргенде,
Айбаты асқан кемеңгер.

Барып қырғын салам деп,
Сол Барсаны алам деп,
Ат қойып елін шақырды.
Елінен жиып батырды,

Ердің ісі қапыл-ды.
Айбатты Орақ, хан Мамай
Білігі асқан ақылды,
Тентек емес мақұл-ды.

Шақырған соң ел келді,
Ел ішінде ер келді.
Қайтпайтын жаудан сер келді,
Көңілді жігіт тең келді.

Еліне Барса баруға,
Барсаның елін шабуға,
Қызғындап ерлер жөнелді.
Ат жаратып баптандық,

Ер менен бектер мақтандық.
Жиып алып халықты,
Әскер санап басқардық.
Алты мың әскер қол болып,

Біз Барсаға аттандық.
Қайтпайтын жаудан ер де бар,
Сескенбейтін сер де бар.
Жау сағынып желіккен,

Ат ізін шетке салмаған.
Үйде отырған шаруа,
Жол шекпеген кем де бар.
Ат жаратып баптандық,

Қуанысып шаттандық.
Алам деп жауды мақтандық,
Қолды санап басқардық.
Барсаға қарап қасқардық,

Қару-қапшық ат сайлап,
Күндіз-түні жол шектік.
Алты айшылық ауыр жол,
Болдыртып атты мендеттік.

Неше ай қонып ортада,
Егіз бұлақ бойына
Шалығып-шаршап біз жеттік.
Егіз бұлақ көлдерге

Мінген атқа күй таптық.
Оныншы күн болғанда,
Барсаға қарап жөн тарттық.
Құм дөң деген дөң көрдік,

Айдынды шалқар көл көрдік.
Осы көлге кез келдік,
Ар жағынан сол көлдің
Боз дөң деген дөң көрдік.

Ат суарып түгендеп,
Адамды санап басқарып.
Жүре бердік біз жөнге
Алдымызға қасқарып.

Боз дөң таудың басынан
Құлатпен шықты төрт атты.
Найзағай ойнап аспаннан,
Көп әскерді өрт атты.

Бізге қарай лап қойды,
Лап қойған әскер жоқ болды.
Әскер қирап құлады,
Талайы тулап сұлады.

Кім екенін біле алмай,
Қалғаны жылап тұрады.
Тек аман кетті бес кісі,
Осы жауға шаталмай,

Осы таудан аса алмай,
Жүруге қорқып бата алмай,
Қалай жүрсің хан Мамай,
Әлеметке тап болып,