Бұл кітап Қазақстан Республикасы Мəдениет
жəне Ақпарат министрлігінің əлеуметтік
маңызды əдебиет тізіміне енгізілген
Жанболат Əлиханұлы (АУПБАЕВ).

(Алғысөз орнына)
Журналист Жанболат Аупбаевтың жазғандарын көптен
оқып жүрген адамдардың бірімін. Өзі де, қаламынан
шыққан дүниелері де қарапайым əрі табиғилығымен көзге

жылы ұшырайтын. Кейіпкерлері бір қарағанда дүниені дүр
сілкіндіріп тұрғандар емес, көптің назарынан тыс қалған
тағдырлар секілденетін еді. Заманындағы заңғарларды су-
реттеген Плутарх пен Стендальдың азуы алты қарыс ай-

баттыларымен салыстыра алмайсың. М.Горькийдің қаз-
қалпында бейнелеген жоталарына да жуықтамайды, кілең
елеусіз қалған есімдер.
Анығында заңғарларды өзің іздемейсің ғой. Олардың

қара жерді қақ жарған атақ-даңқы сені еліктіреді.
Сөйтіп індетіп табады. Іздемеген күнде «заманға жаман
күйлейді, замана оны илейді». Бағзыдан солай. Бір қанығы:
«алыптардың» айтпасыңа болмайтындары мен айтпасыңа

қойғызбайтындары бар. Өткен дəуірлердің жаңғырығын
бізге
жеткізген
қабырғалы

қаламгерлердің
назарына
солардың алғашқылары көбірек ілікті. Бəлкім кейінгілері де
аз жазылмаған шығар. Оған енді сарапшы уақыт куə.

Атағы атан түйеге жүк болған солардың көбінің заманына
дəурені жүргенімен, мəңгілік өмірдің алдында қауқарсыз екен.
Мəңгілік өмір халықты мəңгілікке бастайтын қарапайым да
табиғи ой-əрекетті қадірлейді. Жасандылыққа жаны қас ол

сонысымен құдіретті, сонысымен жасампаз. Əлімсақтан
қаншама дауылпаз ұрандар мен даңғаза жырлар жарапа-
зандалмады дейсіз. Ал халық олардан жалығып, өзіне етене
жақын назқоңырлар мен жайқоңырларды жанына жақын

тартумен келеді.
Жанболаттың «Ашылмаған аралдар» кітабына кірген
дүниелерінің кейіпкерлері маған əуені де, сөзі де елдің ет-
жүрегінен өрілген, саумал самалдай жайлы сол наз қоңырлар

ретіндегі айтар əңгімемді ондағы «SOS белгісі» деп атала-
тын туындыдан алған əсерімді баяндаудан бастайын.
1969 жыл. Павлодар қаласында «Жас ұлан» ұйымы
құрылады. Ұйым халыққа таратқан үнпарақтағы жол-

дар: «Сендер қазақ деген ұлы халықсыңдар! Ғасырлар бойы
еркіндік іздеп, қаратүнек қанды жылдарда бақыт аңсаған
елсіңдер!» - деп басталады. Мақсаты – 1954 жылғы əйгілі
«тың игеру» науқанымен бірге өршіген орыстандыру сая-

сатына қарсы күресу, демографиялық жəне рухани отар-
лауды тоқтату. Қазақстанның орталық жəне солтүстік
өңірлерінде үсті-үстіне жабылып жатқан қазақ мектептері,
ұлт тілінің күресінге лақтырылуы, иман мен ибадан ада

келімсек тобырдың тұрмыстағы озбырлығы тудырған на-
мыс осындай батыл қадамға қайрап салған.
Кеуделерін қыз-қыз қайнаған ұлттық кек кернеген бұлар
кімдер еді? Небəрі 15 жастағы мектеп оқушылары бола-

тын. Жетекшілері Павлодардағы № 3 қазақ интернатының
шəкірті – Арман Қаниев.
Автордың бұл туындысынан тағы бір білгеніміз, осы
ұйым жайлы алғаш рет 90-шы жылдардың басында «Халық

кеңесі» газетіне журналист Ғалымбек Жұматов шағын
мақала жазыпты. Арманды содан кейін бүкіл Қазақстанда
іздеген адам – Жанболат. Басқа ақсақал, қарасақалдардың
бəрі тым-тырыс. Неге?

Мені қинағаны осы сауал. Ұлттық ерліктің үлкен-кішісі
жоқ. Қаһармандық бағасын алуы үшін құрбандықтар
міндетті емес қой. Сусыма сөзге келгенде желіге жөнеліп,
желдей есетін мыңдардың жүрегі дауаламаған азаматтыққа

бесіктен белі жаңа ғана шыққан жеткіншектердің ба-
руы бүкіл қоғамды елең еткізуі керек еді. Жоқ, олай емес.
Осы күнге дейін Арман Қаниев туралы білгендер де ештеңе
білмейді, білмегендер де ештеңе сезбейді. Тəуелсіздік той-

лары оның қанаты күйген қарлығаштары Армандарсыз
өтіп жатыр. Бəлкім сол тойлардың алдыңғы қатарында
кезінде Армандарға тарпа бас салып: «Егер маған билік
берсе, Сталин заманындағыдай бұл балаларды ата-анасы-

мен қосып қойып, өз қолыммен атар едім», – деген физика
пəнінің мұғалімі Омаровтар қасқайып отыратын болар. Оған
күмəніміз жоқ. Кітап авторы сөз орайында орынды айтып
өтетініндей: «Осы күні жалған ақсақал «күрескерлер» мен

қарт «қаһармандар» көбейіп кетті ғой». Оларға сенсеңіз,
Компартияға құлдық ұрып жүріп-ақ бүгінгі егемендіктің
«негізін қалап», тəуелсіздік үшін қасық қаны қалғанша
«шайқасқан». Сондықтан да олар қайдағы бір Армандарды

мойындамайды. Мойындаса, «күрескерлігіне» дақ түседі.
Қоғамда қоразданып жүре алмай қалады. Оның үстіне Ар-
мандарды кезінде алқымнан алған қылмыстары жəне бар.
Армандар ардақталып кетсе, əлгі күнəлары ашылып қалуы

мүмкін. Масқара ғой.
Мұндайлардың шет жағасын өзіміз де көріп, естігенбіз.
1979 жылы Целиноград қаласында Орталық Қазақстанда
неміс автономиясын құруға қарсы ереуілге шыққан жастар-

ды міндетті түрде қатаң жазалау керек деп қайта-қайта
мəселе көтерген қандасымыз есімізде. Лауазым иесі ретінде
коммунистік қаны қызып кеткен шығар. Оған күмəніміз жоқ,
тек сондайлардың ел еркіндігін алып болған соң ұлттық қаны

ойнап шыға келгеніне екі дүниеде сене алмаймыз. Қайран
Абайды көкіректе күрсіндіріп: «Алашқа іші жау боп сыр-
ты күлмек, Жақынын тіріде аңдып, өлсе өкірмек», – деп
күйзелеміз де тынамыз.

Ал Армандарды, 15 жасар қаһармандарын іздеген қоғам
əлі жоқ. Іздетем, сол бір отты, жігерлі көкөрімдердің
ерлігін есте қалдырамын деп Ертіс бойын шарлаған Жан-
болат бар. Өйткені оның ойында да, санасында да ұлт үшін

ерте есейген, бозбала шағынан тоталитарлық режимнің
қысымына ұшыраған, келешегі келте қайырылған қайран
азаматтар тұр. Автордың кеудесінде солардың бір кездері
тəуелсіздік үшін күресіп, ал тəуелсіздіккке қолымыз жет-

кен ақжарылқап кезде қалтарыста қалғанына қиналған,
таңырқаған, көлеңкеленген көңілі бар. Ол «SOS белгісін»
бергісі келеді. Тəуелсіздік үшін тəуелсіздік жоқ кезде күрескен
шын қаһармандардың еркін елге: «Таң қалмаңыздар. Біздейлер

де болған!» – деген сəлемін жеткізгісі келеді.
Жанболаттың
жазбаларында
тəуелсіздік

үшін
тоталитарлық жүйе заманында теперіш көргендер тағы
да бар екен. Іздеп жүріп тапқан ғой. Бірақ қазіргі кең
замандағыдай «сансыз» емес, ол кезде олар санаулы ғана бо-

лыпты. Солардың бірі кітаптағы «Əуезов – Əуезовтің ұлы»
дүниесі мен «Диссидент» туындысы. Алдыңғы мақаладағы
объект – «Жас тұлпар» ұйымынан бүгінде ел жақсы хабар-
дар. Өйткені, оны 70-80-ші жылдардағы жастар 60-шы

жылдардағы студент ағаларынан бір кісідей естіп, білген.
Оның үстіне тəуелсіздіктің алғашқы жылдарында қазақ
баспасөзі бұл тақырыпты жамырай жазған. Сол кездері

«Халық кеңесі» газетінде істейтін Жанболат та одан тыс
қалмапты. Тағдырлы тақырыпқа тəуекел деп талаптанған
екен. Жаман болмапты. Із қалыпты. Жақсы із.
Енді бұрын жазылмаған тың тақырып – «Диссидент-

ке» келейік. Оның кейіпкері – Кəмел Жүнісов. Ұлт мүддесін
жоқтаудың соңы немен тынарын біле тұра басын бəйгеге
тіккен осы азамат жайлы жазылған еңбекті оқып отырғанда
ойға өткен күндер оралған.

1963 жылдың жазы еді. Қарағанды қаласындағы
политехникалық институтқа оқуға түсуге жүргелі жатыр-
мын. Буынып-түйініп болған соң əкей əңгімеге шақырды.

бүктелген қағазды алып қолыма ұстатты. – Оқы.
Көз жүгіртіп шықтым да ішімнен қайта оқи бастадым.
Түсініксіз бірдеңелер. «Қазақ тілі жоғалып барады, орыстар
көбейіп кетті, тың игеру отарлаудың жаңа түрі», – деген

Ұйымдастырғандар сонау 37-де атылып кеткендердің бала-
лары көрінеді. Əкелері үшін үкіметпен есеп айырыспақ болған.
Былтыр біразы ұсталып, түгел сотталыпты, - деп күрсініп
қойды əкей. – Аман қалғандары да бар сияқты. Сен бара

жатқан институт студенттерінің арасында жақтастары
табылып қалуы мүмкін. Солардың сыбыр-күбіріне елігіп
жүрме.
Əлгі қағаздан да, əкейдің сөзінен де сескене қоярлық

қатерді сезіне қоймаған мен «37» дегеннен ғана бірдеңе
түсінгендей болғам. Көз алдыма мектептегі «СССР тарихы-
нан» оқыған халық жаулары елестеді. Троцкийшілер, Буха-
рин, Алашорда ...

Мұндайда сезіктілерді іздейді емес пе. Əйгілі «37-де» менің
туған ағам мен үш бірдей жақын ағайынымыз Қарағандыдағы
«Карлагта» қамалған. Үшеуі де сол жерде атылды. Содан
ғой, анада ауданға шақыртып, «Есеп» партиясы жайлы

сұрап біраз мазалады. Саған мұны айтпай тұра алмадым.
Егер əлгіндей əңгімеге іліксең, кешегі халық жауларының
тұқымы ретінде аямайды.
Енді-енді əлденені аңғара бастағандаймын. «Ақтау» де-

ген іргелі совхоздағы білдей мектеп-интернаттың дирек-
торы қызметіндегі əкей соңғы уақытта аудан орталығына
жиілетіп екі-үш рет барып қайтқан. «Қызметінен алатын
болыпты», – деген қаңқу сөз де шығып жүрген.

сөз екеуміздің арамызда қалсын.
Сол «Есеп» партиясы жайлы міне, Жанболаттың
очеркінен оқып отырмын. Маған жұмбақ күйінде қалған
осы оқиға жайлы баянды əуелі асыға қарап шығып, соңынан

қайта үңілдім. Жасырын ұйым 1960 жылы құрылыпты. Аз
ғана уақытта Орталық Қазақстандағы оқу орындарын
қамтып үлгерген. Мақсаты – 63-тің жазында əкей қолыма
ұстатқан қағазда айтылғандай: орысша газет-журналдар

мен кітаптардың көп тиражбен басылуы түптің түбінде
қазақ тілі мен мəдениетінің жоғалуына əкеп соқпақ, ұлттық
кадрларды басшылыққа тарту принциптері бұрмалануда,
Тың өлкесін құру қазақ халқына тиімді емес, бұл күндердің

күнінде солтүстік облыстарды РСФСР-ға қосудың амалы.
Көңіл бірде қиырды, бірде қиянды шарлады. Жасырын
ұйым таратқан үнпарақтар республиканың біраз өңіріне
жеткен-ау. Əкей көрсеткен қағаз соның бірі болар. Ол кісінің

қолына қалай түсті екен? Осылай бір толғанасың да сол
кездегі өрімдей жастардың осыншалық терең ойлап, батыл
əрекет етуіне қайран қаласың. Ұйымды құрған кезде оның
жетекшілері Зейнолла Игіліков -23, ал Кəмел Жүнісов -21 жа-

ста ғана екен.
Жиырмасыншы
ғасырда
саяси-рухани

майданға
шыққандардың бəрі дерлік кілең жас буын болуында қандай та-
рихи - əлеуметтік заңдылық бар екенін пайымдағымыз келді.
Атақты Алашорданың көсемдері болса, 30-дың төңірегінде.

Мəскеудегі «Жас тұлпардың» жетекшілері Мұрат Əуезов
пен Болатхан Тайжанов жəне Сəбетқазы Ақатаев 22-25-
те, Павлодардағы «Жас ұланды» құрған Арман Қаниев
15-те, 79-дың жазында Ақмолада елім-жерім деп басын

бəйгеге тіккендер мен 86-дағы Алматыда болған желтоқсан
сапындағылар 18-20-лардағы көкөрім студенттер болатын.
Сондай-ақ 90-шы жылдары республика өңірлерінде жағалай
шаңырақ көтерген қазақ тілі қоғамдарының көш басында да:

«Менің атым – 25!» – деп жалындаған жастар жүрді.
Мұстафа Шоқай «Ұлттық зиялы» атты мақаласында
неміс философы Канттың халық пен ұлт жөніндегі
тұжырымдарын келтіреді. Канттың түйіндеуінше халық

басқаруында ғана болатын тобырлар. Ұлт – басқаларға
тəуелді болмаған, өзінің мекемелеріне ие жəне өзінің
бірыңғай мүддесі бар халықтар жиынтығы. Философияның
тұжырымдауынша халық – объект, ұлт – субъект.

Қазақтың көрнекті қайраткері осы байламға сүйене
отырып бұл қағиданы одан əрі былай байытады: «Халықты
ұлт деңгейіне көтеру, яғни оны жат үстемдіктің тепкісінен
құтқарып өз мекемелеріне ие, тəуелсіз бір жеке тұлғаға ай-

налдыру сынды негізгі мақсатқа жету үшін ұлттық зиялы
қауым мен ол өзі тəн болып отырған халық бұқарасы арасын-
да бір ортақ сана болуға тиіс. Міне, осы сананы айқындау,
яғни халық тілегін дұрыс жəне анық бір формаға келтіріп,

аталған мақсатқа жету үшін іс пен əрекет бағдарламасын
жасау – зиялылардың міндеті».
Өткен ғасырлардың бəрінде ұлттық есті қауым мен
туған халқының арасында белгілі мүддеге арналған ортақ

сана ұдайы болып тұрды. Қазтуған, Доспамбет, Махамбет
заманында да, Абылай тұсында да, Ахмет Байтұрсынов,
Əлихан Бөкейханов, Мұстафа Шоқай кезеңінде де солай-тын.
Ал осы ұлттық сананың бірде жеңіп, бірде күйреуінің түрлі

себептері бар.
Ұлттық сана дəуірлесе, оны есті атаулының бəрі қолдады
жəне жанын салып қорғады. Бұл Абылай заманына тəн.
Ұлттық сана күйресе, оны ел зиялыларының белгілі тобы

ардақтап, өзге шоғыры қасқырша талады. Бұл Алашорда мен
Мұрат Əуезов, Сəбетқазы Ақатаев, Арман Қаниев, Зейнолла
Игіліков, Кəмел Жүнісов кезеңіне тəн.
Ұлттық сана ақсақал, қарасақалдар мен қоғамда орны бар

тісқаққандар арқылы емес, көкөрім жастардың ерік-жігері
арқылы буырқанса, ұлттың рухани жікке айқын бөлінгендігі,
саналық тұтастықтан айрылғаны. Ұлттың бүгінгі жəне
ертеңгі тағдырын жеке мүддеге қиналмай құрбан ететін

сатқындық психологиясының етек ала бастағандығы. Зи-
ялы қауымның басым бөлігінің ұлттан бөлініп қалуы,
ұлтжандылардың аздығы, ұлтсыздардың көптігі.
Мұндай жағдайда, ұлт зиялылары өз ішінен ірігенде

ұлттық сана намысы – нартəуекел, қаны таза, көкірегі ояу
жастардың жүрегінде жаңғырығады. Қадам басқан сай-
ын күдігі ұлардай шулайтын, тегінен жеріген, тарихына
тепсінген, ішінде пайда қай жақтан деген құлтасы бар зи-

ялылар шоғыры ұлттық дертке айналғанда, сол дертке дауа
іздеген ел кекті жас ұрпағының жігерін қайрайды. Ұлттық
сана осылай жанығады.
Иə, ұлттың басқа амалы қалмаса қайтпек. Ал ұлтсыздар

ұлтшылдықтың бой көтеруі қоғамның ұлтсызданғанынан
екенін ойлағысы келмейді. Ұлтжандылық олар үшін сана-
дан да, қоғамнан да тыс қылмыс қана. Қылмыс болған соң
əшкерелеу керек, жазалау керек, отырса опақ, тұрса сопақ

етіп мансұқтау қажет...
Бұл өзіміздің де басымыздан өткен. 90-шы жылдарда ре-
спубликада алғаш рет қазақ тілі қоғамын құрып, ұлттық
балабақшалар мен сыныптарды, жоғары оқу орындарын-

да қазақ бөлімдерін көбейтіп, Ақмоланың байырғы атын
қайтарғанда, ұлтшыл деген атақты жағалай таңғандар аз
болмаған. Сотқа да берген, қаһарланған, қаралаған.
Зейнолла Игіліков пен Кəмел Жүнісов Қазақ КСР

Қылмыстық кодексінің 56-бабының 1-тармағы мен 58-
бабы бойынша төрт жылға бас бостандығынан айырыла-
ды. Этаптан этап қуып жүріп қияндағы саяси тұтқындар
лагері – Потьмадан бір-ақ шығады. Бар-жоғы 20-дағы жа-

стар үшін бұл ауыр соққы еді. Басбұзарлық, ессіздік үшін
емес, елінің бүгінін түгендегені үшін итжеккенде қорлық
көру азаптың азабы болатын.
Потьмадағы лагерьде Құнанбай Бейсенұлы деген қария

жатады сол кезде. Алашорда үкіметіне іші жылып, үйір-
үйір мініс көлігін берген ол əуелі Сібірге айдалып, кейін осын-
да тұрақтаған. 37 жыл бойы тұтқын болған. Туған жері
Ақмола облысындағы Жолымбет елді мекені екен.

Кəмел көрген саяси тұтқынның бірі Құлмағамбетов де-
ген жігіт. Алаштың Тоқтар есімді тағы бір азаматы да
ұлтшылдығынан запа шегіп осында жазасын өтеп жатқан
болып шықты.

Бұлардың бəрі ұлт тəуелсіздігін аңсады, сол үшін соққыға
жығылды, ар-намысы тапталды. Қамаудан шыққан соң
да көзтүрткі болды. Ел өз тізгінін өзі ұстаған тұста да
егемендікке емін-еркін еркелей алған жоқ.

Тағы да: «Неге?» – деген сұрақ кес-кестейді.
Бұл сауалға азын-аулақ жауап бергендейміз. Оның көл-
көсір себебі қоғамның тереңінде. Ал қоғам дертінен əлі
айыға қойған жоқ. Себебі, ауру батпандап кіріп, мысқалдап

шығады.
Асылында дəуірі жазбай таныған шын ардақтылар көп
емес. Заманындағы бай-патша, қолбасшы, игі жақсылардың
өмірбаянын жалықпай жазып қалдырған Плутарх та ғұмыр

адамдардың қатарына ол Қайта өрлеу дəуірінде қосылды.
Бұл тұста адамның ел алдындағы жеке ерлігі, дара қасиеті
дəріптелген еді. Атақты дерекнамашы Ағарту заманы мен
Француз революциясы кезеңінде жəне бір ардақталған. Ол

шақта азаматтық парасат бəрінен жоғары қойылған еді.
Бəлкім
бізге
адамның

ұлттық
қаһармандығы
мадақталатын қайта жаңғыру кезеңі қажет шығар. Жетпіс
жыл бойы жалған ұрандар мен жалған қаһармандардан

шаршаған ел дүр сілкініп алуы керек-ақ қой.
Жанболат
тапқан,
тасада

қалған
тағдырларды
елжіремей,
еміренбей

əңгімелей
алмайсың.
Олардың
əрқайсысы қазақ жұрты бастан кешірген қиын тағдырдың

бір-бір бөлшегі.
1887 жылы Орынбордағы кадет корпусын үздік бітірген
соң, Мəскеудегі Александровск əскери училищесін тауысып,
Орта Азиядағы 2-ші Түркістан бригадасына қызметке кел-

ген қазақ ұланы Оспан Көбеевтің ғұмыр дерегі көшқұлаш
романға арқау боларлықтай. Осекең содан бастап кілең қып-
қызыл оттың ішінде жүрген. 1904-1905 жылдары орыс-жа-
пон соғысына қатысады. Атақты Порт Артур шайқасында

жараланады. Жазыла сала майданға қайта кіреді. Ерен
ерлігі үшін офицерлік Георгиев кресімен марапатталған.
Патшалық Ресейдің басқа да қақтығыстарында көзге
түсіп, подполковник шенінде елге оралған жерлесіміз 1919

жылы күзде Мұстафа Шоқаймен кездеседі. Сөйтіп Алаш
ардақтысын Кетік (Форт-Шевченко) портынан эмиграцияға
кететін алыс сапарға шығарып салады. Мұны қызылдар
кешірмейді. Кейін, яғни, арада тура 10 жыл өткен соң осы

оқиғаны естеріне түсірген НКВД қадірменді қарияны Гурьев-
ке апарып атып тастайды.
Жанболаттың қаламы арқылы қалың қауыммен қауышқан
Ікей Мизамұлы да өзгеге ұқсамайтын өмір иесі. 21 жасында

батальон командирі болып, атақты Халхин-Гол шайқасында
ерекше ерлігімен танылған қаһарман қазақ жігіті ол –
Моңғолияның тұңғыш Халық Батырларының бірі. Жат жер-
де жүріп жан берген ұланды мұндай қадамға итермелеген не

нəрсе деген ой да қылаңытады санада. Ол намыс дер едік. Иə,
қазақы намыс!
Осы елде жүріп генерал-майор дəрежесіне көтерілген
ұшқыш Хамза Зайсанов тіптен ғажап тұлға. Біртуар

қазақтың нағыз өзі. Шет ел, жат жұртта жүріп
Моңғолия Əуе қарулы күштерінің қолбасшысы болған
қандасымызға қалай мақтанбассыз, қалай таңданбассыз?!
Осындай жаужүрек жан өткен ғасырдың 50-ші жылда-

ры атажұртын аңсап Қазақстанға келгенде шенеуніктер
жылы шырай танытпапты. Қамыға-қамыға кері қайтыпты.
Жатқа жадағай, жақынға одағай бола салатын түсініксіз
мінезімізден түңілсе керек.

Саналы ғұмыры Қытайда өткен Хасен генералдың өмір
жолы бір кездері еріксіз шетел асқан қайран қазақтың
бүкіл трагедиясына тұнып тұр. Ханьсу елінің соңғы
императорларының бірі Фу-Э тақтан түскен 1910 жылы үдере

көшкен Ыбырайым қарияның ұрпағы талай қысылтаяңды
бастан өткереді. Оң-солын танып үлгермеген жеткіншек
қытай партизандарына қосылады. Қолбала болады. Барабан
соғып, кернейшілік қызмет атқарады. Жүрекжұтқан бар-

лаушы ретінде танылады. Ақыры 1936-1939 жылдары Мао-
Цзе-Дунның оққағары болады. Кейінгі өмірі өзінше бір үлкен
əңгіме.
«Ашылмаған аралдар» кітабындағы Жанболат толғаған

осындай күрделі тағдырлардың тəліміне тоқталсақ, мына
жайларды айтпай кете алмас едік.
Қазақ халқының жоғын жоқтағандардың жанкештілігіне,
қайсарлығына демеу болған ұлттық рух жайлы біз əлі

қабырғамыз қайысып тебірене алмай келеміз. Сол құдіреті
күшті рухты əлдекімдер əлдебір қияннан, алыс тарихтан
іздейді. Бүгінде айдың арғы бетін қопарушылар көп, ал өз
кезеңіміздің рухани қайнарларын философиялық негізде са-

раптаушылар жоқтың қасы. Ұлттық тəуелсіздікке деген 60-
шы жылдардағы ұмтылыс пен құлшыныс жайлы əлеуметтік
зерттеу барынша жұтаң. Тіпті айтылып, жазылып жүр де-
ген Желтоқсан көтерілісінің өзін соңғы уақытта оңдырмай

бəсеңсітіп алдық.
Осы олқылықтың орнын толтыру үшін бізге бүгінде не
істеу керек?
Ең алдымен Жанболат Аупбаев, басқа да ұлтжанды

қаламгерлер тауып жазған Арман Қаниев, Зейнолла Игіліков,
Кəмел Жүнісовтер құрған саяси ұйымдар, Мəскеудегі Мұрат
Əуезов жетекшілік еткен «Жас тұлпар», Ақмоладағы 1979
жылғы ереуіл туралы зерттеу мен 1986 жылғы Алматыдағы

Желтоқсан оқиғасының жаңа деректері орта мектептер
мен жоғары оқу орындарының бағдарламаларына енуі тиіс.
Бұл осынау ерлікке барған жастардың қаһармандығы тарихи
жадымызда қалуы үшін де, қазақтың ұлттық рухы ешқашан

да жасымағанын паш ету үшін де қажет.
Талданып отырған еңбекпен танысқанда тоқтаған бай-
ламымыз осындай.
Жинақтың тілі барынша қарапайым. Кей сəт ойлайсың:

қандай күрделі тағдырлар əңгімеге өзек болған, бəлкім
толғана, тебірене жазылса дұрыс-ау дейсің. Алайда ав-
тор таңдаған баяндау тəсілі сол тағдырлардың өзіндей
қарапайым əрі түсінікті екенін пайымдап, ол ойыңнан

қайтасың. Себебі...
Орыстың көрнекті жазушысы В.Г.Короленконың «Исто-
рия моего современника» деректі еңбегін оқыған қаламгерлер:
«Кейіпкерлеріңнің бастан кешіргендері трагедиялық ғаламат

бір көркем шығарма жазуға сұранып-ақ тұр екен. Неге
очерк тілін таңдадың?» – десе керек. Жазушы оларға: «Рас,
байғұстардың көрмегені жоқ. Кездескен қиындықтары
боямалаусыз-ақ тебірентеді. Егер мен сол қиындықтарды

көркем тілмен кестелесем, ақиқат қалпынан айырылып
қалады ғой», – деп жауап беріпті. Ал қорланғандар мен қор
болғандардың жыршысы Ф.Достоевский болса: «Мына бір
өсиетімді есте сақтаңдар: ешбір оқиғаны ешбір қақтығыс-

шиеленісті ойдан шығармаңдар. Өмірдің өзінде не бар, соны
алыңдар. Өмір біздің ойдан шығаратындарымыздың бəрінен
де бай. Кəдімгі күнделікті өмірдің беретінін ешқандай ой-
қиял бере алмайды. Өмірді құрметтеңдер»,– дейді.

Жанболаттың кейіпкерлері кешкен өмірге де ою-өрнектің
қажеті жоқ. Олардың біразы дүниеге ешбір айғай-шусыз
келіп, өмірдегі ел қажетіне, ұлт мүддесіне байланысты
туған ерліктерінің атақ-даңқын саудаға салмай, мына фəни

жалғаннан қоңыраулатпай, қоңыр тірлік кешумен ат-
танды. Енді біразы қарапайым елдің қабырғасы қайысқан
кезде қаһарлы ғасырдың жанарына жасқанбай қарады да
азаматтық парызын арыстанша арпалысып адал атқарды.

Сөйтіп бүгінде қазанат қалпымен жаңа заман – нарықтағы
қиын тірлігіне қамықпай, қанағат деп жүріп жатыр. Со-
ларды тарих тасасынан алып шыққан қаламгерлердің де
ұлттың рухы алдында еңсесі биік. Ерлікті дəріптей білу, сол

ерлікті жасаумен бірдей.
Алдан СМАЙЫЛ,
жазушы, Қазақстан Республикасы
Мемлекеттік сыйлығының лауреаты

Ґзгеге
ўќсамайтын
ґмір

Кездесудің алғашқы сəтіндегі осы бір сөздерден кейін мен
өзімді сəл-пəл еркін сезінгендей болдым. Қараймын, денесі
орта бойлыдан сəл қалқыңқы келген ол кісінің қимылы
тіптен ширақ. Шығыстық сөйлеу мəнері басым қоңыр үнінен

кішіпейілділіктің, адамды жатырқамайтын бауырмашылдық-
тың лебі еседі. Сырт көздің шағын уақыт аралығындағы
шамалап үлгерген сыншыл əсері қойсын ба! Дегенмен, дəл
қазіргі сəтте қарсы алдымызда отырған осы бір жанды өзіміз

білетін өмірбаянына қарап, енді баршын жасынан асты деудің
өзі қиын сияқты.

Жаңа бір əзірде ғана тəжік телевизиясының жастар
редакциясы осында телефон соққан еді... Орталық газеттердегі
маған қатысты əлдебір мақалалардың шыққан мерзімін
анықтап беруді сұрайды. Егер асықпасаңыз, сол шаруаны

Жүрек лүп-лүп соғады. Менің қарсы алдымда есімі бүкіл
елімізге таныс даңқты адам отыр. Аз уақыттан соң ол дау-
ылпаз дəуіріміздің отызыншы жылдардағы жалын жігер жас
түлектері жайында əңгіме қозғамақ. Сонда бұл кісі кім дейсіз

ғой? Мамлакат Нахангова!
Оның есімі біздерге – əліппеден таныс деп айтуға əбден
болады. Бертін келе төртінші кластың “Ана тілі” кітабы
беттерінен, жас өспірімдерге арналған деректі əңгімелерден

ол жасаған ерлікке таңырқап та жүрдік. “Еліміздегі мектеп
оқушыларының арасында алғашқылардың бірі болып Ленин
орденін алған қыз!” “Бір күнде 102 килограмм мақта тер-
ген “кішкентай стахановшы”. Міне, осы сөздерді білетін біз

қара торы қағылез қыздың суреттерін пионер бөлмелерінің
қабырғаларынан бертінге дейін жиі ұшырататынбыз. Енді,
міне, арада көп жылдар өткен соң, алпысыншы жылдардағы
арманшыл жастардың бір өкілін тағдыр сол адаммен

Орта Азия мен Қазақстан колхозшыларының кеңесіне
қатысушы бір топ еңбек иелеріне үкімет наградасын тап-
сырып жатыр. Мойындарына алқызыл галстук байлаған
үш мектеп оқушысына да кезек келді. Диктордың сөйлеп

тұрған даусынан біз бұл бүлдіршіндердің осы кеңеске
қатысушы делегаттар – тəжікстандық Мамлакат Нахангова,
өзбекстандық Ишан Қадыров пен Хавахан Атақұлова екенін
естиміз. Бүкілодақтық төраға Мамлакатқа Ленин, ал Ишан

мен Хаваханға “Құрмет Белгісі” орденін тапсырып, мейірбан
жүзбен игі тілектер айтуда.

жылдан кейін өзіңізге үкімет наградасын тапсыр ған үлкен
адаммен қайта кездесудің сəті түсті ме?

соғысының ауыр күндерінде майдандағы бөлімшелерге əр
республика өзінше азық-түлік эшелонын дайындады емес
пе. Тылдағы тəжік колхозшыларының үлесіне қоршауда
қалған Ленинград тиді. Ол кезде мен Тəжікстан комсомолы

Орталық Комитетінде қызмет істейтінмін. Бір күні республи-
ка Жоғарғы Советі Президиумының сол кездегі председателі
Монавар Шагадаев жолдас шақыртты. Бардым. Ол кісінің
сөзінен ұққаным, 12 августа майданға эшелон алып жүреді

екенбіз.
...Москваға келгенде азық-түлік поезының Ленинград
бағытына жылжуына темір жол басқармасы рұқсат бермей,
біздің өтінішімізден үзілді-кесілді бас тартты. Аталмыш

жерге тек автомашина керуенімен ғана баруға болады екен.
Бүкіл состав толы жүкті, оны жеткізетін көлікті кімнен алуға
болады? Бір-екі мекемеге кіріп едік, маңына жолатпады. Со-
сын, тəуекел деп Кремльге, Михаил Ивановичтың қабылдау

Есікті жүрексіне аштым. Баяғы бөлме. Баяғы орындықтар.
Бəрі де сол қалпы... Тек үлкен кісіде ғана өзгеріс бар сияқты.
Қартайып кетіпті. Оның алғашқы сөзі: – Сен осында ма едің,
қызым, – болды.

мені əбден тыңдап болып. – Тек менің сізге бір өтінішім бар.
Ол: “Бəрі де Отан үшін, бəрі де майдан үшін!” – деген ұранға
үн қосқан тəжік бауырларға рақмет! Елге осы сəлемімді
айтыңыз!

Үш күннен соң 20 жүк машинасы солтүстік батысқа бет
алды. Кабина ішінде келе жатқан біздер сол сəтте алыс ре-
спублика өкілдерінің өтінішіне сергек көңілмен қараған
Кремльдегі сезімтал қарт кісіге – Бүкілодақтық төрағаға

іштей алғыс айтуда едік.
...Біздің əңгімелескенімізге біраз уақыт өтті. Мамлакат
апайдың манадан бергі айтқан əрбір сөзі, əрбір пікірі менің
көз алдыма жаңа бір ерлік елестерін əкелгендей. Əйтсе де ол

барысында біз сізден отызыншы жылдардағы пионер, комсо-
мол тарихының кейбір беймəлім жақтарынан, олар жүргізген
жұмыстардан мол мағлұмат алғандай болдық. Үстіміздегі
жыл – Ленин комсомолының 60 жылдық мерекесі ғой. Енде-

ше, Одақ комсомолиясының өз өміріңізге тікелей қатысты бір
сəтін айтып өтсеңіз...

өсірді, тəрбиеледі. Сондықтан да осы идеялық саяси шыңдалу
мектебіне мен əр уақытта лайық болуға тырыстым. Соның бірі

Ғабдуллиндеріңізбен сол сапарда танысқанмын.
Əңгіме қайта жанданды

сын құрмақ болған бұл тұңғыш форумға біздің елден 75 адам
бардық. 1945 жылдың 27 октябрінде Шереметьево аэропор-
тынан ұшқан төрт “Дуглас” самолетінде 9 Совет Одағының
Батыры, подполковник М. Ғабдуллин, Эстония комсомолы

Орталық Комитетінің секретары А. Мери, ұшқыш Д. Глинка,
генерал Г. Бакланов жəне атақты биші О.Лепешинская, осы
күнгі белді ғалым Г. Ломидзе бар еді.
Конференция 29 октябрьде Лондондағы Альберт-холл

концерт залында ашылды. Оған дүниежүзіндегі 63 елден
437 делегат қатысты. Баяндамаларда, жарыссөздерде түрлі

пікірлер қақтығысы болды, əрине. Біреулер өз еліндегі
жоқшылықты айтса, енді біреулері жақыныңды жаныңдай
көр деп діни уағыз айтады. Бір таңғаларлығы мұнда күні
кеше ғана дүниежүзілік екінші соғыста қарабет болып

жеңілген фашизмді жақтаушылар да жоқ емес. Бомба үнінің
тынғанына бес ай болмай жатып, 50 миллион адам опат
болған зұлым кезеңді ұмыта бастағаны ма шынымен?! Олар-
дың даңғаза, дəйексіз əрекеттерін совет делегациясының

жетекшісі, ВЛКСМ Орталық, Комитетінің сол кездегі бі-
рін ші секретары Н. А. Михайлов конференция ашылғаннан
кейін үш күннен соң, 2 ноябрь күні сөйлеген сөзінде нақты
дəлелдермен айыптап, реакциялық пікірдің тас-талқанын

шығарды. “Фашизм дегеніміз, – деді ол өз сөзінде, – бүл бү-
кіл əлемге өзінің қарақшылық, тонаушылық, адамзатты
азап таушылық саясатымен масқара болған идеология. Өзі-
міз қатысып отырған конференцияда фашизмнің екінші дү-

ниежүзілік соғыстағы қылмысты əрекеттерін əшкерелемеу
деген сөз, ол – бейбітшілік сүйгіш елдердің алдына жасалған
сатқындық болып табылады”.
Найзағайдай жарқ еткен осы қуатты үнді одан кейін амери-

кан жастар делегациясының мүшесі Томмас Нейл, ағылшын
студенті Брюс Винсент қуаттап əкетті.
Конференцияның тамырын терең жаюы, болашақта оның
үлкен қозғаушы күшке айналуы үшін бұдан соң да біздерге,

совет делегациясына, көп жұмыс атқаруға тура келді. Оны
абыроймен орындадық та. Шетелдегі арандату топтары
Жастардың Бүкіл дүниежүзілік федерациясының жұмысын
ақсату үшін бар құйтырқыны жасап бақты. Соның бірі мынау

кезекті бір пікір алысу кезінде көзілдірікті жігіт. – Дінге неге
қарсысыздар?

жауап берді біздің делегацияның жетекшісі Николай
Александрович Михайлов.

еңбек жазып, құдайсыздықты уағыздауға бірінші боп негіз
салды емес пе?..
Бұл жауапқа ел ду күлді, арандатушының үні өшті.
7 ноябрьдегі секция мəжілісінде Устав жобасы бекіді.

Онда Демократиялық жастардың Бүкіл дүниежүзілік феде-
рациясы деген аты айқындалды. Жастар форумының жақсы
өтіп, бұл ұйымның саяси жағынан бел алып нығаюына совет
делегациясының сіңірген еңбегі өте зор болды.

...Кеш. Ымырт үйіріліп келеді. Күні бойғы қозғалыстан
шаршаған қала көшелерінің қымқуыт тіршіліктен сəл са-
ябыр тапқан кезі бұл. Үй иесімен əңгімелесіп, қоштасып
шыққаныма біраз уақыт өтсе де менің ойымнан көкірегімде

ұялап қалған жылы əсер кетер емес. Осы қиялдың құшағында
қонақ үйге беттедім.
* * *
...Аэропортта тұрмын. Енді аз уақыттан соң самолет-

ке отырғызу да басталмақ. Əлденеге ойым кетіп, телефон-
автоматқа қол создым. “21078” деген сандарды теріп бола бер-
генде, ар жақтан таныс дауыс естілді.

...Самолет пропеллері дүріл қақты. Салондағы жолау-
шылар болса тіпті бейқам. Тек мен ғана мазасызбын. Бəрі де
əдемі басталып, əдемі аяқталған кездесудің жаңағы бір сəттегі
оқиғасы ойымнан кетер емес. Бүлдірген өзім. “Қап!” – дедім.

Даусым шығып кетті. “Қап! Мəлік ағаның 1973 жылы қайтыс
болғанын бұл кісі естімеген екен ғой. Əтте ген-ай, ə… Қарт
адам мазасызданатын болды-ау енді...”
1977 жыл.

Авторлық анықтама. Кеңестік дəуірдегі аты
аңызға айналған бұл адаммен біз 1977 жылғы желтоқсан
айында Душанбеде кездескен едік. Мамлакат апай ол
кезде Тəжік мемлекеттік университетіндегі ағылшын

тілі кафедрасының меңгерушісі болатын. 1996 жылғы
мамырда Алматыдағы опера жəне балет театрында
ақын Олжас Сүлейменовтің 60 жылдық мерейтойы

өтті. Сол салтанатқа Душанбеден көрнекті тəжік
ақыны, КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреа-
ты Момын Қанағаттың келіп қатысқаны бар. Үзіліс
аралығында біз құрметті қонаққа сəлем беріп, Мамла-

кат Нахангова туралы сұрағанымызда: “Ол аяулы жан
енді арамызда жоқ. 1992 жылы бақилыққа аттанған”,

маңызды “шикізаттардың” біріне айналды деуге болады. Ол
өзім қолға алған туындыға ойға ой, қиялға қиял қосуымен
қымбат. Əрбір туындының идеясын ойдағыдай шығаруда
космостағы көргендерім мені кейде демеп те жібергендей бо-

жағалауы. Сол жағалауда біздің космос гаваны – Байқоңыр
тұр”, – деген болатын. Осының өзі көп жайды аңғартпай ма?
Бұл сұраққа берер жауабым əзірше осы.
Космос қыраны Алексей Архипович Леоновтың 1979

жылдың күзінде Алматыға келген бір апталық сапарында
біздің қойын дəптерімізде қалған əсерлер, міне, осындай еді.
1979 жыл.
Авторлық анықтама. Оқырмандарды ғарышкер

Алексей Архипович Леоновтың сол уақыттан, яғни 1979
жылдан кейінгі жəне қазіргі өмірімен егжей-тегжейлі
таныстырып жату артық қой деп ойлаймыз. Себебі,
бұл кісі Мəскеудің “Россия”, “НТВ”, “ОРТ” теле-

арналары мен “Аргументы и факты”, “Комсомольская
правда” басылымдарында үзбей насихатталып келе
жатқан жан. Оның үстіне ол Қазақстан тəуелсіз ел
атанғалы бері де Алматы мен Байқоңырға, Астанаға

əлденеше рет келіп қайтты. Біздің бұл жерде айтайық
дегеніміз басқа нəрсе. Сіздер А.Леонов туралы осы
мақала тақырыбының астындағы суретке назар
аударыңыздаршы құрметті оқырман! Ғарышкер онда

қазақтың кішкентай бүлдіршін қызын көтеріп тұр
емес пе?! Міне, сол сəби қазіргі “Хабар” агенттігіндегі
“Бинго”
жəне

“Қазақ
тілін
үйренеміз”
атты

телебағдар ламаларды жүргізуші Толқын Жүнісбаева
/белгілі журналист Несіп Жүнісбаевтың қызы/ бола-
тын. Ал суретті “Лениншіл жастың” фототілшісі
Алашыбай Есмағамбетов түсіріп еді.

спублика Мəдениет министрлігінде бас сарапшы
жəне Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет
училищесінде жетекші жұмыста бола жүріп, творче-
стводан қол үзбей: “Ер-тұрман”, “Ою-өрнектер түрі”

секілді əрқайсысы оншақты түрлі заттан тұратын
кешенді туындыларды өмірге əкелді. Оның сондай-ақ
республикалық “Білім жəне еңбек”, “Арай” журнал-
дары мен “Ұлан” газетінде тəуелсіз жас Қазақ елінің

жеткіншектері үшін “Мирас”, “Зергер”, “Мұра” атты
айдарлар ашып, құдіретті халық қолөнерінің қыр-
сырлары туралы 150-ге жуық танымдық мақала жаза-
тыны да міне, осы кез. Мұнымен қатар кейіпкеріміздің

қаладағы
үйсіз-күйсіз
жүрген
талантты

қазақ
жастарының басып біріктіріп, Алматының іргесіндегі
Көкшоқыдан “Шеберлер ауылын” ұйымдастыруға
мұрындық болған еңбегін де ерекше атап айтуымыз

керек. Ал одан бергі кезеңде, яғни 1996-2005 жылдар
аралығында Дəркембай Шоқпарұлы панасыз балалар
үйлеріндегі өнерге бейімі бар оншақты жеткіншекті
өз қамқорлығына алып, олар үшін Алматы облысының

Еңбекшіқазақ ауданындағы Ақши ауылынан “Ше-
берлер мектебін” ашты. Осы уақыт аралығында ол
еліміз баспаларынан “Өрім”, “Халқымыздың теріден
жасалатын бұйымдарды құрастыру технологиясы”

атты кітаптарын шығарып, Т.Жүргенов атындағы
Өнер
академиясындағы
оқытушылық

жұмысын
жалғастыруға да уақыт таба білді.
…2006
жылдың

көктемі
еді.
Мерейтойлық
күнтізбеден Дəркембай ұстаның 25 мамыр күні 60

жасқа толатынын оқып білген біз атақты шеберді
“Егемен Қазақстанда” жақсылап көрсетіп беру
үшін журналист Қорғанбек Аманжолдың мақаласын
ерте бастан əзірлеп қойғанымыз бар. Бірақ…иə, бірақ

мерейтойға үш күн уақыт қалғанда хас таланттың
қайтыс болғанын естідік. Тағдырға не шара… Əрі-
бері ақылдасқан біз редакциядағы бұдан бір ай бұрын
дайындалып қойылған даталық мақаланы газетте сол

күйінде жариялаған жөн дестік. Тек материалдың
шекесіне əуел баста қойылған “Есімі елге елеулі” деген
айдарды “Тағзым” деп өзгертуге тура келгені қандай
өкінішті болды десеңізші…

да белгілі бір ережемен күн кешкен-ді. Сондықтан курсант
Гагарин үшін солдаттық өмір, взвод коллективі, сапқа тұрып
рапорт беру, жорық əндері, тіпті таңертеңгілік “тұрыңдар” де-
ген кезекшінің қатқыл үні де жат емес-ті. Дене шынықтыру,

бөлмені жинастыру, казармадан асханаға барардағы қағида,
бəрі-бəрі оған ұнайтын.
... 1956 жылдың 8 қаңтары Орынбор авиация учили-
щесіндегі жас курсантар үшін, оның ішінде Гагарин үшін де

ұмытылмас сəтке айналды. Бұл күні Юра алғашқылардың
қатарында салтанатты жағдайда Отанға, халқына адал
болуға əскери ант берді. Училищеде оқып жүрген кезінде ол
бірде-бір рет тəртіп бұзып көрген емес. Барлық пəндер бой-

ынша өте жақсы оқыды. Алғашқы оқу жылынан кейін-ақ
əскери басшылық Юрий Гагаринге сержант атағын беріп, оқу
бөлімшесінің командирі етіп тағайындады. Ол теориялық
пəндерді ерекше сүйетін. Реактивті самолеттерде əскери

ұшқыш өнерін тез меңгеріп, алғашқылардың бірі болып өз
бетімен ұшуға рұқсат алды.
Училище əскери басшылығының оған офицерлік атақ
беруі туралы жазған мінездемесінде, оның бойындағы ұш-

қышқа қажет қасиеттер мен білімі, ұлы Отанына деген
сүйіспеншілігі атап көрсетілді. Ал Юрий Алексеевич Гага рин
содан кейін төрт жыл өткен соң тұңғыш космонавт атанып,
өзін барша əлемге паш еткенде ұстаздары шексіз қуанышқа

бөленді. Бірақ таңданған жоқ. Өйткені бұл солай болатын
жəне солай болуға тиіс заңдылық еді.

жуық уақыттан кейін мен Сызрань қаласындағы вертолет
ұшқыштарын даярлайтын училищеге ауысты рылдым. 1961
жылдың сəуір айындағы көктем күндерінің бірі болатын. Ой-
ымда ештеңе жоқ, қалыптасып қалған əдетпен таңертеңгілік

соңғы хабарды тыңдау үшін радио қабылдағыш құлағын бұрап
қалдым. Байқаймын, маңызды хабар беріліп жатқан сияқты.
Дыбыс күшейткіш тетікті одан əрмен бұрай түсіп, тыңдай
қалдым. Одан сол мезетте:“ Восток” космос кораблінің бор-

тында Кеңестік Социа листік Республикалар Одағының аза-
маты, авиация майоры Юрий Алексеевич Гагарин”, – деген
сөздер естілді.

Шынымен сол ма? Сол болса ол лейтенант еді ғой?...
Таңертеңгілік жаңалықтардың соңын ала тыңдағаныма
өкінген мен енді оның екінші рет берілетін уақытын асыға
күттім. Тура екі сағат өткен соң қабырғадағы қара қобди тағы

да саңқылдай жөнелді. Сонда ғана барып бəрін түсінгендей
болдым. Көңілге ұялаған күдіктен де ештеңе қалған жоқ. Неге
дейсіз ғой?
Космос кораблі деп хабарланған сөз қазір біздің қай-

қайсымызға болсын етене таныс ұғым ғарыш кемелері де,
ондағы адам космонавтың эфирдегі қысқаша өмірбаянында
аталып өткен – 1955-1958 жылдары Орынбор авиация учи-
лищесінде оқыған өзіміздің бір кездегі Юра болып шықты.

Майор атағын ол ұшу сапарының алдында ғана алған екен.
... Айтылар əңгіме айтылып болған сияқты. Біз бір сəтке
үнсіз қалдық. Жақыпбек ағай маған барлай қарады да өз
жұмысына кірісіп кеткендей болды. Алдымен əлде бір

қағаздарды зер сала қарап шығып, содан соң телефонға қол
созды. Одан кейін кафедрадағы қызметкерлеріне тапсырма-
лар бере бастады. Осылайша жұмысқа қалай кірісіп кеткенін
өзі де байқамай қалды. Ол кісі үшін өткен күндер мен бүгінгі

күнделікті істер кезінде солай болған, солай болуға тиіс
қарапайым ғана еңбек ырғағы сияқты. Өйткені аға ұрпақ өкілі
бəріне салқынқандылықпен, салиқалықпен қарайтындай.
Тіршілік, өмір ағыны дегеніміз осы болар, сірə.

... Тағы да аэропорт. Тағы да самолет іші... Алматыға
қайтып келемін. Былай алып қарағанда əу бастағы алып
ұшқан көңіл енді орныққан сияқты. Өйткені іздеген адамым-
ды таптым, онымен жолықтым, əңгімелестім. Əй, бірақ ой

шіркін аяқталмайды екен. Енді, міне мені басқа бір нəрсе ма-
залайтын сияқты. Ол мынау еді.
Біз көп ретте өзімізбен қатар жүрген, өз дəуірімізде өмір
сүрген кейбір тағдыры қызық жандардың көңіл түкпіріне,

өмір иірімдеріне мəн бере бермейтін тəріздіміз. Тарих, оның
беттері жоғарыдағыдай адамдардың жұмыс барысындағы бір
сəттік оқиғасынан шағын сөйлем болып жазылмай ма? Олар
келе-келе сол тарих оқулығын құрайтыны анық. Соның бірі

өзіміз жоғарыда əңгіме еткен Жақыпбек ағайдың тұңғыш
космонавт Ю.А.Гагарин жайында айтқан ешбір əсірелеусіз
қарапайым естелігі. Бұл бір ғана адамның өмір жолы-
нан алынған жайлар. Ал мұндай тағдырлар бізде қаншама

десеңізші...
1981 жыл.

Авторлық анықтама. Содан бергі арада 17 жыл
өтіпті. Уақыт қандай жүйрік десеңізші шір кін!
Бұл кезеңде Қазақстан тəуелсіз ел атанды. Респуб-
ликамыздың астанасы Алматыдан Ақмолаға көшті.

Осы жолдардың авторының өмірінде де өзгерістер
болғаны анық. Ол Алатау етегіндегі елден Арқа
жеріне келіп, “Ақмола ақшамы” газетіне жұмысын
ауыстырып жатқан кезде “Хабар” агенттігінен (1998

жыл.11 сəуір, кешкі сағат 21.15) тұңғыш ғарышкер
Ю.А.Гагаринге сабақ берген ақмолалық Ж.Ысқақов ту-
ралы сюжет беріліп жатты. Мақала авторы бұдан
өзінің кейіпкерінің тірі екенін біліп, сау-сəлемет жүріп

жатқанына қуанды. Сөйтті де..., оның бұрынғы Монин
көшесіндегі өзі білетін пəтеріне баруға аттанды.

Əлемде алты құрлықтың бар екені бəрімізге жақсы белгілі.
Солардың бірі – мəңгілік мұздар мекені Антарктида дер едік.
Бізді табиғаты қатал, жердің түбі боп көрінетін осындай қиян
шетке де қандастарымыздың табаны тиіп, із қалдырғандығы

таңғалдырмай қоймайды. “Олар кімдер?”– дейсіздер ғой.
Айтайық. Біреуі аталмыш қүрылыққа 1969-1970 жылдары ба-
рып қайтқан ғалым Марат Мұсабаев та, екіншісі Антарктидаға
1981-1982 жылдары жолы түскен физик Данабек Бименов.

Ескерте кететін жəйт, Марат ағамыз туралы кезінде біздің
баспасөзде жеткілікті жазылған. Ал, Данабек жөнінде көп
ешкім ештеңе білмейді. Сондықтан төмендегі əңгімеміз осы
жігіт жайлы болмақ.

істейтін ҚазГУ-дің физика факультетіндегі кос мостық
сəулелерді вариациялау кафедрасына Мəскеуден өтініш келді.
Онда кеңестік жиырма алтыншы антаркти далық экспедицияға
Қазақстаннан бір маман керектігі айтылыпты. Бұған лайық

үміткерге қойылар талап біреу болып шықты. Антарктидаға
баратын маман космос сəулелерінің интенсивтілігін теңіз
деңгейінде жəне страто сферада өлшеуді барынша жетік білуі
керек екен. Бұл физик маған өте жақсы таныс, өзім оны ше-

бер меңгерген əдіс еді. Жұмыс барысында тек оны сол жердің
биогеогра фиялық жағдайына сəйкестендіріп құра білсең
болғаны. Физика-математика ғылымының докторы Евгений
Васи льевич Коломеец сияқты жанашыр ұстаз-жетекшімнің

маған үміт артқан жігерлі ақыл-кеңесінен соң тəуекел дедім
іштей. Сөйттім де осы сапарға баруға шындап бел будым.
Сол тəуекел, сол шешім оны 1980 жылдың шілде айын-
да Мəскеуге, одан Ленинградтағы Арктика жəне Антаркти-

да ғылыми-зерттеу институтына алып келгені бар. Одан соң
Мурманскідегі қатал ауа райына бейімделу, Ленинградтағы
техникалық аспаптарды меңгеру жөніндегі сынақтап өту, Ри-
гадагы жолға əзірлену жұмыстары басталды. Ақырында 1981

жылғы 24 қаңтарда “Эстония” кемесімен Оңтүстік полюске
аттанатын сəт те келіп жетті.
...Алда ұзақ жол жатты. Антарктидаға бару үшін олар

Қысқа əрі тұжырымды бұл жауапты біз мана, Қазбекпен
телефон арқылы сөйлескенде естіген едік. Енді, міне, жұмыс
уақыты аяқтала бергенде, осы уəделі мерзімге де аз қалғанын
сезіп, жолға жинала бастадық.

“Одан бері де бір жыл өтіпті-ау?!”
Аяз буған Алматы көшелеріндегі автобус аялдамасына
келе жатып біздің ойымызға ең алдымен оралғаны осы сөз
болды. Иə, бір жыл… Артық-кемі жоқ осы уақыт аралығында

оларда, яғни Гималай экспедициясы мүшелері өмірінде талай
жаңалық, талай өзгеріс болғаны анық. Өйткені…
Алдымен жұртшылық газет бетінен: СССР Спорт
комитеті əлемдегі ең биік шың Эверестке шығуға совет

альпинистерінен команда жасақтауға шешім қабылдады”,–
деген хабарды оқыды. Одан соң орталық баспасөз беттерінде
оған қатысуға Москва, Ленинград жəне Алматы қалаларынан
жинаған 26 үміткердің дайындалып жатқаны айтылды.

Мұндағы мақсат – біреу. Ол – 1981 жылдың январь мен 1982
жылдың февралы аралығындағы сол альпинстердің ішінен
тек 12 адамды ғана іріктеп алып, сатылы сыннан сүрінбей
өткен жандарға Гималайға баруға жолдама беру.

Гималай!
Көк кіндігі, Жер шарындағы үшінші полюс атанған осы
бір алып тау сілемі ХХ ғасырдың басынан бері талай географ
ғалымдар мен жиһанкез саяхатшылардың аузынан түспей-

ақ келеді. Оларды ынтықтырған не нəрсе сонда? Жерінің
Жиделібайсындай байлығы ма, жоқ əлде көрсе көз сүрінетін
сұлу табиғатының əсемдігі ме? Олардың ешқайсысы да емес.
Байқасақ, ауа райы үнемі мұз шайнап, қар бүркіп тұратын бұл

тұнжыр таудың адам баласын өзіне тартар бір ғана қасиеті,
ерекшелігі бар екен. Ол – мұндағы əлем шатыры атауына ие
болған Эверест шыңының осында, осы жерде орын тепкендігі.
Адамзаттың өршіл ұрпақтары кезінде жердің ең биік

нүктесі саналатын бұл табиғат қамалын да алмай қойған жоқ.
1953 жылдың май айында оған, ең алдымен, жаңазеландиялық
ұшқыш Эдмунд Хиллари мен Үндістан азаматы Норгей

Тенцинг көтерілді. Содан бергі уақыт аралығында Эве-
рестке шықпақ болғар альпинистер саны арта түспесе, əсте
кеміген емес. Оны алғашқы рекордтан кейінгі 29 жыл ішінде
шыңның əр тұсынан таңдап алынған 7 маршрут бойынша

шабуыл жасаған Англия, АҚШ, Швейцария, ФРГ, Фран-
ция, Польша жəне бұлардан басқа да 9 елден жасақталған
экспедициялардағы 112 адамның ерлік қимылынан анық
аңғаруға болады. Статистикалық деректерге сүйенсек, 8848

метрлік бұл биіктікті екі реттен бағындырған жүрекжұтқандар
да бар. Олардың саны бесеу: шерптер – Н.Гомбу мен Пертемба,
жапон Ю.Като, Италия өкілі Р.Месснер, непалдық Анг Фу. Бір
қызығы – Эвересті бағындырған альпинистердің қатарында

əйелдердің де болғандығы. Мəселен, 1953-1981 жылдар
аралығында тибеттік Фантог, польшалық В.Руткевич, жапон
Ю.Табей жəне батысгермандық Х.Шмац осы шыңға шабуыл
барысында əйелдердің де небір ауыр сында ерлермен қатар

иық тіресе алатындықтарын дəлелдеді.
Десек те: “Осы шыңға ұмтылушылар сапарының бəрі
бірдей сəтті аяқтала берген бе?” – деген сұрақ тұрады көкейде.
Мүлде олай емес, жоғарыдағыдай жорықтардың жетістік,

жеңістерімен қатар өкінішпен аяқталған кездері де көп. Оған
өткен жылғы мына бір жағдайды – француз экспедициясы
мүшелерінің шыңды игеруге не бары 300 метр қалғанда,
ал жапон альпинистерінің өз мақсаттарына жетуіне тіптен

таяқ тастам жер – 98 метр қалғанда, кері қайтуын айтсақ та
жеткілікті. Мұның өзі тəкаппар тау мінезін, міне, осы бір
мысалдан-ақ байқай беріңіз деген сөз.
Жер шарының ең биік нүктесі саналатын Эверест шыңы…

Иə, оған енді үстіміздегі жылдың 5-25 май ара лықтарында со-
вет альпинистері қадам баспақ. Олар кімдер?
Алдымен экспедиция мүшелері деген сөзді анықтап
алалық. Өйткені оған қабылданар, яғни жолдамаға барар

жол командадағы үміткерлердің қай-қайсысына да болма-
сын оңай тиген жоқ. 1981 жылдың январь айындағы Алма-
ты маңайындағы алғашқы жаттығу, Москвадғы академик
О.Г.Газенко жетекшілік ететін медициналық ғылыми-зерттеу

иститутындағы көп сатылы сынақтан өту, сол жылдың
июль айындағы Памирдің Коммунизм шыңын қайта иге-
ру… Үміткерлер мұнымен қоса халықаралық альпинизм
ережесіндегі міндет-талаптардан, экспедицияға аса қажет

күрделі радиотехникалық аппараттардан толық мағлұмат
алып, сублимирлі тамақ рационын меңгеруден, медициналық
препараттарды пайдалану, жедел жəрдем көрсету түрлерінен
емтихан тапсыруы тиіс болды. Өткен жылдың октябрь ай-

ында жоғарыдағы дайындықтың ақырғы қорытындысы
жарияланғанда əу бастағы 50-ге жуық үміткерден ең алдымен
26, одан соң 12 адам алға суырылып шыға берді. Негізгі үш
шабуыл төрттігінен тұратын олар…

Бірінші топ: В.Иванов – жаттықтырушы /Москва/,
С.Бершов /Харьков/, С.Ефимов /Свердловск/, М.Туркевич /
Макеевка/.
Екінші топ: Э.Мысловский – жаттықтырушы /Мо-

сква,
Л.Трощиненко
/Ленинград/,
М.Черный

/Москва/,
В.Балыбердин /Ленинград/.
Үшінші топ: Е.Ильинский – жаттықтырушы, Қ.Уəлиев,
В.Хрищатый, В.Смирнов /бəрі де Алматыдан/. Сол аль-

пинистердің бірі – В.И.Ленин атындағы Қазақ поли-
техникалық институтының 1974 жылғы түлегі, қазір Қазақ
ССР Ғылым академиясының Сейсмология институтында
ғылыми қызметкер болып жұмыс істейтін Қазбек Шəкімұлы

Уəлиевпен кездесіп əңгімелесуге асығып келемін.
* * *
Қазбектің: “Кешке кездесейік”, – деген жері Алматы
сыртындағы “Медеу” қонақ үйі еді. №6 автобустың ақырғы

аялдамасынан түскенімізде “рекордтар айдыны” бізді неон
шамдардың іңір қараңғылығын айқыш-ұйқыш тілгілеген
өткір де жарық сəулелерімен қарсы алды.
Қонақ үйге кешкі жаттығудан қайтып келе жатқан конькиші

жігіттермен бірге кірдік. Кірпік-қасын қырау шалған, жау-
ырындарынан бу бұрқыраған олардың бірі альпинистердің
қайда тұратындығы жайлы қойған сұрағыма сəл ойланып
тұрды да, оң жақтағы бөлмені нұсқады.

ашқан бұйра бас жігіт. Сөйтті де өзі лып етіп сыртқа шығып
кетті.
Терезесі тауға қараған екі адамдық шағын бөлме. Іргеде
спортшыларға қажетті жылы киімдер, шумақ-шумақ арқан

жəне түрлі формадағы темір ілгешектер жатыр. Ал стол үстінде
ішек-қарны ақтарылған рация, жарым-жартылай құрасты-
рылған тағы бір аппарат, олардың чертеж-схемалары, “Ағыл-

шын-орыс тіліндегі қысқаша сөздік” тұр. Мына көріністі
көргендер: “Бұл жерде альпинистер емес, радиоəуесқой біреу
тұра ма, қалай өзі?” – деп таңданары анық еді.
Келесі бір сəтте біздің назарымыз альпинистердің қазіргі

таңда пайдаланып жүрген құрал-жабдықтары мен киімдерін
қызықтауға ауды. Олардың бəрі де жылы, жеңіл əрі ықшам.
Киімдердің қай-қайсысын алмаңыз, төзімді əрі сəнді тігілген.
Альпинистке ауырлық түсірер артық салмақтың бəрін елеп-

екшеп алып тастаған. Озық үлгідегі осындай мүліктерге қарап
Қазақстан альпинизмінің негізін салушы, республикамыздағы
ең биік мұзарт Хан Тəңірі шыңын бағындырушы Евге-
ний Николаевич Колокольниковтың айтқан мына бір сөзі

ойға оралды. “Отызыншы жылдардағы біздің жорыққа
алып шыққан заттарымызға, құрал-жабдықтарымыз бен
киімдерімізге қарасам, – деген еді Евгений Николаевич Хан
Тəңірінің бағындырылуының 50 жылдығындағы кездесуде,

терісінен өзіміз тіккен ұйықтайтын қапшық, ұста дүкенінде
өз қолымызбен соққан арбиған темір ілгектер, қолапайсыз
жуан арқандар… Мұны қазіргі альпинистер көрсе, сөз жоқ,
күлер еді. Ауа райын біз жергілікті халықтан үйренген жора-

малдар арқылы болжайтынбыз”.
Осы ойдың жетегімен отырғанда, бөлме есігі қайта ашыл-
ды да ішке жұқалтаң ақсары жігіт келіп кірді. Іздеп келген
Қазбегіміз осы еді. Ол еліктің асығындай ықшам денелі жігіт.

деді алғашқы сұраққа нақпа-нақ жауап беруге кіріскен ол. –
Туған жерім Балтық бойындағы Кронштадт қаласы. Кейін
əкем жасының ұлғаюына байланысты отставкаға шықты да,
үй-ішіміз Алматыға көшіп келді. 1969 жылы осы қаладағы

№ 113 орта мектепті бітірген соң, В.И.Ленин атындағы Қазақ
политехникалық институтына оқуға түстім. Бұл жоғары
оқу орнын 1974 жылы бітіргелі бері Қазақ ССР Ғылым
академиясының Сейсмология институтында жұмыс істеп

келемін. Əкем – Шəкім еңбек демалысында. Ал анам Раузаның
мамандығы кітапханашы. Əпкем Лариса оқытушы да, інім
Дəурен өзім білім алған политехникалық институттың соңғы
курсының студенті.

альпинистерді қазір Эверестке бастап апарар Ерванд Ильин-
ский ол кезде политехникалық институтта ашылған альпи-
низм секциясының жетекшісі болатын. 1972 жылы үшінші
курста оқып жүргенімде спорттың осы түрімен айналыстым

да, Алматы маңындағы шыңдарға жорыққа шығып жүрдік.
Одан команда еліміздегі спорт маман дарының назарын өзіне
аудара бастады да, жарыстарға үзбей қатысатын болды. Қазір,
ойлап отырсам, құрамында бес-алты ғана альпинист бар

біздің осы топ 1972-1981 жылдар аралығында биіктігі 4 мың
метрден 7 мың метрге дейінгі аралықтағы 52 шыңды қайта
бағындырып, еліміз бойынша үш рет жеңімпаз атаныпты.
Солардың ішіндегі ең үлкен жеңіс ол – Эверестке шығуға

берілген жолдама дер едім өз басым.
Осы араға келгенде біз Қазбекке: “Гималай экспедиция-
сына қатысатын қазақстандық альпинистер кімдер жəне олар
қандай мамандықтың адамдары деген сауал қойдық.

нов, мен жəне жаңа өзіңіз осы бөлмеден көрген Валерий
Хрищатый. Біз бəріміз де инженерлерміз. Бұдан: “Тау асып,
тас басып кететін жандарға қайдағы инже нерлік? Олар өз
кеңселеріндегі, трестеріндегі жұмысын қашан, қай уақытта

істеп үлгереді?” – деген күдікті пікір тумаса керек. Жұмыстың
аты қашанда жұмыс, ол біздің ұғымымызда қай мезгілде де
болмасын бірінші кезекте тұрады. Тек бұл арада бəріне де
уақыт, бəріне де үлгеріп, үйлестіре білу керек. Біздің жігіттер,

міне, осы қағиданы ұстайды. Сон дықтан да олардың сөзі мен
ісінің арасында алшақтық жоқ.
Қазбек осылай деді де экспедиция мүшелерінің бірі
В.Хрищатый жайлы əңгімеге көшті. Оның айтуынша, Ва-

лерий өзі қызмет атқаратын Казгипроводхоз мекеме сіндегі
тəртіпті, коллективке сыйлы, қоғамдық жұмыстарға ынта-
лы мамандардың бірі екен. Өткен оныншы жəне үстіміздегі
он бірінші бесжылдықтың алғашқы жылының еңбек озаты

ретінде оның суреті Құрмет тақтасынан 1978 жылдан бері
бірде-бір рет түсіп көрмеген. Бұл жігерлі əрі ынталы жастың
бəріне уақыт таба білетінін көрсететін нақты дəлел.
Қазбектің келесі бір əңгімесінен біз мынаны ұқтық. Топ

жетекшісі Ерванд Ильинский шыңға өрмелеумен айналысқан
жиырма жыл ішінде Қызыл Тулы Орта Азия əскери округі
мен Қазақстан альпинизмін дамыту үшін жан-тəнімен

Арада екі айға жуық уақыт өтті. Дүниені дүр сілкінтіп
келіп, дүркіреп өткен 1 май мейрамынан тура екі күннен
соң…
Жастар газетінің редакциясындағы қарбалас жұмыстың

аяқталып қалған кезі болатын. Күні бойғы демікпе
тақырыптарға толы материалдарды жасалып жатқан беттерге
бір алып, бір салудан əбден шаршаған жігіттер бір ауық се-
кретариат бөлмесінде отырған.

Осы сəтте қарсы алдымыздағы телетайп бөлімшесімен
жалғастырылған пневмопочта түтігі ішін тартып гуілдей
жөнелді. Бұл: “Газетке шығуға тиіс шұғыл хабарларды кезек
күттірмей қабылдап ал!” деген белгі болатын.

ТАСС хабарына көз жүгірттік.
“Олар шыңға шықты!”
“… Шыңды бағындырды!!!”
“Оқиға қалай болды? Ұлы рекордқа қалай қол жетті?”

Эверестке шабуыл жасап, оны тамаша табыспен аяқтаған со-
вет альпинистерінің ерлік қимылынан телеграфтық стильдегі
қадау-қадау ТАСС хабарлары арқылы құлақтанған жұрт енді
ол жайында толығырақ мағлұмат алғысы келіп, редакцияға

жоғарыдағыдай сұрақтар негізінде хат боратқаны біздің əлі
күнге дейін есімізде. Бұндай өтінішті сол сəтте орындау оңай
шаруа емес болатын. Неге десеңіз, мəселе сол ерлік иелерінің
ол кезде бізден мыңдаған шақырым алыста болғандығында,

Отанымызға қайтып оралу үшін оларға кемінде əлі бір айға
жуық уақыт қажет екендігінде еді. Бірақ өтініштің аты
өтініш, оған жауап бермеуге болмайды. Сондықтан да біз
оның басқа жолдарын ойластырып, атап айтқанда, Эверест

ерлері елімізге келгеше экспедицияның шыңға шыққанына
дейінгі жəне шыққаннан кейінгі жағдайларын ара-тұра болса
да сөз еткен орталық телевизияның “Киносаяхат-шылар клу-
бы” хабарында, одақтық баспасөзде жарияланған фактілерді

бір арнаға жинақтап оқырмандар тілегін қанағаттандыруға
бел байладық. Сонымен…
Бірінші советтік Гималай экспедициясы 28 февраль күні
СССР астанасы Москвадан аттанып кетісімен, əлем олардың

əрбір қадамын қалт жібермей, қадағалап құлақ түрді де
отырды. Оны Катмандуға келіп түскен біздің альпинистерді
бірінші болып қарсы алған Непалдың туризм министрлігі
секретарының көмекшісі, дүние жүзі елдеріндегі Гималай

экспедицияларын үйлестіру басқармасының эксперті Шарма
Шалемдра Рагтың мына сөздерінен анық аңғаруға болады:

күмбезінің қиын да күрделі маршруттарын таңдап алған
сіздердің батыл шешімдеріңізді естіп қатты толқыдық.
Шыңға шабуылдың табыспен аяқталатынына алдын-ала
сенім білдіре отырып, мынаны ерекше атап айтқым келеді. Ол

ғана қуаныштарыңыз емес, біздің непал халқының да ортақ
мерекесі болып тойланып, атап өтілетіндігі.
Əлем альпинистерінің жаңа маршрутқа мəн бергені сон-
ша, СССР спортшылары Катмандуға келіп түскен күні мұнда

Эвересті адамзат тарихында тұңғыш рет бағындырған қар
қабыланы Эдмунд Хиллари де қоса жетіп, ат басын тіреді.

ды, – деді ол. – Сіздер, өз мүмкіндіктеріңізді, сөз жоқ, дұрыс
есептегенсіздер. Өз басым совет альпинистерінің жанқиярлық
жорықтарын көптен бері үзбей қадағалап келемін. Сондағы
көңілге мықтап түйген нəрсем – дайындықтарыңыздың

өте жоғары деңгейде екендігі. Енді тек, бəріміз де ауа райы
оңынан туса екен, – деп тілейміз. Сонда сіздердің Жер-анаға
Эверестің биік нүктесінен қарайтын күндеріңіз де алыс емес.
Осы кездесу барысында Хиллариге: “Эверестке ша-

буыл жасаған сіздің кезіңіз бен бүгінгі күннің арасында
қандай айырмашылық бар деп ойлайсыз? – деген сұрақ та
қойылмай қалған жоқ. Оған атышулы “қар қабыланы”: “Егер
сіздерге біреу осыдан 30 жыл бұрынғы альпинистердің киімі

мен құрал-саймандары қазіргілердің қатарында жіп есу-
ге жарамайды, ал бүгінгі спортшылар бұл жағынан тамаша
сапалық қасиетке ие десе, өз мүмкіндіктеріңізді тым асыра
бағалап кетіп жүрмеңіздер. Себебі, шыңға шабуыл барысын-

да кездесер табиғаттың дүлей күшін жеңу үшін жылы киім,
ыңғайлы оттегі баллондары, темір тақа көмегіне сүйеніп
қою жеткіліксіз. Ондағы нағыз жеңіске жеткізетін нəрсе –
адамдардың бойындағы жігерлілік, төзімділік, тəуекелшілік,

қайсарлық жəне өзара достық, коллектившілдік қасиеттері.
Осыны мықтап есте ұстауларыңызды өтінемін”, – деді.
… Эверестке шабуыл жасау екі айға жуық уақыт созыл-
ды. Биіктіктегі орналасуға тиіс қоналқалық лагерьлер бірінен

кейін бірі өз деңгейлерін асырып жатты. Экспедиция өмірінде
Гималай романтикасының барлық белгілері – жергілікті
климатқа бейімделу, қодастар керуенімен жол жүру, май
шамның жарығымен отырып тамақтану – бəрі-бəрі де өз

ретімен болып жатты. Əсіресе, альпинистердің алыстағы
ата-анасына, үй-іштеріне жазған үшбу хаттарының жөні
ерекше болатын. Олардың кейбіреулері былай деп сыр шер-
тер еді: “Бізде күнделік жазатын, оны ұдайы тəптіштеп тол-

тырып отыратын уақыт жоқ. Сондықтан мына хатты сақтап
қойыңыздар. Бұл хабарларды Гималай дəптерінің беттері деп
білерсіздер”.
10 мартта бірінші советтік Гималай экспедициясының

жетекшісі,
физика-математика
ғылымдарының
докторы

Е.Тамм Москваға мынадай радиограмма жіберді: “Базалық
лагерьде жаттықтырушы А.Овчинников пен Э.Мыслов-
скийдің төрттік отряды негізгі міндеттерге орай іске кірісті.
Бізге жергілікті шерптерден жасақталған үш жүкші, бір бай-

ланыс офицері мен аспаз қызмет көрсетуде. Экспедицияның
жұмыс жоспарын жүзеге асыру барысында əзірге ешқандай
кідіріс болған жоқ. Алдағы уақытта да осындай қарқынмен
қимылдай береміз деген ойдамыз”.

Міне, шыңға шабуылдаушылардың барлығы осындай
салмақты іс-əрекетпен көрініп, сеніммен жұмыс істей білді.
Гималайды шайқассыз, қиындықсық алу оңай болған
жоқ. 23 мартта соққан қатерлі дауыл негізгі базадан 5600

метр биіктікке орналасқан бірінші лагерьдің шатырын
жығып кетті. Тəулігіне бір метр жылжыған Қхумбу мұздығы
болса,
альпинистердің

жартастарды
қуалай
жүргізген
жіптерін, ондағы қағылған қазықтар мен жасанды қар

баспалдақтарын жым-жылас жұтып жатты. Соған қарамастан
Э.Мысловскийдің тобы совет альпинистері бұрын ешқашан
көтеріліп көрмеген 7800 метрлік межеге жетіп, екінші
лагерьді сонда орнатуға шешім қабылдады. 12 апрельдің түс

мезгілінде алға қарай тағы да 150 метр жылжыған олар оттегі
баллондары мен азық-түлік қоймасына негізделген үшінші
лагерьдің шатырын құра бастады. Содан бір апта өткен соң
В.Иванов, С.Ефимов, С.Бершов жəне М.Туркевич игерген

8250 метр биіктікте төртінші лагерь, 29 апрельде 8500 мет-
рден орын тепкен бесінші лагерь құрылды.
Көптен күткен күн де келді.
Төменнен: “Шыңға!” деген дабыл естілді.

Жорық басталды!
Осы араға келгенде енді сəл тұра тұрыңыз, құрметті
оқырман! Өйткені сол сəттегі, сол кештегі, одан кейінгі
тəуліктердегі

қуанышты
хабарларды
шашыратып,
шайқалтпай өз мəнінде баяндау мақсатымен оқиға болған

жерден сол минут, сол сағатта беріліп отырған қысқа-қысқа
хабарлар мазмұнын сіздердің көз алдарыңыздан өткізбекпіз.
Катманду,
май.

Эверест
шыңы
бағындырылды!
Ленинградтық инженер В.Балыбердин мен москвалық

оқытушы Э.Мысловский Непал уақытымен 14 сағат 35 минут-
та /Москва уақытымен 12.50/ совет экспедициясынан бірінші
болып дүние жүзінің ең биік шыңына көтеріліп, сонымен
бірге бұрын адам жүріп өте алмайды деп есептеліп келген

маршрут – оңтүстік батыс қабырға арқылы жаңа жол ашты.
Бұл альпинистер бүкіл совет экспедициясының Эверестке
/8848 м/ екі айға жуық уақыт бойы жұмсаған күш-жігерін та-
быспен аяқтады.

26 апрель күні екі совет спортшысы Эверестің оңтүстік ба-
тыс қабырғасы арқылы жаңа маршрут салуды аяқтау жөнінде
тапсырма алып, базалық лагерьден шықты. Олар төртінші
лагерьге төрт күн дегенде жетті, əрқайсысының ұзындығы

45 метрлік он арқанды жүздеген метрге тартып, бесіші ла-
герьге қажетті жолды үш күн бойы салды. Шыңға өздеріне
жəне совет альпинистерінің басқа топтарына жол ашу үшін
қар жапалақтап жауып тұрған кезде де қас қарайғанға дейін

жұмыс істеді.
В.Балыбердин мен Э.Мысловский бесінші лагерьден /8500
метр биіктікте/ 6 сағат 10 минутта шықты. Олар шыңға сегіз
сағаттан астам уақыт бойы шабуыл жасап, онда 30 минут

болып, қар жауып тұрғанына қарамастан көптеген суреттер
түсірді.
Катманду, 5 май. Тағы да екі совет альпинисі біздің
планетамыздағы ең биік шың Эвересті бағындырды.

Харьковтік С.Бершов пен донецкілік М.Туркевич түнде
шыңға шабуыл жасады. Мұның өзі Эверестің басына шығу
тарихында бірегей оқиға болды.
Қиын ауа райы жағдайларында, болар-болмас ай сəулесі

түсіп тұрған күрделі маршрутпен ілгері жылжыған олар ерлік
пен батылдық танытты.
Сол күні телетайп лентасы бізге тағы бір қуанышты ха-
бар жеткізгені əлі есімізде. Онда 5 майдың түс кезінде Эве-

С.Ефимовтың аман-есен көтеріліп, қайта түскені айтылған
еді. Байқаймыз, біздің алматылық альпинистерге де рұқсат
берілер сəт тіптен жақын қалған сияқты.

біледі деген сөз. Совет альпинистерінің қай-қайсысы болма-
сын бұл сыннан сыр бермей өткені бізге енді жақсы мəлім.
Өйткені Гималайдағы аталмыш шыңның жер шарындағы
қиын нүкте – Солтүстік жəне Оңтүстік полюстерді игерген-

нен кейін барып бағынғанын еске алсақ, біздің жігіттерге ол
жұмсақ мінез, жылы қабақ танытып, өз тізгінін оп-оңай бере
салмағаны анық. Қалай болғанда да олар ерледі! Өздерінің
шабуыл шебін дұрыс бағдарлауының нəтижесінде жеңіске

жетті.
* * *
Олар келе жатыр!
“Келе жатыр”, – деген хабарды естігенде біз Эве-

рест экспедициясының мүшелері – өз жерлестеріміздің
Алматыдағы ата-ана, семья, қызметтес жолдастарымен
əңгімелескен, телефон арқылы хабарласқан кездердегі ой-
пікірлерімізді жинақтауға отырған едік. Ондағы мақсат –

шырқау шыңды бағындырғандар қатарындағы Қазбек Уəлиев,
Валерий Хрищатый, Юрий Голодов пен шыңға шықпаса да
оның табысты аяқталуына үлкен үлес қосқан Ерванд Ильин-
ский жəне Сергей Чепчевтің былайғы өмірімен оқырмандарды

тағы да қосымша таныстыра кету болатын.
Алматылық альпинистер командасының тренері Ерванд
Тихонович Ильинский жайында біз осы əңгімеміздің басында
тоқталған едік. Десек те əлі де айтылмаған нəрсе баршылық

екен, оның үйіндегі кітап сөресінен біз болашақтағы өмір
жолына күрт өзгеріс, шұғыл бетбұрыс жасады деуге бола-
тын шағын өлеңдер жинағын ұшыраттық. Жұбайы Ната-
лья Петровнаның айтуына қарағанда, ол бұл бағытта қанша

талаптанғанымен ақын бола алмапты. Бірақ осы қасиет
оны журналист əрі мықты альпинист Сырым Күдеринмен
жақындастырған да, ақыры ол Ервандты мұзарттарға мойы-
май өрмелеуші мұзбалақ етіп шығарған.

Тəжікстанның Памир тауындағы Нүрек ГЭС-ін салар-
да тауешкі тұяғынан басқа тірі жан аттап баспаған жабайы
жар тастарға топографиялық зерттеу жұмысын жүргізу үшін
еліміз дегі альпинистерден жеке отряд жасақталғаны мəлім.

Олардың арасында Ерванд Ильинский де бар еді. Үш айға
созылған қиын да, қауіпті жұмыстарда ол екпінді еңбектің
үлгісін көрсете білді, құрылысшылардың өз адамына айна-
лып кетті.

лып қалса, алдымен біздің пəтерге телефон соғылады, – дейді
Ервандтың жұбайы Наталья Петровна, – ондайда уақытпен
санасып жататын Ерик пе?

шығарын шығып алып, төменге түсе алмай тұр. Көмек
сұрайды, – деп ол жолдорбасын иығына қағып салып жөнеп
береді.
Е.Ильинскийдің семьясы кіл спортшылар. Ұлы Сере-

жа су бассейнінен бір шықпайды. Ал əйелі шаңғы тебумен
шұғылданады.
Қазбек Уəлиев жайлы да қосымша айтар жайлар көп.
Республикамызға белгілі альпинист Б.Студенин Эверест

экспедициясына барар жолдағы соңғы сынақ – Коммунизм
шыңына өрмелеген сəттегі өзі куə болған жайды мысал етеді.
7 мың метрлік биіктіктің басына төрт жүз қадамдай қалғанда
жігіттер əбден қалжырап жол салуға қобалжи бастайды. Осы

сəтте ешкімнің жүрегі дауаламай тұрған көктасқа мысықша
өрмелеген Қазбек бір емес, үш арқанды қатар өріп шығады
да, іңір қараңғылығына қарамай шың басына тартып кетеді.
Күрделілігі жағынан Кузьминнің маршруты деп аталатын бұл

сырып кеткен. Келген соң қорғауға тиіс. Оның бұл асуды ала-
тынына сенеміз, – дейді қызметтес жолдастары.
Валерий Хрищатый туралы не айтуға болады? Анасы
Мария Александровнаның айтқан сөзінен ой түйер болсақ,

ол бала кезінде конькимен мəнерлеп сырғанауға, содан соң
жүзу бассейнінде малтуға əуестенген. Жетінші класта оқып
жүргенінде Қарабас тауына саяхатқа барамын деп адасып
кетіп, үй-ішін бір дүрліктіреді. Содан бастап анасы оны

өзімен бірге жазғы геологиялық экспедицияларға ертіп кетіп
жүретін болған. Альпинизмге деген құштарлық, міне, сол
кезден бастап оянады.
Юрий Голодов туралы əкесі Федор Григорьевич: “Оны

альпинист еткен табиғатқа деген шексіз құштарлық”, – деді
бізге. Сөйтті де: “Кішкентай күнінен бастап-ақ құстарға үйір-
тін. Археолог Шлиман жайында жазылған кітаптарды жа-
та-жастана оқитын. Каникул кездерінде төбе-төмпешіктерді

түртпектей қазып, қалтасын тоттанған темір қалдықтары мен
қыш сынықтарына сықай толтырып əкелетін. Үйге келген

соң біздерге ол бұл олжалардың сонау Шыңғысхан дəуірінен
қалған белгілер екенін дəлелдеуге кірісетін”, – деп жымия езу
тартты.
Федор Григорьевичтің бұдан кейінгі сөзінен аңғарғанымыз,

бірде оның баласы Юраны археологтар өздерімен ала кетеді
де ботқа пісіруші аспаз ғып тағайындап қояды. Юра бұл
міндетті жан-тəнімен атқарады. Сол жазда археологтардың
оны өкпелетіп алған жағдайлары да болыпты. Əңгіме: “Жүр

балақай, бізбен бірге балық аулас”, – деген сөзден шыққан.
Оған Юра: “Балықты ауламау керек, керісінше оларды көбейту
қажет”, – деп бұртиып отырып қалыпты. Табиғаттың зиян-
сыз тіршілік иелеріне деген қамқорлыққа толы балаң сезім

кейін оның өмірлік мамандығына айналған. Оны бұл күндегі
жігіт ағасы Юрий Голодовтың тоғандар мен көлдердегі балық
шаруашылығын өркендету жөніндегі ғылыми-зерттеу ин-
ституты лабораториясында еңбек етуінен анық аңғаруға бо-

лады. Ихтиологтың Қазақстанның Қарағанды жəне Өскемен
өңіріндегі өзен-көлдерде тұқы /карп/ балығын өсіруге бай-
ланысты жүргізілген ғылыми жұмыстары дүние жүзінің əр
түрлі елдерінде жақсы пікірлер туғызады.

Шыңдарға шығудағы, халық шаруашылығы міндет-
теріне байланысты экспедицияларға қатысудағы жетістік-
терін Юрий өзінің зайыбы Галинамен бөліседі, оны ихти-
олог ретіндегі əріптесі деуге де болады. Өйткені екеуі де

С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
биология факультетін бітірген. Галина жолдасына ақыл-кеңес
беріп, қолынан келген көмегін аямайды, оның батыл ойларын
əр уақытта да қолдап отырады.

Эверестке шығуға деген ойын Юрий Голодов 1980 жылы
СССР чемпионатының кезекті алтын медалін жеңіп алып
дəлелдеген болатын. Сонда ол Орта Азия əскери округі
командасының құрамасында Коммунизм шыңының оңтүстік

қабырғасын ойдағыдай шабуылдаған еді. Содан кейін ол
қыста Іле Алатауының Комсомол шыңына, жазда Гималай
тактикасын қолданып тағы да Коммунизм шыңына шығып,
сынақтан өтті. Москвадағы мамандарды таңдандырғаны

мың метрге көтерілді. Мұндай биіктікке дəрігерлер тіпті
космонавтарға да рұқсат етпеген болатын. Ғылыми-зерттеу
орталығында ол жəне москвалық Юрий Черный ғана есепті
уақыт ішінде шыңның төменгі іргесінен Эверестің ұшар ба-

сына дейін велоэргометр педалін айналдыра алды.
Бəрі де ойдағыдай келе жатқан сияқты еді, экспедицияға
қатысушылардың негізгі құрамы жарияланған кезде, тізімде
Голодовтың фамилиясы болмай шықты. Тек кейіннен ғана

Юрий өзінің əріптесі Сергей Чепчевпен бірге қосалқы
құрамға алынды, ол үшін жүрек тебірентерлік сəт деп, міне,
осы кезеңді айтуға болады.
Сергей Чепчев. Осыдан біраз жыл бұрын ұстазы,

республикаға белгілі альпинист Виктор Сидельников екеуі
орташа биіктік – Ұшпа шыңына көтерілгенде, ол үшін бұл
баға жетпес рекорд болып көрінген. Уақыт өте келе Сер-
гей одан да биік шыңдарға бой үйретіп, талай мұзарттарды

бағындырудың
нəтижесінде
еліміз
чемпионаттарында

жүлделі орындарға ие болды.
Алматылық альпинистер өз жорықтарын табыспен аяқтап,
елге жеңіспен оралып келе жатқан күндері біз оның жұбайы
Алла Зафаровнаға жолығып, Сергей жайында айтып беруді

бір сырлы жан, – деді Алла. – Қолынан келмейтіні жоқ. Кітап
сөрелерін жасау, телевизор, көршілердің бұзылған сағаттарын
жөндеу – оның сүйікті ісі. Сонымен бірге ол бос уақытында
аңға шығуды, мотокросқа қатысуды, шаңғы тебуді өте жақсы

көреді.
Сергей Чепчев те В.И.Ленин атындағы Қазақ политех ни-
ка лық институтының түлегі. Жетісу геологиялық барлау экс-
пе дициясында инженер болып жұмыс істейді. Жаз кезінде

бригада мүшелері тау бөктеріне келіп зерттеу жүргізеді, ал
ол болса одан да жоғарыға, шырқау шыңдар басына шығуға
тіптен құштар-ақ.
Осыдан біраз жыл бұрын ол Прежевальский шыңын

бағындыру кезінде аяғын үсітіп алып, екі жылға жуық қатты
азап шегіп жүрді. Бірақ қайсар жан бəрін де жеңіп шықты,
жарыстардан қалмай жүріп, еліміз чемпионатында жеңімпаз
атанды.

* * *
Олар келді!
Келді! – деген хабардан соң біз көп кешікпей Қазақ ССР
Министрлер Советі жанындағы Физкультура жəне спорт

нəрсе не?
Осы бір сауалды біз өткен жылдың көктеміндегі
экспедицияның жолға жиналып жатқан кезінде оның
жетекшісі, Қазақ мемлекеттік физкультура институтындағы

спорттық медицина кафедрасының қызметкері Николай Ни-
колаевич Кондратенкоға қойғанымыз бар еді. Сырт қараған
адамға өзінен ұстамдылық пен төзімді ынта-жігердің ныша-
ны бірден білінетін, денесінде артық ет жоқ қаршыға көзді

қағылез жан сол кезде əр сөзіне есеп бере сөйлеп, былай деген
болатын.

кесіп өтуге күш салалық. Жорық сəтті өткен жағдайда сіздің
бұл сұрағыңызға: “Оқиға қалай болды?” – деген тағы бір
қосымша сауал қосылары анық. Міне, сол кезде кеңінен оты-
рып əңгімелесуге болады. Ал, қазір оған жауап беру, дəл осы

тақырыпта сөз қозғау əлі ерте ғой деп ойлаймын.
Алғашқы кездесудегі əңгімеміз осылай аяқталған.
Содан кейін арада көптеген күндер… айлар өтіп жатты.
Аптапты жаздың бел ортасында газет беттерінен ТАСС-

тың “…Шөлге жорық басталды”, оның артынан көп ұзамай
“Шөл даланы кесіп өту табысты аяқталды” деген шағын ха-
барларын ұшыраттық. Сол сəттен бастап біздің санамызда:
“Экспедиция қалай басталды? Олар қандай маршруттармен

жүрді? Жорық қанша уақытқа созылды?” деген сияқты ойлар
қоздаған қойдай қайтадан туындап қоя берген. Бірақ ТАСС
хабарларын қаншалықты қадағалап оқығанымызбен ондағы
телеграфтық стильдегі қысқа сөйлемдер: “Жорыққа шықты,

аяқталды”, дегеннен басқа ештеңені айтпай ішімізді кептірді
де тұрды. Сөйтіп жүргенде ақыры олар Алматыға да оралды-
ау. Міне, сол кезде экспедиция жетекшісі Н.Н.Кондратенкоға
телефон соғып, көктемдегі уəдені есіне салдық. Николай

Николаевич бұл жолы бізбен кездесіп, əңгімелесуге бірден
келісімін берді.

саулықтан соң ол іскер де ширақ үнмен.
Бұл сұраққа біз көкейімізде көптен бері жүрген ойла-
рымызды лықсыта ақтарып айта бастадық. Соның алғашқысы

жайдың себеп болғандығы, оның қалай жасақталып құрыл-
ғандығы, алдарына қойған мақсаты жəне жорыққа байла-
нысты қандай дайындық жұмыстарының жүргізілгендігі еді.

сəл ойланып барып тіл қатқан Николай Николаевич: – Осы
жетпісінші-сексенінші жылдардың өзінде ғана норвег ғалымы
Тур Хейердал бастаған интернационалдық экипаждың
“РА”, “Тигрис” қамыс қайықтарымен Атлант мұхитын кесіп

өткендігін, София қаласының тұрғыны, болгарлық Папа-
зовтар семьясының моторлы қайықпен жер шарын айналып
шыққандығын еске алалық. Ал одан бері ше? Одан бері де
көптеген жанкешті жорықтар болды емес пе? Оған Дмитрий

Шпаро бастаған жеті жігіттің Шпицберген аралынан сонау
Солтүстік поляр шеңберіне дейінгі аралықты жаяу жүріп
өтуін, советтік бірінші Гималай экспедициясының Эвересті
бағындырған жаңа маршрутын айтсақ та жеткілікті.

Осы арада кім-кімнің де болмасын көкейіне мына-
дай сұрақтың оралары анық. Ол: “Ғылым мен техниканың
бүгінгідей дəуірлеп тұрған заманында двигательді кемемен
емес, қарабайыр қамыс қайықпен жүзген, ауа райы қатал

мұзды өлкеге “Атом” мұзжарғышымен емес, шаңғымен жаяу
жол шеккен қандай адамдар бұлар? Мұндай əрекеттерімен
не бітірмек, нені дəлелдемек?” – деген сауал. Шынында да,
бір қараған адамға бұл өзі сондай əсер қалдырмай ма?.. Бірақ

оның екінші жағын, яғни ХХ ғасыр “Колумбтарының” ал-
дарына қойған басқа мақсатын ұмытпауымыз керек. Ол –
қоршаған ортаның қиын да қатал нүктелеріне қадам басқан
жоғарыдағыдай жандардың қай-қайсысы болмасын ондағы

кездесетін экстремальды жағдай – күтпеген қиындықтарға,
үрейге, аштық пен шөлге, табиғаттың дүлей күшіне адам
баласының қалай шыдайтындығын дəлелдеуге ұмтылуы. Сол
арқылы күні ертең осындай нүктелер халық шаруашылығы

үшін игеріліп, ол жерлерде адамдар жұмыс істеуге тура кел-
ген кездерде маман, қызметшілерге ненің қажеттігін, қандай
жағдайға бейімделудің керектігін алдын-ала барлау. Тур Хей-
ердал, Дмитрий Шпаро сияқты энтузиастардың осы бағыттағы

алдарына қойған мақсаттары орындалды. Өйткені, олардың
экспедицияларындағы байқалған жəйттер, жинақталған

тəжірибелер, зерттеулер мен куə болған құбылыстар экстре-
мальды жағдайдағы адам психологиясының көптеген жаңа
қырларын ашты. Бұл қазір аталмыш саламен айналысушы
ғалымдарға үлкен көмек беруде.

міне, осындай жайлардан туындап, бастау алды деуге бола-
ды, – дейді жоғарыдағы əңгімесін одан əрі жалғаған Нико-
лай Николаевич – Біздің осы арманымыз Дмитрий Шпаро
жігіттерінің Солтүстік поляр шеңберіне жасаған жорығынан

кейін тіпті ұлғая түсті. Өзіңіз ойлап көріңізші, жер шарын
былай қойғанда Отанымыздағы адам аяғы əлі аз барып, оны
игеруге қиындық тудырып жатқан нəрсе не деп айтар едіңіз?
Ол əрине шөл дала, сусыған құмды өлке емес пе?! Адам мен

техника оған ұдайы шабуыл жасауда, нəтижесінде оның шет
жақтары игеріліп гүлденуде. Десек те картадағы осынау ақ
таңдақ аймақтың ортасына жетіп, жанды өмір тіршілігін
орнату үшін біраз уақыт керек сияқты. Оның басты себебі –

құмдағы күрмеуі көп күрделі проблемалардың молдығында.
Олай болса оны неге зерттемеске, сол қиындықтарды өзге
экспедициялар тəрізді неге бастан өткеріп көрмеске? Алдағы
іске тəуекел етерде де, оған дайындалып жатқанда да біз міне,

осыны ойладық, осыған жауап іздедік.
…Шөл даланы кесіп өтушілер алдағы саяхатқа ұзақ
əзірленді деуге болады. Оны біз алматылық жігіттердің
Қызылқұм жорығына шықпас бұрын 1980 жылы Балқаш

бойындағы Тауқұм шөліне жасаған алғашқы саяхатынан
аңғарамыз. Мұнда олар бір нəрсеге анық көз жеткізіп қайтты;
шөл адамдарға оңайшылықпен бас иіп, бағына қоймайды екен.
Неге десеңіз осы жаттығу-жорықтың алғашқы күндерінде-

ақ экспедиция жетекшісі əрі дəрігер Н.Н.Кондратенко өз
жолдастарының жүзінен қатты қиналғанын, кейбіреулерінің
күн сəулесінен жарақат алып, аяқтарының жүруге жара-
май ойылып қалғанын байқады. Ынта-жігер мен намысқа

тырысқан əрекетке қарамастан жігіттердің бойында күн са-
нап əлсіздік белең алып, ыстықтары көтерілді. Сол аптада
термометр шкаласы палатка көлеңкесінің өзінде 47 градус
аптап болғанын көрсетіп тұрды. Сондықтан олар Тауқұм

жорығындағы бұл сапарларында əу бастағы белгіленген 100
шақырымдық жолдың небары 30 шақырымын ғана игеріп,
кері қайтуға мəжбүр болды.
Сəтсіздік ешкімді де жасыта алмады. Тауқұмға шабуыл

жасау бір айдан кейін қайта басталды. Екінші əрекетте олар
алдарына қойған мақсаттарын жарым-жартылай орындау
нəтижесіне қол жеткізді. Бірақ шөл дала бəрібір бағынбай
қалды…

Содан
соңғы
жаттығу-жорық
жылдың

көктемінде болған. Бұл жолы олар Жамбыл облысындағы
Мойынқұмды таңдап алды. Экспедиция мүшелері оған үлкен
дайындықпен келген еді. Өйткені соның алдындағы Балқаш
бойында мықтап қиналтқан қатал құм мінезі саяхатқа

қатысушы кім-кімді де болмасын шөлге бұрынғыдан да
салмақтырақ қарауға үйреткен болатын. Соның нəтижесінде
Мойынқұмды кесіп өту операциясы белгіленген уақыттан
ауытқымай, өз мерзімінде сəтті аяқталды. Міне, содан кейін

ғана олар əлемдегі ең ірі деген Атакама, Сахара, Калаха-
ри, Такла-Макан, Қарақұм шөлдерінен кейінгі орындағы
Қызылқұмға шабуыл жасауға болады, оны жаяу жүріп өтуге
күш-қуатымыз жетеді деген шешімге келді.

Николай Николаевичтің сөзіне қарағанда 1982 жылдың
15-20 май аралығында өткен Мойынқұм жорығы сол жылдың
июніндегі Қызылқұмға баратын экспедиция мүшелерінің
есімдерін анықтаған соңғы сынақ болған. Олар кімдер дейсіз

ғой. Айтайық. “Адам жəне шөл” операциясының жетекшісі
əрі дəрігері Николай Кондратенконың өзі, Алматы физкуль-
тура институтының жаттықтырушысы Вадим Журавлев, ин-
женер Гельмут Гегеле, электрик Владимир Волков, слесарь

Павел Богданов. Соңғы үшеуі Алматының əртүрлі заводта-
рында жұмыс істейді жəне осында тұрады.
…Бұрын ешкім тəуекел етіп көрмеген жорыққа бел
байлаған бес жігіт сапар басын Қызылордаға жақын жерден

бастады да саяхат соңында Қарақалпақ АССР-інің астанасы
Нөкістен шығуды көздеп, оңтүстік-батысқа бет алды. Осы
арада кім-кімнің де болмасын көкейіне: “Жорықтың алғашқы
күні қалай өтті? Қай маршруттармен жүрді? Өздерімен бірге

қандай жүк алды? Олар шөлде нені байқап көрді?” – деген
сияқты көптеген сұрақтардың туындары анық. Оған де-
ген жауапты біз Н.Н.Кондратенконың сол жорық жолында
толтырған күнделік беттерінен табамыз. Қане, енді соған бір

сəтке үңіліп көрелікші.
“…Біздің алдымызда Сырдария мен Əмудария өзендерінің
арасында созылып жатқан ұшы-қиырсыз аптап əлем жат-
ты. 44-47 градустық ыстықта 500 шақырымнан астам жерді

Қазақстанды байланыстырған, қазір мүлде ұмыт болған Ұлы
Жібек жолының бір соқпағын таңдап алдық”.
“Əрқайсымыздың иығымызда қазір 54 килограмдық
жүк бар. Оның дені резеңке қапшыққа толтырылған су

мен түйіршектелген ет, қант пен қатып қалмас үшін жұқа
пленкаға оралған нан еді. Осыдан 3 жыл бұрын Солтүстік по-
люске аттанған Шпаро жігіттері 51 килограмнан жүк алып
жүрсе, біздікі оларға қарағанда 3 килограмм ауырлау болып

тұр. Тəуекел, байқап көреміз де!”
“…Алғашқы апта өте қиын жағдайда өтті. Бұл түсінікті
де. Өйткені, ол бейтаныс ортаға бейімделгенше, оған көндігіп
үйренгенше байқалатын аклимитизациялық құбылыс қой.

Шыдау керек, күні ертең бəрі де өз орнына келеді”.
“…Жер-дүниені отқа орап қуырып тұрған неткен ап-
тап əлем бұл? Біз жүріп келе жатқалы бері термометр шка-
ласы күндіз 44-47 градусты көрсетсе, түнде 30-дан түспей

тұр. Шөлді басу үшін 800 грамм, бет шайып салқындау
үшін күніне 300 грамнан ғана су жұмсаймыз. Қиындықтан
құтқарып тұрған нəрсе 70-80 шақырым аралығында кездесіп
қалатын құдықтар мен скважиналар. Ондай жерге жеткенде

бір жасап, ойымызға экспедиция сəтті аяқталатын шығар де-
ген үміт оты ұялайды”.
Парақтарын күн жеп, сырты əбден ақжемденіп тозған
Н.Н.Кондратенконың күнделігі міне осылай деп сыр шертеді.

Иə, олар үшін шөл даланы кесіп өту оңай болған жоқ. Экс-
педиция мүшелерін əсіресе таусылмайтын жарақаттар, айсыз
түнде аттаған əрбір қауіпті қадам қинады. Айсыз түн демекші,
уақытты ұту үшін олар жорық жолын түнде де жалғастыруға

шешім қабылдаған болатын. Бірақ əу баста бір нəрсені
ескермегендеріне қатты өкінді. Ол – бұлардың саяхатқа шығу
мерзімінің ескі ай мен жаңа айдың тоғысар өлара сəтіне тап
келуі еді. Сондықтан да тастай қараңғы түнде жол жүру –

Николаевич: – Əмударияның сағасындағы шағын елді ме-
кенге жеттік. Бұл Қарақалпақстан астанасы Нөкіске жақын
орналасқан ауданның “Карл Маркс” деген колхозы екен.
Сол жерден мен экспедицияның сəтті өткендігі жайлы

Қазақстан ЛКСМ Орталық Комитетіне, Қазақ ССР Ғылым
академиясының жанындағы география секторына телеграм-
ма салдым да, қиын сапарда əбден қажыған жолдастарымды
ертіп Нөкіске бет алдым.

Адам жəне шөл… Алматылық бес жігіт аптап жаздың
бел ортасында əлемдегі ең ірі деген алты ыстық нүктенің
бірі – Сырдария мен Əмудария арасындағы 520 шақырымдық
Қызылқұмды кесіп өтті. Бұл ерекше жетістік дер едік біз.

Өйткені дүние жүзіндегі жалғыз ғана ғылыми-зерттеу
орталығы – Түркімен ССР Ғылым академиясында құрылған
Шөл жəне оның проблемалары институтының деректеріне
қарағанда бұрын құмды атпен, түйемен, автомобильмен жүріп

өткендер болған. Бірақ жаяулап, сыртқы əлемнің ешқандай
көмегінсіз кесіп өту – бұл ешкімнің де қолынан келмеген еді.
Алматылық энтузиастар жасаған саяхаттың құндылығы

арнайы ғылыми программа бойынша дəрігерлік-биологиялық
зерттеулер жүргізуінде. Николай Кондратенконың келтірген
мысалдарына қарағанда олардың жүргізген зерттеулерінің
нəтижелері дəл бүгінде шөл даламен бетпе-бет қалған

адамдардың бұрынғы қалыптасқан бірнеше көзқарастарға
өзгеше қарауына мүмкіндік жасап отыр. Ерекше жағдайдағы
адамның тіршілік етуі мəселелерін зерттейтін көрнекті со-
вет маманы В.Г.Волович осы жорықтың жол қиындығымен

қоса, адамдардың суды аз қолданған жағдайдағы организм
қабілеті, шыдамдылығы проблемаларына көңіл толарлықтай
жауаптар əкелгенін жоғары бағалады.
Экспедиция мүшелерінің осы сапарда жүргізген тағы бір

зерттеуі ол – аптапты ыстық шөл жағдайындағы адамға қажет
медициналық дəрі-дəрмектердің, азық-түліктің бұзылып
кетпеуін қадағалау болды. Мəселен, біз аптека ларда са-
тылатын кейбір антибиотиктердің сыртындағы жазудан

оны бірқалыпты температурада сақтаудың, қараңғы жерге
қоюдың қажет екендігі жайлы ескертуді оқимыз. Ал мұндай
препараттар аңызақ шөл далада бұзылып кетпей ме, оның
шипалық əсері ыстық аптапта өзінің сапасын жоғалтып ал-

май ма деген сұрақтар кейінгі кездері ғалымдарды кəдімгідей
ойландырып жүр. Себебі құмды, байлық көзіне мол шөлді
халық шаруашылығы үшін игеруге барған адамдардың басы
ауырып, балтыры сыздамай тұрмайды ғой. Сондай сəттерде

дəрілер өзінің емдік қасиетін жоғалтып жатса одан не қайыр,
не үміт? Экспедиция мүшелері өздерімен бірге алып шыққан
антибиотиктерді міне осы тұрғыдан бақылап, ондағы ыстық
температураның əсерінен болған құбылыстарды жазып отыр-

раттарда көптеген өзгерістердің болатындығы анықталды.
Болашақта фармацевтер Н.Кондратенконың жігіттері байқап
келген өзгерістердің жұмбағын шешу үшін жаңа бағытта
ізденіп, шөл дала жағдайына лайық дəрі-дəрмек жасауға

дайындық жүргізетін болады. Ал, аптапты ыстықтағы
азық-түліктердің
бұзылуып
кетпеуі

жөніндегі
зерттеу
қалай жүргізілді деген сұраққа келетін болсақ, экспедиция
мүшелерінің мынадай бағыттағы тапсырманы орындағанын

мəлімдемекпіз. Қызылқұмды кесіп өтер алдында оларға Жам-
был технологиялық институтының Алматыдағы филиалы
мамандары өмірге əкелген, сырты жұқа қабықпен қапталған
тоқаш нандарды алып жүріп, оның қатып не көгеріп кетпеуі

тапсырылған болатын. 18 күндік сапарда бұл тəжірибе өзін-
өзі ақтап шықты, тоқаш нандар сол бəз-баяғы қалпында, нау-
байханадан исі бұрқырап жаңа шыққан қалпындағыдай жұп-
жұмсақ күйінде сақталды. Осы арада: “Қаладағы азық-түлік

магазиндерінің сөрелеріне түсісімен үш-төрт сағат өтпей
жатып кеуіп кететін бөлкелерді алдағы уақытта технолог-
тар өмірге əкелген жаңа тəсіл – олардың сыртын кондитерлік
қоспасы бар жұқа қабықпен қаптап шығаруды жаппай

қолдануға болмас па?” – деген сұрақ келеді көкейге. Сонда
ысырапшылық аз болар еді.
“Адам жəне шөл” экспедициясы өздерінің алдарына
қойған жоғарыдағы қадау-қадау міндеттерінен басқа тағы

да көптеген жайлардың басын ашып қайтты. Соның негізгі
бір-екеуіне тоқталар болсақ, энтузиастардың сапар бары-
сында шөл даладағы ежелгі мəдениет ескерткіштеріне де
көңіл бөліп, оларды картаға түсіріп қайтуы. Бəріміз жақсы

білеміз, бағы замандардан қалған көне архитектуралық
мавзолейлер мен сардоптар, қорғандар қазіргі таңда адам
аяғы жетер далалы аймақтарда жақсы есепке алынған ғой.
Ал шөлдің қиян түкпіріндегі ежелгі ескерткіштер ше?..

Өкінішке қарай олар əлі зерттелмеген де, санаққа алынған
да жоқ. Николай Кондратенконың жігіттері міне, осы жайға
да байыптылықпен көңіл бөліп, Қызылқұмды кесіп өту
жорығында ондағы кездескен Шірікрабат, Құмқала сияқты

бір кездегі елді мекендердің орындарын тауып қайтты.
Сол жерлердің көрінісін бейнелейтін фотосуреттер алдағы
уақытта республи камыз дағы ежелгі ескерткіштерді қорғау
қоғамының қызмет керлерін, археолог ғалымдарды ойланды-

өтуді көздеп отырмыз. Оған деген əзірлік ойдағыдай жүруде.
Алматы үй құрылысы комбинатының спорт залында жетісіне
екі рет жаттығамыз. Сөз орайында айта кетер бір жəйт,
алдағы жорыққа əйелдер де баруға тілек білдіруде. Оны біздің

экспедицияға қатысуға қабылдауға өтініш берген жиырмаға
жуық талапкерлердің ішіндегі екі қыздың жаттығуға келіп
жүруінен анық аңғаруға болады. Көпшіліктен бір өтініш –
осындай жорыққа қазақ жастары да қатысса дейміз. Талап

біреу: тілек білдірген энтузиастардың жасы 25-тен аспауы ке-
рек. Жаттығу орнын жаңа ғана айтып кеттік, олар қай уақытта
болмасын бізге келіп жолығуларына болады.
…Николай Николаевичтің соңғы сөзінен біз мынаны

ұқтық. Ол – осы бір мазасыз жүрек иесінің тағы да тəуекелге
бел бууы. “Қарақұмды кесіп өту – Африкадағы Сахара шөлін
бағындырудан да қиын”, – деседі білетіндер. Мамандар аузы-
нан бұл сөз тектен-тек шығып отырған жоқ, олар мұны білген

соң айтады. Ал, қиын екен деп қарап отыруға тағы да бол-
майды. “Өмір – мүмкіндіктер кезеңі”, – десек, адам баласы
өз тағдырын əр істе сынап көруі тиіс қой. Өйткені тіршілік,
қозғалыс, бір орында марғау ғұмыр кешпей алға ұмтылу – са-

налы өмір иесі адамдарға ғана тəн қасиет. Күрмеуі көп күрделі
жайлардың түйінін шешу, қоршаған ортаның құпиясын ашу,
оны бағындыру міне, осындай тəуекелдерге тікелей байланы-
сты.

1983 жыл.
Авторлық анықтама. “Адам жəне шөл” экспеди-
циясы мүшелерінің бұдан кейінгі үлкен талпынысы ол

шақырымдық осы сапар туралы Н.Н.Кондратенко мен
Д.Е.Щетинин “Вечерняя Алматы” газетінің бірнеше
нөміріне мақала бергені есімізде. 1987 жылы “Қайнар”
баспасынан ол “Через Каракумы” деген атпен кітап

та болып шықты. Содан кейін бұл экспедиция туралы
ештеңе естімедік.

1991 жыл. 16 желтоқсан. Осы күні кешкі сағат
17-ден 35 минөт өткенде Президент Н.Ə.Назарбаев
“Қазақстан Республикасының мемлекеттік тəуел-
сіздігі туралы” еліміздің Конституциялық Заңына

қол қойды. Ертесінде, яғни 17 желтоқсан күні
сағат 11-де бостан ел, азат жұрт болуымыздың
қуанышына орай Алматыдағы Орталық алаңда ми-
тинг болып өтті. Сан мың адам қатысқан осы жи-

ында тəуелсіз Қазақстанды əлем мемлекеттерінің
арасында бірінші болып бауырлас Түрік Респу-
бликасы танығаны жария етілді. Сол күні кешке
Қазақ елінің астанасына АҚШ-тың Мемлекеттік

хатшысы Джеймс Бейкер ұшып келіп, Президент
Н.Ə.Назарбаевпен
кездесуінде
Америка

Құрама
Штаттарының Қазақстан Республикасын тануы
туралы мəселе өз елінде күн тəртібіне қойылып
жатқанын мəлімдеді. Осылайша бізді дүние жүзінің

көптеген мемлекеттері бірінен соң бірі тез танып,
дипломатиялық байланыс орната бастады. Соның
нақты көрінісі 1992 жылдың ақпанында сол кездегі
Киров пен Сейфуллин көшелерінің қиылысындағы бір

қабатты ағаш үйде ашылған Қазақстандағы АҚШ
елшілігі еді. Республикамызда бұрын ешқашан болып
көрмеген мұндай шетелдік дипкорпуспен танысу,
оны жазу журналист қауымына таңсық тақырып-

тын. Сол себепті де біз “Халық кеңесі” газеті аты-
нан АҚШ-тың Қазақстандағы Төтенше жəне
өкілетті елшісі болып келген Уильям Хариссон Кор-
тниге кездесіп, əңгімелескен едік.

ңізді өзіңіздің өкілдікті ресми түрде таныстыратын
“визит карточ касынан” аз-кем хабардар етуден, яғни:
“Елшілік, соның ішінде Қазақстандағы АҚШ елшілігі
дегеніміз не?”– деген сауалға қысқаша анықтама беруден

саласы жүрген жерде бояу түрлерінің шектеулі болатыны
белгілі. Демек, графикамен иллюстрация жасау өмірдің
мың сан құбылған таңғажайып əлемін тек екі түрдің – ақ
пен қараның шарпысуына көгендеу деген сөз. “Базар жы-

рау” сериясындағы детальдарға суретші осы тəсілмен келіп,
бояу тапшылығын ешкімге сездіртпейтін жоғары шеберлік
арқылы алып шыққан.
Екінші, көптеген қылқалам шеберлері кітап графи-

касындағы иллюстрацияларды жасау барысында алды-
мен сол шығарма авторының портретін салып, содан кейін
оның əдеби дүниесіндегі сюжеттерді бейнелеп, одан қала
берді көркем туындыны оқу барысындағы ұсақ-түйек еле-

стерден коллаж құрастырып ұсыну сияқты шиыр ізден
шыға алмайтын. Қайырбай ондай стилизацияға ұрынбаған.
Ол бұл жердегі өзінің басты міндеті ақын шығармаларына
өзек болған сол кездегі рухани өмірді кескіндеу, Базардың

жандүниесін ашатын тұстарды тап басып бейнелеу, жырау
идеалы – ізгілік нұрын суретпен сөйлету деп түсінген. Дұрыс
шешім. Дəл осындай тамаша идея бір кездері марқұм Мақым
Қисамединовтің 6 линогравюрадан тұратын “Махамбет”

графикасында жарқырай көрінген еді. Бұл туралы Əбекең –
Əбіш Кекілбаев сол уақытта: “Ол кітап графикасындағы ең
көп тараған əдіс – шығармада суреттеліп отырған жағдайға
сай иллюстрация жасауға да, не əдеби шығарманы оқи оты-

рып суретші көңілінде туған көркем ассоциацияларды бейне-
леп, өлең авторымен бəсекеге түсуге де ұрынбаған. Сондай-ақ
Мақым Қисаме динов Махамбетті бейнелейтін линогравюра-
ларында оның ақындығын бір бөлек, батырлығын бір бөлек,

азаматтық келбетін бір бөлек көрсетем деп бөліп-жарып жат-
пайды. Суретші күрескер ақын өмірінің кез-келген күнінде
кездесетін, күллі өмірінің мəні болған сəттерді тап басып
бейнелеуді мақсат тұтқан. Бұл кітап графикасында, əсіресе,

поэтикалық шығармалар иллюстрациясында аса сирек
ұшырасып жүрген соны мінез, соны шешім”,– деген болатын.
Ол Қайырбайда да солай. Қылқалам шебері “Бұқар жырау”
кітабына иллюстрация” серияларын осы сарындас, бірақ

өзіне тəн қолтаңба, өзінің фантазиясына лайық шешім арқылы
орындап шыққан. Ескерте кетейік, қасаң композиция, жаттан-
ды схематизмнен ада мұндай стиль кейіпкеріміздің тек осы
иллюстрациялық топтамаларында ғана кездесіп қоймайды.

Еркін де жаңаша ойлау машығына толы ондай сырлы
сызықтар мен буырқанған бояулар Қайырбайдың “Шыңғыс
Айтматов шығармаларын оқығанда”, “Ақын Иранбек Оразба-
ев өлеңдерінен туған ой” атты графикалық туындыларында

да молынан ұшырасады. Бұл қасиет нағыз таланттарға ғана
тəн кажыр-қайрат пен рухани қуат-күшті аңғартқандай.
Қылқалам шеберінің келесі біз сөз етпек болып отырған
“Ежелгі Жент қаласы туралы фрагменттер” топтамасы

да əп дегенде түсінуғе өте ауыр, жұмбақ туынды. Мұның
күрделілігі сонда, жұртшылық бұл картиналар сериясынан
орта ғасырдағы аруақ қонып, нар шөккен, “Жібек жолының”
шулы да дулы шаһары атанған кентті көре алмайды. Ондай

панорамалық полотноның орнында есте жоқ ескі замандағы
ғасырлар бəйгесінен бізге озып келіп жеткен қираған қамал
құландылары, қаңыраған керуенсарай қабырғалары, су шай-
ып, жел мүжіген күзет мұнаралары пішіндес қаңқалар тұр.

“Бұлардан не түсінуге болады?” – дейсің алғашында абдырап.
Содан соң барып суретшінің қарт Сейхун бойындағы аңыздар
қаласын жеке-жеке детальдар арқылы бейнелегенін ұғасың.
Иə, ежелгі көне кент- Жент қылқалам күдіретімен бізге өзінің

суға салса батпаған, отқа түссе күймеген тірі айғақ, нақты
заттық белгі – архитектуралық-археологиялық ескерткіш
үлгілері арқылы сөйлеп тұр. Көзге елестетіп көріңіз, қанқұйлы
шапқыншы жау ойранынан кейінгі жермен-жексен болып

қираған каладан не қалушы еді? Құлаған қорған... Төбесі ор-
тасына түсіп қираған үй... Қаңыраған көшелер мен желден
ысқырық тартқан мұржалар... Атамекен абыройы – туған
қаласы үшін бастарын өлімге тігіп, шейіт болған мың сан

боздақ... Сол сұрапыл кезеңдерден бергі ғасырларда уақыт
шаңына көміліп қалмай бізге аман жеткен жəдігерлерді об-
раз ретінде алған Қайырбай өз фрагменттерінде оларды бы-
лай тірілтеді. Женттегі археологиялык қазба жүмысы кезінде

табылған темір ошақ шеңбері қазақ жүртының киесі болып
саналатын шаңырақ та, ал оның үш бұты сол шаңырақты
көкке көтеріп тұрған үш сарбаз; жаңбыр жуып, жел мүжіген
керуен сарай: бағанасы – балбал; күнге қурап, құр қаңқасы

ғана қалған кұранды ер – алға қарай атылайын деп тұрған
дəуіт- шегіртке; шөп басып кеткен ор жиегіндегі тот басқан
қыпшақы қайқы қылыш – көзге түртсе көргісіз қараңғы
түндегі қияннан ілмиіп туып келе жатқан жартыкеш жіңішке

ай; қошқар мүйізді оюмен өрнектелген көне фасадтың
сынығы – жиырылып тұрған ұлу ретінде көрініс тапқан.

Ал, қос құлақты кыш құмыра ше? : Ол екі бүйірін таянып,
жоқтау айтып отырған қаралы əйелді көзге елестетеді. Айта
берсек мұндай мысал-теңеулер көп. Тіптен көп! Бұдан түйер
қорытынды: осы фрагменттердегі қосарлы деталь-образдар

бірігіп келіп, ежелгі Жент шаһарының жиынтық бейнесін
бергендей. Басқа көрермендер қалай ойлайды оны білмейміз,
ал біз өзіміз сөз етіп отырған жоғарыдағы картиналар серия-
сын осылай түсініп, осылай қабылдадық.

Кайырбайдың “Арал туралы триптих”, “Ақын Иран-бек
Оразбаевтың өлеңдерін оқығанда туған ой” туындыларының
да айтар ойы мол. Алдыңғы аталған шығармадағы
экологиялық апаттан тілім-тілім боп жарылып кеткен теңіз

табаны – қу тақыр тасбақаның кебір кабығын көзге елестетеді.
Сол тасбақа-тажал өзінің өлі қа батымен бірте-бірте адамдар
тіршілік етіп жатқан аймақты қусырып, қыспаққа ала тарыл-
тып келе жатыр. Арал трагедиясын қылқаламмен бұдан артық

қалай түсіндіріп айтуға болады? Ал, екінші картинадағы за-
мана желі шайқаған алып шынар мен түйе үстінен құлап бара
жатқан адам бейнелерін де терең ой құшағына берілмей көру
мүмкін емес. Əсіресе мұндағы оқыс мінез, тентек қылық

көрсете бермейтін көнтерілі қара нар силуэті... Осы бір мо-
мын жануарды қатты шамдандырып алған мынау бейбақтың
құйысқанға карай сыпырыла түсіп бара жатқанын көргенде
оны елдің мұң-мұқтажын елемей келіп, енді құрдымға

құлаған жайдақ басшылардың бірі ме деп қаласың. Сондай-
ақ, “Дала”. Тұлпар. Кеңістік” деп аталатын офорттағы
əдеттегі табиғи өлшемге көп сия бермейтін арғымақ ше?
Қараңғы түн, тар қапастан атылып шығып, арындай шапқан

бұл тұлпардың еркін екпіні көз алдымызға егемендік алған
еліміздің тəуелсіздігін елестеткендей.
“Шабыт поэзияда қандай керек болса, геометрияда да сон-
дай қажет”,– деген екен математик А. Лобачевский Дұрыс

айтылған сөз. Себебі, буырқанған бұла сезім мен кылт еткенді
қағып алатын кағілез қиял, жаныңды жеп жан таптырмайтын
жігерлі ізденіс болмаған жерде істеген ісіңнен береке көріп,
барқадар таппайсың.. Осы тұрғыдан алғанда біз суретші

Қайырбай Зəкіровтің шығармалары нағыз шамырқанған ша-
быттан туған толыққанды туындылар деп айтар едік. Оған
оның жоғарыдағы картиналары анық дəлел. Логикасы жүйрік
жандарға қылқалам шеберінің творчествосын түсіну қиын

емес. Кілтін тапқан адамға олар құдды бір өлең жолдары
сияқты үнсіз сөйлеп қоя береді.
Өлең жолдары демекші көрмеде суретші Қайырбай
Зəкіровтің

жиырмадан
астам
поэзиялық
туындыла-

ры да қойылған. Өзіне ғана тəн қоңыр үні бар бүл сазды
шумақтардан қылқалам иесінің əр жылдардағы көңіл-күй ау-
анын аңғарғандайсың. Мəселен:
Саққұлақ түн. Сауран маңы. Саналарда сары мұң,

Жұлдыздардың пейілдері: аумағындай тарының.
Қамал іші... қурайлардай семіп қалған үміттер.
Сараң айдың жарығы...
...Тілім-тілім тұнжыраған тұлғасына қарасаң,

Сары атандай Сауран биік: ал көңілі аласа,
Жетігеннің шанағында жеті ғасыр өксіді,
Табылмай-ақ алты алашта қарындасқа араша.
деген шумақтарды да толқымай, тебіренбей оқу мүмкін

емес. Тұнып тұрған теңеу мен образдарға толы бұл өлең жол-
дары оқырманға сөзбен салынған суреттей əсер қалдырады.
График – суретші Қайырбай Зəкіров... Ол ақын да. Сыр
сүлейлері Балқы Базар, Шораяқтың Омары, Кете Жүсіп, Дүр

Оңғар, Нұртуған жыраулардың толғауларын түнді-түнге
ұрып жадуалдай жатқан айтатын термешілік өнері жəне бар.
Бұған оның зергерлік, реставраторлық, архитекторлық қырын
қосыңыз... Осындай тамаша қасиеттердің иесі, еңбекқор жан

ол бұл күндері творчество адамдары ғана түсінетін Евклид
кеңістігіндегі шабыт траекториясымен қалықтап келе жа-
тыр. Самғауың сəтті, жолың жемісті болсын ақкөңіл де аңғал,
ақжарқын Қайырбай дос!

1996 жыл.
Авторлық
анықтама.
Қайырбай

Зəкіровтің
өмірбаянында көп өзгеріс жоқ. Ол сау-сəлемет қазір
сол Қызылорда қаласында тұрып жатыр.

Заулап өтіп бара жатқан уақыт-ай! Ойлап қарасам бұл
кісіні тұңғыш рет көріп, танысқаныма да биыл артық-кемі
жоқ жиырма бес жыл болады екен. Содан бері Сарбас ағамен
өмір жолы мені қайда түйістіріп, қайда тоқайластырмады

десеңізші… Көп. Тіптен көп. Солардың ішінде əсіресе
төмендегі үш оқиға есімнен кетпейді.
1969 жылдың жазы еді. Астаналық облыстың Нарынқол
селосындағы орта мектепті жаңадан бітірген кезім. Ойымда

КазГУ-дің журналистика факультетіне оқуға түссем деген
тəтті арман бар. Бірақ ауылда шөпшабыс басталып кетті де
шілде айы бойы жалғызілікті əкемнің шаруасының бір жағына
шығысып, қолқабыс тигізуге тура келді. Сөйтіп Алматыға ең

соңғы абитуриент болып əзер жеттім.
Шатақ документ қабылдар кезде басталды. “Газетке
шыққан мақалаларыңа дауымыз жоқ, – деді етжеңді кел-
ген комиссия төрағасы. –Гəп аудандық газеттің берген

мінездемесінде болып тұр. Мұнда мөр басылмапты балақай.
Сондықтан…”
Жігіт ағасы осылай деп документтерімді алдынан кері
ысырды.

Мына сөзді естігенде төбемнен жай түскендей болды.
“Бітті. Ауылға қайта барып, қағаздарымды жөндетіп ке-
луге енді кеш. Оқуға түсе алмайтын болдым-ау”, – деп
күбірледім ішімнен. “Не істеу керек?” Осылай əрі-сəрі күй

кешіп тұрғанымда, кенет көңіл түпкірімнен бір əлсіз сəуле
жылт ете түсті. Ол: “Облыстық “Жетісу” газетіне барып
көрсем қайтеді? Сондағы шыққан мақалаларымды көрсетіп,
мінездеме алуға болмас па екен?” – деген үміт оты еді. Осы

оймен Совет көшесі 50-ші үй қайдасың деп ал кеп іздейін.
Редакцияны кеш бата таптым. Ол КазГУ-дің бас корпу-
сынан онша алыс емес, Үкімет үйінің шығыс жағындағы
жерде болып шықты. Еңселі мекеменің екінші қабатына

көтерілгенімде жабық тұрған көп бөлмелердің ішінен ашық
тұрған бір есікті көрдім. Бұл машбюро екен.

теген орта бойлы ақсары кісі. Мен асығып-аптығып өз жай-
ымды баяндадым. “Ə, олай болса бері жүр”, – деді бейтаныс
адам. Сөйтті де өз бөлмесіне ертіп келіп, газет тігінділерін
ақтара бастады. Əлден уақытта қолына менің бес-алты

ол кісі біраздан соң бөлмеге қайта келіп. – Ал мынау біздің
газетке шыққан мақалаларың. Осы екеуін апарып көрсетсең,
документтеріңді қабылдайды. Жолың болсын, бауырым!

рымын. Аты-жөнім – Сарбас Ақтаев, – деді бейтаныс жан
мінездемеме мөрді нығарлай басып жатып.
Аталмыш фамилияны естігенімде көз алдыма “Қапшағай
хикаясы” атты мақалалар сериясының авторы елестеді. Со-

дан кейін бұл кісінің біздің аудан өмірінен алып жазылған
“Өмілдірік”, “Оқан жəне жеті қыз” очерктерін есіме түсірдім.
“Сарбас Ақтаев деген журналист осы екен ғой”, – дедім
ішімнен. Сөйттім де бұл адамға айтатын алғысым мен

рахметімді жаудыраған жанарыммен ғана танытып, КазГУ-ге
қарай құстай ұштым.
…Арада арбаның дөңгелегіндей айналып жылдар өтті.
Бұл кезде бойым өсіп, ойым ержеткен мен “Лениншіл жаста”

жұмыс істеп жүрдім. Жастар газетінде қызықты сəттер көп
еді. Бірақ қиналған кездеріміз де аз емес болатын. Соның бірі
даңқты даталар мен дүбірлі мерекелер жақындады дегенше
арнаулы нөмірге жауапты біздердің өзге басылымдардағы

əріптестерімізбен əйт-шу деп телефон бəйгесіне жарысқа
түсіп, беделді деген публицистерге алдын ала хабарласу
арқылы тақырып беріп құда түсу дер едім.
Сондай бір қарбалас сəт күні бүгінге дейін есімде. 9 мамыр –

Жеңіс мерекесі үшін публицистикалық мақала жазып беремін
деген жазушы ағамыз уəдесін жұтты да арнаулы нөмір иелерін
жер соқтырып кетті. Бұған пұшайман болған біз енді ал кеп
жанұшыра жаңа автор іздейік. Байқаймыз, ешқайсысы бос

емес. Бəрі де жұмыс-басты. Қолы бостарының өзі уақыттың
тығыз екенін естісімен жалт беріп, өтінішімізден ат-тондарын
ала қашады. Осылай тауымыз шағылып отырғанда, есімізге
“Социалистік Қазақстан” газеті бас редакторының орынбаса-

ры болып істейтін Сарбас аға түсті. Өзі де газет қызметкері
емес пе? Қиналғанымызды түсінер, меселімізді қайтармай,
қолұшын берер, – деген оймен енді осы кісіге хабарласуға
тура келді.

Сəкең күліп жіберді: – Осы əзірде ғана Қазақ Совет Эн-
циклопедиясынан бір жігіт қоңырау шалып еді, – деді сөзін
жалғап: – Сұрайтыны 850 əріптік мақала. 300 жол жəне 850
əріп. Атаулары қызық емес пе, ə?

Ауызекі əзілмен көңілімізді бір демдеген Сарбас аға
публицистикалық мақаланы келесі күннен қалдырмай жазып
беруге уəде етті. Айтқанындай солай болды да. “Уəде – құдай
сөзі”, – деген қағидаға берік азамат аға “Лениншіл жасқа”

қажетті мақаланы түнімен жанын жеп отырып жазып бітіріп,
таңертең қолымызға ұстатты да бізді қиындықтан құтқарып
жіберді.
Бұны қалай ұмытарсың?

…В.Г.Белинскийдің шығармаларында: “Халдің тағдырға
уақытша бойұсынатын кезі”, – деген астарлы сөз бар. Сон-
дай бір эмоциялық сезім 1991 жылы менің де басымнан
өткен сияқты. Ол кезде “Қазақстан коммунисі” журналын-

да жауапты хатшы болатынмын. Редакция қаражатының
кіріс-шығысын шығаратын бухгалтерлік есеп-қисап, басқа
да бықи-тықи кеңсе қағаздары творчестволық жұмыспен
шұғылдануға мүмкіндік бермей, еңсемді езіп жүрді. Оның

үстіне бюрократтық аппараттағы түрлі лауазым иелерінің
атынан мақала жазу, үкіметтің сұрқай да сүреңсіз қаулы-
қарарларын аудару əбден ерқашты етіп бітірген еді. Сондай
кезде баяғы “Лениншіл жастағы” республикамыздың о шеті

мен бұ шетін аттай желіп аралаған күндерімді аңсаймын.
Рюкзагымды арқама асып алып, Тянь-Шань тауларындағы
тағы аңдар тіршілігін зерттеген, Сілеті сілемдеріндегі сын-
тастарды суретке түсірген сəттерімді сағынамын. Осы көңіл-

дировкасы көп, жақсы дүние жазуға мүмкіндігі мол газет
жұмысына қайта оралу керек деген берік ұйғарым еді. Бұл
ойымды көп кешікпей жүзеге асырдым да. Журналдағы жау-
апты хатшылық жұмысты өз еркіммен тастап шығып, осыдан

Мəселені жеріне жеткізу… Мұның үлгі етіп айтар бір
мысалы біздің есімізде ғой. Алпысыншы жылдардың орта
тұсында осы Сəкең, Сарбас Ақтаев “Жетісу” газетіне Алматы
облысының Нарынқол ауданынан “Оқан жəне жеті қыз” деген

проблемалық мақала жазды. Оның көпшілік көкейінде көптен
жүрген тақырып екенін сол кездері кім білген? Мақала аты,
ондағы оқиға желісі соншалықты қарапайым болғандығына
қарамастан облыстық газет хат тасқынына көмілді де қалды.

Екпіні жарты жыл бойы бəсеңсімеген бұл пікірталас соңы ре-
дакция үшін қайталанбас жетістік – Алматы облыстық партия
комитетінің қаулысымен қорытындыланды. Содан кейін…
иə, содан кейін өзіміздің сөз етіп отырған кейіпкеріміздің

жетпісінші жылдардың аяғында “Социалистік Қазақстан”
газетінің тапсырмасымен Батыс Қазақстан өңіріне барып,
“Қандай кəсіп қадірлі” атты проблемалық мақала жазғаны
тағы бар. Нəтижесінде бұл материал да жұртшылық арасын-

да үлкен қоғамдық пікір туғызды. Артынан Қазақстан Ком-
партиясы Орталық Комитетінің бюросы арнайы қаулы алды.
Журналистің мəселені жеріне жеткізуі деп міне, осыны айтуға
болар, сірə.

Бірде редакциядағы Сəкеңмен арадағы екеуара əңгімеде
терминдер, оған балама табудағы газет қызметкерлерінің
ұшқыр ойлары, аударма мен тəржімашылық өнер туралы тəп-
тəуір əңгіме қозғалғаны бар.

сың. Қызық. Жаңа балама екен, – деді ол кісі қолындағы
екі газеттің біреуіне үңіліп отырып. –Ал, мұндағы “удар-
ная армия” тіркесін “тегеурінді армия” дегенінің де жаны
бар. Осы күнге дейін ол “екпінді армия” делініп келді ғой…

“Тегеурінді” сөзінің экспрессиясы бұрынғысынан анағұрлым
күштірек естіледі екен. Жарайсың!
Бұдан кейінгі əңгіме Сəкеңнің əр жылдардағы өзінің
тапқан баламалары төңірегіне қарай ойысты.

сенікі екенін біле бере ме? Жоқ. Қуанатыным, өзімнің тапқан
баламаларымды жұрттың жатсынбай қабылдап, өгейсітпей
айтып жүргендігінде. Мəселен “пляж” сөзін алайық.
Жетпісінші жылдардың бас кезінде Қапшағай теңізі пайда-

лануға берілгенде бұл атау астаналық баспасөз беттерінде
өте жиі қайталанып жүрді. Осыны “жағажай” деп көрсек
қалай болар екен деп ойладым да газетке жариялап жібердім.
Іле-шала ел оны өз сөзіндей көріп, жатырқамай айтып кетті.

Одан кейін “веранданы” “айван” деп тəржімалағаным есімде.
Содан соң анау орденнің, мынау орденнің кавалері деген
тіркестегі “кавалер” ұғымы көңіліме қонбай жүрді. Оны “ие-
гер” деп аудардым. Бұл сөз де тілімізге тез сіңіп кетті. Қазіргі

айтылып, жазылып жүрген “бағдарлама”, “айқын дама”,
“тұғырнама” баламаларын да баспасөзде мен бірінші болып
қолданған едім. Сондай-ақ “егемен” сөзін өмірге əкелгенімді
де ұмытпаймын. 1990 жылы Мəскеуге КСРО Жоғарғы Кеңесі

сессиясының жұмысына қатысуға бардым. Сол жерден теле-
фон арқылы хабар беріп отырып, “суверенді” сөзінің бала-
масын “егеменді” деп алдым. Содан көп кешікпей ол барлық
газеттерге тарап кетті.

Сəкеңмен “Халық кеңесінде” бірге істеген уақытта
байқағаным, қолға алған ісін тез бастап, тез бітіретіндігі.
Ол кісі творчестволық жұмыста да солай. Мəселен очерк не
мақала жазу керек болды ма, соны аяқтап шықпай орнынан

қозғалмайды. Содан болар Сəкең Н.Ановтың “Əн қанатында”
романын екі айда, В.Обручевтің “Жұмбақ жерін” бір жарым
айда”, Р.Фраерманның “Түз тағысы Динго” повесін 50 күнде,
Сетон-Томпсонның “Хайуа наттар əлемі” əңгімелер жинағын

45 күнде тəржімалап шыққан. Жəне ол осының бəрін жан
алып, жан беріскен күнделікті газет жұмысынан кейінгі
уақытта отырып жасаған. Үйренетін, үлгі-өнеге алатын жəйт
емес пе?

қаламдас інілеріңізге қандай ақыл-кеңес айтар едіңіз? – деп
сұрағаным бар сол əңгімелесу кезінде Сəкеңнен.

сонда ол кісі қойылған сауалға сəл ойлана тіл қатып. – Ша-
шылып қалмаса екен. Олардың белгілі бір саланы ғана таңдап
алып, соған маманданғанын, соның шебері болғанын, сөйтіп
сол арқылы өз ісінің жемісін көргенін қалаймын. Мұны мен

текке айтып отырғаным жоқ. Мəселен партиялық газет-
терде қызмет еткен 25 жыл ішінде түрлі науқандарға арнап
əрқайсысы орта есеппен 5 беттен тұратын 120 басмақала
жазыппын. Бұл 600 бет деген сөз. Əділін айтшы, қазір сол

дүниелер кімге керек? Ешкімге де. Желге ұшқан еңбек… Ен-
деше журналистің науқандық жұмысты қуаламай, нысаналы
жұмыс істегені жөн. Не болса да ертең қажетке жарайтындай
етіп жазуға тырысқаны абзал.

Авторлық анықтама: Сарбас аға Ақтаев қазір
сол Алматы қаласында тұрады. Жасы 70-тен асса
да қарымды қаламгер қатардан қалмай “Қазақ
газеттері” акционерлік қоғамында кеңесші болып еңбек

етуде. Шығармашылық салада да табыссыз емес.
Соңғы жылдары Сəкең халқымыздың жарық жұлдызы
Шоқан Уəлихановтың мақалалары мен жолжазбала-
ры жəне хаттарынан тұратын 2 томға жуық еңбегі

мен Нобельдік сыйлықтың лауреаты Альбер Камюдің
бір томдық таңдамалы шығармаларын аударып бітіп,
өзінің “Ханзаданың қасіреті”, “Алтын қалам” атты
деректі төл туындыларын “Жібек жолы” баспасынан

Мен əңгіме иесінің нені айтқалы келе жатқанын сезе
қойдым. Ол: “Сіздер де өз кезегінде біздің қандастары мыздың
өтініш-тілектерін ескеріп отырсаңыздар”, – деген құлаққағыс
еді. Шынында да бұл орынды базына сияқты. Өз басым біздің

Оңтүстік Қазақстан облысының Түркістан, Сайрам ауданда-
рында 4-5 өзбек мектебі мен екі жергілікті газеттің бар екенін
анық білемін. Алдыңғы жылы Ихан селосына жолым түсіп
Міртемірдің мұражайын аралап көргенім бар. Бұдан басқа

ше?.. Есіме ештеңені түсіре алмадым. Демек, алдағы уақытта
біздің үкіметіміз бұл бағытта біраз ұйымдастыру шараларын
қолға алуы керек шығар, сірə.
Біз жоғарыдағы əңгімеміздің бір жерінде Насыр ака

Фазыловтың тек аудармашы ғана емес, үлкен жазушы екенін
де айтып өткен едік. Иə, ол өз еліне белгілі қаламгер, өз
жұртына танымал сөз зергері. Сұхбат барысында бұл кісінің
біздің қазақ оқырмандарына танылуының қалай екенін

сұрағанымызда оған өзінің ұстамды да тиянақты тəржімашы
Көбей Сейдеханов арқылы жол тапқанын ризашылықпен еске
алды. Насыр аканың айтуынша өзбек тілінің əуезді үні мен
нəзік иірімдерін терең түсінетін Көбекең оның қазақ тіліндегі

жалғыз аудармашысы екен. Осы кісінің еңбегімен Насыр
Фазыловтың “Жазушы” баспасынан 1966 жылы “Жасақшы
бала”, 1978 жылы “Жазғытұрым”, 1987 жылы “Түркістан
əуендері” атты повестер мен əңгімелер жинағы жарыққа

шығып, қазақ оқырмандарының рухани игілігіне айналыпты.
Енді мына ізгі ілтипатқа қараңыз! Өзбек əдебиеті өкілін басқа
республика оқырмандарына танытуға қосқан үлесі үшін
қазақ қаламгері Көбей Сейдахановқа 1987 жылы Өзбекстан

Жазушылар одағының Сергей Бородин атындағы сыйлығы
беріліпті. Ойлап қарасақ, біз үшін, міне, бұл да үйренерлік
өнеге, еске ұстарлық тəжірибе сияқты.

туысқан екі халықтың көптеген ұлы адамдарымен дəмдес-
тұздас болдым, – деді əңгімесінің аяғында Насыр ака. – Олар

Əбділда Тəжібаев, суретші Орал Таңсықбаев, ғалым Нəтай
Кенесарин… Осы тамаша адамдар туралы естелік жазсам
деймін. Жазамын да. Себебі бұл біздің ұрпақтарымызға ке-
рек, қажет дүние деп білемін.

Насыр ака осы сөздерді айтты да “Халық кеңесі” газетіне
қолтаңба жазып берді. Қоштасып, сыртқа шығып оқысам
онда мынадай сөздер жазылған екен: “Біздің бауырлас
халықтар арасында: “Кеңесіп пішкен тон келте болмас”, – де-

ген нақыл бар. Лайым халықпен кеңесетін бұл газеттің өмірі
ұзақ болғай. Насыр Фазылов”.
1994 жыл.
Авторлық анықтама. Насыр Фазылов бұл күндері

Ташкент қаласында сау-сəлемет жүріп жатыр.
Қазақстанда өтіп тұратын мəдени шараларға жиі
қатынасады. Мəселен ол 2005 жылғы 30 мамырда Ал-
матыда өткен Қазақстан Жазушылар одағының 70

жылдық мерейтойына Өзбекстан қаламгерлерінің де-
легациясын бастап келіп қайтты.

1995 жылдың күзінде маған осыдан 14–15 жыл бұрынғы
жолсапарларда жүргізген қойын дəптерлерімді ақтарып, олар-
дан Соколов-Сарыбай кен байыту комбинатындағы магнит
аномалиясын алғаш рет ашқан ұшқыш Сургутановтың Харь-

ков қаласындағы адресін іздеуіме тура келді. Уақыт табынан
сарғая бастаған блокноттарымды бірінен кейін бірін алып
парақтап отырмын. Бір кезде 1980 жылғы қоңыр мұқабалы
қойын дəптер бетінен: “Əбітхан Оразалиев, Луговой асыл

тұқымды жылқы зауытының атбегісі. Ол 1960 жылы Египет
жеріне барып, Біріккен Араб Республикасының Президенті
Гамаль Абдель Насерге Кеңес Одағы тарапынан сыйға
тартылған арғымақты табыс еткен жан”,– деген сөйлемдерді

ұшыратпасым бар ма? Міне, қызық! “Бұл деректі содан бері
қалай ұмытып кеткенмін, қалай ғана байқамай келгенмін?
Енді қайткенде де баруым керек, бұл кісіні міндетті түрде іздеп
табуым қажет”,– дедім ішімнен күбірлей сөйлеп. Сөйттім де

осы фактінің кезінде қойын дəптеріме түсуіне себепші болған
төмендегідей оқиғаны есіме алдым.
...1980 жылдың көктемі еді. Ол кездері “Лениншіл жас”
газетінде істейтін мен маршал Г. К. Жуковтың сонау 1945

жылғы Жеңіс парадында Қызыл алаңға мініп шыққан ақбоз
атының кейінгі тағдыры Қазақстанға келіп тіреледі дегенді
естіп, осы Луговой жылқы зауытында үш күнге жуық уақыт
жүргенім бар. Шаруашылық орталығы Көгершін селосын дағы

көнекөз қарттарды жинастырып сұраймын, кеңседегі елуінші
жылдарға қатысты құжаттарды ақтарыстырып көремін,
жылқы зауытының сол кездегі директоры Иван Афанасье-
вич Финькодан бастап барлық мамандармен əңгімелесемін...

Ақыры бəрі де рас болып шықты. Қалай дейсіз ғой?
1935 жылы бір топ түркімен шабандоздары Ашғабадтан
Мəскеуге дейінгі аралықты салт атпен жүріп өтуге бел бай-
лайды. Сапар сəтті аяқталғаннан кейін оларды маршал К. Е.

Ворошилов қабылдаған. Сонда түркімен жігіттері Кли мент
Ефремовичке Араб-Қазбек есімді ақалтеке арғымағын сыйға
тартады. Содан ол Мəскеу маңындағы Ке ңес Армиясының
Орталық спорт клубында ұйымдасты рылған түрлі жарыстарға

қатысып жүреді де 1945 жылы бұл арғымақты маршал Г.
К. Жуков Қызыл алаңдағы Жеңіс парадына мініп шығады.
Ал, 1948 жылы Араб-Қазбек ай ғыры С. М. Буденныйдың
нұсқауымен Мəскеуден Қазақ стан дағы Жамбыл облысының

Луговой жылқы зауытына жіберіледі. Содан үш жыл өткен
соң... иə, үш жыл өткен соң бұл арғымақ “ғасыр пырағы”
атанған əйгілі Абсенттің əкесі атанады.
Осы деректерді тауып, керекті құжаттардың бəрін

алып, жолға жиналып жатқанымда Луговой жылқы зауы-
ты парткомының сол кездегі хатшысы Махан Иісбаев мы-
надай қызық əңгіменің ұштығын шығарды. “Біздің осы
шаруашылықта,– деді ол кісі,– Əбітхан Оразалиев деген

жылқышы бар. Алпысыншы жылдардың басында Египет-
ке барып, Гамаль Абдель Насерге Кеңес Одағы сыйлаған
арғымақты жеткізіп қайтқан. Қазір ол кісі ауылда жоқ,
таудағы қыстауда. Қажет деп тапсаң, қызығушылық білдірсең

жер аяғы кеңігенде кел. Жолықтырамын”.
Іздеп барған əу бастағы тақырыбым – маршал мінген
ақбоз ат туралы фактінің табылғанына малдандым ба, жоқ
əлде одан кейінгі қат-қабат жұмысбастылықтың салдары ма,

білмеймін, əйтеуір мен содан бері бұл деректі шынымен-ақ
ұмытыппын. Енді міне арада 15 жыл өткеннен кейін бəрін
де қайтадаы басынан бастауға тура келді. Алдымен: “Осын-
дай ақсақал бар ма, жоқ па? ”– деген мазмұнда Көгершін

ауылдық əкімшілігіне хат жазылды. Содан кейін редакцияда
өзіммен бірге жұмыс істейтін сол шаруашылықта туып-өскен
Қыдырəлі Қойтаев деген жігіт табылды да Əбітхан қартқа ау-
ызша сəлем айтылды. Сөйтіп бəрі реттелді-ау деген кезде Лу-

говой жылқы зауыты қайдасың деп жолға шықтық.
...Біз келгенде Əбітхан ақсақал кенже баласын үйлендіріп
болып, “уһ” деп есін жиып отырған беті екен. Үй иесі
жасы алпыстан жаңа асқан, орта бойлы, атжақты адам. Бір

байқағаным, ол кісі жүрген кезде аяқтарының екі жағына
салмақ сала теңселіп басады екен. Осыны көргенде мұндай
əдеттің теңізшілер мен жаяу жүруге онша дағдыланбаған
атты əскерлерде ғана болатыны есіме түсті.

ды Əбекең алғашқы аман-саулықтан кейін,– біздің Луго-
вой жылқы зауытының атағы одақ көлемінде кеңінен таны-
ла бастады. Оған “ғасыр пырағы” атанған Абсенттің 1958
жылы Мəскеу спартакиадасында, 1960 жылы Рим Олим-

пиадасында алтын жүлдені жеңіп алғандығы себеп болған
еді. Содан бастап біздің жылқы зауытындағы ақалтеке, Дон
тұқымдас
арғымақтарды

республикалық,
Бүкілодақтық
халық
шаруашылығы

жетістіктері
көрмелеріне
апару
көбейді. Осындай байқаудың бірі 1960 жылы көктемге са-

лым Мəскеуде өтетін болды да оған зауыт директоры В. В.
Иванов менің баратынымды айтты. Міндетім – Бүкілодақтық
халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіне өзіміздің Луго-
вой жылқы зауытынан апарылған екі арғымақты бағып, күту,

байқау аяқталғаннан кейін ауылға аман-есен алып қайту.
Көрмеге адамдар көп келеді. Олардың арасында қызық-
таушы жай көрермендерден басқа үкімет комиссия-ларының
мүшелері де баршылық. Байқаймын, бір күні со лар дың

ішіндегі Ауыл шаруашылығы министрінің орын басары
бастаған комиссия менің қос арғымағымның жа нына көп
келгіштеп кетті. Ертесінде, оның ертесінде де со лай болды.
Айналсоқтап шықпайды. Олар соңғы келгенінде ақалтеке

тұқымды Мастер деген сұлу мүсінді атымды көп айналдыр-
ды. Ақыры бір шешімге келгендей болып көңілді тарасты.
Арада екі-үш күн өткенде мен ауылдан, директорымыз
В.В.Ивановтан жеделхат алдым. Онда: “Халық шаруашылығы

жетістіктері көрмесінің павильон бастығына жолық. Ол
біздің аттарды бағып, күтуді басқа адамға тапсырады. Ал сен
өзің тезірек ауылға қайт”,– делініпті. Мəселенің мəн-жайын
Луговойға келген соң бір-ақ білдім. Сөйтсем, əлгі қайта-қайта

келгіштеп кеткен комиссия мүшелері зауыт директоры В.
В. Ивановпен телефон арқылы сөйлесіпті де: “Біз сіздердің
көрмеге əкелген Мастер деген арғымағыңызды Гамаль Аб-
дель Насерге сыйға тартсақ деген ниеттеміз. Бұл атты Еги-

петке жеткізетін адам керек. Ол қазақ болсын жəне ұлттық
киім киюі тиіс”,– деген өтініштерін айтыпты.
Содан жолға əзірленейін. Айналасы бір аптаның ішінде
оюлы ақ қалпақ та тігілді, оқалы зермен əдіптелген беш-

пет, шалбар да дайын болды. Қойшы... əйтеуір қайтадан
Мəскеуге аттандым. Мұнда мені Ауыл шаруашылығы
минисстрлігінің бір қызметкері күтіп алды да кеңсесіне апа-
рып, алдағы шетелдік сапарымның мəн-мақсатын ежіктеп

тұрып түсіндірді. Содан кейін ол менің Египетке жалғыз
бара жатпағанымды, өзіммен бірге Каирдегі ашылатын
халықаралық ауыл шаруашылығы көрмесіне үш-төрт озат
малшының қоса аттанатынын айтты.

1975 жылдың қараша айы. “Лениншіл жастың” насихат
бөлімінде жұмыс істеп жүрген кезім. Бір күні редакторы-
мыз Сейдахмет Бердіқұлов өзіне шақырып алды да бөлімге
бұрынғыдан мүлде басқа, жаңа міндет жүктелгелі отырғанын

айтты. Ол кісінің сөзіне қарағанда газеттегі халықаралық
тақырыпқа қатысты материалдарды беруде енді ТАСС пен
АПН тілшілеріне иек сүйеуді қою керек. Содан соң атал-
мыш салаға аты анадайдан айғайлап тұратын айдар ашып,

ал оған қатысты дүниелерді мүмкіндігінше өз республика-
мыздан шыққан МИД мамандарына жаздырту қажет. Мұны
естігенде: “Мүйізі қарағайдай одақтық шолушылардың
дап-дайын мақалалары тұрғанда... Қызық екен... Осы кісі-ақ

жоқ жерден жұмыс тауып...” – деп кіржиіп қалғанымыз бар.
Бірақ Сəкеңнің бұл бағыттағы сұңғыла ойын кейін ғана ба-
рып түсінгендей едік. Жоғарыдағы тапсырманың астарында:
“Бізде неге өзіміздің Боровик, Бовин секілді халықаралық

шолушыларымыз жоқ?... Қол қусырып қарап отыра бермей,
болмасақ та соларға ұқсап бағайық та,” – деген талпыныс
жатқан болатын.

Содан қойшы, сұлбасында жер шарының бедері
бар шағын штрихқа “360 меридиан” деген жаңа айдарды
айшықтай жазып, енді соның аясында апта сайын шығып
тұруға тиіс авторларды ал кеп іздейік. Ақыры ондай адамдар-

ды таптық та! Олар: кезінде Мəскеудегі халықаралық қарым-
қатынастар институтын бітіріп, содан Таяу Шығыстағы
дипломатиялық қызметтен оралған Сейіл Ділдəбеков пен
ҚазТАГ-тағы шетелдік жəне одақтық хабарларды тарату

жөніндегі бас редакцияның меңгерушісі Нұрмахан Оразбе-
ков болатын. Əрине, Нұрағаңды мен бұған дейін де кəнігі
журналист, білікті аудармашы ретінде сырттай жақсы
білетінмін. Себебі, алпысыншы жылдардың арманшыл жа-

стары біздер оның “Лениншіл жастағы” романтикалық
рухтағы мақалалары мен “Социалистік Қазақстандағы” са-
яси памфлеттерін құр жібермей оқып өстік қой. Ал, бірақ
жүзбе-жүз кездесіп əңгімелесуіміз, əріптес ретінде пікір алы-

жылғы Америка сапарынан оралған соң кездесуге шақырған
интеллигенция өкілдері алдында: “АҚШ-та қазақтар бар
екен. Тағдыр тəлкегіне түскен оларды көрдім, əңгімелестім”,

жоқ əлде Монреальдағы “Экспо-67” көрмесіне қатысқан
артистер Б.Аюханов пен Н.Қаражігітовтің: “Біз де сондай
адамдарға жолықтық”, – деген сөзі əсер етті ме, əйтеуір
Нұрағаң 1970 жылғы АҚШ-қа барған тұңғыш сапарын-

да Нью-Йоркте тұратын қазақ бауырларымен кездесуге бел
байлайды. Нəтижесінде Колумбия университетінде библио-
граф болып жүрген қырғыз Құдайберген Алтай мен Бруклин
төңірегіндегі фабрикада қара жұмыс істейтін қазақ Күнтуған

Пазылбековті іздеп тауып, Алматыға келген соң “Лениншіл
жас” газеті арқылы елді олардың тағдырынан хабардар етеді.
Сөз ретіне қарай айта кетейін, кейін Нұрағаң бұл тақырыпты
одан əрі індете қазып, соғыс тұтқындарының шет елдегі

өмірі туралы іздестірулерін табанды түрде жалғастырумен
болды. Оған оның 1972 жылы Батыс Германияда өткен ХХ
Олимпиада ойындарына қатысуға барып, сондағы Мюн-
хен қаласында тұратын Абдолла Түсіпов, Қадес Қанатбаев

секілді қазақтармен кездескені, олар туралы “Социалистік
Қазақстан”, “Жетісу” газеттерінде мақалалар жазғаны анық
дəлел.
Біз бұны неге айтып, еске алып отырмыз. Сабақ, тағылым

болу үшін дер едік. Өйткені кезінде түрлі делегация, туристік
топ құрамымен шетелге шықан шенеуніктеріміздің арасында
жоғарыдағыдай қандастары мызбен кездесуден бойын аулақ
салып, олардан тұра қашқандар да аз болмаған. Көпке топырақ

шашып қайтеміз, əділін айтсақ репатрианттар жөнінде ізгілік,
адамгершілік танытқан жандардан да хабарымыз бар. Бірақ
ондай мысалдар тым сирек, иə... сирек. Мəселен атақты биші
Галина Уланованы алып қарайық. Ол кісі Канададағы орыс

диаспорасының өкілдерімен кездескенде: “Қай ел, қай жер-
де жүрсеңіздер де мен сіздерді өзімнің отандас тарым деп
білемін. Қандай жағдай болса да бір-біріміздің қандас, туыс
адамдар екендігімізді ұмытпаңыздар”, – деген жүрекжарды

сөзін айтқан. Ал қырғыздың белгілі өнер шебері Бүбісара
Бейшеналиева ше? Ол АҚШ-қа барған сапары кезінде арнайы
іздеп келіп жолыққан ағайындарына: “Өз елінде тұрмаған
қандастарымды мен отандастарым деп есептемеймін”,– деген

ауыр сөз айтқан да олардан сырт айналған. Қандай кереғар
фактілер десеңізші... Осындай жəйттерді еске алғанда журна-
лист Нұрмахан Оразбековтің сонау жетпісінші жылдардағы
сол бір ізденісін нағыз ізгілікті іс деп айтар едік.

Өзіміз сөз етіп отырған кейіпкеріміз туралы толғанғанда
оның ойға алған ісін орындамай қоймайтын табандылығы
жөніндегі үш мысал қайта-қайта көз алдыма келеді де тұрады.
Мұның біріншісі Нұрағаңның сол кездегі газет қызметкерлері

арасындағы сирек оқиға – АҚШ сенаторы Эдвард Кеннеди-
мен кездесуі де, екіншісі журналист-саяхатшы ретінде Ал-
маты-Будапешт қалалары аралығын “Москвич” машинасына
мініп жүріп өтуі. Ал, үшіншісі... Оны кейін айтамыз.

дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының конференция-
сы өтетін болып, оған сенатор Эдвард Кеннедидің келетіні
анықталды. Онымен 1970 жылы Вашингтонда кездескен едім.
Сол жүздесу есіме түсіп: “Интервью алсам қайтеді?” – деп ой-

ладым ішімнен. Сөйттім де: “Қонақ 6 қыркүйек күні таңертең
Даңқ мемориалына гүл шоғын қояды”, – дегенді естіп солай
қарай тарттым. Паркке кіру... өте қиын болды. Мəңгілік отқа
ешкімді маңайлатпады... Ақыры өткелектен өтіп барып де-

гендей... Кездестік-ау, əйтеуір. Сенатор өтінішімді ілтипатпен
тыңдап, саяси кеңесшісі Ян Калецкиге қарады. Ол оның ин-
тервью беруге 7 қыркүйек күні сағат 3-те ғана бос уақыты бо-
латынын айтты. Бірақ түнге қарай жағдайдың өзгеріп кеткенін

естідім. Маған белгіленген уақытта Эдвард Кеннедиді КСРО
Денсаулық сақтау министрі, конференция президенті Петров-
ский қабылдайтын болыпты. Енді не істеу керек? Ойланып
отырып оның 7 қыркүйектегі маршрутына көз жүгірттім. Бұл

күні ол астана іргесіндегі Мичурин кеңшарына барады екен.
Жүздесу мүмкіндігі сол жерде туып қалар деген үмітпен са-
лып ұрып əлгі шаруашылыққа келейін. Өкінішке қарай мұнда
да тілдесудің реті келмеді. Ендігі көмек тек Ян Калецкиде ғана

қалған сияқты. Ол өзінің уəдесін ұмытпағанын, сенатормен
аэропортта, жүрер алдында сөйлесіп қалудың мүмкіндігі бар
екенін айтты. Сол күні менімен бірге ТАСС-тың қызметкері
Э.Сутоцкая қоса жүрген болатын. Оның да тапсырмасы Эд-

вард Кеннедиден интервью алу. Ал ҚазТАГ-тың шетелдер
үшін республика хабарларын əзірлейтін редакциясының
меңгерушісі В.Ганжа аталмыш тапсырманың орындалуына
көмектесуге тиіс. Үшеуміз ақылдаса келіп аэропортқа ертерек

қолаңдарымен машинадан келіп түсіп жатқанда, біздің оны
қақпа алдынан ұстап, əңгімелесуімізге тура келді. Міне, Эд-
вард Кеннедимен дəл сол жерде, ағаш көлеңкесінде тұрып
сұхбаттасқан едік.

Нұрағаңның ойға алған ісін орындамай қоймайтын қасиетін
дəлелдейтін бірінші мысалдың қысқаша тарихы міне осын-
дай. Ал, екіншісіне келер болсақ... Жетпісінші жылдардың
ортасында ғой деймін, “Комсомольская правданың” шо-

лушысы Василий Песков АҚШ-қа барады да “Правданың”
Вашингтондағы тілшісі Борис Стрельниковқа қызық идея
айтады. Ол бірі – жүргізуші, екіншісі – көмекші болып Аме-
риканы басынан аяғына дейін аралап шығу, сөйтіп əрқайсысы

машинаның өздері отырған жағындағы жол жиегінен көріп,
байқағандарын бір-біріне айтпай қағазға түсіріп, солардан
циклды мақалалар жазу жөніндегі ой еді. Б.Стерльников мұны
естігенде жанып түседі. Сөйтеді де В.Песковпен автокөлікке

отырып алып, аталмыш құрылықты қақ жарып өтетін ұзақ
жолға аттанады. Қос журналистің сол сапарынан туған ма-
териалдар сериясы кейін “Молодая гвардия” баспасынан
“Америка: налево и направо” деген атпен жеке кітап болып

шыққаны белгілі. Нұрағаңа осы нəрсе себеп болды ма, жоқ
əлде басқа бір творчестволық ойға берілді ме, əйтеуір бір күні
ұзынқұлақтардан бұл кісі Алматыдан Будапештке “Москвич”
машинасымен жол жүрмекші екен деп естідік. Хабар рас

болып шықты. Сөйтіп 1977 жылғы 12 шілдеде əлгі сапарға
тастүйін дайындалған біздің кейіпкеріміз қасына қызы
Гүлназды отырғызып алып, Қазақстаннан Венгрияға тартты
да кетті. Содан астанадан шығысымен Жамбыл, Шымкентті

артқа тастаған, Қызылордаға ат басын тіреп, Ақтөбеге аман
жеткен, одан Орал асып, Саратов, Воронеж, Белгородты ба-
сып өткен Нұрағаң 20 шілде күні мадьярлар елінің шекара-
сына жетіпті деп естідік. Ол аталмыш сапарға қалай шықты?

Жолда не көрді? Кімдерге жолықты? Будапеште не істеді?
Міне, мұның бəрін журналист ағамыз кейін Алматыға қайтып
оралған соң “Москвичпен” мадьярлар еліне сапар” деген жол-
жазбасында елге əдемілеп айтып берген еді.

Үшінші... Иə, үшінші бір мысал мынадай. 1988 жылғы
күзде Нұрағаң Алматыдағы жайлы да жұмсақ орнын та-
стап Қарағандыға барды да, сондағы “Орталық Қазақстан”
газетінің тізгінін қолына алды. Сол жерде бұл кісінің естен

кетпес екі ерлік жасағаны бар. Алғашқысы республикалық
6, облыстық 19 газеттің ішінде бірінші болып, басылым
атауларының “бісміллəсі” боп кеткен “Барлық елдердің про-
летарлары, бірігіңдер!” деген ұранды бір-ақ күнде алып

тастағандығы еді. Мұндайға көзі үйренбеген обком хатшы-
сы дызылдатып телефон соққанда редактор Нұрмахан Ораз-
беков: “Кешіріңіз, - деді еш саспастан. – Бұл ұранды сонау
1961 жылы-ақ алып тастау керек еді. Өйткені Н.С.Хрущев сол

кезде: “Партия дегеніміз – бүкілхалықтық ұйым”, – демеп пе
еді?! Олай болса қашанға дейін бір ғана пролетариат, бір ғана
жұмысшы табы біздің айымыз да, күніміз де болып басқасы
шетқақпай қала береді. Ренжімеңіз, біздікі дұрыс. Себебі, бел

алып келе жатқан демократия, жариялылық енді күні өткен
мұндай ұрандарға көнбейді”. Нұрағаңның айтқаны расқа
шықты. Оған өмірдегі кейінгі өзгерістер, сондағы аталмыш
ұранның республикалық газеттердің де шекесінен апыл-

ғұпыл алынып тасталғандығы анық дəлел.
Осыдан кейін əйгілі 1991 жыл келіп, Мəскеуде ГКЧП
оқиғасы бұрқ ете түскенде Нұрағаң ешкімге ұқсамайтын
тағы бір мінез танытты. Кейіпкеріміздің айтуынша оқиға бы-

лай болған. 19 тамыз күні таңертең ол өзі бас редактор боп
қызмет істейтін “Орталық Қазақстан” газеті редакциясы-
на келгенде радио Мəскеудегі ГКЧП-ны (ТЖМК) хабарлап
жатады. Ой безбеніне салып қарайды, əрекет дұрыс емес

сияқты. “Алғашқы əсер адамды алдамайды”, – деген инту-
ицияны өмірлік кредоға айналдырып өскен кəнігі журна-
лист санасында аздан соң:“Бұл – заңсыздық, бұл – демокра-
тияны тұншықтыру, бұл – дөрекі, жабайы түрде жасалған

мемлекеттік төңкеріс”, – деген сезім атой сала бастайды. Осы-
дан кейін ол тура түскі сағат 12-де редакция қызметкерлерін
лездемеге жинап алады да, өзінің ГКЧП-ға қарсы мақала
жазатынын, мұның түбі не болары белгісіз қауіпті қадам

екенін, сондықтан ертең газет өкімет тарапынан ыстық табаға
салынған қуырдақтай шыжғырылып жатса жауапкершілікті
тек өз мойнына алатынын мəлімдейді. Содан арада 2 сағат
өткен соң мақала жазылып бітеді де, 14.00-де ол “Бұл –

мемлекеттік төңкеріс” деген атпен баспаханаға жол тартып,
20 тамыздағы шыққалы жатқан нөмірге салынады.
Бұл журналист Нұрмахан Оразбековтың үлкен ерлігі еді.
Ойлап қарайықшы, саяси жағдай ұстараның жүзінде деп ай-

татын қыл үстінде тұрғанда, ертең не боладыны ешкім айта
алмай, басшылардың өзі əліптің артын баққан күйге түскенде,

дейміз?! Аталмыш материал кейін ГКЧП оқиғасы аяқталған
соң “Қазақ əдебиеті” газетінде көшіріліп басылды. Ел-жұрт
оны содан оқып, таңғалды. Жағасын ұстады,
... Осы мақаланы жазып отырғанда көз алдыма 1972

жылдың наурыз айындағы Қазақстан Жазушылар одағында
өткен əдеби жыл қорытындысының жиналысы келді. Сонда
төл поэзиямыз туралы баяндама жасаған Мұқағали Мақатаев
ағамыз “Гүлхайыр” атты өлеңдер жинағының авторына пікір

білдіре келіп: “Жүсіп Қыдыров – қазақ поэзиясының ауыр
артиллериясы”, – деген əдемі, жақсы теңеу айтқан еді. Осы
пікірді біз: “Нұрмахан Оразбеков – қазақ журналистикасының
ауыр артиллериясы” – деп қайталағымыз келеді. Өйткені

оған оның жоғарыдағы біз баян еткен істері айғақ. Оған бұл
кісінің шебер де бесаспап тəржімешілік жұмысы арқылы таяу
жəне алыс шетел қаламгерлерінің 5 роман, 2 повесін қазақ
тілінде сөйлеткені куə. Оған Нұрағаңның 40 жылдан астамғы

журналистік қызметінде АҚШ-та екі рет, ГФР-де екі рет, Вен-
грияда екі рет, ал Швейцарияда, Бельгияда, Сауд Аравиясын-
да, Иранда, Мысырда бір реттен болып, 6 кітаптың авторы
атанғаны толық дəлел.

1997 жыл.
Авторлық анықтама. Нұрмахан Оразбеков ағамыз
қазір “Қазақстан” баспасында директор. 2007 жылдың
желтоқсанында 70-ке толды. Əлі тың. Жігерлі. Өзінің

студенттік, одан бергі бүкіл саналы ғұмыры өтіп келе
жатқан Алматы қаласын жақсы көреді. Қазір осы
шаһарда еңбек етіп, тұрып жатыр.

Əңгімемізді төмендегі бір оқиғадан бастайын. 60-шы
жылдардың орта кезі еді. Əр нəрсеге құмар ауыл балала-
ры біздер сабақтан кейінгі бос уақытымызда лəңгі теуіп,
асық атып жүрдік. Содан кейін Пеле мен Гарринча боламыз

деп аяқдоп ойыны – футболдың соңына түскеніміз бар. Ке-
ле-келе оны да қойып, бүкіл қызық-шыжығымыз фотоап-
парат пен шахматқа қарай ауған еді. Сонда бізге бұл құпия
əлемнің əліпбиін үйретіп, жұмбағын шешуге көмектескен

екі кітап болды. Олар: Б.Тілекметовтың “Фотоəуесқойларға
көмекші құралы” мен Т.Сұлтанбековтың “Шахмат. Дойбы.
Тоғызқұмалақ” атты жинағы дер едім.
Сөз етейік деп отырған тақырыбымыз шахмат, оның

тағдыры қызық қазақстандық бір өкілі туралы болатындықтан
біз енді жоғарыдағы кітаптың алғашқысына емес, соңғысына
тоқталайық, құрметті оқырман. Міне, сонда: “Анатолий Гав-
рилович Уфимцев Қазақстанның 11 дүркін чемпионы. Ол –

əлемдік шахмат теориясына өзінің атымен аталатын қорғаныс
позициясын қалдырған адам”, – деген сөйлемдер бар еді.
Ашығын
айтайық,

аталмыш
сөздердің
тегін
емес

екенін сол кезде-ақ ішіміз сезетін. Бірақ толық мəн-жайын
білмей діңкелейтінбіз. Бірде осы жəйтті түсіндіріп беруді
мектебіміздегі шахмат үйірмесінің жетекшісі, математика
пəнінің мұғалімі Амантай Айтбаев ағайдан сұрағанымыз бар.

Оған ол кісі: “Шахмат əлемінде өзінің ғажайып қабілетімен
елді тəнті қылған чемпион, экс – чемпион, гросмейстерлер
көп, – деген. – Бірақ олардың арасында осы ойын түрінің те-
ориясына жаңалық əкеліп, үлес қосқан адамдар аз, саусақпен

санарлық десе де болады. Мəселен, шахматтағы қорғаныс
құрылымын алып қарайық. Бұл салада Алехин, сицили-
ян, француз, Каро-Кан, жаңа үнді позицияларымен қатар
жерлесіміз Уфимцевтің атындағы ойын өрнегі де құрметпен

аталады. Ендеше балалар... Осы бір фактінің өзінен-ақ ол
кісінің шахмат əлемінде ешкімге ұқсамайтын қолтаңбасы бар
деп түсінгеніміз жөн”.
Ауыл мұғалімі Амантай ағайдың осы сөзі содан ба-

стап шахматтағы қорғаныс позициясы авторының атын
кеудемізге берік орнықтырғандай еді. Уақытта тоқтау бар
ма.., басымыз дан балалы шақ та өткен. Студенттік кез де
келген. Бұл кезеңдерде біз ол кісінің Қостанай қаласында

тұратындығын білген жайымыз бар. Ал өз мамандығымыз
бойынша республикалық басылымдарға жұмысқа тұрып,
қызмет істей бастаған уақытымызда: “Журналистік сапармен
солтүстікке жол түсе қалса, атақты шахматшымен кездессек,

əңгімелессек”, – деген бір ойдың бүйірімізде болғаны жəне
анық.
Ақыры сондай жүздесудің сəті 1986 жылы ғана түсті.
Ол кезде мен “Қазақстан коммунисі” журналында бөлім

меңгерушісі болып жұмыс істеуші едім. Редакторымыз
Кəкімжан Қазыбаев Қостанай облысының Семиозер ауданына
барып, сондағы егін орағынан материал жазып қайтуға шұғыл
тапсырма берді. Əңгіменің тоқетері, баратын жеріме бардым.

Ондағы шаруамды тез бітірдім. Сөйттім де Қостанайдағы
қонақүйге келіп, “Жер мен тер” атты мақаламды жазып
бітірген соң, көкейімде жүрген ой – қарт шахматшыны
іздеуге кірістім. Облыстық спорт комитеті нұсқаушысының

берген телефоны бойынша қоңырау шалғанымда Анатолий
Гавриловичтің балық аулаудан жаңа ғана оралып отырған кезі
екен. Үйіне шақырды. Екеуміз сонда отырып əңгімелеспекке
уағдаластық.

... Күздің күні болатын. Сыртта жаңбыр сабалап, өкпек
жел екілене соғып тұрды. Ал біз Анатолий Гаврилович
екеуміз оның үйіндегі кең де жарық бөлмеде уақыт табынан
сарғайған құжаттар мен фотосуреттерді қарап, əңгіме-дүкен

құрып отырмыз.Міне, мынау алақандай қағазда “1927 жыл”
деген белгі тұр. Бұл кейіпкеріміздің өз өмірінде алған тұңғыш
марапат дипломы болып шықты. Анатолий Гаврилович ол
кезде бар-жоғы 12 ғана жаста екен. Соған қарамастан ол шах-

маттан Омбы қаласында өткен балалар мен жасөспірімдер
арасындағы біріншілікте екінші орынды жеңіп алыпты.
Осыдан кейін біздің көзіміз альбомдағы шағын фотосуретке
түсті. Ондағы шахмат тақтасына үңіле қарап отырған секпіл

бет сары баланы: “Мынау мен ғой, – деп түсіндірді үй иесі
жайымен. – Бұл суретке Омбыдан кейінгі Новосибирскіде
өткен біріншілікте түскен едім. Ол 1928 жылы болатын. Онда
мен Сібір аймағындағы қалалар бойынша өтетін турнир-

ге қатысуға келдім. Жарыс тəртібіне қарай əрбір үміткер 10
партия ойнауға тиіс екен. Мен сол 10 бəсекенің бəрінде ұтып

шығып, бірінші орынды иелендім”.
Анатолий
Гаврилович
жоғарыдағы

сөздерді
айтып
отырғанда көзім ескі құжаттар жиналған папкадағы жарыс
таблицасына түсті. Анықтап қарағанымда бұл сонау 30-шы

жылдары өткен Бүкілодақтық турнир кестесі екен. Онда
сол кездегі 16 жасар біздің кейіпкеріміздің есімі В.Смыслов,
М.Стольберг, А.Долухановтың фамилияларымен иық тіресіп
қатар тұр.

Смысловты кім білмейді? Оның есімімен елдің бəрі жақсы та-
ныс қой. Сондықтан оны тəптіштеп айтып жатпай-ақ қояйын,

қалған үй иесі. – Ал Марк Стольберг Кеңес Одағындағы өсіп
келе жатқан талантты шахмат шеберлерінің бірі еді. Өкінішке
қарай ол Ұлы Отан соғысындағы шайқас даласынан қайтпады.
Мына тұрған Александр Долухановқа келер болсақ, кейін

бұл кісі елімізге əйгілі композиторға айналғаны өзіңе жақсы
мəлім. Міне, осы отандастарыммен бірге мен кезінде Горь-
кий қаласында өткен бірінші категориялы шахматшылардың
Бүкілодақтық турнирінде І-ші жəне 4-ші орын аралығына

дейінгі жүлделі орындарды бөліскен болатынмын.
... Осы сəтте фотоальбомнан тағы бір назар аударарлық
сурет шыға келді. Оған: “Ленинград, ВЦСПС-тің турнирі.
1938 жыл”, – деп жазылыпты. Суретте КСРО спорт шебері

В.Чеховер бейнеленген. Ол А.Уфимцевпен шахмат ойнап
отыр. Екеуінің алдындағы шаршы тақтадан позициялар
айқын көрінеді. Қарсыластарының əрқайсысы төрт-төрттен
жүріс жасаған. В.Чеховердің пешкалары d 4, е 4 f 4, ал фи-

гурасы с 3 бағытында тұрса, А.Уфимцевтің пешкалары d
6, е 6 жəне g 6, піл фигурасы g 7 алаңында тістесе жатып
алыпты. Бұл кейіннен белгілі болғанындай атақты Уфимцев
қорғанысының алғашқы варианты еді.

Осы арада: “Дебют қалай, не себептен туды?” – деген
сұрақтың ойға оралары анық. Оған былай деп жауап беруге
болады. Дəл сол кезде ме, жоқ одан сəл бұрынырақ па екен,
Э.Ласкер мен Р.Капабланка бұдан былай шахмат ойынының

үнемі итжығыс боп аяқталып отыратындығын алдын-ала
сəуегейлікпен болжаған-ды. Тіпті шахматтың бүге-шігесіне
дейін зерттелгені, кəсіби əдістердің ұңғыл-шұңғылы жете
талданып-талқыланғаны соншалықты, ендігі жерде ойынның

соңын итжығысқа əкеліп тіреуге мүмкіндіктің мол екендігін
де олар атап көрсеткен еді. Дегенмен, ойламаған жерден үш
ұйықтасаң түсіне кірмейтін “сыйдың” қылтиып шыға келгені
бар емес пе?! Əлде бір уыздай балаң жас шахматшы өзекті

де өзгеше ойын өрнегінің сарқылмас қайнарына пара-пар
жаңаша тынысты дебютті ойлап табады деп кім ойлаған. Ол –
Анатолий Уфимцев еді.

құмарпазы бола отырып, – дейді Анатолий Гаврилович, –
1934 жылы-ақ əйгілі Ильф пен Петровтың басты кейіпкері
Остап Бендердің е2 – е4 тəрізді алғашқы жүрісіне жауап
ретінде қара фигуралар жағына əрі жабық, əрі нəзік жүйелі

қорғаныс əдісін тапқым келіп ойланғаным бар-ды. Мұндағы
негізгі ой нысаны анық болатын: қарсы шабуыл жасауға жəне
бүркемелі ойнақы соққылар беруге зор мүмкіндігі бар мықты
тəсілге қалайда қол жеткізу керек. Сондықтан да мен осы бір

“құпия” қаруымды екі жылдан астам уақыт бойы шыңдауыма
тура келді. Тіпті үйдегі шахмат столымда қара фигуралар
жағының d 6, g6 G 7 жүрісінен кейін туындайтын бағыттары
үнемі тігіліп тұратын. Ақыры 1938 жылы Ленинградтағы

Бүкілодақтық турнирде болашақ гросмейстр А.Котовқа қарсы
партияда өзімнің “құпия” қаруымды іске қосуды ұйғардым.
Сырт қарағанда қарсы бағыттағы, бірақ ешбір анықтамалықта
ұшыраспайтын менің бұл төтенше жүрісім, байқаймын,

қарсыласымды тығырыққа тіреуге айналды. Əрине əдепкіде
ол шахмат əлемінен өз бетінше сəл-пəл ғана хабары бар əлде
бір əпендеге кездестім деп ойлағаны сөзсіз еді. Бірақ, бір
қызығы сол, мұздай тео риямен қаруланып, “аяғын” аңдап

басып келе жатқан А.Ко товтың ақшаңқан фигуралары тақта
бетінде кенеттен абыр-сабыр күйге түсті де берекесі кете
тайғанақтап сала берді.
А.Котов пен А.Уфимцевтің арасындағы осы партия 1939

жылы “КСРО-дағы шахмат ойындары” атты журналда бас
төреші П.А.Романовскийдің түсініктемесімен жарияланып,
елдің назарын бірден өзіне аударды. Анатолий Гаврилович
сондағы тарихи жарияланымды күні бүгінге дейін өзінде

сақтап келіпті. Төменде біз сіздерге соны ұсынып отырмыз.
1.е4d6 Уфимцев алдыңғы бірнеше партияда ақпен де,
қарамен де, былайша айтқанда, тек қате деуге боларлық
бастапқы жүрістерді қалап алды. Оның бұл дебюттік экспе-

рименттері спорттық ойын түрі жағынан да, творчестволық
ізденіс тұрғысынан да өзін толық ақтады. Сөйтіп шахматшы-

1999 жылдың қаңтар айы еді. Қазақ радиосынан журна-
лист əріптесіміз Қанат Тəкебаев қоңырау шалды.

фильмі бар емес пе? – деді ол жөткірініп қойып. – Соның ти-
трында Қарсақбаев деген қандасымыздың фамилиясы тұр.
Егер бұл туындының 1937 жылы өмірге келгенін еске алсақ,
аталмыш адамның осы саладағы тұңғыш қазақ киноактері

Түлкібаев деген режиссерімізде оның көшірме таспасы бар.
Қарсақбаевпен жақын туыс боп келетін ол өзіңмен кездессем,
құжаттарын көрсетсем дейді. Əңгімелесуге қалайсың?

Осы сөзді айтқан мен бөлмедегі кітап сөрелеріне қарай қол
созып, Қабыш Сирановтың “Кино туралы əңгіме” туынды-
сы мен Бауыржан Нөгербектің “Қазақстан киносы” еңбегіне
үңілдім. Ондағы мақсат фильм көшірмесін əкеле жатқан бей-

таныс жігіт келгенше қазақтың тұңғыш киноактерінің кім
екендігін анықтауға əрекет жасап көру еді.
Рас, бұл мəселеге жауап іздегенде, сөз жоқ, біздің ойымызға
бірінші болып 1938 жылы өмірге келген “Амангелді” фильмі

оралары анық. Былай алып қарағанда сондағы Елубай
Өмірзақов, Шара Жандарбекова, Қанабек Байсейітов, Қалибек
Қуанышбаевтарды қазақ киносының қарлығаштары деуге
əбден болатын сияқты. Бірақ..., иə, бірақ зерттеушілер Қабыш

Сиранов пен Бауыржан Нөгербектің еңбектеріндегі деректер-
ге қарағанда, сол “Амангелдіге” дейін де Қазақстанда “Вос-
токкино” тресі болып, олар “Түрксіб” (1927 ж.) секілді деректі-
хроникалық лента мен “Бүлік” (1928 ж.), “Дала əуендері” (1930

ж.) “Жұт” (1931 ж.), сияқты шағын көркемсуретті фильмдерді
түсірген. Осылардың ішіндегі “Дала əуендері” кинотуын-
дысында бір кездегі жалшы-батырақтан Кеңес өкіметінің
арқасында үлкен басшы дəрежесіне көтерілген мемлекет

қайраткерінің рөлінде Серке Қожамқұловтың, ал адуын
атқамінердің кейпінде ақиық ақын Ілияс Жансүгіровтың

ойнағаны тарихқа ұмытылмастай боп жазылып қалған. Де-
мек бұдан: “1938 жылы экранға шыққан “Амангелдіге” дейін
де бізде киноактерлер болған, фильмге түскен”, – деген
қорытынды жасауға болады. Ал, 1937 жылғы екі сериялы

“Бірінші Петр” фильміне түскен қазақ Қарсақбаевқа келсек,
қолымыздағы кинозерттеушілер еңбектерінен ол туралы
ешқандай дерек таба алмадық. “Демек бұл тың тақырып,
ұмытылып барып табылғалы отырған жаңа есім”, – дедік

ішімізден.
... Өстіп отырғанда есік қоңырауы “дыз” етіп, үйге бейта-
ныс жігіт те келіп кірді. Қысқаша аман-саулықтан соң екеуміз
көшірме кассетаны көруге отырдық. Міне, фильмнің титры...

Ондағы князь Меньшиковты ойнаған актердің фамилиясынан
кейін: “Абдурахман – Николай Қарсақбаев”, – деген жазу жалт
ете түсті. Көңілімізге күдік кіргендей. Ол өзіміз сөз еткелі
отырған адам есімінің орысша екендігінен секем алған ой еді.

Бірақ соған қарамастан фильмді толық көріп шыққанымызда
мынадай жəйттерге көз жеткіздік. Мұндағы Абдурахман
Петр патшаның оң қолы, əйгілі ақ араб болып шықты. Оны
ойнаған Қарсақбаев фильмде 3-4 рет көрініс береді.

Алғашқы эпизод. Мұнда Петр патша əскери оқуға тартыл-
ған князь балаларынан емтихан алып тұр. Кезек денесі бол-
быр, жүріс-тұрысы марғау жас бекзадаға келгенде ол білігіне
емес, артындағы ілігіне сенетінін сездіріп қояды. Онысы пар-

та астында жасырынып жатып, қожайынына “суфлер” болған
денщик-шабарман Абдурахман еді. Мұны байқап қалған Петр
кінəліні құлағынан тартып тұрып ұстаған күйі тақтаға алып
келеді. Сөйтеді де: “Білгіш екеніңді көрейін, мына сұрақтарға

сонда қарғадай ол қандай сұраққа болмасын қасқайып тұрып
жауап беріп, патша ағзамды таң қалдырады. Міне, содан ба-
стап араб Абдурахман санатқа ілігеді, Петрдің оң қолы бо-
лып, оның сенімді серігіне айналады.

Кинодағы екінші эпизодта Қарсақбаев ойнаған арабтың
той үстіндегі сəті бейнеленген. Петр патшаның мұрагер
ұлы өмірге келген осы шілдеханада ол сарай маңындағы
небір ығай мен сығайдың ортасында олармен тізе түйістіріп

қатар отыр. Ал, үшінші бір көріністе екінші рангалы ка-
питан Абдурахманның əйгілі орыс-швед соғысындағы
жаужүректігі бейнеленген. Балтық теңізіндегі басымдықты
сақтап қалу жолындағы жан алып, жан беріскен бұл ұрыста

орыс флотының қолбасшысы ауыр жараланып, шайқасқа
жетекшілік ету Абдурахманға жүктеледі. Ол бұл тапсырма-
ны асқан батылдықпен əрі ақылдылықпен атқарып, флотты
жеңіске жеткізеді. Сөйтіп бірінші Петрдің ыстық ілтипаты

нан əлдебір қағаздарды алып жатып. – Алматы облысының
Еңбекшіқазақ ауданындағы “Қазатком” ауылында Түлкібай,
Қарсақбай деген ағайынды кісілер болған. Түлкібайдан Жек-
сенбай туады. Одан мына мен. Ал, Қарсақбайдан жаңағы

“Бірінші Петр” фильміне түскен Қойлыбай. То есть... Нико-
лай.

Жо-жоқ. Ағамыздың азан шақырып қойған есімі Қойлыбай.
“Казатком” ауылымен іргелес Маловодное елді мекеніндегі
мектепте оқып жүргенінде ондағы казак-орыс балалары
Қойлыбай көкемді: “Коля, Коля” – деп жүріп Николай атан-

дырып жіберіпті. Сенбейсіз бе?.. Мына құжаттарға қараңыз.
Ленинградқа оқуға аттанғанға дейінгі документтерінде ол
бірде Қойлыбай, екіншісінде Коля деп жазылып жүре берген.
... Құжаттарды қарап отырмын. Шынында да солай.

Енді өмірбаянына үңілсек... Ол 1916 жылы дүниеге келіпті.
1934 жылы Ленинградтағы Бүкілодақтың орталық театр
училищесіне оқуға түседі. Ондағы актерлік бөлімде сол кездегі
өнер шеберлерінің бірі, білікті ұстаз В.В.Меркурьевтен дəріс

алады. Қойлыбай Қарсақбаев училищеде жақсы оқыған. Бұлай
деуімізге оның 1938 жылы аталмыш өнер ордасын бітірердегі
емтихандар: жалпы тарих, актер шеберлігі, дене тəрбиесі, əн
салу, би өнері, этюд жазу, ритмика сияқты 7 сынақты “5” де-

ген бағаға тапсырғаны негіз болғандай. Сондай-ақ училище
дирекциясы берген дипломдағы қосымша анықтамада оған
Мəскеудегі Бүкілодақтың кинематография институтына жол-
дама берілгендігі жазылған. Сөз арасында айта кетейік, біздің

ойымызша Қойлыбай Қарсақбаев “Бірінші Петр” фильміне
1936 жылы, студент кезінен бастап тартыла бастаған сияқты.
Өйткені бұл кинотуындының бірінші сериясы 1937, ал
екіншісі 1938 жылы шықты емес пе?

құжаттарындағы
қалған
деректер
бізге

Қойлыбай
Қарсақбаевтың 1938-1939 жылдары Шымкенттегі қазіргі
Жұмат Шанин атындағы театрда жұмыс істегенін айтады.
Содан кейін ол Қызыл Армия қатарына шақырылып, міндетті

əскери борышын өтуге аттанған. Елге енді қайтайын деп
тұрғанда, Ұлы Отан соғысы басталады да 1942 жылы Белая
Церковь қаласы үшін болған шайқаста қаза табады.

өнердегі өмірбаянын өте сəтті бастаған жан сияқты, – дедім
мен Болатқа. – Бірақ таланты мен творчестволық қабілетін
барынша ашып көрсетуіне тағдыр жазбапты. Ал аға буын ар-
тист, актерлер арасынан қазір бұл кісіні білетін адамдар бар

лат менің сауалыма. Сөйтті де қолыма шағын үнтаспа пла-
стинкасын беріп, диктофонды іске қосыңыз дегендей ыңғай
танытты... Тыңдап отырмын. Мұндағы дауыс, естелік айтып
отырған адам Қазақстанның халық артисі, танымал киноак-

ты жыл кейін бардым, – дейді ол кісі. – Орысшам шама-
лы. Үлкен қалаға үйрене қоймаған үркек кезім. Сондай
сəттерде Қойлыбай аға туғанымнан бірде кем емес таяны-
шым болған жан еді. Қиналсам, барып ақыл-кеңес сұраймын.

Бəлсінбейді, білгенінше айтып береді. Бірде емтихан алып
отырған ұстазымыз Меркурьев: “Үйің өртеніп жатыр делік.
Лапылдаған жалын ішінде кішкентай інің қалып қойған.
Осындай жағдайда не істер едің? Қане, соны сахнада адам

сенетіндей етіп көрсетіп берші”, – деді. Мен жөпелдемеде
ештеңе айта алмай, тосылып қалдым. “Бар, далаға шығып
ойланып кел”, – деді абыржығанымды байқаған оқытушым.
Дəлізде Қойлыбай аға жүр екен. “Оған несіне қиналасың,

жоқ қалай жылаймын?” “Апаңды, ауылыңды сағындың ба?”.
“Иə”. Сол-сол-ақ екен жүйкем босап қоя берді. Көз алдыма
туған жер, туыстарым елестеп, боталаған күйі ішке ендім.
Аудиторияны азан-қазан қылып, ойбайға басқанымды көрген

емтихан алушы: “Міне... міне! Оқиғаның ішіне кірді де-
ген осы. Енді таптың сахналық шешімді”, – деп сынақшама
қарай қол созды. Қойлыбай аға мені бұдан кейін де көптеген
қиындықтардан құтқарып жүрді. Бірақ солардың ішіндегі

жоғарыдағы қарапайым, табиғи ақыл-кеңесі есімде мықтап
қалып қойды”.
... Осыдан 61 жыл бұрын өмірге келген “Бірінші Петр”
фильміне түсіп, ондағы соқталы рөлдің бірін ойнаған

Қойлыбай Қарсақбаевтың қысқаша өмір тарихы міне, осын-
дай құрметті оқырман. Оны біз қазақтың тұңғыш киноактері
еді деп жоқтан бар жасағалы отырғанымыз жоқ. Иə, ол ки-
ноактер. Тұңғыштардың, ізашарлардың бірі. Бұл қандасымыз

сонысымен де қадірлі, қымбатты. Осы бір аяулы жанды оның
ауылдастары, кинозерттеушілер біле ме? Жоқ. Ендеше бүгінгі
ұрпаққа Қойлыбай Қарсақбаевты таныстыру, білдіру үшін
отызыншы жылдары ол оқыған “Қазатком” ауылындағы мек-

теп қабырғасына ескерткіш тақта іліп, музей мүйісін ашса де-
ген ой бар. Аталмыш білім ұясына оның есімін беру де артық
етпейтін сияқты. Кинозерттеушілеріміз бұдан былай оның
атын өз кітаптарына кіргізуді ұмытпаса деген тілек тағы бар.

1999 жыл.
Авторлық анықтама: 2001 жылдың ақпан айында
Болаттан хат алдым. Онда ол немере ағасы Қойлыбай
Қарсақбаевқа арнап “Қазатком” елді мекеніндегі

орта мектептен мұражай ашуға қол жеткізгендерін
қуана баяндапты. “Астанадан Алматыға келген бір
сапарыңыңызда біздің ауылға соғуды ұмытпаңыз.
Жақын жер ғой. Қала іргесіне тиіп тұр. Міне, сонда

біз айтқан мұражай бар. Ондағы экспонаттардың
қатарына сіздің ағамыз туралы жазған мақалаңыз ен-
ген “Бізге беймəлім бейнелер” атты кітабыңызды да
қойдық. Келіңіз. Көріңіз”, – делініпті хатта.

Мақала газетке шыққанынан кейінгі Қойлыбай
Қарсақбаев туралы біз білетін жалғыз жаңалық осы.

Сонымен ол кім?
Қызылода облысының Қазалы ауданындағы “Фрунзе”
ұжымшарының тұрғыны Əмитжан Бөріқұлақов деген кісі
1942 жылы əскерге шақырылып, майданға аттанады. Ұлы

Отан соғысы аяқталған соң, өзі қызмет еткен құрамадағы
Клавдия атты медбикеге үйленеді де, Ресейдің солтүстігінде
қалып қояды. 1947 жылы бұлардың отбасында ұл бала өмірге
келеді. Ол өзіміз сөз етпек болып отырған Талант еді. 50-

ші жылдардың басында туған жерін сағынған Əмитжан
Бөріқұлақов Клавдия Николаевнаға елге оралсақ, сонда ба-
рып тұрсақ деген ойын айтады. Бірақ оған ол кісі келіспейді.
Сөйтеді де 3 жастағы Талантымен солтүстікте қалатынын ай-

тып, ерінің Қазақстанға қайтуына рұқсат береді.
Еліне келген соң Əмитжан ақсақал қайтадан үйлі-
баранды болады. Қызылорда педучилищесін бітіріп, Қазалы
ауданындағы “Фрунзе” ұжымшарында мұғалім, “Энгельс”

кеңшарында кеңсе қызметкері болып еңбек етеді. Осыдан
кейін “Өркендеу” кеңшарындағы кəсіподақ комитетінің
төрағасы қызметін атқарып жүріп, 1986 жылы өмірден озады.
Ал бұл уақыт аралығында солтүстікте қалған оның ұлы

Талант анасы Клавдия Николаевнаның қамқорлығымен
мектеп табалдырығын аттайды. Онжылдықты ойдағыдай
бітірген соң жоғары əскери-теңіз училищесіне оқуға түсіп,
Солтүстік флотта қызмет етуге жолдама алады. Қуаныштысы

сол, Əмитжан ақсақал осының бəрінен хабардар болып,
өмірінің соңына дейін алыстағы баласымен тығыз байланыс
жасап тұрған. Оған ол кісінің Талантпен хат алысып, ұлының
əскери оқу орнына түсер кезінде, үйленерінде Горький, Ле-

нинград қалаларына барып қайтқаны анық дəлел.
Өзінің 42 жылдық аз ғана ғұмырында Солтүстік флоттағы
сүңгуір қайықтар құрамасы саяси бөлімінің бастығы дəре-
жесіне дейін көтерілген 1-ші рангалы капитан қазақ Та-

лант Əмиитжанұлы Бөріқұлақовтың қысқаша өмір тари-
хы міне осындай, құрметті оқырман. Есте ұстайтын нəрсе,
оның адамгершілігі, өз ісін жетік білетін маман ретіндегі
қабілеті ту ралы кезінде, яғни қайғылы оқиғадан соң “Прав-

да” (15.4.1989 ж.), “Известия” (12.5.1989 ж.) газеттері жақсы
жазған. Қызылода облыстық əкімшілігі қызметкерлерінің
бізге берген дерегіне қарағанда, Таланттың туыстары, яғни
оның əкесі Əмитжан ақсақалдан тарайтын Базаралы, Талай-

лы, Балғазы, Марат атты замандастарымыз Қазалы ауданын-
да сау-сəлемет тұрып жатқан көрінеді. Олар осы мақаланы
оқыса редакцияға хат жазып, хабарласар деген үміттеміз.
Сонда Талант Бөріқұлақов туралы жаңа əңгіменің арқауы

ағытылары анық.
1999 жыл.
Авторлық анықтама: Өкінішке қарай бізге “Ком-
сомолец” сүңгуір қайығында қаза тапқан 1-ші рангалы

капитан Талант Бөріқұлақовтың Қазалыда тұратын
туыстарымен жүздесудің сəті түспеді. Іссапарға
рұқсат алу қаптаған науқандық жұмыстар кесірінен
үнемі кейінге шегеріле бергендіктен бұл тақырыпты

ақыры газетіміздің Қызылорда облысындағы меншікті
тілшісі Серік Пірназарға беруге тура келді. Ол бұл
тапсырманы ойдағыдай орындап шығып, нəтижесінде
“Қиырдағы қыран қазасы” атты материал “Еге-

мен Қазақстан” газетінің 2006 жылғы 20 сəуірдегі
нөмірінде жарық көрген жайы бар.

Дала. Қыс. Аяз. Қожыр-қо жыр қойтастардың ара сындағы
қарлауыт жол. Таңғы бұрқасын үріп тастаған онымен жүр-
генімізге де біраз уақыт болған. Бірақ алдымыз дағы қайқайып
жатқан құбажон қыраттар таусылар емес. Бір белестен соң…

бір белес. Шеті де, шегі де жеткіз бейтіндей көрінеді адамға.
Аудан орталығынан шыққалы бері əр əңгіменің басын
бір шалған біздер мəшиненің жайсыз жүрісінен кейін үнсіз
қалғанбыз. Тек жүргізуші жігіттің қимылында ғана дамыл

жоқ. Тарам-тарам дала жолдарының сұлбасын тапжылтпай
тап баса отырып, Газ-69-ды ұршықша үйіріп келеді. Ал, ай-
нала төңірек болса… шыркөбелек айналып, артта қалуда.
Дүние… тым-тырыс. Көкала аяздан көзін аша алмай тұрған

Арқаның айшықты белдері марғау тіршілікке бөгіп тұр.
Міне, жол тағы бір жолбарыс жонды жотадан асып түсті.
Осы мезетте мəшине рөлімен алысып келе жатқан жүргізуші
жігіт: “Əне, Тасқора!” – деп қуана дауыстап жіберді. Алға

көз тіккенімізде сырты аппақ жұмыртқадай боп əктелген,
еңселі əрі ауласы қардан тап-таза боп аршылған үш үй
көрінді. Жақындай келе байқадық, мамағашта ертоқымды
кертөбел ат тықыршып тұр. Қора жақта қасқырға салсаң да

қаймықпайтындай қауқары бар қарала төбет төңіректі басына
көтере үруде. Ал, қоршаудың күншуақ жақ бетіндегі тұғырда
дүр-дүр сілкіне шаңқылдаған шегір көзді қыран бүркіт отыр.
Осының бəрі қияндағы мына қыстаудың өзгеге көп ұқсай

Есенбекұлы, – деп таныстырды бізге жолбасшымыз,
жергілікті жазушы Кəмел Жүністегі ағамыз бəрімізбен қол
алыса амандасып жатқан өткір көзді, қаумет сақалды, шаруа
ыңғайына қарай ықшам киінген, денесі тіп-тік үй иесін. –

Өзінің бір басында бірнеше қасиеті бар жігіт бұл. Əрі фермер,
əрі кəсіпкер. Құсбегелік өнері жəне бар. Мұның сыртында ол
ер-тұрман жасап, өрім де өре алады. Ал, серілігіне келсек, бұл
қасиет бұған бабасы Мəди Бапиұлынан дарыған болуы керек.

ғандай болды үй иесі. – Жүріңіздер, ішке кірелік. Аяқ жазып,
демалыңыздар. Бар əңгімені міне, содан кейін айтармыз.
Ақ кірпіштен қаланған еңселі үйдің табалдырығын
аттадық. Арнайы үлгімен сызылып, жаңа жобамен салынған

ғимараттың шебер инженерлік шешіммен орындалғаны
соншалық, мұны қиян түпкір, құладүздегі мына Тасқора
дөңіне қимайтын дайсың. Өйткені, аудан орталығы – Ақсу-
Аюлының өзінде сирек кездесетін үй бұл. Бөлмелердегі

тазалық пен жылылық қандай?! Терезелерден молынан түскен
жарық пен күн шуағына бөленген жиһаздар қандай?! Оған
қонақтар отыратын залдағы экраны тұп-тұнық “Панасоник”
теледидары мен сондағы бір қабырғаны тұтас алып тұрған

табиғат, жан-жануар мен құстар əлемі туралы кітап сөрелерін
қосыңыз.
“Міне, нағыз фермер! Міне, қазіргі нарық заманындағы
қожалық иесі! Өз еңбегімен тапқан байлығын Қарынбайдай

тығып емес, тіршіліктегі игілігім деп Атымтай жомарттай
ұғып ұстау біздің қазақ шаруаларының да санасына жеткен
екен-ау. Бұған да шүкіршілік”, – дедік Тілеуқабылға риза
болған біз.

үй иесі жайғасып отырғаннан кейінгі қойған менің алғашқы
сұрағыма. – 1991 жылы. Иə, ол кездегі бұл жұмысты тура
нөлден бастадым деп айтуыма болады. Неге десеңіз, мен сол
уақытқа дейін аудан орталығындағы айлық жалақыммен ғана

күн көретін бюджеттік мекемеде қызмет істеп келдім. Үйімнің
жанында бау-бақшалық жерім де болған жоқ. Жекешелендіру
басталғанда кеңшарлар мен ұжымшарлардағы елге берілген
пайға да, үлеске де ие бола алмадым. Себеп белгілі.

Шаруашылықта жұмыс істемегенмін. Сондықтан жерді де,
қажетті техника мен малды да, бəрі-бəрін сатып алуыма тура
келді. Оны астымдағы “Жигулиімді” МТЗ-50 тракторына ай-
ырбастау, үлестеріне ірі қара тиген жерлестерімнің малын

қыс бойы тегін бағып беріп, ақысына оның бұзауларын алу,
отбасымыздағы бұрыннан жинақтап жүрген қаражат қорын
тəуекел деп қожалық ісіне жұмсау, несие алу арқылы жүзеге
асыруға тура келді. Соның нəтижесінде Тасқора дөңіндегі

мына жер заңдастырылып, 30 тайынша, 25 қой, 1 трактор мен
1 шөп шабатын мəшиненің иесі атандым.

қой. Басқасын былай қойғанда сол уақыттан бергі үлкенді-
кішілі бишігештермен бес рет соттасу, басбұзарлардың
шабындық жерімді екі мəрте өртеп кетуі есімнен кетер емес.
Өрт демекші… Былқылдақ деген сазды өзекте шағын тоғайым

бар еді. Бəрінен де соған обал болды. Соңғы от-жалында одан
ештеңе қалған жоқ. Осының бəрі бір қолымды екі ете ал-
май жүрген шаруа адамы менің жүйкеме қанша жүк түсірді
десеңізші. Бірақ бұған мен сынбадым. Мойымадым. Сөйттім

де сотты да, басбұзарларды да жеңіп шықтым. Ал, алдыда
тағы қандай қиындық күтіп тұр, оны енді бір Құдайдың өзі
біледі.

үйіңіздегі жылу мен электр жарығы қайдан келіп тұр?
Тасқораның төңірегінде өзен-көл көрінбейді. Ауыз суды
қайдан алып, малды қалай суғарып жүрсіздер?

деді бұл сауалымызға сəл ойланып барып жауап қатқан
Тілеуқабыл. – Ал, техниканы сұрасаңыз, оның саны биыл 3
трактор, 3 шөп шабатын косилка, 1 жүк, 1 жеңіл мəшинеге
жетті. Осылардың бəрін үйлестіретін – 12 адам. Бұлар – өзі

бақташы, өзі шалғышы, өзі мал дəрігері, өзі жұмысшы əрі
күзетші жандар. Оларға дəл осы біз отырған ғимарат секілді
етіп 2 үй салып бергенмін. Жалақыларын өз уақытында алып,
отбасыларымен міне, сонда тұрып жатыр.

Үйлеріміз бір орталықтан жылытылады. Айдаладағы
бұл неғылған жылу жүйесі деп ойламаңыз. Тоқ етерін
айтқанда, өзіміздің жеке бу қазандығымыз бар. Ал, электр
жарығына келсек, осыдан 15 шақырым жерден бізді КЕГОК-

қа қарайтын линия кесіп өтеді. Солардан арнайы рұқсат
алып, ақшасын төлеп, одан бермен қарайғы қашықтықтағы
орнатылып-тартылуға тиіс бағандар мен сым темірлерді де өз
қаражатымызға сатып алып, үйлеріміз бен қораларымызды

электр жарығымен қамтамасыз еткен жайымыз бар. Жаңа сіз
суды қайдан алатынымызды сұрадыңыз. Оны да өз күшімізбен
шештік дер едім. Иə, мұнда көзге көрініп тұрған өзен-көл жоқ.
Су – жеріміздің астында. Оны пайдалану үшін скважинамен

артезиан құдығын қазып, 70 метр жерден ылғал көзін таптық.
Моторлы сораппен сыртқа шығарылған ол ауыз суға да, мон-
ша мен бу қазандығы жəне мал суаруға да жетіп артылуда.
Осылардың бəрі мол-мол ақшадан тұрады. Тегінге түскен

ешқайсысы жоқ. Барлығын дерлік сол ақшаның күшімен жа-
сап жатырмыз.

беру… Мемлекетке салық төлеу… Қожалықтағы техникаларға
жанармай сатып алу… Айта берсек көп тіптен. Сонда дейміз-
ау, осыларға қажет қаржы көзін қалай тауып құрастырасыз?

өнімін дұрыс ұқсатудан табылады. Сосын… Иə, сосын бар
нəрсені мүмкіндігінше үнемдей білуден пайда болады.
Мəселен, малды семіртіп сойып, базарға апарсаң ол ақша ма?
Ақша. Терісін рəсуа етпей, ұқыптап жинап, шикізат дайын-

дау мекемесіне өткізсең пайда ма? Пайда. Қойдың жүні ше?
Қып-қызыл табыстың көзі емес пе ол. Сауын сиырлардан
алынатын сүт, кілегей, айран, ірімшік ше? Биелердің қымызы
ше? Міне, солардан тиісінше өнім алдық делік. Енді оған екі