Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
“Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып
шығару” бағдарламасы бойынша жарық көрді.

Айтуар!
Күтіп тұр алда сені анық бір сын,
Адамдар талантыңды танып білсін.
Жүректен бастау алған жас жырыңда,

Жастықтың оты лаулап жанып тұрсын.
Айып па мен өзімнен үміттенсем,
(О, өлең тас жүректі жібіткен сен).
Ағыңнан жарылдағы ақтарып бер,

Он сегіз мезгіл екен,
Арнадан тасып, толар.
Он сегіз мезгіл екен,
Өртене ғашық болар.

Он сегіз мезгіл екен,
Жалп етіп сөнбейтұғын.
Он сегіз мезгіл екен,
Өзгеге көнбейтұғын.

Он сегіз мезгіл екен,
Дастан-жыр тыңдап бағар.
Он сегіз мезгіл екен,
Досты да мыңдап табар.

Жаратпас дамылды аса,
Жарысса жүлде алады.
«Дауасы» табылмаса,
Он сегіз «жынданады».

Қылыш бол алмас жүзді, асыл жігіт,
Түсірер қас жауының басын жұлып.
Біздерге жасық болу жараспайды,
Исатай,

Досан жерін басып жүріп.
Жалын бол лапылдаған, асыл жігіт,
Өнеріңмен Қаратау тасын жібіт.
Күй болып күмбірлемеу жараспайды,

Құрманғазы,
Есір жерін басып жүріп.
Өмірдің өр шыңына ғашық жігіт,
Буырқанған теңіздей тасып жүріп.

Отты жыр жазбау әсте жараспайды,
Махамбет,
Абыл жерін басып жүріп.
Бабалардың үнінде өктем дыбыс,

Бостандықты аңсаған неткен тыныс.
Асылдарды алға алып бара алмасақ,
Масылдарды көбейтпей онда өмірден,
Ертерек кеткен дұрыс!

Жастық деген:
Ай мұңдасы
әм сырласы екен ғой,
Той жиынның ән-жыр басы екен ғой.

Иран бақтың бұлбұл сазы екен ғой,
Пәк көңілдің әзіл-назы екен ғой.
Байқамаса күйдіретін өрт екен,
Қол алысқан секемі жоқ серт екен.

Сондықтан да тұрамын да ертемен,
Нұр өмірді әрлеу үшін тер төгем.
Кей кездерде қарсы ұмтылсам қылышқа,
Қосағасы,

Қыздар, қыздар,
Тағатымды ұрлаған,
Қара көзің таусылмайтын жыр маған,
Қара көзің сыр ұқтырмай тұрмаған.

Қайсың асқан сұлусыңдар, айтсаңшы,
Әлі еш қыз ұнамай-ақ жүр маған.
Әлі еш қыз от тастаған жоқ маған,
Айтыңдаршы,

Ару қыздар, ақ марал.
Құшағыма кім енеді айым боп.
Жолым болып қайсыңыздан бақ табам.

Балам,
Балам,
Көз нұрым, қарашығым,
Анашың жиды өзіңе бар асылын.

Қараймын саған таудай үмітпенен,
Атыңа сүйсінемін жігіт деген.
Алыс кетсең бар бейнең алдыма кеп,
Жүремін сен «ауырып қалды ма», деп.

Таңда да орап жатып жаулығымды,
Ойлаймын, балам, есен – саулығыңды.
Алдыңнан табылсыншы керегің тек,
Дәмелімін немере көремін, деп.

Бір келін,
Алып соны ойыма мен,
Жүрмін ғой дайындалып тойыңа мен...

Бойымда күш-қайратым жанады есіп,
Көңілім «жігіт» десең қалады өсіп.
Жүргенімде өзімді есейдім деп,
Біреулер отырады-ау «бала» десіп.

Жігітпін...
Жігітпін мен, бала емеспін,
/Он сегізім, сын тақпас саған ешкім/,
Күміс күнім көгімнен күліп шығып,

Жаныма құштарлықтың самалы есті.
Асаумын...
Амалым жоқ ұрынбайтын.
Жүректен жырымды айтып, сырымды айтып.

Қыздар-ау, әзілдесем айып етпе,
Мезгілім бұл сендерге қырындайтын.

Жүрекке өртенген,
Бір өпкен дару ма?
Іштей сыр шертем мен,
Қасымда аруға.

Бұрымын өремін,
Көтерем еңсені.
Тұтыға беремін:
«Мен сені...

Мен сені...
Мен сені...».
Бақытым аңсаған,
Жанымда ай маңдай.

«Мен саған...
Мен саған...
Мен саған...»
Қойдым-ау айта алмай.

Кешті бір өткізем,
Тұра алман. Онсыз ба?
Қалай сыр жеткізем,
Сол қызға,

Сол қызға,
Сол қызға!

Көрмегелі еркеңді,
Болды-ау жүзі бір айдың.
Сылқыс жігіт, өзіңді,
(Болу керек төзімді),

Жүдеткен бе, шырайлым.
Нәзік халық болады,
Қыз дегенің қайным-ай,
Шын берілсе сертінен,

(Күймей өсек өртіне),
Шығатұғын айнымай.
Аты аталса қалқаңның,
Жанарыңның жайнауын.

Үйленсейші тезірек,
(Қыз жүргенде өзі кеп),
Келіп-ақ жүр тойлағым.

Кезімде жүзіндей алмастың,
Мұқалмас шабылса тасқа да.
Мезгілсіз мен ерте солмаспын,
Жүрмеспін дырдумен босқа, аға.

Қынынан тым ерте суырылып,
Қайраққа тым ерте жанылған.
Отқа да тым ерте қурылып,
Ағалар көп менде

Тым ерте танылған.,
Жарасар думанды жыр жасқа,
Жалын бар кеудемде маздаған.
Ал маған, бұл тағдыр бұл жаста,

Көкірегімде өрекпиді мол ағын,
Буырқанам, бір тасып, бір толамын.
Аппақ арман жеткізесің сен қашан,
Қашан Шоқан,

Қашан Саттар боламын.
Он сегізге биыл шығар жасым бар,
Аз өмірде тапқан досым, қасым бар.
Он сегізде жарқылдады-ау,

Мен кепіл
Әлгі асылдар, жасыңдар.
Олар, олар ат үстінен түспеген,
Сұңқарлар ғой аузымен құс тістеген.

Ал менің ше,
Ұялмастан айтардай,
Бір ісім жоқ істеген.
Көкірегімде өрекпиді мол ағын,

Мен осылай буырқанып, толамын.
Аппақ арман, жеткізесің сен қашан,
Қашан Шоқан,
Қашан Саттар боламын.

Әніміз сай, жыр да сай,
Бірге ер жеттік құрдас-ай!
Көктемнің көркем бағында,
Берейікші бір жасай.

Бұл шақта неткен қан қызба,
Өрекпіп жүрек сан қызға.
Сұлулық пен ерлікке,
Соншама ғашық жанбыз ба?

Бойыма сезім тарап бір,
Сыпырдым бәрін жарақтың.
/Ғашықтың буы бар жерде,
Жүруі жөнсіз шараптың/.

Жігіттік неткен «дерт» еді,
Құмарлық сырын шертеді.
Жан досым, амал қылмасаң,
Он сегіз мені өртеді.

Көздер, көздер, түпсіз тұнық сырсыңдар,
Мөлдірлікпен баурап жанды тұрсыңдар.
Бұлқынсын деп бір өртеніп, бір күйіп,
Кетесіңдер жүректерге нұр құйып.

Жапа шеккен жолаушыдай елсізбен,
Көздер, көздер, жабырқаумын сенсіз мен.
Жалынсыңдар, ызғарсыңдар кей көздер,
Бота көздер,

Қара көздер,
Қой көздер.
Күлкіні де, қайғыны да ұқтырып,
Қалар кейде кірпіктерге шық тұрып.

Кей сырды да айта алмаған сөзбенен,
Жеткіземіз біздер осы көзбенен.

Өткен бойда жанап сіз,
Еседі бір жақсы леп.
Күтейінші тағатсыз,
Тереземді қақшы кеп.

Ашылады күлкім де,
Көңілімде де кеңіген.
Бірге болып бұл түнде,
Қыдырайын сенімен.

Таңның жұтып арайын,
Қолқаласаң өтініп.
Шәмші әндерін салайын,
Құшағыңда отырып.

Кетіппін ғой қиялдап,
Келсең, саған ердім мен.
Болмай енді ұялшақ,
Сүйгізейін ернімнен...

Адам үшін...
Жыр-өмірге алғашқы қадам үшін.
Жастығымыз үшін...
Он жыл бірге гүлдеген достығымыз үшін.

Арманымыз үшін...
Қыз-жігіт болғанымыз үшін,
Кәмелетке толғанымыз үшін.
Бір өзгеше күйге еніп

Ән шырқадық, биледік.
Асқақтадық, шалқыдық,
Жарасымды, жарасымды әр қылық,
От сезімге малындық та, балқыдық.

Өйткені ертең шар тарапқа кетеміз,
Бір ұяда тату едік өте біз.
Тау бұлағы тосқауылсыз ақпай ма,
Біз іздеген арман қайда, бақ қайда?

Айтыңдаршы!
Ей, адамдар,
Жауап берер қайсың барсың?

Құздардан құлдилап құлаңдар,
Биікке самғауды сұраңдар.
Ей, жастық, мұзбалақ қырандар,
Кеудемде сендерге арнаған,

Әлі ешкім айтпаған бір ән бар.
Нөсердей толассыз құйыңдар,
Найзағай отындай қиыңдар.
Ей, жастық, қуатты құйындар,

Кеудемде сендерге арнаған,
Әлі ешкім тартпаған күйім бар.
Мөп-мөлдір бұлақтан қаныңдар,
Теңізден маржандар алыңдар.

Ей, жастық, ып-ыстық жалындар,
Кеудемде сендерге арнаған,
Әлі ешкім татпаған балым бар.
Мен сені сұңқар ғып ұшырам,

Мен сені тұлпар ғып өсірем.
Мас болсаң жас қой деп кешірем,
Кешірмен...
Қалсаң сен өмірдің көшінен,

Шыжып тұрған шілденің,
Тапа-тал түс шағында.
Дала деген бір керім,
Бөленеді сағымға.

Ақ толқында тербеліп,
Барлық нәрсе билейді.
Және олардың жерге елі,
Аяқтары тимейді.

Тұлпар мініп қусаңда,
Шұбатылған шашағы,
Сүріндіріп жусанға,
Арбайды да қашады.

Қиялындай баланың,
Сағым – арман, ақ құсым.
Бұларды сен даланың,
Құдыреті деп түсін.

Ей, өмір,
Сырыңа әлі-ақ қанығамын,
Өзіңнен бақыт қана танығаным,
Демеймін, қамығамын, жабығамын.

Жігерім-шар қайраққа жанығаным,
Ән бар болса жүректі дір еткізер,
Ол-менің әнім.
Менің әнім –

Дүние қорек қылған,
Жер-Ананы думанға бөлеп тұрған,
Таңғы шықтай мөлдіреп ерек тұнған.
Соным үшін жастық деп аялайды,

Соным үшін өзгеден ерек тұлғам.
Күтсін алдан ор қазған, тор қамаған,
Демен әсте қаймығып, «қорқам одан».
/Мақсаты жоқ түн кезіп жорта ма адам/.

Мың батпанын арманның арқалағам,
Соным үшін шарпысып от көздерден,
Менің тойым базары тарқамаған.
Дауысы сәл айқындау естілді ме,

Менің тойым жібермес ешкімді де –
Күмбір-күмбір күйіңді төгілдірмей,
Шай құйдырмай қыздарға көгілдірдей.
Мергенге оғын жүзіктен өткіздірмей,

Жүйріктерді көмбеге жеткіздірмей.
Ақын болса шырайлы жыр естірмей,
Палуанды алқада күрестірмей,
Сөйтіп бәрін сынақтан өткізіп ап,

«Бір тойым болатыны сөзсіз менің...»
Т.Айбергенов
Ұқсататын Айыма,
Ғашығым бар,

Асығыңдар, тойыма,
Асығыңдар!..
Демеңіздер бөсуін, ей, мынаның,
Сезген жоқпын мен әзір қайғы барын.

Бақытымды үйіме енгізерде,
Достарым,ағыл-тегіл той қыламын.
Той қыламын,
Күмбірлі күй төккізем,

Мың бұралтып қыздарды билеткізем.
Керек десең жазыққа ат шаптырып,
Жігіттерге көкпар да сүйреткізем.
Шалқып жатсын әлемге тарап күй-ән,

Ұшып жатсын аспаға борап қиял.
Аққайнар ақ көбігін бұрқыратып,
Ішпейтіндер ауызына шарап құям.
Өкпелемен байлығым сарқылғанға,

Айналдырам ол кештің артын таңға.
Менің көңілім, сәулеммен бітсін десең,
Жарқылдаңдар,
Достарым жарқылдаңдар.

Мен өзімде сол кештің күйі болам,
Бал шаттықты жанарға құйып алам.
Осы сәтте мен тұңғыш сәулешімді,
Жасқанбай жұрт көзінше сүйіп алам.

Әлде мен құр қиялмен тасыдым ба,
Теңемесін жұрт мені жасық ұлға.
Шындықты ұққың келсе ей, достарым,
Асығыңдар,

Тойыма асығыңдар!
Ұқсататын Айыма,
Ғашығым бар!!!

Бара жаттым,
Сәулешіммен қыр асып,
Махаббатым жайлы нәзік сыр ашып.
Еріндерден шырын ішіп қоямыз,

Біздер қашан бұл сусынға тоямыз.
Жүрегімнің тұнық көлін шайқаған,
Сәулем, менің, тамылжытып айтады ән.
Сазды әуенді ұйып, үнсіз тыңдаймын,

Тыңдаймында сенімімді шыңдаймын.
Деймін оған: «Серуендей берсек-ау,
Қырдың қызыл қызғалдағын терсек-ау».
Дейді ол да: «Болсам нағыз қимасың,

Үлбіреген көктем гүлін сыйлашы!».
Елемедік өзге сырды сезіп түк,
Жүре бердік.
Бір топ гүлге кезіктік,

Жанарында бақыттылық нұр тұнып,
Гүлге еліктеп, ақ сәулешім құлпырып.
«Маған арнап әдемісін үз», – деді,
Баурап жанды бара жатты қыз демі.

Өтінішті орындау боп аңсарым,
Гүл сабағын ұстай берді саусағым.
Мейрімі мол, елжіреген жүрекпен,
Кенет денем, мұздай болып дір етті:

Өмірінен ерте солып қалады.
Дегенімде, – үзбейікші гүлді біз.
Күміс үнмен сыңғыр етіп күлді қыз:

Келіп көрші күзде сен,
Қурап қалар мезгілінде үзбесең...
...Мына жайды қалай ғана қыз білген,
Білмегенмін...

Ортасында тілек-назым құпталған,
Достар, достар, құшақ жайып шықты алдан.
Шын достықтың орны өмірде ерекше,
Достар үшін жан беремін керексе...

Мың тоғыз жүз қырық алтыда туғандар,
Бір сыр айтам, мойын бұра тыңдаңдар.
Шат өмірге күліп келген думандар,
Қайғы бұлтын қаралы елден қуғандар,

Қасіретті жуғандар,
Құрдастарым бір сыр айтам тыңдаңдар.
Соғыс бітті...
Солдат елге оралды,

Оралды да жас құрғатты жанарды.
Әке менен Ананы табыстырды сағыныш,
Сағыныштан құмар қалай қанар-ды.
Біздер солай,

Күрсіну, аңсаудан тек жаралдық,
Ел қорғаған ерлердің төлеуі боп оралдық.
Үзілмеген үміттің сәулесінен нәр алдық.
Батырлардың рухы болу керек біздерде,

Олар үшін бақыт құс қону керек біздерге.
Теңіздердей бұрқанып толу керек біздерге,
Сан асқарлар, сан шыңдар көну керек біздерге.
Арыстанша алысып тап солардың өзіндей,

Қажет кезде әдемі өлу керек біздерге.
Құрдастарым,
Бір мезгілде туғандар,
Шат өмірге күліп келген думандар,

Қайғы бұлтын қаралы елден қуғандар,
Қасіретті жуғандар,
Бұл сырымды сәл ойлана тыңдаңдар!!!

ҰЛ мен ҚЫЗ
немесе әкем Оспан Өтегенұлы
айтқан әңгімеден кейінгі ой

Халықтық боп кететін.
Туғызған не аңызды,
Ақбөбек – қыз,
Бекет – ұл.

Не кездеспес адымға,
Аттар кезде, көкешім.
Жүрсін әркез жадыңда,
Осы екі...

Екі есім.
Әлсіздерге бірі оның –
Үміт берді, дем берді.
Жігіттерді бірі оның –

Жүрегімен меңгерді.
Ұлы оның дәрі ойлап,
Ара түсті кеселге.
Қызы оның – арай нақ,

Көрік болды осы елге.
Айтқанымды екі етпе,
Ұғынып ал, жарығым.
Шын ғашықтар – Бөбекке,

Жәбірленген – Бекетке,
Сыйынады әлі күн...
Алдыңда әлі түнегің,
Алдыңда әлі жарығың.

Алдыңда әлі тілеуің,
Алдыңда әлі бал үнің.
Жарығым!..
Деген-ді әкем сонау жыл,

Тербеп Сана, Арымды.
Содан бері жарау жыр,
Мазалайды жанымды.
Өзге ойым – қарау бір,

Жазалайды жанымды.
Және желпіп алау нұр,
Тазалайды жанымды.
Мен Бабамның,

Тас қашап,
Жазған сырын ашпасам,
Құмға көміп тастасам.
Онда мені, туған жер,

ҮМІТ пен КҮДІК
Үмітпен қарайтындар көп,
Күдіктілер одан көп.
Жүрген жанмын: «Өз гүлімді тағам» – деп.

.Жүрген жанмын: «Маржан іздеп табам» – деп.
Арзаныңа сірә мойын бұрмадым,
Көтермедім құр даурықпа құрғақ үн.
Арамдықтан қашып жүріп деп едім:

«Адалдыққа жақын болсам бір қадым».
Досым күлсін, мейлі тулап кейісін,
Солға қарай бас ап қашты кей ісім.
Оңға басып жүрер шақта жөнделіп,

Тартты етектен пенделік-ай, пенделік.
(Бұл адамға берген бе екен деп қалам,
Жақсылық пен жамандықты тең бөліп).
Ардақтайды танып, біліп ел ерін,

(Арым ғана менің жалғыз сенерім).
Маған артқан үміт пенен күдіктің,
Білмей келем қайсысының жеңерін.

Нанба мейлі, наныңдар,
Танба мейлі, таныңдар,
«Адам тегі маймыл» – дейді ғалымдар.
Ғалымдардарға таңым бар.

Тебіренем, толғанамын ұдайы,
Бұл сұмдыққа қалай төзем, шыдайым,
Бір мақұлық...
Ортақ үлес алып жатса қанымнан.

Бұл пікірді қайтып алың ғалымдар.
Десең нанам: «Жер –Анадан нәр алған,
О, бастан –ақ Адам болып жаралғам.
Жүрегіміз дана жүрек болыпты,

Дана жүрек толықты да, молықты,
Кеудемізде шешек атып соны арман.
О, бастан –ақ Адам болып жаралғам.
Арым таза соныменен баймын да,

Із боп қалған шаттығым да, қайғым да.
Қулығы мол, сұмдығы мол адамдар,
Айналыпты маймылға,
Айналыпты маймылға!!!» –

(Жұмақшам Өтегенұлына)
Жан аға,
Мен саған қарыздармын,
Көп әлі өтелмеген өзіңе парыздарым.

Әкеме іні болып,
Мен саған бала болдым,
Көңілің маған деген далиған дала болды.
Бірінде мен өрістен ауылға ат мініп келдім,

Жылқышы болдың-ей, – деп қолыма құрық бердің.
Бұл күні оны ұмытып, қалайша жайғасамын,
Ерге өзі отырды, – деп сен шалқып той жасадың.
Ұшырдың өз ұяңнан жетіскен қыран қылып,

Сондықтан маңғаздана маңайға тұрам күліп.
Жан аға!
Сен сыйладың,
Өзге адам бас иетін,

Мендегі жас көңілде,
Гүлдеп жатса бақ әсем.
Ғашықтықты өмірге,
Үйреткенсің аға сен.

Адал сырым бұл менің,
Балаң көңіл бұлқыған.
Ұстадың да:
«Мін!» – дедің,

Бір асауды жылқыдан.
Көктем еді, көк еді,
Жайған кілем жасаудай.
Босансам, деп тебеді,

Бұғалықты асау тай.
Асау сырын білуге,
Құмартсам да шынымен.
Бірден барып мінуге,

Жүрексініп ем.
«Жалынышты адамға,
Жасық болма оңбаған.
Арғы-бергі бабамда,

Көрсетпе істі болмаған.
Бір адам жоқ даламда,
Жылқы малын сүймеген.
Мін, асауға одан да,

Деген соң сен, жайлаудың,
Бөгет болмай жар-құмы.
Тұрған асау байлаулы,
Мен мінгенде қарғыды...

Өмір жанды бетінен,
Жібермейді сынамай.
Сыннан алғаш өтіп ем,
Көз алдыңда құламай.

Мендегі жас көңілде,
Гүлдеп жатса бақ әсем.
Батылдықты өмірге,
Үйреткенсің, аға, сен!

ДАЛА мен БАЛА
Ей, жусан кеуделі дархан далам, сен жайлы бір ұлың
көңіл көншіместік көрсетті. Бір ұлың қадір-қасиетіңді
түсіндірді. Ол Москва – Алматы жүрдек жолаушылар

Бағаламай қадірі мен қасиетін жерінің,
Бұдан кейін үнсіз қалды, үнсіз қалды серігім.
Қалада өскен шуды көріп,
Тосырқаған жанары,

Менсінбей-ақ келе жатты мына дархан даланы.
Серігімнің бар қимылын болмысымен сынай кеп,
Сұрақ қойдым былай деп:

Жоқтық пенен барлықтың,
Кеңдік пенен тарлықтың.
Алтын менен қоланың,
Ой толғайтын шежіресі көп даланың.

Дала дейсің,
Не бар сонда бауырарлықтай сезімді.
Тас төбеңді шыжытатын саясы жоқ аптабын,
Келіп отыр не мақсатпен мақтағың.

Оятатын, өсіретін ақылыңды, санаңды,
Айтсаңызшы онандағы, шіркін, менің қаламды.

Бөленгендей құшағына ой – сезім,
Ол осылай биіктетіп қойды өзін.
Намыс қысып дедім менде:

Арман үшін жігер керек жетелеген шыңдарға,
Көру үшін, қиырларға тігу үшін көзіңді,
Адам деген болу керек, ауырларға төзімді.
Сондықтанда ұлын дала, жасымас қып шыңдайды,

Қуанышты қадірлеуге және беред мұң-қайғы.
Байлығындай қойнындағы зерек етіп зейінін,
Байтақ дала дәл өзіндей кең қылады пейілін.
Ала білсең қазынасын, шығарады там-тұмдап,

Ал оларың «қара», «сары», және де «ақ алтындар».
Шаршап келе жатқаныңда, баяу айтып жол әнін,
Кескестейтін «болыңыз деп құрметті қонағым».
Үй иесіне көрсете біл көкірегіңде отыңды,

Құдайындай қадірлейді ол, сұрамайды атыңды.
Серуендеп көріңізші, қызғалдақты жотаны,
Жусандары өмір жайлы сырлар шертіп жатады.
Құмар болсаң сен өмірге, ғашық болсаң аңсаған,

Мынадай деп ән айтады, басын изеп ол саған:
«Түсініңдер, тірлік жайлы қызық хисса толғаймын,
Аптаптарға мен неліктен, өзгелердей солмаймын.
Себебі оның, Дала – Анам, еркелеткен, билеткен,

Бірақ онша тотай қылмай, төзімділікке үйреткен.
Өзге шөпке мүсіркеймін, дәл осылай жатып паң,
Тіл үйірер дәмім де бар, жүзім аздап тотыққан.
Дала–Ананың ұлы болам, десеңіздер адамдар,

Үйреніңдер, менің осы өміршеңдігіме қараңдар!».
Солай құрбым үңілсеңіз, құпиясын ұқтырып,
Топырағы да сездіреді қайсарлық пен мықтылық.
Дала деген үнсіз жатқан, көрегендік, даналық,

Мастанбайды дүниеге әкелсе де сан алып.
Бірақ, енді, алыптарға мүмкін емес таңғалмау,

(«Арыс жағасында» әнінің ырғағымен)
Бойында Ембінің,
Кездестім мен күнім.
Жүректер сонда жырлап тек,

Жағада тұрмап па ек.
Қ-сы:
Жайдары мінезің,
Арманым бір өзің.

Батты, әне, баяу күн,
Сен жоқсың, аяулым.
Жанарың нұр төгіп,
Кеудеме жыр толып.

Тұрып ем, сәулем, түн тымық,
Өзіңе ынтығып.
Бардым мен тағыда,
Сол жерге сағына.

Біз тұрған бойлап жағаны,
Ерке Жем ағады.

Ақшағыл бастырмайды қызып кеткен,
Балқырдай күн көзінен шыжып бөктер.
Астынан аяғыңның көтеріліп,
Құйындар мазақ етер,

Бұзық неткен.
Көк шалғын,
Қызғалдақтар қурап қалған,
Тақырлар айнымайды тулақтардан.

Жылқының бөгелектеп есі кеткен,
Көктемді аңсап,
Аунаған, қунап қалған.
Неткен өңсіз жылғалар көбі кепсе,

Неткен өңсіз беткейдің шөбі кетсе.
Бұлт шыға кеп ғайыптан осындайда,
Шіркін-ай...
Бір ақ жауын төгіп өтсе,

(Мұқанға)
Дос едік,
Құрдас едік,
Сырлас едік,

Жүретінбіз жүректе нұрға сеніп.
Сұм дағдыр-ай,
Сені дос кім ойлаған,
Қалар деп жиырма сегіз жылда сөніп.

Бірге ысып, бірге мұздап алағызған,
Жанымызға нәр алдық даламыздан.
Өлімді мазақ қылып жүрген кезде,
Жауыз-ай,

Сені ап кетті арамыздан.
Алғы күннен арманды, үмітті едік,
Көз салмаушы ек еш жанға күдіктеніп.
Сенбедім,

Сенбедім мен
Күтіп жүрдім,
Қағар-ау, деп есікті күліп келіп.
Ұйықтасам-ақ түсімде сені көрдім,

Қиялдасам ішінде сені көрдім.
Үйге достар жиналған кездерде де,
Жан досым-ай, бос тұрар сенің орның.
Төрт мезгілдің құмы мен қары көміп,

Жатқан досым,
Кетсейші тағы келіп.
Саған ғашық,
Сен ғашық болған қыздар,

Жүр біреудің сүйікті жары болып.
Келіп тұрмын басыңа көрісуге,
Келесің бе жан досым келісімге.
Жетсе өмірім,

Игі істер тындырайын,
Өзім үшін және дос,
Сен үшін де.

Жүрек сырға тасып-толып,
Деді досым бір күні:
-Гүл -Аруға ғашық болып,
Ұмыттым мен күлкіні.

Айтшы досым,
Сүю деген,
Мазалау ма сезімді.
Айтшы досым,

Сүю деген,
Жазалау ма өзіңді.
Арнап соған бар жырымды,
Теңестірем араймен.

Айтшы оған жан сырымды,
Жеткіземін қалай мен?
Ол қараса гүл атамын,
/Онсыз семіп қалар ма ем/.

Класта да ұнатамын,
Бір тұруды Жанармен...
деді Марат.
Жанар, сені,

Жан досымнан қызғандым.
Қалай көріп қанар сені,
Төбедегі қызған күн.
Бір құшаққа сиярым-ау,

Достар мені ұғар шын.
Бәлкім балаң қиялымды,
Сен тербеткен шығарсың.
Көргім келмес көзі мұңды,

Оятқан сыр сезімімді,
Сен едің-ау алдымен.
Ортамызда гүл аттың да,
Бірге ойнадың, білмедің.

Іштей ғана ұнаттым да,
Іштей ғана гүлдедім.
Сондықтан дос «қиянатын»,
Кешіргім мен келмеді.

Пәк сезімін күй алатын,
Өшіргім де келмеді.
Сені ойлаған күндеріммен,
Қаралағым келмеді.

Дос жүрегін шын берілген,
Жаралағым келмеді.
Ол дегенде /қимасам да/
Бал-бал жанды гүл өңің.

Жас жанымды қинасам да:
«Сапарларың сәтті болсын,
Армандарың тәтті болсын»-,
Деген тілек тіледім.

Қидым сені мен досыма,
Махаббатым,
Гүл атқан.
Бақытты ғой қосылса адам,

Бірін-бірі ұнатқан.
Өр қиялым дала кезді,
Берген сертке бекеммін.
Қайтер екем,

Бала кезді, қара көзді,
Ұмыта алар ма екенмін?!

Бірін-бірі адамдардың түсінетін кезі көп,
Шын бақыттың тани білер, көре білер көзі боп.
Асығамыз жылынуға, лапылдатып үрлеуге,
Байқаусызда қалсақ болды бір жанардан сезіп от.

Бірін-бірі адамдардың түсінбейтін кезі көп,
Шаттық пенен қуаныштан кететұғын мезі боп.
Асығамыз сусынуға, өшіруге жалынды,
Бір жанардан жүрсек дағы, жылынатын сезіп от.

Адамдағы алабұртқан, аласұрған көңіл-ай,
Бір қалыпты болмайды екен неге ұдай.
Өте шығар бір адасып, бір жол тауып жүргенде,
Сабындай-ақ қамшының,

Айтшы маған аспандағы ақ бұлттар,
Өн бойында адалдық бар, пәктік бар.
Шарлайсыңдар, кезесіңдер, сезесің,
Қай елдерде сүйініш пен шаттық бар.

Көңілімді пәк сезімге бай қылар,
Шын ғашықпын, емеспін мен жай құмар.
Айтшы маған ақ бұлттары Әбудің,
Қай елдерде күйініш пен қайғы бар.

Ұғындырып жер мен көктің арасын,
Суретті ансамбльдей жарасып,
Жауап бермей сұрағыма үн-түнсіз,
Ақ бұлттар-ау, ақ бұлттар,

Әлі өмірдің белесіне шықпадым,
Махаббаттан екі-ақ нәрсе ұққаным:
Дәмі мүлдем тәтті екен,
Заңы мүлдем қатты екен.

Достар да көп жалғандығы байқалған,
Қыздар да көп көңілімді қайтарған.
Сонда да мен махаббатты, достықты,
Баянсыз деп айта алман.

Бірге ойнадық, бір төсекте жаттық қой,
Өмір дәмін, дос-ау, бірге таттық қой.
Он сегіз жас қара сирақ біздерге,
Алып келді жігіттік пен шаттық той.

Жаратылған толқындардан, ағыстан,
Қызғаныштан аласұрған, қағысқан.
Өмір-сарай сәулетіне сән берер,
Жүректер мен жүректер ғой табысқан.

«Келініңді түсіруге әзірлен,
Үйленемін»,-дей алмаймын қазір мен.
Қандай жақсы,қандай жақсы бойдақтық,
Көрген қызды қағытатын әзілмен.

Жеңешежан,
Сондада іздеп бір жанды,
Түніменен көз ілмен...

Ей, адамзат!
Күліп келіп, бұл өмірден күліп кет,
Не себепті келгеніңді біліп кет.
Әділдікке биік күмбез орнатып,

Сенсіз қалай мен өмір сүре аламын, жаным.
Іздегенде күнім боп табыласың ба, жаным,
Жүрегіме гүлім боп тағыласың ба, жаным.
Қиын шақта қасымда бар боласың ба, жаным,

Маған өмірлік жар боласың ба, жаным.
Сертіңді бер!!!

Сендім, саған, Ерім.
Қай жаққа апарсаң да,
Ердім саған, Ерім.
Еркімді де,

Сертімді де,
Бердім саған, Ерім.
Бердім саған, Ерім!!!

Бақыт деген бір биікке ұмтыламын құмартып,
/Ол биігің тұр әзірге тым алыстан мұнартып/.
Шығам соған, шығам соған, отырмаймын телміріп,
Демен әсте: «Бақытым-ау, өзің үйге кел кіріп».

Толқын болып ұстатпайтын дауыл соққан жапырып,
Тұрсын бақыт арманым боп алыстарға шақырып.
Таппай қойман дүниеден
Айтшы: қайда мекенің?

Сенсіз өмір қажеті не,
Мен сені іздеп кетемін,
Мен сені іздеп кетемін.

Мейлі сана наданға,
Мейлі теңе жаманына одан да.
Туған күн де, өлген күнде біреу-ақ,
Адамда.

Жөн-ау деймін мәнді ұққан,
Деңдер мейлі: «болдық таң».
Мен өзім
Туған күнді тойламаймын сондықтан.

Қарашы!
Мол болатын қуанышы, жарасы.
Ғұмыр деген –
Туған күн мен өлген күннің арасы.

Ана болған талайларға бұл мекен,
Мекенімді жеткенше әлім гүлдетем.
Туған күнді тойлай берсін тойлайтын,
Ал өзім –

Бір келем де,
Дүниеден бір кетем.

Ескі жұрт, саған бас ұрып,
Тербеттім жанды сезіммен,
Сағыныш тамды көзімнен.
Әкемнен таяқ жеген жер,

Бошалап кетіп бозінген.
Желіні толып бойынан,
Жеті күн асып айынан.
Қиған соң қилы тамырын,

Қансырап барып қайыған.
Бозінген боздап қорада,
Тұратын ниеті-далада.
Солардың бәрі санаға,

Құйылып самсап бұлақтай,
Сәуле боп жарқыл қағады, ә!
Келгенмін соны сағына,
Қызыл орамалды қыз болып,

Қол бұлғап... жайлап жүз-көрік.
Солардың бәрі, солардың,
Арбайтын алыс сағым, ә!
Туған жер барда ескен леп,

Кеудеде қалай от сөнбек?!
/Өзіңде туып өскен көп/
Келдім мен саған жеті аунап,
Күш -қуат алып кетсем деп...

Қырдың қызыл қызғалдағы тәрізді,
Құлпырса қыз арайланар таң ізгі.
Бойжеткен соң қыздың жолы жіңішке,
Ауыл – аймақ аңдып жүрер әр ізді.

Үйінде қыз қол салдырмас асау тай,
Еркелікпен жүрер аяқ баса алмай.
Деп жатады ел ісмер қолдан шыққанды:
«Қызға жиған жасаудай».

Ұйыпты ел қызды ауылда сүттей боп,
Небір даулар қыз алысып бітпей ме?!
Ел мадақтар салтанат пен сәніңді:
«Қыз жинаған жүктей» – деп.

Өмір сәні қыз бұрым боп өрілер,
Қалар бәрі шақтың сонау ерінер.
Қыз кеткен соң, қыз кеткен соң өз үйің,
Қаңырап бір бос қалғандай көрінер.

Жүре алмайсың ақ ботаңды аңсамай,
Іздейсің сен бауыр етті қаншама ай.
Өз қолыңмен өзге ұяға бересің,
Қайтесің сен өмірдегі заң солай.

Қыз баланы кәмелетке толтыру,
Әдет – ғұрып, салт – сананы, жолды ұғу,
Міндеті әке сүйгеніне ұзатып,
Бойжеткен соң құтты орнына қондыру!

(Жылыой ауданының 80 жылдығығына)
Бүгін, бүгін Құлсарының нұр шағы,
Сексен жылдық желкілдейді жыр сәні.
Қарашүңгіл – кәрі атасы жебеген,

Құлпырады қызыл - жасыл Құлсары.
Басып өткен бұл өмірде нық қадам,
Құлсарыдан кімдер, кімдер шықпаған?!
Өтебаев,

Өтесінов,
Мұқашев,
Мұнай – газдың аталары – мықты адам.
Көз тартады мұнаралар қырдағы,

От – моншағы нұр төгетін – сырлары.
Әлем бүгін атын білген ұлдары –
Ұзақбайы,
Балтабегі,

Нұрланы.
Қаламастан бұл өмірдің жеңілін,
Аямастан төгілгенін терінің.
Туын көкке желбірете білді олар,

Тәуелсіз Қазақ Елінің.
Бұларменен алаулады жалын жыр,
Бұларменен танымым бір, қаным бір.
Соғыстан соң ашқан дүние есігін,

Құрдастарым бұл.
Дала сәні қызыл -сары гүл болар,
Асыл ғана қан базарда пұл болар.
Жаңа -жаңа тәй -тәй басқан ел үшін,

Мұнай әнін әсем шырқай білді олар.
Көтере де білді және сынды олар,
Шын ұландар қиын сәтте шыңдалар.
Бұл шежіре талай әлі тыңдалар.

Құдағилар,
Құдалар!
Достасуға келдім мен,
Басымызға тағы бір бас қосуға келдім мен.

Оң аяқпен қызыңыз келін болып аттайтын,
Өкілімін елдің мен.
Жету үшін сіздерге арғымақтай арқырап,
Желмаядай желдім мен.

Төбе би боп отырмын төбесінде төрдің мен.
Татулықтың жемісін,
Туыстықтың жемісін,
Талай рет тердім мен.

Жас отаудың құрылған жаққызатын шырағын,
Асқар таудың баурынан аққызатын бұлағын,
Қос жүректің қосылған айтқызатын шын әнін,
Күмбірлеген күйлердің тартқызатын шынарын,

Көтеретін көңілді құдашалар сынағын,
Таныстырар көліне қос аққудың сыңарын,
Табыстырар екі елді елшімін мен – құдамын.
Ей, құдағи, құдағи,

Кемсең - кемсең жылама,
Қуаныш бұл, орынсыз көздің жасын бұлама.
Қимастықпен бір қарап ұясына қызыңыз,
Ұшқалы тұр ұшқалы қиясына қызыңыз.

Құшқалы тұр сүйгенін, азаматын, арысын,
Куә қылып құрбысын, көршілерін, танысын.
Өзгерткелі тұр және балалықтың қонысын,
Алалықшы тойшылар , алалықшы сол үшін,

Өмір- ағын сырынан не білесің,
Асықпа, әлі төзімді кеміресің.
Өмір – айқас,
Сен оны думан деме,

Не жеңесің,
Немесе жеңілесің.
(Думан болса думан тек саған балам,
Кейде алғыс,

Кейде сөгіс маған, маған.
Босқа келіп кетеді дүниеге,
Ғашық отын өмірдің жаға алмаған).
Жүрегіңнен іңкәрлік жыр естіріп,

Байқатпай-ақ әркіммен күрестіріп.
Қақпақыл ғып ойнатып, ойландырып,
Толқынына кетеді ілестіріп.
Бақ дегенің түк емес басқа қонса,

Бола көрме сол шақта асқақ онша.
Ең соңғы әлің біткенше күресе біл,
Лақтырып жағаға тастағанша.
Жеңімпаз боп келсе егер күлімдегің,

Жасымағын ешқашан түңілмегін.
Қалқып жүрмей бетінде дарияның,
Дұрыс ұлым тереңге үңілгенің.
Әуелесін биікке арман – арың,

Сезім деген кінәмшіл, дұрыс ұлым,
Жүректерге қара дақ салмағаның.
Сапарласың сатқын боп, күймелесің,
Ұзақ жолда сан-сапат күйге енесің.

Өмір – ұстаз, зердеңе жазғаныңды,
Үйретесің және өзің үйренесің.
Ақтарсам деп ой келді саған бүгін,
Көңіл сырын жасырмай саған күнім.

Алдыңда әлі
Сорыңда,
Бақытыңда,
Жоғалмасын тек ұлым,

(Немерем Қабидошқа)
Алдыңда жар,
Бар үңгір,
Жұтар,

Мейлің темірсің.
Өзге тілдің бәрін біл,
Өз тіліңмен өмір сүр.
Еріп кетпе дүрмекке,

Тосар тағдыр небір сын.
Өзге тілді құрметте,
Өз тіліңмен өмір сүр.
Бақшаңдағы гүліңді

Солдырма,
Бол төзімді.
Жоғалтсаң өз тіліңді,
Жоғалтқаның өзіңді.

* * *
(немерем Ферузаға)
Ләззатқа бөлеп дәйім бал күлкің,
Тұруға ерте, жүруге ерте талпындың.

Өскеніңде, өскеніңде, құлыным,
Қамын ойлар аруы бол халқыңның.
Құйттай ғана балапаны ұяның,
Жанарыңа тек жақсылық құя біл.

Дүниенің сен білмейтін сыры көп,
Шарықтасын шартарапқа қиялың.

Әлі өмірдің белесіне шықпадым,
Махаббаттан екі-ақ нәрсе ұққаным:
Дәмі мүлдем тәтті екен,
Заңы мүлдем қатты екен.

(Алғашқы нұсқа)
Балаң жігіт қонақ қызбен оңаша бөлмеде бірге қонып
шығады. Сол сәттегі жігіттің алай-түлей сезімі арада
біраз күн өткеннен кейін өлең тудырды...

Сезімнің ұрып толқыны,
Гүлдеткен мені нұр болдың.
Кездескен сәттей сол түні,
Келеді ылғи бір болғым.

Екен бе сырым бұл ғана,
Телміре саған қараппын.
Мас болдым балғын тұлғаңа,
Ішкендей буын шараптың.

Екеуміз болған бөлмеге,
Күмбірлеп кірген күйме едің.
Батылым барып мен неге,
Мен неге сонда сүймедім.

Айта алмаған сөзім көп,
Қызарып таңда аттты ғой.
Дегендей: «сүйші өзің кеп»,
Шөліркеп ернің жатты ғой.

Содан бері жыл өтті,
Қоясың кейде үндемей.
Жарқын бейнең жүдетті,
Ойлаймын күндіз-түн демей.

Жиналған қыздар ішінде,
Бейнеңде сенің көп бөлек.
Сол жасықтық үшінде,
Жүресің бе әлде өкпелеп.

(Екінші нұсқа)
Он сегіз жастағы балаң жігіттің бал сезімін автор
отыз жасында одан әрі тереңдете мөлдірете түскісі кеп
былайша өңдеді. Өңдеген жоқ, алғашқы өлеңді аяусыз

белінен қызыл сиямен екі сызды да қайта жазып шықты.
Сезімнің тоғы, толқыны
Ұрғылап.
Жүрек солқылы,

Басылмай, жібек шашылмай.
Бір жаттық сәулем есте ме,
Тәңірден тілеп таптырмас
Оңаша бөлме сол түні.

Қол созым жерде толықсып,
Жатқан қыз мені жөн ұқшы!
(Жігітке қыз жолықса,
Осындай шақта жолықсын)

Түскеніме жанға жарының,
Өртеніп күйіп барамын.
Бойдағы қанды тастарды,
Іңкәрлік деген шарабың,

Ес-түсссіз мені мас қылды.
Басқандай көрік өр төсің,
Шыжғырып шыдам ерітесің.
Кетерме есім ауысып,

Төзімді болдым тауысып.
Бұрынғылардың жолы – деп
Көтерсем бе екен көрпесін.
Қол соза жаздап қалдымда,

Алқына демді алдымда,
Орныма қайта құладым,

Малшынып терге бұладым.
Ұяттан лаулап жандым да.
Бағынбай бірі, бағынып,
Сан ойлар жатыр ағылып.

Өзімді өзім тілдеймін,
Қыз ойы қандай білмеймін:
«Тағылық, – деп, – бұл тағылық»
Сан ойлар жатыр ағылып...

Қамады деймін ол неге,
Қонақ қызбен бір бөлмеге?
Аппақ қар жауып ақпанда,
Ақ көрпе шатыр жапқанда.

Қу жеңгем... жо-жоқ, ақ жеңгем,
Құр-р-ған қақпан ба?
Мәрттікке шіркін ұсау бақ,
Төсектен қанша түс аунап.

Аңшы емеспін ғой құс аулап –
Деп басып іштей өзімді,
Сезімді қойдым тұсаулап.
...Бірақта жоқпан көз ілген,

Соғысып шықты сезімдер.
Сезбедің бе, сездің бе,
Ермін бе, әлде езбін бе,
Қол созым жерде түнеген,

Қол созым жер
(Үшінші нұсқа)
Автор тағы бірде қолжазбалардың арасынан осы өлеңді
тауып алып (дәл жыл мезгілі есінде жоқ) қырнай түскісі

келді ме, олпы-солпы артық тұстары бар деп ойлады ма,
тағы да қол тигізді. Бұрынғы тақырыпсыз өлеңге енді «Қол
созым жер» деп тақырып қойды.
Сезімнің тоғы, толқыны

Ұрғылап.
Жүрек солқылы,
Басылмай,
Мәрмәр тасындай.

Сен жаттың еркем толықсып,
Қол созым жерде сол түні...
Қол созым жерде...лала гүл,
(Алаулап, лаулап барамын)

Жігіт боп қалған баламын.
Тамырда қаным тастырды,
Есімді алды. Мас қылды,
Іңкәрлік деген шарабың.

Басқандай көрік өр төсің,
Деміңмен бір сыр шертесің.
Бір ерлік есіп кейпімнен,
Деймін мен іштей деймін мен:

«Бұрынғылардың жолы деп,
Көтерсем бе екен көрпесін».
Қол созым жерде... лала гүл,
Жігіт боп қалған баламын.

(Түскені-ау жанға жарының,)
Еркімді алып от төсек,
Қол созып жаздап қаламын...
Аппақ қар жауып ақпанда,

Ақ көрпе шатыр жапқанда.
Қамады екен ол неге,
Қонақ қызбен бір бөлмеге?
Қу жеңгем...жо-жоқ ақ жеңгем,

Құр-р-ған қақпан ба?
...Батылдық жетпей түн соңы,
Ұласып кетті ақ таңда...
Жүрекке бір нұр септіңде

Көрінбедің көп күнге.
Көремін жиі түсімде,
Сол жасықтық үшінде,
Өкпелеп әлде кеттің бе?

Араға мезгіл салып, автор осы өлеңге жиі-жиі шұқшиып
неге өзгерту-өңдеулер енгізе береді екен. Өйткені өлеңге
кейіпкер болып оңаша бөлмеге бір қонған қонақ қыз қазір
ақынның сүйікті жары.

Бір кезде белінен бір тартқан алғашқы өлең жолдары
балаңдығына қарамастан қазір оның көңілін көбірек
мазалайды. Өйткені ол қайта келмес жалын жастықтың өз
дауысы, өз үні болатын.

Ұяң жігіт сүйсе өртеніп бір қызды,
Жәудір көзді,
Қолаң шашты,
Нұр жүзді.

«Әйелзатта одан сұлу жоқ»,– десе,
Теңесе оған аспандағы жұлдызды.
Жанарында жарқылдаған сыр тұнар,
Арманына аққу тектес ұмтылар.

Сол жас жігіт, сол сұлуға тек қана,
Ғашық болса аласұрып сыртынан.
Бір үмітпен жетелесе алға күн,
Бірақ қызға айта алмаса арманын.

Қармағына сәтін таппай түсірер,
Өкініштен шайнай берсе бармағын.
Тек қиялмен аймаласса, тілдессе,
Тек қиялда ұсынса оған гүл десте.

Тек қиялда көктөбеге бір шығып,
Тек қиялда жұлдыз санап күн кешсе.
Айтшы құрбым керек оның не істеуі,
Жөн –ақ болар,

Көкірегімді кернетіп күйге керім,
Есімде тек ес-түссіз билегенім,
Ынтыққаным, бірақ та сүймегенім.
Есімде тек: «Қайтайық – деген сөзің,–

Жеңгем іздеп қалады үйде менің».
Есімде тек тұрғаным үй алдында,
Жаныңа нұр білмеймін құя алдым ба?
Таңыма бір қол соқып қиялымда

Есімде тек сөккенім өзімді-өзім:
«Жасықпын ба осы мен, ұяңмын ба?»
Есімде тек қалғаны бітіп демім,
Мейлің, мейлің, жігерсіз жігіт дегін.

/Сөз айтар деп сол бойда күтіп пе едің?/
Есімде тек жанымды мазалады
Үміт пен күдік менің.
Есімде тек /бұндайда өтер қызық,

Тоғандарды тасқындар кетер бұзып/.
Есімде тек, иә, иә жүгіргенің,
Бір сүйіп ап бетімнен шөп еткізіп...
Тағы есімде:

«Мені сүй деп қыз қашан тосыпты ернін,
Тек қиялмен ләззатты кешіп бердің.
Батылдықтың еншісі-бақыттылық,
Бақытсыздық үлесі кешіккеннің,–

Деген сөзің соңынан мен құшқанда,–
Мәселенің бәрін мен шешіп бердім».

Мәңгі мұз құрлық–
Антрактиданы қақаған,
Ерітейін жүрегімнің отымен.
Жол табайын Ай-Шолпанға да апарар,

Ерші, жаным өтінем.
Ғайып боп кетсең
Жатпаймын тау деп, теңіз деп,
Бір сен боп қана арманым менен аңсарым.

Кезбе боп кетем, айналып шығам сені іздеп,
Жер Шарын,
Қайғырмай-ақ, ақ үмітіммен саспай-ақ,
Басып өтем миллион шақырым жолды көп.

Саяхатымда жаңа Америка ашпай-ақ,
Өзіңді тапсам болды тек.
Махаббатымның беріктігіне сене бер,
Жүректе жатыр, айтылар саған талай сыр.

Ғайып боп кетсем мен егер,
Іздеуге өзің қалайсың?..

Арнадан асып сыймаған,
Жүректе жатыр әндерім.
Жаныма гүл сыйлаған,
Ізбасар ұл сыйлаған,

Сен – Клеопатрам менің.
Жара - мұңымды кірпіктен,
Ұғып біліп.
Даралығымды кіндіктен,

Ұмыттырып.
Жіберген,
Иә, сен Клеопатрамсың,
Күліп тұрып.

(Қызымның альбомынан)
Алай-дүлей боп кеткені ішімнің,
«Асыл досым өзіңе альбом ұсындым»,–
Деп жазылған көк дәптерді ашып қап,

Ұрыдай-ақ өз-өзімнен қысылдым.
Ашуымды әлде ақылға жеңдірсем,
Әлі сәби, әлі сәби деп жүрсем.
Не болғаның, не болғаның қызым-ау,

Жаным, мынау, шырқау емес жай әнді.
Дедім іштей, (не дейін мен не дейін):
«Болсын енді баянды».

Сезім отқа өртенердің бірі мен.
Білсең жаным,
Шаһаризадамсың, сен менің,
Ғажап-ғажап сыр шертетін түнімен.

Таптым сені, табарымды біліп ем,
Бүршік атқан алма бақтың гүлінен.
Әумесерлеу, бірақ адал жанымды,
Аялашы шын ғашықтың тілімен.

Жұмбағына бұл өмірдің кімнің жеткен зейіні,
Тұп-тұнық деп ұғынамын маған деген пейілің.
Менен асқан бақытты адам болмас жердің бетінде,
«Мәртебелі Патшам, десең күліп қана, –Ей, Ұлы!»...

Болып шықпай жол торитын қарақшым,
Болып шықпай шарапшыл,
Болсаң егер тәңірім.
/Ер әйелге болу керек тәңірі/

Ал тәңірдің екі етілмес әмірі.
Айтсаң болды
Арманыңды алып ұшар алысқа,
Құсың болам – Самұрық.

Гауһар тасты жүзік ек...
Тақпақ болған ер жігіттің жүзі кеп.
Сол гауһардың иесі сен, өзіңе
Шаһаризададан артық етем қызмет.

Біз кездестік.
Кезді өткенді ой талай,
«Өзгеріпсің», осы сөзді,
Бердік іштей қайталай.

«Мұндай жігіт боларыңды білсем мен»,
Сөзің неткен сыйқырлы еді, сайтанай.
Өзімді де дей алмаймын мақұлмын,
Бір кездегі болдың рас «ақылдым».

«Қанша мезгіл көріспедік» дедің де,
Вальске кеп шақырдың.
«Түсінбедің, сені рас сүйгенмін»,
«Ғашықтықтың өртіне де күйгенмін».

Сұқтанғанын елемедің жастардың,
«Кеш түсіндім, әттең – дедің, – кеш қалдым».
Ал мен болсам (билеп жүріп) сол сәтте,
Ұлым менен сүйіктімді еске алдым.

Дос болмашы қымбаттым, сол пердемен,
Ұғынып ал осы ойды жан тербеген.
Өмір қысқа және бізге табиғат.
Сүйісуге ұзақ мерзім бермеген.

Ұғынып ал осы сөзді
Жан жүйеңді тербеген.
Ажарсыздың да жұрт сүйсінер құлқы бар,
Тамаша ғой бетке біткен шіркін әр.

Жаратылыс берген әрді тұмшалау,
Бұл күнә ғой,
Бұл күнә ғой, бұл-күнә.
Гүлдер үнсіз ғашық жырын шерте ме,

Болмау керек жүректерде қаяу-мүң.
Түс көремін, өзгеше әлем ояумын,
Ақын Хайям шерте алмаған әуенді,
Мен шертемін өзіңе арнап, аяулым,

Әні: Айтқали Жайымовтікі
Қызғалдақтар гүл атқанда бақтағы,
Өзің едің өмірімнің ақ таңы.
Өзің едің қуанышым, бақытым,

Өзің едің жас жанымның тапқаны.
Бал күлкіңнен жанға ләззат алғаным,
Сен жүргенде нұрлы еді бар маңым.
Өзің едің жүректегі әнімде,

Өзің едің, өзің едің арманым.
Алау отын жүрегіңнің жақты кім,
Ұғасың ба көңілімнің ақтығын.
Өзің едің өмірімнің гүлі де,

Әні: Айтқали Жайымовтікі
Атырау сенен тыныс, жыр аламын,
Жайқалттық сұр далада гүл алаңын.
Армандай қолын бұлғап шақырады,

Оттары самаладай мұнараның.
Қ-сы:
Бақыттың тәтті балы,
Фонтан боп атқылады.

Бұл дала дастан – аңыз,
Бұл дала – аққу әні.
Атырау асыл әнім, ғашық әнім,
Сапардан оралғанша асығамын.

Бойдағы ұқсатамын қуатыма,
Көктемгі Ақ Жайықтың тасығанын.
Атырау армандас көп өр төсіңде,
Ұл-қызың құдыретіне елтесің бе.

Сан ұлтты мақсаты бір табыстырған,
Айналдың ұлы достық өлкесіне.

Әні: Амангелді Орақовтікі
Туған жердің бар тынысын өңгерген,
Жауынгерге сапар шеккен хаттар-ай!
Самал болып жүректерге дем берген,

Ұшыңдаршы, ұшыңдаршы тоқтамай!
Ауылдың ақ таңы боп,
Қыздардың аттары боп.
Достықтың оттары боп,

Көңілдің ақ қары боп.
Көктемгі бау үні боп,
Шілденің жауыны боп,
Ұшыңдаршы!

Жүректегі сағынышты аунатып,
Жауынгердің жазған жарқын хаттар-ай!
Жігер отын, жалын отын лаулатып,
Туған жерге жетіңдерші тоқтамай!

Сарқылмас қуаныш боп,
Бойдағы бұла күш боп,
Зулаған жылы ағыс боп,
Қырағы көздері боп,

Аяулы сөздері боп,
Аңсаудың бұлағы боп,
Махаббат шырағы боп,
Жетіңдерші!

Әні: Ғалымжан Сағынбаевтікі
Қалған шақта кездесе,
Ұшқын атар көзіңде.
Ал мен болсам өзгеше,

Бөленемін сезімге.
Қ –сы:
Армансың сен армансың,
Айсың маған көктегі.

Алғансың сен алғансың,
Асылым боп тек менің.
Төсіңдегі қос алма,
Әп -әдемі бұлтылдар.

Деймін неден жасалған,
Есімді алған құрғырлар.
Қарай берші осылай,
Көңілімді қайтармай.

Аспандағы асыл ай,
Жүрмін сырды айта алмай.

Әні: Бақытжан Еламановтікі
Бір өзіңде шежірем бар, салтым бар,
Ақ желкендер көк айдында жалтылдар.
Ғашықтардай бірін-бірі сағынған,

Жағалауға асығады толқындар.
Қ –сы:
Ажарымсың, Ақкетік,
Базарымсың, Ақкетік.

Достарға кең пейілі,
Наз әнімсің Ақкетік.
Бір өзіңде жыр кені бар, алтын бар,
Келген адам достық жайлы ән тыңдар.

Шағалалар арулардай қалықтап,
Қанаттары, қанаттары жарқылдар.
Аттың басын талай адам тіреген,
Сая баққа жұпар иіс гүл егем.

Ең алғашқы астанасы өзіңсің,
Маңғыстаудай түбегімнің түлеген.

Қырық бірдей күн туса саған, Отан,
Жалмамақ боп бақыттың байтақ әнін.
Махаббатпен кіршіксіз балаңа тән,
Жарқ етем, – деп көгіңде айта аламын.

Бесінші бөлім
ОЙ тамшылары,
АРЫМДЫ қамшылады
Өмір заңын түсінем,

Тіршілікке ілесіп.
Улы газдар ішінен,
Келе жатыр гүл өсіп,
О, ғажап!

Өмірдің бар мол қызығын,
Тек сіздерден көбсінбеумен.
Қос көгершін көкке қанат қақты деп,
Біз тілейміз ақ жүрекпен ақ тілек.

«Абыл –зергер, Қашаған – ұста,
Абылекеме кім жетсін...»
Қашаған Күржіманұлы
Запыранын өмірдің,

Талай-талай асаған.
Жасы сексен жасаған,
Өлең сөздің ұстасы,
Уа, бабам Қашаған!

Айтсам сөздің дұрысын:
Қиып түсер –қылышым,
Есіп ішер – ырысым,
Базарымның – пұлысың,

Қазағымның дүрісің,
Ұқсамайтын жүрісің,
Ірілерден –ірісің,
Өзгелердің татиды,

Мың ісіне бір ісің,
Маңғыстаудың бағына,
Туған жансың жыр үшін.
Қол жетпейтін өресің,

Тектілікте – Төресің,
Мұз жаратын кемесің,
Зырқыраған жебесің,
Бай-манаптар көріпті,

Сенен ғана көресін.
Мақтап едің оңдыра,

Қасиетті домбыра,
Сазды әуенге толды да,
Үйіп-төкті мол мұра.
Сәукелесі үкілі,

Салтанат қыз мықыны...
Есқалидай сұпыны –
Буындырды үкімің,
Бәрі-бәрі жырланды,

Кейбір беттер нұрланды,
Кейбір беттер сұрланды
Келген кезде ұтыры.
Ашулансаң – топансың,

Жарамсаққа – қаталсың,
Айтысуға өзіңмен,
Қай жаужүрек баталсын.
Бағдарым –Темірқазық ең,

Сыпыра жырау көзі ме ең,
Қазтуғанның сөзі ме ең?!
Шыдаған сынға төзім ең.
Табыстыңдар сұңқарлар,

Жыр менен күйге іңкәрлар,
Ақтауда Құрманғазымен.
Өжетсің – ау, өжетсің,
Кейде арынды тежепсің,

«Өлең сөздің зергері –
Абылыма не жетсін?!» –
Деп кетіпсің Дүлділім,
Кішірейіп ағаға,

Мырза болып бағаға.
«Жабыспаңдар – депсің-ау,
Шуылдақтар жағама»
Қысың өтсін, жаз өтсін,

«Жібек емес бөз өтсін»
Дейтін мынау заманда,
Өр мінезді Қашеке,

Кеудені кернер ән болсын,
Деп жүретін біз барда.
Сәлем айт, менен жан досым,
Ауылда қалған қыздарға.

Жырламай жүрек тұрмасын,
Теңіздей тасы сен кейде.
Сәлем де менен құрдасым,
Әзілқой, жарқын жеңгейге.

Қаламын айтпай несіне.
Сағыныш шыңдар солдатты.
Түсіріп бақты есіме,
Сәулешім хатын жолдапты.

Сезімді қалар бүгіп кім,
Көңілмен менде құшамын.
«Баураған сол бір жігіттің,
Сағындым, депті, құшағын».

Өтеді уақыт жолсызда,
Өтеді күндер тоқтамай.
Барып тұр, досым, сол қызға,
Жүрсінші мені жоқтамай.

Иә, олар –
Қырағы көз көрегендер,
Жүрегін пәк сезімге бөлегендер.
Иә, олар –

Уссуридің жағасында,
Ел үшін өз өмірін төлегендер.
Жүрекке қызыл жалын орағандар,
Өлімге қаймықпай тік қарағандар.

Бір күнін бір ғасырға балағандар,
Елімнің қажетіне жарағандар.
Мөп-мөлдір толы арманға жаны керім,
Құшпағандар әлі де жар лебін.

Осын-ау, бір жыл келген дүниеге,
Құрдастарым бәрі де, бәрі менің.
Осылар атқан сайын күліп таңдар,
Ерекше ләззатты сыр ұққандар.

Ей, адамдар, ақ жүрек азаматтар,
Ұмытпаңдар,
Оларды ұмытпаңдар!!!

Көмілулі сырың көп,
Маңғыстауым – Бесігім,
Сол сырларды ашуға талаптансам несі мін.
Жетегімен шабыттың артық кеткен тұстарға,

Бекет-Ата, өзіңнен
Өтінемін кешірім!..

О, Маңғыстау, жасырған,
Құпияң мол неткен бұл?
Жыр оқимын тасыңнан,
Қына басқан көктеңбел.

Өткен өмір айқаста,
Істеп кеткен дегенін.
Қой таста да, ай таста,
Таңбасы бар жебенің.

Мәңгілік боп ұраны,
Жоғалмастан нұр әрі.
Мавзолейлер, мазарлар,
Айдалада тұр әлі.

Небір тарих жатыр-ау,
Сынып, мұрты кертіліп.
Жеті жұрт кеп, япырау,
Кеткен дейді жеті жұрт.

Тұлғасына тұнған әр,
Сұрақ қоям шыңдарға.
Мына қорым кім болар,
Сақтар әлде,

Оғыздар ма,
Ғұндар ма?

Бұл Түбек пе,
Бұл Түбек,
Есте жоқ ескі заманда гүлденген-ді дүркіреп,
Аспанынан тек қана Нұр жауатын сіркіреп.

Барыстары арс еткен орманы ну жайқалар,
Көздей тұнық көлдері дауылға әзер шайқалар.
Тым өр еді өңірді мекендеген тайпалар.
Адырнаны тартатын құлаштап кеп шіреніп,

Арындап кеп жортатын Көк теңізге тіреліп.
Күлсе – жаздай жадырап,
Ашуланса... түнеріп.
Сән-салтанат сарайлы алтын қақпа қалалар,

Қалалардан жан-жаққа бұрым жолдар таралар.
Шын-Машыннан сап түзеп керуендер оралар.
Көк теңіздің айдыны құс базарын жиятын,
Жейхун дария аптығып балдай суын құятын,

Бәрі-бәрі Түбектің құшағына сиятын.
360 әулие жұртты ауызына қаратқан,
Дәріс алу үшін ел ағылды әрбір тараптан.
Салды сөйтіп оң көзін бұл өлкеге Жаратқан!

Әлқисса, Ұлы Жаратушының ықыласына бөленген
Түбек осылай мыңдаған аңы, мыңғырған малы бар Мың
қыстау елі атанған-ды. Дүниеде басталуы бар нәрсенің
аяқталуы да болады ғой. Тым астамдық танытып Көкте

жалғыз Жаратушы бар екенін естен шығарған өлкені
Тәңір ие шөміштен қыса қойып еді, дүние жалған ақ
сағымға айналып жүре берді...
Бұл фәниде ашылмайтын бар ма сыр,

Тәңірінің төккен ашу, кәрінен,
Жейхундария бұрып кетті арнасын.
Ну ормандар қуарып, көмір-борға айналды,
Айна көлдер суалып, ойдым сорға айналды.

Үккен Үстірт кемерін Көк теңіз де тартылды,
Дуға бөлеп жататын жағадағы әр күнді.
Шөлді аймақта тек қана кепкен адам аңқасы,
Қала берді құлазып, қалалардың қаңқасы.

Естілмеді мақамды Машайықтар үні де,
Солды сөйтіп бұл жерде Даналықтар Гүлі де.
Қолай қоныс өзіне Ну іздеген жайқалар,
Батыс жақтан Шығысқа жөңкілді енді тайпалар.

Қойсаңызшы мына енді өмір атты – Ұршықты,
Асып-асып, жер асып Алтай таудан бір шықты.
«Алда, – деді сонда да, – Біздер әлі тойлар Күн».
Мойындамай көріңіз қайсарлығын Дайлардың .

Осылай құлазып қалған Маңғыстаудың ойындағы
аң-құсқа ұзақ жыл бойы Шер атты арыстан патшалық
етті. Сонымен бірге Жалған есімді қыран бүркіт өмір
сүрді. Ол жыл сайын бір жұмыртқа басып, балапан

шыққан соң жем іздеп алысқа кететін. Қыран жем
іздеп жүрген кезде ағайынды жеті Қарақұс аңдып
жүріп оның балапанын өлтіріп, етін өздері жейтін де,
ажалын Шерге жабатын. Көптің аты көп. Жалғыз қыран

қайғыдан көз жасын көл қылып жүріп-жүріп келер
жылы жұмыртқасын қайта басатын.
Бір жылы ақ үлпе үрпек бас балапанына жем іздеп тағы
аттанды. Бұл жолы нар тәуекелге бел буған. Мерзімінен

ерте келіп, балапанына араша түсіп, Шермен жекпе-жек
алысу еді... Көз жасы жаңбырша жауған Жалған бауыр
еті балапанына жеткенше асығып келе жатты. Ақтау
мен Қаратаудың сұлбалары көрінді. Әлденеге елеңдеулі

бара жатыр”, – деп ойлағын ол Шердің төбесінен қара
бұлттай төнуге қанатын қомдап ыңғайлана берген-ді.
Кенет Ақтау мен Қаратаудың дәл ортасындағы қыратқа
салған өз ұясын жанары шалып қалды. О, Сұмдық!

Жеті қарақұс бауыр еті балапанын жұлғылап жабылып
жеп жатыр. Жалғанның қаны қайнады. Сұмдығына
найза бойламас қарақұстар бар пәлені Шерге жауып,
қастандық жасап жүргендерін енді түсінді. Жалғанның

қызыл көзі өшпенділіктен отша жанды. Сонау биіктен
ұяда қызылға үймелеген ағайынды жеті қарақұсқа
оқша сорғалады. Екпінінен дауыл тұрып, ысылдаған
дауыс бүкіл Маңғыстау түбегін жаңғырықтырды. Сол

күйінде жеті қарақұстың үстіне болат тырнақтарын
бүруге ыңғайлап, қос қанатын жайып, бәрін астына ала
құлады...
Ақтау мен Қаратау үш күн бойы ақ тұманға оранып,

ешнәрсені көрсетпей тұрды. Жортып келе жатқан
Шер төбесінен ескен суылдан шошып кетіп жалт
қараса, сорғалап ағып бара жатқан Жалған қыран екен.
Таңданыстан кілт тұрып қалған. Иә, Шер де сол таңдана

қараған күйінде, Жалған да жеті қарақұсты астына ала
құлаған күйінде тасқа айналып жүре берді...
Шер дүниенің жалғандығын ұқтырып тұрған Жалған
төбеге түсіне алмай әлі таңдана қарайды. Ал Шердің

табанының астында бір кезде өркөкірек тайпалар
құрғақшылықтан үркіп үдере көшіп иесіз қалдырған
алтын қақпалы, қымбат қазыналы Қаланың қалдығы
жатыр. Сондықтан да Шер мен Қала бірігіп, Шерқала

атанып кеткен.
Құпия сыр шертеді бұл жердегі әр атау,
Алып пирамидалар – Ақтау менен Қаратау.

Ал Сфинкс – Шерқала көз ілмейді күзеттен,
Кездерді де елемей табанынан сыз өткен.
Не керемет ғажапты басып жатыр тас табан,
Үңгір-қақпа тұр онда жер астына бастаған.

Не біледі отбасы шуылдақтар шулаған,
Оны қазар археолог әлі-әлі тумаған.
Ашпасын деп оны ешкім сиқырлаған дүлеймен,
Қазына бар астында тыққан патша Сүлеймен.

Әлқисса, Сүлеймен демекші, он сегіз мың ғаламды
өзіне бағындырып, адамзат түгіл жан-жануар мен
өсімдіктер атаулының тілін білген Сүлеймен патшаның
әкесі Дәуіт пайғамбар бірде намаз оқып тұрып, оң

жағына бұрылса, он бес ұлы, сол жағына бұрылса, он
бес ұлы әкесімен бірге сәждеге басын қойып жатыр
екен. Сонда Дәуіттің көңіліне «отыз ұлым отыз рулы ел
екен-ау» деген күпірлік ой ұялай қалғанын сезе қойған

Жаратушы әлгі пайғамбардың отыз ұлын ертесіне
бір күнде алып, Дәуітті қайғы жұтқызып, жалғыз
қалдырыпты.
Уақыт өте райынан қайтқан Жаратушы сүйікті

құлы Дәуітке аян беріп: – Уа, Дәуіт, сабаңа түсіпсің,
айт қалауыңды, отыз ұлыңды сол күйінде қайырып
берейін бе, әлде отыз ұлға татыр бір ұл берейін бе, –
деген екен. Сонда Дәуіт: – Жаратушы ием, құлыңыздың

астамшылығын кешіре гөр, ажалы жеткен отыз ұлды
қайта сұрап не қылайын, сол отызына татитын біреуін
берсеңіз ризамын, – деп сақалын көз жасына бұлайды.
Сол отыз ұлдың өтеуіне берілген Сүлеймен патшаның

оқиғасын құдіреті күшті Алла Тағала Маңғыстау өлкесі
үшін тағы бір қайталаған-ды.
Шер мен Жалған тасқа айналған соң бұл өңірге
қоныс теппек болған жеті ел-жұрт дүркіреп көшіп

келіп, байыз, береке таба алмай, кейін қайтадан
дүркірей көшіп кеткен. Алла бұрынғы Дай тайпасының
соңғы ұрпақтарын өз ата жұртына қайта қайыруға, 360
әулиенің орнына елді дін жолына уағыздап, бірлікке,

берекеге, әділдікке ұйытып тірісінде Пір атанатын Бір
Әулие тудыруға, қирап қалған қақпасы алтын ежелгі
ондаған қалалардың орнына бір жақұт Қала салдыруға,
арнасын бұрған Жейхун өзенінің өтеуіне жер астындағы

мұнай дариясының көзін ашуға, солардың бәрін Жадтан
Хатқа түсіретін бір ақын дүниеге келтіруге әмір етті.
Қызыл-жасыл құлпырған Дүниенің барлығы,
Келешекке ұмтылған бір Алланың Жарлығы.

Мейірім нұр шуағы көктен жерге сіркірер,
Алтай таудан Батысқа жөңкілді енді Түркілер.
Қалың орман ішінде кім қызықпас қайыңға,
Қалың түркі ішінде бар еді сол Дайың да.

Қиыр-қиыр, қиырға жетеледі жол алдан,
Шыңғысханның ең мықты сарбаздары боп алған.
Парақтасаң тарихты шығар Шыннан із келіп,
Араласқан және қан Ханзадаға қыз беріп.

Қырқысып та, жұлқысып (дәстүр осы талайдан),
Ұлы Таққа отырды мұрагер боп Адай хан.
О, заман-ай, заман-ай, туыс таққа таласқан,
Көйлек сынды ауысып төнді оған да қара аспан.

Алды-артына қарамай бұзып жарып сең құмды,
Қайдасың деп ата жұрт енді Адайлар жөңкілді.
Жайсаң көлге құятын еміп суын телегей,
Қала берді артында асау өзен Жеменей.

Маңғыстау тұр алдында қайырлаған кемедей,
Қорамсаққа салынған әр шыңдары жебедей.
Қиындықтың көкесін көрді олар не түрлі,
Ер Құдайке Шуға кеп суға көшін кетірді.

Ырыс үшін бәрі де төкті қанды, салды ұрыс.
Тұлпарының тұяғы дүрліктіріп Даланы,
Жомарт мырза Бас ханның сыбағасын қалады.
Қалаған соң, әрине, қалайда оны алады.

Арылмайтын туыстық аға-іні, жеңге боп,
Ат суарды, о, олар кең арналы Жемге кеп.
Ел келген соң не қызыққа толды жер,
Жеменейдей жайлы қоныс болды Жем.

Артта Алтай, артта Сауран , Шу қалды,
...360 әулиеге татитұғын Бір Әулие осы Жемде
туған-ды.
(Бұл жерде де қала болған таңдандырған сән-тұлға,

Сауытыңды, шашбауыңды соққан күміс-алтыннан).
Ұлғайтқанды ұлы арнасын сол күні,
Жарға соғып Ару Жемнің толқыны.
Төкті сәуле аямастан жерге күн,

Нұрға жуып жас сәбидің жөргегін.
Сызылдырып естімеген бір әнді,
Жеті Аққу шомылды да, сыланды.

Бір қария ашып қалып Құранды...
Маңғыстауға мейірімі қайта түскен Алланың әмірі
толық орындалды. Бекет-Ата Жем өзені бойында
дүниеге келе тұра назарын Маңғыстауға салып, елін

бұрынғы ата-қонысына тұрақтандыруға жұмыстанды.
Жем бойында, Бейнеуде, Оғыландыда жер астынан
қашап, айтулы мешіт-медреселер салды, оған бұрынғы
әулие-әмбиелердің

киесін,
қадір-қасиетін
қайта
дарытты. Дін ілімінің ең жоғары сатысын меңгеріп,

бір елдің Пірі атанып, Ұранына айналды. Ежелгі
қалалардың төлеуі – әсем Ақтау бұл күнде әлемнің
қай-қай шаһарларымен де сұлулық таластыра алады.

айналып отыр.
Иә, Маңғыстау қайта түлегелі тұр. Тек Тәңір Ие түсін
суытып, назарын өзге жаққа бұрып әкетпесін деңіз.
Ал, ақын... Жадтан хатқа түсіретін бір ақын... мүмкін

арамызда елеусіздеу жүрген болар, мүмкін дүниеге енді
келер...

жанындағы толғаныс
Қандай қиын ұл болмай оты молдау,
Құл болып жазмышқа тіс батыра алмау.
Кімге керек жай кезде білгішсініп,

Едіреңдеу,
Шолтаңдау,
Одыраңдау.
Қандай қиын (қалтада диплом бар)

Құлпытастан тарихты оқи алмау,
Оқи алмау, зердеге тоқи алмау...
Сипаймын араб әрпін бар болғаны,
“Осында, – деп, – бабамның арман-бағы”.

Төбе астында көміліп қорғандары,
Белгісіз боп лапылдап жанғандары,
Белгісіз боп ашыққан, тоңғандары,
Белгісіз боп тойлаған, толғанғаны.

Соның бәрін аршитын төбе астынан,
Сиқым мынау адасқан жолаушыдай
Ормандағы.
Сан ғасыр тұр арада ошақ басқа,

Уақыт – сырға жұқпайды тосат босқа.
Сол тосаттан тазалап алыңдар – деп,
Кетсе бабам жырларын қашап тасқа –

Қасиет қой!
Сол қасиет құпиясын ұға алмаған,
Қасірет қой,
Замандас, қасірет қой!!!

Каспий теңізінде су жылқысы – суын өмір сүреді. Ол
бір ғасырда бір рет жағаға шығады. Осы сәтте... биеге
кісінесе... одан теңдесі жоқ тұлпар туады.
(Ел аузындағы аңыздан).

Каспий жатыр толқын ұрып айлағын,
Қиялдандым, бір ғажап ой ойладым.
Ойладым да, айлы түнде жағаға,
Жібек жалды боз биені байладым.

Байладым да, аулақ барып жаттым мен,
Кімге қонып, ұшпаған-ды бақ кімнен...
Күмбір-күмбір кісінердей әлгі айғыр,
Пайда болып ақ толқын мен ақ түннен.

“Қашыр болып азып кеткен жылқымды,
Асылдатсам деген ой ап ырқымды,
Келіп едім.
Суын Айғыр, қайдасың?”

Деп жүрегім айқайлады, бұлқынды.
Бір ғасырда судан шығар бір рет,
Жалынамын, о, құдірет, құдірет!
Әкем айтқан “биыл жылың шығар дәл”.

Әкеп тұрмын сұлу байтал – сурет.
Іңкәр керек су астында саған да,
Тұлпар керек құс тістейтін маған да.
Тұлпарлықты ұғындырсам, – деп едім,

Тұлпары жоқ заманға.
Келіп едім сұлулыққа сусап бір,
Жерік едім жұпарына гүл шақтың...

Таң білінді
(Бермей суын құланды),
Ал боз бие жусап тұр.
Өтірік пе айтқан аңыз... шықпады-ау!

Шықпағаны (қиын мұны құптамау).
Машиналар заманында тұлпардың,
Қадірсізін Суын Айғыр ұққан-ау!..

Боз інген дауыс – боз далам,
Ботасын іздеп боздаған.
Баз біреу көңілін толқытып,
Баз біреу шерін қозғаған.

Боз жусан иіс – боз далам,
Бозторғай әуен маздаған.
Боз селеу биік гүл атып,
Боз саулық егіз қоздаған.

Бойжеткен қылық – боз далам,
Айтатын ерке наз маған.
Байлығын шүлен таратып,
Бар кенін әлі қазбаған.

Боз қоян жымды – боз далам,
Таптаса табан тозбаған.
Бөріден қорғар үйірін,
Боз айғыр сынды азынаған.

Бұлдырық түсті – боз далам,
Бүркітке жем бола жаздаған.
Қайғың мол мынау ғаламда,
Шаттығың да бар аздаған.

Бозбала мінез – боз далам,
Сырың көп ешкім жазбаған.
Азап-мұңыңа таң қалып,
Азаттығыңа мәз болам,

Маңғыстаудың (айтпаймын текке мұны),
Сүйсе, өртеп сүйеді көкте күні.
“Іреңсіз де, сүреңсіз дала” – деген,
“Таптырмайды саялар пана”– деген,

Ұлы Кобзарь, саған мен өкпелімін.
Ескерткіші неткен көп өткенінің,
(Өспеген аңызаққа текке гүлі).
Бұл өлкеден орманды-ну іздеген,

Бұл өлкеден Днепр – су іздеген,
Тарас ата, саған мен өкпелімін.
Тағдыр оны ешкімге телімеген,
Келіспеймін дегенге өлі дене.

Әлсіздерге бермеген оң қабағын,
Тоқу білген көңілге толған ағын.
Бұл дала ғой ерекше желіменен,
Бұл дала ғой ерекше шөліменен.

Шыңыраулар,
Қыземшекті шоқылар,
Аттарыңнан талай сырлар оқылар...
Тамшалы –

Жаным сенің бал дәміңді аңсады.
Өрмелі –
Үстіртімнің әдіптелген ернегі.
Көгесем –

Көкейімнен кетпей жүрсің неге сен?
Оғыландым –
Келмейді уыз қасиетіңді төгіп алғым.
Бекет-Ата мекені – киелі жер,

Сенен тілер іздеген жоғын әркім.
Таушығым –
Сазы бөлек дауысының.
Күйкенұшқан, Манашы –

Өткенімнің сүртілмеген санасы.
Айрақты –
Ұмытам ба сендей шерлі аймақты.
Ер Қонайдың үйігі –

Кірлетпейтін намысымның биігі.
Бейнеуім, Сам құмым –
«Жібек жолы» даңғылым.
Тасастау, Қайнарым,

Сарқасқа, Тайланым –
Қызып ішер қымызым, қаймағым.
“Қырғыным” –
Жүректе жазылмас бір мұңым.

Қаласың жанымның еркесі, назы боп.
Ақмешіт,
Ақкиізтоғайым –
Сендерсіз жоқ күнім, жоқ айым...

Керек пе, бәріңе бұлақ боп ағайын,
Керек пе, бәріңе жүрек боп соғайын!...

Кім айтар мені Сұқсыр – деп
Ханшасы қалмақ – лала гүл.
Мәз болма
Төсіме шықтым , – деп,

Қылдым,– деп және талағым.
Ерсілеусіңдер, Адайлар,
Кеткенде бойда қызып қан.
Қайта айтам, өл, ә, талайлар,

Ақ балтырыма қызыққан.
Қызыққан хан да, батыр да,
Жүрегін көсеп, от қарып.
Ақсұқсыр деген атым да,

Сондықтан шыққан мақталып.
Түсіріп құнын бағамның,
Қызғаншақ жансың сенбеген.
Нақ сүйері болғам ағаңның,

Ат қойған абзал жеңгең ем.
Өлгенде Жомарт көзіме,
Есімнен тандым жас ұрып.
Әмеңгерлікпен өзіңе,

Тиген-ді отағасылық.
Қайтемін сырды жасырып:
“Ақ жеңгем, сені төбеме,
Көтеріп өтем”, – дегенің

Асылық болды, асылық.
Маңдайға жазмыш жазылды,
Қайтемін озмыш болмаса-ай.
Айтқан бір ерке назымды,

Қалауыңды айт, – деді хан,
Ең қадірлі, ең сыйлы қонағымсың сен менің.

Маған сыйға берсеңіз:
Ақбоз атты мінбей бер,
Ақсауытты кимей бер,
Ақсемсерді шаппай бер,

Ақсұқсырды сүймей бер,
Ер дос болса, гүлдейді ел...
Сый ішінде осылардан жоқ асыл,
Жомарт болса, асырды тым бағасын.

«Ханның сыйын сұрағаны сор маңдай», –
Деп өзгелер ұстап қалды жағасын.
Тым қызбалау жас жігітке обал-ақ,
Хан дегенің – тез жарылар қағанақ.

«Итім құрсын сары майдан дәме еткен», –
Жатар ма екен кеудеден бас домалап.
«Хан сыбаға, сұрап тұрған сыбаға,
Мына жігіт оны, сірә, ұға ма?

Бәрінен де ең қымбаты – Ақсұқсыр,
Не деп жауап бермек керек бұған, ә?!»
Жері жоқ-ты бұрын сөзден тосылған,
Жері жоқ-ты бұрын жаудан шошынған.

“Мына жігіт несін маған бұлдап тұр”,
Ойға батты, ойға батты Есім хан.
Есім хан Жомартқа көзін алмай ұзақ қарады. Оң
қолын жүрегінің тұсына басып, сәл иіліп жігіт тұр.

Келісті тұлға. «Хан сыбағасын сұрауға қалай батылы
жеткен. Ақсауыт, ақсемсер, ақбоз ат, Ақсұқсыр.
Осылардың біреуін сыйға ала алса, тақиясына тар
келіп пе бұл шіркіннің. Әлгілердің бәрі қараға емес,

ханға ғана лайық емес пе? Анау басты домалатып
түсірсе, не істер еді?! Жоқ. Болмайды. Онда менің қол
астымдағы халық екіге жарылады. Айбыным әлсірейді.

Ақсауытты – киесің,
Ақсемсерді – ілесің,
Ақбоз атқа мінесің,
Ел-жұртыңа жүресің.

Ел-жұртыңа барған соң
Бақытты өмір сүресің.
Әумин!
Қап-қара, мойыл көзді жауып қалған сабаудай ұзын

кірпік көтерілді. Жанары мөлт етіп жасқа толды, екі
тамшы жарыса мөлдіреп, алма беттің ұшына келіп
қалды. Төрде молдас құрып отырған, басына азат құсын
қондырған, жүзінен мейірім лебі ескен адамға қарады.

Ат жақ, қыр мұрын, қап-қара қияқ мұрт, сонау самайдан
жіңішкеленіп келіп, иек тұсына қоюлана түскен қап-
қара шоқша сақал. Қара торы жүзінде қан жүгіріп
тұр. Нұрлы жанарда кім-кімге де жетерлік мейірім

бар. Сұлу бұл оқиғаның не өңі, не түсі екеніне сенбей
тұрғандай. Тұтқындықтан кейінгі Еркіндік адамды
есінен айырады екен. Қыздың жанары төрде отырған
Құдіреттің жанарымен түйісіп қалды. Қыз кірпігін

бұрын қақты. “Мына жанардың аясында жүрген әйелде
арман болмас”. Ақсұқсыр дауыстап жібердім бе деп селт
етіп еді, жоқ, ішкі үні екен. Әлгі үн қалайда бұлқынып
сыртқа шыққысы келді.

сызылған әсем дауыс естілді. Алдында әміршім дегелі
тұрған. Мына сөздің ауызға қалай оралғанын білмей
қалды.

Сіздей жомарт, сіздей дархан мырзаның,
Шын көңіліне ырзамын.
Көкірегімді өртеп жатыр бір жалын.
Ол – күңдіктің жаулығы еді тартылған,

Келмеген соң құтқарушым артымнан.
Әр ісіңнен парасатың ашылып,
Тым биіктеп бара жатыр өр тұлғаң.
Кегі болса жібермейтін кектіден,

Текті едім. Жолығыппын тектімен.
Ерік бердің, бас иемін еркіммен,
Тек өзіңді құтқарушым деп білем.
Өз еркіммен бас имес ем тексізге,

Қажет емес азсыз ба, әлде көпсіз бе?
Ақсауыт та,
Ақсемсер де,
Ақбоз да

Және бейбақ – Сұқсыр да
Жарасады тек Сізге!
...Ақсұқсыр бұл ерлігіне, бұл еркіндігіне, тым
ашықтығына соңынан өзі таң қалды. Енді бір сәт

кідірсе, әлгі нұрлы жанардың сәулесінен мәңгілік
айрылып қалатындай қорықты. Еліне барғанда кім
құшақ жайып қарсы ала қояр дейсің? “Қайтып келген
қыз жаман, қайта шапқан жау жаман”. Жоқ, не де

болса, Ақсұқсырдың нағашы жұртында қалғаны жөн.
Құдайдың басқа салғанын көре жатар.
Ауыл молдасы ертесіне Ақсұқсыр мен Жомартқа
неке суын ішкізді. Ішкізіп тұрып: “Ерінің айтқанын екі

етпеуге, жар төсегіне адал болуға, ошағының үш бұтын
аман ұстауға уәде бер”, – деді. Берді.
Екі әйелдің үстіне үшінші болып түстім деген жоқ.
Бақытты өмір кешті. Бәрі де ерге байланысты екен.

Бұлар күндестік танытпады. Шіркін, сол Жомартпен
отасқан кезі Ақсұқсырдың ең бақытты, ең ләззатты, ең
балдәурен шағы екен ғой. Жомарт десе бүкіл ел ішкен
асын жерге қоятын. Өзгелерге айтылған сәлемдемесі

Өзгеге оным көзін сүзіп,
Таптап кетті намысымды.
Сол болатын асыл әнім,
Қалай, сірә, жасырамын.

Қорлаттырар басымнан сөз,
Қалай және асырамын.
Білмегенмін ес-түсімді,
Бәрін бірақ кеш түсіндім.

Солай-солай бұл Алдасай,
Айтты – бітті, кесті – үзілді.
Айтар болсам мырза атынан:
Қызығатын бір затым – қыз,

Бір затым – аң.
Ішімді өртеп бара жатыр,
Ішімді өртеп бір запыран.
Уһ!..

Осы сәтте бұлаққа бір топ құлан үйірі келіп қалған
еді. Алдындағы аламан айғыр адам иісін сезіп кілт
тоқтады. Артында келе жатқан сауыры жылтыраған,
семіз, сұлу байтал айғырға сүйкеніп қасынғысы

келді. Байталдың әлгі қылығына Алдасайдың жыны
қозды. “Ұрғашылардың бәрі бір тектес”. Садағынан
көздеместен-ақ жебе тартты. Сұлу байтал шыңғыра
кісінеп барып, құлап түсті.

Үріккен
құлан
үйірі
аулақ

кетті.
Қынынан
қандауырын суырып алып бауыздау тамағын орып
жіберген Алдасай ызалана тіл қатты:

Семіздің емі – пышақ,
Сұлудың емі – құшақ.

Санайтын асыл, ірі өзін.
Жан болдым жиі адасқақ,
Қабағым мұңлы қатумын.
Үшінші рет отаспақ,

Отағасыммен тату қыл.
Сәуірде, тылсым жаңбырда,
Өседі көктеп лала гүл.
Болашақ барар таң нұрға,

Бауыры бүтін Ана қыл!
Күнәмді, бәрін, білемін,
Жаратқан Алла күңіңмін.
Өзге жоқ сізден тілегім,

Түтінін түзе Шылымның...
Әлқисса, Аллатағала еңірегенде етегі толған, өмірден
тауы шағылған бейбағының тілегін орындады. Отбасы
берекелі болды. Шылымға арыстай үш ұл тауып берді.

Шаруасы шалқыған Шылымның екі езуі екі құлағында.
Бұрынғы бәйбішесін үлкен ұлымен бөлек жіберген.
...Заман өтті. Ақсұқсырдың Жомарттан, Алдасайдан,
Шылымнан тапқан бес ұлы осы ағайынды үш жігіттің де

аттарын аспандатқан бес рулы ел болды. Ал Ақсұқсыр
(қазақтардың қойған есімі Ақсұлу) солардың ортақ
абзал Анасы. Мерейлерін өсіргісі келген кезде олар
өзгелерге осы Адайдың анасы атанған Ақсұқсырдың

(Поэма)
Түрікпенадай тіней қызы асыл әжем
Бимағанбетқызы Жидеге ескерткіш.
Автор

Даналығым – алпыстағы әкемнен,
Балалығым – он бестегі шешемнен.
Қадыр Мырза-Әлі

Түрікпен досым Дүрді, сен,
Айтшы білсең (білгіш ең),
Жау болмаған біздің халық дос болған,
Қонақасы жеген талай қостардан,

Аяқ-қолға түскен біздің бір кісен.
Түсіміз бір күн аптабы қақтаған,
Ісіміз бір тұлпар ұстап баптаған.
Даламыз біз – кең көсілген иенбіз,

Бірімізге нағашымыз, жиенбіз.
Айдап салса аттан салдық тек қана.
Сөз сөйлетіп обаларды тыңдатса,
Шертер еді-ау небір сырды қымбат сан...

Аңқау, адал қос халықтың арасын,
От салумен қансыратты жарасын,
Хорезм шах,
Бұқар ханы,

Сұм патша.
Досым Дүрді, көптен көрмей аңсаған,
Зерттелместен жатыр тарих қаншама?!
Бабалардың достығының куәсі,

Бір әңгіме айтып берем мен саған.
Тыңда, досым, қажет нәрсе бұл саған.

Астамдықтан болды ма лай сезім,
Алар деп кім ойлаған бұлай кегін.
Мұз үстінде абайсыз суға кетті,
Мал-жаны, бар көшімен Құдайкенің.

(Толған ба сұм ажалдың қу өзегі,
Дейді жұрт – “сол өңірге ну өседі”.
Улап-шулап қалың көш батқан өзен –
Сонан соң атаныпты Шу өзені).

Бұрын-бұрын Құдайке қандай еді,
Аймағына ататын таңдай еді.
Өзі батыр, өзі би, бір өзінің
Болатұғын

Он бес ұл,
Төрт әйелі.
Құс тістеген ауызбен арман қайда,
Бәрі-бәрі бұлдырап қалғандай ма?

Ел тірегі – азамат ай маңдайлы,
Қас-қағымда айналды сормаңдайға.
“Төрт әйел – бірі нәзік, бірі ұяң ед,
Он бес ұл – келешегім, риям ед.

Зарлады сақал жұлып, зарлады шал –
Баянсыз, тұрлауы жоқ дүния”, – деп.

Деп жылады інісі Келімберді.
Жоқтауымен жаңғыртып кең даланы,
Әже келді,
Қыз келді,

Келін келді...
Ошағы өшіп, суалып ырысы бір,
(Болар бәлкім тағдырдың бір ісі бұл).
Жетпістен асқан кезде Құдайке шал,

Қолына қарап қалды інісінің.
“Алға салған билеген сезімді ұдай,
Сонау, сонау жігіттік кезім бір-ай!” –
Күрсінеді осылай бейшара шал,

“Бекітем, – деп, – қотаным, кең іргемді”,
Жорықтан оралған-ды Келімберді.
Еріне сыр аңғарта сағынғандай,
Баршын сұлу наздана керілген-ді...

Бәйбіше еріне тым батымды еді...
Ләззатқа қанған соң: – Батыр, – деді.
Өз қызығың өзіңде, ал қайнаға –
Түніменен дөңбекшіп жатыр, – деді.

Бәйбіше ойын солай жеткізгені,
Әлі алда базынасы, өткізбегі...

Базына емес және де жай ғана бұл.
Ұрпақ сүйер әлі де бұл өмірден,
Бойында қуаты бар қайнағаның...

Қаңсып қалған метейдей жарық-жарық.
Қайдан білдің сен өзің айтшы, кәне, –
Деп күлді Келімберді қарқ-қарқ.

Қайғысы басқа”, – деген,
Әйел-балаң жаныңда таспа дер ем.
Өтпеу керек ұрпақсыз дүниеден,
Ол да бір кез ер болған асқақ ерен.

Батыр, ойлан, өзіңнен әлі өтінем,
Өтінемін осы үйдің әулетімен.
Тым тереңде көп жатар көбіктеніп,

Ертесіне, ие, ертесіне,
Сәлем бере ауылдың серкесіне.
Ақсақал, қарасақал, түбіт мұрттар,
Отырды ақбоз үйде кең көсіле.

Кетсін солай көңілдің, дерттің кірі.
Құдайкеміз ағайын ортасында,
Бірақ көріп жатқаны жаттың күні.
Осы елден бір қыз таңдап алғаны жөн,

Бір атадан бір ұрпақ қалғаны жөн.
Сол қызды ризашылықпен ата-анасы,
Қойнына Құдайкенің салғаны жөн.

Жауға талай жебе боп атылғандар.
Су түбінен талайды шығарып ап,
Су түбіне талайды батырғандар.

Келімберді құдаға санап бермек,
Қалың малын бүгін...
Бір күрсініп Құдайке
Сақалын саусағымен салалады,

Салалады...
Жанарына шық тұрып балалады:

Келмейді бір-біріңді алалағым.
Бір кезде болмад менен асқан ешкім,
Ал қазір қыз таңдайтын жаста емеспін.
Құлаған шаңырағымды көтерсеңдер,

Рахмет, бердіңдер қалауымды,
Көтерген деп бір кезде жалауымды.
Бір әйелді әйтеуір жылыта алам,
Айтсам егер іштегі алауымды.

Қайғысы жоқ бәріңіз байсыңыздар,
Сендер үшін соқпай-ақ қойсын ызғар.
Таңдағаным сол болсын, соны алайын,
Қәне, маған қыз берер қайсыңыз бар?

Осы елдің бетке ұстары – Айсыңыздар.
Қалың малын екі есе айдатамын,
Желіге жетпіс бие байлатамын.
Отыз күн ойнатамын,

Қырық күн тойлатамын,
Қыз берер қайсыңыз бар?..
Кімде қыз бар әркімге аян еді,
Әрқайсысы өзінше Баян еді,

Құдайке “Бәленшенің қызы”, – десе,
Бәрі оны көндіруге даяр еді.
Көктем менен қосылу күз дегенің,
Осы сәттің әркім де іздеді емін.

Бірақ, бірақ амал не, өз қолымен,
Дей алмады ешкім де “қыз беремін”...
Шешілер деп кім күткен бұлай керім,
Қайтаруға жиналып тағдыр кегін.

Қамшымен жер шұқылап кеткендерді,
Селк еткізді дауысы Құдайкенің:

Қайтемін бір қызды қимасаңдар,
Бұлай болмас еді ғой сыйласаңдар.
Өзім табам шығатын жолымды да,
Қайғыма қайғы қосып қинасаңдар.

Жара бітпес қара су бүріккенмен,
Мен үрікпен, ал сендер үріккенмен.

Досым бар – аты оның Қожанәпес,
Қыз алам сол досымнан – түрікпеннен.
Қиямет-қайымдағы досым еді,
Тар тағдыр табыстырып қосып еді.

Бір берсе, қызын маған сол береді,
Құда түс, Келімберді,
Өтінішім осы менің!!!

Әлқисса, Келімберді Құдайке ағасының айшылық
алыстағы түрікпен досына құдалар аттандырды. Бір
кезде Құдайке қолға түскен Қожанәпесті кепілдікке
алып, ажалына ара түсіп, астына ат мінгізіп, еліне

қайтарған болатын.
“Құдайке, қарызымды тірі жүрсем, бір өтермін”, –
деген сонда досы аттанып бара жатып.
“Еліңе аман-есен жет. Үйлен. Қатының қыз туса,

ұлыма құда түсем”, – деген Құдайке де әзілдеп.
Борыштың аты борыш. Құдалар енді түрікпен
жамағайынының қызын баласына емес, Құдайкенің
өзіне айттыра бара жатыр. Өйткені басын әдемі бастап,

аяғын қожыратып жіберген еліне өкпелі Құдайкенің
қалауы солай. “Бар болса көре алмайтын, жоқ болса
бере алмайтын” ағайын осы.
Қазақ досының елінен келген қонақты Қожанәпес

құрақ ұшып бір күн күтті, ешкім бұйымтайын айтпады,
екі күн күтті, ешкім бұйымтайын айтпады. Үшінші күні
Қожанәпес: “Е-е, қонақтарым, бұйымтайларың болса,
айта отырыңдар, Құдайке досымның отбасы аман ба?”

түйіні ағытылды.
Қожанәпес үнсіз отырып қалды, өңі қуқылданып

кетті. Көп отырды. Сосын “шаруаларыңның жауабын
үш күннен кейін аласыңдар” деді де, тұрып жүре берді.
Содан бір күн өтті, бұларды елеген ешкім болмады,
екі күн өтті, бұларды елеген ешкім болмады, үшінші

күні Қожанәпес келді: “Уа, құдалар, құдай алдында
берген уәдемді жұтпаймын, Құдайкенің басына іс
түскен екен, бауыр еті – баламды оның түтінін түтетіп,
орнын оңалтуға көндірдім. Тек бір тілегім бар. Қызым

Гөзелден туған ұрпақ өз қарымына менің де қарымымды
қосып атаса болғаны. Қызымның көші анау төбенің
бауырында бара жатқан, ал аттаныңдар”, – деді.

Солай, досым,
Жал бітеді арықтаса жалдыға,
Кермек жұтқан көп асайды балды да.
Арқасында қиын кезгі достықтың,

Жүре берді сөнген ошақ
Қайта лаулап жанды да.
Солай, досым,
Өмір көлін кешеміз,

Бірде қайтып, бірде қайтпай есеміз.
Екі ұл тапты жетпістегі әкемнен,
Он бестегі жап-жас Гөзел шешеміз.
Жанды талай, сөнді талай сан арман,

Ұшқын атып, жалын атып жанардан.
“Түрікпенадай” аталады қазірде,
Өнген ұрпақ, өскен ұрпақ солардан.
Солай, досым,

Түсіміз бір күн аптабы қақтаған,
Ісіміз бір тұлпар ұстап баптаған.
Даламыз біз – кең көсілген иенбіз,
Бірімізге нағашымыз, жиенбіз,

Шерқала – қалалардың арыстаны,
Болды ма көне ғасыр, сол тұстағы? –
Жауапсыз ол сұрақты көміп кеткен,
Тарихтың, табиғаттың тартыстары.

Ғафу Қайырбеков.
Ұйып үлгермей
Уыз қалпында төгіліп қалған.
Содан сыр бермей,

Сан ғасыр топырағына көміліп қалған.
Шерқала – Троям менің,
Менің Троям.
Баба қала, аш көзіңді, тұр, оян,

Басып қалсаң сайрап жүре беретін,
Қаратауың, Ақтауың тәрізді ғой рояль,
Күй тіліңді қалай бассам екен-ау,
Құпияңды қалай ашсам екен-ау.

Шырт ұйқыда ұйықтап жатқан мекен-ау!
Кетпен ап қолға ақтардым бар ғой, ақтардым,
Ұшығы шығып іздеген талай жоқтардың.
Мәдени-ғұрпын суырып алам тереңнен,

Каспийліктер,
Дайлар,
Алан-
Сақтардың.

О, Шер - қала!
Шерің әлі күзетіп тұр сол кездегі әр ізді,
Египеттің Сфинксі тәрізді.
Қалаң қайда, қалаң қайда, ал қалаң?

(Мұп-мұздай тер шым-шым шықты арқадан).
Сұрау салдым Ақмыш атты бұлақтан,
Бұлақтағы сусылдаған құрақтан.

Таудан, тастан, күннен, бұлттан тау асқан,
Керуен сарай бағанындай баяғы,
Анау кәрі ағаштан.
Сауалыма, сауалыма жоқ бірақ,

Үндемеді...
О, табиғат, сонша мылқау, тілсіз бе ең?
Кенет, кенет...
Мазалаған өн бойымды күнұзын,

Құлағыма келді менің бір ызың:
“Табиғатта мылқаулық жоқ,
Болар оны түсінбейтін кереңдік.
Биіктік пен Тереңдік,

Ездік пенен Өрендік.
Сұлулық пен Зұлымдық.
Ал сұлулық – самала,
Әйелге де, далаға да, қалаға,

Қасірет боп жабысқан,
(Обал-обал, обал, ә?)
Ел мен елдер сол үшін,
Атысқан да шабысқан,

Бағы жанып бірінің,
Біреуінің бағы ұшқан...”
Деп тұрғандай бір ызың,
Бір ызың бар құлағымда күнұзын.

О, мөлдірім,
Тұнығым.
Қыпша бел қыз суға барса сені алып,
Ынтық жігіт қарына ілген құрығын.

Бұлақ басы оңашада
Дейді қыз:
“Әкем сезсе, құрыдым ғой, құрыдым”.
Жігіт айтар деп білетін Ер өзін:

“Сенің үшін біздің үйде төр әзір.
Ақ отауға келін қылып түсірем,
Керуен сап келгеннен соң Хорезм”.
Қашан, сірә, болар екен сыр аян,

Арыстаным, аш көзіңді, тұр, оян.
Зерделі бір, төкпей-шашпай қазатын,
Қазатын да, хас тарихын жазатын,
Археологын күтіп жатқан Троям!

Алыптықты көргің келсе,
Осы ағашты көр мықты.
Шор-шор бұтақ, терең тамыр орнықты.
Найзағайдың жебесіне шыдаған,

Көріп зорлық, қорлықты.
Жеткен бізге өлмей-өшпей дін аман,
Ұғындырып ерлікті.
(...Саяхатшысымақ біреу таңдана,

Таңданғаны өз алдына, паңдана.
“Тарас еккен бұны да”, – деп кергіпті.
Осындайға буырқанбай, күймей гөр,
Шындық суға суарылған,

Өтірікті сүймейді ел.
Туған жердің топырағынан жаралған,
Бұлағынан нәр алған,
Мәңгі жаса, Бәйтерегім, билей бер).

Бұтағына талай қыран жұмыртқасын шайқаған,
Бұл бәйтерек сұлап барып,
Тік тұрыпты қайтадан.
Айдаһардың елестетер кескінін,

(Және оның ысылын да естідім),
Жіті көзге байқаған.
Ақмыштағы алақандай осы бір,
Оазистің жұпарынан жұтамын.

Қызыл қала, қызыл іңір, тұт әнін,
Көкірегіне қондырып,
Мүмкін Тарас еккен болар,
Кетіктегі бағына,

(Нулы, сулы Украинасын сағына),
Кесіп алып осы ағаштың бұтағын.
Кеуде кере, кеуде кере, осы бір.

Оазистің жұпарынан жұтамын,
...Сақтай алмай асылдарды кетті есе,
Бірге көктер жасыл алқап көктесе.
Бәйтерегім, тамызық боп бір пешке,

Абайсызда кетпесе екен,
Кетпесе...

Бұдан миллион жылдар бұрын Маңғыстау өңірі
Тетис атты алып мұхиттың түбі болған деседі. Қарақия

шұңқыр.
Қымызынан босаған,
Күбі десең өзің біл.
Уақыт жалмап, асаған,

Бір кезгі алып Тетистің,
Түбі десең өзің біл.
Әйтеуір бұл бір қылын,
Шертіп қалар сезімнің.

Бұйырған дәмдей азанда,
Алтын, Жауһар, сазан да...
Барлық асыл құйылған,
Қарақия – Қазанға.

Болса зейін түсінбек,
Зердесінде жас адам.
Бұл түбекті мүсіндеп,
Тетис өзі қашаған...

Ойлаған-ды кім бұлай,
Сәттерінде нұр жауар.
Өзен түгіл, көл түгіл,
Мұхитқа да сұмдық-ай,

Туады деп бір зауал.
Еткен соң ба жер тарлық,
Сөйтіп семіп шалқарлық.
Мұхит суын – мол мұнай,

Балықтарын – Арқар ғып,
Жіберіпті дейді аңыз,
Сенбе мейлі, сеніңіз,
Еркіңізде бұйдаңыз,

Естіледі әйтеуір
“Дүние жалған” күй нағыз.
Үнсіз қалдық, беу, неге,
Өткен шақты ойлап бір.

Тым асқанды тәубеге,
Келтіретін аймақ бұл.

Мекен еткен десе егер осында Адам.
Болжам да дерек те мол, ағат та бар:

Жолаушылар дейді шай сораптаған.
Сыртта ыстық күйетін құс қанаты,
Ал үңгірден еседі сабат-самал.

Өмір үлесін жығылған, жыққан да алар.
Талай заман өтті ғой, бұл үңгірде,
Бай – алтынын,
Сұлулар – сырғаларын,

Сәуле іздеген адамдар қара түннен.
Дәл осындай үңгірден басталыпты,
Сүлеймен патша кенішіне баратын жол...

Бір сыр ұқтым ертегі елесінен.
Кенет тілші орнынан атып тұрып,
Өзеуреді, – Дәл осы, дәл осы жер!

Естеріңде бар ма батыр Ертөстік?
Шалқұйрықпен жер астына түскені,
Жер үстінен мәңгі күдер үзгені.
Сонда... сонда...

Ебін тауып жылан Бапы елінен,
Туған жердің төсіне,
Шыққан жері осы жер.
Жарық дүние қадырын,

Ұққан жері – осы жер!
Деді хатшы:

Ертегіде арманы бар халықтың,
Сондықтан ол – асылың мен тұмарың.
Табиғаттың көп қой салған өрнегі,
Жаралғалы көрмед дейсің Жер нені.

Мына үңгір де
Болар соның жарасы,
Бәлкім тыныс саласы.
Дүниенің жұмбағы мол шешілмес,

Деді Тілші шаттықпен тән балаға, –
Пікіріңіз ұғынықты санаға.
Жер Ананың тыныс алар Танауы –
Үңгіріңіз – үңгір емес,

Жан Аға,
Пікіріңіз құйылып тұр санаға.
Ұлы Танау –
Жерімде ата мекен.

Болғанын айқай салып, атап өтем.
Булыойықтан,
Жазда есіп сабат-самал,
Ал қыста бу бұрқырап жатады екен.

Ей, Адамдар, нұр ұшқан іззетіңнен,
Қиянаттың талайы түзетілген.
Жер Анамыз тұншығып қалмауы үшін,
Бітемей,

Тонамай,
Құлатпай,
Күзетіңдер үңгірді, күзетіңдер!

Ел таңырқар жасатты оған бір тойды,
Енді содан аз ғана сыр шертелік:
Бұл өмірден көп еді оның алмағы,
Тоқал атын жою еді арманы.

Бекбике ме, салуалы бәйбіше,
Ал Шөжептің тоқал аты қалмады.
...Үш күн бойы қалың елді тойлатты,
Үш күн бойы он боз бие байлатты.

Үш күн бойы боз бала, бойжеткенге,
Алтыбақан ойнатты.
Қамшы астында сабы күрең тобылғы,
Боз биенің ақ сүтіне шомылды.

Сосын шығып қалың жұрттың алдына:
Кешір, – деді, – менің мұны-онымды.
Мен бір бақта жұпар атқан гүл едім,
Үзілдім де, бірақ қайта түледім.

Тоқал деген кемсік аттан құтқарып,
Бәйбіше деп атасаңдар – тілегім.
Тәңірберген болып өтсін тәңірім,
Соған ғана енді қалған өмірім.

Орындаймын, екі етпеймін ешқашан,
Оның айтқан әмірін...
Деді халық Шөжеп сөзін құптасып:
(Қазы асап, дөнен қымыз жұтқасын).

Қыз Жібексің,
Гүлбаршынсың,
Құртқасың.
Бақыт сыйлар болсын саған алда күн,

Тек кермексіз өмірің сүр, бал татып.
“Ханым” деуге лайықсың бүгіннен,
Әлгі анау... қалды атың...
Той тарқады, той тарқады, тарқады,

Әркімдерде әртүрлі ғой ой шұбар,
Жылқышы бар, түйеші бар, қойшы бар.
“Қайдан келе жатсың?” деген сауалға,
Былай депті (әлгі бетпақ) тойшылар:

Болмау керек еш өкпесі ерге елдің.
Ерке тоқалы еріккеннен той жасап,
Батыр Тәңірбергеннің...
Содан келем, ха-ха-ха!

Кенет, кенет боз інген бауырынан,
Ұққандай бір алапат сырды керім.
Түндігін ата жатқан ақбоз үйдің,
Шалқасынан айқара түрді келін...

Тосын оқиға болды. Жұрт не істерін білмей
аңтарылды. Кешегі атаның рәсімі бойынша көш басын
Қарақұмға түзеуі керек еді. Ал мынау... Ақсақалдың
ақбоз үйінің түндігі сыпырылудың орнына ашылып

қалды...
Ақсақал орнынан тұрып дәрет-суын алып, таңғы
намазға бас қойғалы жатқанда, кенет түндік жаңа туған
әсем айдың қиығындай болып сәулеленді.

Ақсақал ақ боз үйден сыртқа шықты. Өзінің үйінен
өзге үйлердің бірінің түндігі сыпырылып, бірінің
уықтары алынғалы жатыр. Ал...
Желі жақтан шелек толы сүтін алып келе жатқан жас

келінге көзі түсті.
Шелегін жерге қойып Келін Атаға иіліп сәлем етті.
Сосын сояудай қара кірпік көтерілмей біраз тұрып,
аялы жанарын жарқ еткізіп:

Ақсақалдың миығына күлкі үйірілді. Кенже келінінің
батылдығына, әрі жақсы ырымыны риза болды. Сосын
түйелерді қомдап жатқан жігіттерге:

Бастамасын мейлі елдің әскерін,
Күйеуінде болмайтын-ды әсте мін.

Ақбоз інген бауырында тұрғанда,
Рас,
Рас,
Естіді үнін жас Келін.

Соның даусы, соның даусы, дәл соның,
Мүмкін емес, мүмкін емес жаңсақ үн.
Келіп-ақ тұр сөзі де анық құлаққа:
“Сәулем, сені, сәулем, сені аңсадым!”

Көп ішінде жалғыз өзі қылаң-ды,
Шөп ішінде дара өсетін ыраң-ды.
Жиын-тойда домбыраны ап үкілі,
Жиі айтатын, жиі айтатын бұл әнді.

Сәске болды, жоқ қалашы, қалашы,
“Көш тоқтатқан”... көбейді елдің таласы.
Қысылайын деді енді жас келін:
“Менің ерім, ал олардың баласы,

Менің ғана сол әнді
Естуімді қарашы”.
“Бай қызы еді шашбау, моншақ тағынған,
Жарлы Атасы болды соған жағынған.

Ерке келін көшті жолдан қалдырды,
Сағынған соң, байын әбден сағынған”.
Деген сөздер шығып жатты әр тұстан,
Ағайын ғой бірін күндеп, тартысқан,

Түс кезі еді, кенет керуен көрінді,
Сонау-сонау түлкісі мол Ор тұстан...
Таппай жүрген азаматтар мігірді,
“Қалашы” деп бәрі солай жүгірді.

Ал жас келін жанарынан бақыт жасын бір сығып,
Амалсыздан ақбоз үйде кідірді.
Көптен күткен қалашылармен қауышып, ауыл мәре-
сәре болды.

жүрдік. Таң алдында бәрімізді ұйқы қысты. Сонда ұйқы
ашар болсын деп ән салғанмын.

органдары
атаман
Толстовтың
1920 жылы қашқанда Маңғыстауда қалдырып кеткен

алтынын іздеуді 1958 жылдардың орта кезіне дейін
жалғастырумен келді... Екі арба толы қазына – іздеп
тапқан алақанның қышуы қанатындай-ақ несібе ғой”.
(газеттен)

Сертім мынау:
Жігерімді құм еткен жасымаған,
(Болмас, сірә, өтетін қасым одан).
Тағдыр жазып, Ресейге барар болсам,

Алдымен Әлниязовтың басын алам.
Адымымды алшаңдап асқақ бастым,
Асқақтығын көңілдің тоқтатпаспын.
Армиямды тоз-тоз қып Әлниязов,

Дәуірдің құбылмалы сазын аңғар,
Ей, ұрпағым, өсиет, базынам бар:
Кетіктегі мүйістен... бәлен аршын...
Жерге менің көмілген қазынам бар...

Аласұрам, кеземін ой әлемін,
Баласынан кім нені аяр еді...
Тағдыр жазып Ресейге барар болсам,
Әлгі Адайдың

Басын шауып, музейге қояр едім!
Ех, шіркін, сонда ғана армансыз боп,
Кегім қайтып қанға бір тояр едім!
(Атаманның бұл өксік арманын кейін оның коммунист

“...Әзір бізде Адай округінде онсыз атком ештеңе
істей алмайтын Адайдың князі Әлниязов барда, әзір
иеліктерінде сан мыңдаған малы бар, қалың бұқараны
тұншықтырып, округтің іс жүзіндегі қожайыны болып

табылатындар өмір сүріп отырғанда, жарлы-жақыбайды
көтеру мен оны езгіден азат ету туралы сөз болуы да
мүмкін емес...”
(Голощекин. ҮІ Бүкілқазақтық

партия Конференциясы.
Қызылорда, 1927ж.).
Халқыма төрт түлігін баға білген,
Шімірікпей кінәні таға берген.

Қаны қатқан қанқұйлы Голощекин,
Тобекеңе осылай “баға” берген.
Бұ дүниелік жан үшін,
О дүниелік иман үшін,

көтерілісіне қалай ұласқанын Кеңес өкіметінің өзі де
білмей қалған-ды...

Баласы өліп, бал қызығы оралмай,
Құяңы ұстап жайлауына бара алмай.
Айрақтыда аласа үйдің ішінде,
Жатыр еді қам көңілді Аралбай.

Зор тұлғасын сом болаттан жасаған,
Ширатардай қам көңілді босаған.
Осы сәтте жүдеу ақын үстіне,
Кіріп келді жігерлі ақын Қашаған.

Үндемеді,
Көңіл айту мұратты,
Елемеуі қалай осы сын шақты?
Қолына алып домбырасын Аралбай,

Қашағанға мұң шақты:
“Тұяғы сынған тұлпармын,
Қанаты сынған сұңқармын!..”
Ағытты ақын өкпесін,

Ағытты сырын іңкәр бір.
Арманы оның көп еді,
Болмады әсте дегені.
Ағытты шемер-шеменін:

“Көңілім шатты күнінде,
Аралбай едім халқыма.
Әлдилеп сүйген жалғызым,
Қайырылмай кетті-ау артына...”

Аяқтап жырын Аралбай,
Қайтадан келді баяғы,
Қамкөңілді қалпына.
Ащыдан тұрған тек қана,

Екі ақынның да өмірі.
Жұбату айтты баппенен,

Домбыра сазды қоңыр үн:
“Замандасым Аралбай,
Білмей қалдым балаңды-ай...
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ,

Қанаты бүтін сұңқар жоқ.
Болаттан бекем бол, жаным...”
Нөсерлете төкті кеп,
Қашаған да арманын.

Жасағанға не жазған.
Шындықты айтты бір ғана.
Қашағанға жыр жазған,
Қимапты ғой бір бала.

Тұр, Аралбай, орныңнан,
Мойныңды бұр, бер қара.
Шығар перзент алдыңнан,
Әкім үшін – билік те,

Ақын үшін жыр ғана!..
Осыдан кейін Аралбай төсегінен тұрып, ұсталық,
етікшілік, құлпытас қашау тәрізді кәсібімен айналысып,
жырын жырлап кетіпті.

Басын иген бай, батыр, ақымағың,
Маңғыстау ақиығы – Абыл ақын.
Айтыста жеңіліпті Балдай қыздан, –
Бұлбұлынан далалық сахнаның.

Бір емес, жеңіліпті бірнеше рет,
Жүректерден шалқыған үндесіп от.
“Қызыл тілдің қылышы дүр ақынның”, –
Таңданыпты қалың жұрт:

“Жазайыншы дертімнің сыздатқанын,
Қалмау үшін тамырда мұздап қаным”, –
Деді ме екен,
Ұзатылып кеткен қызды,

Жеңіліпті тағы бір іздеп барып.
Кей сөз – бақыт,
Кей сөзден басы кетер,
Ақын өмір – дария тасып өтер.

Он сегізде бүр жарған Балдай қызға,
Өйткені: кексе жырау ғашық екен.
Сол ғой жанын түсініп, ұғатын да,
Тұңғиықтан сол алып шығатын да.

Шын ғашықтың алдында жеңілу – шарт,
Лебізіне елтіген шын ақынға.
“Отырған қарсы алдымда Балдайымыз,
Бал татыр жесе шекер таңдайымыз”.

Ақын жүрек қашанда ғашық болғыш,
Біздің де болар ондай-ондайымыз.

Жауына семсер ұстап шапқылаған,
Бабам-ай,
Қулық-сұмдық пәк күнәдан.
Арғымағың тұяғы қазған жерден,

Қазірде
Фонтан,
Фонтан атқылаған.
Қарақшыдан, жауыңнан ықпағаның,

Әлі күнге таңданып, сұқтанамын.
Бірақ, баба,
Далаңның қойынында,
Білмедің жиһаз барын, тықпа барын.

Жайлау іздеу, серілік – негізгі әнің,
Кей тұста арықтады семіз халің.
Білмей өттің астында табаныңның,
Атыраудан өзге де “теңіз” барын.

Намысқа, арға шапқан әр қадамы,
Қозатын жиын десе арқалары.
Жанады алау болып бұл күндері,
Ата мекен – Маңғыстау жарты аралым.

Дертім болса алған жанның мазасын,
Жүректердің шер боп қатқан назасын.
Туған жерім,
Бұлағыңа қайнаған,

Деп жатады дауа тапқан ұлдарың.
Мен түсінсем,
Топырағыңа жыр дарып,
Тегін емес маңғазданса қырларың.

Қоңыр далам, сахнамсың күй төгер,
Қоңыр далам, отқа қақта, үйте бер.
Өзің маған үйіп-төгіп зейнетті,
Өзің маған арқалатып бейнетті,

Түйе,
Түйе,
Иір мойын түйелер,
Сен ғылымсың бір арнаға жүйелер.

Ботаң өліп боз далада қайғы буған шағыңда,
Алпыс екі тамырыңды идіріпті күй өнер.
Жанар оты сағыныш боп маздаумен,
Орта жолда құздан құлай жаздаумен.

Мейлі Қырым, мейлі Қытай асырсын,
Туған жерге оралыпсың боздаумен.
Саған артып өмір жайлы толғаған,
Үміт әнін, аттаныпты алға адам.

Әуе жолы, темір жолдар жоқ кезде,
Түйе жолдар ел мен елді жалғаған.
Жүк қалмаған көшкен, қонған беткейде,
(Керуендер сап түзеген өтпей ме?)

Мадақтаған саған сенген адамдар,
Түйе демей, “шөл кемесі” деп кейде.
Санаспадың жақын жерің, қашығың,
Деген жоқсың: “қажыдым да жасыдым”.

Расында:
Атыраудың тұңғыш мұнарасын да,
Арбаға сап тасыдың.
Енді менің дәлелім мол сүйенер,

Сен ғылымсың бір арнаға жүйелер.
Бүгін, міне, составтарға маңғаздана қарайсың,
(Дәуір жүгін бердің соған, жарайсың).
Түйе,

Түйе,
Иір мойын түйелер.

ҚОЙ мен ҚОЙШЫ
Шіліңгір шілде ішінде,
Күн тиіп азап тартасың.
Ішкізер ем-дом үшін де,

Қара қойдың сорпасын.
Қара құрт шақса уытын,
Тағы да сорпа қайтарар.
Шомылып соған, жігітім,

Шыдамсыз жаның жай табар.
Тұра алмай қалсаң шойырылып,
Жел тиіп желкем беліңе.
Сол қойшы қойын сойдырып,

Орайды жылы теріге.
Жайлауда ауырып қалдың ба,
Ойламас әсте арам ой.
Жайылып жүрген алдыңда,

Қойшының емі – қара қой.
Сәулесі күннің мол мұнда,
Қара қой ғажап дара ғой!

Кез болатын қол босаған орақтан,
Кез болатын көңілге нұр таратқан.
Елдің Ұлы мерекесі. Бәйгеде,
Атқа шаптым, Құдабай қарт жаратқан.

Болатұғын ол қарт нағыз атбегі,
Мақсатында өз дініне қатты еді.
Сондықтан да жаратқаны жүлде алар,
Жолы болғыш, сәтті еді.

Аттың басын тежеп ұста,
Тек көмбеде бос жібер.
Бурыл айғыр – Тайбурылдай бабында,
Бойында жоқ ащы тер.

Емес менің тасқаным не асқаным,
Менсінбейтін кезінде айғыр басқаны.
Екі тезек болатұғын ішінде,
Мана оны да тастады.

Жассың әлі,
Желкеніңді желкілдетпес қай ауыл,
Бүге тұрам айтпай сөзім байлауын.
Бір қиқуды сезіп тұрған тұлпарыңа қарашы,

Жануар-ай, жанарының жайнауын...
Бұл бурылдың жанында өтті көп кешім,
Сезем және еңбегім еш кетпесін.
Еш уақытта тұлпарларға қамшы ұрма,

Етігіңмен қыса көрме өкпесін.
Ортасына түстің дода-дүлейдің,
Жоламасын маңайыңа үрей-мұң.
Тұлпар мінген тұрымтайдай тұлымдым,

Ал шап, енді,
Сүрінбеуіңді тілеймін, –
Деген едің сапар тілеп,

Қайран менің Атбегім,
Жайшылықта мейірімді едің, ал мақсатта
қатты едің.
Келер жылы, аяулы ата, өзіңді,

Сұр жебемен аяуы жоқ атты өлім.
Дәуірлеген мезгіл екен аз уақ,
(Бұндай кезде өнерпаздың жатар әрбір назы ұнап).
Сол бәйгеде бурыл айғыр көмбеге,

Өзгелерден дара келді азынап.
Ауылдастың кетті көңілі аспандап,
(Адам қандай бақытты еді сезім-толқын тасқанда).
Ал, Құдекең “Тфа-тфа, тіл тимесін”, – дей берді,

Жалын тарап бурылдың.
Жанарынан жас парлап.
Содан кейін айта алмадық асқақ ән,
Содан кейін мақтануға жасқанам.