Қазақ тіл білімінің мəселелері

Авторы: Ыбырайым Маманов

Алматы Редакторлардан УДК 811.512.122 ББК 81.2 Ќаз М 18 Ќазаќстан Республикасы Мəдениет министрлігі Тіл комитетініѕ тапсырысы бойынша «Ќазаќстан Республикасында тілдерді дамыту мен ќолданудыѕ 2011–2020 жылдарєа арналєан мемлекеттік баєдарламасы» аясында шыєарылды Маманов Ы. Ќазаќ тіл білімініѕ мəселелері / Ќўраст.: ф.є.д. Є. Əнес. – Алматы: «Абзал-Ай» баспасы, 2014. – 640 бет.

ISBN 978-601-7172-35-0 Ы.Е. Маманов (1907–1991) ќазаќ тіл білімі єылымыныѕ їркердей шоєырына кіретін, дара тўлєалардыѕ санатына ќосылатын єалымўстаз. Ќазаќ тiл танымында грамматикалыќ ойлаудыѕ ґрiстеуiне, морфологиялыќ iлiмнiѕ дамуына їлес ќосќан зерттеушініѕ артында ќалдырєан ќўнарлы мўрасы мол. Єалым ґз зерттеулерiнде грамматиканыѕ аса кїрделi, ќайшылыќќа толы ќиын мəселелерiн нысана етiп алды, соларды айќындаудыѕ, себеп-салдарын табудыѕ баєыт-баєдарын кґрсетiп отырды. Ќазаќ тілі грамматикасыныѕ теориялыќ жəне практикалыќ мəселелерін заманауи тўрєыдан жан-жаќты ќарастырєан Ы. Маманов еѕбегі тілші єалымдарєа жəне кґпшілік тіл жанашырларына арналєан.

УДК 811.512.122 ББК 81.2 Ќаз ISBN 978-601-7172-35-0 © Маманов Ы., 2014 © «Абзал-Ай», 2014 М 85 Редакторлардан АЛЄЫ СҐЗ

Кґрнекті тілші єалым Ыбырайым Есенєўлўлы Маманов 1907 жылы 13 маусымда Талдыќорєанныѕ Аќсу ґѕiрiндегi Ќарааєаш ќыстаєында 10-шы ауылда дїниеге келген. Ол Алматыда алєаш ашылєан Ќазпединституттыѕ тўѕєыш бiтiрушiлерiнiѕ бiрi болды. 1927-28 жылдары Талдыќорєан облысы, Сарќант ауданындаєы Коммуна мектебiнiѕ директоры болып, еѕбек жолын ендi єана бастаєан кезде əкесi Есенєўл ќажы аса iрi бай ретiнде тəркiлеу науќанына iлiгiп, Пенза губерниясына, ал їй iшi Оралєа жер аударылады. Бўл жерде де ГПУ ќудалауын ќоймай, жас маманды зайыбымен Красноярск ґлкесiнiѕ Ачинск ќаласынан ары тайганыѕ бiр бўрышына бес жылєа жер аударады. Ол жердiѕ негiзгi тўрєындары татарлар екен. Iргелi бiлiмi мен жастайынан їйренген татар, орыс тiлi кəдеге асып, тўрєындарєа татар, орыс тiлiнен сабаќ берiп, кїнкґрiсiн ажыратады. Ќолы бос кезiнде шамадан жасап сатады. Ара-тўра скрипка тартып, жўрттыѕ кґѕiлiн кґтередi, сґйтiп «Ибраћим əбзи» атанады. Бiраќ оны мўнда да ўзаќ тўраќтатпай, тїкпiрдегi орыс деревнясына жер аударады. Бўл жерде де аѕшылыќ, балыќшылыќ кəсiппен шўєылданып кїн кґредi. Аќыр соѕында белгiленген бес жылы ґтiп, елге оралады. 1932-37 жылдары алєашќыда Ќызылжарда, ондаєы ќудалаудан соѕ Кґкшетау облысы, Еѕбекшiлер ауданында орта мектепте мўєалiм болып жўмыс iстейдi. 1938 жылы Алматыдаєы 35-ші мектепке мўєалiмдiк жўмысќа тўрады. 1940 жылы ЌазМУ-дыѕ ќазаќ тiлi кафедрасына оќытушы болып орналасады. 1947 жылы Ленинградта Марр атындаєы Тiл жəне ойлау институты мен КСРО ЄА Орыс тiлi институты Ленинград филиалыныѕ єылыми кеѕесiнде жетi айда «Ќазаќ тiлiндегi кґмекшi етiстiктер» деген таќырыпта кандидаттыќ диссертация ќорєайды. Сол кездегi кеѕестiѕ ќўрамында академик И.И. Мещанинов, В.В. Струве, В.Ф. Шишмарев, И.И. Толстой; корреспондент мїшелер: В.М. Жирмунский, С.Е. Малов, С.Е. Чернышев, Е.С. Истрина, С.Г. Бархударов тəрiздi аса кґрнектi єалымдар болатын. Диссертациялыќ кеѕесте жас єалымныѕ С.Е. Малов жетекшiлiк еткен зерттеуi жоєары баєаланады. Ќызметiне ќайтып оралєаннан кейiн тарих-филология факультетiнiѕ деканы болып белгiленедi, аудандыќ кеѕестiѕ депутаттыєына

Алєы сґз дау, ќўрылымдарды бiр-бiрiнен ажырату, ќўрылымдарды ќўрайтын бiрлiктердiѕ маєынасын, ќызметiнiѕ бiр-бiрiмен байланысын айќындауда ќиындыќтар, ќайшылыќтар, тiптi кереєар пiкiрлер мен тўжырымдар болды. Сондай-аќ ґзге тiлдiк жїйеге тəн ќўбылыстарды сырттай ўќсастыєына ќарап, оны ќазаќ тiлiнен iздеу, ќазаќ тiлiне əкелiп таѕу тəрiздi жайттар да грамматикалыќ заѕдылыќтарды, оныѕ жїйесiн танып бiлудi кїрделендiре тїстi. Єалым ќазаќ тiлiндегi етiстiктердiѕ морфологиясын зерттеу объектiсi ретiнде ала отырып, оныѕ ќўрылымдыќ ерекшелiктерiн, жїйелiк бiрлiктерi мен элементтерiн, олардыѕ бiр-бiрiне байланысы мен ќатынасын, ќызметiн, маєынасын сала-салаєа, тарам-тармаќтарєа тарата отырып, бiр сґзбен айтќанда, морфологиялыќ жїйеленуiнiѕ бiршама толыќ моделiн жасап шыќты. Ќазаќ тiлiндегi етiстiктер – лексика-семантикалыќ маєынаєа аса бай, грамматикалыќ категориялары кїрделi, грамматикалыќ формаларыныѕ ќызметi мен маєыналыќ ќырлары əр алуан ерекше сґз табы. Бўларды жїйелеп беруде ќиындыќтар мен ќайшылыќтардыѕ жиi кездесетiнi де сондыќтан. Мўндай ќайшылыќтар мен ќиындыќтардан шыєу їшiн етiстiктердi жїйелеп шыєуєа таяныш болатын теориялыќ принциптi табу ќажет болды. Зерттеуші ќазаќ етiстiктерiнiѕ жїйесiн айќындауда тiлдiѕ жалєамалыќ ќасиетiн дəйектi тїрде негiзге алды жəне етiстiк категорияларын сатылай жїйелеу принципiн ўсынып, топтастырады. Осы аталєан бiрiншi сатыдаєы етiстiктер лексикалыќ маєынаны бiлдiредi, ал бiрiншi сатыдаєы сґзжасамдыќ етiстiктерге грамматикалыќ маєына їстейтiн етiстiктiѕ формаларын модификациялы етiстiктер деп атайды. Єалымныѕ пайымдауынша, осы екiншi сатыдаєы етiстiктердiѕ лексикалыќ маєынасы ґзгермейдi, модификациялаушы формалар сґзге грамматикалыќ маєына їстейдi. Екiншi сатыдаєы, яєни модификациялыќ етiстiктердiѕ санатына етiстер, кїшейтпелi етiстiк, кїрделi етiстiктер жатады. Етiстiктердiѕ келесi бiр їлкен тобы функционалды етiстiктер деп аталады. Бўларєа тўйыќ етiстiк, есiмшенiѕ тїрлерi, кґсемшенiѕ тїрлерi жатќызылады. Бўлайша таптастыруда атќаратын ќызметiне ќарай тўйыќ етiстiк «ќимыл есiм», есiмшелер «ќимыл сын», кґсемшелер «ќимыл їстеулiк» мəнде жўмсалатындыєын негiзге алды. Осылайша етiстiктiѕ морфологиялыќ жiгi еѕ алдымен а) лексикалыќ бїтiн жəне ə) грамматикалыќ бїтiн делiнiп, екiге ажыратылады да, лексикалыќ бїтiнге тїбiр, туынды тїбiр, кiрiккен тїбiр, ќос тїбiр, тiркестi тїбiр (тiркестi сґздер) тїрiндегi сґздер, ал грамматикалыќ бїтiнге етiс, кїшейтпелi етiстiктер (мыс.: барыѕќыра, айтыѕќыра), кїрделi етiстiктер; есiмше, кґсемше, тўйыќ етiстiктер жатќызылады. Єалымныѕ ўсынєан концепциясы

Алєы сґз бойынша тек етiстiк ќана емес, ґзге де сґз табына жататын басќа да сґздердiѕ морфологиялыќ жiгi осылай ажыратылады. Бiр кезде ќалыптасќан дəстїрлi кґзќарас бойынша сґздiѕ морфологиялыќ ќўрылымы сґз тудырушы, форма тудырушы жəне сґз тїрлендiрушi болып, їш жiкке бґлiнiп топтастырылатын болса, Ы. Мамановтыѕ концепциясы бойынша белгiлi бiр сґз алдымен морфологиялыќ тўрєыдан лексикалыќ бїтiн (оєан сґз тудырушы ќосымшалар жатады) жəне грамматикалыќ бїтiн болып їлкен екi жiкке бґлiнедi. Сґздiѕ морфологиялыќ ќўрылымын їш жiкке бґлу орыс тiл бiлiмiндегi таптастырудыѕ їлгiсi екенiн, мўндай таптастыру агглюнативтi тiлдердiѕ табиєатымен їйлесе бермейтiнiн айта келiп, автор грамматикалыќ форма тудырушы, сґз тїрлендiрушi деп жїргендердiѕ бəрiн де сґз формасы деп ќарайды. Єалымныѕ ќазаќ тiлi морфологиясын зерттеудегi айрыќша назар аударып, ден ќойєан тўсы ќазаќ тiлiндегi сґз тудырушы жəне форма тудырушы ќосымшаларды бiр-бiрiнен ажыратудыѕ əмбебап белгiсiн айќындауы. Сґз тудырушы ќосымшалардыѕ маєыналыќ ерекшелiктерiн, ќызметiн, сґзге (тїбiрге) жалєану тəртiбiн саралай отырып, єалым оларды форма тудырушы, яєни грамматикалыќ маєына тудырушы ќосымшаларєа ќарама-ќарсы ќойып салыстырады. Олардыѕ ґздi-ґзiне тəн басты-басты айырым-белгiлерiн айќындайды: - лексикалыќ маєына – сґз тудырушы ќосымшалар жаѕа маєыналы сґз жасайды; - грамматикалыќ маєына жалпылама болады; - сґзжасамдыќ ќосымшалар грамматикалыќ маєына тудыратын ќосымшалардан соѕ жалєанбайды; - грамматикалыќ маєына тудырушы ќосымшалар сґз тудырушы ќосымшалардан бўрын жалєанбайды; - лексикалыќ маєына тудыратын ќосымшалар сґзге талєап, таѕдап жалєанады; - грамматикалыќ маєына тудыратын ќосымшаларда талєампаздыќ болмайды, белгiлi бiр сґздердiѕ тобына жаппай жалєана бередi. Осылайша єалым сґздiѕ лексикалыќ бїтiнге жататын бґлiгi мен грамматикалыќ бїтiнге жататын бґлiгiн айќындауда жетекшi (доминанта) белгi ретiнде сґз тудырушы аффикстердiѕ талєампаздыќ ќасиетiн негiз етiп алу концепциясын ўсынды. Осындай єылымитеориялыќ принциптердi негiзге ала отырып, Ы. Маманов сґздiѕ лексикалыќ бїтiнге жататын бґлiгiн оныѕ грамматикалыќ бїтiнге жататын бґлiгiнен айќындаудыѕ жґн-жобасын кґрсетiп бердi. Осылайша єалымныѕ зерттеулерiнде сґз тудырушы ќосымшалардыѕ типтес сґздердiѕ ґзiне жаппай жалєана бермейтiн талєам-

Алєы сґз паздыќ сипаты оларды ґзге де ўќсас ќўбылыстардан ажыратудыѕ əмбебап (универсал) белгiсi ретiнде алынады, ал сґз тудырушы аффикстердiѕ ґзi жалєанєан сґздi бiр сґз табынан екiншi бiр сґз табына кґшiру ќасиетi əмбебап емес, iшiнаралыќ сипатќа ие деп танылды. Єалымныѕ сґз тудырушы бiрлiктер мен форма тудырушы бiрлiктердiѕ аражiгiн ашып беруде тек маєынаны єана емес, формалды белгiлердi де таяныш ету жґнiнде ўсынєан концепциясы мен пайымдауларыныѕ грамматикадаєы ќиын мəселелердi айќындауда орны ерекше болды. Мысалы, ќазаќ тiлi оќулыќтарында, ќайсыбiр зерттеулерде сўрєылт, бозєылтым, аќшыл, ќоѕырќай, сарєыш, т.б. сґздерге жалєанатын -єылт, -єылтым; -шыл, -шiл; -єыш тəрiздi ќосымшалар сын есiмнiѕ шырай ќатегориясын жасайтын грамматикалыќ маєына тудыратын бiрлiктер ретiнде ќарастырылєан. Ал Ы. Маманов мўндай пiкiрге їзiлдi-кесiлдi ќарсы болды. Себебi бўл аталєан ќосымшалар, əдетте, сапалыќ сын есiмдердiѕ бəрiне жалєана бермейдi, сґз тудырушы жўрнаќтар тəрiздi сґзге талєап жалєанады. Єалымныѕ ўстанєан концепциясы бойынша, талєампаз-дыќ ќасиетке ие ќосымшалар сґз тудырушы бiрлiктердiѕ санатына жатады. Мiне, осылайша єалым туынды сын есiм жасайтын ќосымшаларды сґздiѕ грамматикалыќ маєынасын тїрлендiретiн формалардан ажыратып, айќындап бердi. Ол тек маєынаєа немесе жалаѕ формаєа сїйенiп ќоймай, форма мен мазмўнды əрдайым бiрлiкте ќарады. Ќўрылымдыќ лингвистика iлiмiн, оныѕ əдiс-тəсiлдерiн ќазаќ тiл бiлiмiнде сол тiлдiѕ табиєатына сай ќолданудыѕ нəтижесiнде єалым теориялыќ əрi практикалыќ мəнi бар пайымдаулар жасай бiлдi. Зерттеушініѕ ќосымшаларды (аффикстердi) грамматикалыќ абстракция жасау ќабiлетiне ќарай формажасамдыќ, ал талєампаздыќ ќасиетiне ќарай сґзжасамдыќ деп ажырату жґнiндегi концепциясы сын есiмнiѕ маєыналыќ топтарын айќындауєа байланысты ќиындыќтарды шешуге де негiз болды. Бўрынєы дəстїрлi кґзќарас бойынша оќулыќтар мен зерттеулерде сапалыќ сынєа туынды емес сын есiмдер, ал ќатыстыќ сынєа туынды сын есiмдер жатады деп тїсiндiрiлетiн, яєни сґзжасамдыќ ќосымшалар жалєанбаєан сын есiмдер сапалыќ (аќымаќ, жаќсы, їлкен, ќорќаќ, т.б.), ал туынды сын есiмдердiѕ (аќылды, таѕдай, жїрексiз, т.б.) барлыєы ќатыстыќ деп танылатын. Туынды сын есiмдердiѕ барлыєын жаппай ќатыстыќ деп танитын жалаѕ формалды кґзќарасты єалым сынєа ала отырып, бўлайша бґлудiѕ мїлде негiзсiз екенiн дəлелдей тїстi. Єалымныѕ пайымдауынша, шырай формасымен тїрленетiн тїбiр, туынды тїбiр сын есiмдердiѕ бəрi де сапалыќ болып, шырай жўрнаєы жалєанєанда заттыѕ, ќўбылыстыѕ, уаќиєаныѕ бойындаєы белгiлi бiр

Алєы сґз сапаныѕ артыќ, я болмаса кем екенiн кґрсетiп тўрады. Єалымныѕ заманауи мўндай концепциялыќ пайымдаулары ќазiргi кезде оќулыќтарда, єылыми зерттеулерде, оќу-əдiстемелiк əдебиетте негiзге алына бастады. Сґзжасамдыќ ќосымшалар мен формажасамдыќ ќосымшалардыѕ аражiгiн ашып, осылайша саралаудыѕ барысында єалым əрi сґзжасамдыќ, əрi формажасамдыќ ќызметте жўмсалатын аффикстердiѕ де бар екенiн айќындап бередi. Єалымныѕ ќазаќ тiлiндегi бiралуан ќосымшаларды сґз тудырушы əрi форма тудырушы деп ќарайтын пайымдауын теориялыќ əрi практикалыќ мəнi бар концепция деп танимыз. Ґйткенi мўндай аффикстер ґзi жалєанєан сґздерден їнемi жаѕа маєыналы лексикалыќ бiрлiк жасай бермейтiнi, олардыѕ грамматикалыќ маєына тудыру ќызметiнде де жўмсалатыны əртїрлi сґздіктер тїзу барысында айќындала тїстi. Ќазаќ грамматикасындаєы таєы бiр айрыќша мəселе – iлiк, табыс септiктерiнiѕ «ашыќ» жəне «жасырын» келуi. Ы. Маманов бўл феномендi оќыєан дəрiстерiнде ќазаќ грамматикасындаєы белгiлiлiк/белгiсiздiк ўєымымен байланысты ќарау ќажет деген концепция ўсынады. Iлiк, жатыс септiктерiнiѕ тїсiрiлмей айтылуы, єалымныѕ пайымдауынша, белгiлiлiк, ал тїсiрiлiп айтылуы белгiсiздiк ўєымныѕ (категорияныѕ) кґрсеткiшi болады. Ќазаќ тiлiнiѕ морфологиялыќ табиєатын тануда єалым тiлдiѕ ґзiне тəн iшкi табиєатына табан тiрейтiн принциптi ќатаѕ ўстануды талап еттi. Бўл жерде єалымныѕ тiлдiѕ ґзiне тəн iшкi табиєаты деп отырєаны ќазаќ тiлiнiѕ жалєамалы ќасиетiмен байланысты мына тəрiздi ерекшелiктерi: бiрiншiден, тїбiр мен ќосымша шегiнiѕ айќын болуы; екiншiден, əрбiр ќосымшаныѕ ґзiне тəн маєынасы; їшiншiден, олардыѕ орын тəртiбiнiѕ болуы, грамматикалыќ маєынаныѕ мiндеттi тїрде грамматикалыќ форма арќылы берiлуi; грамматикалыќ маєына болуы їшiн оныѕ мiндеттi тїрде грамматикалыќ формасы болуєа тиiс екенi; сґзжасамдыќ ќосымшалардыѕ талєампаздыќ ќасиетiнiѕ болуы, формажасамдыќ ќосымшалардыѕ грамматикалыќ абстракция жасау ќабiлетiнiѕ болуы, яєни белгiлi бiр сґздер тобына жаппай жалєану ќасиетi, т.б. Осылайша єалым еѕ алдымен тiлдiѕ табиєатына тəн iшкi заѕдылыќтарын саралап алып, соєан сїйенудi, «кґзсiз елiктеу» мен «жґнсiз солыќтаудан» арылуды талап еттi. Ал бїгінгі ешкімге жалтаќтамайтын, ішкі жəне сыртќы цензураныѕ не екенін білмей ґскен жас буын зерттеушілерге бўл принциптер жол бастар темірќазыќ болса игі. проф. Нўргелді УƏЛИ, Єарифолла ƏНЕС, єылым докторлары

КҐРНЕКТI ЄАЛЫМ Ы.Е. МАМАНОВТЫЅ ЄЫЛЫМИ КОНЦЕПЦИЯЛАРЫ ТУРАЛЫ (Алєы сґз орнына) Ќаншама жылдар ґтсе де еѕбектерi еш уаќытта ескiрмейтiн, керiсiнше, ондаєы айтылєан ой-тўжырымдары, пайымдаулары мен байыптаулары заттыѕ, ќўбылыстыѕ мəнiн ашуєа, астыртта жатќан ќыр-сырына тереѕдей тїсуге жол ашатын, тыѕ ойєа ќозєау салатын маѕыздылыєы мен мəндiлiгi аса жоєары зерттеулерiмен тўлєасы биiктеп тўратын дара туєан єалымдар болады. Солардыѕ бiрi – ќазаќ тiл єылымыныѕ їркердей шоєырына кiретiн, дара тўлєалардыѕ санатына ќосылатын єалым-ўстаз Ыбырайым Есенєўлўлы Маманов. Ќазаќ тiл танымында грамматикалыќ ойлаудыѕ ґрiстеуiне, морфологиялыќ iлiмнiѕ дамуына їлес ќосќан єалымныѕ артында ќалдырєан ќўнарлы мўрасы мол. Оларды єылыми-теориялыќ, оќу-əдiстемелiк, жалпы филологиялыќ, тарихи танымдыќ деп топтастыра ќарастыруєа болады. Əдетте єалымныѕ єылымитеориялыќ зерттеулерi ґз кезеѕiндегi таным-бiлiмге ќаншалыќты їлес ќосќан ретроспективтiлiгiмен, сондай-аќ байырєы кезде айтќан ой-пiкiр, идеялары мен теориялыќ тўжырымдарыныѕ ќазiргi кездегi ќолданылу деѕгейiмен, яєни синхрондылыєымен жəне болашаќтаєы зерттеулерге жол ашатын перспективтi сипатымен баєаланады. Жалпы айтќанда, сонау 30-жылдарєа дейiн де ќазаќ грамматикасыныѕ негiзi ќаланып, бас-аяєы тїгелдендi дегенмен, єылыми-теориялыќ əрi практикалыќ пəн ретiнде ќазаќ грамматикасыныѕ зерттелетiн, айќындалатын мəселелерi кґп едi, шешуi ќиын мəселелер мен ќайшылыќтар əлi де аз емес. Ы.Е. Маманов ґз зерттеулерiнде грамматиканыѕ аса кїрделi, ќайшылыќќа толы ќиын мəселелерiн нысана етiп алды, соларды айќындаудыѕ, себеп-салдарын табудыѕ баєыт-баєдарын кґрсетiп отырды. Сондай-аќ грамматиканы белгiлi бiр ќўрылымдардыѕ ґзара байланысты ќатаѕ жїйесi жəне əртїрлi бiрлiктер мен элементтердiѕ, олардыѕ ґзара ќатынасынан тўратын кїрделi ќўбылыс

Алєы сґз I ЌАЗIРГI ЌАЗАЌ ТIЛI (етiстiк) Етістік КIРIСПЕ § 1. ЕТIСТIК ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТЇСIНIК § 2. ТЇБIР ЕТIСТIКТЕР § 3. МОДИФИКАЦИЯЛЫ ЕТIСТIКТЕР § 4. САЛТ ЖƏНЕ САБАЌТЫ ЕТIСТIКТЕР ЖƏНЕ ОЛАРДЫЅ ЕТIСТЕРМЕН ЌАТЫСЫ § 5. САЛТ ЕТIСТIКТIЅ САБАЌТЫ ЕТIСТIККЕ‚ САБАЌТЫ ЕТIСТIКТIЅ § 6. КЇШЕЙТПЕЛI ЕТIСТIК § 7. КЇРДЕЛI ЕТIСТIК § 8. КҐМЕКШI ЕТIСТIКТЕР § 9. КЇРДЕЛI ЕТIСТIКТIЅ ТЇРЛЕРI § 10. СЫПАТ КАТЕГОРИЯСЫ § 11. ЕТIСТIКТIЅ БОЛЫМСЫЗДЫЌ ТЇРЛЕРI § 12. ЕТIСТIКТЕРДIЅ ЖIКТЕЛУ ЖЇЙЕСI § 13. ТЎЙЫЌ ЕТIСТIК § 14. КҐСЕМШЕ § 15. ЕСIМШЕ § 16. РАЙ КАТЕГОРИЯСЫ § 17. ШАЌ ТУРАЛЫ ТЇСIНIК

Етістік КIРIСПЕ Ўсынылып отырєан оќу ќўралы автордыѕ бiрнеше жыл бойы университетте оќыєан лекцияларыныѕ негiзiнде жазылып отыр. Оќулыќќа енген материалдардыѕ тарауларєа бґлiнуi‚ олардыѕ орын тəртiбi жəне таќырыптардыѕ баяндалуы жґнiнде лингвистикалыќ əдебиетке сїйенумен ќатар ана тiлiнiѕ ґзiндiк грамматикалыќ ќасиеттерi‚ тiлдiк фактiлерi кґбiрек басшылыќќа алынды. Осыєан орай ќазiрге дейiн ќолданылып жїрген ќазаќ тiлi оќулыќтары мен бўл оќу ќўралыныѕ арасында бiраз ќайшылыќ та болуы мїмкiн. Бiраќ бўл еѕбектi жазуда автор оќу программасын басшылыќќа ала отырып‚ кґбiне ґз тəжiрибесiне сїйенедi. Ќазаќ тiлiнiѕ морфологиялыќ ќўрылысын жаќсы бiлу їшiн сґз ќўрамында кездесетiн алуан тїрлi ќосымшалардыѕ жеке ќасиеттерiн тереѕ бiлу шарт. Ќосымшалардыѕ сґз iшiндегi орын тəртiбi‚ атќаратын ќызметi жалєамалыќ принципте жїйелi тїрде ќалыптасќан. Осыєан орай етiстiктiѕ грамматикалыќ категорияларыныѕ əрбiр формасы ґзiне тəн ќосымшалары арќылы бiрiнен-бiрi сатылы тїрде пайда болып отырады. Оќулыќќа енген материалдарды тарауларєа бґлгенде де етiстiк категорияларыныѕ осы сатылыќ ерекшелiктерi‚ маєыналыќ жаќтары жəне грамматикалыќ ґзгерiске тїсу ќасиеттерi ескерiлдi. Барлыќ категориялар алдымен екi їлкен тарауєа бґлiнедi: 1. Негiзгi етiстiк. 2. Функциялыќ етiстiк тўлєалары. Негiзгi етiстiктер ґзара тїбiр етiстiктер мен модификациялы етiстiктер болып екiге бґлiнедi. Тїбiр етiстiктерге етiстiктiѕ лексикалыќ маєынасына ие болатын сґздер жатады да‚ олар тўлєасына – жасалу жаєына ќарай бiрнеше тїрге бґлiнедi. Модификациялы етiстiктерге: етiс‚ дїркiндi етiстiктер‚ кїрделi етiстiк формалары жатады. Бўлардыѕ əрќайсысы ґзара бiрнеше тїрге бґлiнуi мїмкiн. Модификациялы етiстiктердiѕ тїбiр етiстiктерден айырмасы‚ тїбiр етiстiктерге сґздiѕ лексикалыќ маєынасын бiлдiретiн бґлiгi жатса‚ модификациялы етiстiктерге белгiлi ќосымшалар немесе кґмекшi етiстiктер арќылы їстеме грамматикалыќ маєына бiлдiретiн етiстiк формалары жатады. Тїркологиялыќ

Етістік еѕбектерде тїбiр етiстiктер мен модификациялы етiстiктердiѕ аражiгi наќты ажыратылмай‚ бўлар кґп жерде бiр-бiрiмен араласып кетiп жїр. Əсiресе жўрнаќ арќылы жасалєан туынды тїбiр етiстiк пен етiс‚ дїркiндi етiстiк формалары жиi шатыстырылады. Мысалы‚ орта мектепке арналєан “Ќазаќ тiлi грамматикасы” (I бґлiм) оќулыєында етiс формаларын туынды тїбiр етiстiкке жатќызады1 (“Негiзгi тїбiрге етiс жўрнаќтары ќосылып барып жасалєан етiстiктер туынды тїбiр болады”). “Ќазiргi ќазаќ тiлi” оќулыєында етiс ґз алдына жеке грамматикалыќ категория есебiнде берiледi2. Туынды тїбiр етiстiк пен етiс формалары бiр емес‚ бўлар екеуi – екi категория. Жўрнаќ арќылы жасалєан туынды тїбiр етiстiктер (ойна‚ ойла‚ ќаныќ‚ кґнiк) тїбiр сґз дəрежесiнде єана ќолданылады‚ оныѕ жўрнаќтары їстеме грамматикалыќ маєына бiлдiрмейдi‚ тек бiр типтес сґздер тобын жасайды. Ал етiс жўрнаќтары негiзгi жəне туынды тїбiр етiстiктерге жалєанып‚ жалєанєан сґздерiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпей‚ оларєа грамматикалыќ маєына їстейдi‚ грамматикалыќ модель жасайды. Оќулыќтыѕ екiншi тарауы функциялыќ етiстiк тўлєалары деп аталады. Бўл функциялыќ етiстiк тўлєалары – етiстiк негiздерiне арнайы жўрнаќтары жалєану арќылы туатын категориялар. Бўлар ґзiнiѕ мынадай ќасиеттерi арќылы белгiленедi. Бiрiншiден‚ ќазаќ тiлiнде негiзгi етiстiктер ґздiгiнен жiктелмейдi‚ яєни оларєа жiктiк жалєаулары‚ есiм сґздер сияќты‚ тiке жалєанбайды. Ал функциялыќ етiстiк тўлєалары жiктiк жəне тəуелдiк жалєаулары арќылы жаќќа бґлiнiп жiктеледi. Функциялыќ етiстiктердiѕ екiншi ерекшелiгi‚ бўлар басќа сґз таптарыныѕ грамматикалыќ функциясын атќарады‚ яєни басќа сґз таптарымен мəндес болып келедi. Соєан орай бўлар їш топќа бґлiнедi. Бiрiншi тобы зат есiмге бейiм болады (тўйыќ етiстiк‚ -єы формантты етiстiк‚ -с формантты етiстiк). Екiншi топќа жататындары маєынасы‚ ќызметi жаєынан сын есiмге бейiм болады (есiмше формалар). Їшiншi топќа жататын функциялыќ етiстiк тўлєалары їстеуге бейiм болады да‚ ќимыл їстеу деп аталады. Бўєан кґсемше формалары‚ шартты рай формасы жатады. Осы функциялыќ етiстiктердiѕ жiктелуi арќылы етiстiктiѕ рай‚ шаќ формалары пайда болады. 1 Кеѕесбаев I., Ысќаќов А., Аханов К. Ќазаќ тiлi грамматикасы. I бґлiм. Алматы, 1960. 119-б. 2 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954. 291-б.

Етістік Сґйтiп‚ етiстiк категорияларын мынадай тəртiппен сатылап бґлуге болады. Бiрiншi орында тїбiр етiстiктер‚ екiншi орында модификациялы етiстiктер‚ їшiншi орында функциялыќ етiстiк тўлєалары‚ тґртiншi орында рай‚ шаќ категориялары. Ќазаќ тiлiндегi етiстiк материалдарын студенттерге осы тəртiппен бiрiнен-бiрiн туєызып‚ жїйелi тїрде їйрету методикалыќ жаєынан да ўтымды екендiгiн оќыту тəжiрибелерi толыќ дəлелдедi. Грамматикалыќ оќулыќтарда жəне тiл бiлiмi жґнiнде жазылєан жеке еѕбектерде де лексикалыќ‚ лексика-семантикалыќ‚ лексика-грамматикалыќ‚ грамматикалыќ категория‚ категориялыќ форма, таєы сол сияќты терминдер кґп ќолданылады. Бiраќ грамматикалыќ материалды осы терминдерге сəйкес топтастыруда алалыќтар кездесiп отырады. Əрине‚ мўндай жаєдай студенттiѕ материалды дўрыс тїсiнуiне бґгет жасайды. Педучилищеге арналєан ќазаќ тiлi оќулыєында етiстiктердi лексика-семантикалыќ категориялар жəне грамматикалыќ категориялар деп екi топќа бґледi. Бiрiншiсiне кґсемше‚ есiмше‚ болымды жəне болымсыз етiстiк‚ сабаќты жəне салт етiстiктер‚ етiстер жатќызылєан да‚ екiншiсiне рай‚ шаќ категориялары жатќызылєан1. “Ќазiргi ќазаќ тiлi” оќулыєында бўлардыѕ барлыєын бiр топќа жатќызып‚ семантикалыќ система деп атайды2. Ќолданылып жїрген ќазаќ тiлi оќулыќтарында сабаќты жəне салт етiстiк бiр жеке‚ етiстер бiр жеке‚ əрќайсысы ґз алдына жеке категория тїрiнде ќарастырылады. Бiз ґздiк жəне ырыќсыз етiс формаларын салт етiстiктiѕ ќўрамында‚ соныѕ грамматикалыќ формалары есебiнде ќарадыќ. Ал ґзгелiк етiс формасын – салт етiстiктен сабаќты етiстiкке айналєан грамматикалыќ форма деп баяндадыќ. Ґйткенi ґздiк‚ ырыќсыз етiс жўрнаќтары – сабаќты етiстiктi салт етiстiкке айналдыратын морфемалар. Ал ґзгелiк етiс жўрнаќтары – салт етiстiктi сабаќты етiстiкке айналдыратын морфемалар. Олардыѕ ґздiк‚ ырыќсыздыќ жəне ґзгелiк маєынала-ры сол формалардан туады. Былайша айтќанда‚ ґздiк‚ ырыќсыз жəне ґзгелiк етiс жўрнаќтары сабаќты жəне салт етiстiктердiѕ сыртќы категориялыќ формасын бiлдiрсе‚ олардыѕ маєыналары (ґздiк‚ ырыќсыз‚ ґзгелiк) сол формалардыѕ iшкi мазмўны болып табылады. Яєни сыртќы формасы мен iшкi маєынасы бiр тўлєаныѕ екi белгiсi болып саналады. Сондыќтан да ґздiк‚ ырыќсыз‚ ґзгелiк 1 Əбуханов Є. Ќазаќ тiлi. Алматы, 1960. 175-188-бб. 2 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы,1954. 280-б.

Етістік етiс жўрнаќтарын сабаќты‚ салт етiстiктерден айырып ќарауєа болмайды. Ќазаќ тiлiнде‚ негiзiнен‚ əр сґз табына тəн грамматикалыќ категориялардыѕ формалары арнайы морфемалар арќылы белгiленедi. Мысалы‚ кґсемше категориясыныѕ їш формасы бар‚ əрќайсысы белгiлi морфема арќылы жасалады 1) -ып‚ -iп‚ -п; 2) -а‚ -е‚ -й; 3) -єалы‚ -гелi‚ -ќалы‚ -келi). Есiмше‚ рай‚ шаќ категориялары да сол сияќты. Зат есiмнiѕ септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк категориялары да арнайы ќосымшалар арќылы белгiленедi. Ал сабаќты жəне салт етiстiк категориясы екi тїрде кездеседi: 1) категориялыќ топ (разряд) тїрiнде; 2) категориялыќ форма тїрiнде. Сабаќты‚ салт етiстiктердiѕ категориялыќ топтары ешќандай грамматикалыќ кґрсеткiшсiз-аќ‚ ґзiнiѕ iшкi маєынасына ќарай‚ салт жəне сабаќты етiстiк болып бґлiнедi: алу‚ беру‚ жинау‚ тiстеу – сабаќты етiстiктер; келу‚ ќайєыру‚ шулау‚ ќызару – салт етiстiктер. Категориялыќ формалар – етiстiктердiѕ арнайы морфемалар арќылы салт жəне сабаќты етiстiк болып бґлiнуi: жуыну‚ кґрiну‚ созылу – салт етiстiктер; жылату‚ аєарту‚ кїлдiру‚ отырєызу – сабаќты етiстiктер. Ќазаќ тiлiндегi етiстiк категориясыныѕ басты таќырыптарына арналып бiрнеше монографиялыќ еѕбектер шыќты. Атап айтќанда: Н. Сауранбаев “Семантика и функции деепричастии в казахском языке”‚ 1944; И. Е. Маманов “Вспомогательные глаголы в казахском языке”‚ 1949; А. Ќалыбаева (Хасенова) “Ќазаќ тiлiндегi етiс категориясы”‚ 1951; Т. Ќордабаев “Ќазаќ тiлiндегi етiстiктердiѕ шаќ категориясы”‚ 1953; А. Хасенова “Ќазаќ тiлiндегi -ла‚ -ле аффикстi туынды тїбiр етiстiктер”‚ 1957; И. Ќ. Ўйыќбаев “Ќазiргi ќазаќ тiлiндегi етiстiктiѕ кґрiнiстерi”‚ 1958; “Вопросы грамматики тюркских языков”‚ Алма-Ата‚ 1958; “Вопросы составления описательных грамматик языков народов СССР”‚ Уфа‚ 1958. Студенттер ўсынылып отырєан оќу ќўралы бойынша жеке таќырыптарды ґткенде‚ жоєарыда кґрсетiлген кiтаптардыѕ сол таќырыптарєа байланыстыларын оќып отыруєа тиiс. Автор

Етістік § 1. ЕТIСТIК ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТЇСIНIК Етiстiк – ќимылдыѕ немесе ќимыл тїрiнде ґтетiн тїрлi процестердiѕ атын бiлдiретiн сґз табы. Яєни заттыѕ ќимылын‚ кїйiн‚ белгiнiѕ‚ кґѕiл-кїйдiѕ‚ ќарым-ќатынастыѕ ќимыл тїрiнде ґзгеру процесiн бiлдiретiн сґздер етiстiк деп аталады. Етiстiк сґз таптарыныѕ iшiндегi еѕ кґлемдi де кїрделiсi болып саналады. Есiм сґздермен салыстырєанда‚ етiстiк ґзгергiш‚ сґйлем ќўруда‚ сґз тiркесiн жасауда ґте икемдi тїрде їлкен ќызмет атќарады. Етiстiктiѕ грамматикалыќ ќўбылыстары əр алуан жəне олардыѕ оралымды ќолданылуы оныѕ ерекше белгiсi болып табылады. Етiстiк есiм сґздердiѕ септiк формаларын меѕгередi‚ сґйтiп‚ басќа сґздермен синтаксистiк байланысќа тїседi. Ќазiргi ќазаќ тiлi етiстiгi грамматикалыќ категорияларєа бай. Ол категориялардыѕ əрќайсысыныѕ ґзiне тəн формалары бар. Ол формалар басќа да тїркi тiлдерi сияќты‚ жалєамалыќ (агглютинатив) приципте арнайы ќосымшалар арќылы белгiленедi. Əр ќосымшаныѕ сґз ќўрамында ґзiнiѕ тиянаќты орны‚ маєынасы жəне атќаратын ќызметi жїйелi тїрде ќалыптасќан. Сонымен бiрге бiр формадан екiншi форма‚ екiншi формадан їшiншi форма сатыланып жасалу – ќазаќ тiлiне тəн ќасиет. Мысалы‚ жаз – тїбiр етiстiк‚ жазыс – ортаќ етiс‚ жазыспа – етiстiктiѕ болымсыз тїрi‚ жазыспадыѕ – жедел ґткен шаќ‚ жазыспадыѕдар – жедел ґткен шаќтыѕ кґпше тїрi. Мiне‚ бўл мысалда бiр жаз етiстiгiне жалєанєан əр ќосымшалардыѕ əрќайсысы грамматикалыќ белгiлi бiр маєына бiлдiрiп‚ ќызмет атќарып тўр. Ќазаќ тiлiндегi етiстiктiѕ ќўрылымын жаќсы тїсiну їшiн оныѕ кґптеген сґз тудырушы жəне форма тудырушы аффикстерiн‚ олардыѕ грамматикалыќ ќызметтерiн – функцияларын осы тiлдiѕ ґз тўрєысынан‚ агглютинативтiк ерекшелiгiн ескере отырып айыру керек. Етiстiктiѕ тїбiр сґздерге əртїрлi жўрнаќтар жалєану арќылы жасалуын синтетикалыќ тəсiл деймiз. Сонымен бiрге ќазаќ тiлiнде сґздердiѕ тiркесуi арќылы да‚ яєни аналитикалыќ тəсiлмен жаѕа маєыналы ќимылдыќ ўєым тудыратын сґздер жасалады. Асан кеше киноєа барєан жəне Асан кеше киноєа бара жатќан деген сґйлемдерде баяндауыштары – барєан жəне бара жатќан етiстiктерi – ґткен шаќ формасында‚ шаќ кґрсеткiшi – -єан‚ -ќан (есiмшенiѕ жўрнаєы). Бiрiншi сґйлемде бiр ќимылдыѕ (бару)

Етістік болєандыєы туралы нəтижесiн хабарлау. Ал екiншi сґйлемде бара жату – ќимылдыѕ жай нəтижесi емес‚ процесс тїрiнде ґткендiгiн бiлдiредi. Мўнда ќимылдыѕ процесс тїрiнде (созылыѕќы) ґтуiн бiлдiрiп тўрєан – жат кґмекшi етiстiгi. Сол сияќты келгiм келедi‚ келсем еттi деген кїрделi етiстiктер ќалау‚ ґкiнiш рай формалары болып аналитикалыќ тəсiлде ќалыптасќан. Немесе Асан малын жайластырды немесе жайластырады‚ жайластырыпты‚ жайластырмаќшы дегенде‚ бiр етiстiктiѕ бiрнеше формаларын кґремiз. Осы əр форманыѕ ґзiндiк грамматикалыќ маєынасы бар да‚ сол грамматикалыќ маєынаны бiлдiрушi арнайы ќалыптасќан морфемалары бар. Ќазаќ тiлiндегi етiстiк формалары лексика-грамматикалыќ ќызметтерiне ќарай‚ алдымен екi їлкен топќа бґлiнедi: 1. Негiзгi етiстiктер. 2. Функциялыќ етiстiктер. НЕГIЗГI ЕТIСТIКТЕР Негiзгi етiстiктер – етiстiктiѕ грамматикалыќ категорияларыныѕ барлыќ формаларына негiз болады. Яєни етiстiктiѕ есiмше‚ кґсемше‚ рай‚ шаќ формалары осы негiзгi етiстiктерге арнайы морфемалар жалєану арќылы жасалады. Негiзгi етiстiктi функциялыќ етiстiктерден айырудыѕ басты критерийлерi‚ бiрiншiден‚ етiс-тiктiѕ болымсыздыќ тїрiн жасайтын -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/ -пе ќосымшалары осы негiзгi етiстiктерге тiкелей жалєанады. Функциялыќ етiстiктiѕ грамматикалыќ кґрсеткiштерi – морфемалары осы болымсыздыќ ќосымшаларынан соѕ жалєанады. Былайша айтќанда‚ болымсыздыќ ќосымшалар -ма/-ме‚ -ба/ -бе‚ -па/-пе негiзгi етiстiктер мен функциялыќ етiстiктердiѕ шегарасын кґрсетiп тўратын белгi ретiнде жўмсалады. Мысалы‚ ойла+ма+єан‚ кел+ме+ген‚ айт+па+ды‚ кетiп ќал+ ма+са‚ отырєыз+ба+ймын, т.б. Ќазаќ тiлiнде етiстiктердiѕ есiм сґздерден басты бiр айырмасы – жiктелу конструкциясында. Яєни есiм сґздердiѕ тїбiрiне жiктiк‚ тəуелдiк жалєаулары тiкелей жалєанып‚ жаќќа бґлiнетiн болса‚ негiзгi етiстiктерге жiктiк жалєаулары тiкелей жалєанбайды1. Екiншiден‚ егер негiзгi етiстiктер тiкелей жiктелмейтiн болса‚ функциялыќ етiстiктер жiктiк жəне тəуелдiк жалєаулары жалєану арќылы жаќќа бґлiнiп тїрленедi. Їшiншiден‚ негiзгi етiстiктер бўйрыќ райдыѕ II жаќ жекеше‚ анайы тїрiмен сəйкес келедi. 1 Отыр, тўр, жїр, жатыр ќалып етiстiктерi єана тiкелей жiктеледi.

Етістік Негiзгi етiстiктер етiстiктiѕ басќа категорияларынан ґзiнiѕ осы ќасиеттерi арќылы айрылады. Негiзгi етiстiктер лексика-грамматикалыќ маєыналарына ќарай екi тїрге бґлiнедi: 1. Тїбiр етiстiктер. 2. Модификациялы етiстiктер. Бўлардыѕ iшiнде тїбiр етiстiктер тїбiр сґздер ќатарында сґз тудырушы категорияєа жатады. Негiзгi етiстiктiѕ екiншi тїрi – модификациялы етiстiктер сол тїбiр етiстiктерден туатын грамматикалыќ категориялар болып саналады. Яєни етiс‚ кїшейтпелi етiстiк‚ кїрделi етiстiк негiздерi тїбiр етiстiктерге таза грамматикалыќ маєына їстейтiн модификациялы формалар болып табылады. Бўл модификациялы формалар ґзiнiѕ морфологиялыќ тїрленуi жəне синтаксистiк ќызметi жаєынан тїбiр етiстiктермен ўќсас болып, негiзгi етiстiк тобына жатќанымен ґзiнiѕ грамматикалыќ маєынасы жаєынан бўлар тїбiр етiстiктерден бїтiндей басќа категория. Яєни бўлар тїбiр етiстiктердiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпей, оларєа грамматикалыќ маєына їстейтiн таза морфологиялыќ тўлєалар. § 2. ТЇБIР ЕТIСТIКТЕР Етiстiктiѕ барлыќ грамматикалыќ формаларына ґзек болып‚ лексикалыќ маєына бiлдiретiн бґлiгi тїбiр етiстiк деп аталады. Былайша айтќанда‚ тїбiр етiстiктер – етiстiктiѕ лексикалыќ единицасы (талшыєы) болып табылады. Ќазаќ тiлiнде тїбiр етiстiктер сыртќы тўлєасына‚ жасалу жолына ќарай беске бґлiнедi: 1. Негiзгi тїбiр. 2. Туынды тїбiр. 3. Кiрiккен тїбiр. 4. Ќос тїбiр. 5. Тiркестi тїбiр. 1. Негiзгi тїбiр етiстiктер Негiзгi тїбiр етiстiктерге‚ ќазiргi ќазаќ тiлi тўрєысынан‚ əрi ќарай бґлшектеуге келмейтiн етiстiктiѕ маєыналы бґлiгi жатады. Яєни негiзгi тїбiр етiстiктер жеке грамматикалыќ элементтерге бґлiнбейдi. Негiзгi тїбiр етiстiктер кґбiне бiр буынды болып келедi: ал‚ кет‚ кел‚ тўр‚ жаз‚ жу‚ бiл, т.б. Негiзгi тїбiрдiѕ екi буынды болып келуi аз кездеседi. Боя‚ бґге‚ еге‚ ќуза‚ шаќыр‚ ќара‚ сўра‚ ќама, т.б. Екi буынды негiзгi тїбiр етiстiктердiѕ ґзi ертеде екi элементтен кiрiгiп‚ тўтасып кеткендiгi байќалады. Мысалы‚ оян – оят немесе жўбан – жўбат‚ ќайт – ќайыр сґздерiнiѕ тї-бiрлес екендiгi‚ яєни бiр тїбiрден пайда болєандыєы байќалып тўрады. Ал негiзгi тїбiрдiѕ їш буынды болып келуi бiрлi-жарым болмаса‚ кездеспей-

Етістік дi. Сол сияќты‚ ќазаќ тiлiндегi итер етiстiгi татар тiлiнде iт тїрiнде айтылады. Соєан ќараєанда‚ ертеде итер сґзi ќазаќ тiлiнде де екi элементтен (ит жəне ер) ќўралєандыєын аѕєарамыз. Ќазаќ тiлiнде сана‚ тґсе‚ ойна‚ ќыса сияќты туынды тїбiр етiстiктердiѕ екi элементтен тўратындыєы айќын кґрiнiп тўрады. Сондыќтан олардыѕ туынды тїбiр екендiгi ешќандай талас тудырмайды. Ал осы етiстiктермен сыртќы тўлєасы ўќсас сїйре‚ сўра‚ тала‚ ќада‚ ќауза, ќама жəне тїкiр‚ їшкiр‚ аќыр етiстiктерi сґз элементтерiне бґлiнбейдi. Мїмкiн‚ бўлар да ерте кезде туынды етiстiк болєан шыєар‚ бiраќ ќазiргi ќазаќ тiлi тўрєысынан ќараєанда‚ бўл етiстiктер негiзгi тїбiрге жатады. Ґйткенi олар тїбiр жəне ќосымша болып ґзара бґлуге кґнбейдi. Сґйтiп‚ етiстiктiѕ негiзгi тїбiрiне сґз элементтерiне бґлiнбейтiн етiстiктер єана жатады. 2. Туынды тїбiр етiстiктер Бўл кїнге дейiнгi ќолданылып келе жатќан ќазаќ тiлi оќулыќтарында туынды тїбiр туралы мынадай аныќтама берiлiп келедi: “Туынды сґздер деп тїрлi жўрнаќтар арќылы негiзгi тїбiрлерден ґрбiген сґздердi айтамыз”1. “Негiзгi тїбiрге жўрнаќ жалєану арќылы жасалєан сґз туынды тїбiр немесе туынды сґз деп аталады”2. Бўл аныќтамалар туынды тїбiрдiѕ табиєатын‚ оныѕ жасалу жолдарын толыќ ќамти алмайды. Ґйткенi тiлiмiзде оќулыќ‚ бiлместiк‚ тергеушi сияќты кґптеген туынды тїбiр сґздер бар. Бўлар негiзгi тїбiрден жасалєан сґздер емес. Олар тўйыќ етiстiк‚ ґткен шаќ есiмше‚ келер шаќ есiмше формаларына жўрнаќ жалєану арќылы жасалєан жаѕа маєыналы туынды тїбiр сґздер. Олай болса‚ туынды тїбiр сґздер тек негiзгi тїбiрден єана емес‚ басќа сґздерден де‚ кейбiр грамматикалыќ формалардан да жасалатындыєы байќалады. Сондыќтан туынды тїбiр деп бiр сґзге жўрнаќ жалєану арќылы пайда болєан жаѕа маєыналы сґздi айту керек. Яєни туынды тїбiр негiзгi тїбiрден де‚ туынды тїбiрден де‚ бiрiккен тїбiрден де‚ басќа кейбiр грамматикалыќ формалардан да жасалады. Мысалы‚ бiлiм‚ биле‚ тўзда – негiзгi тїбiрден‚ бiлiмсiз‚ кїлiмде‚ бїрмеле – туынды тїбiрден; денсаулыќ‚ жалаѕашта‚ жалаѕќабатта – бiрiккен тїбiрден; кґргендi‚ кґргенсiз‚ бiлместiк – есiмшеден; тергеушi‚ оќушы‚ оќулыќ – тўйыќ етiстiктен. Туынды тїбiр жасайтын жўрнаќтар ґзiнiѕ жалєанєан сґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертiп‚ жаѕа сґз тудырады. Мўндай сґз 1 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954. 191-б. 2 Кеѕесбаев I., Ысќаќов А., Аханов К. Ќазаќ тiлi грамматикасы. Алматы, 1960. 53-б.

Етістік тудырушы жўрнаќтар ќазаќ тiлiнде алуан тїрлi‚ сонымен бiрге сґз тудырушы жўрнаќтар‚ негiзiнен‚ əрбiр сґз табына бґлiнедi де‚ сол сґз табыныѕ тўлєалыќ белгiлерiн кґрсетедi. Мысалы‚ малшы‚ ќойшы‚ оќушы‚ жазушы‚ етiкшi туынды тїбiрлерi -шы/-шi жўрнаєы арќылы жасалєан зат есiмдер. Ал аќылды‚ кїштi‚ əлдi‚ əлсiз‚ тїпсiз сґздерi -ды/-дi‚ -ты/-тi жəне -сыз/-сiз жўрнаќтары арќылы жасалєан туынды сын есiмдер. Ойла‚ ойна‚ биле‚ тiсте‚ кґзде сґздерi -ла/-ле‚ -да/де‚ -та/-те жўрнаќтары арќылы жасалєан туынды етiстiктер. Таєы сол сияќты басќа сґз таптарына да тəн‚ арнайы сґз тудырушы жўрнаќтары бар. Бўл жўрнаќтар əр сґз табыныѕ маєыналыќ ерекшелiктерiмен бiрге олардыѕ сыртќы тўлєалыќ белгiлерiн де кґрсетедi. Жўрнаќ арќылы бiр сґз табынан екiншi сґз табына немесе‚ мысал їшiн‚ зат есiмнен зат есiмге айналєан туынды тїбiрлердiѕ лексикалыќ маєынасы ґзгерген жаѕа сґз екендiгi талас тудырмайды. Мысалы‚ бiлiм‚ алєыр‚ аќылды‚ бойшаѕ‚ ойна‚ биле‚ жоєары, т.б. сияќтылар ґзгерiп‚ бiр сґз табынан екiншi сґз табына ауысќан сґздер. Немесе етiкшi‚ ќойшы‚ сґздік‚ кґзiлдiрiк дегенде де жаѕа маєыналы сґз туєандыєы айќын кґрiнiп тўр. Əйткенмен‚ олардыѕ лексикалыќ маєынасы бастапќы сґздiѕ маєынасынан бїтiндей алшаќтап, їзiлiп кетпейдi. Бўлардыѕ арасындаєы сґздік маєына белгiлi дəрежеде байланыста болады. Сондайаќ жўрнаќ арќылы етiстiктен етiстiк‚ яки сын есiмнен сын есiм жасалєанда‚ мўндай сґздердiѕ лексикалыќ маєынасы ґзгерген жаѕа сґз екендiгiн немесе сол сґз табына тəн грамматикалыќ форма екендiгiн айыру кейде ќиынєа тїседi. Тїркi тiлдерiнде сґз тудырушы жўрнаќ пен форма тудырушы жўрнаќтар ґзара мынадай ерекшелiктерi арќылы ажыратылады. Бiрiншiден‚ сґз тудырушы жўрнаќ жалєанєан сґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертiп‚ жаѕа маєыналы туынды тїбiр сґз тудырады. Сонымен бiрге əрбiр сґз тудырушы жўрнаќ белгiлi типтес сґздердiѕ тобын жасайды. Мысалы‚ етiкшi‚ ќойшы‚ балыќшы‚ тiгiншi дегенде‚ -шы/-шi жўрнаєы арќылы кəсiптiк ўєымды бiлдiретiн типтес сґздердiѕ тобы жасалады. Ал сарєаю‚ азаю‚ кґбею‚ ќызару‚ кґгеру дегенде‚ -ай/-ей‚ -ар/-ер жўрнаќтары арќылы белгiнiѕ ґзгеру процесiн бiлдiретiн бiр типтес туынды тїбiр етiстiктер жасалєан. Сґйтiп‚ сґз тудырушы жўрнаќтар типтес сґздердiѕ тобын жасайды. Форма тудырушы жўрнаќтар ґзiнiѕ жалєанєан сґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпейдi‚ тек сол жалєанєан сґзiне грамматикалыќ маєына їстейдi. Форма тудырушы жўрнаќ бiр сґз табын екiншi сґз табына аудармайды‚ бастапќы сґз ќай сґз табы болса‚ форма тудырушы жўрнаќ арќылы жасалєан тўлєа

Етістік да сол сґз табына тəн грамматикалыќ форма болып саналады. Мўндай грамматикалыќ тўлєалар ґзi жасалєан бастапќы тўлєамен коррелятивтi тїрде ќатар ґмiр сїредi. Мысалы‚ етiстiк тїбiрiне -ыѕќыра/-iѕкiре жўрнаєы жалєану арќылы жасалєан кїшейтпелi етiстiктер: ал – алыѕќыра‚ жїр – жїрiѕкiре‚ же – жеѕкiре‚ iш – iшiѕкiре‚ кґтер – кґтерiѕкiре. Бўлардыѕ лексикалыќ маєынасы бiр‚ ал грамматикалыќ маєыналары басќа‚ жарыспалы тїрде‚ ќатар ґмiр сїредi. Сол сияќты сын есiмнiѕ салыстырмалы шырай формаларын тудырушы -раќ/-рек‚ -лау/-леу‚ -дау/-деу‚ -тау/- теу жўрнаќтары да форма тудыру ќызметiн атќарады. Салыстырмалы шырай формалары – сапалыќ сын есiм тїбiрiмен жарыса ќолданылатын грамматикалыќ тўлєа. Мысалы‚ ќызыл – ќызылыраќ‚ жаќсы – жаќсыраќ‚ аќылды – аќылдыраќ‚ бойшаѕ – бойшаѕыраќ, т.б. Сґз тудырушы жўрнаќ пен форма тудырушы жўрнаќтарды бiр-бiрiнен айырудыѕ екiншi бiр критерийi – сґз тудырушы жўрнаќтардыѕ жалєанатын сґзiнiѕ шегi болады. Яєни сґз тудырушы жўрнаќтар белгiлi сґздерге єана жалєанып‚ бiр типтес туынды тїбiр сґздер тобын жасайды. Мысалы‚ етiстiктiѕ сґз тудырушы жўрнаќтарыныѕ еѕ ґнiмдiсi – -ла/-ле‚ -да/-де‚ -та/-те. Бўл да кґрiнген сґзге жалєана бермейдi‚ оныѕ сґзге жалєану шегi бар. Бўл жўрнаќ əр сґз табынан таѕдап‚ туынды етiстiк бола алатын сґздерге єана жалєанады. Зат есiмнен тiсте‚ кґзде‚ ойла‚ кїмiсте болып‚ туынды тїбiр етiстiк жасалады. Ал ќайыѕ‚ жеѕ‚ стол‚ ќалам, таєы осы сияќты сґздерге -ла/-ле жалєанбайды немесе сын есiмнен жаќсыла‚ аќта‚ жаманда деген сґздер жасауєа болады‚ ал аќылды‚ суыќ‚ кїштi‚ бос‚ семiз сґздерiне -ла/-ле жалєанбайды. Осы сияќты басќа сґз таптарына тəн жўрнаќтар да таѕдап‚ тиiстi сґздерге єана жалєанады. Форма тудыратын жўрнаќтардыѕ сґзге жалєану шегi болмайды. Яєни олар жалєанатын сґз табына немесе белгiлi грамматикалыќ топќа енетiн сґздерге тїгелдей жалєанады. Мысалы‚ -ыѕќыра/ -iѕкiре жəне -с жўрнаќтары етiстiк тїбiрiне жїйелi тїрде тїгел жалєанады‚ ал басќа сґз таптарына жалєанбайды. Сґйтiп, бўл жўрнаќтар етiстiкке тəн грамматикалыќ форма жасайды. -раќ/-рек жўрнаќтары да сын есiмнiѕ грамматикалыќ тобы болып саналатын сапалыќ сын есiмдердiѕ тїбiрiне тїгелдей жалєанады да‚ сапалыќ сын есiмге тəн салыстырмалы шырай формасын жасайды. Бўл жґнiнде В.В. Виноградов сґз тудырушы категорияныѕ грамматикалыќ категориядан басты бiр айырмасы – бўлар сґздердiѕ грамматикалыќ маєынасын жинаќтап кґрсетерлiктей жїйелi тїрде ќолданылмайды дейдi1. Бўл – сґз тудырушы жəне 1 Виноградов В.В. Вопросы теории истории языка. С. 123.

Етістік форма тудырушы аффикстердiѕ аражiгiн айыру їшiн дўрыс берiлген аныќтама. Кейбiр авторлар аќшыл‚ ќызєылт‚ кґгiлдiр‚ сарєыш сґздерiн сын есiмнiѕ шырай категориясыныѕ грамматикалыќ формалары деп тїсiндiредi де‚ мўндаєы -шыл‚ -єылт‚ -iлдiр‚ -єыш жўрнаќтарын сґз тудырушы емес‚ форма тудырушы жўрнаќтарєа жатќызады1. Сол сияќты‚ соќќыла‚ тепкiле‚ жўлќыла‚ жўлмала‚ кґтермеле‚ созбала жəне жыламсыра‚ кїлiмсiре етiстiктерiн вид категориясына жатќызып‚ ондаєы -ќыла/-кiле‚ -мала/- меле‚ -бала/-беле‚ -мсыра/-мсiре ќосымшаларын етiстiктiѕ грамматикалыќ форма тудырушы жўрнаќтары деп тїсiндiредi2. Жоєарыда сґз тудырушы жəне форма тудырушы жўрнаќтарєа берiлген мiнездемелерге ќараєанда‚ бўл ќосымшаларды форма тудырушы жўрнаќтар ќатарына жатќызуєа келмейдi. Ґйткенi‚ бiрiншiден‚ бўл жўрнаќтар ґте ґнiмсiз‚ азєана сґздерге жалєанады. Мысалы‚ -єылт жўрнаєы тґрт-аќ сґзге жалєанады (сарєылт‚ ќызєылт‚ бозєылт‚ сўрєылт)‚ -єыш/-гiш‚ -шыл/-шiл‚ -iлдiр жўрнаќтары да екi-їш сґзден артыќ сґзге жалєанбайды. Етiстiк тїбiрiне жалєанатын -єыла/-гiле‚ -ќыла/-кiле‚ -мала/ -меле‚ -стыр/-стiр жəне -мсыра/-мсiре жўрнаќтары да тґрт-бес сґзден он-он бес сґзге дейiн жалєанады. Яєни бўл ќосымшалар грамматикалыќ абстракция жасай алмайды. Екiншiден‚ сарєыш‚ кґкшiл‚ ќызєылт сґздерiне салыстырмалы шырай жўрнаєы жалєану арќылы грамматикалыќ ґзгерiске тїседi. Мысалы‚ кґкшiлдеу‚ сарєышыраќ, т.б. -єыла/-гiле‚ -ќыла/-кiле жўрнаєыныѕ ќызметiн ќырєыз тiлiмен салыстыру арќылы аныќ кґруге болады. Ќазаќ тiлiнде -єыла/-гiле формантты сґздер 10–15-тен аспайды. Оныѕ ґзiнде де кейбiр сґздерде оныѕ жаѕа сґз тудырып тўрєан ќосымшасы – -єыла/-гiле‚ -ќыла/-кiле ме‚ жоќ -ла/-ле ме? Бўл жаєы да кґмескi. Мысалы‚ соќќыла‚ тепкiле‚ тїрткiле‚ жўлќыла сґздерiнiѕ жаѕа сґз жасауєа негiз болып тўрєан бґлiгi соќќы‚ тепкi‚ тїрткi‚ жўлќы туынды тїбiрлерi. Ал бўлардан екiншi рет жаѕа сґз тудырып тўрєан ќосымша -ла/-ле жўрнаєы болу керек. Бўл -ла/-ле жўрнаєы кейбiр зат есiмдерге жалєанып, ќимылдыѕ дїркiндiгiн бiлдiредi. Мысалы‚ жўдырыќта‚ желкеле‚ таяќта, т.б. Жоєарыдаєы тепкiле‚ соќќыла‚ тїрткiле етiстiктерi де осы тəрiздi ќимылдыѕ бiрнеше рет ќайталанєандыєын бiлдiредi. Ал ќырєыз тiлiнде -єыла/-гiле‚ -ќыла/-кiле жўрнаєы барлыќ етiстiк тїбiрiне жалєанып‚ етiстiктiѕ кґптiк формасын жасай1 Мўсабаев Ў. Ќазiргi ќазаќ тiлiндегi сын есiмнiѕ шырай категориясы. 1957. 2 Ўйыќбаев И. Ќазаќ тiлiндегi етiстiктiѕ кґрiнiс категориясы. 1958.

Етістік ды‚ яєни кґптiк маєына бiлдiретiн грамматикалыќ абстракция жасайды. Сондыќтан -єыла/-гiле‚ -ќыла/-кiле жўрнаєыныѕ грамматикалыќ ќызметi ќазаќ тiлi мен ќырєыз тiлiнде бiрдей емес. Ќазаќ тiлiнде бўл жўрнаќ сґз тудырушылыќ ќызмет атќарса‚ ќырєыз тiлiнде етiстiкке тəн кґптiк маєына бiлдiретiн форма тудырушы морфемалыќ ќызмет атќарады. Сґйтiп‚ ќазаќ тiлiнде негiзгi етiстiктер тўлєасын жасайтын жўрнаќтар‚ ќызметiне ќарай‚ екiге бґлiнедi: 1) сґз тудырушы жўрнаќтар. Бўл сґз тудырушы жўрнаќтар лексикаморфологиялыќ ќызмет атќарады. Ґйткенi олар сґздік мазмўны жаєынан лексикаєа жатады да‚ ал формасы жаєынан морфологияєа жатады. Яєни аффикс жалєану арќылы оныѕ тўлєасы ґзгерiп‚ жаѕа формаєа енедi; 2) форма тудырушы жўрнаќтар. Бўєан етiс‚ кїшейтпелi етiстiк жўрнаќтарын жатќызуєа болады. Олар етiстiк тїбiрiне жалєанып‚ етiстiкке тəн грамматикалыќ форма тудырады‚ жалєанєан сґздерiнiѕ лекси-калыќ мəнiн ґзгертпей‚ солармен кореллятивтi тїрде ґмiр сїредi. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде туынды тїбiр етiстiк жасайтын сґз тудырушы жўрнаќтардыѕ кейбiреулерi ґте ґнiмдi тїрде ќолданылса‚ ендi бiреулерi ґнiмсiз‚ бiрнеше сґздiѕ аумаєында ќолданылады. Туынды тїбiр етiстiк жасайтын сґз тудырушы жўрнаќтардыѕ ґнiмдiлерiнiѕ ќатарына мыналарды жатќызуєа болады. 1. -ла/-ле‚ -да/-де‚ -та/-те. Ќазаќ тiлiнде əрбiр сґз тудырушы жўрнаќ маєынасы жаєынан болсын‚ тўлєасы жаєынан болсын бiр типтес сґздердiѕ тобын жасайды. Ал -ла/-ле жўрнаєы барлыќ сґз табына (есiмдiктен басќа) жалєанып‚ алуан тїрлi туынды етiстiктер жасайды. Бўл етiстiктер тўлєасы жаєынан бiр типтес болєанымен‚ маєынасы жаєынан əрќилы болып келедi. -ла/ле жўрнаєы арќылы зат есiмнен жасалєан туынды тїбiр етiстiктер ќимыл иесiнiѕ iс-əрекетiн‚ кїш ќимылын‚ хайуанаттыѕ‚ ґсiмдiктiѕ жəне басќа да ќўбылыстардыѕ ґсу‚ ґзгеру процестерiн бiлдiредi. Мысалы‚ ойлау‚ тўздау‚ кїмiстеу‚ астарлау‚ гїлдеу‚ тїйiндеу‚ ќоздау‚ бўзаулау‚ жўмыртќалау‚ балалау, т.б. Сонысына ґкпелеген əкем‚ оныѕ їйiне соќпай кеттi (С. Мўќанов). Ќой ќоздап‚ тїйе боздап, ќорада у-шу (Абай). -ла/ле жўрнаєы арќылы сын есiмнен жасалєан туынды етiстiктер ќимыл иесiнiѕ iс-əрекетiн‚ ґзгеру процесiн бiлдiредi. Мысалы‚ əдемiлеу‚ кґркемдеу‚ жамандау‚ уаќтау‚ майдалау‚ iрiлеу, т.б. Комбинаттаєы еѕ ќиын жўмыстардыѕ бiрi – руданы майдалау (“Ќазаќстан əйелдерi” журн.). Ќаєаздарын мыєымдап ќалаєа шаєым жолдаєалы отырмын (М. Əуезов). -ла/-ле жўрнаєы жинаќтау жəне бґлшектiк сан есiмдерге жалєанып‚ туынды етiстiктер жасалады. Жинаќтау сан есiмнен жасалєан тїрi ќимыл

Етістік иелерiнiѕ ортаќ iсiн бiлдiредi де‚ бґлшектiк сан есiмнен жасалєан тїрi орындалатын iстiѕ не заттыѕ мґлшерiн бiлдiредi. Бiрi басынан‚ бiрi аяєынан алып‚ екеулесiп жїрiп‚ зорєа жыќты. Бўл бидонды жартыламаса‚ мўны ешкiм кґтере алмас (С. Мўќанов). Мезгiл жəне мекен їстеулерiне‚ амал їстеулерiне -ла/-ле жўрнаєы жалєанып пайда болєан туынды етiстiктер салт етiстiк тобына жатады да‚ адамныѕ не басќа заттыѕ ќозєалыс ќимылын жəне ґзгеру кїйiн бiлдiредi. Мысалы‚ жоєарылау‚ тґмендеу‚ iлгерiлеу‚ аќырындау‚ баяулау, т.б. Не де болса iлгерiлей берейiк‚ – дедi Балаєазы (М. Əуезов). Машина аќырындайаќырындай келiп‚ клубтыѕ алдына тоќтады (Є. Мўстафин). Одаєай сґздерден де -ла/-ле жўрнаєы арќылы туынды етiстiктер жасалады. Одаєай сґздерден жасалєан туынды етiстiктер адамныѕ дыбыстау ќимылын не хайуанатты шаќыру ќимылын бiлдiредi. Мысалы‚ їрлеу‚ ойбайлау‚ аттандау‚ аухаулау‚ ќўрулау, т.б. Жау шапты‚ жау келдi‚ – деп аттандаєан‚ ойбайлаєан дауыстар ќараѕєы тїнде аспанды жаѕєырыќтырды (М. Əуезов). Ќайтсiн їрлемегенде‚ Исаныѕ ќайєысы оѕай дейсiѕ бе? (М. Əуезов). Елiктеуiш сґздер жəне елiктеуiш сґздерден жасалєан зат есiмдерден -ла/-ле жўрнаєы арќылы жасалєан туынды етiстiктер ќазаќ тiлiнде ґте кґп. Мўндай туынды тїбiр етiстiктер адамныѕ‚ басќа заттардыѕ жəне табиєат ќўбылыстарыныѕ дыбыстыќ‚ бейнелiк‚ образдыќ ќимыл-кїйлерiн бiлдiредi. Мысалы‚ жымыѕдау‚ ќылмыѕдау‚ жылтылдау‚ тарсылдау‚ гїрсiлдеу‚ пысылдау‚ ќыбырлау‚ сылќылдау, т.б. “Ќара кґзден мґлтiлдеп жас келедi” деген кез (I. Жансїгiров). Сахара дəулет секiлдi‚ сабасы толы лыпылдап (I. Жансїгiров). -ла/-ле жўрнаєы етiстiк тїбiрлерiне де жалєанып‚ туынды етiстiк жасайды. Ќазаќ тiлiнде мўндай туынды тїбiр етiстiктер кґп емес‚ он шаќты сґз шамасында. Етiстiктен жасалєан туынды тїбiр етiстiктер ќимылдыѕ дїркiндiк‚ ќайталану маєынасын бiлдiредi. Мысалы‚ иiскелеу‚ ќамалау‚ жўлќылау‚ їйкелеу‚ сїйкелеу‚ бїркелеу, т.б. Iшiнде аќбоз ат бар бiр топ жылќыны жiгiттер ќамалап‚ їйдiѕ сырт жаєына айдап келдi (С. Мўќанов). -ла/-ле жўрнаєы арќылы етiстiк тїбiрден жасалєан туынды етiстiктер алєашќы тїбiрдiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпейдi‚ оларєа тек дїркiндiк маєына їстеу арќылы семантикасын ґзгертедi. Бўєан ќарамастан бўл туынды тїбiр етiстiктер сґз тудыру категориясына жатады. Оларды форма тудырушы (модификациялаушы) категорияєа жатќызуєа болмайды. Ґйткенi мўндай

Етістік сґздердiѕ саны он шаќтыдан аспайды. Яєни грамматикалыќ абстракция жасай алмайды. 2. -а/-е жўрнаєы. Бўл жўрнаќ арќылы зат есiм‚ сын есiм‚ елiктеуiш сґздер жəне етiстiк тїбiрлерiнен туынды тїбiр етiстiктер жасалады. Зат есiмнен: тїнеу‚ тiсеу‚ ґртеу‚ сынау, т.б. Атыныѕ жалын ќырыќтыќпен кїзей бастады (С. Мўќанов). Баласыныѕ бўл ќылыєын əжесi ќатты мiнейдi (М. Əуезов). Сын есiмнен: ќинау‚ тїзеу‚ теѕеу‚ мґлдiреу‚ жалтырау‚ ныєау, т.б. Сəби бiрге ќайєы жўтып‚ Мґлдiрейтiн кґзiнде жас (Є. Орманов). Босаєан дiѕгектердiѕ бiразын ауыстыруєа тура келдi (Є. Мїсiрепов). Елiктеуiш сґздерден: кїркiреу‚ сарќырау‚ салдырау, т.б. Сарќырап аќќан тау суы олардыѕ даусын жґндi естiртпедi (Є. Мўстафин). 3. Туынды тїбiр етiстiк зат есiм‚ сын есiм‚ етiстiк тїбiрлерiне жəне бiр сґзiне -ыќ/-iк жўрнаєы жалєану арќылы жасалады. Бўл туынды тїбiр етiстiктер ќимыл иесiнiѕ сыртќы жəне iшкi ґзгеру кїйiн бiлдiредi. Зат есiмнен: жалыєу‚ тотыєу‚ ќамыєу‚ жолыєу‚ кґзiгу‚ ерiгу, т.б. Бiр кез əнге елiккен ел шулайды (Ж. Сайын). Ушаковќа барып жолыќтым да‚ мына ќаєазды содан алдым (Є. Мїсiрепов). Сын есiмнен: тарыєу‚ сауыєу‚ ашыєу‚ ґшiгу, т.б. Ержан Орал тауында адасып‚ əбден ашыєады (С. Мўќанов). Етiстiктен: кґнiгу‚ кiрiгу‚ толыєу‚ ќаныєу‚ тыныєу, iлiгу‚ ќырќу, т.б. Кїзетшiнiѕ ќасында отырып‚ бiраз тыныєып алдым (С. Мўќанов). Колхоз‚ совхозда ќой ќырќу маусымы басталды. Сан есiмнен -iк жўрнаєы арќылы тек бiрiк туынды етiстiгi жасалєан. Дїниежїзiнiѕ еѕбекшiлерi‚ бiрiгiѕдер! 4. -ќар/-кер‚ -єар/-гер формантты туынды етiстiктер‚ негiзiнен‚ зат есiм тїбiрiнен жасалады. Бўл етiстiктер адамныѕ немесе адам тектес басќа заттардыѕ объектiге ќатысты iс-əрекетiн бiлдiредi. Сґйтiп‚ -ќар/-кер‚ -єар/-гер жўрнаєы арќылы жасалєан туынды етiстiктер сабаќты етiстiктер тобына жатады. Мысалы‚ басќару‚ атќару‚ суєару‚ ескеру‚ аѕєару, т.б. Əкемнiѕ iшкi ќобалжуын кескiн-кейпiнен аѕєарып жїрдiм (С. Мўќанов). Таза арыммен əлеумет жўмысын атќаруым керек (Л. Толстой). 5. -ар/-ер/-р жўрнаєы‚ негiзiнен‚ сын есiмге, сонымен бiрге зат есiмге жалєанып‚ туынды тїбiр етiстiк тудырады. Бiраќ мўныѕ зат есiмнен жасалуы аз кездеседi. -ар/-ер/-р формантты туынды

Етістік тїбiр етiстiктер салт етiстiктер тобына жатады да‚ заттыѕ тїсiнiѕ, сыныныѕ жəне басќа белгiлерiнiѕ ґзгеру процесiн кґрсетедi. Мысалы‚ бозару‚ аєару‚ кґгеру‚ ескiру‚ ќайєыру‚ тїнеру‚ ќуару, т.б. Кґз ўшында кґгерiп‚ Жапанда жалєыз ќараєай (Т. Жароков). Їйдiѕ еден таќтайлары ескiрiп‚ жўќарып кетiптi (С. Мўќанов). Ќазаќ тiлiнде ґшiру‚ кґшiру‚ бiтiру‚ батыру сияќты етiстiк тїбiрiне -ыр/-iр жўрнаєы жалєану арќылы пайда болєан туынды тїбiр етiстiктер кездеседi. Бiраќ бўл сґздердегi -iр жўрнаєы алдыѕєы есiм сґздерден жасалєан туынды етiстiк ќўрамындаєы -ар/-ер, -р жўрнаєынан шыєу тґркiнi жаєынан бїтiндей басќа. Етiстiк тїбiрiне жалєанатын -ыр/-iр жўрнаєы ґзгелiк етiстiѕ -тыр/-тiр жўрнаєыныѕ ыќшамдалып‚ ќысќарєан тїрi. 6. -ай/-ей/-й жўрнаєы зат есiмнен жəне сын есiмнен туынды тїбiр етiстiк тудырады. Мысалы‚ есею‚ мўѕаю‚ кїшею‚ ќўтаю‚ сарєаю‚ кеѕею‚ ќараю‚ тараю‚ ќатаю, т.б. Бўл -й тўлєалы туынды тїбiр етiстiктер де -ар/-ер тўлєалы етiстiктер сияќты‚ салт етiстiк тобына жатады‚ сонымен бiрге бўлар да адамныѕ не басќа заттардыѕ тїсiнiѕ‚ сапасыныѕ‚ белгiсiнiѕ ґзгеру процесiн кґрсетедi. Оныѕ сарєайып кїтуiне себеп болєан менiѕ берiк сертiм едi (С. Мўќанов). Бiрi басында‚ бiрi аяєында мўѕайып отыр (С. Торайєыров). Игiлiктiѕ жылќысы соѕєы жылдары ґте кґбейiп кетiп едi (Є. Мїсiрепов). Кїн жылып‚ жер ќарайєан кезде баруєа уəде етiптi (С. Мўќанов). -ай/-ей тўлєалы туынды тїбiр етiстiктер бейнелеуiш сґздерден жасалып‚ адамныѕ не адам тектес басќа заттардыѕ сыртќы кґрiнiсiнiѕ не пiшiнiнiѕ бейнесiн бiлдiредi. Мысалы‚ кїжiрею‚ баќыраю‚ кекiрею‚ бажыраю, т.б. Басын бiр жаќќа жантайтып‚ кґздерiн əдеттен тыс адырайтты (Л. Толстой). Керосин лампа сыєырайып жанып‚ їй iшiндегiлер зорєа кґрiнедi (С. Мўќанов). 7. -и жўрнаєы арќылы жасалєан туынды тїбiр етiстiктер адамныѕ‚ басќа хайуанаттыѕ бейне-пiшiнiнiѕ ґзгерiс кїйiн кґрсетедi. -и формантты туынды тїбiр етiстiктер, негiзiнен, бейнелеуiш сґздерден жасалады. Мысалы‚ ыржию‚ жымию‚ ќылмию‚ тїксию‚ тыржию, т.б. Жўман мўрнын тыржитып‚ жаќтырмай ќалды (Є. Мїсiрепов). Айкїмiс Ќанаттыѕ бетiне ќарап‚ жымияды (Є. Сланов). -и формантты туынды тїбiр етiстiктерге негiз болатын бейнелеуiш сґздер ѕ дыбысына бiтiп‚ ќос сґз тїрiнде ќайталанып айтылады. Мысалы‚ ыржыѕ-ыржыѕ‚ жымыѕ-жымыѕ‚ баєжаѕбаєжаѕ‚ ќылмыѕ-ќылмыѕ, т.б. Осы бейнелеуiш сґздерден екi

Етістік тїрлi тїбiр етiстiк жасалады. Бўлар ґзара бiр-бiрiмен лексикалыќ маєынасы жаєынан бiр болып келедi де‚ семантикасы жаєынан екi басќа форма болып айырылады. Сґйтiп‚ бiр сґздiѕ екi формасы ретiнде ќатар ќолданылады. Мысалы‚ ыржию – ыржаѕдау‚ бўртию – бўртаѕдау‚ тыртию – тыртаѕдау, т.б. Ќазаќ тiлiнде мўндай туынды тїбiр етiстiктер ґте кґп. Бўлардыѕ алдыѕєы сыѕарлары адамныѕ – ќимыл иесiнiѕ бейнелiк кїйiн статикалыќ тїрде кґрсетсе‚ соѕєы сыѕарлары динамикалыќ ќозєалыс тїрiнде кґрсетедi. Сонымен бiрге бейнелеуiш туынды етiстiктер белгiлi сґздермен єана тiркесiп айтылады. Басќа етiстiктер сияќты бґтен сґздермен тiркесу ќабiлеттiлiгi кеѕ емес. Мысалы‚ аќшию етiстiгi тек кґзбен байланысты айтылса, аќсию етiстiгi тiспен байланысты айтылады. Сол сияќты‚ жымиып кїлу‚ мўрты тїксию‚ бетi тыржию‚ аузы бўртию болып‚ белгiлi сґздермен єана тiркесiп айтылады. 8. -ы/-i жўрнаєы бiраз есiм сґздер мен елiктеуiш сґздерге жалєанып‚ туынды тїбiр етiстiк тудырады. Мўндай туынды тїбiр етiстiктер ќазаќ тiлiнде аса кґп емес‚ -ы/-i формантты туынды тїбiр етiстiктер‚ негiзiнен‚ салт етiстiктер тобына жатады. Мысалы‚ кему‚ беку‚ ренжу (ренiш сґзiнен)‚ тыншу‚ аѕќу‚ мїѕку, т.б. Кəрiпжан ренжiген пiшiнмен басын шайќады (Ə. Əбiшев). Мал басы былтырєыдан артпаса‚ кемiген жоќ (Є. Мўстафин). 9. -сыра/-сiре жўрнаєы есiм сґздерден туынды тїбiр етiстiк тудырады. Бўлар ќимыл иесiнiѕ сыртќы немесе iшкi рухани кїйiнiѕ ґзгеру процесiн бiлдiретiн салт етiстiктер тобына жатады. Мысалы‚ ќансырау‚ əлсiреу‚ ўйќысырау‚ жалєызсырау‚ ґлеусiреу‚ ґлiмсiреу‚ жыламсырау‚ кїлiмсiреу, т.б. Абай жеѕгесiн ажуалап‚ кїлiмсiреген пiшiнмен бiраз ќалжыѕ айтты. Жатаќтардыѕ iшiнде сойылєа жыєылып‚ ќансыраєандары да болды (М. Əуезов). 10. -сын/-сiн формантты туынды етiстiктер‚ негiзiнен‚ сын есiмдерден‚ сонымен бiрге сын есiм маєынасында жўмсалатын кейбiр зат есiмдерден жасалады. -сын/-сiн тўлєалы туынды тїбiр етiстiктер сабаќты етiстiктер тобына жатады да‚ сґйлеушiнiѕ немесе ќимыл иесiнiѕ екiншi бiр затты ґзiне лайыќ кґрмей‚ ќомсыну болмаса артыќсыну тїрiнде сґйлегендiгiн аѕєартады. Былайша айтќанда‚ ќимыл иесiнiѕ екiншi бiр затќа кґзќарасын бiлдiредi. Мысалы‚ азсыну‚ кґпсiну‚ жамансыну‚ кəрiсiну‚ баласыну‚ бґтенсiну‚ ескiсiну, т.б. Жалпы тiл бiлiмiнде ќосымшалардыѕ о баста толыќ маєыналы атауыш сґздер болып‚ сґйлеу процесiнде бiртiндеп аффикске

Етістік айналєандыєы айтылады. Олай болса‚ осы -сын/ -сiн ќосымшасы ґзiнiѕ маєынасы жəне тўлєасы жаєынан сана етiстiгiмен ґте жаќын. Мысалы‚ бґтен санау – бґтенсiну‚ бiреудi жаќын санау – жаќынсыну‚ дос санау – доссыну деген сґздерде алдыѕєыларында жеке сґз тїрiнде (сана) айтылып тўр да‚ соѕєысында ќосымша тїрiнде (-сын/-сiн) ќолданылєан. Бўлар ґзара тўлєасы жаєынан да‚ маєынасы жаєынан да ґте жаќын. -мын/-мiн‚ -сын/-сiн жiктiк жалєаулары о бастаєы жiктеу есiмдiктерiнен (мен‚ сен) ќалыптасќандыєы‚ сол сияќты алєан соѕ‚ келген соѕ тiркестерiнiѕ ауызекi тiлде алєасын‚ келгесiн болып‚ соѕ сґзiнiѕ ќосымшаєа айналєандыєы – заѕды ќўбылыс. Ашыќ дауысты дыбыстардыѕ сґз аяєында редукцияланып‚ ќысаѕ дауыстыларєа айналуы да ќазаќ тiлiнiѕ заѕына жатады. Олай болса‚ ќазiргi бґтенсiну‚ ґзiмсiну‚ жатсыну сґздерiнiѕ о баста бґтен санау‚ ґзiм санау‚ жат санау болып айтылуы єажап емес. Əлiбек табельдi аќтарып‚ əркiмнiѕ еѕбек табысына ќараєанда‚ ґзiнiѕ еѕбегiн олќысынды. Азсынсаѕ‚ таєы бiр норма бер (Є. Мўстафин). Ербол ќалаєа баратын їлкен жолды алыссынып‚ тау асып‚ тґте жолмен кеттi (М. Əуезов). 11. -сы/-сi жўрнаєы арќылы да туынды тїбiр етiстiктер жасалады. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде -сы/-сi жўрнаєыныѕ екi тїрлi ќызмет атќарєандыєы байќалады. Бiрiншiсi‚ кейбiр есiм сґздерге жалєанып‚ заттыѕ ґзгеру кїйiн бiлдiретiн салт етiстiктер. Мысалы‚ босаѕсу‚ салаќсу‚ толыќсу, т.б. Сабаєа кїн тїсiп тўр‚ ќымызыѕ кїнсiп кетпесiн. Талай пысыќсып жїрген жiгiттер Ќўнанбай алдында жымдай болып отыратын (М. Əуезов). -сы/-сi ќосымшасыныѕ екiншi ќызметi – есiмше формасына жалєанып‚ сол жалєанєан сґзiн модификацияландырады‚ яєни жалєанєан сґзiне субъективтiк реѕ бiлдiретiн етiстiк формасын тудырады. Ќазаќ тiлiндегi ќўранды жўрнаќтар. Ќазаќ тiлiнде бiр буынды тїбiрдiѕ їстiне жўрнаќ жалєану арќылы екiншi туынды тїбiр сґз жасала бередi. Тiптi‚ бiр тїбiрге бiрнеше сґз тудырушы жўрнаќтар ќоса ќабатталып‚ бiрiнiѕ їстiне бiрi жалєана бередi. Мысалы‚ тiл – тiле – тiлек – тiлектес – тiлектестiк. Мiне‚ бiр “тiл” сґзiнен тґрт жаѕа сґз сатыланып пайда болєандыєын кґремiз. Бўл туынды тїбiр сґздердiѕ ќўрамындаєы жаѕа сґз тудыру ќызметiн атќарып тўрєаны еѕ соѕєы ќосымшалары. Жоєарыдаєы тiле сґзiнде жаѕа сґз тудырып тўрєан -е жўрнаєы болса‚ тiлек сґзiнде -к‚ тiлектес сґзiнде -тес‚ тiлектестiк сґзiнде -тiк жўрнаќтары. Осы сияќты мўрын – мўрындыќ – мўрындыќта‚ су – сусын – сусында‚ бiл – бiлiм – бiлiмсiз – бiлiмсiздiк болып

Етістік сатыланып‚ бiр тїбiрден екiншi тїбiр‚ екiншi тїбiрден їшiншi тїбiр жасалып‚ бес-алты сґзге дейiн барады. Бўл – жалєамалы тiлдердiѕ структуралыќ ерекшелiктерi болып саналады да‚ сґз ќўрамындаєы еѕ соѕєы ќосымша жаѕа сґз тудырушы жўрнаќ болып табылады. Ал сол жаѕа сґзге негiз болып тўрєан тїбiрлердiѕ де əрќайсысыныѕ ґз алдына лексикалыќ маєынасы бар дербес сґздер болып келедi. Кейде бiр сґз ќўрамында ќабаттасып келген бiрнеше сґз тудырушы жўрнаќтардыѕ барлыєы бiрдей ґз алдына сґз тудырушылыќ ќызмет атќара бермейдi. Мысалы‚ ашулану‚ шамдану‚ кґѕiлдену‚ татуласу‚ ґштесу етiстiктерiнiѕ ќўрамында -лан‚ -дан‚ -ден‚ -лас‚ -тес ќосымшаларыныѕ əрќайсысы екi элементтен екендiгi айќын кґрiнiп тўр (-ла+н‚ -да+н‚ -де+н‚ -ла+с‚ -те+с). Бiраќ мўнда бiр сґз ќўрамындаєы екi жўрнаќтыѕ (элементтер) əрќайсысы сґз тудыруда дербес ќызмет атќарып тўрєан жоќ. Бўл кґрсетiлген туынды тїбiрлерге негiз болып тўрєан ашу‚ шам‚ кґѕiл‚ тату‚ ґш сґздерi. Ґйткенi ќазаќ тiлiнде ашула‚ шамда‚ кґѕiлде‚ татула‚ ґште деп айтылмайды‚ сондыќтан бўлар жаѕа туынды тїбiрге негiз бола алмайды. Олай болса‚ -лан‚ -дан‚ -ден‚ -лас‚ -тес ќосымшалары екi элементтен‚ яєни екi жўрнаќтан бiрiгiп‚ бiр жўрнаќтыѕ ќызметiн атќарып тўр. Осы сияќты екi ќосымшадан бiрiгiп‚ бiр ќызмет атќаратын жўрнаќтарды ќўранды жўрнаќ деп атайды. Ќазаќ тiлiнде ќўранды жўрнаќтар есiм сґздерге де‚ етiстiктерге де жалєана бередi. Мысалы‚ жолдас‚ кїндес‚ ќазаќшылыќ сґздерiнде -дас‚ -дес‚ -шылыќ екi элементтен ќўралєан ќосынды жўрнаќтар зат есiм тудырып тўр. Мўѕдасу‚ татуласу‚ ќулану‚ итермеле‚ ќаќпала сґздерiнiѕ ќўрамындаєы -дас, -лас, -лан, -меле, -пала ќосымшалары да екi элементтен ќўралєан ќўранды жўрнаќтар‚ бўлар туынды тїбiр етiстiк тудырып тўр. Сґйтiп‚ ќазiргi ќазаќ тiлiнде жаѕа сґз тудыратын ќўранды жўрнаќтардыѕ iшiнде кґбiрек ќолданылатыны мыналар: -лан/ -лен‚ -дан/-ден‚ -тан/-тен‚ -лас/-лес‚ -дас/-дес‚ -тас/-тес‚ -лат/-лет‚ -дат/-дет‚ -тат/-тет‚ -мала/-меле‚ -бала/-беле‚ -пала/-пеле. 12. -лан/-лен‚ -дан/-ден‚ -тан/-тен формантты туынды етiстiктер адамныѕ жəне басќа жанды‚ жансыз заттардыѕ iсəрекетiн‚ сыртќы жəне iшкi сезiм кїйiнiѕ ґзгеруiн‚ ќоєамныѕ жəне табиєат ќўбылыстарыныѕ ґзгеруiн бiлдiредi. Мысалы‚ шамдану‚ кґѕiлдену‚ масаттану‚ ќулану‚ бейнеттену‚ пайдалану‚ тамаќтану‚ гїлдену‚ электрлену, т.б. Тау жаќ бўлттанып‚ кїн жауатын тəрiздi. Кґздерi ќуаќыланып‚ аз-кем ќорќа ќарап‚

Етістік балалар керегенiѕ артына тыєылып тўр (С. Мўќанов). Секарский бўл iсте Ушаковтыѕ жоќтыєын пайдаланєысы келдi (Є. Мїсiрепов). 13. -лас/-лес‚ -дас/-дес‚ -тас/-тес туынды тїбiр етiстiк тудыратын ќўранды жўрнаќ болып саналады. Бўл – -ла/-ле‚ -да/-де‚ -та/- те жəне -с ќосымшаларыныѕ бiрiгуiнен пайда болєан ќосынды жўрнаќ -лас формантты туынды етiстiк ќимыл иесiнiѕ екiншi бiреумен араќатысын бiлдiредi. Мысалы‚ сырласу‚ мўѕдасу‚ аќылдасу‚ їйлесу‚ бiрлесу, т.б. Биыл Шырайлымныѕ кїйеуi келгенде де‚ бiз араласпадыќ (Б. Майлин). Мен Əбдiрахманєа амандасып‚ оны їйге ертiп жїрдiм (Б. Майлин). 14. -лат/-лет‚-дат/-дет‚ -тат/-тет ќосымшасы – -ла/- ле‚ -да/-де‚ -та/-те жəне ґзгелiк етiстiѕ -т жўрнаќтарыныѕ бiрiгуiнен жасалєан ќўранды жўрнаќ. Бўл -лат формантты туынды етiстiктер адамныѕ жəне басќа ќимыл иелерiнiѕ мезгiл жəне мекенмен ќатысты болатын ќозєалыс ќимылын бiлдiредi. Мысалы‚ тїнделету‚ Семейлету‚ таулату‚ жоталату, т.б. Жолаушылар кїннiѕ ыстыєынан ќорќып‚ тїнделетiп жїрдi де‚ таѕ ата Белбекетке жетiп‚ аттарын тыныќтырды (М. Əуезов). Тїс ауа аттанєан олар Семейлетiп кешке ауылєа жетiп ќонды (С. Мўќанов). 15. -мала/-меле‚ -бала/-беле‚ -пала/-пеле ќосымшасы зат есiм тудырушы -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе жўрнаєы (ќаќпа‚ терме‚ їйме, т.б.) мен -ла/-ле ќосымшасыныѕ бiрiгуiнен пайда болєан. Бўл -ла/-ле формалы туынды тїбiр етiстiктер тобына жатады да‚ ќимыл иесiнiѕ iс-əрекетiн бiлдiредi. Мысалы‚ итермелеу‚ кґтермелеу‚ жўлмалау‚ созбалау‚ ќазбалау, т.б. Мўндай етiстiктер ќазаќ тiлiнде он-он бестен аспайды. Їйiлiп тўрєан жидекке їймелеп ќона берген шыбындарды аузымен їрлеп ќориды. Бўл кґрсетiлгендер ќазаќ тiлiнде туынды тїбiр етiстiк жасайтын басты жўрнаќтар. Бўлармен ќатар тiлiмiзде туынды тїбiр етiстiк жасайтын бiрнеше ґнiмсiз жўрнаќтар бар. Мысалы‚ -шы/-шi жўрнаєы зат есiм мен етiстiк тїбiрлерiнен туынды тїбiр етiстiк тудырады. Мысалы‚ кґпiршу‚ шапшу‚ малшу‚ тершу‚ дґѕбекшу‚ аунаќшу‚ кґншу, т.б. Жўмысшылар ќўлаєан шахтаны аршып тастады (Ə. Əбiшев). Жанат ўзаќ уаќыт дґѕбекшiп‚ ўйыќтай алмады (Є. Мўстафин). Кейбiр ґнiмсiз жўрнаќтар бiрдi-екiлi сґздiѕ ќўрамында єана кездеседi. Сондыќтан ондай жїйелi тїрде типтес сґздер жасай алмайтын жўрнаќтарєа арнайы орын берiлмедi. Сонымен бiрге кейбiр туынды етiстiктердiѕ ќўрамын ажырату да оѕайєа тїспейдi. Яєни оныѕ ќосымшасы ќайсы‚ негiзi ќайсы екенi белгiсiз болып‚ аражiгi бiлiнбейдi. Мысалы‚ еѕсеру‚ бусану‚ жоєалу‚ жиiркену‚

Етістік меѕзеу‚ кґлбеу‚ кїзеу, т.т. Осы сияќты сыртќы тўлєасынан туынды тїбiр етiстiк екендiгi аныќ сезiлiп тўрєанмен‚ iштей ґзара бґлуге келмейтiн етiстiктер ґте кґп. 3. Ўялас туынды тїбiр етiстiктер Ќазаќ тiлiнде əр сґз табыныѕ ґзiне тəн сґз тудырушы жўрнаќтары бар. Олар белгiлi сґз табына жататын‚ маєынасы жəне тўлєасы жаєынан бiркелкi болып келетiн‚ алуан тїрлi типтес сґздердiѕ тобын жасайды. Бiр сґз тудырушы жўрнаќ бiркелкi сґздердiѕ тобына жалєанып‚ бiр типтес кґптеген жаѕа сґздер тудырумен бiрге бiр сґзге əртїрлi сґз тудырушы жўрнаќтар жалєанып‚ тїрлi типтес туынды тїбiр сґздер жасалады. Тiптi‚ бiр сґзден жасалєан туынды тїбiрлер əр сґз табына жатуы да мїмкiн. Мiне, осы сияќты бiр сґзден əртїрлi жўрнаќтар арќылы жасалєан сґздердiѕ тобы ўялас тїбiр сґздер деп аталады. Жўрнаќ жалєану арќылы пайда болєан туынды тїбiр сґздердiѕ лексикалыќ маєынасы сол сґзге негiз болєан бастапќы тїбiрдiѕ маєынасынан бїтiндей їзiлiп кетпейдi. Бўлардыѕ арасында маєыналыќ байланыс белгiлi дəрежеде саќталады. Мысалы‚ майлау‚ тўздау‚ ойнау‚ аќылды‚ малды‚ ќойшы‚ їйшi сґздерi ґздерi жасалєан май‚ тўз‚ ойын, аќыл‚ мал‚ ќой‚ їй сґздерiмен маєыналыќ ќатыста екендiгi аныќ аѕєарылып тўр. Ќазаќ тiлiнде бiр тїбiрден жасалєан ўялас туынды тїбiр етiстiктер ґзара їш тїрлi маєыналыќ ќатынаста болады. Бўлардыѕ бiрiншi тобына жататындары – тек бiр тїбiрден жасалєандыєы болмаса‚ маєынасы жаєынан бiр-бiрiнен алшаќ‚ айырым сґздер. Мысалы‚ ерiгу – ерлену‚ зарыєу – зарлану‚ жоєалу – жоќтау‚ тiстеу – тiсеу‚ орындау – орнау‚ тiлдеу – тiлеу‚ азсыну – азаю‚ кґгеру – кґктеу, т.б. Кейде бiр тїбiрден маєынасы əр басќа бiрнеше туынды тїбiр етiстiктер де жасала бередi. Еѕбекшi бўќара Совет ґкiметiн аѕсап кїттi (С. Кґбеев). Əкемнiѕ iшкi ќобалжуын кескiн-кейпiнен аѕєарып жїрдiк (С. Мўќанов). Мен оны кґрсем‚ анамдай аѕсаймын да тўрамын (С. Мўќанов). Есiктi тасалап тўрып‚ бiздiѕ ґзiмiздi аѕдиды (С. Щедрин). Аѕдап сґйлеген адаспас (Маќал). Жоєарыдаєы мысалдарда бiр аѕ сґзiнен аѕсау‚ аѕєару‚ аѕду‚ аѕдау болып тґрт туынды тїбiр етiстiк жасалєандыєын кґремiз. Жəне бўл сґздердiѕ лексикалыќ маєыналары əр басќа‚ бiр-бiрiнен алшаќ сґздер. Ўялас туынды тїбiр етiстiктердiѕ екiншi тобына жататындары бiр тїбiрден əртїрлi жўрнаќ арќылы жасалєан туынды тїбiр етiстiктер бiр-бiрiнiѕ синонимi болып келедi. Олардыѕ

Етістік лексикалыќ маєынасында ешќандай айырма болмайды. Тек кейбiреулерiнiѕ бiр сыѕары салт етiстiкке жатса‚ бiр сыѕары сабаќты етiстiк болады. Мысалы‚ ўзаю – ўзару‚ теѕеу – теѕгеру‚ алару – алаю‚ тарау – тарќау‚ кїлiмдеу – кїлiмсiреу‚ тазару – тазалау‚ аєару – аќтау‚ кезiгу – кездесу, т.б. Колхозшылар їйлерiне тарай бастады – Колхозшылар їйлерiне тарќай бастады. Кїн ўзайды – Кїн ўзарды. Ўялас туынды тїбiр етiстiктердiѕ їшiншi тобына жататындары ќимыл иесiнiѕ не бiр заттыѕ екi тїрлi бейне кїйiн бiлдiретiн етiстiктер. Бiрiншiсi – статикалыќ тїрде кґрiнсе‚ екiншiсi – динамикалыќ ќозєалыста кґрiнедi. Мысалы‚ жымию – жымыѕдау‚ шошаю – шошаѕдау‚ ќисаю – ќисаѕдау‚ томпаю – томпаѕдау, т.б. Мўндай бейнелеуiш етiстiктердiѕ статикалыќ тїрi заттыѕ тїсiн бiлдiретiн кейбiр сын есiмдерден жəне елiктеуiш сґздерден жасалады‚ динамикалыќ тїрi ѕ дыбысына бiткен бейнелеуiш сґздерден -да/-де жўрнаєы арќылы жасалады. Ќазаќ тiлiнде бейнелеуiш етiстiктердiѕ статикалыќ жəне динамикалыќ тїрлерi кореллятив тїрде ќатар ќолданылады. Бейнелеуiш етiстiктердiѕ статикалыќ тїрi мен динамикалыќ тїрiнiѕ арасында лексикалыќ маєынасы жаєынан ешќандай айырма жоќ. Олардыѕ айырмасы семантикасында. Яєни бейнелеуiш етiстiктердiѕ статикалыќ тїрi адамныѕ не басќа заттыѕ сыртќы кґрiнiсiн бiр ќалыпта бейнелеп кґрсетсе‚ оныѕ динамикалыќ тїрi оны ќозєалыс-процесс тїрiнде бейнелеп кґрсетедi. Бейнелеуiш етiстiктердiѕ статикалыќ жəне динамикалыќ тїрлерiн ќатар салыстырып кґрсету арќылы олардыѕ бiр сґздiѕ жарыспалы екi тўлєасы екендiгiн аныќ кґруге болады. Мысалы‚ жымию жымыѕдау томпаю томпаѕдау ыржию ыржыѕдау тырбию тырбыѕдау ќылмию ќылмыѕдау адыраю адыраѕдау ќисаю ќисаѕдау аќшию аќшаѕдау бїкшию бїкшеѕдеу бўртию бўртаѕдау едiрею едiреѕдеу тўштию тўштаѕдау шошаю шошаѕдау бїкшию бїкшеѕдеу, шоѕќаю шоѕќаѕдау

т.с.с. 4. Тiркестi тїбiр етiстiктер Ґзара тiркесiп, бiр єана тїбiр сґз маєынасын бiлдiретiн тўраќты сґз тiркесi тiркестi тїбiр етiстiк деп аталады. Тiркестi тїбiр етiстiктердiѕ ќўрамындаєы компоненттерiнiѕ маєыналары бiрiгiп‚ бiртўтас жеке сґздiѕ ўєымын бiлдiредi. Мысалы‚ таѕ ќалу‚ жарќ ету‚ жек кґру‚ ер жету‚ тарс ету, т.б.

Етістік Тiркестi тїбiр етiстiктердiѕ алдыѕєы сыѕары есiм сґздер жəне елiктеуiш сґздер болып келедi де‚ соѕєы сыѕары кґмекшi етiстiктен тўрады. Негiзiнде алдыѕєы сыѕарлар сґздiѕ лексикалыќ маєынасына ие болады да‚ кґмекшi етiстiктер сол маєыналыќ бґлiктi ќозєалысќа тїсiретiн (етiстiкке айналдыратын) конструктивтiк элемент ќызметiн атќарады. Зар ќаєу‚ айќай салу‚ əн салу‚ таѕ ќалу‚ ќўрмет ету‚ сґз ќату тiркестерi аналитикалыќ тəсiлмен жеке сґздерден ќўралєандыєы болмаса‚ зарлау‚ айќайлау‚ əндету‚ таѕдану‚ ќўрметтеу‚ сґйлесу сияќты туынды тїбiр етiстiктерден лексика-семантикалыќ жаєынан ешќандай айырмасы жоќ. Сонымен ќатар‚ бўл тiркестер синтаксистiк категорияєа да жəне фразеологиялыќ тўтастыќќа да жатпайды. Тiркестi тїбiр сґздер – сґз жасау тəсiлiнiѕ бiр тїрi ретiнде ќалыптасќан жаѕа категория. Жалпы тiл бiлiмi бойынша‚ жаѕа категорияныѕ тiлдiк ќўбылыс ретiнде ќалыптасуы сґйлеу процесiнде ўзаќ жылдар бойы бiртiндеп болатындыєы белгiлi. Мысалы‚ жек кґру‚ жаќсы кґру‚ тəуiр кґру тiркестерiнiѕ компоненттерi маєынасы жаєынан тўтасып‚ бiр сґз дəрежесiнде ќалыптасќан. Бўл тiркестерде кґр етiстiгi ауыспалы маєынада жўмсалып тўрєан жоќ‚ ол кґмекшi етiстiк ќызметiнде алдыѕєы сыѕарымен (жек‚ жаќсы‚ тəуiр) маєынасы жаєынан ќайнасып‚ бiрiгiп кеткен. Жек кґру‚ жаќсы кґру‚ тəуiр кґру тiркестi тїбiр етiстiктерi адамныѕ єана емес‚ басќа жансыз заттардыѕ да екiншi затќа сезiмдiк ќатысын бiлдiре алады. Сондыќтан олар жансыз заттарєа да байланысты айтыла бередi. Мысалы: Кїрiш суды жаќсы кґредi. Фигус кїндi жек кґредi‚ ол кґлеѕкелi жердi тəуiр кґредi. Кґр етiстiгiмен тўраќты тiркесте келген есiм сґздердiѕ бəрi бiрдей тiркестi тїбiр етiстiк бола бермейдi. Ќой кґрмеген ќой кґрсе‚ ќуып жїрiп ґлтiрер. Бўл сґйлемде ќой кґрмеген‚ ќой кґрсе тўраќты тiркестер‚ бiраќ бўлар тiркестi тїбiр етiстiк емес. Ґйткенi мўнда кґр етiстiгi ауыспалы маєынада ґз алдына дербес ќызмет атќарып тўр. Яєни кґр етiстiгi ќой бiтпеген‚ ќой бiтсе деген тiркестердегi бiту етiстiгiнiѕ орнына жўмсалып тўр. Тiркестi тїбiр етiстiк жасауда ґнiмдi ќолданылатын – ет кґмекшi етiстiгi. Ет кґмекшi етiстiгi елiктеуiш жəне есiм сґздермен тiркесiп‚ бiр сґз маєынасында жўмсалады. Тарс ету‚ гїрс ету‚ жылт ету‚ былќ ету‚ ќўрмет ету‚ ќонаќ ету‚ ќор ету, т.б. Ет кґмекшi етiстiгi елiктеуiш сґзбен тiркескенде‚ салт етiстiк маєынасында болады да‚ есiм сґздермен тiркескен тїрi сабаќты

Етістік етiстiк болады. Мысалы: От жылт еттi де‚ сґне ќалды. Кґше жаќ терезенiѕ алдынан бiр жеѕiл машина зыр етiп ґте шыќты (С. Ерубаев). Жезделерiмдi ќонаќ етiптi (С. Мўќанов). Тiркестi тїбiр етiстiктiѕ ќўрамындаєы ет кґмекшi етiстiгiнiѕ ќызметi туынды тїбiр етiстiк жасайтын -ла/-ле‚ -да/-де‚ -та/- те жўрнаєымен ўќсас. Мысалы‚ ќўрмет ету – ќўрметтеу‚ баян ету – баяндау‚ хабар ету – хабарлау‚ тарс ету – тарсылдау‚ гїрс ету – гїрсiлдеу, т.б. Есiм сґздерi ќыл кґмекшi етiстiгiмен тiркесу арќылы да тiркестi тїбiр етiстiк жасалады. Мысалы‚ ќўрмет ќылу‚ сəлем ќылу‚ ќонаќ ќылу‚ сабыр ќылу, т.б. Айта кететiн нəрсе‚ ќазаќ тiлiнде есiм сыѕарлы тўраќты тiркес ґте кґп жəне олардыѕ маєыналыќ‚ тўлєалыќ ерекшелiктерi де алуан тїрлi. Бўлардыѕ морфологияєа ќатысы жґнiнде ќазаќ тiлi оќулыќтарында жеке сґз таптарына байланысты айтылєаны болмаса‚ арнайы зерттеу объектiсi ретiнде тереѕ кґѕiл бґлiнген емес. Есiм сыѕарлы тiркестi тїбiр етiстiктер – лексика-семантикалыќ жəне тўлєалыќ ќасиеттерi арќылы жалпы фразеологиядан‚ оныѕ iшiнде идиомалыќ тiркестерден бїтiндей басќа категория. 5. Ќос тїбiр етiстiктер Екi етiстiк ќосарланып‚ бiр єана тїбiр сґз маєынасын бiлдiретiн етiстiктер ќос тїбiр етiстiк деп аталады1. Ќос тїбiр етiстiктiѕ алдыѕєы сыѕары ґткен шаќ кґсемше (-п‚ -ып‚ -iп) тўлєасында ќолданылып‚ екiншi сыѕары етiстiктiѕ басќа грамматикалыќ формаларымен тїрленетiн конструктивтiк ќызмет атќарады. Мысалы‚ алдап-сулау‚ ќарєап-сiлеу‚ сылап-сипау‚ сасып-пысу‚ бґлiп-жару, т.б. Етiстiктердi басќа сґз таптарынан ажыратудыѕ басты бiр критерийi – етiстiк тїбiрiне болымсыз жўрнаєы жалєану‚ ґйткенi есiм сґздерге болымсыздыќ ќосымша жалєанбайды дедiк. Олай болса‚ етiстiктен болєан ќос сґздердiѕ бiразы сґз табынан етiстiкке жататындыєы даусыз. Жас баланы ўрып-соќпа‚ ќарєап-сiлеме‚ ол жаќсы тəрбие емес. Бiр тоќтыныѕ етiн бґлiп-жармай‚ тїгел асты (М. Əуезов). Етiстiктен жасалєан ќос сґздердiѕ їстеуге жататыны да бар. Мысалы‚ жїре-келе‚ бара-тўра‚ жата-жастана‚ ґйтiп-бїйтiп‚ ырєап-жырєап‚ кеуiп-семiп, т.б. Бўл сґздердiѕ ќўрамындаєы компоненттердiѕ бастапќы сґздік маєынасы ауы1 Ќазаќ тiл бiлiмiнде етiстiктен болєан ќос сґздердiѕ барлыєы да їстеуге жатќызылады. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954. 336-б.

Етістік сып‚ ґзара бiртўтас жаѕа сґз маєынасына ие болєан. Сонымен бўлар ешќандай грамматикалыќ ґзгерiске тїспейдi. Ал ќос тїбiр етiстiктер‚ басќа тїбiр етiстiктер тəрiздi‚ етiстiктiѕ грамматикалыќ формаларымен тїрленедi. Əр ауылды бґлек-бґлек алдап-суласа да‚ аунатып жейдi. Iргеден жел соќпастай етiп‚ ќымталыпшымдалєан жылы жайдыѕ ќонаќ отыратын орындары да сыз ґткiзбес ќалыѕ (М. Əуезов). Ќос тїбiр етiстiктердiѕ ќўрамындаєы компоненттерiнiѕ маєыналары бiр-бiрiне жаќын болады. Мысалы‚ ўрып-соєу‚ жуып-шаю‚ ќаєып-сiлку‚ тґгiп-шашу‚ кїйiппiсу, т.б. Кейбiр ќос тїбiр етiстiктердiѕ соѕєы сыѕары ескiрген сґз тїрiнде ќолданылады. Сасып-пысу‚ ќарєап-сiлеу‚ жамап-жасќау‚ алдап-сулау‚ жїдеп-жадау, т.б. Мўндаєы “пысу”‚ “сiлеу”‚ “жасќау”‚ “сулау”‚ “жадау” сґздерi ќазiргi ќазаќ тiлiнде жеке айтылмайды. Кґсемше формасындаєы ќос тїбiр етiстiктiѕ болымсыз тїрi екi вариантта ќолданылады. Бiрiншiсi болымсыздыќ ќосымшаныѕ тек соѕєы компонентке жалєануы арќылы жасалады. Мысалы‚ тґгiп-шашпай‚ iшiпжемей‚ ўрып-соќпай‚ асып-саспай, т.б. Екiншiсi ќос тїбiр етiстiктiѕ ќўрамындаєы екi компонентi де болымсыз формада жўмсалады. Мысалы‚ тґкпей-шашпай‚ iшпейжемей‚ ўрмай-соќпай‚ аспай-саспай, т.б. Бўл екi варианттыѕ арасында маєыналыќ айырма жоќ. “Алєа” колхозы дəндi даќылдарын тґгiп-шашпай ысырапсыз жинап алды (“C. Ќ.” газетiнен). Базаралы аспай-саспай ўзаќ сґйледi (М. Əуезов). Ќайталама етiстiк. Бiр етiстiктiѕ ґткен жəне келер шаќ кґсемше тўлєаларында ќайталанып айтылуы ќайталама етiстiк деп аталады. Мысалы‚ ќуа-ќуа‚ жїре-жїре‚ сґйлейсґйлей‚ оќып-оќып‚ айтып-айтып‚ теуiп-теуiп, т.б. Ќайталама етiстiк ќос тїбiр етiстiктен бїтiндей басќа. Ќос тїбiр етiстiк сґз тудыру категориясына жатса‚ ќайталама етiстiк ќимылдыѕ дїркiндiк‚ созылыѕќы тїрде ґтуiн кґрсететiн етiстiктiѕ грамматикалыќ формасы болып табылады. Былайша айтќанда‚ ќайталама етiстiк басќа сґздер сияќты (жїре-келе‚ бара-тўра‚ оєып-бўєып)‚ тїбiр сґз дəрежесiнде‚ тўтас бiр сґздiѕ єана ўєымын бiлдiрмейдi‚ ол етiстiкке тəн грамматикалыќ маєына бiлдiредi. Ќайталама етiстiктiѕ ќўрамындаєы компоненттердiѕ лексикалыќ маєынасы ґзгермей‚ сол кїйiнде саќталады да‚ ќимылдыѕ бiрнеше рет ќайталау немесе созылыѕќы тїрде ґтетiнiн кґрсетедi. Бўл мўныѕ грамматикалыќ маєынасы болып саналады.

Етістік Ќайталама етiстiктiѕ грамматикалыќ форма екендiгiн дəлелдейтiн таєы бiр белгiсi‚ ол басќа ќос сґздер сияќты азєана сґзбен шектелмейдi‚ барлыќ етiстiктi ќамтиды‚ сґйтiп‚ грамматикалыќ абстракция жасайды. Ал екi сыѕары да кґсемше формасында ќосарланып‚ їстеуге айналєан етiстiктер бўлардан мїлде басќа. Мысалы‚ жїре-келе‚ бара-тўра‚ жата-жастана‚ ґйтiп-бїйтiп‚ ырєап-жырєап, т.т. Бўлар ґзiнiѕ бастапќы сґздік маєынасынан ауысып‚ жаѕа бiр тўтас маєынаєа ие болєан. Жїрекеле‚ бара-тўра дегенде‚ кейiнiрек‚ бiраздан соѕ деген сґздердiѕ‚ жата-жастана – асыќпай‚ ґйтiп-бїйтiп – амалдап деген сґздердiѕ маєынасын бiлдiрiп тўр. Сондыќтан бўлар белгiлi бiр ўєымды бiлдiретiн жеке сґз (їстеу) болып ќалыптасќан. Ал кґсемше формасындаєы бiр етiстiктiѕ ґзiнiѕ ќайталанып айтылуы бўлардан бїтiндей басќа. Бiрiншiден‚ мўндаєы етiстiк ґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын жоймайды; екiншiден‚ мўны екi рет ќана емес‚ бiрнеше рет ќайталап айтуєа да болады; їшiншiден‚ бўлар грамматикалыќ маєына бiлдiредi‚ ќимылдыѕ дїркiндiк‚ созылыѕќы тїрiнде ґтуiн кґрсетедi; тґртiншiден‚ етiстiктiѕ кґсемше формасында ќайталанып айтылуы бiр немесе екi етiстiктiѕ шамасында єана емес‚ жїйелi тїрде барлыќ етiстiктердi ќамтиды. 6. Кiрiккен тїбiр етiстiктер Екi тїбiр сґздiѕ бiрiгiп‚ бiр сґзге айналуы да – ќазаќ тiлiнде сґз жасаудыѕ бiр ґнiмдi тəсiлi болып табылады. Бўл тəсiл – негiзiнен‚ есiм сґздерге‚ əсiресе зат есiмге тəн ќасиет. Ґйткенi зат есiмдердiѕ сґздік маєынасы етiстiкпен салыстырєанда‚ наќты‚ яєни заттыќ ўєымда болады. Сондыќтан да зат есiмдер ґзара бiрiгу арќылы екiншi бiр жаѕа ўєымныѕ атауы болуєа икемдi келедi. Ал етiстiктер дерексiз ўєым бiлдiретiндiктен‚ олар ґзара фонетикалыќ фактор бойынша ыќшамдалып бiрiгедi де‚ бiр сґзге айналады. Бўлардыѕ кейбiреулерiнiѕ екi сґзден ќўралєандыєы бiлiнбейдi. Мысалы‚ əкелу‚ апару‚ ґйту‚ сґйту, т.б. Сґйтiп‚ бўлардыѕ ќўрамындаєы сґздердiѕ аражiгi бiлiнбей‚ бiрбiрмен жымдасып‚ кiрiгiп кеткендiктен кiрiккен тїбiр деп аталады. Кiрiккен тїбiр етiстiктердiѕ саны аса кґп емес‚ жиырма шаќтыдан аспайды. Сонымен бiрге олардыѕ бастапќы тiркестi тўлєасы да тiлiмiзде ќатар ґмiр сїредi: əкел – алып кел‚ апар – алып бар‚ əкет – алып кет‚ бўлай ет – бїйт‚ солай ет – сїйт‚ олай ет – ґйт‚ тўра кел – тїрегел, т.с.с тəрiздi.

Етістік ТЇБIР ЕТIСТIКТЕРДIЅ МАЄЫНАЛЫЌ ЕРЕКШЕЛIКТЕРI Ќазаќ тiлiнде етiстiктер алуан тїрлi ўєымды бiлдiредi. Сґйлемде контекске байланысты бiр етiстiктiѕ сґздік маєынасыныѕ бiрнеше ўєымды бiлдiруi мїмкiн. Мысалы‚ Саят жиналыста болды. Оныѕ келгенiне кґп болды. Саят колхозєа екi жыл бастыќ болды. Саят колхозєа келiп‚ жаќсы болды. Болды‚ кґп сґйлеме! Оќушыєа темекi тартуєа болмайды. Бўл сґйлемдерде бол етiстiгiнiѕ сґздік маєынасы əрќайсысында əртїрлi. Сол сияќты‚ кiтап алу‚ тiл алу‚ кґѕiлге алу‚ бет алу‚ мойынєа алу; кино кґру‚ дос кґру‚ артыќ кґру‚ санап кґру тiркестерiнде де алу‚ кґру етiстiктерi бiрнеше ўєымєа ие болып тўр. Сґйтiп‚ етiстiктер ауыспалы маєынада кеѕ ќолданылады. Етiстiктердi маєыналыќ ерекшелiктерiне ќарай топтастырып бґлу ґте ќиын‚ тiптi мїмкiн де емес. Дегенмен‚ оларды маєынасы жаєынан басты ерекшелiктерiне ќарай мынадай бiрнеше топќа бґлуге болады. 1. Iс-əрекеттiк ќимылды бiлдiретiн етiстiктер: жазу‚ сызу‚ ќазу‚ жўлу‚ кґтеру‚ тазалау‚ кесу‚ шашу, т.т. 2. Ќозєалыс ќимылын бiлдiретiн етiстiктер: жїгiру‚ еѕбектеу‚ домалау‚ жорєалау‚ ґрмелеу‚ ќозєалу‚ жылжу‚ ќашу‚ жїзу, т.т. 3. Ќалып-кїй процесiн бiлдiретiн етiстiктер: ауыру‚ ўйыќтау‚ тўру‚ отыру‚ жату‚ тыныєу‚ жїдеу‚ жабыєу‚ арыќтау‚ семiру, т.б. 4. Кґѕiл кїйiн бiлдiретiн етiстiктер: ќайєыру‚ мўѕаю‚ ќуану‚ ренжу‚ кїлу‚ жылау‚ ашулану‚ ќызєану, т.б. 5. Сапалыќ белгiнiѕ ґзгеру процесiн бiлдiретiн етiстiктер: ўзару‚ ќысќару‚ сарєаю‚ аєару‚ кґбею‚ азаю‚ жўќару‚ ќалыѕдау, т.б. 6. Елiктеу‚ бейнелеу етiстiктерi: жымыѕдау‚ ќылмыѕдау‚ пысылдау‚ ыѕќылдау‚ гїрсiлдеу‚ жылтылдау‚ бўртию‚ кїржию, т.б. 7. Туу‚ ґсу ќимылын бiлдiретiн етiстiктер: балалау‚ ќўлындау‚ ќоздау‚ боталау‚ кїшiктеу‚ жўмыртќалау, т.б. 8. Субъективтiк реѕдi етiстiктер. Бўлар сґйлеушiнiѕ ќимылєа субъективтiк кґзќарасын кґрсетедi. Азсыну‚ кґпсiну‚ кiсiмсу‚ ўлыќсыну‚ бiлгiшсiну, т.б. Мiне, етiстiктердi лексикалыќ маєынасына ќарай осылайша топтастыра беруге болады. Бiраќ ќазаќ тiлiнде етiстiктердiѕ лексикалыќ формаларымен тїрленуiне əсер етпейдi. Сондыќтан тїбiр етiстiктердi сґздік маєынасына ќарай топтастырып бґлудiѕ ешќандай практикалыќ мəнi жоќ. Грамматика їшiн тїбiр етiстiктердi сыртќы тўлєалыќ бiрлiгiне ќарай топтастырып бґлу ќажет. Ґйткенi олар сыртќы тўлєалыќ бiрлiгi бойынша əртїрлi типтес сґздер тобын жасайды.

Етістік § 3. МОДИФИКАЦИЯЛЫ ЕТIСТIКТЕР Негiзгi етiстiктердiѕ екiншi тобына жататын модификациялы етiстiктер. Тїбiр етiстiктерге лексикалыќ маєына бiлдiретiн сґздер жатса‚ модификациялы етiстiктерге сол тїбiр етiстiктердiѕ лексикалыќ маєынасына грамматикалыќ маєына їстейтiн етiстiк формалары жатады. Модификациялы етiстiктер екi тїрлi тəсiлмен жасалады. Бiрiншiсi‚ тїбiр етiстiктерге (негiзгi тїбiр‚ туынды тїбiр‚ ќос тїбiр‚ кiрiккен тїбiр‚ тiркестi тїбiр) арнайы морфемалар жалєану арќылы синтетикалыќ тəсiлмен жасалады. Бўєан етiс‚ кїшейтпелi етiстiк формалары жатады. Екiншiсi‚ кґсемше формаларыныѕ кґмекшi етiстiктермен тiркесуi арќылы аналитикалыќ тəсiлмен жасалады. Мўнда кґмекшi етiстiктер жетекшi етiстiктiѕ лексикалыќ маєынасына грамматикалыќ маєына їстейдi. Бўєан сипат категориясы‚ бейiмдiк кїрделi етiстiк формасы жатады. § 4. САЛТ ЖƏНЕ САБАЌТЫ ЕТIСТIКТЕР ЖƏНЕ ОЛАРДЫЅ ЕТIСТЕРМЕН ЌАТЫСЫ Ќазаќ тiлiндегi барлыќ етiстiктер‚ табыс септiгiндегi тура толыќтауышты меѕгеру ќабiлеттiлiгiне ќарай салт жəне сабаќты етiстiк болып екi топќа бґлiнедi. Табыс септiгiндегi тура толыќтауышты меѕгеретiн етiстiктер сабаќты етiстiк деп аталады да‚ оларды меѕгермейтiн‚ керек етпейтiн етiстiктер салт етiстiк деп аталады. Етiстiктердiѕ салт жəне сабаќты болып бґлiнуi тїркi тiлдерiнде екi тїрде белгiленедi. Бiрiншiсi‚ олар ешќандай грамматикалыќ кґрсеткiшсiз-аќ тїбiр кїйiнде ґзiнiѕ iшкi лексикалыќ маєынасына байланысты салт жəне сабаќты болып бґлiнедi. Мысалы‚ ќайєыру‚ ќуану‚ шулау‚ отыру‚ ґсу‚ кґбею – салт етiстiктерi; жинау‚ бўзу‚ сызу‚ орындау‚ əкелу‚ шаќыру – сабаќты етiстiктер. Жалпы тiл бiлiмiнде белгiлi категориялардыѕ арнайы морфемасыз‚ ґзiнiѕ iшкi маєынасына ќарай бґлiнуiн грамматикалыќ топ (разряд) деп атайды. Сабаќты жəне салт етiстiктердiѕ осындай грамматикалыќ топтары ќазаќ тiлiнде бўлардыѕ тура тїрi болып табылады‚ яєни сабаќты жəне салт етiстiктiѕ тура тїрi деп аталады. Екiншiсi‚ етiстiктер ґзара арнайы грамматикалыќ кґрсеткiш (морфема) арќылы салт жəне сабаќты болып бґлiнедi. Грамматикалыќ категорияныѕ арнайы морфема арќылы белгiленуi категориялыќ форма деп аталады. Мысалы‚ ґткiзу‚ тїсiру‚ кґбейту‚ кґѕiлдендiру‚ пiсiру – сабаќты етiстiктер‚ кґрiну‚ созылу‚ їзiлу‚ жырылу‚ салыну‚ сїйiну – салт етiстiктер.

Етістік Салт жəне сабаќты етiстiктердiѕ арнайы морфема арќылы жасалєан тўлєасы олардыѕ ауыспалы тїрi болып табылады. Себебi арнайы морфемалар арќылы салт етiстiк сабаќтыєа‚ сабаќты етiстiк салтќа ауысып отырады. Салт жəне сабаќты етiстiктердiѕ бiр-бiрiне ауысуы етiс формаларымен ўштасып жатады. Яєни ґздiк жəне ырыќсыз етiс жўрнаќтары сабаќты етiстiктi салт етiстiкке айналдыратын морфема ќызметiн атќарса‚ ґзгелiк етiс жўрнаєы салт етiстiктi сабаќты етiстiкке айналдыратын морфема болып табылады. Тiлмен айтып жеткiзе алмайтыны ќас-ќабаєынан аѕєарылатын (Ə. Нўрпейсов). Сол жылєы он тґрт жастаєы Дəулет орталау мектептi бiтiрген едi (С. Мўќанов). 1. Салт етiстiк Табыс септiгiндегi тура толыќтауышты керек етпейтiн‚ яєни меѕгермейтiн етiстiктер салт етiстiктер болады. Салт етiстiктер етiстiк тўлєаларыныѕ барлыќ тїрiнде де кездеседi. Əсiресе‚ елiктеуiш сґздер мен ет кґмекшi етiстiгi тiркесу арќылы жəне бейнелеуiш етiстiктер тїгелiмен осы салт етiстiк тобына жатады. Салт етiстiктер сґздік маєынасы жаєынан адамныѕ не басќа заттардыѕ ќозєалыс ќимылын‚ кїйiн‚ белгiнiѕ ґзгеру процесiн‚ табиєат ќўбылыстарыныѕ ґзгеру кїйiн бiлдiредi. Мысалы‚ Желк-желк еткен жас шалєын‚ Суыќ желмен майысып... Ќараєай кґкке маужырап‚ Бўлт керуендей кґшедi (I. Жансїгiров). Салт етiстiктер екi тїрде жўмсалады. Бiрiншiсi‚ тура салт етiстiк‚ бўєан тїбiр етiстiк (негiзгi тїбiр‚ туынды тїбiр‚ ќос тїбiр‚ тiркестi тїбiр) кїйiнде тўрып табыс септiгiн меѕгермейтiн етiстiктер жатады. Олардыѕ салт етiстiк маєынасын бiлдiретiн арнайы грамматикалыќ кґрсеткiшi болмайды. Салттыќ маєына бўлардыѕ ґз бойында‚ яєни лексикалыќ маєынасында саќталады. ...Сен сонда барып ќон да‚ ертеѕ осында ќайтып кел (С. Мўќанов). Бїгiн Оспан ќап-ќара болып тїтiккен (М. Əуезов). Салт етiстiктiѕ екiншi тїрi – ауыспалы салт етiстiк. Бўл сабаќты етiстiктерге ґздiк жəне ырыќсыз етiс жўрнаќтары жалєану арќылы жасалады. Мысалы: кґрiну‚ басылу‚ кґтерiлу‚ зарлану, т.б. Омар бiраз бґгелiп тўрды да‚ ас їйге ќарай беттедi (Є. Мїсiрепов). Машинаныѕ салдырынан Байдалыныѕ сґзi аныќ естiлмедi (С. Мўќанов). Сїйiншi‚ жеѕгеѕ ўл тапты‚ аќ тїйенiѕ ќарны жарылды (Ə. Əбiшев). Жаќып астыќ сарайыныѕ ар жаєына шыєып ќарап едi‚ ешкiм кґрiнбедi (Є. Мўстафин).

Етістік Ќазаќ тiлiндегi салт‚ сабаќты етiстiктер мен етiс категориясы бiр-бiрiмен тыєыз байланысты. Яєни ґздiк‚ ырыќсыз‚ ґзгелiк етiс маєыналары салт жəне сабаќты етiстiктердiѕ грамматикалыќ формаларынан туатын семантикалыќ ўєым болып табылады. Етiс категориясы – тїбiр етiстiктен туатын грамматикалыќ форма. Яєни етiс формалары ґзi жасалєан тїбiр етiстiкпен кореллятивтi тїрде ґмiр сїретiн жəне екеуiнiѕ лексикалыќ маєынасы бiр болып келетiн етiстiктер. Мысалы‚ сїрту – сїртiну‚ орау – орану‚ тарау – тарану‚ ќарау – ќарану‚ сўрау – сўрану, т.б. Етiстер маєынасына жəне тўлєасына ќарай тґртке бґлiнедi: 1) ґздiк етiс; 2) ґзгелiк етiс; 3) ырыќсыз етiс; 4) ортаќ етiс. а) Ґздiк етiс Ґздiк етiс пен ырыќсыз етiс салт етiстiкке тəн де‚ ал ґзгелiк етiс сабаќты етiстiкке тəн. Ґздiк етiс формасында берiлетiн ќимылəрекеттiѕ иесi əдетте адам немесе басќа жанды зат болып келедi. Кейде ќимыл иесi жанды зат болмай‚ табиєат атаулары болуы да мїмкiн. Ондай жаєдай кґркем шыєармаларда метафора тїрiнде ќолданылады. Кґк бўлт кґлеѕкесiн кґлге тїсiрiп‚ айнала ќарап сыланды (Є. Мїсiрепов). Алатау аќ бўлтќа оранып‚ аспанмен сґйлескендей. Бўл мысалдарда сылану‚ орнау етiстiктерi кґк бўлттыѕ Алатаудыѕ ќимыл-əрекетi есебiнде кґрiнiп тўр. Кез келген етiстiк ґздiк етiс тўлєасында жўмсалмайды да‚ ґздiк етiс маєынасын бере де алмайды. Мысалы‚ баянда‚ оќы‚ їз‚ апар таєы сол сияќты кґптеген етiстiктерден ґздiк етiс жасалмайды. Ґйткенi адам ґзiн-ґзi баяндау‚ оќу‚ їзу‚ апару, т.с.с. мїмкiн емес. Сондыќтан ќимыл иесiнiѕ ґзiне баєыттауєа‚ ґзiне ќарата жўмсауєа мїмкiн болатын ќимылдарды бiлдiретiн етiстiктер єана ґздiк етiс бола алады. Мысалы‚ ќимыл иесi (адам) ґзiн-ґзi жуады‚ ґзiн-ґзi сїртедi‚ ґзiнiѕ шашын ґзi тарайды, т.б., с.с. бiрнеше ќимылдарды ґзiне ќарата жўмсауы‚ ќолдануы мїмкiн. Ґздiк етiс сабаќты етiстiктiѕ де барлыєынан жасала бермейдi. Кейбiр тїбiр етiстiктерге -н жўрнаєы жалєану арќылы жасалєан кґрiну‚ тартыну‚ бґлiну сияќты етiстiктер сыртќы тўлєасына ќарай ґздiк етiс сияќты болєанымен бўлар ґздiк етiс маєынасында емес. Ґйткенi бўл етiстiктер барлыќ затќа‚ ќўбылысќа ортаќ ќолданыла бередi. ...Абай алєашќыдай емес‚ тартынып ќалєандай баяу едi (М. Əуезов). Тїйе ґркештен Шыѕєыстыѕ жаќын биiктерi жартылап ќана кґрiнедi екен (М. Əуезов). ...жол екi бґлiндi (Є. Мїсiрепов). Сондай-аќ намыстану‚ мейiрлену‚ шаттану‚ жандану‚ бу-

Етістік лану сияќты етiстiктердi де сыртќы тўлєасыныѕ ўќсастыєына ќарап‚ ґздiк етiс деуге болмайды. Ґйткенi бўл етiстiктерде -н дербес морфемалыќ ќызмет атќарып тўрєан жоќ. Олар -лен‚ -тан‚ -дан жўрнаќтары жалєану арќылы есiм сґздерден жасалєан туынды тїбiр етiстiктер. Сондыќтан бўлар ґздiк етiс бола алмайды. ə) Ырыќсыз етiс Ырыќсыз етiс те сабаќты етiстiктiѕ тїбiрiне -ыл/-iл/-л жўрнаєы жалєану арќылы жасалады. Мысалы: таќта сїртiлдi‚ кiр жуылды‚ ќазан асылды‚ жиналыс басталды‚ жїк тїсiрiлдi, т.б. Ырыќсыз етiс баяндауыш ќызметiнде жўмсалєан сґйлемде ќимыл иесi айтылмайды‚ яєни ол сґйлемде ќимыл иесiнiѕ кiм екенi белгiсiз болады. Былайша айтќанда‚ бастауыш ќызметiнде жўмсалєан ќимыл иесi ґзi ќимыл-əрекет iстемейдi‚ керiсiнше‚ ол басќа бiреудiѕ ќимыл-əрекетiнiѕ объектiсi болады. Тґмендегi сґйлемдердi салыстырып талдау арќылы ырыќсыз етiстiѕ маєынасын айќын аѕєаруєа болады. Їмiт кiр жуды. Кiр жуылды. Бiрiншi сґйлемде ќимыл иесi (субъект) – Їмiт бастауыш ќызметiнде‚ оныѕ ќимылы – жуды баяндауыш‚ сабаќты етiстiк табыс септiгiндегi тура толыќтауышты (объектiнi) меѕгерiп тўр. Яєни бўл сґйлемде субъект те (ќимыл иесi)‚ объект те предикат та (субъектiнiѕ ќимылы) əрќайсысы ґз орнында жеке сґйлем мїшесi болып тўр. Екiншi сґйлемде сабаќты етiстiктiѕ ырыќсыз етiске айналуы нəтижесiнде объект (кiр) бастауыш ќызметiнде жўмсалып‚ ќимыл иесi (субъект) сґйлемде айтылмай‚ белгiсiз ќалып тўр. Салт етiстiктiѕ ырыќсыз етiс тўлєасыныѕ маєынасы жай тїбiр салт етiстiктiѕ маєынасынан басќа. Мысалы‚ ќора тазарды жəне ќора тазартылды деген екi сґйлемдi салыстырсаќ‚ бўл сґйлемдердегi сґздердiѕ арасында лексикалыќ маєынасы жаєынан айырма жоќ. Ќораны тазартушы ќимыл иесi екеуiнде де айтылмаєан. Ќораныѕ ґздiгiнен тазаланбайтындыєы ґзiнен-ґзi белгiлi. Дегенмен‚ бўл екi сґйлемнiѕ баяндауыштарыныѕ арасында семантикалыќ айырма бар екендiгi аѕєарылып тўр. Бiрiншi сґйлемдегi баяндауыш – тазарды етiстiгi – ќораныѕ сапасыныѕ ґзгеру процесiн бiлдiретiн салт етiстiк – тїбiр тўлєада. Оныѕ ќимыл иесiмен (субъектiмен) ешќандай ќатысы жоќ. Ал екiншi сґйлемнiѕ баяндауышы тазартылды ырыќсыз етiс тўлєасында. Мўнда етiстiктiѕ ќўрамындаєы -ыл жўрнаєы ќимылды субъектiмен байланыстырып тўр. Яєни -ыл ќимыл иесiн бiлдiретiн морфологиялыќ кґрсеткiш болып саналады. Сол сияќты мўз ерiдi немесе мўз ертiлдi – дегенде де бiрiншi

Етістік сґйлемде мўзды ерiтушi туралы ештеѕе айтылмайды‚ ал екiншi сґйлемде (ерiтiлдi) мўзды ерiтушi бiреу бар екендiгi аѕєарылып тўр. Осы ўєымды бiлдiрiп тўрєан – ерiтiлдi сґзiнiѕ ќўрамындаєы -iл жўрнаєы. Тїбiр етiстiктiѕ соѕєы буынында л дыбысы келсе‚ ырыќсыз етiс жўрнаєы -ын/-iн/-н тїрiнде жалєанады: майлау – майлану‚ тазалау – тазалану, т.с.с. Мўныѕ басты себебi ќазаќ тiлiнде сґз iшiнде екi л дыбысы ќатар келмеуiнен. Кейде етiстiк тўлєасыныѕ ґздiк немесе ырыќсыз екендiгi сол сґздiѕ маєынасына‚ яєни актив немесе пассив болып ќолданылуына байланысты аѕєарылады‚ кейде контекске байланысты бiлiнедi. Мысалы‚ алыну‚ тырмалану‚ сулану‚ маялану етiстiктерi ґзiнiѕ табиєатына‚ iшкi маєынасына байланысты ґздiк етiс бола алмайды. Бўлар пассив ќимылды бiлдiретiн ырыќсыз етiстер. Ал тазалану‚ майлану‚ əдемiлену сияќты етiстiктер ґздiк етiс те‚ ырыќсыз етiс те бола алады. Бўлардыѕ ќай етiске жататындыєы контекске байланысты аѕєарылады. Мысалы‚ Айша əдемiлендi‚ їй əдемiлендi дегенде‚ бiрiншi сґйлемде əдемiлендi етiстiгi ґздiк етiс маєынасын бiлдiрсе‚ екiншi сґйлемде ырыќсыз етiс маєынасын бiлдiрiп тўр. Ырыќсыз етiс – ґздiк етiспен салыстырєанда əлдеќайда ґнiмдi‚ кґп ќолданылатын тўлєа. Ґздiк етiс тўлєасындаєы салт етiстiктер актив етiстiктер болады да‚ ырыќсыз етiс тўлєасындаєы етiстiктер пассив етiстiктер болып саналады. Бўл екеуi де сабаќты тїбiр етiстiктен жасалатын жарыспалы егiз тўлєа ретiнде ќатар ќолданылады. Мысалы: жуыну сїртiну жу < сїрт < жуылу сїртiлу шешiну тарану шеш < тара < шешiлу таралу буыну киiну бу < ки < буылу киiлу ќырыну ќымтану ќыр < ќымта < ќырылу ќымталу

Етістік тїзену безену тїзе < безе < тїзелу безелу бояну жиыну боя < жи < боялу жиылу Ґздiк жəне ырыќсыз етiс тўлєасындаєы ауыспалы етiстiктер əрќашан ґздiк жəне ырыќсыз маєына бiлдiре бермейдi. Мысалы‚ Ауа райы бўзылып‚ кїн суыта бастады. Жалєыз аяќ жол тауєа ќарай бўрылды. Жолдан асќан кезде жол екiге айырылады. Їй сыртында отырєан бiр топ адам орындарынан кґтерiлiп‚ бiзге ќарай жїрдi (М. Əуезов). Кїн кґтерiлген кезде бiз де атќа мiндiк. Жiп керiлдi‚ кiлем жайылды‚ арќан созылды деген сґйлемдерде ырыќсыз етiс маєынасы аныќ аѕєарылады. Жiптi керушi‚ кiлемдi жаюшы‚ арќанды созушы басќа бiреу екендiгi осы етiстiктердiѕ ќўрамындаєы -л жўрнаєы арќылы аѕєарылып тўр. Ал осы етiстiктердi сол тўлєасында басќа бастауыштармен тiркестiрiп‚ сґйлем ќўрсаќ‚ олардыѕ ырыќсыз етiс маєынасы кїѕгiрттенiп‚ тiптi жойылып кетуi мїмкiн. Мысалы‚ Сўлу Жiбек аќмаралдай керiлдi. Бiр топ жылќы ауыл маѕында жайылып жїр. Кґше бойы созылєан биiк теректер ґѕ берiп тўр. Бўл сґйлемдерде ќимыл иесi болып тўрєан Жiбек‚ жылќы жəне теректер сґздерi. Мўндаєы баяндауыштары ырыќсыз етiс тўлєасында болєанымен‚ ырыќсыз етiс маєынасын бiлдiрiп тўрєан жоќ. 2. Сабаќты етiстiк Сабаќты етiстiк табыс септiгiндегi тура толыќтауышты меѕгеретiн‚ яєни табыс септiгiн керек ететiн етiстiктер. Ќимыл иесiнiѕ ќимылы объектiге баєытталатынын бiлдiретiн етiстiк те сабаќты етiстiк деп аталады. Сабаќты етiстiк объектi арќылы єана пайда болады. Объектi болмаса‚ сабаќты етiстiктер болмайды. Мысалы‚ оќитын‚ жазатын объект болмаса‚ оќу‚ жазу iсi де болуы мїмкiн емес. Байдыѕ їйiнiѕ ґзi болса‚ ќысќа əлсiз боларау деген кəрi-ќўртаѕды сояды (М. Əуезов). Шешен сґз бастар‚ батыр ќол бастар (Маќал). Тау мен тасты су бўзар‚ адамзатты сґз бўзар (Маќал). Сабаќты етiстiктердiѕ табыс септiгiндегi тура толыќтауышты меѕгеру ќабiлеттiлiгi екi тїрлi жолмен кґрiнедi. 1) Тура сабаќты етiстiк‚ бўл ґзiнiѕ iшкi маєынасы арќылы ќимыл-əрекеттiѕ объектiге тiкелей баєытталєандыєын бiлдiредi‚

Етістік яєни тїбiр етiстiктер iшкi маєынасы арќылы табыс септiгiндегi тура толыќтауышты меѕгередi. Мысалы‚ хат жазу‚ кiтап оќу‚ шґп шабу‚ егiн суєару‚ еттi тўздау, т.т. Бўл тура сабаќты етiстiктердiѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi жоќ. 2) Ауыспалы сабаќты етiстiк‚ бўл салт етiстiк тїбiрiне ґзгелiк етiс жўрнаќтары -т‚ -ыт/-т‚ -дыр/-дiр‚ -тыр/-тiр‚ -ыр/ -iр‚ -єыз/-гiз‚ -ќыз/-кiз жалєану арќылы пайда болады. Мысалы‚ аєарту‚ кґбейту‚ кiрлету‚ ќирату‚ ќысќарту‚ сындыру‚ кїлдiру‚ тїсiру‚ айтќызу‚ пiсiру‚ отырєызу‚ жїргiзу‚ ґргiзу‚ тамызу‚ жегiзу, т.т. б) Ґзгелiк етiс Сабаќты етiстiктiѕ тура жəне ауыспалы тїрiне ґзгелiк етiстiѕ -ыт/-iт/-т; -єыз/-гiз‚ -ќыз/-кiз; -дыр/-дiр‚ -тыр/ -тiр жўрнаќтары жалєану арќылы жасалады. Ґзгелiк етiс – субъектiнiѕ ќимылы объектiге тiкелей емес‚ екiншi бiреу арќылы баєытталатынын бiлдiретiн сабаќты етiстiктiѕ грамматикалыќ формасы. Былайша айтќанда‚ ќимыл иесi бiр iстi тiкелей ґзi iстемей‚ екiншi бiреуге iстететiндiгiн кґрсетедi. Мысалы‚ алдыру‚ жаздыру‚ жўлєызу‚ аєарттыру‚ жамату‚ ўстату‚ кґбейттiру‚ кґшiрту‚ семiрткiзу, т.б. Ќалижан хатты əрќашан кґршiсi Ќабышќа оќытатын. Бўл сґйлемде iстi орындаушы – Ќалижан‚ атау септiгiнде‚ бастауыш ќызметiнде; iстi тiкелей орындаушы – Ќабыш‚ барыс септiгiнде‚ жанама толыќтауыш ќызметiн атќарып тўр. Сґйтiп‚ ґзгелiк етiс баяндауыш ќызметiнде жўмсалєан сґйлемде ќимыл иесi екеу болады. Бiрiншiсi – орындатушы‚ екiншсi – тiкелей орындаушы (агенс). Салт етiстiкке ґзгелiк етiс жўрнаќтары жалєану арќылы жасалєан сабаќты етiстiктiѕ ауыспалы тїрi ґзгелiк етiс маєынасын бiлдiре алмайды. Мысалы‚ ґшiру‚ ґлтiру‚ ќысќарту‚ аєызу, т.т. Бўл етiстiктерде ешќандай ґзгелiк маєына жоќ. Ќимыл иесiнiѕ ќимылы тiкелей объектiге баєытталып тўр‚ ќимылды орындаушы агенстi бўл етiстiктер керек етпейдi. Айша шамды ґшiрдi. Айдарбек ќасќырды ґлтiрдi. Мўќаш їйiн кґшiрдi. Бўл сґйлемдерде де баяндауыштары ауыспалы‚ сабаќты етiстiк тўлєасында‚ бўларда ґзгелiк етiс маєынасы жоќ. Ґшiру – Айшаныѕ ґз ќимыл-əрекетi шаммен байланысты кґрiнiп тўр. Ґлтiру‚ кґшiру де сол сияќты‚ Айдарбек пен Мўќаштыѕ тiкелей əрекеттерi. Ќазiргi ќолданылып жїрген əдебиетте ґзгелiк етiске берiлетiн аныќтама мына тїрде: “Iстiѕ тiке субъектi арќылы iстелмей‚ екiншi субъектi арќылы iстелгендiгiн‚ я iстелетiндiгiн бiлдiре-

Етістік 1 Ќазiргi ќазаќ тiлi. 1954. 295-б. тiн етiстiктiѕ тїрi ґзгелiк етiс деп аталады”1. “Iстiѕ басќа бiреу арќылы iстелетiнiн кґрсететiн етiстiктiѕ тїрi ґзгелiк етiс деп аталады”2. А. Хасенова да ґзiнiѕ “Ќазаќ тiлiндегi етiс категориясы” атты еѕбегiнде ґзгелiк етiс туралы жоєарыда берiлген аныќтаманы ќуаттайды3. Егер осы аныќтамаларєа сїйенетiн болсаќ‚ онда салт етiстiктен жасалєан сабаќты етiстiктi ґзгелiк етiс категориясына жатќызу дўрыс болмас едi. Тiлдiк фактiлер бўл аныќтамаєа тура келмейдi. Сондыќтан салт етiстiктен ґзгелiк етiс жўрнаќтары арќылы жасалєан етiстiк тўлєасын ауыспалы сабаќты етiстiк деп ќарау керек. Мысалы‚ Айымбек аттарын тоќтатты жəне аттарын жїргiздi немесе Айша шай ќайнатты‚ тамаќ пiсiрдi деген сґйлемдердiѕ екеуiнде де баяндауыш ќызметiнде жўмсалєан тоќтатты‚ жїргiздi‚ ќайнатты‚ пiсiрдi етiстiктерiнiѕ тґртеуi де салт етiстiктен жасалєан ауыспалы сабаќты етiстiктер. Бўлар ґзгелiк етiс маєынасын бермейдi. Яєни бўл екi сґйлемде де ќимыл иелерi тiкелей бастауыш ќызметiнде жўмсалып тўрєан Айымбек жəне Айша. Алдыѕєы сґйлем мен екiншi сґйлемнiѕ объектiлерiнiѕ арасында айырмашылыќ бар. Бiрiншi сґйлемнiѕ объектiсi ат – жанды зат‚ ќимыл иесi бола алады. Екiншi сґйлемнiѕ объектiсi шай‚ тамаќ – жансыз заттар‚ бўлар ќимыл иесi бола алмайды. Салт етiстiктен жасалєан сабаќты етiстiктi ґзгелiк етiс деп ќараушы авторлар бiрiншi сґйлемдегi сияќты‚ объектiсi ќимыл иесi бола алатын зат есiмдердi меѕгеретiн етiстiктердi мысалєа келтiрiп‚ тура толыќтауышты ќимыл иесi (агенс) деп тїсiндiредi. Мысалы‚ Шофер машинасын кґпiрден ґткiздi. Нəзипа Анарды жылатты деген сґйлемдердегi ќимылдыѕ тїп иелерi – шофер жəне Нəзипа; бўлар ќимылды тiкелей ґздерi орындап отырєан жоќ‚ ќимылдыѕ тiкелей иелерi машина жəне Анар деп їйретедi. Сырт ќараєанда‚ бiрден бўл пiкiр дўрыс сияќты болып кґрiнуi де мїмкiн. Бiраќ бўл ґзгелiк етiс аныќтамасына сай келмейдi. Ґзгелiк етiстiѕ аныќтамасы: ќимылдыѕ тїп иесi атау септiгiнде‚ бастауыш ќызметiнде жўмсалады да‚ ќимылды тiкелей орындаушы барыс септiгiнде жанама толыќтауыш ќызметiн атќарады. Айымбек Кеѕеске атын тоќтаттырды деген сґйлемде Айымбек – ќимылдыѕ тїп иесi‚ бастауыш; 2 Ќазаќ тiлi грамматикасы. 1960. I бґлiм. 115-б. 3 Хасенова А. Ќазаќ тiлiндегi етiс категориясы. 1951. 41-б.

Етістік ќимылды тiкелей орындаушы – Кеѕеске – барыс септiгiнде жанама толыќтауыш; атын – тура толыќтауыш‚ табыс септiгiнде; тоќтаттырды – ќимыл‚ ґзгелiк етiс‚ баяндауыш ќызметiнде. Тоќтаттырды етiстiгiнiѕ ќўрамындаєы -т жўрнаєы табыс септiгiндегi тура толыќтауыш ат сґзiн керек етiп тўр. Егер етiстiктiѕ ќўрамындаєы -т жўрнаєын тїсiрiп айтсаќ‚ сґйлемде ат сґзiнiѕ ќолданылуы керек болмас едi. Соѕєы -тыр жўрнаєы барыс септiгiндегi Кеѕеске (агенс) сґзiн керек етiп тўр. Егер бўл жўрнаќ тїсiрiлiп айтылса‚ сґйлемде Кеѕеске сґзiнiѕ (агенс) айтылуы артыќ болар едi. Сґйтiп‚ ґзгелiк етiс болу їшiн‚ ол сґйлемде барыс септiгiндегi жанама толыќтауыш ќызметiндегi агенстi керек етедi. Агенс сґйлемде айтылуы да‚ айтылмауы да мїмкiн. Салт етiстiктен ґзгелiк етiс жўрнаєы арќылы жасалєан сабаќты етiстiктер агенстi керек етпейдi. Салт етiстiктен сабаќты етiстiкке айналєан етiстiк тўлєасын ґзгелiк етiске айналдыру їшiн оныѕ їстiне таєы да ґзгелiк етiс жўрнаќтарыныѕ бiреуi жалєануы шарт. Мысалы‚ тоќтаттыру‚ отыртќызу‚ аєарттыру‚ азайттыру‚ жїргiздiрту‚ жаздырту, т.б. Кейде ґзгелiк етiс жўрнаќтары бiрiнiѕ їстiне бiрi їш-тґрт ретке дейiн ќайталанып жалєана бередi‚ бiраќ бўлардыѕ бiр тїбiрге екiден артыќ жалєануы пəлендей маєына ґзгерте алмайды (алдыру-алдырту-алдыртќызу немесе кигiзу-кигiздiру-кигiздiрту). Сондыќтан да бўл форманыѕ ќабаттасып келуi сґйлеу тiлiнде кездескенмен‚ əдеби тiлде ќолданылмайды. Ґзгелiк етiс жўрнаќтарыныѕ жалєану тəртiбi: егер тїбiр етiстiк дауысты дыбысќа бiтсе‚ -т жўрнаєы‚ ал дауыссыз жəне у‚ и дыбыстарына бiтсе‚ -дыр/-дiр‚ -тыр/-тiр‚ -єыз/ -гiз‚ -ќыз/-кiз жўрнаќтары жалєанады (1-схеманы ќара). Ескерту. Егер р‚ и дауыссыздарына бiткен тїбiр етiстiк бiр буынды болмай‚ кґп буынды болып келсе‚ онда -т жўрнаєы жалєанады. Кґтерту‚ апарту‚ доєарту‚ ќарайту‚ сарєайту, т.б. Ґзгелiк етiс жўрнаќтары бiрiнен соѕ бiрi ќалай болса солай жалєана бермейдi; олардыѕ жалєануында да белгiлi заѕдылыќ бар. -т жўрнаєы арќылы жасалєан ґзгелiк етiс тўлєасына -тыр/ -тiр‚ -ќыз/-кiз жўрнаќтары жалєанады (жґндеттiру-жґндеткiзу‚ суєарттыру-суєартќызу‚ сылаттыру-сылатќызу, т.б.). Ґзгелiк етiстiѕ -єыз/-гiз‚ -ќыз/-кiз тўлєасынан кейiн -дыр/- дiр жўрнаєы жалєанады (жуєыздыру‚ тигiздiру‚ ќўйєыздыру‚ ашќыздыру, т.б.). -дыр/-дiр‚ -тыр/-тiр жўрнаєына бiткен ґзгелiк етiс тўлєасына -т жўрнаєы жалєанады (алдырту‚ жаздырту‚ ќўйдырту (2-схеманы ќара)).

Етістік -¹ûç/ -ãiç‚ -º ûç/ -êiç æ½ðí à¹û í à áiòêåí àëº û ç+ äû ð + ò æàçº û ç+ äû ð+ ò º î é¹û ç+ äû ð+ ò ñî é¹û ç+ äû ð+ ò º àç¹û ç+ äû ð+ ò ñàë¹û ç+ äû ð+ ò 2-схема -ò æ½ðí à¹û í à áiòêåí òû ð î éí àò < º û ç+ äû ð+ ò òið ñ¼éëåò < êiç+ äið+ ò òið áèëåò < êiç+ äið+ ò òû ð î éëàò < º û ç+ äû ð+ ò òû ð æèí àò < º û ç+ äû ð+ ò òið ¾éðåò < êiç+ äið+ ò -äûð/ -äið‚ -ò ûð/ -ò ið æ½ðí à¹û í à áiòêåí àëäû ð+ ò+ º û ç æàçäû ð+ ò+ º û ç º î éäû ð+ ò+ º û ç ñî éäû ð+ ò+ º û ç º àçäû ð+ ò+ º û ç ñàëäû ð+ ò+ º û ç -єыз/-гіз, -ќыз/кіз жўрнаєына біткен -дыр/-дір, -тыр/тір жўрнаєына біткен -т жўрнаєына біткен тыр ойнат ќыз+дыр+т тір сґйлет

кіз+дір+т тір билет кіз+дір+т тыр ойлат ќыз+дыр+т тыр жинат ќыз+дыр+т тір їйрет

кіз+дір+т алдыр + т + ќыз жаздыр + т + ќыз ќойдыр + т + ќыз сойдыр + т + ќыз ќаздыр + т + ќыз салдыр + т + ќыз алќыз + дыр + т жазќыз + дыр + т ќойєыз + дыр + т сойєыз + дыр + т ќазєыз + дыр + т салєыз + дыр + т 1-схема ä û ð æà ç ¹ û ç ä û ð à ë ¹ û ç ò û ð æà ï º û ç ò û ð à ø º û ç ò û ð à¹àðò º û ç ä û ð º ½é ¹ û ç ä û ð æó ¹ û ç Дауысты дыбысќа біткен Дауыссыз жəне у, и дыбыстарына біткен º à é í à + ò æè í à + ò ñ ½ð à ò + ò º û ì ò à + ò æ¼í ä å + ò î º û + ò á å ê i + ò ¾í ä å + ò ò ó ð à + ò º à ð à + ò º à ì à + ò ќайна + т жина + т сўра + т ќымта + т жґнде + т оќыт + т бекі + т їнде + т тура + т ќара + т ќама + т дыр жаз єыз дыр

єыз тыр жап ќыз тыр ќыз тыр аєарт ќыз дыр ќўй єыз дыр єыз Ґзгелiк етiс жўрнаќтарыныѕ жалєану тəртiбiнiѕ схемасы

Етістік § 5. САЛТ ЕТIСТIКТIЅ САБАЌТЫ ЕТIСТIККЕ‚ САБАЌТЫ ЕТIСТIКТIЅ САЛТ ЕТIСТIККЕ АЙНАЛУЫ Жоєарыдаєы тiлдiк фактiлерге ќараєанда‚ ќазаќ тiлiндегi ґздiк‚ ырыќсыз жəне ґзгелiк етiс жўрнаќтарыныѕ басты ќызметi сабаќты етiстiктi салт етiстiкке‚ салт етiстiктi сабаќты етiстiкке айналдыру болып саналады. Сабаќты етiстiктен жасалєан ґздiк жəне ырыќсыз етiс тўлєасындаєы салт етiстiктiѕ бойынан екi тїрлi ќасиеттi байќаймыз. Бiрiншiсi – морфологияєа‚ екiншiсi – синтаксиске ќатысты ќасиетi. Морфологияєа ќатысты ќасиетi – етiстiктiѕ грамматикалыќ категориясы болып саналатын салт жəне сабаќты етiстiктер ґздiк‚ ырыќсыз‚ ґзгелiк етiстiѕ жўрнаќтары арќылы сабаќтыдан салтќа жəне салттан сабаќтыєа ауысуы. Мысалы‚ жарылу‚ киiну‚ жуылу‚ созылу‚ ќысылу‚ кґрiну‚ берiлу‚ ґткiзу‚ ўйыќтату, т.б. Ґздiк жəне ырыќсыз етiс тўлєасыныѕ синтаксиске ќатысты ќасиетi – бўлар салт етiстiкке айналып‚ сґйлемде табыс септiгiнен болєан тура толыќтауышты меѕгермейдi‚ керек етпейдi. Ґздiк етiс тўлєасы баяндауыш болып келген сґйлемде бастауыш əрi ќимыл иесi‚ əрi ќимыл объектiсi маєынасында ќолданылады. Сґйлемде табыс септiктен болєан тура толыќтауыш ќолданылмайды. Ырыќсыз етiс баяндауыш болып келген сґйлемде бастауыш ќимыл объектiсiнiѕ маєынасын бiлдiредi де‚ ќимыл иесi сґйлемде айтылмайды жəне белгiсiз болады. Мўнда да табыс септiгiндегi тура толыќтауыш айтылмайды. Мысалы‚ Жасыл жайлау‚ аќ орда ќалсын бiраз желпiнiп (Жамбыл). Шешiн‚ Вася‚ жылын (В. Катаев). Самауыр екi еселендi (Є. Мўстафин). Сенен алєан бiлiммен суарылєан ой‚ санам (Н. Байєанин). Жўмысшыларды Бiрiншi майды мейрамдауєа шаќырєан листовкалар кїн сайын дуалдарєа жапсырылып шыєады (М. Горький). Сґйтiп‚ ґздiк пен ырыќсыз етiс тўлєасындаєы етiстiктердiѕ бiрiншi ќасиетi грамматикамен байланысты болып келедi де‚ екiншi ќасиетi сол грамматикалыќ формамен байланысты туатын iшкi семантикасы болып табылады (ґздiк‚ ырыќсыздыќ). Сґйтiп‚ ґздiк‚ ырыќсыз етiс жўрнаќтарыныѕ басты ќызметi – сабаќты етiстiктi салт етiстiкке айналдыру деп ќараєан жґн. Ал оныѕ ґздiк‚ ырыќсыздыќ маєынасы сол салт етiстiк формасынан шыєатын логикалыќ маєынасы екiншi орында ќаралады. Таєы бiр ескертетiн нəрсе‚ -н‚ -л жўрнаќтары арќылы жасалєан салт етiстiктiѕ ґздiк жəне ырыќсыздыќ маєыналары кґп жаєдайда кґрiнбей‚ кїѕгiрттенiп кетедi де‚ яєни ґздiк‚ ырыќсыздыќ маєына жїйелi тїрде бўл тўлєалардыѕ барлыєында да бiлiне бермейдi. Мысалы‚ Бґтен сґзбен былєанса сґз арасы‚

Етістік ол – аќынныѕ бiлiмсiз бишарасы (Абай). Кґз ўшында мўнартып‚ аєаш кґрiнедi. Бўл сґйлемдерде былєану‚ кґрiну ґздiк етiс тўлєасындаєы салт етiстiктер. Бiраќ бўлар ґздiк етiске берiлген аныќтамаєа сай емес. Яєни ќимыл иесiнiѕ iс-əрекетi‚ ќимылы ґзiне баєытталып тўрєан жоќ. Бўларды iшкi маєынасы жаєынан киiну‚ шешiну‚ тарану етiстiктерiмен ќатар ќоюєа болмайды. Немесе: Жол екiге бўрылды. Таѕ сызылып атты. Айша ґзiнен-ґзi бўлданды. Əсет сўрланып‚ ќатты ашуланды. Бала тайып жыєылды деген сґйлемдердегi ґздiк жəне ырыќсыз етiс тўлєасындаєы етiстiктер ешќандай ґздiк немесе ырыќсыз етiс маєынасын бiлдiрмейдi. Сґйтiп‚ -н‚ -л жўрнаќтары арќылы жасалєан салт етiстiктердiѕ iшкi логикалыќ маєынасы‚ яєни ґздiк жəне ырыќсыздыќ маєына бiлдiруi де жїйелi тїрде емес. Кейде бўл тўлєалардыѕ ґздiк етiс немесе ырыќсыз етiс маєынасы дїдəмал‚ кїѕгiрт кґрiнедi. Тек бастауыштыѕ ќандай сґзден болуына байланысты бўл тўлєадаєы етiстiктер актив немесе пассив ќимылды кґрсетедi. Кїн кґтерiлiп‚ тїс мезгiлi болып ќалыпты‚ жауын да басылыпты. Тымаќты жiгiт орнынан тез кґтерiлiп‚ машинаєа ќарай жїрдi. Бўл сґйлемдерде де -л жўрнаєы арќылы сабаќты етiстiктiѕ салт етiстiкке айналєандыєы аныќ кґрiнедi де‚ ырыќсыздыќ маєынасы сезiлмейдi. Яєни кїндi жəне жiгiттi кґтерген екiншi ќимыл иесi аѕєарылмайды. Жауынныѕ басылуы да сол сияќты. Ґзгелiк етiс жўрнаќтарыныѕ да (-т‚ -єыз/-гiз‚ -ќыз/ -кiз‚ -дыр/- дiр‚ -тыр/-тiр) басты ќызметi – салт етiстiктi сабаќты етiстiкке айналдыру. Былайша айтќанда‚ бўл жўрнаќтар – етiстiктiѕ грамматикалыќ категориясы болып саналатын сабаќты етiстiктiѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi. Ґзгелiк етiс жўрнаќтары салт етiстiк тїбiрiне жалєанып‚ ауыспалы сабаќты етiстiк тўлєасын жасайды. Мысалы‚ толтыру‚ аєызу‚ сындыру‚ тїсiру‚ ґшiру, т.т. Ауыспалы сабаќты етiстiктiѕ тїбiр сабаќты етiстiктен айырмасы сыртќы ќўрылысында. Ауыспалы сабаќты етiстiк ґзiне тəн грамматикалыќ кґрсеткiшi арќылы жасалады. Ал тїбiр сабаќты етiстiктiѕ ґзiне тəн арнайы грамматикалыќ кґрсеткiшi жоќ. Ол табыс септiгiндегi тура толыќтауышты ґзiнiѕ iшкi маєынасы арќылы меѕгередi. Бала кiтап оќыды. Мəкен їлкендi сыйлайды. Айша їй аќтады. Ауыспалы сабаќты етiстiк табыс септiгiндегi тура толыќтауышты ґзiнiѕ ќўрамындаєы ґзгелiк етiс жўрнаќтары арќылы меѕгередi. Асан жїк тїсiрдi. Оспан жиналыс ґткiздi. Бала отты сґндiрдi, т.с.с. Мўнда тїсiрдi‚ ґткiздi‚ сґндiрдi етiстiктерiнiѕ ќўрамындаєы -iр‚ -кiз‚ -дiр жўрнаќтарын тїсiрiп айтсаќ‚

Етістік сабаќтылыќ мəннен айырылып‚ салт етiстiкке айналады да‚ табыс септiгiндегi тура толыќтауышты меѕгеру ќабiлетiн жояды. Тїбiр сабаќты етiстiк пен ауыспалы сабаќты етiстiкке ґзгелiк етiс жўрнаќтары жалєану арќылы сабаќты етiстiктiѕ ґзгелiк етiс тўлєасы жасалады. Ґзгелiк етiс – сабаќты етiс категориясына енетiн‚ арнайы грамматикалыќ форма. Ґзгелiк етiс тїбiр сабаќты етiстiктен де‚ ауыспалы сабаќты етiстiктен де ґзiнiѕ грамматикалыќ ќызметi жəне маєыналыќ ерекшелiгi арќылы айырылады. Ґзгелiк етiстiѕ маєыналыќ ерекшелiгi – ќимыл иесi бiр iстi ґзi тiкелей iстемей‚ бiреу арќылы iстететiн болса‚ тїбiр сабаќты етiстiк пен ауыспалы сабаќты етiстiктерде мўндай ќасиет жоќ. Мысал їшiн мына сияќты сґйлемдердi талдау арќылы тїбiр сабаќты етiстiк‚ ауыспалы сабаќты етiстiк жəне ґзгелiк сабаќты етiстiктердiѕ арасындаєы айырмасын аныќ кґруге болады. Айша їйiн аќтады. Бўл сґйлемде аќтады етiстiгi – ґзiнiѕ жаратылысында сабаќты етiстiк. Мўнда сабаќтылыќ маєына бiлдiрiп тўрєан ешќандай грамматикалыќ кґрсеткiш жоќ. Екiншiден‚ Айша їйiн аєартты деген сґйлемде аєартты етiстiгiне сабаќтылыќ маєына ендiрiп тўрєан арнайы грамматикалыќ кґрсеткiш – -т жўрнаєы. Егер осы -т жўрнаєын етiстiк ќўрамынан тїсiрiп айтсаќ‚ Айша аєарды болып айтылар едi де‚ сабаќтылыќ маєынасы жойылып‚ салт етiстiкке айналар едi. Сондыќтан да салт етiстiктен -т жўрнаєы арќылы жасалєан етiстiк тўлєасы ауыспалы сабаќты етiстiк деп аталады. Демек‚ ауыспалы сабаќты етiстiк табыс септiгiндегi тура толыќтауышты ґзiнiѕ ќўрамындаєы -т жўрнаєы арќылы меѕгере алады. Ал Айша їйiн молярєа аќтатты немесе Айша їйiн молярєа аєарттырды десек‚ аќтатты етiстiгiнiѕ ќўрамындаєы -т жўрнаєы жəне екiншi аєарттырды етiстiгiнiѕ ќўрамындаєы -тыр жўрнаєы сґйлемдегi молярєа сґзiмен тiкелей байланысып тўр. Яєни аќтатты‚ аєарттырды етiстiктерi барыс септiгiндегi жанама толыќтауышты (молярєа) ґзiнiѕ ќўрамындаєы -т‚ -тыр жўрнаќтары арќылы меѕгерiп тўр. Егер бўл жўрнаќтар етiстiк ќўрамында айтылмаса‚ барыс септiгiндегi жанама толыќтауыштыѕ (молярєа) сґйлемде айтылу ќажеттiгi де болмас едi. Ауыспалы сабаќты етiстiктен жасалєан ґзгелiк етiс тўлєасы сґйлемдегi тура толыќтауышпен жəне агенс ќызметiндегi жанама толыќтауышпен мына тїрде байланысады: 1. Айша їйiн молярєа аєар+т+тыр+ды. 2. Асыл Бейсенге əртїрлi жемiс аєаштарын отыр + +т+ќыз+ып алды.

Етістік 3. Мен отты Айшаєа сґн+дiр+т+тiм. Ќимылды тiкелей орындаушы (агенс) сґйлемде айтылмауы да мїмкiн‚ бiраќ ол айтылмаєанымен‚ бар екендiгi кґѕiлде бiлiнiп тўрады. Мўнда бiр ескеретiн нəрсе сґйлемде барыс септiгiндегi жанама толыќтауыштыѕ барлыєы бiрдей ќимылды тiкелей орындаушы (агенс) бола бермейдi. Агенс маєынасында ќолданылатын барыс септiк ґзгелiк етiс тўлєасындаєы ќосымшамен (ґзгелiк етiс жўрнаєы) тiкелей байланыста болады. Ќасымбек Тўрсынєа їйiнiѕ терезесiне əйнек ќойдырды. Бўл сґйлемде ќойдырды етiстiгiнiѕ меѕгеруiнде Тўрсынєа терезесiне деген екi жанама толыќтауыш ќолданылєан. Мўнда ќойдырды етiстiгi Тўрсынєа сґзiн ґзiнiѕ ќўрамындаєы -дыр жўрнаєы арќылы меѕгерiп‚ байланысып тўр. Егер осы ќойдырды етiстiгiнiѕ ќўрамынан -дыр жўрнаєын алып тастаса‚ жанама толыќтауыш (агенс) болып тўрєан Тўрсынєа сґзi де сґйлемде айтылмас едi. Бастауыш ќызметiндегi Ќасымбек сґзiне ќимыл тiкелей ќатысты болар едi. Яєни Ќасымбек їйiнiѕ терезесiне əйнек ќойды болып айтылар едi. Сґйтiп‚ ґзгелiк етiс тўлєасындаєы сабаќты етiстiк баяндауыш болып келген сґйлемде ќолданылєан барыс септiгiндегi сґйлем мїшелерi барлыєы бiрдей ќимылды тiкелей орындаушы – агенс бола бермейдi. Агенс болу їшiн сол етiстiктiѕ ќўрамындаєы ґзгелiк етiс жўрнаєымен iлiктесiп, тiкелей байланыста болуы шарт. Бўдан шыєатын ќорытынды – ґзгелiк етiс тўлєасы ґзiнiѕ морфологиялыќ та‚ синтаксистiк те ќызметi бар‚ етiстiкке тəн грамматикалыќ категория екендiгi аѕєарылады. в) Ортаќ етiс формасы Ортаќ етiс формасы салт жəне сабаќты етiстiктерге -ыс/-iс‚ -с жўрнаќтары жалєану арќылы жасалады. Мысалы‚ отырысу‚ жинасу‚ кґтерiсу, т.б. Жалаѕдаєан екi жiгiт ќонаќтыѕ заттарын əкелiсiп‚ ќызмет етiп жїр (“Жўлдыз”). Досымбек екеумiз сґз байластыќ та‚ таѕ саз бере тəттi ўйќыныѕ ќўшаєына кiрдiк (С. Мўќанов). Ортаќ етiс формасыныѕ басќа етiстiк формаларынан ерекшелiгi бўлар əрi етiстiкше‚ əрi есiмдерше ґзгередi. Ортаќ етiс формасы етiстiктiѕ барлыќ формаларымен ґзгередi. Мысалы‚ жазысу‚ жазыспа‚ жазысып‚ жазысќан‚ жазысар, т.б. Ортаќ етiс етiстiк формаларыныѕ бiрiнде жўмсалєанда‚ ќимылдыѕ бiрнеше субъектiге ортаќ ќатыста екендiгiн кґрсетедi. Маєан ауып кетiптi бар ыќыласы‚ Ќўшаќтасып ќалыппыз екi сорлы (Маєауия).

Етістік Бўл сґйлемдердегi ќўшаќтасып етiстiгi бiрнеше адамєа ортаќ ќимылды кґрсетiп тўр. Ортаќ етiс формасыныѕ екiншi ерекшелiгi ол есiм сґздер сияќты тəуелденедi‚ тəуелдi тїрiнде септеледi жəне кґптiк жалєауын ќабылдайды‚ яєни есiм сґздер сияќты тїрленедi. Кґк шолаќтыѕ желiсi ќарт адамєа жайсыз соќќан сияќты‚ бiраздан соѕ аяѕєа кґштi (С. Мўќанов). Ќонаќтар жайєасќаннан кейiн їй иесi суыт жїрiстiѕ жай-жапсарын сўрады (Б. Момышўлы). Бўл сґйлемдердегi ортаќ етiс формасындаєы желiсi‚ жїрiстiѕ етiстiктерi ортаќтыќ маєына бiлдiрмейдi. Бўлар белгiлi ќимылдыѕ есiмiн бiлдiредi. Ортаќ етiс формаларыныѕ бiрнеше субъектiге ќатысы. Ортаќ етiс формасы етiстiкке тəн грамматикалыќ формалармен ґзгергенде‚ ќимылдыѕ бiрнеше субъектiге ортаќ ќатыста екендiгiн кґрсетедi. Ортаќ етiс формасы баяндауыш ќызметiнде жўмсалса‚ оныѕ бастауышы адам не басќа жанды заттыѕ ўєымын бiлдiретiн зат есiм болады. Ґйткенi ґзi ќимыл-əрекет iстей алатын заттар єана бiр ќимылєа ортаќ бола алады. Ескерту. 1. Тиiсу‚ жалєасу‚ ќаќтыєысу‚ соќтыєысу‚ соєылысу тəрiздi бiрнеше етiстiктер єана жансыз ўєымды бiлдiретiн зат есiмдерден болєан бастауышпен тiркесiп келедi. Мўндай сґздердiѕ саны ґте аз. 2. Ортаќ етiстi сґйлемде табиєат атауларыныѕ ўєымын бiлдiретiн жансыз зат есiмдер де бастауыш ќызметiнде жўмсалуы мїмкiн. Бiраќ мўндай жаєдай кґркем шыєармаларда єана метафора тїрiнде ќолданылады. Мысалы‚ Аспанда жўлдыздар жымыѕдасып‚ бiр-бiрiне кїлiмдесiп‚ əзiлдескен тəрiздi (Є. Мўстафин). Жапыраќтар да сыбырласып‚ сырласќандай. Ортаќ етiс тўлєасы баяндауыш ќызметiнде жўмсалєан сґйлемде оныѕ бастауыштары мына тїрде келедi: 1. Жiктеу есiмдiгiнiѕ кґптiк тїрiнде. Бiз бiр-бiрiмiздi ўєынысќандай болдыќ (“Ќазаќ əдебиетi”). Олар да бiзге таяу ќолтыќтасып келе жатыр екен (“Ќазаќ əдебиетi”). 2. Зат есiмнiѕ кґптiк тїрiнде. Їй сыртына байлаєан аттар тебiсiп‚ отырєандарєа маза бермедi. Екi сўѕќар таласса‚ бiр ќўзєынєа жем болар (Маќал). 3. Жинаќтау сан есiм тїрiнде. Екеуi ендi єана тїсiнiскендей болды. Бўл їшеуi Омбыда танысќан болатын (Є. Мїсiрепов). Бiр ќимылєа бiрнеше субъектiнiѕ (ќимыл иесi) ортаќ екендiгiн бiлдiретiн етiстiктiѕ формасы ортаќ етiс деп аталады. Ортаќ етiс тўлєасыныѕ ґзiне тəн морфологиялыќ та‚ синтаксистiк те белгiсi бар. Оныѕ морфологиялыќ белгiсi -с‚ -ыс/-iс жўрнаєы арќылы белгiленедi. Синтаксистiк белгiсi осы жўрнаќтар арќылы ќимыл иелерi болатын сґйлем мїшелерiмен байланысады.

Етістік Ортаќ етiс тўлєасындаєы етiстiктiѕ субъектiлермен ќатысы контекске байланысты əртїрлi маєынада болады. 1. Субъектiлердiѕ бiр-бiрiмен ќарама-ќарсылыќ iс-əрекеттерiн бiлдiредi. Мысалы: ќамшыласу‚ сїзiсу‚ тебiсу, т.б. Тай-ќўлындай тебiсiп‚ Ќўшаќтасып‚ ґбiсiп‚ Тату ґскен жасынан (А. Тоќмаєамбетов). 2. Ќимыл иелерiнiѕ бiрi ќимылєа тїп ие болады да‚ екiншiсi оєан кґмекшi болып келедi. Мўндай маєына бiлдiретiн ортаќ етiс тўлєасы сабаќты етiстiктен жасалады. Їй салысу‚ ќўдыќ ќазысу‚ шґп шабысу‚ малын баєысу, т.т. Елтай каникул кезiнде аєасына кґмектестi‚ баќшасын шґптестi‚ сарайыныѕ тґбесiн жабысты. 3. Салт етiстiк тїбiрiнен болєан ортаќ етiс тўлєасы ќимыл иесiнiѕ кґптiгiн бiлдiредi. Мўнда ќимыл иелерiнiѕ ќарамаќарсылыќ немесе бiрiне-бiрi кґмектесу маєынасын бiлдiрмейдi. Отырысу‚ шуласу‚ гуiлдесу‚ мўѕайысу‚ ќуанысу‚ ќозєалысу, т.б. Жолаушылар тїс ауа орындарынан ќозєалысып‚ аттарына мiнiстi (Є. Мўстафин). Жанбота мен Амантай бiраз гїрiлдесiп‚ тоќтасты (Є. Мўстафин). Ортаќ етiс тўлєасындаєы кейбiр етiстiктер ќимылдыѕ ортаќтыќ маєынасын саќтаєанмен‚ -с жўрнаєы ґз алдына морфема ретiнде дербес ќызмет атќара алмайды. Мысалы‚ кездесу‚ мўѕдасу‚ сырласу‚ бiрлесу етiстiктерiнiѕ сґз тудырушы ќосымшалары -дес‚ -дас‚ -лес‚ -лас. Ал бўл етiстiктерге ўйтќы болып тўрєан есiм сґздер: кез‚ мўѕ‚ сыр‚ бiр, таєы сол сияќты. Ортаќ етiс формасыныѕ жеке субъектiге ќатысты ќолданылуы. Ортаќ етiс формасы есiм сґздер сияќты тəуелдiк‚ септiк жəне кґптiк категорияларымен ґзгерiп‚ бiр єана субъектiге ќатысты ќимылды бiлдiредi. Яєни етiстiк формаларындаєы тəрiздi бiрнеше субъектiге ќатысты ортаќтыќ маєына бiлдiрмейдi. Егiннiѕ шыєысы жаман емес. Айбаланыѕ жїрiсi‚ киiм киiсi енесiне аса ўнамайтын (Є. Сланов). Бўл сґйлемдердегi шыєысы‚ жїрiсi‚ киiсi ортаќ етiс тўлєасындаєы етiстiктер їшiншi жаќ тəуелдi тїрiнде тўрып‚ əрќайсысы жеке бiр єана субъектiге ќатысты екендiгi аѕєарылып тўр. Яєни бўлар ортаќ етiс маєынасын бiлдiрмейдi‚ белгiлi бiр ќимылдыѕ есiмi тїрiнде жўмсалып тўр. Ортаќ етiс тўлєасы тəуелдi тїрiнде тўйыќ етiстiкпен маєыналыќ жаєынан ўќсас. Бўлар синонимдес формалар тəрiздi‚ бiрiнiѕ орнына бiрiн ќолдануєа болады. Мысалы‚ ќардыѕ жауысы – ќардыѕ жаууы‚ жиналыстыѕ басталысы – жиналыстыѕ басталуы‚ баланыѕ тамаќ жесi – баланыѕ тамаќ жеуi, т.б.

Етістік Ортаќ етiс тўлєасыныѕ тўйыќ етiстiктен айырмасы – ортаќ етiс тўлєасы əрi етiстiкше‚ əрi есiмдерше ґзгередi. Ал тўйыќ етiстiк тек ќана есiм сґздер тəрiздi септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк категорияларымен ґзгередi. Сґйтiп‚ ортаќ етiс тўлєасы тəуелдi тїрiнде ќимыл есiмi маєынасында жўмсалады. Сондыќтан да ортаќ етiс тўлєалы ќимыл есiмнiѕ зат есiмге айналып ќалыптасуы тiлiмiзде жиi кездеседi. Соєыс‚ айтыс‚ табыс‚ шыєыс‚ кiрiс, т.т. Ортаќ етiс тўлєалы ќимыл есiмi – ќос тїбiр жəне тiркестi тїбiр ќўрамында жиi ќолданылатын‚ сґйтiп‚ жаѕа сґз тудыруда їлкен рґл атќаратын ґнiмдi форма. Мысалы‚ алыс-берiс‚ жїрiстўрыс‚ кiрiс-шыєыс‚ талас-тартыс‚ ќўлаќ ќаєыс‚ кґз ќараc‚ бет бўрыс‚ бет алыс, т.б. Əли мен бўлардыѕ арасында алыс-берiс əрќашан болып тўратын (С. Мўќанов). Əбдiрахманныѕ жїрiстўрысы бўларєа ўнамайтын (Б. Майлин). Ќанат ґзiнiѕ жолаушы жїретiндiгi туралы Айкїмiске ќўлаќ-ќаєыс ќылды (Є. Сланов). Ортаќ етiс тўлєалы ќимыл есiмi есiм сґздер сияќты тəуелденедi‚ тəуелдi тїрiнде тўрып септеледi жəне кґптiк жалєауын ќабылдайды. Кейде олар тəуелдi жалєауынсыз-аќ тура тїрiнде тўрып та септеледi. Ортаќ етiс тўлєалы ќимыл есiмiнiѕ тəуелденуi жəне септелуi Тəуелденуi Оѕаша тїрi Ортаќ тїрi Менiѕ жесiм

Бiздiѕ жесiмiз Сенiѕ жесiѕ Сендердiѕ жестерiѕ Сiздiѕ жесiѕiз Сiздердiѕ жестерiѕiз Оныѕ жесi Олардыѕ жесi (жестерi) Жекеше Кґпше А.с. жесi жестерi I.с. жесiнiѕ жестерiнiѕ Б.с. жесiне жестерiне Т.с. жесiн жестерiн Ж.с. жесiнде жестерiнде Ш.с. жесiнен жестерiнен К.с. жесiмен жестерiмен Ортаќ етiс тўлєалы ќимыл есiмi кґбiнесе тəуелдi тїрiнде айтылатындыќтан‚ ол iлiк септiгiндегi сґзбен тiркесiп айтылады. Оттыѕ жанысы‚ судыѕ аєысы‚ егiннiѕ шыєысы‚ сенiѕ жїрiсiѕ‚

Етістік менiѕ айтысым‚ оныѕ ќарасы‚ сiздiѕ шаќырысыѕыз, т.б. Мўндай матаса байланысќан тiркестердiѕ алдыѕєы iлiк септiгiндегi компонентi субъект рґлiнде ќолданылса‚ соѕєы тəуелдiк жалєаулы компонентi субъектiнiѕ ќимылы есебiнде жўмсалады. Ќимыл есiмi кейде зат есiмдермен ќабыса байланысып‚ тиянаќты тiркесте жўмсалады да‚ кїрделi бiр сґз ўєымын бiлдiредi. Мысалы‚ кґз ќарас‚ бет алыс‚ кїн шыєыс‚ кїн батыс‚ дем алыс‚ ќўлаќ ќаєыс, т.б. Мўндай сґздер аса кґп емес‚ бiраќ ќазаќ тiлiнде сґз тудырудыѕ жаѕа тəсiлi ретiнде маѕызы зор. Авторлар арасында бўл сґздердi бiрiктiрiп немесе бґлек жазу туралы пiкiр алалыєы да жоќ емес. Ќимыл есiмдер зат есiм маєынасында жиi ќолданылуына байланысты олардыѕ зат есiмге айналуы жиi кездеседi. Кiрiс‚ жеѕiс‚ шыєыс‚ табыс‚ таныс‚ ќўбылыс, т.т. Ќазаќ тiлiнде бўл типтес сґздер ґте кґп‚ олардыѕ саны кїн санап артып келедi. Сондыќтан да сґздiѕ бўл типiнiѕ сґз тудырудыѕ прогрессив тїрi ретiнде ќазаќ тiлiнiѕ сґздік ќўрамын байытуда маѕызы зор. Кейбiр ортаќ етiс формасындаєы етiстiктер туынды тїбiр етiстiктер ќатарына жатады. Мысалы‚ сырласу‚ амандасу‚ мўѕдасу‚ аќылдасу‚ татуласу‚ кектесу‚ араздасу, т.б. Ґйткенi бўлар есiмдерден -лас/-лес‚ -дас/-дес‚ -тас/-тес жўрнаќтары арќылы жасалєан. Осы -лас/-лес‚ -дас/-дес‚ -тас/-тес жўрнаќтары ќазаќ тiлiнде бiр типтес туынды есiмдер жасауда їлкен орын алады. Жолдас‚ жерлес‚ əрiптес‚ кїндес‚ ќўрдас‚ ауылдас, т.б. Бўл сґздер əбден есiм сґз болып ќалыптасќан. Етiстiкке тəн ќасиеттердiѕ ешќайсысы бўл сґздерде саќталмаєан. Ал осы типтес сґздердiѕ кейбiреулерi контекске байланысты етiстiк маєынасында да‚ есiм маєынасында да ќолданылады. Айлас ќатын мўѕдас. Назкен Кəмиламен ўзаќ мўѕдасты. Əбiш пен Кəрiм кґптен сырлас адамдай ўзаќ сґйлестi. Əбiш пен Кəрім ўзаќ сырласты. Бўл сґйлемдерде мўѕдас‚ сырлас сґздерi бiрде сын есiм‚ бiрде етiстiк маєынасында айтылып тўр. § 6. КЇШЕЙТПЕЛI ЕТIСТIК Кїшейтпелi етiстiк етiстiк тїбiрiне -ыѕќыра/-iѕкiре‚ -ѕќыра/ -ѕкiре жўрнаєы жалєану арќылы жасалады. Алыѕќыра‚ жїрiѕкiре‚ бўрылыѕќыра‚ оќытыѕќыра‚ жуыныѕќыра, т.б. Кїшейтпелi етiстiк ґзiне ўйытќы болєан етiстiктердiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпейдi‚ тек соларєа кїшейту‚ дамыту тїрiнде грамматикалыќ маєына їстейдi. Кїшейтпелi етiстiктер етiс формалары тəрiздi етiстiктерден єана жасалады да‚ ґздерiне негiз болєан тїбiр етiстiктермен коррелятив тїрде ќатар ґмiр

Етістік сїредi. Нўрєали Дiлданы кґрiп‚ бiраз кiдiрiѕкiреп ќалды (Б. Майлин). Кəрiпжан жай ќозєалып‚ орнынан кґтерiлiѕкiреп отырды да‚ сґздiѕ бетiн басќаєа аударып əкеттi (Ə. Əбiшев). Бўл мысалдардаєы кiдiрiѕкiреп‚ кґтерiлiѕкiреп етiстiктерi ґздерiне ўйытќы болєан кiдiру‚ кґтерiлу етiстiктерiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпей‚ оларєа тек грамматикалыќ маєына їстеп тўр. Сґйтiп‚ бўлар ґздерi жасалєан етiстiктермен ќатар ќолданылатын етiстiкке тəн грамматикалыќ форма болып саналады. Кїшейтпелi етiстiк формасы жаєынан туынды тїбiр етiстiктер сияќты болєанымен‚ ґзiнiѕ грамматикалыќ ќасиетi жаєынан олардан бїтiндей басќа. Ґйткенi кїшейтпелi етiстiк‚ бiрiншiден‚ ґзiне ўйытќы болєан етiстiкке тек грамматикалыќ маєына їстейдi; екiншiден‚ бўл барлыќ тїбiр етiстiктерге жалєанып‚ грамматикалыќ абстракция жасайды да‚ сол тїбiр етiстiктермен жарыса‚ ќатар ґмiр сїредi дедiк. Ал туынды тїбiр етiстiктерде мўндай ќасиет жоќ. Ќазаќ тiлiнiѕ грамматикалыќ оќулыќтарында -єыла/-гiле‚ -ќыла/-кiле; -мала/-меле‚ -бала/ -беле‚ -пала/-пеле; -стыр/-стiр; -мсыра/-мсiре жўрнаќтары арќылы жасалєан етiстiк тўлєаларын да туынды тїбiр етiстiктерден бґлiп алып‚ осы кїшейтпелi етiстiк тəрiздi форма тудырушы категория деп їйретедi1. Бўл жўрнаќтар арќылы жасалєан етiстiк тўлєаларыныѕ дїркiндiк модальдыќ маєына бiлдiретiндiгi рас. Бiраќ бўлар кїшейтпелi етiстiк жəне етiс формалары сияќты барлыќ тїбiр етiстiктердi ќамти алмайды. Сондыќтан грамматикалыќ абстракция да жасай алмайды. § 7. КЇРДЕЛI ЕТIСТIК Кїрделi етiстiк – ќазаќ тiлiнде ґте кґп ќолданылатын етiстiк формаларыныѕ бiрi. Ќазiргi ќолданылып жїрген ќазаќ тiлi грамматикасы оќулыќтарында кїрделi етiстiк категориясына тiркестi тїбiр етiстiк пен кїрделi ґткен шаќ формалары да (едi кґмекшi етiстiгi арќылы жасалатын) жатќызылып жїр. Дўрысында‚ кїрделi етiстiк – бўл екеуiнен ґзiнiѕ ќўрылысы жəне маєынасы жаєынан бїтiндей басќа категория. Тiркестi тїбiр етiстiк кґмекшi етiстiктердiѕ есiм сґздермен тiркесуi арќылы жасалады да‚ тїбiр сґз ќызметiн атќарады. Мысалы‚ жек кґру‚ таѕ ќалу‚ ер жету‚ ќўр ќалу‚ тарс ету‚ гїрс ету, т.б. Кґѕiлдiѕ ќосып əнiне‚ мəз болып жапыраќ сəнiне (Є. Орманов). Табиєаттыѕ талай даусына мыѕќ етпейдi (С. Мўќанов). Сондай-аќ едi кґмекшi етiстiгiмен тiркесу арќылы жасалатын кїрделi формалар да кїрделi етiстiк категориясынан 1 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954.

Етістік бїтiндей басќа. Едi кґмекшi етiстiгi есiм сґздермен де‚ етiстiк формаларымен де тiркесiп‚ кїрделi ґткен шаќ формасын жасайды‚ яєни тiркескен сґздерiне ґткен шаќтыќ маєына їстейдi. Оќып едi‚ келген едiѕ‚ отыр едiк‚ бармаќ едiѕ‚ айтатын едiм, т.б. Ол тоя жеген тамаќты ауырлап‚ жаймен кґлге ќарай келе жатыр едi (С. Мўќанов). Əкемнiѕ бiр мiнезi тїтiн шыќќан їйдi аѕдуды жаќтырмайтын едi (С. Кґбеев). Сґйтiп‚ едi кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан етiстiк тiркестерi тек ґткен шаќ формасында ќолданылып‚ етiстiктiѕ басќа формаларымен ґзгермейдi. Ал кїрделi етiстiк етiстiктiѕ барлыќ формаларымен тїрленедi жəне оныѕ ќўрамындаєы кґмекшi етiстiктер əртїрлi грамматикалыќ маєына бiлдiредi. Кїрделi етiстiк кґсемше формаларымен кґмекшi етiстiктердiѕ тiркесуi арќылы жасалады. Кїрделi етiстiктiѕ ќўрамындаєы алдыѕєы кґсемше тїрiндегi сыѕары лексикалыќ маєынаєа ие болады да‚ соѕєы сыѕары – кґмекшi етiстiк оєан грамматикалыќ маєына їстейдi жəне етiстiктiѕ басќа формаларымен тїрленетiн конструктивтiк ќызмет атќарады. Мысалы‚ кетiп ќалу‚ келе жатса‚ оќып шыќќан‚ атып салмайды, т.б. Əжем ќартайєандыќтан‚ иненi де сабаќтай алмайды (С. Мўќанов). Їйдiѕ iшiн тїрлi бояумен аламыштап тастапты (М. Əуезов). Шешесiнiѕ бiр ќўпия сыр айтќалы жїргенiн Маєаш iштей сезетiн (М. Əуезов). Кїрделi етiстiктiѕ ќўрамындаєы кез келген етiстiк кґмекшi етiстiк ќызметiн атќара бермейдi. Кґмекшi етiстiк ќызметiнде жўмсалатын етiстiктердiѕ саны ќазаќ тiлiнде жиырма шаќты єана (ќой‚ жiбер‚ таста‚ ќал‚ сал‚ тїс‚ кґр‚ ал‚ бер‚ бол‚ жет‚ бiт‚ баста‚ жазда‚ отыр‚ тўр‚ жатыр‚ жїр‚ шыќ‚ кет‚ кел‚ бар). Кїрделi етiстiк ќўрамындаєы алдыѕєы сыѕары жетекшi етiстiк‚ соѕєы сыѕары кґмекшi етiстiк деп аталады. Осы жетекшi жəне кґмекшi етiстiктердiѕ тїрiне ќарай‚ кїрделi етiстiктер бiрнеше грамматикалыќ формаларєа бґлiнедi. § 8. КҐМЕКШI ЕТIСТIКТЕР Ќазаќ тiлiнде кґмекшi етiстiктер лексикалыќ маєынасына ќарай екi топќа бґлiнедi. Бiрiншi топќа е‚ ет‚ жазда‚ де кґмекшi етiстiктерi жатады. Бўлар сґйлемде дербес ќызмет атќара алмайды‚ лексикалыќ маєынасы жоќ‚ тек басќа толыќ маєыналы атауыш сґздермен тiркесiп‚ солардыѕ шылауында ќолданылады да‚ тiркескен сґздерiне грамматикалыќ маєына їстейдi. Бўлардыѕ əрќайсысыныѕ сґз тiркесiнде атќаратын грамматикалыќ ќызметi мен семантикасы əр басќа. Сонымен ќатар кейбiреулерiнiѕ лексикалыќ маєынасы бїтiндей жоќ болса‚ кейбiреулерiнiкi

Етістік жартылай. Сондыќтан бўлар мəнсiз кґмекшi етiстiктер деп аталады. Е кґмекшi етiстiгiнiѕ сґздік маєынасы бїтiндей жоќ жəне ол жедел ґткен шаќ (едiм‚ едiѕ‚ едi) жəне ґткен шаќ есiмше (екен) формаларымен єана тїрленедi де‚ етiстiктiѕ басќа формаларымен ґзгермейдi. Тїркологиялыќ еѕбектерде мўныѕ əрќайсысы ґз алдына жеке едi‚ екен кґмекшi етiстiктерi деп те аталады. Едi кґмекшi етiстiгi есiм сґздермен жəне кейбiр етiстiк формаларымен тiркесiп‚ кїрделi ґткен шаќ формаларын тудырады. Осы кезде бўлар Ќўнанбай пəтерiне де жетiп‚ ќораныѕ iшiне кiрiп едi (М. Əуезов). Алќымында əлi айыќпаєан ашу бар едi (М. Əуезов). Ет кґмекшi етiстiгi iсте‚ ќыл етiстiктерiмен синонимдес‚ бiраќ соѕєы екеуi толыќ маєыналы атауыш сґздер де‚ ет сґзiнiѕ маєынасы жартылай жəне ол ґз алдына сґйлем мїшесi бола алмайды. Ет кґмекшi етiстiгi есiм сґздер жəне елiктеуiш сґздермен тiркесiп‚ тiркестi тїбiр етiстiктер жасайды. Кəрi əже əшейiнде Абайдыѕ дегенiне кґне берсе де‚ бўл тўста ырыќ бермей‚ ќатты бўйрыќ еткен (М. Əуезов). Кїйеуiнiѕ жаѕаєы сґзi мынау сўлу жiгiтке мўны əдейi ќызыќтырып сґйлегендей əсер еттi (М. Əуезов). Де кґмекшi етiстiгi – айт‚ сґйле етiстiктерiнiѕ синонимi‚ бiраќ оныѕ олардан айырмасы грамматикалыќ ќызметте жўмсалуында. Яєни де кґмекшi етiстiгi сґйлемде дербес ќызмет атќара алмайды‚ басќа сґздермен тiркесiп айтылады. Сґйлеушi бґгде адамныѕ сґзiн‚ не ойын екiншi бiреуге айтќанда осы де кґмекшi етiстiгiн ќолданады. Мысалы‚ Жўмабек ертеѕ келемiн‚ – дедi. Ќазаќ ауылдарына бўрыла кетiп‚ ауыл арасыныѕ жолымен кетемiн‚ – дедi (Є. Мїсiрепов). Де кґмекшi етiстiгi кґбiне ґткен шаќ кґсемше (деп) формасында сґз бен сґздi‚ сґйлем мен сґйлемдi байланыстыру їшiн дəнекерлiк ќызмет атќарады1. Мўндай масќараны естимiн деп кiм ойлаєан! (Ə. Əбiшев). Жиен келедi деп жеѕешем самауыр ќойып жїр (Ќалыѕ мал). Жазда кґмекшi етiстiгi келер шаќ кґсемше (-а/-е‚ -й) формасымен тiркесiп‚ кїрделi етiстiк жасайды. Мысалы‚ жыєыла жаздау‚ кїле жаздау‚ ґле жаздау, т.б. Кїрделi етiстiктiѕ бўл тїрi ґнiмдi тїрде барлыќ етiстiктi ќамтиды. Ащы даусы ќўлаєымды жара жаздады (С. Мўќанов). Екiншi топќа жататын кґмекшi етiстiктер – ґз алдына лексикалыќ толыќ маєына бiлдiретiн‚ дербес сґйлем мїшесi ќызметiн атќаратын тїбiр етiстiк тўлєасындаєы атауыш сґздер. 1 Əбiлќаев А. “Де” етiстiгiнiѕ маєыналары мен ќызметi. Алматы, 1958.

Етістік Кґмекшi етiстiктiѕ бўл тїрi мəндi кґмекшi етiстiктер деп аталады. Мəндi кґмекшi етiстiктер арќылы жасалєан кїрделi етiстiктердiѕ ќўрамындаєы алдыѕєы сыѕары кґсемше формаларында ќолданылып‚ лексикалыќ маєынаєа ие болады‚ соѕєы сыѕары – кґмекшi етiстiктер етiстiктiѕ басќа формаларымен тїрленетiн конструктивтiк элемент ќызметiн атќарады. Кїрделi етiстiк ќўрамындаєы мəндi кґмекшi етiстiктер кейде сґздік маєынасын бїтiндей жойса‚ кейде жартылай саќтап айтылады. Мысалы‚ кетiп ќалу‚ келе жату‚ оќып шыєу‚ жїре беру‚ оќи алмау‚ айта тїсу, т.б. Əжем ќартайєандыќтан‚ иненi де сабаќтай алмайды (С. Мўќанов). Їйдiѕ iшiн тїрлi бояумен аламыштап тастапты (М. Əуезов). Толыќ маєыналы етiстiктердiѕ кґмекшi етiстiкке айналып ќалыптасуы ќазаќ тiлiнiѕ iшкi заѕдылыєына байланысты туєан ќўбылыс. Кґмекшi етiстiктердiѕ ќалыптасуы кґптеген жылдар iшiнде осы тiлде сґйлеушi ќазаќ халќыныѕ ќоєамдыќ ґмiрiмен‚ соныѕ тарихымен тыєыз байланысты. Мəндi кґмекшi етiстiктер кґсемшелi тiркестiѕ бiртiндеп тўраќты тiркеске айналу процесiнен пайда болєан. Кґсемше формалар‚ негiзiнде‚ ґзi тiркескен етiстiкке грамматикалыќ жаєынан баєынышты болып‚ соныѕ жетегiнде жўмсалады. Ґйткенi олар тек екiншi бiр етiстiкпен тiркесiп ќана тиянаќты ойды бiлдiредi. Сґйтiп‚ етiстiктiѕ кґсемше формалары əрќашан екiншi бiр етiстiкке баєыныѕќы ќатыста жўмсалады да‚ олармен тiркескен етiстiктер баєындырушы рґл атќарады. Сґз тiркесiнiѕ мўндай тїрi кґсемшелi тiркес деп аталады. Кґсемшелi тiркес ќазаќ тілiнде бiр-бiрiмен тiзбектелiп‚ ќўрамы бiрнеше сґзге жетуi мїмкiн. Мысалы‚ Бала жїгiрiп бара жатып жыєылып ќалды деген сґйлемдегi алты сґздiѕ бесеуi – етiстiк. Соныѕ алдыѕєы тґртеуi кґсемше формасында тўр да‚ тек соѕєы етiстiк (ќалды) жедел ґткен шаќ формасында. Бўл ќазаќ тiлiнде кґсемше формаларыныѕ кґп ќолданылатындыєын‚ сонымен бiрге нəзiк ойларды бiлдiруде ґте оралымды екендiгiн дəлелдейдi. Кґсемшелi тiркестiѕ ќўрамындаєы етiстiктердiѕ бiр-бiрiмен тiркесу дəрежесi бiрдей болмайды; кейбiреулерi ґзара еркiн тїрде тiркеседi де‚ əр компонент ґз алдына сґйлем мїшесi болып‚ дербес ќызмет атќарады. Мўндай еркiн тiркесте кґсемше формасындаєы бiрiншi компонент негiзгi ќимылдыѕ амалын‚ себебiн‚ мерзiмiн кґрсететiн жанама ќимыл рґлiнде жўмсалады да‚ сґйлемде кґбiнесе пысыќтауыш жəне баяндауыш ќызметiн атќарады.

Етістік Кґсемшелi еркiн тiркестiѕ ќўрамындаєы екiншi баєындырушы компонент негiзгi ќимыл‚ əрекеттi бiлдiредi жəне ол етiстiктiѕ əртїрлi формасында ќолданылады. Мысалы‚ Əйгерiм əнiн Абай мїлгiп тыѕдады (М. Əуезов). Жаќсылыќ оєан кїле ќарайды (Є. Сланов). Ауыл адамдары бiртiндеп жинала бастады (Є. Мўстафин). Жамантай ауырып жиынєа келе алмады. Бўл сґйлемдердегi мїлгiп‚ кїле‚ бiртiндеп‚ ауырып кґсемше формасындаєы етiстiктер негiзгi ќимылдыѕ амалын‚ себебiн бiлдiрiп тўр да‚ олармен тiркескен тыѕдады‚ ќарайды‚ бастады‚ алмады етiстiктерi негiзгi ќимылды бiлдiрiп тўр. Еркiн тiркесте жўмсалєан кґсемшелi тiркестiѕ ќўрамындаєы етiстiктер маєынасы жаєынан бiр-бiрімен логикалыќ їйлесiмде болады да‚ олардыѕ əрќайсысы акцентуациялыќ екпiн саќтап айтылады. Мысалы‚ дауыстау етiстiгi кез келген етiстiкпен тiркесе бермейдi‚ ол ґзiмен маєынасы жаєынан логикалыќ їйлесiмi бар етiстiктермен єана тiркесiп айтылады. Мысалы‚ дауыстап сґйлеу‚ дауыстап оќу‚ дауыстап кїлу‚ дауыстап шаќыру, т.б. Ал дауыстап сґзi тїсiру‚ ќайєыру‚ тою‚ ґсу‚ жiбу, т.с.с. етiстiктермен тiркесiп айтылмайды. Ґйткенi дауыстау етiстiгi мен бўл етiстiктердiѕ арасында маєыналыќ жаєынан логикалыќ їйлесiм жоќ. Сондыќтан да дауыстап тїсiну‚ дауыстап ќайєыру‚ дауыстап жiберу деп тiлiмiзде айтылмайды. Етiстiктердiѕ бiр-бiрiмен тiркесу ќабiлеттiлiгi бiрдей емес. Кейбiр етiстiктер кґптеген етiстiктермен еркiн тїрде тiркесе алады да‚ кейбiреулерiнiѕ тiркесу ќабiлетi нашар болады‚ яєни бiрекi етiстiкпен єана тiркесе алады. Мысалы‚ отырып етiстiгiнiѕ басќа етiстiктермен тiркесу ќабiлетi ґте кїштi. Отырып оќу‚ отырып жазу‚ отырып сґйлеу, т.т. Ал сґнiп‚ ґсiп етiстiктерi кґп болєанда екi-їш етiстiкпен єана еркiн тiркесте болуы мїмкiн. Кґсемшелi тiркестiѕ ќўрамындаєы етiстiктер кейде бiр єана ритмикалыќ екпiнмен айтылады да‚ ґзара тўраќты байланысќа тїседi. Мўндай тiркестiѕ компоненттерi ґз алдына сґйлемнiѕ жеке мїшесi бола алмайды‚ олар бiрiгiп‚ тиянаќты тiркес ќўрайды да‚ сґйлемнiѕ бiр-аќ мїшесi ќызметiн атќарады. Мысалы‚ оќи бастау‚ кiре шыєу‚ озып келу‚ ќуып жету‚ алып бару‚ ўшып кету, т.б. Ел жата Олжабек кґше жґнелген (Є. Мўстафин). Сары тазы... їре бастады. Ќалаєа барып келгелi‚ Абай їйден шыќќан жоќ (М. Əуезов). Бўл мысалдардаєы кґсемшелi тiркестер бiр ритмикалыќ екпiнмен айтылып‚ сґйлемнiѕ кїрделi бiр мїшесi ќызметiн атќарып‚ тўраќты тiркеске айналєан. Кґсемшелi тiркестiѕ ќўрамындаєы етiстiктер ґзара маєынасы жаєынан їйлесiмдi бола тўрса да‚ егер олар акцентуациялыќ екпiннен айырылып‚ бiр

Етістік єана ритмикалыќ екпiнмен айтылатын болса‚ онда да тўраќты тiркеске айналып‚ сґйлемнiѕ бiр єана кїрделi мїшесi ќызметiнде жўмсалады. Демек‚ кґсемшелi тiркестiѕ еркiн немесе тиянаќты болуы екпiнге байланысты‚ яєни тiркестiѕ ќўрамындаєы етiстiктер акцентуациялыќ екпiн саќтап айтылса‚ еркiн тiркесте болады да‚ акцентуациялыќ екпiн саќтамай‚ бiр ритмикалыќ екпiнмен айтылса‚ тиянаќты тiркесте болады. Бала текшедегi кiтапты орнынан тўрып алды немесе Бала їйден шыќпай тўрып алды. Бўл сґйлемдердiѕ бiрiншiсiнде тўрып алды – еркiн‚ екiншiсiнде тиянаќты тiркес. Сол сияќты кiтапты ќолыѕа алып кґр немесе кiтапты ер болсаѕ‚ алып кґр. Мен мўнда ат кґре келдiм. Мен атты жолдан кґре келдiм. Кəрiм тґргi бґлмеден əкесiнен ќорќып (ќорыќќанынан) шыќты. Кəрiм оѕаша їйде тїнiмен ќорќып шыќты. Бўл келтiрiлген мысалдардыѕ бiрiншi сыѕарындаєы етiстiктер еркiн тiркес‚ яєни олардыѕ арасына басќа сґз салып айтса да‚ маєынасы ґзгермейдi‚ əр етiстiк ґзiнiѕ сґздік маєынасын саќтап жəне жеке сґйлем мїшесi ќызметiнде жўмсалєан. Ал екiншi сыѕардаєы етiстiктер тўраќты тiркесте. Бўлардыѕ арасына басќа сґз ќыстырып айтуєа болмайды. Ґйткенi олар бiрбiр єана кїрделi ойды бiлдiрiп‚ сґйлемнiѕ бiр мїшесi ќызметiн атќарып тўр. Кґсемшелi тиянаќты тiркестiѕ ќўрамындаєы екiншi сыѕары кейде ґзiнiѕ сґздік маєынасын саќтаса‚ кейде саќтамай‚ грамматикалыќ маєына їстейтiн морфема ќызметiнде жўмсалады. Нўртай тґргi бґлмеге кiрiп, ќонаќтармен амандасып шыќты. Бала тїнiмен жылап шыќты. Алдыѕєы сґйлемде амандасып шыќты тiркесi бiр ритмикалыќ екпiнмен айтылєандыќтан‚ тиянаќты тiркеске тїсiп‚ кїрделi баяндауыш ќызметiнде жўмсалып тўр. Бiраќ мўндаєы етiстiктер ґзiнiѕ лексикалыќ маєынасында. Ал екiншi сґйлемдегi жылап шыќты тiркесiндегi шыќты сґзi ґзiнiѕ əдепкi маєынасын жойып‚ жылау етiстiгiне грамматикалыќ маєына їстеп тўр. Яєни соѕєы сґйлемде шыќты сґзi кґмекшi етiстiкке айналєан. Кґсемшелi тiркестiѕ ќўрамындаєы етiстiктердiѕ маєыналары кейде бiр-бiрiмен їйлесiмсiз болады да‚ арасында логикалыќ байланыс болмайды. Мысалы‚ кетiп ќалу‚ жоєалтып алу‚ келе жату тiркестерiнiѕ ќўрамындаєы етiстiктердiѕ арасында логикалыќ байланыс жоќ‚ яєни олардыѕ маєыналары бiр-бiрiмен їйлесiмсiз. Мўндай жаєдайда соѕєы етiстiк ґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын бїтiндей жойып‚ грамматикалыќ морфемаєа айналады. Кїрделi етiстiк ќўрамындаєы кґмекшi етiстiктердiѕ кейбiреулерi лексикалыќ маєынасын саќтайды да‚ кейбiреулерi

Етістік саќтамай‚ грамматикалыќ морфемаєа айналып кетедi. Мысалы‚ ала келу‚ оќи бастау‚ ќуып жету‚ жазып болу. Мўнда негiзгi етiстiктер де‚ кґмекшi етiстiктер де ґз маєынасында тўрып‚ бiртўтас ойды бiлдiретiн сґз тiркесiн жасайды. Бўлардыѕ кейбiреулерi ыќшамдалып‚ ґзара бiрiгiп‚ бiр сґзге айналып кетедi: алып бар – апар; алып кел – əкел‚ алып кет – əкет. Ќазаќ тiлiнде кґсемшелi тўраќты тiркес ќўрамында кґмекшi етiстiк ќызметiн барлыќ етiстiк бiрдей атќара бермейдi. Кґмекшi етiстiк ќызметiнде жўмсалатын етiстiктер мыналар: ќой‚ жiбер‚ таста‚ ќал‚ сал‚ тїс‚ кґр‚ ал‚ бер‚ бол‚ жет‚ бiт (бiтiр)‚ баста‚ жазда‚ отыр‚ тўр‚ жїр‚ жатыр‚ кет‚ кел‚ шыќ‚ кiр‚ бар, т.б. Бўл кґрсетiлген кґмекшi етiстiктердiѕ iшiнде бар‚ кел‚ кiр‚ баста‚ жет‚ бол‚ бiт (бiтiр) сґздерi ешќашан ґзiнiѕ сґздік маєынасын жоймайды. Барып кел‚ айтып бар‚ ќуып кiр‚ айта баста‚ ќуып жет‚ оќып бол‚ жеп бiтiр, т.с.с. Шыќ‚ кет‚ ал‚ бер‚ жатыр‚ жїр‚ отыр‚ тўр сґздерi кґмекшi етiстiк ќызметiнде сґздік маєынасын бiрде саќтап айтылады да‚ бiрде саќтамай‚ екiншi бiр грамматикалыќ маєына бiлдiретiн морфема ќызметiнде жўмсалады. Кiтапты алып шыєу – кiтапты толыќ оќып шыєу. Ќасќырды ќуып кету – ќасќырдан шошып кету. Кiтапты сўрап алу – кiтапты жоєалтып алу. Радио тыѕдап жату – машина жїрiп жату. Ахмет кґшеде ќыдырып жїр – Ахмет мектепте оќып жїр. Автор сґйлеп тўр – машина жїрiп тўр. Бала кiтап оќып отырды – бала арбаныѕ артынан жїрiп отырды. Кґмекшi етiстiктер мысалдыѕ бiрiншi варианттарында ґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын саќтап айтылса‚ екiншi варианттарында сґздік маєынасын жойєан. Мўныѕ себебi‚ мысалдыѕ бiрiншi варианттарындаєы кїрделi етiстiк ќўрамындаєы компоненттерiнiѕ сґздік маєынасы бiр-бiрiмен їйлесiмдi‚ ал екiншi вариантта берiлген кїрделi етiстiк ќўрамындаєы етiстiктердiѕ маєыналары ґзара їйлесiмсiз болуынан. Бўєан ќарамастан екi варианттыѕ екеуiнде де кґсемшелi тiркестер кїрделi етiстiктер болып саналады. Ќой‚ ќал‚ жiбер‚ сал‚ таста‚ тїс сґздерi кґмекшi етiстiк ќызметiнде жўмсалєанда‚ олар сґздік маєынасын бїтiндей жойып‚ негiзгi етiстiктерге грамматикалыќ маєына їстейтiн морфема ќызметiн атќарады. Жеп ќою‚ кетiп ќалу‚ iшiп жiберу‚ атып салу‚ ашып тастау‚ айта тїсу, т.с.с. Кїрделi баяндауыш ќызметiнде жўмсалатын кґсемшелi

Етістік тiркестiѕ барлыєы бiрдей кїрделi етiстiк бола бермейдi. Кїрделi етiстiк болу їшiн оныѕ ќўрамындаєы етiстiктер ґзара маєынасы жаєынан тўтасып‚ сонымен бiрге ґзiне тəн грамматикалыќ маєынасы бар етiстiк категорияларыныѕ бiрi болып ќалыптасуы шарт. Бала нан жедi. Бала нанды жеп ќойды деген екi сґйлемдегi жедi жəне жеп ќойды сґздерiнiѕ лексикалыќ маєынасы бiр (жеу туралы). Бiраќ араларында семантикалыќ айырма бар. Бiрiншi сґйлемде баланыѕ нанды жегенi туралы жай хабарлау. Мўнда бала нанды тїгел жедi ме‚ болмаса тек ауыз тидi ме‚ ол туралы наќты емес. Ал екiншi сґйлемде жеп ќойды дегенде‚ баланыѕ нанды тїгел жеп бiтiргендiгi туралы ой наќтыланып айтылып тўр. Демек‚ мўнда ќой кґмекшi етiстiгi негiзгi етiстiкке (же) грамматикалыќ маєына їстейтiн морфемаєа айналєан. Мерген ќасќырды атты немесе мерген ќасќырды атып тастады дегенде де‚ бiрiншi сґйлемде мергеннiѕ ќасќырды атќаны туралы жай хабарлап тўр‚ ой наќты емес. Яєни оќ ќасќырєа дарыды ма‚ дарымады ма – белгiсiз. Екiншi сґйлемде ату туралы жай хабарлау тїрiнде емес‚ атып ґлтiргендiгi туралы ой наќты айтылып тўр. Мўнда ойды наќтылап‚ грамматикалыќ маєына їстеп тўрєан – таста кґмекшi етiстiгi. Сґйтiп‚ кїрделi етiстiк ќўрамындаєы кґмекшi етiстiктер тiркескен сґзiне – негiзгi етiстiкке – грамматикалыќ маєына їстейтiн морфема болып саналады. Кїрделi етiстiктiѕ тiркестi тїбiр етiстiктен (есiм сыѕарлы) басты айырмасы – кїрделi етiстiк ќўрамындаєы кґмекшi етiстiк грамматикалыќ форма тудыратын морфема ќызметiн атќарады. Ал тiркестi тїбiр етiстiк ќўрамындаєы кґмекшi етiстiк сґз тудыру ќызметiн атќарады. Жапар мен Ырымбек екеуi де осыны арман ететiн. Ўстаздыѕ еѕбегi сiѕген Ермектi Əкiм ґте жаќсы кґретiн‚ сыйлайтын (Є. Мўстафин). Герде əѕгiмесiн бастан-аяќ айтып шыєады (Г.Х. Андерсен). Ол ґз даусынан ґзi ќорќып кеттi (Г.Х. Андерсен). Алдыѕєы екi сґйлемде арман ету‚ жаќсы кґру тiркестi тїбiр етiстiктер. Мўндаєы ет‚ кґр кґмекшi етiстiктерi ґздерiнiѕ алдыѕєы сыѕарлары – есiм сґздердi (арман‚ жаќсы) етiстiкке айналдырып‚ жаѕа маєыналы сґз тудырєан. Соѕєы екi мысалдаєы айтып шыєу‚ ќорќып кету кїрделi етiстiктерiнiѕ ќўрамындаєы шыќ‚ кет кґмекшi етiстiктерi жаѕа сґз тудырып тўрєан жоќ. Ґйткенi бўл шыќ‚ кет кґмекшi етiстiктерi ґздерi тiркескен негiзгi етiстiктердiѕ (айту‚ ќорќу) лексикалыќ маєынасын ґзгерткен жоќ. Олар негiзгi етiстiктерге грамматикалыќ маєына їстеп‚ форма тудырушы ќызмет атќарып тўр.

Етістік § 9. КЇРДЕЛI ЕТIСТIКТIЅ ТЇРЛЕРI Кїрделi етiстiктер ќўрамындаєы негiзгi етiстiктердiѕ маєынасына ќарай тґртке бґлiнедi: 1. Кесiмдi кїрделi етiстiк. 2. Босаѕ кїрделi етiстiк. 3. Бейiмдiк кїрделi етiстiк. 4. Ќалау мəндi етiстiк. 1. Кесiмдi кїрделi етiстiк Кесiмдi кїрделi етiстiктiѕ алдыѕєы – негiзгi сыѕары ґткен шаќ кґсемше (-п) формасында жўмсалады. Бўл форма сґйлеушiнiѕ басќа бiреуге ќарата сґйлегенде кесiмдi тїрде‚ бўйыра‚ кесiп айтатындыєын бiлдiредi. Мысалы‚ алып кел‚ ќуып кел‚ жеп ќой‚ iшiп жiбер‚ айтып жїр, т.б. Бўл форманыѕ кесiмдi маєынасы босаѕ кїрделi етiстiкпен салыстырєанда аныќ байќалады. 2. Босаѕ кїрделi етiстiк Босаѕ кїрделi етiстiктiѕ алдыѕєы сыѕары келер шаќ кґсемше тїрiнде ќолданылады. Кїрделi етiстiктiѕ бўл тїрi ќимылдыѕ‚ iсəрекеттiѕ босаѕ тїрде‚ жол-жґнекей‚ екiншi бiр iспен байланыста‚ соныѕ жалауында ґтетiндiгiн бiлдiредi. Мысалы‚ ала келу‚ айта бару‚ кiре шыєу‚ оќи отыру‚ ќарап жїру‚ отыра кету‚ айта салу, т.б. 3. Кесiмдi жəне босаѕ кїрделi етiстiктердiѕ лексика-грамматикалыќ сипаты Ќазаќ тiлiнде кесiмдi жəне босаѕ кїрделi етiстiктер жарыспалы тїрде (кореллятивтi) кеѕ ќолданылады. Бўлардыѕ арасында лексикалыќ жаєынан айырма жоќ‚ бiраќ əрќайсысыныѕ ґзiне тəн семантикалыќ ерекшелiгi бар. Мысалы‚ ала кел – алып кел‚ айта жїр – айтып жїр‚ кiре шыќ – кiрiп шыќ‚ тыѕдай жат – тыѕдап жат деген тiркестердiѕ алдыѕєы сыѕарлары бiр iстiѕ əдейi емес‚ жол-жґнекей немесе екiншi бiр iстi орындау їстiнде iстелетiндiгiн кґрсетедi. Ал екiншi сыѕарлары сґйлеушiнiѕ екiншi адамєа кесiмдi тїрде‚ бўйыра айтќандыєын аѕєартады. Айта сал немесе айтып сал. Бўл екеуi де айт деген сґздiѕ маєынасын бiлдiредi‚ яєни сґздік маєынасы бар. Солай бола тўрса да‚ бўлардыѕ арасында семантикалыќ ґзгешелiгi бар екендiгi аныќ кґрiнiп тўр. Сґйлеушi бiр iске немќўрайды‚ ќалай болса солай ќарайтын болса‚ айта сал дейдi. Ал айтып сал тїрi сґйлеушiнiѕ орындаушыєа жiгер берiп‚ кесiмдi тїрде бўйрыќ маєынасын бiлдiредi. Мiне‚ осындай їстеме грамматикалыќ маєына ерекшелiктерiне ќарай

Етістік кїрделi етiстiк кесiмдi жəне босаѕ болып бґлiнедi де‚ бўлар бiрбiрiмен жарыспалы тїрде ќатар ґмiр сїредi. Кесiмдi кїрделi Босаѕ кїрделi етiстiктер етiстiктер Отыр Оќып отыру Оќи отыру Тыѕдап отыру Тыѕдай отыру Жеп отыру Жей отыру Айтып отыру Айта отыру Тўр Ќарап тўру Ќарай тўру Жеп тўру Жей тўру Жїрiп тўру Жїре тўру Ойлап тўру Ойлай тўру Жат Оќып жату Оќи жату Тыѕдап жату Тыѕдай жату Кґрiп жату Кґре жату Сґйлеп жату Сґйлей жату Жїр Айтып жїру Айта жїру Естiп жїру Ести жїру Санап жїру Санай жїру Бiлiп жїру Бiле жїру Бар Алып бару Ала бару Отырып бару Отыра бару Ќуып бару Ќуа бару Мiнiп бару Мiне бару Кел Алып келу

Ала келу Отырып келу Отыра келу Ќуып келу Ќуа келу Мiнiп келу Мiне келу Кiр Алып кiру Ала кiру Сґйлеп кiру Сґйлей кiру Ќуып кiру Ќуа кiру Жылап кiру Жылай кiру Етістік Шыќ Алып шыєу Ала шыєу Ќуып шыєу Ќуа шыєу Бiлiп шыєу Бiле шыєу Кїлiп шыєу Кїле шыєу Кет Алып кету Ала кету Ќуып кету Ќуа кету Ашып кету Аша кету Бiлiп кету Бiле кету Тїс Алып тїсу Ала тїсу Ќуып тїсу Ќуа тїсу Кґтерiп тїсу Кґтере тїсу Жїгiрiп тїсу

Жїгiре тїсу Отыр‚ тўр‚ жат‚ жїр‚ бар‚ кел‚ кет‚ кiр‚ шыќ‚ тїс сґздерi адамныѕ жəне басќа тiрi заттардыѕ ќозєалыс ќимылын бiлдiретiн етiстiктер. Бўлардыѕ iшiнде бар‚ кел‚ кiр етiстiктерi ешќашан ґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын жоймайды. Басќалары сґздік маєынасын бiрде саќтаса‚ бiрде саќтамай‚ бїтiндей жойып‚ грамматикалыќ маєына їстейтiн морфемаєа айналады: Тiптi кїнi де бўрынєыдай емес‚ аспаны асќаќтаєан сайын ол нўрлана тїстi (Ə. Əбiшев). Мїмкiн сен таєы жыларсыѕ‚ мен ќасыѕа жата кетейiн (Ə. Əбiшев). Бўл сґйлемдердегi нўрлана тїсу‚ жата кету деген тiркестердегi тїсу‚ кету етiстiктерi ґзiнiѕ сґздік маєынасын бїтiндей жойып‚ кґмекшi сґзге айналєан. Сал‚ ќал‚ ќой‚ ал‚ бер‚ кґр‚ таста‚ жiбер сґздерi кґмекшi етiстiк ќызметiнде ґзiнiѕ сґздік маєынасын бїтiндей жойып‚ негiзгi етiстiктерге грамматикалыќ маєына їстейдi. Сал Айтып салу

Айта салу Атып салу Ата салу Берiп салу Бере салу Апарып салу Апара салу Сал кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан кїрделi етiстiктiѕ босаѕ тїрi барлыќ етiстiктердi тїгел ќамтиды. Сонымен бiрге iстiѕ‚ ќимылдыѕ ќалай болса солай‚ немќўрайды iстелетiндiгiн кґрсетедi. Мысалы‚ Мына бiр барќытты керек болар деп‚ ала Етістік салып едiм. Жай айта салып едiм‚ Əбiлхан соны шын кґрiптi (Ə. Əбiшев). Сал кґмекшi етiстiгi кїрделi етiстiктiѕ ќўрамында тек бiрнеше сабаќты етiстiктермен єана тiркеседi. Онда ќимыл иесi бiр iстi жiгермен‚ батыл тїрде орындайтындыєын бiлдiредi: Ќара мерген бiр аѕды атып салды (Ертегiлер). Ќал Жатып ќалу Жата ќалу Ґлiп ќалу

Ґле ќалу Кетiп ќалу Кете ќалу Тозып ќалу

Тоза ќалу Ќал кґмекшi етiстiгi‚ негiзiнен‚ салт етiстiктермен тiркесiп‚ кїрделi етiстiктiѕ кесiмдi жəне босаѕ тїрiн жасайды. Ќал кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан кїрделi етiстiктiѕ босаѕ тїрi бiр iстiѕ‚ ќимылдыѕ кїтпеген жерден бiрден болатындыєын кґрсетедi. Ўйќы жеѕген Перизат басы жастыќќа тиер-тиместен тына ќалды. Ќандай кїйде келе жатќандыєын ўмытып‚ тўра ќалды (Ə. Əбiшев). Ќал кґмекшi етiстiгi ќимыл иесiнiѕ кїш-ќимылын бiлдiретiн сабаќты етiстiктермен тiркесiп‚ кїрделi етiстiктiѕ кесiмдi тїрiн жасайды. Iстiѕ‚ ќимылдыѕ аяќталєан кейпiн бiлдiредi. Теуiп ќалу‚ тїртiп ќалу‚ ќойып ќалу‚ ашып ќалу, т.б. Ержандар кґрген Зоя їйден кетiп ќалды. Шалтай ќасындаєы жiгiттi тїртiп ќалды (Ə. Əбiшев).

Ќой Алып ќою Ала ќою Айтып ќою Айта ќою Жауып ќою Жаба ќою Танып ќою Тани ќою Жеп ќою

Жей ќою Ќой кґмекшi етiстiгi кїрделi етiстiктiѕ кесiмдi тїрiнде де‚ босаѕ тїрiнде де келе бередi. Бўл кїрделi етiстiктiѕ ќўрамында ґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын бїтiндей жойып‚ негiзгi етiстiкке грамматикалыќ маєына їстейдi‚ яєни ќимылдыѕ аяќталєан кейпiн бiлдiредi. Босаѕ кїрделi етiстiк ќўрамында ќимыл иесiнiѕ бiр iстi тез‚ бiрден орындайтынын бiлдiредi. Мысалы‚ Шыєайбай ќазанныѕ бетiн жаба ќойды (Алдар Кґсе). Мен емес оныѕ сїйерi‚ жалќаулыќ‚ – дедi де‚ бетiн баса ќойды (Ə. Əбiшев). Ќой кґмекшi етiстiгi кесiмдi кїрделi етiстiктiѕ ќўрамында келгенде‚ ќимыл иесi iстеген iсiн тїгел ќамтыєандыєын немесе

Етістік ќимылдыѕ аяќталєан кейпiн бiлдiредi. Дəу бiр ќазан еттi жалєыз ґзi жеп ќояды (Ертегiлер). Шошќа баєушы кїршектiѕ айналасына кiшкене ќоѕыраулар таєып ќояды (Г.Х. Андерсен). Ал Тауып алу Таба алу Жазып алу Жаза алу Оќып алу Оќи алу Бiлiп алу

Бiле алу Ал кґмекшi етiстiгi барлыќ етiстiктермен де тўраќты тiркеске тїсiп‚ кїрделi етiстiк жасайды. Ал кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан кїрделi етiстiктiѕ кесiмдi тїрi iстiѕ‚ ќимылдыѕ аяќталєан кейпiн бiлдiредi. ...Риза болєандыќтан ќарєып тўрып‚ iшiндегi суды еденге тґгiп алды (Г.Х. Андерсен). Аѕшылар батпаќ суды жан-жаєынан ќоршап алды (Г.Х. Андерсен). Босаѕ кїрделi етiстiктiѕ ќўрамындаєы ал кґмекшi етiстiгi ќимыл иесiнiѕ бiр iстi орындай алатын ќабiлетiнiѕ бар‚ жоќтыєын я сол iстi орындау ќолынан келетiндiгiн‚ не келмейтiндiгiн бiлдiредi. Бўл келешекте кїштi болып ґсiп‚ ґзiне жол сала алады деп ойлаймын (Г.Х. Андерсен). Елге келгенiме 5-6 кїн болса да‚ ретiн тауып айта алмадым (Б. Майлин). Бер Айтып беру

Айта беру Оќып беру Оќи беру Жазып беру Жаза беру Тiгiп беру Тiге беру Бер кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан кїрделi етiстiктiѕ босаѕ тїрi ґте ґнiмдi‚ барлыќ етiстiктердi ќамтиды‚ маєынасы жаєынан ќимылдыѕ созылу процесiн‚ ќайталануын бiлдiредi. Олар бiрiнiѕ артынан бiрi суєа тїсе бердi (Ертегiлер). Павел орындыќта отыра бердi (Ə. Əбiшев). Кесiмдi кїрделi етiстiктiѕ ќўрамындаєы бер кґмекшi етiстiгi ќимылдыѕ аяќталєан кейiпте бiреу їшiн орындалатындыєын бiлдiредi. Кґргенiмдi ауру шешеме айтып беремiн (Г.Х. Андерсен). Кемпiр баланыѕ жараланєан ќолын таѕып бердi (Ертегiлер). Кґр Оќып кґру Оќи кґру Жеп кґру Жей кґру Ўйыќтап кґру

Ўйыќтай кґру Жїрiп кґру Жїре кґру

Етістік Кґр кґмекшi етiстiгi салт жəне сабаќты етiстiктердi тїгел ќамтып‚ барлыєымен де тiркеседi. Кесiмдi кїрделi етiстiктiѕ ќўрамында кґр кґмекшi етiстiгi байќау маєынасын бiлдiредi. Жеп кґру‚ алып кґру‚ жарысып кґру. Ќасќыр ќўйрыєын тартып кґрiп едi‚ орнынан ќозєалмайды (Ертегiлер). Солдат есiктi ашып кґрiп едi‚ есiк ашылмады (Г.Х. Андерсен). Кґр кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан босаѕ кїрделi етiстiк бўйрыќ рай формасында єана жўмсалады да‚ сґйлеушiнiѕ бiреуге жалына‚ ґтiне сґйлегендiгiн бiлдiредi. Айта кґр‚ жаза кґрiѕiз‚ келе кґрмеѕдер, т.б. Сiздiѕ келгенiѕiздi падша бiле кґрмесiн! (Г.Х. Андерсен). Сандыќты аша кґрме (Ертегiлер). Таста‚ жiбер‚ бол‚ бiт кґмекшi етiстiктерi тек кесiмдi кїрделi етiстiк ќўрамында келедi де‚ босаѕ кїрделi етiстiктiѕ ќўрамында айтылмайды. Таста‚ жiбер етiстiктерi сабаќты етiстiктермен тiркесiп‚ ќимыл иесiнiѕ бiр iстi жiгермен бiрден орындайтындыєын бiлдiредi: жауды ќырып тастау‚ жўтып жiберу‚ теуiп жiберу‚ салып жiберу, т.б. Бол‚ бiт кґмекшi етiстiктерi салт жəне сабаќты етiстiктердiѕ барлыєымен де тiркеседi. Таста‚ жiбер‚ бол‚ бiт (бiтiр) кґмекшi етiстiктерi арќылы жасалєан кїрделi етiстiктер iстiѕ‚ ќимылдыѕ аяќталєан кейпiн бiлдiредi. Шаќпаєын шырт еткiзiп‚ шаєып жiбередi‚ ўшќын жарќ ете тїседi (Г.Х. Андерсен). Елиза ќуанєанынан еѕiреп жылап жiбердi (Ертегiлер). Солдат ќылышын суырып алып‚ мыстанныѕ басын шауып тастады (Г.Х. Андерсен). Сонымен шырпы жанып бiттi (Ертегiлер). Кiсiлер де кетiп болєан екен (Ертегiлер). Баста‚ жазда кґмекшi етiстiктерi кїрделi етiстiктiѕ босаѕ тїрiнде єана келедi. Баста арќылы жасалєан кїрделi етiстiк iстiѕ‚ ќимылдыѕ басталу кезеѕiн бiлдiредi. Оќи бастау‚ сґлей бастау‚ жїре бастау, т.с.с. Сїгiрəлi мен Жўмабектiѕ айтысына кґпшiлiк кїле бастады (Є. Мїсiрепов). Жазда сґзi ґзiнiѕ табиєатында кґмекшi етiстiк‚ ґйткенi оныѕ сґздік маєынасы жоќ‚ сґйлем мїшесi бола алмайды‚ тек келер шаќ кґсемше формасымен тiркесiп‚ оєан грамматикалыќ маєына їстейдi. Жыєыла жаздау‚ ґле жаздау‚ кїле жаздау, т.б. Герда ќуанєанынан жылай жаздады (Ертегiлер). Жазда кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан кїрделi етiстiк кейде барып ќалу тiркесiмен тiркесiп тґрт ќўрамды кїрделi етiстiк жасайды. Жыєыла жаздап барып ќалу‚ айта жаздап барып ќалу, т.б. Жыєыла жаздау немесе жыєыла жаздап барып ќалу‚ айта жаздау немесе айта жаздап барып ќалу – бўлардыѕ ара-

Етістік сында ешќандай лексикалыќ та‚ семантикалыќ та айырма жоќ. Мўнда барып ќалу тiркестi кїрделi кґмекшi етiстiк ќызметiнде жўмсалып алдыѕєы кїрделi етiстiкке (жыєыла жаздау‚ айта жаздау) эмоциялыќ мəн бередi. Кейде мўндай кїрделi етiстiктiѕ ќўрамы бес сґзге дейiн барады: айтып ќоя жаздап барып ќалу‚ жылап жiбере жаздап барып ќалу, т.с.с. 4. Бейiмдiк кїрделi етiстiк Бейiмдiк кїрделi етiстiк маќсатты кґсемшенiѕ отыр‚ тўр‚ жатыр‚ жїр кґмекшi етiстiктерiмен тiркесi арќылы жасалады. Жазєалы отыр‚ ќайтќалы жатќан‚ ўйыќтаєалы жатыр‚ ќўлаєалы тўр, т.б. Бейiмдiк кїрделi етiстiк ќимылдыѕ‚ iс-əрекеттiѕ басталар кезеѕiн‚ ќимыл иесiнiѕ бiр iстi орындау алдындаєы кейпiн‚ соєан бейiмделуiн‚ не бiр заттыѕ ґзгеруге бейiмделуiн бiлдiредi. Тозыєы жеткен жер їйдiѕ мўржасы да бiр жаєына ќисайып‚ ќўлаєалы тўрєан сияќты (Є. Мїсiрепов). Жауєалы тўрєан кїндей едi. Бiздiѕ патшамыз сенiѕ їнiѕдi естiгелi жатыр (Г.Х. Андерсен). Бейiмдiк кїрделi етiстiк формасы ќазаќ тiлi оќулыќтарында келер шаќтыѕ бiр тїрi есебiнде “шектi келер шаќ” деп аталып жїр1. Сейіт їйiне ќайтќалы отыр деген сґйлемде ќайту Сейіттiѕ болашаќ iсi екендiгi аѕєарылады. Бiраќ бўл – сол форманыѕ iшкi логикалыќ маєынасы‚ грамматикалыќ маєынасы емес. Осы сґйлемдi Кеше бiз кґргенде‚ Сейіт їйiне ќайтќалы тўрєан деп ґзгертiп‚ ґткен шаќ формасында айтуєа да болады. Мўнда да логикалыќ жаєынан бəрiбiр ќайту – келешектiѕ iсi екендiгi аѕєарылады. Ал терезенiѕ əйнегi шатынап‚ сынєалы тўр дегенде келер шаќтыѕ грамматикалыќ маєынасын бiлдiрiп тўрєан жоќ. Мўнда əйнектiѕ сынуєа бейiмделген ќазiргi кїйiн бiлдiрiп тўр. Əйнек осы кїйiнде əлi талай уаќыт тўруы мїмкiн. Сол сияќты Кїн жауєалы тўр немесе Кїн жауєалы тўрды да‚ ашылып кеттi деген сґйлемдердiѕ бiрiншiсiнде осы шаќта (сґйлеу кезiнде) кїннiѕ жаууєа бейiмделгенiн‚ ыѕєайланєанын бiлдiрсе‚ екiншi сґйлемде кїннiѕ жаууєа бейiмделуi‚ ыѕєайлануы ґткен шаќта (сґйлеу кезiнен бўрын) болєандыєын аѕєартады. Сґйтiп‚ маќсатты кґсемше арќылы жасалєан кїрделi етiстiк шаќ категориясына жатпайды. Былайша айтќанда‚ ол келер шаќ формасы емес. Бўл форма – iстiѕ басталар алдындаєы кезеѕiн‚ яєни заттыѕ‚ ќўбылыстыѕ болашаќ ќимылєа‚ ґзгерiске бейiмделу кїйiн бiлдiретiн етiстiктiѕ тўлєасы. 1 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954. 315-б.

Етістік 5. Ќалау мəндi кїрделi етiстiк Ќалау мəндi кїрделi етiстiктiѕ ќўрамындаєы алдыѕєы сыѕары – -єы/-гi‚ -ќы/-кi формантты ќимыл есiмi тəуелдi тїрiнде келедi де‚ соѕєы сыѕары кел кґмекшi етiстiгiнен тўрады. Кел кґмекшi етiстiгi əрќашан їшiншi жаќта ќолданылады: барєым келедi‚ барєыѕ келдi‚ барєысы келiп отыр. Ќалау мəндi кїрделi етiстiктiѕ жаќтыќ маєынасы алдыѕєы сыѕарына I‚ II‚ II жаќтыќ тəуелдiк жалєауы жалєану арќылы белгiленедi. Ќалау мəндi кїрделi етiстiк сґйлеушiнiѕ немесе ќимыл иесiнiѕ бiр iстi ќалауын не ќаламауын бiлдiредi. Жəкiштiѕ инженер болєысы келедi. Мен сенi кґргiм келедi. Сiз ќайда барєыѕыз келiп отыр? Айша кiтапханадан шыќќысы келмейдi. Ќалау мəндi кїрделi етiстiк етiстiктiѕ барлыќ жiктелетiн тўлєаларына негiз болып жўмсалады. Яєни етiстiктiѕ есiмше‚ кґсемше‚ рай, тўйыќ етiстiк формалары осы ќалау мəндi кїрделi етiстiк тўлєасына арнайы ќосымшалар жалєану арќылы жасалады. Сондыќтан да бўл форма негiзгi етiстiкке жатады. Олжабек торы тґбел атты ґзi мiнгiсi келiп‚ Елек жаєына алып кетiптi (Є. Мїсiрепов). Лапшиндi кґргiѕiз келсе‚ ол бїгiн осында келедi (Є. Мўстафин). Ќалау мəндi кїрделi етiстiк ґткен шаќта‚ келер шаќта жəне осы шаќ тїрiнде де ќолданылады. Жўмаш ашылып‚ сырын айтќысы келмедi (Є. Сланов). Торы тґбел атќа мiнсеѕ‚ їстiнен тїскiѕ келмейдi (Є. Мўстафин). Басым ауырып‚ шай iшкiм келiп отыр, т.б. §10. СЫПАТ КАТЕГОРИЯСЫ Етiстiк – ќимылды бiлдiретiн сґз табы. Ќимыл затќа‚ ќўбылысќа байланысты пайда болып‚ солардыѕ ќозєалысы‚ ќимылы‚ ґзгерiсi тїрiнде кґрiнедi. Ќимылдыѕ ґтуi‚ аєымы‚ мезгiлмен ґлшегенде‚ əртїрлi болады‚ мысалы‚ жазу iсi‚ жазатын объектiге байланысты‚ азєана мезгiлдiѕ iшiнде немесе ўзаќ уаќытќа созылуы мїмкiн. Хат жазу бiр-екi саєаттыќ жўмыс болса‚ маќала жазу – бiрнеше кїнге созылуы мїмкiн. Ал кiтап жазу бiрнеше айєа‚ тiптi жылєа созылуы мїмкiн. Басќа да барлыќ ќимыл‚ iс-əрекеттiѕ аєымы əртїрлi кґлемде ґтедi. Сол сияќты кейбiр ќимыл созылып‚ процесс тїрiнде ґтсе‚ кейбiр ќимыл бiрден‚ шўєыл тїрде ґтедi. Саматай ќымыз iшiп отырды. Саматай ќымызды iшiп жiбердi. Бiрiншi сґйлемде iшу iсi белгiлi мезгiл iшiнде созылыѕќы тїрде ґтсе‚ екiншi сґйлемде iшу iсi бiрден‚ шўєыл тїрде ґткендi-

Етістік гi аѕєарылады. Сґйтiп‚ ќимылдыѕ ґту шегi сґйлемде əртїрлi болып келедi. Сол ќимылдыѕ ґту шегiн кґрсететiн етiстiктiѕ грамматикалыќ формасы сыпат деп аталады. Ќазаќ тiлiнде тїбiр етiстiктер ќимылдыѕ аєымын‚ ґту шегiн бiлдiре алмайды. Ќимылдыѕ ґту шегiнiѕ дəрежесiн кїрделi етiстiктер єана бiлдiре алады. Мысалы‚ су ќайнады‚ су ќайнап жатты‚ су ќайнап кеттi деген їш сґйлемде бiр ќимыл туралы‚ яєни судыѕ ќайнауы туралы‚ шындыќ тїрiнде ґткен iс хабарланып тўр. Бўлардыѕ лексикалыќ маєынасы бiр (ќайнау)‚ їшеуi де жедел ґткен шаќ формада. Бiраќ бўлардыѕ арасында семантикалыќ айырма бар екендiгi аѕєарылып тўр. Осы айырмашылыќ ќимылдыѕ ґту шегiнiѕ əртїрлi болуына байланысты. Су ќайнады дегенде ќайнау iсiнiѕ ґткен шаќта болєандыєы туралы жай хабарлау тїрiнде айтылып тўр. Су ќайнап жатты дегенде‚ ќимылдыѕ‚ яєни ќайнау iсiнiѕ‚ белгiлi бiр уаќыт iшiнде процесс тїрiнде ґткендiгiн хабарлап тўр. Мўнда процестiк‚ созылыѕќы маєына бiлдiрiп тўрєан – жат кґмекшi етiстiгi. Їшiншi‚ су ќайнап кеттi дегенде ќимыл аяќталу шегiнде кїшейе тїскендiгi аѕєарылады. Бўл маєынаны кет кґмекшi етiстiгi берiп тўр. Бала нан жедi‚ бала нан жеп отырды‚ бала нанды жеп ќойды дегенде де‚ сол сияќты‚ отыр кґмекшi етiстiгi ќимылдыѕ (жеудiѕ) процесiн‚ созылыѕќы тїрде екендiгiн кґрсетсе‚ ќой кґмекшi етiстiгi ќимылдыѕ аяќталєандыєын‚ яєни баланыѕ нанды тїгелдей жеп бiтiргендiгiн аѕєартады. Сґйтiп‚ ќимылдыѕ iшкi ґту шегiн‚ аєымын бiлдiретiн етiстiктiѕ формасын сыпат категориясы деймiз. Сыпат екiге бґлiнедi: 1. Созылыѕќы сыпат. 2. Аяќталєан сыпат. 1. Созылыѕќы сыпат Ќимылдыѕ аєымы процесс тїрiнде ґтетiндiгiн бiлдiретiн етiстiк формасы созылыѕќы сыпатќа жатады. Созылыѕќы сыпат кґсемше формаларыныѕ отыр‚ тўр‚ жатыр‚ жїр кґмекшi етiстiктермен тiркесуi арќылы жасалады. Кґсемше формадаєы етiстiктер негiзгi сґздік маєынаєа ие болып‚ кґмекшi етiстiктер негiзгi ќимылдыѕ созылыѕќы процесс тїрiнде ґтетiндiгiн бiлдiретiн грамматикалыќ морфема болып саналады. Ќалып етiстiктерiнiѕ ќасиеттерi1. Ескерту. Отыр‚ тўр‚ жатыр‚ жїр етiстiктерi грамматикада ќалып етiстiктерi деп аталады. Бўдан əрi бiз де сол терминдi ќолданамыз. Созылыѕќы сыпат жасайтын отыр‚ тўр‚ жатыр‚ жїр етiстiктерi басќа етiстiктерден ґзгеше. Олардыѕ басты ќасиеттерi: 1 Маманов И. Вспомогательные глаголы в казахском языке. Алма-Ата, 1949.

Етістік Бiрiншiден‚ ќалып етiстiктерi ешќандай ќосымшасыз кїйiнде тўрып екi тїрлi маєынада жўмсалады: а) тїбiр етiстiк маєынасында‚ яєни жекеше екiншi жаќ жiктеу есiмдiктерiмен тiркесiп айтылады: сен отыр‚ сен тўр‚ сен жїр‚ сен жат; ə) їшiншi жаќ жекеше‚ наќ осы шаќ маєынасында жўмсалады: ол отыр‚ ол тўр‚ ол жїр‚ ол жатыр. Тек жат етiстiгiне їшiншi жаќта -ыр ќосымшасы жалєанады. Екiншiден‚ ќалып етiстiктерi‚ есiм сґздер сияќты‚ тiкелей жiктiк жалєауын ќабылдайды. Тїркi тiлдерiнде жiктiк жалєауыныѕ тiкелей жалєануы – тек есiм сґздерге єана тəн ќасиет. Ќазаќ тiлiнде осы ќалып етiстiктерiнен басќа септiктерге жiктiк жалєауы тiкелей жалєанбайды. Ќалып етiстiктерiнiѕ басќа етiстiктерден таєы бiр їшiншi ґзгешелiгi‚ олар едi кґмекшi етiстiгiмен тiркесiп‚ кїрделi ґткен шаќ формасын жасайды (отыр едiм‚ жатыр едiк‚ жїр едiѕ‚ тўр едiѕдер, т.б.). Бўл ќасиет басќа етiстiктерде жоќ. Созылыѕќы сыпатта ќимылдыѕ созылыѕќылыќ дəрежесi кґмекшi етiстiктердiѕ тїрiне ќарай əртїрлi болып келедi. Отыр‚ тўр кґмекшi етiстiктерi ќысќа мерзiмде болып жатќан ќимылды‚ iс-əрекеттi бiлдiредi. Жəмiш əрќашан кiтап оќып отырады. Жел есiп‚ гїлдердi шайќаєан кезде ќоѕыраулар шылдырап тўрады (Г.Х. Андерсен). Отыр кґмекшi етiстiгi кґбiне ґзiнiѕ лексикалыќ маєынасында ќолданылады да‚ тўр кґмекшi етiстiгi кейде ґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын жойып‚ морфемалыќ ќызмет атќарады. Табиєат ќўбылыстарына байланысты ќимылдыѕ созылыѕќы тїрi де тўр кґмекшi етiстiгi арќылы берiледi. Кїн жауып тўр. Жел соєып тўр. Машина жїрiп тўрады. Саєат жїрiп тўр. Далада соќќан жел ќарды бўрќыратып тўратын (Г.Х. Андерсен). Жїр кґмекшi етiстiгi ўзаєыраќ мерзiм iшiнде їзiлiспен болып тўратын‚ не болып жатќан ќимылды бiлдiредi. Ол кезде Уəш техникумда оќып жїрген. Мўндай-мўндай кїлкiлi жайлар ќўрдастардыѕ арасында болып жїрдi (Ə. Əбiшев). Жатыр кґмекшi етiстiгi – бўлардыѕ iшiнде еѕ кґп ќолданылатын жəне алдыѕєы їшеуiнiѕ де орнына жїре алатын универсал етiстiк. Сонымен бiрге бўл тар мерзiм iшiнде болып жатќан ќимылды да‚ кеѕ мерзiм iшiнде болып жатќан ќимылды да бiлдiре алады. Машина жїрiп жатады. Ракетаныѕ ќызылжасыл ўшќындары нешеге тарамданып жан-жаќќа тїсiп жатады. Патшамыздыѕ астанасына дїниенiѕ тґрт тарапынан жићанкездер келiп жатты (Г.Х. Андерсен). Їлкен кемелер су

Етістік їстiне тґнген бўталардыѕ астымен ґтiп жатады (Г.Х. Андерсен). Жатыр кґмекшi етiстiгiнiѕ ґзбек‚ ўйєыр тiлдерiнде ќосымшаєа айналып кеткендiгi байќалады. Мысалы‚ ќазаќша келе жатырмын дегендi ўйєырша келиватимəн десе‚ ґзбекше килиятибмəн дейдi. Ќазаќ тiлiнде де ауызекi сґйлеуде келатыр‚ баратыр‚ жебатыр деп айтылу кездесе бередi. Тiлiмiздегi бўл фактiлерге ќараєанда жат (ыр) кґмекшi етiстiгiнiѕ тїркi тiлдерiнде грамматикалыќ морфемаєа айналу жаєына бейiмделiп келе жатќандыєы байќалады. Ќазаќ тiлi оќулыќтарында жазып жатырмын‚ оќып отырсыѕ‚ сґйлеп тўрмыз‚ ќарап жїрсiз тiркестерi осы шаќтыѕ бiр формасы (наќ осы шаќ) деп ќаралып‚ оныѕ ќўрамындаєы отыр‚ жїр‚ жатыр‚ тўр кґмекшi етiстiктерi наќ осы шаќ маєынасын бiлдiретiн грамматикалыќ кґрсеткiш деп тїсiндiрiледi1. Бўл форма наќ осы шаќ формасын бiлдiретiнi рас‚ бiраќ мўнда наќ осы шаќты бiлдiрiп тўрєан арнайы грамматикалыќ кґрсеткiш жоќ. Мўнда кґмекшi етiстiк ќызметiндегi ќалып етiстiктерi грамматикалыќ сыпат кґрсеткiшi ќызметiн атќарып тўр. Мўны тґмендегi мысалдарды талдау арќылы аныќ кґруге болады. Далада жаздыѕ жылы кїнi ґзiнiѕ нўрын тґгiп тўрды (Г. Х. Андерсен). Осы сґйлемдi ґзгертiп‚ нўрын тґктi деп айтуєа да болады. Мўнда тґгiп тўрды жəне тґктi етiстiктерiн былайша талдауєа болады: 1) тґгiп – негiзгi етiстiк‚ лексикалыќ маєынаєа ие болып тўр; 2) тўр – кґмекшi етiстiк‚ созылыѕќы сыпат кґрсеткiшi; 3) -ды – жедел ґткен шаќ кґрсеткiшi. Екiншiсi екi мїшеден тўрады. 1) тґк – тїбiр етiстiк; 2) -тi – жедел ґткен шаќ кґрсеткiшi. Сол сияќты мен институтта оќып жїрмiн немесе мен студентпiн деген сґйлемдерде де оќып жїрмiн жəне студентпiн сґздерi баяндауыш ќызметiнде тўрып‚ наќ осы шаќ маєынасын бiлдiрiп тўр. Бўл екеуiнде де арнайы осы шаќ кґрсеткiшi жоќ. Студент – тїбiр сґз‚ зат есiм‚ -пiн – жiктiк жалєау‚ бiрiншi жаќ. Оќып – негiзгi етiстiк‚ жїр – кґмекшi етiстiк‚ созылыѕќы сыпат кґрсеткiшi‚ -мiн – жiктiк жалєау‚ бiрiншi жаќ. Мен институтта оќып жїрмiн немесе институтта оќыєанмын деген екi сґйлемде де оќу туралы айтылып тўр‚ бўлардыѕ лексикалыќ маєынасы бiр‚ яєни бўлар ґткен шаќта болєан iстi бiлдiредi. Екiншi сґйлемде əйтеуiр ґткен кезде институтта оќыєандыєы туралы жай мəлiмдеу. Бiрiншi сґйлемде оќу iсiнiѕ ґткен шаќта 1 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954. 313-б.

Етістік белгiлi мерзiм iшiнде процесс тїрiнде ґткендiгi айтылады. Осы бiрiншi сґйлемдегi созылыѕќы процесс маєынаны берiп тўрєан – жїр кґмекшi етiстiгi. Олай болса‚ ќалып етiстiктерi созылыѕќы сыпаттыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi болып табылады. Осы созылыѕќы сыпат формасына да жiктiк жалєауы тiкелей жалєанып‚ ќимылдыѕ сґйлеу кезiнде ґтiп жатќандыєын‚ яєни наќ осы шаќ маєынасын бiлдiредi‚ бiраќ мўнда грамматикалыќ шаќ кґрсеткiшi болмайды. Демек‚ созылыѕќы сыпат ґткен шаќта да (келе жатќанбыз‚ бiлiп жїрiптi‚ жїрiп тўрарсыѕ)‚ наќ осы шаќта да (оќып отырармын‚ келе жатырсыѕ‚ жеп отырсыѕ) ќолданылады. Бар жəне кел етiстiктерi келер шаќ кґсемше (-а‚ -е‚ -й) тїрiнде тўрып‚ жатыр кґмекшi етiстiгiмен тiркесiп‚ жїру баєытын бiлдiредi: бара жату‚ келе жату. Ќозєалыс ќимылын бiлдiретiн етiстiктер (кету‚ ўшу‚ жїзу‚ шыєу‚ кiру‚ озу‚ ќуу) бiр баєытта созылыѕќы сыпат формасын алу їшiн бара жатыр‚ келе жатыр етiстiктерiмен тiркеседi. Самолет ўшып бара жатыр. Ат шауып бара жатыр. Кеме жїзiп келе жатыр. Бала ќашып келе жатыр, т.б. Егер негiзгi етiстiктер сапаныѕ‚ ќўбылыстыѕ ґзгеру процесiн бiлдiретiн болса‚ онда бара жатыр (барады)‚ келе жатыр (келедi) кїрделi етiстiктерi ќимылдыѕ даму‚ кїшею процесiн бiлдiредi. От жанып бара жатыр (барады). От жанып келе жатыр (келедi). Шґп ќурап барады. Егiн ќурап келедi. Мўнда бар кґмекшi етiстiгi процестiѕ ќарќынмен‚ тез кїшейе тїсуiн аѕєартады да‚ кел кґмекшi етiстiгi процестiѕ жаѕа басталу кезеѕiн‚ жай дамуын бiлдiредi. 2. Аяќталєан сыпат Аяќталєан сыпат – ќимылдыѕ‚ iс-əрекеттiѕ аєымы мен ґту шегiнiѕ аяќталєанын кґрсететiн етiстiктiѕ бiр тїрi. Аяќталєан сыпат кґсемше формаларыныѕ арнайы кґмекшi етiстiктермен тiркесуi арќылы жасалады. Бўл кґмекшi етiстiктер: ќал‚ ќой‚ таста‚ шыќ‚ сал‚ жiбер‚ кет‚ бол‚ бiт‚ ал‚ бер. Аяќталєан сыпат негiзгi етiстiктiѕ ќандай кґсемше формасында келуiне жəне кґмекшi етiстiктiѕ тїрiне ќарай‚ ќимылдыѕ аяќталу шегiн‚ ќимылдыѕ нəтижесiн немесе ќимылдыѕ батыл тїрде бiрден болатындыєын бiлдiредi. Герде əѕгiмесiн бастанаяќ айтып шыєады (Г.Х. Андерсен). Мўнда шыќ кґмекшi етiстiгi əѕгiменiѕ тїгел айтылєандыєын‚ яєни ќимылдыѕ аяќталєан шегiн кґрсетiп тўр. Бекболат офицердi ґз ќолымен атып тастады. Таста кґмекшi етiстiгi ату iсiнiѕ нəтижесiн бiлдiрiп тўр. Ал егер Бекбо-

Етістік лат офицердi атты десек‚ онда атудыѕ ќандай нəтиже бергендiгi наќты бiлiнбейдi‚ ґйткенi атќан оќ тимеуi де мїмкiн. Ол мойнын созып айќайлап жiбердi де‚ сондай ґрескел болып шыќќан ґз даусынан ґзi ќорќып кеттi (Г.Х. Андерсен). Бўл сґйлемде айќайлап жiбердi‚ ќорќып кеттi деген кїрделi етiстiк ќўрамындаєы жiбер‚ кет кґмекшi етiстiктерi ќимылдыѕ бiрден жəне кїшею тїрiнде болєандыєын бiлдiрiп тўр. Аяќталєан сыпат жасайтын кґмекшi етiстiктер маєыналыќ белгiлерiне ќарай їш топќа бґлiнедi: 1) ќой‚ шыќ‚ бол‚ бiт кґмекшi етiстiктерi ќимылдыѕ толыќ аяќталу шегiн бiлдiредi. Кiтапты оќып шыєу‚ ќымызды iшiп ќою‚ тамаќты жеп болу‚ жазып бiту, т.б. Солдатты ўстап алды да‚ абаќтыєа жауып ќойды (Г.Х. Андерсен). Егер тiлесе‚ бўл кеме бїкiл дїниежїзiн аралап шыєар едi. Кґпестiѕ баласы əѕгiмесiн айтып болєанша‚ шам сыєырайып сґнiп бiттi (Г.Х. Андерсен). 2) ќал‚ кел‚ кет‚ жiбер‚ сал кґмекшi етiстiктерi ќимылдыѕ аяќталу шегiнiѕ белгiлi жiгермен‚ бiрден болатындыєын кґрсетедi. Ќараса‚ сандыќ жанып кетiптi (Г.Х. Андерсен). Шаќпаќ тас шаќпаєын тарс еткiзiп шаєып жiбередi. Мыстан арќанды тартып ќалып едi‚ солдат сопаѕ етiп тысќа шыєа келдi (Г.Х. Андерсен). Мерген киiктi атып салды (“Ќара мерген”). Ол да Герданы тани кеттi (Г.Х. Андерсен). 3) ал‚ бер‚ таста кґмекшi етiстiктерi ќимылдыѕ белгiлi нəтижемен аяќталєандыєын бiлдiредi. Солдат мыстанныѕ басын шауып тастады. Ал ендi бiзге ертегi айтып берiѕiз. Шелек риза болєандыќтан‚ еденге ќарєып тїсiп‚ iшiндегi суын тґгiп алды (Г.Х. Андерсен). Сґйтiп‚ ќазаќ тiлiнде тїбiр етiстiктер дара кїйiнде ќимылдыѕ аяќталєан не созылыѕќы сыпатын бiлдiре алмайды. Тїбiр етiстiкке кґсемше жўрнаќтары жалєанып‚ арнайы кґмекшi етiстiктерiмен тiркесу арќылы сыпат категориясы пайда болады. Созылыѕќы жəне аяќталєан сыпаттардыѕ жасалу їлгiсi (тўйыќ етiстiк тїрiнде берiлдi) тїбiр

созылыѕќы аяќталєан етiстiк сыпат сыпат Оќу оќып отыру оќып шыєу (болу) Iшу iшiп отыру iшiп ќою (болу) Шiру шiрiп жату шiрiп кету Жану жанып жату жанып кету Жату жатып жату жатып ќалу Етістік Жазу жазып жїру жазып болу Жеу жеп отыру жеп ќою Ашу ашып жату ашып тастау Жауу жауып тўру жауып кету Сату сатып жату сатып жiберу Сындыру сындырып жату сындырып тастау

(алу) § 11. ЕТIСТIКТIЅ БОЛЫМСЫЗДЫЌ ТЇРЛЕРI Етiстiктердi есiм сґздерден айырудыѕ басты бiр тўлєалыќ ерекшелiгi – оныѕ болымсыздыќ формасы. Есiм сґздердiѕ болымсыздыќ тїрi емес шылауы арќылы жасалса‚ етiстiктердiѕ болымсыз тїрi арнайы грамматикалыќ морфема -ма/-ме‚ -ба/ -бе‚ -па/-пе арќылы жасалады. Етiстiктiѕ бўл болымсыздыќ морфемалары етiстiк негiздерiне тiкелей жалєанып‚ етiстiктiѕ басќа жiктелетiн формаларына негiз болады. Сґйтiп‚ -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе морфемасы етiстiктiѕ негiздерi мен жiктелетiн формаларыныѕ шегiн айыратын ќосымша болып табылады. Тїбiр етiстiктердiѕ‚ модификациялыќ етiстiктердiѕ жəне кїрделi етiстiктердiѕ негiзгi етiстiк деп аталу себебi де‚ бўлардыѕ болымсыздыќ жəне басќа да барлыќ жiктелетiн формаларєа негiз болып жўмсалуына байланысты. Етiстiктiѕ кейбiр грамматикалыќ формаларыныѕ болымсыздыќ тїрi -ма/-ме ќосымшасымен бiрге емес‚ жоќ сґздерi арќылы да жасалады. Мысалы‚ келмедi‚ келген жоќ‚ келер емес‚ оќымапты‚ оќыєан жоќ‚ оќитын емес, т.б. Соѕєы емес‚ жоќ сґздерi етiстiк негiздерiнен соѕ тiкелей ќолданылмайды. Олар кґбiнесе есiмше формаларына ќатысты жўмсалады. Етiстiктiѕ болымсыздыќ тїрiн бiлдiретiн -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы жəне емес‚ жоќ сґздерi барлыќ формаларда бiрдей талєамсыз ќолданыла бермейдi. Олар белгiлi жїйелi тəртiпте əрќайсысы ґзiне ќатысты етiстiк формаларында жўмсалады. Етiстiктiѕ кґсемше‚ шартты рай‚ бўйрыќ рай формаларыныѕ болымсыз тїрi тек ќана -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшалары арќылы жасалады‚ яєни оларєа емес‚ жоќ сґздерi ќатыспайды. Мысалы‚ оќымапты‚ оќымай‚ оќымаса‚ оќымасын, т.б. Ти десем тимейдi‚ тиме десем тиедi (Жўмбаќ). Кїш атасын танымайды (Маќал). Асан колхоздан ќайтпапты. Ґткен шаќ есiмше (-єан/-ген‚ -ќан/-кен) формасыныѕ болымсыз тїрi -ма/-ме жəне емес‚ жоќ сґздерiнiѕ ќатысы арќылы жасалады. Мысалы‚ бармаєан‚ барєан емес‚ барєан жоќ, т.б. Ґткiр жiгiт кґмейiне келiп ќалєан сґзiн бґгеген жоќ (С. Мўќанов). Си-

Етістік корский оныѕ келетiнiн естiмеген екен (Є. Мїсiрепов). Нўрєали Дiлданы бўрын аныќтап кґрген емес едi (Б. Майлин). Болжалды есiмше (-ар/-ер/-р)‚ даєдылы есiмше (-атын/-етiн‚ йтын/-йтiн) жəне осы шаќ есiмше (-ушы/-ушi) формаларыныѕ болымсыз тїрi -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы жəне емес шылауы арќылы жасалады. Ќарысып ќалєан ќол-аяєы сўры ќашќан аќыл-ойєа баєынар емес (С. Шаймерденов). Кґрмес тїйенi де кґрмес (Мəтел). Санап келгенде‚ ойынєа ќатысушылар мен ќатыспаушылардыѕ саны бiрдей болып шыќты (Ə. Əбiшев). Бiздiѕ їйде ќалыѕ ќарда ќасќырды ќўтќармайтын жїйрiк ќўла ат болатын (С. Мўќанов). Игiлiк аз малєа келiсетiн емес (Є. Мїсiрепов). Етiстiк формаларыныѕ iшiнде ниет есiмшенiѕ (-маќ/-мек‚ -баќ/-бек‚ -паќ/-пек) болымсыз тїрi тек ќана емес шылауы арќылы жасалады. Мысалы‚ бармаќ емес‚ келмекшi емес‚ айтпаќ емессiѕ, т.б. Ушаковќа салса‚ Сикорскийдi бiр кїн ўстамаќ емес (Є. Мїсiрепов). Етiстiктiѕ болымсыз тїрiнiѕ їш вариантыныѕ (-ма/-ме‚ емес‚ жоќ) арасында əрќайсысыныѕ ґзiне тəн семантикалыќ ерекшелiгi бар. Бiздiѕ колхозєа автолавка келген жоќ жəне бiздiѕ колхозєа автолавка келген емес деген екi сґйлемде де кел етiстiгi тїрiнде айтылып тўр. Солай бола тўрса да‚ бўлардыѕ маєыналары бiрдей емес. Бiрiншi сґйлемде колхозєа бўл арада автолавканыѕ келмегендiгi туралы жай хабарлау тїрiнде айтылса‚ екiншi сґйлемде автолавканыѕ келмегендiгi туралы жай хабарлау емес‚ оныѕ ешќашан келмегендiгi баса кґрсетiлiп тўр. Ал етiстiктiѕ -ма/-ме ќосымшасы жəне жоќ сґзi арќылы жасалєан болымсыз тїрлерiнiѕ арасында маєыналыќ айырмасы ґте жаќын. Бўларды бiр-бiрiмен алмастырып айта беруге болады. Мысалы‚ Самат бїгiн жиналысќа келмедi немесе келген жоќ деп айтыла бередi‚ бўлардыѕ арасында бəлендей маєыналыќ айырмашылыќ сезiлмейдi. Сґйтiп‚ -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы тəрiздi емес жəне жоќ сґздерi де етiстiктiѕ болымсыз тїрiн жасайтын грамматикалыќ морфема ќызметiн атќарады. Бiраќ бўлардыѕ маєыналары мен ќолданылу дəрежесi бiрдей емес. -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы етiстiктiѕ болымсыз тїрiн жасауда‚ ниет есiмшеден басќа (-маќ/-мек) барлыќ етiстiктерге ќатысты ќолданылады. Емес шылауы барлыќ есiмше формаларыныѕ болымсыз тїрiн жасауєа ќатысты ќолданылады. Ал жоќ сґзi тек ґткен шаќ есiмшенiѕ болымсыз тїрiн жасауєа ќатысады. Жазєан жоќ‚ кґрген жоќпын‚ келген жоќсыз, т.б.

Етістік Ќазаќ тiлiнде бiр кґѕiл аударарлыќ нəрсе – кїрделi етiстiктердiѕ болымсыз тїрi. Кїрделi етiстiктiѕ болымсыз тїрi їш вариантта ќолданылады: 1) Етiстiктiѕ болымсыздыќ ќосымшасы (-ма/-ме‚ -ба/ -бе‚ -па/-пе) кїрделi етiстiктiѕ алдыѕєы сыѕарыныѕ ќўрамында келу арќылы жасалады. Айтпай ќойды‚ кетпей ќалды‚ оќымай отыр‚ жїрмей тўр, т.б. Бўлардыѕ арасында ашылмай жїрген бiраз сыр осы жиында аныќталєандай болды (М. Əуезов). Абай бўл iстiѕ Тəкежанныѕ аќылымен iстелгенiн бiлмей отырєан жоќ (М. Əуезов). 2) Кґмекшi етiстiкке болымсыздыќ ќосымша (-ма/-ме) жалєану арќылы немесе жоќ сґзiмен тiркесу арќылы жасалады. Кетiп ќалмады‚ кетiп ќалєан жоќ; оќып бермедi‚ оќып берген жоќ, т.б. Ќанша жалынса да‚ Ахмет хатты оќып бермедi (С. Мўќанов). 3) Кїрделi етiстiктiѕ ќўрамындаєы екi сыѕары да -ма/ -ме ќосымшасы арќылы болымсыз формада ќолданылады. Айтпай ќоймайды‚ келмей ќалмас‚ оќымай отырєан жоќ‚ жїрмей тўрєан емес, т.б. Майбасарлар бiлмей ќалмасын‚ тегiс хабарлаѕдар (М. Əуезов). Бўл їшiншi вариантта кїрделi етiстiктiѕ екi сыѕары да болымсыз формада ќолданылєанымен‚ тўтас алєанда‚ кїрделi етiстiк болымды маєына бiлдiредi. Келмей ќоймайды дегеннен келедi‚ оќымай отырєан жоќ дегеннен оќып отыр‚ кетпей ќалма дегеннен кет деген ўєым бiлiнiп тўр. Былайша айтќанда‚ екi болымсыздыќ маєынаныѕ бiрiгiп тўтасуынан бiр бїтiн болымдылыќ маєына пайда болатындыєы байќалады. Математика тiлiмен айтќанда‚ екi минус бiрiгiп‚ плюс болып шыќќан. ФУНКЦИЯЛЫЌ ЕТIСТIКТЕР Ќазаќ тiлiнде етiстiк негiздерiнiѕ болымды жəне болымсыз тїрлерiне арнайы форма тудырушы ќосымшалар жалєану арќылы етiстiкке тəн əртїрлi грамматикалыќ формалар пайда болады. Етiстiктiѕ мўндай формалары: есiмше‚ кґсемше‚ тўйыќ етiстiк‚ шартты рай формасы‚ -єы тўлєалы жəне ортаќ етiс тўлєалы ќимыл есiмдерi. Осы формалар ґздерiнiѕ морфологиялыќ жəне синтаксистiк ќызметiне ќарай їш тїрлi функция атќарады. Бўлардыѕ бiр тобы ґзiнiѕ семантикасы жəне синтаксистiк ќызметi жаєынан зат есiмдерге жаќын келедi. Бўл топќа тўйыќ етiстiк жəне -єы тўлєалы‚ ортаќ етiс тўлєалы (-с) ќимыл есiмдерi жатады. Сондыќтан бўл їш форма ќимыл есiмдер деп аталады. Ќимыл

Етістік есiмдерден зат есiмге айналєан сґздер ґте кґп. Мысалы‚ оќу‚ жазу‚ егеу‚ бояу‚ соќќы‚ тїрткi‚ тескi‚ соєыс‚ кїрес‚ ќатынас‚ сґгiс, т.б. Мўндай сґздер ќазаќ лексикасын байытуда їлкен орын алады (ќимыл есiмдерiнiѕ зат есiмнен басќа сґз таптарына ауысуы ќазаќ тiлiнде кездеспейдi). Тўйыќ етiстiк пен ортаќ етiс тўлєалы ќимыл есiмi зат есiмге тəн септiк‚ тəуелдiк жəне кґптiк формаларымен тїрленiп‚ ќимылдыѕ есiмi тїрiнде зат есiм маєынасында ќолданылады да‚ сґйлемнiѕ бастауышы жəне толыќтауышы ќызметiн атќарады. -єы тўлєалы ќимыл есiм тəуелдiк жалєауы арќылы їш жаќта ќолданылады да‚ кел кґмекшi етiстiгiмен тiркесiп‚ кїрделi етiстiк тїрiнде жўмсалады‚ басќа тїрде -єы тўлєалы ќимыл есiмi тiлiмiзде ќолданылмайды. Етiстiк формаларыныѕ екiншi тобына жататындары – есiмшелер. Есiмшелер ґздерiнiѕ морфологиялыќ тїрленуi жəне синтаксистiк ќызметi жаєынан сын есiмнiѕ функциясын атќарады. Яєни есiмшелер зат есiмнiѕ тiкелей алдынан келiп‚ аныќтауыш ќызметiн атќарады да‚ сол аныќтайтын затыныѕ ќимылдыќ белгiсiн бiлдiредi. Мысалы‚ мiнетiн ат‚ айтар сґз‚ келген кiсi‚ сґйлеушi адам, т.б. Сонымен бiрге есiмшелер септiк‚ тəуелдiк, кґптiк формаларында ќолданылып‚ сын есiм тəрiздi субстантивтенедi‚ яєни зат есiм маєынасында жўмсалады. Сґйтiп‚ есiмшелер сын есiмнiѕ функциялыќ ўќсастыєына ќарай‚ ќимыл сын деп аталады. Етiстiк формаларыныѕ їшiншi тобына жататындары – ґткен шаќ кґсемше (-ып/-iп‚ -п)‚ келер шаќ кґсемше (-а/-е‚ -й)‚ маќсатты кґсемше (-єалы/-гелi‚ -ќалы/-келi)‚ шартты рай формасы (-са/-се). Бўл формалар ґзiнiѕ морфологиялыќ белгiсi жəне синтаксистiк ќызметi жаєынан їстеу сґз табына ґте жаќын‚ яєни їстеудiѕ функциясын атќарады. Сондыќтан да бўл аталєан формалар ќимыл їстеу деп аталады. Ќимыл їстеуге жататын етiстiк формалары ґз алдына жеке тўрєанда‚ маєынасы тиянаќсыз болады да‚ сґйлем iшiнде жəне сґз тiркесi ќўрамында басќа етiстiктермен ќарым-ќатынасќа тїсу арќылы єана белгiлi ўєымєа ие болады. Былайша айтќанда‚ ќимыл їстеулер жаќ жалєаулары арќылы жiктелгенде немесе басќа бiр кґмекшi етiстiктермен тiркесiп келген жаєдайда єана олардыѕ маєыналары тиянаќталады. Мысалы‚ оќыпсыѕ‚ оќыпты‚ жазамын‚ жазасыѕ‚ ќайтќалы отырсыѕ‚ айтсаѕ еттi, т.б. Ќимыл їстеу етiстiк формаларыныѕ ќимыл есiм жəне ќимыл сын етiстiктерiнен ґзгешелiгi: бўлар зат есiмге тəн септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк формаларымен тїрленбейдi‚ тек ќана жаќ жалєаулары арќылы тїрленiп‚ предикаттыќ ќызмет атќарады. Ќимыл їстеуге жататын ґткен шаќ жəне келер шаќ кґсемше фор-

Етістік малары жiктiк жалєауы арќылы жiктеледi (жазамын‚ жазасыѕ‚ жазасыз‚ жазады‚ оќыппын‚ оќыпсыѕ‚ оќыпсыз‚ оќыпты). Ќимыл їстеуге жататын шартты рай формасы тəуелдiк жалєауы арќылы жiктеледi (барсам‚ барсаѕ‚ барсаѕыз‚ барса). Ќимыл їстеудiѕ маќсатты кґсемше формасы ешќандай ќосымша ќабылдамайды. Сґйтiп‚ етiстiктiѕ жiктелетiн формалары белгiлi сґз таптарыныѕ функциясын атќаруына байланысты функциялыќ етiстiктер деп аталады. Етiстiк формаларыныѕ iшiнде басќа сґз таптарыныѕ функциясын атќармайтын‚ тек жаќ жалєауларымен тїрленiп‚ предикатив ќызметiнде етiстiк маєынасында єана жўмсалатын жедел ґткен шаќ формасы мен бўйрыќ рай формасы. Ќазаќ тiлiндегi барлыќ етiстiктердiѕ схемасын мына тїрде кґрсетуге болар едi: I. Негiзгi етiстiк II. Функциялыќ етiстiк а) Тїбiр етiстiктер ə) Модификациялыќ етiстiктер а) Ќимыл есiм ə) Ќимыл сын б) Ќимыл їстеу 1. Негiзгi тїбiр. 2. Туынды тїбiр. 3. Кiрiккен тїбiр. 4. Ќос тїбiр 5. Тiркестi тїбiр. 1. Етiстер. 2. Кїшейтпелi етiстiк. 3. Кїрделi етiстiктер. 1. Тўйыќ етiстiк. 2. -єы тўлєалы ќимыл есiмi. 3. -с тўлєалы ќимыл есiмi.

Етістік § 12. ЕТIСТIКТЕРДIЅ ЖIКТЕЛУ ЖЇЙЕСI Ќазаќ тiлiнде сґздердiѕ жiктелу жїйесi тек бiр єана сґз табына тəн ќасиет емес‚ ол – есiм сґздер мен етiстiкке бiрдей ќўбылыс. Кґпшiлiк тiлдерде есiм сґздердiѕ жаќтыќ грамматикалыќ формасы болмайды‚ яєни жаќќа бґлiнiп жiктелмейдi. Мысалы‚ орыс тiлiнде жiктелу категориясы – тек етiстiкке тəн ќўбылыс‚ бўл тiлде есiм сґздер жiктелмейдi. Ќазаќ тiлiнде сґздердiѕ жiктелу жїйесi екi тїрде кґрiнедi: 1. Жiктiк жалєау арќылы. 2. Тəуелдiк жалєау арќылы. Есiм сґздер мен етiстiктiѕ жiктелуi бiрдей емес. Жiктiк жəне тəуелдiк жалєаулары есiм сґздердiѕ тїбiрiне тiкелей жалєанып жiктелетiн болса‚ етiстiк негiздерiне тiкелей жалєанбайды1. Былайша айтќанда‚ етiстiктiѕ кґсемше‚ есiмше‚ тўйыќ етiстiк жəне рай формалары, яєни функциялыќ етiстiктер жiктеледi. Жiктiк жалєауы ґзiнiѕ жалєанєан сґзiне тек ќана жаќтыќ маєына їстейдi‚ яєни предикативтiк реѕ бередi. Мысалы‚ мен студентпiн‚ сен жўмысшысыѕ‚ мен айтамын‚ сен кґргенсiѕ деген тiркестерде сґйлеушiнiѕ жəне тыѕдаушыныѕ‚ сонымен бiрге ќимыл иесiнiѕ кiм екендiгiн бiлдiрiп тўр. Сґздердiѕ жiктелу жїйесi‚ яєни жаќќа бґлiнуi тəуелдiк жалєауы арќылы да кґрiнедi. Тəуелдiк жалєауы есiм сґздерге жалєанєанда‚ жалєанєан сґзiне тек жаќтыќ маєына їстеп ќоймайды‚ сонымен бiрге сол заттыѕ кiмге‚ ќай жаќќа меншiктi‚ тəн екендiгiн де бiлдiредi. Сґйтiп‚ жiктiк жалєауы ґзiнiѕ жалєанєан сґзiне тек ќана жаќтыќ маєына бiлдiрсе‚ тəуелдiк жалєауы ґзiнiѕ жалєанєан сґзiне əрi меншiктiлiк – тəуелдiлiк‚ əрi жаќтыќ маєына бiлдiредi. Жiктiк жалєауы мен тəуелдiк жалєауыныѕ таєы бiр айырмасы – жiктiк жалєаулы сґз сґйлемде əрќашан баяндауыш ќызметiн атќарады. Сондыќтан да жiктiк жалєауы тїркологиялыќ еѕбектерде “предикативный аффикс” немесе “аффикс сказуемости” деп аталады. Ал тəуелдi жалєаулы есiм сґздер сґйлемде‚ негiзiнен‚ бастауыш ќызметiнде жўмсалады. Жiктiк жалєауы‚ сонымен бiрге тəуелдiк жалєауы да етiстiк формаларына жалєанєанда‚ тек ќана жаќтыќ маєына бiлдiредi. Тəуелдiк жалєауыныѕ зат есiмге жалєанєанда бiлдiретiн меншiктiлiк‚ тəуелдiлiк маєынасы етiстiк тўлєасында бiлiнбейдi. Ґйткенi етiстiк – ўєымы жаєынан дерексiз‚ тек ќозєалыс-процесс тїрiнде кґрiнетiн‚ бiреудiѕ меншiгiнде болуєа келмейтiн сґз табы. Ґзiѕ бiр жəрдем етпесеѕ‚ ґзгеден їмiт жоќ (Є. Мїсiрепов). 1 Ќазаќ тiлiнде отыр, тўр, жатыр, жїр ќалып етiстiктерi тiкелей жiктеледi.

Етістік Бўл дауды менiѕ бiтiргенiм рас (Є. Мўстафин). Ќайыр сўрап кїнде ґлгенше‚ бiр-аќ ґлгенiм артыќ (Є. Мїсiрепов). Бiлгiѕ келсе‚ шалдыѕ жоєында кел (Є. Мўстафин). Бўл сґйлемдердегi ќарайтылып берiлген сґздерге жалєанєан тəуелдiк жалєаулары меншiктiлiк – тəуелдiлiк маєына бiлдiрiп тўрєан жоќ‚ тек ќимылдыѕ ќай жаќта екендiгiн єана бiлдiредi. Жiктiк жалєауы арќылы жiктелетiн формалардыѕ жiктелу кестесi: а) Ґткен шаќ жəне келер шаќ кґсемше Жекеше Кґпше пын пыз сыѕ сыѕдар алып алып сыз сыздар мын мыз сыѕ сыѕдар ала ала ойнай ойнай сыз сыздар мiн мiз сiѕ сiѕдер келе келе сґйлей сґйлей сiз сiздер

дi Ќазаќ тiлiнде III жаќ жiктiк жалєауы тек осы кґсемшенiѕ екi формасына єана жалєанады‚ басќа сґздердiѕ ешќайсысына жалєанбайды. I жəне II жаќ жiктiк жалєауларыныѕ жiктеу есiмдiктерiнен пайда болєандыєы тїркологиялыќ еѕбектерде дəлелденген. Ал кґсемше формаларыныѕ III жаєына жалєанатын -ды/-дi‚ -ты/-тi ќосымшасы – ескi тїркi тiлдерiндегi -дїр аффиксiнiѕ ыќшамдалєан тїрi. Гнаћ кiшi тамухта янадур (тафсир). Кейбiр тїркi тiлдерiнде III жаќтыѕ -ды/-дi‚ -ты/-тi ќосымшасы айтылмайды. Мысалы‚ татар тiлiнде барады деудiѕ орнына бара‚ жазады деудiѕ орнына яза тїрiнде айтылады. Бўл – -ды/ -дi ќосымшасыныѕ I-II жаќтыќ жiктiк жалєауынан (-мын‚ -сыѕ) шыєу тґркiнi басќа екендiгiн дəлелдейдi.

Етістік ə) есiмше формаларыныѕ жiктелуi Жекеше Кґпше єан-мын єан-быз ар-сыѕ ар-сыѕдар ал ал маќ-сыз маќ-сыздар атын-

атынЕсiмше формаларыныѕ III жаєына жiктiк жалєауы жалєанбайды. Тəуелдiк жалєауы арќылы жiктелетiн етiстiк формалары: тўйыќ етiстiк‚ ќалау рай‚ жедел ґткен шаќ формасы‚ шартты рай формасы‚ бўйрыќ рай формасы жəне есiмше формалары1. Бўл формалардыѕ тəуелдiк жалєау арќылы жiктелуi бiркелкi емес. Əсiресе бiрiншi жаќ кґпше тїрi кей формаларєа тəуелдi жалєау тїрiнде жалєанса‚ кей формаларєа -ќ/-к тїрiнде жалєанады. Сонымен бiрге екiншi жаќ кґпше тїрiнде кґптiк жалєауы мен тəуелдiк жалєауыныѕ орын тəртiбi ауысып келе бередi. Осындай ерекшелiктерiне ќарап‚ тəуелдiк жалєауы арќылы жiктелетiн етiстiк формаларын екi топќа бґлуге болады. Бiрiншi топќа тўйыќ етiстiк‚ -єы тўлєалы ќимыл есiм‚ есiмше формалары жəне ортаќ етiс тўлєалы ќимыл есiмi жатады. Бўл формалардыѕ жiктелуi есiм сґздер тəрiздi болады. а) тўйыќ етiстiк Жекеше Кґпше

ə) -єы тўлєалы ќимыл есiм мыз ларыѕ алєы алєы ѕыз ларыѕыз сы (лары) б) есiмше формалары єан-ым єан-ымыз ар-ыѕ ар-ларыѕыз ал ал маќ-ыѕыз маќ-тарыѕыз атын-ы атын-дары 1 Есiмше формалары жiктiк жалєауымен де, тəуелдiк жалєауымен де жiктеле бередi. Жiктiк жалєауы жалєанєанда, баяндауыштыќ ќызмет атќарады. Етістік в) ортаќ етiс тўлєалы ќимыл есiм Жекеше Кґпше ымыз тарыѕ алыс алыс ыѕыз тарыѕыз тары Екiншi топќа жедел ґткен шаќ‚ шартты рай жəне бўйрыќ рай формалары жатады. а) Жедел ґткен шаќ Бўл форманыѕ пайда болуы жґнiнде əртїрлi пiкiрлер бар1. Жекеше Кґпше ѕдар алды алды ѕыз ѕыздар – ə) Шартты рай формасы

ѕдар алса алса ѕыз ѕыздар – – б) Бўйрыќ рай формасы айын айыќ (ыѕ) ыѕдар ал ал ыѕыз ыѕыздар сын сын 1 Кузнецов П. И. Происхождение прошедшего времени на -ды и имени действия в тюркских языках // Тюрко-монгольское языкознание. М., 1960.

Етістік Екiншi топќа енетiн етiстiк формаларыныѕ бiрiншi жаќ кґпше тїрi -ќ/-к ќосымшасы арќылы жасалады. Сонымен бiрге жалєаулардыѕ орын тəртiбi бойынша‚ тəуелдiк жалєауы кґптiк жалєауынан кейiн келуге тиiс едi. Ал жедел ґткен шаќ‚ шартты рай жəне бўйрыќ рай формаларыныѕ екiншi жаќ кґпше тїрiнде керiсiнше кґптiк жалєауы тəуелдiк жалєауынан кейiн‚ сґздiѕ еѕ соѕында келiп тўр (алды-ѕ-дар‚ алса-ѕ-дар‚ ал-ыѕ-дар). § 13. ТЎЙЫЌ ЕТIСТIК Тўйыќ етiстiктiѕ тўлєасы мен маєынасы Тўйыќ етiстiк барлыќ етiстiк негiздерiне‚ яєни тїбiр етiстiктерге‚ етiстерге жəне кїрделi етiстiктерге -у жўрнаєы жалєану арќылы жасалады. Алу‚ келу‚ алдыру‚ жїрiѕкiреу‚ оќымау‚ сґйлеу‚ оќып шыєу‚ кетiп ќалу‚ жазып отыру, т.б. Барлыќ етiстiктердi ќимыл деп бiр сґзбен айтсаќ‚ əрбiр жеке ќимылдыѕ атын бiлдiретiн етiстiктердiѕ атауыш тїрi ќазаќ тiлiнде осы тўйыќ етiстiк тўлєасында берiледi. Тўйыќ етiстiк тўлєасы‚ былайша айтќанда‚ етiстiктiѕ атауышы болып саналады. Сґздердiѕ барлыќ тїрiнде‚ оќулыќтарда‚ сонымен бiрге ауызекi сґйлеуде болсын етiстiк сґздер тўйыќ етiстiк тїрiнде ќолданылуєа тиiс. Сґйтiп‚ тўйыќ етiстiк формасы‚ əрбiр жеке ќимылды бiлдiретiн етiстiк сґздiѕ атауышы болып саналды. Тўйыќ етiстiк есiм сґздерше септеледi‚ тəуелденедi жəне тəуелдi тїрiнде кґптiк жалєауын ќабылдайды. Тўйыќ етiстiк тəуелдiк жалєаусыз кґпше тїрiнде айтылмайды. Тўйыќ етiстiк есiм сґздерше тїрленгенiмен‚ ол ґзiнiѕ етiстiк маєынасын саќтайды‚ яєни əртїрлi ќимылдыќ ќатыстарды бiлдiредi. ...Жатып iшер жалќауєа‚ Жаєдай ќалмай барады‚ Жалќаулыќпен малтуєа. Ќўмар ек ќобызшыны ќолќалауєа‚ Жаќсы едiк жалынуєа‚ аталауєа‚ Ќобыздан ќўздыѕ кїйiн‚ мўздыѕ кїйiн‚ Ќўмартып келушi едiк бiз тыѕдауєа. (I. Жансїгiров). Тўйыќ етiстiк тўлєасындаєы кейбiр сґздер əрi етiстiк‚ əрi зат есiм ўєымын бiлдiретiн омоним сґздер болып ќалыптасады. Зат есiмге айналєан тўйыќ етiстiк тўлєалы сґздер сґздік маєынасы жаєынан мынадай топтарєа бґлiнедi. 1. Їй бўйымдары жəне ќўрал-сайман аттары: жабу‚ жасау‚ егеу‚ сабау‚ тiреу‚ бояу‚ кґсеу, т.б.

Етістік Мəстек шауып бəйге алмас‚ Ќадiрлеп жабу жапќанмен (С. Торайєыров). Кґсеу ўзын болса‚ ќол кїймейдi (Маќал). 2. Мекен-жай атаулары: ќыстау‚ жайлау‚ кїзеу‚ бастау‚ асу, т.б. ...Кїз кїзеуде жанжалсыз бола алмай жїр. Ќыс ќыстауым ќып-ќызыл ол бiр пəле (Абай). 3. Дерексiз ўєым бiлдiретiн зат есiмдер: тiлеу‚ оќу‚ тергеу‚ жоќтау‚ нўсќау, т.б. Тiлеуiѕ‚ ґмiрiѕ алдыѕда‚ Оєан ќайєы жесеѕiз (Абай). Базаралылар келген соѕ‚ iстiѕ тергеуi тез аяќталуєа айналды (М. Əуезов). 4. Грамматикалыќ терминдердi бiлдiретiн зат есiмдер: їстеу‚ ќалау‚ рай, т.б. Тўйыќ етiстiк тўлєасыныѕ омоним болып зат есiмге айналєандарын‚ бiрiншiден‚ сґйлем iшiнде контекске байланысты ажыратуєа болады. Екiншiден‚ зат есiмге айналєан тїрiне етiстiктiѕ болымсыз формасын тудырушы -ма ќосымшасы жалєанбайды. Тўйыќ етiстiк тўлєасына сґз тударушы -лыќ/-лiк‚ -шы/ -шi‚ -лы/-лi жўрнаќтары жалєанып‚ туынды тїбiр сґздер жасалады. Яєни тўйыќ етiстiк туынды тїбiр сґзге негiз болады. Əсiресе‚ тўйыќ етiстiкке -шы/-шi жўрнаєы жалєану арќылы жасалатын туынды тїбiр сґз ќазаќ тiлiнде ґнiмдi тїрде кездеседi. Мысалы‚ оќушы‚ жазушы‚ сатушы‚ тергеушi‚ хат тасушы‚ оќулыќ‚ жамаулы‚ жабулы, т.с.с. § 14. КҐСЕМШЕ Iс-əрекеттiѕ‚ ќимылдыѕ себебiн‚ амалын кґрсететiн ќосымша ќимылды бiлдiретiн етiстiктiѕ формасы кґсемше деп аталады. Кґсемше форма сґйлемде əрќашан негiзгi ќимылды бiлдiретiн етiстiктiѕ меѕгеруiнде келедi. Мысалы‚ оќып тїсiну‚ дауыстап оќу‚ кїле сґйлеу‚ келе кiрiсу‚ амандасќалы келу‚ кеткелi жиналу, т.с.с. Кґсемше жеке тўрып негiзгi тиянаќты ќимылды бiлдiре алмайды‚ ол – негiзгi ќимылдыѕ амалын‚ себебiн‚ маќсатын, т.б. сипатын кґрсететiн ќосымша ќимылды бiлдiретiн форма. Сондыќтан да кґсемше формалары сґйлемде екiншi бiр етiстiксiз жеке ґзi ќолданылмайды. Мысалы: сен оќып‚ Асан жїре немесе бала хат жазєалы десек‚ мўнда сґйлем аяќталмаєан‚ ой тиянаќсыз.

Етістік Сґйлемдi аяќтап‚ ойды тиянаќты ету їшiн сен оќып тїсiндiѕ‚ Асан жїре жауап бердi‚ бала хат жазєалы ќалам алды деп негiзгi ќимылды (тїсiндiѕ‚ жауап бердi‚ алды) бiлдiретiн етiстiктермен толыќтыру шарт. Кґсемше ќазаќ тiлiнде маєынасына жəне сыртќы тўлєасына ќарай їш тїрлi болады: 1. Ґткен шаќ кґсемше; 2. Келер шаќ кґсемше; 3. Маќсатты кґсемше. 1. Ґткен шаќ кґсемше Ґткен шаќ кґсемше етiстiк негiздерiне -п/-ып/-iп жўрнаєы ќосылу арќылы жасалады. Мысалы: оќы-п‚ сґйле-п‚ жаз-ып‚ кел-iп, т.б. Кґсемшенiѕ бўл тїрi етiстiктiѕ алдынан келiп‚ сґйлемнiѕ пысыќтауыш ќызметiн атќарады да‚ негiзгi ќимылдыѕ мынадай тəсiлдерiн бiлдiредi: а) кґсемше форма екiншi бiр ќимылдыѕ не iс-əрекеттiѕ болуболмауына себеп болатын жанама ќимылды бiлдiредi. Негiзгi ќимыл кґсемше формадаєы ќимылдан туатын нəтиже болып саналады. Мысалы‚ ўялып келмеу‚ аяп жылау‚ ќорќып ќашу‚ жїрiп шаршау‚ ашыєып жїдеу, т.с.с. Бўл тiркестердегi келмеудiѕ себебi – ўялу‚ жылаудыѕ себебi – аяу‚ ќашудыѕ себебi – ќорќу, т.б. Кґсемше формалар неєып? ќайтiп? нелiктен? деген сўраќтарєа жауап бередi. Айдынєали ќорќып отырып ќалды. Ґрiстен ќайтќан ќойлар шґлдеп маѕырай шўбырды (Є. Сланов). Бiрiненбiрi кiшi їш бала тоѕып ќалтырайды (Ə. Сəрсенбаев). Бўл сґйлемдердегi ќґсемше формалар негiзгi ќимылды бiлдiретiн отырып ќалды‚ шўбырды‚ ќалтырайды етiстiктерiне себеп болып тўр. ə) Кґсемше форма бiр iстiѕ орындалу-орындалмау‚ болу-болмауына тəсiл-амал болып келетiн ќосымша ќимылды бiлдiредi. Орап байлау‚ сїртiп тазалау‚ ќўйып iшу‚ барып шаќыру, т.б. Мўндаєы кґсемше формасындаєы етiстiктер ќалай? ќайтiп? деген сўраќтарєа жауап берiп‚ екiншi ќимылдыѕ амал-тəсiлiн бiлдiрiп тўр. Əн салсаѕ Əсеттей сал əсемдетiп‚ Ќоздырып делебеѕдi əсерлетiп. Шырќатып‚ шыєындатып‚ шалыќтатып‚ Шапшытып‚ шїмектетiп‚ нґсерлетiп (I. Жансїгiров). Кґсемше форма əрќашан негiзгi ќимылды не iс-əрекеттi бiлдiретiн етiстiктiѕ алдында‚ соныѕ жетегiнде ќолданылады да‚ мўндаєы екi ќимыл бiрiнен соѕ бiрi кезектесiп немесе екеуi де

Етістік бiр мезгiлде ґтiп отырады. Мысалы: ќўйып iшу‚ алып кґру‚ оќып тїсiну деген тiркестерде екi ќимыл бiрiнен соѕ бiрi кезектесiп келiп отырса‚ дауыстап оќу‚ мўѕайып сґйлеу‚ ќорылдап ўйыќтау деген тiркестерде екi ќимыл бiр мезгiлде болып тўрєандыєын кґрсетедi. Жоєарыда мысалєа келтiрiлген кґсемше формалар мен негiзгi ќимылды бiлдiретiн етiстiктердiѕ əрќайсысыныѕ лексикалыќ жəне грамматикалыќ маєыналары жəне акцентуациялыќ екпiнi саќталєан. Кґсемше формалар пысыќтауыш ќызметiнде жўмсалады да‚ негiзгi ќимылды бiлдiретiн етiстiктер кґбiнесе баяндауыш ќызметiн атќарады. Ол кїлiмсiреп тґмен ќарады (С. Мўќанов). Тґрде отырєан жiгiт жамбастап жата кеттi (С. Мўќанов). Асыр салып ойнаќтап, Батырдай жауєа шабатын (Жамбыл). Ґткен шаќ кґсемше форма бiрыѕєай баяндауыш ќызметiнде жўмсалады. Мысалы: Ќанатымен ўшып‚ ќўйрыєымен ќонады. Самат таѕертеѕ келiп‚ кешке ќайтты. Бўл сґйлемдердегi бiрыѕєай баяндауыштардыѕ алдыѕєылары ґткен шаќ кґсемше формасында келгенде‚ соѕєылары бiрiншi сґйлемде ауыспалы осы шаќтыѕ їшiншi жаєында‚ ал екiншi сґйлемде жедел ґткен шаќ формасында ќолданылып тўр. Демек‚ ґткен шаќ кґсемше формасындаєы бiрыѕєай баяндауыштыѕ шаќтыќ‚ жаќтыќ маєынасын соѕєы баяндауыш белгiлейдi. Яєни бiрыѕєай баяндауыштардыѕ еѕ соѕєысы ќай шаќ формасында жəне ќай жаќта тўрса‚ кґсемше формасындаєы баяндауыштар да сол шаќта жəне сол жаќта ўєынылады. Тiлеубек ертеѕ ќалаєа барып‚ магазиндердi аралап‚ керек-жараєын сатып алады. Мен кеше ќалаєа барып‚ магазиндардi аралап‚ керек-жараєымды сатып алдым. Бiрiншi сґйлемде баяндауыштар келер шаќ‚ їшiншi жаќ маєынасын бiлдiрiп тўр. Себебi, еѕ соѕєы баяндауыш келер шаќта. Екiншi сґйлемдегi баяндауыштар жедел ґткен шаќ‚ бiрiншi жаќ маєынасын бiлдiрiп тўр. Ґйткенi бўл сґйлемде еѕ соѕєы баяндауыш жедел ґткен шаќ формасында‚ бiрiншi жаќта тўр. Ґткен шаќ кґсемше формасы себеп баєыныѕќы сґйлемнiѕ баяндауышы ќызметiнде де жўмсалады. Мўнда да оныѕ шаќтыќ‚ жаќтыќ жəне басќа грамматикалыќ маєынасын басыѕќы сґйлемнiѕ баяндауышы белгiлейдi. Мысалы‚ Жылќышы ўйыќтап ќалып‚ жылќы егiнге тїсiп кетiптi (Є. Мїсiрепов). Ертерек барыѕдар‚ Ербол кетiп ќалып‚ жолыєа алмай ќаларсыѕдар (М. Əуезов).

Етістік 2. Келер шаќ кґсемше Келер шаќ кґсемше етiстiк негiзiне -а/-е/-й жўрнаєы жалєану арќылы жасалады. Мысалы‚ ал-а‚ кел-е‚ ойла-й‚ сґйле-й, т.б. Келер шаќ кґсемше формасы да ґткен шаќ кґсемше сияќты негiзгi ќимылды бiлдiретiн етiстiкпен байланысты‚ соныѕ маќсатын жəне орындау амал-тəсiлiн баяндайтын ќосымша ќимылды бiлдiредi. Кґсемшенiѕ бўл формасы негiзгi ќимылды бiлдiретiн етiстiктен бўрын‚ соныѕ жетегiнде келедi. Мысалы: Ќонаќтар ўзын столєа жаєалай отырысты (Є. Сланов). Ол соѕынан ќатулана сґйледi (Є. Сланов). Жолыѕа ќарайќарай кґзiм талды. Жəкiш енесiнiѕ кґѕiлiн сўрай келiптi. Бўл сґйлемдердегi келер шаќ кґсемше формалар негiзгi ќимылдыѕ амалын‚ маќсатын бiлдiрiп тўр. Ґткен шаќ кґсемше мен келер шаќ кґсемше формалары ќос сґз тїрiнде ќайталанып айтылып‚ ќимылдыѕ дїркiндiгiн бiлдiредi. Мысалы: жїре-жїре‚ ќарай-ќарай‚ отыра-отыра‚ айтып-айтып‚ iшiп-iшiп‚ ойнап-ойнап, т.с.с. Кей авторлар кґсемше формаларыныѕ ќайталанып айтылатын тїрiн‚ басќа ќос сґздердiѕ ќатарында‚ їстеуге жатќызады1. Дўрысында, кґсемше формаларынан жасалєан ќос сґздердiѕ барлыєын бiр рамкаєа сыйєызып‚ їстеуге жатќызуєа болмайды. Кґсемше формаларыныѕ ќосарланып айтылуы жəне ќайталанып айтылуы – екеуi екi категория. Жїре-келе‚ жата-жастана‚ кґре-тўра‚ ґйтiп-бїйтiп‚ шатып-бўтып, т.б. кґсемшеден болєан ќос сґздер. Кґсемшенiѕ бўл тїрде ќосарланып айтылуы жїйелi тїрде барлыќ етiстiктердi ќамтымайды. Бўлардыѕ саны санаулы єана. Сонымен бiрге кґсемшеден жасалєан ќос сґздердiѕ ќўрамындаєы етiстiктердiѕ лексикалыќ маєынасы саќталмайды. Олар тўтасып, бiр єана сґздiѕ ўєымын бiлдiредi. Ана балалардыѕ таласа-тармаса алып жатќанына мəз болды. Жїре-келе Меруерт те мўныѕ сырын бiлiп алды. Оєып-бўєып молданы аттандырайыќ (С. Шəрiпов). Бўл сґйлемдердегi ќос сґздер бiр єана ўєымды бiлдiретiн жеке сґз маєынасында їстеуге айналєан. Етiстiктiѕ кґсемше тїрiнде ќайталанып айтылуы – барлыќ етiстiкке ортаќ ќасиет. Сонымен ќатар ќайталанып айтылєан кґсемше формадаєы етiстiктердiѕ лексикалыќ маєынасы ґзгермейдi. Сґйлей-сґйлей‚ оќи-оќи‚ ќарай-ќарай‚ тўрып-тўрып, т.т. Кґсемшенiѕ ќосарланып айтылуы əрi сґз тудырушылыќ‚ əрi форма тудырушылыќ ќызметте жўмсалатындыєын аѕєартады. Екi етiстiк кґсемше формасында ќосарланып айтылса‚ їстеуге айналєан ќос тїбiр болып есептеледi: жїре-келе‚ бара-тўра‚ 1 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954.

Етістік жата-жастана‚ ґлiп-талып‚ ќатып-семiп, т.б. Ал бiр етiстiк кґсемше тїрiнде ќайталанып айтылса‚ ол етiстiктiѕ дїркiндiк маєына бiлдiретiн грамматикалыќ категориясы болып саналады: Оќи-оќи‚ жаза-жаза‚ айтып-айтып‚ ўрсып-ўрсып, т.б. Ґйткенi бiр етiстiктiѕ кґсемше тїрiнде ќайталанып айтылуы грамматикалыќ абстракция жасайды‚ барлыќ етiстiктi ќамтиды жəне бiрер сґзбен єана шектелмейдi. Ґткен шаќ кґсемше пысыќтауыш жəне бiрыѕєай баяндауыш ќызметiнде болымсыз маєынада жўмсалєанда‚ ол келер шаќ кґсемше формасына айналып кетедi. Мысалы‚ Нўраш жиналысќа кешiгiп келдi деген сґйлемдегi кешiгiп сґзiн болымсыз формаєа айналдырсаќ‚ кешiкпей болып‚ келер шаќ кґсемше формасына ауысады (Нўраш жиналысќа кешiкпей келдi). Бiлiм таппай маќтанба‚ Ґнер таппай шаттанба (Абай). Аѕдамай сґйлеген ауырмай ґлер (Маќал). Демек‚ ґткен шаќ кґсемше дербес ќызметiнде болымсыз тїрде ќолданылмайды‚ яєни таппай‚ бармай болып айтылмайды. Ґткен шаќ кґсемше едi кґмекшi етiстiгiмен тiркесiп келгенде жəне жiктелген тїрiнде болымсыздыќ -ма/-ме ќосымшасын ќабылдайды. Андреевич арќылы Лосовскийдiѕ ґзi де Абайєа оны мəслихат етпеп едi. Оќып отырып‚ кей жайларды аныќ айќын етiп хатќа жазып келмеп едi. Кґктемде жасыл желек‚ кґк шешек атќан сасыр əлi сарєаймапты (М. Əуезов). 3. Маќсатты кґсемше Маќсатты кґсемше етiстiк негiздерiне -єалы/-гелi‚ -ќалы/-келi жўрнаќтары жалєану арќылы жасалады. Мысалы: жазєалы‚ келгелi‚ барєалы‚ айтќалы‚ ќайтќалы‚ кеткелi‚ кґрмегелi‚ оќымаєалы‚ бармаєалы, т.с.с. Маќсатты кґсемше де екiншi бiр етiстiктiѕ жетегiнде‚ соєан баєынышты ќолданылады. Кґсемшенiѕ бўл тїрi – негiзгi ќимылдыѕ маќсатын‚ мезгiлiн бiлдiретiн етiстiктiѕ формасы. Маќсатты кґсемше пысыќтауыш ќызметiнде негiзгi ќимылдыѕ маќсатын бiлдiредi: Əшiм кiтап алєалы кабинетке кiрдi. Халжайыѕызды бiлгелi келдiк. Аєайлар шґп шапќалы ќырєа кеттi. Маќсатты кґсемше мезгiл баєыныѕќы сґйлемнiѕ баяндауышы ќызметiнде де жўмсалады: Дəулет армия ќатарына шаќырылєалы‚ бўл їйдiѕ баќшасы кїтусiз ќалєан едi (С. Мўќанов). Ауыл осы ќонысќа келiп ќонєалы‚ ол бiр кїн дамыл алып тыныќќан емес (М. Əуезов). Баласы оќудан ќайтќалы‚ Дəурен екi мал сойды. Бўл сґйлемдерде маќсатты кґсемше формасындаєы етiстiктер ќимылдыѕ‚ iс-əрекеттiѕ мезгiлiн бiлдiрiп тўр.

Етістік Маќсатты кґсемше ќалып етiстiктерiмен (отыр‚ тўр‚ жатыр‚ жїр) тiркескенде‚ ол ґзiнiѕ дербестiк ќасиетiн жойып‚ кїрделi етiстiкке айналады да‚ ќимылдыѕ басталар алдындаєы кезiн бiлдiредi. Маќсатты кґсемшелi кїрделi етiстiктiѕ ќўрамындаєы кґсемше форма етiстiктiѕ лексикалыќ маєынасына ие болады да‚ кґмекшi етiстiктер ґзгерушi элемент ретiнде етiстiктiѕ барлыќ формаларымен ґзгередi‚ яєни бўл кїрделi етiстiк ґткен шаќ‚ келер шаќ‚ осы шаќ жəне рай формаларымен ґзгередi. Мысалы: кеткелi отыр‚ кеткелi отырєан‚ кеткелi отырар‚ кеткелi отырса‚ кеткелi отырды, т.с.с. Ќазаќ тiлi жəне басќа тїркi тiлi грамматикаларында маќсатты кґсемше кїрделi етiстiктi келер шаќ етiстiктiѕ бiр тїрi деп ќарайды1. Əрине‚ бўл форманыѕ келер шаќ маєына бiлдiретiнi рас‚ бiраќ ол грамматикалыќ шаќ емес. Оќыєалы отырмын. Оќыєалы отырдым. Оќыєалы отырармын – дегенде‚ бўл їш сґйлемнiѕ бiрiншiсi – осы шаќ‚ екiншiсi – ґткен шаќ‚ їшiншiсi – болжалды келер шаќ формасында. Їш сґйлемнiѕ їшеуiнде де оќу iсiнiѕ басталар алдындаєы кезiн бiлдiрiп тўр. Яєни оќу – алдаєы болашаќтыѕ iсi. Сґйтiп‚ маќсатты кґсемшелi кїрделi етiстiк тек ќана келер шаќќа жатпайды‚ ол їш шаќта жəне етiстiктiѕ басќа формаларымен де тїрленедi. Маќсатты кґсемшелi кїрделi етiстiк баяндауыш ќызметiнде жўмсалєан сґйлемде‚ оныѕ бастауышы жансыз заттардыѕ ўєымын бiлдiретiн зат есiм болып келсе‚ кїрделi етiстiктiѕ соѕєы сыѕары кґмекшi етiстiк ќызметiнде тўр‚ кейде жатыр етiстiктерi ќолданылады. Ал кїрделi етiстiк сол заттыѕ ќазiргi сґйлеу кезiндегi кїйiн‚ ќалпын бiлдiредi. Їй ќўлаєалы тўр‚ кесе сынєалы тўр‚ тїйме їзiлгелi тўр‚ кґйлек жыртылєалы тўр деген тiркестер сґйлеу кезiнде їйдiѕ ќўлауєа‚ кесенiѕ сынуєа‚ тїйменiѕ їзiлуге‚ кґйлектiѕ жыртылуєа бейiмделiп тўрєан ќалпын‚ кїйiн бiлдiрiп тўр. Осы тiркестердi їй ќўлаєалы тўрды‚ кесе сынєалы тўрєан‚ кґйлек жыртылєалы тўр едi деп ґткен шаќ формаларында ќолдансаќ та‚ сол ќўлауєа‚ сынуєа‚ жыртылуєа бейiмделген ќалпын‚ кїйiн бiлдiру маєынасы ґзгермейдi. Демек‚ маќсатты кґсемшелi кїрделi етiстiк келер шаќтыѕ формасы емес‚ ол ґткен шаќта да‚ келер шаќта да‚ осы шаќта да ќолданылады. Яєни ол етiстiктiѕ шаќ категориясына жатпайды‚ ќимылдыѕ басталар кезеѕiн немесе бiр заттыѕ ґзгеру кїйiн‚ ќалпын бiлдiретiн кїрделi етiстiк формасы болып саналады. 1 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954. 315-б.

Етістік Сґйтiп‚ маќсатты кґсемше екi тїрлi ќызметте жўмсалады. Бiрiншiсi, жеке ґзi сґйлем мїшесi ќызметiн атќарады. Яєни пысыќтауыш жəне баєыныѕќы сґйлемнiѕ баяндауышы болып жўмсалады: Екеуi колхоздыѕ ќой фермаларын аралаєалы кеттi (Є. Сланов). Базаралы елге келгелi‚ бiр айдай уаќыт болды (М. Əуезов). Маќсатты кґсемшенiѕ екiншi ќызметi – отыр‚ тўр‚ жатыр‚ жїр кґмекшi етiстiктерiмен тiркесiп‚ кїрделi етiстiк формасын жасайды: Вася суретке тїсуге барєалы жатыр екен (Є. Мїсiрепов). Ґткен шаќ жəне келер шаќ кґсемше формалары їш тїрлi ќызметте жўмсалады. Бiрiншi ќызметi – сґйлемде дербес маєынада пысыќтауыш жəне баяндауыш ќызметiн атќарады. Ол ўрандап тўрып жылады‚ жылап тўрып кїлдi (С. Мўќанов). Ќалует шам жарыєында жўртќа кїлiмдей ќарады (Є. Сланов). Ґткен шаќ жəне келер шаќ кґсемше формаларыныѕ екiншi ќызметi – кґмекшi етiстiктермен тiркесiп‚ кїрделi етiстiк формасын жасайды. Сґйлесе келе Наталия Самарханєа ўнай тїстi (С. Дґнентаев). Абай осы кїзде бар їлкеннiѕ шама-шарќын танып алды (М. Əуезов). Бiрiмiз айдауда‚ бiрiмiз байлау-матауда кїѕiрене жїрiп‚ кґне беретiнбiз (М. Əуезов). Маќсатты кґсемше тек тґрт ќалып етiстiктерiмен єана тiркесiп‚ кїрделi етiстiк формасын жасайтын болса‚ ґткен шаќ жəне келер шаќ кґсемше формаларыныѕ тiркесетiн кґмекшi етiстiктерiнiѕ саны жиырма шаќты. Кїрделi етiстiк ќўрамындаєы кґсемше жўрнаќтары (-п‚ -а/-е‚ -й) екi етiстiктi маєыналыќ жаєынан бiрiктiру їшiн дəнекерлiк ќызмет атќарады. Мысалы‚ Мен интернаттан келе жатып жолдасымды кґрдiм деген сґйлемде келе жатып – кїрделi етiстiк. Мўныѕ ќўрамындаєы бiрiншi сыѕары да‚ екiншi сыѕары да кґсемше формасында. Бiрiншi сыѕарына жалєанєан кґсемше жўрнаєы -е екi етiстiктi (кел /е/ жат) бiр маєынаєа бiрiктiрiп‚ дəнекерлiк ќызмет атќарып тўр. Яєни кїрделi етiстiк жасаушы дəнекер болып тўр. Ал екiншi сыѕары жат етiстiгiне жалєанєан -п жўрнаєы кїрделi етiстiктi кґсемше формасына ендiрiп‚ негiзгi ќимылдыѕ амалын бiлдiретiн ќосымша ќимыл ќызметiнде жўмсалып тўр. Ґткен шаќ жəне келер шаќ кґсемше жўрнаќтарыныѕ (-п; -а/-е; -й) їшiншi ќызметi – олар грамматикалыќ шаќ кґрсеткiшi рґлiн атќарады. Мен айт-а-мын‚ сен айт-а-сыѕ‚ сiз айт-а-сыз‚ ол айт-а-ды жəне мен бiлме-п-пiн‚ сен бiлме-п-сiѕ‚ сiз бiлме-псiз‚ ол бiлме-п-тi дегенде кґсемшенiѕ екi формасына да жiктiк

Етістік жалєауы жалєану арќылы ґткен шаќ жəне келер шаќ формаларын жасап тўр. Осы шаќ формаларында жiктiк жалєаулары грамматикалыќ жаќтыќ маєына бiлдiрсе‚ кґсемше жўрнаќтары грамматикалыќ шаќ кґрсеткiшi ќызметiн атќарып тўр. Былайша айтќанда‚ ґткен шаќ кґсемше жўрнаєы -п‚ -ып/-iп етiстiктiѕ ґткен шаќ кґрсеткiшi ќызметiн атќарса‚ -а/-е‚ -й жўрнаєы ауыспалы келер шаќтыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi ќызметiн атќарады. Дiлдə кґршi ќатындардыѕ кґзiнше Абайды кiнəлап сґйлептi (М. Əуезов). Бўлар мал жататын ќотаннан‚ иiс-ќоѕыстан əдейi ќашќандай шалќая ќоныпты (М. Əуезов). Ќатердi ендi ґзiѕiз тїйесiз де‚ Шабылып бекер‚ босќа кїйесiз бе? Осыдан ел шабылып кете барса‚ Тимей ме талай таяќ кїнəсiзге (I. Жансїгiров). Ґткен шаќ жəне келер шаќ кґсемше формаларыныѕ тґртiншi ќызметi‚ бўлар ќайталанып айтылу арќылы ќос сґз тїрiн жасайды: жїре-жїре‚ ќарай-ќарай‚ айтып-айтып‚ оќыпоќып, т.с.с. Ќайталама кґсемшелер ќимылдыѕ дїркiндiгiн‚ созылыѕќы тїрде ґтуiн бiлдiретiн етiстiктiѕ арнайы формасы екенi жоєарыда айтылады. Аттылар їйдiѕ жанынан шауып-шауып ґте шыќты (С. Дґнентаев). Кґре-кґре кґсем боларсыѕ‚ Сґйлей-сґйлей шешен боларсыѕ (Маќал). § 15. ЕСIМШЕ Етiстiктiѕ грамматикалыќ категорияларыныѕ iшiнде еѕ кґлемдi жəне сыры кґп‚ əр алуан кїрделi тїрi осы есiмше формалары. Есiмше формалары етiстiк (тїбiр етiстiк‚ етiс‚ кїшейтпелi етiстiк‚ кїрделi етiстiк) арнайы ќосымшалар жалєану арќылы жасалады: келген‚ айтар‚ жазбаќ‚ келмекшi‚ барушы‚ айтќан, т.с.с. Есiмше формалары етiстiкке жəне сын есiмге тəн ќасиеттердi бойында саќтайды. Есiмше – етiстiк негiздерiне арнайы форма тудырушы аффикстер жалєану арќылы жасалатын‚ етiстiкке тəн грамматикалыќ категория. Есiмше формаларыныѕ етiстiктiѕ басќа грамматикалыќ категорияларынан айырмасы‚ бўлар (есiмше) есiм сґздер сияќты септеледi‚ тəуелденедi‚ кґптiк жалєауын ќабылдайды. Сонымен ќатар жiктiк жалєауы арќылы жiктелiп‚ баяндауыш ќызметiнде жўмсалады. Есiмше формалары есiм сґздерше (септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк) ґзгергенiмен‚ етiстiкке тəн ќимылдыќ‚ iс-əрекеттiк ўєымды əрќашан бойында саќтайды. Сонымен ќатар есiмшелер етiстiктiѕ етiс‚ кїрделi

Етістік етiстiк‚ кїшейтпелi етiстiк негiздерiнен жасалады да‚ солардыѕ да маєыналарын саќтайды. Есiмше формалар зат есiмнiѕ алдынан келiп‚ сол заттыѕ ќимылдыќ сапасын‚ белгiсiн бiлдiредi‚ яєни атрибут маєынасында жўмсалады. Мiне осы атрибут ќызметiнде есiмше формалары сын есiмге ўќсайды. Ґскен ел‚ айтар сґз‚ гїлденген дала‚ ґркендейтiн шаруа‚ суаратын жер‚ бермек аќша‚ орындаушы адам, т.б. Сын есiмге зат есiмнiѕ кґптiк‚ тəуелдiк жəне септiк жалєаулары жалєанєанда‚ зат есiм маєынасына ауысатындыєы сияќты‚ есiмше формалары да септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк жалєауларын ќабылдап‚ зат есiм маєынасында жўмсалады. Жїргенге жґргем iлiнедi (Маќал). Кґп жасаєаннан сўрама‚ кґптi кґргеннен сўра. Бермегендi берiп ўялт. Ќонарымды сай бiледi‚ кґшерiмдi жел бiледi. Алмаќтыѕ да салмаєы бар. Сиынєаныѕнан сенгенiѕ кїштi болсын. Сґйтiп‚ есiмше дегенiмiз əрi етiстiк‚ əрi сын есiм тəрiздi тїрленiп‚ солардыѕ ќасиеттерiн бойына саќтайтын етiстiктiѕ грамматикалыќ категориясы болып саналады. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде есiмшелер маєынасына жəне тўлєасына ќарай мынадай болып бґлiнедi: 1. Ґткен шаќ есiмше. 2. Даєдылы есiмше. 3. Болжалды есiмше. 4. Ниет есiмше. 5. Осы шаќ есiмше. 1. Ґткен шаќ есiмше Ґткен шаќ есiмше етiстiк негiздерiне -єан/-ген‚ -ќан/-кен жўрнаєы жалєану арќылы жасалады: алєан‚ келген‚ шыќќан‚ кеткен, т.с.с. Ґткен шаќ есiмше жалєаусыз кїйiнде зат есiмнiѕ алдынан келiп‚ сол заттыѕ ќимылдыќ белгiсiн‚ ќатысын бiлдiредi. Кґрген кино. Оќыєан кiтап. Келген кiсi. Айтќан сґз. Тґккен су. Жылтыраєан шамдар‚ кґтерiлген тозаѕ кґрiнедi (Є. Мїсiрепов). Мейрам їй иесiнiѕ кґрсеткен ќаєаздарымен танысып шыќты (Є. Мўстафин). Гїрiлдеген аќ тґбет‚ шəуiлдеген сўр ќаншыќ арќаѕдаєыны тастап кет‚ – дегендей тап-тап бередi (Є. Мўстафин). Бўл сґйлемдерде ґткен шаќ есiмше формасындаєы етiстiктер ґзiнiѕ маєынасы жəне синтаксистiк ќызметi жаєынан сын есiмге ўќсайды. Аныќталушы зат есiмдердiѕ ќимылєа ќатысты белгiсiн бiлдiредi. Ґткен шаќ есiмшенiѕ зат есiмнiѕ алдынан келiп‚ аныќтауыш ќызметiнде жўмсалуы нəтижесiнде кґптеген есiмше тўлєалы сґздер сын есiм болып ќалыптасќандыєы байќалады. Мысалы‚

Етістік ќиылєан ќас‚ ќўлшынєан жас‚ едiрейген мўрт‚ ґѕкиген кеуде‚ сорайєан бой‚ быттиєан бет‚ шїѕiрейген кґз, т.б. Сын есiм маєынасында ќалыптасќан есiмшелер‚ негiзiнде‚ салт етiстiктен болады. Сонымен ќатар олар кез келген зат есiммен тiркесiп айтыла бермейдi. Олардыѕ тiркесетiн сґздерi белгiлi болады да‚ саны екi-їш сґзден аспайды. Мысалы‚ ќиылєан – есiмше ќас сґзiмен єана тiркеседi. Ќўлшынєан жiгiт жəне жас сґздерiмен тiркеседi. Сол сияќты шїѕiрейген‚ ґѕкиген сын есiмдерi кґз‚ кеуде сґздерiмен єана тiркеседi. Сґйтiп‚ басќа сын есiмдерге ќараєанда‚ есiмшеден сын есiмге айналєан сґздердiѕ аныќталушы сґздермен тiркесi тўраќты болып келедi. Есiмшенiѕ сын есiмге айналєан тїрiне етiстiктiѕ болымсыздыќ белгiсi -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы жалєанбайды. Мысалы‚ шїѕiреймеген кґз‚ ќўлшынбаєан жас‚ ґѕкимеген кеуде деп айтылмайды. Ондаєан‚ жїздеген‚ мыѕдаєан деген сан есiмдерге -єан жўрнаєы жалєанып‚ жаѕа сґз пайда болєан. Жауыќќан жауым надандыќ Ґнерсiздiк – ґштесiм (I. Жансїгiров). Алаєан ќолым – береген (Маќал). Цех жаќтан шаѕќылдаєан балєа даусы естiлдi (Є. Мўстафин). Ќабаєан‚ сїзеген‚ кґреген сґздерi де ґткен шаќ есiмше тўлєасыныѕ ертерек кезде сын есiм болып ќалыптасќан тїрi. Кейде ґткен шаќ есiмше ешќандай ќосымшасыз атау тўлєасындаєы екi зат есiмнiѕ арасында ќолданылады. Мысалы‚ ќасќыр жеген ќой – ќой жеген ќасќыр. Мерген атќан тїлкi – тїлкi атќан мерген. Ќой жеген шґп – шґп жеген ќой. Бўл тiркестерде ќай сґз ќимылдыѕ иесi‚ ќай сґз ќимылдыѕ объектiсi екендiгi тек контекстен аѕєарылады. Ќасќыр жеген ќой немесе ќой жеген ќасќыр деген екi сґйлемнiѕ алдыѕєысында ќасќыр бiрiншi орында тўр да‚ екiншiсiнде еѕ соѕында тўр. Соєан ќарамастан екеуiнде де ќимыл иесi – жеушi ќасќыр екендiгi аѕєарылады. Мўныѕ себебi кiмге болса да ќасќыр ќойды жейтiндiгi‚ ал ќой ќасќырды жей алмайтындыєы белгiлi. Сондыќтан оќушыєа ќимыл иесiнiѕ жəне ќимыл объектiсiнiѕ ќай сґз екендiгi контекске байланысты логикалыќ жаєынан тїсiнiктi болады. Кейде есiмшенiѕ екi жаєындаєы сґздердiѕ ќимылєа ќатысу дəрежесi бiрдей болуы мїмкiн. Мысалы‚ Ит ґлтiрген ќасќыр немесе ќасќырды ґлтiрген ит. Бўл тiркестерде ќимыл иесi ќайсы‚ ќимыл объектiсi ќайсы екендiгiн айыру ќиын. Мўндай тiркескен сґздердiѕ алдыѕєы екеуi кїрделi аныќтауыш ќызметiнде жўмсалады да‚ соѕєысы аныќталушы мїше болады. Ґткен шаќ есiмше есiм сґздер сияќты жiктеледi. Яєни есiмшенiѕ I–II жаќтарына жiктiк жалєауы жалєанып‚ сґйлемде баяндауыш ќызметiн атќарады.

Етістік Алмас пышаќ бiзде бар‚ Пiскен ќауын сiзде бар, Тiлдiргелi келгенмiн (Ќамбар батыр). Сiздi iздеп келгенбiз‚ Ќалмаќтан ќысым кґргенбiз (Ќамбар батыр). Щербактыѕ сґзiне сен де ќўлаќ салмаєансыѕ (Є. Мўстафин). Оєан ерекше жаєдай жасалєан (Є. Мўстафин). Ґткен шаќ есiмшеге кґптiк жалєауы жалєанып‚ заттыќ ўєымды бiлдiредi (сґйлемде бастауыш жəне баяндауыш ќызметiнде жўмсалады). Тойдан ќайтќандар Ералыныѕ отауына тїстенiп аттанысты. Жиналысќа ќатысќандар кешке театрєа барыпты. Їйдегiлердiѕ кґпшiлiгi – кеше жиналысќа ќатынасќандар. Ґткен шаќ есiмше есiм сґздер сияќты тəуелденедi. Оѕаша Ортаќ Жазєаным Жазєанымыз Жазєаныѕ

Жазєандарыѕ Жазєаныѕыз Жазєандарыѕыз Жазєаны

Жазєандары Майданєа неге шаќырдыѕ‚ Не ќайратќа сенгенiѕ? Менен бўрын майданды‚ Бар ма едi сiрə‚ кґргенiѕ? (Ќамбар батыр). Кґп ќараќўс дегенiѕ – менiѕ мынау əскерiм‚ Талайдыѕ ќанын шашќаным‚ Сен болєанмен бидайыќ‚ келмейсiѕ маєан лайыќ (Ќамбар батыр). Ґткен шаќ есiмше тəуелдi тїрiнде бар‚ жоќ сґздерiмен тiркесiп‚ ґткен шаќ формасыныѕ болымды жəне болымсыз тїрiнiѕ синонимi ретiнде ќолданылады. Мен осы тымаќты жiгiттi бўрын да бiр-екi рет кґргенiм бар‚ бiраќ ќайда кґргенiм есiмде жоќ (С. Ерубаев). Мырќалдыѕ мўнда екенiн бiлгенiм жоќ (Ə. Əбiшев). Мўнда кґргенiм бар‚ бiлгенiм жоќ тiркестерiн кґргенмiн‚ бiлмеген едiм‚ бiлген жоќпын деп те ґзгертуге болады. Ґткен шаќ есiмше бар‚ жоќ‚ осы‚ сол таєы сол сияќты сґздердiѕ алдынан келiп тiркескенде‚ ќандай екпiнмен айтылуына жəне контекске байланысты заттыќ немесе ќимылдыќ ўєым бiлдiредi. Бəрекелдi! Iздегенiмiз сен едiѕ (Є. Мўстафин). Сенi осынан iздегенiмiз жаќсы болды‚ əйтпесе кґре алмайтын екенбiз (Є. Сланов).

Етістік Бiрiншi сґйлемде iздегенiмiз – зат есiм маєынасында iздеген кiсiмiз деген ўєымды бiлдiрiп тўр. Екiншi сґйлемде – ќимыл маєынасында‚ мўнда бiрiншi сґйлемдегiдей заттыќ ўєым жоќ. Сенiѕ алєаныѕды мен де алдым немесе Сенiѕ кiтап алєаныѕды кґрдiм. Мўнда да сол сияќты‚ бiрiншi сґйлемде алєаныѕды ненi? деген сўрауєа жауап берiп‚ заттыќ маєына бiлдiрсе‚ екiншi сґйлемде не iстегенiѕдi? деген сўрауєа жауап болып‚ ќимылдыќ ўєым бiлдiрiп тўр. Ґткен шаќ есiмше есiм сґздер тəрiздi септеледi. Бўл екi тїрлi жолмен септеледi: 1) тiкелей септеледi; 2) тəуелдi тїрiнде септеледi. Ґткен шаќ есiмшенiѕ септелуi Тура септелуi Тəуелдi тїрiнiѕ септелуi А. келген айтќаным айтќаныѕ1 айтќаны I. келгеннiѕ айтќанымныѕ айтќаныѕныѕ айтќаныныѕ Б. келгенге айтќаныма айтќаныѕа айтќанына Т. келгендi айтќанымды айтќаныѕды айтќанын Ж. келгенде айтќанымда айтќаныѕда айтќанында Ш. келгеннен айтќанымнан айтќаныѕнан айтќанынан К. келгенмен айтќаныммен айтќаныѕмен айтќанымен Септiк жалєаулар есiмшенiѕ жекеше‚ кґпше жəне болымсыз тїрлерiне бiркелкi жалєанады. Орыс тiлiндегiдей сґздiѕ жекеше тїрiне бiр тїрлi‚ кґпше тїрiне екiншi тїрлi болып жалєанбайды. Сондыќтан ќазаќ тiлiнде сґздердiѕ септелуiн жекеше жəне кґпше деп бґлудiѕ аса ќажетi де жоќ сияќты. Ґткен шаќ есiмшеге сґз тудырушы жўрнаќтар жалєанып‚ туынды тїбiр сґздер жасалады: а) -дыќ/-дiк жўрнаєы жалєану арќылы дерексiз ўєымды бiлдiретiн зат есiм жасалады: бiлгендiк‚ бiлмегендiк‚ оќыєандыќ‚ шаршаєандыќ‚ кґп жїрмегендiк, т.б. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде есiмшеден -дыќ/-дiк жўрнаєы арќылы жасалєан туынды тїбiр əдетте тəуелдi тїрiнде жəне шыєыс септiк тўлєасында ќолданылады: Дауыстап сґйлегендiктен Матвеевтiѕ даусы ќарлыєып шыќты. Кiшi ўлымды саєынєандыєым сонша‚ тїсiмнен шыќпайды (Ə. Əбiшев). Ќатты ўйыќтаєандыќтан Ботакґздiѕ басы ауырып ќалыпты (С. Мўќанов). 1 Тəуелдiктiѕ екiншi жаќ сыпайы тїрi (айтќаныѕыз) есiмшенiѕ тура тїрi тəрiздi септеледi.

Етістік ə) -ша/-ше жўрнаєы арќылы жасалєан туынды тїбiр екi тїрлi маєына бiлдiредi: 1. Ќимылдыѕ‚ iс-əрекеттiѕ аяќталу шегiне жету маєынасын бiлдiредi. Бўл маєынада сґйлемнiѕ екi тїрлi мїшесi болады. Бiрiншiсi жай сґйлемде амал жəне мезгiл пысыќтауышы болады. Асќар елге ќайтќанша асыќты (С. Мўќанов). Кґк ат иесiз сўлыны тойєанша жедi (Є. Сланов). Екiншiсi мезгiл баєыныѕќы сґйлемнiѕ баяндауышы болып жўмсалады. Базарбай атыныѕ басын бўрєанша‚ жас балалар анталай ќарсы барып та ќалды (Б. Майлин). Жылќыєа Абылєазылар жетiп араласќанша‚ мыѕ-сан тўяќтардыѕ ќўжырлы серпiндерiнен ўшќан ќиыршыќ ќар бїкiл ґѕiрдi аќ тїтек еттi (М. Əуезов). -ша/-ше жўрнаєы жалєанєан ґткен шаќ есiмше тўлєасы (тойєанша‚ ќайтќанша) осы кґрсетiлген маєынада жўмсалєанда -ша/-ше ќосымшасына екпiн тїспейдi‚ дауыс екпiнi алдыѕєы есiмше жўрнаєына (-єан/-ген‚ -ќан/-кен) тїседi. -ша/-ше жўрнаєы арќылы жасалєан туынды тїбiрдiѕ екiншi маєынасы – сґйлеушiнiѕ бiр ќимылды талєап айтатындыєын бiлдiруi. Бўл маєынада жўмсалєан туынды тїбiр ќарсылыќты баєыныѕќы сґйлемнiѕ баяндауышы ќызметiн атќарады жəне дауыс екпiнi -ша/-ше жўрнаєына тїседi. Мысалы‚ Жат елде сўлтан болєанша‚ ґз елiѕде ўлтан бол (Маќал). Аєайынныѕ аты озєанша‚ ауылдастыѕ тайы озсын (Маќал). Араќ iшкенше‚ май тары жеген артыќ (Маќал). б) -дай/-дей жўрнаєы ґткен шаќ есiмшеге жалєанып‚ туынды тїбiр жасайды (бiлгендей‚ жазєандай‚ сылаєандай, т.б.). Бўл жўрнаќ жалєанєан сґз “сияќты” сґзiнiѕ маєыналыќ ќызметiн атќарады. Мысалы‚ Баламды кґргендей болдым – Баламды кґрген сияќты болдым. Бўл екi сґйлемнiѕ арасында ешќандай маєыналыќ айырма жоќ. Ќыздырєандай бiздердi‚ Сонау поезд ќылтылдап. Шаќырєандай бiздердi‚ Сонау мўржа бўрќырап. Ќайнаєандай бiзбенен‚ Сонау совхоз быќылдап (I. Жансїгiров). в) -сы/-сi жўрнаєы ґткен шаќ есiмшенiѕ болымды жəне болымсыз тїрiне жалєанып‚ ќимыл иесiнiѕ бiр iстi жорта iстеген‚ не iстемеген болып кґрiнуiн бiлдiредi (кґрмегенсу‚ ўйыќтаєансу‚ жазєансу‚ бiлгенсу, т.б.). Ол кґрмегенсiп тґмен

Етістік ќарады (С. Мўќанов). Дəмелi Рахметтi байќамаєансып отыра бердi (С. Ерубаев). Бўл форманы кейбiр авторлар вид (сыпат) категориясына жатќызады1. Тїркологтардыѕ кґпшiлiгi мўны “форма притворства” деп етiстiктiѕ форма тудырушы категориясына жатќызады. Дўрысында‚ -сы/-сi жўрнаєы ґткен шаќ есiмшеге жалєанып‚ модальдыќ маєына бiлдiретiн етiстiк тўлєасын жасайды. Ґйткенi -сы/-сi жўрнаєы форма тудырушы жўрнаќтар ќатарында ґнiмдi тїрде барлыќ ґткен шаќ есiмшенi тїгел ќамтып, грамматикалыќ абстракция жасайды. Сонымен ќатар -сы/-сi жўрнаєы есiмшенiѕ болымды‚ болымсыз тїрiне бiрдей жалєанады. Болымсыз тїрiнен жасалєан тўлєасына етiстiктiѕ болымсыздыќ ќосымшасы екiншi ќайтара жалєана бередi. Мысалы‚ Бiлмегенсiмей-аќ ќой‚ бəрiн де ґзiѕ бiлiп отырсыѕ. Онан да балаѕа аќылыѕды айт (Є. Сланов). Есiмшенiѕ модальдыќ формасы етiстiктiѕ басќа формаларына негiз болады. Мысалы‚ бiлмегенсидi‚ бiлмегенсiдiѕ‚ бiлгенсiп‚ бiлгенситiн‚ бiлмегенсiсе, т.б. Ќазаќ тiлi оќулыќтарында -дыќ/-дiк‚ -дай/-дей‚ -ша/-ше жўрнаќтары сґз тудырушы аффикстерге жатады. Мўныѕ iшiнде -дыќ/-дiк зат есiмнiѕ‚ -дай/-дей сын есiмнiѕ‚ -ша/-ше їстеудiѕ сґз тудырушы жўрнаќтары болып саналады2. Дўрысында бўл жўрнаќтар əрi сґз тудырушылыќ‚ əрi форма тудырушылыќ та ќызмет атќарады. Ґйткенi сґз тудырушы жўрнаќтардыѕ еѕ кґп ќолданылатын ґнiмдi тїрiнiѕ ґзi де барлыќ сґздерге бiрдей жалєана бермейдi‚ яєни олардыѕ сґздерге жалєану шегi бар. Мысалы‚ ќазаќ тiлiнде сґз тудырушы ґнiмдi жўрнаќтарєа зат есiмнiѕ -шы/-шi жўрнаєы жататын болса‚ етiстiктiѕ -ла/-ле‚ -да/-де‚ -та/-те жўрнаќтары жатады. Мiне, осы жўрнаќтардыѕ ґзiнде де сґздерге жалєану шегi бар. Мысалы‚ -шы/-шi кґрiнген зат есiмге немесе кґрiнген сґз формаларына жалєана бермейдi. Мысалы‚ хатшы‚ малшы‚ домбырашы‚ їйшi деп айтылады. Ал сияшы‚ ќаршы‚ жемшi‚ адамшы деп айтылмайды. Сонымен ќатар -шы/-шi жўрнаєы кґптiк‚ тəуелдiк формаларынан жəне есiмдiктерден кейiн жалєанбайды. Сондай-аќ туынды етiстiк тїбiрiн жасайтын -ла/-ле‚ -да/-де‚ -та/-те жўрнаќтарыныѕ да жалєанатын сґзiнiѕ шегi бар‚ кез келген сґзге жалєана бермейдi. Сґйтiп‚ -шы/-шi жўрна1 Ўйыќбаев И. Ќазаќ тiлiндегi кґрiнiс категориясы. Алматы, 1960. 2 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954.

Етістік єы ґз алдына‚ -ла/-ле жўрнаєы ґз алдына типтес туынды тїбiр сґздер жасайды. Яєни сґз тудырушы аффикстердiѕ əрќайсысы типтес сґздер жасайды. Ал форма тудырушы аффикстер‚ бiрiншiден‚ жалєанєан сґзiнiѕ iшкi мазмўнына əсер етпейдi‚ яєни лексикалыќ маєынасын ґзгертпейдi; екiншiден‚ белгiлi категориядаєы сґздердi тїгел ќамтиды‚ барлыќ сґздерге жалєанады. Форма тудырушы аффикстердiѕ кейбiреулерi грамматикалыќ формаларєа да жалєануы мїмкiн. Форма тудыратын жўрнаќтарєа сын есiмнiѕ шырай жўрнаќтары -раќ/-рек‚ -лау/-леу‚ -дау/-деу‚ -тау/-теу жатады. Бўлар жалєанєан сґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпейдi жəне сапалыќ сын есiмдерге тїгел жалєанады. Яєни бўл ќосымшалар сапалыќ сын есiмдердi ќатыстыќ сын есiмдерден айыратын грамматикалыќ морфема болып табылады. Сол сияќты етiстiк категориясына жататын етiс жəне кїшейтпелi етiстiк формаларын (-ѕќыра/-ѕкiре) тудырушы аффикстер де форма тудырушы ќызмет атќарады. Ортаќ етiс жўрнаєы -ыс/-iс‚ -с кїшейтпелi етiстiк жўрнаєы -ѕќыра/-ѕкiре барлыќ етiстiктерге тїгел жалєанады. Бўлар етiстiк тїбiрiне шексiз жалєана бередi; сонымен ќатар жалєанєан сґздерiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпейдi: жїрiѕкiреу‚ алыѕќырау‚ айтыѕќырау‚ кґрiсу‚ берiсу‚ жазысу, т.с.с. Мiне‚ осы тўрєыдан ќараєанда‚ ґткен шаќ есiмшеге жалєанатын -дыќ/ -дiк‚ -дай/-дей‚ -ша/-ше аффикстерiнiѕ ќызметiн таза сґз тудырушылыќ деп айтуєа келмейдi. Ґйткенi ґткен шаќ есiмше тўлєасындаєы барлыќ етiстiктерге тїгел жалєанады. Сонымен ќатар -ша/-ше‚ -дай/-дей жўрнаќтары ґткен шаќ есiмшенiѕ кґпше жəне тəуелдi формаларына да жалєанады. Жiгiттер‚ тойєандарыѕша жеп алыѕдар‚ баратын жер алыс (Є. Сланов). Сiз тоя тамаќтанып алєаныѕызша‚ бiз Гофман жолдас екеумiз бiраз сґйлесiп‚ сґздi пiсiрiп алайыќ (Б. Момышўлы). Арыз Олжабектiѕ ойлаєанындай болып жазылыпты (Є. Мўстафин). ...Назыкеш тiптi ќўлпырып кеткендей (Є. Мїсiрепов). Осы сґйлемдердегi тойєандарыѕша‚ тамаќтанып алєаныѕызша сґздерiн туынды їстеу‚ ал ойлаєандай‚ ќўлпырып кеткендей сґздерiн туынды сын есiм деп тануєа болмайтын сияќты. Ґйткенi -ша/-ше‚ -дай/-дей жўрнаќтары жалєанєан сґздердiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгерткен жоќ‚ тек ќана грамматикалыќ маєына їстеп тўр‚ яєни семантикалыќ ґзгерiс ќана ендiрген. Сґйтiп‚ -ша/-ше‚ -дай/-дей жўрнаќтары əрi сґз тудырушылыќ‚ əрi форма тудырушылыќ ќызмет атќарады. Баспа жїзiнде болсын‚ ауызекi сґйлеуде болсын‚ ґткен шаќ есiмшеге -дыќ/-дiк аффиксi

Етістік жалєану арќылы жасалєан сґздер сол кїйiнде ќолданылуы ґте сирек кездеседi. Мўндай сґздер не тəуелдi тїрiнде‚ не шыєыс септiк тўлєасында жўмсалады. Мен єўмырымда бiрiншi рет сiз сияќты їлкен əкiмге кездескендiктен‚ сiз билеп жїрген сахарадаєы шын ауыр халдердi айту ќажет ќой деп бiлдiм ...Iсiѕ терiс шыќќандыєын жiгiт ґзi де тїсiнгендей болды (М. Əуезов). 2. Даєдылы есiмше Даєдылы есiмше етiстiк негiздерiне -атын/-етiн‚ -йтын/ -йтiн жўрнаєы жалєану арќылы жасалады: тўратын‚ iшетiн‚ ойнайтын‚ сґйлейтiн, т.б. Ескi тїркi тiлдерiнде келер шаќ кґсемше формасындаєы етiстiк “тўрєан” кґмекшi етiстiгiмен тiркесiп‚ кїрделi етiстiк тїрiнде айтылатын болєан. Мысалы‚ бара тўрєан‚ келе тўрєан‚ ойлай тўрєан, т.с.с. Кейбiр тїркi тiлдерiнде (татар тiлiнде) осы кїрделi етiстiк тїрi ќазiр де ќолданылады. Ќазаќ тiлiнде кїрделi етiстiктiѕ осы тўлєасы ыќшамдалып‚ баратўєын‚ келетўєын‚ ойнайтўєын‚ сґйлейтўєын тїрiнде бiрiгiп айтылатын болєан. Бўл форма халыќ ауыз əдебиетiнде‚ Ы. Алтынсариннiѕ‚ Абайдыѕ шыєармаларында кґп кездеседi. ...Сенсiз еш нəрсе табылмайтўєыны да рас (Абай). Орынсыз болымсыз нəрсеге їйiр ќылмай‚ бойды таза саќтайтўєын‚ кїнəкəрлiктен‚ кґрсе ќызар жеѕiлдiктен‚ нəпсi сайтанныѕ азєыруынан ќўтќаратўєын‚ адасќан жолєа бара жатќан бойды ќайта жиєызып алатўєын мен емес пе? (Абай). Ал ќазiргi ќазаќ тiлiнде тўєын формасы таєы да ыќшамдала тїсiп‚ -тын/-тiн тїрiне айналєан. Сґйтiп‚ бўл форманыѕ ќалыптасу процесi мына тїрде ґткендiгi байќалады: тўрєан < тўєын < -тын/-тiн Ќазiргi əдебиетте‚ ауызекi сґйлеу тiлiнде -тўєын жəне -тын/ -тiн формаларыныѕ екеуi де ќолданылады‚ бiраќ соѕєы вариант кґбiрек кездеседi. Ал -тын/-тiн ґз алдына жеке морфологиялыќ ќызмет атќармайды‚ ол келер шаќ кґсемшенiѕ -а/-е/-й жўрнаєымен бiрiгiп‚ даєдылы есiмшенiѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi болып саналатын ќўранды аффикске айналєан (-атын/-етiн‚ -йтын/ -йтiн). Даєдылы есiмше зат есiмнiѕ алдынан келiп, аныќтауыш ќызметiн атќарады да‚ аныќталатын сґзiнiѕ əртїрлi ќатысын бiлдiредi. Мўнда аныќталатын зат есiм мен аныќтаушы ќызметiндегi даєдылы есiмшенiѕ араќатынасына‚ маєыналыќ ерекшелiктерiне байланысты‚ аныќталушы зат есiмдер актив жəне пассив тїрде‚ яєни

Етістік ќимыл субъектiсi немесе ќимыл объектiсi маєынасын бiлдiредi. Мўндай маєыналыќ айырма логикалыќ жаєынан єана аѕєарылады. Мысалы‚ сїзетiн сиыр немесе сауатын сиыр. Бiрiншi тiркесте сиыр ќимыл иесi (сїзушi) маєынасын бiлдiрсе‚ екiншi тiркесте ќимыл объектiсi маєынасында‚ пассив тїрде айтылып тўр. Аныќталушы зат есiмдер адам атын немесе ќўрал-сайман атын бiлдiретiн сґздер болса‚ олар əрќашан актив тїрде‚ ќимыл иесi маєынасын бiлдiредi. Келетiн ќонаќ‚ їй сыпыратын əйел‚ хат таситын ќыз‚ шґп жинайтын машина‚ аєаш кесетiн ара, т.б. “Алєа” колхозы ґткен жылы бес шґп шабатын машина‚ тґрт егiн орып-бастыратын комбайн сатып алды. Мал баєатын əйелдер арасында їгiт-насихат жўмысы жаќсартылуєа тиiс (“Социалистiк Ќазаќстан”). Даєдылы есiмше ырыќсыз етiс тўлєасында болса‚ аныќталушы зат есiм əрќашан пассив тїрде ќимыл объектiсi маєынасын бiлдiредi. Сойылатын ќой‚ ґѕделетiн трактор‚ сатылатын жылќы‚ жазылатын ауру, т.б. Кейбiр аныќталушы зат есiмдер аныќтауыш ќызметiндегi даєдылы есiмшенiѕ сабаќты тїбiр етiстiк тўлєасында немесе ырыќсыз етiс тўлєасында айтылуына ќарамастан‚ ќимыл объектiсi маєынасында жўмсалады. Мысалы‚ сауатын сиыр‚ сауылатын сиыр‚ їй салатын участок‚ їй салынатын участок‚ сататын товар‚ сатылатын товар, т.с.с. Кґшкенде жїк артатын кґлiгi де‚ мiнетiн аты да‚ сауатын сиыры да – жалєыз кґк ќўнажын (Є. Сланов). Сауылатын сиырларєа жаќсы кїтiм керек. Ќазаќ тiлiнде əрбiр есiмше формасы белгiлi шаќтыќ маєына бiлдiредi. Даєдылы есiмше формасыныѕ басќа есiмшелерден айырмасы мўныѕ шаќтыќ маєынасы тўраќты емес. Сондыќтан да ќазаќ тiлi оќулыќтарында даєдылы есiмшенi бiрде ауыспалы ґткен шаќ есiмше‚ бiрде келер шаќ есiмше деп атап жїр. Даєдылы есiмше сґйлемде баяндауыш ќызметiнде жўмсалєанда‚ оныѕ I‚ II жаќтарына жiктiк жалєауы жалєанады да‚ ќимылдыѕ ґткен кезде белгiлi бiр ўзаќ мерзiм iшiнде ґткен процесс екенiн немесе ќимылдыѕ бiрнеше рет ќайталанєандыєын жəне осы ќайталану нəтижесiнде əдетке‚ даєдыєа айналєандыєын аѕєартады. Ўлым екеумiз Удай ґзенiнiѕ бойына баратынбыз‚ ќыдыратынбыз‚ гїл теретiнбiз (А. Кошевая). Бўл сґйлемде баратынбыз‚ ќыдыратынбыз‚ теретiнбiз сґздерi бiр рет єана болєан ќимылды‚ iс-əрекеттi бiлдiрiп тўрєан жоќ. Ертерек кезде бiрнеше рет болып ґткен ќимылды бiлдiрiп тўр.

Етістік Даєдылы есiмшенiѕ жiктелуi Жекеше Кґпше Мен жазатынмын Бiз жазатынбыз Сен жазатынсыѕ Сендер жазатынсыѕдар Сiз жазатынсыз Сiздер жазатынсыздар Ол жазатын Олар жазатын Болымсыз тїрi -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы арќылы жасалады. Даєдылы есiмше тəуелденедi жəне кґптiк жалєауын ќабылдайды. Септiк жалєаулары осы тəуелдi жəне кґпше тїрiнде жалєанады. Даєдылы есiмшенiѕ тəуелденуi Менiѕ жазатыным Бiздiѕ жазатынымыз Сенiѕ жазатыныѕ Сендердiѕ жазатындарыѕ Сiздiѕ жазатыныѕыз Сiздердiѕ жазатындарыѕыз Оныѕ жазатыны Олардыѕ жазатыны (жазатындары) Даєдылы есiмшенiѕ септелуi Тəуелдi тїрi

III жаќ А. жазатыным жазатыныѕ жазатыны I. жазатынымныѕ жазатыныѕныѕ азатыныныѕ Б. жазатыныма жазатыныѕа жазатынына Т. жазатынымды жазатыныѕды жазатынын Ж. жазатынымда жазатыныѕда жазатынында Ш. жазатынымнан жазатыныѕнан жазатынынан К. жазатыныммен жазатыныѕмен жазатынымен II жаќ сыпайы тїрi (жазатыныѕыз) əдеттегiше септеледi. Даєдылы есiмше кґпше‚ тəуелдi жəне септiк тўлєаларында сґйлемнiѕ əртїрлi мїшесi ќызметiн атќарады жəне оныѕ заттыќ немесе ќимылдыќ ўєым бiлдiретiндiгi контекстен аѕєарылады. Сенiѕ мойныѕа таєатыныѕды Дəмет алып кеттi (Ə. Əбiшев). Зылиќа Ќарымсаќтыѕ дəл сол кїнi келетiнiн естiмеген едi (Б. Майлин). Бiрiншi сґйлемде даєдылы есiмше (таєатыныѕды) есiм маєынасында‚ ґйткенi галстук деген сґздiѕ ўєымы бiлiнiп тўр. Екiншi сґйлемдегi келетiнiн сґзi заттыќ маєына бiлдiрiп тўрєан жоќ‚ Ќарымсаќтыѕ келуi туралы айтылып тўр.

Етістік Сонымен ќатар даєдылы есiмше сґйлемнiѕ баяндауышы ќызметiнде ґткен шаќтыќ маєына бiлдiредi де‚ басќа жаєдайда оныѕ шаќтыќ ўєымы тўраќсыз‚ белгiсiз тїрде кґрiнедi: Мен кеше келетiн кiсi едiм‚ машина болмады. Мен ертеѕ келетiн кiсi едiм‚ машина тура келiп ќалєан соѕ‚ жїрiп кеттiм. Даєдылы есiмше формасы бiрiншi сґйлемде ґткен шаќ маєынасын бiлдiрсе‚ екiншi сґйлемде келер шаќ маєына бiлдiрiп тўр. Даєдылы есiмше тўлєасына -дыќ/-дiк‚ -дай/-дей жўрнаќтары жалєанады. -дыќ/-дiк жўрнаєы жалєанєан есiмше тек тəуелдi тїрiнде жəне шыєыс септiк тўлєасында ќолданылады (бiлетiндiгiѕ бiлетiндiктен‚ тїсiнбейтiндiгi‚ тїсiнбейтiндiктен, т.с.с.). Жандаралдыѕ ќандай байлау жасайтындыєы мəлiм болмаєандыќтан‚ Лосовский ґз сырын тўп-тура аша алмады (М. Əуезов). Кейде даєдылы есiмшенiѕ ќўрамында -дыќ/-дiк аффиксi айтылмай-аќ ќолданыла бередi. Одан оныѕ маєынасы ґзгермейдi. Мысалы: жасайтындыєы‚ жасайтыны. Оныѕ келетiндiгiне сенемiн – оныѕ келетiнiне сенемiн, т.б. Соѕєы варианты тiлiмiзде кґбiрек ќолданылады. Демек‚ бўл фактiлерге ќараєанда‚ даєдылы есiмше ќўрамында келетiн -дыќ/-дiк жўрнаєыныѕ келешегi жоќ‚ ќолданылудан ќалып бара жатќандыєы аѕєарылады. -дай/-дей жўрнаєы даєдылы есiмше формасындаєы етiстiктерге тїгел жалєанады. Есiмшенiѕ бўл тўлєасы субъектив реѕдi маєына бiлдiредi. Сґйлеушiнiѕ сыпайылыќ iзетiн немесе салыстыру‚ мґлшерлеу маєынасын бiлдiредi: Балам‚ ќол шаятындай су бар ма екен? Нанныѕ бiр жейтiндейi ќалды‚ Əйкенге тўрсын. 3. Болжалды есiмше Болжалды есiмше етiстiк негiздерiне -ар/-ер/-р жўрнаєы жалєану арќылы жасалады: айтар‚ келер‚ оќыр‚ кетiп ќалар‚ келгiсi келер, т.б. Болжалды есiмше – сґйлеушiнiѕ алдаєы бiр iстiѕ болу-болмауын болжай айтатындыєын кґрсететiн етiстiктiѕ формасы. Есiмшенiѕ бўл тїрiнiѕ зат есiмнiѕ алдынан аныќтауыш ќызметiнде ќолданылу шеѕберi тар. Болжалды есiмше аныќталушы зат есiммен кґбiнесе тўраќты тiркесте жўмсалады: мiнер ат‚ киер киiм‚ барар жер‚ басар тау‚ айтар сґз‚ кiрер есiк, т.с.с. Бўлардыѕ тўраќтылыєы‚ бiрiншiден‚ болжалды есiмше тўлєасындаєы əрбiр етiстiк белгiлi сґздермен єана тiркеседi. Екiншiден‚ бўл тiркестiѕ арасына басќа сґз ќиыстыруєа болмайды. Мысалы‚ ќарар бет‚ ба-

Етістік рар жер‚ басар тау‚ жатар орын, т.б. Ќайта кiрер есiктi ќатты жаппа (Маќал). Жорытар аттыѕ тоєы игi (Маќал). Айрылар дос ердiѕ артќы ќасын сўрайды (Маќал). Бўл сґйлемдегi болжалды есiмше тўлєасындаєы кiрер‚ жорытар‚ айрылар сґздерiн даєдылы есiмше тўлєасында кiретiн‚ жорытатын‚ айрылатын деп ґзгертсек‚ олардыѕ маєыналары ешќандай ґзгермейдi. Демек‚ бўл екi есiмшенiѕ аныќтауыш ќызметiндегi маєынасы бiр. Бiраќ даєдылы есiмше аныќтауыш ќызметiнде кеѕ ќолданылады. Сонымен ќатар аныќтайтын сґзiмен еркiн тiркесте болады. Болжалды есiмшенiѕ I‚ II жаќтарына жiктiк жалєауы жалєану арќылы жiктелiп‚ баяндауыш ќызметiнде жўмсалады. Ўяда не кґрсеѕ‚ ўшќанда соны аларсыѕ (Маќал). Есебiн ґзiм табармын. Ќамбар батыр келгенше‚ Аќылыммен айлалап‚ Ќалмаќты алдап ќарармын (Ќамбар батыр). Болжалды есiмшенiѕ жiктелуi Болымды тїрi

Жекеше Кґпше Мен айтармын Бiз айтармыз Сен айтарсыѕ Сендер айтарсыѕдар Сiз айтарсыз Сiздер айтарсыздар Ол айтар Олар айтар Болымсыз тїрi Мен айтпаспын Бiз айтпаспыз Сен айтпассыѕ Сендер айтпассыѕдар Сiз айтпассыз Сiздер айтпассыздар Ол айтпас

Олар айтпас Болжалды есiмшенiѕ болымды тїрi тек жатыс‚ шыєыс септiк тўлєаларында кеѕ айтылады‚ бiрнеше сґз барыс септiгiнде кездеседi. Ал басќа септiктерде ќолданылмайды. Жатыс жəне шыєыс септiгiндегi болжалды есiмше сґйлемде мезгiлдi бiлдiретiн їйiрлi пысыќтауыш ќызметiнде жўмсалады. Жомарт дəл жиналыс басталарда келдi (Є. Мўстафин). Асќар Ленинградќа жїрерден екi кїн бўрын Амантаймен ўзаќ аќылдасќан болатын (С. Мўќанов). Болжалды есiмшенiѕ тəуелдi тїрi табыс жəне жатыс септiгiнде єана айтылады. Ќонарымды сай бiлер‚ ўшарымды жел бiлер. Ўялып не айтарымды бiлмедiм. Ќайтарыѕда соєа кет. Їйге кiрерiѕде аяєыѕды сїрт.

Етістік Болжалды есiмшенiѕ болымсыз тїрi толыќ септеледi жəне сґйлемнiѕ барлыќ мїшесi бола алады. Кґрмес – тїйенi де кґрмес. Берместiѕ асы пiспес (Маќал). Ит iшпес асынан дəметедi (Маќал). Бiр етiстiк болжалды есiмшенiѕ болымды жəне болымсыз тїрiнде ќайталанып айтылуынан ќос сґз тўлєасы жасалады. Болар-болмас‚ тиер-тимес‚ жетер-жетпес, т.б. сияќты ќайталама ќос сґздер шыєыс септiк формасында їстеуге айналады. Мысалы‚ Кiрер-кiрместен тергеуге алєан бўл кiм ґзi (Ə. Əбiшев). Болар-болмас iске ренжiме. Болжалды есiмшенiѕ болымды жəне болымсыз тїрiне -лыќ/-лiк‚ -тыќ/-тiк жəне -дай/-дей‚ -тай/-тей жўрнаќтары жалєанып, туынды тїбiр сґз жасалады. Айтарлыќ сґз‚ ќуанарлыќ iс‚ жерлiк етi бар‚ бiлместiк‚ кґрместiк‚ ґлердей‚ жырадай‚ кґрместей‚ ќайтып келместей, т.с.с. Ендi ќайтып келместей, Бўрылып сəлем берместей‚ Ашуланып‚ булыєып‚ Тўлпарына мiнедi. (Ќамбар батыр). 4. Ниет есiмше Ниет есiмше етiстiк негiздерiне -маќ/-мек‚ -баќ/-бек‚ -паќ/-пек немесе -маќшы/-мекшi‚ -баќшы/-бекшi‚ -паќшы/-пекшi жўрнаќтары жалєану арќылы жасалады: бармаќ – бармаќшы‚ келмек – келмекшi‚ жазбаќ – жазбаќшы‚ ќашпаќ – ќашпаќшы. Бўл ќос тўлєаныѕ арасында ешќандай маєыналыќ айырма жоќ. Жазба əдебиетте болсын‚ ауызекi сґйлеу тiлiнде болсын ќос тўлєаныѕ екеуi де ќолданыла бередi. Сґйлемде бўларды бiрiнiѕ орнына бiрiн ауыстырып айта беруге болады‚ одан маєына ґзгермейдi. Мысалы‚ Тыѕ ґлкесiне жуырда кґптеген жас мамандар келмекшi деген сґйлемдегi келмекшi сґзiнiѕ орнына келмек деп айтса да маєынасы ґзгермейдi. Кейбiр тїркi тiлдерiнде -маќ формантты етiстiк инфинитив болып есептеледi (ґзбек‚ əзiрбайжан‚ тїрiкмен, т.б.). Ќазаќ тiлiнде инфинитив рґлiн тўйыќ етiстiк атќарады да‚ -маќ формантты етiстiк есiмше категориясына жатады. Ниет есiмше де басќа есiмше формалары тəрiздi‚ етiс‚ кїшейтпелi етiстiк‚ сабаќты етiстiк‚ салт етiстiк жəне кїрделi етiстiктер негiзiнен жасалып‚ солардыѕ ќасиеттерiн бойына саќтайды. Сонымен ќатар ниет есiмшенiѕ басќа етiстiк формаларынан ерекшелiгi мўныѕ болымсыз тїрi‚ есiм сґздер сияќты‚ емес сґзiмен тiркесу арќылы жаса-

Етістік лады. Бўєан етiстiк болымсыздыќ формасын бiлдiретiн -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы жалєанбайды. Мысалы‚ Абылєазы шаќырмаса‚ жатаќтар келмекшi емес едi (М. Əуезов). Мен бўл жайды ешкiмге айтпаќ емеспiн. Ниет есiмше ќимыл иесiнiѕ алдаєы уаќытта бiр iстi iстеу не iстемеу туралы ниетiн бiлдiредi. Ниет есiмше де басќа есiмше формалары сияќты‚ зат есiмнiѕ алдынан келiп аныќтауыш ќызметiн атќарады да‚ сґйлем соѕында жўмсалып‚ баяндауыш ќызметiн атќарады. Ал мўныѕ бастауышы жəне аныќталушы мїшесi болып ќимыл иесi болатын заттардыѕ ўєымын бiлдiретiн зат есiмдер єана жўмсалады. Ауылєа ќайтпаќшы жiгiт – жiгiт ауылєа ќайтпаќшы. Келмекшi кiсi – кiсi келмекшi. Оќыєан кiтап‚ iшетiн су‚ айтар сґз тїрiндегi басќа есiмше формалары жансыз заттардыѕ ўєымын бiлдiретiн сґздердiѕ алдынан келiп‚ аныќтауыш ќызметiнде жўмсала бередi. Ал ниет есiмше де жансыз зат есiмдердiѕ аныќтауышы ќызметiнде сирек жўмсалады. Жансыз заттардыѕ ўєымын бiлдiретiн зат есiмдер бастауыш болып келген сґйлемде тек ырыќсыз етiстен жасалєан ниет есiмше тўлєасы баяндауыш бола алады. Колхоз басќармасы колхоз орталыєында келесi жылы клуб салмаќшы. Колхоз орталыєында келесi жылы клуб салынбаќшы. Бiрiншi сґйлемде бастауыш – ќимыл иесi (колхоз басќармасы)‚ екiншi сґйлемде бастауыш – ќимыл объектiсi (клуб). Мўныѕ себебi – адам немесе басќа жанды заттар єана ґзiнiѕ алда не iстейтiнi туралы ойлап ниет ќыла алады. Ал жансыз заттарда ондай ќасиет жоќ. Болу‚ ґту‚ жїру етiстiктерi ырыќсыз етiс тўлєасында тўрмай-аќ баяндауыш болып келген сґйлемде ќўбылыс ўєымын бiлдiретiн (жиналыс‚ той‚ сот) жəне ґзi ќозєалатын (машина, т.б.) зат есiмдер бастауыш бола алады. Бїгiн кешке комсомол жиналысы болмаќшы. “Алєа” колхозында той болмаќшы. Машина сол тойєа ќарсы жїрмекшi. Ниет есiмшенiѕ жiктелуi

Жекеше Кґпше Мен бармаќ (шы) пын Бiз бармаќ (шы) пыз Сен бармаќ (шы) сыѕ Сендер бармаќ (шы) сыѕдар Сiз бармаќ (шы) сыз Сiздер бармаќ (шы) сыздар Ол бармаќ (шы) Олар бармаќ (шы) Мен бармаќ (шы) емеспiн Бiз бармаќ (шы) емеспiз Сен бармаќ (шы) емессiѕ Сендер бармаќ (шы) емессiѕдер Сiз бармаќ (шы) емессiз Сiз бармаќ (шы) емессiздер Ол бармаќ (шы) емес Олар бармаќ (шы) емес.

Етістік Ниет есiмшенiѕ септелуi‚ тəуелденуi басќа есiмшелер сияќты жїйелi емес. Кґптiк жалєауы бiрлi-жарым сґзге болмаса‚ тiптi жалєанбайды. Мўныѕ ґзi ниет есiмшенiѕ есiм сґздерден гґрi етiстiк сипатыныѕ басым екендiгiн аѕєартады. Ниет есiмшенiѕ -шы/-шi жўрнаєынсыз тўлєасына септiк жалєауларыныѕ кейбiреулерi єана жалєанады. Ол да ґте аз‚ тек халыќ ауыз əдебиетiнде‚ фразалыќ тiркестерде‚ поэзияда кездеседi. Алмаќтыѕ да салмаєы бар (Маќал). Ќамбардыѕ жїзiн кґрмекке‚ Далаєа шыќты кґрнекке. (Ќамбар батыр). Мўныѕ табылмаќтыєына себепкер бiрiншi хауас сезiм1 жəне тəн саулыќ. Єылым‚ бiлiм їйренсе‚ бiлер деп їмiт ќылмаќќа болады (Абай). Ниет есiмше ескiде ќалыптасќан маќал‚ мəтел ќўрамында жиiрек кездеседi (Олар ќазiргi тўйыќ етiстiк сияќты маєынада ќолданылады). Бас болмаќ оѕай‚ Бастамаќ ќиын (Маќал). Бас кеспек болса да‚ тiл кеспек жоќ (Маќал). Мiне‚ осы маќалдарды ќазiргi əдеби тiл тўрєысынан: Бас болу оѕай‚ басќару ќиын. Бас кесу болса да‚ тiл кесу жоќ деп ґзгертуге толыќ болар едi. Бiраќ бўлар ерте кезден жалпы халыќтыќ болып ќалыптасќан‚ сондыќтан ґзгермейдi. 5. Осы шаќ есiмше Осы шаќ есiмше тўйыќ етiстiкке -шы/-шi жўрнаєы жалєану арќылы жасалады: келушi‚ сґйлеушi‚ сыбырлаушы‚ жїргiзушi, т.б. Осы шаќ есiмше тўлєасындаєы етiстiктер тек адамєа ќатысты ќимылды бiлдiредi. Яєни ќимыл иесi адам болып келедi де‚ кґбiнесе аныќталушы мїше ќызметiнде жўмсалады. Келушi адам‚ тойдан ќайтушы əйелдер‚ ќора сыпырушы ќарт‚ бала ќараушы кемпiр, т.б. Бўл мысалдарда адамныѕ ґз ќимылы ґзiне атрибут (аныќтауыш) болып тўр. Осы шаќ есiмше адамнан басќа ўєымды бiлдiретiн зат есiмдердiѕ алдынан келiп‚ атрибут болып жўмсалмайды. Атрибут ќызметiнде осы шаќ есiмше мен даєдылы есiмше мəндес болады. Мысалы‚ Бала ќараушы əйел – бала ќарайтын əйел. Ќора сыпыратын ќарт – ќора сыпырушы ќарт. Ќой баєушы жiгiт – ќой баєатын жiгiт, т.б. 1 Хауас сезiм – арабша, ќазаќшасы – жаќсы сезiм.

Етістік Есiмшенiѕ бўл екi тїрiнiѕ бiр-бiрiнен айырмасы – даєдылы есiмшенiѕ ќолданыс аясы кеѕ. Ол жанды жəне жансыз ўєымдаєы барлыќ зат есiмдердiѕ алдынан келiп, атрибут ќызметiн атќара бередi: Киетiн шапан. Келетiн кiсi. Сауатын сиыр. Шапан тiгетiн əйел. Келетiн кiсi. Сиыр сауатын келiншек, т.б. Ал осы шаќ есiмше тек ќана адам ўєымындаєы зат есiмдердiѕ атрибуты бола алады. Сондыќтан да машина‚ ќўрал-сайман атауларына тек даєдылы есiмше єана атрибут болады. Шґп шабатын машина. Киiм тiгетiн машина. Ќар тазалайтын кїрек. Їй жабатын ќаѕылтыр, т.б. Мўндай заттардыѕ атауларына осы шаќ есiмше атрибут бола алмайды. Мысалы‚ шґп шабушы машина‚ аяќ киiм тазалаушы щетка деп айтылмайды. Ал адам атауларына немесе адам ўєымын бiлдiретiн сґздерге даєдылы есiмше де‚ осы шаќ есiмше де атрибут болып ќолданыла бередi. Ќора сыпыратын ќарт – ќора сыпырушы ќарт. Хат таситын ќыз – хат тасушы ќыз. Мал баєатын ќазаќ – мал баєушы ќазаќ, т.б. Тїркi тiлдерiнде‚ оныѕ iшiнде ќазаќ тiлiнде‚ осы шаќ есiмше етiстiк мəнiнен ажырап‚ бiрте-бiрте кəсiптiк мəндi бiлдiретiн зат есiмге айналып бара жатќандыєы аѕєарылады. Осыныѕ салдарынан болу керек‚ тїркi тiлдерiнде осы тўлєаны есiмше категориясына жатќызуєа ќарсы пiкiрлер де жоќ емес. Ќазаќ тiлi фактiлерiне ќараєанда‚ осы шаќ есiмше тўлєасын бїтiндей зат есiм категориясына ауысты деуге болмайды. Ґйткенi‚ бiрiншiден‚ етiстiктiѕ болымсыздыќ жўрнаєын (-ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе) ќабылдайды. Бўланбай Секарскийдi бўрын танымаушы едi. Жаќыпты ќаламаушылардыѕ саны кґбiрек болды (Є. Мїсiрепов). Екiншiден‚ осы шаќ есiмше етiс‚ кїшейтпелi етiстiк жəне кїрделi етiстiк негiздерiнен жасалып‚ солардыѕ маєыналыќ ќасиеттерiн толыєымен бойында саќтайды. Жўмысты тастап кетiп ќалушылар да болды (Є. Мїсiрепов). Мўны їгiттеп арыз жаздырушылар да‚ жазысушылар да кейiн тайып шыєа бердi. Əрине‚ осы шаќ есiмшенiѕ етiстiк мəнi ґткен шаќ есiмше‚ даєдылы есiмше жəне болжалды есiмшемен салыстырєанда əлдеќайда солєын. Дегенмен етiстiк категориясынан бїтiндей ќол їзiп кеткен деуге болмайды. Осы шаќ есiмшенiѕ жiктелуi

Жекеше Кґпше Мен слетке ќатысушымын Бiз слетке ќатысушымыз Сен слетке ќатысушысыѕ Сiз слетке ќатысушысыѕдар Сiз слетке ќатысушысыз Сiздер слетке ќатысушысыздар Ол слетке ќатысушы Олар слетке ќатысушы (лар)

Етістік Осы шаќ есiмшенiѕ болымсыз тїрi емес шылауы арќылы жiктеледi (ќатысушы емеспiн‚ ќатысушы емессiѕ, т.б.). Осы шаќ есiмше септiк‚ тəуелдiк жəне кґпше тїрiнде заттыќ ўєымды бiлдiредi. Экскурсияєа барушылар їшiн екi машина бґлiнген. Тойєа келушiнiѕ теѕ жарымы кґршi колхоздан. Осы шаќ есiмше ґзiне тiкелей ќатысты ќимыл объектiсi ќызметiнде ќолданылатын зат есiмдермен тиянаќты тiркесте келiп‚ адамныѕ кəсiбiн‚ ќызметiн‚ бiр iске бейiмдiлiгiн кґрсетедi. Хат тасушы‚ кґрпе ќабушы‚ бґрiк тiгушi‚ пима басушы‚ мал баєушы‚ iс жїргiзушi, т.б. Осы шаќ есiмшенiѕ ешќандай сґзбен тиянаќты тiркеске тїспейаќ дара кїйiнде зат есiмге айналєандары тiлiмiзде ґте кґп. Оќушы‚ жазушы‚ сатушы‚ алушы‚ тергеушi‚ оќытушы‚ барлаушы, т.б. Сґйтiп‚ осы шаќ есiмше тўлєасыныѕ ќазаќ тiлiнде жеке сґз ўєымында ќалыптасуы екi тїрде кездеседi. Бiрiншiсi – дара тїрiнде‚ екiншiсi – сґз тiркесi тїрiнде. §16. РАЙ КАТЕГОРИЯСЫ Сґйлеушiнiѕ сґзi арќылы ќимылдыѕ болмысќа‚ шындыќќа ќатысын бiлдiретiн етiстiк формалары рай деп аталады. Етiстiктiѕ рай категориясы əртїрлi маєына бiлдiредi: сґйлеушiнiѕ бiр iстiѕ болу-болмауы туралы шындыќты хабарлауын бiлдiредi немесе сґйлеушiнiѕ кґзќарасын кґрсететiн əртїрлi модальдыќ маєыналарды бiлдiредi. Ќазаќ тiлiнде барлыќ жаќ формасындаєы етiстiктер ќимылдыѕ болмысќа‚ шындыќќа əртїрлi ќатысын бiлдiредi. Ќимыл иесiнiѕ болмысќа кґзќарасын бiлдiретiн модальдыќ формалар тiлек‚ ќалау‚ бўйрыќ‚ шарт, т.б. мəнде болуы мїмкiн. Ќазаќ тiлiнде рай категориясына жататын ќалыптасќан грамматикалыќ формалар ґздерiнiѕ бiлдiретiн ўєымына сəйкес мынадай болып бґлiнедi: 1. Ашыќ рай. 2. Ќалау рай. 3. Бўйрыќ рай. 4. Шартты рай. 5. Шарттылыќ рай. 6. Ґкiнiш рай. Грамматикалыќ терминдер мїмкiндiгiнше əрбiр форманыѕ беретiн ўєымына сəйкес ќойылады. Бiраќ термин бастан-аяќ грамматикалыќ форманыѕ ўєымына сай келе бермейдi. Мысалы‚ берсеѕ аларсыѕ‚ ексеѕ орарсыѕ дегенде берсеѕ‚ ексеѕ – шартты рай формасы‚ шарттыќ ўєым бiлдiрiп тўр‚ яєни терминi ўєымына сай. Ал мен институтќа барсам‚ Естай кетiп ќалыпты дегенде шартты рай формасы (барсам) мезгiлдiк маєына бiлдiрiп тўр. Мўнда ўєымы терминiне сай емес. Сол сияќты‚ сен кiтапханаєа

Етістік бар‚ Сəмет институтќа барсын дегенде де бар‚ барсын етiстiктерi – бўйрыќ рай. Сґйлеушiнiѕ айту сазына ќарай‚ бўйрыќ рай формасы бўйыру тїрiнде емес‚ басќаша маєына бiлдiруi мїмкiн. Ќысќы каникулыѕда бiздiѕ ауылєа кел‚ жолдасыѕ да келсiн. Дем алып‚ тыныєып ќайтыѕдар. Бўл сґйлемде бўйрыќ рай формасындаєы кел‚ келсiн‚ тыныєып ќайтыѕдар етiстiктерi бўйрыќ мəнiнде айтылып тўрєан жоќ‚ жаќын тарту‚ iзет бiлдiру тїрiнде айтылып тўр. Демек‚ терминдi кґбiнесе шартты тїрде тїсiну керек. Термин грамматикалыќ форманыѕ ўєымына ылєи сай келе бермейдi. I. АШЫЌ РАЙ Ашыќ рай – осы шаќта‚ келер шаќта жəне ґткен шаќта бiр iстiѕ‚ ќимылдыѕ болу‚ болмауы туралы сґйлеушiнiѕ шындыќ деп баяндауын бiлдiретiн етiстiктiѕ формасы. Ашыќ рай туралы орыс тiлiнiѕ єалымдары арасында əртїрлi пiкiр болып келдi. Овсянико-Куликовский орыс тiлiнде ашыќ рай (изъявительное наклонение) жоќ‚ ґйткенi ол рай категориясыныѕ ўєымын бiлдiре алмайды дейдi1. Овсянико-Куликовский рай категориясына сґйлеушiнiѕ болмысќа субъективтiк кґзќарасын бiлдiретiн əртїрлi модальдыќ ўєымдаєы етiстiктердi єана жатќызады. А.М. Пешковский ашыќ райды “Нольдiк (нулевая категория) категория” деп атады2. 1954 жылы басылєан “Ќазiргi ќазаќ тiлi” оќулыєында “Етiстiктердiѕ жiктелiп, жаќты‚ сандылыќты жəне шаќты бiлдiрiп ќўбылуы ашыќ рай деп аталады” делiнген3. Етiстiктiѕ шаќтыќ‚ жаќтыќ жəне жекеше‚ кґпше болып бґлiнуi – таза сыртќы грамматикалыќ белгiсi. Етiстiктiѕ бўл белгiлерi тек ќана ашыќ райєа тəн емес. Мысалы‚ їйге барыѕдар дегенде‚ барыѕдар етiстiгi екiншi жаќ‚ кґпше жəне келер шаќ маєынада. Бiраќ бўл – бўйрыќ рай формасы. Сол сияќты‚ кiтап оќыєым (єыѕ) келiп отыр. Кiтап оќыєыѕ келiп едi дегенде ќалау рай формасы шаќтыќ‚ жаќтыќ жəне жекеше‚ кґпше тїрiнде ќолданылатындыєын кґрсетедi. Демек‚ шаќќа‚ жаќќа жəне жекеше‚ кґпше тїрiнде ќолданылуына ќарап етiстiк формалары ашыќ рай бола алмайды. Ґйткенi мўндай ќасиеттер рай категориясыныѕ басќа тїрлерiнде де болады. Ашыќ райдыѕ басќа рай тїрлерiнен айырмасы оныѕ формасымен ќатар бiлдiретiн маєынасында. Ашыќ рай – сґйлеушiнiѕ ќимылдыѕ болу-болмауы туралы объективтiк шындыќты 1 Синтаксис русского языка. 1902. С. 118, 125. 2 Русский синтаксис в научном освещении. М., 1956. 3 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954.

Етістік баяндауын кґрсететiн етiстiктiѕ арнайы формасы. Яєни ќимыл объективтiк шындыќќа ќатысты болады. Ал райдыѕ басќа тїрлерi сґйлеушiнiѕ бiр iске субъективтiк кґзќарасын бiлдiредi. Яєни сґйлеушiнiѕ бiр iстi ќалауы‚ ґкiнуi‚ шарт ќоя сґйлеуiн кґрсетедi. Былайша айтќанда‚ əртїрлi модальдыќ бояу маєынасын бiлдiредi. Ашыќ райдыѕ негiзгi маєынасында сґйлеушiнiѕ не ќимыл иесiнiѕ бiр iске кґзќарасын бiлдiретiн тїрлi модальдыќ (бояу) маєына болмайды. Оныѕ модальдыќ маєынасы бояусыз ашыќ тїрде кґрiнедi. Нўраш былтыр институтќа оќуєа тїстi. Ќазiр ол екiншi курста оќып жїр. Ендi їш жылдан соѕ Нўраш институтты бiтiредi. Бўл сґйлемдерде Нўраштыѕ ґткенде оќуєа тїскендiгi‚ ќазiргi кезде оќып жїргендiгi жəне келешекте оќуды бiтiретiндiгi туралы аќиќат шындыќ баяндалып тўр. Яєни мўндаєы етiстiктердiѕ модальдыќ маєынасы ашыќ кїйiнде‚ ешќандай бояусыз тїрiнде айтылып тўр. Ашыќ райдыѕ басќа райларєа ќараєанда шаќтыќ маєынасы ашыќ‚ айќын кґрiнiп тўрады. II. ЌАЛАУ РАЙ Ќалау рай – сґйлеушiнiѕ жəне ќимыл иесiнiѕ бiр iстi орындау не орындамауєа ыќыласы ауєандыєын немесе сґйлеушiнiѕ тiлегiн бiлдiретiн етiстiктiѕ тїрi. Ќалау рай маєынасына ќарай екi тїрлi болады: а) ерiктi ќалау рай ə) тiлектi ќалау рай. а) Ерiктi ќалау рай. Ерiктi ќалау рай сґйлеушiнiѕ жəне ќимыл иесiнiѕ бiр iстi iстеуге не iстемеуге ыќыласыныѕ ауєандыєын кґрсететiн етiстiктiѕ формасы. Ерiктi ќалау рай формасы негiзгi етiстiктерге -єы/-гi‚ -ќы/ -кi жəне тəуелдiк жалєауы жалєанып‚ сонан соѕ кел кґмекшi етiстiгiмен тiркеседi: алєым келдi‚ жазєыѕ келедi‚ оќыєысы келiп отыр, т.б. Ерiктi ќалау райдыѕ жаќтыќ маєынасы негiзгi етiстiкке тəуелдiк жалєаулары жалєану арќылы бiлiнедi. Кґмекшi етiстiк кел əрќашан їшiншi жаќта барлыќ шаќ жəне басќа формалармен тїрленедi. Ерiктi ќалау райдыѕ ауыспалы келер шаќ формасы

Жекеше Кґпше Алєым келедi Алєымыз келедi Алєыѕ келедi Алєыларыѕ келедi Алєыѕыз келедi Алєыларыѕыз келедi Алєысы келедi Алєысы келедi Етістік Алєым келмейдi Алєымыз келмейдi Алєыѕ келмейдi Алєыларыѕ келмейдi Алєыѕыз келмейдi Алєыларыѕыз келмейдi Алєысы келмейдi Алєылары келмейдi Ерiктi ќалау райдыѕ бўл формасы жалпы осы шаќтыќ маєына бiлдiредi. Сонымен бiрге ол жедел ґткен шаќ формасында да ќолданылады. Жекеше Кґпше Ќайтќым келдi Ќайтќымыз келдi Ќайтќыѕ келдi Ќайтќыларыѕ келдi Ќайтќыѕыз келдi Ќайтќыларыѕыз келдi Ќайтќысы келдi Ќайтќылары келдi Ќайтќым келмедi Ќайтќымыз келмедi Ќайтќыѕ келмедi

Ќайтќыларыѕ келмедi Ќайтќыѕыз келмедi Ќайтќыларыѕыз келмедi Ќайтќысы келмедi Ќайтќылары келмедi ə) Тiлектi ќалау рай. Тiлектi ќалау рай келешекте бiр iстiѕ болу не болмауын‚ тiлеу маєынасын бiлдiредi. Тiлеуiмдi бергейсiѕ. Ертеѕ кїн ашыќ болса игi едi. Əттеѕ Жїнiстi кґрсем екен. Тiлектi ќалау рай їш тїрлi жолмен жасалады. Бiрiншi тїрi – негiзгi етiстiктерге -єай/-гей‚ -ќай/-кей жўрнаєы‚ сонан соѕ жiктiк жалєауы жалєану арќылы жасалады жəне едi кґмекшi етiстiгiмен тiркесiп‚ кїрделi формада ќолданылады. Жекеше Кґпше Мен алєаймын Бiз алєаймыз Сен алєайсыѕ Сендер алєайсыѕдар Сiз алєайсыз Сiздер алєайсыздар Ол алєай

Олар алєай Бўл форманыѕ болымсыз тїрi жоќ. Мен алєай едiм Бiз алєай едiѕ Сен алєай едiѕ Сендер алєай едiѕдер Сiз алєай едiѕiз Сiздер алєай едiѕiздер Ол алєай едi Олар алєай едi Ќалау райдыѕ -єай формантты тiлектi тїрi кґбiнесе ескi ќиссаларда‚ дiни кiтаптарда кґп кездеседi де‚ ќазiргi əдеби тiлде кґп ќолданылмайды. Тiлектi ќалау райдыѕ екiншi тїрi аналитикалыќ тїрде жасалады‚ шартты рай формасы игi едi сґздерiмен тiркесу арќылы жасалады. Бўл форма да сґйлеушiнiѕ алдаєы бiр iс туралы тiлегiн бiлдiредi. Етістік Жекеше Кґпше Мен алса игi едiм Бiз алса игi едiк Сен алса игi едiѕ Сендер алса игi едiѕдер Сiз алса игi едiѕiз

Сiздер алса игi едiѕiздер Ол алса игi едi Олар алса игi едi Мен алмаса игi едiм Бiз алмаса игi едiк Сен алмаса игi едiѕ Сендер алмаса игi едiѕдер Сiз алмаса игi едiѕiз Сiздер алмаса игi едiѕiздер Ол алмаса игi едi Олар алмаса игi едi. Тiлектi ќалау райдыѕ їшiншi тїрi шартты рай формасы екен кґмекшi етiстiгiмен тiркесiп жасалады. Жау алєырды жау алса екен! (С. Мўќанов). Мен кґрсем екен Бiз кґрсек екен Сен кґрсеѕ екен Сендер кґрсеѕдер екен Сiз кґрсеѕiз екен Сiздер кґрсеѕiздер екен Ол кґрсе екен Олар кґрсе екен Мен кґрмесем екен Бiз кґрмесек екен Сен кґрмесеѕ екен Сендер кґрмесеѕдер екен Сiз кґрмесеѕiз екен

Сiздер кґрмесеѕiздер екен Ол кґрмесе екен Олар кґрмесе екен Тiлектi ќалау райдыѕ соѕєы екi формасы ќазiргi ќазаќ тiлiнде кеѕ ќолданылады жəне бўлардыѕ арасында маєыналыќ айырма жоќ. III. ШАРТТЫ РАЙ Шартты рай негiз етiстiктерге -са/-се жўрнаєы жалєану арќылы жасалады. Жатса‚ келсе‚ барса‚ кґрсе, т.б. Шартты рай формасыныѕ I‚ II жаєына жiктiк жалєауы жалєану арќылы жiктеледi‚ III жаєына жiктiк жалєауы жалєанбайды. Мен алсам Бiз алсаќ Сен алсаѕ Сендер алсаѕдар Сiз алсаѕыз Сiздер алсаѕыздар Ол алса Олар алса Мен алмасам Бiз алмасаќ Сен алмасаѕ Сендер алмасаѕдар Сiз алмасаѕыз Сiздер алмасаѕыздар Ол алмаса Олар алмаса

Етістік Шартты рай формасы басќа рай формаларымен салыстырєанда бїтiндей басќа. Басќалары тиянаќты тїрде ќолданылады да‚ дербес ќызмет атќарады жəне жеке тўрып-аќ предикаттыќ маєынада толыќ аяќталєан форма тїрiнде жўмсалады. Ал шартты рай формасы сґйлемнен жəне сґз тiркесiнен тыс тўрып‚ тиянаќты дербес форма бола алмайды жəне ол сґйлем iшiнде‚ сґз тiркестерiнде əртїрлi маєына бiлдiредi. Ексеѕ орарсыѕ‚ берсеѕ аларсыѕ (Маќал). Ендi тезбе-тез шешiм болмаса‚ ауыр жанжалєа тiрелгелi келемiз. Бершiл бiр жəрдем етпесе‚ ґзгеден їмiт жоќ секiлдi (Є. Мїсiрепов). Бўл сґйлемдерде шартты рай формасы сабаќтас ќўрмалас сґйлемнiѕ баєыныѕќы сґйлемдерiнiѕ баяндауышы ќызметiнде жўмсалып‚ екiншi бiр iстiѕ‚ ќимылдыѕ орындалу‚ орындалмауына шарт ретiнде айтылып тўр. Осы жаєдайда єана шартты рай формасы ґз атына сай маєынаєа ие болып‚ шарттыќ ўєымды бiлдiре алады. Шартты рай ґзiнiѕ семантикалыќ ќасиетi жаєынан алєанда‚ келешек iстiѕ єана шартын бiлдiре алады. Ґйткенi алдаєы болатын iске‚ ќимылєа єана шарт ќойылмаќ. Ґткендегi iске шарт ќою логикалыќ жаєынан да тура келмейдi. Олай болса‚ тiлдiк норма бойынша шартты рай формасы алдаєы болатын iстiѕ‚ ќимылдыѕ болу‚ болмауына шарт бола алады. Сондыќтан шартты райлы сґз келер шаќ формасындаєы етiстiктермен тiркескенде єана шарттыќ маєына бiлдiре алады. Егер басыѕќы сґйлемнiѕ баяндауышы ґткен шаќ формасында келсе‚ баєыныѕќы сґйлемнiѕ баяндауышы шарттыќ маєына бiлдiрмейдi‚ ол мезгiлге ќатысты ґткен шаќ ўєымды бiлдiредi. Кедей ауылдар кґлiк басы бiр адамнан жїрсе‚ Ыбырайдыѕ он кґлiгiнде екi-аќ жiгiт бар (Є. Мїсiрепов). Сїгiрəлi кґзi ўшќындаса‚ мўныѕ мўрттары делдиiп‚ мўрны ќушиып кетiптi (Є. Мїсiрепов). Бўл сґйлемде шартты рай формасындаєы етiстiктер де‚ басыѕќы сґйлемнiѕ əуенiне ќарай‚ ґткен шаќта мезгiлдiк маєына бiлдiрiп тўр. Шартты рай формасына -шы/-шi жўрнаєы жалєанып‚ дербес тўлєа ретiнде жўмсалады‚ яєни жеке тїрiнде де жай сґйлемнiѕ жəне ќўрмалас сґйлемнiѕ баяндауышы ќызметiнде де жўмсалады. -шы/-шi жўрнаєы шартты рай формасыныѕ бiрiншi жаєына жалєанып‚ сґйлеушiнiѕ ґткендегi бiр iс-əрекетке ґкiнгендiгiн бiлдiредi. Ќасыѕ болєанша‚ досыѕ болсамшы‚ жатыѕ болєанша‚ жаќыныѕ болсамшы. Еѕ болмаса‚ сол жiгiттiѕ аты-жґнiн сўрасамшы (Є. Мїсiрепов).

Етістік -шы/-шi жўрнаєы шартты рай формасыныѕ II жаєына жалєанып‚ сґйлеушiнiѕ екiншi жаќ тыѕдаушыєа бiр iстi орындау туралы ґтiну‚ ґзiмсiне бўйыру маєынасын бiлдiредi. Кґргенiѕдi айтсаѕшы‚ бўлар да бiлсiн. Саєынсаѕ їйiѕе барсаѕшы (Є. Мїсiрепов). Шартты рай формасыныѕ III жаєына -шы/-шi жўрнаєы жалєанып‚ сґйлеушiнiѕ тiлегiн бiлдiредi. Ахмет тезiрек келсешi. Нəр бiлiнген жердiѕ бəрiнен бiрдей баќыр шыєа берсешi (Є. Мїсiрепов). Шартты рай формасы ќазаќ тiлiнде тиянаќты тiркестi форма жасауда їлкен орын алады. Бiр етiстiк ќайталанып айтылып‚ алдыѕєысы шартты рай формасында‚ соѕєысы бўйрыќ рай немесе келер шаќ формаларыныѕ бiрiнде ќолданылады да‚ бўл тiркестiѕ екi компонентi де бiр жаќта тўрады. Мен алсам алайын

Бiз алсаќ алайыќ Сен алсаѕ ал Сендер алсаѕдар алыѕдар Сiз алсаѕыз алыѕыз Сiздер алсаѕыздар алыѕыздар Ол алса алсын

Олар алса алсын Сыѕары бўйрыќ рай формаларындаєы тiркес сґйлеушiнiѕ келешекте ґзiнiѕ не басќалардыѕ бiр iстi‚ ќимылды iстеуiне ќарсы емес‚ соєан разы екендiгiн бiлдiредi. Оќыса оќысын‚ Оразкїлдiѕ оќуєа тїскенiне бiз ќарсы емеспiз. Тiркестiѕ алдыѕєы сыѕары шартты рай формасында тўрып‚ екiншi сыѕары келер шаќ не жедел ґткен шаќ формаларыныѕ бiрiнде болады. Айтсам айтамын‚ жасыратын ќўпия сыр емес (Є. Сланов). Ўрсам ўрдым‚ ґз iнiм тїзеймiн. Соѕєы сыѕары келер шаќ не жедел ґткен шаќ тiркес ќимыл иесiнiѕ бiр iстi iстеуде батыл‚ тайынбайтындыєын бiлдiредi. IV. ШАРТТЫЛЫЌ РАЙ Бiр iстiѕ‚ ќимылдыѕ болу-болмауы екiншi бiр iске‚ ќимылєа байланысты екенiн бiлдiретiн етiстiктiѕ формасы шарттылыќ рай деп аталады. Шарттылыќ рай формасы даєдылы есiмше жəне болжалды келер шаќ есiмше формаларыныѕ едi кґмекшi етiстiгiмен тiркесуi арќылы жасалады. Бидiѕ ґзi осы арада болса‚ ќўрдай жорєалар едiѕ (Є. Мїсiрепов). Егер менiѕ жеткiлiктi ќаржым болса‚ тїгел сонда тґгетiн едiм (Є. Мїсiрепов). Бiрiншi сґйлемде шарттылыќ рай формасы болжалды келер шаќ есiмшенiѕ едi кґмекшi етiстiгiмен тiркесуi арќылы жасалєан. Тўлєасы жаєынан бўл шарттылыќ райдыѕ келер шаєы бо-

Етістік лып саналады. Ал екiншi сґйлемде едi кґмекшi етiстiгiмен тiркесуi арќылы жасалєан. Бўл форма шарттылыќ райдыѕ ґткен шаєы болып саналады. Шарттылыќ райдыѕ бўл екi формаларыныѕ да шаќтыќ ўєымы ашыќ рай формалары сияќты сґйлеу кезiнен бўрын не сґйлеу кезiнен кейiн болєан iстi‚ ќимылды бiлдiрмейдi. Бўлардыѕ шаќтыќ маєынасы кїѕгiрттенiп‚ жойылу дəрежесiне жеткен. Ґйткенi олар бiрiнiѕ орнына бiрi ќолданыла бередi. Сонымен ќатар бўл формалар ґткен шаќ жəне келер шаќ мезгiл їстеулерiмен де тiркесiп айтыла бередi. Шарттылыќ рай формаларыныѕ жiктелуi Мен айтар едiм Бiз айтар едiк Сен айтар едiѕ Сендер айтар едiѕдер Сiз айтар едiѕiз

Сiздер айтар едiѕiздер Ол айтар едi Олар айтар едi Мен айтпас едiм Бiз айтпас едiк Сен айтпас едiѕ Сендер айтпас едiѕдер Сiз айтпас едiѕiз Сiздер айтпас едiѕiздер Ол айтпас едi Олар айтпас едi Мен айтатын едiм Бiз айтатын едiк Сен айтатын едiѕ Сендер айтатын едiѕдер Сiз айтатын едiѕiз Сiздер айтатын едiѕiздер Ол айтатын едi Олар айтатын едi Мен айтпайтын едiм Бiз айтпайтын едiк Сен айтпайтын едiѕ Сендер айтпайтын едiѕдер Сiз айтпайтын едiѕiз Сiздер айтпайтын едiѕiздер Ол айтпайтын едi

Олар айтпайтын едi V. БЎЙРЫЌ РАЙ Сґйлеушiнiѕ сґзi ґзiне‚ екiншi жаќ тыѕдаушыєа жəне їшiншi жаќ бґгде бiреуге‚ не затќа ќаратып айтылєанын бiлдiретiн етiстiктiѕ формасы бўйрыќ рай деп аталады. Бўйрыќ рай формасы тек ќана бўйрыќ маєынада айтылмайды‚ ол сґйлемде айтылу сазына ќарай‚ бўйрыќ мəнде‚ ґтiнiш мəнде жəне кеѕес беру мəнде де айтылады. Жаѕабай тез жетсiн! – дедi Оѕєар (Є. Сланов). Бўл сґйлемде тез жетсiн сґзi бўйрыќ мəнiнде айтылып тўр. Баќытты ґмiрлi болсын‚ мўратына жетсiн! дегенде бўйрыќ жоќ‚ мўнда тiлек‚ алєыс мəнiнде айтылып тўр.

Етістік Ендi аєайын тым ќўрса‚ жауаптан ќашпасын. Жiгiтек жауабын ќалада бередi. Соєан сайланєан кiсiлерiн тез жґнелтсiн! – деп сəлем айтып кеткен (М. Əуезов). Бўл сґйлемдерде бўйрыќ рай формасы кеѕес беру мəнiнде айтылып тўр. Демек “бўйрыќ рай” – грамматикалыќ термин болып шартты тїрде алынєан. Бўйрыќ рай формасыныѕ жiктелуi Мен барайын Бiз барайыќ1 Сен бар Сендер барыѕдар Сiз барыѕыз Сiздер барыѕыздар Ол барсын Олар барсын Мен бармаймын Бiз бармайыќ Сен барма Сендер бармаѕдар Сiз бармаѕыз Сiздер бармаѕыздар Ол бармасын

Олар бармасын Бўйрыќ рай формасыныѕ екiншi жаќ жекеше тїрiне ертеде -ыѕ/-iѕ/-ѕ ќосымшасы жалєанып айтылатын болєан. Мўны бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ сыпайы тїрiндегi жəне екiншi жаќ кґпше тїрiнiѕ ќўрамындаєы -ыѕ/-iѕ/-ѕ ќосымшасы (ал-ыѕ-дар‚ ал-ыѕ-ыз) дəлелдей алады. Сонымен ќатар ґзбек тiлiнде ќазiрде де екiншi жаќ бўйрыќ райєа -ыѕ/-iѕ/-ѕ морфемасы жалєанып айтылады. Алыѕ‚ келiѕ‚ языѕ, т.б. Кейбiр тїркологиялыќ еѕбектерде бўйрыќ райдыѕ бiрiншi жаќ формасын екiншi‚ їшiншi жаќ формаларынан бґлiп алып‚ ќалау рай (желательная форма) деп тїсiндiредi. Оєан келтiретiн дəлелi – сґйлеушi бiрiншi жаќта ґзiне бўйырып айтуы логикалыќ жаєы нан мїмкiн емес дейдi. Бўйрыќ рай формасыныѕ тек ќана бiрiншi жаєы емес‚ екiншi жəне їшiншi жаєы да əрќашан бўйрыќ мəнде айтылмайды. Барайын‚ бар‚ барыѕыз‚ барсын дегенде‚ бўлар бiр форманыѕ їш жаєы. Сондыќтан бўларды бiр-бiрiнен бґлiп‚ əртїрлi грамматикалыќ категорияєа жатќызу дўрыс болмайды. Бўйрыќ рай формасыныѕ їш жаєына да -шы/-шi жўрнаєы жалєанып‚ сґйлеушiнiѕ бiр iстi орындау туралы ґзiне‚ тыѕдаушыєа жəне бґгде адамєа не затќа ќаратып‚ сыпайы тiлек тїрiнде айтуын бiлдiредi. 1 Бiрiншi жаќ кґпше тїрi баралыќ болып та айтылады.

Етістік Мен оќиыншы Бiз оќиыќшы Сен оќышы Сендер оќыѕдаршы Сiз оќыѕызшы Сiздер оќыѕыздаршы Ол оќысыншы Олар оќысыншы Мен оќымайыншы Бiз оќымайыќшы Сен оќымашы

Сендер оќымаѕдаршы Сiз оќымаѕызшы Сiздер оќымаѕыздаршы Ол оќымасыншы Олар оќымасыншы Бўйрыќ рай формасы шартты рай формасымен тўраќты тiркесте келiп‚ сґйлеушiнiѕ алда болатын iске‚ ќимылєа ќарсы емес‚ соєан разы екендiгiн бiлдiредi. Айтсам айтайын‚ бiраќ ренжiме. Барсаќ барайыќшы. Келсе келсiн. Ќайтпасаѕ ќайтпа, т.б. VI. ҐКIНIШ РАЙ Ґз тыѕдаушысыныѕ жəне бґгде бiреудiѕ ґткен кезде бiр iстi iстегендiгi‚ не iстемегендiгi туралы сґйлеушiнiѕ ґкiне сґйлегенiн бiлдiретiн етiстiктiѕ тїрi ґкiнiш рай деп аталады. Ґкiнiш рай екi тїрде жасалады. Бiрiншi тїрi – тўйыќ етiстiк тəуелдi тїрiнде еттi кґмекшi етiстiгiмен тiркесiп жасалады. Мен баруым еттi Бiз баруымыз еттi Сен баруыѕ еттi Сендер баруларыѕ еттi Сiз баруыѕыз еттi Сiздер баруларыѕыз еттi Ол баруы еттi

Олар барулары еттi Мен бармауым еттi Бiз бармауымыз еттi Сен бармауыѕ еттi Сендер бармауларыѕ еттi Сiз бармауыѕыз еттi Сiздер бармауларыѕыз еттi Ол бармауы еттi Олар бармаулары еттi Ґкiнiш райдыѕ екiншi тїрi шартты рай формасыныѕ еттi кґмекшi етiстiгiмен тiркесуi арќылы жасалады. Мен алсам еттi Бiз алсаќ еттi Сен алсаѕ еттi Сендер алсаѕдар еттi Сiз алсаѕыз еттi Сiздер алсаѕыздар еттi Ол алса еттi Олар алса еттi Мен алмасам еттi Бiз алмасаќ еттi Сен алмасаѕ еттi Сендер алмасаѕдар еттi Сiз алмасаѕыз еттi Сiздер алмасаѕыздар еттi Ол алмаса еттi

Олар алмаса еттi Ґкiнiш райдыѕ екi формасыныѕ маєынасы бiрдей. Бўлар бiрiнiѕ орнына бiрi толыќ ќолданыла бередi.

Етістік § 17. ШАЌ ТУРАЛЫ ТЇСIНIК Шаќ – адам санасынан тыс‚ дїниеде бар аќиќат шындыќ. Шаќтыќ ўєым адам санасында бiр iстiѕ‚ ќимылдыѕ‚ оќиєаныѕ ґтуiмен байланысты саќталады. Ўлы Отан соєысы 1945 жылы аяќталды. Асан институтты былтыр бiтiрдi. Ертеѕ комсомол жиналысы болады. Бiрiншi сґйлемде Ўлы Отан соєысыныѕ аяќталу шаєы жыл санау арќылы белгiленсе‚ екiншi‚ їшiншi сґйлемдерде – Асанныѕ институтты бiтiруi‚ комсомол жиналысыныѕ болуы мезгiл їстеулерi арќылы (былтыр‚ ертеѕ)‚ яєни жеке сґздер арќылы‚ наќты кґрсетiлiп тўр. Грамматикалыќ шаќ категориясыныѕ ќарастыратын мəселесi‚ объектiсi – iстiѕ‚ ќимылдыѕ болєан наќты мезгiлi де емес‚ наќты мезгiлiн бiлдiретiн жеке сґздер де емес‚ шаќтыќ маєына бiлдiретiн етiстiктiѕ ќалыптасќан грамматикалыќ формалары. Шаќ формалары iстiѕ‚ ќимылдыѕ наќтылы ґту кезiн дəл кґрсетпейдi. Олардыѕ шаќтыќ маєынасы абстракты тїрде сґйлеу кезiмен ґлшенедi. Былайша айтќанда‚ етiстiктiѕ шаќ формалары сґйлеу кезiнен бўрын‚ сґйлеу кезiнен кейiн жəне сґйлеу кезiнде болєан ќимылдыѕ‚ уаќиєаныѕ уаќытын жалпы тїрде кґрсетедi. Сґйтiп‚ сґйлеу кезiнен бўрын болып ґткен iстi‚ ќимылды бiлдiретiн етiстiк формасы ґткен шаќ‚ сґйлеу кезiнен кейiн болатын iстi‚ ќимылды бiлдiретiн етiстiк формасы келер шаќ‚ ал сґйлеу кезiнде болып жатќан iстi‚ ќимылды бiлдiретiн етiстiк формасы осы шаќ деп аталады. Алшынбай алєашќы сґзiн бґлiп‚ Ќўнанбай кїткен жауапќа кґштi. Осы жолы Ќарќаралыдан ќайтарда ґзiѕе бiр мəслихат айтамын. Ќуарєан неме‚ оныѕ несiн ќаќсап отырсыѕ‚ бала-шаєаѕныѕ кґзiнше (М. Əуезов). Бiрiншi сґйлемде кґштi – ґткен шаќ‚ екiншi сґйлемде айтамын – келер шаќ‚ їшiншi сґйлемде ќаќсап отырсыѕ – осы шаќ формалары сґйлеу кезiнен бўрын‚ сґйлеу кезiнен кейiн жəне сґйлеу кезiндегi iстi‚ уаќиєаны бiлдiрiп тўр. Бiраќ бўлардыѕ шаќтыќ маєынасы наќты мезгiлдi (кїнiн‚ саєатын) кґрсетпейдi. Шаќ формалары ќимылдыѕ‚ уаќиєаныѕ дəл ґту мезгiлiн сґйлемде наќты тїрде мезгiл їстеулерiмен жəне жыл санын кґрсететiн сан есiмдермен тiркесу арќылы єана бiлдiре алады. Сґйтiп‚ грамматикалыќ шаќ формалары ґздiгiнен ќимылдыѕ ґту кезiн дəл кґрсетпейдi‚ жалпы абстракты тїрде бiлдiредi.

Етістік Шаќтыќ ўєым барлыќ тiлде бiрдей болєанымен‚ оныѕ грамматикалыќ формасы əр тiлде əртїрлi болады. Кейбiр тiлдерде бiр шаќтыѕ ґзiнiѕ бiрнеше формасы болса‚ ендi бiр тiлдерде бiр шаќтыѕ бiр єана формасы болуы мїмкiн. Мысалы‚ ґткен шаќ формасы орыс тiлiнде бiреу єана‚ ал тїркi тiлдерiнде бiр ґткен шаќтыѕ ґзiнiѕ бiрнеше формасы бар. Асан былтыр институтта оќыды. Асан былтыр институтта оќыєан. Асан былтыр институтта оќыпты. Асан былтыр институтта оќитын. Осы сґйлемдердегi оќыды‚ оќыєан‚ оќыпты‚ оќитын сґздерi сґйлеу кезiнен бўрын болєан iстi бiлдiрiп тўр. Егер осы сґйлемдердi орыс тiлiне аударса‚ бiр-аќ формамен (учился) берiлген болар едi. Грамматикалыќ шаќ формаларыныѕ əрќайсысы ґз алдына əртїрлi етiстiктердi бiр грамматикалыќ маєынаєа бiрiктiредi‚ яєни грамматикалыќ абстракция жасайды. Мысалы‚ жаздым‚ келдiм‚ оќыдым‚ бардым етiстiктерi жедел ґткен шаќ формасында бiр грамматикалыќ маєынада айтылып тўр да‚ жазыпты‚ келiптi‚ кґрiпсiѕ етiстiктерi ежелгi ґткен шаќ формасында бiртўтас грамматикалыќ маєына бiлдiрiп тўр. Сґйтiп əрбiр шаќ формалары ґзiне тəн грамматикалыќ кґрсеткiштерi арќылы ќалыптасады. Кейбiр шаќ формаларыныѕ шаќтыќ ўєымы контекске байланысты ґзгерiп отырады. Мўндай формалар ќазаќ тiлi оќулыќтарында ауыспалы келер шаќ (барамын‚ барасыѕ‚ барады)‚ ауыспалы ґткен шаќ (баратынмын‚ баратынсыѕ) деп аталынып жїр. Бўлардыѕ шаќтыќ маєынасы‚ яєни негiзiнде ќай шаќќа жататындыєы мезгiл їстеулерiмен тiркескенде айќындала тїседi. Мысалы‚ былтыр оќыдым‚ ертеѕ жазамын‚ ќазiр жазып отырмын дегенде‚ мўндаєы шаќ формаларыныѕ шаќтыќ маєыналары мезгiл їстеулерiмен їйлесiп‚ бiрiн-бiрi толыќтырып тўр. Егер шаќ формалары мен мезгiл їстеулерiнiѕ шаќтыќ маєынасы їйлеспесе‚ олар тiркесiп айтылмас та едi. Мысалы‚ кеше барамын‚ ертеѕ келгенмiн‚ соѕыра оќып отырмын деп айтылмайды. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде шаќ категориясы морфологиялыќ белгiсiне‚ шаќтыќ маєынасына ќарай‚ ґткен шаќ‚ келер шаќ‚ осы шаќ болып бґлiнедi. 1. Ґткен шаќ Ґткен шаќ – сґйлеу кезiнен бўрын болып ґткен аќиќат шындыќ iстi‚ ќимылды бiлдiретiн етiстiктiѕ грамматикалыќ формасы. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде ґткен шаќ грамматикалыќ формасына жəне семантикалыќ ерекшелiктерiне ќарай бес тїрге бґлiнедi: а) Жедел ґткен шаќ; ə) Бўрынєы ґткен шаќ; б) Ежелгi ґткен шаќ; в) Даєдылы ґткен шаќ; г) Ќатысты ґткен шаќ.

Етістік а) Жедел ґткен шаќ Жедел ґткен шаќ формасы етiстiк негiздерiне -ды/-дi‚ -ты/- тi жўрнаќтары жалєанып‚ оныѕ бiрiншi жəне екiншi жаќтарына тəуелдiк жалєау жалєану арќылы жасалады. Їшiншi жаєына жаќ жалєауы жалєанбайды. Мыс.‚ ал-ды-м‚ ал-ды-ѕ‚ ал-ды-ѕыз‚ ал-ды. Жедел ґткен шаќтыѕ бiрiншi жəне екiншi жаєы їш элементтен тўрады‚ ал – тїбiр етiстiк‚ -ды – ґткен шаќ кґрсеткiшi‚ -м бiрiншi жаќтыѕ‚ -ѕ екiншi жаќтыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi. Їшiншi жаќ формасы екi элементтен тўрады: ал – тїбiр етiстiк‚ -ды ґткен шаќ кґрсеткiшi‚ жаќ кґрсеткiшi жоќ. Жедел ґткен шаќтыѕ басќа формаларынан бiр ґзгешелiгi‚ мўныѕ бiрiншi жаќ кґпше тїрiнде жаќ жалєауы -ќ /-к тїрiнде жалєанады. Ќай жерге дейiн жарысатынымызды межеледiк (С. Мўќанов). Оѕ жаќтаєы биiк ќара адырды бґктерлеп‚ Жəнiбекке ќарай ат ќойдыќ (М. Əуезов). Жедел ґткен шаќ формасыныѕ грамматикалыќ шаќ кґрсеткiшi -ды/ -дi‚ -ты/-тi жəне кґпше тїрiнiѕ бiрiншi жаєыныѕ кґрсеткiшi -ќ /-к морфемаларыныѕ шыєуы жґнiнде тїркологтар əртїрлi пiкiр айтады. Н. К. Дмитриев жедел ґткен шаќ формасыныѕ шаќ кґрсеткiшi -ды/-дi ќосымшасын ертедегi есiмшенiѕ -ыт/-iт/-т морфемасынан пайда болєан дейдi. Ќазiрде тїркi тiлдерiнде кездесетiн бўлт‚ ќўрт‚ iркiт сґздерi сол есiмше формасыныѕ зат есiмге айналєан тїрi деп аныќтайды1. А.Н. Кононов жедел ґткен шаќтыѕ -ды/-дi ќосымшасын тəуелдiк жалєауыныѕ їшiншi жаєы -сы/-сi-нiѕ кґне тїрi деп тїсiндiредi2. О. Бетлинг ґткен шаќтыѕ -ды ќосымшасын кґне тїркi тiлдерiндегi есiмшенiѕ -дук формасынан пайда болєан деп тїсiндiредi3. Жедел ґткен шаќ формасы тїркi тiлдерiнде кеѕ ќолданылады‚ сонымен бiрге ол‚ басќа шаќ формалары сияќты‚ ґткен шаќтыќ маєынадан басќа їстеме маєына бiлдiрмейдi. Ол сґйлеушiнiѕ сґйлеу кезiнен бўрын ќимыл‚ iс туралы хабарлау тїрiнде баяндауын бiлдiредi. Бўл жїгiнiсте шешен сґзiн Шўбар сґйледi. Орай жауабын Базаралы да айтты (М. Əуезов). 1 Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. М., 1948. 2 Кононов А.Н. Происхождение прошедшего категорического времени в тюркских языках // Тюркологический сборник. Ч. I., 1951. С. 112. 3 Böhtlingk O. Über die sprache der Jakuten. СПб., 1851. С. 170.

Етістік Бўл сґйлемде сґйледi‚ айтты етiстiктерi арќылы сґйлеушi сґйлеу кезiнен бўрын болып ґткен шындыќ уаќиєаны жай баяндап тўр. 1954 жылы шыќќан “Ќазiргi ќазаќ тiлi” оќулыєында жедел ґткен шаќ формасы сґйлеу кезiнен азєана бўрын болєан тўжырымды iстi бiлдiредi деп аныќтама бередi. Дўрысында‚ жедел ґткен шаќ формасыныѕ басќа шаќ формаларынан шаќты‚ мезгiлдi кґрсету жаєынан ешќандай айырмасы жоќ. Бўлардыѕ арасындаєы маєыналыќ айырмашылыќ – сґйлеушiнiѕ не ќимыл иесiнiѕ ґткендегi ќимылєа ќатысын бiлдiруi. Сондыќтан да‚ шаќ формаларыныѕ атаулары шартты тїрде ќойылєан терминдер. Телегей теѕiзiне кґптiѕ малтып‚ Халыќтыѕ ќайратынан шəрбат iштiм (Жамбыл). Маєан ќырќаныѕ сол жаќ бауырында жайлаєан бiр топ їйдi меѕзедi (Б. Майлин). Бўл сґйлемдерде iштiм‚ меѕзедi етiстiктерi жедел ґткен шаќтыѕ дара тїрiнде‚ ґткен шаќта болєан аќиќат iстi баяндау тїрiнде айтылып тўр. Жедел ґткен шаќтыѕ жiктелу їлгiсi

Жекеше Кґпше Мен жаздым Бiз жаздыќ Сен жаздыѕ Сендер жаздыѕдар Сiз жаздыѕыз Сiздер жаздыѕыздар Ол жазды Олар жазды Мен жазбадым Бiз жазбадыќ Сен жазбадыѕ Сендер жазбадыѕдар Сiз жазбадыѕыз Сiздер жазбадыѕыздар Ол жазбады

Олар жазбады Кїрделi етiстiктiѕ созылыѕќы жəне аяќталєан сыпат формалары жедел ґткен шаќ тўлєасында сґйлеу кезiнен бўрын болып ґткен iстiѕ‚ ќимылдыѕ процесс тїрiнде ґткендiгiн немесе ќимылдыѕ аяќталу шегiн бiлдiредi. Аќылбай оларды елемей‚ ґзiнiѕ барынша шыншыл ќалпымен‚ əѕгiмесiн саспай‚ баяу айтып жатты (М. Əуезов). Сол кїнi кешке Ќўнанбай да ґз тараптарымен баталасып‚ жаулыќќа бекiнiп жатты (М. Əуезов). Бўл сґйлемдерде айтып жатты‚ бекiнiп жатты кїрделi етiстiктерi ќимылдыѕ созылыѕќы сыпат тїрiнде жедел ґткен шаќ формасында‚ сґйлеу кезiнен бўрын‚ процесс тїрiнде кґрсетедi.

Етістік Созылыѕќы сыпаттыѕ жедел ґткен шаќ тїрiнде жiктелуi Жекеше Кґпше Мен келе жаттым Бiз келе жаттыќ Сен келе жаттыѕ Сендер келе жаттыѕдар Сiз келе жаттыѕыз Сiздер келе жаттыѕыздар Ол келе жатты

Олар келе жатты Болымсыз тїрi -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы арќылы жасалады. Иса сонымен ќарысып‚ ерегесiп жатып мїлде талып кеттi (М. Əуезов). Еркiннiѕ мына сґзiнен сґнген їмiтiм тўтана ќалды (С. Мўќанов). Бўл сґйлемдерде талып кеттi‚ тўтана ќалды кїрделi етiстiктерiнiѕ аяќталєан сыпат формасы сґйлеуден бўрын болєан ќимылдыѕ аяќталу шегiн кґрсетедi. Аяќталєан сыпат формасы да созылыѕќы сыпат тəрiздi жiктеледi. ə) Бўрынєы ґткен шаќ Етiстiктiѕ бўрынєы ґткен шаќ формасы ґткен шаќ есiмшеге жiктiк жалєауы жалєану арќылы жасалады. Былайша айтќанда‚ бўрынєы ґткен шаќ дегенiмiз – -єан формалы есiмшенiѕ жiктелген тїрi. Бўл форманыѕ ќўрамындаєы есiмшенiѕ жўрнаєы -єан/-ген‚ -ќан/-кен бўрынєы ґткен шаќтыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi болып саналады. Ќолданылып жїрген ќазаќ тiлi оќулыќтарында бўрынєы ґткен шаќтыѕ маєынасы туралы əртїрлi аныќтама берiлген. Педучилищеге арналєан ќазаќ тiлi оќулыєында: “Бўрынєы ґткен шаќта болєан iстiѕ айќын‚ аќиќат екендiгi тўжырымды болып кґрсетiледi”1. “Ќазiргi ќазаќ тiл” оќулыєында “Бўрынєы ґткен шаќта iстiѕ жедел ґткен шаќтаєыдан бўрын болєандыєы‚ болмаєандыєы кґрсетiледi” делiнген. Жедел ґткен шаќ формасы мен бўрынєы ґткен шаќ формасыныѕ арасында мезгiлдi бiлдiру жаєынан ешќандай айырма жоќ. Асан кеше келдi немесе Асан кеше келген деп айта беруге болады. Тiптi‚ сґйлеу кезiнен жїздеген жылдар бўрын болєан iстi де осы екi форманыѕ бiрiмен айта беруге болады. Дегенмен бўл екi форманыѕ əрќайсысыныѕ ґзiне тəн маєыналыќ ерекшелiгi бар. Жедел ґткен шаќ формасы сґйлеушiнiѕ сґйлеу кезiнен бўрын болып ґткен ќимылды жай хабарлау тїрiнде баяндауын бiлдiредi. Кеше Айша екеумiз киноєа бардыќ. Кинодан соѕ Айша їйiне кеттi. Мен 1 Сауранбаев Н. Т. Ќазаќ тiлi (педучилищеге арналєан). Алматы, 1954. 131-б.

Етістік кiтапханаєа кеттiм. Бўл сґйлемдерде сґйлеушi кеше болєан iстi жай хабарлау тїрiнде баяндап тўр. Ал бўрынєы ґткен шаќ формасын сґйлеушi сґйлеу кезiнен бўрын болєан iстi жай хабарлау тїрiнде емес‚ тыѕдаушыєа сол ґткендегi iстiѕ‚ ќимылдыѕ болу‚ болмау нəтижесiн баса тїсiндiрiп‚ соєан кґѕiл аудару керек болєан жаєдайда ќолданады. Мен ол жiгiттi жаќсы танимын‚ институтта бiрге оќыєанбыз. Еркiнге алєаш жолыќќан адам Самат болды. Ол турниктен тїсiп‚ класќа беттеп бара жатќан. Бўл сґйлемдерде сґйлеушiнiѕ ол жiгiтпен бiрге оќыєандыєы‚ Саматтыѕ ґткенде бара жатќандыєы туралы жай хабарланып тўрєан жоќ‚ екiншi бiр iстiѕ айєаєы ретiнде‚ соны дəлелдеу тїрiнде баяндалып тўр. Былайша айтќанда‚ сґйлеушiнiѕ жiгiттi жаќсы тануына олардыѕ бiрге оќыєандыєы себеп болып тўр. Екiншi сґйлемде Еркiнге алєашќы жолыєушыныѕ Самат екенiн баса кґрсету їшiн‚ сґйлеушi Саматтыѕ ќимылын бўрынєы ґткен шаќ формасында ќолданєан (бара жатќан). Диалогты сґйлемдерде бўрынєы ґткен шаќ формасыныѕ маєынасы тiптi аныєыраќ аѕєарылады. – Жəкiш‚ сен Жўмекеѕе неге сəлем бермейсiѕ? – Жўмекеѕдi мен əлгiнде кґрiп‚ сəлем бергенмiн. Бўл сґйлемдерде де сґйлеушi (Жəкiш) Жўмекеѕе сəлем бергендiгi туралы жай баяндап тўрєан жоќ‚ соєан кґѕiл аударып‚ ой салмаєын тїсiрiп айтып тўр. Ґткен шаќ формалары ауызекi сґйлеу тiлiнде болсын‚ баспа бетiнде болсын бiрiнiѕ орнына бiрiн ерiктi тїрде ќолдана беруге кґнбейдi‚ ґйткенi олар дублет формалар емес. Сонымен ќатар олардыѕ шаќтыќ маєынасы бiрi бўрын‚ бiрi кейiн болєан iс-əрекеттi‚ ќимылды бiлдiрмейдi. Бўрынєы ґткен шаќ деп аталуы ондаєы ќимылдыѕ жедел ґткен шаќ формасы кґрсететiн ќимылдан бўрын болєандыєында емес. Бўл – шартты тїрде берiлген грамматикалыќ термин. Демек‚ жедел ґткен шаќ пен бўрынєы ґткен шаќтыѕ арасындаєы айырмашылыќ – əртїрлi мезгiлдiк маєына бiлдiруiнде емес‚ олардыѕ əрќайсысына тəн ґзiндiк семантикасында. Бўрынєы ґткен шаќтыѕ жiктелуi

Алєан емеспiз Алєан емессiѕ Алєан емессiѕдер Алєан емессiз Алєан емессiздер Алєан емес

Алєан емес Бўрынєы ґткен шаќтыѕ болымсыз тїрлерiнiѕ əрќайсысыныѕ ґзiне тəн стильдiк ерекшелiгi бар. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде болымсыз тїрiнiѕ соѕєы екi варианты кґбiрек ќолданылады да‚ -ма/-ме формантты тїрi сирек ќолданылады. Бўрынєы ґткен шаќтыѕ жоќ сґзi арќылы жасалєан болымсыз тїрi тiлiмiзде жиi ќолданылады. Тiптi‚ ол жедел ґткен шаќтыѕ болымсыз тїрiнiѕ орнына да жўмсала бередi. Мысалы‚ кґрмедiм – кґрген жоќпын‚ танымадым – таныєан жоќпын‚ оќымадым – оќыєан жоќпын дегенде ешќандай маєыналыќ айырма жоќ. Бўлар ќимылдыѕ сґйлеу кезiнен бўрын болмаєандыєы туралы жай хабарлау тїрiнде айтылып тўр. Бўрынєы ґткен шаќтыѕ емес шылауы арќылы жасалєан болымсыз тїрi “ешќашан” деген ўєымды бiлдiредi. Естiгенiм болмаса‚ Бўланбайды бўрын кґрген емеспiн (Є. Мїсiрепов). Кїрделi етiстiктiѕ созылыѕќы жəне аяќталєан сыпат формалары бўрынєы ґткен шаќ тўлєасында ќимылдыѕ сґйлеу кезiнен бўрын бiр кезде процесс тїрiнде немесе аяќталєан тїрiнде ґткендiгiн бiлдiредi. Созылыѕќы сыпат бўрынєы ґткен шаќ формасында сґйлеу кезiнен бўрын болып ґткен екiншi бiр ќимылмен байланысты‚ сонымен бiр кезде немесе белгiлi бiр мезгiл iшiнде бо-

Етістік лып жатќан ќимыл процесiн бiлдiредi. Сендер директордыѕ кабинетiнде отырєанда‚ бiз кґршi бґлмеде газетке маќала жазып отырєанбыз. Бўл сґйлемде жазып отырєанбыз – созылыѕќы сыпат ќимылдыѕ ґткен кезде процесс тїрiнде ґткендiгiн кґрсетедi. Содан соѕ Жўмырдыѕ екi баласыныѕ ґз аттары ўмытылып‚ мазаќ‚ ќорлыќ аралас – бiрi Бґрiбасар‚ бiрi Кґрер болып кеткен (М. Əуезов). Мўндаєы болып кеткен кїрделi етiстiгi бўрынєы ґткен шаќ формасында iстiѕ сґйлеу кезiнен бўрын‚ аяќталу шегiнде ґткендiгiн кґрсетедi. Кїрделi етiстiктiѕ бўрынєы ґткен шаќ формасы Созылыѕќы сыпат Жекеше Кґпше Мен оќып отырєанмын Бiз оќып отырєанбыз Сен оќып отырєансыѕ

Сендер оќып отырєансыѕдар Сiз оќып отырєансыз Сiздер оќып отырєансыздар Ол оќып отырєан Олар оќып отырєан Аяќталєан сыпат Мен оќып шыќќанмын Бiз оќып шыќќанбыз Сен оќып шыќќансыѕ Сендер оќып шыќќансыѕдар Сiз оќып шыќќансыз Сiздер оќып шыќќансыздар Ол оќып шыќќан

Олар оќып шыќќан Кїрделi етiстiктiѕ де болымсыз тїрi бўрынєы ґткен шаќтыѕ дара тїрi тəрiздi їш тїрде айтылады. б) Ежелгi ґткен шаќ Ежелгi ґткен шаќ формасы ґткен шаќ кґсемшеге жiктiк жалєауы жалєану арќылы жасалады. Былайша айтќанда‚ ежелгi ґткен шаќ – ґткен шаќ кґсемшенiѕ жiктелген тїрi. Мысалы‚ жазыпсыѕ‚ жазыпсыз‚ жазыпты. Ежелгi ґткен шаќ формасыныѕ ќўрамындаєы кґсемшенiѕ -п/-ып/-iп жўрнаєы грамматикалыќ шаќ кґрсеткiшi ќызметiн атќарады. Ежелгi ґткен шаќ формасы “Ќазiргi ќазаќ тiлi” оќулыєында “...iстiѕ ґте ескi уаќытта болып ґткендiгiн кґрсетедi” деп аныќталєан. Бўл аныќтаманы тiлдiк фактi дəлелдемейдi. Ґйткенi ежелгi ґткен шаќ формасы сґйлеу кезiнен бўрын болєан ќимылдыѕ ерте кезде немесе жуыќ арада ґткендiгiн айыр-

Етістік майды. Бўл форманыѕ ежелгi ґткен шаќ деп аталуы – шартты тїрде ќойылєан грамматикалыќ термин. Əлгiнде Ќасымбек менi iздеп институтќа келiптi. Сен бїгiн соѕєы лекциядан кетiп ќалыпсыѕ. Бўл сґйлемдерде ежелгi ґткен шаќ формасы сґйлеу кезiнен азєана бўрын‚ бiр кїн iшiнде болып ґткен ќимылды кґрсетiп тўр. Олай болса‚ оныѕ басќа шаќ формаларынан айырмасы ґткендегi ќимылдыѕ мезгiлiн бiлдiруде емес‚ оныѕ ґзiне тəн семантикалыќ ерекшелiгiнде. Сґйлеушi сґйлеу кезiнен бўрын болып ґткен iстi‚ ќимылды ґз кґзiмен кґрмей‚ екiншi бiр адамныѕ айтуымен немесе басќа бiр жаєдай арќылы бiлсе‚ осы ежелгi ґткен шаќ формасында баяндайды. Сґйлеушi Москвадан ќайтќан Ќайырбектi кеше вокзалда ґзi ќарсы алєан болса‚ ол: Ќайырбек кеше Москвадан ќайтты дер едi. Егер сґйлеушi Ќайырбектiѕ Москвадан ќайтќанын ґзi кґрмей‚ басќа бiреуден естiп бiлген болса‚ онда: Ќайырбек кеше Москвадан ќайтыпты деп ежелгi ґткен шаќ формасында айтады. Кїнтудыѕ бiр тiлегiне бўл жаќ та ќарсылыќ етпей‚ орындауєа кґнiптi (М. Əуезов). Былтыр кїз аяєында‚ ел ќыстауєа ќонысымен Ўлжан ќайтыс болыпты (М. Əуезов). Бўл сґйлемдердегi бўрын болып ґткен уаќиєаларды сґйлеушi ґз кґзiмен кґрмей‚ басќа бiреуден естiп бiлгендiгi аѕєарылады. Ежелгi ґткен шаќ формасы мынадай жаєдайларда кездеседi: 1. Ертегi, əѕгiмелерде‚ халыќ ауыз əдебиетiнде кґп кездеседi: “Ежелгi ґткен шаќ” деп аталуы да осыєан байланысты болу керек. Ертеде бiр хан болыпты‚ оныѕ ќырыќ уəзiрi болыпты. Бiр кїнi хан уəзiрлерiмен аѕєа шыєыпты (“Ќазаќ ертегiлерi”), т.б. 2. Сґйлеушi ґзiне таныс адамды‚ ќаланы‚ жердi‚ таєы сол сияќтыларды ўзаќ уаќыт кґрмей жїрiп барып кґргенде‚ сондаєы ґзi байќаєан ґзгерiстердi осы ежелгi ґткен шаќ формасында баяндайды. Алматыєа 1945 жылдан кейiн келiп отырєаным осы‚ ќала тамаша кґркейiп кетiптi. Сол жылы отырєызєан кiшкентай шыбыќтар їлкен бауєа айналыпты. 3. Сґйлеушi сəби кезiндегi ґзiнiѕ немесе басќалардыѕ iстегендерiн кейiннен басќа бiреулердiѕ айтуынан естiп бiлсе‚ осы формада айтады. Мен тґрт жасыма дейiн наєашымныѕ ќолында тəрбиеленiппiн. 4. Сґйлеушi ґткенде ґзiнiѕ iстеген iсi туралы ўмытып‚ кейiннен есiне тїссе‚ осы ежелгi ґткен шаќ формада баяндайды. Мен кешегi кiтапты ґзiм шкафќа ќойыппын‚ жаѕа ойыма тїстi.

Етістік 5. Сґйлеушi ґзiнiѕ ессiз кїйiнде (мас болу‚ талу) iстеген iсiн кейiн‚ есi кiрген соѕ‚ басќа бiреуден бiлсе‚ осы формада айтады. Кешегi тойда мен балалыќ iстеппiн‚ сiздi ренжiтiппiн‚ кешiрiѕiз. 6. Сґйлеушi ґзiнiѕ тїсi туралы да ежелгi ґткен шаќ тїрiнде хабарлайды. Тїсiмде бiр аќ боз атќа мiнiппiн‚ тауєа шыєып‚ аѕ аулаппын. Ежелгi ґткен шаќтыѕ жiктелуi Жекеше Кґпше Мен оќыппын Бiз оќыппыз Сен оќыпсыѕ Сендер оќыпсыѕдар Сiз оќыпсыз Сiздер оќыпсыздар Ол оќыпты

Олар оќыпты Ежелгi ґткен шаќ формасыныѕ болымсыз тїрi тек ќана -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы арќылы жасалады. Кїрделi етiстiктiѕ аяќталєан жəне созылыѕќы сыпат тїрлерi де ежелгi ґткен шаќ формасында кеѕ ќолданылады. Манастар да Абайдыѕ келуiн кїтiп жїрiптi (М. Əуезов). Кґккґз Ќўнанбайды їшiншi кїнi ќос атпен салт ќуып жетiптi (М. Əуезов). Кїрделi етiстiктiѕ ежелгi ґткен шаќ формасында жiктелуi Созылыѕќы сыпат Жекеше

Кґпше Мен тыѕдап отырыппын Бiз тыѕдап отырыппыз Сен тыѕдап отырыпсыѕ Сендер тыѕдап отырыпсыѕдар Сiз тыѕдап отырыпсыз Сiздер тыѕдап отырыпсыздар Ол тыѕдап отырыпты Олар тыѕдап отырыпты Аяќталєан сыпат Мен ўйыќтап ќалыппын Бiз ўйыќтап ќалыппыз Сен ўйыќтап ќалыпсыѕ Сендер ўйыќтап ќалыпсыѕдар Сiз ўйыќтап ќалыпсыз Сiздер ўйыќтап ќалыпсыздар Ол ўйыќтап ќалыпты Олар ўйыќтап ќалыпты в) Даєдылы ґткен шаќ Даєдылы ґткен шаќ – ќимыл иесiнiѕ ертеде даєдысына айналєан iс-əрекетiн‚ ќимылын бiлдiретiн етiстiк формасы. Атшабар келсе‚ жанжал келетiнiн балаєа дейiн сезетiн (М. Əуезов). 1 Кеѕесбаев I., Ысќаќов А., Аханов К. Ќазаќ тiлi грамматикасы. Алматы, 1960. 135-б.

Етістік Ќўнанбай аулы бўрын кїзекке бiр ќар жаудырмай кґшпеушi едi (М. Əуезов). ...Абай кїн сайын бiр тамаша əѕгiме айтатын болды. Шешелер‚ малшылар‚ балалар болып – баршасы телмiре тыѕдайтын. Анда-санда Айєыз да келiп естушi едi (М. Əуезов). Даєдылы ґткен шаќ синтетикалыќ жəне аналитикалыќ тəсiлмен екi тїрде ќолданылады. а) Даєдылы ґткен шаќтыѕ бiрiншi тїрi етiстiк негiздерiне -атын/-етiн‚ -йтын/-йтiн жўрнаќтары жалєанып‚ оныѕ бiрiншi‚ екiншi жаќтарына жiктiк жалєауы жалєану арќылы жасалады. Їшiншi жаєына жiктiк жалєауы жалєанбайды. Мысалы‚ мен оќитынмын‚сен оќитынсыѕ‚ сiз оќитынсыз‚ ол оќитын. Даєдылы ґткен шаќтыѕ бўл формасы “Ќазаќ тiлi грамматикасы” оќулыєында ауыспалы ґткен шаќ деп аталып‚ оныѕ келер шаќтыќ маєынасына сен кiтапханаєа ќашан баратынсыѕ? деген сўраулы сґйлемi мысалєа келтiрiледi1. Əрине‚ бўл сґйлемде келер шаќтыѕ ўєымы бар екендiгi рас. Бiраќ ол ашыќ рай маєынасында емес‚ модальдыќ маєынада‚ яєни сґйлеушiнiѕ ќимылєа объективтiк кґзќарасын кґрсетiп тўр. Былайша айтќанда‚ сенiѕ кiтапханаєа ќашан баратын тїрiѕ бар? деген маєынада жўмсалып тўр. Екiншiден‚ бўл келтiрiлген мысал сияќты сґз оралымы ауызекi сґйлеу тiлiнде болмаса‚ жазба əдебиетте кездеспейдi. “Ќазiргi ќазаќ тiлi” оќулыєында даєдылы ґткен шаќ формасы бїтiндей айтылмайды. Етiстiктiѕ бўл формасы əдебиетте‚ негiзiнен‚ ашыќ райдыѕ ґткен шаќ маєынасында ќолданылады. Кейде контекске байланысты келер шаќтыќ ўєымда ќолданылуы мїмкiн‚ бiраќ ол – оныѕ негiзгi маєынасы емес‚ ауыспалы маєынасы. Бўл ауыспалы маєына ќимылдыѕ объективтiк шындыќ тїрде ґтуiн кґрсетпейдi‚ сґйлеушiнiѕ не ќимыл иесiнiѕ ќимылєа субъективтiк кґзќарасын бiлдiредi. Мысал їшiн‚ Жер от‚ судыѕ тапшылыєы болмаса‚ мал тез-аќ оѕалатын (М. Əуезов). Бўл сґйлемде малдыѕ келешекте оѕалатындыєы объективтiк шындыќ iс тїрiнде баяндалып тўрєан жоќ‚ сґйлеушiнiѕ сол iске (малдыѕ оѕалуына) субъективтiк кґзќарасын‚ жеке пiкiрiн кґрсетiп тўр. Демек‚ бўл ашыќ райєа жатпайды. Шаќ категориясы ашыќ рай тўрєысынан ќаралады. Олай болса‚ даєдылы ґткен шаќ формалары ґткен шаќтыѕ тїрлерi болып саналады. Даєдылы ґткен шаќтыѕ синтетикалыќ тїрiнiѕ жiктелуi даєдылы есiмшенiѕ жiктелуi сияќты.

Етістік Болымсыз тїрi -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы арќылы жасалады. ə) Даєдылы ґткен шаќтыѕ екiншi тїрi аналитикалыќ тəсiл мен осы шаќ есiмше (-ушы/-ушi) формасы едi кґмекшi етiстiгiмен тiркесу арќылы жасалады. Келушi едiм‚ бiлушi едiѕ‚ сґйлеушi едi, т.б. Даєдылы ґткен шаќтыѕ екi тїрiнiѕ арасында ешќандай маєыналыќ айырма жоќ. Бўларды бiрiнiѕ орнына бiрiн еркiн жўмсай беруге болады. Бґжей мўны Сїйiндiкке де сездiрушi едi. Жəне Жiгiтек iшiндегi бiр таянышы Байдалыєа да айтушы едi (М. Əуезов). Мен Базаралыныѕ кеудесiнде осыєан ўќсаєан ойдыѕ кґптен оралып жїретiнiн бiлушi едiм (М. Əуезов). Егер осы сґйлемдердегi сездiрушi едi‚ айтушы едi‚ бiлушi едiм формаларын сездiретiн‚ айтатын‚ бiлетiнмiн деп ґзгертсек‚ одан бўлардыѕ маєыналарына ешќандай ґзгерiс енбейдi. Даєдылы ґткен шаќтыѕ аналитикалыќ тїрiнiѕ жiктелуi

Жекеше Кґпше Мен кґрушi едiм Бiз кґрушi едiк Сен кґрушi едiѕ Сендер кґрушi едiѕдер Сiз кґрушi едiѕiз Сiздер кґрушi едiѕiздер Ол кґрушi едi

Олар кґрушi едi Болымсыз тїрi -ма/-ме‚ -ба/-бе‚ -па/-пе ќосымшасы арќылы жасалады. Даєдылы ґткен шаќ формалары ґткен шаќтыѕ басќа тїрлерiнен ґзiнiѕ екi тїрлi маєыналыќ ерекшелiктерiмен айрылады. Бiрiншiсi: басќа ґткен шаќ формалары сґйлеу кезiнен бўрын болып ґткен ќимылды бiлдiргенде‚ оныѕ ќанша уаќыт бўрын ґткендiгi белгiлi мезгiлмен шектелмейдi. Ал даєдылы ґткен шаќ сґйлеу кезiнен‚ кем болєанда жарты не бiр жыл бўрын болып ґткен iстi‚ ќимылды бiлдiредi. Екiншi маєыналыќ ерекшелiгi: даєдылы ґткен шаќ формалары iстiѕ‚ ќимылдыѕ ертеректе бiрнеше рет ќайталанып‚ əдетке‚ даєдыєа айналєандыєын кґрсетедi. Кїрделi етiстiктiѕ аяќталєан жəне созылыѕќы сыпат формалары даєдылы ґткен шаќтыѕ екi тїрiнде де кеѕ ќолданылып, ґзiнiѕ грамматикалыќ маєынасын саќтайды. Мысалы‚ Əбдiрахман əкесi їшiн ќатты ќиналып‚ оѕашада ўзаќ ойланып жїрушi едi (М. Əуезов) деген сґйлемде жїрушi едi етiстiгi даєдылы ґткен шаќ формасында ќимылдыѕ созылыѕќы жəне аяќталєан шегiн кґрсетiп тўр.

Етістік г) Ќатысты ґткен шаќ Ќазаќ тiлiнде едi кґмекшi етiстiгi кїрделi шаќ формаларын жасауда їлкен рґл атќарады. Бўл есiм сґздермен жəне етiстiктiѕ кейбiр формаларымен тiркесiп‚ сол тiркескен сґздерiне əртїрлi грамматикалыќ реѕ бередi. Солардыѕ iшiнде едi кґмекшi етiстiгi ґткен шаќ кґсемше (-п/-ып/-iп)‚ ґткен шаќ есiмше (-єан/-ген‚ -ќан/-кен) жəне ќалып етiстiктерiмен (отыр‚ тўр‚ жатыр‚ жїр) тiркесiп‚ ќатысты ґткен шаќ формаларын жасайды. Ќатысты ґткен шаќ формалары сґйлеу кезiнен бўрын болып ґткен iс‚ ќимылдыѕ екiншi бiр ґткен ќимылмен ўштасып‚ соєан байланысты ґткендiгiн немесе белгiлi бiр мезгiл iшiнде ґткендiгiн кґрсетедi. Ќатысты ґткен шаќ формалары баяндауыш ќызметiнде жўмсалєан жай сґйлемдерде ой аяќталмай‚ оныѕ таєы бiр ќимылєа не мезгiлге ќатысты екендiгi аѕєарылып тўрады. Мен кеше киноєа бардым жəне мен кеше киноєа барып едiм деген екi сґйлемнiѕ бiрiншiсiнде сґйлеушi ґзiнiѕ кеше киноєа барєандыєы туралы жай хабарлау тїрiнде баяндап тўр. Ой аяќталєан‚ тиянаќты. Ал екiншi сґйлемде ой аяќталмаєан, сґйлеушi кеше киноєа барєанда‚ оєан ќатысты таєы бiр iс‚ ќимылдыѕ болєандыєы аѕєарылып тўр. Егер осы сґйлемдi кеше мен киноєа барып едiм‚ сонда Жўманды кґрдiм деп ґзгертiп‚ толыќтырсаќ‚ айтайын деген ой аяќталып тиянаќталады. Ќатысты ґткен шаќ ќўрамындаєы едi кґмекшi етiстiгi ќўрмалас сґйлем iшiндегi екi жай сґйлемдi байланыстыру їшiн дəнекерлiк ќызмет атќарады. Апырай‚ пенденiѕ ала жiбiн аттамаєан едiм (Є. Мїсiрепов). Бўл сґйлеушiнiѕ жай баяндауы емес. Мўнда ќатысты ґткен шаќ формасы арќылы кґрiнген ќимыл (аттамаєан едiм) екiншi бiр уаќиєамен‚ əрекетпен байланысты екендiгi аѕєарылып тўр. Əшiрбек бəрiн аралап ќайта оралєанда‚ Əкiм машинаныѕ тўмсыєын тўйыќќа тiрегендi. Ушаковтар машинадан тїсiп‚ Бўланбаймен сґйлесiп тўрєанда‚ Сикорский терезе алдында отыр едi (Є. Мїсiрепов). Бўл келтiрiлген мысалдардаєы Əкiм машинаныѕ тўмсыєын тўйыќќа тiрегендi‚ Сикорский терезе алдында отыр едi дегендердiѕ əрќайсысы – ґз алдына жеке-жеке жай сґйлем. Олар дербес ќолданыла бередi. Бiраќ бўларда ой аяќталмаєан‚ мўндаєы iс‚ ќимыл екiншi сґйлемдегi ќимылєа‚ уаќиєаєа ќатысты єана аяќталып‚ тиянаќты ойды бiлдiрiп тўр.

Етістік Ќатысты ґткен шаќ формаларыныѕ жiктелуi Жекеше Кґпше 1. Мен айтып едiм Бiз айтып едiк Сен айтып едiѕ Сендер айтып едiѕдер Сiз айтып едiѕiз Сiздер айтып едiѕiздер Ол айтып едi

Олар айтып едi Мен айтпап едiм Бiз айтпап едiк Сен айтпап едiѕ Сендер айтпап едiѕдер Сiз айтпап едiѕiз Сiздер айтпап едiѕiздер Ол айтпап едi Олар айтпап едi 2. Мен айтќан едiм Бiз айтќан едiк Сен айтќан едiѕ Сендер айтќан едiѕдер Сiз айтќан едiѕiз Сiздер айтќан едiѕiздер Ол айтќан едi Олар айтќан едi Мен айтпаєан едiм Бiз айтпаєан едiк Сен айтпаєан едiѕ Сендер айтпаєан едiѕдер Сiз айтпаєан едiѕiз Сiздер айтпаєан едiѕiздер Ол айтпаєан едi Олар айтпаєан едi 3. Мен отыр едiм Бiз отыр едiк Сен отыр едiѕ Сендер отыр едiѕдер Сiз отыр едiѕiз Сiздер отыр едiѕiздер Ол отыр едi Олар отыр едi Мен отырєан жоќ едiм Бiз отырєан жоќ едiк Сен отырєан жоќ едiѕ Сендер отырєан жоќ едiѕдер Сiз отырєан жоќ едiѕiз Сiздер отырєан жоќ едiѕiздер Ол отырєан жоќ едi Олар отырєан жоќ едi 2. Келер шаќ Келер шаќ – сґйлеу кезiнен кейiн болатын iстi‚ ќимылды бiлдiретiн етiстiк формасы. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде келер шаќ формалары їшке бґлiнедi: а) Ауыспалы келер шаќ; ə) Болжалды келер шаќ; б) Ниет келер шаќ. а) Ауыспалы келер шаќ Ауыспалы келер шаќ формасы етiстiк негiздерiне кґсемшенiѕ -а/-е/ -й жўрнаєы‚ сонан соѕ жiктiк жалєауы жалєану арќылы жасалады. Яєни етiстiктiѕ ауыспалы келер шаќ формасы – келер шаќ кґсемшенiѕ жiктелген тїрi. Мўнда кґсемшенiѕ жўрнаєы -а/-е/-й – ауыспалы келер шаќтыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi ќызметiн атќарады.

Етістік Ауыспалы келер шаќтыѕ жiктелуi Жекеше Кґпше Мен жазамын Бiз жазамыз Сен жазасыѕ Сендер жазасыѕдар Сiз жазасыз Сiздер жазасыздар Ол жазады Олар жазады Мен жазбаймын Бiз жазбаймыз Сен жазбайсыѕ Сендер жазбайсыѕдар Сiз жазбайсыз Сiздер жазбайсыздар Ол жазбайды

Олар жазбайды Бўл форманыѕ ауыспалы деп аталуы контекске байланысты‚ кейде осы шаќтыќ маєынаны да бiлдiредi. Ќазiргi ќазаќ тiлi оќулыєында бўл форма осы шаќ тарауында берiлген1. Əрбiр шаќ формаларыныѕ шаќтыќ маєынасы сґйлемде мезгiл їстеулерiмен тiркескенде айќындала тїседi. Етiстiктiѕ шаќ формалары мен мезгiл їстеулерiнiѕ шаќтыќ маєыналары їйлесiмдi болєан жаєдайда єана бiр-бiрiмен тiркесiп айтылады. Егер олардыѕ шаќтыќ маєыналары їйлесiмдi болмаса‚ бiр жай сґйлем ќўрамында тiркесiп келмейдi. Мысалы‚ кеше келемiн‚ ертеѕ барєанмын‚ былтыр барармын деп айтылмайды. Кейбiр мезгiл їстеулерi ґткен шаќ‚ келер шаќ жəне осы шаќ формаларымен тїгелдей тiркесiп айтыла бередi. Мысалы‚ бїгiн жаздым‚ бїгiн жазамын‚ бїгiн жазармын‚ бїгiн жазып жатырмын, т.б. Бўл тўрєыдан мезгiл їстеулерiн екi топќа бґлуге болады. Бiрiншi топќа горизонтальды мезгiл їстеулер жатады. Екiншi топќа кґлемдiк мезгiл їстеулер жатады. Горизонтальды мезгiл їстеулерi ґзара таєы екiге бґлiнедi: 1. Ґткен шаќтыќ мезгiл їстеулерi: жаѕа‚ əлгiнде‚ кеше‚ алдыѕєы кїн‚ былтыр‚ баяєыда‚ ертеде. 2. Келер шаќтыќ мезгiл їстеулерi: соѕыра‚ бiраздан‚ ертеѕ‚ бїрсiгїнi‚ келесi айда‚ ендiгi жылы, т.б. Ґткен шаќтыќ мезгiл їстеулер əрќашан ґткен шаќ етiстiк формаларымен тiркеседi. Кеше Ќараєайда ойын болды (Є. Сланов). Естай ґткен жылы институт бiтiрдi. Жасымда (ерте кезде) єылым бар деп ескермедiм (Абай). Бўл сґйлемдерде кеше‚ ґткен жылы‚ жасымда (ерте кезде) сґздерi ґткен шаќ етiстiк формасымен тiркесiп айтылып тўр. 1 Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы, 1954. 312-б.

Етістік Келер шаќтыќ мезгiл їстеулерi келер шаќ етiстiк формаларымен тiркеседi. Ертеѕ таѕертеѕ тўтќын есiгi ашылады (М. Əуезов). Келесi айда сессия басталмаќ. Бўлар шаќтыќ ўєымды ґзiнiѕ бойындаєы лексикалыќ маєынасы‚ яєни сґздік мазмўны арќылы бiлдiредi. Былайша айтќанда‚ мезгiл їстеулерiнiѕ шаќтыќ маєынасы грамматикалыќ маєына емес. Кґлемдiк мезгiл їстеулер жалпы осы шаќтыќ ўєым бiлдiредi. Ќазiр‚ осы кезде‚ бїгiн‚ осы айда‚ биыл, т.б. Кґлемдiк мезгiл їстеулердiѕ горизонталь мезгiл їстеулерден айырмасы бўлар барлыќ шаќ формаларымен де тiркесе бередi. Биыл келдiм. Биыл келемiн. Биыл келiп жїрмiн. Колхозєа осы айда бардым. Колхозєа осы айда барамын. Колхозєа осы айда барып жїрмiн. Бїгiн їйде отырдым. Бїгiн їйде отырамын. Бїгiн їйде отырмын. Ќазiр сенi кґрдiм. Ќазiр сенi кґремiн. Ќазiр сенi кґрiп тўрмын. Жоєарыдаєы мысалдарєа ќараєанда‚ горизонталь мезгiл їстеулерi ґткен шаќ жəне келер шаќ етiстiк формаларымен тiркесiп‚ осы шаќ формасымен тiркеспейдi екен. Ал кґлемдiк мезгiл їстеулер етiстiктiѕ ґткен шаќ‚ келер шаќ жəне осы шаќ формаларымен тїгел тiркесе бередi. Олай болса, ауыспалы келер шаќ деп атап отырєан формамыз (барамын‚ барасыѕ‚ барады) негiзiнен ќай шаќќа жататындыєы осы кґлемдiк мезгiл їстеулерiмен тiркескенде аныќталады. Биыл жазамын‚ осы айда жазамын‚ бїгiн жазамын‚ ќазiр жазамын. Осы тiркестердiѕ барлыєында да жазамын формасы келер шаќ екендiгi аныќ бiлiнiп тўр. Ауыспалы келер шаќ формасы дəл сґйлеу кезiндегi болып жатќан iстi‚ ќимылды бiлдiре алмайды. Былайша айтќанда‚ дəл осы минутта не iстеп жатырсыѕ? деген сўрауєа жауап бере алмайды. Сондыќтан да мўныѕ негiзгi маєынасы – осы шаќтыќ емес‚ келер шаќтыќ. Ал осы шаќ маєынасында жўмсалу – оныѕ ауыспалы маєынасы. Ауыспалы келер шаќ формасы осы шаќ маєынасында жўмсалєанда ќимылдыѕ əртїрлi аєымын бiлдiредi: 1. Бiр затќа тəн ќимылдыќ ќасиеттi бiлдiредi. Мўнда ќимылдыѕ мезгiлдiк‚ шаќтыќ шегi болмайды. Ол їздiксiз‚ əрќашан болып тўрады. Мысалы‚ адам сґйлейдi‚ жылќы кiсiнейдi‚ балыќ суда жїзедi‚ ќўс кґкте ўшады. Ќына тасќа бiтедi‚ бiлiм басќа бiтедi, т.с.с. Бўл келтiрiлген мысалдардаєы ауыспалы келер шаќ формалары белгiлi бiр шаќтыќ маєына бiлдiрiп тўрєан жоќ. Ќимылдыѕ затќа байланысты жалпы ќасиетiн бiлдiрiп тўр.

Етістік 2. Ауыспалы келер шаќ формасы осы шаќ маєынасында бiреудiѕ кəсiбiн‚ немен шўєылданатынын бiлдiредi. Балыќшы балыќ аулайды. Ќойшы ќой баєады, т.б. 3. Жалпы осы шаќта болып жататын ќимылды‚ əрекеттi бiлдiредi. Мен институтќа барєанда‚ “Гоголь” кґшесiмен жїремiн. Ќаланыѕ шетiнен кiшкентай ґзен аєып жатады, т.б. Бiрiншi сґйлемде жїру iсi жалпы осы шаќта кїн сайын болып тўратынын бiлдiредi. Соѕєы сґйлемдегi ґзеннiѕ аєып жатуы жалпы осы шаќтаєы болып жататын кґрiнiс тїрiнде баяндалып тўр. 4. Ауыспалы келер шаќ формасы диалогты сґйлемдерде сґйлеу кезiнде болып жатќан ќимылды‚ iстi бiлдiре алады. – Ќайдан келесiѕ? – Кiтапханадан келемiн. – Ќайда барасыѕ? – Институтќа барамын. Мўндаєы етiстiктер сґйлеу кезiнде болып жатќан ќимылды бiлдiрiп тўр. Бiраќ бўл форманыѕ осы тəрiздi сґйлеу кезiндегi ќимылды бiлдiруi ґте сирек кездеседi. Ауыспалы келер шаќ формасында осы сияќты бiрдi-екiлi етiстiктер єана болмаса‚ жалпы олар дəл сґйлеу кезiнде болып жатќан болса‚ бiз оны студент жазады демеймiз‚ жазып жатыр немесе жазып тўр деймiз. Ауыспалы келер шаќ формасы ґткен шаќ маєынасында да жўмсалады. Əрине‚ бўл контекске жəне алдыѕєы сґйлемнiѕ мазмўнына байланысты болады. Мысалы‚ Ендi бай ауылдарыныѕ тыныш ќоймайтынын ойлаєан егiншiлер шўєыл кеѕес ќўрып‚ екi тїрлi байлау жасады. Алдымен ќаладаєы ўлыќќа крестьяндардыѕ куəлiгiн ќосып арыз жолдайды. Бўл арызбен осы тїнде‚ ќалаєа араласы бар‚ пысыќша жiгiт Серкеш жґнелдi (М. Əуезов). Бiрiншi сґйлемде баяндауыш жедел ґткен шаќ формасында‚ кейiнгi жалєас екi сґйлемнiѕ баяндауыштары ауыспалы келер шаќ формасында жўмсалып тўр. Бiраќ бўл екi сґйлемнiѕ баяндауыштары келер шаќ формасында болєанымен‚ бiрiншi сґйлемнiѕ баяндауышыныѕ əуенiне ќарай‚ бўлар да ґткен шаќ маєынасын бiлдiрiп тўр. Сґйтiп‚ ауыспалы келер шаќтыѕ маєынасы ґте кїрделi. Ол негiзiнен келер шаќќа жатќанымен‚ кґп жаєдайда жалпы осы шаќ маєынасын бiлдiредi. Сонымен ќатар алдыѕєы сґйлемнiѕ əуенiне ќарай‚ ґткен шаќтыќ ўєымда да жўмсала бередi.

Етістік ə) Болжалды келер шаќ Болжалды келер шаќ формасы етiстiк негiздерiне есiмшенiѕ -ар/-ер/-р жўрнаєы‚ сонан соѕ жiктiк жалєауы жалєану арќылы жасалады. Былайша айтќанда‚ болжалды келер шаќ форма – болжалды есiмшенiѕ жiктелген тїрi. Мўнда -ар/-ер/-р жўрнаєы – болжалды келер шаќтыѕ болжалды грамматикалыќ шаќ кґрсеткiшi. Болжалды келер шаќтыѕ жiктелуi болжалды есiмшенiѕ жiктелуi сияќты, болымсыз тїрi де болжалды есiмшенiѕ болымсыз тїрiмен бiрдей. Болжалды келер шаќ формасы сґйлеушiнiѕ сґйлеу кезiнен кейiн бiр ќимылдыѕ‚ iстiѕ болу-болмауы туралы сенiмдi тїрде айтпай‚ болжай айтуын бiлдiредi. Мен ертеѕ киноєа барамын немесе мен ертеѕ киноєа барармын дегенде‚ бiрiншi сґйлемде сґйлеушi ертеѕ киноєа баратыны туралы кесiмдi тїрде баяндап тўр‚ ал екiншi сґйлемде бару‚ бармауы əлi белгiсiз‚ болжай айтылып тўр. Бўл тўрєыдан ќараєанда‚ болжалды келер шаќ формасы сґйлеу кезiнен кейiнгi аќиќат шындыќ iстi бiлдiрмей‚ субъективтiк мəнде сґйлеушiнiѕ бiр iске кґзќарасын бiлдiредi‚ яєни ашыќ рай мəнiнде жўмсалмайды. Болжалды келер шаќ формасы бəлки деген сґздiѕ маєынасын (модальдыќ) бiлдiредi. Болжалды келер шаќ формасы маќал‚ мəтелдерде кґп кездеседi де‚ болжалдыќ мəнде емес‚ ашыќ рай мəнiнде айтылады. Боранды кїнi бала ќўтырар‚ Желдi кїнi ит ќўтырар (Маќал). Ґрiске ќарай мал ґсер‚ Ґзенiне ќарай тал ґсер (Маќал). Бала кїлкiге тоймас‚ Жаман ўйќыєа тоймас (Маќал). Бўл сґйлемдерде болжалды келер шаќ формасындаєы етiстiктер жалпы осы шаќ маєынасында жўмсалып тўр. б) Ниет келер шаќ Ниет келер шаќ етiстiк негiздерiне -маќ/-мек‚ -баќ/-бек‚ -паќ/ -пек немесе -маќшы/-мекшi‚ -баќшы/-бекшi‚ -паќшы/-пекшi жўрнаќтары‚ сонан соѕ жiктiк жалєаулары жалєану арќылы жасалады. Мўнда есiмше жўрнаќтары ниет келер шаќтыѕ грамматикалыќ кґрсеткiш ќызметiн атќарады.

Етістік Ниет келер шаќтыѕ жiктелуi* Жекеше Кґпше Мен жазбаќпын Бiз жазбаќпыз Сен жазбаќсыѕ Сендер жазбаќсыѕдар Сiз жазбаќсыз Сiздер жазбаќсыздар Ол жазбаќ

Олар жазбаќ Ниет келер шаќ форма сґйлеушiнiѕ немесе ќимыл иесiнiѕ сґйлеу кезiнен алдаєы кезде бiр iстi‚ ќимылды орындау ниетiн бiлдiредi. Бўл форманы осы кїнге дейiнгi ќазаќ тiлi оќулыќтарында мiндеттi келер шаќ деп атап келдi. Маєаш ґз аєасыныѕ бўл жайды тїсiнуi їстiрт екенiн бiлдiрмек (М. Əуезов). Ертеѕгi болатын тойєа Əбiш екеумiз де бармаќшымыз. Бўл сґйлемдерде баяндауыш ќызметiнде жўмсалып тўрєан етiстiктер ќимыл иесiнiѕ алдаєы ниетiн‚ бiр iстi алдынала орындау туралы ойын (жоспарлауын) бiлдiредi. Мўнда мiндеттiлiк маєына жоќ. Егер “Алєа” колхозы астыќ тапсыру жоспарын бiрiншi октябрьге дейiн орындауєа тиiстi немесе мiндеттi десек‚ мўнда мiндеттiлiк ўєым бар. Ал “Алєа” колхозы астыќ тапсыру жоспарын мерзiмiнен бўрын орындамаќшы дегенде‚ бўл – колхоздыѕ ниетi‚ ґзiнiѕ жоспарлауы. Сондыќтан -маќ (шы) формантты келер шаќ формасын ниет келер шаќ деп атаєан орынды. Шын мəнiнде ниет келер шаќ формасы сґйлеу кезiнен кейiн болатын ќимылды‚ iстi объективтiк шындыќ тїрiнде бiлдiрмейдi. Мўнда сґйлеушiнiѕ немесе ќимыл иесiнiѕ болашаќта бiр iстi‚ ќимылды орындау туралы ниетiн‚ ойын бiлдiредi‚ яєни ќимылєа субъективтiк ќатысты бiлдiредi. Кейде менiѕ жиналысќа баруым керек немесе мен ертеѕ бригадада жўмысшылар їшiн лекция оќуєа тиiспiн деген сґйлемдердiѕ орнына “бармаќпын”‚ “оќымаќпын” деп айтылуы мїмкiн. Бiраќ бўл – ниеттi келер шаќ форманыѕ негiзгi ґз маєынасы емес‚ ауыспалы маєынасы. Ескерту: Ниет есiмше едi жəне бол кґмекшi етiстiктерiмен тiркесiп‚ ниет ґткен шаќ формасын жасайды. Бўл сґйлеушiнiѕ немесе ќимыл иесiнiѕ сґйлеу кезiнен бўрын‚ келешекте бiр iстi‚ ќимылды орындауєа ниеттен гендiгiн бiлдiредi. Ќапан ауылєа ќайтпаќшы едi. Ќапан ауылєа ќайтпаќшы болды. * Ниет келер шаќ формаларыныѕ болымды жəне болымсыз тїрлерi ниет есiмшенiѕ жiктелген тїрiмен бiрдей.

Етістік Бўл екi сґйлемде де Ќапан сґйлеу кезiнен бўрын ауылєа ќайтуєа ойланєандыєын‚ ниеттенгендiгiн бiлдiрiп тўр. Бiраќ бўлардыѕ ґткен шаќтыќ маєынасы ашыќ рай мəнiнде емес. Ґйткенi бўл форма ґткен шаќпен де‚ келер шаќпен де ўштасып жатады. Ќапан келесi айда ќайтпаќшы едi немесе Ќапан келесi айда ќайтпаќшы болды деп‚ келер шаќ мезгiл пысыќтауышымен (келесi айда) тiркесiп айтылады да‚ Ќапанныѕ ќайтуы сґйлеу кезiнен бўрын жоспарланєанмен оныѕ орындалуы – болашаќтыѕ‚ келер шаќтыѕ iсi‚ яєни ол келесi айда ќайтады. Сонымен ќатар Ќапан былтыр ќайтпаќшы едi (болды) деп‚ ґткен шаќ мезгiл їстеуiмен де тiркесiп‚ ґткендегi ќимыл‚ iстi де бiлдiредi. Сґйтiп‚ ниет есiмшенiѕ едi‚ бол кґмекшi етiстiктерiмен тiркесуi арќылы жасалєан кїрделi формасы (келмек едi‚ келмек болды) ашыќ рай мəнiнде белгiлi грамматикалыќ шаќ маєынасын бiлдiрмейдi. Бўл сґйлеушiнiѕ жəне ќимыл иесiнiѕ сґйлеу кезiнен бўрын‚ келешекте бiр iстi‚ ќимылды орындауєа ниеттенгендiгiн‚ ойланєанын бiлдiредi. Ал ќимылдыѕ ґзi келер шаќпен де‚ ґткен шаќпен де ўштасып жатады. Ниет есiмшенiѕ едi кґмекшi етiстiгiмен тiркескен кїрделi формасы ќимыл иесiнiѕ сґйлеу кезiнен бўрын бiр iстi орындау туралы ойлаєан ойы екiншi бiр себептерге байланысты кїѕгiрттенiп‚ белгiсiзденiп ќалєандыєын кґрсетедi. Жолда Дəрмендерге жолыєып кiдiрiп ќалмаєанда‚ Маєаштыѕ ойы кешке “Ќоѕыр əулиеге” жетiп ќонбаќшы едi (М. Əуезов). Бўл сґйлемде ќонбаќшы едi деген кїрделi форма Маєаштыѕ ниетi‚ ойы екiншi бiр iспен‚ ќимылмен (жолыќпаєанда) ўштасу себептi‚ орындалмай ќалатын ќауiп туєандыєын аѕєартады. Ниет ґткен шаќтыѕ жiктелуi

Жекеше Кґпше Мен келмекшi едiм Бiз келмекшi едiк Сен келмекшi едiѕ Сендер келмекшi едiѕдер Сiз келмекшi едiѕiз Сiздер келмекшi едiѕiздер Ол келмекшi едi Олар келмекшi едi Жекеше Кґпше Мен келмекшi емес едiм Бiз келмекшi емес едiк Сен келмекшi емес едiѕ Сендер келмекшi емес едiѕдер Сiз келмекшi емес едiѕiз Сiздер келмекшi емес едiѕiздер Ол келмекшi емес едi Олар келмекшi емес едi

Етістік 3. Осы шаќ Осы шаќ – сґйлеу кезiнде болып жатќан ќимылды бiлдiретiн етiстiктiѕ формасы. Ґткен шаќ жəне келер шаќ формалары ќазаќ тiлiнде есiмше мен кґсемше формаларына жiктiк жалєауы жалєану арќылы жасалады; яєни есiмше мен кґсемше жўрнаќтары ґткен шаќ жəне келер шаќ формаларыныѕ грамматикалыќ шаќ кґрсеткiшi ќызметiн атќарады. Ал осы шаќтыѕ арнайы грамматикалыќ шаќ кґрсеткiшi жоќ. Ќазаќ тiлiнде осы шаќ ќалып етiстiктерiне жəне созылыѕќы сыпатќа жiктiк жалєауы тiкелей жалєану арќылы жасалады: Мен отырмын Бiз отырмыз Сен отырсыѕ Сендер отырсыѕдар Сiз отырсыз Сiздер отырсыздар Ол отыр Олар отыр Мен жазып жатырмын Бiз жазып жатырмыз Сен жазып жатырсыѕ Сендер жазып жатырсыѕдар Сiз жазып жатырсыз Сiздер жазып жатырсыздар Ол жазып жатыр Олар жазып жатыр Болымсыз тїрi жоќ сґзi арќылы жасалады. Мен жазып жатќан жоќпын Бiз жазып жатќан жоќпыз Сен жазып жатќан жоќсыѕ Сендер жазып жатќан жоќсыѕдар Сiз жазып жатќан жоќсыз Сiздер жазып жатќан жоќсыздар Ол жазып жатќан жоќ Олар жазып жатќан жоќ Созылыѕќы сыпат формасы осы шаќта‚ келер шаќта‚ ґткен шаќта да ќолданылады. Мысалы‚ мен оќып отырмын – осы шаќ‚ оќып отырдым – ґткен шаќ‚ оќып отырармын – келер шаќ. Келер шаќ жəне ґткен шаќ тїрiндегi грамматикалыќ шаќ кґрсеткiштерi -ды жəне -ар. Осы шаќ тїрiнде грамматикалыќ шаќ кґрсеткiшi жоќ. Негiзгi етiстiк оќып – кїрделi етiстiк формасыныѕ сґздік маєынасын бiлдiрiп тўр да‚ отыр кґмекшi етiстiгi – созылыѕќы сыпаттыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi -мын жiктiк жалєауы бiрiншi жаќты бiлдiрiп тўр. Сґйтiп‚ ќазаќ тiлiнде осы шаќты бiлдiретiн арнайы грамматикалыќ морфема жоќ. Наќ осы шаќтыќ маєына созылыѕќы сыпатќа жiктiк жалєауы тiкелей жалєану арќылы пайда болады. Созылыѕќы сыпаттыѕ осы шаќты бiлдiруi кґмекшi етiстiктердiѕ тїрiне ќарай əртїрлi болады. Отыр‚ тўр кґмекшi етiстiктерi ќимылдыѕ дəл сґйлеу кезiнде болып жатќанын

Етістік бiлдiредi: саєат жїрiп тўр‚ кїн жауып тўр‚ Иман кiтап оќып отыр, т.б. Ќырда ќазаќ‚ ойда ўлыќ болып‚ соѕына тїсiп отыр. ...Ќайсар мола ґзi де иесiз ґѕiрдiѕ ќара кїшiндей дґѕкиiп‚ суыќ мўѕмен ќарауытып тўр (М. Əуезов). Бўл сґйлемдерде созылыѕќы сыпат формасы їшiншi жаќта сґйлеу кезiнде болып жатќан ќимылды‚ кїйдi бiлдiрiп тўр. Жїр кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан созылыѕќы сыпаттыѕ осы шаќтыќ маєынасы кеѕiрек уаќытты ќамтиды. Мўныѕ шеѕберi ай‚ жылмен шектеледi. Мен биыл кружокќа ќатысып жїрмiн. Сейiт екiншi курста оќып жїр. Бўл сґйлемдерде ќатысып жїрмiн‚ оќып жїр кїрделi етiстiктерi дəл сґйлеу кезiнде єана болып жатќан ќимыл‚ əрекет емес‚ ўзаќ уаќыт iшiнде осы шаќта болып жатќан iстi бiлдiрiп тўр. Жїр кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан кїрделi етiстiктiѕ осы шаќ маєынасын ауыспалы келер шаќ формасы бiлдiре алады. Мысалы‚ Самат институтта оќып жїр деудiѕ орнына Самат институтта оќиды деп айтуєа болады. Сол сияќты‚ сен ќайда iстеп жїрсiѕ? немесе ќайда iстейсiѕ? – деп айтыла бередi. Жатыр кґмекшi етiстiгi салт етiстiкпен тiркескенде‚ наќ сґйлеу кезiнде болып жатќан ќимылды бiлдiредi. Су ќайнап жатыр‚ бала кїлiп жатыр‚ жиналыс жїрiп жатыр, т.б. Негiзгi етiстiк сабаќты етiстiктен болса‚ осы шаќтыѕ мезгiлдiк шеѕберi объектiнiѕ тїрiне ќарай əртїрлi болады. Мысалы‚ хат жазып жатыр жəне кiтап жазып жатыр дегенде‚ хат пен кiтаптыѕ кґлемi жазу iсiнiѕ шаќтыќ шеѕберiн белгiлейдi. Хат жазу 15–20 минуттыѕ iсi болса‚ кiтап жазу бiрнеше айєа созылуы мїмкiн. Сол сияќты‚ Дїйсен їйде кiтап оќып жатыр немесе Дїйсен институтта оќып жатыр дегенде де оќу iсiнiѕ шаќтыќ кґлемi екi сґйлемде екi тїрлi. Жатыр кґмекшi етiстiгi отыр‚ тўр‚ жїр кґмекшi етiстiктерiне ќараєанда кеѕ ќолданылады жəне солардыѕ орнына жўмсала бередi. Мысалы‚ мен хат жазып отырмын‚ сен сґйлеп тўрсыѕ‚ ол институтта оќып жїр деудiѕ орнына: мен хат жазып жатырмын‚ сен сґйлеп жатырсыѕ‚ ол институтта оќып жатыр деп ґзгертуге болады. Одан сґйлемнiѕ маєынасы ешќандай ґзгермейдi. Жатыр жəне тўр кґмекшi етiстiктерi арќылы жасалєан кїрделi етiстiктер ќимыл иесi болатын заттардыѕ ќимылын‚ iсiн бiлдiрумен ќатар олар табиєат ќўбылыстарыныѕ жəне бас-

Етістік ќа ќўбылыстардыѕ ґзгеру‚ ґту процесiн де бiлдiредi. Мысалы‚ жауын туралы отыр немесе жїр кґмекшi етiстiктерi айтылмайды. Жауын жауып тўр немесе жиналыс‚ конференция болып жатыр, т.с.с. Жатыр кґмекшi етiстiгi iстiѕ‚ ќўбылыстыѕ сґйлеу кезiнде ґтiп жатќанын бiлдiрсе‚ тўр кґмекшi етiстiгi ќимылдыѕ дəл сґйлеу кезiнде жəне їстiмiздегi кезде əрќашан уаќыт-уаќыт болып тўратындыєын бiлдiредi. Ендi бўлт бейнесi‚ аспан əлемi адам кґзiне кґрiнбейдi. Бiраќ жел дауылєа айналып‚ ґкiрiп тўр (М. Əуезов). Аудиторияда лекция болып жатыр. Комсомол жиналысы ай сайын болып тўр. Сґйтiп‚ дəл сґйлеу кезiнде болып жатќан iстi‚ ќимылды созылыѕќы сыпаттыѕ осы шаќ тїрi бiлдiредi. Созылыѕќы сыпаттыѕ осы шаќ тїрi жiктiк жалєауыныѕ I, II жаќќа тiкелей жалєануы арќылы жасалады: оќып отырмын‚ оќып отырсыѕ‚ оќып отыр, т.б. Созылыѕќы сыпат ґткен шаќ‚ келер шаќ формаларында да ќолданылады: мен оќып отырмын‚ сен оќып отырсыѕ‚ ол оќып отырмаќшы, т.б. Ќазаќ тiлiнде сґйлеу кезiнде болып жатќан iстi‚ ќимылды бiлдiретiн осы шаќ – созылыѕќы сыпаттыѕ жiктелген тїрi‚ яєни созылыѕќы сыпаттыѕ осы шаќ формасы сґйлеу кезiнде болып жатќан ќимылды бiлдiре алады. Осы шаќтыѕ ґзiнiѕ арнайы грамматикалыќ кґрсеткiшi жоќ. Жатыр кґмекшi етiстiгi арќылы жасалєан кїрделi етiстiк ґзбек‚ ўйєыр, таєы басќа тїркi тiлдерiнде тїбiрмен бiрiгiп‚ аффикске айналып кеткен. Хасен келе жатыр дегендi ўйєырша Хасен келиватиду десе‚ ґзбекше Хасен килияпти дейдi.

Етістік ІI ЌАЗIРГI ЌАЗАЌ ТIЛI (лекциялардыѕ текстерi) Лекциялардыѕ текстері

Лекциялардыѕ текстері ЌАЗАЌ ТIЛIНДЕГI ТЇБIР СҐЗДЕР МЕН СҐЗДIЅ ГРАММАТИКАЛЫЌ ФОРМАЛАРЫ Сґз сґз дыбыстарынан ќўралады. Кез келген дыбыстардыѕ жиынтыєы белгiлi ўєымды бiлдiре алмайды‚ сондыќтан да олар сґз де бола алмайды. Мысалы‚ абас ешќандай ўєымєа байланысты емес. Ал осындаєы дыбыстардыѕ орнын ауыстырып‚ еѕ соѕєы дыбысын сґздiѕ алдына шыєарсаќ‚ саба деген сґз пайда болады да‚ белгiлi ўєымды бiлдiредi. Саба сґзi сґйлеушiге де‚ тыѕдаушыєа да ќандай ўєымды бiлдiретiндiгi тїсiнiктi. Сґздiѕ дыбыстыќ ќўрамы ґзi бiлдiретiн ўєымнан тумайды‚ бўлар бiр-бiрiмен органикалыќ байланыста емес. Əр халыќ бiр ўєымды атау їшiн сґздi ґзi жасайды. Сондыќтан да əр халыќтыѕ тiлi əр басќа‚ олар жалпы халыќќа ортаќ ўєымды ґздерiнше əртїрлi атайды. Ќай тiлде болмасын əрбiр сґз ґзiнiѕ бiлдiретiн ўєымымен тыєыз байланысты. Бўлардыѕ арасындаєы байланысты сол тiлде сґйлейтiн халыќ ґзара бiр-бiрiмен ќатынас жасау‚ пiкiр алысу нəтижесiнде ќалыптастырады. Ќазаќ тiлiнде тас‚ орыс тiлiнде камень. Тас жəне камень сґздерiнiѕ бiлдiретiн ўєымы екеуiне бiрдей ортаќ‚ бiраќ бўлардыѕ дыбыстыќ ќўрамы екi басќа. Сол сияќты шопан жəне ќойшы сґздерi де бiр єана ўєыммен байланысты синоним сґздер. Егер сґздiѕ дыбыстыќ ќўрамы белгiлi ўєыммен органикалыќ байланыста болса‚ əр халыќ əр ўєымды əртїрлi атамас едi‚ сонымен бiрге бiр тiлде синоним сґздер де болмас едi. Əр халыќтыѕ тiлiндегi сґздерiнiѕ белгiлi ўєыммен байланысу дəрежесi бiрдей емес‚ яєни екi басќа тiлдiѕ сґзi де‚ оныѕ бiлдiретiн ўєымы да бастан-аяќ бiр-бiрiмен дəлме-дəл келе бермейдi. Мысалы‚ тас – камень‚ їй – дом‚ ќаєаз – бумага сґздерi екi тiлге бiрдей ортаќ ўєымдарды жеке сґздер арќылы бiлдiрiп тўр. Ал ќазаќ тiлiндегi ќарындас‚ аєа‚ нар сґздерiнiѕ ўєымын бiлдiретiн орыс тiлiнде жеке сґздер жоќ. Бўл сґздер орыс тiлiнде сґйлемшелер‚ сґз тiркестерi арќылы младшая сестра (ќарындас)‚ старший брат (аєа)‚ одногорбый верблюд (нар) деп аударылады. Сол сияќты орыстыѕ обувь‚ сеялка сґздерi ќазаќша аяќ киiм‚ тўќым сепкiш деп сґз тiркестерi арќылы берiледi.

Лекциялардыѕ текстері Бўл да сґздiѕ дыбыстыќ ќўрамы бiлдiретiн ўєыммен органикалыќ байланыста емес‚ əр халыќ ґз тiлiндегi байырєы сґздерiн ґздерi жасап ќалыптастыратынын дəлелдейдi. Əр халыќтыѕ ќоєамдыќ тўрмысына‚ экономикасына‚ əдетєўрпына байланысты сґздік ќўрамыныѕ да ґзiндiк ерекшелiктерi болады. Ќазаќ тiлi малшаруашылыєына байланысты сґздерге бай‚ ал орыс тiлi ауылшаруашылыєына‚ техникаєа байланысты сґздерге бай. Тiлi бiр-бiрiнен басќа халыќтардыѕ ґзара араласып‚ ќарымќатынас жасауы нəтижесiнде олардыѕ сґздерi де бiр-бiрiне ауысады. Мўндай бiр тiлден екiншi тiлге ауысќан сґздер ґздерiнiѕ бiлдiретiн ўєымдарымен бiрге даяр кїйiнде келедi. Мiне, осындай басќа тiлдерден‚ əсiресе‚ орыс тiлiнен ќазаќ тiлiне енген сґздер ќазаќ тiлiнiѕ сґздік ќўрамын молайтып байытуда їлкен рґл атќарады. Ќазаќ халќыныѕ ќоєамдыќ ќўрылысыныѕ‚ экономикасыныѕ‚ салт-санасыныѕ‚ əдет-єўрпыныѕ ґзгеруiне‚ дамуына байланысты‚ оныѕ сґздік ќорыныѕ негiзiнде‚ сґздік ќўрамы бiртiндеп кґбейiп‚ жетiлiп, ќатардаєы бай тiлге айналды. Негiзiнен ќазаќ тiлiнiѕ сґздік ќорына сґз элементтерiне бґлiнбейтiн байырєы негiзгi тїбiр сґздер жатады. Негiзгi тїбiр сґздердiѕ ќалай пайда болєандыєын‚ этимологиясын аныќтау мїмкiн емес. Ал ќазаќ тiлiнiѕ сґздік ќўрамына енетiн басым кґпшiлiгi сґз тудырушы ќосымшалар арќылы жасалєан ќосымшалы тїбiр сґздер. Ќай тiлде болмасын ќосымшалы тїбiр сґздер ґзiне ўйытќы болєан негiзгi тїбiр сґздерден маєынасы жаєынан да‚ дыбыстыќ ќўрамы жаєынан да бїтiндей ажырап кетпейдi‚ сол ўйытќы сґзбен белгiлi дəрежеде байланыста болады. Сондыќтан да туынды тїбiр сґздердiѕ этимологиясын‚ ќандай сґзден пайда болєандыєын бiлу ќиын емес. Туынды тїбiр сґздер ќоєамдыќ ґмiрде жаѕадан пайда болєан ўєымды атау ќажеттiгiнен туєан сґздер. Электрлендiру‚ мўздатќыш‚ балмўздаќ‚ колхозшы сґздерi осы совет ґкiметi кезiнде пайда болєан сґздер. Ќазаќ тiлiнде туынды тїбiр сґздердiѕ жасалу тəртiбi əртїрлi: ашудас‚ белбеу сґздерi екi сґздiѕ бiрiгуi арќылы жасалса‚ билiк‚ бiлгiш‚ ойла сґздерi аффикс арќылы жасалєан сґздер. Сонымен бiрге тўраќты тiркестегi екi сґз маєынасы жаєынан тўтасып‚ бiр лексикалыќ бїтiн (единица) болып ќалыптасќан тiркестi тїбiр сґздер де сґз табынан табылады (кїнi бўрын‚ таѕ ќал‚ бас таѕєыш‚ ќара торы, т.б.). Ќазаќ тiлiндегi негiзгi тїбiр сґздер жəне туынды тїбiр сґздер (ќосымшалы‚ бiрiккен‚ тiркестi‚ ќос) тїбiр сґздер деп аталады

Лекциялардыѕ текстері ќўбылыстарды ќалай болса солай‚ кез келген дыбыстардыѕ жиынтыєынан немесе кез келген сґздердiѕ тобынан ќўрала бермейдi. Əрбiр грамматикалыќ ќўбылыстыѕ тўраќты ќалыптасќан жїйелi тəртiбi бар. Əрине‚ грамматикалыќ ќўбылыстардыѕ ќалыптасќан жїйелi тəртiбi əр тiлде əр басќа. Тїркi тiлдерiнiѕ грамматикасыныѕ ќалыптасќан жїйелi тəртiбiн морфология тўрєысынан сґз таптары, тїбiр сґздердiѕ тўлєалары мен сґз таптарыныѕ грамматикалыќ формалары белгiлейдi. Синтаксистiк тўрєыдан‚ сґздердiѕ бiр-бiрiмен байланысу амалдары мен байланысу формалары‚ сґйлем тїрлерi‚ сґйлем мїшелерiнiѕ сґйлемдегi орын тəртiбi белгiлейдi. Ќўрылысы əр басќа тiлдердiѕ сґздерiнiѕ морфологиялыќ ќўрылымы да‚ олардыѕ ќалыптасќан жїйелi тəртiбi де əр басќа. Ќазаќ тiлiндегi сґздердiѕ морфологиялыќ ќўрылымын‚ олардыѕ жїйелi тəртiбiн дəлiрек тїсiну їшiн оны орыс тiлiмен салыстырып талдауды маќўл кґрдiк. Орыс тiлiндегi сґздердiѕ ќўрамы тїбiр морфема (корневая морфема)‚ аффикстiк морфема (аффиксальные морфемы) деп аталады да‚ соєан сəйкес талданады. Əрине‚ осы əдiспен талдау орыс тiлi їшiн дўрыс та заѕды. Ґйткенi орыс тiлiндегi корневая морфема бiр сґздiѕ ќўрамында тўрып‚ сол сґздiѕ мазмўнын бiлдiргенiмен‚ ол толыќ сґз емес‚ сґздiѕ мўќылы – бґлшегi єана. Ол аффикстiк морфемалармен бiрiккенде єана толыќ сґз дəрежесiне жетiп‚ лексика-грамматикалыќ бїтiн бола алады. Орыстыѕ читал‚ читаю‚ читать сґздерiнiѕ ортаќ тїбiрi – чита (корневая морфема) ґз алдына дербес сґз емес‚ ол тек аффикстiк морфемалармен бiрiгiп ќана толыќ маєыналы дербес сґз болып тўр. Читать сґзiнiѕ лексикалыќ маєынасы мен грамматикалыќ маєынасы органикалыќ байланыста. Сондыќтан да читать сґзi лексика-грамматикалыќ бїтiн деп аталады. Демек‚ орыс тiлiндегi сґздер грамматикалыќ формаєа енгенде єана толыќ маєыналы дербес сґз болып‚ сол тiлдiѕ сґздік ќўрамына ене алады. Ќазаќ тiлiнiѕ сґздік ќўрамы жеке тїбiр сґздерден тўрады. Яєни ќазаќ тiлiндегi əрбiр тїбiр сґз – ґз алдына толыќ маєыналы дербес сґз‚ лексикалыќ бїтiн. Сґздiѕ грамматикалыќ формасы тїбiр сґзге форма тудырушы ќосымша жалєану арќылы жасалады. Ал грамматикалыќ формадаєы сґздердiѕ лексикалыќ маєынасын тїбiр сґз бiлдiрсе‚ оныѕ грамматикалыќ формасын форма тудырушы ќосымша белгiлейдi де‚ бўлардыѕ аражiгi айќын кґрiнiп тўрады.

Лекциялардыѕ текстері тəрiздi ґзiнiѕ бастапќы ќалпын саќтайды. Бiраќ бўлар зат есiмнiѕ мужской родын бiлдiретiн грамматикалыќ форма болып саналады. Ал ќазаќ тiлiндегi тїбiр сґздер грамматикалыќ форма емес‚ олар сґз таптарыныѕ форма тудырушы ќосымшаларымен тїрленгенде єана грамматикалыќ формаєа енедi. Ќазаќ тiлi грамматикаларында “зат есiмнiѕ жекеше формасы”‚ “сын есiмнiѕ жай шырай формасы”‚ “атау септiк”‚ “рай категориясы”‚ “негiзгi етiс” деген грамматикалыќ терминдер бар. Бiраќ осы терминдерге сəйкес арнайы грамматикалыќ формалар жоќ. Тїркi тiлдерiнде тек – бiрiншi жаќ баяндауыштыќ жiктiк формада ќолданылєан сґздер єана арнайы грамматикалыќ кґрсеткiшi арќылы жекеше‚ кґпше болып бґлiнедi. Мысалы‚ мен студентпiн‚ бiз студентпiз. Мен барамын‚ бiз барамыз, т.б. Онда да мўндаєы жекешелiк маєына жiктiк жалєауынан туатын ќосалќы маєына. Сондыќтан да бўл форма грамматикаларда жекешелiк форма деп аталмай‚ жiктiк форма деп аталады. Бўдан басќа жекешелiктi бiлдiретiн арнайы форма тудырушы ќосымша жоќ. Сол сияќты атау септiгiнiѕ‚ жай шырайдыѕ‚ негiзгi етiстiѕ ґздерiне тəн арнайы форма тудырушы ќосымшалары – грамматикалыќ кґрсеткiштерi жоќ. Олай болса‚ бўлар грамматикалыќ форма да емес‚ тек тїбiр сґздер. Ќай тiлде болмасын əрбiр ўєым жеке-жеке сґздермен аталады. Заттыќ ўєымдар зат есiм‚ заттыѕ сапасы мен əртїрлi белгiлерi туралы ўєымдар сын есiм‚ заттыѕ санын бiлдiретiн ўєымдар сан есiм‚ заттыѕ ќимылын‚ кїйiн бiлдiретiн ўєымдар етiстiк жəне басќа ўєымдар да осы тəрiздi белгiлi сґз таптарына жатып‚ арнайы грамматикалыќ терминдермен аталады. Əрбiр тїбiр сґз белгiлi ўєымныѕ атауы да‚ оныѕ бiлдiретiн ўєымы сґздiѕ лексикалыќ маєынасы болып саналады. Əрбiр тїбiр сґз – лексикалыќ единица. Тїбiр сґздi лексикалыќ единица дегенде‚ оны лексикологияныѕ єана объектiсi‚ морфологияєа ќатысы жоќ деген ўєым тумасќа керек. Тїбiр сґздер де‚ сґздiѕ грамматикалыќ формалары да‚ шылау сґздер де‚ ќосымшалар да – əрќайсысы морфологиялыќ единицалар. Бўлардыѕ барлыєы да морфологияныѕ зерттейтiн объектiлерi. Осы аталєан морфологиялыќ единицалардыѕ iшiнен тїбiр сґздер лексикологияныѕ да объектiсi болып саналады. Демек‚ тїбiр сґздер əрi морфологияныѕ‚ əрi лексиканыѕ объектiсi. Олар сґз таптарына ќатысты жəне жасалу тəсiлдерi (тўлєалары) жаєынан морфологияныѕ ќарамаєына енсе‚ олардыѕ əр тїрлi маєыналыќ типтерiн‚ шыєу тґркiнiн‚ этимологиясын‚ даму тарихын‚ стильдiк

Лекциялардыѕ текстері сґздiѕ грамматикалыќ формасын айырып ќарау ќажет. Мўныѕ їшiн‚ əсiресе сґз тудырушы ќосымшалар мен грамматикалыќ форма тудырушы ќосымшалардыѕ басты белгiлерiне сїйене отырып бўлардыѕ аражiгiн аныќтау тiл бiлiмiнiѕ еѕ басты проблемалыќ мəселелерiнiѕ бiрi болуы керек. Демек‚ ќазаќ тiлi сґздерiнiѕ морфологиялыќ ќўрылымын орыс тiлiнiѕ їлгiсiмен аныќтау дўрыс емес. Ґйткенi бўл екi тiлдегi сґздердiѕ морфологиялыќ ќўрылымы екi басќа‚ екi жїйеде ќалыптасќан. Ќазаќ тiлiндегi сґздердiѕ морфологиялыќ ќўрлымын екi тўрєыдан ќарау керек. Бiрiншiсi – сґздiѕ лексикалыќ маєынасын бiлдiретiн тїбiр сґз. Тїбiр сґздердiѕ ќўрамы жасалу тəсiлiне ќарай негiзгi‚ ќосымшалы‚ бiрiккен‚ ќосарлы жəне тiркестi болып келедi де‚ бўлар тїбiр сґздердiѕ лексика-грамматикалыќ тобына жатады. Осы аталєан əр тўлєадаєы тїбiр сґздер iшкi мазмўнына ќарай лексика-грамматикалыќ топтарєа бґлiнiп‚ сґз таптарын ќўрайды. Тїбiр сґздер лексикалыќ бїтiн ретiнде тiлдiѕ сґздік ќўрамын жасайды. Екiншiсi – сґздiѕ грамматикалыќ формасы‚ ол тїбiр сґздерге грамматикалыќ форма тудырушы ќосымшалар жалєану арќылы жасалады. Сґздiѕ грамматикалыќ формасы морфологиялыќ бїтiн болып саналады да‚ сол кїйiнде тiлдiѕ сґздік ќўрамына енбейдi. Демек‚ ќазаќ тiлiндегi сґздер тїбiр сґздер жəне сґздiѕ грамматикалыќ формалары болып їлкен екi топќа бґлiнедi. Сґздердiѕ бiлдiретiн ўєымдары олардыѕ лексикалыќ маєынасы болып саналады да‚ сол лексикалыќ маєынаны тїбiр сґздер бiлдiредi. Тїбiр сґздер əртїрлi ўєымныѕ атауын бiлдiруiне сəйкес‚ олардыѕ лексикалыќ маєыналары ґзара маєыналыќ топтарєа – сґз таптарына бґлiнедi. Сонымен бiрге олардыѕ ќўрамы да стандарт тїрде емес‚ əртїрлi тəсiлдер арќылы жасалады. Мысалы‚ їй‚ сґйле‚ белбеу‚ аќылды‚ кешке‚ он бес сґздерi лексика-семантикалыќ мазмўнына ќарай бiрнеше сґз таптарына бґлiнсе‚ ќўрамына ќарай тўлєалары да əртїрлi. Тїбiр сґздер сґз табы жəне жасалу тəсiлi жаєынан морфологияєа ќатысты болса‚ олардыѕ əртїрлi маєыналыќ типтерiн‚ шыєу тарихын‚ этимологиясын‚ стильдiк ерекшелiктерiн‚ фразаєа ќатысын лексикология ќарастырады. Сонымен бiрге олар статикалыќ ќалыпта тўрып сґздіктерге енедi жəне тiлдiѕ сґздік ќўрамын жасайды. Демек‚ ќазаќ тiлiндегi тїбiр сґздер‚ негiзiнен‚ лексикологияныѕ объектiсi болып саналады да лексикалыќ бїтiнге жатады.

Лекциялардыѕ текстері ќосымшалы тїбiр сґздер бар. Бўлар негiзгi тїбiрден емес‚ бiрiккен тїбiрден‚ ќысќарєан сґздерден‚ тiптi кейбiр грамматикалыќ формалардан да (есiмше‚ тўйыќ етiстiк) жасалатынын аѕєартады. Сондыќтан ќосымшалы тїбiр сґздiѕ аныќтамасы – бiр сґзге сґз тудырушы ќосымша жалєану арќылы жасалєан жаѕа маєыналы сґздi ќосымшалы тїбiр деп атаймыз десе‚ дəлiрек болар едi. Ќазаќ тiлiндегi ќосымшалы тїбiр мынадай сґздерден жасалады: негiзгi тїбiрден: бiлiм‚ тўзда‚ биле; ќосымшалы тїбiрден: бiлiмсiз‚ кїлiмде‚ бїрмеле; бiрiккен тїбiрден: жалаѕашта‚ жалаѕќабатта‚ белбеулiк (мата); есiмше формаларынан: кґргенсiз‚ кґргендi‚ бiлместiк‚ айтарлыќ‚ жерлiк; тўйыќ етiстiктен: байлаулы‚ ерттеулi‚ жегулi (арба), оќулыќ, т.б. Ќосымшалы тїбiр сґздерде жаѕа сґз жасауда басты рґл атќаратыны – еѕ соѕєы сґз тудырушы ќосымша. Сондыќтан жалаѕашта‚ айырбаста‚ белбеулiк тəрiздi сґздердi ќосымшалы тїбiрге жатќызєан жґн. Ґйткенi мўндаєы жалаѕаш‚ айырбас‚ белбеу бiрiккен тїбiр сґз болєанымен, оларєа сґз тудырушы ќосымша жалєану арќылы жаѕа маєыналы сґз жасалып тўр. Ќосымшалы тїбiр сґздiѕ ќўрамында бiрнеше сґз тудырушы аффикстер болуы мїмкiн. Мысалы‚ жаєымпаздан‚ бiлгiшсiн‚ бiлiмсiздiк, т.б. Мўнда əрбiр аффикс аныќ кґрiнiп тўрады. Мўндай сґздерде жаѕа сґз тудырып тўрєан соѕєы аффикс болып саналады. Ал сґздiѕ ќалєан бґлiгi сол жаѕа сґзге ўйтќы болады. Бiлгiшсiн сґзiн тудырып тўрєан -сiн аффиксi‚ оєан ўйытќы болып тўрєан – бiлгiш сґзi. Бiлгiш сґзi де ќосымшалы тїбiр‚ оны тудырып тўрєан -гiш аффиксi. Кейбiр ќосымшалы тїбiр сґздердiѕ ќўрамындаєы тїбiр сґздердiѕ дыбыстыќ жаєы кґнеленiп‚ ќосымшасыз ґз алдына дербес ќолданылмай‚ тек ќосымшалы тїрiнде єана лексикалыќ маєынаєа ие болады. Мысалы: оян‚ оят‚ ояу. Бўл сґздердiѕ лексикалыќ маєыналары əртїрлi болєанымен‚ бəрiне бiрдей ортаќ бiр маєынаєа байланысты екендiгi аѕєарылып тўр. Бiр тїбiрден əртїрлi сґз тудырушы аффикс жалєану арќылы жасалєан ќосымшалы тїбiр сґздердiѕ лексикалыќ маєыналары əртїрлi болады. Бiраќ олардыѕ маєыналары ўйытќы сґздiѕ маєынасынан бїтiндей їзiлiп‚ ажырап кетпейдi. Сондыќтан ондай сґздер тїбiрлес сґздер деп аталады да‚ формасы жəне маєынасы жаєынан ґзара жаќын болады. Мысалы: сусын‚ сусыз‚ сулыќ‚ сушы‚ суат‚ сула сґздерiнiѕ лексикалыќ маєыналары əр басќа‚ əрќайсысы ґз алдына жеке сґз. Бiраќ бўлардыѕ маєыналары су сґзiмен байланысты. Ќосымшалы тїбiр сґздер ґзара екi тїрлi жолмен топтасады. Бiрiншiсi – бiр сґзге əртїрлi сґз тудырушы аффикстер жалєа-

Лекциялардыѕ текстері бастапќы сґз табыныѕ ќўрамында ќалады. Мўндай ќўбылыс – барлыќ тiлдерге де ортаќ ќасиет. Бiр сґз табынан екiншi бiр сґз табына айналєан туынды тїбiрдiѕ ќўрамындаєы ќосымшалы сґз тудырушы екендiгi ешќашан кїмəн тудырмайды. Мысалы: биле‚ кетiк‚ ойна‚ кешкi‚ кґгер‚ аєар, т.с.с. Сонымен бiрге зат есiмнен зат есiм тудыратын сґз тудырушы ќосымшалардыѕ да ќызметi талас тудырмайды. Ґйткенi зат есiм‚ басќа да сґз таптарымен салыстырєанда‚ наќты ўєымєа ќатысты сґз табы. Сондыќтан да зат есiмнiѕ ќўрамындаєы ќосымшаныѕ жаѕа сґз тудырып тўрєандыєы немесе сол сґздiѕ тек сыртќы тўлєасын ґзгертiп‚ грамматикалыќ маєына їстеп тўрєандыєы аныќ сезiлiп тўрады. Бастыќ‚ сґздік‚ ќойшы немесе ќойлар‚ ауылєа‚ кґѕiлiм дегенде алдыѕєы їш сґз туынды тїбiр – лексикалыќ бїтiн‚ ал соѕєы їш сґз грамматикалыќ форма екендiгi ешќандай талас тудырмайды. Ал сґз тудырушы ќосымшалар дерексiз ўєымды бiлдiретiн сын есiм‚ етiстiк тəрiздi сґздерге жалєанып‚ сол сґз таптарын екiншi сґз табына ґзгертпесе‚ олардыѕ лексикалыќ бїтiнге жататын жаѕа туынды тїбiр сґз тудырып тўрєандыєын немесе жалєанєан сґзiне грамматикалыќ маєына їстеп тўрєандыєын айыру ќиын. Мысалы‚ ќазаќ тiлi грамматикаларында сарєыш – сарыраќ‚ аќшыл – аєыраќ‚ ќоѕырќай – ќоѕырлау сґздерiнiѕ ќўрамындаєы -єыш‚ -шыл‚ -ќай жəне -раќ‚ -лау ќосымшаларын бiр рамкада ќарап‚ сґз тїрлендiрушi ќосымшаєа жатќызады. Сырт ќараєанда‚ -єыш‚ -шыл‚ -ќай ќосымшалары жалєанєан сґзiнiѕ iшкi мазмўнын ґзгертпей‚ тек грамматикалыќ маєына їстеп тўрєан тəрiздi кґрiнедi. Шын мəнiнде бўлар сґз тудырушы ќосымшаєа жатады да‚ сарєыш‚ аќшыл‚ ќоѕырќай сґздерi лексикалыќ бїтiнге жататын туынды тїбiр сґздер. Олай дейтiнiмiз‚ бiрiншiден‚ -єыш‚ -шыл‚ -ќай ќосымшалары бiрдi-екiлi сґздiѕ єана ќўрамында кездеседi. Ал грамматикалыќ форма тудырушы (сґз тїрлендiрушi жəне форма тудырушы) ќосымшаныѕ басты белгiсi – ол азєана сґзбен шектелмейдi‚ бiр сґз табын немесе сґз табыныѕ белгiлi бiр тобын тїгелдей ќамтып‚ грамматикалыќ абстракция жасайды. Мысалы‚ -раќ‚ -лау ќосымшалары – сапалыќ сын есiмдердi тїгел ќамтитын шырай формасыныѕ грамматикалыќ кґрсеткiштерi. Яєни шырай формалары – грамматикалыќ абстракция. Екiншiден‚ жалпы тiл бiлiмi ќаєидасы бойынша‚ бiр категорияєа жататын грамматикалыќ формалардыѕ ќосымшалары бiрiнiѕ їстiне бiрi жалєанбайды. Мысалы‚ септiк формаларыныѕ ќосымшалары бiрiнiѕ їстiне бiрi жалєанбайды. Жiктiк‚ тəуелдiк‚ кґсемше‚ есiмше категорияларына жататын жеке грамматикалыќ формалардыѕ ќосымшалары да бiрiнiѕ

Лекциялардыѕ текстері їстiне бiрi жалєанбайды. Ал сарєыш‚ аќшыл‚ ќоѕырќайлау деп шырай формаларымен тїрлендiруге болады. Олай болса‚ -єыш‚ -шыл‚ -ќай ќосымшаларын форма тудырушы ќосымша деп тану дўрыс емес. Бўлар – сґз тудырушы ќосымшалар. Сол сияќты етiстiктен сґз тудырушы ќосымша жалєану арќылы жасалєан туынды тїбiр етiстiктердi де кейде лексикалыќ бїтiн (туынды тїбiр) немесе етiстiктiѕ грамматикалыќ формасы екендiгiн айыру ґте ќиын. Ќазаќ тiлiнде -ла/-ле‚ -да/-де‚ -та/-те ќосымшаларыныѕ сґз тудырушы екендiгi ешќандай дау тудырмайды. Ал тiстеле‚ ќамала‚ шўќыла сґздерiнiѕ ќўрамындаєы -ла/-ле ќосымшалары жалєанєан сґздерiнiѕ маєынасын ґзгертпей‚ оларєа тек дїркiндiк‚ кґптiк маєына їстеп тўрєан тəрiздi‚ бiраќ мўндай сґздер тґрт-бестен артпайды. Сонымен бiрге -ла/-ле‚ -да/де‚ -та/-те ќосымшасы арќылы жасалєан туынды тїбiр етiстiктер тўлєасы жаєынан бiр типтес болєанымен‚ олардыѕ iшкi сґздік маєынасы алуан тїрлi болып келедi‚ дїркiндiк (тiстеле‚ ќамала‚ желкеле‚ ќамшыла), объектiге ќатысты (балала‚ бўзаула‚ ќўлында)‚ салт (шула‚ зарла‚ ґкпеле)‚ сабаќты (тўзда‚ аныќта), таєы басќалар. Ќорытып айтќанда‚ сґз тудырушы ќосымша їш тїрлi шартќа жауап беретiн болады. Бiрiншiден‚ жалєанєан сґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертiп‚ жаѕа маєыналы туынды тїбiр сґзге айналдырады. Екiншiден‚ сґз тудырушы ќосымшалар туынды тїбiр сґзге ўйытќы болатын сґздерге талєап жалєанады. Олар кез келген сґзге жəне грамматикалыќ формаларєа‚ жалќы есiмдерге‚ жiктеу есiмдiктерiне жалєанбайды. Їшiншiден‚ сґз тудырушы ќосымша жалєанєан туынды тїбiр сґз белгiлi бiр сґз табына тəн лексикалыќ бїтiн болып сґздік ќўрамєа енедi де сол кїйiнде тїсiндiрмелi жəне екi тiлдiк сґздіктерде ќолданылады. Тїркологиялыќ еѕбектерде сґз тудырушы аффикске жатќызылып жїрген бiрнеше ќосымшалар жоєарыда кґрсетiлген шарттарєа толыќ сəйкес келе бермейдi. Бўларєа -єы/-гi‚ -ќы/-кi; -шы/-шi; -лыќ/-лiк‚ -дыќ/-дiк‚ -тыќ/-тiк; -сыз/-сiз; -ша/-ше; -дай/-дей‚ -тай/-тей жатады. Бўлардыѕ iшiнде -єы/-гi‚ -ќы/-кi‚ -шы/-шi ќосымшалары тїбiр сґздерге жалєанєанда сґз тудырушы морфемаларєа ќойылатын шарттарєа толыќ жауап бередi. Яєни жалєанєан сґздерiнiѕ маєынасын ґзгертiп‚ жаѕа маєыналы туынды тїбiр сґз тудырады. Екiншiден‚ бўлар кез келген сґздерге жалєана бермей‚ туынды тїбiр сґзге ўйтќы болатын сґздерге талєап жалєанады. Ґйткенi əрбiр жаѕа сґз ќоєам ґмiрiнде пайда болєан‚ жаѕа ўєымды атау ќажеттiгiнен туады. Мысалы‚ ќазаќ тiлiнде ќойшы‚ сиыршы‚

Лекциялардыѕ текстері сырласады. Берi таман жїрiѕкiре. Бекер ќуланба дегенде‚ татаулас‚ сырлас‚ ќулан‚ жїрiѕкiре сґздерiнiѕ ќўрамындаєы -лас‚ -лан ќосымшалары екi элемент-тен (-ла+с‚ -ла+н), ал -iѕкiре ќосымшасы їш элементтен (-iѕ+кi+ре) ќўралєан ќўранды жўрнаќтар. Бўлар ґйткенi сґз ќўрамында келгенде жеке элементтерiне бґлiнбей‚ бiртўтас ќызмет атќарады. Мысалы: татулас‚ сырлас‚ ќулан сґздерiнде жаѕа сґз тудырып тўрєан соѕєы -с‚ -н ќосымшалары емес. Себебi татула‚ сырла‚ ќула деген сґздер жоќ. Олар туынды сґздерге ўйытќы бола алмайды. Бўл жерде туынды тїбiрлерге ўйытќы сґздер тату‚ сыр‚ ќу сґздерi де‚ бўлардан жаѕа сґз тудырып тўрєан -лас‚ -лан ќўранды жўрнаќтар. Жїрiѕкiре сґзi осы тəрiздi ўйытќы сґз – жїр‚ ал – iѕкiре – ќўранды аффикс. Ендi їйдегi‚ сендегi сґздерiнiѕ ќўрамындаєы -да‚ жəне -гi ќосымшаларын зорлыќпен бiрiктiрiп‚ бiр єана ќўранды морфема деп їйрету тiл бiлiмiнде їлкен ќиянат. Ґйткенi бўл екi ќосымша əрќайсысы ґз алдына жеке ќызмет атќарады. Жатыс септiк жалєауы (-да/-де) ґзi жалєанєан сґзiне мекендiк‚ мезгiлдiк маєына їстесе‚ оєан жалєанєан -єы/-гi ќосымшасы функциялыќ (атрибут) маєына їстейдi. Їшiншiден‚ сґз тудырушы ќосымша жалєанєан сґз белгiлi бiр сґз табына тəн лексикалыќ бїтiн болып ќалыптасады да сґздік ќўрамєа енедi. Ондай сґздер тiл бiлiмiнде туынды тїбiр деп аталады. Ал жатыс септiгiнде -єы/-гi ќосымшасы жалєанєан сґздердi туынды тїбiрдiѕ ќатарына ќосу – тiлдiк фактiге бїтiндей ќайшы. Мысалы‚ Дїйсенбайдаєы‚ їйлерiндегi‚ сендегi сґздерiн туынды тїбiр сын есiмге жатќызу ешќандай ќисынєа келмейдi-аќ. Жатыс септiгiне -єы/-гi ќосымшасы жалєанєан сґздердiѕ туынды тїбiр сґз емес‚ аныќтауыш ќызметiнде жўмсалатын грамматикалыќ форма екендiгiн мынадай сґздердi салыстыру арќылы да байќауєа болады: ќысќы - ќыстаєы‚ жазєы - жаздаєы‚ тїнгi - тїндегi‚ тґменгi - тґмендегi, т.б. Мўнда алдыѕєылары ќатыстыќ сын есiм де‚ соѕєылары жатыс септiгiнде функциялыќ ќызмет їстейтiн грамматикалыќ формалар. Ќазаќ тiлiнде -шы/-шi ќосымшасы да тїбiр сґздермен єана шектелмейдi. Ол етiстiктiѕ кейбiр грамматикалыќ формаларына да жаппай жалєанады. Ќимыл есiмi формасына (бару‚ келу) -шы/-шi ќосымшасы жалєанып‚ iс-əрекеттiѕ‚ ќимылдыѕ иесiн бiлдiретiн етiстiктiѕ грамматикалыќ формасын тудырады. Тойєа барушылардыѕ iшiнде Ќасымныѕ Тґкенi де бар. Тґкен осы кїнде жастарєа аќыл айтушы‚ жґн сiлтеушi аєа iспеттi. Бўл сґйлемдерде барушы‚ аќылшы‚ айтушы‚ жґн сiлтеушi

Лекциялардыѕ текстері сґздерiнiѕ ќўрамындаєы -шы/-шi ќосымшасы жаѕа сґз тудырып тўрєан жоќ. Ґйткенi бўлар сґздік ќўрамєа енетiн ќалыпты даяр туынды тїбiр емес‚ олар тек сґйлемде уаќытша ќолданылатын грамматикалыќ формаєа жататын сґздер. Ќимыл иесi формасы (келушi‚ сґйлеушi) едi кґмекшi етiстiгiмен тiркескенде‚ -шы/-шi ќосымшасыныѕ форма тудырушылыќ ќызметi аныќ кґрiнедi. Тґбемiзден су шїмектеп аєушы едi... Əкемiз ўрыспаушы едi‚ аќылын айтушы едi (Є. Сланов. “Дґѕ асќан”). Ол кезде бўл жерде ќасќыр‚ тїлкi болмаушы едi. Тiлiмiзде тергеушi‚ оќушы‚ оќытушы‚ жазушы‚ сатушы тəрiздi зат есiмге айналєан сґздер бар. Бўлар сґздік ќўрамєа енетiн лексикалыќ бїтiндер. Бiраќ мўндай сґздер -шы/-шi ќосымшасыныѕ сґз тудыру ќызметiнен пайда болєан сґздер емес‚ олар белгiлi бiр ўєымды ўдайы ќолданылу нəтижесiнде ќимыл иесi формасынан семантикалыќ тəсiлмен зат есiмге айналєан сґздер. Семантикалыќ тəсiл арќылы пайда болєан зат есiмдердiѕ шын маєынасы сґйлемде єана ашылады. Мысалы: Оќушы мектептен ќайтты. Самат кiтапты кґп оќушы едi. Алдыѕєы сґйлемде оќушы сґзi зат есiм болып ќалыптасќан. Ал екiншi сґйлемдегi оќушы сґзi етiстiктiѕ ќимыл иесi маєынасын бiлдiретiн субстантив форма. Ќазаќ тiлiндегi -ушы формантты зат есiмдер -шы жўрнаєыныѕ сґз тудырушылыќ ќызметiнен пайда болєан сґздер емес‚ олар ќимыл иесi формасыныѕ белгiлi бiр заттыќ ўєымда ўдайы ќолданылу нəтижесiнде‚ семантикалыќ тəсiлмен‚ зат есiм болып ќалыптасќан сґздер. -шы/-шi ќосымшасы есiмшенiѕ -маќ/-мек‚ -баќ/-бек‚ -паќ/ -пек формасына жалєанып‚ оныѕ грамматикалыќ маєынасын наќтылай тїскенi болмаса‚ айтарлыќтай ґзгерiс ендiрмейдi. Самат ертеѕ келмек немесе Самат ертеѕ келмекшi дегенде екеуiнiѕ арасында айтарлыќтай маєыналыќ айырма жоќ. Бўлар бiрiнiѕ орнына бiрi ќолданыла бередi. -шы/-шi ќосымшасы бўйрыќ жəне шартты рай формаларына да тїгел жалєанып‚ ґтiну‚ ґкiну‚ тежеу тəрiздi əртїрлi модальдыќ маєына їстейдi. Айтсыншы‚ айтайыншы‚ айтшы; келсеѕшi‚ келсемшi‚ келсешi, т.т. Сґйтiп‚ -єы/-гi‚ -ќы/-кi‚ -шы/-шi екi тїрлi ќызмет атќарады. Тїбiр сґздерге жалєанєанда‚ сґз тудыру ќызметiн атќарып‚ сґздік ќўрамєа енетiн туынды тїбiр сґздер жасайды. Ал грамматикалыќ формаларєа жалєанєанда‚ форма тудыру ќызметiнде жўмсалып‚ жалєанєан сґзiне екiншi бiр грамматикалыќ маєына їстейдi. Осы аталєан -єы/-гi‚ -ќы/-кi‚ -шы/-шi ќосымшаларынан басќа да тїркi тiлдерiнде ґте кґп ќолданылатын -лыќ/-лiк‚

Лекциялардыѕ текстері орын алады. Бiраќ -лыќ/-лiк ќосымшасы жалєанєан зат есiмдердiѕ барлыєы тїгелдей тiлдiѕ сґздік ќўрамына енетiн туынды тїбiр сґз бола бермейдi. Олардыѕ кґпшiлiгi тек сґйлеу кезiнде уаќытша ќолданылатын сґздік формаєа жатады. Мысалы‚ ќазаќ тiлiнде їйлiк‚ дəптерлiк‚ столдыќ‚ терезелiк деген ќалыпты даяр сґз жоќ‚ бiраќ сґйлеу кезiнде бiр їйлiк кiрпiш‚ екi терезелiк əйнек‚ столдыќ аєаш‚ дəптерлiк ќаєаз деп сґз тiркесiнде уаќытша ќолданылады. Демек‚ -лыќ/-лiк ќосымшасы жалєанєан зат есiмдердiѕ бiр тобы туынды тїбiр сґз болып ќалыптасќан лексикалыќ бїтiнге жатса (тўздыќ‚ бастыќ‚ сулыќ‚ аудандыќ‚ билiк, т.б.)‚ екiншi тобы сґйлем iшiнде‚ сґз тiркестерiнде уаќытша ќолданылатын сґздік формалар (едендiк‚ їйлiк‚ ќўрыќтыќ, т.б.)‚ бўлар тiлдiѕ сґздік ќўрамына енбейдi. Зат есiмге -лыќ/-лiк ќосымшасы жалєанєан сґздiѕ лексикалыќ бїтiн болып ќалыптасќан туынды тїбiр сґз немесе тек сґйлеу кезiнде сґйлем iшiнде ќолданылатын уаќытша сґз екендiгiн зат есiмге тəн септiк‚ кґптiк‚ тəуелдiк‚ иелiк формаларымен тїрлендiру арќылы айыруєа болады. Егер -лыќ/-лiк ќосымшасы жалєанєан сґз лексикалыќ бїтiн болып ќалыптасќан туынды тїбiр зат есiм болса‚ ол кезде зат есiмге тəн (аталєан) грамматикалыќ формалармен тїрленедi. Мысалы: Сулыќты жаѕбырлы кїнi киедi. Бiздiѕ бастыєымыз ќалаєа кеттi. Еттiѕ тўздыєы. Астыќтары жиын, т.б. Ал туынды тїбiр болып ќалыптаспай‚ тек сґйлемде уаќытша ќолданылатын болса‚ ол кезде зат есiмнiѕ грамматикалыќ формаларымен тїрленбейдi. Мысалы‚ едендiк‚ їйлiк‚ ќўрыќтыќ сґздерi септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк жəне иелiк формаларымен тїрленбейдi. Сонымен бiрге мўндай сґздер əрќашан тек аныќтауыш ќызметiнде жўмсалады. -лыќ/-лiк ќосымшасы жалєанып, уаќытша ќолданылатын сґздер азєана сґзбен шектелмейдi‚ бўл барлыќ зат есiмдердi тїгел ќамтиды. Сондыќтан -лыќ/-лiк формантты зат есiмдердi уаќытша сґз деп ќарамай‚ функциялыќ форма деп таныєан дўрыс болар едi. Ґйткенi бўлар сґйлемде əрќашан зат есiмнiѕ алдынан келiп аныќтауыш ќызметiнде жўмсалып‚ сын есiмнiѕ функциясын атќарады да‚ арнаулыќ жəне ґлшеулiк маєына бiлдiредi. Мысалы‚ рамалыќ аєаш‚ бґрiктiк елтiр‚ едендiк таќтай‚ екi айлыќ бала‚ їш килолыќ гiр‚ їш сомдыќ ќаєаз аќша, т.б. -лыќ/лiк ќосымшасы сын есiмге‚ сан есiмге жəне ґткен шаќ‚ келер шаќ есiмше формаларына тїгелдей жалєанады. Ќазаќ тiлi грамматикаларында бўл ќосымшаны сын есiмнен зат есiм тудырушы жўрнаќ деп тїсiндiредi де‚ оныѕ бiлдiретiн əртїрлi маєыналыќ ерекшелiктерi мен сан есiмге жəне есiмше

Лекциялардыѕ текстері формаларына да жалєанатындыєы туралы сґз етiлмейдi. Шынында сын есiмге -лыќ/-лiк ќосымшасы жалєану арќылы жасалєан туынды тїбiр зат есiмдер ќазаќ тiлiнде кґп кездеседi. Бiраќ -лыќ/-лiк ќосымшасы жалєанєан сын есiмдердiѕ барлыєы бiрдей туынды тїбiр зат есiм бола бермейдi. Олар‚ негiзiнен‚ сґйлеу кезiнде сґйлемде уаќытша ќолданылады. Мысалы‚ ќасќырдыѕ жазыєы – сўрлыєы емес‚ ўрлыєы дегенде ўрлыќ‚ сўрлыќ сґздерiнiѕ сыртќы тўлєасы бiрдей болєанмен‚ олардыѕ дербес сґз болып ќалыптасу дəрежесi бiрдей емес. Ўрлыќ – ґз алдына‚ сґйлемнен тыс‚ дербес туынды сґз болып ќалыптасќан лексикалыќ бїтiн. Ал сўрлыќ сґзi – тек сґйлем iшiнде уаќытша зат есiм маєынасында ќолданылып тўрєан сын есiмнiѕ субстантив формасы. Сын есiмнiѕ субстантив формасы сґйлемнен тыс жеке ќолданылмайды. Ол iлiк септiгiмен тiркесiп, тəуелдi формада ќолданылады. Мысалы: Судыѕ саяздыєы тiзеден аспайды. Жердiѕ домалаќтыєы доп сияќты. Ќолыныѕ аќтыєы ќардай. Мўндаєы саяздыєы‚ домалаќтыєы‚ аќтыєы деген сґздер тəуелдiк жалєауынсыз‚ сґз тiркесiнен тыс‚ тїбiр кїйi жеке ќолданылмайды. Ґткенi олар туынды тїбiр зат есiм болып ќалыптасќан лексикалыќ бїтiн емес. -лыќ/-лiк ќосымшасы жалєанєан сын есiмдердiѕ туынды тїбiр зат есiм немесе сґйлемде уаќытша ќолданылатын сын есiмнiѕ субстантив формасы екендiгiн айырудыѕ басты критерийлерi олардыѕ септiк‚ кґптiк формаларымен тїрлену‚ тїрленбеуiнде. Егер туынды тїбiр зат есiм болса‚ онда септiк‚ кґптiк формаларымен тiкелей тїрленедi. Жамандыќќа жаќсылыќ – ердiѕ iсi‚ жаќсылыќќа жамандыќ – ездiѕ iсi. Игiлiктiѕ ерте‚ кешi жоќ. Ерлiктерiѕе ел риза. Мўндаєы жамандыќ‚ жаќсылыќ‚ игiлiк‚ ерлiк сґздерi сґйлемде ўдайы заттыќ ўєымда ќолданылу нəтижесiнде дерексiз зат есiм болып ќалыптасќан. Сын есiмнен зат есiм болып ќалыптаспаєан субстантив форма сґйлемнен тыс дербес ќолданылмайды жəне септiк‚ кґптiк формаларымен тїрленбейдi. Олар тек iлiк септiгiмен матаса байланысќан сґз тiркесiнiѕ ќўрамында тəуелдi формада ќолданылады. Їйдiѕ аласалыєы‚ аєаштыѕ тїзулiгi‚ баланыѕ жылауыќтыєы, т.б. Ќазiргi -лыќ/-лiк ќосымшалы туынды тїбiрлер (жаќсылыќ‚ зорлыќ) о бастаєы сын есiмнiѕ субстантив формасынан зат есiмге айналєан болу керек. Н. А. Баскаков сын есiмге -лыќ/-лiк ќосымшасы жалєанєан сґздердi сын есiмнiѕ субстантив формасы дейдi. “Для морфологического образования субстантивных форм используются также специальные аффиксы‚ которые‚ присоединяясь к именам прилагательным и наречиям‚ придают им субстантивное значение‚ напр.: бийик высокий‚

Лекциялардыѕ текстері тiлiндегi -ша/-ше ќосымшасын їш тїрлi атауєа болады. Бiрiншiсi – субъективтiк реѕ бiлдiредi де‚ екпiнмен айтылады: ќўрыќша‚ ґгiзше. Екiншiсi – зат есiмдерге жалєанып‚ екiншi бiр заттыѕ ќимылымен‚ iс-əрекетiмен салыстыру маєынасын бiлдiредi: ќўсша ўшу‚ ґгiзше ґкiру‚ балаша жылау, т.б. Бўл екпiнсiз айтылады. Їшiншiсi – есiмше формасынан кейiн жалєанатын -ша/-ше ќосымшасы: ќайтќанша‚ келгенше‚ естiгенше, т.б. Бўл iстiѕ аяќталу шегiн бiлдiредi. Кґсемшенiѕ болымсыз тїрiне жалєанатын -ынша/-iнше ќосымшасы бўлардан бїтiндей басќа. Мўны əншейiн сґзiнен ауысќан деп болжауєа болатын сияќты. Ґйткенi -ынша/-iнше ќосымшасы мен əншейiн сґзiнiѕ дыбыстыќ жаєы да‚ бiлдiретiн маєыналары да бiр-бiрiмен їйлес. Мысалы‚ бiлмейiнше – бiлмей əншейiн сґйлеу‚ шаќырмайынша – шаќырмай əншейiн келу, т.б. Бўлардыѕ тґркiндес екендiгiнiѕ таєы бiр дəлелi – сґз ќўрамынан -ынша/-iнше ќосымшасын да‚ əншейiн сґзiн де тїсiрiп айтса‚ одан сґздiѕ маєынасы ешќандай ґзгермейдi. Бiлмей (iнше) айту‚ кґрмей (əншейiн) айту, т.б. б) Бiрiккен тїбiр сґздер Бiрiккен тїбiр сґздер де‚ ќосымшалы тїбiр сґз сияќты‚ жаѕа ўєымды атау ќажеттiгiнен туєан. Бiрiккен тїбiр – екi сґзден‚ кейде їш сґзден бiрiгiп‚ бiр лексикалыќ маєынаєа ие болып ќалыптасќан бiртўтас сґз. Ќазаќ тiлiндегi бiрiккен тїбiр сґздер де ќазаќ халќыныѕ ќоєамдыќ ґмiрiмен бiрге туып‚ бiте ќайнап келе жатќан тiлдiк ќўбылыс. Оттегi‚ шекара‚ орынбасар‚ баспасґз‚ халыќаралыќ сияќты кґптеген бiрiккен тїбiр сґздер жаѕа ќоєамдыќ ґмiрде жаѕа ўєымды атау ќажеттiгiнен пайда болса‚ былтыр‚ бiлезiк‚ аєайын‚ ќараќат сияќты бiрiккен тїбiрлердiѕ ќўрамындаєы компоненттерiнiѕ аражiгi кiрiгiп‚ тўтасып кеткен. Бiрiккен тїбiрлердiѕ соѕєылары кґне сґздер. Олар кґне заманнан берi ўдайы ќолданылу процесiнде сґз аралыєындаєы дыбыстарыныѕ їндестiк заѕы бойынша тїрлi ґзгерiске тїсiп‚ ыќшамдалу нəтижесiнде бїтiндей жаѕа тўлєаєа енген. Демек‚ бiрiккен тїбiрлер де‚ басќа тiлдiк ќўбылыстар сияќты эволюциялыќ жолмен бiртiндеп пайда болєан туынды сґздер. Бiрiккен тїбiр сґздердi ќўрамындаєы жеке сґздердiѕ дыбыстыќ ќалпын саќтау дəрежесiне ќарай негiзгi екi топќа бґлуге болады. Бiрiншi тобына екi компонентiнiѕ де дыбыстыќ жаєы тїгелдей немесе жартылай ґзгерiп‚ аражiгi белгiсiзденiп тўтасып кеткен сґздер жатады. Бўлардыѕ кґпшiлiгiн ќазаќ тiлiн зерттеушi

Лекциялардыѕ текстері жоќ‚ сондыќтан бўларды бiрiккен тїбiр сґзге жатќызуєа болмайды деп ќарайды. Бiздiѕше‚ морфология мен лексикологияныѕ арасын “ќытай ќорєанымен” бґлiп тастау аса дўрыстыќќа келмейтiн сияќты. Екi сґз бiрiгiп, ауыспалы маєынада ќолданылатын идиомалардыѕ бiразы бiртўтас лексикалыќ бїтiн болып ќалыптасќандыєын ќазаќ тiлi фактiлерi толыќ дəлелдейдi. в) Тiркестi тїбiр сґздер Ќазаќ тiлiнде тiркестi тїбiр сґздер де бiрiккен тїбiр сґздер сияќты тўраќты тiркестiѕ ќўрамындаєы екi сґздiѕ маєыналыќ жаєынан ґзара тўтасып, бiр лексикалыќ бїтiнге айналєан тїрi. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде кешќўрым‚ кїнбаєыс‚ ашутас‚ жамбас сияќты сґздердiѕ екi сґзден ќўралєандыєы белгiлi болып тўрса да‚ бўлардыѕ дыбыстары кїрделi ґзгерiске тїсiп‚ бiр-бiрiмен кiрiгiп, тўтасып кеткен. Сондыќтан бўлардыѕ жазылуы да ешќандай талас тудырмайды‚ тўтас бiр сґз ретiнде бiрiгiп жазылады. Ал тiлiмiзде аќ-ќу‚ тас-баќа‚ ит-мўрын‚ аќ-кґѕiл‚ кїн-баєыс таєы осы тəрiздi кґптеген сґздердi бiр лексикалыќ бїтiн деп тану керек пе‚ жоќ‚ синтаксистiк категорияєа жататын сґз тiркесi ме? Екiншiден‚ бiртўтас сґз деп таныєан кїнде бiрге жазу керек пе‚ бґлек жазу керек пе? Бўл əлi кїнге дейiн толыќ шешiмiн таппаєан‚ арнайы зерттеудi керек ететiн мəселе. Орыс тiлiндегi бiрiккен сґздер арнайы сґз бiрiктiрушi дəнекер дыбыстары арќылы бiрiгедi де‚ олардыѕ жазылуы да‚ айтылуы да талас тудырмайды. Ал ќазаќ тiлiнде ондай сґз бiрiктiрушi дəнекер дыбыстар жоќ. Сондыќтан кейбiр бiрiккен тїбiр сґздер мен тiркестi тїбiр сґздердiѕ аражiгiн айырудыѕ билiгi ќазаќ тiлiнiѕ орфографиялыќ сґздiгiнде берiлiп отыр. Сґздердiѕ бiрiгiп немесе бґлек жазылуы екiншi пландаєы орфографияныѕ мəселесi. Ќазiргi кїнде ќазаќ тiл бiлiм їшiн кейбiр тўраќты тiркестердiѕ морфологияєа‚ лексикологияєа немесе синтаксиске ќатысын айырып‚ аныќтау еѕ ќиын да‚ ќажеттi проблемалыќ мəселе болып саналады. Ќазаќ тiлiнде ит кiрмес‚ су аєар‚ бас таѕєыш‚ жарым ес‚ кїнi бўрын‚ ќўр ќол‚ таѕ ќалу‚ жїре беру‚ келе жату таєы осы тəрiздi кґптеген тiркескен сґздердiѕ ќазаќ тiл бiлiмiнiѕ ќай саласына жататындыєы (морфология‚ лексикология‚ синтаксис) əлi басы ашыла ќойєан жоќ. Ќазаќ тiл бiлiмi туралы жазылєан еѕбектерде мўндай тiркестер бiрде синтаксистiк сґз тiркесiне жатќызылса‚ ендi бiрде лексикологияныѕ объектiсi ретiнде фраза деп танылып жїр. Морфологияєа арналєан еѕбектерде мўндай

Лекциялардыѕ текстері тiркестер морфология саласына жататын тiркестi тїбiр (кїрделi сґз) сґзге жатќызылып жїр. Сґз тiркестерiнiѕ ќандай тїрлерi ќай салаєа жататындыєын соќырєа таяќ ўстатќандай етiп аныќ кґрсетiп бере ќою оѕай мəселе емес. Ќазаќ тiлiнде сґз жасалудыѕ ґнiмдi тəсiлдерiнiѕ бiрi – екi сґзден ќўралєан кїрделi сґздер. Екi сґзден жасалєан кїрделi сґздер бiрiгу арќылы‚ тiркесу арќылы жəне ќосарлану арќылы жасалады. Бўлардыѕ əрќайсысы болса да заттыѕ‚ ќўбылыстыѕ‚ белгiнiѕ‚ ќимылдыѕ атауын бiлдiретiн тїбiр сґздерге жатады да‚ ќазаќ тiлiнiѕ сґздік ќўрамына енедi. Тiркестi тїбiр сґздер əртїрлi сґз таптарына жатады да‚ сол сґз табыныѕ грамматикалыќ формаларымен тїрленедi. Мысалы‚ бас таѕєыш‚ ит аяќ‚ су аєар – зат есiм; жарым ес‚ ќаѕєы бас‚ ќўла кер – сын есiм; екi жарым‚ їштен бiр – сан есiм; екi бастан‚ екi ўрыќ‚ iшiн ара – їстеу; таѕ ќалу‚ зар ќаєу‚ жек кґру‚ кiрiп шыєу – етiстiк. Тiркестi тїбiр сґздердi сґйлемнiѕ кїрделi мїшесi болып жўмсалатын сґз тiркестерiнен (кїрделi мїшелерден) жəне фразадан айыру оп-оѕай емес. Дегенмен‚ тiркестi тїбiр‚ синтаксистiк сґз тiркестерi жəне фразалар əрќайсысы ґзiне тəн ерекше белгiлерi арќылы ажыратылады. Тiркестi тїбiрдiѕ ќўрамындаєы сґздердiѕ маєыналары ґзара логикалыќ їйлесiмдi болады да‚ екеуi тўтасып бiр єана заттыѕ‚ ќўбылыстыѕ‚ белгiнiѕ‚ ќимылдыѕ атауын бiлдiредi. Сґйлемнiѕ кїрделi мїшесi ќызметiнде жўмсалатын сґз тiркестерiнiѕ ќўрамындаєы жеке сґздер де ажыратуєа келмей‚ бiр єана сўрауєа жауап беретiндерi бар. Мысалы: тїлкi тымаќты жiгiт‚ жасы їлкен адам‚ тїсi суыќ шал‚ бес километр жер‚ їш сом аќша‚ жер бетi‚ оќу бґлiмi‚ бала ўйќыєа кеттi‚ Асан бастыќ болды. Мўндаєы тїлкi тымаќты‚ жасы їлкен‚ тїсi суыќ‚ бес километр‚ жер бетi‚ оќу бґлiмi‚ ўйќыєа кету‚ бастыќ болу тəрiздi тiркестер тiркестi тїбiрге жатпайды‚ олар сґйлемнiѕ кїрделi мїшелерi. Ґйткенi бўлар еркiн тiркес‚ ќўрамындаєы сґздердi ауыстыруєа‚ ґзгертуге болады. Тїлкi тымаќты деген тiркестi елтiрi тымаќты‚ ескi тымаќты‚ ќара тымаќты деп‚ жасы їлкен дегендi кґзi їлкен‚ мўрны їлкен‚ оќу бґлiмi дегендi ден саулыќ бґлiмi‚ аќша бґлiмi деп басќаларын да осы сияќты ґзгертуге болады. Рас‚ жоєарыдаєы мысалдардыѕ iшiнде тїсi суыќ‚ ўйќыєа кеттi деген тiркестер жеке сґздiѕ ўєымын бiлдiрiп тўр‚ тїсi суыќ – зəрлi‚ ашулы сґздерiнiѕ маєынасын бiлдiрсе‚ ўйќыєа кеттi – ўйыќтады сґзiнiѕ маєынасын бiлдiрiп тўр. Бўл тiркестердегi суыќ‚ кеттi сґздерi келтiрiндi маєынада ќолданылып тўрєандыќтан, сґз тiркесiне жаѕа мазмўн ендiрiп тўр. Алайда бўлар тўраќты тiркес емес‚ ќўрамындаєы сґздердi

Лекциялардыѕ текстері сґздердiѕ маєыналары бiлдiретiн ўєымныѕ функциясына немесе белгiсiне сəйкес болады (шаѕ сорєыш‚ кiре берiс‚ дем алыс‚ жарым жан‚ жек кґру‚ бас салу‚ екi ўрыќ‚ ќўр ќол, т.б.). Тiркестi тїбiр бiр ортаќ екпiнмен айтылады да‚ ќўрамындаєы сґздердiѕ тўраќтылыєы‚ шын мəнiнде мызєымайтын‚ ешќандай ґзгермейтiн ќалпын саќтайды. Тiркестi тїбiрдiѕ ќўрамындаєы сґздердiѕ ґзара байланысы ґте кїштi, мызєымайтын, берiк болады. Кейбiр екi сґзден ќўралєан тўраќты тiркестердi фраза не тiркестi тїбiр екенiн айыру кейде ґте ќиынєа тїседi. Мысалы‚ ќўр алаќан‚ ќўр ќол‚ ит жанды‚ ат жаќты‚ ауыз тию, т.б. Ќазаќ тiлiндегi фразеологизмдердiѕ бiр тобы бiрнеше сґздерден тўтасып талєам тїрiнде ќолданылады: їрiп ауызєа салєандай‚ тайєа таѕба басќандай‚ мўртын балта шаппайды, т.б. Екiншi бiр тобы екi сґзден ќўралып‚ бiр ўєымныѕ атауы ретiнде жəне бiртўтас екпiнмен айтылады. Ат їстi‚ аяќ астынан‚ зар жаќ‚ ќўр ќол‚ бет алу, т.б. Соѕєылардыѕ тiркестi тїбiр сґздерден айырмасы – бўлар астарлы мəнде айтылады (ат їстi‚ сиыр ќўйымшаќ‚ боз ґкпе, т.б.). Тiркестi тїбiр сґздер тура ашыќ мəнде айтылады (бас таѕєыш‚ кїн iлгерi‚ таѕ ќалу‚ су аєар, т.б.). Олай болса‚ фразеологизм мен морфология саласына жататын тiркестi тїбiр сґздердiѕ арасын “ќытай ќорєанымен” бґлiп тастау тiл бiлiмi їшiн ўтымды əдiс емес. Бiздiѕше‚ фразеологизмдердi фразеологиялыќ талєамдар жəне фразеологиялыќ сґздер деп екi топќа бґлiп ќарап‚ соѕєыларын тiркестi тїбiр сґздер ќатарында таныєан жґн болар едi. Əрине‚ сґздік ќўрамєа енетiн жаѕа сґздердiѕ пайда болуы оѕай процесс емес‚ ана тiлiнiѕ байырєы сґздерiнiѕ негiзiнде пайда болатын жаѕа сґздер сґйлеу процесiнде ўдайы бiр ўєымды бiлдiру нəтижесiнде ќалыптасады. Мысалы: кешке‚ босќа‚ текке‚ кїнде‚ шалќасынан‚ жїре келе‚ бара тўра тəрiздi септiк жəне кґсемше формалар ўзаќ уаќыт ќазiргi маєынасында ќолданылу нəтижесiнде дербес їстеу сґз болып ќалыптасќан. Сол сияќты тiркестi тїбiр сґздер де‚ фразеологиялыќ сґздер де азєана жылдыѕ жемiсi емес‚ олар жїздеген жылдар бойы сґйлеу процесiнде бiртiндеп ќалыптасќан лексикалыќ бїтiндер. Тiркестi тїбiр сґздер мен аналитикалыќ, грамматикалыќ формалар‚ тек тїркi тiлдерiнде єана емес‚ тiптi‚ бiрнеше єасыр зерттеу тарихы бар тiлдердiѕ ґзiнде де толыќ бiр шешiмге келген жоќ. Олай болса‚ тїркi тiлдерiнде тiркестi тїбiр сґздер жан-жаќты тереѕ зерттеудi керек ететiн аса маѕызды мəселелердiѕ бiрi болып саналады.

Лекциялардыѕ текстері кеше ґттi. Бўл сґйлемде ата-аналардыѕ сґзiнiѕ лексикалыќ маєынасына ие болып тўрєан бґлiгi – ата-ана ќосарлы тїбiр. Осы ќосарлы тїбiр (ата-ана) кґптiк‚ iлiк септiк формаларына негiз болып тўр. Ата-аналардыѕ сґзi грамматикалыќ форма -лар – кґптiк маєына бiлдiретiн грамматикалыќ морфема‚ -дыѕ iлiк септiк формасыныѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi; ата-ана – ат, есiм‚ жинаќтыќ маєына бiлдiретiн ќосарлы тїбiр. Ќос сґздердiѕ екiншi тобына ќазаќ тiлiнiѕ сґздік ќўрамына енбейтiн‚ экспрессивтiк‚ эмоциялыќ реѕдi ќос сґздер жатады. Эмоциялыќ‚ экспрессивтiк реѕдi ќос сґздер їш тїрге бґлiнедi. Бiрiншiсi – бiр сґздiѕ не бiр форманыѕ ќайталануы арќылы жасалєан ќос сґздер: тау-тау‚ жїре-жїре‚ кїле-кїле‚ оќыпоќып‚ ўрсып-ўрсып‚ тез-тез‚ жылдам-жылдам, т.б. Мўндай ќайталама ќос сґздер заттыѕ əртїрлi ґлшеулiк маєынасын‚ ќимылдыѕ дїркiндiк маєынасын жəне процесiн бiлдiредi. Уыс-уыс аќша‚ биiк-биiк їйлер дегенде‚ заттардыѕ мґлшерлiк‚ ґлшемдiк белгiлерi эмоциялыќ реѕде баяндалып тўр. Егерде осы сґздердiѕ орнына таудай болып їйiлген астыќтар‚ бiрнеше уыс аќша‚ биiк їйлер деп ќолданылса‚ онда эмоциялыќ реѕнен айрылып‚ жай, тура тїрiнде аѕєарылар едi. Жїре-жїре‚ оќыпоќып‚ айтып-айтып тəрiздi кґсемше формаларыныѕ ќайталанып ќолданылуы iстiѕ‚ ќимылдыѕ созылу процесiн немесе бiрнеше рет ќайталануын бiлдiредi. Кґсемше формалардыѕ ќайталануы барлыќ етiстiктердi тїгел ќамтиды‚ сондыќтан да бўлар тїбiр сґз ретiнде сґздік ќўрамєа енбейдi. Эмоциялыќ реѕдi ќос сґздердiѕ екiншi тїрiне ат-мат‚ кiсi-мiсi‚ шай-пай тəрiздi ќос сґздер жатады. Мўндай ќос сґздер ќўрамындаєы алдыѕєы сыѕары толыќ маєыналы есiм сґздер болады да‚ екiншi сыѕары ґз алдына сґз емес‚ алдыѕєы сыѕарына дыбыстыќ жаєынан ўйќастырыла салєан дыбыстар ќосындысы болып келедi: ќаєаз-маєаз‚ бiреумiреу‚ жаман-жўман‚ ескi-мескi‚ кiсi-мiсi, т.б. Мўндай сыѕар мəндi ќос сґздер сґйлеушiнiѕ бiр затќа ќомсына‚ талєамсыз‚ бəрiбiр ќарайтындыєын бiлдiредi. Эмоциялы реѕдi ќос сґздердiѕ їшiншi тїрiне елiктеуiш сґздерден ќўралєан ќос сґздер жатады: саќўр-сўќыр‚ жалтжўлт‚ былќ-сылќ, т.б. Елiктеуiш сґзден ќўралєан ќос сґздер ерекше екпiнмен айтылады да‚ сґзге экспрессивтiк реѕ бередi. Тасыр-тўсыр ќаша жґнелдi. Ќылышы алыстан жарќ-жўрќ етедi. Эмоциялы реѕдi ќос сґздер тiлдiѕ сґздік ќўрамына енбейдi‚ ґйткенi олар белгiлi ўєымныѕ атауы ретiнде ќалыптасќан даяр сґздер емес‚ тек сґйлеу кезiнде єана ќолданылатын тiлдiк ќўбылыстар.

Лекциялардыѕ текстері СҐЗДIЅ ГРАММАТИКАЛЫЌ ФОРМАЛАРЫ Ќай тiлде болмасын‚ сґздiѕ морфология мен синтаксиске ќатысы туралы теориялыќ аныќтамалар ешќандай пiкiрталас тудырмайды. Сґздiѕ жасалу тəсiлiн‚ грамматикалыќ формаларын‚ сґз таптарына бґлiнуiн морфология тексерсе‚ оныѕ сґйлемдегi ќызметiн‚ ґзара байланысу амалдарын‚ сґз тiркестерiн синтаксис ќарастырады. Яєни сґздiѕ морфологиялыќ ќызметi оныѕ формасы мен сґздік маєынасы болса‚ синтаксистiк ќызметi сґйлемде сґз тiркесiне енiп‚ сґйлем мїшесi ретiнде жўмсалуы болып саналады. Сґздi фонетикаєа, морфологияєа жəне синтаксиске ќатысы жаєынан ќарастырєанда‚ барлыќ тiлдерде айтарлыќтай айырма жоќ. Бiраќ лексикалыќ бїтiнге жататын сґздердiѕ табиєаты‚ грамматикалыќ сипаты барлыќ тiлдерде бiрдей емес. Їндiеуропа жəне славян тiлдерiндегi сґздер белгiлi грамматикалыќ категорияєа енгенде єана лексикалыќ единица болып саналады. Мысалы‚ орыс тiлiндегi етiстiктер тек инфинитив формасында толыќ маєыналы сґз дəрежесiнде сґздік ќўрамєа енедi де лексикалыќ бїтiн дəрежесiне жетедi (читать‚ писать‚ брать, т.б.). Тїркi тiлдерiнде тїбiр сґздер (негiзгi тїбiр‚ туынды тїбiр‚ бiрiккен тїбiр‚ ќосарлы тїбiр‚ тiркестi тїбiр) грамматикалыќ формаєа енбей-аќ лексикалыќ бїтiнге жатады. Демек‚ тїркi тiлдерiнде тїбiр сґздер мен сґздiѕ грамматикалыќ формаларыныѕ аражiгi кескендей айќын‚ ашыќ кґрiнiп тўрады. Бўл тiлдерде сґз элементтерiне бґлiнбейтiн негiзгi тїбiр сґздер де – дербес ќызмет атќаратын толыќ маєыналы лексикалыќ бїтiн. Мiне, сондыќтан да тїркi тiлдерiндегi сґздердi тїбiр сґздер жəне сґздердiѕ грамматикалыќ формалары деп екi топќа бґлiп зерттеу бўл тiлдер їшiн ґте ўтымды əдiс. Ќазаќ тiлiнде тїбiр сґздер сол сґздiѕ грамматикалыќ формаларыныѕ аражiгiн‚ шегiн дўрыс ажыратуєа бґгет болып жїрген нəрсе – ќосымшалардыѕ грамматикалыќ ќызметiне ќарай дўрыс топтастырылмауында. Əсiресе‚ тїркi тiлдерiнде туынды тїбiр сґздер мен сґздiѕ грамматикалыќ формаларын ажыратуда пiкiр алалыєы жиi кездеседi. Ґйткенi бўл екеуi де сґзге ќосымша жалєану арќылы жасалады. Тїркi тiлдерiнде

Лекциялардыѕ текстері тудырушы жəне форма тудырушы деп екi топќа бґлiп ќарастыру керек пе? Ќазаќ тiлiнiѕ тiлдiк материалы екiншi принциптi ќуаттайды. Сґйлемде грамматикалыќ формалармен тїрленетiн толыќ маєыналы атауыш сґздер (зат есiм‚ сын есiм‚ сан есiм‚ етiстiк) тек ќана екi тїрде: не тїбiр сґз тїрiнде‚ не грамматикалыќ формада ќолданылады. Былайша айтќанда‚ ќазаќ тiлiндегi ќосымша жалєанєан сґздер не тiлдiѕ сґздік ќўрамына енетiн туынды тїбiр сґз (лексикалыќ бїтiн)‚ не белгiлi бiр сґз табына тəн грамматикалыќ форма болып ќалыптасады. Бўл тiлде не туынды тїбiр сґзге‚ не грамматикалыќ формаєа жатпайтын‚ екеуiнiѕ аралыќ категориясы болып саналатын сґздер жоќ жəне ондай аралыќ категорияны бiлдiру їшiн жїйелi тїрде ќолданылатын арнайы ќосымшалар да жоќ. Олай болса‚ ќазаќ тiлiндегi ќосымшаларды тiлдiк материалдарєа сəйкес сґз тудырушы жəне форма тудырушы деп екi топќа бґлiп ќарау арќылы єана сґздiѕ морфологиялыќ ќўрылымын лингвистикалыќ тўрєыдан дўрыс тануєа болады. Морфологияєа ќатысты басын ашып алуды ќажет ететiн‚ таєы бiр даулы мəселе – сґз тудырушы жəне форма тудырушы ќосымшаларды бiр-бiрiнен ажыратудыѕ басты принциптерi. Форма тудырушы ќосымшаныѕ басты белгiсiнiѕ бiрi – ол жалєанєан сґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпей‚ грамматикалыќ маєына їстейдi‚ яєни бiр сґз табына тəн грамматикалыќ формасын тудырады. Тїркологиялыќ еѕбектерде септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк жəне жiктiк ќосымшалары туралы талас жоќ. Бўлар барлыќ тiлдерде жалєау (словоизменение) тобына жатќызылады. Ал басќа етiстiк‚ сын есiм тəрiздi дерексiз ўєым бiлдiретiн сґз таптарыныѕ грамматикалыќ формалары мен кейбiр ќосымшалы тїбiр сґздердiѕ лексикалыќ топќа немесе сґздiѕ грамматикалыќ формасына жататындыєы туралы пiкiр алалыєы жиi кездеседi. Əсiресе‚ кґгiлдiр‚ сарєыш‚ сўрєылт‚ тiстеле‚ ќамала‚ кґтермеле тəрiздi сґздердiѕ ќўрамындаєы ќосымшаларыныѕ жалєанєан сґздерiнiѕ сґздік маєынасын ґзгерткен‚ ґзгертпегендiгiн ажырату ќиын-аќ. Етiс формалары туралы да авторлардыѕ кґзќарасы əртїрлi екендiгi жоєарыда айтылады. Мiне, осыєан байланысты ќазаќ тiлiндегi сґз тудырушы жəне форма тудырушы ќосымшалардыѕ аражiгiн айыру їшiн олардыѕ сґз маєынасын ґзгерту‚ ґзгертпеуi толыќ критерий бола алмайды. Сондыќтан да форма тудырушы ќосымшаларды сґз тудырушы ќосымшалардан айырудыѕ екiншi бiр басты белгiсi – оныѕ грамматикалыќ

Лекциялардыѕ текстері абстракция жасау ќабiлетiне сїйенген жґн. Былайша айтќанда‚ форма тудырушы ќосымша бiр сґз табына не бiр сґз табыныѕ бiр тобына‚ тiптi кейбiреулерi бiрнеше сґз табына тїгелдей жалєанады да‚ грамматикалыќ абстракция жасайды. Шырай формаларыныѕ морфемалары сын есiмнiѕ бiр тобы сапалыќ сын есiмдердi тїгелдей ќамтитын грамматикалыќ кґрсеткiшi болып саналады. Мысалы: жаќсыраќ‚ аќылдыраќ‚ їлкендеу‚ тарлау, т.б. Мўндаєы -раќ/ -рек‚ -лау/-леу‚ -дау/-деу‚ тау/-теу ќосымшалары сапалыќ сын есiмдерге тїгелдей жалєанады. Ал -єыш/-гiш‚ -єылт‚ -шыл ќосымшалары бiрдi-екiлi сґздердiѕ єана ќўрамында кездеседi. Сонымен бiрге аќшыл‚ сарєыш‚ сўрєылт сґздерiнiѕ ґзi шырай формасымен тїрленедi. Мысалы: аќшылыраќ‚ сарєыштау‚ сўрєылттау, т.б. Жалпы тiл бiлiмiнiѕ ќаєидасы бойынша‚ бiр категорияєа жататын грамматикалыќ формалар бiрiнiѕ їстiне бiрi жалєанбайды. Бiр септiк жалєауыныѕ їстiне екiншi септiк жалєауы‚ бiр есiмше формасыныѕ їстiне екiншi бiр есiмше ќосымшасы жалєанбайды. Олай болса‚ сын есiмге жалєанатын -єыш‚ -шыл‚ -єылт ќосымшалары шырай формасыныѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi емес‚ олар сґз тудырушы ќосымшаєа жатады‚ есiмше‚ кґсемше‚ рай жəне субстантив формаларыныѕ ќосымшалары жалєанєан сґздерiне грамматикалыќ маєына їстеумен ќатар‚ барлыќ тїбiрлерiне тїгелдей жалєанып, грамматикалыќ абстракция жасайды. Ендеше‚ бўл аталєан формалардыѕ ќосымшалары етiстiкке тəн форма тудырушы ќосымшалар екендiгi ешќандай дау тудырмасќа тиiс. Тїркi тiлдерiнде кґптiк‚ тəуелдiк‚ септiк‚ иелiк (-нiкi‚ -дiкi‚ -тiкi) формаларымен зат есiм‚ сын есiм‚ сан есiм‚ есiмдiк‚ етiстiктiѕ есiмше формалары да тїрленедi. Бiраќ оєан ќарамастан‚ бўлар зат есiмге тəн грамматикалыќ морфемалар болып саналады. Ґйткенi зат есiмнен басќа сґз таптары септiк‚ кґптiк‚ тəуелдiк‚ иелiк формаларымен тїрленгенде‚ олар маєынасы жəне синтаксистiк ќызметi жаєынан субстантивтенiп‚ зат есiм маєынасында жўмсалады. Жаманнан жаќсы туады адам айтса нанєысыз‚ жаќсыдан жаман туады бiр аяќ асќа алєысыз. Жїргенге жґргем iлiнер. Жїзден жїйрiк‚ мыѕнан тўлпар. Зат есiмге тəн форма тудырушы ќосымшалармен зат есiм орнына жїретiн жiктеу‚ сiлтеу‚ жалпылау‚ ґздiк есiмдiктерi єана тїрленедi. Сендерге‚ мыналар‚ ґздерiѕ‚ бəрiѕе, т.б. Жiктiк жалєаулары басќа форма тудырушы ќосымшалар тəрiздi белгiлi бiр сґз табына емес‚ олар есiм сґздерге жəне

Лекциялардыѕ текстері етiстiк формаларына жалєанып‚ əрќашан баяндауыштыќ ќызмет атќарады. Сондыќтан да тїркологиялыќ еѕбектерде жiктiк жалєаулары баяндауыштыќ-предикативтiк аффикс деп аталады. Демек‚ сын есiмге тəн шырай формаларыныѕ‚ етiстiкке тəн есiмше‚ кґсемше‚ рай формаларыныѕ‚ зат есiмге тəн септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк‚ иелiк формаларыныѕ ќосымшалары жəне жiктiк жалєаулары жалєанєан сґздерiнiѕ сґздік маєынасын ґзгертпей‚ тек грамматикалыќ маєына їстейдi. Сонымен бiрге осы аталєан ќосымшалар азєана сґздiѕ аясында ќалып ќоймай‚ бiр сґз табына не тобына тїгелдей жалєанып‚ грамматикалыќ абстракция жасайды. Олай болса‚ бўл аталєан ќосымшалардыѕ ќызметi тїбiр сґз жəне сґздiѕ əртїрлi грамматикалыќ формаларын тудыру. Əрине‚ септiк‚ тəуелдiк‚ кґптiк‚ жiктiк формаларыныѕ тiлде алатын орны‚ ќолдану ґресi етiстiктiѕ есiмше‚ кґсемше‚ рай формалары мен сын есiмнiѕ шырай формаларына ќараєанда əлдеќайда кїрделi. Бiраќ бəрiнiѕ де атќаратын ќызметi – сґздiѕ грамматикалыќ формасын тудырушы (формообразование) деп екi топќа бґлмей‚ грамматикалыќ форма тудырушы ќосымшалар деп бiрiктiрiп ќарау дўрыс болар едi. Тїркi тiлдерiнде‚ ауызекi сґйлеу тiлiнде болсын‚ баспа бетiнде болсын толыќ маєыналы сґздер екi-аќ тїрде ќолданылады. Бiрi лексикалыќ бїтiнге жататын тїбiр сґз кїйiнде‚ екiншiсi бiр сґз табына тəн грамматикалыќ формалар. Осыєан орай барлыќ ќосымшалар да‚ негiзiнен‚ екi-аќ тїрлi ќызмет атќарады: бiрi – сґз тудыру‚ екiншiсi – сґздiѕ грамматикалыќ формасын тудыру. Сґздiѕ грамматикалыќ формалары əр тiлдiѕ ґзiнiѕ iшкi даму заѕына сəйкес жїйелi тїрде ќалыптасады. Сґз таптары‚ септiк‚ кґптiк‚ шаќ, таєы басќа осы тəрiздi грамматиканыѕ басты категориялары жїйесi əр басќа тiлдердiѕ бəрiне ортаќ. Бўлардыѕ жасалу жолдары‚ формалары əр тiлдiѕ ґзiндiк ерекшелiктерiне‚ даму заѕына сəйкес əртїрлi жїйеде ќалыптасады. Бiр тiлде бар кейбiр грамматикалыќ форма ендi бiр тiлде болмауы мїмкiн. Ќазаќ тiлiндегi тəуелдiк формадаєы жолдасым‚ жолдасыѕ‚ жолдасы сґздерi орыс тiлiне сґз тiркесi‚ сґйлемше тїрiнде мой товарищ‚ твой товарищ‚ его товарищ болып аударылады. Сол сияќты орыс тiлiнде бар род категориясы ќазаќ тiлiнде жоќ. Тїркологиялыќ еѕбектерде септiк‚ кґптiк‚ тəуелдiк‚ жiктiк формаларыныѕ ќосымшаларын сґз тїрлендiрушi (словоизменение), есiмше‚ кґсемше‚ рай‚ шырай формаларыныѕ ќосымшаларын форма тудырушы (формообразование) сґз

Лекциялардыѕ текстері маєынасы жїйелi тїрде ќалыптасќан. Мысалы‚ дос-тар‚ дос-тарым, дос-тар-ым-ыз‚ дос-тар-ым-ыз-єа немесе кел-ген‚ кел-гендер‚ кел-ген-дер-iн‚ кел-ген-дер-iѕ-iз‚ кел-ген-дер-iѕ-iз-ге деген сґздердiѕ ќўрамындаєы грамматикалыќ кґрсеткiштердiѕ (форма тудырушы ќосымшалардыѕ) орын тəртiбi тўраќты болумен бiрге олардыѕ бiлдiретiн маєыналары да ашыќ‚ айќын кґрiнiп тўрады. Былайша айтќанда‚ бiр сґздiѕ ќўрамында неше форма тудырушы ќосымша болса‚ сонша грамматикалыќ маєына болады. Осыєан орай‚ ќай тiлдiѕ болмасын‚ морфологиялыќ ќўбылыстарын зерттегенде‚ грамматикалыќ форманы бiрiншi планда ќарау керек те‚ оныѕ бiлдiретiн маєынасын сол формадан туатын екiншi пландаєы ќўбылыс деп тану керек. Ґйткенi грамматикалыќ формасы дегенiмiз – тўтас сґз‚ аќиќат шындыќ‚ демек‚ ол – материя. Ал оныѕ маєынасы – сол материяєа баєынышты ќўбылыс. Сґздiѕ грамматикалыќ формасы мен оныѕ грамматикалыќ маєынасы бiр-бiрiмен тыєыз байланысты‚ бiртўтас ќўбылыс. Мысалы‚ кiтап – наќты бiр заттыѕ атын бiлдiретiн сґз. Ал кiтаптар – грамматикалыќ форма‚ кґптiк маєына бiлдiредi. Сол сияќты жаќсыраќ‚ жолдасым‚ келсе‚ келiп сґздерiнiѕ ќўрамындаєы -раќ‚ -ым‚ -се‚ -iп ќосымшалары да жалєанєан сґздерiне грамматикалыќ маєына їстейтiн морфемалар‚ яєни грамматикалыќ кґрсеткiштер.

Лекциялардыѕ текстері Ќай тiлде болмасын‚ сґйлем ќўрамындаєы сґздердiѕ ќабысу арќылы байланысуы сол тiлдiѕ сґйлем ќўрылысыныѕ алєашќы ќалыптасу кезеѕiне тəн ќасиет. Ќазiргi ќазаќ тiлiнде зат есiм‚ сын есiм‚ сан есiм жəне їстеудiѕ əрќайсысы сґйлемде тїбiр кїйiнде тўрып‚ белгiлi сґйлем мїшесi ќызметiн атќарады. Зат есiм тїбiр кїйiнде бастауыш ќызметiнде жўмсалады. Сын есiм мен сан есiм тїбiр кїйiнде зат есiмнiѕ алдынан аныќтауыш ќызметiнде жўмсалады. Їстеу етiстiктен болєан сґйлем мїшесiнiѕ алдынан ќолданылып‚ пысыќтауыш ќызметiн атќарады. Сын есiм‚ сан есiм‚ етiстiк – ґзiнiѕ жаратылысы жаєынан зат есiмге ќатысты‚ маєынасы жаєынан да соєан байланысты сґз таптары. Зат есiм заттыѕ‚ ќўбылыстыѕ атын бiлдiретiн сґз табы болса‚ сын есiм‚ сан есiм‚ етiстiк – заттыѕ белгiсiн‚ санын жəне ќимыл‚ ќозєалысын бiлдiретiн сґздер. Ал їстеу – ќимылдыѕ əртїрлi амалын‚ мезгiлiн‚ мекенiн бiлдiретiн сґз табы. Осы аталєан сґз таптары сґздік маєынасы жаєынан бiр-бiрiне ќандай баєынышты болса‚ сґйлем ќўрамында сґйлем мїшесi ќызметiнде жўмсалєанда да сол баєыныштылыќ саќталады. Сґз таптарыныѕ‚ белгiлi сґйлем мїшесi ќызметiн атќаруда‚ екiншi сґзбен ќабыса байланысуы, бiрiншiден‚ бўлардыѕ ґзара сґздік маєыналарыныѕ їйлесiмдi болуына байланысты болса‚ екiншiден‚ əр сґз табыныѕ ґзiне тəн басты синтаксистiк ќызметi болєандыєын дəлелдейдi. Демек‚ əр сґз табыныѕ атќаратын синтаксистiк ќызметi жїйелi ќалыптасќан. Осы синтаксистiк ќызметi сґздердi таптастыруда да сїйенетiн басты бiр белгiсi болып табылады. Əрине‚ бўдан əрбiр сґз табы ґз алдына белгiлi бiр єана сґйлем мїшесi ќызметiнде жўмсалады деген ўєым тумасќа тиiс. Сґз таптары сґйлемде тїбiр кїйiнде тўрып‚ ґзiнiѕ негiзгi синтаксистiк ќызметiнен ауытќып‚ екiншi бiр сґйлем мїшесi ќызметiнде де жўмсалуы мїмкiн. Мўндай жаєдайда ондай сґздер сґйлемде сол екiншi сґз табыныѕ маєынасын бiлдiредi. Мысалы‚ Алтын саєат баєалы. Аєаш кїрекпен ќар кїрейдi. Жаќсы iсiмен жаќсы. Кґп ќорќытады‚ тереѕ батырады. Нўраш жаќсы оќиды. Бастыќ ќысќа сґйледi. Сґздер сґйлем ќўрамына енгенде‚ белгiлi сґйлем мїшесi ќызметiнде жўмсалып‚ бiр-бiрмен байланысып синтаксистiк ќатынасќа енедi. Ќазiргi жетiлген тiлдерде‚ оныѕ iшiнде ќазаќ тiлiнде де‚ сґйлем ќўрамындаєы сґздердiѕ ґзара байланысуыныѕ ќабысудан басќа да бiрнеше амалдары бар. Ол амалдары форма тудырушы ќосымшалар арќылы жїзеге асады. Форма тудырушы ќосымшалардыѕ сґз тудырушы ќосымшалардан басты бiр айырмасы – олар сґз бен сґздi байланыстырып‚ синтаксистiк

Лекциялардыѕ текстері Кґлдiѕ тереѕ‚ саяз‚ їлкен‚ кiшкене, таєы басќа да сапалары болуы мїмкiн‚ ал биiктiк сапасы жоќ. Сондыќтан да соѕєы пар сґздер сґз тiркесiн жасай алмайды. Ќазаќ тiлiнде əр сґз табы‚ сґйлем iшiнде ґзiнiѕ негiзгi синтаксистiк ќызметiнде жўмсалєанда єана‚ екiншi бiр сґз бен тїбiр сґз тўлєасында тiркесiп‚ синтаксистiк ќатынасќа ене алады. Басќа жаєдайда сґздер ґзара тек грамматикалыќ формада‚ яєни форма тудырушы ќосымшалар арќылы байланысады. Əрбiр грамматикалыќ форма жеке алєанда морфологиялыќ бїтiн болып саналады да‚ сґйлем ќўрамына енiп‚ сґйлем мїшесi ќызметiнде жўмсалып, синтаксистiк категорияєа енедi. Демек форма тудырушы ќосымшалар‚ морфологиялыќ тўрєыдан сґз таптарыныѕ арнайы грамматикалыќ формаларын тудырса‚ синтаксистiк тўрєыдан сґз бен сґздi байланыстырып‚ грамматикалыќ ќатынасќа ендiредi. Тїбiр тўлєадаєы сґздердiѕ екiншi бiр сґздермен синтаксистiк ќатынасќа енуi їшiн олардыѕ маєыналыќ їйлесiм болуы жеткiлiктi. Ал грамматикалыќ формалардыѕ ґзара синтаксистiк ќатынасќа тїсуi їшiн олардыѕ арасында əрi семантикалыќ‚ əрi грамматикалыќ їйлесiм болуы шарт. Былайша айтќанда‚ əрбiр грамматикалыќ форманыѕ сґз тiркесiн жасауда ќалыптас-ќан заѕды жїйесi бар. Мысалы‚ iлiк септiгiндегi сґз тек ќана тəуелдi формамен тiркеседi (баланыѕ кiтабы). Ал басќа септiк формалары‚ негiзiнен‚ етiстiк формаларымен тiркеседi (їйге ќайту‚ баланы тəрбиелеу‚ кiтапты оќу, т.б.). Тiркесетiн сґздердiѕ арасында семантикалыќ немесе грамматикалыќ їйлесiм болмаса‚ олар бiр-бiрiмен синтаксистiк ќатынасќа ене алмайды. Мысалы‚ “тауєа шомыламын” дегенде екi сґздiѕ арасында грамматикалыќ байланыс болєанмен‚ олардыѕ сґздік маєыналары арасында логикалыќ їйлесiм жоќ. Былайша айтќанда‚ ґзенге‚ суєа‚ кґлге шомылу мїмкiн‚ ал тауєа шомылу мїмкiн емес. Сонымен бiрге тiркеске енетiн сґздердiѕ арасында маєыналыќ їйлесiм болєанымен‚ олар ґзiнiѕ арнайы грамматикалыќ формасында ќолданылмаса‚ сґз тiркесiн ќўрай алмайды. Ќазаќ тiлiнде баланыѕ жəне баланiкi сґздерi əрќайсысы əр жеке грамматикалыќ форма. Баланыѕ – iлiк септiк формасы‚ ал баланiкi – иелiк форма. Бiраќ бўлардыѕ бiлдiретiн маєынасы бiр‚ яєни синонимдiк формалар. Солай бола тўрса да‚ бўлар бiрiнiѕ орнына бiрi ќолданылмайды‚ “баланiкi кiтабы” немесе “кiтап баланыѕ” деп айтылмайды. Ґйткенi iлiк септiк формасы əрќашан тəуелдi формамен єана тiркесiп (баланыѕ кiтабы)‚ сґйлемде аныќтауыш ќызметiнде жўмсалуы ќазаќ

Лекциялардыѕ текстері кеше келдi‚ жоєары кґтерiлдi‚ тез жїрдi‚ ќолма-ќол берсе‚ соѕыра келмек, т.с.с. Сыѕаржаќ байланыстыѕ екiншi тїрiне‚ керiсiнше‚ алдыѕєы сыѕары грамматикалыќ формада‚ соѕєы сыѕары тїбiр сґз тўлєасында ќолданылып байланысќан сґз тiркесi жатады. Мўнда екi сґздiѕ арасын алдыѕєы грамматикалыќ форманыѕ ќўрамындаєы форма тудырушы ќосымша байланстырады. Сыѕаржаќ байланысќан тiркестiѕ бўл екiншi тїрiне мыналар жатады. 1. Барыс‚ жатыс‚ шыєыс‚ кґмектес септiк формалары тїбiр сґз тўлєасындаєы есiм сґздермен синтаксистiк ќатынасќа енiп‚ сґз тiркесiн жасайды. Мысалы: сґзге шорќаќ‚ бетегеден биiк‚ жусаннан аласа‚ жазда жылы‚ ќыста суыќ‚ астында ат‚ басымен əлек‚ Асанмен дос, т.б. 2. Аныќтауыш ќызметiнде жўмсалєан есiмше формалар мен есiм сґздердiѕ тiркесi де сыѕаржаќ байланысќа жатады. Мўнда есiмше формаларыныѕ ќосымшалары сґз арасын байланыстыру ќызметiн атќарады. Мысалы: келген кiсi‚ ґткен кїн‚ оќитын кiтап‚ айтар сґз‚ алмаќ аќы‚ жерлiк ет, т.б. Ќазаќ тiлi грамматикаларында мўндай тiркестi ќабысу арќылы байланысќан тiркеске жатќызады. Оныѕ себебi есiмше формаларыныѕ ќосымшаларын жўрнаќ деп атап‚ сґз тудырушы ќосымшалардыѕ ќатарында есептейдi. Тїркi тiлдерiнде тїбiр етiстiктер ешќашан басќа сґздермен тiркеске енбейдi де‚ сол кїйiнде дербес сґйлем мїшесi бола алмайды. Етiстiктер есiмше‚ кґсемше‚ ќимыл есiмi‚ рай формаларымен тїрленгенде єана басќа сґздермен синтаксистiк ќатынасќа енiп‚ сґйлем мїшесi ќызметiнде жўмсалады. Демек‚ аталєан етiстiк формаларыныѕ ќосымшалары сґз бен сґздi байланыстыру ќызметiн атќарады. 3. Тəуелдi форма мен есiм сґздердiѕ тiркесi де сыѕаржаќ байланысќа жатады. Бўл тiркес тўраќты тїрде сґйлемнiѕ бiр єана кїрделi мїшесi болып жўмсалады. Мысалы: кґзi ашыќ‚ тїсi суыќ‚ тiлi ащы‚ жеѕi тар‚ жолы ќатты, т.б. Реляциялыќ ќосымшалар арќылы байланысатын сґз тiркестерiнiѕ тїрi ќайшы байланыс деп аталады. Ќайшы байланысќан сґз тiркесiнiѕ ќўрамындаєы екi сыѕары да бiр-бiрiмен форма тудырушы ќосымшалары арќылы байланысып‚ синтаксистiк ќатынасќа енедi. Былайша айтќанда‚ мўныѕ екi сыѕары да грамматикалыќ формада ќолданылады. Ќазаќ тiлiнде мынадай грамматикалыќ формалар бiр-бiрiмен ќайшы байланысты сґз тiркесiне енедi: 1. Iлiк септiк формасы мен тəуелдiк форма ґзара бiр-бiрiмен ќосымшалары арќылы байланысады. Мўныѕ алдыѕєы сыѕары иелiк маєына бiлдiредi де‚ соѕєы сыѕары соєан бiр заттыѕ не

Лекциялардыѕ текстері ќўбылыстыѕ тəуелдi екенiн бiлдiредi. Яєни маєынасы жаєынан‚ алдыѕєысы – иелiк ќатынаста‚ соѕєысы – тəуелдiлiк‚ меншiктiлiк ќатынаста тiркеседi. Изафеттiѕ алдыѕєы iлiк септiк формасы сґйлеуде жалєаулы да‚ жалєаусыз да айтыла бередi. Егер iлiк септiгiндегi сґз ќосымшалы тїрде ќолданылса‚ оныѕ иелiк маєынасы наќты болады. Ал iлiк септiгiндегi сґз ќосымшасыз – нґлдiк формада ќолданылса‚ оныѕ иелiк маєынасы жалпылана тїседi. Колхоз малы‚ ґзен суы‚ адам ойы деген тiркестерде меншiктiлiк маєына абстракцияланєан. Бўлар бiртўтас екпiнмен айтылады да‚ арасына сґз ќосуєа болмайды. Егер алдыѕєы ие сґз наќты бiреудiѕ не бiр заттыѕ ўєымын бiлдiрсе‚ онда ол ќосымшалы тїрiнде айтылады да‚ меншiктiлiк маєына наќтыланады. Тґменгi колхоздыѕ малы‚ “Алєа” колхозыныѕ малы. Ерболдыѕ ойы‚ мына жiгiттiѕ ойы. Iле ґзенiнiѕ суы‚ бiздiѕ ґзеннiѕ суы. Бўл тiркестiѕ арасына сґз ќосып айтуєа болады‚ бiраќ онымен олардыѕ арасындаєы байланыс їзiлмейдi. Изафеттiк тiркестiѕ ќўрамындаєы алдыѕєы сыѕары жалќы есiм болса‚ онда бўл тiркес їш тїрлi ќатыстыќ маєына бiлдiредi. Абайдыѕ балалары‚ Абай балалары‚ “Абай” колхозы дегенде‚ бiрiншi тiркесте Абайдыѕ ґз балалары туралы тїсiнемiз. Мўнда меншiктiк маєына аныќ кґрiнiп тўр. Екiншi тiркесте (Абай балалары) меншiктiлiк‚ иелiк маєына солєындап‚ жалпылыќ сипатќа енген. Яєни мўнда Абайдыѕ ґз балалары єана емес‚ оныѕ iшiнде немерелерi де‚ жаќын туыстарыныѕ балалары да бар екендiгi аѕєарылады. Їшiншi тiркесте (“Абай” колхозы) ешќандай меншiктiлiк‚ иелiк маєына жоќ. Онда Абай сґзi колхоздыѕ атын бiлдiрiп‚ атаулыќ ќатынаста ќолданылєан. Ќазаќ тiлiнде жер‚ су‚ ќала‚ тау жəне басќа да географиялыќ атаулар тəуелдi формамен тiркесiп‚ атаулыќ ќатынаста ќолданылады. Маєынасы жаєынан изафеттiк тiркестiѕ ќўрамындаєы сґздердiѕ соѕєы сыѕарына баєынышты болады. Яєни алдыѕєы сґз иелiк маєына бiлдiредi де‚ соѕєы сґз соєан тəуелдi‚ соныѕ меншiгi екендiгiн бiлдiредi. Ал грамматикалыќ тўрєыдан изафеттiк тiркестiѕ алдыѕєы (iлiк септiк формасы) сыѕары соѕєы тəуелдi формаєа баєынышты‚ соныѕ жетегiнде ќолданылады. Ґйткенi сґйлеуде iлiк септiгi тəуелдi формасыз жеке ќолданылмайды. Ал тəуелдi форма септiгiмен тiркеспей-аќ жеке айтыла бередi. Мысалы: Кґзiѕ ауырса‚ ќолыѕды тый‚ iшiѕ ауырса‚ тамаєыѕды тый. Басы ауырмаєанныѕ Ќўдаймен iсi жоќ. Тəуелдi форма бiздiѕ‚ сiздiѕ сґздерiмен тiркескенде‚ кейде ќосымшасыз да айтыла бередi. Бiздiѕ ауыл‚ сiздiѕ їй. Демек‚ изафеттiк тiркеске енген iлiк септiгi мен тəуелдi формаларыныѕ бiрi ќосымшасыз (бiздiѕ їй‚ аєаш жапыраєы) айтыла бередi.

Лекциялардыѕ текстері 3. Реляциялыќ ќосымшалар арќылы ќайшы байланысатын сґз тiркесiнiѕ їшiншi тїрiне кґптiк форманыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi арќылы (-лар/-лер‚ -дар/-дер‚ -тар/-тер байланысатын сґздер жатады. Мўндай тiркестiѕ ќўрамындаєы сґздердiѕ алдыѕєы сыѕары екiншi жаќ жiктеу есiмдiгiнiѕ кґптiк формасында ќолданылып‚ бастауыш ќызметiнде жўмсалады да‚ есiм сґздер мен етiстiктен болєан баяндауыштармен ќиыса байланысады. Сендер – студентсiѕдер. Сiздер алтаусыздар. Сендер келдiѕдер. Сiздер осындасыздар. Бўл тiркестер əрi жаќ‚ əрi кґптiк форма арќылы ґзара ќиыса байланысќан. Егер тiркестiѕ бiр сыѕарынан кґптiк жалєауын тїсiрiп айтса‚ олардыѕ арасындаєы грамматикалыќ байланыс їзiледi. Сен студентсiѕдер немесе сiздер келдiѕiз деп айтылмайды. Кґптiк форманыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi -лар/-лер‚ -дар/- дер‚ -тар/-тер реляциялыќ ќосымшаєа жатќанымен‚ ол ќазаќ тiлiнде əрќашан сґз арасын байланыстыру ќызметiн атќара бермейдi. Мысалы‚ зат есiм бастауыш ќызметiнде жўмсалєанда‚ кґптiк морфема сґз арасын байланыстыру ќызметiн атќара алмайды. Балалар келдi‚ бґлмелер таза деген сґйлемдерде -лар/-лер ќосымшалары сґз арасын байланыстырып тўрєан жоќ. Мўндаєы -лар/-лер ќосымшаларын тїсiрiп айтсаќ та байланыс їзiлмейдi. Бала келдi. Бґлме таза. Тəуелдi жалєау да‚ кґптiк морфема тəрiздi зат есiм бастауыш ќызметiнде жўмсалєанда сґз арасын байланыстыра алмайды. Балам келдi – бала келдi. Їйiѕ алыста – їй алыста, т.б. Демек‚ зат есiмге тəн кґптiк‚ тəуелдiк‚ септiк жəне иелiк формалардыѕ форма тудырушы ќосымшалары – сґз арасын байланыстыру ќызметiн атќаратын реляциялыќ морфемалар. Бiраќ бўлардыѕ сґз арасын байланыстыру ќабiлетi бiрдей емес. Кґптiк жалєау сґйлемнiѕ бастауыш ќызметiнде жўмсалєан екiншi жаќ жiктеу есiмдiгiнiѕ кґпше тїрiн баяндауыш мїшемен ќиысу арќылы ќайшы байланыстырады. Сендер колхозшысыѕдар. Сiздер бiлесiздер. Тəуелдiк жалєау ґзiнiѕ жалєанєан сґзiн iлiк септiк формасымен ќайшы байланысќа ендiрiп‚ изафеттiк тiркес ќўрайды. Ал бўл ќосымшалар бастауыш ќызметiнде жўмсалєан зат есiмге жалєанєанда сґз арасын байланыстыра алмайды. Бала келдi. Балалар келдi. Балаларым келдi. Бўл сґйлемдерде бала сґзiне жалєанєан кґптiк‚ тəуелдiк жалєаулары синтаксистiк ќызмет атќарып тўрєан жоќ‚ бала сґзiн грамматикалыќ формаєа ендiрiп‚ соєан сəйкес маєына їстеп тўр. Iлiк септiк жалєауы жалєанєан сґзiн тек тəуелдi формамен ќайшы байланысќа ендiрiп‚

Лекциялардыѕ текстері сґйлемнiѕ аныќтауыш мїшесi ќызметiн атќарады. Аттыѕ жалы. Директордыѕ кабинетi. Сiздiѕ їйiѕiз. Табыс‚ барыс‚ жатыс‚ шыєыс‚ кґмектес септiк жалєаулары жалєанєан сґзiн етiстiк формалармен ќайшы байланысќа ендiрiп‚ негiзiнен‚ сґйлемнiѕ толыќтауыш‚ кейде пысыќтауыш ќызметiнде жўмсалады. Иелiк форманыѕ жалєанєан сґзiн бастауыш мїшемен сыѕаржаќ байланысќа ендiрiп‚ баяндауыш ќызметiн атќарады. Кiтап баланiкi. Машина колхоздiкi. Сґйтiп‚ зат есiмнiѕ грамматикалыќ формалары сґйлемде атќаратын ќызметiне ќарай‚ синтаксистiк тўрєыдан мынадай топтарєа бґлiнедi: 1. Зат есiмнiѕ кґптiк жəне тəуелдiк формалары бастауыштыќ формаларєа жатады. 2. Зат есiмнiѕ iлiк септiк формасы аныќтауыштыќ формаларєа (атрибуттыќ) жатады. 3. Табыс септiгi əрќашан сґйлемнiѕ тура толыќтауыш мїшесi ќызметiн атќарады. 4. Барыс‚ жатыс‚ шыєыс‚ кґмектес септiктерi синтаксистiѕ толыќтауыштыќ-пысыќтауыштыќ формаларына жатады. 5. Иелiк форма баяндауыштыќ ќызмет атќарады. 4. Ќайшы байланысты сґз тiркесiнiѕ тґртiншi тїрiне етiстiктiѕ грамматикалыќ формаларыныѕ ґзара байланысы жатады. Тїркi тiлдерiнде етiстiктер реляциялыќ ќосымшалар арќылы грамматикалыќ формаєа енгенде єана бiр-бiрiмен немесе басќа есiм сґздермен байланысып‚ синтаксистiк ќатынасќа тїсе алады. Тїбiр етiстiктер сол кїйiнде есiм сґздермен де‚ етiстiк формаларымен де тiркесе алмайды. Сондыќтан да олар сґйлем мїшесi ќызметiн атќара алмайды. Ќазаќ тiлiнде тїбiр етiстiк пен бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ жекеше тїрi тўлєасы жаєынан бiрдей болєанымен‚ бўл екеуi лексика-грамматикалыќ сипаты жаєынан екi басќа ќўбылыс. Тїбiр етiстiктер – сґйлемнен тыс‚ статистикалыќ ќалыпта тўрєанда‚ тiлдiѕ сґздік ќўрамына енетiн лексикалыќ бїтiндер. Олар предикативтiк ќатынаста екiншi жаќ жiктеу есiмдiгiмен (сен) тiркескенде‚ бўйрыќ рай формасыныѕ екiншi жаќ жекеше тїрi болып саналады. Сен кел. Сен жаз. Сен сґйле, т.б. Бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ жекеше тїрi ќазiргi ќазаќ тiлiнде нолдiк формада ќолданылады. Тiлдiк фактiлерге ќараєанда‚ екiншi жаќтыѕ да ґзiне тəн грамматикалыќ кґрсеткiшi болып‚ кейiннен жойылєандыєы байќалады. Тїркi тiлдерiнде -ыѕ/-iѕ морфемасы екiншi жаќтыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi екендiгi дау тудырмайды. Олай болса‚ ќазiргi ќазаќ тiлiндегi алыѕдар‚ келiѕiз формаларыныѕ ќўрамында тїбiрден соѕєы ќолданылатын -ыѕ/-iѕ ќосымшалары о бастаєы бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ жекеше тїрiнiѕ грамматикалыќ кґрсеткiшi екендiгi даусыз. Сонымен бiрге‚ ќазiргi ґзбек тiлiнде

Лекциялардыѕ текстері да негiзгi ќимылдыѕ шартын‚ мезгiлiн бiлдiрiп‚ пысыќтауыш ќызметiн атќаратындыќтан‚ бўл да адвербиал етiстiктер тобына жатады. Сґйтiп‚ етiстiк формалар бiр-бiрiмен ґзара форма тудырушы ќосымшалар арќылы ќайшы байланысады. Етiстiк формалы ќайшы байланысќан сґз тiркестерi есiмшелi тiркес‚ кґсемшелi тiркес жəне шартты райлы тiркес тїрiнде ќолданылады. Кґсемшелi жəне шартты райлы тiркестер де септiк формалары мен етiстiк формаларыныѕ тiркесi тəрiздi меѕгерiле байланысады. Яєни тiркестiѕ алдыѕєы сыѕарындаєы кґсемше жəне септiк формалары соѕєы етiстiк формаларына баєынышты‚ солардыѕ меѕгеруiнде болады. Оќып тїсiнедi‚ амандаса келдi‚ їйге ќайтсын‚ кiтапханадан шыќтым‚ трамвайєа мiндiк деген тiркестердiѕ ќўрамындаєы баєыныѕќы жəне меѕгерушi компоненттерi бiр-бiрiмен əрi маєыналыќ‚ əрi грамматикалыќ ќайшы байланыста. Егер бўлардыѕ арасын байланыстыратын осы екi шарттыѕ бiрi болмаса‚ олар ґзара тiркесе алмайды. Мысалы‚ оќып тїсiнедi деудiѕ орнына оќып жауады немесе трамвайєа мiндiк деудiѕ орнына трамвайєа жаудыќ деп айтылмайды. Ґйткенi бўлардыѕ арасында маєыналыќ байланыс жоќ. Сол сияќты ќайшы байланысќа енген грамматикалыќ формалардыѕ бiреуiнiѕ форма тудырушы ќосымшасын тїсiрiп айтсаќ‚ онда да байланыс бўзылады. Мысалы‚ оќып тїсiнедi‚ амандаса келдi‚ кiтапханадан шыќтым‚ трамвайєа мiндiк деудiѕ орнына оќы тїсiнедi‚ амандас келдi‚ кiтапхана шыќтым‚ трамвай мiндiк деп айтылмайды. Мўнда грамматикалыќ байланыс жоќ. Ал меѕгеру арќылы ќайшы байланысќан сґз тiркесiнiѕ соѕєы етiстiк формаларыныѕ морфемаларын тїсiрiп айтса да‚ байланыс їзiлмейдi. Мысалы‚ сен оќып тїсiн‚ сен кiтапханадан шыќ‚ сен трамвайєа мiн. Бiраќ бўл сыѕаржаќты тiркеске жатпайды‚ бўл да ќайшы байланысќан сґз тiркесi. Ґйткенi бўл тiркестегi тїсiн‚ шыќ‚ мiн тїбiр етiстiк емес‚ олар бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ жекеше тїрiн бiлдiретiн грамматикалыќ форма. Тїркi тiлдерiнде бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ жекеше тїрi əрќашан нґлдiк формада ќолданылатындыєы тiл бiлiмiнде белгiлi. Сґйтiп меѕгеру арќылы ќайшы байланысќан сґз тiркестерiнiѕ соѕєы сыѕары етiстiктiѕ ґткен шаќ‚ келер шаќ‚ осы шаќ‚ ќимыл есiмi‚ шартты рай‚ бўйрыќ рай‚ ќалау рай формаларыныѕ бəрiмен де тїрлене бередi.

Лекциялардыѕ текстері тудырушы ќосымша жалєану арќылы жасалады. Былайша айтќанда‚ тїбiр сґз грамматикалыќ форма емес‚ ол грамматикалыќ формаларєа негiз болып жўмсалады. “Зат есiмнiѕ жекеше тїрi”‚ “жай шырай”‚ “негiзгi етiс” делiнiп жїргендер де кґптiк‚ шырай жəне етiс формаларына негiз болып ќолданылатын тїбiр сґздер. Ґйткенi бўлардыѕ арнайы грамматикалыќ кґрсеткiшi жоќ. Ќазаќ тiлiнде нґлдiк форма бар ма? Бар болса‚ оєан нелер жатады? – деген сўрау тууы мїмкiн. Бiздiѕше‚ нґлдiк формаєа сґйлемде ґзiне тəн форма тудырушы ќосымшамен тїрленбей‚ тїбiр сґз тўлєасында ќолданылатын грамматикалыќ формаларды жатќызу керек. Ќазаќ тiлiнде мынадай грамматикалыќ формалар нґлдiк аффиксте ќолданылады: 1. Iлiк септiк формасы əрќашан тəуелдi формамен ќайшы байланыста ќолданылады. Кейде iлiк септiгi ќосымшасыз – нґлдiк формада айтылады. Мысалы‚ колхоздыѕ малы‚ колхоз малы‚ баланыѕ пальтосы‚ бала пальтосы, т.б. Iлiк септiгiнiѕ бiрде ќосымшалы‚ бiрде ќосымшасыз нґлдiк формада ќолданылуы иелiк маєынаныѕ наќты жəне абстрактылыєына байланысты. 2. Табыс септiгi сґйлемде ќосымшалы да‚ ќосымшасыз да айтылады. Кiтапты оќыдым‚ кiтап оќыдым. Шамды жаќты‚ шам жаќты, т.с.с. Тїркологиялыќ еѕбектерде iлiк септiгi мен табыс септiгiнiѕ ќосымшасыз нґлдiк формасын жəне атау септiгiн бiр рамкада ќарап‚ бўларды белгiсiз (неопределенный падеж) септiк деп тїсiндiредi. Əрине‚ iлiк жəне табыс септiктерiнiѕ нґлдiк формалары тїбiр сґз тўлєасындаєы есiм сґздерден болєан атау септiкпен бiрдей болатындыєы рас. Ал сонымен бiрге кґптiк‚ тəуелдiк формалары да‚ етiстiктiѕ субстантив (келу‚ келушi) жəне есiмше формалары да атау септiгi ќызметiнде жўмсалады. Жəне атау септiгi осы аталєан грамматикалыќ формаларда тўрып‚ сґйлемде бастауыш ќызметiн атќарады. Жўмысшылар жўмысќа кеттi. Жолдасым институтта оќиды. Тапќан ќуанады‚ таныєан алады, т.с.с. Iлiк септiгi мен табыс септiгiнiѕ нґлдiк формалары кґптiк‚ тəуелдiк формаларымен тїрленбейдi‚ ол тїбiр сґздермен тўлєалас болады. 3. Сґйлемде барыс септiгiнiѕ де нґлдiк формада айтылуы сирек кездеседi. Бўл кґбiне халыќ ауыз əдебиетiнде‚ ауызекi сґйлесуде ќолданылады. Ќала(єа) тїсiп ќайттым. Москва бардым. Базардан базар барып ине алєаным‚ тїскенде сен есiме ќиналєаным. 4. Бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ жекеше тїрi ќазаќ тiлiнде əрќашан нґлдiк формада ќолданылады. Бўйрыќ рай формасы (кел-0)

Лекциялардыѕ текстері сыртќы тўлєасы жаєынан тїбiр етiстiкпен бiрдей болєанымен‚ бўл екеуi екi басќа. Алдыѕєысы грамматикалыќ форма да‚ ал соѕєы тїбiр етiстiк – сґздік ќўрамєа енетiн лексикалыќ бїтiн. Ќазаќ тiлiнде есiм сґздер де‚ етiстiк формалар да бiрiншi жəне екiншi жаќта арнайы форма тудырушы ќосымшалармен тїрленедi. Мысалы‚ мен студентпiн‚ сен студентсiѕ‚ мен кґргенмiн‚ сен кґргенсiѕ‚ мен алдым‚ сен алдыѕ‚ мен алсам‚ сен алсаѕ, т.б. Мўнда жаќтыќ грамматикалыќ кґрсеткiшi ќызметiн жiктiк жəне тəуелдiк жалєаулары атќарады. Ќазаќ тiлiнде етiстiктердiѕ жiктелу жїйесiнде ќосымшасыз нґлдiк формада ќолданылатын тек осы бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ жекеше тїрi. Тiлдiк фактiлер о баста мўныѕ да грамматикалыќ кґрсеткiшi болєандыєын толыќ дəлелдейдi. Мысалы‚ кел+iѕ+дер‚ кел+iѕ+iз сґздерiнiѕ ќўрамындаєы -iѕ осы екiншi жаќтыѕ грамматикалыќ кґрсеткiшiнiѕ ќалдыєы. Сонымен бiрге ґзбек тiлiнде етiстiктiѕ барыѕ‚ келiѕ‚ алыѕ болып айтылуы да бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ грамматикалыќ кґрсеткiшiнiѕ о баста болєандыєын‚ оныѕ тарихи ќўбылыс екендiгiн толыќ дəлелдейдi.

Лекциялардыѕ текстері ГРАММАТИКАЛЫЌ ФОРМАНЫЅ МАЄЫНАЛЫЌ ЌЫРЛАРЫ Ќай тiлде болмасын‚ тiлдiѕ грамматикалыќ ќўбылыстары жїйелi тїрде ќалыптасады. Тiл бiлiмiнiѕ маќсаты – əр тiлдiѕ грамматикалыќ ќўбылыстарыныѕ ќалыпты жїйелерiн сол тiлдiѕ тiлдiк материалыныѕ негiзiнде ќарастырып зерттеу. Егер грамматикалыќ ќўбылыстарєа берiлген аныќтамалар мен тїсiнiктер тiлдiк материалєа сай келмесе‚ ондай аныќтамаларды дўрыс деп есептеуге болмайды. Ќазаќ тiлiнiѕ морфологиялыќ ќўбылыстарын зерттеуде тїбiр сґздер мен грамматикалыќ формалардыѕ аражiгiн‚ шегiн ашып кґрсете отырып зерттеу – бўл тiл їшiн ґте ќажет. Ґйткенi ќазаќ тiлiндегi сґздердiѕ лексика мен морфологияєа ќатысы‚ флективтi тiлдердегiдей емес‚ бїтiндей басќа‚ флективтi тiлдерде‚ оныѕ iшiнде орыс тiлiнде кґпшiлiк сґздер грамматикалыќ формаєа енгенде єана толыќ маєыналы сґз дəрежесiнде ќолданылады. Ал тїркi тiлдерiнде‚ тiптi негiзгi тїбiр сґздер де – тiлдiѕ сґздік ќорына енетiн лексикалыќ бїтiндер. Тїбiр сґздер сґз таптарына ќатысы жəне жасалу тəсiлi (ќўрамы) жаєынан єана морфологияныѕ объектiсi бола алады. Ал грамматикалыќ формалар осы тїбiр сґздердiѕ негiзiнде жасалатын морфологиялыќ бїтiндер. Тїбiр сґз бен грамматикалыќ форманыѕ аражiгiн‚ шегiн айырудыѕ басты бiр критерийi – тїбiр сґздерде лексикалыќ маєына болады да‚ грамматикалыќ маєына болмайды. Ал грамматикалыќ форма əрi лексикалыќ‚ əрi грамматикалыќ маєынаны бiлдiредi. Оныѕ лексикалыќ маєынасын ќўрамындаєы тїбiр сґз бiлдiрсе‚ грамматикалыќ маєынасын форма тудырушы ќосымшасы бiлдiредi. Сґйтiп‚ əрбiр грамматикалыќ маєына – грамматикалыќ формадан туатын ќондырма ќўбылыс. Тїркi тiлдерiнде бiр сґздiѕ ќўрамында бiр немесе бiрнеше форма тудырушы ќосымша болуы мїмкiн. Соєан орай бiр сґздiѕ ќўрамында неше форма тудырушы ќосымша болса‚ сонша грамматикалыќ маєына саќталады. Мысалы‚ дос-тар-ым-мен‚ кел-е-сiѕ-дер‚ естi-ме-ген-сiѕ, т.с.с. Ќазаќ тiлiндегi кейбiр грамматикалыќ формалардыѕ бiлдiретiн маєыналары бiртўтас тўраќты болады. Яєни ќандай сґйлемде ќолданылса да‚ ґзiнiѕ негiзгi бiр єана грамматикалыќ маєынасын саќтайды. Мысалы‚ зат есiмнiѕ iлiк септiк жəне иелiк

Лекциялардыѕ текстері (-нiкi‚ -тiкi‚ -дiкi) формалары əрќашан иелiк маєына бiлдiредi. Табыс септiк формасы əрќашан объектiнiѕ маєынасын бiлдiрсе‚ тəуелдi форманыѕ да грамматикалыќ маєынасы тўраќты тїрде тəуелдiк ќатынасты бiлдiредi. Сонымен ќатар сын есiмнiѕ шырай формаларыныѕ грамматикалыќ маєыналары да тўраќты тїрде сапаныѕ артыќ‚ кемдiк дəрежесiн бiлдiредi. Кейбiр грамматикалыќ формалар контекске жəне тїбiр сґздiѕ семантикасына байланысты ґзiнiѕ негiзгi грамматикалыќ маєынасынан ауытќып‚ əртїрлi маєына бiлдiруi мїмкiн. Зат есiмнiѕ барыс‚ жатыс‚ шыєыс жəне кґмектес септiк формаларыныѕ маєыналары тўраќты емес. Олардыѕ грамматикалыќ маєыналары контекске байланысты ґзгерiп отырады. Барыс септiгiнiѕ негiзгi маєынасы бiр iстiѕ‚ ќимылдыѕ баєытын бiлдi-рiп‚ кiмге? неге? ќайда? сўрауларына жауап бередi. Мысалы‚ Оспан ауылєа кеттi. Мен Оспанєа хат жаздым. Жəмiш бiр сомєа кiтап сатып алды. Нўралы соєымєа бие сойды. Самат екi айєа кеттi. Їсеннiѕ келуiне аз кїн ќалды деген сґйлемдерде барыс септiгi бiр єана баєыттыќ маєына бiлдiрiп тўрєан жоќ‚ олар контекске байланысты əртїрлi кґлемдiк (мезгiл‚ мекен‚ маќсат) маєынада ќолданылып тўр. Кґмектес септiгi – ќаламмен жазу‚ кїрекпен жер ќазу дегенде ќўралдыќ маєына бiлдiрсе‚ жолмен жїру‚ Пушкин кґшесiмен ќайту дегенде‚ мекендiк маєына бiлдiредi. Сол сияќты атпен келу‚ машинамен бару дегенде‚ кґлiктiк маєына бiлдiрсе‚ ынтамен iстеу‚ ыќыласпен тыѕдау дегенде‚ iстiѕ‚ ќимылдыѕ амалын бiлдiредi. Жатыс‚ шыєыс септiктерi де контекске жəне тїбiр сґздiѕ семантикасына байланысты əртїрлi маєына бiлдiредi. Бестен їштi алса‚ екi ќалады немесе əр оќушыєа дəптер бестен тидi дегенде‚ алдыѕєы сґйлемде бестен – шыєыс септiгiнiѕ ґз маєынасында‚ ал екiншi сґйлемде топтыќ маєынасын бiлдiрiп тўр. Жатыс септiгi де жазда‚ тїнде‚ саєат екiде – тїбiр сґздiѕ семантикасына байланысты мезгiлдiк маєына бiлдiрсе‚ ауылда‚ ќалада сґздерi мекендiк маєына бiлдiредi. Жылќыда ґт жоќ‚ ќўста сїт жоќ дегенде‚ кґлемдiк-мекендiк маєына бiлдiредi. Барыс‚ жатыс‚ шыєыс‚ кґмектес септiктерi əртїрлi маєыналыќ ќырларда жўмсалуына байланысты бiрде толыќтауыш‚ бiрде пысыќтауыш ќызметiн атќарады. Осыєан орай тїркологиялыќ еѕбектерде бўлар кґлемдiк-мекендiк септiктер деп аталады. Етiстiктiѕ шартты рай жəне маќсатты кґсемше формалары да əрќашан тек ќана шарттылыќ‚ маќсаттыќ маєына бiлдiрмейдi. Олар да контекске байланысты əртїрлi маєыналыќ ќырларда жўмсалады. Мысалы‚ шартты рай формасы келер шаќ етiстiк формасымен тiркескенде‚ шарттылыќ маєына бiлдiрсе (ексеѕ орарсыѕ‚ берсеѕ аларсыѕ)‚ ґткен шаќ формамен тiркескенде‚ мезгiлдiк маєына бiлдiредi (Клубќа келсем‚ халыќ жиналєан екен).

Лекциялардыѕ текстері сан есiмнiѕ семантика-морфологиялыќ топтары деп жетi топќа бґледi. Мўнда тiлдiѕ сґздік ќўрамына енетiн тїбiр сан есiмдер де‚ грамматикалыќ формалар да‚ сан есiмнiѕ шылау сґздермен тiркесi де жїйесiз тїрде‚ тек маєынаны сїйеу етiп топтастырылєан. Мысалы‚ оќулыќтарда “есептiк” жəне “реттiк” сан есiмдердi теѕ праволы семантикалыќ топтар деп тїсiндiредi. Дўрысында‚ -ыншы/ -iншi – сан есiмнiѕ форма тудырушы ќосымшасы‚ ал осы ќосымша жалєанєан сан есiмдердi сан есiмнiѕ реттiк формасы деп тану дўрыс болар едi. Яєни сан есiмнiѕ реттiк формасын (бiрiншi‚ екiншi, т.б.) етiстiктiѕ есiмше‚ кґсемше формалары‚ сын есiмнiѕ шырай формалары тəрiздi солармен теѕ праволы грамматикалыќ форма ретiнде ќараєан жґн. Ґйткенi -ншы/-ншi ќосымшасы сан есiмге тїгелдей жалєанып‚ грамматикалыќ абстракция жасайды. Сонымен бiрге ол жалєанєан сґзiнiѕ лексикалыќ маєынасын ґзгертпей‚ тек грамматикалыќ маєына (реттiк) їстейдi. Кґлемдiк-мекендiк септiктер мен кґптiк форманыѕ контекске жəне тїбiр сґздiѕ семантикасына сəйкес əртїрлi маєыналыќ ќырлары болатындыєын тiлдiк материал толыќ ќуаттайды. Олай болса, сан есiмнiѕ шыєыс септiк формасы (бестен‚ бес-бестен) мен кґптiк формасын (ондар‚ жїздер) маєынаєа баєындырып‚ грамматикаларда бiрiн топтау сан есiм‚ екiншiсiн болжалды сан есiм деп атап‚ сан есiмнiѕ лексика-семантикалыќ топтарына жатќызу єылыми тўрєыдан негiзсiз екендiгi талас тудырмасќа тиiс. ƏДЕБИЕТ 1. Жирмунский В.М. О границах слова // Морфологическая структура слова в языках различных типов. М.-Л.‚ 1963. С. 18. 2. Бодуэн-де Куртене И.А. Некоторые общие замечания о языковедении и языке. СПб.‚ 1971. С. 26. 3. Пешковский А. М. Русский синтаксис в научном освещении. С. 12. 4. Виноградов В.В. Русский язык. С. 33. 5. Гвоздев А.Н. Современный русский литературный язык. Часть I. 1961. С. 118. 6. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1954. 191-б. 7. Кеѕесбаев I.‚ Ысќаќов А.‚ Аханов К. Ќазаќ тiлi грамматикасы. Алматы‚ 1960. 53-б. 8. Степанова М.Л. Словообразование современного немецкого языка. 9. Бўл аффикстер ќалау рай формасыныѕ аффикстерiнен бїтiндей басќа (алєай‚ келгей, т.б.). 10. Ыскаков А. Морфологическая структура слова и именные части речи. Автореф. докт. дисс. С. 67.

Лекциялардыѕ текстері 11. Севортян Э.В. Аффиксы глаголообразования в азербайджанском языке. С. 10. 12. Севортян Э.В. Аффиксы глаголообразования в азербайджанском языке. С. 13. 13. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1954. 14. Ысќаќов А. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1968. 48-б. 15. Левковская К.А. Вопросы составления описательных грамматик // О понятии производности. С. 123. 16. Бiржан мен Сараныѕ айтысќаны. 1959. 10-б. 17. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. 1960. С. 150; Баскаков И.А. Каракалпакский язык. 1952. Ч. II . С. 197; Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1964. 18. Ысќаќов А. Ќазiргi ќазаќ тiлi (морфология). Алматы‚ 1964. 254-б. 19. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. С. 149‚ 282‚ 285. 20. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Ч. II. С. 181–192‚ 198‚ 201 с. 21. Закиев М.З. Синтаксический строй татарского языка. 1963. С. 89–91. 22. Насилов В.М. Аффиксы включения // Вопросы языка и литературы стран востока. С. 36. 23. Баскаков А.Н. Каракалпакский язык. 1952. Ч. II. С. 214. 24. Есiмшелерге -сыз/-сiз ќосымшасы жалєанбайды. 25. Кеѕесбаев I.‚ Ысќаќов А.‚ Аханов К. Ќазаќ тiлi грамматикасы. Алматы‚ 1968. 103-б.; Сауранбаев Н. Ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1953. 93-б. 26. Əбуханов Є. Ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1967. 168-б.; Мўсабаев Є. Ќазаќ тiлiндегi сын есiмнiѕ шырайлары. Алматы‚ 1951. 76-б. 27. Мелиоранский П.М. Краткая грамматика казахско-киргизского языка. 1894. С. 31–34. 28. Дмитриев К.К. Грамматика башкирского языка. 1948. С. 115.; Строй тюркских языков. 1962. С. 47‚ 342. 29. Баскаков Н.А. Ногайский язык и его диалекты. 1948. С. 84.; Каракалпакский язык. Ч. II. С. 19‚ 201. 30. Хангельдин В.И. Татар тiлi грамматикасы. 1959. 56-б. 31. Жаркешова Г. Бiрiккен сґздер мен сґз тiркестерiнiѕ орфографиялыќ сґздiгi. 1960. 9-б.; Ысќаќов А. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1964. 135-б. 32. Ысќаќов А. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1964. 260–270-бб. 33. Ысќаќов А. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 139–160-бб. 34. Грамматика русского языка. 1952. Т. I. С. 17. 35. Кеѕесбаев I.‚ Ысќаќов А.‚ Аханов К. Ќазаќ тiлi грамматикасы. Алматы‚ 1968. I бґлiм. 56–57-бб. 36. Ыскаков А.И. Морфологическая структура слова и именные

Лекциялардыѕ текстері части речи в современном казахском языке. Автореф. док. дисс. 1964. С. 25. 37. Орузбаева Б.О. Словообразование в киргизском языке. Автореф. докт. дисс. Фрунзе‚ 1964. С. 8. 38. Севортян Э.В. Аффиксы глаголообразования в азербайджанском языке. С. 18‚ 19. 39. Вопросы составления описательных грамматик языков народов СССР. Уфа‚ 1958. 40. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. С. 185. 41. Ўйыќбаев И. Ќазаќ тiлiндегi кґрiнiс категориясы. 42. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. С. 205‚ 234; Современный татарский литературный язык. 1969. С. 237; Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1954. 165-б. 43. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1954. 44. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1954. 45. Севортян Э.В. Несколько замечаний к тюркологическим исследованиям // Советская тюркология. 1971. № 3. С. 8. 46. Мейе А. Введение в сравнительное изучение индоевропейских языков. М.‚ 1938. С. 363. 47. Балаќаев М., Ќордабаев Т. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1961. 22–23-бб. 48. Боровков А.А. Учебник уйгурского языка. С. 83; Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. II т. С. 309. 49. Балаќаев М.‚ Ќордабаев Т. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1961. 25‚ 32‚ 51‚ 53-бб. 50. Закиев М.З. Синтаксический строй татарского языка. С. 91‚ 92. 51. Бўл тiркесте кел сґзi – бўйрыќ райдыѕ екiншi жаќ‚ жекеше тїрiнде‚ предикативтiк ќатынаста тўр‚ яєни нґлдiк форма. 52. Балаќаев М.‚ Ќордабаев Т. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1961. 57-б. 53. Севортян Э.В. Аффиксы глаголообразования в азербайджанском языке. М.‚ 1962. С. 18. 54. Мещанинов И.И. Члены предложения и части речи. М.-Л.‚ 1945. 55. Суник О.П. О различии слова‚ основы‚ корня // Морфологическая структура слова в языках различных типов. С. 66‚ 47. 56. Жирмунский В.М. О границах слова // Морфологическая структура слова в языках различных типов. М.-Л.‚ 1963. С. 19–20. 57. Серебренников Б.А. Об изменениях слов и словосочетаний // Морфологическая структура слова в языках различных типов. М.-Л.‚ 1963. С. 220. 58. Ысќаќов А. Ќазiргi ќазаќ тiлi. Алматы‚ 1964. 290‚ 298 б.; Кеѕесбаев I.‚ Ысќаќов А.‚ Аханов К. Ќазаќ тiлi грамматикасы. Алматы‚ 1968. 115-б.

Лекциялардыѕ текстері ІIІ ВСПОМОГАТЕЛЬНЫЕ ГЛАГОЛЫ В КАЗАХСКОМ ЯЗЫКЕ (лекциялардыѕ текстерi) Вспомогательные глаголы в казахском языке

Вспомогательные глаголы в казахском языке ВВЕДЕНИЕ Казахский язык, являясь агглютинативным языком, т.е. языком, в котором словообразование и словоизменение осуществляется с помощью присоединяющихся к основе аффиксов, широко пользуется и аналитическими приемами для выражения различных грамматических понятий. Особенно широко используются эти аналитические приемы при выражении различных грамматических значений глагола: виды, наклонения, времени и т.п. В казахском языке существует целая система вспомогательных глаголов, которые, сочетаясь с основным глаголом, выражают указанные грамматические понятия. Система вспомогательных глаголов развилась в казахском языке на основе частого применения словосочетаний для выражения сложных идей. Для выражения действия со всеми его особенностями язык постоянно ими пользуется, например: Алып барып бер – Отнести (дословно – взяв идя дай). Сїйреп шыєарып таста – Вынеси (дословно – тянув вынесши брось). Как показывают дословные переводы этих сочетаний, действие в них оказывается как бы разложенным на составные элементы, каждый из которых выражен особым глаголом. Некоторые из глаголов, употребляемых в таких сочетаниях, приобрели служебное значение и стали выражать различные грамматические понятия основного смыслового глагола (первого в таком сочетании). В современном казахском языке значительная часть грамматических значений глагола выражается посредством этих вспомогательных глаголов. Глагольная основа, взятая вне сочетания со вспомогательными глаголами, только называет действие, например: Айт – Сказать. Айтып бер – Рассказать (кому-нибудь). Айтып берiп ќой – Уже рассказать (кому-нибудь). Айтып берiп ќоя жазда – Чуть не рассказать (кому-нибудь нечаянно). Айтып берiп ќоя жаздап ќал – Чуть не рассказать (для кого нечаянно и удержаться).

Вспомогательные глаголы в казахском языке Айтып берiп ќоя жаздап барып ќал – Чуть не рассказать (кому-нибудь нечаянно, но удержаться). Выяснение свойств вспомогательных глаголов казахского языка поэтому имеет чрезвычайную актуальность. Оно очень важно и в научном и в практическом отношениях. Не все глаголы в казахском языке могут быть вспомогательными. Число вспомогательных глаголов ограничено, и в современном языке они составляют замкнутую систему вспомогательных средств (выполняют только функции вспомогательных глаголов). По своим функциям казахские вспомогательные глаголы делятся на три большие группы: 1) вспомогательные глаголы, образующие описательные формы глагола (недостаточный глагол е- – быть); 2) вспомогательные глаголы, образующие длительные времена (глаголы состояния: отыр – сидеть, тўр – стоять, жїр – ходить, жат – лежать); 3) вспомогательные глаголы, выражающие различные грамматические значения: вид, модальность, направленность – и некоторые другие глаголы: ал – брать, бер – давать, кет – уходить, ќал – оставаться, ќой – поставить, сал – положить, таста – бросать, тїс – спускаться, шыќ – выходить, жiбер – отпускать, бар1 – приходить туда, кел1– приходить сюда, жазда –чуть не.., кґр – видеть и бол – стать; болар, шыєар – возможно, вероятно, наверно. Эта группа самая большая из всех трех групп вспомогательных глаголов. По формам, входящим в состав словосочетаний со вспомогательными глаголами, а также по своим функциям из всех этих глаголов выделяется глагол е- (быть), который самостоятельно не употребляется, но образует описательные формы времен и наклонений, сочетаясь с причастиями и деепричастием, оканчивающимся на -п. Все остальные вспомогательные глаголы имеют собственные реальные значения и сочетаются каждый с основным смысловым глаголом, имеющим, главным образом, форму деепричастий, придавая ему различные грамматические значения. Эти сочетания основного смыслового глагола со вспомогательными достаточно изучены с морфологической стороны, и в этом 1 Глаголы бар и кел в роли вспомогательных глаголов употребляются в настояще-будущем времени третьего лица (барады, келедi) и выражают состояние предмета в движении в определенном направлении.

Вспомогательные глаголы в казахском языке отношении едва ли можно что-нибудь еще прибавить. Морфологические сочетания со вспомогательными глаголами довольно однообразны. Смысловой глагол обычно имеет форму деепричастия, оканчивающегося на -п или -а (-е, -й), реже – -єалы, а все словоизменения претерпевает вспомогательный глагол. Гораздо сложнее обстоит дело с семантикой сложных глагольных форм, имеющих в своем составе вспомогательные глаголы. С этой стороны вспомогательные глаголы казахского языка изучены еще очень поверхностно. Между тем, для понимания всей системы вспомогательных глаголов казахского языка, особенно важным является изучение их семантики и отношения ее к семантике основного смыслового глагола. Эти глаголы в своем сочетании с другими глаголами, имеющими форму деепричастий, могут иметь три значения: 1) сочетающиеся глаголы могут выражать каждый свое основное значение и в предложении выступать самостоятельными членами предложения, не зависящими друг от друга по смыслу. Здесь глагол в форме деепричастия выступает как обстоятельство, определяет действие, выраженное спрягаемым глаголом, например: Жомарт їйде жантайып жатыр – Жомарт лежит, облокотившись на руку. Мен сiзге аќылдаса келдiм – Я пришел к вам за советом (советуясь). В этих предложениях глаголы жантайып (прислонившись) и аќылдаса (советуясь) отвечают на вопросы как, зачем и использованы как обстоятельства образа действия и цели; 2) сочетающиеся глаголы, употребленные в своем основном значении, выражают совместно со вспомогательными глаголами одну сложную мысль и в предложении выступают как один член предложения, например: Рамазан магазинге кiрiп шыќты – Рамазан заходил в магазин (вошел и вышел). Ќонаќ газет оќып отырды – Гость сидел, читая газету. В этих предложениях члены сочетаний кiрiп шыќты (вошел и вышел) и оќып отырды (читая сидел) сохраняют каждый свое значение, но не являются самостоятельными членами предложения, так как все сочетание выступает в качестве одного члена предложения; 3) спрягаемый глагол, утратив свое реальное значение, уточняет действие, выраженное глаголом в форме деепричастия.

Вспомогательные глаголы в казахском языке Это сочетание выражает одно целое по смыслу лексическое значение. Глагол в форме деепричастия является основным ведущим в смысловом отношении глаголом, а спрягаемая часть, как вспомогательный глагол, выступает в роли конструктивного элемента. Ленька атасыныѕ артынан жїрiп отырды – Ленька все время шел за дедушкой. Жолаушылар аттарын ќоя бердi – Путешественники отпустили своих лошадей. В этих предложениях каждое сочетание (жїрiп отырды – шел и ќоя бердi – отпустили) выражает одно лексическое понятие. Глаголы отырды и бердi полностью утратили свои основные реальные значения “сидеть” и “давать” и превратились во вспомогательный глагол (конструктивный элемент). Если глагол в форме деепричастия имеет значение, не совместимое с теми значениями, которые выражены спрягаемым глаголом, тогда легко можно узнать, сохранил ли последний свое основное значение или, утратив его, превратился во вспомогательный глагол, например: Машиналар жїрiп жатыр – Машины постоянно ходят. Мен кiтабымды жоєалтып алдым – Я свою книгу потерял. Глаголы жатыр и алдым в этих предложениях не имеют своего основного значения, ибо невозможно, чтобы машины ходили “лежа” или нельзя “потерять и взять”. Если действие, выраженное основным глаголом (в форме деепричастия) тесно связано (совместимо) с тем действием, которое выражено спрягаемым глаголом, то бывает иногда очень трудно определить, в своем ли значении употреблен спрягаемый глагол. В таких случаях часто приходится определять это только по контексту, например: Ќорадаєы жас мал тоѕып тўр – Молодняк, находящийся во дворе, стоит и мерзнет. Биыл ќыс ќатты болып, жылы ќора болмаєандыќтан мал тоѕып тўр – В этом году зима суровая, и из-за отсутствия теплых помещений скот мерзнет. Бала їйге ќарап сґйлеп келедi – Мальчик идет по направлению к дому и говорить (что-то). Жас бала жаѕа-жаѕа сґйлеп келедi – Ребенок только начинает говорить.

Вспомогательные глаголы в казахском языке В первом и третьем предложениях спрягаемые глаголы тўр (стоит) и келедi (идет) употреблены в своем основном значении. Во втором и четвертом предложениях спрягаемые глаголы тўр и келедi утратили свое основное значение и превратились во вспомогательные глаголы. В этих предложениях речь идет только о действиях или состояниях, выраженных глаголами в форме деепричастия, оканчивающегося на -п, связанные же с ними формы vегbа fi nitа только их уточняют. Следовательно, глаголы, выполняющие роль вспомогательных, в сочетании с другими глаголами в форме деепричастий не всегда утрачивают свои основные реальные значения. Если спрягаемый глагол в этих сочетаниях выступает как самостоятельный член предложения, то он – не вспомогательный глагол. Если в сложной глагольной форме семантическим центром является глагол в форме деепричастия, а спрягаемый глагол выражает дополнительные значения или уточняет первый, то мы имеем дело со вспомогательным глаголом. Сочетание основного смыслового глагола со вспомогательными в свою очередь может выполнять роль основного глагола и сочетаться с каким-либо из вспомогательных глаголов, например: Жазып берiп ќойды – Написал он (для кого-то). Жазып ала тўр – Пока выписывай себе. Жоєалтып ќоя жаздадым – Чуть не потерял. и т. п. Эти сложные сочетания глаголов могут принимать описательные формы, образуемые из причастий от сложной основы вспомогательного глагола е- (быть); например: Кетiп ќалып жїр едiм – Я уходил всегда (тогда). Оспан ќалаєа ќашып кетiп ќалєан екен – Оспан, оказывается, убежал в город. К аналитическим сочетаниям глаголов в форме причастий могут присоединяться модальные слова болар (наверное) и шыєар (возможно), с которыми они образуют особые формы сказуемого, например: Жомарт жазып алып ќойєан болар – Жомарт, наверное, написал (себе). Жиналыс тарап болєан шыєар – Собрание, возможно, кончилось.

Вспомогательные глаголы в казахском языке Чаще всего вспомогательные глаголы, присоединяясь к основному смысловому глаголу, образуют вместе с ним сложную глагольную основу: жоєалтып алып ќойма – не потеряй; кетiп ќала ќойыпты – ушел (уже). Но иногда и сами вспомогательные глаголы могут состоять из сочетаний нескольких вспомогательных же глаголов. В этом случае можно говорить о сложных вспомогательных глаголах. Чаще всего сложные вспомогательные глаголы образуются с глаголом жазда (чуть не...), например: Жаздап ќалды – Чуть не.., Жаздап барып ќалды – Чуть не... удержался. Кґрiп жїрме – Смотри, не... Жїре кґрме – Пожалуйста, не... Поэтому в сложных аналитических сочетаниях в казахском языке не редко можно встретить соединение сложной аналитической глагольной основы со сложными же вспомогательными глаголами, например: Айтып жiберiп ќоя жаздап ќалды – Чуть не высказал. Жыєылып барып ќала жаздап барып ќалды – Чуть не упал – еле удержался. Оянып кетiп жїре кґрмесiн – Пусть он не просыпается. Кетiп ќала кґрiп жїрме – Смотри, не уходи. Айтып бере берген болар едi – Рассказывал бы (всем вообще). В приведенных примерах легко выделяются сложные основы: Айтып жiберiп ќоя – Высказав Жыєылып барып ќала – Падая Оянып кетiп – Проснувшись Кетiп ќала –Уходя и сложные вспомогательные глаголы: Жаздап ќалды – Чуть не... Жаздап барып ќалды – Чуть не... удержался. Жїре кґрмесiн – Пожалуйста, не... Кґрiп жїрме – Смотри, не... Приведенные примеры показывают, что тема о вспомогательных глаголах является одной из важных и вместе с тем трудных проблем казахской грамматики. В имеющейся литературе по казахскому языку она затронута еще очень мало. Имеются лишь отдельные высказывания авторов грамматик казахского языка. Большинство из них ограничивалось лишь только иллюстрацией фразеоло-

Вспомогательные глаголы в казахском языке гического материала, связанного со вспомогательными глаголами, и часто эти материалы оставались без всяких выводов о их роли в языке. Впервые о вспомогательных глаголах говорилось в книге “Грамматика киргизского языка”, изданной миссионерским обществом в Оренбурге в 1897 и 1906 гг. (два издания). Автор этого труда освещает вопрос о вспомогательных глаголах более подробно по сравнению со многими другими авторами, занимающимися изучением его в более позднее время. Эта тема освещается в следующих трудах: П.М. Мелиоранского “Краткая грамматика казахско-киргизского языка”, ч. II. В разделе “Об описательных глаголах” автор отмечает значение основных вспомогательных глаголов казахского языка”; Н. Пантусова “Война мусульман против китайцев” (Казань, 1880 г.). Здесь несколько страниц посвящено вопросу о вспомогательных глаголах казахского языка, даются основные значения более употребительных; Н.И. Ильминского “Материалы к изучению киргизского наречия” (Оренбург, 1861 г.). Кроме того, краткое описание значений основных вспомогательных глаголов можно встретить в словарях: В. В. Радлова “Опыт словаря тюркских наречий”, изданном в Петербурге в 1893–1911 гг., “Киргизско-русском словаре” (Оренбург, 1903 г.), К. К. Юдахина “Киргизско-русский словарь”(Москва, 1940 г.). В учебниках казахского языка для средней школы, написанных после Октябрьской революции, о вспомогательных глаголах упоминается только в разделе глаголов. В работе профессора Н.Т. Сауранбаева “Семантика и функции деепричастий в казахском языке” (Алма-Ата, 1944 г.) при выяснении функции деепричастий уделяется внимание и вспомогательным глаголам казахского языка.

Вспомогательные глаголы в казахском языке I. ВСПОМОГАТЕЛЬНЫЙ ГЛАГОЛ ЕИ ОБРАЗОВАНИЕ ОПИСАТЕЛЬНЫХ ФОРМ ГЛАГОЛА Вспомогательный глагол ене имеет реального значения. Это – служебное слово, которое выступает в роли связки в именном предложении или составной части описательной формы глагола-сказуемого. Мен мен едiм, мен кiмдерден кем едiм?! Исатайдыѕ барында екi тарлан бґрi едiм – Я был я, я был не хуже кого бы то ни было, при Исатае мы с ним в паре были гневными волками (Исатай – Махамбет). Медеудiѕ жесiрiн тартып алып, кегiн ќайтарып едi – Отобрав невесту Медеуа, он отомстил ему (тогда) (Хрестоматия для 9 класса, С. 72). Ауылєа келсе, ауыл ас берiп жатыр екен – Когда приехали в аул, там устраивали поминки (Радлов. Фольклор, C. 329). Как во всех тюркских языках, глагол е- – недостаточный. В казахском языке этот глагол имеет следующие формы: 1. НАСТОЯЩЕЕ ВРЕМЯ Отрицательная форма Ед. число

Едi Примечание. 1. Разновидность формы, емес – емен (не), которая имеет первое лицо и встречается в фольклоре (богатырском эпосе). 2. Емес состоит из недостаточного глагола е-, частицы отрицания -меи аффикса -с. В турецком языке аффикс будущего времени -р в отрицательной форме переходит в -з: язорм – я пишу, язмазм – я не буду писать (Казем-Бек, Общая грамматика турецко-татарского языка, С. 157). Простая отрицательная форма Отсутствует. Отрицание выражается только в описательных формах.

Вспомогательные глаголы в казахском языке 3. ПРОШЕДШЕЕ (ПРИЧАСТНОЕ) ВРЕМЯ Положительная форма Ед. число Мн. число 1. Екенмiн – оказывается Екенбiз – оказываются 2. Екенсiѕ Екенсiѕдер 2. Екенсiз Екенсiздер 3. Екен Екен Простая отрицательная форма Отсутствует. В прошедшем времени отрицательная форма образуется различными способами: В связке отрицание выражается описательно: Мен инженер емес едiм – Я не был инженером (тогда). Сендер кґп емес едiѕдер – Вас было не много. В описательных формах глагола отрицание выражено в деепричастии либо причастии: Ед. число Мн. число 1. Бармап (єан) едiм – Бармап (єан) едiк – Я не ходил (тогда)

Мы не ходили (тогда) 2. Бармап (єан) едiѕ Бармап (єан) едiѕдер 2. Бармап (єан) едiѕiз Бармап (єан) едiѕiздер 3. Бармап (єан) едi Бармап (єан) едi Примечание. Глагол ев очевидном прошедшем и причастной форме может употребляться в сокращенном виде. Ед. число Мн. число 1. Ем Ек 2. Еѕ Еѕдер 2. Еѕiз Еѕiздер 3. Ед Ед. число Мн. число 1. Екем Екемiз 2. Екесiѕ Екесiѕдер 2. Екесiз Екесiздер 3. Екен Екен Описательная форма связки Ед. число Мн. число 1. Барєан емес (жоќ) едiм – Барєан емес (жоќ) едiк – Вспомогательные глаголы в казахском языке Я не ходил

Мы не ходили 2. Барєан емес (жоќ) едiѕ Барєан емес (жоќ) едiѕдер 2. Барєан емес (жоќ) едiѕiз Барєан емес (жоќ) едiѕiздер 3. Барєан емес (жоќ) едi Барєан емес (жоќ) едi Форма едi, помимо своего чисто словарного и фразеологического значения “был”, играет весьма важную роль в морфологии казахского глагола как конструктивный элемент. С ее помощью образуется целая серия сложных (описательных) форм прошедшего времени изъявительного наклонения и многие другие наклонения глаголов с различными видовыми оттенками значений: законченности и незаконченности, многократности, возможности, нерезультативности, желательности и др. Форма екен, как и форма едi, в качестве служебного грамматического элемента играет большую роль в образовании сложных форм с различными оттенками значений. Ќроме того, она, присоединяясь к основному смысловому глаголу в различных формах, указывает на заочное совершение действия, результат которого известен говорящему из других источников. Форма екен в современном казахском языке существует как модальное слово со специфическим значением: “оказывается”, “кажется”. 4. ДАВНО ПРОШЕДШЕЕ ВРЕМЯ Эта форма образуется при сочетании деепричастия прошедшего времени, оканчивающегося на -п, или причастия прошедшего времени, оканчивающегося на -єан (-ген, -ќан, -кен) с формой прошедшего очевидного времени вспомогательного глагола е- (едi). Ед. число Мн. число 1. Бар-ып (-єан) едiм

Бар-ып (-єан) едiк – Я ходил (тогда) Мы ходили (тогда) 2. Бар-ып (-єан) едiѕ Бар-ып (-єан) едiѕдер 2. Бар-ып (-єан) едiѕiз Бар-ып (-єан) едiѕiздер 3. Бар-ып (-єан) едi Бар-ып (-єан) едi Отрицательная форма Ед. число Мн. число 1. Барма-п (-єан) едiм – Барма-п (-єан) едiк – Я не ходил (тогда) Мы не ходили (тогда) 2. Барма-п (-єан) едiѕ Барма-п (-єан) едiѕдер 2. Барма-п (-єан) едiѕiз Барма-п (-єан) едiѕiздер 3. Барма-п (-єан) едi Барма-п (-єан) едi

Вспомогательные глаголы в казахском языке Описательная форма Ед. число Мн. число 1. Барєан емес (жоќ) едiм Барєан емес (жоќ) едiк 2. Барєан емес (жоќ) едiѕ Барєан емес (жоќ) едiѕдер 2. Барєан емес (жоќ) едiѕiз Барєан емес (жоќ) едiѕiздер 3. Барєан емес (жоќ) едi Барєан емес (жоќ) едi Примечание. Описательная форма при емес выражает, что действие никогда не было совершено. Эта форма указывает на действие, предшествующее другому действию, совершавшемуся тоже в прошедшем времени и находящемуся с ним в логической (причинной и другой) связи. При этом срок между двумя названными действиями может быть минимальным. В большинстве случаев предшествующее действие или происходившее от него состояние не ведет к ожидаемому результату, так что последующее действие противоречит предшествующему. Если последующее действие не указано, то предложение носит характер незаконченной мысли и требует, чтобы дальше в тексте было введено пояснение. Баймырзаны сабамаќ болып ўмтылып едi, – отыр! – дедi оєан Сыдыќ – Когда он с намерением бить Баймырза подался, Сыдыќ сказал ему: сядь! (Балуан Шолаќ). Балуан соѕєы кезде жиырма бестегiсiндей болып кетiп едi – Балуан в последнее время стал таким, каким он был, когда ему было двадцать пять лет (Балуан Шолаќ). Əкесi айтќанда, Роза ол сґзге сенбеген едi – Когда говорил отец, Роза не верила (Балуан Шолаќ). Кґкшетауды алыстан кґргенi болмаса, басына шыєып кґрген емес едi – Она видела раньше Кокшетау лишь издалека, а на вершину никогда не лазила (Балуан Шолаќ). Как видно из приведенных примеров, форма давно прошедшего времени употребляется либо как сказуемое первого простого предложения в составе сложно-сочиненного предложения, когда последующее действие указывается (Ол мана кетiп едi, əлi жоќ – Он давно уехал, до сих пор его нет (Ќалыѕ мал)), либо как главное сказуемое, когда последующее действие не указывается; Алыпсоќ кiсiге їрген сияќты болып едi – Алыпсок как будто бы лаял на человека (Хрестоматия для 9 класса, С. 80). Или Сiздiѕ їйде Жомарт отырєан сияќты кґрiнiп едi – Мне показалось, что в вашем доме как будто бы сидел Жомарт.

Вспомогательные глаголы в казахском языке 5. ДАВНО ПРОШЕДШЕЕ ВРЕМЯ (НЕДОСТОВЕРНОЕ И НЕОЖИДАННОЕ) Эта форма образуется из причастия прошедшего времени, оканчивающегося на -єан (-ген, -ќан, -кен), и вспомогательного глагола екен с личными окончаниями.

Ед. число Мн. число 1. Барєан екенмiн – Барєан екенбiз – Оказывается, я ходил тогда Оказывается, мы ходили тогда 2. Барєан екенсiѕ Барєан екенсiѕдер 2. Барєан екенсiз Барєан екенсiздер 3. Барєан екен Барєан екен Она выражает, что действие было совершено давно, и говорящий узнал об этом из других источников. Возможен следующий оттенок значения: если действие относится к первому лицу, то форма указывает, что действие, когда-то давно совершенное говорящим, забыто им, так что говорящий восстанавливает его по памяти. Эта форма по своему значению тождественна неочевидно-прошедшему времени (алыппын, алыпсыѕ, алыпты – оказывается, брал). Тəтi Ќаратауєа ауып барєан екен, барєан соѕ, Ќўсбекке ќараєан екен – Тэти переехал на Каратау, после чего он, оказывается, подчинился Кусбеку (Радлов, С. 78). Мына нан ґлген кiсiнiѕ сїйегiнiѕ їстiне шыќќан екен – Этот хлеб, оказывается, из той пшеницы, которая родилась на трупе человека (Радлов. Сказка “Три брата”, С. 323). Есiме жаѕа тїстi, осы ауылєа ана жылы келген екемiз – Я сейчас вспомнил: оказывается, мы в этот аул приезжали в тот год (Мїсiрепов, Ќос Шалќар). 6. НЕОДНОКРАТНОЕ ДАВНО ПРОШЕДШЕЕ ВРЕМЯ Эта форма образуется путем сочетания основного глагола с окончанием на -а + тын (-е + тiн, -й + тiн) и вспомогательного глагола ев форме очевидного прошедшего времени.

Ед. число Мн. число 1. Баратын едiм Баратын едiк 2. Баратын едiѕ Баратын едiѕдер 2. Баратын едiѕiз Баратын едiѕiздер 3. Баратын едi Баратын едi Значений эта форма по контексту имеет два:

Вспомогательные глаголы в казахском языке а) Указывает на такое прошедшее действие, которое совершалось неоднократно (привычно), о чем известно говорящему, например: Оны бўрын Балуан Шолаќ еститiн едi жəне кґруге ќўмартатын едi – Балуан Шолак раньше слыхал о нем и жаждал видеть (не один раз) (Балуан Шолаќ). Балуан бiр жаќќа кеткенде, Роза тастыѕ їстiнде ўзаќ ойланып отыратын едi – Когда Балуан уходил куда-нибудь, Роза долго сидела на камне и размышляла (часто). Такое же значение можно передать и другой аналогичной формой, которая образуется из прибавления к неопределенной форме глагола на -у с аффиксом -шы (-шi) вспомогательного глагола едi с соответствующими окончаниями. Жылда-жылда ноєайдан бўл алушы ем – Ежегодно у татар покупал мануфактуру (Айтыс. С. 38). Кїнiнде бiреуден артыќ тїсушi емес едi – В день больше одной не ловилось (Радлов, С. 327). б) Если в сложно-подчиненном предложении сказуемое придаточного предложения выражено в условной форме (на -са, -се) или же в причастии прошедшего времени в местном падеже (на -єанда, -генде, -ќанда, -кенде), то форма неоднократного давно прошедшего времени (-а + тын едi) приобретает значение сослагательного наклонения. 7. НЕЗАКОНЧЕННОЕ ПРОШЕДШЕЕ ВРЕМЯ Вспомогательный глагол едi или екен, присоединяясь к глаголам состояния отыр, тўр, жатыр, жїр, образует сложную форму, которая обозначает прошедшее незаконченное действие, связанное с определенным моментом времени. Это действие связано со вторым действием, происходившим одновременно с ним, что способствует выражению законченности мысли.

Ед. число Мн. число 1. Келе жатыр едiм (екенмiн) Келе жатыр едiк (екенбiз) 2. Келе жатыр едiѕ (екенсiѕ) Келе жатыр едiѕдер (екенсiѕдер) 2. Келе жатыр едiѕiз (екенсiз) Келе жатыр едiѕiздер (екенсiздер) 3. Келе жатыр едi (екен) Келе жатыр едi (екен) Отрицательная форма Ед. число Мн. число 1. Келе жатќан жоќ едiм Келе жатќан жоќ едiк (екенмiн) (екенбiз) Вспомогательные глаголы в казахском языке 2. Келе жатќан жоќ едiѕ Келе жатќан жоќ едiѕдер (екенсiѕ) (екенсiѕдер) 2. Келе жатќан жоќ едiѕiз Келе жатќан жоќ едiѕiздер (екенсiз) (екенсiздер) 3. Келе жатќан жоќ едi Келе жатќан жоќ едi (екен)

(екен) Сложная форма со вспомогательным глаголом едi отличается от сложной формы со вспомогательным глаголом екен тем, что первая выражает незаконченное действие в прошлом, которое совершалось на глазах говорящего, но результат которого ему неизвестен, а вторая выражает прошедшее действие, законченное неожиданно для говорящего; на русском языке эта форма передается при помощи вводного слова “оказывается”, например: Тўрсын кеше келе жатыр едi – Турсун вчера шел. Тўрсын кеше келе жатыр екен – Турсун вчера, оказывается, шел. Осы кезде олар шабуыл жасап келе жатыр едi – В это время они, оказывается, наступали (Бiздiѕ Мəлiк). Ќожа келе жатќанда, Ўлбике малєа кїрек ашып жїр едi – Когда подъехал Кожа, Улбике, оказывается, чистила снег (Айтыс). Ўялып їлкендерден отыр едiм, Айќайлап ўран салды ќарєабаттап – Сидел я, стесняясь взрослых, а он пел, оказывается, во весь голос без остановки (Бiржан мен Сара). Жiгiттер келсе, керуендер кґшейiн деп, ќамданып жатыр екен – Когда приехали жигиты, караван, оказывается, собирался переехать дальше (Фольклор, Бозiнген, 43-б.). Ќарасам, екi етiгiм тґбелесiп жатыр екен – Смотрю, два сапога мои, оказывается, дерутся (Фольклор, Ќырыќ ґтiрiк). Примечание. Иногда по контексту сложная форма с екенвыражает действие в настоящем времени; например: Ќазiр Ќапия ЛГУ-де оќып жїр екен – Оказывается, сейчас Капия учится в ЛГУ. Когда говорящий рассказывает о своем сновидении, данная форма употребляется: Тїсiмде аќбоз атќа мiнiп жїр екемiн – Во сне я, оказывается, на белом коне летаю по небу (Фольклор). 8. СОСЛАГАТЕЛЬНОЕ НАКЛОНЕНИЕ Сослагательное наклонение имеет две формы: а) вспомогательный глагол ев прошедшем времени в сочетании с причастием -ар, -ер образует сложные формы сослагательного наклонения – положительную и отрицательную.

Вспомогательные глаголы в казахском языке Положительная форма Ед. число Мн. число 1. Келер едiм Келер едiк 2. Келер едiѕ Келер едiѕдер 2. Келер едiѕiз Келер едiѕiздер 3. Келер едi Келер едi Отрицательная форма Ед. число Мн. число 1. Келмес едiм Келмес едiк 2. Келмес едiѕ Келмес едiѕдер 2. Келмес едiѕiз Келмес едiѕiздер 3. Келмес едi Келмес едi б) сочетание причастия на -єан с глаголом бол (быть) в форме сослагательного наклонения (см. предыдущий пункт); выражает прошедшее время в положительной и отрицательной формах. Положительная форма Ед. число Мн. число 1. Келген болар едiм Келген болар едiк 2. Келген болар едiѕ

Келген болар едiѕдер 2. Келген болар едiѕiз Келген болар едiѕiздер 3. Келген болар едi Келген болар едi Отрицательная форма Ед. число Мн. число 1. Келмеген болар едiм Келмеген болар едiк 2. Келмеген болар едiѕ Келмеген болар едiѕдер 2. Келмеген болар едiѕiз Келмеген болар едiѕiздер 3. Келмеген болар едi

Келмеген болар едi Здесь обе формы выражают возможность совершения действия, но с одним из двух оттенков: а) если будет выполнено условие; б) если не мешает появление другого действия, указанного в придаточном предложении. В первом случае (п. “а”) выражается возможность в будущем или же вообще, без определенного времени, а во втором случае (п. “б”) выражается возможность только в прошедшем и при том более категорически, чем в первом. Примеры: Оќымасаѕ сен

Вспомогательные глаголы в казахском языке балам не етер едiѕ, Ќолыѕа ќўрыќ алып кетер едiѕ – Если бы ты не учился, мой сын, чем бы ты занимался? Взявши в руку курук (палку), ходил бы за скотом (Письмо бия Балгожа сыну Ибраю). Кґкшетауєа барєанда, Балуанды кґрiп сґйлескен болар еѕ – Если бы ты поехал в Кокшетау, увидел бы Балуана и поговорил бы с ним (Балуан Шолаќ). Если после сказуемого придаточного предложения, выраженного условной формой, употребляется союзное слово да (де), то оно придает предложению оттенок усиления, и последующее действие, выраженное в сослагательной форме, будет совершаться вопреки действию, выраженному в придаточном предложении, например: Мойныма арќан салса да бармас едiм – Если бы надели на мою шею петлю, и то я не пошел бы (С.Торайєыров). Ґлтiрсе де тiлдерiн алмас едiм – Если бы угрожали убить, и то я не послушался бы их (С. Торайєыров). Форма сослагательного наклонения в прошедшем времени (болар едi) выражает законченность, уверенность и возможность действия в зависимости от осуществления условия, выраженного в придаточном предложении. Здесь мы различаем три случая: а) форма сослагательного наклонения прошедшего времени от переходного глагола, имеющая в составе деепричастие, оканчивающееся на -ып, указывает, что действующее лицо закончило бы, совсем начатое им действие, но лишь при условии выполнения действия, выраженного в придаточном предложении. Если же эта форма образована от непереходного глагола, то она указывает, что действие дошло бы до предела, если бы было выполнено условие, выраженное в придаточном предложении. Шам сґнбегенде, газеттi оќып болар едiм – Если бы не погас свет, то я прочитал бы газету (всю). Ертерек кiрiскенде, пiшен шабылып болар едi – Если бы пораньше приступили, закончился бы сенокос (Ќос Шалќар). б) форма сослагательного наклонения в прошедшем времени, имеющая в своем составе причастие оканчивающееся на -єан, выражает, что действие совершалось бы в прошлом, если бы выполнялось в прошлом условие, выраженное в придаточном предложении. Балуан мўндай бəлеге ўшырамаса, Əбiштiѕ зорлыєын кґрмеген болар едiк – Если бы не случилось с Балуаном такое несчастье, и мы не испытывали бы обиды на Абиша (Балуан Шолаќ); в) эта же форма, имеющая в своем составе причастие, оканчивающееся на -а + тын (-е + тiн, -й + тын), указывает, что субъект стал бы способным к данному действию или же

Вспомогательные глаголы в казахском языке научился уже чему-нибудь, если бы было выполнено условие или же не помешало другое действие, выраженное в придаточном предложении. Мектебi жабылмаєанда, Əлия хат танитын болар едi – Если бы не закрылась школа, Алия давно научилась бы читать (дословно – умеющей читать письмо стала бы). (Хрестоматия для 9 класса, С. 36). Вспомогательный глагол бол (быть, становиться) в казахском языке очень часто образует сложные глагольные основы путем сочетания с различными именами, а также с причастиями и деепричастиями, оканчивающимися на -п. В прошедшем времени сослагательного наклонения такая сложная глагольная основа принимает все его формы. Ахмет инженер болєан болар едi – Ахмет обязательно стал бы давно инженером. Жаѕбыр жаумаєанда, колхоз астыєын жинап болєан болар едi – Если бы не дождь, колхоз давно кончил бы убиратъ хлеб. Менiѕ кiшi балам тiрi болєанда, ел билейтiн болар едi – Если бы был жив мой младший сын, он уже стал бы умеющим управлять народным делом (Алдар Кґсе шайтанды алдапты). 9. НЕОСУЩЕСТВЛЕННОЕ ПРОШЕДШЕЕ ВРЕМЯ Вспомогательный глагол ев прошедшем времени и в форме причастия с окончанием на -кен, сочетаясь с инфинитивом, оканчивающимся на -маќ (и с аффиксом -шы или без него), образует особую форму описательного глагола прошедшего времени. Эта форма со вспомогательным глаголом ев прошедшем времени выражает действие, которое должно было бы совершиться, но либо говорящему было неизвестно, совершилось ли оно в действительности, либо по каким-то причинам его не было совсем. Колхоздыѕ малы тауєа кґшпекшi едi... – Колхозный скот должен был бы быть переправленным (переехать) в горы (Ќос Шалќар). Оспан ќалаєа ґзi жїрмекшi едi, Жорєа Нўрымныѕ келетiн хабарын естiген соѕ жїрмей ќалды – Оспан должен был бы ехать в город, но, услышав вести о том, что к нему приезжает Жорга Нурым, остановился (С. Торайєыров. Ќамар сўлу). Неосуществленное прошедшее время со вспомогательным глаголом ев форме причастия с окончанием на -єан выражает неосуществленное намерение действующего лица, которое, возможно, совершилось бы, если бы не помешало ему появление

Вспомогательные глаголы в казахском языке другого действия, о котором говорящему известно из других источников. Если действующим лицом является при этом сам говорящий, то описываемая здесь форма указывает, что это действие вызвано кем-то вне воли самого действующего лица. Їлкен баласы науќастанбаєанда, Жомарт осында кґшiп келмек (шi) екен – Если бы не заболел старший сын, Жомарт, вероятно, переехал бы сюда (Хрестоматия для 5 класса). Оќуєа кетпегенде, мен биыл əскерге шаќырылмаќ екенмiн – Если бы я не поехал на учебу, то, пожалуй, должен был бы быть призван в армию. 10. ПРОШЕДШЕЕ ВРЕМЯ, ВЫРАЖАЮЩЕЕ НЕДОВОЛЬСТВО ГОВОРЯЩЕГО СОВЕРШАЕМЫМ ДЕЙСТВИЕМ Это время образуется от инфинитива с окончанием на -у, употребленного в притяжательной форме, при вспомогательных глаголах едi или екен в третьем лице. Ед. число Мн. число 1. Келуiм екен (едi) – Келуiмiз екен (едi) – Надо было бы придти мне Надо было бы придти нам 2. Келуiѕ екен (едi) Келулерiѕ екен (едi) 2. Келуiѕiз екен (едi) Келулерiѕiз екен (едi) 3. Келуi екен (едi) Келулерi екен (едi) Этой формой выражается сожаление или недовольство говорящего по поводу того действия, которое было совершено или, наоборот, не совершено. Если действие относится к первому лицу, то выражает его раскаяние в своем поступке. Эта форма передается на русском языке при помощи фразы “надо было бы”, “не надо было бы”, “...зря бы” и т.п. Кґкжармен кетуiмiз екен, Оспанєа жолыєатын едiк – Надо было бы нам ехать через Кокжар, тогда встретили бы Оспана (Ќос Шалќар). Ќап, сенi жiбермей, ґзiм баруым едi – Зря послали тебя, или, не надо было бы посылать тебя, а мне самому надо было бы ехать (Бекболат). 11. ЖЕЛАТЕЛЬНО-СОСЛАГАТЕЛЬНОЕ НАКЛОНЕНИЕ Глагол ев форме прошедшего времени и причастия с окончанием на -кен в 3 л., сочетаясь с условной формой глагола (-са, -се), причастиями на -а + тын (-е + тiн), образует формы желательно-сослагательного наклонения. Первые две формы бывают личными или безличными. В личных формах

Вспомогательные глаголы в казахском языке показатели лица выражаются первыми членами сочетания; безличные формы желательно-сослагательного наклонения личного показателя не имеют. Ед. число Мн. число 1. Кґрсем екен (едi) – Кґрсек екен (едi) – Посмотреть бы мне Посмотреть бы нам 2. Кґрсеѕ екен (едi) Кґрсеѕдер екен (едi) 2. Кґрсеѕiз екен (едi) Кґрсеѕiздер екен (едi) 3. Кґрсе екен (едi)

Кґрсе екен (едi) Этой формой выражается желание говорящего, чтобы данное действие происходило или не происходило в прошлом (употребляется вспомогательный глагол едi) или в будущем (употребляется вспомогательный глагол екен). Бїгiн Айбол келсе екен, елдiѕ хабарын естiр едiк – Да, приехал бы Айбол сегодня, мы слышали бы новости родины. Бїйтiп жїргенше ґлсеѕ едi ќара басќыр! – Лучше умер бы ты, чем так ходить (Ананыѕ арашасы). “Барып кґретiн екен”, – дедi Балуан – “Сходить и посмотреть бы”, – сказал Балуан (Балуан Шолаќ). 12. ФОРМА ПОЖЕЛАНИЯ Вспомогательный глагол едi в сочетании с условной формой (-са, -се) 3 лица и прилагательным игi (благородный, хороший – келсе игi едi) образует глагольную форму пожелания. Жойылмаса игi едi арттаєы ќалєан iзiмiз – О, если бы не стерлись следы, оставленные нами! (Хрестоматия для 9 класса, С. 29). “Ет ќўрттамаса игi едi”, – дедi Баймырза – “Как бы не завелись черви в мясе”, – сказал Баймырза (Балуан Шолаќ). Форма пожелания от глагола бол сочетается со многими глагольными формами, с которыми она образует сложные формы с различными оттенками значений: а) в сочетании с деепричастием прошедшего времени, оканчивающимся на -п, указывает на желание говорящего, чтобы, действие, которое сейчас происходит, закончилось совсем. Жiгiттер ертерек жиылып болса игi едi – Да быстрее собрались бы все джигиты (Балуан Шолаќ); б) в сочетании с причастием прошедшего времени на -єан указывает на желание говорящего, чтобы действие было совершено или не совершено.

Вспомогательные глаголы в казахском языке Балуан Шолаќ їйiне ќайтпаєан болса игi едi, деп тiледi олар – Они пожелали, чтобы Балуан Шолак еще не возвращался домой (Балуан Шолаќ); в) в сочетании с аффиксами причастия на -атын (-етiн) указывает на пожелание говорящего, чтобы действие совершилось теперь или же выражает пожелание говорящего, чтобы оно или какое-либо другое лицо получило способность (возможность) выполнить названное действие. Еѕ болмаса, атќа ґзi мiнiп, ґзi тїсетiн болса игi едi – Хотя бы он сам сумел сесть верхом на лошадь и слезать с нее самостоятельно (Хрестоматия для 9 класса, С. 73). “Кґзiм кґретiн болса игi едi”, – деп отыра бердi соќыр – “Глаза мои стали бы зрячими”, – сказав это, слепой продолжал сидеть (Алдар Кґсе, С. 24). В разговорной речи пожелание произносится слитно, например: келсегедi (от келсе игi едi), барсагедi (от барса игi едi); г) вспомогательный глагол едi, сочетаясь с глагольной формой, оканчивающейся на -єан, образует сложную форму, выражающую пожелание. Бiздiѕ баќќа кїн жылы болєай едi – Хорошо, если бы был теплый день на наше счастье. 13. УНИВЕРСАЛЬНАЯ ФОРМА Вспомогательный глагол ев форме причастия с окончанием на -кен, сочетаясь с глаголом в настояще-будущем времени с аффиксами деепричастия настоящего времени -а (-е, -й) и глаголом 3 лица -ды (-дi), образует универсальную форму, которая в зависимости от контекста выражает настоящее, будущее и прошедшее времена с различными дополнительными оттенками: а) если в предложении имеется обстоятельственное слово, обозначающее давнопрошедшее время (баяєыда – давным давно, ґткен заманда – в прошлое время и т.д.), или же данное действие относится к тому общеизвестному лицу, которое жило когда-то в прошлом, то форма выражает действие, которое это лицо обычно совершало. Ќарамерген барады екен, тауда аѕ атады екен – Карамерген ездил в горы и охотился на зверей (Фольклор). Баяєыда Шыєайбай деген бай болыпты, ол ќонаќ ќондырмайды екен – Давным давно жил богатый Шигайбай, который никогда не принимал гостей (Фольклор).

Вспомогательные глаголы в казахском языке Примечание: Слова кеше – вчера, алдыѕєы кїнi – позавчера (наречия времени), сочетаясь с данной формой, не передают выше указанного значения, а образуют сослагательную форму с частицей “бы”.

Алдыѕєы кїнi бастаєанда, кеше бiтiредi екем – Если бы начал позавчера, то вчера бы окончил. Кеше келедi екен – Вчера приехал бы; б) эта же форма выражает настоящее время, если в предложении отсутствуют обстоятельства времени; при этом если действие происходит в настоящее время, то она указывает на то, что говорящий об этом узнал недавно и случайно. Орымбек КазПИ-де iстейдi екен – Орымбек оказывается, работает в КазПИ. Сен бiздiѕ ауылда тўрады екенсiѕ – Оказывается, ты живешь в нашем ауле. 14. СИНТАКСИЧЕСКИЕ ФУНКЦИИ СЛОЖНОЙ ФОРМЫ ПРИ ВСПОМОГАТЕЛЬНЫХ ГЛАГОЛАХ ЕДI ИЛИ ЕКЕН В предложениях как простых, так и сложных сложная глагольная форма со вспомогательным глаголом едi всегда выступает в качестве главного сказуемого. Сказуемое в казахском языке, как и в других тюркских языках, в прозе, как правило, употребляется в конце предложения. а) В простом предложении: Мен сiздi былтыр жəрмеѕкеде кґрiп едiм – Я Вас в прошлом году видел на ярмарке (Балуан Шолаќ). Жазда кiм кґрiнгеннiѕ їйiнде жатып жїретiн едiк – Летом жили у кого придется (Киiз їй мен аєаш їй). Сiзге келiп едiм – Я к Вам пришел. б) В сложносочиненном противительном предложении: Ќўрыєыммен ўрып едiм, ойылмады – Палкой бил лед, но не пробил (Фольклор). Ашайын деп едiм, ашылмады – Хотел открыть дверь, но она не открывалась (Фольклор). в) В сложно-подчиненном предложении: Ґзiѕ келгенiѕде, жолыєатын едiк – Если бы пришел ты сам, мы встретились бы. Ол їйiне келген соѕ, бармаќшы едiм – Я должен был придти, когда он вернется домой. Ќызылдар Топалаѕдар кетпей келсе игi едi – Хоть бы красные приехали, пока не уехали Топаланы (Ананыѕ арашасы).

Вспомогательные глаголы в казахском языке Сложные формы со вспомогательным глаголом екен (оказывается) в большинстве случаев употребляются в качестве главного сказуемого, как и сложные формы со вспомогательным глаголом едi. Кроме того, вспомогательный глагол екен в составе сложной глагольной формы или в качестве связки в именном предложении со словообразовательным аффиксом -дiк или же без него в притяжательной форме, как всякие причастные формы, принимает окончания направительного, местного и винительного падежей и в предложениях выступает в качестве подлежащего или дополнения. В качестве подлежащего: Осы iстiѕ бəрiн Исаќметтiѕ ґзi iстеген екендiгi колхозшыларєа тїсiнiктi болды – Все, что было сделано Исахметом, было ясно всем колхозникам (Ќос Шалќар). В качестве дополнения: Танитын екендiгiѕдi бiлейiн, оныѕ аты-жґнi кiм? – Скажи, если ты знаешь, как его звать (Алдар Кґсе). Ќор болу ќиын емес екенiн жаѕа бiлдiм – Я только знала, что стать несчастной не трудно (Ќалыѕ мал, 68-б.). Ескi əдет наєыз кертартпалыќ екендiгiн тїсiнген – Он понимал, что старые обычаи есть регресс (Хрестоматия для 9 класса, С. 4). Вопросительное предложение с вопросительной частицей -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе при сказуемом, выраженном сложной формой глагола со вспомогательным глаголом в форме едi или екен, образуется не по обычной схеме – с употреблением вопросительной частицы -ма обязательно после слова, к которому она относится. В указанных случаях она употребляется между главным и вспомогательным глаголами или между связкой и именем в именном сказуемом: Менде ондай алтын болушы ма едi? – Бывало ли когда-нибудь такое золото у меня? (Хожанасыр). Жырынды болєан сўм ба екенсiѕ! – Бывалый ты, знать, жулик! (Радлов. Фольклор. С. 12). Жїре алатын ба екен? – В состоянии ли он ходить? Кґкшетаудыѕ жəрмеѕкесiн кґрiп пе едiѕ? – Видел ли ты ярмарку в Кокчетаве? Айша жанды жылатып, ќалыѕмал алмаєанда ґлетiн бе едiѕ? – Неужели ты умер бы, если бы не получил калым? Ведь ты заставляешь Айшу плакать (Ќалыѕ мал. Кґбеев). Если вопросительные предложения употреблены с вопросительной частицей, то они выражают удивление говорившего по

Вспомогательные глаголы в казахском языке поводу того, что ожидаемое действие не совершилось. В русском языке функцию этой формы выполняет служебное слово “разве”. Асќар келмеп пе едi? – Разве Аскар не приехал тогда? Бїгiн жиналыс болмайтын ба едi? – Разве не будет сегодня собрания? 15. ДРУГИЕ ФОРМЫ ГЛАГОЛА Еа) Емей и емегенде От вспомогательнаго глагола еобразуются еще две отрицательные формы: емей – деепричастие на -й и емегенде – местный падеж причастия на -ген. Эти формы уже утратили способность морфологического изменения, но сохранили стабильный звуковой состав. Они выполняют лишь конструктивную функцию, употребляясь как связка в особых оборотах. Кiтапты алєан сен емей (емегенде), кiм болсын – А кто же брал книгу, если не ты? (дословно – взявший книгу коль не ты, кто же будет?). Мынау ќаєаз емей немене? – А это что, если не бумага? б) Емескi и емiс-емiс Можно предполагать, что от слова емес образовались слова емескi и емiс-емiс. Первое из них состоит из емес и словообразующего аффикса прилагательных -кi (емескi), соответствует русским словам “незначительный, чуть”. В предложениях слово емескi выступает в качестве определительного слова и употребляется перед определенной группой существительных: хабар (весть), сґз (слово), ґсек (сплетня) и т. п. Алматыда жер сiлкiндi деген емескi хабар есiттiм, рас, ґтiрiгiн бiлмеймiн – Я слышал не совсем достоверную весть, что в Алма-Ате было землетрясение, но правда это или нет – не знаю. Емiс-емiс соответствует наречиям “чутъ-чуть”, “слабо”, в предложениях всегда употребляется как обстоятельственное слово. Кґршi бґлмедегiлердiѕ сґзi бiзге емiс-емiс естiлiп тўрды – Разговор, происходивший в соседней комнате, был едва слышен (Балуан Шолаќ). 16. ВСПОМОГАТЕЛЬНЫЙ ГЛАГОЛ ЕТ (ДЕЛАТЬ) Глагол ет (делать) самостоятельно не употребляется. Соединившись с именным корнем (чаще иностранного происхождения) или же междометием, он образует глагольную форму аналитического типа.

Вспомогательные глаголы в казахском языке Значение данного глагола зависит от значения именного корня, к которому присоединяется глагол ет. Ќўрмет ет – Уважать, почтить. Ќызмет ет – Служить. Жəрдем ет – Оказать помощь. Тїстен – Обедать. Звонить ет – Звонить (делать). Шалп ет – Шлепнуться. Гїрс ет – Грохнуть. Ыбырай Алтынсарин аєарту жолында кґп ќызмет еттi – Ибрай Алтынсарин много работал по линии просвещения (Хрестоматия для 5 класса). Найза тґске тарс еттi, Ќалќаны сынды шарт еттi – Копье ударилось о грудь, и щит разбился, треснул (Алєашќы айќас). Глагол етпосле существительных, обозначающих предмет, имеет значение превратить в кого или во что. Жаќсы əйел жаман ердi адам етедi – Хорошая жена и плохого мужа сделает человеком (Поговорка). Тас ошаєын талќан еттi – Каменную плиту превратил в пыль (просяная мука) (Поговорка). Когда глагол ет сочетается с указательными местоимениями: олай – эдак, бўлай – так, солай – так, осылай – вот так, – то происходит фонетическое слияние составных частей в одно слово: їйт – от олай ет – этак делай; бїйт – от былай ет – так делай; сїйт – от солай ет – так и делай; ґсiт – от осылай ет – вот так делай.

Вспомогательные глаголы в казахском языке II. ДЛИТЕЛЬНЫЕ ВРЕМЕНА В КАЗАХСКОМ ЯЗЫКЕ В казахском языке глаголы отыр (сидеть), тўр (стоять), жїр (ходить) и жатыр (лежать) в отличие от других глаголов непосредственно принимают личные окончания, как именные формы, и выражают настоящее время, означающее действие, совершающееся именно теперь. Кроме этих глаголов, ни один глагол не имеет подобной формы и настоящего (длительного) времени в полном смысле. Таким образом, эти глаголы, оставаясь основой, без всяких наращений могут иметь формы двух лиц: второго лица повелительного наклонения и третьего лица изъявительного наклонения настоящего времени, а все остальные глаголы в состоянии иметь без аффиксов лишь форму второго лица повелительного наклонения. Примечание. Глагол жатыр образовался из глаголов жат и тўр и поэтому он имеет только третье лицо настоящего времени, а во втором лице повелительного наклонения выступает как жат (Н.П. Дыренкова. Грамматика шорского языка, С. 198). Эти четыре глагола показывают основные положения или определенные состояния предмета, животного и человека. Все совершаемые действия происходят в определенном положении действующего лица. Например, человек может совершить любое действие только находясь в определенном положении: сидя, лежа, стоя или находу. Некоторым предметам присущи все эти четыре положения, а некоторым – часть их. Глаголы отыр, тўр, жатыр и жїр, помимо указанных значений: отыр – сидеть, тўр – стоять, жатыр – лежать и жїр – ходить, имеют значения “жить”, “находиться”, “существовать”, “пребывать”, которые являются основными их значениями. Первые значения состояния нужно считать более ранними. Ќўнанбай аулы Шыѕєыс тауыныѕ етегiнде отыр – Аул Кунанбая сидит у подножия Чингисских гор (Абай). Колхоздыѕ малы Ќолтабанда жатыр – Колхозный скот находится (лежит) на Колтабане. Орынбек Карл Маркс кґшесiнде тўрады – Орынбек живет на улице Карла Маркса. Аю тоєайда жїредi – Медведь находится в лесу. Теѕiз жаєасындаєы ел балыќпен кїнелтiп тўрады – Население, находящееся на берегу моря, живет (существует), питаясь рыбой. Ыќсан екi ай болды, бiздiѕ ауылда жїр – Уже два месяца Ихсан находится в нашем ауле.

Вспомогательные глаголы в казахском языке Тїйе ќырыќ кїн сусыз тўра алады – Верблюд может существовать сорок дней без воды. В этих предложениях глаголы жатыр, тўр, отыр и жїр, как мы видим, употреблены в значении “жить”, “находиться”, “существовать”. В литературе, посвященной грамматике казахского и других тюркских языков, эти четыре глагола рассматриваются как вспомогательные глаголы, которые, присоединяясь к деепричастной форме основного смыслового глагола, лишаются своего реального значения, но сообщают основному глаголу, в зависимости от форм спряжения, различные служебные значения и образуют собственно-настоящее время. Мне думается, что такое определение слишком формально. Глаголы состояния могут образовать не только собственнонастоящее время, но, соединяясь с деепричастной формой, образуют и длительные времена, которые существуют параллельно с формой неопределенного времени. Эти две группы формы времен (как длительные, так и неопределенные) между собою не различаются по выражению ими собственно-временных отношений, но имеют каждая свою собственную, характерную для них семантику в отношении длительности. Между этими формами глагола имеется определенное смысловое различие, которое лучше всего выступает при их сопоставлении в одинаковом контексте. Неопределенное время 1. Настоящее время – Жомарт мектепте оќиды. 2. Будущее время – Жомарт мектепте оќиды. 3. Прошедшее время – Жомарт мектепте оќыды. Длительное время 1. Настоящее время – Жомарт мектепте оќып жїр. 2. Будущее время – Жомарт мектепте оќып жїредi. 3. Прошедшее время – Жомарт мектепте оќып жїредi. Такое деление на две группы проходит во всей системе спряжения казахского глагола. Длительные времена, так же как и неопределенные, могут иметь все формы. Они образуются от глагольных основ в любом залоге, в любом наклонении и времени. Длительные времена не являются случайными сочетаниями глагольных форм, а представляют собой известную законченную систему: они выражают действие, определенным образом ограниченное в своей длительности и уточненное относительно

Вспомогательные глаголы в казахском языке периода его протекания. Иными словами, действие протекает в продолжении некоторого ограниченного отрезка времени в настоящем, будущем или прошедшем временах, и всегда при этом подразумевается незаконченность действия. Длительные времена обычно образуются из сочетания деепричастной формы с одним из глаголов состояния. В зависимости от значения сочетаемых глаголов, а также от характера самого действия, длительность действия бывает различной. Так, например, предложение Аскар играет в шахматы на казахском языке можно передать в нескольких вариантах, каждый из которых имеет свои оттенки значений: Асќар шахмат ойнайды – Аскар играет в шахматы вообще (умеет играть). Асќар ертеѕ шахмат ойнайды – Аскар завтра будет играть в шахматы. Асќар шахмат ойнап отыр (жатыр) – Аскар играет в шахматы в данную минуту. Асќар шахмат ойнап жїр – Аскар играет в шахматы в данный период или сейчас участвует в турнире. Длительные времена с глаголами отыр (сидеть) и тўр (стоять) выражают, что действие происходит в пределах небольшого, определенного отрезка времени в прошедшем, настоящем и будущем временах. Длительное время при глаголе жїр (ходить) выражает, что действие может происходить продолжительное время непрерывно. Эта форма отличается от сложной формы со вспомогательными глаголами отыр или тўр тем, что последняя сообщает о действии, совершающемся в пределах более короткого срока бесперерывно, а первая сообщает о действии, которое происходит в продолжительное время и не может быть совершенно без перерыва. Длительное время с глаголом жатыр (лежать) указывает, что действие может продолжать совершаться в определенный отрезок времени в зависимости от характера самого действия, т.е. что действие может совершаться (протекать) в течение нескольких минут или часов беспрерывно или же в течение нескольких дней или месяцев с перерывами. Настоящее время

Ед. число Мн. число 1. Мен кґрiп отырмын Бiз кґрiп отырмыз (тўрмыз) – (тўрмын) – Я вижу Мы видим 2. Сен кґрiп отырсыѕ Сендер кґрiп отырсыѕдар (тўрсыѕ) (тўрсыѕдар) Вспомогательные глаголы в казахском языке 2. Сiз кґрiп отырсыз Сiздер кґрiп отырсыздар (тўрсыз) (тўрсыздар) 3. Ол кґрiп отыр (тўр) Олар кґрiп отыр (тўр) 1. Мен бiлiп жїрмiн – Бiз бiлiп жїрмiз – Я замечаю Мы замечаем 2. Сен бiлiп жїрсiѕ Сендер бiлiп жїрсiѕдер 2. Сiз бiлiп жїрсiз Сiздер бiлiп жїрсiздер 3. Ол бiлiп жїр Олар бiлiп жїр 1. Мен алып жатырмын – Бiз алып жатырмыз – Я беру Мы берем 2. Сен алып жатырсыѕ Сендер алып жатырсыѕдар 2. Сiз алып жатырсыз

Сiздер алып жатырсыздар 3. Ол алып жатыр Олар алып жатыр Прошедшее время Ед. число Мн. число 1. Мен кґрiп отырдым Бiз кґрiп отырдыќ (тўрдым) – (тўрдыќ) – Я видел (видевший сидел) Мы видели 2. Сен кґрiп отырдыѕ Сендер кґрiп отырдыѕдар (тўрдыѕ) (тўрдыѕдар) 2. Сiз кґрiп отырдыѕыз Сiздер кґрiп отырдыѕыздар (тўрдыѕыз)

(тўрдыѕыздар) 3. Ол кґрiп отырды (тўрды) Олар кґрiп отырды (тўрды) 1. Мен бiлiп жїрдiм – Бiз бiлiп жїрдiк – Я замечал все время Мы замечали все время 2. Сен бiлiп жїрдiѕ Сендер бiлiп жїрдiѕдер 2. Сiз бiлiп жїрдiѕiз Сiздер бiлiп жїрдiѕiздер 3. Ол бiлiп жїрдi Олар бiлiп жїрдi 1. Мен алып жаттым – Бiз алып жаттыќ – Я брал в то время Мы брали в то время 2. Сен алып жаттыѕ Сендер алып жаттыѕдар 2. Сiз алып жаттыѕыз Сiздер алып жаттыѕыздар 3. Ол алып жатты Олар алып жатты Будущее время Ед. число Мн. число 1. Мен кґрiп отырамын Бiз кґрiп отырамыз (тўрамыз) – (тўрамын) – Я буду глядеть Мы будем глядеть

Вспомогательные глаголы в казахском языке 2. Сен кґрiп отырсыѕ Сендер кґрiп отырасыѕдар (тўрасыѕ) (тўрасыѕдар) 2. Сiз кґрiп отырасыз Сiздер кґрiп отырасыздар (тўрасыз) (тўрасыздар) 3. Ол кґрiп отырады Олар кґрiп отырады (тўрады)

(тўрады) 1. Мен бiлiп жїремiн – Бiз бiлiп жїремiз – Я буду узнавать Мы будем узнавать 2. Сен бiлiп жїресiѕ Сендер бiлiп жїресiѕдер 2. Сiз бiлiп жїресiз Сiздер бiлiп жїресiздер 3. Ол бiлiп жїредi Олар бiлiп жїредi 1. Мен алып жатырмын – Бiз алып жатамыз – Я буду брать в этот период Мы будем брать в этот период 2. Сен алып жатасыѕ Сендер алып жатасыѕдар 2. Сiз алып жатасыз Сiздер алып жатасыздар 3. Ол алып жатады Олар алып жатады Примечание. Будущее время данной формы по контексту часто выражает действие, происходящее в настоящее время с перерывами – от времени до времени. В литературном казахском языке эти глаголы в роли вспомогательных глаголов все же еще сохранили свою грамматическую форму. Они лишь утрачивают основное лексическое значение, тогда как во многих других тюркских языках эти глаголы перешли в формальную часть (аффикс), подверглись фонетическому изменению, так что порою людям, говорящим на этих языках, трудно установить генезис этого аффикса. В шорском языке чат (лежать) прибавляется к глаголам в деепричастной форме, оканчивающимся на -п как показатель (аффикс) времени, принимает после себя аффикс причастия ќан и образует новое слово в стяженной форме: тўрчатќан (от тўрўп чатќан) – стоящий; пилчатќан (от пилип чатќан) – знающий. В современном шорском литературном языке в глаголе чат звук -а переходит в узкий безударный гласный -ы, например: тўрчытќан – стоящий; пилчытќан – знающий1. В советско-уйгурском языке глагол iат (лежать), присоединяясь к главному глаголу в форме деепричастия с окончанием на 1 Дыренкова Н.П. Грамматика шорского языка. С. 136 и 197.

Вспомогательные глаголы в казахском языке -п, сливается с ним в одно целое, и конечный звук -пмежду двумя гласными по закону регрессивной ассимиляции переходит в звук -в, который, отрываясь от главного глагола, сливается с основой глагола iат, причем, в глаголе iат -i выпадает, в связи с чем и образуется новый аффикс -ват как показатель длительного времени. В устной речи употребляется -уат: уќуватиман – я читаю в данный момент; ќыливатисэн – ты делаешь в данный момент; келиватаду – он идет сюда1. В киргизском языке из глагола жат (лежать) образовался аффикс -ат, который, присоединяясь к главному глаголу в форме деепричастия, оканчивающегося на -п, образует длительное настоящее время: жазыбатам – я пишу в данное время; жазыбатасыѕ – ты пишешь в данное время; жазыбатат – он пишет в данное время2. В турецком языке от глагола йермек (ходить) возник аффикс -иґр (-уґр), который тоже образует длительное настоящее время: совливерум – я говорю; совливерсун – ты говоришь; совливер – он говорит3. В казахском языке (в фольклоре и устной речи) часто бывает, что глагол жатыр сливается с главным глаголом в форме деепричастия в одно целое, и тогда образуется новое слово в стяженной форме: жазыбатыр (ол жазып жатыр) – он пишет в данное время; сґйлебатыр (ол сґйлеп жатыр) – он говорит в данное время; баратыр (от бара жатыр) – он идет туда; келеатыр (от келе жатыр) – он идет сюда. МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ И СЕМАНТИЧЕСКИЕ ФУНКЦИИ ГЛАГОЛОВ СОСТОЯНИЯ ОТЫР, ТЎР, ЖАТЫР И ЖЇР Глаголы отыр, тўр, жатыр, жїр, сохраняя свои значения “сидеть”, “стоять”, “лежать” и “ходить”, выражают в то же время, что действие происходит в данную минуту, во время сообщения, например: Омар хат жазып отыр – Омар сидит и пишет письмо. Мўєалiм лекция оќып тўр – Преподаватель стоит, читая лекцию. Бала радио тыѕдап жатыр – Мальчик лежит, слушая радио. Ќыз ќорада ойнап жїр – Девочка ходит, играя во дворе. 1 Боровков А. К. Грамматика уйгурского языка. С. 105. 2 Батманов И. А. Грамматика киргизского языка. С. 54. 3 Кононов А. Н. Грамматика турецкого языка. С. 129.

Вспомогательные глаголы в казахском языке В этих предложениях сказуемое состоит из двух частей: глагола в форме деепричастия и какого-либо глагола состояния. Последняя часть является основной, так как она показывает основное состояние действующего лица, а первая часть, глагол в форме деепричастия прошедшего времени (на -п), в составе комплекса сказуемого выражает действие, сопутствующее главному и его характеризующее. Первая часть по своему морфологическому оформлению зависима от ведущего глагола, но, несмотря на это их можно легко разбить, вставив внутрь их другие слова. Тогда первая часть, глагол в форме деепричастия, отделившись от группы сказуемого, выступает уже основным выразителем действия, иногда даже в значении сказуемого, но все же сохраняет свое зависимое отношение к основному глаголу. Омар хат жазып, оны конвертке салып отыр – Омар, написавши письмо, сидит, вкладывая его в конверт. Бала радио тыѕдап, ќуанып жатыр – Мальчик, слушая радио, лежит, радуясь. В этих примерах жазып (писавши) и тыѕдап (слушавши), отделяясь от основного глагола, самостоятельно выражают действие общего действующего лица. Когда глаголы отыр, тўр, жатыр и жїр – жить, существоватъ, находиться – входят в сочетание с зависимой частью (деепричастием), они сливаются в одно целое, будучи тесно связанными между собою по смыслу. Зависимая часть является выразителем основного значения действия, выраженного в сложной форме, но она не может уточнить сложную форму во времени и виде, когда та выступает сказуемым, а глаголы состояния служат спрягаемым морфологическим элементом. Мəлiк бiр жолаушымен Кґкшетауєа зытып отырды – Малик с одним попутчиком убежал в Кокшетав (Бiздiѕ Мəлiк). ГЛАГОЛ ОТЫР Глагол отыр (сидеть), присоединяясь к любому глаголу в форме деепричастия с окончанием на -п, образует длительное время в сложной форме, которое указывает, что действие совершалось в определенный отрезок времени в прошлом, будет совершаться в будущем или совершается в настоящем. В зависимости от значения глаголов, выраженных формой деепричастия, глагол отыр может выступать то главной частью сложного глагола, то как конструктивный элемент, утративший свое основное значение. Если в сложной форме глагол, употребленный в форме деепричастия, обозначает действие, которое обычно совершается

Вспомогательные глаголы в казахском языке действующим лицом “сидя”, то глагол отыр сохраняет свое основное значение “сидеть” и является главной частью сложного глагола, а глагол в форме деепричастия выступает как зависимая часть, определяющая главный глагол. Сара їлкендерден ўялып отыр – Сара сидит, стесняясь взрослых (Бiржан мен Сара). Аќ топалаѕдар ќашан ауылдан кеткенше, екi солдат ананыѕ їйiнде тыєылып отырды – Пока белогвардейцы со своими солдатами еще не уехали из аула, двое солдат, спрятавшись, сидели в доме матери (Ананыѕ арашасы, 298-б.). Иногда эта форма указывает на то, чем занималось действующее лицо. Тогда глагол отыр, как вспомогательный, уточняет действие главного глагола, употребленного в форме деепричастия, и придает ему оттенок постоянного продолжительного действия. Абылай Бўхар жыраумен аќылдасып, одан жґн сўрап отырєан – Аблай постоянно делился своими мыслями с Бухар жырау и получал у него советы (Айтыс, 12-б.). Халыќтыѕ тiлегiн ханныѕ озбырлыєына ќарсы ќойып отырды – Он противопоставлял требование народа хищничеству хана (Айтыс, 12-б.). Если в сложной форме деепричастие выражает уже завершенное действие, то глагол отыр на половину утрачивает свое значение и становится грамматическим элементом. Семантический центр в этом случае перемещается на деепричастие, и действие переходит в состояние. Тўрлыєўл Ќойбаєардыѕ атын сiѕiрiп кетiп отыр – Турлыгул лошадь Койбагара присвоил (сидит себе) (Хрестоматия для 9 класса, с. 86). Ќожаштыѕ əкесi ќайын жўртына кґшiп келiп отыр – Отец Кожаша переехал на родину жены и живет здесь (Ќалыѕ мал, 87-б.). В этих предложениях действия “присвоить” и “переехать” уже завершены. Если деепричастие в сложной форме обозначает такое действие, которое нельзя совершить “сидя”, то глагол отыр становится вспомогательным глаголом и придает основному глаголу оттенок длительности и равномерности. Ґгiздердi ќасымызда жайып, айдап отыр – Быков возле нас паси и гони (без остановки) (Хрестоматия для 5 класса. Алдар Кґсе, 15-б.). В этих предложениях – айдап отыр (гнать) и жїрiп отыр (ехать) – глагол отыр утрачивает свое основное значение слова “сидеть” и выражает оттенок продолжительности.

Вспомогательные глаголы в казахском языке Если в этой форме глагол отыр имеет основное значение слова “сидеть”, он является главной частью составного сказуемого, а глагол в деепричастии определяет слово главного глагола отыр. ГЛАГОЛ ТЎР Глагол тўр (стоять) часто употребляется в значении “жить”, “существовать”, “находиться”. Мен Ґзбек кґшесiнде тўрамын – Я живу на улице Узбекской . Мен ауыр халде тўрмын – Я нахожусь в тяжелом положении. Бiз тек аѕныѕ етiмен тўрамыз – Мы существуем (поддерживаем жизнь, питаемся) только мясом диких животных. Глагол тўр, соединяясь с другим глаголом в форме деепричастия с окончанием на -п, также образует длительное время в сложной форме и указывает на совершающееся действие, связанное с определенным моментом (в настоящем, будущем или прошедшем). Отличие этой формы от формы с глаголом отыр заключается в том, что последняя почти исключительно употребляется для обозначения действий, совершаемых субъектом, которому присуща способность сидеть (человек и некоторые животные), а первая форма одинаково применима ко всяким действиям, без различия действующих лиц. “Сенi кґрiп ќуанып тўрмын”, – дедi келiншек – “Увидев тебя, я радуюсь”, – сказала молодуха (дословно – стою, обрадовавшись) (Шыєанаќ). Əбудiѕ ќарсы алдынан самал соєып тўрды – Навстречу Абу дул ветерок (дословно – навстречу Абу стоял, продувая, ветерок) (Алєашќы айќас). Кґшеде жаѕбыр жауып тўр – На улице идет дождь (дословно – на улице дождь стоит, падая). Саєат жїрiп тўр – Часы ходят (дословно – часы стоят, идя). В казахском языке принято употреблять слово тўр (находиться) по отношению к предметам, которые находятся на вертикальной или горизонтальной плоскости, на потолке и в воздухе, например: Ќабырєада карта тўр – На стене висит карта (дословно – стоит). Бўлт тґбеде тўр – Туча стоит прямо. Тґбеден бiр арќан салбырап тўрды – С потолка свисала веревка (дословно – стояла, висевши). Здесь глагол тўр является как в первых, так и в последних примерах основным, ведущим глаголом, а деепричастие лишь уточняет его значение.

Вспомогательные глаголы в казахском языке Если сложная форма выражает однократное длительное действие, связанное с определенным моментом, то глагол тўр является основной частью сложного глагола, а глагол в форме деепричастия – определяющим словом. Далада бiр адам келiп тўр, Сiздi шаќырады – На улице стоит (прибывший) какой-то человек, зовет Вас (Бекболат, 263-б.). Жас туєан бўзаулар тоѕып тўр – Недавно родившиеся телята стоят озябшие (Ќос Шалќар, 115-б.). В этих предложениях обе части сложной формы находятся в своих основных значениях. В таких случаях глагол тўр является главной частью, а глагол в форме деепричастия, как синтаксически зависимая часть, уточняет действие основного глагола. Если в сложной форме при глаголе тўр деепричастие прошедшего времени имеет перевес, то глагол тўр, утративший свое основное значение полностью или же частично, служит как спрягаемый морфологический элемент и придает действию оттенки повторности или постоянности. Балуанныѕ достары кїн ќўрєатпай келiп тўрды – Друзья Балуана ежедневно приезжали (Балуан Шолаќ). Комиссармен ол ќатынасып тўрды – С комиссаром он держал связь (постоянно) (Бекболат, 209-б.). Колхоз малы оѕалып тўр – Колхозный скот поправляется (постоянно). ГЛАГОЛ ЖАТЫР Глагол жатыр имеет значение “лежать, находиться”. Ќалам столда жатыр – Ручка лежит на столе. Табын судыѕ жаєасында жатыр – Табун (стадо) находится на берегу реки. Тўрсын Алматыда бiр айдан берi жатыр – Турсын находится в Алма-Ате с месяц. В первом предложении жатыр выражает конкретное состояние определенного предмета, выражаемое лексическим значением “лежать”. Во втором предложении жатыр выражает состояние не определенного предмета, а совокупности предметов, которые могут находиться в различных положениях, т.е. одни могут лежать, другие – стоять, а третьи – ходить. В таких случаях слово жатыр соответствует русскому слову “находиться”. В третьем предложении жатыр хотя и выражает состояние конкретного предмета – Турсына, но обстоятельственные