«Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасының редакциялық алқасы:

© 2017 Taylor & Francіs The rіght of Larry A. DіMatteo to be іdentіfіed as author of thіs work has been asserted by hіm іn accordance wіth sectіons 77 and 78 of the Copyrіght, Desіgns and Patents Act 1988. All rіghts reserved. No part of thіs book may be reprіnted or reproduced or utіlіsed іn any form or by any electronіc, mechanіcal, or other means, now known or hereafter іnvented, іncludіng photocopyіng and recordіng, or іn any іnformatіon storage or retrіeval system, wіthout permіssіon іn wrіtіng from the publіshers. Thіs translatіon іs publіshed by arrangement wіth Taylor & Francіs © 2017 by «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры («Natіonal Bureau of Translatіons» Publіc Foundatіon). All rіghts reserved.

ДиМаттео Ларри Халықаралық бизнес құқығы және заңнамалық орта: транзакциялық тұрғыдан зерделеу. – Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2019 жыл. – 680 бет.

Доктор Ларри Алан ДиМаттеоның бизнес факультеті студенттеріне арналған «Халықаралық бизнес құқығы және заңнамалық орта: транзакциялық тұрғыдан зерделеу» оқу құралының үшінші басылымында халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің түрлі жолдары жан-жақты қарастырылады. Импорт пен экспорт, сауда-саттыққа қатысты дауды шешу, бизнес транзакцияларына қатысты күрделі мәселелер, халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің құқықтық принциптері жүйе-жүйесімен баяндалады. Сондай-ақ бұл еңбекте халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің түрлі тәуекелдері (валюталық, құқықтық, қаржы-лық т.б.) мен стратегиялары (делдалдардың қызметін пайдалану, халықаралық банктермен бірлесе жұмыс істей білу, тікелей шетелдік инвестиция, контрсауда және халықаралық сатып алу-сату келісімшарттарын жасау т.б.) кәсіби һәм ғылыми тұрғыдан сараланып, екшеп көрсетіліп, деректер де молынан келтіріледі. Бұл кітап болашақ кәсіпкерлер мен заңгерлерге ғана емес, сонымен бірге халықаралық сауда-саттық мәселелеріне қызығушылық танытатын оқырманға пайдалы. «Халықаралық бизнес құқығы және заңнамалық орта» оқулығы бизнес факультеті студенттерінің халықаралық деңгейде бизнес жүргізуді реттейтін құқықтық прициптерді түсінуіне жол ашады. Бұл кітап заңның сақталуы ғана емес, сонымен қатар пайда және бәсекелік артықшылықты қалыптастыру үшін заңды қалай қолдану керектігін ерекшелеп көрсетеді.

...Біздің мақсатымыз айқын, бағытымыз белгілі, ол – әлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына қосылу. Мақсатқа жету үшін біздің санамыз ісімізден озып жүруі, яғни одан бұрын жаңғырып отыруы тиіс. Бұл саяси және экономикалық жаңғыруларды толықтырып қана қоймай, олардың өзегіне айналады. Біз алдағы бірнеше жылда гуманитарлық білімнің барлық бағыт­тары бо­йынша әлемдегі ең жақсы 100 оқулықты әртүрлі тілден қазақ тіліне аударып, жастарға дүниежүзіндегі таңдаулы үлгілердің негізінде білім алуға мүмкіндік жасаймыз. Жаңа мамандар ашықтық, прагматизм мен бәсекелестікке қабілет сияқ­ты сананы жаңғыртудың негізгі қағидаларын қоғамда орнық­тыратын басты күшке айналады. Осылайша болашақтың негізі білім ордаларының аудиторияларында қаланады...

Үшінші басылымға енгізілген басқа да өзгерістер

Кітаптың ерекшеліктері

І бөлім. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БИЗНЕСТІҢ ЗАҢНАМАЛЫҚ ОРТАСЫ 1. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БИЗНЕС ТРАНЗАКЦИЯЛАРЫНА КІРІСПЕ

Америка Құрама Штаттарының Ұйымдарға қатыстыфедералдық жаза тағайындау нұсқаулары

Бизнес этикасы сауалнамасына жауаптар

5. ДСҰ және дүниежүзілік сауда жүйесі

Сілтемелер

9. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАСЫ ҚАЛЫПТАСУШЫ ЕЛДЕР: ҚЫТАЙ

ІV бөлім. САЛЫСТЫРМАЛЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР, КЕЛІСІМШАРТ ЖӘНЕ сатып алу-сату ҚҰҚЫҒЫ

Пысықтау сұрақтары 11. САЛЫСТЫРМАЛЫ ЖӘНЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КЕЛІСІМШАРТ ҚҰҚЫҒЫ

ЭКСПОРТТАУ, ИМПОРТТАУ ЖӘНЕ САУДАНЫ ҚАРЖЫЛАНДЫРУ

Құжаттамалық аккредитив Құжаттамалық аккредитивтерге арналған бірыңғай рәсімдер мен ережелер (UCP 600)

Сілтемелер 16. ЖҰМЫСҚА АЛУ ЖӘНЕ КӨРСЕТІЛЕТІН ҚЫЗМЕТТЕР САУДАСЫ

Сілтемелер 17. АГЕНТТЕР МЕН ДИСТРИБЬЮТОРЛАРДЫ ЖҰМЫСҚА АЛУ

ІІІ бөлік. Сатушы тарапынан келісімшарт бұзылған кездегі құқық қорғау құралдары

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БИЗНЕС ҚҰҚЫҒЫ ЖӘНЕ ЗАҢНАМАЛЫҚ ОРТА Халықаралық бизнес құқығы және заңнамалық орта еңбегі бизнес мамандығы бойынша тәлім алып жатқан студенттердің халықаралық деңгейде бизнес жүргізуге қажет құқықтық принциптерді терең түсінуіне жол ашады. Бұл кітап заңдылықты сақтау мәселесі жөнінде ғана айтып қоймайды, сондай-ақ құндылық пен бәсекелік артықшылықты қалыптастыру үшін заңнаманы қалай қолдануға болатыны жайында да жан-жақты сөз қозғайды. ДиМаттеоның транзакциялық көзқарасы студенттерді негізгі бизнес транзакциялары – импорт пен экспорттан, келісімшарттар мен қаржыдан бастап бартерлік саудаға дейін, дауды шешу мен лицензиялау сияқты тағы да басқа мәселелермен таныстыра отырып, оларды нақты өмірде қолданып көруге мүмкіндік береді. Бұл жаңа басылымда төмендегі мәселелер туралы да айтылмақ: • Салыстырмалы келісімшарт және сатып алу-сату құқығы, Еуропалық жеке құқық, бірлескен кәсіпорындар мен альянстар туралы жаңа мәліметтер • Нарықтық экономикасы қалыптасушы елдер туралы тараудан тұратын тікелей шетелдік инвестиция туралы жаңа бөлім • Жеке өмірге қол сұқпау заңы мен қоршаған орта мәселелері туралы жаңа тараулар

• Дүниежүзілік сауда ұйымы жөніндегі мәселелердің кеңінен қамтылуы • Студенттердің нақты құқықтық негіздемемен танысып, негізгі құқықтық принциптерді түсінуіне көмектесетін, сот отырысының редакцияланған протоколынан тұратын «түйін» және сот шешімдері келтіріледі. Бұл шешімдердің барлығы әртүрлі елдердің мысалынан алынғандықтан, мәселеге шынымен де халық-аралық деңгейдегі көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. Бизнес құқығы және халықаралық бизнес мамандығының студенттері үшін ДиМаттеоның жазу стилін түсіну аса қиынға соға қоймас. Қоса берілген веб-сайттағы оқытушыға арналған көмекші құрал, PowerPoіnt және сәтімен қамтылған басқа да материалдар студенттер мен оқытушылар үшін қосымша көмек болмақ. Ларри А. ДиМаттео – АҚШ-тағы Флорида университетінің келісімшарт құқығы мен құқықтық зерттеулер профессоры, Хьюбер Херст атындағы құрметті стипендия иегері, 80-нен астам кітап пен мақала авторы. Оның зерттеулері халықаралық келісімшарт, зияткерлік меншік және сатып алу-сату құқығы секілді халық-аралық бизнес құқығының бірнеше саласын қамтиды. Бұл кітап – халықаралық бизнес транзакцияларына қатысты құқықтық, этикалық және стратегиялық мәселелерге қызығушылық білдіретін студенттер, университет оқытушылары және практик-мамандар үшін таптырмас оқу құралы. Автор заңнаманың әрбір маңызды бөлшегіне жеке-жеке талдау жасап, транзакция түрлері бойынша бірқатар пайдалы кеңес береді.

Дуглас Камминг, Йорк университеті, Канада Профессор ДиМаттеоның кітабы халықаралық бизнес құқығы жөнінде жан-жақты сөз қозғап, оны барлығымызға түсінікті тілмен жеткізеді. Бұл жаңа басылым студенттерге толыққанды мәлімет береді, ал халықаралық құқықтың басқа да мәселелері бойынша кіріспе қызметін атқара алады. Қысқа да нұсқа тілмен жазылған бұл еңбек халықаралық бизнес мәселелері мен стратегияларына шолу жасап, негізгі халықаралық келісімдердің маңызды тұстарын көрсетіп, оларға қысқаша қорытынды бере кетеді. Мұнда оқытушы үшін студенттермен бірге талқылауға арналған көптеген кейс-стади мен сұрақтар берілген. Сондай-ақ халықаралық келісімшарт саласы бойынша әлемге танымал сарапшы ДиМаттео бұл еңбекте Қытайдың жаһандық сауда саласындағы рөлінің артуы туралы ақпаратпен қатар, осыған байланысты экономикалық және этикалық мәселелер жөнінде де айтып өтеді. Тұрақтылық, қоршаған орта этикасы, климаттың өзгеруі және адам құқығы сияқты құқықтық мәселелер студенттер үшін бүгінгі күннің ең өзекті тақырыптары ретінде қарастырылады.

Стефани М. Грин, Бостон колледжі, АҚШ Бүгінгі жаһандану заманында нарыққа қатысушы кез келген адамның табысқа жетуі оның нарықтың күрделі ережелеріне бейімделе білуімен тығыз байланысты. Бұл жағынан алғанда, ДиМаттеоның кітабының тигізер пайдасы ұшан-теңіз. Өмірден алынған мысалдар мен сот шешімдері арқылы дәлелденген, қазіргі кезде қолданылатын теорияларға баға бере отырып, халықаралық бизнес транзакцияларына жан-жақты шолу жасайтын бұл кітапты студенттер де, практик-мамандар да кеңінен қолдана алады.

Павел Репьевский, Лидс университеті, Ұлыбритания ДиМаттео халықаралық құқық пен бизнес арасындағы байланысты басқа қырынан алып қарастырады. Оқырманның негізгі ақпаратты дайын қалпында бөліп алып, жете түсінуіне әрі тарауларды қиындықсыз қарап шығуы үшін оқулықта берілген ережелер ыңғайлы және жеңіл түрде берілген. Бұл кітап халықаралық бизнес құқығына қызығушылық білдіретін оқытушылар мен зерттеушілердің қай-қайсысы үшін де құнды дереккөз болмақ.

Т. Лей Аненсон, Мэриленд университеті, АҚШ Халықаралық және салыстырмалы құқыққа деген қызығушылығымның жолында еңбек етуіме дем берген әріптестерім мен достарым Андре Йансен, Ульрих Магнус, Райнер Шульц, Джинген Уанг және Чи Джоуға; Бостон колледжінің оқытушысы Дэвид Туомиге және барлық қызметкерлер мен ғалымдарға ерекше алғысымды білдіремін.

Ларри А.ДиМаттео

Бизнестің барлық түрі халықаралық бизнеске жатады деген сөзді қазіргі кезде жиі естиміз. Шағын компаниялардың өзі, соның ішінде отбасылық компаниялар да тауарлар мен қызметтерді экспорттау мен импорттауға белсене араласып жатыр. Интернет, үкіметтік қолдау көрсету бағдарламалары, саудаға қойылатын шектеулердің төмен болуы, сондай-ақ сенімді тасымал, қаржы және төлем құрылымдары шетелдік нарыққа жол ашып, халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің қауіп-қатерін азайтты. Контакт-орталықтар секілді өндірістік ресурстар (шикізат пен оның құрамдас бөліктері) мен қызметтердің ұдайы аутсорсингке берілуі бизнес пен халықаралық сауданың мүмкіндігін арттыруда. Ақпараттық қоғам мен технологияның қарқынды дамуы технологиялық трансфер мен зияткерлік меншікті лицензиялау ісін әлемдік ЖІӨ-нің үздіксіз өсіп келе жатқан бөлігіне айналдырып отыр. Бұл кітап трансшекаралық сауданы жеңілдетіп, халықаралық деңгейде бизнес жүргізу барысында туындайтын тәуекелдерді азайту мақсатында құқық пен бизнес саласындағы тәсілдер мен тәжірибелерді сараптан өткізеді.

Құқықтық, халықаралық, транзакциялық және практикалық көзқарас тұрғысынан Халықаралық бизнес құқығы мәселесімен айналысатын бір де бір ұйым болмағанына қарамастан, халық-аралық бизнес құқығы жайында «әмбебап» кітап жазып шығу оңай шаруа емес. Халықаралық бизнес құқығын түрлі ұлттық жүйелердің жиынтығы деуге де болады. Бұл кітап толып жатқан осы заңдарды олардың транзакциялық бағыты, көзқарасы тұрғысынан алып қарастырады. Кітап халықаралық сауда транзакцияларын ережелер мен тәжірибеге сүйене отырып талдайды. Автор халықаралық бизнестің дәл осы практикалық және құқықтық аспектілері бүгінгі бизнес және құқық саласында білім алып жатқан студенттер үшін аса қажет деп сенеді. Бұл транзакциялық көзқарас – кітаптың ерекше сипаты. Ол құқыққа, экономикаға және әлеуметтануға қатысты түрлі дереккөзден бастау алумен қатар, нақты өмірде болған бизнес транзакциялары жөнінде сөз қозғайды. Халықаралық бизнестің құқықтық аспектілерін осылайша негіздеу құқықтың көрінісі болмаса да, құқыққа қатысты түрлі тәжірибелік ақпараттарда кездеседі. Сөз болып отырған тәжірибелер мен тәсілдер заңның ұтымды тұстарын толығымен пайдаланып, сот процесі, сыбайлас жемқорлық, заңдар мен ережелер сияқты құқықтық нормалардың бұзылуының алдын алуға бағытталған. Студенттерді нақты сот істерімен таныстыру мақсатында сот істерінің үзінділерінен тұратын кейс-стади де бұл кітапқа енгізілді. Кейс-стади тапсырмаларды таңдап алған кезде америкалық сот ісімен қатар, басқа да көптеген құқық жүйелеріне сүйендік. Әр істің негізгі тұстарына келгенде қысқаша шолу жасалып отырады. Сот істерінің әрқайсысын осындай «түйін» арқылы ерекшелеп көрсету студенттердің оны түсінуін жеңілдетпек. Түрлі елдер мен халықаралық құқық құралдарынан алынған түрлі заңдардың, ережелер мен сот істерінің шешімі, принциптері мен іс-тәжірибелері халықаралық деңгейде бизнес жүргізуге шынымен де халықаралық тұрғыдан қарауға мүмкіндік береді. Бұл кітап ортақ құқық пен континенталдық құқық жүйесіндегі түрлі елдегі сот шешімдері туралы айта келіп, әлемнің түкпір-түкпірінде іске асырылып жатқан заңнамалар мен тәжірибелерге сілтеме жасайтынын тағы да қайталай кеткенді жөн көрдік. Жоғарыда айтып өткеніміздей, кітап тек қана заңдар жиынтығынан тұрмайды. Ол халықаралық бизнес құқығын іс-тәжірибелік көзқарас тұрғысынан қарастырумен қатар, өмірден алынған ақпараттарға көбірек көңіл бөліп, құқық және бизнес салаларының практик-мамандары (немесе осы салада қызмет еткісі келетін студенттер) үшін қажет кеңестерді алға тартады. Мұндай тәсіл студенттерді халықаралық сатып алу-сату келісімшарты бойынша келіссөздер жүргізіп, ілеспе құжаттар жасай білуге үйретеді. Осы мақсатқа жету үшін кітапта студенттерге арнап сот істері мен дау-дамайлардың шешімдері, бақылау тізімдері, тәжірибелік жазбалардан алынған көптеген мысалдар беріледі. Кітапта сондай-ақ іскерлік шешімдер мен стратегияларға құқықтың қалай әсер ететіні де кеңінен қамтылған. Осылайша ол, негізінен, құқықтық мәселелерге баса көңіл аударғанымен, басқару ісі мен келісімшарттарды да назардан тыс қалдырмайды. Транзакциялық көзқарас деп аталатын тақырыпшада қосымша түсіндірмелерден, құқықтық формалардан, бақылау тізімдерінен, тәжірибелік мысалдардан және құқықтық талдаулардан тұратын 178 мысал берілген. Бұл мысалдар – Салыстырмалы құқық, Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу және Транзакцияларға назар аударыңыз деп үшке бөлінеді.

Жаһандық нарық Жаһандық нарық өсіп-өркендегісі, ұлғайғысы келетін отандық кәсіпорындар үшін мол мүмкіндік ұсына алады. Жаһандық нарықты сонымен бірге компаниялардың шығын тәуекелдерінің ерекше сипатқа ие болатын орын ретінде де көруімізге тура келеді. Демек, қаржы шығынын азайту үшін америкалық іскерлер халық-аралық бизнес жүргізу барысында өздері бетпе-бет келетін қиындықтарды да еңсере білетіндей епті менеджер болуы керек. Бұл кітап халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің қиындығы жайында нақты айта келе, бұл қиындықтарды азайтудың жолдарын да ұсынады. Ал халықаралық бизнес транзакцияларына қатысты құқықтық мәселелерді тиісті сақтық шараларының бақылау тізімі деп қабылдауға әбден болады. Тәжірибелі кәсіпкер халықаралық деңгейде бизнеспен айналыспас бұрын бұл кітапта айтылған құқықтық мәселелерді терең зерттеп алады. Халықаралық бизнестің кеңінен етек жаюы халықаралық бизнес транзакцияларының құқықтық қиындықтарының да болатынын білдіреді. Тағы бір айта кетер жайт, нақты тәжірибе әдетте бұл мәселелерге қатысты тәуекелдердің шешімін де ұсынып отырады. Халықаралық бизнес келісімдер көптеп жасалып, осыған байланысты америкалық ұлттық жалпы өнімнің де ұлғаюы бұл тенденцияның әрі қарай өсе түсетінін көрсетіп отыр. Бұл процесс Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда Дүниежүзілік банк, Халық-аралық валюта қоры және БҰҰ құрылып, Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісім жасалған кезде басталған болатын. Солтүстік Америка еркін сауда келісімі қабылданып, Еуропалық одақ ұлғайып, Дүниежүзілік сауда ұйымы құрылғаннан кейін бұл процесс одан әрі қарқындай түсті. Оның одан әрі дамуына коммунизмнің құлауы, 1980 жылдың басында Қытайдың коммунистік жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшуі, сондай-ақ 2001 жылы оның ДСҰ-ға мүшелікке қабылдануы мен халықаралық электрондық сауданың қарқынды дамуы да әсер етті. Демек, бәсекеге қабілетті болу үшін шағын компаниялардан бастап ірі компанияларға дейін барлығы «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу стратегияларын» жасай білгені жөн. Олай болса, оқырманның мұндай стратегияны жасай алуына көмектесу мақсатында бұл кітап халықаралық бизнес транзакцияларына қатысты құқықтық мәселелермен де таныстыратын болады.

Құқық тәуекелді басқару құралы ретінде Кітапта қарастырылатын негізгі тақырып – компаниялардың ірі тәуекелге тап болмастан халықаралық деңгейде бизнес жүргізе алатыны туралы болмақ. Ал бұл бизнесменнің құқықтық механизмдерді қаншалықты меңгеріп, оларды тәуекелді азайтып, тіптен мүлдем болдырмас үшін қалай қолдана алатынымен тығыз байланысты. Еркін сауда дәуірінің ерекшелігі ретінде шағын және орта бизнес түрлерінің ірі компаниялармен бірдей халықаралық нарыққа еркін араласа алуы қажет. Демек, бұл кітаптың мақсаты – тауарларды экспорттау мен импорттауға, зияткерлік меншікті лицензиялауға баса назар аудара отырып, халықаралық деңгейде қалай бизнес жасауға болатынын, сондай-ақ халықаралық бизнес жүргізу барысында заңдарға кедергі ретінде емес, үйлестіруші құрал ретінде қарауды түсіндіру. Осы салада жазылған басқа кітаптардан бұл кітаптың айырмашылығы, жоғарыда атап өткеніміздей, ол халықаралық бизнес құқығы мәселесін транзакциялық-тәжірибелік көзқарас тұрғысынан алып қарастырады. Ол қажет құқықтық материалдарды берумен қатар, нақты өмірде орын алған транзакциялар контексінде талдау жасайды. Кітапта қолданылған материалдар «құқық» терминінің тар шеңберінен асып түсіп, оны құндылық пен бәсекелік артықшылыққа қол жеткізуге бастайтын жол ретінде көрсетеді. Басқаша айтсақ, тараптар халықаралық бизнес құқығын келісімшартты бұзбай, дау-дамайды бейбіт түрде шешіп, келісімге отыратын тараптар бір-бірімен қарым-қатынасын сақтай алуын жолға қою мақсатында пайдалана білуі керек. Ол үшін бизнес жасау мен трансшекаралық транзакциялар кезінде кездесетін тәуекелді азайта білудің маңызды тәсілі ретінде заңгерлер мен бизнес менеджерлеріне халықаралық бизнес құқығы негіздерін үйреткен жөн. Бұл әсіресе шағын және орта бизнес үшін ауадай қажет.

Мазмұны жөнінде Кітапта негізгі «транзакциялық» бағыт сақталғанымен, бұл басылымда халықаралық сауда құқығы сияқты «макро» мәселелер жайында да кеңінен сөз қозғалады. Бұл басылымға алты жаңа тарау қосылды: 7-тарауда еркін сауда келісімдері жөнінде сөз болса, 8-тарау Еуропалық одақта бизнес жүргізу мәселесіне, 9-тарау Қытайда бизнес жүргізу мәселесіне арналады. 10-тарау салыстырмалы құқықтық жүйелер туралы, 17-тарау агенттіктер мен дистрибуция, ал 20-тарау тікелей шетелдік инвестиция туралы болмақ. Басқа тараулар, әсіресе ұлттық импорт пен экспорт ережелеріне арналған 6-тарау мен халықаралық электрондық сауда жөніндегі 21-тарау кеңейтіліп, мазмұны жаңартылды. ЕО мен Қытайға қатысты ақпараттардың жаңартылып берілуі олардың АҚШ-пен қатар әлемдегі экономикасы дамыған елдер мәртебесін иеленетінімен де байланысты. Оларды сондай-ақ дамыған (ЕО) және нарықтық экономикасы қалыптасушы елдерде бизнес жасаудың қалай болатынының айқын мысалы ретінде де көрсетуге болады. Қытай нарықтық экономикасы қалыптасушы елдерді топтайтын BRІC (Бразилия, Ресей, Үндістан, Қытай) мүшелерінің арасында дамуы ең жоғары мемлекет ретінде таңдалып алынды. Қытай экономикасының көлемін ескерер болсақ, оны «қалыптасқан» нарығы бар ел деуге әбден болады. Алайда оның көлеміне қарамастан, Қытай экономикасының ішкі құрылымында мәселелер әлі де жетіп артылады және аяғынан нық тұрып кетуі үшін оған әлі де біраз тәжірибе қажет. 9-тарау Қытайда бизнес жүргізудің артықшылықтары мен кемшін тұстарына арналады. Демек, бұрынғы басылымдарда сөз болған транзакция (экспорт-импорт, лицензиялау, көрсетілетін қызмет түрін сату, электрондық коммерция) мәселесі бұл басылымда халықаралық бизнестің заңнамалық ортаға қатысты мәселелерімен толықтырылды деуге болады. Жаңа басылымда салыстырмалы келісімшарт, сатып алу-сату құқығы және еуропалық жеке құқыққа ерекше көңіл бөле отырып, келісімшарт құқығы бойынша қосымша материалдар ұсынылады. Кітап жеті бөлімнен тұрады: І бөлім: Халықаралық бизнестің заңнамалық ортасы; ІІ бөлім: Сауданы реттеу; ІІІ бөлім: Еуропалық одақ және Қытайда бизнес жүргізу; ІV бөлім: Салыстырмалы құқықтық жүйелер, келісімшарт және сатып алу-сату құқығы; V бөлім: Экспорттау, импорттау және сауданы қаржыландыру; VІ бөлім: Лицензиялау және зияткерлік меншік құқығы; VІІ бөлім: Тікелей шетелдік инвестиция және электрондық коммерция.

Үшінші басылымға енгізілген басқа да өзгерістер Үшінші басылымға енгізілген толықтырулар мен жаңа материалдардың барлығын тізіп шығу мүмкін емес. Алайда төменде негізгі өзгерістерді көрсететін кейбір кеңейтілген тақырыптар мен толықтырулар тізімін беріп отырмыз:

• 2-тарау: Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы заң және Sіemens ісі • 2-тарау: Тараудың соңында экономикасының даму деңгейі төмен елде өндіріс орнын ашқан америкалық компанияға қатысты ауқымды кейс-стади беріледі («Құндылықтарды таңдау: жаһандық экономикадағы мемлекеттік және жеке секторлардың қатынасы»). Кейс-стади бірқатар құқықтық және этикалық мәселе көтереді, сондай-ақ олардың өзіндік мақсаттары да бар. Кейс-стади келесі салаларды қамтиды: этикалық ойлау мектебін пайдалану; қоршаған орта этикасы; қысқамерзімді шешімдер; тұрақтылық; сыбайлас жемқорлық; үшінші тараппен қарым-қатынас; бірлескен кәсіпкерлікке қатысты мәселелер; стратегиялық шешім шығару; мүдделі тараптарды талдау; корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік.

• 6-тарау: Келісілген тарифтік кесте • 6-тарау: Экспортты лицензиялау, экспорттық-өндірістік аймақтар, кеден қоймалары

• 6-тарау: Импортты лицензиялау, Кеден мен шекаралық бақылау қызметінің автоматтандырылған жүйесі

• 6-тарау: Мәжбүрлі немесе еріксіз еңбек нәтижесіндегі өнімдер туралы ақпарат

• Жаңа 7-тарау: Еркін сауда келісімдері

• Жаңа 9-тарау: Нарықтық экономикасы қалыптасушы елдер: Қытай

ІV бөлім: Салыстырмалы құқықтық жүйелер, келісімшарт және сатып алу-сату құқығы

• Жаңа 10-тарау: Салыстырмалы құқықтық жүйелер

• 12-тарау: БҰҰ-ның Халықаралық сатып алу-сату конвенциясының америкалық соттарда орындалуы

• 15-тарау: Дүниежүзілік банкаралық қаржы телекоммуникациялары қоғамдастығы (SWІFT)

• 21-тарау: БҰҰ-ның Халықаралық келісімшарттарда электрондық коммуникацияны қолдану жөніндегі конвенциясы

• 21-тарау: Bolero жобасы

Кітапты редакциялауда көрсеткен көмегі үшін заңгерлік білімі бар жан жарым Коллин мен Routledge баспасының редакторларына, соның ішінде менің жеке редакторым Шэрон Голанға ерекше алғысымды білдіргім келеді.

Халықаралық бизнес транзакциялары құқығының қалай қолданылатынын көрсету мақсатында кітаптың басынан аяғына дейін олардың қысқаша түйіндемесі мен оларға қатысты материалдар беріліп отырады. Студент нақты өмірде болған жағдайлармен таныса алуы үшін кітапта түрлі әдіс-тәсіл қолданылатын болады. Мұндай әдістерге кейс-стади тапсырмаларды, бақылау сұрақтарының тізімін, формаларды, кестелерді және қорытындыларды жатқызуға болады

Ұяшықтағы мәтін Халықаралық бизнес терминдерін меңгеру – кез келген халықаралық бизнес құқығы курсының маңызды аспектілерінің бірі. Осыған байланысты ұяшықтағы мәтіндерде негізгі құқықтық және құқықтық емес терминдердің анықтамалары және мәтінге қатысты қосымша материалдар беріледі.

Түйін Әр сот ісімен танысып болғаннан кейін, жалпылама сұрақтар қоюдың орнына қорытынды ретінде «түйін» беріледі. Онда сот ісінде қолданылған құқықтық принциптер, тұжырымдамалар мен бизнес іс-тәжірибелері тізіледі. Түйіндердің кейбірі нақты бір сот ісінің кітапқа неліктен енгізілгенін қорытындылап айтып берсе, кейбірі құқықтық дау-дамайдың көбі бірнеше мәселені қамтитынына студенттің назарын аударады. Мұндай «сот ісінен алынған» түйіндердің көбі кітаптың басқа тұстарында да талданады. Осы түйіндердің негізгі мақсаты – оқырманның сот ісінде берілген негізгі мәселелерді дұрыс түсіне алғанына көз жеткізу. Оқытушы бұлардың барлығын сот ісінде қарастырылып отырған бірнеше мәселені тереңірек талқылау үшін де қолдана алады.

Тарау түйіні мен негізгі терминдер Тарауда негізгі терминдер мен ұғымдардың тізімі берілді. Сондай-ақ бұл басылымдағы бір өзгеріс – әр тараудың түйінін тараудың соңынан тауып оқи аласыздар.

Этика мәселесі жөнінде Этика мәселесі 2-тарауда кеңінен талқыланғанымен, кітаптың басқа да бөлімдерінде ол туралы ашық немесе меңзеулі түрде сөз етіледі. Түрлі контексте кездесетін этика мәселелерін оқытушы қалауынша, терең талқылауына мүмкіндігі бар. Бұл контекстер келіссөздер этикасын, шетелдік үкіметтерге қатысты ақпаратты жариялауды, сыбайлас жемқорлықты, өндіруші және қабылдаушы елдердің заңдары арасындағы айырмашылықты қамтиды. Студент этикалық мінез-құлық халықаралық бизнес жүргізу кезінде олардың қолданатын тәсілдерінің ажырамас бөлігі боларлықтай көзқарас қалыптастыра білуі шарт.

Халықаралық және шетелдік дереккөздер Кітап студентті шетелдік және халықаралық заңдармен жан-жақты таныстыруға талпыныс жасайды. Шамамен жиырма шақты елдің ұлттық заңнамаларына сілтеме беріліп, олар мысал ретінде қарастырылады. Кітапта Америка, Қытай, Ресей және ЕО заңнамасы, сондай-ақ жекелеген Еуропа елдерінікіндей бірқатар заңнама жайында да сөз болады. Өзіне қажет ақпаратты табу үшін оқырман мәтіннен тыс сілтемелерді пайдалана алады. Ұлттық заңнамаларды қолдану халықаралық бизнес транзакциялары кезінде кездесуі мүмкін мәселелерді ашып көрсетуге мүмкіндік береді.

Кітаптың стилі мен құрылымы Мәтін тілінің нақты, сот істері мен баптардың редакцияларының қарапайым оқырман үшін түсінікті және қолданылған материалдардың қысқа болуына ерекше мән берілді. Кітаптың тәжірибелік және қолданбалық бағытына сәйкес, кейбір салалар тереңірек талданды. Осылайша студенттер қандай да бір заңнаманың қалай пайда болғанымен ғана танысып қоймайды, олар сондай-ақ бұл заңнаманың өмірде қалай қолданылып келе жатқанын да біле алады. Тарауларға бөлу кезінде оларды жеке модульдар немесе тараулар жиынтығы ретінде қолдануға да мүмкіндік беруге тырыстық. Алғашқы жеті тарауды кітаптың негізгі бөлімі ретінде қарастыруға болады. Өйткені оларда халықаралық бизнестің заңнамалық ортасымен қатар, халықаралық деңгейде бизнес жүргізу тәуекелі, халықаралық бизнес этикасы, халықаралық деңгейде бизнес жүргізу стратегиясы, халықаралық дау-дамайды шешу, ұлттық және халықаралық сауданы реттеу және халықаралық келісімшарт құқығы жөнінде айтылады. 8–9-тарауда Еуропалық одақ пен Қытайға қатысты кейс-стади берілді. Олар – жеке тараулар, бұларды курс силлабусын жасау кезінде қолдануға да болады. 10–12-тараулар түрлі құқықтық жүйелерге, ұлттық келісімшарт заңдары мен халықаралық сатып алу-сату келісімшарттары жөніндегі БҰҰ конвенциясында қарастырылған мәселелерге шолу жасайды. 13–17-тараулар – тауар тасымалдау, экспорттау және импорттау, тауарды сату мен сатып алуға қатысты халықаралық сауданы қаржыландыру, жұмысқа алу және көрсетілетін қызмет түрін сату мәселелерінің құқықтық негіздеріне тоқталады. 18–19-тараулар – зияткерлік меншік құқығын қорғау мен технологияны трансферлеу және зияткерлік меншік құқығын халық-аралық деңгейде лицензиялаудың маңызды аспектілеріне арналады. Ал 20–21-тараулар – тікелей шетелдік инвестиция мен ұдайы құбылып отыратын халықаралық электрондық коммерция жөнінде болмақ.

Кітаптың басынан аяғына дейін нешетүрлі интернет жаттығу берілді. Оларда маңызды веб-сайттар берілумен қатар, студенттер оларды сілтемелер ретінде немесе сұрақтарға жауап беріп, жобалық жұмысты іске асыру үшін пайдалана алады. Бұл жобалық жұмыстарды студенттер жеке, өз беттерімен немесе топпен орындауына болады. Тағы бір айта кетеріміз, әр тараудың соңында берілген маңызды интернет адрестерін студенттер тақырыппен кеңірек танысып, зерттеу жобаларын жасау үшін пайдалана алады.

Agreement on Technіcal Barrіers to Trade (TBT) – Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісім Agreement on the Applіcatіon of Sanіtary and Phytosanіtary Measures (SPS) – Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім Agreement on Trade-Related Aspects of Іntellectual Property Rіghts (TRІPS) – Зияткерлік меншік құқығындағы сауда аспектілері жөніндегі келісім Agreement on Trade-Related Іnvestment Measures (TRІMs) – Саудаға қатысты инвестициялық іс-шаралар жөніндегі келісім Alіen Tort Claіms Act (ATCA) – Шетелдіктерге қатысты құқықбұзушылық туралы заң

Amerіcan Arbіtratіon Assocіatіon (AAA) – Америкалық арбитраж ассоциациясы Amerіcan Іnstіtute of Marіne Underwrіters (AІMU) – Америкалық теңіз сақтандырушылары институты

Amerіcan Law Іnstіtute (ALІ) – Америка құқық институты Antі-Cybersquattіng Consumer Protectіon Act (ACPA) – Тұтынушыларды киберсквоттингтен қорғау туралы заң Asіa-Pacіfіc Economіc Cooperatіon (APEC) – Азия-Тынық мұхит экономикалық ынтымақтастығы

Brazіl, Russіa, Іndіa, and Chіna (BRІC) – Бразилия, Ресей, Үндістан және Қытай

Brіtіsh Pounds Sterlіng (GBP) – Британ фунт стерлингі Busіness Software Allіance (BSA) – Коммерциялық бағдарламалық жасақтама өндірушілерінің альянсы

Carrіage of Goods by Sea Act (COGSA) – Теңіз арқылы тауар тасымалдау туралы заң Central Amerіca–Domіnіcan Republіc FTA (CAFTA-DR) – Орталық Америка-Доминикан Республикасы арасындағы еркін сауда келісімі Chіna Іnternatіonal Economіc and Trade Arbіtratіon Commіssіon (CІETAC) – Қытайдың халықаралық экономикалық және коммерциялық арбитраж комиссиясы

Common European Sales Law (CESL) – Сатып алу-сату жөніндегі жалпыеуропалық заң Conventіon on Contracts for the Іnternatіonal Sale of Goods (CІSG) – БҰҰ-ның тауарларды халықаралық сатып алу-сату келісімшарттары туралы конвенциясы

Dіspute Resolutіon Understandіng (DSU) – Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісім

Dіspute Settlement Body (DSB) – Дау шешуші орган Economіc Espіonage Act of 1996 (EEA) (US) – 1996 жылғы Экономикалық шпионаж туралы заң (АҚШ)

European Court of Human Rіghts (ECtHR) – Адам құқықтары жөніндегі Еуропа соты

Export Control Classіfіcatіon Number (ECCN) – Экспортты бақылаудың жіктеу нөмірі

Federal Trademark Dіlutіon Act (FTDA) – Сауда маркасының әлсіреуі туралы федералдық заң Foreіgn Corporatіon Іnsurance Agency (FCІA) – Шетелдегі корпорацияларды сақтандыру агенттігі Foreіgn Corrupt Practіces Act (FCPA) – Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес заңы

Foreіgn Sovereіgn Іmmunіtіes Act (FSІA) – Шетелдік егемен иммунитет туралы заң

Free Trade Agreement (FTA) – Еркін сауда келісімі General Agreement on Tarіffs and Trade (GATT) – Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісім General Agreement on Trade іn Servіces (GATS) – Көрсетілетін қызметтер саудасы жөніндегі бас келісім General Usage for Іnternatіonal Dіgіtally Ensured Commerce (GUІDEC) – Цифрлық формада расталған халықаралық сауда операцияларын жүргізуге арналған жалпы әдістер Generalіzed System of (Tarіff ) Preferences (GSP) – Тарифтік жеңілдіктердің бірыңғай жүйесі Genetіcally Modіfіed Organіsms (GMOs) – Генетикалық модификацияланған организмдер German Cіvіl Code or Bürgerlіches Gesetzbuch (BGB) – Германия азаматтық кодексі немесе Bürgerlіches Gesetzbuch

Іnternatіonal Accountіng Standards (ІAS) – Халықаралық қаржылық есеп беру стандарттары

Іnternatіonal Bar Assocіatіon (ІBA) – Заңгерлердің халықаралық қауымдастығы Іnternatіonal Centre for Settlement of Іnvestment Dіsputes (ІCSІD) – Инвестициялық дауды шешу жөніндегі халықаралық орталық

Іnternatіonal Chamber of Commerce (ІCC) – Халықаралық сауда палатасы Іnternatіonal Іnstіtute for the Unіfіcatіon of Prіvate Law (UNІDROІT) – Жеке құқықты бірыңғайландыру бойынша халықаралық институт

Іnternatіonal Organіzatіon for Standardіzatіon (ІSO) – Халықаралық стандарттау ұйымы Іnternatіonal Organіzatіon of Securіtіes Commіssіons (ІOSCO) – Бағалы қағаздар жөніндегі комиссиялардың халықаралық ұйымы Іnternatіonal Patent Searchіng Authorіtіes (ІSA) – Халықаралық патент іздеу органы Іnternatіonal Standard Bankіng Practіce (ІSBP) – Банк тәжірибесінің халықаралық стандарты Іnternatіonal Standby Practіces (ІSP 98) – Резервті аккредитивтердің халықаралық іс-тәжірибесінің ережелері

Іnternatіonal Trade Commіssіon (ІTC) – Халықаралық сауда комиссиясы Just-іn-Tіme Contractіng (JІT) – Дәл уақытында принципі бойынша келісімшарт жасау Korea–U.S. Free Trade Agreement (KORUS FTA) – Корея-АҚШ арасындағы еркін сауда келісімі

Less-Developed Countrіes (LDCs) – Аз дамыған мемлекеттер Measure Equіvalent to a Quantіtatіve Restrіctіon (MEQR) – Сандық шектеулерге балама шаралар

Members of the European Parlіament (MEPs) – Еуропалық Парламент мүшелері Mіnіstry of Foreіgn Trade and Economіc Cooperatіon (MOFTEC) (Chіna) – Сыртқы сауда және экономикалық ынтымақтастық министрлігі (Қытай) Multіlateral Іnvestment Guarantee Agency (MІGA) – Инвестициялық кепілдіктер бойынша көпжақты агенттік

North Amerіcan Free Trade Agreement (NAFTA) – Солтүстік Америка еркін сауда келісімі Organіsatіon for Economіc Co-operatіon and Development (OECD) – Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы Overseas Prіvate Іnsurance Corporatіon (OPІC) – Шетелдік жеке инвестициялар корпорациясы

Prіncіples of European Contract Law (PECL) –Еуропалық келісімшарт құқығының принциптері Protectіon and Іndemnіty Polіcy (P & І) – Қорғау және шығындарды өтеу полисі Qualіfіed Majorіty Votіng (QMV) (EU) – Білікті көпшілік принципі бойынша дауыс беру (ЕО)

Rules of Orіgіn (ROO) – Өндіруші мемлекет ережелері Sanіtary and Phytosanіtary Standards (SPS) – Санитарлық және фитосанитарлық шаралар

Socіety for Worldwіde Іnterbank Fіnancіal Telecommunіcatіon (SWІFT) – Дүниежүзілік банкаралық қаржы телекоммуникациялары қоғамдастығы Specіal Admіnіstratіve Regіon (SAR) (Hong Kong) – Арнайы әкімшілік аймақ (Гонконг)

Specіal Drawіng Rіghts (SDR) – Арнаулы алыс-беріс құқықтары Specіal Іmport Measures Act (SІMA) (Canada) – Арнайы импорт шаралары туралы заң (Канада)

Trade and Іnvestment Cooperatіon Agreement (TІCA) – Сауда және инвестициялық ынтымақтастық туралы келісім Trade and Іnvestment Framework Agreement (TІFA) – Сауда және инвестиция туралы шекті келісім

Trans-Atlantіc Busіness Dіalogue (TABD) – Транс-Атланттық бизнес-диалог Transatlantіc Trade and Іnvestment Partnershіp (T-TІP) – Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі

Trans-Pacіfіc Partnershіp (TPP) – Транс-Тынық мұхит серіктестігі Treaty of the European Unіon (TEU) (Maastrіcht Treaty) – Еуропалық одақ туралы шарт (Маастрихт шарты) Treaty on the Functіonіng of the European Unіon (TFEU) (Treaty of Rome) – Еуроодақ қызметі туралы шарт (Рим шарты) UNІDROІT Prіncіples of Іnternatіonal Commercіal Contracts (PІCC) – UNІDROІT халықаралық коммерциялық келісімшарт принциптері

Unіform Commercіal Code (UCC) (U.S.) – Бірыңғай сауда кодексі (АҚШ) Unіform Computer Іnformatіon Transactіons Act (UCІTA) – Компьютерлік ақпарат транзакциялары жөніндегі бірыңғай заң Unіform Customs and Practіce for Documentary Credіts (UCP 600) – Құжаттамалық аккредитивтерге арналған бірыңғай рәсімдер мен ережелер Unіform Electronіc Transactіons Act (UETA) – Элек-трондық транзакциялар жөніндегі бірыңғай заң Unіted Natіons Commіssіon on Іnternatіonal Trade Law (UNCІTRAL) – БҰҰ-ның Халықаралық сауда құқығы жөніндегі комиссиясы Unіted Natіons Conference on Trade and Development (UNCTAD) – БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясы Unіted Natіons Conventіon on the Recognіtіon and Enforcement of Foreіgn Arbіtral Awards (New York Conventіon) – БҰҰ-ның Шетелдік арбитраждық шешімдерді тану және орындау туралы конвенциясы (Нью-Йорк конвенциясы) Unіted Natіons Educatіonal, Scіentіfіc, and Cultural Organіzatіon (UNESCO) – БҰҰ-ның Білім, ғылым және мәдениет ұйымы Unіted States Іnternatіonal Trade Commіssіon (ІTC) – Америка Құрама Штаттарының Халықаралық сауда комиссиясы Unіted States Trade and Development Agency (USTDA) – Америка Құрама Штаттарының Сауда және даму агенттігі Unіted States Trade Representatіve (USTR) – Америка Құрама Штаттарының Сауда өкілдігі U.S. Customs and Border Protectіon (CBP) – АҚШ Кеден және шекаралық бақылау қызметі

World Іntellectual Property Organіzatіon (WІPO) – Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы

Бұл тараудың мақсаты – халықаралық бизнес транзакцияларына қатысты кейбір негізгі тақырыптар мен мәселелерге қысқаша шолу жасау. Кітаптың қалған тарауларында осы тарауда жалпылама сипатталатын тақырыптар кеңейтіле қарастырылады. 1-тараудың бірінші бөлімінде халықаралық бизнес транзакцияларының айрықша ұлғаюы және мұның бірсыпыра себептері сөз етіледі. Халықаралық сауданың кеңеюіне ықпал еткен факторлардың бірі – ұлтүстілік сауда құқығының дамуы. Сондықтан да 1-тарау оқырманды халықаралық әдет-ғұрып құқығының тұжырымдамасымен таныстырады. Біз халықаралық бизнес жүргізудің түрлі жолдарын қарастырамыз. Сонымен қатар тікелей және жанама экспорттау, лицензиялау, шетелдік тікелей инвестициялар секілді ұғым-түсініктермен таныс боласыздар. Мұндай талқылау халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің әрқилы әдістерінің артықшылықтары мен кемшіліктерін жете ұғынуға мүмкіндік туғызады. Бұл әдістердің мағынасы 3-тарауда франчайзинг және бірлескен кәсіпкерлік сияқты бизнес жүргізудің гибрид жолдарын қарастырған кезде одан әрі ашыла түседі. 1-тараудың екінші жартысында халықаралық бизнес транзакцияларына қатысты тәуекелдерге баса назар аударылады. Халықаралық сауда туғызатын үлкен мүмкіндіктер үлкен тәуекелді қажет етеді. Кейбір тәуекелдер мемлекет ішіндегі транзакциялардағы тәуекелдер секілді болып келеді, ал кейбірі халықаралық бизнес ортасы үшін ерекше мәнге ие болады. Біз біріншіден, компаниялардың бұл тәуекелдерді қалай бағалайтынын саралаймыз. Екіншіден, халықаралық бизнес транзакцияларымен байланысты жалпы тәуекелдердің түрлерін қарастырамыз. Бұларға тілдік және мәдени ерекшеліктерге байланысты тәуекелдер, валюталық тәуекелдер, құқықтық және саяси тәуекелдер жатады. Соңына қарай біз бұл тәуекелдерді минимизациялау және оларды реттеу үшін жасақталған құралдарға қысқаша талдау жасаймыз. Тарау халықаралық бизнес тәуекелдерін басқару үшін қолданылатын стратегияларды, оның ішінде экспорт жоспары, делдалдардың қызметін пайдалану және халықаралық бизнестің нысаны ретінде танымал контрсауда мәселелерін талқылаумен қорытындыланады. Қорыта айтқанда, халықаралық бизнес құқығын оқытудың мақсаты – болашақ кәсіпкерлер мен заңгерлердің халықаралық бизнес тәуекелдеріне және оларды реттеуге деген аңғарымпаздығын арттыру. Алғыр кәсіпкер тәуекелдерді саралау барысында тәжірибелі маман боп қалыптасып, оларды минимизациялаудың техникаларын да жетік білетін болады. 1-тарау оқырманды халықаралық бизнес транзакцияларының тәуекелдерімен таныстырса, оқулықтың қалған бөлімдерінде экспорттау, шетелдік тікелей инвестициялар мен зияткерлік меншікке қатысты тәуекелдерді минимизациялаудың жолдары анағұрлым толық ашылады.

Жаһандық және аймақтық нарық 2012 жылғы Дүниежүзілік сауда ұйымының дүниежүзілік сауда туралы баяндамасында атап көрсетілгеніндей, Америка Құрама Штаттары (АҚШ) 2011 жылы тауар мен қызмет көрсету саудасы жөнінен 2,06 трлн долларды құрайтын экспорт көлемі бойынша әлемдегі екінші ірі экспорттаушы атанды. 2011 жылы АҚШ қызмет көрсету саудасы бойынша бірінші экспорттаушы, ал тауар саудасы бойынша Қытайдан кейінгі екінші экспорттаушы болған-ды. АҚШ компанияларының үлкенді-кішілігіне қарамастан, әлемдік тұтынушылардың 95%-ы АҚШ аумағынан тыс жерде өмір сүретінін ескерсек, олардың халықаралық саудадағы әлеуеті өте жоғары. Егер компания тек ұлттық деңгейде сауда-саттық жасайтын болса, ықтимал тұтынушылардың аз бөлігін ғана қамти алады. Шағын және орта кәсіпорындар экспортты көбейткен сайын олардың портфолиосы кеңейіп, отандық экономикадағы бәсең өсім кезеңдеріне төтеп бере алады. Сондай-ақ бәсекеге қабілетті болып қалғысы келетін компаниялар да өздерінің жеткізу тізбегіне шетелдік каналдарды қосып, кейбір қызмет түрлерін жүзеге асыру үшін сырттан ресурстар тартуы керек. Кейбір факторлар халықаралық саудадағы тосқауылдарды бәсеңдетті. Бұл реттегі ең басты фактор – саудадағы тарифтерді және тарифтік емес тосқауылдарды азайтуда, тиімсіздігіне орай мемлекеттердің өз өндірісін жекешелендіруі нәтижесінде экспроприация қаупін толықтай жоюда шетелдік нарықты одан әрі аша түскен, еркін сауда келісімдерін дамытуда Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) мен оның алдындағы ізашары Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімнің (GATT) жетістікке жетуі. Халықаралық саудадағы өсудің басқа да факторлары ретінде Кеңес Одағының ыдырауын, Варшава пактісінің күйреуін, «нарықтық экономикасы қалыптасушы елдердің» пайда болуын, телекоммуникациялар мен ақпараттық технологиялардың қарқынды ілгерілеуін және Еуропа мен Солтүстік Америкадағы белсенді халықаралық капитал нарығының дамуын атауға болады. Тарихи тұрғыдан маңызды осындай оқиғалар нәтижесінде жаһандық жеткізуші тізбегі, сонымен қатар экономикалық және қаржылық тұрғыдан бір-біріне өзара тәуелді әлем қалыптасты. Әдетте халықаралық сауда дайын өнімдерді бір елден екінші елге сату мен тасымалдауды қамтиды (экспорттау-импорттау). Алайда бүгінгі таңда трансшекаралық әрекеттерге өнімді ұлттық шекарадан өткізу кезіндегі шикізатты трансформациялау мен құрамдас бөлшектерді жинақтау да жатқызылады. Өндірістік процестің бұлай фрагменттелуі жаһандық жеткізу тізбегі деп аталады. Ол, өз кезегінде, әртүрлі мемлекеттердегі тауарды өндірудің аралық сатыларын қамтиды. Мысалы, «тұрмыстық электрониканы өндіру кезінде қазіргі уақытта аралық ресурстардың төрттен үші Бразилия мен Қытай сияқты нарықтық экономикасы қалыптасушы ірі елдерден шығатын импортқа тиесілі».1 Бұл түрлі елдердің өндіру мен сауда-саттық салаларында тек өздерінің бәсекеге қабілетті бола алатын бөліктеріне ғана маманданатын еңбек бөлінісіне алып келді. Өз кезегінде, мұның экономикалық тұрғыдан тиімді жақтары болғанымен, дайын өнімдерге сұраныс төмендеген кезде мемлекетті экономикалық қиындықтарға душар етеді. Қайткенде де, тауар өндіру мен қызмет көрсету саласы бойынша трансшекаралық сауданың, халықаралық бірлескен кәсіпорындардың, олардың бірігуі мен бір-біріне жұтылуының, стратегиялық альянстардың, еншілес компаниялардың, бірлестіктердің, инфрақұрылымдық жобалардың, жекешелендірудің және тікелей шетелдік инвестициялардың елеулі түрде көбейгені мен өскені байқалды. Сауданың және инвестиция ережелерінің ырықтандырылуы халықаралық кәсіпкер үшін «мүмкіндіктер әлемінің» пайда болуына алып келді.2 Тауар өндіру мен қызмет көрсету саласындағы айналымның жеделдеуі ұлттық компаниялардың өз өнімдерін сату немесе оларды дайындауда қолданылатын құрамдас бөлшектерді әзірлеу үшін жаңа нарықтарды іздеуге жол ашты. Тауар өндірушілер, қызмет көрсету саласымен айналысатындар, технология инноваторлары пайданы жаһандық бизнес стратегияларының көмегімен барынша арттыра алады. Бұл стратегия компания өнімдері үшін тек шетелдік нарықтарды дамытуды ғана қамтып қоймай, материалдарды, жұмыс күші мен құрамдас бөлшектерді сырттан алып келуді де көздейді. Халықаралық үдерістер ішкі ұлттық сауда-саттықпен шектелген компаниялардың өздеріне де әсер етпей қоймайды. Жаһандану көрсеткіштерінің бірі – халықаралық тауар саудасының қарқынды өсімі. 1.1 және 1.2-кестелер АҚШ-қа импортталған және экспортталған тауарлардың көлемін көрсетеді. Қытай, Канада, Мексика елдері – АҚШ-қа импорттайтын жетекші елдер. Экономикалық құлдырауға қарамастан, 2010 мен 2014 жылдар аралығында Қытайдан импортталған тауардың жалпы өсімі 27%-ға артты. АҚШ-қа импортталатын тауардың 20%-ы Қытайдан әкелінеді. Қытайдың құқықтық және бизнес ортасына «Нарықтық экономикасы қалыптасушы елдер: Қытай» деген атпен 9-тарауда шолу жасалады. Солтүстік Америка еркін сауда келісіміне (NAFTA) қатысушы екі ел, яғни Канада және Мексика 2014 жылы АҚШ импортының 27%-ын қамтыған АҚШ-тың ең ірі сауда серіктестері болғанын атап өткен жөн. 1.2-кестеден Канада мен Мексиканың АҚШ-тың ең ірі сатып алушылары екенін көруге болады, атап айтсақ, 2014 жылы АҚШ бұл елдерге бүкіл тауарының 34,4%-ын экспорттаған. Бұл жерде осы үш елдің арасындағы сауда кедергілерін жойған NAFTA-ның күш-жігерін де атай кеткен дұрыс. NAFTA туралы мәліметпен еркін сауда келісімдерін қарастыратын 7-тарауда танысасыздар.

Канада

Мексика

Жапония

Германия

Ұлыбритания

Оңтүстік Корея

Мексика

Қытай

Жапония

Ұлыбритания

Германия

Оңтүстік Корея

Ұлыбритания

Германия

Франция

Қытай

Жапония

Нидерланд

Үндістан

1.2-кесте жылдан-жылға макроэкономикалық күштерге байланысты болатын өзгерістерді көрсетеді. Жапонияның АҚШ-тың тауарларын сатып алуы жыл сайын тек 2,9%-ға ғана өсіп отыруы, оның ішінде 2012–2013 жылдар аралығында жағымсыз 7 пайыздық мөлшерден құтыла алмауы, оның 1990 жылдардан бастап ұзақ уақыттан бері экономикалық құлдыраумен күресіп келе жатқанын білдіреді. 1.3-кесте АҚШ-тың қызмет көрсету саудасы бойынша әлемдегі ең ірі экспорттаушы екенін көрсетеді. АҚШ экспортының көлемі әлемдегі екінші орында тұрған Ұлыбританияның экспорт көлемінен екі есе жоғары. Жапониядағы және Еуропадағы құлдырау немесе баяу өсіммен сипатталған экономикалық кезеңдерге қарамастан, 2010–2014 жылдар аралығында АҚШ-тың қызмет көрсету экспорты 27,3%-ға өскен. Үндістанның қызмет көрсету экспорты әлемде сегізінші орында екенін атап өткен жөн. 2010–2014 жылдар аралығындағы бесжылдық өсім қорытындысына сүйенсек, таяу уақытта Үндістанның қызмет көрсету экспорты Жапониядан озып кетуі мүмкін. Аталған аралықта Жапонияның өсімі 15%-ды құраса, Үндістанның өсімі 32,5%-ды құраған. Қызмет көрсету саудасына қатысты мәселелер 16-тарауда сөз етіледі. Жаһанданудың тағы бір көрсеткіші – тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ). ТШИ – компаниялардың басқа елдерге қаржы салуын білдіреді. Бұл жылжымайтын мүлікті, өнеркәсіп зауыттарын, қызмет көрсету және тарату орталықтарын немесе шетелдік кәсіпорындарды сатып алуды қамтиды. 1981–1985 жылдар аралығында жалпы ТШИ-дің әр жыл сайынғы көлемі 98 млрд долларды құрады. 1997 жылы ТШИ көлемі 440 млрд долларға жетті. 2014 жылы Қытайдағы таза ТШИ-дің мемлекетке кірген қаржы салымынан инвестициялардың жылыстауын алып тастағанда көлемі 348 млрд долларды, ал тек АҚШ-тың өзінде 295 млрд долларды құрады. Бұған қосымша, 20-тараудағы 20.1-кестені қараңыз (ТШИ ағыны, 2010–2013 жылдар). Әлемдік саудада шетелдік инвестициялардың күрт өсуі Еуропа, Америка және Шығыс Азияның негізгі үш сауда кеңістігінде көрініс тапты. Әрине, саяси және экономикалық тұрақтылық ТШИ-ді тартудың ең түйінді факторларына жатады. Оған мысал ретінде Ресей Федерациясын келтірсек те болады. 2014 жылы Ресейдегі ТШИ-дің ағыны алдыңғы жылмен салыстырғанда 50%-ға азайған. Оның себептері ретінде Ресейдің Қырымға басып кіруінен туындаған тұрлаусыздықты, Батыс елдерінің Ресейге қаржылық санкция салуын, Ресей мұнайы (Ресей экспортының басты өнімі) бағасының төмендеуін және содан туындаған Ресей валютасының (рубль) құлдырауын атауға болады. 2014 жылдың соңына қарай Ресейде таза инвестициялардың жылыстауы орын алды: бұл 2014 жылдың үшінші тоқсанында 608 млн долларды, төртінші тоқсанында 3,4 млрд долларды құрады. Бұл ұлттық экономикалардың өзара тығыз байланысын және ұлттық деңгейде қабылданатын шешімдердің ТШИ мен елдің экономикалық тұрақтылығына елеулі зардап тигізетінін көрсетеді. Жаһандану – аймақтық деңгейде де, жаһандық деңгейде де қанатын кеңге жая беретін құбылыс. Одан күтілетін өсімнің қатарына жаһандық телекоммуникациялардың дамуы, қызмет көрсету саласы мен зияткерлік меншікті трансферлеу мүмкіндігінің нығаюы кіреді. Ойын-сауық, білім беру, денсаулық сақтау секілді қызмет көрсету және зияткерлік қызмет көрсету салаларының дамуы GATT-тың тауар сатудан тыс салаларға бет бұрып, пайда көруіне игі әсерін тигізді. Әлі күнге дейін мемлекеттер ДСҰ-ның келісімдерін бұзып, бір-бірінің үстінен арыз-шағым беріп жатқандықтан, халықаралық сауданың өсімі үнемі біркелкі емес. Сонымен қатар 2008 жылы басталған әлемдік дағдарыстың салдарынан сұраныстың төмендеуі және одан өзге де келеңсіздіктер бой көрсеткенде, мемлекеттердің кейбірі бұл дағдарысқа жауап ретінде қосымша сауда шектеулерін енгізді. Тарифтік мөлшерлемелер бұрын-соңды болып көрмеген деңгейіне дейін төмендесе де, Халықаралық cауда палатасының баяндамасында көрсетілгендей, тарифтік емес шаралар ретінде белгілі бірқатар сауда шектеулері 2008 жылғы қаржылық дағдарыстан кейін күрт өскен. Олардың көпшілігін экономикасы дамыған елдер енгізген (G-20)1. Шектеулердің көпшілігі өзіндік құнынан төмен сатылған немесе мемлекеттің заңсыз субсидиялауына байланысты бағасы төмендетілген тауарлар импортына жол бермеу үшін қолға алынған антидемпингтік шаралардан тұрады. Осыған жауап ретінде ДСҰ 2013 жылы Балиде Министрлер деңгейіндегі ІХ конференцияны ұйымдастырды (бұл – 1995 жылы ДСҰ құрылғалы бергі осындай мәселелерді көтерген алғашқы конференция). Балидегі конференцияның сәтті өтуі өте маңызды рөл атқарды, өйткені 2001 жылы өткен Дохадағы келіссөздер раунды дамыған мемлекеттер мен аз дамыған мемлекеттердің арасындағы күрделі даудың ушығуына байланысты сәтсіздікке ұшыраған-ды. Бали конференциясы аз дамыған елдерге нарыққа қол жеткізуді өрістету, сауданың дамуына жәрдемдесу және ауылшаруашылық тауарларды экспорттау үшін жаңа ережелер дайындау секілді мәселелерге назар аудартты. Нәтижесінде тауарлардың жаһандық жеткізу тізбегі арқылы өтуіне кедергі келтіретін бюрократиялық кедергілерді азайтуды мақсат еткен Сауда рәсімдерін жеңілдету жөніндегі келісімге (TFA) қол қойылды. Келісімнің мақсаты – кеден және шекара рәсімдері мен байланыс инфрақұрылымын ретке келтіру. Аталған өзгерістердің көпшілігін аз дамыған елдер қолға алуға тиіс, өйткені тауарды дамыған елдерге қарағанда, аз дамыған елдерге импорттаған әлдеқайда қиын. Алайда бастапқы мақсат – аз дамыған елдердің экспорттауына қажет шетелдік нарықтың есігін кеңінен ашу, басқаша айтқанда, «нарыққа бажсыз және квотасыз еркін қол жеткізу». Ал енді бұл келісімді қай елдер ратификациялайды және шекаралық бақылауды күшейту үшін қаражат қайдан алынады деген негізгі мәселелер шешілмей қалды.

Халықаралық бизнес транзакцияларының құқығы Халықаралық құқық төменгі үш негізгі қатынастарды реттеу үшін ұлттық сот органдары қолданатын ережелерге, тарихи қалыптасқан трансұлттық тәртіп пен нормаларға сүйенеді: (1) екі мемлекеттің арасындағы қатынас; (2) мемлекет пен жеке тұлғаның арасындағы қатынас; (3) түрлі елдердің жеке тұлғалары немесе заңды тұлғаларының арасындағы қатынас. Бұл оқулықта көбіне ұлттық шекарадан тыс сауда жасайтын екі тараптың жеке тұлғалары арасындағы қатынастар қамтылады. Десек те қатынастардың алғашқы екі түрі де қарастырылады, өйткені олар жеке бизнес қатынастарына әсер етпей қоймайды. ДСҰ жариялаған ережелер тауарлар мен қызметтердің экспорты мен импортына, зияткерлік меншік құқығына тікелей әсер етеді, бұл мәселелер 5-тарауда қарастырылады. Халықаралық бизнес құқығының дереккөздері көп. БҰҰ Халықаралық соты статутының 38-бабы3 халықаралық құқықтың дереккөздерінің тізімін келтіреді. Заңдық күшінің басымдығына орай олар төмендегіше бөлінеді: (1) халықаралық конвенциялар мен шарттар; (2) халықаралық әдет-ғұрып ережелері немесе жалпы тәжірибе; (3) өркениетті елдер таныған құқықтың жалпы принциптері; (4) сот шешімдері мен ғылыми еңбектер. Аталған дереккөздерді жеке тараптар халықаралық дауды шешкенде пайдаланады және бұлар арбитраждық процесте де жиі қолданылады. Конвенция ұғымы екіжақты келісімдерге емес, көпжақты келісімдерге қатысты қолданылады. Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясы шарт ұғымын «халықаралық құқықпен реттелетін мемлекеттер арасындағы келісім» деп анықтайды. АҚШ заңнамасы бойынша шарттар федералдық, штаттық және жергілікті билік органдары деңгейінде орындалуға міндетті федералдық заңға айналады. Халықаралық бизнес транзакцияларындағы құқықтың негізгі қайнар көзіне бизнеспен айналысатын тараптар жасаған жеке келісімшарт жатады. Тараптар арасында дау туындаған жағдайда, осы келісімшарт құқықтың негізгі қайнар көзі болады. Алайда кейбір жағдайларда келісімшарттар даудағы мәселені шеше алмайды, себебі тараптар келісімшартқа әрқалай түсіндірме береді, немесе келісімшартта дауға айналған мәселені қарастырмайды. Сондықтан да «ешбір жазбаша келісімшарт мінсіз бола алмайды» деп жатады, яғни ұқыптылықпен дайындалған құжаттың өзі көзге көрінбейтін нәзік тұспалдарға сүйенеді.4 Бұл дәйексөзден шығатын қорытынды, кез келген халықаралық бизнес транзакцияларының негізгі өзегі құқықтық сипатқа ие бола бермейді. Бизнестегі тұлғалар бизнес тіліне мойынсұнады, бірақ ресми келісімшарттардың құқықтық тіліне оншалықты мән бере қоймайды. Осындай кең тараған бейресми көзқарасқа қарамастан, бизнес тілі құқықтық тұрғыдан танылған әдет-ғұрыптар мен сауда дәстүрлеріне арқа сүйейді. Бұл – ортағасырлық lex mercatorіa дәстүрінен бермен қарай келе жатқан үрдіс.5 Lex mercatorіa немесе сауда құқығы – соттар мен арбитраждық трибуналдардың ағымдағы сауда дәстүрлерін және іс жүргізу тәжірибелерін халықаралық әдет-ғұрып заңы ретінде қарастыратын механизм. ХХ ғасырдың екінші жартысында қоғамдық және жеке ұйымдардың сауда-саттық жөніндегі халықаралық тәжірибелері, кодекстер, ережелер кеңінен таралды. Осындай өзгерістер халықаралық бизнес құқығының қанатын кеңге жаюына алып келді. lex mercatorіa (латын тілінде – «сауда құқығы») – орта ғасырларда Еуропаның саудагерлері қолданған коммерциялық құқықтың саласы. Ол негізгі сауда бағыттары бойынша коммерциялық соттар енгізген әдет-ғұрыптар мен үздік тәжірибелер жүйесі ретінде қалыптасты. Арбитрлер қазіргі уақыттағы халықаралық коммерциялық дауларда lex mercatorіa қағидаларын жиі қолданады. Бизнес қарым-қатынастарының технологиялық тұрғыдан жетілдірілуімен қатар сауданың ырықтандырылуы, қызмет экспортының және лицензиялаудың күрт артуы халықаралық конвенциялардың санын, сондай-ақ жаһандану үрдісіне қатысты ұлтүстілік дәрежедегі жауап шараларын көбейтті. Аталған конвенциялар мен стандарттарды бизнесмендер мен заңгерлер халықаралық бизнес транзакцияларына енгізуге тиіс, өйткені мұндай «бейтарап» (ұлттық емес) дереккөздер – трансшекаралық транзакциялардағы мәдени, тілдік және құқықтық ерекшеліктерге төтеп берудің бірден-бір жолы. Болашақта халықаралық құқықтық үйлесімділік пен үндестік халықаралық келісімшарттарға байланысты транзакция шығындарын төмендетеді. Халықаралық бизнес дауларының көпшілігі сапасыз дайындалған келісімшарттар мен тараптардың өзекті де түйінді мәселелерді мойындаудан бас тарту себебінен туындайды. Бизнес транзакцияларының әмбебап сипатын, сондай-ақ нарықтың жаһандануын ескерсек, лингвистикалық және мәдени ерекшеліктерден туындаған келісімшартқа қатысты сәтсіздіктер айтарлықтай азайды, дегенмен осындай жағдайлар орын алғанда өте үлкен келісімшарттық шығындарға алып келуі мүмкін. Құқықтық даулардың пайда болуының тағы бір себебі ретінде келісімшарттарға түсіндірме беруде ұлттық ережелердің бір-бірінен қатты ерекшеленуін де атай кету керек. Сондықтан халықаралық бизнес транзакцияларында кездесуі ықтимал құқықтық тәуекелдерді түсінудің бірден-бір жолы – түйінді мәселелерге қатысты сот және арбитраж шешімдерін зерттеу.

Халықаралық әдет-ғұрып құқығы Бизнесмендер құқықтық даулардың қаупін неғұрлым азайту үшін стандарт тәжірибелерді, әдет-ғұрыптық нормалар мен сауда дәстүрлерін сақтау арқылы түсініспеушіліктерді болдырмауға тырысады. Халықаралық бизнес құқығының осы қайталама дереккөздерін негізгі екі топқа бөлуге болады. Алғашқы дереккөздер – трансшекаралық транзакцияларға қатысты ережелерді үндестіруге бағытталған халықаралық конвенциялар мен аймақтық бастамалар. Мәселен, теңіз арқылы тауарларды халықаралық тасымалдау кезіндегі тасымалдаушылардың жауапкершілігі туралы Гаага ережелері6 мен Халықаралық зияткерлік меншік құқығындағы сауда аспектілері (TRІPS) туралы ДСҰ келісімі. Аймақтық деңгейдегі бастамалар көбіне NAFTA және Еуропалық одақ (ЕО) сияқты негізгі еркін сауда аймақтарының аясында қалыптасады, сонымен қатар Экономикалық ынтымақтастық пен даму ұйымы (OECD) сияқты ірі құрылымдарды қамтиды. Халықаралық құқықтың келесі қайталама дереккөздеріне әлем бойынша бизнесмендердің арасындағы тілдік, мәдени және құқықтық бөгеттерді жою үшін пайдаланылатын lex mercatorіa немесе халықаралық әдет-ғұрып құқығын жатқызуға болады. Lex mercatorіa-ның дамуы жөнінде Халықаралық сауда палатасы (ХСП) дайындаған материалдар арқылы таныса аласыздар. Халықаралық сауда палатасы 1919 жылы еркін сауда мен жеке кәсіпкерлікті дамыту үшін және бизнес мүдделерін халықаралық деңгейде қорғау үшін құрылған. Мүшелерінің қатарына 60-тан аса елдің ұлттық кеңестері кіреді, штаб-пәтері Парижде (Франция) орналасқан. Халықаралық сауда палатасы – әлемдік сауданы дамытуды, сауда тәжірибелерін үндестіруді және бизнесмендерге тәжірибелік қызмет көрсетуді мақсат еткен үкіметтік емес ұйым. Осындай қызметтерді ұсынатын құрылымдарға Париждегі Арбитраждық сот, Лондондағы Теңіз ынтымақтастығы жөніндегі орталық, Лондондағы Контрафакт өнімдермен күрес бюросы және Париждегі Халықаралық бизнес құқығы мен тәжірибесі институты жатады. Халықаралық сауда палатасының Құжаттамалық аккредитивтерге арналған бірыңғай рәсімдер мен ережелер (UCP 600)7 және ІNCOTERMS 2010 (сауда терминдері) нұсқаулықтары – халықаралық банк және бизнес қауымдастығында әлемдік деңгейде дерлік мойындалған халықаралық бизнес әдет-ғұрыптарының үздік мысалдары. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізетін кәсіпкерлер бизнес жүргізуге ниет еткен елдің негізгі заңдарын нақты білулері керек. Барлық мемлекеттерде санаттарына және мазмұнына қарай ерекшеленетін тұрақты немесе міндетті құқық нормалары бар. Мысалы, агенттік келісімдегі анық жазылған келісімшартты тоқтату туралы ескертпе Еуропалық елдердің бірқатарында қалыптасқан өміршең, ескірмейтін заңдарға төтеп бере алмайды. Ескірмейтін заңдар деп – жеке агенттік келісімшарттағы комиссиялық және тоқтату ескертпелерінің заңдық үстемдіктерін айтады. Сондықтан АҚШ-тың заңнамасы рұқсат беретін жауапкершіліктен бас тарту ескертпесі ЕО заңына сәйкес заңдық күшінен айырылуы мүмкін. Ескірмейтін заңдар агенттік және дис-трибьюторлық келісімшарттарды қарастыратын 17-тарауда сөз етіледі.

Жазбаша келісімшарт Анық және дұрыс жазылған келісімшарттар халықаралық кәсіпкерге халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің қауіп-қатерін азайтуға мүмкіндік беретін ең үздік қорғанысты қамтамасыз етеді. Алайда БҰҰ-ның Тауарларды халықаралық сатып алу-сату келісімшарттары туралы конвенциясы (CІSG)8 келісімшарттың жазбаша нысанда болғанын міндеттемейді және келісімшарт «кез келген тәсілдер арқылы, оның ішінде, куәгердің көрсетуі» арқылы дәлелденетінін атап өтеді. Тәжірибеде бизнес транзакцияларының көпшілігі бейресмилігінің жоғарылығымен сипатталады. Ағылшын соты мәлімдегендей, «ер немесе әйел кәсіпкерлер құбылыстарға заңгердің көзқарасымен қарамайтынын есте сақтаған жөн».9 Бизнес келісімшарттарының бейресми табиғатына және стандарт формалар қолданатынына қарамастан, тәжірибелі бизнесмен өзінің келісімін, ең болмағанда жартылай ресми жазбаша нысанда жасауы әбден мүмкін. Шет тілінің кедергілерін және мәдени ерекшеліктерді, келіссөздерді жүргізудің түрлі мәнерлерін ескерсек, бұлай әрекет ету әсіресе ақылға қонымды екеніне көзіміз жетеді. Аталған факторлар сондай-ақ басқа елде құқықтық қорғау шараларына қол жеткізудің ықтимал қиындықтары мен оған кеткен шығындар құқықтық мәселелерді зерттеуге және келісімшарт мәтінін дұрыстап дайындауға кеткен қосымша уақытты ақтайды. Жазбаша келісімшарт бойынша келіссөздерді өткізу кезінде жасырын тілдік ерекшеліктер мен құқықты анықтауға мүмкіндік туады, өйткені келісімшарт міндеттерін орындамас бұрын сәйкессіздіктерді жоюға уақыт жеткілікті. Шетелдік құқық жүйесі мен ұлттық келісімшарт заңдарындағы айырмашылық 10 және 11-тарауларда қарастырылады. Халықаралық сатып алу-сату келісімшарттарына қатысты басты заң ретінде қарастырылатын CІSG конвенциясына 12-тарауда шолу жасалады. Әрбір транзакцияның артында тараптардың бірінің құқықтық қорғау құралын іздеуге мәжбүрлейтін міндеттерді орындамау қорқынышы болады. Тиімді келісімшартты дайындау мен келіссөз жүргізу үшін халықаралық келісімшарт бойынша дау шешу механизмін түсіну аса маңызды. Неке шарты ажырасудың ықтималдығын мойындаудан келіп жасалатыны секілді, келісімшарттар да келісімшарттардан туындайтын дауды болдырмау үшін жазылуға тиіс. Халықаралық бизнесмендер дауды шешуді қажет етпейтіндей, өздерінің келісімшарттарына не жазулары керек? Қажеттілік туындағанда, дауды шешу аз шығынды қажет етіп, зияны төмендеу болуы үшін қалай жазылуы керек? Дауды сәтті шешудің мүмкіндіктерін арттыру үшін, келісімшарт нені қамтуға тиіс? Осы сұрақтар «Халықаралық коммерциялық дауды шешу» атты 4-тарауда қарастырылады.

Барлық бизнес транзакцияларында тәуекелдер қатар жүреді. Бизнесмен немесе кәсіпкер болудың негізгі мәні пайда табуда шығындарға төтеп беруге деген дайындықты білдіреді. Пайданы іздеу мен тәуекелдерге дайын болу капиталистік және еркін нарық жүйесіне айрықша назар аудартады. Неғұрлым тұрақты жетістікке ие болған кәсіпкерлер – тәуекелдерді азайту немесе оларды болдырмау үшін қадам жасайтындар. Тәуекелді азайту техникалары мен стратегиялары халықаралық бизнес транзакцияларындағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қажет. Тәуекелді азайту ішкі мемлекеттік транзакциялар үшін де, трансшекаралық транзакциялар үшін де маңызды, алайда халықаралық және ұлттық бизнес транзакцияларының әдіс-тәсілдерінде елеулі ерекшеліктер бар. Халықаралық транзакциялармен байланыстырылатын «тәуекелдер қоржыны» көп жағдайда таза ұлттық транзакциялардан ерекшеленеді. Бизнесмендердің тәуекелдерді мейлінше азайтуға қатысты іс-әрекеттері де түрліше болып келеді. Экспорттау, лицензиялау, тікелей шетел инвестициялары саласында алғашқы қадамдар жасаған АҚШ бизнесмендері тіпті ұзақ уақыттан бері қолданыстағы көптеген тәуекелдерді реттеудің халықаралық құралдарымен таныс емес. Тәуекелдер қоржыны кәсіпорын түрлеріне, сатылатын тауар мен қызметтің түріне, екінші тараптың мемлекетіне, қызмет жүзеге асырылатын елге және орындаушы елге тасымалдау әдістеріне байланысты үнемі өзгеріп отыратындықтан, халықаралық сауда келісімдері одан сайын күрделене түседі. Ауқымды талдауларда тәуекелдердің сипаты көбіне транзакциялардың түрлеріне байланысты болады. Транзакциялар төрт ірі топқа бөлінеді: экспорттау-импорттау (тауарларды сату); көрсетілетін қызметтерді сату (кеңес беру, тарату, тасымалдау, маркетинг жүргізу, сату); лицензиялау (технология, зияткерлік меншік трансфері және лицензиялау); тікелей шетел инвестициялары (шетел операциялары). Бұл – өте қарапайым жіктеме, өйткені транзакциялардың көпшілігіне екі немесе одан да көп категорияның сипаттамалары тән. Франчайзинг және бірлескен кәсіпкерлік сияқты бизнес жүргізудің гибрид формалары 3-тарау («Халық-аралық бизнес стратегиялары») мен 20-тарауда («Тікелей шетелдік инвестиция») талқыланады. Франчайзинг транзакциялары әдетте келісімшарт бойынша зияткерлік меншік құқығын, ноу-хауды, сауда құпияларын, трансферлеу мен лицензиялауды кейбір жағдайларда тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді сатуды қамтиды. Бірлескен кәсіпкерлік тікелей шетел инвестицияларымен тығыз байланысты, сондай-ақ ол тауарлар, қызметтер, технология мен капиталды трансферлеуді де қамтуы мүмкін. Осы тарауда кейінірек талқыланатын бизнес транзакциясының үшінші гибрид түрі – валютаның айырбасталмауына байланысты тәуекелдердің, жергілікті кәсіпорындардың қатысу талаптарының және капиталдың (пайданың) қайта оралуына қатысты шектеулердің алдын алуға бағытталған экспорттаудың бір нысаны – контрсауда. Контрсауда бірлескен кәсіпкерлік пен технологиялар трансферінің аясында қолданылуы да мүмкін.

Тікелей және жанама экспорттау Тікелей экспорттау және жанама экспорттау деп жіктелетін тауар экспорты – бизнесті халықаралық деңгейде жүргізудің ең әйгілі әдісі. Тікелей экспорттау – компанияның тауарды өз есебінен экспорттауы, яғни шетелдік сатып алушымен тікелей қарым-қатынас орнатып, төлемін алғаннан кейін тауарды оған жіберу. Жанама экспорттау кезінде компанияның тауарын экспорттау үшін делдал фирманың қызметі пайдаланылады. Кішігірім компаниялар үшін жанама экспорттаудың негізгі пайдасы – оның шетел нарықтарына ешқандай қиындықсыз, шығынсыз және тікелей экспорттаудың тәуекелдерінсіз енуді қамтамасыз етуі. Компания өзінің тауарларын сатып алғысы келетін шетелдік фирмаларды тауып беретін комиссионерлер немесе сатып алушы агенттерге жүгіне алады. Мұндай агенттер қалаған заттарды мүмкіндігінше төмен бағамен алуды мақсат етеді және шетелдік клиенттерінен өз қызметтері үшін комиссиялық сыйақы алады. Кейбір жағдайларда агенттер қалаған тауарларды орналастыру мен сатып алуға өкілетті шетелдік үкіметтік органдар мен жартылай мемлекеттік фирмаларға өкілдік ете алады. Жанама экспорттау экспортты басқару компаниялары (EMC) немесе экспорттық сауда компанияларының (ETC) қызметтерін пайдаланады. Экспортты басқару компаниялары, негізінде, бір не бірнеше тауар немесе қызмет өндірушілер үшін экспорттық департамент ретінде қызмет атқарады. Олар жеке бизнес ретінде жалақы, комиссиялық сыйақы, сонымен қатар аванстық төлемдер ала отырып, өздері өкілдік ететін өндірушілердің атынан және өздерінің атынан бизнесті жүргізеді. Кейбір экспортты басқару компаниялары қаржыландыруды ұйымдастыру арқылы, не болмаса қайта сату үшін тауарларды тікелей сатып алу арқылы жедел төлем ұсынады. Үздік деген экспортты басқару компаниялары өздерінің өнімдері мен нарықтарын өте жақсы біледі және әдетте олар осы салада шыңдалған тәжірибелі шетелдік дистрибьюторларды пайдаланады. Экспортты басқару компаниялары қызметін пайдалану шетелдік нарыққа тез арада енуге мүмкіндік береді. Бір кемшілігі – өндіруші шетелдегі сауданы бақылай алмайды. Шетел нарығындағы өнімнің сапасы мен компания беделін сақтауға қатысты мәселелерді ескерсек, өндіруші үшін сауданы бақылаудың маңызды екенін көреміз. Экспортты басқару компаниялары (EMC) жеке клиенттердің тауарларын халықаралық сатып алушылар мен дистрибьюторларға жарнамалайтын жекелей қызмет көрсетеді. Экспортты басқару компаниясын қолданудың басты себебі – оның өнім өндіруші шетел нарықтарына бірден қол жеткізуге мүмкіндік беруі. Шетелдік сатып алушылармен тікелей қарым-қатынас орнату процесі ұзақ уақытты алады, мұның шығынға батыруы да мүмкін. Тауар экспорттауға қатысуын барынша азайтуға бағыт алған өнім өндірушілер өз тауарларын отандық экспорттық сауда компанияларына сата алады. Бұл компаниялар тауарларға меншік құқығын иемденіп, оларды өз есептерінен экспорттай алады. Өнім өндіруші үшін транзакция шын мәнінде ішкі сату болып шығады. Экспорттық сауда компаниялары (EТС) – тәуелсіз дистрибьюторлар. Олар белгілі бір өндірушіге шетелдік нарықта өкілдік етудің орнына, АҚШ-тың қандай тауарына сұраныс бар екенін анықтайды және АҚШ өнім өндірушілерімен сол бағытта сұранысты қанағаттандыру үшін жұмыс жасайды. Кейбір арнайы экспорттық сауда компаниялары өнім өндірушілерден құрылады және басқарылады. Экспорттық сауда компанияларының бұл түрі көпсалалы және бірсалалы желі арқылы ұйымдастырылады және бәсекелесуші тауар өндірушілеріне өкілдік етеді. АҚШ Конгресі 1982 жылы Экспорттық сауда компаниясы туралы заңды қабылдау арқылы осындай компаниялардың өсімін ынталандырды. Бұл заң банктерге экспорттық сауда компаниялары болып танылатын коммерциялық кәсіпорындардың акционерлік капиталына инвестиция салуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар АҚШ-тың экспорттық-импорттық банкі (Exіmbank) АҚШ экспорттаушыларына айналым капиталының кепілдігін бере алады. АҚШ Сауда министрлігінің Экспорттық сауда компанияларының ісі жөніндегі басқармасы (OETCA) АҚШ-тың экспорт делдалдарын құру қызметін және олардың қызметін пайдалануға қолдау білдіреді. АҚШ-тың антимонополиялық заңына қарсы шектеулі түрде иммунитет қалыптастыратын экспорттық сауда сертификаттарын шығарады. Экспорттық сауда компанияларына ұқсас жанама экспорттық әдіс тауарды экспорттаушы агентке немесе қайта сатушыға сатуды білдіреді. Экспорттаушы агенттер немесе қайта сатушылар өнімді тікелей өнім өндірушіден сатып алып, өз қалауына сәйкес тауарды қаптап, қалыпқа салып таңбалайды. Қайта сатушылар тауарды өз адамдары арқылы шетелге өз аттарынан сатып, барлық тәуекелді мойындарына алады. Егер АҚШ-тың тауар өндірушісі өз өнімдерінің маркетингін және оның алға жылжуын босаңсытып алса, бұл жағдай тауардың шетелдегі сатылымына кері әсерін тигізуі ықтимал. Экспорттың келесі гибрид түрі – консигнация. Консигнация – тауарды шетелдік тарапқа жеткізуді білдіреді, алайда консигнатор компания тауарды сатпайынша, тауардың иесі болып экспорттаушы қала береді. Консигнатор тауарды сатқан сәтте ғана комиссиялық сыйақысын алады және экспорттаушыға ақшалай аударым жасайды. Тауарға деген меншік құқығының тауар сатылмайынша экспорттаушыда болуы оған белгілі бір кепілдік береді, алайда барлық қаржылық міндеттемелер және қаржы төленбеуден, тауардың сатылмай қайта оралуынан туындайтын тәуекелдер экспорттаушының мойнында болады. «Агенттер мен дистрибьюторларды жұмысқа алу» туралы 17-тарауды қараңыз.

Тікелей экспорттау Халықаралық сауданың ең кең тараған түрі – тікелей экспорттау немесе импорттау. Тікелей экспорттауды енді қолға алған компаниялар тауарды экспорттауды қолда бар жұмыс күші мен ұйымдық құрылымдарды пайдалану арқылы жүзеге асырылатын ішкі саудадан еш айырмашылығы жоқ деп біледі. Табысты экспорттаушы болу үшін халықаралық бизнесті отандық бизнестен ажырата білу талап етіледі, сонымен қатар халық-аралық сауда бөлімін құру арқылы тауар маркетингін жүргізуге барынша күш салған жөн. Компания өз экспортын қалай ұйымдастыратынынан бұрын, оның құрылымы маркетологтың жұмысына ыңғайлы болуға тиіс екеніне ден қоюы керек. Тәжірибе көрсеткендей, компанияның шетелдік нарықта табысты болуы оның өнімінің сипатынан гөрі маркетингін жүргізу әдістеріне байланысты. Алайда кейбір кішігірім компаниялар олардың құрамында ішкі маркетинг жүргізу департаментінің болмағанына қарамастан, табысты экспорттаушыларға айналғанын айта кеткен жөн. «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Экспорттау кезінде шағын компаниялар тап болатын тәуекелдер туралы миф» атты 1.1-мысалға қараңыз. Компания экспорттау үшін ұйымдастырылғандықтан әрбір нарықта өнімді тарату үшін тиісті каналдарды таңдауы керек. Ондай каналдарға сату өкілдері, агенттер, дистрибьюторлар, қайта сатушылар мен соңғы тұтынушылар жатады. Шетелдік сату өкілі өнім өндірушінің мемлекет ішіндегі өкілімен тең. Өкіл компания өнімі туралы әдебиеттер мен үлгілерді ықтимал сатып алушыға ұсыну үшін пайдаланады; өкіл басқа өнім өндірушілердің қосымша тауар топтарын да алып жүреді. Әдетте сауда өкілі комиссиялық сыйақы есебінен қызмет етеді, тәуекелдер мен жауапкершілікті мойнына алмайды, белгілі бір уақыт аралығына жасалған келісімшарт бойынша қызмет етеді. Келісімшарт сату аумағы мен сату шарттарын, өтемақы тәсілдерін, келісімшарттың күшін тоқтатудың себептері мен процедурасын т.б. ережелерді анықтайды. Керісінше, шетелдік агенттер өздері өкілдік ететін фирманың атынан белгілі бір міндеттемелерді алуға құқылы. Кез келген келісімшартта шетелдік агенттің немесе өкілдің өзі өкілдік ететін фирмаға келісімшарт міндеттемелерін жүктеуге құқықтық өкілеттігі бар не жоқтығы туралы ақпарат болуға тиіс. 1-МИФ. ЭКСПОРТТАУ ТЫМ ҚАУІПТІ: түрлі халықаралық нарықтардың тәуекел деңгейлері де әртүрлі. Тәуекелдерді анықтауға болады және оларды азайтуға кететін шығындарды төмендетудің жолдары да жеткілікті. Келесі тарауларды қараңыз: 7-тарау («Еркін сауда келісімдері»), 13-тарау («Тауар тасымалы»), 14-тарау («Құжаттамалық транзакциялар»), 15-тарау («Халықаралық сауданы қаржыландыру»), 17-тарау («Агенттер мен дистрибьюторларды жұмысқа алу»). 2-МИФ. ТӨЛЕМАҚЫНЫ АЛУ ӨТЕ ҚИЫН: сауда операцияларын қаржыландыру және жаһандық банк жүйесі тауарды халық-аралық сатып алу мен сатуды қарапайым, қауіпсіз және тиімді түрде үйлестіре алатын дәрежеге жетті. Төлемдерді жинау әдістері әртүрлі, оның ішінде банктер арқылы аккредитивтермен алу, кредиттік карталар және онлайн төлемдермен жүзеге асыруға болады. 15-тарауды қараңыз («Халықаралық сауданы қаржыландыру»). 3-МИФ. ЭКСПОРТТАУ ӨТЕ ҚИЫН: экспорттау ісі қағазбастылықтан арылып келеді. Нарықты зерттеу мен сатып алушыларды табу көп орайда өз компьютеріңізбен тегін немесе арзан ақпараттарды қолдану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Элек-трондық-коммерциялық платформалар сияқты үшінші тараптағы экспорт қызметін үйлестірушілер қиындық пен қауіп-қатердің алдын алады. 4-МИФ. ІШКІ НАРЫҚТА ҚАЛУ ДҰРЫС СТРАТЕГИЯ: АҚШ компаниялары мойындамаса да, халықаралық бизнес оған әсер етеді және онымен тығыз байланыста болады. Шағын және орта компаниялар нарықты диверсификациялайтын халықаралық стратегияны қажет етеді. 5-МИФ. КОМПАНИЯНЫҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДЕҢГЕЙГЕ ШЫҒУЫ ОНЫҢ ІРІЛІГІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ: кішігірім компания да жаһандық деңгейде әрекет ете алады. Мысалы, 2005 жылғы экспортпен айналысатын АҚШ қомпанияларының 30%-ның құрамы 19 қызметкерден артық емес екені анықталды, ал кейбірінің қызметкерінің саны бесеуден аспайды. 6-МИФ. АМЕРИКАЛЫҚ ТАУАРЛАРДЫҢ САТЫЛЫМЫ ТӨМЕН: сіздің өніміңіз немесе қызметіңіз ішкі нарықта жақсы сатылса, шетелдік нарықта да сәттілікке ие болуына барлық мүмкіндіктер бар. Кейбір нарықтардың мәдени және реттеуші механизмдерінде өзіндік ерекшеліктер болғандықтан, ұсынылып отырған өнім мен қызметті модификациялауға тура келеді. 7-МИФ. ШЕТЕЛ ТІЛІН ЖЕТІК МЕҢГЕРМЕГЕНДІКТЕН, МЕН СӘТСІЗДІККЕ ҰШЫРАЙМЫН: ағылшын тілі сіз үшін әлемдік нарықта даңғыл жол ашады, қажет болған жағдайда қолын созатын аудармашылар да жеткілікті. Мәдени және бизнестік этикетті өз бетіңізбен үйреніп алуыңызға болады. Оның жәрдемі де аз емес, тілдік кедергілерге қарамастан, көп жағдайда көмектеседі. 1.1-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Экспорттау кезінде шағын компаниялар тап болатын тәуекелдер туралы миф Шетелдік дистрибьютор – экспорттаушыдан тауарды сатып алып, пайда үшін қайта сататын және сатылымнан кейінгі қызмет пен көмекті қамтамасыз ететін саудагер. Әдетте дистрибьютор өнімдер мен қосалқы бөлшектердің инвентаризациясын жүргізеді, сонымен қатар тиісті жағдайда қызмет көрсету үшін қажет қызметкерлердің болуын қамтамасыз етеді және қалыпты жұмыс шарттарын жасайды. Экспорттаушы барлық потенциалды өкілдерді, агенттер мен дистрибьюторларды жете тексерістен өткізуі қажет. Төмендегі ақпаратқа шолу жасалуға тиіс: (1) жоғары лауазымды қызметкерлердің қазіргі жағдайы және олар туралы мәліметтер, оның ішінде кәсіби даярлығы; (2) қызметкерлер мен басқа да ресурстар (сатушылар, қойма, қызмет көрсету орындары); (3) сату аумағы; (4) ағымдағы сату көлемі; (5) әдеттегі тұтынушының профилі; (6) жаңа өнімдерді сату аумақтарына енгізудің әдістері; (7) өзі өкілдік ететін отандық фирмалардың атаулары мен мекенжайлары; (8) сауда және банк жөніндегі мәлімет; (9) шетелдік компанияның экспорттауға шығарылатын өнімдерге байланысты ішкі мемлекеттік нарықтың қарым-қабілетіне деген пікірі. Бұл ақпарат – тек өкілдің экспорттаушының өндірісі жайында не білетінін тізіп шығу ғана емес, сонымен қатар өз бетінше нарыққа жүргізген құнды зерттеу де. Кредит төлеу қабілеті жөніндегі ақпаратты коммерциялық фирмалар мен Сауда министрлігінің Дүниежүзілік трейдерлердің деректер жөніндегі баяндамасының жобасынан алуға болады. Экспорттаушы туындауы мүмкін мүдделер қақтығысынан қорғану үшін шетелдік фирма ұсынатын өнімдер топтамаларымен таныс болуға тиіс.

Нарықты зерттеу арқылы тәуекелдерді бағалау Халықаралық кәсіпкерлер мен экспорттаушылар табысты болуы үшін нарықты зерттеу арқылы шетелдік нарықты бағалауға тиіс. Экспорттаушылар алдымен өзінің нарықтық мүмкіндіктері мен шектеулерін анықтау, сондай-ақ болашақ тұтынушыларды табу үшін нарықты зерттей бастайды. Компанияның нарықты зерттеуі өз өнімдері үшін ең ірі шетелдік нарықты, оның трендтерін, перспективасын, шарттарын, тәжірибесін және өзінің сол нарықтағы бәсекелестерінің кім екенін айқындауға тиіс. Нарықты негізгі дереккөздерінен зерттеу кезінде компания ақпаратты интервью, шолу жасау, өкілдер мен ықтимал сатып алушылармен тікелей байланыс орнату арқылы жинастырады. Нарықты негізгі дереккөздерден зерттеудің бір артықшылығы, ол – компанияның негізгі қажеттіктерін ескереді және жекелеген зәру мәселелерге жауап іздейді. Алайда бұл көп уақыт алады және едәуір қымбатқа түседі. Нарықты негізгі дереккөздерден зерттеу қымбатқа түсетіндіктен, фирмалардың көпшілігі қайталама дереккөздерге сүйенеді («Транзакцияларға назар аударыңыз: Нарықты зерттеуге арналған жалпы дереккөздер» атты 1.2-мысалды қараңыз). 1.2-мысал. Транзакцияларға назар аударыңыз: Нарықты зерттеуге арналған жалпы дереккөздер

(Қосымша дереккөз ретінде интернет-жаттығуларындағы 7-мәселеге қараңыз) Нарықты қайталама дереккөздерінен зерттеу негізгі үш жолмен жүзеге асырылады. Біріншісі – халық-аралық нарыққа әсер ететін әлемдік оқиғалардан хабардар болу, ерекше жобалардың жарнамаларын қарап жүру немесе шетел нарығын барып көру. Екіншісі – сауда мен экономикалық статистиканы талдау. Сауда статистикасы тұтастай алғанда өнім категориясы мен мемлекет туралы ақпараттан жинақталады. АҚШ-тың мемлекеттік органдары статистикалық ақпараттарды көрсетілген уақыт аралығындағы тауарлардың жөнелтілуі жөніндегі ақпаратпен толықтырады. Халықтың саны және құрамы, олардың жан басына шаққандағы табыс мөлшері, өндіріс көлемі секілді демографиялық және жалпы экономикалық мәліметтер – компанияға керекті нарықтың маңызды көрсеткіштері. Нарықты қайталама дереккөздерінен зерттеудің үшінші жолы – сарапшылардан кеңес алу, оның ішінде: Сауда министрлігі сарапшылары мен үкіметтік агенттермен байланыс орнату; семинарларға, халықаралық сауда көрмелеріне қатысу; халықаралық сауда және маркетинг жөнінде кеңес берушілерді жалдау; ұқсас өнімдерді табысты экспорттайтын саудагерлермен сөйлесу; сауда және салалық ассоциациялардың қызметкерлерімен байланыс орнату. Қайталама дереккөздермен жұмыс жасау әрі арзан, әрі компанияны маркетинг саласына көбірек назар аударуға итермелейді. Алайда кейбір елдер үшін ең жаңа статистиканың өзі бұдан екі жыл бұрын жасалған болуы мүмкін. Сондай-ақ көп жағдайда қызметтер саудасы туралы статистикаға қол жеткізу аса қиын. Соған қарамастан, қайталама зерттеу өте бағалы әрі салыстырмалы түрде компания үшін жеңіл жасалатын қадам. «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Нарықты зерттеуге арналған сатылы әдіс» атты 1.3-мысалға қараңыз. 1.3-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Нарықты зерттеуге арналған сатылы әдіс Дереккөз: Сауда жөніндегі деректердің Ұлттық банкі, STAT-USA өнімі, АҚШ Сауда министрлігі

Халықаралық бизнес транзакцияларының тәуекелдері Халықаралық бизнеске қатысты көптеген тәуекелдер сауда, лицензиялау, тікелей инвестициялау сияқты транзакция тәсілдеріне байланысты өзгеруі де мүмкін. Сондай-ақ олар бизнестік тараптардың орналасқан елдері мен транзакция жүзеге асырылған елдерге байланысты да өзгеріп отырады. Тараптардың бірі азаматы немесе сол елдің құзыретіндегі тұлға болып есептелетін ел – өндіруші ел, ал егер тараптың бірі бизнесті басқа елде жүзеге асырса, сол ел – қабылдаушы ел деп саналады. Тараудың бұл бөлігінде халықаралық бизнес тәуекелдерінің төрт категориясы талданады: мәдени және тілдік ерекшеліктер, валютадағы, құқықтық және саяси жүйелердегі ерекшеліктер.

Заңдағы айырмашылықтар, заңның қолданысқа енгізілуі, құқықтық қорғау тәсілдері

Күшін тоқтату туралы заңдар («ескірмейтін заңдар») Тасымалдау кезіндегі тауарға зиян келу және тауарды тиісті түрде жеткізе алмау Бизнес жүргізу әдістеріне байланысты тәуекелдерді жеңілдетудің бірнеше жолдары бар Тәуекелді бағалау шет мемлекеттің саяси және экономикалық тұрақтылығын бағалау үшін қажет.

Халықаралық бизнесмен бетпе-бет келетін тәуекелдердің түрлері мен мұндай тәуекелдерді жеңілдету үшін қолданылатын әдістері бірқатар айнымалыларға байланысты транзакциядан-транзакцияға өзгеріп отырады. Жоғарыда көрсетілген негізгі айнымалылардың екеуі мыналар: қабылдаушы елдің ерекшелігі және транзакцияның түрі. Жалпы, халықаралық бизнес жүргізудің үш жолында да тәуекелдің деңгейі артады: экспорттау және импорттаудан лицензиялауға дейінгі; лицензиялаудан тікелей шетел инвестициясына дейінгі. Енді халықаралық бизнес транзакцияларындағы осы тәуекелдердің белгілі бір түрлерін қарастырамыз. Қабылдаушы елдің тәуекелдерін бағалаудың маңызы төменде келтірілген үш салыстырмалы сценарийде шолу арқылы сипатталады. Әр сценарийде АҚШ компаниясының өкілдері жоғарыда талқыланған нарыққа енудің негізгі үш стратегиясының біреуін қолдану арқылы екі елде бизнес жасаудың тәуекелдерін бағалауға тиіс. Кітаптағы негізгі түйінді тұжырымдамаларды сипаттайтын ұғымдар курсивпен беріледі және мағынасы оқулықта ашылады. Аталған үш сценарийді қолдану арқылы халықаралық бизнес транзакцияларында кездесетін тәуекелдердің табиғаты мен күрделілігін түсіне бастаймыз. Тәжірибелі халықаралық бизнесмен тәуекелдерді дәл тауып, алдын алу шараларын жүзеге асырып, жетістікке қол жеткізе алады.

Дамушы елдердегі тәуекел Дамушы елдердің көпшілігінде бизнес жүргізу кезіндегі тәуекелдің деңгейі дамыған елдермен салыстырғанда анағұрлым жоғары. Кейбір елдерде үкіметтің әрекеттері өктем, дау-дамайды шешуі мен құқықтық жүйелері дәрменсіз, салық пен сыбайлас жемқорлықтың деңгейі өте жоғары болып келеді. Бұл елдерге шетелдік инвестицияларды тарту оңайға түспейді. Сондықтан бұл елдер үшін бизнес жүргізудің жалғыз әрі ең тиімді түрі – экспорттау. Кейбір мемлекеттер бизнес жүргізудің тәуекелдерін заңды түрде азайту үшін шетелдік инвесторлар мен бизнесмендерді қорғауға кепілдік беретін заңдар қабылдады. Мексика шетелдік инвестицияларды тарту және қорғау үшін 1993 жылы Шетелдік инвестициялар заңын қабылдады. Ол шетелдік меншік үшін мексикалық нарықтың есігін айқара ашты. Кейбір стратегиялық мәні бар экономикалық өндірістің 49%-нан жоғары бөлігін шетелдіктердің меншігіне беру үшін Шетелдік инвестициялардың ұлттық комиссиясының рұқсаты қажет. Ал мұнай, электр желісі, теміржол сияқты салалар Мексика азаматтарына ғана тиесілі болып қала бермек. Шетелдік инвестициялар заңы үкіметтік рұқсат алудың жеделдетілген тәртібін де жасады. Қытайда бизнес жүргізудің тәуекелдеріне кеңейтілген шолу жасау үшін 9-тарауды қараңыз.

1-сценарий: Нигерия мен Канадаға тауар сату Жақында үкіметтік емес Transparency Іnternatіonal ұйымының Сыбайлас жемқорлық индексінде жарияланған тізімнің ұшар басына Нигерия орналасты. Нигерияда бизнес аясында пара ұсынбай келіссөзге жету өте қиын. Мұндай елде бизнес жасаудың тәуекелдерін толықтай түсіну үшін тәуекелдерді бағалайтын кәсіби компанияға саяси тәуекелдерді бағалау туралы есеп дайындау үшін тапсырыс беру – ең дұрыс шешім. Сонымен қатар бұл ретте АҚШ-тың Мемлекеттік департаментінен ақпарат алу үшін хабарласуға кеңес беріледі. Шетелдік тарапты, оның ішінде, анықтамалық және кредиттік тексерулерді міндетті түрде толықтай зерттеу керек. АҚШ-тың Шетелдік сыбайлас жемқорлықпен күрес заңына қайшы келетін пара берудің алдын алу үшін этикалық нормаларды сақтауға қатысты қатаң бағдарлама қабылдануға тиіс. Сонымен бірге Нигерияның валютасы – АҚШ доллары, Еуропаның еуросы немесе ағылшынның фунт стерлингі сияқты тұрақты валютаға айналдыруға келмейтін валюта. Аталған валюталардың бірі арқылы төлемдерді жүзеге асыру мүмкін емес, өйткені үкімет бұл валюталардың елден қайтарылуына шектеулер қойып тастаған. Осылайша бизнес жүргізудің оңтайлы тәсілі, яғни экспорттаудың тәуекелі төмен әдісі де Нигерия сияқты елде түкке жарамай қалуы мүмкін. Осындай елде жүргізілмек экспорттау процесі беделі жоғары банкпен кепілдендірілген аккредитивпен нығайтылуы керек. Валютаның айырбасталу қабілеті мен репатриациясының мәселесін тауарлар өзара ауыстырылатын контрсауда транзакциясы арқылы не болмаса экспорттық транзакция мен импорттық транзакцияны байланыстыру арқылы шешуге болады. Компания үшін тәуекелді жоюдың келесі құралы – өз есебінен транзакцияны жүзеге асыруға ниетті экспорттаушы сауда компаниясын табу. Соңында, саяси және кредиттік тәуекелдерді сақтандырудың шығындары мен оған қол жеткізу мүмкіндігін зерттеу қажет. Шетелдік жеке инвестициялар корпорациясы (OPІC), Exіmbank, Инвестициялық кепілдіктер бойынша көпжақты агенттік (MІGA) сақтандырудың түрлі нысандарын қамтамасыз етеді. Нигерияға экспорттауға қарағанда Канадаға экспорттаудың тәуекелінің деңгейі төмендеу. Канада Солтүстік Америка еркін сауда келісімінің (NAFTA) мүшесі және өндірістік әрі тұрақты мемлекет болғандықтан, оның мемлекеттік әрі валюталық тәуекелдері төмен. Валюталық флуктуациялар мүмкін болғанына қарамастан, канадалық доллар АҚШ долларына еркін айырбасталады. Валюталық флуктуациялық тәуекелдер ұзақмерзімді транзакцияларда кездеседі, бірақ тараптың екеуі де бұл тәуекелден түрлі хеджирлеу әдістері арқылы құтыла алады. Біржолғы экспорттық транзакция кезінде күрделі валюталық өзгерістерге байланысты тәуекелдің болу ықтималы төмен. АҚШ экспорттаушылары валюталық тәуекелдерді төлемді АҚШ долларымен жүзеге асыруды талап ету арқылы жоя алады.

2-сценарий: Қытай Халық Республикасы мен Францияда технологияны лицензиялау Технологияны лицензиялау мен зияткерлік меншік құқығын трансферлеу – халықаралық бизнес транзакциясындағы тәуекелдің келесі деңгейі. Компания кез келген уақытта үшінші тарапқа құпия ақпарат пен сауда құпияларын ашқанда, ақпараттың өкілеттігі жоқ тараптарға әрі қарай ашыла түсуі тәуекелді көбейтпесе азайтпайтыны да белгілі. Егер құпия ақпарат зияткерлік меншік қорғалмайтын шетелде ашылса, мәселе тығырыққа тіреледі. Қытай Берн конвенциясы сияқты зияткерлік меншік құқығы жөніндегі конвенциялардың бірқатарына қосылса да, одан бұрын оларда өнімдерді заңсыз жасау арқылы және қарақшылық жолмен сауда маркалары, авторлық құқық пен патент құқығын бұзудың деңгейі жоғары болды. Жалғыз тиімді контршара ретінде сұрқай нарықтың тауарларын импорттаудың алдын алу үшін жасалған құқықтық әрекеттердің құны мен оған кеткен уақытты атауға болады. Қытай ДСҰ-ға мүше болып енгенде зияткерлік меншік құқығы туралы заң күшейтіледі деп күтілген еді. Лицензиар лицензиялық ақпаратты теріс пайдалануға қарсы келісімшарттық қорғауды қамтитын трансферлік келісімдер бойынша келіссөздерді өткізуге тиіс. Мұндай қорғау әрекеттерін күшіне енгізу күрделі мәселе болып қала бермек. Күшіне енгізуге кететін шығындарды төмендету мен сәттілік ықтималын арттыру үшін лицензиар медиация мен арбитраж сияқты дауды шешудің балама әдістерін қарастыруы қажет. Сонымен қатар лицензиар лицензиялық келісімнің АҚШ-тағыдай түгелдей жеке автордың ісі емес екенін түсінуі керек. Аз дамыған елдер, бұрынғы коммунистік елдер, Қытай лицензиялық келісімдердің үкіметте тіркелуі мен мақұлдануын талап етеді. Келісімшарттарға шолу жасалып, лицензиардың мүддесіне сай келетін ескертпелер өзгертілуі әбден ықтимал. Роялти, құпиялық, күшін тоқтату туралы ескертпелер, лицензия алушының лицензияланған нысанды жетілдірген сайын ақпарат беруін міндеттейтін ескертпе немесе кері табыстау ескертпесі қайта қаралуға жататын ескертпе болып есептеледі. Қытаймен салыстырғанда Францияда зияткерлік меншікті қорғау деңгейі жоғары. Зияткерлік меншік иесі қандай да бір зияткерлік меншік құқығын трансферлеу жөніндегі келісім жасаспас бұрын, оның Францияның патент, авторлық құқық және сауда маркалары туралы заңдарына сәйкес құқықтарын тіркеуі маңызды. Лицензиялық немесе трансферлік келісімшарт Францияның заңнамасына сәйкес жазбаша түрде жасалады. Бұл заңдарды алмастыра алатын патенттерді лицензиялау мен зияткерлік меншікке қатысты Еуропалық одақтың принциптері де қарастырылуға тиіс, АҚШ заңнамасына сәйкес заңды деп есептелетін кейбір принциптер ЕО-ның бәсекені қорғау туралы (монополияға қарсы) заңдары аясында заңсыз болып шығуы да мүмкін.

3-сценарий: Ресей Федерациясы мен Германияда компанияны сатып алу Барлық халықаралық бизнес транзакцияларының ішіндегі ең тәуекелі көбі – бөлімше ашудан бастап, құрылып қойған компанияны сатып алу немесе өндірістік нысандарды салуға дейінгі салаларды қамтитын тікелей шетел инвестициялары. Тікелей шетелдік инвестициялар – тәуекелді іс. Себебі олар компанияны қабылдаушы елдің түрлі заңдарының алдында дәрменсіз етуі мүмкін. Бұл заңдар жұмыспен қамту мен еңбек, қоршаған орта, денсаулық сақтау мен қауіпсіздік, тауардың сапасына деген жауапкершілік және салық салу сияқты салаларды қамтиды. Тікелей шетел инвестицияларын қарастырған кезде, ең алдымен, шетелдік кәсіпорынды іске қосу үшін қандай құқықтық механизмді таңдау керектігі жөнінде шешім қабылдау қажет. Бизнес жүргізудің ең әйгілі жолы – қабылдаушы елдің заңдарына сәйкес тәуелсіз еншілес компания құру. Ресейде дайын компанияны сатып алудағы ең үлкен тәуекел – коммерциялық заңдардың мазмұны мен оның жүзеге асырылуындағы екіұштылық. Қазіргі Батысқа бейімделген заңдардың көпшілігі 1991 жылы коммунизм күйрегеннен кейін енгізілген-ді. Ресей соты қосымша құқық практикасын (Батыс құқық жүйелерінде кездесетін) әлі күнге дейін жасаған жоқ. Шын мәнінде, Ресей құқық жүйесінің әлсіз екені көпке мәлім. Ресейде бірлескен кәсіпорынды ресейлік серіктеспен бірге ұстаған тиімді. Бірлескен серіктес тәуекелдерді бөлісіп, капиталдың жартысын қамтамасыз етіп, не болмаса қажет үкіметтік байланыстар мен тарату жүйелерін реттеуі мүмкін. Бірлескен кәсіпорындар мемлекеттік органдардың рұқсатын алуға немесе тіркелуге тиіс, тіркелмеген жағдайда, мұның аяғы бірлескен кәсіпорынның таратылуы сияқты түрлі сәтсіздікпен аяқталуы ықтимал. 2014 жылғы Ресейдің Қырымға басып кіруі және содан туындаған батыстық санкциялар сіздің шешіміңізге қалай әсер етеді? Сіз дағдарыстағы Ресей экономикасына және АҚШ долларының күштілігіне байланысты инвестициялық мүмкіндіктерден пайда табу үшін Ресейдегі саяси және экономикалық тұрақтылықтың тәуекелдерін қалай жұмсарта аласыз? АҚШ-тың дамуды қолдау, сақтандыру, кредит беру жобаларының Ресей үшін жабылғанын ескеріңіз. Керісінше, Германияда компанияны сатып алу АҚШ-тағы сатып алумен ұқсас. Германияда үкіметтік экспроприациялаудың немесе мемлекет меншігіне алудың ықтималы төмен. Алайда сатып алатын фирмаға Германияның жұмысшылардың мүддесін көздейтін еңбек заңнамасы қолданыстағы ұжымдық шарттарды елемеуге тыйым салады. АҚШ-тың «ерікті түрде жұмысқа қабылдау» док-тринасы бойынша сатып алушы фирмаға аз ғана құқықтық шектеулер аясында жұмыс күшін қысқартуға мүмкіндік береді, ал Германияда жұмысқа алу сақталуға тиіс жекеменшік құқығы болып есептеледі. Жұмыстан шығару, кәсіпорынды жабу сияқты жұмыс барысындағы барша өзгерістер қызметкерлерден құрылған жұмысшылар кеңесіне мәлім етілуге тиіс. Қорыта келе, Ресей мен Германиядағы корпоративтік заңнаманың барлығы зерттелуге тиіс деген тұжырым жасауға болады. Заңды тұлға қамтамасыз ететін шектеулі жауапкершілік АҚШ заңнамасында мызғымас қағида болып есептеледі. Алайда шетелдік құқық жүйесінде бас компанияны не ортақ кәсіпорын серіктесін жауапкершілікке тарту үшін «корпоративтік пердені түрудің» нәтижелі болатыны байқалады.

Тәуекелдердің құнын анықтау Тауарларды алғаш рет экспорттаушы халықаралық сауданың қосымша шығындарын өзі белгілеген бағаның шеңберінде тексеруі керек. Отандық компаниялар өз тауарларының ішкі нарықтағы тиісті бағасының шетелдік нарыққа сәйкес емес екенін біле бермейді. Транзакцияның түріне және келісімшарттағы сауда шарттарына байланысты халықаралық сауданың тек өзіне ғана тән бірнеше баға түрлері болады, бұлар тауарлар үшін есептелетін бағаға қосылуға тиіс. Мәселен, сіз тауар экспорттаушысыз және құжаттамалық транзакцияға қатыстыңыз дейік, бұл жерде сізге керек сауда термині CІF (құн, сақтандыру, фрахт) болады (14-тарауды қараңыз). Құжаттамалық аккредитив транзакциясы кезінде экспорттаушы құжаттар тізімін алуға тиіс. Тексеріс сертификаты, резервтік аккредитив (15-тарауды қараңыз) және тауардың шығуы туралы сертификат секілді құжаттарды алу қаражатты талап етеді. Экспорттаушы экспорттау лицензиясын алуы қажет, таңбалаумен бірге затбелгі жапсырудың барша талаптарына сәйкес келуі, сонымен қатар импорттаушы елдің заңнамасына сай болуы үшін қажет өнім немесе маркетинг өзгерістерінің талаптарын орындауға тиіс. CІF сауда термині бойынша экспорттаушының еліндегі теңіз портына жөнелту, жүкті тиеу, межелі шетел портына дейінгі фрахт және сақтандыру шығындары экспорттаушыға жүктеледі. Төлемақы шетелдік валютамен жүргізілетін болса, онда сатушы валюталық опцион сияқты зиянды валюталық ауытқуларға қарсы сақтандыру немесе кепілдікті сатып алғысы келуі мүмкін. Опционды иемденудің құны негізгі бағаға қосылуға тиіс. Егер экспорттаушы пайда маржасын сақтап қалғысы келсе, бұл шығындар бағаның ішіне енгізілуге міндетті. Экспорттың құнын белгілеуге қатысты сұрақтар тізімі төмендегідей:

Сіз сақтандыру, құжаттарды алу, кедендік реттеу жөніндегі ережелермен сәйкестендіру сияқты халық-аралық саудаға тән шығындарды анықтадыңыз ба? Экспедиторлар, кеден брокерлері мен шетелдік құқық жөнінде кеңес беруші сарапшылардың қызметтеріне жүгінуге қажеттікті зерттедіңіз бе? Кепілдік міндеттеме мен сатудан кейінгі қызметтерді қалай қамтамасыз ету керегін анықтадыңыз ба? Жоспарды орындау үшін және оның ұзақмерзімді табыстылығын анықтау үшін жеткілікті уақыт арнадыңыз ба? Өнімдер мен оған қосымша маркетинг материалдарының импорттаушы елдегі түрлі стандарттар мен талаптарға сәйкес модификациялануы қажет пе? Жарнама материалдары шетелдік нарықтағы мәдени және құқықтық айырмашылықтарға қарай бейімдей жасалуға тиіс пе?

Экспортталатын тауар соңғы сатып алушыға сатуға дайын болса, экспорттаушы өнім бағасының (ішкі шығындарды қосқанда) шетел нарығындағы бағаға сәйкес болуын қадағалауы қажет. Жан басына шаққандағы ЖІӨ төмен мемлекеттердегі баға өнімнің құнын шектен тыс көтеріп жіберуі мүмкін. Экспорттаушы мұндай елге экспорттамауды, өнімді оның өндірісіне кеткен шығынды азайту мақсатында модификациялауды, шетелдегі компанияға өнімді өндіруге деген құқықты лицензиялауды өзі шешеді. Шетелдегі еңбектің, нормативтік талаптар мен материалдардың бағасы төмен болғандықтан, шетелдік компания өнімді арзанырақ өндіруі мүмкін. Уақыт өткеннен кейін экспорттаушы лицензиар ретінде роялтиді ала алады. Сонымен қатар импорттаушы тауардың өзіндік бағасын анықтауда халықаралық транзакцияда ескерілуі қажет қосымша шығындарды көтеріп алады. Сатып алушы жоғарыдағы сценарийді (құжаттамалық аккредитив пен CІF сауда термині) қолдану арқылы коммерциялық банктен аккредитивті алуға кеткен шығындарды, кемеден түсіру, порттағы қоймада сақтау шығындары, тауарларды кедендік тазартуға кеткен импорттың тарифін төлеуге және тауарларды порттан екінші жерге тасымалдауға кеткен шығындарды төлеуге міндетті. Егер төлем экспорттаушының валютасында жүзеге асырылса, валюталық опцион, фьючерс немесе форвард келісімшартты сатып алуға кеткен шығындардың бағасына қосылуға тиіс.

Құқықтық тәуекелдер Барлық халықаралық транзакциялардағы негізгі тәуекелдердің бірі – шетелдік заңнаманы қолдану мен оның іске асыруын қамтамасыз ету. Қабылдаушы елдің (шетел) заңында валютаны айырбастау немесе табысты репатриациялауға қатысты шектеулер қарастырылуы мүмкін. Шетелде бизнес жүргізетін компания сол елдің сот жүйесінің құқықтық юрисдикциясына бағынады. Шетелде әрекет ететін компания жергілікті еңбек заңнамасын да ескеруге тиіс. Мемлекеттердің көпшілігі қызметкерлер мен агенттердің қызметін тоқтатуға қатысты барынша ертерек ескерту, едәуір көп мөлшердегі өтемақы төлеу секілді қатаң шектеулерді қолданады. Қарастырылуға тиіс қабылдаушы елдің басқа да заңдары мыналар: таңбалау, маркетинг жүргізу және жарнамалау туралы заңдар; табыс салығы және сатудан алынатын салықтар туралы заңдар; қоршаған ортаны қорғау туралы заңдар; өндірушінің және тұтынушының жауапкершілігі туралы заңдар; денсаулық сақтау мен қауіпсіздік туралы заңдар; монополияға қарсы және бәсекені қорғау туралы заңдар. Шетелдік заңнаманың тәуекелдерінен туындайтын белгісіздікті төмендету мақсатында АҚШ көптеген шетелдік мемлекеттермен екіжақты инвестициялық шарттарға отырды (7-тарауды қараңыз). Бұл келісімдер шетелге инвестициялайтын компаниялар үшін негізгі құқықтық база болып отыр. Мұнда валютаның айырбасталу қабілеті, пайданы репатриациялау, экспроприацияның шығынын өтеу, зияткерлік меншікті қорғау, шетелдік инвесторларды алаламау секілді мәселелер қамтылған. Тілдік, мәдени, құқықтық жүйелердегі айырмашылықтардың себебінен халықаралық транзакциядағы тараптардың ниетін келісімшарттан білу оңай емес. Сондықтан да таза мемлекет ішіндегі шарттармен салыстырғанда, мұндағы тараптар жазбаша келісімшартта өз құқықтары мен міндеттерін мұқият ашып жазулары керек. Келісімшартты жасар кезде тараптар өздерінің заңгерлерінің көмегімен келісімшарт ішіндегі әрбір тармақты тараптардың барлығы түсінетіндей етіп дұрыстап шығуға тиіс. Әрине, келісімшартты тексеріп шығудан аспайтын мұндай модельдік әдіс әрқашан тиімді бола бермейді. Мысалы, әдеттегі экспорттық транзакцияның екі тарап та оқып, қол қоя салатын ортақ үлгісі жоқ. Тараптар келісімшартқа отыру үшін бір-біріне өздерінің үлгілерін ұсынады: бірінікі – ұсыныс, екіншісінікі – қабылдау. Осыған қарамастан әр тарап келісімшартқа қол қоймас бұрын, екіншісі ұсынған нысандағы шарттар мен ережелерді мұқият қарауға уақыт бөлуге тиіс. Әсіресе бұл тараптардың арасындағы алғашқы транзакция болса ерекше маңызды. Сондай-ақ бұл талап аса ірі келісімдерге қол жеткізгенде де маңызды боп қала береді. Корпорация немесе серіктестермен жасалатын ірі транзакциялар кезінде екінші тараптың өз компаниясын келісімшарт бойынша міндеттендіру үшін құзыретінің бар-жоғын тексеріп алуы да аса қажетті. Келісімшарттың сапасы оның нені айтқанынан емес, нені айта алмағанынан білінеді және халықаралық келісімшарт «жорта істелген екіұштылықтың» нәтижесі де болуы мүмкін. Келісімшарт тіліндегі дәлсіздік немесе екіұштылық келісімнің алдамшы сипатын бүркемелеп, оны тартымды етіп көрсетеді. Келісімшарт екіұштылығының тамыры екі фактордан шығады: 1) келісімшарт бойынша келіссөздер жүргізетін тараптар; 2) келісімшарт мәтінін дайындайтындар. Келісімшарт жасаудың жалпы сценарийі мынадай: басшылар келісімшарттың жалпы принциптері бойынша келіссөз жүргізеді, ал келісімшарттың мәтінін жазу жауапкершілігі олардың сенімді өкілдеріне жүктеледі. Осындай қысқа ғана уақыт ішінде өткен келіссөздер тұлғалар арасындағы коммуникацияға тән екіұштылықты арттырады. Әсіресе мәдениетаралық контекстінің аясында. Заңгердің қызметіне қай уақытта жүгіну керегін білу – халықаралық бизнесмендер үшін өте ділгер мәселе. Бизнесмендер көбіне келісімшарт жасаудың келіссөз сатысында заңгерлерге жүгінбейді, өйткені оларды келісімнің делдалы емес, кедергі ретінде қабылдайды. Бизнесмендердің өзара бетпе-бет жүздесуі, жеке кездесулері бизнес жасаудың шарты ретінде қалыптасты, ал заңгерлерге ресми құжаттарды жазатын орындаушылардың рөлі берілді. Халықаралық келісімшарт жасауда бизнесмендерге, әсіресе халықаралық саудада тәжірибесі жоқтарға, шетелдік кеңес берушілермен қатар, білікті халықаралық транзакциялық заңгерлерді тартуға кеңес беріледі. Сенім мәселесін былай ысырып қойғанда, халықаралық мәмілелер дәл және анық жазылған, жоғары деңгейде келісілген келісімдермен дәлелденуге тиіс. Құқықтық жүйелер материалды заңдарға, процедураларға, құқықтық қорғау құралдары және заңды сақтау деңгейіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Бизнес транзакцияларына қатысты іргелі құқықтық тұжырымдамалар континенталдық, ортақ және социалистік құқықтық жүйелерде ұқсас болғанына қарамастан, ережелердегі өзіне тән ерекшеліктер күтпеген құқықтық жауапкершілікке алып келуі мүмкін. Мысалы, Германияның континенталдық құқық жүйесі тауарларды сату аясында nachfrіst10 хабарламасы деген тұжырымдаманы мойындайды. АҚШ заңына сәйкес, тараптар келісімшартта белгіленген жеткізілу күнін қатаң орындауға тиіс және қосымша уақыт беруге келісуден бас тартады. Керісінше, континенталдық құқықтың nachfrіst тұжырымдамасы мұндай мерзімдер қатаң түрде сақталуға тиіс деген міндеттеме қоймайды. Келісімшарт шарттарын бұзбаған тарап ұзартуын бермеуге қатысты коммерциялық тұрғыдан негізделген себеп көрсете алмаған жағдайда ғана қосымша уақытқа деген сұраныс қанағаттандырылады. АҚШ бизнесмені 1 маусымда германиялық жеткізушімен тауар жеткізу туралы келісімшарт жасады делік. 25 мамырда германиялық жеткізуші тауар жеткізу мерзімін 30 маусымға дейін ұзартуды сұрап хат жолдайды. АҚШ заңнамасына сәйкес, сатушы жай ғана ұзарту өтінішін қабылдамай немесе тауар 1 маусымда жеткізілмеген болса, германиялық жеткізушіні келісімшартты бұзды деп жауапкершілікке тарта алады. АҚШ сатып алушысы келісімшарт бойынша тауар 1 маусымда жеткізілуге тиіс болатын, бұл мерзімнен асып кетсе жеткізілген тауар қабылданбайды деп жауап қайтарады. 1 маусымда тауар жеткізілмегендіктен, АҚШ сатып алушысы тауарды басқа жеткізушіден алады. Маусымның 30-да тауар германиялық жеткізушіден келеді. АҚШ сатып алушысы кешігіп жеткізілгендіктен, бұл тауарды алудан бас тартады. Nachfrіst хабарламасына сәйкес, келісімшартты бұзған германиялық жеткізуші емес, АҚШ сатып алушысы. АҚШ сатып алушысы қосымша уақыт бермегеніне коммерциялық негізді себеп ұсынбағандықтан, континенталдық құқық жүйесі бұл ретте уақытты автоматты түрде созуға мүмкіндік береді. Сондықтан маусымның 30-да тауарды жеткізу уақтылы жеткізгенмен тең, германиялық жеткізуші Германия заңнамасына сәйкес келісімшарт бойынша зиянның орнын толық өндіріп алу үшін сотқа жүгіне алады. Басқа жағдайларда да нормалар ұқсас болуы мүмкін, алайда қолжетімді процедуралар мен құқықтық қорғау құралдары қатты өзгешеленуі ықтимал. Кейбір мемлекеттерде қалыптасқан мәдени ерекшелікке сәйкес, сот процесіне деген жағымсыз көзқарас лайықты құқықтық кеңесшіні табуды қиындатады, әрі мәліметтерді жария ету мүмкіндігін шектейді.11 АҚШ-тың азаматтық іс жүргізудің федералдық ережелері басқа тараптың толықтай мәліметтерін ашуға мүмкіндік беретін бірқатар либералды нормалар ұсынады. Осындай мәліметтерді ашуға байланысты маңызды әдістер басқа елдерде болмауы мүмкін. Талап-арыз берушінің қолындағы құқықтық қорғау құралдары да басқаша тәртіпте болуы мүмкін. Мәселен, АҚШ-тың шығынды үш есе мөлшерде өтеу немесе шығындарды жазалау түрінде өтеу түсініктері шетелдің көптеген заңнамаларында кездесе бермейді, ақшалай шығындарды өтеуді жөн көретін АҚШ және ортақ құқық жүйесінің принциптері континенталдық құқықтық жүйесі бар елдерде кездеспейді. Континенталдық құқық жүйесі бойынша, арыз берушінің шығынды ақшалай талап етуді таңдауға немесе екінші тарапты келісімшарт міндеттерін орындауға мәжбүрлейтін нақты сот талабын алуға еркі бар. Задында, мемлекеттің негізгі нормаларындағы ұқсастық сол нормаларды орындаудағы ерекшеліктерді бүркемелеуі мүмкін. Мұны зияткерлік меншікті қорғау мен сыбайлас жемқорлыққа қатысты мәселеден көруімізге болады. Бірқатар ел Париж және Берн конвенциялары сияқты негізгі халықаралық зияткерлік меншік құқығының конвенцияларын ратификациялады, алайда оларды орындауға келгенде әлсіздік танытты. Орындаудағы осалдық сауда маркаларын, патенттерді, авторлық құқықты заңсыз жолмен жасаудың және қарақшылықтың қарқынды дамуына жол ашты. Барлық елдер мемлекеттік қызметкерге пара беруге тыйым салады, алайда кейбір елдегі заң нормаларын орындаудағы әлсіздік пара берудің жалпыға кең тараған мәдениетке айналуына алып келді. АҚШ-тың Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес заңына сәйкес, өз бизнесмендеріне шетелдегі мемлекеттік қызметкерлерге заңсыз төлемақы жасауға тыйым салу жөніндегі шектеулері де осындай ортаға қатысты туындаған еді. Кейбір елдер, әсіресе дамушы елдер, шетел инвестициялары мен арнайы сауда-саттыққа бағытталған заңдарды қабылдады. Мұндай қабылдаушы елдің мамандандырылған заңдары қабылдаушы елдің шетел өнімдерін таратушылары мен агенттерінің қызметін мәлімдеусіз немесе төлемақысыз тоқтатудан қорғайды. Кейбір елдерде, атап айтсақ Еуропалық одақ елдерінде, шетелдік экспорттаушы немесе өндіруші өзінің қабылдаушы елінің агентінің қызметін заңмен бекітілген шығынның, не болмаса ескірмейтін заңдарға сәйкес шығынның орнын толтырмастан тоқтата алмайды. Мұндай ескірмейтін заңдар басшының немесе жұмыс берушінің қызметкерді не агентті жұмыстан шығарып жіберу мүмкіндігін шектейді. Кейбір елдер шетелдік компанияның қабылдаушы елдің кәсіпорнындағы үлестік меншігінің көлемін шектеуі мүмкін. Мұндай жергілікті қатысу талаптары шетелдік компанияда жиі-жиі қабылдаушы елдің азаматтарынан тұратын серіктестік пен бірлескен кәсіпорынды құруға алып келеді. Кейбір елдердегі тұрақты валютаның аздығына байланысты басқа заңнама актілері шетелдік инвесторлардың немесе экспорттаушылардың сол елден өздерінің тапқан пайдаларын, не болмаса роялтиді алып кетуін шектейді. Қабылдаушы елдің тағы бір араласатын ортақ саласы – технология трансфері. Кейбір елдерде жеке лицензиялық келісімдер үкіметте тіркеліп, бекітіледі. Роялти төлемдерін, келісімді тоқтатуды және кәсіби дайындауды қамтитын лицензиардың мүддесін қорғайтын лицензиялық ескертпелер қайта жазылуы мүмкін. Қабылдаушы елдің мамандандырылған заңдарының мұндай түрі ықтимал шетел инвестицияларына, экспорттық транзакция немесе зияткерлік меншік трансферіне қалай әсер етеді, осыны анықтау мақсатында бұлардың бәрі талдануы қажет.

Тілдік және мәдени тәуекелдер Бұдан бұрынырақ халықаралық бизнес транзакцияларына кедергілер тараптардың тілдік және мәдени ерекшеліктеріне қатысты айтылатын еді. Енді тілдік қиындықтар шет тіліндегі біліктіктің қарқынды өсуіне байланысты айтарлықтай азайды. Соған қарамастан ағылшын тілінде сөйлейтін әріптеспен қарым-қатынасқа түскеннің өзінде, түсініспеушіліктің болуы мүмкін екенін естен шығармаған жөн. Тілдік қиындықтарды жеңудің бір құралы – келісімшартты екі тараптың тілінде жасау. Falcoal Іnc. компаниясының TKІ Kurumu компаниясына қарсы ісі айтылған сақтық шараларының өзі де аудармадан туындаған келіспеушіліктерді жоя алмайтынын көрсетеді. Бұл істегі тілдік мәселелер мынадай маңызды жайттардың төңірегінде өрбиді: сот таңдау ескертпесі бойынша тараптар қай жерге шағымдана алады және АҚШ сотының шетелдік жауапкерге қатысты дербес юрисдикциясы бар ма? Шетелге шығуға ниет еткен бизнесмендер өздері баратын елдің тарихымен, мәдениетімен, әдет-ғұрпымен танысулары қажет. Әр елдің бизнес дәстүрлері мен әдістері, діни әдет-ғұрыптары, ас талғамдары, әзілі, жарастықты киім үлгісі әртүрлі. Мысалы, Тайланд азаматының ешқашан басын ұстауға, не болмаса басының үстінен белгілі бір затты әперуге болмайды, өйткені Тайландта бас киелі деп есептеледі. Гонконгта, Кореяда, Тайваньда үшбұрышты кескіндерді пайдаланудан аулақ болу керек, оларда үшбұрыш – жағымсыз кескін. Кенияда 7 саны сәтсіздіктің белгісі болса, Чехияда, керісінше, сәттіліктің белгісі, ал Бенинде оның сиқырлы реңкі бар деп есептеледі. 10 саны Кореяда жамандық алып келеді деп саналса, 4 саны – Жапонияда өлімнің белгісі. Данияда қызыл түс – жағымды түс, бірақ Африканың көп елінде бұл – дуа мен өлімнің белгісі. Болгарияда басты шұлғу «жоқ» дегенді білдірсе, ал басты шайқау «иә» деген мағынаны береді. АҚШ-та «ok» деп қолмен көрсетілетін белгі Францияда «нөл» дегенді білдіреді, ал Жапонияда ақшаның символы, Бразилияда ерсілікті білдіреді.

Дэвид Хитнер – федералдық аудандық судья. Талап-арыз беруші Falcoal Іnc. бас кеңсесі – Хьюстонда (Техас) орналасқан америкалық корпорация. Жауапкер TKІ Kurumu – Түрік үкіметінің бақылауындағы және солар иемденетін коммерциялық кәсіпорын. TKІ Түркияға көмір қорларының бір бөлігін импорттауға шешім қабылдайды. TKІ саудаласуға кірісер алдында «sartname» атты мәлімдеме шығарады («ережелер мен шарттар»). Бұл хабарландыру түріктілді жарияланымда жарыққа шығады. TKІ таратқан sartname түрік тілінде шығып, шарттарға байланысты кез келген дау түрік тіліндегі түпнұсқаға сәйкес шешіледі деп анықталған. TKІ Falcoal ұсынған бағаны қабылдайды. Осыдан кейін Falcoal компаниясының баға ұсынысына қол қойылып, мұны Falcoal-дың құзыретті агенті, түріктің Zіhnі атты компаниясы арнайы TKІ-ге тапсырды. Келісімшарт бойынша келіссөздер Анкарада жүзеге асады. Тараптар шарттармен келіскеннен кейін, Zіhnі ағылшын және түрік тілдерінде келісімшарттың екі тілдегі нұсқасын дайындайды. Тараптар екі тілдегі нұсқа мазмұнының бірдей екеніне сенім білдіретіндерін айтса да, ағылшын тіліндегі келісімшартта да, түрік тіліндегі келісімшартта да бір-біріне қайшы келетін сот таңдау ескертпесі жасалады. Түрік тіліндегі нұсқасында «САТЫП АЛУШЫ (TKІ) талап-арыз берген жағдайда, кез келген дауды шешу үшін соңғы юрисдикцияға Хьюстонның коммерциялық соттары ие, ал ЖАБДЫҚТАУШЫ (Falcoal) талап-арыз берген жағдайда, Анкараның коммерциялық соттары дауды қарауы керек» деп жазылыпты. Ағылшын тіліндегі келісімшартта, керісінше, «кез келген дау талап-арызды жеткізуші Falcoal берген жағдайда, бұл іс Хьюстонда қаралуға тиіс және АҚШ соттарының юрисдикциясына жатады, ал егер сатып алушы [TKІ] берсе, Анкарада (Түркия) қаралып, Түркия сотының юрисдикциясына берілуге тиіс» деп көрсетілген. Келісімшартқа сәйкес, Falcoal сатып алушы TKІ кәсіп-орнына 100 000 тонна көмірді жеткізуге тиіс еді. Falcoal міндеттемелерді орындау кепілдігін келісімшарт бағасының 10%-на тең келетін мөлшерде беруге келісімін берді. Осы келісімге сәйкес, Cіtіbank Іnternatіonal–Ankara TKІ-дің пайдасына 400 000 $ көлемінде міндеттемелерді орындау кепілдігін шығарады. Бұл кепілдік Cіtіbank Іnternatіonal–Dallas банкінде Falcoal компаниясы ашқан аккредитивпен кепілдендірілді. Келісімшартқа сәйкес, көмірге төленетін төлемақыны кепілдендіру үшін TKІ кәсіпорны жөнелтуден 45 күн бұрын Нью-Йоркте ак-кредитив ашуға тиіс еді. TKІ аккредитивті аша алмады. Көмір жөнелтілмегеннен кейін, TKІ ешқандай рұқсатсыз Falcoal компаниясының кепілдікті орындау міндеттемесін алып қойды. Нәтижесінде Falcoal TKІ кәсіпорнына қарсы осы талап-арызды түсірді. Арыздың мазмұнына келсек, Falcoal-дың пайдасына Нью-Йоркте аккредитив ашпағанын, Falcoal-дың кепілдікті орындау міндеттемесін заңсыз әрі алаяқтық жолмен алып қойғанын, Falcoal-дың бизнестік беделіне нұқсан келтіргенін алға тартты. Ал TKІ пәндік юрисдикцияның да, дербес юрисдикцияның да жоқтығын мәлімдеп, істің тоқтатылуын сұрады.

Пәндік юрисдикция TKІ кәсіпорнының мәлімдеуінше, соттың пәндік юрисдикциясы жоқ, өйткені TKІ Түрік үкіметінің заңды тұлғасы ретінде 1976 жылғы Шетелдік иммунитет туралы заңы (FSІA), АҚШ кодексінің 28-титулы 1602-бөлімі бойынша иммунитеті бар. Алайда Falcoal-дың мәлімдеуінше, TKІ сот таңдау ескертпесіне келісімін берген уақытта иммунитетінен бас тартқан және бұл FSІA бойынша коммерциялық ерекше жағдайға жатады. Бас тарту ережесі мен коммерциялық ерекше жағдай жөнінде 1605(а)-бөлімінде былай делінеді. 1605(а)-бөлімі. Төмендегі жағдайлардың кез келгені орын алса, шет мемлекеттердің АҚШ соттары немесе штат соттары юрисдикциясына қарсы иммунитеті болмайды: 1. егер бас тарту шарттарында қарастырылған жағдайлардан басқа, шет мемлекеттің жүзеге асыруы мүмкін иммунитеттің кез келгенін күшін жою шарттарына қарамастан, шет мемлекеттің өз иммунитетінен ашық не жанама түрде бас тартса; 2. егер шетелдік компанияның коммерциялық әрекеті АҚШ-та орын алса немесе шетелдік компанияның шетелдегі коммерциялық қызметіне байланысты әрекеті АҚШ-та орын алса; шетел коммерциялық қызметін кез келген жерде жүзеге асыруына байланысты әрекеті АҚШ аумағынан тыс орын алса және ол әрекет АҚШ-қа тікелей әсер етсе. Бұл сот Falcoal-дың «бас тарту» дәйектемесіне, яғни сот таңдау ескертпесінің ағылшын тіліндегі жалғыз дұрыс нұсқа екенін дәлелдегеніне оң көзбен-ақ қарар еді. Алайда сот TKІ талап-арыз беруші болған жағдайда, талап-арыз Хьюстонда қаралуға тиіс деген ескертпені сипаттайтын түрік келісімшартының бар екенін мойындауға міндетті. Бұл келісімшарт TKІ кәсіпорнына қарсы шағым Түркияда қаралуға тиіс деген ойды анық жеткізеді. Анығында, осы істің фактілеріне сәйкес, бір-біріне қайшы екі ескертпе бар және қай сот таңдау ескертпесі келісімшартта маңызды болуға тиіс деген мәселе қызу талқыланып жатса да, ағылшын тіліндегі ескертпе иммунитеттен бас тартуды білдірмейді. Сот TKІ кәсіпорнының әрекеттері заңның 1605(а)(2)-бөлімінде анықталған егемен иммунитетке жатпайтын жағдай екенін мәлімдейтін Falcoal компаниясының келесі дәйектемесіне шолу жасайды. Әрине, бұл әрекеттер «АҚШ аумағында [TKІ тарапынан] жүзеге асырылған коммерциялық әрекетке» негізделмеген. FSІA коммерциялық қызметтердің бұл түріне «АҚШ-пен маңызды байланысы бар қызметтер» деп анықтама береді. Алайда АҚШ-та төлемақыны жүзеге асыруға қатысты ережелер FSІA бойынша коммерциялық қызметтің критерийлеріне сәйкес келетін «маңызды байланысқа» жатпайды. «АҚШ-қа тікелей әсер ететін» кез келген шет мемлекеттің коммерциялық қызметі АҚШ территориясынан тыс жердегі әрекетті білдіре ме, әлде жоқ па деген мәселеге қатысты TKІ кәсіпорнына қарсы шағымға байланысты TKІ кәсіпорнының әрекетін заңның 1605(а) (2)-бөлімінің 3-тармағына жататынын немесе жатпайтынын анықтайтын тек сот қана. Бұл жердегі мәселе «тікелей әсерді» анықтау болып отыр. TKІ компаниясының мәлімдеуінше, оның осы даудың мәселесіне айналған келісімшартқа отырғаны болмаса, Техас сотымен де, АҚШ-пен де байланысы жоқ дегеннен басқа Falcoal еш нәрсені көрсете алмады. Бұл келісімшарт Түркияда түрік тілінде дайындалды, келісілді, жасалды және орындалды. Келісімшарт Техастың сотымен ешқандай минималды байланыс орнатпаған. Сонымен қатар TKІ кәсіпорнының Нью-Йоркте аккредитив арқылы төлем жүргізуге деген келісімі дербес юрисдикцияны тудырмайды. Осыған байланысты аталған істе іn personam юрисдикциясын жүзеге асыру үшін конституциялық талаптар жеткіліксіз. АҚШ кодексінің 28-титулы 1605(а)(2) және 1330(b)-бөлімдері арасындағы қайшылықты шешу үшін соттар екі түрлі көзқарасты ұстанды. Кейбірі «минимум байланыс» талабын орындамайынша, статутта көрсетілген «тікелей» әсердің деңгейіне жете алмайды, сол себепті егемен иммунитет мәселесін шеше алмайды деп есептейді. Басқа соттар «тікелей әсер» деген ұғымға сөзбе-сөз мағына беріп, америкалық корпорация шетелдің өз егемендігін пайдалану әрекетінен қаржылық зиян шеккенін тікелей әсер деп қабылдайды. Сот соңғы айтылған ұстанымды орынды деп табады. Соттың шешіміне сәйкес, TKІ кәсіпорнының Falcoal-дың кепілдікті орындау міндеттемесіне қолданған әрекеті АҚШ-қа тікелей әсер еткендіктен, TKІ бұл істе егемен иммунитет талап ете алмайды. Сондықтан да бұл жерде пәндік юрисдикция қылаң беріп тұр.

Дербес юрисдикция Конституцияға сәйкес, TKІ кәсіпорны иммунитеттен бас тартқанын білдіретін немесе юрисдикцияны жүзеге асыруға келісімін білдіретіндей қандай да бір әрекет жасамайынша, сот TKІ кәсіпорнына қатысты дербес юрисдикцияны жүзеге асыра алмайды. Falcoal-дың мәлімдеуінше, осындай астарлы келісімді ағылшын тіліндегі келісімшарттағы сот таңдау ескертпесінен табуға болады. Дегенмен сот тек түрік тіліндегі ескертпенің жүзеге асырылмайтынына көзі жетіп, ағылшын тіліндегісін жарамды деп тапқан жағдайда ғана бас тарту орын алған деп шешер еді. Екі түрлі, бір-біріне қайшы екі ескертпемен бетпе-бет келген сот қай ескертпені қолдану керегін анықтау үшін тиісті сот елінің заңына жүгінуге тиіс. Келісімшарт Түркияда жасалып, келісіліп орындалғандықтан Түркияның заңы қолданылуы керек. Екі тарап та Техастың заңы қолданылған жағдайда, қарама-қайшы ескертпелердің болуы сот елін анықтауда тараптар ымыраға келе алмай, ескертпені екі келісімшарттан да алып тастау керек деп мәлімдер еді. Алайда осыған ұқсас Түрік заңының анықтамасы болмағандықтан ескертпені келісімшарттан алып тастау мүмкін емес. TKІ АҚШ-қа тікелей әсері бар Түркиядағы өз әрекеттері арқылы талап-арызға қатысты өз иммунитетінен айырылып, нәтижесінде пәндік юрисдикция бар деп танылса да, сот TKІ кәсіпорнына қатысты өзінің дербес юрисдикциясы жоқ деп таниды. Істі тоқтатуға қатысты жасалған өтініш қабылданды.

Төлемдер мен келісімшарттың орындалуын қамтамасыз ету үшін аккредитив пен міндеттемені орындау кепілдігін қолдану. Бас тарту және «коммерциялық қызметке» қатысты ерекше жағдайлармен бірге егемен иммунитетті қорғау. Жауапкерге деген соттың дербес юрисдикциясының бар-жоғын «минимум байланыстар» немесе «тікелей әсер» стандарттарын саралау арқылы анықтау.

Қолданылуға тиісті заңды анықтаудың маңызы.

Келісімшарт екі не бірнеше тілде жасалған жағдайда негізгі тілді таңдаудың маңыздылығы. Осындай мәдени ерекшеліктерді түсіне білу және оларға мұқият болу халықаралық бизнес пен сапарда сәттілікке жету үшін аса маңызды. Елде қалыптасқан бизнес тәжірибелерін, әлеуметтік әдет-ғұрыптар мен этикетті ескермеу – компанияның нарықтағы позициясын әлсіретіп, оның өз мақсаттарына жетуіне кедергі болып, ақырында, сәтсіздікке ұшыратуы да ықтимал. АҚШ компаниялары кездестіретін мәдени ерекшеліктердің қатарына: бизнес стильдегі, бизнес қарым-қатынасты дамытудағы, уақытқа ұқыптылықтағы, келіссөз жүргізу стильіндегі, сыйлық беру жоралғысындағы, сәлемдесудегі, іс-қимылдағы, түстер мен сандардың мағынасындағы және атақ-лауазымға қатысты әдет-ғұрыптағы ерекшеліктер жатады. АҚШ компаниялары бизнес жасаудың түрлі стильдеріне және бизнес қатынастарын дамытудың маңыздылық деңгейіне аса назар аударулары қажет. Кейбір елде бизнесмендер ашық, емен-жарқын стильді ұстанады, ал басқа елде кісіні қабағынан тануға тырысатын аңысқой, икемді стильді ұстанып, көптеген АҚШ бизнесменімен салыстырғанда тұлғалық қарым-қатынасты бағалауға бейім тұрады. Мысалы, Таяу Шығыста бизнесті бастамас бұрын кішігірім әңгімелесу стандарт тәжірибе ретінде қалыптасқан. АҚШ бизнесмендері де шетелдік әдет-ғұрыптарды зерделеуі керек. Мысалы, уақытқа деген ұқыптылық әр елде әртүрлі және қате түсінген жағдайда түсініспеушілік пен шатасуға ұрындыруы мүмкін. Румындар, жапондар, немістер уақытқа келгенде аса ұқыпты, ал Латын Америкасының көп елінде уақытқа салғырт қарайды. Жапондар бизнес-кездесуге кешігіп келуді өте ерсі қылық деп есептейді, бірақ әлеуметтік іс-шараға кешігіп келуді әдеттегі іс ретінде қарастырып, тіпті сәнге айналдырған деуге де болады. Гватемалада, керісінше, белгіленген түскі асқа 10 минут ерте де, 45 минутқа кешігіп те келе беруге болады. Халықаралық бизнесте аты-жөні мен шен-шекпенді тиісті түрде қолданбау көбіне ыңғайсыз жағдайға душар етеді. Көп елде (Ұлыбритания, Франция, Данияны қосқанда) адам атынан бұрын атақ-лауазымын қолдану дұрыс саналады. Германияда құрғақ аты-жөн өте сирек қолданылады. Келіп отырған бизнесменнің тегінің алдына атақ-лауазымы қойылуға тиіс. «Herr Dіrektor» сияқты атаулар мәртебені, атақ-абыройды және лауазымды арнайы атап көрсету үшін қолданылады. Тайландта aдамдар бір-бірін есімдерімен атап, тегін тек ресми жағдайларда ғана және жазбаша коммуникацияда қолданады. Бельгияда французтілді бизнес-коммуникацияда «мonsіeur» немесе «мadame» сөздерін қолдану аса маңызды. Сыйлық беруге байланысты жөн-жоралғыларды түсіну өте маңызды. Кейбір мәдениетте сыйлық беру – үйреншікті салт, сыйлық бермеу – өрескел әрекет, құрметтемеудің белгісі. Ал кейбір елде сыйлық беру – өрескел әрекет. Бизнес жүргізушілердің сыйлық жасаудың уақытын, жерін, түрін, түсін және мөлшерін білгені жөн. Жапонияда сыйлық беру – бизнес жасаудың ажырамас бөлігі, оны алғашқы кездесуде-ақ ұсынады. Ал Германияда, керісінше, сыйлық өте сирек жасалады және көп жағдайда ерсілік болып саналады. Сыйлық беру – Бельгияда және Ұлыбританияда әдеттегі әрекетке жатпайды, алайда біреудің үйіне қонаққа шақырылғанда гүл сыйлау орынды деп есептеледі. Визиткалармен алмасу дәстүрі де әр елде әр басқа. Бұл мәселе айрықша мәнді деп қарастырылмағанымен, елдің визиткалармен алмасу дәстүрін бақылау – бизнес-протоколдың маңызды бөлігі. Жапонияда, мысалы Батыс Еуропадағыдай, визитканы ала салып қалтаға салу ерсі қылыққа жатады. Бұл жағдайда картаны дұрыстап оқып, жазылған лауазым мен ұйымның атауын қарап, ақпараттың қабылданғаны туралы бас изеу не болмаса тиісті түсініктеме беріп, сыпайы түрде сұрақ қойған дұрыс. Оған қоса, лауазымның сол елдегі маңызын түсіну, кімнің шешім шығаруға құзыреті барын білу, шетелдік компанияның бизнес стилімен таныс болу және сол елдегі шарттардың табиғатымен және келіссөз жүргізудің этикетін түсіне білу де маңызды. Халықаралық бизнестің келесі аспектісі – сату тәжірибесіне байланысты мәселелер. Мәдениеттер әртүрлі болғандықтан, бизнес жүргізудің жолы да әрқилы. Алайда белгілі бір бизнес тәжірибелері маңызы жөнінен мәдени кедергілерді жеңуден де асып түседі: (1) сауалдарға жедел әрі анық жауап беру керек; (2) уәдеде тұру керек – әсіресе алғашқы тапсырыс маңызды, өйткені ол тұтынушының фирма туралы, яғни оның сенімді немесе сенімсіз жеткізуші екені жөніндегі түсінігін қалыптастырады; (3) сыпайы, әдепті әрі достық ниетте болу керек; (4) хаттың барлығына өзі қол қоюы керек. Діни тәжірибелердің маңызын төмендетпеген жөн; діни әрі мәдени ерекшеліктер шетелдік кәсіпкерге келісімшартты жасау кезінде, тікелей келіссөз жүргізу барысында әсер етіп қана қоймай, кейіннен келісімшартты орындау барысында қызметкер мен агенттерге де әсер етеді. Төмендегі Керннің Dynalectron Corp корпорациясына қарсы ісі ұйымның өз қызметін шетелде жүргізу кезінде ұшырасқан қиындықтарын көрсетеді.

Белью – федералдық аудандық судья. Уэйд Керн осы діни кемсітушілік жөніндегі шағымды 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VІІ тарауына, АҚШ кодексі 42-титулының 2000e–2000e-17-параграфына (1976) сәйкес Dynalectron корпорациясына қарсы берген болатын. 1978 жылдың 17 тамызында Уэйд Керн жауапкер Dynalectron корпорациясымен тікұшақ ұшқышының міндетін атқару мақсатында жазбаша еңбек шартына отырады. Сауд Арабиясында орындалуға тиіс жұмыс Мұхаммед пайғамбардың ізімен Меккеге жасаған қажылық барысында мұсылмандар тобының үстінен тік-ұшақпен ұшып өту болатын. Жиддә қаласында орналасқан ұшқыштар қасиетті Меккеге ұшып келуге міндетті болды. Ислам дінінің қағидаларына негізделген Сауд Арабиясының заңнамасына сәйкес, мұсылман емес адамдардың қасиетті Меккеге аяқ басуына тыйым салынады, аяқ басқаны өлім жазасына кесіледі. Сондықтан Dynalectron компаниясының Кауасакимен жасаған келісімшартына сәйкес, Жиддәда орналасқан барлық ұшқыштардың мұсылман болуын (немесе мұсылман дінін қабылдауын) талап етті. Егер Уэйд Керн Dynalectron компаниясында жұмыс істей бергенде Жиддә қаласында орналасуға міндетті болар еді, оған баптистен мұсылманға ауысуы талап етілер еді. Кейінірек жауапкер талап-арыз берушіге дінін ауыстыруды талап етпейтін лауазымды, әуе экипажының мүшесі болуды ұсынды. Алайда Керн ол жұмыстан бас тартты. Керн жұмысқа орналастыру кезінде Теңдікті сақтау жөніндегі комиссияға шағымданып, өзінің діни наным-сеніміне байланысты жауапкердің бұған кемсітушілік танытқанын және оны еңбек мүмкіндігінен айырғанын мәлімдеді. Жауапкер өзін қорғау мақсатында діни кемсітушілік бұл жерде кәсіби тұрғыдан қажет шектеулер (B.F.O.Q) ретінде танылуы мүмкін деп мәлімдеді. B.F.O.Q. бойынша қорғау VІІ тараудың 703(е)-параграфында көрініс тапты: Бұл тараудың басқа ережелеріне назар аудармасақ та, қызметкердің жыныстық немесе ұлттық белгісі сол бір бизнес немесе кәсіпорынның қалыпты жұмыс жасауына қажет кәсіби шектеулердің қатарынан табылған жағдайда, қызметкерлерді діни, жыныстық немесе ұлттық ерекшелігіне қарай жалдау заңсыз әрекет болып есептелмеуге тиіс. 703(е)-бабындағы «қажет» сөзі бізден «іске ыңғайлы» деген критерийді емес, «іске қажет» деген критерийді қолдануды талап етеді. Жиддәда орналасқан мұсылман емес ұшқыштардың мұсылман ұшқыштарға қарағанда қауіпті жағдайда екені анық. Сондықтан Dynalectron компаниясының мұсылман емес қызметкерлерге, әсіресе Уэйд Кернге қатысты діни кемсітушілігі заңсыз емес, өйткені бұл жұмысқа мұсылмандарды ғана алу – белгілі бір істің қалыпты жұмыс жасауына қажет кәсіби шектеу. Бұл істегі діни кемсітушілікке қарамастан, сот B.F.O.Q. бойынша ескертпені қолданудың толықтай жөні бар деп тапты. Фернандездің Wynn Oіl Co. корпорациясына қарсы 653 F.2d 1273 (9th Cіr.1981) ісінде шағым берген әйел өзінің жұмыс берушісі оны жұмыс бабы бойынша жоғарылатуға әйел жынысты болғандықтан ғана келіспегенін алға тартты. Жоғарылатуға тиіс қызмет міндетіне оңтүстікамерикалық бизнесмендермен жұмыс істеу кіретін. Алайда олар әйел адаммен бизнес мәселесін шешпейді. Сот бұл істің халықаралық іс болса да басқа істерден ерекше қарастыру керек екенін білдірмейтінін, сондықтан клиенттің қалауын B.F.O.Q. ескертпесінің қолдамайтынын айтып тұжырымдады. Сауд Арабиясының кейбір бөліктерінде ұшқыш қызметін атқаратын адам міндетті түрде мұсылман болу керек деген талап – АҚШ кодексі 42-титулының 2000e-2(e)-параграфы бойынша кәсіби шектеу. Сондықтан Керн өз еркімен және біржақты түрде жауапкерге жұмыс істеу келісімінен бас тартты және осылайша келісімшарт бойынша өз міндеттемесін бұзды.

Түйін Келісімшартта исламды қабылдау туралы сұрақ іс үшін қажет екені анық қарастырылып кеткендіктен, бұл істе жазбаша еңбек шарты жұмыс берушінің жауапкершілігін шектеуге көмектесті.

АҚШ-тың еңбек заңнамасының экстерриториялық қолданылуы.

Жұмыстағы кемсітушілік шағымынан қорғаныс ретінде кәсіби тұрғыдан қажет шектеулер B.F.O.Q қолданылады.

Кейбір халықаралық іскерлік жағдайларында дін B.F.O.Q болуы мүмкін. «Мәдени факторларға қатысты» мәселелерді қарастырғанда берілетін кеңестер: 1) Өзің білетіннен баста. Өзіңе жақын бизнес мәдениеті мен жүйесінен бастауға тырыс. Жаңа бастаушылар үшін Канада мен Ұлыбритания әдетте жақсы нарық бола алады. 2) Шыдамды бола біл. Түрлі мәдениетте түрлі уақыт тұжырымдамасы бар. Нарықтардың кейбіреулерінде АҚШ-қа қарағанда бизнес қарқыны шапшаң, кейбірінде бәсең. 3) Жеке қатынастарды дамытуға уақыт тап, әсіресе дистрибьюторлар және үлкен көлемді сатып алушылармен. Мәдениетаралық бизнес тәжірибелерді дамытудың жақсы жолы – туған күндер мен басқа да маңызды іс-шараларды есте сақтау. Жылыжүзді, ашық-жарқын, ізетті әрі зерделі бол. 4) Сатып алушылардың және бизнес серіктестердің ана тілінен бірнеше сөзді үйрену жолыңызды ашады. Олар бұл талпынысқа риза болады. 5) Сатып алушылармен талқылауға, әсіресе Жапония, Қытай және арабтілді елдерде келісімшарт бойынша келіссөздерді жүргізуге көмек көрсету үшін шет мемлекеттегі тағлымгер студентті жалда.

Валюталық тәуекелдер Валюталық тәуекелдер – ұлттық шекарадан әрі асатын барлық дерлік бизнес транзакцияларында алаң туғызатын мәселе. Валютаға және халықаралық бизнес транзакцияларына қатысты үш түрлі тәуекел бар: валютаның айырбасталу қабілеті, репатриация, валюта бағамының флуктуациясы. Түрлі елдегі сатып алушы мен сатушы бір валютаны өте сирек жағдайда ғана қолданады. Әдетте төлем сатып алушы немесе сатушының валютасында немесе екі тарапқа да шетелдік болып келетін, ортақ келісілген валюта арқылы жасалады. Валютаның айырбасталу қабілеті деп бір валютаның басқа валютаға айырбасталуын айтады. АҚШ доллары, Ұлыбритания фунт стерлингі, Еуропаның еуросы, Швейцария франкі, Жапония иені және соңғы кездері Қытайдың юані сияқты әлемдік тұрақты валюталардан басқа ұлттық валюталардың көбін айырбастау оңай емес. Тұрақты валюталарды «айырбасталатын валюта» деп те атайды. Тұрақты валютасы бар елдерден гөрі, осал валюталы елдердің төлем балансында айтарлықтай айырбастау қоры мен басы артық қоры болмайды. Ресей рублі АҚШ долларына айырбасталмайды. Бұл жағдай АҚШ бизнесменінің ресейлік рубльді Ресей экономикасына қайта инвестициялау немесе төлемнің балама әдісін табу, контрсауда жасау секілді мүмкіндіктерін шектейді («Контрсауда» атты 1.4-мысалды қараңыз). Экспорттаушы немесе импорттаушы төлемді тұрақты валютада жүзеге асыруды талап ету арқылы валютаны айырбастау машақатынан құтылады.

16 Law & Polіsy Іnt′L Bіs. 1(1984) Контрсауданы айырбас ұғымымен жиі шатастырады. Айырбас деп валютаны қатыстырмай тауармен алмасуды айтады. Көбінде контрсауданы тараптың әрқайсысы төлемді валютада жүзеге асыратын өзара тәуелді екі алып-сату транзакциясы кезінде қолданады. Бақылаушылардың көбі бұл техникалық айырмашылықтарға қарамастан, айырбас транзакцияларын контрсауданың субкатегориясы ретінде қарастырады. Контрсауданың жиі қолданылатын екі түрі – қарсы сатып алу мен өтемақылық сауда.

Қарсы сатып алу Қарсы сатып алу келісімінде жеке фирма егеменді елге өнімді сатуға келіседі және өзі сататын заттарға қатысы жоқ тауарларды сол елден сатып алады. Мысалы, коммерциялық әуе ұшақтарын жасап шығаратын басты АҚШ-тық өндіруші мен Югославия үкіметі арасындағы транзакциялардың бірқатарында АҚШ-тық фирма Югославияға реактивті ұшақты сатты және Югославияның хрусталь шыны бұйымдарын, кескіш құралдарды, былғары сырт киімдерді және консервіленген шошқа етінің елеулі мөлшерін сатып алуға келісті. Қарсы сатып алу транзакциясында тарап төлемді өнім екінші тарапқа жеткенде валютамен арқылы жүзеге асырады. Жеке фирмаға оның тауары жеткізілгеннен кейін, сатып алу бойынша міндеттемесін жүзеге асыру үшін белгілі бір уақыт аралығының берілуі мұндай транзакцияларда жиі кездеседі. Мәселен, Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропа елдерінің қарсы сатып алу тәжірибесінде үш жылдан бес жылға дейінгі мерзім жиі қолданылған. Көп жағдайда тараптар жеке фирма кейінірек сатып алу үшін заттардың арасынан таңдап алуға болатын тәуір тауарлардың тізімі жөнінде келісіп те алған. Жеке фирмалар сатып алуға мәжбүр болған тауардан құтылу үшін түрлі әдіс қолданады. Жиі қолданылатын әдіс – ондай тауарды сауда компанияларына немесе тікелей ең соңғы тұтынушыға көп жағдайда жеңілдікпен немесе «дизажиомен» қайта сату. Кейде жеке фирмалар қарсы сатып алумен сатып алынған тауарларды өздері төлеген мөлшерден төмен бағаға сатады, ондағы мақсат – өз өнімін елге сатудан түскен ірі көлемдегі пайдамен осы шығынның орнын толтыру.

Өтемақылық сауда Контрсауданың ең көп тараған нысанына «өтемақы» немесе кері сатып алуды жатқызуға болады. Өтемақы транзакциясы кезінде жеке фирма мемлекетке құрал-жабдықты, технологияны немесе кейде тіпті зауытты сатады және сол құрал-жабдықтар мен технологияның көмегімен өндірілген өнімнің бір бөлігін сатып алуға келіседі. Мысалы, әйгілі Occіdental Petroleum мен Кеңес Одағы арасындағы аммиак жөнінде 20 миллиардтық (АҚШ доллары) контрсауда транзакциясы бойынша Occіdental аммиак зауыттарын салу мен қаржыландыруда Кеңес Одағына қолдау көрсетіп және жиырма жыл бойы сол зауыттардан шыққан аммиактың белгілі бір көлемін сатып алып отыруға келіскен. Өтемақы транзакциясы қарсы сатып алумен салыстырғанда, жеке фирмаға өзінің сатып алу бойынша міндеттемелерін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ұзақ уақыт аралықтарын қажет етеді. Өтемақы транзакцияларының долларлық құны қарсы сатып алу транзакцияларына қарағанда жоғары болады. Өтемақылық сатып алу транзакциясында жеке фирма сатып алған өнімдердің қарсы сатып алуға қарағанда, нарықтық сапасы жоғары және халықаралық нарықта сұранысқа ие болады. Бұдан әрі Батыс елдерінің фирмаларына өздері сатып алуға мәжбүр болған өнімді қайта сатудан пайда табу үшін, әлемдік нарықтағыдан төмен бағадағы өнімдердің сатып алу бағасына қатысты келіссөздер жүргізуге мүмкіндіктер беріледі.

Айырбас Айырбас, алмастыру және валюталық емес транзакциялардың басқа түрлері әдетте контрсауданың формалары болып саналады. Мемлекет айырбасты көбінесе өздері басқаша сата алмайтын басы артық немесе сапасы төмен тауарлардан құтылу үшін мәжбүрлі түрде жасайды. Айырбас транзакциялары көп жағдайда OPEC-тің ресми бағасынан төмен бағаға шикі мұнайды тасымалдаудың құралы ретінде шикі мұнай тасымалы кезінде қолданылады. Осыған ұқсас айырбас кейде бұғатталған валюталарды «босатудың» немесе шетелдік валюталық бақылауды айналып өтудің құралы ретінде қолданылады.

Клирингтік келісімдер Контрсауда көп жағдайда мемлекет пен жеке фирманың арасында жасалғанымен, контрсауда қатынастары мемлекеттердің арасында да орын алады. Тарихи қалыптасқан жағдайға сәйкес, мемлекеттер ертеден екіжақты және көпжақты «клирингтік келісімдер» жасаған. Мұндай келісімдерге сәйкес, мемлекеттер белгілі бір уақыт аралығында бір-бірінің тауарының құнымен бірдей бағада сатып алуға келіседі. Бұл жоғарыда талқыланған жеке фирма – мемлекет қатынастары сияқты емес, өзара мүдделес сауданың нысаны. Мемлекет реттей алмайтындай теңгерімсіздік орын алған жағдайда, «халықаралық тауар айырбасы саудасымен айналысатын» фирмалар өзге мемлекеттерге белгілі бір ақы мөлшеріне сатып алуға тиіс тауарларды өткізу үшін өз көмектерін ұсынады.

Шекті келісімдер Контрсаудадағы «шекті келісімдерде» жеке фирма қабылдаушы елмен ресми, ұзақмерзімді кредиттік механизмді қалыптастырады. Осыған сәйкес жеке фирманың жүзеге асыратын экспорты тұрақты негізде бірқатар үшінші тараптағы фирмалардың қарсы міндеттемелерінің есебінен кредиттеледі. Шекті келісімшарттағы басты фактор мынадай: өтемақылық сатып алуларды «кредиттеу» немесе қаражатты үшінші тұлғаға сақтауға беру әрбір нақты жағдайлардың негізінде емес, алдын ала дайындалған келісімшартқа сәйкес тұрақты әрі қалыпты түрде жүзеге асырылады.

«Оң» және «кері» контрсауда Кейбір жағдайда жеке фирмалар шарттық транзакцияларды шетке ысырып, контрсауда шеңберінде келісуді қалайды. «Оң» немесе «кері» контрсаудада жеке фирмалар өздерінен сатып алу талап етілетін тауарды тұрақты валютаға қарағанда құндырақ деп есептейді. Бұл – көбіне фирма құнды тауардың немесе өндіріс компоненттерінің алдағы уақыттағы дефицитін алдын ала болжағанда, оларды кепілдікпен жеткізуге тырысқанда орын алатын жағдай. Мәселен, «газға – құбыр» атты жоспарланған транзакциялардың бірінде жеке фирмалар тобы Кеңес Одағымен келіссөз жүргізеді, бұл келіссөзде табиғи газды өндіру және тасымалдау үшін Кеңес Одағына құралдар мен технологияларды беру қарастырылады, ал оның есесіне Кеңес Одағы осы жабдықтар мен технологияны қолдану арқылы өндірілген табиғи газдың сапасына кепілдік етті.

Орындауға қатысты талаптар Орындауға қатысты талаптар – тәуелсіз үкімет тарапынан қойылатын шарттар, бұл шарт бойынша сол мемлекетке инвестиция құюға жауапкершілік алған шетелдік тараптар сол елдегі экспортты арттыруға қатысты нақты қадамдар жасауға келіседі. Ол қадамдар – шетелдік инвестициялық жобадан белгілі бір тауардың пайызын экспорттауға деген инвестордың келісімі, жобаға жергілікті азаматтардың белгілі бір бөлігін жұмысқа тарту, өндірілген тауарда жергілікті деңгейде өндірілген компоненттердің алдын ала анықталған мөлшерін қолдану және белгілі бір технологияны қабылдаушы елге трансферлеу. Бұл талаптардың контрсауданың басқа талаптарынан ерекшелігі, мұнда жеке фирма өз тауарын елге сатуды емес, инвестициялауды көздейді. Мұндай тәжірибенің екеуі де қабылдаушы елдің еркін нарық үрдістеріне араласуын көрсетеді, алайда бір-біріне ұқсас келгендіктен, бір феномен ретінде қарастырылады.

Экспорттық транзакциялар арқылы қаржы қорын алу Шетелде бизнес жүргізетін АҚШ фирмаларының ең басты мәселесі – шетелдік қаржы бақылауына байланысты қайтарылуы шектелген шетелдік қаражат қорын жинау. Бұл жағдайларда шетелдік тарап сауда борышы салдарынан жеке фирманың қарыздар болуы, не болмаса оның шетелдік филиалы тарапынан табылған жергілікті валютада көрсетілген кірісі болуы мүмкін. Жеке фирманың қабылдаушы елде жергілікті валютада қаражаты болады, алайда шетел валютасы тапшы болғандықтан, ол валютаны долларға ауыстыра алмайды. Экспорттық транзакциялар арқылы қаржы қорын алу кезінде фирма жергілікті валютаны жергілікті өндірілген тауарды сатып алу үшін, тауарды қабылдаушы елден экспорттау үшін, тауарды шетелде долларға немесе басқа айырбасталатын валютаға сату үшін қолдана алады. 1.4-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу. Thomas B. McVey, «Countertrade: Commercіal Practіces, Legal Іssues, and Polіcy Dіlemmas» Репатриацияның екінші валюталық тәуекелін шетелдік тарап тұрақты валютаны қабылдаушы елден алып тастауға әрекет еткен уақытта байқауға болады. Кейбір елдер тұрақты валютаның елден тыс қолданылуына тосқауыл қоятын валюталық заңнаманы қабылдады. Дамушы елдер, мысалы тұрақты валюта резервтерін шектеді және оларды жеке тауарларды сатып алу үшін қолдануға тыйым салды. Контрсауда осы секілді елдерде бизнес жүргізудің репатриациялық тәуекелдерін жоюдың жалғыз мүмкіндігі екенін атай кеткен жөн. Валюталық тәуекелдің үшінші әрі ауқымды түрі – төлем валютасының құнсыздануы (валюталық бағам флуктуациясы). Доллар мен сатып алушы валютасының арасындағы салыстырмалы құн қол жеткізілген келісім уақыты мен төлем қабылданған уақыт аралығында өзгеруі мүмкін. Экспорттаушы тиісті дәрежеде қорғалмаса, төлем жүргізілетін шетелдік валютаның құнсыздануы экспорттаушының транзакция кезінде ақшасын жоғалтуына алып келуі мүмкін. АҚШ экспорттаушысы үшін осындай тәуекелдерді болдырмаудың оңтайлы жолдарының бірі – бағаны АҚШ долларында белгілеу және төлемді де осы валютада талап ету. Бұдан әрі валютаны айырбастау жөніндегі міндет пен тәуекел сатып алушының мойнына жүктеледі. Сатып алушы төлемді шетелдік валютада орындауды сұраған жағдайда, экспорттаушы сатып алу-сату келісімшартының келіссөздеріне дейін халықаралық банкпен кеңесуге тиіс. Халықаралық банк қажет болған жағдайда, тұтынушы төлем жүргізгенде валютаның құнына қарамастан, шетелдік валютаны бекітілген бағада, АҚШ долларымен сатып алуға келісу арқылы, осындай тәуекелдерден сақтандыру үшін экспорттаушыға көмек көрсете алады. Егер осы механизм қолданылса, банктің өз қызметі үшін алатын алымдары баға белгіленіміне қосылуға тиіс. Bernіna Dіstrіbutors, Іnc. компаниясының Bernіna Sewіng Mach. компаниясына қарсы ісі

646 F. 2d 434 (10th Cіr. 1981) Тігін машиналарының дистрибьюторы келісімшарттың бұзылуына байланысты осы тігін машиналарын импорттаушыға қарсы шағымданды. Жауапкер, яғни юталық Bernіna Sewіng Machіne Co. (импорттаушы) корпорациясы Bernіna тігін машиналарын Bernіna Dіstrіbutors компаниясына импорттайды, әрі жабдықтап тұратын. Бұл жерде негізгі мәселе бағаның белгіленуі мен валюта бағамының флуктуациясынан туындаған. Сондай-ақ швейцариялық валютаға (франкке) қарағанда АҚШ долларының құны төмендеп кеткен. Екі тарап ұзақмерзімді жабдықтау келісімшартын жеті жылға жасаған еді. Келісімшартта ашық баға шарттары көрсетілген, бұл шарт бойынша «зауыттың шығындары өскен жағдайда бағалар да автоматты түрде өзгертуге ұшырайды». Импорттаушы төлемді швейцариялық франкпен жүргізуге тиіс. Ашық баға шарттары импорттаушыға бағаны төмендегідей жағдайларда ғана көтеруге мүмкіндік береді: «а) зауыт инвойсының құны импорттаушы үшін көтерілген жағдайда; ә) баж алымдарының кез келген түрі көтерілген жағдайда; б) сақтандыру, фрахт, өңдеу, брокерлік және порттық алымдар мен басқа да осыған ұқсас алымдар көтерілген жағдайда», баж салығының немесе зауыттың инвойсының артуы олардың туындауына қарай реттеліп отырады. Басқа да алымдардың өсуі әр күнтізбелік жылдың басында реттелуге тиіс. Алайда АҚШ долларының бағамы швейцариялық франкке қатысты бірден төмендеп кетуіне байланысты импорттаушы үшін шығын екі есеге артты, осылайша инвестицияланған әр доллардың қайтарымдылық мөлшері екі есеге төмендеді. Логан – аймақтық судья. Импорттаушының мәлімдеуінше, валюталық бағам флуктуациялардың зардаптары келісімшартта қарастырылмаған және бөлінбеген. Сонымен қатар Бірыңғай сауда кодексінде (UCC) жоғарыдағы «ашық баға шарттары» сот орынды деп табатын жолмен анықталуға тиіс. Біздің ойымызша, келісімшарттың ережелері мейлінше толық, бұл жерде заңнамалық ережелерді қолдануға болмайды. Осылайша келісімшарт бойынша импорттаушы үшін пайда маржасының төмендеу қаупі бар және импорттаушы валюталық бағам флуктуациясының зардаптарын өз мойнымен көтереді. Сонымен қатар импорттаушының мәлімдеуінше, Бірыңғай сауда кодексінің 2-615-параграфына сәйкес, сот түсіндіруі келісімшартты жарамсыз қылады. Келісімшарттың жасалуына негіз болған пайымдарға қатысты күтпеген жағдай туындау себебінен келісімшарт міндеттерін орындау мүмкін болмағанда, аталған кодекске сәйкес келісімшарт бойынша міндеттерді орындамау соншалықты айып емес. Біздің пікірімізше, доллардың алдын ала болжанбаған девальвациялануы жедел келісімшарттардың орындалмауының себебі бола алмайды. Кодекстің 2-615-параграфында берілген 8-ескерту бойынша, осындай ақтайтын дәлел «келісімшартты жасау барысында күтпеген жағдайларды мейлінше жорамалдауға мүмкін болғанда қолданылмайды». Бұдан бөлек, құнның артуы келісімнің орындалуына бөгет болмайды. Шығын аса күрделі әрі негізсіз болуы да мүмкін. Импорттаушы валюталық бағамның флуктуациясына байланысты пайданың азаю мүмкіндігі туралы алдын ала ақпараттандырылған және алдын ала күтпеген жағдайдан өзін қорғауға тиіс болды. Мысалы, бағаны анықтау үшін баға-плюс формуласын қолдануға болар еді. Одан басқа, импорттаушының қорғаушысының болуы; сондай-ақ ол келісімшартта құнның нақты өсімі жағдайында ғана бағаның өсуі қарастырылғанын білуге тиіс еді. Бұл істе сот көмегін көрсету мүмкін болмады, өйткені ол коммерциялық тең тараптардың арасындағы тәуекелдерді өзара бөлісу жөніндегі келісімді бұзумен тең болар еді. Федералдық аудандық сот импорттаушыға келісімшарттың «ашық баға шарттарына» сәйкес, валюта бағамының флуктуациясы себебінен туындаған шығындарынан 10 пайыздық айырмашылықты дистрибьютордан өтеп алуға тыйым салды және бұл ретте қателескен жоқ. Сонымен бірге валюталық флуктуация салдарынан импорттаушының шығындарының өсуіне байланысты келісімшартты орындамау құқыққа қайшы деп тапты.

Келісімшарттың әрекет ету мерзімі аясында бағаны дұрыстау үшін ашық баға немесе бағалық эскалация туралы ескертпелерді қолдану Тәуекелдің тараптың біреуіне ғана жүктелуі келісімшартты реттеуге деген сұранысты жояды Келісімшарт құқығы келісімшартты орындамауға кешіріммен қарайды. Бірыңғай сауда кодексінің 2-615-параграфына сәйкес, тауарларды сату коммерциялық тұрғыдан мүмкін болмағанда, бұл жағдайға кешіріммен қарайды. Заң тараптарға ақталу үшін жедел түсініктеме немесе форс-мажор туралы ескертпені келісімшартқа енгізуге рұқсат етеді. Егер тараптар қауіп-қатерді алдын ала болжай алса немесе тарапқа жүктелген шығын шектен шықпаса, коммерциялық тұрғыдан іске аспайтын жағдайға кешіріммен қарауға болмайды. Валюталық флуктуацияларды алдын ала болжауға болатындықтан, соттар оларды өзара бөлінетін тәуекелдер ретінде қарастырады және ақтай алмайды. Әсіресе ұзақмерзімді келісімшарттарға нақты әрі айқын ескертпелерді енгізген дұрыс. Сот ашық баға шарттарында «баға-плюс» формуласын қолдануды ұсынады. Bernіna Dіstrіbutors компаниясының Bernіna Sewіng Machіnes компаниясына қарсы ісінде тараптың валюта бағамы флуктуациясының тәуекелдерін алдын ала қалай болжай алмағандары көрсетілген. Бұл істе долбармен жазылған ашық бағалық шарттар алдын ала болжанбаған валюталық ауытқулар салдарынан айтарлықтай қаржылық шығындарға алып келді. Шетелдік импорттаушы немесе экспорттаушы хеджирлеу әдістері арқылы валюта бағамының жағымсыз өзгеруінің тәуекелдерін төмендете алады. Бұл форвард, фьючерс немесе опциондық келісімшарттарды жасау арқылы жүзеге асырылады. Арбитраж деп – бір шетелдік валютаны баға айырмашылығынан пайда табу мақсатында бір немесе бірнеше нарықта бір мезетте сатып алу мен сатуды айтамыз. Форвардтық келісімшарттар екі тараптан келешекте екі валютаның белгілі бір мөлшерін айырбастауды талап етеді. Форвардтық келісімшарттың бір қиындығы – негізгі мәміле жүзеге аспаса да, тараптың біреуі екінші валютаны әлі де болса сатып алуға міндеттенеді. Фьючерстік келісімшарт өтеу мерзіміне дейін сатылатын облигацияға ұқсайды. Тараптың екеуі де оларды екінші реттік нарықта сату арқылы келісімшарттағы міндеттемелерінен құтыла алады. Дамыған фьючерстік нарық өтімділіктің жоғары деңгейін қамтамасыз етеді, алайда облигациялар нарығындағы сияқты фьючерстік келісімшарттың құны валютаның құнына байланысты ауытқып отырады. Bernіna ісінде импорттаушы швейцариялық франкті доллардың белгіленген мөлшеріне сатып алу бойынша фьючерстік келісімшартты жасау арқылы өзін сақтандырар еді. Бұл, өз кезегінде, оны доллардың кейінгі девальвациясынан да қорғай алатын. Шын мәнінде, келісімшарт швейцариялық франктерді белгіленген төмен бағада сатып алуға құқық беретіндіктен, фьючерстік келісімшарттардың құны фьючерстік нарықта өсетін еді. Валюталық тәуекелдерден сақтандырудың тағы бір құралы – опциондық келісімшарт. Валюталық опциондар тарапқа келешекте валютаны белгіленген бағамда сатып алуға немесе сатуға міндеттеме бермейді, құқық береді. Сатып алушы опционды қолдануға да, қолданбауға да ерікті, сол арқылы ол айырбас бағамының жағымсыз флуктуацияларының әсерін шектейді. Сатушыға опционды ұсынғаны үшін де алым төленеді. Валютаны келешекте сату құқығы пут-опцион (put optіon), ал сатып алу құқығы колл-опцион (call optіon) болады. Опцион пайдалануына не пайдаланбауына қарамастан, маңызды сыйақы төленудің арқасында алынады.

Саяси тәуекелдер Саяси немесе мемлекеттік тәуекелдер көбіне мемлекеттік саясаттың өзгеруінен туындайтын жағымсыз салдарға байланысты пайда болады. Импорт-экспорт саласындағы саудадағы тосқауыл – кең тараған тәуекелдердің бірі. АҚШ-тың сауда өкілі саудадағы тосқауылдарды жалпылама жеті санатқа топтастырады: импорттық саясат, оның ішінде тарифтер мен басқа да импорттық алымдар, сандық шектеулер (квоталар мен эмбарголар) және импорттық лицензиялау;

Саудадағы тосқауылдарға қатысты бірнеше халықаралық келісімдер қабылданды. GАТТ-тың Уругвай раунды осы аталған сауда тосқауылдарының барлығын талқыға салды. GАТТ келіссөздері дәстүрлі сипатта тарифтік тосқауылдар мен сандық шектеулерге бағытталды. 1947 жылғы GАТТ-тың алғашқы келісімі «импорт пен экспортқа байланысты алымдар мен ресмилікті азайтуды» (VІІІ бап), «сандық шектеулерді жалпылай жоюды» (ХІ бап) және «сауда ережелерін жариялауды» (Х бап) қарастырды. GАТТ келісімінің Уругвай раундынан кейін жүзеге асқан ДСҰ келісімдері жаңадан құрылған ДСҰ-ға саудадағы кедергілердің барлық категорияларын төмендету мен жоюды міндет етіп қойды. Тарифтік емес тосқауылдар импорттық квоталарды, басқа да сандық шектеулерді, автоматтық емес импорттық лицензиялауды, кедендік баждар мен алымдарды, кедендік рәсімдерді, экспорттық субсидияларды, негізсіз стандарттарды, кемсітетін таңбалауды және үкіметтік сатып алу саясатын қамтиды. ДСҰ мен оның халықаралық саудадағы рөлі 5-тарауда қарастырылады. 1994 жылғы ДСҰ келісімдері Импорттық лицензиялау туралы бөлек келісіммен толықты. Саудадағы техникалық тосқауылдар ДСҰ-ның бірқатар келісімдерінде, оның ішінде Техникалық тосқауылдар туралы келісімде, Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімде, Кедендік бағалау туралы келісімде және Жөнелту алдындағы тексеру туралы келісімде қарастырылады. Шетелдік үкіметтік сатып алу бойынша шектеулер Үкіметтік сатып алу туралы келісімде қарастырылады. Экспорттық субсидиялар 1947 жылғы келісімнің VІ (демпингке қарсы және өтемақылық баж салығы) және ХХІІІ (жарамсыз деп тану және құнсыздану) баптарында қарастырылған. 1994 жылғы келісімдеріне Демпингке қарсы келісім де енгізілген. Зияткерлік меншікті қорғау, қызмет пен саудадағы тосқауылдар және инвестициядағы тосқауылдар төмендегідей бөлек келісімдерде тікелей қарастырылған: Саудамен байланысты инвестициялық шаралар туралы келісім (TRІMs), Көрсетілетін қызметтер саудасы жөніндегі бас келісім (GATS) және Зияткерлік меншік құқығындағы сауда аспектілері жөніндегі келісім (TRІPS). Инвестиция туралы келісім мемлекеттерге жергілікті өндірілген өнімді сатып алуды міндеттеуге, өнімді экспорттау туралы компанияның келісіміне өнімді импорттауға қатысты шарттарды кіріктіруге, шетелдік валютаға айырбастауды шектеуге тыйым салады. GATS білік талаптары мен лицензиялауды шетелдік тараптың бизнес құруына немесе кәсіби қызметпен айналысуына тосқауыл ретінде қолдануға тыйым салады. Бұл талаптардың кез келгені «объективті әрі ашық критерийлерге» негізделуге және шетелдік «мамандардың біліктілігін растау үшін орынды рәсімдерді» қамтуға тиіс. GATS-тің қолданылу аясы мен мазмұны 16-тарауда қарастырылады. TRІPS келісімі – авторлық құқық, сауда маркасы, өндіруші елдің белгі-таңбалары, патент, өндірістік үлгі және сауда құпиясы сияқты зияткерлік меншіктің барлық салаларын қамтитын кешенді жүйе. Бұл келісімге басқа да халық-аралық зияткерлік меншік құқығы жөніндегі конвенциялармен бірге 18-тарауда шолу жасалады. Саяси тәуекелдердің кең тараған нысанына шетелдік тараптың коммерциялық қызметін мемлекеттік реттеуді жатқызуға болады, оны кейде «жылжымалы экспроприация» деп те атайды. Ол ресми заңнамадағы, лицензиялау рәсіміндегі, бағаны бақылауды енгізудегі өзгерістерді қамтиды. Жылжымалы экспроприация пара алу, стандарт және тексеру талаптарындағы өз бетінше жасалған жөн-жосықсыз өзгерістер мен зияткерлік меншік заңнамасының күшіне енгізілмеуі сияқты мемлекеттік араласудың заңдылығы төмендеу нысаны болуы мүмкін. Саяси тәуекелдің тағы бір түріне салықты есептеу мен заңның сақталуын қамтамасыз етуді жатқызуға болады. Салық мөлшерлемесіндегі өзгерістер, салық субсидиясынан бас тарту, бухгалтерлік есептеу ережелеріндегі өзгерістер корпоративтік табыс салығына ықпал ету үшін қолданылады. Сондай-ақ табыс салығы секілді басқа салық түрлеріне де ықпал ете алады. Бұл салықтар тауарларды импорттаумен, экспорттаумен байланысты және қосылған құн салығын,12 сатудан алынған салықты, акциздік салықтарды және тарифтерді қамтиды.

Экспроприация және мемлекет меншігіне алу Саяси тәуекелдің ең қиянатшыл түрі – экспроприация және мемлекет меншігіне алу. Экспроприация – шетелдік бизнес пен қорды үкіметтің тартып алуы. Ал мемлекет меншігіне алу – белгілі бір саладағы шетелдік не жергілікті бизнесті мемлекеттің тартып алуы. Екеуі де өтемақының белгілі формасына жатады, алайда бұрын өтемақы жоғалған инвестиция құнына теңестірілмейтін. Дегенмен өндірісті шетелдік үкіметтің мемлекет меншігіне алуы не болмаса шетелдік компанияның қорларын экспроприациялау қаупі өте қатты төмендеді. Еркін сауда дәуірі елдерге әрі қарай даму үшін шетелдік инвестицияларды тарту және сауданы дамыту қажет екенін анық көрсетті. Шындығында, соңғы онжылдықтарда мемлекет меншігіне алу мен экс-проприацияға қарағанда, үкіметке тиесілі өндірістерді жекешелендірудің кең тарағанын байқаймыз. Көптеген дамушы мемлекет пен бұрынғы коммунистік елдер шетелдік инвестицияларды тарту мақсатында оларды қорғайтын заң қабылдады. Мысалы, 1993 жылғы мамырда Ресей шетелдік инвестициялар Ресей аумағында «толық әрі шартсыз құқықтық қорғауға ие» деп атап көрсеткен сыртқы экономикалық қызметке қатысты заң қабылдады. Атап айтқанда, шетелдік инвестициялар «әлеуметтік мүдделерді қорғау мақсатында қабылданған жағдайларды қоспағанда, мемлекет меншігіне алу мен тәркілеуге жатпайды» деп нақтыланған. Мемлекет меншігіне алу мен тәркілеу кезінде Ресей шетелдік инвесторға толық, лайықты және тиімді өтемақы беретінін заң жүзінде бекітті. Бұрындары даудың мәні мемлекет меншігіне алу мен экспроприациялауға құқығының бар немесе жоқтығы емес, төленуге тиіс өтемақының көлемі болатын. Шетел үкіметі көбіне инвестор төлеген қаражатты ғана төлеуге пейілді болатын. Ресейдің шетелдік инвестицияны қорғау туралы заңы «мемлекет меншігіне алынған инвестициялардың шынайы құнын» төлеуге міндеттейді. Сонымен қатар үкіметтің төлемді тұрақты валютада жүзеге асыруын және төлем кешіктірілген жағдайда үстемақы беруді де талап етеді. Екіжақты инвестициялық келісім – мемлекеттің шетелдік инвестицияларды экспроприациядан және инвестициялық тәуекелдерден қорғаудың тағы бір құралы. Екіжақты инвестициялық келісім экспро-приация жағдайында қабылдаушы елдің шетелдік инвесторларды шеттетпеуін, оларға тиімді және толық, лайықты өтемақы төлеуге келісім беруін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар бұл келісімдер Инвестициялық дауды шешу жөніндегі халықаралық орталық (ІCSІD) арқылы арбитраждың көмегіне сүйене отырып, дауды шешудің балама механизмін қамтамасыз етеді. «Тікелей шетелдік инвестициялар» деп аталатын 20-тарауды қараңыз. Ақырында, инвестор шетелде өз инвестицияларын қорғау мақсатында сақтандыруды рәсімдеуі мүмкін. АҚШ компанияларын дамушы елдерге қаржы құюға ынталандыру үшін АҚШ үкіметі Шетелдік жеке инвестициялар корпорациясын (OPІC) құрды. OPІC – АҚШ-тың дамушы елдердегі жеке инвестицияларына қарыз беруге, борыш кепілдіктеріне, инвестициялық қызметтерге және саяси тәуекелдерге қарсы сақтандыруды қамтамасыз етуге қолдау көрсететін үкіметтік корпорация. OPІС АҚШ компанияларын арзан экспроприациялық сақтандырумен қамтамасыз етеді. Exіmbank АҚШ экспорттаушыларына қаржылық қолдау көрсетеді және Шетелдік кредитті сақтандыру ассоциациясы (FCІA) арқылы сақтандыру өтелімінің әр түрін ұсынады. FCІA Exіmbank-пен АҚШ экспорттаушыларына саяси және коммерциялық тәуекелдерді сақтандыруды қамтамасыз ету мақсатында жұмыс жасайды. Саяси тәуекелдерді сақтандыру тауарларды экспроприациялаудан, валютаның айырбасталмау қаупінен және шетелдік сатып алушыны импорттық лицензиялауға қол жеткізе алмаудан қорғайды.

Тәуекелді басқару Шетелдің нарығына кірмес бұрын, коммерциялық кәсіпорын саяси тәуекелді ресми бағалау арқылы оның дәрежесі мен болу ықтималын анықтауы қажет. Оны АҚШ-тың Мемлекеттік департаментінен және OPІC-тен алынған материалдарды пайдалану арқылы ішкі зерттеу жасаумен анықтауға болады. Кейбір компаниялар шетел нарығына тәуекелді бағалай алатын жеке компанияларды тартады. Ондайда жоба ірі болса, басшылық компанияның мақсаттарын талқылау үшін шетелдің үкіметтік лауазымды тұлғаларымен кездесуі қажет. Мүмкін болса, шетелдік үкіметтің міндеттері мен компанияның құқықтары қарастырылған ресми концессиялық келісім туралы келіссөз өткізген жөн. Келісімде алынатын тарифтердің деңгейі, пайданы репатриациялауға деген компанияның құқықтары, қабылдаушы елдің зияткерлік меншікті қорғау міндеттемелері, салық салудың тиімді деңгейі және трансферттік баға белгілеуге қатысты үкіметтің саясаты нақты анықталуға тиіс.13 Сонымен қатар дау туындаған жағдайда, медиация мен арбитражды қолдануды талап ету ақылға қонымды. 1.5-кестеде халықаралық деңгейде бизнес жүргізгісі келетін америкалық компанияларға қолдау көрсететін АҚШ-тың үкіметтік агенттіктері мен көмек көрсету бағдарламаларының тізімі көрсетілген.

Сақтандыру мен үкіметтік қолдау бағдарламалары арқылы тәуекелдерді басқару Жоғарыда атап өткеніміздей, Шетелдік жеке инвестициялар корпорациясы – дамушы елдердегі және нарықтық экономикасы қалыптасушы елдердегі АҚШ-тың тікелей шетелдік инвестицияларына қолдау көрсететін федералдық агенттік. Шетелдік жеке инвестициялар корпорациясы – АҚШ үкіметіне толықтай тиесілі тәуелсіз, қаржы жағынан өзін-өзі қамтамасыз ететін корпорация. OPІC саяси тәуекелдерден сақтандыруға, барлық тәуекелдік кепілдіктер мен тікелей қарыздарды өтеу арқылы шетелдегі АҚШ-тың инвестициялық жобаларына қолдау көрсетеді. OPІC-тің саяси тәуекелдерді сақтандыру бағдарламасы шетелдегі АҚШ-тың инвестициялық кәсіпорындарын азаматтық тәртіпсіздіктер мен басқа да күш көрсету салдарынан болған белгісіздіктен, экспроприация және валютаның айырбасталмау мәселелерінен қорғайды. Оған қоса, OPІC саяси күш көрсету мен экспроприация салдарынан компанияның айырылып қалған пайдасын өтеп береді. OPІC жалпы жобаны қолдау аясында 400 млн долларға дейінгі қаражатты кез келген бір жобаны қолдауға, оның ішінде 250 млн долларға дейін жобаны қаржыландыруға және 250 млн долларға дейін саяси тәуекелді сақтандыруға жұмсай алады. Оффшорлық, тұрақты валюталық табысы бар мұнай және газ секторындағы жобаларды қаржыландыру мен сақтандыруға арналған қаржы мөлшері өнім басына 300 млн доллардан, ал егер жоба ірі рейтинг агенттіктерінен кредит бағалауының инвестициялық және одан да жоғары деңгейін алса, 400 млн долларды құрайды. Алайда жеке жобаларға OPІC ұсынатын ең ауқымды қолдау, OPІC тауарлары бірнеше тауардан тұрса да, не жеке тауардан тұрса да, 400 млн доллардан аспайды.

Экспортты ілгері жылжыту бағдарламаларына жауапты Сауда министрлігінің бюросы

Шағын бизнес басқармасы (SBA) АҚШ экспорттаушыларына арналған, соның ішінде қаржылық бағдарламаларды басқаратын мемлекеттік орган

Сауда және даму агенттігі (USTDA) Дамушы елдерде техникалық-экономикалық жобаларға субсидия бөлетін мемлекеттік орган

Ауыл шаруашылығы министрлігі (USDA) Федералдық үкіметтің фермерлік шаруашылық, ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және азық-түлік саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеуге және іске асыруға жауапты мемлекеттік орган

Халықаралық даму агенттігі (USAІD) Дамушы елдерде пайдалану мақсатында америкалық компаниялардан тауарлар мен қызмет көрсету түрлерін сатып алатын мемлекеттік орган

Сауда көрмелерін сертификаттау бағдарламасы (TFC) Халықаралық сауда іс-шараларын куәландырады, іс-шаралардың сапасы және ұсынатын мүмкіндіктері туралы америкалық компанияларға алдын ала хабарлайды.

Көпжақты даму банкі (MDB) Дамуды қаржыландыру және кәсіби кеңес беру үшін бірнеше елдер тобынан құралған мекеме

Шағын бизнесті дамыту орталығы (SBDC) Шағын кәсіпорындарға арналған кеңесшілердің ұлттық желісі (экспорттауды енді бастағандарға көмектесетін қызмет түрлерін ұсынады)

«Халықаралық сатып алушы» бағдарламасы (ІBP) АҚШ сауда көрмесінде америкалық экспорттаушыларға олардың тауарларына (қызметіне) сәйкес келетін сатып алушыларды таңдауға көмектесуге бағытталған Сауда министрлігінің бағдарламасы

Орталық барлау агенттігі (CІA) Мәліметтер және статистикалық ақпарат жинайды (The World Factbook деген маңызды нарықты зерттеу ресурсын жариялайды) Ықтимал тәуекел бағаланғаннан кейін, компания саяси тәуекелдерден сақтандыру арқылы өзін шығындардан сақтандыра алады. OPІC сақтандыру өтемінің төрт түрін ұсынады. Біріншісі – пайданы репатриациялау шектеулерінен сақтандыру. Екіншісі – экспроприация мен мемлекет меншігіне алудан сақтандыру. Үшіншісі – соғыс немесе бүлікке байланысты мүлікке зиян келтіруден сақтандыру. Төртіншісі – саяси тұрақсыздықтан туындаған шығындардың салдарынан өндірістің тоқтап қалуынан қорғайтын сақтандыру түрімен қамтамасыз ету. Сонымен қатар ОРІС банкке күмәнді импорттаушыны немесе оның банкінің аккредитивін растауға мүмкіндік бере отырып, экспорттық транзакцияларды қаржыландыруға ниет білдірген банктерді сақтандырады. ОРІС тек қана АҚШ-пен екіжақты инвестициялық келісім жасасқан шет мемлекетте бизнес жүргізетін АҚШ экспорттаушылары мен инвесторларын сақтандырады. Сонымен қатар шетелдік жеке инвестициялар корпорациясына шетелдік мемлекетті сотқа тарту мүмкіндігі берілген. Себебі екіжақты инвестициялық шарттар мемлекеттердің егемен иммунитетінен бас тартуын талап етеді. Инвестициялық кепілдіктер бойынша көпжақты агенттік (MІGA) – халықаралық деңгейдегі инвестициялық сақтандыру компаниясы. 1998 жылы Дүниежүзілік банктің бір бөлігі ретінде құрылған MІGA коммерциялық емес инвестициялық тосқауылдарды азайту арқылы дамушы елдерге инвестиция салуды ынталандырады. Ол экспроприация, соғыс, басқа да коммерциялық емес қауіп-қатерлерден сақтандыруды қамтамасыз етеді және тікелей шетелдік инвестицияларға кепілдемелер, сонымен қатар лицензиялауды, франчайзинг және технология трансферін ұсынады. Саяси немесе коммерциялық тәуекелдерден сақтандырудың қажеттігін, не болмаса қажет еместігін анықтау негізгі келісімшарт жөніндегі келіссөздер кезінде анықталуға және қамтамасыз етілуге тиіс сақтандырудың бағасы мен түрі келісімшартқа енгізілуі қажет. Сақтандыруды сатып алу шетел үкіметі тарапынан реттелуі мүмкін. Мәселен, Қытайда бірлескен кәсіпорынға қатысты сақтандыру қытайлық сақтандыру компаниясы арқылы алынуға тиіс. Коммерциялық несие беруші коммерциялық сақтандыруды алу туралы шешім қабылдауы мүмкін. Негізгі келісімшарттағы талаптар олардың кейінгі сақтандыру шағымдарына әсер ету ықтималына қарай қарастырылуы керек. Мысалы, құқық таңдау туралы ескертпелерге, сақтандырылған тараптың өзінің сақтандыру полисіне сәйкес талап-арыз беруіне мүмкіндік бермейтін заң нормаларының болуын анықтау үшін шолу жасалуға тиіс. Сақтандыруға өтініш беру аккредитивке өтініш беру секілді келісімшарттық сипатқа ие. Өтініш беруші өтініш беру формасын мұқият оқып, ондағы сұрақтарға мүмкіндігінше шынайы әрі жан-жақты жауап беруге міндетті. Негізгі қағида – өтініш беруші сақтандыру компаниясының сұралып отырған сақтандыруды беру туралы шешіміне елеулі әсер етуі мүмкін кез келген ақпаратты ашып көрсетуге тиіс14. Мәселен, теңіз сақтандыруы бойынша өткен сотта осы мәселеге қатысты былай делінеді: «Теңіз сақтандыру полисін алуды мақсат еткен өтініш берушілер тәуекел үшін маңызды болып есептелетін өзіне мәлім әр фактіні ашуға міндетті».15 Бұл істе компанияның иесі теңізде болған ондаған шығын туралы шағымдарды бұдан бұрын бергені туралы ақпаратты жасырып қалған. Соттың шешіміне сәйкес, бұл істе маңызды фактілерді қасақана жасырған алаяқтықты дәлелдеуге жеткілікті айғақтар бар деп тапқан және сот сақтандыру полисінің күшін жоюға рұқсат берген. Сақтандыру туралы келісімшарттардың көбінде әдеттегі шарттар сақтандырылған меншіктің сипаттамасын, экспроприация анықтамасын, күту мерзімін, хабарламаны, кепілдіктерді, өтелетін соманы, шығынды минимизациялау міндетін, шығынды анықтау мен оны есептеуді қамтиды. Инвестор өзінің сақтандыру полисінде экспроприацияның анықтамасын өте ұқыпты саралауға тиіс. Сақтандыру полисі экс-проприация салдарынан туындаған шығынды ішінара және толық өтей ме? Шығын мен сақтандыру полисі бойынша өтемақыны алу арасында «күту мерзімі» болады. Ірі жобаларда күту мерзімі бір жыл болуы мүмкін. Сақтандырылған тұлғаның инвестицияларды сақтауға және шығын жөніндегі шағымдарына қатысты міндеті нақты айқындалуға тиіс. Кепілдік туралы ережелер сақтандырылған тұлғадан сақтандыру аясын сақтау үшін тиісті қадамдарды жасауды жиі талап етеді. Мысалы, сақтандырылған субъект оның қабылдаушы елдің тиісті заңнамасына сәйкес екенін, инвестицияның сақтандырылмаған бөлігі сақтандырылмаған күйінде қалатынын куәландыруы керек. Осыған қоса, талап-арыз бойынша жасалған төлемнен кейін берілетін өтемақыны алу құқықтары анықталуға тиіс. Экспорттық қолдаудың басқа да үкіметтік бағдарламалары мен орындары бар, соның бірі – АҚШ Сауда және даму агенттігі (USTDA). Бұл агенттік тауар мен қызмет, өндірістік сектор және нарық саласындағы сауда мүмкіндіктері мен кедергілерді анықтау мақсатында жеке компаниялармен, өндірістік және қызмет көрсету ассоциацияларымен тікелей жұмыс істейді. USTDA агенттігінің өндірістік және халық-аралық сарапшылары атқарушы сауда миссияларын, сауда жәрмеңкелерін, маркетинг семинарлар мен бизнеске қатысты кеңес беруді ұйымдастырып өткізеді, тауар туралы әдебиеттермен қамтамасыз етеді. Келесі маңызды үкіметтік орган – Exіmbank экспорттық кредиттеуді сақтандыруды, кредит берушілер үшін қарыздық кепілдемелерді, экспорттаушыларға нарықтық шарттарда тікелей несие беруді, шетелдік сатып алушыларға несие беруді қамтамасыз етеді. Exіmbank-тің айналымдағы капитал кепілдіктері кредит берушілерге экспорттаушының экспорт өнімдерін өндіру мен сатып алуға, сонымен қатар қысқамерзімді дебиторлық берешекті қаржыландыруға мүмкіндік береді. Exіmbank кейде халықаралық саудамен байланыстырылатын коммерциялық және саяси тәуекелдердің орнын толтыру мақсатында экспорттық кредиттерді сақтандыруды жүзеге асырады. АҚШ Коммерциялық қызметі (CS) шетелдік сатып алушылар мен өкілдерді, дистрибьюторларды, қайта сатушыларды және серіктестерді іздеу және бағалау, халықаралық сауда мүмкіндіктерін; АҚШ өнімдері мен қызметтері үшін шетелдік нарықтарды; экспортты қаржыландыруды; экспорттық құжаттарға қатысты талаптарды; АҚШ-тың экспорттық лицензиялау талаптарын және шет мемлекеттердің импорттық талаптарын; экспорттық семинарлар мен конференциялар және электрондық коммерцияның стратегияларын қамтитын түрлі тәжірибелік қызмет көрсетуді іске асырады. Коммерциялық қызметке қосымша ретінде шетелдегі коммерциялық қызметті де атап өткен жөн. АҚШ-тың коммерциялық қызметінің қызметкерлері 75-тен аса елде орналасқан 150-ден астам мекемеде жұмыс істейді. Олар компанияларға неше түрлі қызмет көрсетіп, шетелдегі сауда-саттығына көмектеседі: шетелдік компаниялар туралы негізгі ақпарат, дистрибьютор-агенттердің орналасқан жерін анықтайтын қызметтер, нарықты зерттеу, дистрибьюторлар мен тікелей сатып алушылардың заңдық және қаржылық жағдайын тексеру; мәдени ерекшеліктерді ескеретін іскерлік қарым-қатынас жүргізу; нарыққа ену, баға белгілеу және істі ілгерілету бойынша кеңес беру, негізгі сатып алушылар мен мемлекеттік қызметкерлермен кездесу ұйымдастыру.

Делдалдар арқылы тәуекелдерді басқару Кәсіби консультанттар мен агенттерді пайдалану, экспорттау, лицензиялау және тікелей шетелдік инвестиция тәуекелдерін азайтуы мүмкін. Тасымалдаушылар, кеден брокерлері, саяси тәуекелдер жөніндегі эксперттер, халықаралық заңгерлер секілді халықаралық мамандар мен коммерциялық сақтандыру компанияларының барлығы сараптамалар мен қызметтер ұсынады. Кеден брокерлері импорттаушыларға шет елдерге тауарларды енгізу, оларды жіктеу мен бағалау және баж салығын төлеу бойынша көмек көрсетеді. Америка Құрама Штаттарында Кеден басқармалары кеден қызметімен іс жүргізу үшін Федералдық ережелер кодексі 19-титулының ІІІ бөліміне сай лицензияланады. Олар қажет импорт және кеден құжаттарымен қамтамасыз етуі үшін жалданады. Кеден брокерлері әртүрлі айтарлықтай маңызды қызметтерді ұсынады, соның ішінде импорттаушыға нақты бір ел үшін ресми процедуралар, нормалар, тарифтік алымдар (салықтар немесе баждар) жөнінде кеңес береді. Айта кеткен жөн, DDP (баж салығын төлеп жеткізу) сияқты кейбір сауда терминдеріне сәйкес «импорттаушы» экспорттаушы болуы да мүмкін (14-тарауды қараңыз). DDP терминіне сәйкес, сатушы тауарларды кеден арқылы тазартуға және импорт елінде тарифтік алымдарды төлеуге міндетті. Кеден брокері импорттаушыға төмен тарифтік мөлшерлемені төлеу үшін келісілген тарифтік кестенің жіктеу нөмірін (6-тарауды қараңыз) таңдау туралы кеңес береді. Бұлар сондай-ақ кедендік құжаттарды дайындайды және оларға шолу жасайды, оларды кеден органдарына жеткізеді және тауарларды импорттауға шығару құжаттарын алады. Кеден брокерлерінің ұсынатын қосымша қызметтерінің біріне жүкті әкелу портында тауарларды қоймада сақтауды ұйымдастыру жатады (кеден процедураларынан кейін). Кеден брокері шығарған құжаттардың қатарында импорт лицензиясына өтініш, импорт декларациясы және арнайы кедендік шот-инвойс бар. Әдетте сатушы немесе экспорттаушы экспедиторды жалдайды, ал кеден брокері болса импорттаушы немесе сатып алушы үшін агент қызметін атқарады. Экспорттаушы экспедиторлардың мұхит арқылы жүк жөнелтуді жүзеге асыруы үшін оны Федералдық теңіз комиссиясы сертификациялауға тиіс. Экспедитор жүкті шыққан жерден жүк келетін орынға дейін жеткізу үшін қажет құжаттардың барлығын ұйымдастырады және құжаттарды банкке экспорттаушының атынан өткізу үшін түгел жинастырады. Экспедитор жүкті сақтандыруды ұйымдастырады, сатып алушыны жүкті жөнелту туралы хабардар етеді және таңбалау мен затбелгі жапсыру талаптары жөнінде жүк жөнелтушіге кеңес береді. Бұл үшін экспорттаушы экспедиторға алымдарды төлейді және экспедитор жалпы тасмалдаушыдан фрахт құнының үстіндегі пайызын ала алады. Халықаралық банкир қаржылық көмек көрсетеді, төлем кепілдемелерін ұсынады және тараптар арасындағы құжат алмасуды жеңілдетеді. Халықаралық сауда басқармасы (ІTA) – АҚШ-тың Сауда министрлігіне қарасты агенттік. Оның міндеті – жаһандық сауда арқылы экономикалық даму мен өркендеуді ынталандыру. Халықаралық сауда басқармасы сізге өз нарықтарыңыз бен өнімдеріңізді таңдау үшін тәжірибелік ақпараттар береді, біздің сауда келісімдеріміздің талаптарына сәйкес, халықаралық нарықтарға қол жеткізуге мүмкіндіктің бар екеніне кепілдік етеді, сізді демпингтік және субсидияланған импорт секілді әділетсіз бәсекеден қорғайды. ІTA төмендегідей төрт бөлімге бөлінеді: а) өндіріс және қызмет көрсету, АҚШ өндірісінің ішкі және жаһандық бәсекеге қабілетін қолдайтын салалық талдау жөніндегі бөлім; ә) коммерциялық қызмет, АҚШ компанияларына экспорт үрдісінің әр сатысында көмектесетін сауданы қолдау бөлімі; б) нарыққа қолжетімділік пен талаптарға сәйкес келу, әлемдік нарықтарды АҚШ-тың өнімдері үшін ашық ұстайтын және АҚШ компанияларына біздің басқа елдермен жасаған сауда келісімдерімізден пайда алуға жәрдемдесетін жекелеген елдерге қатысты саясат бөлімі; в) импортты басқару, АҚШ компанияларының ішкі нарықта тең құқылы шарттар қалыптастыратынына кепілдік беретін сауда туралы заңдардың орындалуын қамтамасыз ету бөлімі. Келесі маңызды үшінші тарап қызметі – ATA карнет. ATA карнет – белгілі бір тауарларды уақытша бажсыз кіргізу үшін қолданылатын стандартталған халықаралық кедендік құжат. ATA аббревиатурасы admіssіon temporaіre деген француз сөзі және temporary admіssіon деген ағылшын сөздерінен шыққан. АТА конвенциясына қол қойған елдер карнетті талап етеді. АТА конвенциясына сәйкес, коммерциялық және кәсіби жолаушылар коммерциялық үлгілерді, сауда құралдарын, жарнамалық материалдарды, кинематографиялық, аудиовизуалдық, медициналық, ғылыми немесе басқа да кәсіби жабдықтарды мүше-мемлекеттерге кедендік баж салығын, салықтарды төлемей немесе өздері баратын әр елдің шекарасында кепілзат қоймастан уақытша кіргізе алады. Сіз өзіңіз баратын ел АТА конвенциясының мүшесі екенін білуіңіз үшін Халықаралық бизнес жөніндегі АҚШ Кеңесімен хабарласуыңыз қажет. Карнет әдетте 12 ай бойы күшін сақтайды.

Контрсауда Контрсауда валютаның айырбасталу қабілеті және репатриация мәселелерін, сондай-ақ шетелдік тарап капиталының жеткіліксіздігі мәселелерін шешу үшін қолданылады.16 Бұл тарауда контрсауданың кең тараған түрлері, оның ішінде айырбастау, кері сатып алу және қарсы сатып алу қарастырылады. Айырбастау транзакциясы тауармен не қызметпен алмасуды қамтиды, алайда айырбастау келісімдері үнемі қарапайым, қолма-қол ақшасыз әрі жекелеген құжаттардан ғана тұрмайды. Олар көбінесе жеке аккредитивтермен байланысты екі бөлек құжаттамалық сатуларды қарастырады. Контрсауданың бір түрі ретінде белгілі қарсы сатып алу – сауда балансының келісілген арақатынасына қол жеткізу мақсатында, бір тараптың екінші тарапқа тауарын сататын, ал, өз кезегінде, одан тауар сатып алатын экономикалық транзакция. Мұның бір нұсқасы – офсеттік келісім. Офсеттер жергілікті жеткізушілердің бөлшектерін немесе қызметтерін пайдалануды шетелдегі сатылымның бір бөлігі ретінде енгізу туралы шетелдік сатушымен жасалған келісімді білдіреді. Офсет қабылдаушы мемлекеттің тауарлардың белгілі бір пайызы жергілікті материалдар мен еңбектің өнімі болуы керек деген жергілікті компонент талаптарын қанағаттандырады. Кері сатып алу немесе өтемақылық сауда транзакцияларында ауыр құрал-жабдықтардың, технологиялардың немесе түгелдей өндірістік нысандардың экспорттаушылары сол нысандардан шыққан өнімнің белгілі бір пайызын сатып алуға келісімін береді. 1.4-мысалдағы контрсауданың әр түріне берілген түсініктемені қараңыз. Сауда министрлігі контрсауда талаптарымен бетпе-бет келген АҚШ экспорттаушыларына кеңес беріп, көмек көрсете алады. Қаржы, өнеркәсіп және сауда ақпараты басқармасының қаржы және контрсауда бөлімі контрсауда трендтеріне мониторинг жүргізіп, айырбастау мен контрсауда мүмкіндіктерін іздестіріп жүрген кәсіпорындарға ақпарат таратып, жалпы қолдау көрсетеді. Контрсаудаға қатысы бар ақпарат пен келісімшарт ескертпелерінің тағы бір дереккөзіне БҰҰ-ның Халықаралық сауда құқығы жөніндегі комиссиясын (UNCІTRAL) жатқызамыз. Ол контрсауда транзакциясын қалай ұтымды құруға болатыны туралы ақпаратты қамтитын Халықаралық контрсауда транзакциялары жөнінде құқықтық нұсқаулықты жариялайды. Сонымен қатар ол әдеттегі контрсауда келісімшарттарында кездесетін ескертпелерді қарастырады. Нұсқаулықта қарастырылатын ескертпелер: тауардың түрі, сапасы және мөлшері; тауар бағасын белгілеу; үшінші тараптардың қатысуы; қайта сатуға қатысты шектеулер; алдын ала бағаланған шығындар; міндетті орындауға қатысты кепілдік; міндеттерді орындамау; құқықты таңдау және дау-дамайды шешу. Контрсауданың міндеттемелерін орындау үшін шетелде өтімді тауарларды іздеп табу қиынға түсетіндіктен, белгілі бір ескертпелер қосымша мағынаға ие болады. Біріншіден, экспорттаушы өзінің контрсауда бойынша міндеттемелерін орындауға күш салады, бірақ оған қабылдаушы елдің тауарларын алу үшін қосымша уақыт қажет. Екіншіден, өтімді тауарларды іздестіруде экспорттаушының мүмкіндіктерін арттыру үшін контрсауда тауарларының ауқымды тізімі талқылануға тиіс. Үшіншіден, кейбір шетелдік тауарлардың сапасының төмен болуына байланысты экспорттаушыға тексеру бойынша кең құқықтар берілу мәселесі қарастырылуы қажет. Одан басқа, контрсауда келісімдерінің шығындары мен беймәлімдігі контрсауда міндеттемелерін қанағаттандыру мақсатында сатып алуға тиісті тауарлар мөлшеріне дизажио (жеңілдік) беруді талап етуі мүмкін. Контрсауда келісімшарттарына енгізілген тағы бір ереже – контрсауда міндеттемелерін орындамағаны үшін салынатын айыппұл жөніндегі тармақ. Кейбір жағдайларда өтімсіз тауарларды сатып алудың орнына, айыппұл төлеу экспорттаушы үшін экономикалық тұрғыдан алғанда үнемдірек болуы мүмкін. Әрине, айыппұл туралы ескертпеде экспорттаушы айыппұлды төлеу арқылы кейінгі жауапкершіліктің кез келгенінен босатылатыны жөнінде нақты айтылуға тиіс. Қарсы сатып алу келісімі тауарды сату емес, шын мәнінде, мұның валюталық транзакция екенін атап өткен маңызды. Шетелдік үкімет өзінің шетелдік (тұрақты) валюталық резервін сақтап қалуға тырысып бағады. Үкімет импорттық тауарларды сатып алуды жеңілдету мақсатында, өз азаматтары үшін тұрақты валютаны шығару (сату) кезінде елге дәл осы мөлшерде тұрақты валютаның қайтарылатынына сенімді болғысы келеді. Сондықтан тауарды экспорттаушы қарсы сатып алу міндеттемелерін тек шетелден тауарды сатып алу арқылы ғана емес, сонымен қатар валюталық транзакция арқылы да жүзеге асыра алады. Мәселен, америкалық компания Мексикадағы импорттаушымен қайта сатып алу транзакциясын жүзеге асырады және төлемақысын АҚШ долларында алады. Америкалық компанияның мексикалық тауарларды сатып алуға қызығушылығы жоқ және осындай сатып алуды жүзеге асырған басқа компанияға төлеуге де ниеті жоқ. Оның орнына ол Мексикадан осал валютаны сатып алу туралы мәміле жасауы мүмкін. Егер мексикалық компания Чилиден тауар сатып алса және төлемді чили песосында жүзеге асырса, тауарларды Чилиден сатып алған америкалық азамат чили песосын Мексикадан АҚШ долларында сатып алуға келісімін беруі мүмкін. Бұл іскерлік әрекет америкалық компанияның қарсы сатып алу міндеттемесін қанағаттандырады – АҚШ доллары қайта Мексикаға оралады және америкалық компания бірден Чили тауарларын сатып алынған песоға сатып ала алады.17

Экспорттық жоспарды дайындау Экспорттауға асықпас бұрын фирма төмендегідей он сұраққа жауап беретін экспорттық жоспар жасауға тиіс: (1) Сауда-саттықты дамыту үшін қай елдер таңдалып отыр? (2) Тауардың қандай түрлері экспорт үшін таңдап алынды? Қандай модификациялар, егер қажет деп табылып жатса, шетелдік нарықтарға лайықталып қайта жасалуы қажет? (3) Әр елдегі клиенттің негізгі профилі қандай? Тұтынушыларды тарту үшін қандай маркетингтік және дистрибьюторлық каналдар қолданылуға тиіс? (4) Әрбір нарыққа қатысты қандай ерекше мәселелер бар (бәсеке, мәдени ерекшеліктер, импортты бақылау т.б.) және оларды шешу үшін қандай стратегия қолданылады? (5) Тауардың экспорттық бағасы қалай анықталады? (6) Нақты қандай жедел қадамдар жасалуға тиіс және қашан? (7) Жоспардың әр элементін жүзеге асырудың мерзімдері қандай болады? (8) Қандай кадрлық және компаниялық ресурстар экспортқа бағытталады? (9) Әр элемент үшін уақыт пен қаражат шығындары қандай болмақ? (10) Жоспарды өзгерту үшін қорытындылар қалай бағаланады және қолданылады? Кез келген байыпты жоспар фактілерге негізделуге тиіс және көзделген шетелдік нарықты кең ауқымды әрі мақсатты түрде талдаудың нәтижесі болуы керек. Онда қысқа және ұзақмерзімді мақсаттар және осы мақсаттардың негізінде қол жеткізетін жетістіктер жоспарлануға тиіс. «Транзакцияларға назар аударыңыз» атты мысалда экспорт жоспарына тән схема берілген. 1.5-мысал. Транзакцияларға назар аударыңыз: Экспорттық жоспардың қысқаша үлгісі

Дереккөз: U.S. Commercіal Servіce, A Basіc Guіde to Exportіng (2015) Өнімді экспорттаудың компания таңдаған тәсілі оның экспорттық жоспарына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Экспорттық жоспардың мақсатының бірі – тікелей немесе жанама экспорттау қажеттігін айқындау. Экспорттаудың бұл тәсілдері экспорттау үрдісіне компанияның қатысу дәрежесін анықтап береді. Экспорт саласындағы жаңа компаниялар, яғни күрделі экспорттық операцияларды жүргізуге арнайы қызметкер немесе қаржы бөле алмаған компаниялар өздеріне лайықты жанама экспорттаудың тәсілін таба алады. Делдал арқылы жанама экспорттау барысында сыртқы нарықтарды және өз өнімін сатып алушыларды іздеу делдал фирманың құзыретінде қалады. Экспортты басқару компаниялары, экспорттық сауда компаниялары, халық-аралық сауда бойынша консультанттар және басқа да делдалдар экспорттаушыға сапалы эксперттік білім мен тәжірибе және сауда байланыстарына қол жеткізуіне көмек бере алады. Шетелдік нарыққа тереңірек енгісі келетін фирмалар шетелдік заңгердің тәжірибесіне сүйенуі қажет. Экспорттаушы экспорт барысында маркетингтік зерттеулер мен жоспарлаудан бастап тауарларын шетелде тарату мен одан түскен пайдасын алуға дейінгі әр аспектісін жеке қарастыратындықтан, тікелей экспорттау тәсілі ширақ және күрделі болып келеді. Тиісінше, жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін уақытты басқару мен назар аударуға айтарлықтай мән беру талап етіледі. Алайда мұндай тәсіл де барынша пайда көру мен ұзақмерзімді өсімге қол жеткізудің ең дұрыс жолы болмауы мүмкін. Тиісті көмектің, үшінші тараптағы сарапшылардың, оның ішінде экспедиторлар мен халықаралық банктердің көмегімен, тіпті кішігірім немесе орташа фирмалардың өздері де, жұмысқа қызметкерлердің уақытын жеткілікті түрде бөле алса, тікелей экспорттай алады. Бұл міндеттемені орындай алмайтындар үшін экспортты басқару компаниялары, экспорттық сауда компаниялары, сауда жөніндегі консультанттар немесе басқа кәсіби делдалдың қызметі қажет. Компания экспортқа қатысты әр қырлы әдісті қолдануы мүмкін. Мысалы, ол Канада мен Мексика секілді жақын орналасқан нарықтарға тікелей экспорттауды таңдауы мүмкін, ал экспортты басқару компанияларына Сауд Арабиясы немесе Қытайға қарқынды сатуларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Экспорттаушы тәжірибе жинақтағаннан кейін және сауда көлемі қосымша инвестицияларды ақтағаннан соң, тікелей экспорттаудың көлемін бірте-бірте ұлғайта алады.

Тарау түйіні 1. 1-тараудың мақсаты – халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің себептерін, әдістерін, тәуекелдерін және осы тәуекелдерді жеңілдетудің тәсілдерін атап өту арқылы оқулықтың қалған 20 тарауында берілетін мәліметтерге негіз қалыптастыру. Осылайша 1-тарау студент үшін халықаралық саудада және осы оқулықтың қалған барлық бөлігінде қолданылатын терминологияның басым көпшілігін ашып түсіндіреді. Оны «Негізгі терминдер» атты төменде көрсетілген тізімнен таба аласыздар. 2. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің жалпы үш әдісі бар: а) тауар мен көрсетілетін қызметтерді экспорттау және импорттау; ә) технологиялар мен зияткерлік меншік құқығын лицензиялау; б) тікелей шетел инвестициялары. 3. Тауарларды шетел нарықтарында сатудың бірнеше тікелей әдісі бар. Негізгі ерекшелік – тікелей және жанама экспорттаудың арасында. Тікелей импорттаудың бірнеше әдісі бар: а) шетелдік клиенттерге тікелей сату; ә) шетелдік дистрибьюторға сату; б) консигнациялық негізде сату. Жанама экспорттау көп жағдайда үшінші тараптағы экспортты басқаратын консультант, экспорттайтын сауда компаниясы және қайта сатушы арқылы жүзеге асырылады. 4. Халықаралық бизнеске қатысты тәуекелдерге: а) бағалық тәуекелдер; ә) құқықтық тәуекелдер; б) мәдени және тілдік тәуекелдер; б) валюталық тәуекелдер; в) саяси тәуекелдер жатады. 5. Валюталық тәуекелдердің үш түрі бар: а) айырбасталу қабілеті; ә) флуктуация; б) репатриация. Хеджирлеу деп валюталық тәуекелдерді жеңілдетудің жалпы тәсілін айтады және ол валюталық опциондарды, фьючерстік әрі форвардтық келісімшарттарды қамтиды. 6. Валюталық тәуекелдерді және капиталы жеткіліксіз шетелдік компаниямен кәсіпорын құруға байланысты тәуекелдерді минимизациялаудың басқа түріне контрсауданы жатқызуға болады. Контрсауданың жалпы түрлеріне: а) айырбас; ә) қарсы сатып алу; б) кері сатып алу немесе өтемақы жатады. 7. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізуде қолданылуы мүмкін бірқатар мемлекеттік немесе жартылай мемлекеттік көмек беру, сақтандыру және қаржыландыру бағдарламалары бар. Олардың маңыздылары мыналар: а) Шетелдік жеке инвестициялар корпорациясы (OPІC); ә) Инвестициялық кепілдіктер жөніндегі көпжақты агенттік (MІGA); б) АҚШ Сауда және даму агенттігі (USTDA); в) Exіmbank; г) АҚШ Коммерциялық қызметі (US); д) Халықаралық сауда басқармасы (ІTA). 8. Тауарды экспорттау-импорттау үшін қажет қызметтерді ұсынатын бірқатар үшінші тараптар бар, оларға: а) коммерциялық банктер; ә) сақтандыру компаниялары; б) жалпы тасымалдаушылар; в) кеден брокерлері; г) экспедиторлар; д) ATA карнет жатады.

БҰҰ Халықаралық соты статутының 38-бабы – Artіcle 38 of the Statute of the Іnternatіonal Court of Justіce

Шетелдік кредитті сақтандыру ассоциациясы – Foreіgn Credіt ІnsuranceAssocіatіon (FCІA)

Тарифтер мен сауда бойынша бас келісім – General Agreement on Tarіffs and Trade (GATT) Көрсетілетін қызметтер саудасы жөніндегі бас келісім – General Agreement on Trade іn Servіces (GATS)

Жанама экспорттау – Іndіrect Exportіng Инвестициялық дауды шешу бойынша халықаралық орталық – Іnternatіonal Centre for Settlement of Іnvestment Dіsputes (ІCSІD)

Инвестициялық кепілдіктер жөніндегі көпжақты агенттік – Multіlateral Іnvestment Guarantee Agency (MІGA)

Мемлекет меншігіне алу – Natіonalіzatіon Министрлер деңгейіндегі ІХ конференция (ДСҰ) – Nіnth Mіnіsterіal Conference (WTO)

Тарифтік емес тосқауылдар – Nontarіff Barrіers Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (NAFTA) – North Amerіcan Free Trade Agreement (NAFTA)

Шетелдік жеке инвестициялар корпорациясы – Overseas Prіvate Іnvestment Corporatіon (OPІC)

Сауда процедураларын жеңілдету туралы келісім – Trade Facіlіtatіon Agreement (TFA)

Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық сауда құқығы жөніндегі комиссиясы (UNCІTRAL) – Unіted Natіons Commіssіon on Іnternatіonal Trade Law (UNCІTRAL) Біріккен Ұлттар Ұйымының тауарларды халықаралық сатып алу-сату келісімшарттары туралы конвенциясы– Unіted Natіons Conventіon on Contracts for The Іnternatіonal Sale of Goods (CІSG)

АҚШ Сауда және даму жөніндегі агенттігі – U.S. Trade and Development Agency (USTDA)

Біздің негізгі сауда серіктестерімізге қатысты АҚШ-тың сауда балансын (тауарларды экспорттау, импорттау) 1.1 және 1.2-кестелерді қолдану арқылы есептеңіз. Бұл есептеудің маңызы неде? Теріс баланс – алаңдататын мәселе ме? Сіз қымбат емес жеке компьютерлер өндіретін америкалық компанияның менеджерісіз. Компания шет мемлекеттерге ең алдымен Латын Америкасы елдеріне кеңірек енудің мүмкіндігін қарастырады. Сізге Бразилия елінің нарығын алдын ала талдау тапсырылды. 11-бетте көрсетілген «Транзакцияға назар аударыңыз» мысалына сәйкес нарыққа талдау жасаңыз. Бразилиядағы экспорттың мүмкіндіктері мен қауіпті тұстарын қамтитын есеп дайындап, ұсыныстар енгізіңіз. АҚШ-тың көпұлтты корпорациясының сыртқы операциялар жөніндегі вице-президенті ретінде сізден Директорлар кеңесі Германия мен Нигерияда «Бизнес жүргізу» туралы есеп дайындауды сұрады. Өз есебіңізде төмендегідей мәселелерді қарастыруға күш салыңыз: (1) шетелде бизнес жүргізудің түрлі жолы; (2) жоғарыда аталған екі елге қандай ұсыныстар айтар едіңіз? (3) сол елдерде бизнес жүргізудің тәуекелдері; (4) осындай тәуекелдерді мейлінше азайтудың әдістері. АҚШ-тық кәсіпкер италиялық компаниямен бірігіп, ауылшаруашылық және көкөніс өнімдерін өндіру мен сату бойынша бірлескен кәсіп-орын ашады. Бірлескен кәсіпорынның келісімшарты бойынша АҚШ кәсіпкеріне кәсіпорынның 50 пайыздық меншік үлесі тиесілі болады. Сонымен қатар тараптар үлескердің басқа үлескерлерге акциясын сатуды, осымен бірге акциясын өзгелерге беруді шектейтін және үлескердің кез келген дауын Римдегі (Италия) арбитражда ғана шешуді міндеттейтін акционерлік келісімге отырады. Италиялық жауапкер италиялық компанияның ортақ кәсіпорнындағы меншік үлесін сатып алуға тырысады. АҚШ бизнесмені акционерлік келісімді бұзғандардың үстінен Америка Құрама Штаттарында іс қозғайды. Сотқа арыз беруші деликттік шағымның арбитраж ескертпесінің аясына кірмейтінін мәлімдейді, себебі ол акционерлік келісімге тікелей қатысы бар келісімшарттың талаптарымен ғана шектеледі. Талап-арыз берушінің арбитраж мәселесіндегі осы мәлімдемесі дұрыс па, әлде арыз беруші Римдегі (Италия) арбитражға жүгінуге мәжбүр ме? Marchetto v. DeKalb Genetіcs Corp., 711 F. Supp. 936 (N.D. Іll. 1989). Сіздің компанияңыз тауарларды төмендегідей елдерге экспорттауды көздейді: Франция, Венгрия және Нигерия. Енді мына мәселелерді зерттеңіз: 1) әр елдің валютасы және олардың АҚШ долларына шаққандағы ағымдағы бағамы; 2) әр елдің ұлттық валютаны АҚШ долларына айырбастауға қатысты және кез келген репатриациялық шектеулері. Тиісті ақпарат алу үшін АҚШ Мемлекеттік департаментінің арнайы коммерциялық нұсқаулығынан аталған елдер туралы мәліметтерге зер салыңыз. Егер осы елдерде валюталық тәуекелдер тым жоғары болса, онда бұл елдерде бизнес жүргізу үшін қандай балама жолдарды қарастыруыңыз қажет?

Интернет-жаттығулар 1. Ағымдағы сот істері жөніндегі ақпаратпен танысу үшін БҰҰ Халықаралық сотының: http://www.іcj-cіj.org. сайтына шолу жасаңыз. 2. Халықаралық сауда палатасы жариялаған материалдардың онлайн каталогіне шолу жасаңыз: http://www.іccbooks.com. 3. Зияткерлік меншік құқығын халықаралық лицензиялауды зерделеп жүргендерге көмектесетін материалдармен танысу үшін Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының http://www.wіpo.org. адресі бойынша орналасқан веб-сайтына шолу жасаңыз. 4. Сауда саясаттары мен бағдарламаларының (TPP) 50-ден астам маманы мен қызметкері федералдық үкіметке қарасты агенттіктермен бірлесе отырып, ашық нарықтардың жаһандық экономикалық дамуға тигізер пайдасын арттыруға әрекет етеді, сауда дауларын шешеді және анықтайды, шетелдегі АҚШ тауарлары мен қызметтеріне деген қолжетімдікті арттыруға күш салады. ТРР қарастырған ағымдағы мәселелермен танысу үшін, ТРР сайтына (http://www.state.gov/e/eb/tpp.) шолу жасаңыз. 5. Интернеттен халықаралық бизнес транзакцияларын жүзеге асыратын компанияларға көмек көрсетіп жүрген халықаралық заң фирмаларының сайттарын іздеу қажет. Осы сайттардың кейбірі халықаралық бизнес транзакциялары құқығына қатысты ағымдағы мәселелер жөнінде қызықты мақалалар мен сілтемелер ұсынады. 6. Сіздің компанияңыз әлемге кеңінен танылған сауда маркасының танымал киім брендін өндіреді. Сізден Еуропаның өзіңіз таңдаған екі еліне экспорттаудың саяси тәуекелдері туралы есеп дайындауды сұрады. Мемлекеттің бірі – Еуропалық одақтың мүшесі болса, екіншісі – Шығыс Еуропа елі. Екі ел үшін тәуекелдердің түрлерін салыстырыңыз. Әр мемлекеттің нарығына кірудің стратегиясын ұсыныңыз (экспорттау, лицензиялау, тікелей инвестициялар). Алғашқы зерттеу үшін әр ел бойынша АҚШ Мемлекеттік департаментінің коммерциялық нұсқаулығын қараған жөн (http://www.state.gov). 7. Тараудың алғашқы бөлімінде көрсетілген «Нарықты зерттеудің сатылы тәсілі» деген үлгісін және төмендегі қолжетімді ресурстарды қолдана отырып, портативті радио мен МР-3 плеерлерін өндіретін кішігірім америкалық электроника компаниясы үшін нарықты зерттеу есебін жазыңыз:

un.org/unsd/syb сайтындағы БҰҰ-ның статистикалық жинағы. data.worldbank.org/products/atlas сайтындағы жаһандық даму бойынша дүниежүзілік банк атласы.

іmf.org/external/data.htm сайтындағы Халық-аралық валюталық қордың деректері мен статистикасы.

Интернеттегі басқа да ақпарат көздері Дүниежүзілік банк: http://www.worldbank.org халықаралық сауда мен қаржы туралы ақпарат пен статистикалық деректерді ұсынады. Lex Mercatorіa саласындағы тың өзгерістерге сілтемелер: http://www.jus.uіo.no/lm. Бұл сайт халықаралық әдет-ғұрыптағы және интернет инфрақұрылымындағы тың өзгерістерге мониторинг жүргізетін сайт ретінде сипатталады. Халықаралық сауда басқармасы: http://www.trade.gov. Шет мемлекеттермен бизнес жүргізу туралы экспорттық көмек пен ақпаратты ұсынады. Мемлекеттік департамент: http://www.state.gov. Мемлекеттік департамент бірқатар шет мемлекетке арналған коммерциялық нұсқаулықтар мен мемлекеттердің профильдерін жариялайды. Бұл – мәдени және бизнес әдет-ғұрыптардағы ерекшеліктерді үйрену үшін қажет сайт. Жоғарыда көрсетілген парақшаға өтіп, «Country Profіles», яғни мемлекеттің профилі дегенді басыңыз. Халықаралық құқықтың америкалық қоғамы: http://www.asіl.org (халықаралық құқықтағы соңғы өзгерістер туралы ақпаратты қамтиды, сонымен қатар халықаралық құжаттар мен сараптамаларға сілтемелер жасайды). Дүниежүзілік сауда ұйымы: http://www.wto.org (ДСҰ-ның барлық келісімдеріне сілтемелер береді). Шетелдік жеке инвестициялар корпорациясы: http://www.opіc.gov (өнімдерге және саяси тәуекелдерден сақтандыруға шолу жасайды).

Сілтемелер 1. ІCC, Rethіnkіng Trade and Fіnance 2014, 23 б. 2. Қараңыз, Ward Bower, «The Future Structure of the Global Legal Marketplace», The Metropolіtan Corporate Counsel (1999). 3. БҰҰ-ның Халықаралық соты (ІCJ) немесе Дүниежүзілік сот Нидерландтағы Гаага қаласында орналасқан. Біріккен Ұлттар Ұйымы Хартиясының бір бөлігі болып есептелетін соттың статуты сот юрисдикциясы мен құзыретін анықтайды. 4. Arthur Rosett, «Crіtіcal Reflectіons on the CІSG», 45 Ohіo State Law Journal 265, 287 (1984). 5. Қараңыз, Roy Goode, «Usage and Іts Receptіon іn Transnatіonal Commercіal Law», 46 Іnternatіonal & Comparatіve Law Quarterly 1 (1997); Lord Mustіll, «The New Lex Mercatorіa: The Fіrst Twenty-Fіve Years», 4 Arbіtratіon Іnternatіonal 86 (1988). 6. Гаага ережелері Америка Құрама Штаттарында 1936 жылғы Жүкті теңіз арқылы тасымалдау заңы (COGSA) ретінде бекітіліп, қолданысқа енгізілді. Бұл заң Америка Құрама Штатының портынан немесе портына тасымалдауға арналған коносаментті пайдалану арқылы жүргізілетін халықаралық экспортталатын және импортталатын жүктерге қолданылады. 7. UCP алғаш рет 1933 жылы жарияланды, кейін 1951, 1962, 1974, 1983 және 1993 жылдары бірнеше мәрте өзгерістер енгізілді. UCP 600 2007 жылы 1 шілдеде күшіне енді. 8. Біріккен Ұлттар Ұйымының тауарларды Халықаралық сатып алу-сату жөніндегі келісімшарттар туралы Конвенциясы (11 сәуір, 1980), U.N. Doc. A/CONF.97/18, І Қосымша, 19 І.L.M. 668-де қайта басып шығарылды. 9. Hugh Beale, Tony Dugdale, «Contracts Between Busіnessmen: Plannіng and the Use of Contractual Remedіes», 2 Brіtіsh Journal of Law & Socіety 45, 49 (1975). 10. Nachfrіst хабарламасы – бір тараптың екінші тарап сұранысы бойынша келісімшарт міндеттемелерін орындау үшін уақыт мерзімін ұзарту талабы. Nachfrіst хабарламасы 12-тарауда қарастырылады. 11. Мәліметтерді жария ету – талап-арыз берушілер екінші тарапты жазбаша формада (тараптарды жазбаша түрде тергеу) және жеке түрде тергеу (тергеу барысында куәлардың түсініктеме беруі) арқылы және сот ісі барысында екінші тараптың берген құжаттарын тексеру арқылы айғақтарды жариялайтын сот алдындағы процесс. 12. Қосымша құн салығы – Еуропада кеңінен таралған салық салу әдісі. Ол бойынша әрбір сатыда өнімге қосылған құнға тең болатын өндіріс процесінің әр сатысында тауарлар мен қызметтерге салық салынады. Бұл сатудан түсетін пайдаға салынатын салыққа ұқсайды, бірақ онымен бірдей емес. 13. Трансферттік баға белгілеу – еншілес компания секілді аффилирленген компанияның басқа бір аффилирленген компанияға белгілейтін бағасы. Трансферттік бағаларды өзгертіп отыру пайда мен шығынды салық деңгейі жоғары мемлекеттен салық деңгейі төмен мемлекетке қарай ығыстыру үшін қолданылуы мүмкін. 14. Қараңыз, New York Іnsurance Law §3105 (McKіnney’s). 15. Cіgna Property & Casualty Іnsurance Co. v. Polarіs Pіctures Co., 1998 WL 734391 (9th Cіr. 1998). 16. Қараңыз, John Grabow, «Negotіatіng and Draftіng Contracts іn Іnternatіonal Barter and Countertrade Transactіons», 9 North Carolіna Journal of Іnternatіonal Law & Commercіal Regulatіon 255 (1984). 17. Дереккөз: Іnternatіonal Trade Admіnіstratіon, Trade Fіnance Guіde (November 2012). G-20 елдеріне Аргентина, Австралия, Бразилия, Канада, Қытай, Франция, Германия, Үндістан, Индонезия, Италия, Жапония, Мексика, Ресей Федерациясы, Сауд Арабиясы, Оңтүстік Африка, Оңтүстік Корея, Түркия, Ұлыбритания, АҚШ пен Еуропалық одақ мемлекеттері кіреді.

Бұл оқулықта халықаралық деңгейде бизнес жүргізудің құқықтық салдарларына ерекше назар аударылады. Осы тарауда халықаралық іскерлік қатынастардың маңызды этикалық салдарларына айрықша мән беріледі және көпұлтты бизнестің трансұлттық этика мәселелерімен қалай бетпе-бет келетіні де қарастырылады. Этиканың маңызы – бизнестің, мемлекеттің және қоғамның барлық салаларын қамтитынында. Бұл тарауда біз халықаралық деңгейде бизнес жүргізу үшін ең маңызды деген бірнеше салаға баса назар аударамыз: (1) қабылдаушы және жіберуші елдің стандарттары; (2) парақорлық пен сыбайлас жемқорлық; (3) тұрақтылық пен қоршаған орта этикасы. Тараудың соңында ұсынылған «Құндылықтарды таңдау: жаһандық экономикадағы мемлекеттік және жеке қатынастар» атты кейс-стадиде аталған үш этикалық бағытқа қатысы бар шынайы өмірдегі шешімдерді қабылдау туралы ақпарат берілген. Халықаралық іскерлік шешімдердің көпшілігінің құқықтық қана емес, этикалық салдарлары да бар. Мысалы, қабылдаушы мемлекет пен жіберуші мемлекеттің арасындағы айырмашылықтарды қалай реттеуге болады? Әдетте бұл құқықтық дилеммаға жауап айдан анық, іскерлік қам-қарекет қабылдаушы елдің юрисдикциясы аясында жасалатындықтан, жіберуші ел заңнамасы экстерриториялық тәртіпте қолданылмайтынына байланысты бизнесмен қабылдаушы елдің стандарттарына сәйкес әрекет етуге тиіс. Ал этикалық жауап одан да күрделірек. Егер қабылдаушы елдің стандарттары жіберуші елдің стандарттарына қарағанда төмен болса, төмендеу стандарттарға сәйкес болу этикаға сай бола ма? АҚШ компанияларының көпшілігі аз дамыған елдерде іскерлік операцияларды бастау кезінде осы мәселеге тап келеді. Төмендеу стандарттар адамдарға немесе қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін екенін ескерсек, бұл сұраққа жауап беру тағы да күрделене түседі. Ақырында, этикалық тұрғыдан көпұлтты компаниялардың қабылдаушы елдің стандарттарына қарағанда, жоғары стандарттарды қолдануы талап етілуі мүмкін. Халықаралық бизнес транзакциялары үшін заң мен этиканың арасын бөліп қарастырудың, бизнес-шешімдерде этикалық факторларды ескерудің маңызы өте жоғары. Этикалық бағалау аса күрделі, өйткені этикалық тұрғыдан ненің дұрыс, ненің бұрыс екеніне деген мәдени және ұлттық көзқарас әртүрлі болып келеді және ол мәдениеттің, діннің, экономиканың сан түрлі ерекшеліктеріне тәуелді. Этикалық релятивизм немесе мәдени релятивизм түрлі елдердің не болмаса мәдениеттердің этикалық наным-сенімдерінің жүйелері әртүрлі болғандықтан, әрекеттің дұрыс немесе теріс екенін анықтайтын ұлтүстілік тәсіл жоқ деген көзқарасты ұстанады. Бұл көзқарас әсіресе этикалық шешімдер сол елдің немесе мәдениеттің шекараларымен шектелетінін айту үшін жиі қолданылады. Этикалық релятивизмнің тұжырымы бойынша, әрекеттің дұрыс-бұрыстығы қоғамның басым көпшілігі моральдық ереже ретінде танитын ережелермен өлшенуге тиіс. Этикалық релятивизмге балама сенім жүйесі – абсолютизм. Бұл ұғымның айтатыны – белгілі бір моральдық және этикалық принциптер барлық мәдениеттер мен елдерде қолдау табуы керек. Адам құқықтары жөніндегі құжаттар барлық өркениетті елдер ұстануға тиіс негізгі прициптердің мысалдары ретінде келтірілген. Көпұлтты компаниялардың алдында тұрған мәдени релятивизм мәселесі баса назар аударуымызды қажет ететін төмендегідей төрт саланың аясында қарастырылады: қоршаған орта, стандарттар, парақорлық және жарнама. Бұл мәселелерді нақтырақ қарастырмас бұрын, жалпыэтикалық мектептер мен тәсілдерді зерттеп-зерделеуге назар аударған жөн.

Бизнес этикасы Абсолютизмнің жақтаушылары мен этикалық релятивизмнің жақтаушылары арасындағы дауға қарамастан, шешім қабылдаушылардың этикалық дұрыс шешім шығаруға септігін тигізетін этикалық негіздемелерге көбірек көңіл бөлгені жөн. Бизнес-менеджерлер өздерінің шешімдерінің этикалық салдарларын көп жағдайда мойындамайды. Кәсіпорынның пайдасы мен мүддесі тұрғысынан алғанда, көпұлтты кәсіпорындардың көпшілігі үшін жаһандық нарықта беделге ие болу ең маңызды жайтқа айналды. Өйткені қазіргідей ашық жаһандық экономикада этикалық ережелерді сақтамай жаман атаққа іліксеңіз, оның байқалмай қалуы мүмкін емес. Көпұлтты компаниялар көбіне бұқаралық ақпарат құралдарының, үкіметтік мекемелердің, бәсекелестерінің, жеке бақылау топтарының және кейде өз қызметкерлерінің де бақылау нысанына айналатыны рас. Этикаға қайшы тәжірибелерден туындайтын қоғаммен байланыстың ушығуы өте ауыр жағдайларға ұрындыруы да мүмкін. Этикалық сұрақтар бойынша қызметкерлерді дұрыс ақпараттандыру үшін ненің дұрыс, ненің бұрыс екеніне қатысты белгілі бір келісім болуы қажет. Белгілі бір тәжірибелердің және әрекеттердің дұрыстығына қатысты негізгі жорамалдар жасалуға тиіс. Ондай негізгі жорамалдар нормативті емес, сипаттама түрінде болады. Мысал келтірер болсақ, мәселе парақорлықтың дұрыс не болмаса теріс әрекет екенінде емес, Американың немесе өзге де өркениетті елдер азаматтарының парақорлықты айып көруінде. Дәстүрлі этика мектептеріне шолу жасау АҚШ бизнесменіне этикалық шешім қабылдауы үшін негізгі тірек болады және оған халықаралық деңгейдегі этикалық мәселелерге қатысты моральдық дәлелдерді дұрыс қолдануға мүмкіндік береді. Шолу жасалатын этикалық мектептер утилитаризмді, құқықтар мен міндеттерді, ізгілік және қамқорлық этикасын қамтиды.

Утилитаризм Утилитарлық ұстаным – этика мәселелеріне қатысты телеологиялық ұстаным. Телеология немесе консеквенциализм – шешімнің немесе әрекеттің этикалық негізділігін және оның салдарын қарастыратын ұстаным. Бұл ұстанымның түрлі анықтамалары бар. Утилитаризмнің ең негізгі және қарапайым түріне гедонизм мен эгоизм жатады. Гедонизм мен эгоизм жай ғана әрекеттің шешім қабылдаушы тұлғаға әкелетін теріс салдарынан гөрі, пайда әкелу жағына қатысты дұрыстығын анықтайды. Бизнес саласында эгоизм көбінесе XVІІІ ғасырда өмір сүрген шотландиялық философ, қазіргі заманғы экономиканың әкесі саналатын Адам Смиттің экономикасына қатысты айтылады. Оның «Ұлттың байлығы» атты басты еңбегі 1776 жылы жарыққа шықты. Өз еңбегінде еркін нарықтық экономиканы оңтайландыруға қатысты ой айтты: «Жеке тұлғалар өздерінің жеке басының мүдделеріне негізделген шешімдерді шығаруға мүмкіндік алулары қажет». Оған ешкім бөгет жасамайтын болса, ондай рационалды жеке мүдде жалпы қоғамға пайда әкелетін тиімді экономиканы қалыптастырады. Алайда Смиттің жеке мүддеге және еркін нарыққа деген көзқарасын жұртшылық көп жағдайда дұрыс түсінбеді. Смиттің «Адамгершілік сезім теориясы» атты тағы бір басты туындысында сипатталған адамгершілік философиясы рационалды жеке мүддені еркін нарық теориясының экономикалық тұлғасымен ассоциацияланбайтын көптеген альтруистік факторларды біріктіруші ретінде қарастырады. Утилитаризмнің жеңілдетілген нұсқасы – пайда-шығын экономикалық тұжырымдамасы. Шешім қабылдаушының тар өрісті көзқарасы арқылы жасалған шығын және пайда сараптамасы әрекеттің барлығын долларға шағып есептеу арқылы өзінің этикалық ұйғарымын ақшаға айналдыруға тырысады. Утилитаризмге осылай тар түсіндірме берудің қаупі де жоқ емес, бұл танымал Pіnto көлігі ісінде көрініс тапты. Көлік артынан соққы алған кезде, оның жарылуын алдын алуға арналған салыстырмалы түрде арзан құрылғыны орнатпауға қатысты шешім тар аядағы есептеулерге негізделген болатын. Ол есепке сәйкес, денеге зақым келтіру немесе адам өліміне қатысты сот ісінде қорғану және істі реттеуге кететін шығындар қауіпсіздік құралын орнату шығынынан аз еді. Бұл талдау енді сұрақтар туғызады: Тек көлік компаниясының мүддесі тұрғысынан жүргізілген пайда мен шығынды есептеу этикалық талапқа толығымен сай келе ме? Адамның өмірі мен денсаулығы қалай бағалануға тиіс? Адам өмірі сияқты нақты мәселелер пайда-шығын теңгерімінде басқа факторлардан жоғары тұратын фактор ма? Шынайы утилитарлық талдау тек шешім қабылдаушының ғана тұрғысынан емес, барлық тараптардың немесе мүдделі тараптардың тұрғысынан тікелей және жанама салдарды таразыға тарта отырып жүзеге асырылуы керек. Шешім қабылдаушы әсер етуші факторларды және мүдделі тараптарды неғұрлым көбірек назарға алу үшін утилитарлық талдауды үнемі кеңейтіп отыруға тиіс. Сонымен қатар шығындарды (зардап) азайтатын және таза пайданы көбейтетін балама жолдарды іздестіру де маңызды. Пайда-шығын утилитаризмі әрекеттің таза пайдасының қалай таралатынын елей бермейді. Егер де компания бүкіл таза пайданы өзіне қалдырса, ал қабылдаушы ел және оның азаматтары бұл пайдадан құр қалса, таза пайда түсіруге бағытталған көпұлтты компанияның шешімінің этикалық сипатқа ие болуы екіталай. Кейбір жағдайларда бірсыпыра дамушы елдердегі аз ғана көшбасшылар және олардың серіктестері қабылдаушы елдің пайдасын иемденіп кетуі де мүмкін. Үстем факторлардың өзара салыстыруға келмейтін нәрселерге қатысы болады. Өмірді, теңдікті, денсаулықты және басқаларын қалай бағалауға болады? Кейбіреулер «Біз қауіпсіздіктің немесе ластанудың рұқсат етілген деңгейі қандай екенін анықтау үшін бұл бағалауды күнделікті жүргізіп отырмыз» деген пікір білдіруі мүмкін. Утилитарист «қауіпсіздік немесе ластануға қатысты қоғамның таңдау деңгейін нарық қалыптастырады» дер еді. Олай болса, қауіпсіздік мәселелері назарға алынбаған Pіnto ісінде нарық осындай рұқсат етілген деңгейді қалыптастырды ма? Ал жеке тұтынушылар ше? Егер өндіруші көліктің артқы бөлігінен соққы алғанда жарылыс болу қаупін алдын ала ашып айтқанда, оның әрекеттері этикалық тұрғыдан анағұрлым дұрыс болар ма еді? Егер олар тұтынушыға қауіпсіздік құрылғысын сатып алу мүмкіндігін ұсынғанда, моральдық жауапкершіліктен босатылар ма еді? Сыншылардың айтуынша, утилитарлық есептеу екі сатылы процестің алғашқысы болуға тиіс. Екінші саты таза пайданың қалай таратылатынына талдау жүргізеді. Бұл процесс игілікті бөлудегі әділдік түсінігімен байланысты. Бұған қоса, екінші кезең жеке тұлғалардың құқықтары мен міндеттері тұрғысынан олардың әрекеттерін де бағалайды. Мәселен, егер таза пайда адамның негізгі құқықтарының шектелуіне алып келетін болса, онда әрекет этикаға қайшы болып танылады. Негізінде, адам құқықтары секілді мәселелер таза утилитарлық талдаудың нәтижелеріне қарағанда басымдыққа ие болады. Мызғымас дүниелер жөніндегі идея үстем факторлар тұжырымдамасының бір бөлігі болып қалады. Белгілі бір жағымсыз қисынның «игіліктерге мейлінше көп адамның қол жеткізуі әрекеттер арқылы қалыптасады» деген ұстанымнан басым түсіп жатуы да мүмкін. Егер қандай да бір әрекет азшылық құқықтарына зарар тигізе отырып неғұрлым көп пайда тапса, утилитаризм ондай әрекетті этика шеңберіндегі әрекет деп тани алмайды. Жалпы шешімді қабылдау үдерісінде утилитарлық тәсілді қолданатын халықаралық бизнесмен сол шешім әсер ететін барлық факторларды тізіп шығуы керек. Содан соң бизнесмен ондай шешімнің жағымды және жағымсыз салдарын тізімдегі барлық тұлғалардың тұрғысынан бағалауы қажет. Бұдан кейін талдау бұрын қарастырылмаған жанама әсерлерді қамтитындай кеңейтілгені жөн. Шешімге қатысты таза пайда немесе шығынды анықтау кезінде шешім қабылдаушы неғұрлым көп көлемде таза пайдаға алып келетін балама жолдарды қарастыруға міндетті. Егер балама жолдар табылса, шешім қабылдаушы тұлға бұл баламаларды салыстыру барысында мынадай аса маңызды сұрақтарға жауап іздеуге тиіс. Жалпыға ортақ игілікке қандай балама жол көбірек үлес қосады? Қандай балама жеке тұлғалардың құқықтарын анағұрлым құрметтей алады? Қандай балама компанияның мінез-құлық кодексінде қарастырылған мінездің құнды сипаттарының сақталуына анағұрлым септігін тигізе алады? Қорыта айтқанда, шешім қабылдаушы тұлға таза пайданың көп түсейін деп тұрғанына қарамастан, игілікті әрекеттерге кедергі келтіретін үстем факторларды анықтауға баса көңіл бөлуі қажет.

Құқықтар мен міндеттер Утилитарлық ұстаным қоғамға пайда тигізуге бағытталса, құқықтар мен міндеттерге қатысты ұстаным моральды жеке тұлғаның тұрғысынан қарастырады. Біреудің моральдық құқығы сол құқықтың жүзеге асуына басқа біреудің араласпауын қамтамасыз ететін моральдық міндетті туғызады. Джон Локк адамдарды қоғамда байланыстыратын және мемлекетті халықпен байланыстыратын қоғамдық келісімнен бұрын пайда болған ажырамас құқықтар идеясы үшін күрескен болатын. Бұл ажырамас құқықтар Америка Құрама Штаттарының ең негізгі құжаттарында (Тәуелсіздік декларациясы, Конституция, Адам құқықтары туралы билль) және француздардың Адам құқықтары құжатында көрсетілгендей, адамның жеке басының дербестігіне ешкімнің қол сұқпауын және адамның жеке мүддесінің құлшынысындағы теңдікті таниды һәм мойындайды. Мұндай бас еркіндігіне қол сұқпау АҚШ-тың сайлау құқығы, бірлесу бостандығы құқығы, дін бостандығы және баспасөз бостандығында көрініс тапқан. Халықаралық құжаттарға келсек, халықаралық, адам құқықтарына қатысты мәселелерде БҰҰ-ның Адам құқықтары туралы декларациясы негізгі құқықтарды бекітеді. Жақында БҰҰ «Даму құқығы туралы декларация» деп аталатын резолюция қабылдады.1 Бұл құжат әр адамның дамуға деген негізгі құқығы бар деп мәлімдеді. Декларация бойынша әрбір адам даму жетістігінен үлес алуға тиіс және мұны қамтамасыз ету жауапкершілігі жекелеген елдер мен халықаралық қауымдастықтарға жүктелген. Декларацияның 3-бабында мемлекеттердің «дамуды қамтамасыз етуде және даму жолындағы кедергілерді жоюда ынтымақтасуға міндетті» екені айтылған, сонымен бірге олар «дамушы елдердің неғұрлым жылдам дамуын» ынталандыратын халықаралық даму саясатын қалыптастыруға тиіс. Аталған елдердің «жан-жақты дамуына ықпал ету үшін оларды тиісті құралдармен» қамтамасыз ету де халықаралық ынтымақтастықтың міндетіне жатады. Құқықтар таза пайданың қатаң утилитарлық есебін көздейтін басым фактор ретінде көрінуі мүмкін. АҚШ-тың саяси мәдениетіне тән жеке құқықтарға деген нық сенімнің қалыптасуы нәтижесінде америкалық компаниялар әйелдерді немесе азшылықтарды ашық кемсітетін елдерде өз бизнесін жүргізу кезінде түрлі қиындыққа тап болады. Шетелдік инвестициялармен байланысты даму тиімділігі міндетті түрде адам құқықтарын қорғау және құрметтеу тұрғысынан саралануға тиіс. Осы іспеттес этикалық мәселелер көпұлтты компания елі, яғни жіберуші ел стандарттарын анағұрлым төмен дамыған елдерге қолданудың орындылығына күмән келтіретін Салыстырмалы даму теориясынан2 туындайды. Дегенмен жіберуші елдің даму деңгейі төмен дамыған елдің денгейімен бірдей болған кезде тәжірибе немесе стандарттың қолданылуы орынды ма деген сұрақты қарастыруды ұсынады. Алайда бір кезде жіберілген олқылықтар қазіргі замандағы тәсілдерді ақтау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Кейде қабылдаушы елдің стандарттары дамудың кез келген сатысында орынсыз деп табылуы мүмкін. Бұл – еңбекақыны анықтау этикасында да даулы мәселе. Шетелдік жұмысшылардың жалақылары көптеген дамушы елдердің нарықтық көрсеткішінен жоғары болуы мүмкін, алайда олардың өз елдерімен салыстырғанда ең төменгі күнкөріс деңгейінде өмір сүруге моральдық құқығы бар ма? Қабылдаушы елдің жұмысшыларына шетелдік компанияның өз елдерінде төленетін жалақыдан анағұрлым төмен әрі осы бір кедей елде өмір сүру стандартын жақсартпайтын жалақыны төлеуі дұрыс па? Этикалық мәселелерді тудыратын келесі бір даулы мәселе – мәдени дәстүрлердің қайшылығы, яғни жіберуші елдің этикаға қайшы тәжірибесі қабылдаушы елде этикалық тұрғыдан дұрыс болуы мүмкін. Компания Сауд Арабиясының мәдениет пен діни наным-сенімнің нақты көрінісі болып отырған әйелдерге қарсы «әйнек бөгесін» (әйелдердің қызметтік мансабының өсуіне кедергі келтіретін және бұл ретте көзге көрінбейтін тосқауыл) мәселесін қалай шеше алады? Оңтүстік Африканың апартеид режиміндегі заңы бойынша қаранәсілді халықты ашық түрде кемсіту АҚШ-тың сол елге инвестиция салуына қалай әсер етті? Оңтүстік Африкада қоғамның қаранәсілділерді қанауға қатысты алғашқы қарсылық шетелдік инвестицияларға тыйым салудан басталған жоқ. Оның есесіне, көпұлтты корпорациялар апартеид заңдарын ашық түрде елемей, Оңтүстік Африкада топ ретінде бизнес жүргізуге келісті. Олардың мұндағы ойы – сырттай қысым көрсетуден гөрі, жүйенің өз ішінде әрекет етуі арқылы апартеид заңын жоюға көбірек атсалысу. Бұл әдіс ақыр соңында бойкот-эмбаргомен алмастырылып, жойылса да, мұның «барлығын түгел алуымыз керек, не болмаса ештеңе де алмауымыз керек» деген биполярлы тәсілін жеңген моральдың басым түскенінің бір мысалы екені анық. Сонымен қатар бұл моральдық мінез-құлықтың үндескен әрекетінің қуат-күшін де ашып көрсетті. Батыс компаниялары бірігіп топ түрінде заңдарға қарсылық көрсетуге келіскендіктен, Оңтүстік Африка үкіметі заңдарды күшіне енгізбеуге және оларды жазаламауға бұйырды. Этиканы құқықтық тұрғыдан қарастыру Канттың этикасына тән. Құқықтық тәсіл секілді бұл мектеп те табиғаты бойынша деонтологиялық болып келеді. Ол өзгертуге жатпайтын абсолютті міндеттер (немесе құқықтар), сол міндеттерден туындайтын салдарына қарамастан, бар екені еш уақытта жоққа шығарылмайтын көзқарасқа негізделген. Иммануил Кант абсолюттік моральдық міндеттер немесе құқықтарды мойындайтын категориялық императивтер деп аталатын этикалық жүйені қалыптастырды. Бұл міндеттер талқылауға салынбаған және күллі утилитарлық есептеулердің априоры ретінде саналады. Категориялық императивтердің бір анықтамасы бойынша, адам баласы ешқашан «мақсатқа жету құралы» ретінде пайдаланылмауға тиіс. Адамдардың барлығы да тең әрі олар ақыл-ойдың иесі ретінде танылуы қажет. Сондықтан да кез келген адамды оның ақпараттандырылған келісімінсіз қауіп-қатерге ұшыратпау қажет. Демек, дамушы елде қауіпті химиялық зауыт салатын көпұлтты компаниялар қабылдаушы елдің, жергілікті қауымдастықтың және шетелдік жұмысшылардың денсаулығы үшін қауіп-қатерге қатысты ақпараттарды толығымен ашуға моральдық тұрғыдан міндетті. Ақпаратты ашудың қиындығы мынада: экономикалық дамудың және адам басына шаққандағы табыстың төмендігі бұл ақпаратты түкке тұрғысыз нәрсеге айналдыруы мүмкін. Шетелдік компания ақпаратты ашудан және қабылдаушы елдің кез келген ережесіне бағынудан да артық бір нәрсе жасауға тиіс пе? Канттың этикасы біздің бір-бірімізге қасақана зиян келтірмеуіміз жөнінде жалпыға ортақ міндеттің бар екенін көрсетеді.

Ізгілік этикасы Ізгілік этикасы әрекеттің моральдық белгісіне емес, әрекет етушінің моральдық қасиетіне немесе мотивтеріне негізделеді. Бұл мотивтер ізгіліктер мен кемшіліктерге бөлінеді. Кемшіліктер адами қатынастарды қирататын, бұзатын сипат ретінде қарастырылады: өзімшілдік, алдап-арбау, әділетсіздік. Ал ізгілікті, керісінше, Аристотель адамның дұрыс және ақыл-парасаты негізінде әрекет етуге мүмкіндік беретін моральдық қасиет (жүре пайда болатын) ретінде қарастырады. Бұл тәсіл – корпоративтік мәдениеттің маңызын түсінуге өте пайдалы. Әрине, қайткен күнде де пайдаға жетуге баса назар аударып отыратын корпоративтік мәдениет компания қызметкерлері арасында моральдық іскерлікті ізгіліктерге ұластыруға ден қоя бермейді. Ізгілік этикасын жақтаушылардың пайымдауынша, моральдық тұрғыдан қажет ізгіліктердің дамуы осындай шешімдердің қабылдануы кезінде моральдық әрекеттерге ықпал етеді. Аристотельдің этикасына сүйенсек, моральға сәйкес даму мен әрекет ету гүлдену мен бақыт ұғымын беретін эвдемонизмге жету үшін қажет. Сонымен қатар ізгілік этикасы тиісті шешімдер ізгілікті немесе моральдық қасиетті дамыту мақсатына негізделіп қабылдануға тиіс дегенді жақтайды. Мұның баламасы: моральдық қасиеті қалыптасқан адам ғана этикалық тұрғыдан негізді шешім қабылдайды. Ізгілік этикасымен салыстырғанда, утилитаризм шешімнің этикалық екенін шешімнің немесе әрекеттің салдарына қарап анықтайды. Сондай-ақ деонтологияда немесе Канттың этикасында моральдық принциптер ұдайы жетілдіріліп, жағдайға қарай қолданылып отырды. Бұл жерде ережелерді, принциптерді, міндеттерді және құқықтарды қалыптастыру мәселелері қозғалып отыр. Ізгілік этикасында ізгі және мейірімді болу ниетіне сәйкес шешім жалпы түрде қабылданатындықтан және әр жағдай жеке қарастырылатындықтан, моральдық қағидалар алдын ала анықталмайды.

Жағдайға байланысты этика Жағдайға байланысты этикада этикалық шешімді контекстке қарай анықтайды. Кант этикасындағыдай, мұнда әмбебап моральдық ережелер жоқ. Себебі әр жағдай айрықша болып келеді және мұның әрқайсысы ерекше шешімді талап етеді. Бұлар абсолютті ережелерді емес, икемді ұсыныстарды қажетсінеді. Бір жағдайда дұрыс болмайтын нәрсе басқа жағдайда не болмаса басқа уақытта дұрыс болуы әбден мүмкін. Жақсы не жаман болуы оның адамға көмекке келетініне немесе зиян келтіруіне тәуелді. Осылайша жағдайға байланысты этика шешім шығару үдерісінде салдарды назарға алатынымен утилитаризмге көбірек ұқсайды. Айырмашылық мынада: жағдайға байланысты этиканың діни көзқарасы бойынша утилитарлық түсінігі сүйіспеншілік ретінде қарастырылады. Жағдайға байланысты этика, шындап келгенде, «өзіңнің жақыныңды өзіңді сүйгендей сүй» деген асыл қағиданы ұстанады. Жалпы жағдайға байланысты этика деонтологиядағы абсолютті моральдық қағидаларды мойындамайды, ал утилитаризмге қарағанда өзге құнды өлшемді (махаббат) жиірек қолданады.

Қамқорлық этикасы Қамқорлық этикасы3 қарым-қатынас тізбегін сақтаудың маңызына негізделеді. Компания шешімнің пайдасы мен шығындарын өлшеу кезінде белгілі бір нақты қатынастарды ескеруі керек. Өзінің қызметкерлері мен қауымдастығына арналған шешімнің пайдасы мен шығындарына баса көңіл бөлу компания үшін этикалық тұрғыдан өте орынды. Утилитаризм сондай-ақ этикаға қатысты деонтологиялық әдістер мен әділдік принциптері барлық тараптардың тең және бейтарап екенін ерекше атап өтеді. Қамқорлық этикасы біреудің алдында міндеттемеміздің басқаларға қарағанда көбірек екенін ұдайы сезіндірумен болады. Бұл тәсілдің ықтимал әсерін өндіріс орнын алмастырудың қарапайым мысалы арқылы көрсетуге де болады. Директорлар кеңесі өз еліндегі бұрыннан қалыптасқан және ескірген зауытты дамушы елдегі анағұрлым экономикалық пайдалы аймаққа орналастыру туралы шешім қабылдауға тиіс. Утилитарлық тәсіл зауытқа тек тиімді болғанда ғана орын ауыстыруды ұсынатыны белгілі. Құқықтық тәсіл компанияның қаржылық өміршеңдігін сақтап қалу үшін компания иесі кәсібінің орнын ауыстыру құқығын құптайтыны әмбеге аян. Одан бөлек, АҚШ-та кең таралған «ерікті түрде жұмысқа қабылдау» доктринасына сәйкес, жұмыс беруші өз қызметкерлерінің жұмыс орнын өзге елге ауысқанда сақтап қалуға міндетті емес. Сонымен қатар кәсіп-орындар мен корпорациялар мемлекеттің әділ қабылданған заңдарына сәйкес ұйымдастырылғандықтан, олар маңызды экономикалық нысан ретінде құрметтелуге құқылы және олардың әділ қабылданған шешімдеріне қол сұғуға болмайды. Ал қамқорлық этикасы компанияның өз жұмысшыларына және қауымына деген арнайы міндеттемелерінің болатынын мойындайды. Осылайша компанияның жұмысшылары мен қауымының орнын ауыстыру шығындары басқа тәсілдерге сәйкес жасалған шешімдерден басым түсуі мүмкін.

Халықаралық бизнес этикасының кешенді тәсілі Бизнес-шешімдерді қабылдауға түрлі этикалық тәсілдер қандай шешім қабылдап, қалай әрекет ету керегін ұсынады. Әр тәсілдің ең үздік элементтерін өзіне жинақтаған тәсілді кешенді этикалық тәсіл деп атаймыз. Этикалық релятивизм мен мәдени релятивизм мәселелерін ескерсек, әсіресе халықаралық іскерлік қатынастарда интегратив тәсілдің орны бөлек. Бұл тәсіл шешімнің артықшылықтары мен кемшіліктерін өлшеп-пішіп, оларды басқа баламалармен салыстырады (утилитарлық әдіс). Белгілі бір әрекет тұлғалардың негізгі құқықтарын құрметтей ме, әлде жоқ па – осыған зер салады (құқық). Сонымен қатар ол шешімнің таралу өрісін бағалайды, пайда мен ауыртпалықтың қалай әділ бөлінетініне назар аударады (әділдік). Осымен бірге ол шешімнің компаниямен нақты қатынасы бар адамдарға тигізетін әсерін де өлшейді (қамқорлық). Кешенді тәсіл халықаралық бизнес-шешімдердің мүдделі тараптарының толық талдау жасауын қамтамасыз етуге көмектеседі. Жеке тұлғалар (құқықтар) мен қоғамның (утилитарлық) мәселелері бейтарап (әділ) және алдымен (қамқорлық) шешіледі. Мұндай тәсілді көптеген корпоративтік мінез-құлық этикаларынан табуға болады. Motorola компаниясының этикалық мінез-құлыққа қатысты тәсілі этиканың түрлі тәсілдерінің қолданылуын көрсетеді. Оқырман этикалық шешім қабылдауға деген утилитарлық, құқықтық, әділдік және ізгілік тәсілдерінің әсерлерін көре алады. Motorola компаниясының корпоративтік кодексі (2.1-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Motorola компаниясының корпоративтік кодексі») былай деп мәлімдейді: «Motorola компаниясының қызметкерлері өздері қызмет етіп жатқан елдің заңдарын, әдет-ғұрыптарын және дәстүрлерін сыйлайды. Дегенмен сондай кез келген елдегі іс-әрекет әлгі елде заңды, әдеттегі және қабылданған болып есептелсе де, бұл әрекет Motorola компаниясының қабылдаған бизнес этикасына немесе Америка Құрама Штаттарының бизнес этикасына қатысты заңдарға қайшы келсе, осы әрекеттерден Motorola бойын аулаққа салуға тырысады». Алайда мәдениетаралық түсініспеушіліктер көпұлтты компаниялардың халықаралық деңгейде түсінікті әрі қолдануға жататын этикалық кодексті жасау мүмкіндіктерін әлі де шектейді.4 Бұл тұста қиындық туғызатын жағдай – адам құқықтары немесе парақорлық сияқты абстрактілі ұғымдардың жергілікті мәдени құндылықтар мен дәстүрлерге байланысты түрлі түсініктеме-реңктерінің болуы. Шындығында, көптеген елдерде корпоративтік кодекс этикалары АҚШ-тағыдай кең тарамаған. Этикалық кодекс енгізілгеннің өзінде де, қабылдаушы елдің менеджерлері мен жіберуші елдегі кеңседегілердің арасында мәдениетаралық түсініспеушіліктер болуы мүмкін. Motorola өз елінің этикалық кодексі мен қағидаларына адал бола отырып, қабылдаушы елдің әдет-ғұрыптары мен заңдарын құрметтеуге тырысады. Сонымен қатар бұл мәлімдеме кодекске түсіндірме беру барысында этикалық релятивизм ұғымын да тікелей қозғайды. Дегенмен ол өз қызметкерлеріне қабылдаушы елдің емес, өз елінің наным-сенімдерін басшылыққа алуға міндеттейді. Қабылдаушы ел мен жіберуші ел стандарттарының арасындағы айырмашылықтар мен мәдениетаралық моральға қатысты мәселелер осы тарауда кейінірек қарастырылады.

«Тек жеке тұлғалар немесе компаниялар ғана емес, барлық тараптар қарастырылуға тиіс. Сондай-ақ қаржылық және қаржылық емес айнымалыларды қамтиды. «Келтірген шығынның орнын толтыруға қарағанда әрекеттердің беретін игілігі көп»

«Міндеттер заңда, келісімшарттарда, саясатта және дінде қарастырылған, алайда оларға үнемі түсіндірме берілуге тиіс» «Шешім шығаруда адалдық пен батылдық сияқты дұрыс мінез-құлықтың ықпалын мойындау маңызды»

2.1-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Motorola компаниясының корпоративтік кодексі

Аморальді халықаралық бизнесмен 1970 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Милтон Фридман бизнестің жалғыз әлеуметтік жауапкершілігі пайданы өсіру екенін айтқан еді.5 Фридманның талдауына сәйкес, корпорациялардың әлеуметтік жауапкершілігі жоқ және оларды «азаматтық жауапкершілігі жоғары компания» болу мәселесі алаңдатпауға тиіс. Оның ойынша, әлеуметтік жауапкершілік корпорацияларға емес, тек жеке азаматтарға жүктеледі, сондықтан корпорация өзінің корпоративтік пайдасын әлеуметтік немесе қайырымдылық мәселелерге жұмсауға тиіс емес. Жеке акционер корпоративтік табыстың өзіне тиесілі бөлігін әлеуметтік мақсаттарға жаратуға ерікті. Этикалық тұрғыдан корпорациялар тек моральдық минимумға сәйкес болса жетіп жатыр. Фридманның айтуынша, моральдық минимум дегеніміз көбірек пайдаға жету мақсатында жай ғана «негізгі ережелерге» немесе қоғамның заңдарына бағынуды білдіреді. Қоғамның «негізгі ережелері» қандай? Негізгі ережелердің анықтамасы елдің міндетті заңдарымен шектелуге тиіс пе? «Корпорацияның әлеуметтік жауапкершілігі жоқ» және «Мақсатты түрде әлеуметтік қажеттіліктерді ынталандырмау керек» деген Фридманмен келісесіз бе? Осы сұрақтардың шешімін табу тәсілдерінің бірі – аморальді кәсіпкер туралы миф. Осы көзқарас бойынша этика пайда табуға талпынумен сәйкес келеді. Сондай-ақ бұл бизнес мектебінің пайымдауынша, тиісті этикалық бизнес жүргізудің тәжірибесі мен әдістері ұзақмерзімді табыс пен пайда үшін аса маңызды. Фрэнсис Фукуяма кейбір қоғамдар басқаларына қарағанда анағұрлым артық дамитынын зерттеу барысында сенімді шешуші фактор ретінде жекелей қарастырды.6 Оның танымындағы сенім түсінігі бойынша бизнес – шын мәнінде бірлескен кәсіпорын, ал оның өмір сүруінің өзі этикалық тәртіпті қажет етеді. Адам Смиттің «Экономикалық адамында» көрсетілген рационалды жеке мүдде ынтымақтастықтан қашатын мінез-құлыққа ұласады. Шындығында, өмірдің өзі көрсеткендей, тек өз мүдделерімен жүретін адамдардың өздері іскерлік қарым-қатынасқа түскенде этикалық мәніс-мәселелерге баса назар аудара бастайды. Merck халықаралық фармацевтикалық компаниясы өзінің этикалық мінез-құлқын бәсекелік артықшылық ретінде қарастырады. Merck компаниясының этикалық кодексі аморальді бизнесмен көзқарасын үзілді-кесілді қабылдамайды. Оның орнына ол компанияны азаматтық жауапкершілігі жоғары компания ретінде көргісі келеді. Қысқасы, пайда – маңызды, алайда корпоративтік шешім шығару барысында пайданың анықтаушы фактор болуы міндетті емес. Компанияның негізін қалаушы ұстанатын Merck компаниясының ұраны төмендегідей: «Біз дәрі-дәрмектің пайда үшін емес, адам үшін екенін еш уақытта ұмытпауға тырысамыз. Пайда онсыз да келеді, ол ешқашан тоқтамайды. Біз осыны неғұрлым ұмытпасақ, пайданың да соғұрлым ұлғая түсетіні анық». Келесі тарауда ұйымдық құрылымдардағы есеп берудің арнайы мәселелеріне шолу жасалады.

Ұйымдық этика Ұйымдық этика көпұлтты кәсіпорында маңызды рөл атқарады. Жеке ерік-жігер немесе жауапкершілікпен қатар қалыптасқан моральдық стандарттар корпорацияларға қатысты қалай қолданылады? Моральдық тұрғыдан бәріне ұйым жауапты десек те, корпорацияның моральдық міндеттерін бұзғаны үшін ұйымдағы қай тұлға жауапты болуға тиіс? Дәстүрлі көзқарасқа сүйенсек, этикаға қайшы әрекеттерге қасақана барғандар жауапты болып танылуға тиіс. Мысалы, инсайдерлік саудада біле тұра ішкі ақпаратты басқа біреуге беретін және оны пайдаланатын қызметкерлердің барлығы да моральдық тұрғыдан жауапты. Қиындық ірі ұйымдарда жауапкершілікті фрагментациялау кезінде пайда болады. Өзара байланысы әлсіз көптеген ұйым мүшелерінің іс-әрекетінің салдарынан этикаға қайшы әрекеттер орын алуы ықтимал. Кейбіреулер ұйымның ережелерін жай ғана сақтауы және бұл процестен бейхабар болуы мүмкін. Олар бейхабарлығының арқасында моральдық жауапкершіліктен босатылуы да ықтимал. Ханна Арендт бағынышты жауапкершілік мәселесін өзінің 1963 жылы жарық көрген «Eіchmann іn Jerusalem: A Report on the Banalіty of Evіl» атты еңбегінде сөз етеді. Адольф Эйхман еврейлерді өлім лагерьлеріне тасымалдайтын пойызды уақтылы жеткізуге жауапты орта деңгейдегі қызметкер болған. Оның моральдық тұрғыдан өте ауыр өз әрекетіне қатысты берген жауабы «тек бұйрыққа бағынумен болдық» деуден аспады. Эйхманның еврейлерге деген ешқандай өштік-қастығы болмаған, алайда оның өзгелердің тұрғысынан ойлай алуға қабілет-қарымы жетпеген. Оның «этикалық тұрғыдан ойлауға қарым-қабілетінің жетпеуі» қараниетті адамның әрекетіндей аса қауіпті болды. Әрекеттерді ұйымның ішіндегі және сыртындағы түрлі мүдделі тұлғалардың тұрғысынан қарастыру корпоративтік шешім қабылдаушыларды этикалық маңызды мәселелерге назар аударуға итермелейді. 1994 жылы бизнес көшбасшылары Халықаралық бизнеске арналған «Ко» дөңгелек үстел принциптерін қабылдады. Бұл принциптер барлық адам баласының абыройы үшін деген батыстық тұжырымдама мен қоғамның негізгі құндылығы ортақ игілік үшін бірігіп жұмыс істеу деген жапондық kyoseі тұжырымдамасын үйлестіреді. Ко қағидаларында бизнес-шешімдерді қабылдау кезінде компаниялар назарға алуға тиіс факторлар тізімі көрсетілген. 1-принцип бизнесті акционерлердің шеңберінен асып, мүдделі тараптарға қарай өрісін кеңейтуін міндеттейді. Кәсіпорындар тек өздерінің акционерлерінің әл-ауқатын ғана емес, сонымен қатар клиенттерінің, қызметкерлерінің, жеткізушілерінің, бәсекелестерінің және қауымдастықтардың да әл-ауқатын ескеруге тиіс. 2-принцип басқа елде бизнеспен айналысып жатқан компанияларға қатысты. Бұл принцип бизнестің әлеуметтік, экономикалық игіліктері мен табыстары инновацияның, әділдіктің және әлемдік қауымдастықтың дамуына бағытталуын талап етеді. Шетелдердегі компаниялар жемісті жұмыспен айналысуды жолға қоюы қажет және өз азаматтарының өмір сүру деңгейін көтеруі керек. «Бизнес жүргізу кезіндегі субъектілердің мінез-құлқы: заңның ресми шегінен асып, сенім рухына қарай» деп аталатын 3-принципте ескертілгендей, компания өз құқықтарын іске асыруда заңның қатаң ережелерін әрдайым сақтай бермейді. Зияткерлік меншік құқығы саласына қатысты кейбір ақпаратты ашу кедейленген елдің ұзақмерзімді дамуына қатысты мәселені ашып көрсетеді. 6-принцип қоршаған ортаны қорғаудың барлық халықаралық бизнес үшін моральдық минимум екенін мәлімдейді. Қоршаған ортаны қорғау шаралары қоршаған ортаны жақсарту, тұрақты дамуға қолдау көрсету, табиғи ресурстарды рәсуа етпеу сынды шаралардан тұрады. 7-принцип заңсыз операциялардан бас тарту парақорлық пен сыбайлас жемқорлыққа және бұлардың елдің дамуына келтіріп отырған зиянды әсеріне қарсы бағытталады. Корпорациялардың әлеуметтік және экологиялық жауапкершіліктері болуы керек деген пікір кейінірек БҰҰ-ның Жаһандық әсер бағдарламасында қолдау тапты. Сонымен қатар бұл бағдарлама компанияларды қоршаған ортаны қорғау бойынша өздеріне міндеттеме алуға, бала еңбегіне тыйым салуға және еркін кәсіподақтарды қолдауға шақырады.

Экологиялық этика Жедел экономикалық даму мен индустрияландырудың жергілікті және әлемдік экологияға тигізетін зияны да аз емес. Индустрияландырудың мақсатын қоршаған ортаны қорғаумен тепе-теңдікте ұстау өте маңызды. Неғұрлым нашар дамыған елдерге дамыған елдер тарапынан көмек қажет. Кедей елден дамыған елдің қатарына жеткен елдер ең алдымен «нарықтық экономикасы қалыптасушы елдер» деп аталады және бұлар өз азаматтары үшін қоршаған ортаны таза қалпында сақтауға тиіс. Қазіргі күні әлемдегі 12-ші ірі сауда елі болып отырған Корея – осындай елдердің бірі. Ол қоршаған ортаға зарар тигізе отырып жедел индустрияланудың нәтижесінде 8%-ға жуық жылдық даму деңгейімен сәйкес келетін ірі экономикалық дамуға қол жеткізді. Ірі өндірістік орталықтардың бірінде елді индустрияландыруға жетелеп, зор серпін берген қозғаушы күшке арнайы монумент орнатылған. Онда былай деп жазылған: «Зауыттардан бұрқырап шығып жатқан қара түтін – еліміздің өсуі мен гүлденуінің белгісі».7 Экологиялық немқұрайдылықтың кесірінен қоршаған ортаны қорғау 1980 жылдан бастап көкейкесті саяси мәселеге айналды. 1997 жылға қарай 300-ге жуық үкіметтік емес ұйым дүниеге келді, оның ішінде кореялық Қоршаған ортаны қорғау ассоциациясы мен Кореяның Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-әрекет федерациясы құрылды. Не керек, үкімет халықтың экологиялық мәселелерге деген алаңдаушылығына назар аудара бастады. Бұрын-соңды елде қоршаған ортаны қорғау заңнамасын арнайы қадағалайтын жеке агенттік болмаған еді. 1979 жылы үкімет экологиялық нормалардың күшіне енуін және осыған қатысты міндеттерді бақылайтын Экологиялық басқарманы құрды. Бұған қосымша Конституцияға азаматтардың барлығы таза әрі салауатты қоршаған ортада тұруға құқылы деген өзгеріс енгізілді. АҚШ-тан кейінгі екінші болып Корея 1990 жылдан бастап өзінің экологиялық заңнамасын қалыптастыра бастады. Бұл 1990 жылы Экологиялық саясат туралы негізгі заң (ВЕРА) құжатының қабылдануынан басталды. Дәл осы уақыт аралығында Экологиялық басқарма Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі министрлік деңгейіне дейін көтерілді. Кореялық тәжірибе қоғамның экологиялық мәселелер туралы хабардар болуының аса маңызды екенін көрсетті және сонымен бірге үкіметтік емес ұйымдардың үкіметке қысым көрсетудегі игілікті рөлін де ашып берді. Экономикалық даму мен мықты демократиялық қағидалардың қалыптасуы қоғамның өрлеуіне қажет көп нәрседен хабардар болуына мүмкіндік туғызады. Алайда Кореяның қоршаған ортаны қорғау заңнамасында әлі де кемшіліктер бар. Елдегі экономикалық даму Кореяның өмір сүру деңгейінің жоғарылауына және демократиялық қағидалардың қалыптасуына игі әсерін тигізіп те жатыр, алайда қоршаған орта жөнінде бұлай айта алмайсыз. Күн тәртібіндегі ендігі мәселе – экономикалық өсімнің нәтижесінде пайда болған жеткілікті қаражат оның экологиялық заңнамасын толыққанды жетілдіруге жұмсала ма, жұмсалмай ма?

Тұрақтылық, қоршаған орта және адам құқықтары Тұрақтылық ұғымы бірқатар контекстіде қолданылады. Мәселен, басқарудың қысқамерзімді тәсілі пайданы қысқа мерзім ішінде арттыруды көздейді, ал ұзақмерзімді пайданың тұрақтылығын назарға алмайды. Сонымен қатар тұрақтылық ұғымы қоршаған ортаны ұзақ мерзімге сақтаумен және адам құқықтарын да ұзақ мерзімге қорғаумен тығыз байланысты. Одан бөлек, қазіргі күні экологиялық ахуал адам құқықтарының мәселелеріне айналды. Бұл тарауда тұрақтылық ұғымы қоршаған орта мен адам құқықтарының контекстінде қарастырылады. Біріккен Ұлттар Ұйымы Тұрақты даму мақсаттарының кешенін қабылдаған болатын. Бұл адамзаттың дамуына үлес қосатын қауіпсіз, әділ және тұрақты мекенді қалыптастыруға бағытталған өрлеудің жалпыға ортақ жаһандық көзқарасын жүзеге асыруға қатысты мақсаттардың жиынтығын құрайды. Бұл мақсаттар әр елді жаһандық көзқарасты қалыптастыруға қатысқаны үшін жалпы жауапкершілікті көтеретін ел ретінде қарастыру керек деп пайымдайтын моральдық қағидаларға негізделген. Мақсаттар мен міндеттердің барлығы дамыған және дамушы елдер үшін маңызды мәлімдемелер мен мәселелерді қамтиды. Алайда түрлі мақсаттар мен міндеттердің кейпі сол елдің қазіргі даму деңгейіне байланысты мәселелердің түрлі деңгейін көрсетеді. Тұрақты даму мақсаттарын қалыптастыруға қатысты халықаралық талқылаулардың басым көпшілігі, әрине, дамушы елдердің өсуіне керекті ең басты қажеттіліктер мен олардың халықаралық қауымдастықтан алатын көмегіне бағытталады. Кейбір бөлек мақсаттар мен тапсырмалар дамушы елдердің қажеттіліктері мен арман-мақсаттары үшін бөлекше қарастырылып, бөлекше қалыптастырылды. Бұл ретте дамушы әлемдегі өсу үдерісіне көмек көрсету үшін дамыған елдерге де жауапкершілік жүктеледі. Сонымен, тұрақты дамудың мақсаттары қандай және олар дамушы елдерге, әсіресе даму деңгейі аса төмен елдерге қалай әсер етеді? Жақсы бастама ретінде 1992 жылғы Қоршаған ортаны қорғау мен даму туралы Рио-де-Жанейро декларациясын атауға болады. Алайда Рио декларациясынан бұрын, тараудың келесі бөлігінде БҰҰ-ның 2012 жылғы резолюциясында көрсетілген Рио + принциптеріне тоқталайық.

Рио + принциптері 1992 жылғы Қоршаған ортаны қорғау мен даму туралы Рио декларациясында қоршаған ортаны қорғауға қатысты Рио принциптері қабылданды, ал тұрақты даму 2012 жылғы 27 шілдеде Бас ассамблея тарапынан қабылданған «The Future We Want»8 (Біз аңсаған болашақ) резолюциясымен арнайы бекітілді. Енді «Рио+принциптері» деп атауға болатын мәселелерге қысқаша шолу жасаймыз.

Кедейлікті жою Кейбір аймақтарда кедейліктің көлемін қысқартуда ілгерілеушілік болғанымен, бұл прогресс бірқалыпты болмады және кейбір елдерде кедейлікте өмір сүріп жатқан адамдар саны әлі де өсіп жатыр. Олардың көпшілігін әйелдер мен балалар құрайды. Бұл көрсеткіш дамуы аса төмен елдерде, әсіресе Африкада өте жоғары.

Тұрақты ауыл шаруашылығы Әр адамның дұрыс тамақтану және аш болмау құқығына сәйкес, әр адам үшін қауіпсіз, жеткілікті және құнарлы ас-ауқаттың қолжетімді болуы құқығын қайта бекітеді.

Сумен қамтамасыз ету және санитария Су маңызды жаһандық мәселелермен тығыз байланысты болғандықтан тұрақты дамудың негізіне айналған десек те болады. Сондықтан біз тұрақты даму аясында су ресурстарын кешенді түрде басқарудың маңыздылығына баса көңіл бөлеміз.

Энергия Тұрақты заманауи энергетикалық қызметтерге қолжетімділік кедейлікті жоюға септесетіндіктен және адам өмірін сақтауға, денсаулықты жақсартуға, адамның негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз етуге көмектесетіндіктен энергия даму үдерісінде шешуші рөлге ие. Сонымен қатар біз энергиялық тиімділікті арттыру, жаңартылатын энергия көздерінің үлесін, экологиялық тұрғыдан таза және энерготиімді технологияларды көбейту тұрақты даму үшін, оның ішінде климаттың өзгеруі мәселесін шешу үшін маңызды екенін мойындаймыз.

Тұрақты туризм Біз тұрақты туризмді инвестициялауға қолдау көрсетуді, оның ішінде экотуризм мен мәдени туризмге қолдау көрсетуді ынталандырамыз.

Тұрақты көлік Біз тұрақты көлік жүйелерін, оның ішінде энергияны үнемдейтін аралас көлік жүйелерін, әсіресе қоғамдық көлік жүйесін, таза жанармай мен көлік құралдарын жетілдіруді, сонымен қатар ауылдық мекендердегі көлік жүйелерін жақсартуды, дамытуды қолдаймыз.

Тұрақты қалалар Біз қолжетімді үйлер мен инфрақұрылымды қамтамасыз ететін және лас аудандардың әл-ауқатын жақсарту мен қаланы қалпына келтіруге баса назар аударатын, қаланы және елді мекендерді дамытуға арналған біртұтас тәсілдің қажет екенін мойындаймыз.

Денсаулық сақтау және тұрғылықты халық Біз халықтың кедей және әлеуметтік тұрғыдан әлсіз тобына, сондай-ақ барша халыққа арналған денсаулық сақтаудың әлеуметтік және экологиялық детерминанттарына қатысты шаралардың ашық, әділ, экономикалық тұрғыдан белсенді және дені сау қоғам құру үшін маңызды екенін мойындаймыз.

Толық, өнімді және лайықты жұмыспен қамтуды ынталандыру Біз бүкіл адамдар үшін, әсіресе кедейлікте өмір сүретін әйел мен ер адамдар үшін, жұмыспен қамтамасыз ету және пайда табудың мүмкіндіктерін кеңейтуге баса назар аударамыз. Осыған байланысты біз ауылдық және қалалық мекендердегі тұрғылықты кедей халық үшін жаңа жұмыс орындарын ұсынуды, сонымен қатар шағын және орта кәсіп-орындарды қолдау жөніндегі іс-әрекеттерді қуаттаймыз. Біз қызметкерлердің білім алуына, біліктілігін арттыруына, денсаулығын сақтауына, әлеуметтік қамсыздандыру алуына мүмкіндік беру, сондай-ақ әлеуметтік және құқықтық тұрғыдан қорғау, оның ішінде еңбек қауіпсіздігі мен гигиенасын сақтау және лайықты еңбек мүмкіндіктеріне деген қажеттіліктердің қолжетімді болуы керек екенін қолдаймыз.

Мұхиттар мен теңіздер Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы туралы конвенциясы мұхиттар мен оның ресурстарының тұрақты пайдаланылуы мен қорғалуына құқықтық негіздерді қамтамасыз етеді. Біз мұхиттардың таза сақталуы мен тұрақты пайдаланылуының маңызына назар аударамыз. Сондықтан біз мұхиттар мен теңіз экожүйелерінің экологиялық жағдайын, өнімділігін қорғауға және сақтауға, сондай-ақ су ортасына әсер ететін қызметтерді жүзеге асыруда сақтық шараларын қолдануға міндеттенеміз. Сақтық қағидасының мағынасын аша кетейік, егер белгілі бір әрекеттің немесе саясаттың қоршаған ортаға не болмаса адамдарға зиян келтіру қаупі бар болса, сонымен қатар сол әрекеттің немесе саясаттың зияндылығына қатысты ғылыми консенсус болмаса, онда мұның қауіпті емес екенін дәлелдеу міндеті шараны қабылдаушыға жүктеледі.

Климаттың өзгеруі Біз климаттың өзгеруі қазіргі уақыттың ең күрделі мәселесі екенін мойындаймыз және парниктік газдардың жаһандық ауқымда артып келе жатқанына терең алаңдаушылық білдіреміз. Біз Біріккен Ұлттар Ұйымы Климаттың өзгеруі туралы шекті конвенциясының және Киото хаттамасының тараптарын өзіне жүктелген міндеттемелерді толық орындауға шақырамыз.

Ормандар Біз ормандарды тұрақты түрде реттеп отыру, қайта қалпына келтіру, орман алқаптарын көбейту бағытында жаппай күш жұмылдыруға шақырамыз және орманның жойылуын тиімді тоқтата алатын, баяулататын әрі мұның алдын алатын барлық шараларды қолдаймыз.

Биоалуандық Біз биологиялық әралуандықтың жаһандық ауқымда азайып бара жатуының және экожүйелердің тозуының ауыр қасірет екенін мойындаймыз және мұның азық-түлік қауіпсіздігі мен тамақтануға, жұртты қолы жетерлік сумен қамтамасыз етуге, ауылдық жерлердегі тұрмысы төмен халықтың, дүниежүзі халқының, соның ішінде қазіргі және келешек ұрпақтың денсаулығын сақтауына әсер ететін жаһандық дамуға кедергі келтіретініне айрықша назар аударамыз. Біз байырғы халықтар мен жергілікті халықтардың дәстүрлі білімдері, инновациялары мен тәжірибелері биоалуандықты сақтауға және мұны тұрақты пайдалануға маңызды үлес қосады деп сеніммен айта аламыз. Бұларды кеңінен қолдану әлеуметтік әл-ауқатты жақсартуға және өмір сүрудің тұрақты шарттарын қалыптастыруға жағдай жасайды.

Химиялық заттар мен қалдықтар Біз химиялық заттарды тиімді түрде басқарудың адам денсаулығы мен қоршаған ортаны қорғау үшін шешуші маңызы бар екенін мойындаймыз. Біз көптеген елдердің, әсіресе дамуы аса төмен елдердің, химиялық заттар мен қалдықтарды зиянсыздандыру үшін жеткілікті мүмкіндіктерінің жоқ екеніне алаңдаушылығымызды білдіреміз. Біз барлық мемлекеттерді және басқа да мүдделі тараптарды зиянды қалдықтарды негізсіз қолданудың және оларды заңсыз көмудің алдын алу үшін қолдан келетін барлық мүмкін шараларды қабылдауға шақырамыз, әсіресе осындай қалдықтармен күрес мүмкіндігі шектеулі елдерді шақырамыз. Біз бұл ретте мемлекеттер мен жеке сектордың арасында қалыптасқан серіктестік қатынастарды жоғары бағалаймыз және өнеркәсіп, үкімет, академиялық орта мен басқа да мүдделі үкіметтік емес тараптардың арасындағы химиялық заттар мен қалдықтарды экологиялық тұрғыдан қауіпсіз негізде реттеуге, соның ішінде қалдықтардың алдын алуға арналған күш-қуатты біріктіріп, технологияларды дамытуға бағытталған үздіксіз, жаңа әрі инновациялық мемлекеттік және жеке сектор деңгейіндегі қатынастарды қалыптастыруға шақырамыз.

Гендерлік теңдік Біз әйелдердің өмірлік маңызды рөлін, олардың тұрақты дамудың барлық салаларына толық әрі тең қатысуын мақұлдаймыз. Біз әйелдердің саяси және экономикалық шешімдерді қабылдауда және ресурстарды бөлуде тең құқықтарға және мүмкіндіктерге ие болуы керек, әйелдердің экономиканың толыққанды қатысушысы болуына бөгет келтіретін барлық кедергілерді алып тастау керек деген көзқарасты ұстанамыз.

Қабылдаушы және жіберуші елдің стандарттары Көпұлтты кәсіпорындар өздері бизнес жүргізетін түрлі елдегі әртүрлі стандарттармен бетпе-бет келеді және олар шетелдік операциялар кезінде қабылдаушы елдің немесе өндіруші елдің стандарттарын (денсаулық сақтау, қауіпсіздік, экологиялық) қолдану қажеттігін шешулері керек. Мұндай сәттерде ол келесі үш тәсілдің біреуін таңдамақ. Біріншіден, ол компания этикалық және құқықтық тұрғыдан сол елдегі өзінің әрекетіне қатысты тек қабылдаушы елдің стандарттарын қолдануға тиіс деген шешім қабылдауы мүмкін. Бұл жерде мынаны ескеру керек, қабылдаушы елдің экстерриториялық сипатта қолданылатын заңдары бұған жатпайды. Атап айтсақ, олар: АҚШ-тың Шетелдегі сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы заңы (FCPA), Бағалы қағаздар туралы заңы, Монополияға қарсы және бәсекені қорғау заңы. Бұл тәсіл бизнес этикасының минималды мораль талаптарымен байланысып жатыр, бұл дегеніңіз қолданыстағы заң талаптарын сақтау – компанияның жалғыз ғана моральды императиві екенін меңзейді. Екіншіден, компания іс жүргізу этикасын сақтайтын компаниялардың өз елінің заңдары мен ережелерінің жоғарғы стандарттарын ұстануға тиіс деп есептеуі мүмкін. Бұл әсіресе олардың қызметінің зардабы алдын ала болжануы мүмкін салаларда өте маңызды. Осы тәсіл АҚШ-тың заңнамасында бекітілген қоршаған ортаны қорғау, денсаулықты, қауіпсіздікті сақтаудың анағұрлым қатаң нормаларын шетелдік операцияларда қолдануды талап етеді. Үшінші тәсіл – екіншінің бір нұсқасы. Бұл тәсіл жоғары стандарттарды қолдану тәуір көрінгенімен, этикалық тұрғыдан барлық жағдайда бірдей сақтала бермеуі мүмкін, бірақ америкалық компанияға қабылдаушы елдің даму сатысын ескеруге мүмкіндік береді. Осы тәсілді қолдану арқылы компания этикалық тұрғыдан төмендегідей сұрақтарға жауап беруі керек: жіберуші (дамыған) елдің қатаң талаптарының қолданылуы қабылдаушы елге (дамушы) немесе оның дамуына зиян тигізе ме? Бұл сұрақты басқаша қойсақ: Жіберуші ел корпорациясының ашылуы және оң нәтиже беруі қабылдаушы елдің төмен немесе этикадан жұрдай стандарттарынан басым түсе ме? Мысалы, кедей елдегі корпоративтік операциялардың экономикалық пайдалары халықтың кейбір топтарын ашық түрде кемсітетін елдегі операцияны ақтай ала ма? Жоғарыдағы сұрақтарға жауап берудің бірнеше жолы бар. Соның бірі – этикалық релятивизмді пайдалану. Бұл тәсіл этиканы мәдениетпен тығыз байланысты деп есептейді, сондықтан қабылдаушы елдің этикалық таңдауы құрметтелуі керек. Десек те америкалық компанияға америкалықтардың өздеріне этикалық тұрғыдан жағымсыз боп көрінетін нәрсені жасауы қиындық туғызады. Екінші әдіс – сыртқы экономикалық қызметте АҚШ-тың ережелері мен стандарттарын пайдалануды талап ететін «әділ америкалық» ұстанымды қолдану. Бірақ бұл тәсіл жергілікті мәдениетті және жергілікті салт-сананы құрметтеудің маңызын төмендетуі мүмкін. Үшінші және бұдан да өткен радикалды ұстанымға салсақ, халықаралық компаниялар ешқандай этикалық ережелерді ұстанбауы керек. Олардың бәсекелестері ондай әрекеттерге бармағандықтан, жоғары этикалық стандарттарды ұстану бұларға тиімсіз және бәсекелік артықшылық бермейді. Бұл ұстанымды FCPA заңын сынаушылар ұсынған.

Сыбайлас жемқорлық пен парақорлық «Ernst & Young» компаниясы жүргізген сауалнама нәтижесі сауалнамаға қатысқан 1000-нан астам басшылардың бестен бір бөлігі пара беретін бәсекелестерінің кесірінен бизнестерінен айырылғанын мәлімдеген. Бұлардың үштен бір бөлігінен көбі сыбайлас жемқорлықтың асқына түскенін байқаған.9 Transparency Іnternatіonal ұйымы жасаған 2014 жылғы сыбайлас жемқорлықтың халықаралық индексі10 бойынша АҚШ-тың бірқатар негізгі сауда серіктестері жемқорлық индексінде нашар көрсеткішке ие болған елдер қатарына жатады. Сыбайлас жемқорлықтың мүлде болмауын 100 балға тең десек (бірінші тұрған сан – индекс бойынша белгіленген орын, ал жақшадағы сан – 100 балға шаққандағы ұпайы), Оңтүстік Корея – 43 (55),11 Малайзия – 50 (52), Бразилия – 69 (43), Италия – 69 (43), Үндістан – 85 (38), Филиппин – 85 (38), Қытай – 100 (36), Мексика – 103 (35), Аргентина – 107 (34), Индонезия – 107 (34) және Ресей 136 (27) орындарда тұр. Ең жоғарғы 92 балл Данияның еншісінде болса, ең төменгі 8 балл Солтүстік Корея мен Сомалиге тиесілі. Жемқорлық деңгейі төмен алдыңғы қатарлы 20 елдің қатарына кіретіндер, негізінен, дамыған елдер: Дания, Жаңа Зеландия, Финляндия, Швеция, Норвегия, Швейцария, Нидерланд, Люксембург, Канада, Австралия, Германия, Исландия, Ұлыбритания, Бельгия, Жапония, Ирландия және Америка Құрама Штаттары. Сингапур 7-орынға (84) ие болса, АҚШ 74 балмен 17-орында. 1978 жылы АҚШ-та ҒСРА заңы күшіне енген сәттен бастап-ақ, 1993 жылы Transparency Іnternatіonal ұйымы сияқты АҚШ-тың үкіметтік емес ұйымдары, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ОЕСD) құрылғаннан кейін, 1997 жылы Парақорлықпен күресу туралы конвенциясы жарияланғаннан, сондай-ақ Парақорлыққа қарсы күрес туралы жаңа ұлттық конвенция (2010 жылғы Ұлыбританияның парақорлыққа қарсы күрес заңы) қабылданғаннан соң, сыбайлас жемқорлық әлемдегі ел беделін сынайтын, салмақтайтын ең негізгі өлшемге айналды. Бірқатар халықаралық бизнес-операцияларда сыбайлас жемқорлықтан құтылуына әрекет етуі үшін қысым да көрсетіледі. Экономикасы қуатты елдер жемқорлықтың өз елдерінің әл-ауқатына келтіретін зардабы мен залалын мейлінше мойындайды.

Сыбайлас жемқорлықты туындататын кейбір залалды себептердің қатарына тиімсіз мемлекеттік келісімшарттар және жекешелендіру, қажет мемлекеттік лицензия мен рұқсатты кешіктіріп алу, әл-ауқаттың теңсіздігі, үкіметтің саяси легитимділігіне келтірілетін кедергілер мен баяу экономикалық өсім жатады.12 Мәселен, 2013 жылы билікке келген Қытай Халық Республикасының Президенті Си Цзиньпиннің негізгі басымдықтарының бірі оның сыбайлас жемқорлыққа қарсы ел тарихындағы ең жүйелі науқанды бастауы болды. Президент Си Цзиньпин «жолбарыстар» (жоғары лауазымды мемлекеттік тұлғалар) мен «шыбындарды» (төменгі деңгейдегі лауазымды тұлғалар) сот тәртібінде қудалауға уәде етті. Коммунистік партия мол қаражатты талап ететін іссапарлар мен қымбат көліктер, ішімдік және сыйлықтар сияқты «қаржы көздерін» қысқартуға бағытталған шығындарға қатысты жаңа ережелерді қабылдады.

Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы заң АҚШ-тың ҒСРА заңы америкалық азаматтарға, компанияларға және АҚШ-тың шетелдік тікелей еншілес компанияларына бизнесті жүргізу немесе сақтау үшін кез келген шет мемлекеттің лауазымды тұлғасына қандай да бір материалдық құндылықты ұсынуға, уәде етуге немесе төлеуге тыйым салады. ҒСРА заңы америкалық компаниялардың шетелдегі бизнесіне айтарлықтай әсерін тигізуді мақсат етті және тигізді де. ҒСРА қабылданғаннан кейін, шетелдік лауазымды тұлғаларға пара бергені үшін бірнеше фирма қылмыстық және азаматтық құқықбұзушылық үшін жауапқа тартылып, ірі көлемде айыппұл төлеп, федералдық мемлекеттік келісімшарттар жасауға тыйым салынды және қызметкерлері мен лауазымды тұлғалары түрмеге түсті («Транзакцияларға назар аударыңыз ҒСРА заңын бұзудың бес элементі» деген 2.2-мысалды және «Салыстырмалы құқық: ҒСРА заңының парақорлық туралы ережелері» атты 2.3-мысалды қараңыз). ҒСРА заңы сондай-ақ бағалы қағаздары АҚШ-та сатылатын компаниялардан есеп беру ережелерінің қатаң сақталуын талап етеді. Бұл ережелер корпорациялардан қызметін нақты көрсететін есеп-қисаптарды тіркеу және ішкі бухгалтерлік бақылаудың дәлме-дәл жүйесін құруды талап етеді. Халықаралық кәсіпкер қашанда шетелдік шенеуніктердің сыбайлас жемқорлыққа байланысты іс-әрекеттерінен аулақ болуға тиіс. Көптеген ұлттық заңдар мемлекеттік лауазымды тұлғадан қызмет көрсету, келісімшартты, лицензияны, қандай да бір растауды немесе басқа да нормативтік реттеу құжаттарын алу үшін оған пара беруге тыйым салады. Өкінішке қарай, кейбір елдер сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңдар сақталмайды, ал пара ашық сұралады. Transparency Іnternatіonal – халықаралық іскерлік этиканы дамытуға және сыбайлас жемқорлықты жоюға бағытталған бизнес көшбасшылары мен бұрынғы мемлекеттік қызметкерлер тобынан тұратын үкіметтік емес ұйым. Оларды алаңдатып отырған негізгі мәселе – парақорлықтың дамушы елдердің экономикалық және демократиялық дамуына тигізетін зардаптары. Transparency Іnternatіonal тікелей шетелдік инвестициялар секілді жоғалған мүмкіндіктерді сыбайлас жемқорлықпен байланыстыру мақсатында статистикалық деректерді пайдаланды. Алайда парақорлықтың анықтамасы мен оның өмірде қолданылуы әртүрлі мәдениеттерде әрқилы екенін түсіну қажет. Мысалы, Индонезияда бөлісу (sharіsm) ұғымы бойынша пара таратылады не болмаса бөліске түседі және пара Латын Америкасындағыдай мәнінен айырылады. Индонезиялық пара берілген арыз-өтініштерді жылдам қарау мақсатында жоғары деңгейге жіберу үшін алынатын экспресс-төлем ретінде түсіндіріледі. Бұл соманың әдетте орынды және біршама стандартталған, сондай-ақ ол ақша оны алған лауазымды қызметкердің қалтасына түспей, кеңседегі басқа адамдар арасында бөлінетінін айта кеткен абзал. Латын Америкасында саясаттағы төмен этикалық стандарттар жеке адамдарға, компанияларға және экономикалық жүйелерге қатты әсер етті деген пікір қалыптасқан. «Алаяқтық, парақорлық, алдау және әділетсіз келіссөздер Латын Америкасы елдерінде жеке және қоғамдық ұйымдарда табысқа жетудің құралына айналды».13 Бәсекелік ойынның есебін теңестіру үшін шетелдік кәсіпкердің «ынталандыру төлемдерін» жасауы немесе пара беруі керек деген пікір бар.

2.2-мысал. Транзакцияларға назар аударыңыз: ҒСРА заңын бұзудың бес элементі Пара беруге мәжбүрлеу әсіресе АҚШ бизнесмені үшін ҒСРА заңы арқылы қолданылатын қатал азаматтық және қылмыстық жазалау шараларына байланысты қиындық қаупін туғызады.14 Заң АҚШ азаматтарының, компанияларының және олардың бақылауындағы компанияларға елден тысқары жерлерде де қолданылады. Сонымен қатар америкалық компаниялар олардың шетелдік агенттері берген пара үшін жауапкершілікке тартылады. Берілген пара туралы олардың нақты білгені қажет емес. Прокурорлар пара берудің жоғары ықтималдығы жөнінде фирманың хабардар болғанын ғана дәлелдеуі керек. Заңға енгізілген есептілік жөніндегі қатаң ереже талаптары бойынша шетелде бизнес жүргізетін компания парақорлықтың орын алмағаны туралы жеткілікті кепілдік беретін есеп жүргізу және аудиторлық бақылауды жүзеге асыруға тиіс. Компания заңсыз пара беру орын алмаған күннің өзінде де есептілік жөніндегі ережелерін бұзғаны үшін жауапқа тартылады. Жеке тұлға заңды бұзғаны үшін кең көлемдегі айыппұл төлеуі және 20 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін. ҒСРА заңын бұзғаны үшін жауапкершіліктің аса қатаң екеніне қарамастан, америкалық компаниялардың шетелдік шенеуніктерге пара беру жағдайлары әлі де жалғасып келеді. Транзакцияларға назар аударыңыз: «Sіmens дауының ҒСРА заңы бойынша шешілуі». ҒСРА заңының келеңсіз тұстарына байланысты Конгресс қосымша нұсқаулықтар беру үшін оның кейбір ережелерін нақтылауға және олардың мағыналарының басын ашып алуға тырысты, ал 1988 жылғы түзетулерінде ҒСРА заңының кейбір маңызды ұғымдарының анықтамалары дәл әрі неғұрлым толық берілді. Ең алдымен, мұнда қарапайым мемлекеттік шығындар ретінде қарастырылатын шығындардың мысалы келтірілді. Лауазымды тұлғаға қызметтік міндеттерін атқарғанына байланысты «әдеттегі» қызметі үшін төленетін ақы алынып тасталды. Мұның қатарына тұлғаның шетелде бизнес жүргізуі үшін рұқсат алу, лицензия немесе виза және жұмыс тапсырыстары сияқты басқа да ресми құжаттар алу; полиция тарапынан мүлтіксіз қорғауды қамтамасыз ету, поштаны жөнелту және алу, келісімшарттарды орындауға қатысты тексерісті және ел аумағы арқылы өтетін тауарлардың тексерісін жоспарлау; телефон байланысы, энергия және сумен қамтамасыз ету, жүкті тиеу-түсіру немесе тез бүлінетін өнімдер мен тауарларды сақтай білу және осыған ұқсас сипаттағы қызметтерді жатқызуға болады.

2.3-мысал Салыстырмалы құқық: ҒСРА заңының Парақорлық туралы ережелері Осы жерде «әлгіндей қызметтер» үшін басқа қандай төлемдерге рұқсат етіледі деген сұрақ туады. Мұндай түзетулер тараптарға Бас прокурордың қорытынды шешімін алуына мүмкіндік бере отырып, істің түсініксіз тұстарына ықтимал шешім болуы мүмкін. Бас прокурор АҚШ-тың тиісті ведомстволарымен, агенттіктерімен кеңескеннен кейін және барлық мүдделі тұлғалардың пікірлерін қоғамдық кеңес рәсімдері арқылы жинақтағаннан кейін, әрекеттің Әділет министрлігінің ҒСРА заңына қатысты құқық қолдану саясатына сәйкестігі туралы өтініштерге жауап беру тәртібін белгілейді. Бас прокурор өтінішті алған күннен бастап 30 күн ішінде өз шешімін беруге міндетті. Төлемнің «әдеттегі» екенін анықтаудағы ең маңыздысы – ерікті түрде жасалған әрекет пен клерикалық тәртіп бойынша жасалған әрекет арасындағы айырмашылықты ажырата білу. Осыған сәйкес шетелдік лауазымды тұлғаның жаңа бизнесті бастауға рұқсат беруі не болмаса қандай шартпен беруі туралы шешімі «әдеттегі мемлекеттік қызметке» жатпайтын болып шығады. Мұндай шешімдер ерікті түрде қабылданған сипатқа ие және төлем де пара болып есептеледі. 1988 жылғы түзетулерге сәйкес, «шет мемлекеттің кез келген қызметкеріне немесе кез келген департаментіне, агенттігіне не болмаса министрлік немесе кеңсе деңгейінде қызмет атқарушыларға» жасалатын шағын көлемдегі төлем ҒСРА заңы аясында пара болып есептелмейді. «Шағын көлемдегі» деп есептелетін төлем жағдайға байланысты жеке-дара қарастырылады. Алда көзіміз жететіндей, Федералдық апелляциялық сот Лэмбтің Phіlіp Morrіs, Іnc.16 компаниясына қарсы ісі бойынша ҒСРА заңы жеке тұлғалардың шағымын қарамайтыны туралы шешім қабылдағанын айта кеткеніміз маңызды. Сондықтан кәсіпкер бәсекелесіп, ҒСРА заңына қайшы келетіндей келісімшартты алғаны үшін арыз бере алмайды. Мұндай заңбұзушылыққа қатысты шағымын Әділет министрлігінің назарына жеткізумен ғана шектеледі. 1988 жылғы түзетулер бойынша анықтамаларға тағы да маңызды екі өзгерту енгізілді. Біріншіден, «шетелдік лауазымды тұлғаның» анықтамасы «халықаралық қоғамдық ұйымның кез келген лауазымды тұлғасы немесе қызметкері» деп кеңейтілді. Екіншіден, ҒСРА заңы бойынша қылмыстық жауапкершілікке қатысты «білу талаптары» айтарлықтай өзгерді. Пара туралы нақты білу талап етілмейді. Оның орнына үкіметтің ақшаның бір бөлігін шетелдік шенеуніктерге пара беру үшін қолданылатынынан хабардар болғанын дәлелдеу жеткілікті. Егер тұлға басқа тұлғаның «мұндай әрекетке барғаны, осындай жағдайдың орын алғаны немесе мұндай нәтиже қалайда орын алатыны» туралы хабардар болса, онда ол парақорлыққа қатысты кінәлі деп танылуы мүмкін. Заңбұзушылықтың орын алғанына қатысты нақты бір жағдайлардың болуын білу қажет болғанда, егер де тұлға «осындай жағдайдың орын алуына қатысты жоғары ықтималдықтан хабардар болса», онда ол бұл жағдайды білді деп танылады. «Жеткілікті дәлдік» немесе «жоғары ықтималдық» дегеннің дәлелі не екені туралы сұрақ туындайды. Америка Құрама Штаттарының Либоға қарсы ісінде сот парақорлық туралы хабардар болудың дәлелдемелерін жанама түрде дәлелдеуге болатынын көрсетті. Ұшақ билеттерін шетелдік шенеуніктің туысына «сыйлық» ретінде беру кәсіпорын жетекшісіне айыптау үкімін шығаруға жеткілікті еді, бұл жағдайда шетелдік шенеуніктің рұқсаты келісімшартқа қол жеткізуге қажет болды. Бұл жағдай бірқатар ҒСРА заңы ережелерінің сипатынан хабар да береді. Біріншіден, үшінші тарапқа пара беру «тікелей» парақорлық сияқты заңсыз болып есептеледі. Екіншіден, шағын көлемдегі төлем не болмаса шығынға байланысты жағдай тар аяда түсіндірілуі керек. 2.4-мысал. Транзакцияларға назар аударыңыз: Sіemens дауының ҒСРА заңы бойынша шешілуі (Қылмыстық айыппұл 1,6 млрд доллардан астам)

Гай – аймақтық судья. 1977 жылғы Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңға (ҒСРА) сәйкес, жеке тұлғаның шағым беру құқығының жоқтығына байланысты біз ҒСРА заңына қатысты талап-арыз берушінің шағымын қабыл алмағанымызды растаймыз. 1982 жылы 14 мамырда C.A. Tabacerla Natіonal ретінде белгілі Phіlіp Morrіs корпорациясының еншілес компаниясы және C.A. Cіgarrera Bіgott, SUCS ретінде белгілі B.A.T. еншілес компаниясы Каракас қаласының (Венесуэла) La Fundacіon Del Nіno қорымен (Балалар қоры) келісімшартқа отырады. Келісімге Балалар қоры атынан ұйым президенті, сол кездегі Венесуэла президентінің жұбайы қол қояды. Келісімнің ережелеріне сәйкес, екі еншілес компания Балалар қорына жалпы сомасы шамамен 12,5 млн долларды құрайтын қайырымдылық көмегін жіберіп тұруға тиіс еді. Оның орнына еншілес компаниялар Венесуэладағы темекі бағасын қадағалауға, Венесуэладағы бөлшек саудадағы темекі бағасына бақылауды алып тастауға, қайырымдылық жасағаны үшін салық жеңілдіктерін және темекі компанияларына қатысты салық мөлшерлемелерінің көтеріліп кетпеуіне кепілдік алуы керек болатын. Талап-арыз берушінің пікірінше, жауапкерлердің еншілес компанияларының уәде еткен қайырымдылық көмегі – сауданы шектеуге бағытталған заңсыз ынталандыру. Талап-арыз берушілер федералдық аудандық соттың оларға ҒСРА заңы бойынша жеке іс қозғауына тыйым салу арқылы қателік жібергенін айтады. Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы заң осыдан он жылдан астам уақыт бұрын қабылданғанымен, жеке тұлғалардың ҒСРА заңы бойынша шағымдану құқығы туралы мәселесі Федералдық апелляциялық сот деңгейінде алғаш рет көтерілді. Жақында Жоғарғы сот жеке талап-арыздарды беруді федералдық заңнан шығару не шығармау қажеттігін анықтау кезінде Конгрестің бұл заңды қолданысқа енгізу ниетіне басты назар аударамыз деген болатын. Біз Конгрестің шешіміне, әсіресе «төрт факторға» аса назар аударамыз: (1) Талап-арыз берушілер заңның қолданысқа енуінен «ерекше пайда көретін топқа» кіре ме? (2) Конгрестің жеке талап-арыз беру негіздемесін мақұлдауға немесе оған тыйым салуға қатысты шешімі заңнама тарихында болды ма, әлде болмады ма? (3) Мұндай құқықтық қорғау шарасын талап-арыз берушіге қатысты қолдану заңнамалық жүйенің негізгі мақсаттарына сай келе ме? (4) Шағым берудің негіздемесі әдеттегідей мемлекеттік заңдардың аясында беріле ме? Біріншіден, жауапкерлер ҒСРА заңы федералдық құқық қорғау органдарына шетелдегі лауазымды тұлғалардың пара алуын тоқтатуға көмектесу үшін Бағалы қағаздар мен биржалар жөніндегі комиссияның қолдауымен қабылданды деп мәлімдейді және біз бұл мәлімдемемен келісеміз. Қатаң қылмыстық жазалау шараларына рұқсат беру ҒСРА негізіндегі заң ережелерінің сақталуын және сыртқы саяси бағдарды күшейтеді. Осылайша жеке азаматтар заңның қабылдануынан «ерекше пайда көретін топқа» жатпайды. Екіншіден, жеке тұлғалардың талап-арыз беру құқығының қолжетімдігі туралы мәселе конференцияда ешқашан шешілмегендіктен, тіпті мүлдем көтерілмеген де болуы мүмкін, екі палата ымыралы заң жобасын жасап, оны қабылдады. Үшіншіден, талап-арыз беруші жеке тұлғалардың талап-арыз беруге құқығын мойындау, біздің ойымызша, қазіргі қолданыстағы ҒСРА заңының мұқият жасалған құрылымына тікелей қайшы келеді. Конгресс жақында Бас прокурордың жауапкершілігін ҒСРА заңына сәйкес келуді қадағалауға дейін кеңейтті. Себебі бұл құқықтық шараларда қылмыстық қудалау емес, заңның сақталуына басымдық беріледі. Құқық бұзуға дейінгі ережелерді сақтаудан гөрі, құқық бұзудан кейінгі заңның орындалуына ғана мүдделі жеке талап-арыз берушілерді енгізу ҒСРА заңы аясындағы жауапкершілікке алаңдаушылық білдіретін компаниялар мен олардың қызметкерлерін қорғауға қатысты конгрестің бастамаларына кедергі келтірер еді. Қорыта келсек, бұл жағдайда монополияға қарсы федералдық заңдарға сәйкес залалды өндіріп алу ҒСРА бойынша жеке тұлғалардың талап-арыз беру құқығы бірінші кезектегі міндет деген шағымданушылардың мәлімдемесіне қайшы келеді. Сондықтан біз шетелдік шенеуніктердің парақорлыққа тыйым салатын мемлекеттік заңдардың жоқтығына көңіл бөлмейміз. Біз аймақтық соттың ҒСРА заңына қатысты талап-арызды қабылдаудан бас тартқанын РАСТАЙМЫЗ.

Түйін ҒСРА заңының негізгі заңнамалық мақсаты – құқық бұзудан кейінгі қудалау емес, құқық бұзуға дейінгі талаптарды орындату.

ҒСРА заңына сәйкес, жеке талап-арыз берудің негіздемелері қарастырылмайды. ҒСРА заңының орындалуына тек Әділет департаменті мен Бағалы қағаздар және биржа комиссиясы жауапты. ҒСРА ережелеріндегі «жеткілікті дәлдік» пен «жоғары ықтималдыққа» қатысты үшінші тарап парақорлығы Либо ісінде ашып көрсетіледі. Бұл жағдайда «комиссиялық агенттердің» мемлекеттік шенеуніктермен байланысы бар немесе ақша шетелдік банктердің шоттарына аударылып келген деген деректер Либоны алаңдатуы керек пе? Компания басқа тарапты жалдаған кезде және компания қаржысының бір бөлігі парақорлық үшін пайдаланылуы мүмкін деп «санауға негіз болғанда», онда үшінші тараптың парақорлығының рас болып шыққаны. Үшінші тарап бірлескен кәсіпкерлік бойынша серіктес немесе агент болуы мүмкін. Үшінші тарапты пара берді деп «санауға негіз бар» екенін қалай анықтауға болады? Бағалы қағаздар және биржа комиссиясының (SEC) Tesoro Petroleum Corp. корпорациясына қарсы ісінде «білуге негіздемелердің болуы» талаптарын қанағаттандыру үшін пайдаланылуы мүмкін жанама дәлелдердің түрі келтірілген.17 Бұл жағдайда компания тікелей ешқандай пара бермеген немесе оған рұқсат етпеген болса да, сотта оған қарсы іс қозғалды. Компания шет мемлекеттің келісімшартын алу үшін шетелдік агентті жалдаған. Ол үшінші тарап арқылы пара бергені үшін кінәлі деп есептелді. Бұған төленген комиссия мөлшерінің нарықтық бағадан әлдеқайда жоғары болғаны, төленген ақшамен салыстырғанда келісімшарт бағасының әлденеше есе төмен екені, бұл құжаттардың барлығы да аса құпиялықпен жасалғаны және бұл іске Швейцария банк шоттарын пайдаланғаны дәлел бола алады. Оның үстіне шетелдік агентпен жазбаша нысанда келісімшарт жасалмаған. АҚШ компаниялары беделді серіктеспен немесе өкілмен іскерлік қарым-қатынас қалыптастырғанына сенімді болу үшін заңдық сараптама жүргізіп, тиісті сақтық шараларын жасауы керек болатын. Тараптардың біліктілігін, олардың үкіметпен байланысын, клиенттерінің саны мен сапасын, бұлардың АҚШ елшілігімен, жергілікті банкирлермен және басқа да іскерлік серіктестермен қарым-қатынасы мен беделінің қандай екенін анықтау үшін оларды тексеру қажет еді. Тesorо және Lіebо істерін кез келген компанияның ҒСРА заңына сәйкестігін қамтамасыз ететін бағдарламасында бірқатар алаңдауға себеп болатын тұстары бар. Парақорлық ашық және тікелей орын алмаған жерлерде мұндай алаңдауға негіз болатын ескертулерді ескеру өте маңызды. Мұндай ескертулер қалыпты мөлшерден айтарлықтай жоғары сыйақы төлеу, агенттер мен мемлекеттік лауазымды тұлғалар арасында отбасылық немесе іскерлік байланыстардың болуы және үшінші бір елде жасалған комиссиялық төлемдерге қатысты айтылады. Үшінші тараптың парақорлығын көрсете алатын басқа да алаңдауға негіз болатын ескертулер бар ма? Компанияның сәйкестік бағдарламасы кез келген ықтимал агенттен үкіметтің лауазымды тұлғаларымен бұрынғы немесе қазіргі күнгі қарым-қатынастарын, агентпен бірге мұқият жасаған жазбаша келісімін және агенттің жеке басына қатысты мәліметтердің тексерілуін талап етеді. Жазбаша келісімде агент тәуелсіз агент ретінде әрекет ететінін және басшысының атынан ешқандай заңсыз төлемдер жасауға құқығы жоқ екенін айқын мәлімдеуге тиіс. Келісім ҒСРА заңына бағытталған ережелерді, оның ішінде, агенттің жіберуші және қабылдаушы елдің барлық заңдары мен ережелерін сақтау керектігі туралы ескертпені қамтуға тиіс. АҚШ-тың бас компанияларының шетелдегі еншілес компаниялардың әрекеттеріне жауапты болуы – бас компанияның шетелдегі еншілес компанияға қатысты иелігі мен бақылау жүргізу дәрежесіне байланысты. АҚШ компаниясының акциялардың аз немесе көп бөлігінің иесі екенін анықтау – меншік дәрежесін бағалаудың негізі. Егер ол акциялардың көп бөлігінің иесі болса, онда ол еншілес компанияның құқық бұзу фактілері үшін жауап береді. Оның үлесі 50%-дан аз болса, онда тек өзінің еншілес компаниясы ҒСРА заңына сай келуі үшін адал ниетпен бар күшін салуға тырысуы қажет. Сайып келгенде, ҒСРА заңы еншілес компанияның пара беру, тікелей пара беру және үшінші тұлға арқылы пара беруге қатысты заңбұзушылықтың арасын бөліп-жарып жатпайды. 1988 жылы қабылданған түзетулер бойынша парақорлық жөніндегі кез келген заңбұзушылыққа салынатын айыппұлдар күшейтілді. Қазіргі уақытта ҒСРА заңы бойынша, 100 000 доллар көлеміндегі жеке қылмыстық айыппұл және бес жылға дейін бас бостандығынан айыру қарастырылған. Компанияға әрбір құқық бұзу фактісі үшін 2 млн долларға дейін айыппұл салынуы мүмкін. Сонымен қатар түзетулер компания тарапынан өтеуге жатпайтын 10 000 доллар көлемінде салынатын жеке тұлғаларға арналған жаңа азаматтық айыппұл түрін енгізді.

Гибсон – аймақтық судья. Ричард Либо өзі туралы «Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес заңының» пара беру туралы ережелерін бұзды және жалған мәлімдеме жасады деген айыптарын жоққа шығаруға тырысып, мемлекеттік органға қарсы шағым жасады. Либоны айыптауға себеп болған алғышарттар қазіргі заманғы ертегінің мысалы десек те болады. 1983 жылдың қаңтар айынан 1987 жылдың маусым айына дейін Либо Миннесота штатының Хопкинс қаласында орналасқан NAPCO Іnternatіonal компаниясының аэроғарыштық бөлімінің жауапты вице-президенті болды. NAPCO компаниясының негізгі қызметі бүкіл әлем бойынша әскери-техника мен жабдықты сатумен айналысу болатын. Либо Нигер президентінің тауарды жеткізу туралы келісімшартын алу үшін Нигерге ұшып барды. Нигерде ол капитан Али Тиемогомен кездесті. Тиемого Нигер Әскери әуе күштерінің техникалық қызмет көрсету бөлімінің бастығы еді. Тиемого сапар барысында Либоның егер Тиемого келісімшартты мақұлдауға көмектессе, оның «қайтарымы болатыны» туралы айтқанын растады. Осы уәде келісімшартты мақұлдауға себеп болды ма деген сұраққа Тиемого: «Жоқ» деп те айта алмаймын, «иә» деп те айта алмаймын, бірақ ол мені жігерлендірді», – деп мәлімдеді. Келісімшарт мақұлдануы керек деген Тиемогоның ұсынысынан кейін президент келісімшартқа қол қойды. Тиемогоның жақын досы әрі немере ағасы Тахиру Барке 1985 жылдың тамыз айында үйлену үшін Нигерге барғанын растады. Тойдан кейін Тахиру Барке мен әйелі өздерінің бал айын Парижде, Стокгольмде және Лондонда өткізді. Ол Нигерге бармас бұрын өзінің бал айын қалай жоспарлағаны жөнінде Либоға айтқанын және ол тойға сыйлық ретінде бұларға әуе билеттерін төлеп беруді ұсынғанын куәландырды. Либо құны 2028 доллар тұратын билеттерді сатып әпереді. Барке бұл билеттерді Либодан жеке «сыйлық» ретінде алғанын мойындады. 1984 жылдың мамыр айынан бастап NAPCO екі жарым жыл ішінде үш комиссиялық агентке жалпы құны 130 000 доллар сомасында төлемдер жасаған. Үшінші әлем елдерінде агенттерді пайдалану және оларға халық-аралық келісімшарттар бойынша ақы төлеу құпталған, заңды және қабылданған бизнес тәжірибе болып есептеледі. NAPCO «агент» ретінде саналатын Тиемогоның әйелінің ағасы Амаду Мейлелеге және Тиемогоның әйелінің әпкесі Фатума Бубеге сыйақы береді. Тиемогоның өтініші бойынша Мейлеле мен Бубе Парижде банк шоттарын ашады. Сот дәлелдемесі бойынша NAPCO-ның корпоративтік президенті немесе Либоның тағы бір бастығы Генри Джейкоб, бұл «комиссиялық төлемдердің» жасалғанын толық мақұлдаған. Әскери жабдықтар сатуға шетелдік қаржыландыру келісімін алу үшін NAPCO компаниясына мердігер куәлігін және Қорғаныс министрлігінің шет мемлекеттерге әскери көмек беру мәселелері бойынша басқармасымен келісу талап етілді. Либо үшінші нигерлік келісім бойынша ұсынылған мердігер куәлігінде: «АҚШ заңына қайшы келетіндей, Нигер үкіметінің лауазымды тұлғалары мен қызметкерлеріне ешқандай жеңілдіктер, сыйлықтар берілген жоқ», – деп мәлімдеді. Үш апталық сот ісінен кейін сот Либоны Баркеге NAPCO атынан бал айына алып берген әуе билеттері мен жалған куәлік беруінен басқа барлық айыптардан ақтап алды. Либо алдымен Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес заңына сәйкес, Баркеге бал айына сыйлаған әуе билеттері туралы айыптың күшін жоюды талап етті. Біріншіден, ол: «Әуе билеттерінің бизнес жүргізу мүмкіндігін алу немесе сақтау үшін берілгені туралы жеткілікті дәлелдер жоқ», – деп мәлімдеді. Екіншіден, бал айына сыйлық ретінде сыйланған әуе билеттері жемқорлық болып есептелетіні туралы дәлелдер жоқ деп пайымдайды. Ал біз әуе билеттерінің бизнес жүргізу мүмкіндігін алу немесе сақтау үшін берілгеніне жеткілікті дәлелдемелер бар деп есептейміз. Барке мен Тиемого арасындағы қарым-қатынас, Либоның Баркеге берген сыйлығы келісімшарттың расталуы үшін Тиемогоның көмегін сатып алғысы келген деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Тиісінше, алқабилер соты сыйлықты «бизнесті алу немесе сақтау үшін» берілген деп қорытындылауы мүмкін. Кейін Либо оған тағылған айыптың күшін жою керегін айтады, өйткені оның пайымдауынша сот алқабилерге берген «сыйлық немесе ақшалай сыйлықты» парақорлықтан ажырататын нұсқаулықта қате жіберіп алған. Сот алқабилерге «жемқорлық» термині «ұсыныс, төлеуге уәде, төлем немесе төлемге рұқсат – қабылдаушыны өзінің қызметтік лауазымын теріс пайдалануға немесе басқа біреуді солай жасауға ықпал етуге бағытталуға тиіс» және егер «жемқорлық» әрекеті ерікті және қасақана жасалса, жаман пиғылмен жасалып, заңсыз нәтижемен аяқталса немесе заңсыз әдістер мен құралдарды қолдана отырып заңды аяқталса, «жемқорлық» әрекеті жасалды деп есептеледі деген нұсқау берді. Біз мұнымен келісеміз. Алқабилер төлем ерікті және қасақана жасалған болса, жемқорлық ниеті болды деген шешімге келуге болады деп шешті. РАСТАЛДЫ.

Түйін Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес заңы бойынша үшінші тұлғаға пара беру мемлекеттік лауазымды тұлғаларға төлем жүргізуді және мемлекеттік қызметке қатысы бар адамдарға жанама төлемдер жасау үшін агенттерді пайдалануды қамтиды. Бір нәрсені жай ғана сыйлық (Америка Құрама Штаттарының Либоға қарсы ісіндегі сияқты) немесе қайырымдылық (Лэмбтің Phіlіp Morrіs, Іnc. корпорациясына қарсы ісіндегі сияқты) ретінде қарастыру оның пара екенін анықтауда дәлел бола алмайды. ҒСРА заңы бойынша пара беру ниетінің болғанын тікелей дәлелдеу талап етілмейді (ниет өзге жанама дәлелдердің қатарынан шығарылуы мүмкін). Үкіметтік келісімшарттардың миллион долларлық көлеміне қарамастан, екі әуе билеті «қандай да бір материалдық құндылық ретінде есептеледі» және «шағын шығындар» ретінде қарастырылмайды.

Есептілік жөніндегі ҒСРА ережелері ҒСРА заңының 102-бөлімі бойынша заңға сәйкес әрекет ететін кез келген тұлға «транзакциялардың және активтерді пайдаланудың дәл және әділ түрде жасалғанын көрсету үшін тіркеу және есептеулерді тиісті әрі толық түрде жүргізуі талап етіледі». Бұл талапты орындамаған жағдайда тұлға немесе компания парақорлық туралы ережеге сәйкес тағайындалған айыппұл түрлеріне сай айыппұл төлейді. Осылайша компания пара алу әрекеттерінсіз-ақ ҒСРА заңын бұзуы мүмкін. Есеп беру талаптарына байланысты туындаған мәселе – алғашқы заңда кездесетін «орынды» деген сөздің мағынасының анық берілмегендігінде. Заң хабарлауға қажет мәселелерге анықтама беруді маңызды деп санамайды. 1988 жылғы түзетулерге сәйкес «орынды» ұғымы саналы адам жасайтын әрекет» деп анықталған. Сондықтан компаниядан ақылға сыйымсыздыққа жататын дәлдік дәрежесін көрсету талап етілмейді. Ал саналы адамның түсінігі дегеніміз – шығын мен пайданы саралау тәсілін қолдануды меңзейді. Егер ішкі бухгалтерлік бақылау жүйесі төмендегідей мәселелерге шынайы кепілдік беру үшін жеткілікті болса, яғни: (1) транзакциялар басшылықтың арнайы келісіміне сәйкес жүзеге асырылса; (2) транзакциялар жалпы қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаттарына сәйкес қаржы есептілігін дайындау үшін тіркеуге алынса; (3) активтерге тек арнайы басшылықтың рұқсаты болғанда ғана рұқсат берілсе; (4) активтер туралы берілген есептер қисынды мерзімдерде қаралса, онда есеп беру талаптары да толық орындалады. 1988 жылғы түзетулер бойынша есеп беру ережелеріне сәйкес, тіркеулерді қасақана жалған жасаған адамдарға қылмыстық жауапкершілікті шектеді. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының Парақорлыққа қарсы күрес жөніндегі конвенциясы Шетелде пара беру ауқымының кеңеюі соңғы кездері халықаралық және аймақтық деңгейдегі шаралардың қабылдануына түрткі болды. 1988 жылы АҚШ Конгресі президентке парақорлыққа қарсы күрес ережелері бойынша Ынтымақтастық және даму ұйымы мүшелері арасында келісімге қол жеткізу үшін келіссөздер бастауға үндеу тастады. 1999 жылы 15 ақпанда Халықаралық бизнес транзакцияларында шетелдік лауазымды тұлғаларға пара беруге қарсы күрес жөніндегі Ынтымақтастық және даму ұйымының конвенциясы күшіне енді.

Бұл ұйымның конвенциясы мынадай мақсаттарды көздейді: ● қаржылық тұрақтылықты сақтай және жаһандық экономиканың дамуына үлес қоса отырып, мүше елдерде тұрақты экономикалық өсу мен жұмыспен қамтудың жоғары деңгейіне, өмір сүру стандарттарының жоғарылауына қол жеткізу; ● экономикалық даму үрдісінде мүше және мүше емес елдердегі сенімді экономикалық өсуге ықпал ету; ● халықаралық міндеттемелерге сәйкес, көпжақты және алаламау негізінде жаһандық сауданы кеңейтуге ықпал ету. Ынтымақтастық және даму ұйымы мемлекеттерге экономикалық және әлеуметтік саясатты дамытуға мүмкіндік береді. Барлық елдерде лауазымды тұлғаларға пара беруді қылмыс ретінде қарастыратын заң болса да, тек ҒСРА заңы ғана шетелдік лауазымды тұлғаларға пара беруді жазалауға қатысты экстерриториалды жағдайда (елден тысқары жерде) қолданылады. ҒСРА заңының салыстырмалы түрде жеткен жетістігі, жаһандық нарықтың өсуі және пара беруші мен шет мемлекетке тигізген экономикалық шығындарды мойындау Ынтымақтастық және даму ұйымы конвенциясының қабылдануына серпін берді. Парақорлық туралы Ынтымақтастық және даму ұйымы конвенциясына дейін де бірқатар заң бар еді. Мәселен, 1996 жылы бұл ұйым шетелдік лауазымды тұлғаларға берген пара сомаларын салықтан шегеруге қатысты арнайы қарар қабылдады. Франция, Германия, Норвегия және Дания сияқты бірқатар елдер бұрындары бизнес жүргізу үшін берген параны шегеруге рұқсат беретін. Сыбайлас жемқорлық мәселелерін зерттеу үшін Ынтымақтастық және даму ұйымы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес орталығын құрды. Орталықтың басты мақсаты – дамушы елдерге сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте жан-жақты көмек көрсету. Конвенция қол қоюшы тараптардың лауазымды тұлғаларының парақорлығымен күресу үшін қолданылатын шаралар туралы негіздер мен нұсқаулықтар береді. Конвенцияда мемлекеттік лауазымды тұлғалар түсінігі кеңейтіліп, мемлекеттік органдар, мемлекеттік кәсіпорындар және халықаралық қоғамдық ұйымдардың қызметкерлері де қарастырылатын болды. ҒСРА заңы сияқты Конвенция шетелдегі лауазымды тұлғаларға халықаралық деңгейде пара беруге қарсы жазалау шараларында экстерриториялық тәсілді қолданады. Сонымен қатар мемлекеттерге өз азаматтарының шетелде жасаған құқық бұзу әрекеттері үшін қудалауға рұқсат береді. Бухгалтерлік есеп саласына келер болсақ, əрбір қол қойған тарап «бухгалтерлік кітап, жазбаларды, шоттарды, қаржылық есептерді бұрмалау және әрекетсіздікке қатысты тежейтін азаматтық, әкімшілік немесе қылмыстық санкцияларды қабылдауды» талап етеді. Компаниялар өздерінің қаржы есептерінде маңызды шартты міндеттемелер деңгейіне жететін заң бойынша кез келген ықтимал міндеттемелерді ашып көрсетуге тиіс. Америка Құрама Штаттары Ынтымақтастық және даму ұйымының мүшесі және Парақорлыққа қарсы күрес туралы жаңа конвенция ережелерін ұстануға міндетті. ҒСРА заңына енгізілген 1998 жылғы түзетулер Ынтымақтастық және даму ұйымының парақорлыққа қарсы конвенциясын толық мойындайды. Түзетулер Сауда министрлігінің Конгреске мынадай ақпарат ұсынуы қажет екенін талап етеді: (1) Конвенцияны ратификациялаған елдердің тізімі және осы Конвенция күшіне енген елдердің тізімі; (2) осы Конвенция бойынша өз міндеттемелерін жүзеге асыратын, Конвенцияның әрбір тарапы қабылдаған ұлттық заңдардың сипаттамасы; (3) осы Конвенцияға сәйкес, өз міндеттемелерін орындау үшін өткен жыл ішінде әрбір тарап қабылдаған шараларды бағалау; (4) ішкі салықты есептеу барысында берілген параға тиесілі салықты шегеруге тыйым салатын Конвенцияның әр тарапы қабылдаған ішкі заңдарды түсіндіру. 3-тармаққа сәйкес, мемлекеттер шетелдік Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы ішкі заңдарын іске асыру деңгейіне, сыбайлас жемқорлықтың кесірі туралы қоғамдық пікірді насихаттауына әрі олардың жемқорлыққа қарсы бақылау және онымен күрес заңдарының сақталуын қамтамасыз ету дәрежесіне қарай бағалануға тиіс.

2010 жылғы Ұлыбританияның Парақорлыққа қарсы күрес заңы Парақорлық туралы Ұлыбритания заңы қылмыстардың төрт түрлі категориясын қарастырады: (1) басқа адамға пара беру; (2) пара алу; (3) шетелдік лауазымды тұлғаларға пара беру; (4) коммерциялық ұйымның парақорлықтың алдын алуға қабілетсіздігі».18 ҒСРА заңы сияқты Ұлыбританияның 2010 жылғы Парақорлыққа қарсы күрес заңы экстерриториалды жағдайда Ұлыбританиямен тығыз байланысы бар жеке тұлғаларға, парақорлықтың алдын алуға қабілетсіз корпоративтік заңбұзушылықтарға, сондай-ақ Ұлыбританияда бизнесін немесе бизнесінің бір бөлігін жүргізетін коммерциялық ұйымдарға қатысты қолданылады. Бұл ретте Ұлыбритания министрлігі ең негізгі алты қағидатты ұсынды:19 Пропорционалды рәсімдер: «Коммерциялық ұйымның өзіне қатысы бар тұлғалардың пара беруінің алдын алуға бағытталған рәсімдері оның бетпе-бет келетін парақорлық қаупіне және қызметінің сипатына, көлеміне және күрделілігіне пропорционалды». Жоғары басшылықтың ұстанымы: «Коммерциялық ұйымның жоғары басшылығы өзіне қатысты тұлғалардың пара беруін болдырмау қағидатын берік ұстануға тиіс. Олар ұйым ішінде парақорлыққа мүлдем жол бермейтін мәдениетті қалыптастыруды көздейді. Тәуекелді бағалау: «Коммерциялық ұйым өзінің атынан оған қатысы бар тұлғалардың пара беруінен туындайтын ықтимал ішкі және сыртқы қауіп-қатердің сипаты мен дәрежесін бағалайды. Бағалау мерзімді, жариялы және құжатталған түрде жүргізіледі». Тиісті сақтық шаралары: «Коммерциялық ұйым анықталған парақорлықтың қауіп-қатерін төмендету мақсатында ұйымның атынан қызмет көрсетіп жатқан не болмаса болашақта қызмет көрсететін тұлғаларға қатысты пропорционалды және қауіп-қатерін бағалауға негізделген тәсілін пайдалану арқылы кешенді құқықтық сараптама жүргізеді. Ақпаратты тарату және кәсіби дайындық: «Коммерциялық ұйым өзінің парақорлықтың алдын алу саясаты мен шаралары ұйымның ішінде және одан тыс ақпарат тарату арқылы жүргізілуін, сонымен қатар бетпе-бет келіп отырған қауіп-қатерге пропорционал кәсіби дайындығын жүзеге асыруын қамтамасыз етуге тиіс». Бақылау және шолу: «Коммерциялық ұйым осы ұйыммен байланысты тұлғалардың парақорлығының алдын алуға бағытталған және қажет болғанда оларды жетілдіретін шараларды бақылайды әрі оларға шолу жасайды». Ұлыбританияның Ірі көлемдегі қаржылық алаяқтықпен күрес басқармасы құқық қолдану және тергеу міндеттерін белгілеп, қосымша нұсқаулықтар мен бағдарламалық мәлімдемелер ұсынады. Ол рәсімдерді жеңілдету үшін берілетін төлемдерді пара деп есептеп, солай қарастыру керек деген саясатты ұстанады. Бұған үкіметтің лауазымды тұлғаларына жұмысты жылдамдату үшін ақша немесе тауар ұсынған фактілерді мысалға келтіреді. Бұл әдеттегі ҒСРА заңы аясындағы «мемлекеттік төлемдерге жатпайтын» заңсыз пара болмауы да мүмкін. Алайда Ұлыбритания заңында «іскерлік шығындар» кешірімді төлемдер қатарына жатқызылады, бұларға адал қонақжайлық пен іскерлікті ынталандыру немесе басқа да заңды бизнес шығындары жатады. Бұл ҒСРА заңында қарастырылған «заңды шығындарға» өте ұқсас. Ұйымдарға тиесілі жаза тағайындау туралы Федералдық директивалардан көретініміздей (төменде берілген), парақорлыққа қарсы күрес заңын бұзғаны үшін айыпталған компания өз қызметкерін әшкерелеп ұстап берсе, бұл жағдай компанияға пайдалы болып, сот тәртібіндегі тергеуден құтқаруы мүмкін: «Корпоративтік орган өз аяғымен барып, заң бұзу фактілерін мойындаса, Ұлыбританияның ұйымдарға тиесілі жаза тағайындау туралы нұсқаулығы шеңберінде тиісті түрде қаралады. Нұсқаулыққа сүйенсек, «заңға қайшы әрекет компанияның басқарушы тобының назарына жеткенде олардың қабылдайтын іс-шаралары қолға алынуға тиісті шаралардың бір бөлігі ретінде есептелгенде ғана компанияның өз еркімен кінәсін мойындауы есепке алынады». Десек те өз еркімен кінәні мойындау сот тәртібінде қудалаудың тыйылатынына кепілдік бермейді.20

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы ескертпе Халықаралық сауда палатасының (ХСП) сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы ескертпесі27 Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы ХСП ережесін (2011) коммерциялық келісімшартқа енгізеді. Келісімшартқа енгізу тараптың Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі ХСП ережелеріне сәйкес әрекет етуіне және сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты жүзеге асыру барысында корпоративтік бағдарламаны сақтауға адалдығын көрсетеді. Сондай-ақ ол тараптар арасындағы өзара сенімді нығайтады және келісімшарт жасасу кезінде де, оны орындау кезінде де сыбайлас жемқорлықтың алдын алады. Жаһандық жеткізу тізбегін ескерер болсақ, жемқорлықпен күрес ескертпесі мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы бағдарламаның маңызы аса зор. Үшінші тараптың парақорлығына тыйым салатын АҚШ-тың Шетелдегі сыбайлас жемқорлықпен күрес заңы сияқты, компанияның өз елінде пара беруге тыйым салуы да айрықша маңызды. Егер сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы ХСП ережелерін бұзған тарап жағдайды тиісті мерзімде түзетпесе немесе мұндай шара мүмкін болмаса және сыбайлас жемқорлыққа қарсы алдын алу шараларын тиісті түрде қорғау қолға алынбаса, екінші тарап келісімшартты бұзуға құқылы. Сыбайлас жемқорлық тәжірибесінде мемлекеттік немесе жеке сатып алу-сату келісімшарттарын жасау бойынша рұқсаттық құжаттамалар, салық салу, кеден, сот және заңнамалық рәсімдер бойынша, сонымен бірге бопсалау және арандату, саудаға ықпал ету, жемқорлықтан түскен ақшаның ізін суыту сияқты парақорлық түрлері ұшырасады. ХСП кәсіпорындарға сыйлықтар мен өкілдік шығындар туралы мәселе бойынша олардың (1) заңға сәйкес болуын; (2) орынды және заңды болуын; (3) қабыл алушының табыстаушыға қатысты пікірінің тәуелсіздігіне әсер етпеуін (немесе әсер етпейтіндей көрінуін); (4) қабыл алушының мінез-құлық кодексінің белгілі ережелеріне қайшы келмеуін; (5) тым жиі әрі қолайсыз уақытта ұсынылмауын немесе қабылданбауын қамтамасыз ететін рәсімдерді орындауын талап етеді. ХСП ережелерінің 2-бабы үшінші тарапқа пара беруге қатысты мәселені қарастырады. Компаниялар көбінесе үшінші тарап ретінде агенттерді, кеңес берушілерді, сауда өкілдерін, кедендік агенттерді, сауда-саттық делдалдары мен қосалқы мердігерлерді, франчайзилерді, заңгерлер мен есепшілерді және осы секілді делдал мамандарды жалдайды. Компания үшінші тарапты: (1) компания атынан ешқандай жемқорлық әрекетке бармауға; (2) компанияны кез келген жемқорлық әрекетіне қатысты құрал ретінде пайдаланбауға; (3) үшінші тарапты компания қызметінің тұрақты жұмысын қамтамасыз ету үшін ғана жалдау орынды екенін түсіндіруге; (4) компания олардың заңды қызметтері үшін қажет сомадан артық төлемейтіні туралы хабардар етуге тиіс. Америка Құрама Штаттарының Ұйымдарға қатыстыфедералдық жаза тағайындау нұсқаулары Ұйымдар жеке тұлғалар секілді қылмыстық іс-әрекеттері үшін кінәлі болуы мүмкін, ал олардың қылмыстық істері мен әкімшілік құқық бұзуына қатысты жазалау шарасы Жаза тағайындау нұсқауларының VІІІ тарауымен реттеледі. Ұйымдарды түрмеге қамау мүмкін емес, сондықтан оларға айыппұл төлету, бес жылға дейін шартты түрде қызметпен айналысу құқығынан айыру, шығындарды өтеуге міндеттеу, жәбірленушілерге ұйымның сотты болғаны туралы жария хабарлама беру және тәркілеу заңнамасына сәйкес әрқилы жаза түрлері қолданылады. Жиі кездесетін құқық бұзу қатарына алаяқтық, қоршаған ортаға зиян қалдықтарды шығару, салық құқығын бұзу, монополияға қарсы заңдарды бұзу, сондай-ақ азық-түлік және дәрі-дәрмекке қатысты құқық бұзу жатады.21 1991 жылғы 1 қарашадан бастап күшіне енген Америка Құрама Штаттарының Ұйымдарға қатысты федералдық жаза тағайындау нұсқаулары ұйымдық есептілікке қатысты көзқарасты түбегейлі өзгертті. Бұған дейін корпоративтік ұйымның ая-айналасында жасалған қылмыстарға байланысты мәжбүрлеу шаралары тек қылмыстық әрекетке жауапты қызметкерлерге ғана қолданылып келді. Енді Нұсқауларға сәйкес, корпоративтік немесе ұйымдық құрылым өз қызметкерлерінің қылмыстық іс-әрекеттері үшін субституттық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Бұл нұсқаулар заңбұзушылықты болдырмау мақсатында тиісті сақтық шараларын жүргізген компаниялар үшін айыппұлдарды жеңілдетуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге этикалық бағдарламаны енгізген корпоративтік басшыларға кеңшілік танытады. Қылмыстық жазаларды бағалау және ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін тиімді бағдарламаның маңызы Қызметкер қызметтік міндеттемелерінің аясында қандай да бір әрекет жасаса, тіпті оның бұл әрекеті компанияның саясаты мен нұсқаулығына тікелей қайшы келсе де, қылмыстық жауапкершілік ұйымның мойнына жүктеледі. Бүкіл ұйымның қылмыстың алдын алу үшін мейлінше күш салғанына қарамастан, қызметкерлерінің кез келген заңсыз іс-әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Осылайша АҚШ-тың жаза тағайындау жөніндегі комиссиясы ұйымдарға арналған нұсқаулықты жариялаған кезде, жаза тағайындау нұсқаулығына жүйелі түрде ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін бағдарламаның алдын алу және тежеу аспектілерін енгізе отырып, институционалдық дәрменсіздікке қарсы алынатын шаралардың қатаң тұстарын жеңілдетуге тырысты. Егер ұйым заңнамасы ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін бағдарламасын тиімді жүзеге асырғанын көрсете алса, онда комиссия бұл шараларды ықтимал айыппұл көлемін жеңілдету арқылы, кейбір жағдайларда оны 95%-ға дейін төмендету арқылы жүзеге асырады. Нұсқауларға сәйкес, жазалау шараларын жеңілдету билік органдарына уақтылы есеп беруге және заңсыз әрекеттерге жоғары лауазымды қызметкерлердің қатыспауына22 байланысты іске асады. 2.5-мысалға қараңыз: «Транзакцияларға назар аударыңыз: Іске қатысты мысал: Федералдық жаза тағайындау нұсқауларына сәйкес ұйымдарға салынатын айыппұлдар». Жоғарыда келтірілген мысалдан салынатын айыппұлға жеңілдететін және ауырлататын факторлардың айтарлықтай әсер ету мүмкіндігін көруге болады. Ендігі бір дерек компанияның жалға беретін көліктеріне зақым келтірген клиенттерден жөндеуге кететін шығындар үшін алынатын төлемді жүйелі түрде артығымен алып тұрған, поштаны пайдалану арқылы жасаған алаяқтық ісі үшін айыпталған компанияға қатысты. Компанияның айыппұлдары 685 мың доллардан 54,8 млн долларға дейінгі мөлшерде болғаны анықталды. Айыппұлдың нақты мөлшері Ұйымдарға қатысты федералдық жаза тағайындау нұсқауларында қарастырылған, жеңілдететін жайттарға тәуелді. 2.6-мысалда заңнамалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін тиімді бағдарламаны жасауға арналған жеті критерий көрсетілген.

Заңнамалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін бағдарламасының болуы, өз қылмысын мойындау, тергеу барысында мемлекетпен ынтымақтастықта болу Тек қана заңнамалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін бағдарламасы бар

Бағдарламасының, есебінің немесе ынтымақтастығының болмауы Бағдарламасының, есебінің, ынтымақтастығының болмауы және бұл іске жоғары лауазымды қызметкерлердің қатыстылығы

2.5-мысал. Транзакцияларға назар аударыңыз: Іске қатысты мысал: Федералдық жаза тағайындау нұсқауларына сәйкес ұйымдарға салынатын айыппұлдар23 2.6-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Заңнамалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін тиімді бағдарламаның жеті критерийі Қылмыстық заң заңсыз әрекеттер үшін минималды және максималды «базалық» айыппұлдарды белгілейді. Нұсқаулардың 8-тарауы айыппұлды көбейту немесе азайту үшін қолданылатын факторларды қарастырады.24 Мәселен, егер ұйым 200 000 доллар көлеміндегі алаяқтыққа байланысты үш қылмыстық іс үшін жазаға тартылса, онда заң бойынша санкцияланған айыппұл әр жағдай үшін 500 000 долларды құрайды, ал тұтастай алғанда ең жоғарғы айыппұл мөлшері – 1 500 000 доллар. Айыппұлдың ауқымы қылмыстың ауырлығына және ұйымның кінәлілігіне байланысты. Қылмыстың немесе құқық бұзудың ауырлығы әдетте ақшалай түсірген пайданың, шығынның ауқымы немесе нұсқаулықтағы айыппұл кестесіндегі заңбұзушылық сомасына байланысты болады. Әдетте кінәлілік үкім шығарушы сот қарастыруға міндетті алты фактормен анықталады. Ал ұйымға қатысты ең қатаң жазалау шарасын арттыратын төрт фактор төмендегідей: (1) қылмыстық әрекеттерге қатысу немесе қылмыстық әрекеттерге бей-жай қарау; (2) ұйымның бұрынғы қылмыстары; (3) бұйрықты бұзу; (4) сот төрелігіне кедергі жасау. Ал қатаң жазалау шарасын жеңілдететін екі фактор: (1) заңнамалық ережелерді сақтауды қамтамасыз ететін және этикалық бағдарламалардың болуы; (2) өз еркімен қылмысын мойындау, ынтымақтастық, жауапкершілікті түсіне білу. 8С2.5-бөлімде тиісті айыппұлды анықтау үшін кінәлілік дәрежесін есептеу жолдары қарастырылған. Есептеу 5-тен басталады, содан кейін ұпай алты фактор бойынша 5 балдық шкала негізінде қосылып отырады: (1) қылмыстық әрекеттерге қатысу немесе қылмыстық әрекеттерге бей-жай қарау; (2) ұйымның бұрынғы қылмыстары; (3) бұйрықтың бұзылуы; (4) сот төрелігіне кедергі жасау; (5) тиімді этикалық және заңнамалық ережелерді сақтауды қамтамасыз ететін бағдарламасының болуы; (6) өз еркімен қылмысты мойындау, ынтымақтастық, жауапкершілікті түсіне білу. «Егер жауапкер қылмыс жасаған басқа ұйымды тергеуде немесе қылмыстық қудалауда, я болмаса жауапкерге тікелей қатысы жоқ қылмыс жасаған тұлғаны тергеуде немесе қылмыстық қудалауда елеулі көмек көрсеткен болса және сот бұл нұсқауларды негізге алуды жөн көрмесе, 8-тарау (8С4.1-бөлімі бойынша) айыппұлды азайтуға мүмкіндік беріледі. Осы нұсқаулардың маңызы Делавэр сотының жуырдағы шешімінен кейін одан әрі артты, онда этика бағдарламасын жасай алмаған корпоративтік директорлар бағыныштыларының құқық бұзу әрекеттеріне жеке жауап беруі мүмкін делінген. Тұжыра айтқанда, нұсқаулар «ұйымдарды құқықтық және этикалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін бағдарламаны жасауға ынталандырады».25 Компанияның заң бұзғаны үшін төлейтін айыппұлы мемлекеттік тергеу барысында осы компанияның көрсеткен ынтымақтастық белсенділігіне байланысты өзгеріп отырады. Бағдарламаны бақылау барысында кешенді құқықтық сараптаманың болуымен қатар, компанияның қолданысында заңнамалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін бағдарлама (2.6-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Заңнамалық ережелерді сақтауды қамтамасыз ететін тиімді бағдарламның жеті критерийі») бар болса, айыппұл мөлшері төмендетілуі мүмкін. Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы заң, экспорттық ережелер, қоршаған ортаны қорғау талаптарын, денсаулық сақтау және қауіпсіздік шараларын сақтау сияқты маңызды салаларда заңнамалық ережелерді сақтауды қамтамасыз ететін бағдарламаны дамыту – компанияның басты міндеттерінің бірі. Нұсқауларға сәйкес салынатын базалық немесе минималды айыппұлдар 5000 доллардан 72,5 млн долларға дейінгі аралықта құбылып отырады. Негізгі айыппұлдардың мөлшері екі көрсеткішке, яғни қылмыстың және ұйымның кінәсінің ауырлығына негізделген. Нұсқаулар кедендік құқық бұзулар, сауда-саттық кезінде жасырын келісу, алаяқтық, монополияға қарсы заңнаманы бұзу, қауіпті материалдарды тасымалдау, экологиялық қылмыстар, коммерциялық пара беру мен авторлық құқықтарды бұзу сияқты қылмыстарға қолданылады. Кінәлілік факторлары бұрын орын алған құқық бұзулардың тарихын және компания қызметкерлерінің лауазымын да есепке алады. Сондай-ақ компания неғұрлым үлкен болса және заңға қайшы іс-әрекетке қатысқан қызметкердің лауазымы неғұрлым жоғары болса, бұларға салынатын айыппұлдың да көлемі соғұрлым ұлғая түседі. Нұсқаулықтар жазаны жеңілдетуге ықпал ететін факторларды да естен шығармайды. Олардың қатарына қолданысқа заңнамалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін тиімді бағдарламаны енгізу, құқық бұзғаны үшін қылмысын өз еркімен мойындау және мемлекеттік тергеу ісіне жәрдемдесу кіреді. 8C2.5-параграфында (кінәлілік дәрежесі) қарастырылған кінәлілік дәрежесін және 2-тараудағы айыппұлдарға қолданылатын кез келген жарамды арнайы нұсқаулықты пайдалана отырып, төмендегі мысалдан тиісті минималды және максималды айыппұл коэффициентін анықтаңыз.

8C2.6. Минималды және максималды коэффициент Компанияның жаһандық жұмыс жағдайларын жақсарту мен еңбекті қорғауға өзіндік үлес қосуы заңнамалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін тиімді бағдарлама жүйесін пайдалана білуімен тығыз байланысты. Бұл бағдарламада мәжбүрлі еңбекті пайдаланбау, балалар еңбегін бақылай отырып пайдалану, еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы нормаларының ең төменгі стандарттарын сақтау, максималды жұмыс сағаттарын белгілеу, «ең төменгі күнкөріс деңгейі» төлемін уақтылы төлеу және алалауға қарсы саясатты енгізу сияқты күн тәртібінен түспеуге тиіс мәселелер нақты көрсетіледі. Жекелеген стандарттарды енгізу және үшінші тарапты тексеру осындай мақсаттары бар заңнамалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін бағдарламасы үшін аса маңызды.

Адам құқықтарын бұзу Бұл бөлім адам құқықтарын бұзудың ешқандай этикаға жатпайтыны жөніндегі түйінді ойдан басталады. Бұл маңызды ой адам құқығы дегеніміз не және адам құқықтарының бұзылуын ақтайтын қандай да бір ерекше жағдай, ересен себеп бар ма өзі деген сұрақ төңірегінде өрбиді. Сұрақтың бірінші бөлігі «адам құқықтары» мен «негізгі құқықтардың» арасындағы айырмашылықтардың парқын қарастырады. Дін бостандығы, қылмысқа қатысты белгілі бір айып тағылған жағдайда тиісті сот талқысына жүгіну құқығы және барлық адамдардың теңдігі сияқты негізгі адам құқықтарының жиынтығы туралы жалпы келісім бар екені де белгілі. Қазіргі заманғы «құқықтық» құжаттарда адам құқықтарының тізбегі еңбек ету құқығы және адамдардың «ең төменгі күнкөріс деңгейіне» деген құқығы сияқты анағұрлым кең негізгі құқықтардың енгізілуі арқылы кеңейтілді. Біріккен Ұлттар Ұйымы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы – адам құқықтарының аясын және адам құқықтарын бұзу мәселелерін анықтайтын адам құқықтары туралы негізгі құжат.

Адам құқықтарының басқа да іргелі доктринасы туралы, атап айтқанда Еуропалық одақтың (ЕО) 2009 жылғы ЕО заңы ретінде қабылданған Негізгі құқықтар туралы хартиясы жөнінде ақпарат алу үшін «Еуропалық одақ» атты 8-тарауды қараңыз. Біріккен Ұлттар Ұйымының 1948 жылғы Декларациясын және ЕО-ның 2009 жылғы Хартиясын адам құқықтары немесе негізгі құқықтар аясының кеңеюін көру үшін салыстырыңыз.

Бхопал апаты 1984 жылдың 2-3 желтоқсанында Бхопалдағы (Үндістан) Unіon Carbіde Іndіa Lіmіted (UCІL) атты пестицид өндіретін зауытта жарылыс болып, жарты миллион адам улы газдар мен химиялық заттардан зардап шекті. Зауыттың маңайында мыңдаған лашықтардың салынуы салдарынан апаттан зардап шеккендердің саны өте көп болды. Газбен уланудың салдарынан 16 мыңға жуық адам қаза болды, 100 мыңнан астам адам түрлі ауыр дертке шалдықты. АҚШ-тың Unіon Carbіde Corporatіon (UCCorp) бас компаниясы акцияның 50,9%-ын иеленсе, Үндістан үкіметі мен Үндістан азаматтары 49,1%-ды иеленетін. UCCorp төрағасы Уоррен Андерсон техникалық ұжыммен бірге жарылыстан соң-ақ бірден Үндістанға ұшып келді. Алайда Андерсон келген бойда үй қамағына алынды. UCCorp компаниясы Бхопалдың жергілікті медицина қоғамдастығымен жұмыс істеу үшін халықаралық медициналық сарапшылар тобын шақырып, сонымен қатар құралдар мен жабдықтардың жеткізілуін ұйымдастырды.

2.3-сурет. Бхопал UCІL зауыты толық үнділіктердің еңбек күшімен жұмыс істеді және Үндістан үкіметтік агенттіктері қауіпсіздік тексерістерін жүргізетін еді. Үндістан үкіметі барлық құрбандардың заңды өкілі деген мәртебе алуы үшін Бхопалдағы апат туралы арнайы заң қабылдады. Үндістан UСCorp компаниясын Америка Құрама Штатында сотқа берді. АҚШ аймақтық соты Бхопалдың (Үндістан) сот ісі үшін лайықты орын екенін мәлімдеді. АҚШ-тың Федералдық апелляциялық соты UCІL зауыты «Үндістанда тек үнді азаматтарымен бақыланатын, үнді азаматтары басқаратын, үнді азаматтарына тиесілі» бөлек кәсіпорын (UCCorp-тан бөлек) екенін растады. Ақыр соңында, дау-дамайды шешу үшін UСCorp компаниясы Үндістанға 470 млн доллар төлеуге келісті. Апатты тудырған фактілер әлі де талқылану үстінде. Десек те бұл оқиға этика мәселесінің классикалық кейс-стади үлгісі болды. Апаттың нақты фактілері кейбір кейс-стади мысалдарында өзгертілді, алайда фактілерді өзгерту кейбір қосымша гипотетикалық кейс-стади мысалдарын жасауға пайдалы екені жасырын емес. Төменде апатқа қатысты құқықтық және этикалық мәселелердің маңызын талқылауды ынталандыру үшін бірқатар «фактілер» берілген. Фактілер «Транзакцияға назар аударыңыз: Бхопал апатынан туындаған этикалық мәселелер» атты 2.8-мысалда ұсынылған сұрақтарға қолданылуы керек. 1-факті: Зауыт бүлінген құрылғылармен жабдықталды, қауіпсіздікке немқұрайды қарады және бұл салаға кілең тиісті дайындықтан өтпеген тәжірибесіз қызметкерлер қабылданды. 2-факті: Басшылар да, жергілікті өзін-өзі басқару органдары да қауіпсіздік мәселесіне жете мән бермеді, сөйтіп қауіпті жұмыс ортасының қалыптасуына жол берілді. 3-факті: «Бас компанияның шетелдік компания жұмысына араласпау саясаты» және «мәдениетаралық кедергілер» арқылы сипатталатын «Unіon Carbіde зауыты мен оның Үндістандағы жұмыс процесі арасында елеулі байланыс мәселелерінің болуы» және басқарудағы олқылықтың орын алуы.

4-факті: Апат кезінде төтенше жағдайларда әрекет ету жоспары болған жоқ. 5-факті: UCCorp компаниясының төрағасы қамауға алынғаннан кейін 24 сағат ішінде кепілге 2100 доллар төлеп, қамаудан босап шығып, Үндістан үкіметінің ұшағымен еліне ұшып кетті. 6-факті: Зауытта қалған химиялық заттар ағып, жер асты суларын ластауда; химикаттардың денсаулыққа қауіп төндіруі туралы мәселе әлі де даулы күйінде қалып отыр. ● Қабылдаушы елде заңдар соншалықты әлсіз болғанына қарамастан, көпұлтты компаниялар өз мемлекетінде және шетелде бірдей стандарттарды қаншалықты деңгейде ұстануға тиіс? ● Зауыттарды толығымен жергілікті жұмысшылармен қамтамасыз етуді талап ететін заңдар қаншалықты орынды? ● Қауіпсіз болып есептелгенімен, жергілікті шарттарға орай қауіпті болып шыға келетін өнімдерді пайдалануға мүмкіндік беретін корпорациялар мен үкіметтердің жауапкершіліктері қандай (мысалы, Бхопалдағы тұрғын үйлердің апат болған жерге жақын орналасуы)? ● Бәлкім дамушы елдерге зауыттың кейбір түрлерін орналастырмау керек шығар? Зауыт қызметіне жергілікті халықтың араласуын немесе басқаруға қатысуын талап еткен Үндістан үкіметі Бхопал апаты үшін шынымен моральдық тұрғыдан жауапты ма? (бұл талаптар бас компанияның бақылауының, сондай-ақ техникалық білімі мен тәжірибесінің азаюына себеп болды) Бас компания қызметкерлерді және жергілікті тұрғындарды қорғау үшін этикалық жауапкершілікке ие болды ма? Пайда табумен салыстырғанда бұл жауапкершіліктің салмағы әлдеқайда басым емес пе? ● Үкіметтің компаниялардың жұмысын бақылау мен реттеуге жеткілікті деңгейде көңіл бөле алмауы бас компанияны құқықтық жауапкершіліктен босата ма? ● Жеткілікті түрде басқаруы мен бақылауы болмаған шет мемлекетке бас компанияның өз зауытын орналастырмауға әлеуметтік жауапкершілігі бар ма еді? Бас компания ата-ананың өз балаларының келтірген зардабына жауапты болатыны сияқты жауапты бола ала ма? 2.8-мысал. Транзакцияларға назар аударыңыз: Бхопал апатынан туындаған этикалық мәселелер Көпұлтты компанияға тек қабылдаушы елдердің ережелерін жария ету немесе оны орындау ғана емес, одан да қатаң талаптар қойылды. Зиян келтірмеу міндеті бойынша UСCorp зауытының Бхопалдағы апат26 үшін моральдық жауапкершілігі болмағаны туралы дәлелдерді қолдай қоюымыз қиын. Unіon Carbіde компаниясы үндістандық зауыттың қауіпсіздігі мен жұмысына қатысты бақылау жеткіліксіз болды деп мәлімдеді. Оның айтуынша, компанияның 49%-ын иеленген Үндістан үкіметі мен азаматтары, яғни Unіon Carbіde компаниясының тәуелсіз еншілесі зауыт үшін жауапты болған еді. Сонымен қатар компания өзінің қауіпсіздік үшін жауапты болмағанын айтады, өйткені барлық басқарушылар мен қауіпсіздікті қамтамасыз етушілер үндістандықтар болған және Үндістан үкіметі қауіпсіздік тексерістері мен стандарттары үшін жауапты болған. Шынында да, Unіon Carbіde компаниясының Бхопал зауытына арналған сызбалары үндістандық сызбалардың пайдасы үшін қабылданбады. Unіon Carbіde компаниясының Үндістан үкіметінің пайдасы үшін бақылау жүргізуден мәжбүрлі түрде бас тартуы оны жазатайым оқиғаға қатысты моральдық жауапкершіліктен босата ма, жоқ әлде бұл жауапкершіліктен құтылу үшін қолданатын ақталу ма? Сыншылар мұндай компанияларға жеткілікті бақылау орнатпайынша, бұлардың шетелдерде қауіпті зауыттарды орналастырмауға моральдық жауапкершілігі бар деп ескертеді. Бұл «этикалық теңдеуге» Бхопал зауыты өндірген пестицидтердің миллиондаған үнділіктерді азық-түлікпен қамтамасыз етуге көмектесуі енгізілуі керек пе? Бхопал апатына қатысты кейс-стади мысалында келтірілген сұрақтар тарау соңында талқыланады: «Құндылықтарды таңдау: жаһандық экономикадағы мемлекеттік және жеке сектор арасындағы қатынастар».

Халықаралық стандарттар Стандарттар еңбек, денсаулық сақтау, қауіпсіздік және қоршаған ортаны қорғауға қатысты мемлекеттік нормативтік актілерге жатады. Сондай-ақ сауда-саттық қауымдастықтарының немесе үкіметтік емес ұйымдардың бастамасымен «өмірге келген» көптеген «ерікті стандарттар» да бар. Халықаралық еңбек ұйымы жұмыс орнына арналған стандарттар шығаратын үкіметтік емес ұйымның үлгісі болып есептеледі. Тауарлар мен қызметтерді өндіру мен өткізудегі сапа, еңбек және қоршаған орта аспектілерін ескеру стандарттары маңызды және даму үстінде. Осы салалардағы ұлттық стандарттардың көптүрлі болуы бірқатар қиындықтарды туындатады. Біріншіден, ол өнім өндіру барысындағы жалпы критерийлердің ең қажеттісін ғана қолданады. Тек қана қысқамерзімді пайданы көздейтін компаниялар қоршаған ортаны қорғау және еңбек туралы ең әлсіз заңдары бар елдерді іздеу арқылы шығындарды азайтуға тырысады. Екіншіден, өз өнімдерін халықаралық деңгейде сатуға ұмтылатын компания әртүрлі елдерге компанияның тауарларын импорттауға кедергі келтіруі мүмкін әртүрлі стандарттармен күресуі керек. Бұл ретте «екі мәселенің ортақ шешімі» сауда-саттыққа байланысты түрлі кедергілерді азайтатын, сондай-ақ сапа, еңбек және экологиялық стандарттарға сәйкестікті, ең болмағанда минималды сәйкестікті қамтамасыз ететін халықаралық стандарттар әзірлеу болған еді. Әртүрлі елдердегі әркелкі стандарттар мәселесін стандарттарды үйлестіру арқылы шешуге болады. Халықаралық стандарттар сәйкес келудің ең төменгі немесе қажет деңгейін бекітуші ретінде әрекет ете алады. Күн санап халықаралық стандарттардың саны да, маңызы да арта түсуде. Десек те әрбір елдің қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау, сапа мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету орайында өз стандарттарын орнатуға өзіндік құқығы бар. Сонымен, толық үйлестірудің мақсаты мен шарты шындыққа сәйкесе бермейтіндіктен, әртүрлі елдерде әртүрлі стандарттар бола да береді, қала да береді. Әлеуметтік тұрғыдан аса жауапты деп танылатын стандарттарды ерікті түрде қабылдау – аса маңызды үрдіс. Компаниялар әлеуметтік жауапкершілік кодексіне сәйкес келуі, өнімдерінің өтімділігін арттыруы үшін және әртүрлі елдерге тауарды кедергісіз импорттауы немесе ұлттық стандарттардың талаптарын қанағаттандыру үшін стандарт сертификаттар алуға мүдделі. Халықаралық стандарт үлгілері – Халықаралық стандарттау ұйымы (ІSO) шығарған стандарттар. ІSO 1947 жылы құрылды және құрамында 165 мүше-мемлекет бар. ІSO сертификатын алғысы келетін компаниялар олардың стандарттарын ерікті түрде қолданады, ал кейбір елдерде ІSO стандарттарын ұлттық заңнама ретінде қабылдайды. Осылайша компаниялардың ІSO сертификаттарын алу үшін көздейтін мақсаты бірнешеу, себебі: (1) Дүниежүзілік сауда ұйымы ІSO тарапынан жасалған стандарттардың түріне жататын халықаралық стандарттарды сақтауды талап етеді; (2) стандарттар компаниялардың шығындарын үнемдеуге көмектеседі; (3) стандарттар клиенттерді компания мен оның өнімдерінің өтімді әрі сапалы екеніне сендіреді; (4) стандарттардың экономикалық өсуге ықпал еткені көрсетілген.28 2.9-мысалда ІSO стандарттарының бірнеше түрі берілген. ІSO ұйымының миссиясы – тауарлар мен қызметтердің халықаралық алыс-берісі мен алмасуын жақсарту, интеллектуалды, ғылыми, технологиялық және экономикалық қызмет салаларындағы ынтымақтастықты дамыту үшін әлемдегі стандарттау және онымен байланысты іс-әрекеттерді үйлестіруге ықпал ету. Халықаралық стандарттар ақпараттық өңдеу және байланыс, тоқыма, тауарлардың сыртын қаптау және оларды тарату, энергияны өндіру және пайдалану, кеме жасау, банк және қаржылық қызметтер сияқты көптеген салалардағы технологиялар үшін сенімді екенін таныта білді. Өнеркәсіп қызметінің барлық салалары үшін маңызды болып есептелетін стандарттаудың күн санап өрісі кеңейе беретіні де сөзсіз. ІSO 2.9-мысалда көрсетілген тізімнен басқа жүздеген кодекс жасап шығарды. Мәселен, ақпараттың жиналуына, өңделуіне, таратылуына және олардың қайталануы мен сәйкессіздіктерін болдырмауға көмектесетін елдердің атауларын, валюталарын, ұлттық тілдерін белгілеу үшін халықаралық кодтар әзірледі. Ресурстарды үнемдейтін құрал ретінде әмбеге түсінікті кодтар автоматты түрде және қолмен енгізілетін құжаттарда маңызды рөл атқарады. ІSO және осы халықаралық ұйымның мүшелері кеңес беру мен оқыту қызметтеріне, соның ішінде сапаны қамтамасыз ету жүйелерінде стандарттарды қолдану бойынша семинарлар ұйымдастыруға, экспорттаушыларға басқа елдердегі талаптарға қатысты техникалық көмек көрсету және тұтынушыларды стандарттауға тарту үшін арнайы семинарлар өткізуге, сондай-ақ сертификаттау мен тексерудегі соңғы тенденцияларды қамтитын конференциялар мен симпозиумдар ұйымдастыруға белсене қатысады. Ең әйгілі халықаралық стандарт – ІSO 9000 (сапа менеджменті). ІSO 9000 стандартының мақсаты – барлық жерде адамдар танитын, құрметпен қарайтын сапа стандарттарының бірыңғай жиынтығын ұсыну арқылы халықаралық сауданы жеңілдету. ІSO 9000 стандарттары барлық салалардағы барша ұйым түрлеріне ортақ. ІSO сапа менеджменті жүйесін дамыту жөнінде түрлі нұсқау беріп отырады. Компания сертификатталу үшін тәуелсіз аудитор сол компанияның зауыты, зертханасы немесе кеңсесінің ІSO сапа стандарттарына сәйкес екеніне көз жеткізуге тиіс. Содан кейін ғана олар ресми сертификатты тапсырып, компания атауын өздерінің реестріне тіркейді. Содан соң компания ІSO 9000 стандарттары бойынша сертификатталған өз өнімдері мен қызметтерінің сапасын көтере алады. ІSO 14000 (экологиялық менеджмент) стандарты халықаралық, ерікті экологиялық менеджменті стандарттарын білдіреді. ІSO 14000 сериялы стандарттары қоршаған ортаны қорғау мәселелерін шешудің ортақ нормасын қамтамасыз ету арқылы бүкіл әлемдегі ұйымдардың қажеттіктеріне жауап береді. ІSO 14000 стандарттары компаниядан экологиялық менеджмент жүйесін құруды талап етеді. Экологиялық менеджмент жүйесі ұйымның кез келген түріне өнімдері мен қызметтерінің қоршаған ортаға әсерін бақылауға мүмкіндік береді. Экологиялық менеджмент жүйесін орнатудың артықшылықтары: (1) компанияның қоршаған ортаны қорғау менеджментінің міндеттемелерін орындауына қатысты тұтынушыларына кепілдік беруін; (2) жақсы қоғамдық қатынастарды сақтауға; (3) тиімді бағамен сақтандыру алуға; (4) жауапкершілігіне алып келетін оқиғаларды болдырмауға; 5) рұқсаттар мен лицензияларды алуды оңайлатуға мүмкіндік береді. ІSO 14000 сериялы стандарттары екі негізгі топқа бөлінеді: ұйымға бағдарланған стандарттар мен өнімге бағдарланған стандарттар.

2.9-мысал. ІSO стандарттары Ұйымға бағдарланған стандарттар экологиялық менеджмент жүйесін құру, қызметін жүргізу және бағалауға арналған кешенді нұсқаулықты қарастырады. Өнімге бағдарланған стандарттар өнімдер мен қызметтердің қоршаған ортаға, олардың өмірлік цикліне әсер етуін анықтайды және экологиялық таңбалау мен декларацияларды қамтиды. Өнімге бағытталған стандарттар нақты экологиялық ақпаратты тұтынушыларды және басқа да мүдделі тұлғаларды хабардар етуде ұйымға мейлінше көмек көрсетеді. ІSO өнім сапасын жақсарту мен қоршаған ортаны қорғау саласында хабардарлық деңгейін арттыру бойынша үлкен табысқа жетті. ІSO 9000 және ІSO 14000 стандарттарының сертификаттарын алған компаниялар тәжірибелік және этикалық артықшылықтарға ие болып шыға келеді. Тәжірибелік тұрғыдан алғанда, осы сертификаттарға ие өнімдер импорт саласындағы кедергілерге жолықпайды десек те болғандай. Көптеген елдер ІSO сертификаттарының маңызды екенін мойындайды. Кәсіпкерлік тұрғысынан келсек, ІSO сертификаттарын иеленген компаниялар мұны сапалы өнім шығарудың дәлелі мен көрсеткіші деп есептейді, сондай-ақ бұл осы компанияның қоршаған ортаға қамқорлықпен қарайтынын да білдіреді. ІSO стандарттарының кейбірі сертификаттауды қарастырмайды, сәйкестік менеджменті (ІSO 19600) және әлеуметтік жауапкершілік (ІSO 26000) секілді белгілі бір салаларды жақсарту үшін нұсқаулық ретінде кәдеге асады. ІSO 19600 стандарттары тек тәуекелдер мен заң талаптарын ғана ескеріп қоймай, сондай-ақ мүдделі тараптардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін де қызмет етеді. Бұл міндетті талаптармен қатар (сот шешімдері, заңдар, рұқсаттар) ерікті принциптерге де (экологиялық міндеттемелер, салалық стандарттар) қатысты. Шын мәнінде, осылардың бәрі де талаптардан гөрі ұсынысқа аса жақын, сол себепті де ІSO 19600 ресми сертификаты болмайды. Ол ұйымдарға сәйкестік менеджменті тәсілдерін жетілдіру үшін көмектеседі. Бұл шағын және орта ұйымдарға өз жүйелеріне шешімдерді бейімдеуге мүмкіндік береді. Басшылық сәйкестік менеджментін төмендегідей шешімдер арқылы сақтай алады: (1) ұйымдық құндылықтарды белгілеу және ұстану; (2) сәйкестік менеджмент жүйесінің ұйым стратегиясына сәйкес келуін қамтамасыз ету; (3) қажет ресурстардың тиісті түрде бөлінгеніне кепілдік беру; (4) мүдделі тараптарды сәйкестік менеджменті жүйесі жөнінде нақты хабардар ету. ІSO 26000 (әлеуметтік жауапкершілік) стандартының мақсаты – қызметкерлердің, табиғи орта мен қоғам өмірін жақсарту үшін әлеуметтік жауапкершілікті пайдаға асыру. Бұл, өз кезегінде, әлеуметтік жауапкершілікті терең түсінуге септігін тигізеді, сондай-ақ мүдделі тараптар арасындағы байланысты, ашықтық және сенімді нығайтуға негіз қалайды. ІSO 26000 стандартының жеті қағидасы бар, олар: есеп беру; ашықтық; этикалық мінез-құлық; барлық мүдделі тараптардың талап-тілектерін құрметтеу және назарға алу; заң үстемдігін құрметтеу; мінез-құлықтың халықаралық ережелерін құрметтеу; адам құқықтарын құрметтеу. Осы стандарттарды 60-тан астам мемлекет қабылдады. Бұл ретте ЕО-ның қызметі де назар аударуға тұрарлық. Еуропалық одақтың талабы бойынша өндіруші тарап СE маркасын барлық реттелетін өнімдерге қоюды көздейді. CE таңбасын алған импорттаушылар Еуропалық одақтың барлық мүше елдерінің нарықтарына кіруге кепілдік алады. CE таңбасы өнімнің ЕО-ның міндетті денсаулық сақтау, қауіпсіздік және қоршаған ортаны қорғау талаптарына сәйкес келетінін білдіреді. Ал соңғы жаңалықтардың бірі – ЕО Ecolabel деген атпен белгілі ерікті марканың қолданысқа енгізілуі. Экологиялық таңбасы жоқ өнімдер бұрынғыдай әлі де болса ЕО-ға кіруі мүмкін, бірақ бұл таңба қолданылса, ол қолданыстағы балама ұлттық таңбалардың орнын алмастырады. Ecolabel таңбасын алу үшін өндіруші өз өнімдерінің осыған ұқсас басқа да өнімдермен салыстырғанда қоршаған ортаға тигізетін зиянының аз екенін көрсетуі керек. Экономикалық басымдықтар жөніндегі кеңестің аккредиттеу агенттігі әлеуметтік жауапкершілік стандартын әзірлеу үшін ІSO моделін пайдаланды. SA 8000 стандарты компания мен оның жеткізушілерінің өз қызметкерлеріне арналған әділ және қауіпсіз еңбек шарттарын қамтамасыз етуіне кепілдік береді. SA 8000 сертификаты компаниядан балалар еңбегі мен мәжбүрлі еңбекті пайдалануын шектеуді, жұмысшылардың кәсіподақтар құру құқығына құрметпен қарауды, жұмыс аптасын 48 сағатпен шектеуді, еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етуді және қызметкерлердің негізгі мұқтаждықтарын өтейтін ең төменгі күнкөріс деңгейін дер кезінде төлеуді талап етеді. SA 8000 стандарты адам құқықтары саласында халықаралық стандарттардың принциптерін ұстанатынын аңдатады. Арзан абырой, жалған беделден аулақ болғысы келетін компаниялар SA 8000 стандарттарын алдын алу шарасы ретінде қабылдауға тиіс.

Жарнама этикасы Компанияның табыстан-табысқа жетуі өз өнімдерін халықаралық деңгейде қалай сататындығымен тығыз байланысты. Жарнамаға қатысты бұрыннан қалыптасып қалған ұлттық, мәдени-құқықтық көзқарастардағы ерекшеліктерді елемеу – сәтсіздікке ұшырау деген сөз. Халықаралық деңгейде ұлтүстілік жарнама ережелерін әзірлеу әзірге көп кездесе қоймайды. Көпұлтты шаралардың ең жақсы үлгісі – маркетингтік қадағалау желісі. Америка Құрама Штаттары мен тағы да 20 мемлекет бір елдің шеңберінен шығатын жарнама дауларын шешуде өзара ынтымақтасуға пәтуаласты.29 Аймақтық деңгейде Еуропалық одақ жалған жарнама және салыстырмалы жарнама жөнінде еуропалық заңнаманы үйлестіруге бағытталған екі директива қабылдады.30 1997 жылы Салыстырмалы жарнама жөніндегі 97/55/ЕС директивасы қабылданғанға дейін Италияда, Бельгияда, Люксембургте мұндай жарнамаға тыйым салынған болатын және Германия мен Франция сияқты елдерде жарнаманың осы түрі өте шектеулі түрде ғана берілетін. Керісінше, Америка Құрама Штаттарында барлық жарнамалардың 25%-дан астамы салыстырмалы жарнамалар еді.31 1997 жылғы директива «тікелей не болмаса жанама түрде бәсекелесті немесе бәсекелес ұсынатын тауарды не қызметті көрсететін кез келген жарнама» деп анықтама беріп, салыстырмалы жарнаманы пайдалануды заңдастырды. Десек те салыстырмалы жарнамаға: (1) жарнама тұтынушыны адастырмаған жағдайда; (2) ол бірдей қажеттіліктерді қанағаттандыратын немесе сол міндеттің үдесінен шығатын тауарларды және қызметтерді салыстырғанда; (3) ол тауарлар мен қызмет түрлерінің бір немесе бірнеше маңызды, өзіне тән, тексеруге келетін және репрезентативті сипаттамаларын әділдікпен салыстырғанда; (4) ол нарықта жарнама берушілер мен бәсекелестерді немесе бәсекелестің сауда маркалары мен бәсекелестердің сауда атауларын бір-бірімен шатастырмаған жағдайда; (5) бәсекелестің сауда маркаларын, атауларын, тауарларын және қызметтерін кемсітпегенде немесе олардың беделіне нұқсан келтірмегенде; (6) шығарылған жері көрсетілген бұйымдар үшін ол әрбір жағдайда да шығарылған жері бірдей өнімдерге жататын болса; (7) сауда маркасы бар тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің көшірмелері немесе оларға ұқсатып жасалған тауар және қызмет түрлерін ұсынбаған кезде ғана рұқсат беріледі. ЕО директивасы жарнама берушінің салыстырмалы талаптарының дәлдігін жедел түрде көрсетуін талап етеді. Керісінше, АҚШ-тың Федералдық сауда комиссиясы жеткілікті негіздерді ғана дәлелдеуді талап етеді. Америка Құрама Штаттарында дәм сезу немесе сезіну сияқты субъективті сипаттамаларды пайдалануға жол беріледі. ЕО директивасының объективті дәлелдер жөніндегі талаптары бойынша мұндай салыстырмалы жарнамаға тыйым салынады. Сондықтан директиваға сәйкес «субъективтік факторларға негізделген салыстыруларға, субъективтік пікірлерге негізделген желбуаз жарнамаға тыйым салынады. Сонымен қатар қабылданған ережеге сай объективтік жолмен жүзеге асырылатын тұтынушы таңдауына қатысты критерийді пайдалануға тыйым салынады». Осылайша АҚШ-тың экспорттаушысы оның салыстырмалы жарнамасы жаңа директиваға сәйкес автоматты түрде заңды болады деп санамауы керек. Әсіресе осындай жарнамаға дәстүрлі түрде тыйым салатын елдерде шынымен де дәл солай.

2.10-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: ХСП-ның жарнама тәжірибесіне арналған халықаралық кодексі

Халықаралық жарнаманың кәсіби стандарттары ХСП халықаралық жарнама және маркетингке қатысты бірнеше этикалық кодекстерге, оның ішінде Жарнама тәжірибесі туралы халықаралық кодекс, Сауданы ынталандыру жөніндегі халықаралық кодекс, Тікелей маркетинг тәжірибесі жөніндегі халықаралық кодекс, Экологиялық жарнама туралы кодекс, Демеушілік туралы кодекс, сондай-ақ Маркетинг және әлеуметтік зерттеулер тәжірибесінің ІCC/ESOMAR халықаралық кодексінің қабылдануына түрткі болды. Жарнамалық тәжірибеге арналған ХСП-ның Халықаралық кодексі (2.10-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: ХСП-ның жарнама тәжірибесіне арналған Халықаралық кодексі») алғаш рет 1937 жылы жарық көрді және 1997 жылы қайта басылып шықты. ХСП кодексі тауарларды немесе қызметтерді сатуға арналған кез келген ортадағы жарнамаға қолданылады. Өз кіріспесінде бұл кодекс өзін-өзі реттейтін этикалық кодекс ретінде сипатталады, сонымен қатар сот талқылауында оның пайдаланылатыны жөнінде де атап өтіледі: «Кодекс, ең алдымен, өзін-өзі реттейтін тәртіп құралы ретінде жасалған, бірақ ол сондай-ақ қолданылатын құқық аясында анықтамалық құжат ретінде соттардың пайдалануына да арналған».32 Кодекстің темірқазық принципі: «Барлық жарнама заңды, лайықты және шынайы болуға тиіс». 3-17-баптарда «лайықты» және «шынайы» деген сөздердің мағынасы туралы ішінара мәлімет беріледі. 18-бапта кәсіби жарнамалық агенттіктер мен жарнамалаушы фирмалардың, сондай-ақ компаниялардың міндеттері белгіленген. Сонымен бірге компанияның және агенттіктің кез келген қызметкері «өздерінің лауазымына сәйкес жауапкершілік деңгейіне ие». Сондай-ақ сатушы компания да, оның жарнама агенттігі де, лауазымды адамдар мен қызметкерлер де дәл осындай жауапкершілікке ие.

Кейс-стади Құндылықтарды таңдау: жаһандық экономикадағы мемлекеттік және жеке секторлардың қатынасы33

Анықтамалар Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы заң (ҒСРА) – АҚШ-тың азаматтарына, тұрғындарына, компанияларына және америкалықтардың бақылауындағы шетел компанияларына шетелдік лауазымды тұлғаларға пара беруге заңсыз іс-әрекет ретінде тыйым салатын АҚШ заңы. Есеп беру ережесі пара беруді әшкерелеуге септесетіндей тиісті есеп беру жүйесін қалыптастырмауды ҒСРА заңын бұзу деп есептейді. Сондықтан кез келген адам шетелдік қызметкерге пара берген-бермегеніне қарамастан, ҒСРА заңын бұзғаны үшін айыпталуы мүмкін. Парақорлық – шетелдік үкіметтің қызметін пайдалану үшін бағалы, құнды нәрсе беру. Параға ақы төлеу мен төлеуге уәде беру де жатады. ҒСРА заңының айрықша жағдайлары мынадай: 1) кеңсе жұмыстары (құжаттарды өңдеу немесе рұқсат шығару) үшін номиналды пара беруге мүмкіндік беретін әдеттегі үкіметтік шығындар. Егер үкіметтің лауазымды қызметкері сіздің сұранысыңызды өңдеу немесе өңдемеуді өзі шешетін болса, онда ол ҒСРА заңына сәйкес кешірілмес пара болып саналады; (2) орынды әрі заңды шығындар полициялық қорғау, электр және ауызсумен қамтамасыз ету қызметтері сияқты қосымша қызметтер үшін мемлекеттік лауазымды қызметкерге төлеуге мүмкіндік береді; (3) парақорлық кейбір шет мемлекеттердің ұлттық заңдарына қайшы келмейді (шын мәнінде, мұндай заң жоқ); пара беруді осы мәдениеттегі дәстүр осылай еді деп ақтауға және оны ерекше жағдай деп есептеуге болмайды. Шетелдік лауазымды тұлғалар деп әдетте үкіметке, соның ішінде саяси үміткерлер мен саяси партияларға тікелей немесе жанама қатысы бар адамдарды айтамыз. Білу талаптары АҚШ үкіметінен шетелдік шенеунікке пара берген америкалыққа қатысты қылмыстық жаза қолдану үшін оның әдейі пара бергенін дәлелдеу қажет етіледі. Нақты білу қажет емес; «немқұрайды қараудың» өзі жеткілікті. Қысқа мерзім тәсілі акция бағасы мен басқарушылардың сыйақысын ұлғайту үшін қысқамерзімді пайда табуды қалыптастыруға бағытталған басқару тәжірибесі. Оны «тұрақтылықпен» салыстырыңыз. Тұрақтылық пайданың тұрақтылығы және экологиялық тұрақтылық сияқты түрлі мәселелерге қатысты қолданылады. Бірінші жағдайда ұзақмерзімді пайда табуға негізделген шешім қабылдауға назар аударылады. Екінші жағдайда қоршаған ортаға келтіретін зиянды азайту қарастырылады. Үшінші тарап парақорлығы. Америкалық шетелдік агентті жалдаса, кейін әлгі агент шетелдік лауазымды тұлғаға пара берсе, бұл әрекет үшін америкалық та жауапты болады. Америкалықтар үшінші тарапты жалдау барысында тиісті тексеру жүргізуі керек. Әсіресе күмәнді өтініштермен, сондай-ақ жазбаша агенттік келісімшарттың болмауы; комиссиялық мөлшерлемелердің нарықтағы көрсеткіштерден жоғары болуы, үкімет тарапынан айтарлықтай пайдалы келісімшарттар алу және шетелдік немесе жасырын шоттардағы комиссиялық төлемдер сияқты алаңдауға негіз болатын жайттармен бетпе-бет келгенде ерекше сақтық көрсету керек. Салыстырмалы даму теориясы – аз дамыған елдер және нарықтық экономикасы қалыптасушы елдердің стандарттары (денсаулық сақтау, экология, қауіпсіздік стандарттары) дамыған елдермен бірдей болмауы керек дегенді білдіретін теория. Бірақ бұл стандарттар әлгі ел дамудың жоғары деңгейіне жеткенде жаңартылуы қажет.

Кіріспе Бұл мысалда аз дамыған елдердегі америкалық компаниялардың тікелей шетелдік инвестициялар сценарийі қарастырылады. Дамудың бұл теңсіздігі этикалық релятивизм мен қабылдаушы, жіберуші ел стандарттарына байланысты мәселені қозғайды. Енді осы мәселені қарастыруға бес нұсқа ұсынылады. Бұл бес нұсқа сыбайлас жемқорлық, ҒСРА заңының салыстырмалы даму теориясы; іскерлік және этикалық есептеулер, қоршаған орта этикасы, тұрақтылық, сондай-ақ қысқамерзімді және ұзақмерзімді стратегиялық шешімдерді қабылдау арасында таңдау жасауға қатысты мәселелерді көтереді.

Фактілер ТАРС (Trans Amerіcan Paper Company) атты америкалық қағаз компаниясы ағаш және басқа да биомассаға мол әрі таза су ресурстарына қол жеткізу, сондай-ақ даму үстіндегі нарыққа жақын орналасу мақсаттарын көздей отырып, Америка Құрама Штаттарынан тыс елге қызметінің ауқымын кеңейтті. Бұл компанияның шетелге орналастырған алғашқы кәсіпорындарының бірі – Малайзияның Сабах қаласындағы зауыт. Қағаз дайындау процесі ағашты, электр қуатын және тұщы суды өте көп қажет етеді. Процесс нәтижесінде целлюлозаны ағартуға және тегістеуге арналған еріткіштер мен хлор сияқты улы химиялық қалдықтар, бұл органикалық өнімде бактериялардың көбеюін тоқтататын биоцидтер, көміртегі диоксиді, азот оксидтері, күкірт диоксиді және ауада тасымалданатын заттар пайда болады. Осының барлығы ауа мен суды ластап, қоршаған ортаға үлкен қауіп төндіреді. ТАРС компаниясы 1989 жылы өзінің зауытын Сабах қаласына еңбек күшінің арзан болуы және нормативтік талаптардың төмен деңгейде болуына байланысты, сондай-ақ әлемнің осы бөлігінде қағаз өнімдеріне деген сұраныс артады деген болжаммен орналастырған болатын. Бірнеше жыл бойы бұл зауыт алаңдаушылық туғызып келді. Зауыт басшылығы ауа, топырақ және судың ластануының алдын алуға қатысты шараларды жүргізуге байланысты Малайзия үкіметі тарапынан талай рет ескерту де алды. Сабах зауыты айтарлықтай әлсіз, әсіресе судың ластануын алдын алуға қабілетті емес еді. Алайда қазіргі кезде осындай судың ластану жағдайы Малайзия заңына қайшы келмейді. TAРС компаниясы Сабах қаласынан көмірден алынатын электр энергиясын сатып алады, ол компания электр энергиясының бағасын көтеруді талап етуде, бұл, өз кезегінде, ТАРС компаниясының Азия нарығындағы бәсекелік қабілетін азайтуға себепші болады.

Мәселе Сіз ТАРС компаниясының жаһандық стратегиялар командасын басқарасыз делік. Сізге Директорлар кеңесіне ұсынылатын түрлі нұсқалар мен ұсыныстардың орындылығын зерделеу тапсырылды. Команда бес нұсқаны талқылайды:

І нұсқа. Процесті өзгертпей, жабдықтарды ауыстыру TAРС компаниясының зауытты сол қалпында сақтауына болады. Жергілікті зауыт менеджері, малайзиялық жақында Сабахтағы үкімет шенеунігімен кездесті. Шенеунік үлкен сыйлықтар немесе мол сыйақыға жауап ретінде қаланы бағаның өсуіне деген талабын азайтуға сендіру мүмкін екенін атап көрсетті. ҒСРА заңы туралы естігенде шенеунік, егер TAРС компаниясы жергілікті қайырымдылық ұйымына қомақты сыйақы берсе, электр энергиясының ағымдағы бағасынан 10 пайыздық жеңілдік жасау үшін алдын ала шаралар қабылдауға дайын екенін білдірді.

ІІ нұсқа. Жылу электр станцияларына айналдыру үшін құрал-жабдықты өзгерту TAРС компаниясы өз электр энергиясын өндірумен қатар, қосымша қуат өндіретін, сондай-ақ қосымша кіріс әкелетін жылу электр станциясын салуға тиіс. Шын мәнінде, Сабах қаласының маңайында орналасқан елді мекеннің лауазымды тұлғалары жылу электр станциясын салу құнының бір бөлігін субсидиялауға дайын. Ал осы ұсыныстың арқасында сол елді мекен он жыл ішінде нарықтық мөлшерлемеден бағасы да аз әрі сенімді электр энергиясына қол жеткізеді. Сонымен қатар қауымдастық қалдықтарды, соның ішінде целлюлоза өндірісінен шыққан ақпа суды, химиялық және биологиялық қалдықтарды және қайта өңделген лай-тұнбаларды суға ағызып жіберуге қарсы емес екеніне уәде де береді.

ІІІ нұсқа. Барлық жаңа жабдықтарды пайдаланып, Малайзияда жаңа зауыт салу Қытай венчурлық компаниясы (WІG) қолданыстағы зауытын қағаз өндіруге арналған ең соңғы құрал-жабдықтармен жаңартуды ойластырып, ТАРС компаниясымен бірге бірлескен кәсіпорын құрады. WІG 51% акцияға, ТАРС 49%-ға ие болады. WІG компаниясының өңделген балшықты бетонмен араластыру арқылы салмақ түсірмейтін сәндік цементпен сылау технологиясы бойынша арнайы патенті бар және ол технологияға қатысты барлық құқықтарды ТАРС-тың бірлескен кәсіпорнына береді. WІG компаниясының жаңа зауытты салуы барысында қолданатын жергілікті құрылыс компаниясы мен Малайзия үкіметінің арасында жақсы байланыс болғандықтан, WІG компаниясы қаладан тиімді шарт бойынша электр қуатын алуда ешқандай қиындық көрмейді.

ІV нұсқа. Зауытты жабу TAРС компаниясы өзінің зауытын WІG компаниясына тікелей сата да алады, не болмаса басқа сатып алушыны таба да алады. Мемлекеттің энергетикалық саясатын өзгерту және АҚШ-тағы жаңа салықтық, инвестициялық ынталандырулардың өндірісті АҚШ-та ұлғаюына жағдай жасауы әбден мүмкін.

V нұсқа. Қалыптан тыс ойлай білу TAРС компаниясына және басқа да мүдделі тараптар үшін қомақты таза пайданы қамтамасыз ететін жаһандық стратегиялар командасы әлі қарастыра қоймаған басқа да нұсқалар немесе параметрлер жиынтығы бар ма?

Қандай нұсқаны ұсынар едіңіз? Бұл сұраққа жауап берерде төмендегі этикалық құралдар мен 18 қосымша сұрақты пайдаланыңыз! Ең жақсы деген нұсқаны қарастыру барысында мынадай мәселелерді ескеру керек: (1) компания директорлары мен қызметкерлерінің пайданы арттыруға бағытталған басты мақсаттары мен сол мақсаттардың компанияның басқа да мүдделі тараптарына (қызметкерлер, жабдықтаушылар, кредиторлар, жергілікті қауымдастықтар, қоршаған орта) қатысының арасындағы байланыс; (2) қысқамерзімді (табыстылық пен акциялардың бағаларға қатысты шешімдердің қысқамерзімді әсерін есептеу) және ұзақмерзімді стратегиялық өсудің (табыстылықтың тұрақтылығы) арасындағы айырмашылықтың маңызы; (3) балама өсу немесе табыстылық нұсқалары мен әлеуметтік тұрғыдан жауапты әрекеттер бағдары арасындағы қарым-қатынас; (4) түрлі өндіріс әдістері мен олардың қоршаған ортаға әсері арасындағы ықтимал ымыра.

Тиімділіктің жалпы мөлшері балама әрекеттен артық болса, әрекет дұрыс деп есептеледі. Шынайы утилитарлық талдау шешімнің тікелей немесе жанама әсері болған әрбір мүдделі тарапқа арналған тиімділіктің жағымды әрі жағымсыз тұстарын ескереді. Тиімділікті есептеу кезіндегі мерзімді (уақытты) ескеру арқылы утилитарлық есептеулер өзгеріп отырады. Ұзақмерзімді уақыт шеңберімен салыстырғанда қысқамерзімді уақыт шеңберінде шынайы әл-ауқаттың артуы төмен. Шынайы утилитарлық талдау әл-ауқаттың нақты деңгейінің артуына әсер ететін балама жолдарды іздейді. Кейс-стади мысалындағы V нұсқа шешім қабылдаушылары табыс үстіне табыс қосып, ал шығындарды мейлінше төмендететін балама жолдарды табуға ынталандырады. 2-тәсіл. Құқықтар-міндеттер тәсілі (деонтология немесе априорлық қағидаларды қолдану) Құқық жеке тұлғаға беріледі және әр тұлғаның құқығына ешкім, соның ішінде мемлекеттік органдар қол сұқпауға тиіс. Сипаты бойынша құқықтар мен міндеттер өзара байланысты, яғни əрбір құқықтың өзіне сәйкес міндеті болады (басқалармен салыстырғанда). Утилитаризммен салыстырғанда заң моральдық мәселелерге жеке тұлға көзқарасы тұрғысынан қарайды; ал утилитаризм этикалық мәселелерді көбінесе жалпы қоғам тұрғысынан қарастырады. Канттың этикасы және оның категориялық императиві іс-әрекеттің «дұрыстығын» моральдық заңға сәйкестігіне байланысты екенін растайды. Канттың сәйкестікті тексеруі рационалды формаға ие. Моральдық заңдар тұрақты (олар өзара қайшы болмауы керек); әмбебап (барлық адамдар үшін бірдей, бұл жерде релятивизм сынды түсінік жоқ) және априори (тәжірибеге емес, ақыл-ойға негізделеді) болуы керек. Сондықтан әрекетті қарастыру кезінде оның әмбебап заңның негізі болуын қалар ма едіңіз деген сұрақты қойыңыз. Моральдық заңдар барлық саналы тіршілік иелерін құрметтеуге негізделген. Адамдар ешқашан мақсатқа жету құралы ретінде қолданылмауға тиіс. WІG компаниясының бірлескен кәсіпорын туралы ұсынысында барлық тараптар, соның ішінде ТАРС және Малайзияның үкіметтік бөлімдері келісімшарттың сипатынан толығымен хабардар ма еді?

3-тәсіл. Әділдік пен бейтараптық Әділдіктің көптеген аспектілері бар: игіліктерді бөлудегі әділдік, процессуалдық әділдік және түзету әділдігі. Әдетте әділеттік мәселелері қоғамға арналған таза пайда (утилитаризм) азшылық топты кемсіту сияқты әділетсіздікті ақтамайды деген шешімге әкелуі мүмкін. Екінші жағынан, үлкен әлеуметтік пайда әділетсіздіктің белгілі бір деңгейін (мысалы жоқшылықпен күресу үшін) ақтайды. Игілікті бөлудегі әділдік әрекетінің ауыртпалығы мен пайдасы түрлі мүдделі тараптар арасында қалай бөлінетініне жете назар аударады. Процессуалдық әділдік шешім қабылдау процесіне және шешімнің әсеріне қарайды. Джон Ролздың «Әділдік теориясында» процесс барысындағы әділеттікке қатысты мәселелерді шешеді. Ролздың айырмашылық принципі әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктерді мойындап, әл-ауқаты төмен тұлғаларға көбірек пайда әкелетін шешімдерді қабылдауға шақырады.

4-тәсіл. Қамқорлық этикасы Кейс-стади мысалында утилитаризмді тар аяда қолдану компанияға таза пайданы көбірек әкелетін шешімді дұрыс шешім деп біледі. Мұндай тар аядағы тиімділік есептеулерінде қазіргі күнгі немесе болашақ қызметкерлерге оның әсері ескерілмейді. Кэрол Гиллиган өзінің қамқорлық ұстанымын алға қоятын «Іn a dіfferent voіce» атты кітабында мүдделі тараптардың ауқымды сараптамасы үшін осындай тар аядағы утилитарлық есептеулерден бас тартады. Барлық адамдарға бірдей (объективтілік және бейтараптық) қарау керек деп есептейтін утилитаризм және Канттың көзқарастарына қарсы шығады. Қамқорлық этикасының ұстанымы бойынша утилитарлық есептеулерде белгілі бір адамгершілік қатынастар басқа құндылықтарға қарағанда жоғары бағалануы қажет. Басқа мүдделі тараптармен салыстырғанда ТАРС компаниясы өздерінің жұмыс істейтін қызметкерлері мен қауымдастықтарына көбірек көңіл бөлуге тиіс пе?

Қосымша сұрақтар

1988 жылғы өзгертулер (шетелдегі жемқорлыққа қарсы күрес заңы) – Amendments of 1988 (FCPA)

Халықаралық бизнеске арналған Ко дөңгелек үстелінің қағидалары – Caux Round Table Prіncіples for Іnternatіonal Busіness

ЕО-ның экологиялық белгісі – EU Ecolabel Ұйымдарға жаза тағайындауға қатысты федералдық нұсқаулық – Federal Sentencіng Guіdelіnes for Organіzatіons Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы заң – Foreіgn Corrupt Practіces Act (FCPA)

Халықаралық стандарттау ұйымы – Іnternatіonal Organіzatіon for Standardіzatіon (ІSO)

Аморальді кәсіпкер туралы миф – Myth of the Amoral Busіnessperson Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы – Organіsatіon for Economіc Co-Operatіon and Development (OECD)

Transparency Іnternatіonal – Transparency Іnternatіonal Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары туралы декларациясы – Unіted Natіons Declaratіon of Human Rіghts

Бас компания өзінің еншілес компанияларының, филиалдарының және серіктестерінің іс-әрекеттері үшін «Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы заңға» сәйкес жауапкершіліктен өзін қалай құтқара алады? Brown, «Parent-Subsіdіary Lіabіlіty Under the Foreіgn Corrupt Practіces Act», 50 Baylor Law Revіew 1 (1998). Шетелдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы заңның сақталуын қамтамасыз ету үшін сіз өз компанияңызға арналған бағдарлама жасаңыз. Корпоративтік мәдениеттің осындай кез келген заңнамалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ететін бағдарламасына қандай маңызды әсері бар? Қараңыз: Goelzer, «Desіgnіng an FCRA Complіanse Progpam: Mіnіmіzіng the Rіsks of Іmproper Foreіgn Payments», 18 Northwestern Journal of Іnternatіonal Law & Buzіness 282 (1998). Head, «The Development of Complіance Programs: One Company,s Experіence», 18 Northwestern Journal of Іnternatіonal Law & Buzіness 535 (1998). Пара мен рәсімдерді тездету үшін төленетін ақының арасындағы айырмашылық қандай? Төлем немесе пара басқа елде қылмыс деп есептелетін болса, алайда мұндай қылмыстарға жаза қолданылмаса, мұның қандай да бір маңызы бар ма? Егер мұндай төлемдер шет мемлекетте заңсыз болып саналмаса, мұндай төлемдерді жасау дұрыс бола ма? Этикалық көзқарас тұрғысынан ҒСРА заңына кеңінен түсініктеме беру жеткілікті ме? Пара құрбандықсыз қылмыс болып есептеле ме? Пара беру еркін нарық жүйесіне әсер ете ме? Әсер етсе, қалай әсер етеді? Сіздің ойыңызша, ҒСРА заңы америкалық компаниялардың бәсекеге қабілетін азайта ма? Сіздің компанияңыз бір жылдан астам уақыттан бері үкіметке ресми түрде тиесілі мұнай бизнесінен активтер алуға тырысуда. Десек те келісімшарттық құжаттарды бекіту мен қарауды үкіметтік бюрократия бірнеше айға созып жіберді. Ресми өкіл сіздің инвестициялар жөніндегі вице-президентіңізге хабарласып, сіздің компанияңыз ресми өкілге және оның отбасына Dіsney World және Майамиге «келіссөздер жүргізуге» барып-келуі үшін 10 күннің шығындарын төлеуге ұсыныс жасайды. Келісімшарттық құжаттарды растау жұмыстары бір аптаның ішінде бітуі мүмкін. Сіздің компанияңыз бұл шығындарға рұқсат ете ме? Егер сізге мұның орнына компанияңыздың өнімдерін елге импорттауды жеделдету үшін 200 доллар төлемақы сұраса, жауабыңыз қалай болар еді? Дамушы елдердегі дәрігерлерді СПИД-ке қарсы күресудің жаңа әдістері бойынша даярлау үшін АҚШ үкіметінің субсидиясына ие болдыңыз. Дамушы елдерде Ауруларды бақылау министрлігінде жұмыс істеген кезіңізде сіз Халықаралық Қызыл Крест арқылы алынған мол ақшаны министрліктің кейбір қызметкерлерінің заңсыз иемденіп кеткеніне куә болдыңыз. Ақша елдегі алынған қанның қауіпсіздігі және оны тексеруді қамтамасыз етуге қолданылуы керек еді. Оның орнына ақша елдегі кейбір ауруханалар үшін жаңа жедел жәрдем көліктерін сатып алуға жұмсалған сияқты. Сіз бұл заңсыздық туралы хабарлайсыз ба? Бұл туралы хабарлауға заңды міндетіңіз бар ма? Сізде оны айтуға этикалық міндет бар ма? Егер солай болса, мұны кімге айтасыз, қай мекемеге хабарлайсыз? Бұлайша хабарлау Министрліктің мүшелерімен, сізді қызметке алған АҚШ агенттіктерімен қарым-қатынасыңызды қатерге душар етіп жүрмей ме? Бұл жағдайда ҒСРА заңы қолданыла ма? Осы жорамалданған пікірге «әшкерелеу» материалдары қалай қолданылады? Шағым беру алдында дәлелдер мен деректерді жеткілікті жинай аласыз ба? Компанияңыз сізді шетелдік еншілес компанияға операциялық менеджердің көмекшісі етіп ауыстырды. Ауыстырудың мақсаты – компанияның топ-менеджерлерінің біреуінен үйрену, тәжірибеден өту. Келгеннен кейін көп ұзамай сіз менеджердің әдеттен тыс қаржылық есеп жүйесін құрғанын білдіңіз. Сізде нақты дәлелдер жоқ, бірақ кеңседегі әңгіме оның табысы үкіметтегі лауазымды адамдарға төлемдер жасауға байланысты екен. Сондай-ақ жасырын транзакциялардың кейбіріне менеджердің қатысы бар екені туралы да қауесет бар. Еншілес шетелдік компания сіздің компанияңыздың ішіндегі шетелдік операциялардан пайданы ең көп табатындардың бірі. Сіз не істейсіз? Лорд Кок парақорлық туралы былай деді: «Пара аз болса да, бірақ кінәсі үлкен». Сіз құқықтық және этикалық теріс қылықты анықтау барысында пара мөлшері маңызды емес екенімен келісесіз бе? Тиімді этикалық немесе қоршаған ортаны қорғау талаптарын сақтау бағдарламасының элементтері қандай? Ұйымдарға арналған жазаны тағайындау туралы Федералдық нұсқауларды қанағаттандыра алатын этикалық немесе қоршаған ортаны қорғау талаптарын сақтау бағдарламасын қалай жасайтын едіңіз? Raul Fіorellі, «Fіne Reductіons through Effectіve Ethіcs Progpams», 56 Albany Law Revіew 403 (1992); Raul Fіorellі, «The Envіronmental Sentensіng Guіdelіnes for Busіness Organіzatіons», 22 Boston College Envіronmental Affaіrs Law Revіew 481 (1995). Компаниялардың орта буын менеджерлерінің жартысынан көбі әйелдер болғанымен, қазіргі уақытта АҚШ-тың шетелге орналастырған компанияларындағы орта буын менеджерлерінің 13%-ы ғана әйелдер. Осындай теңгерімсіздіктің себебі неде деп ойлайсыз? Бұл ретте адам ресурстары басшыларының арасында жүргізілген сауалнама нәтижесіне сүйенсек, олардың 80%-ы жаһандық деңгейдегі іс-тәжірибенің қызметтік өсу үшін қажет деп санайтыны анықталды. Бұл жағдай адамдар жаһандық «әйнек бөгесін-нің» қалыптасуы үшін алғышарт ретінде қаралуы мүмкін бе? Кәсіпорындар бұл ағат пікірді еңсеру үшін не істей алады? 1971 жылы Джон Ролз «A theory of gustіse» атты еңбегін жариялады. Басқаша айтқанда, ол әділдікті процессуалдық әділдікпен теңестіреді. Ролздың әділ төрелігі бойынша қабылданған шешім немесе ереже процессуалдық әділдік процесіне сай келуге тиіс. Осылайша егер де шешім әділ қабылданған болса, онда ол әділетті немесе этикаға сай болғаны. Шешім шығарылған тұлғаға басқа тұлғалардың құқығымен тең дәрежеде кең ауқымды еркіндіктер берілсе, шешімнің немесе ереженің әділ болғаны. Сондай-ақ әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктер әлеуметтік тұрғыдан аз қамтылған тұлғалардың мейлінше пайда табуына арналғандай және осындай теңсіздіктер мүмкіндіктердің әділ теңдігі шарттарына сай барлық адам пайдалануға болатын ұстаныммен тығыз байланысты. Ролздың мұндай көзқарасы моральдық теорияға емес, саясатқа бағытталған болса да, оны әлемнің неғұрлым аз дамыған елдерінде қолдану тиімді болуы да мүмкін. Бұл ереже тараптар өздерінің мәртебесі немесе лауазымы туралы хабардар болмаған кезде, яғни надандық пердесінің тасасында қолданылуы ықтимал. Бұл тәсіл дамыған және дамушы елдер арасындағы мәмілелерді этикалық тұрғыдан бағалауда қалай қолданылуы мүмкін? Егер мұндай ережелер осындай перденің тасасында қолданылса, ондай мәмілелер әділ транзакцияларды қайтіп әкелмек? Корпоративтік этика қозғалысының теріс, жағымсыз әсерлерінің бірі – қызметкердің құпиялығының азаюы. Жұмыс орнында этикалық ережелердің сақталуын қамтамасыз ету үшін жұмыс берушілер қызметкерлердің жұмысын бақылауға алады. Қызметкерлердің лайықсыз әрекеттеріне жол бермеу үшін жұмыс беруші компанияның электрондық пошта жүйесін қызметкерлерінің пайдалануына бақылау жасайды. Бұл шара компанияның электрондық поштасының жеке мақсаттарда немесе сексуалдық қол сұғу құралы ретінде пайдалануды болдырмау үшін жасалады. Кейбір компания қызметкерлердің әрекеттерін бақылау үшін видеокамералар орнатады. Бір жағынан – этикалық мониторинг, екінші жағынан – жеке өмірге қатысты құпиялық, компания осы екеуінің арасында қалай теңгерім орната алады? Олар өздерінің қызметкерлеріне мониторинг жүргізудің бүге-шігесін түгел, толық ашып көрсетуге тиіс пе?

Келесі ұғымдардың әрқайсысына анықтама беріп, мысал ұсыныңыз: 1. Этикалық релятивизм 2. Игіліктерді бөлудегі әділдік 3. Үстем фактор 4. Қамқорлық этикасы 5. Бағынышты жауапкершілік мәселесі 6. Салыстырмалы даму теориясы 7. Тұрақты үкіметтік шығындар 8. Заңды шығындар 9. Үшінші тарапқа пара беру 10. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы ескертпе

Бизнес этикасына қатысты сауалнама Сіз офис менеджерісіз делік. Бір жоғарғы деңгейдегі менеджер компанияның кредит картасын өзінің жеке шығындарын өтеу үшін бірнеше рет пайдаланған. Бұл мәселені қалай шешесіз? а) сіз ештеңе жасай алмайсыз, себебі ол тұлғаның ұйымдағы лауазымы сізден жоғары; ә) сіз ол тұлғаға қарсы шығасыз және ол сіздің жұмысыңызға әсер етпейтініне үміттенесіз; б) сіз бұл тұлғаға қарсы тұрып, адам ресурстары бөлімінде жұмыс істейтін жоғары деңгейдегі менеджерге хабарлайсыз. Сіз бухгалтерлік есеп мәселесінде тәжірибесі жоқ орта буын менеджерісіз және компанияның жаңа саясаты бойынша бөліміңіз үшін баланс пен салық туралы ақпаратқа сіздің қол қоюыңыз талап етілді. Сіз не істейсіз? а ) сіз міндетті түрде қол қоясыз және мұның дұрыс не бұрыс екенін білуге міндетті емессіз. ә) сізбен материалды бірге көру үшін өзіңізден білімі көбірек адамға өтініш жасайсыз; б) сіз болашақ мақсаттар үшін міндетті түрде есептеу курстарынан өтем деген ниетпен қол қоясыз. Сіз өзіңіздің компанияңыздың негізгі лауазымдар бойынша жұмысқа қабылдау комиссиясында жұмыс жасайсыз. Бір әйел жұмысқа тұру үшін сұхбаттан өтеді және сіз сұрамасаңыз да оның отбасын құруды қалайтыны анықталады. Оның жақын арада жұмыстан шығу немесе жүктілік демалысына шығу ықтималын жұмысқа қабылдау шешіміне енгізе аласыз ба? а) иә, ол өзі туралы мәліметті өз еркімен жария еткендіктен, қызметке алу туралы шешімге бұл мәліметті енгізе аласыз; ә) жоқ, егер сіз оны осы мәліметке сүйеніп жалдамай қойсаңыз, бұл – кемсітушілік; б) егер басқа үміткерде дәл осындай жазба болса, бұл ақпаратты «тең жағдайда» бір шешімге тоқтау үшін пайдалануға болады. Сізге жаңа өнім туралы пресс-релиз дайындау үшін баспа тобымен жұмыс істеу тапсырылды. Сіз сол өнімнің дайындалу процесіне қатысқан едіңіз. Бірақ бұл жолы өнім өткен пресс-релизде уәде етілгендей болмады. Пресс-релизде бұл олқылықты қаншалықты жариялайсыз? а) сіз компанияңыздың бет-бейнесін қорғау үшін жаңа ақпаратты жарияламайсыз; ә) сіз пресс-релизде ол мәселені жұмсартып жеткізесіз, бірақ шынайы жазуға тырысасыз; б) сіз өз клиенттеріңіздің құрметіне бөленуді ойлап, қатал, дәл әрі адал пресс-релиз жазасыз. Сіз директорлар кеңесіне жіберілетін жоба үшін бюджет есебін дайындауға жауаптысыз. Басқарма отырысының алдында сізден компания президентін өтінішімді жерге тастамайды деген ниетпен бюджет есебіндегі кемшілікті алып тастауды және оны келесі есепке қосуды сұрады. Сіз не істейсіз?

а) иә, келесі отырыс үшін ақпарат сақтаудың ешқандай зияны жоқ; ә) иә, бірақ президент жылдың аяғында бонус түрінде «борышын» өтеуге келіссе ғана; б) жоқ, өйткені ережеден бір рет ауытқыған адам болашақта екінші, үшінші рет те ауытқиды.

Интернет-жаттығулар Transparency Іnternatіonal жариялаған http://www.transparency.org сайтында жарияланған Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексін қараңыз. Sweatshop Watch веб-сайтының халықаралық тауарлар өндірісіндегі төмен еңбек стандарттары мәселесіне қатысты соңғы жаңалықтарын қараңыз. http://www.sweatshopwatch.org.

Интернеттегі басқа да ақпарат көздері Қолданбалы этикаға арналған Markkula орталығы: www.scu.edu/ethіcs (этикет мәселелері, оның ішінде бизнес және қоршаған орта этикасы туралы 10 мыңнан астам сілтемелердің деректер базасы); Флорида университетіндегі «По» этика орталығы: http://warrіngton.ufl.edu/centers/poe. Ко дөңгелек үстелі: www.cauxroundtable.org (әлеуметтік корпоративтік жауапкершілік). Қоршаған орта этикасы туралы халықаралық ұйым http://www.cep.unt.edu/ІSEE.html.

Transparency Іnternatіonal: http://www.transparency.org.

Шетелдік лауазымды тұлғаларға пара беруге қарсы күрес туралы OECD конвенциясы:

http://www.oecd.org/corruptіon/oecdantіbrіberyconventіon.htm. АҚШ жаза тағайындау комиссиясы: http://www.ussc.gov/guіdelіnes-manual/2014/2014-chapter-8 (Organіzatіonal Guіdelіnes and Complіance).

Сілтемелер

Америкалық компания өзінің сыртқы коммерциялық әрекетіне кірісердің алдында стратегиялық жоспар немесе бизнес-жоспар әзірлеуі керек. Шетелдік бизнестің стратегиясы шетелдік қызметкерлерді жалдау, шетелдік офис құру және шетелдік коммерциялық активтерді сатып алу, соның ішінде компанияларды сатып алу немесе еншілес компанияларды тіркеу сияқты қызметтерді қамтиды. Шетелдік операцияларды жоспарлауға әсер ететін факторлар, мәселен халықаралық бизнес-транзакциялардың қауіп-қатерлері мемлекетке, саланың түріне, мәміле көлеміне, шетелдік ережелер мен салық салу сияқты құқық мәселелеріне байланысты өзгеріп отырады. 1-тарауда айтылғандай, ең маңызды мәселе – шетелге кіру тікелей немесе жанама түрде жүзеге асуы керек пе деген сұрақ. Шетелге кірудің ең жанама түрі – тауарларды экспорттау немесе технологияларды лицензиялау. Бұл транзакциялар тікелей байланыстарды көп қажет ете бермейді, дегенмен ел ішіндегі агенттер не болмаса олардың орнын ауыстырушылар арқылы іске асады. Шетелдік импорттаушыға сатудан гөрі көп нәрсе жасауды қалайтын, бірақ бұл елде осы іске тікелей қатысуды қаламайтын компания өз өнімдерінің маркетингін жүргізуге, сату мен таратуға көмектесетін агенттерді немесе тәуелсіз мердігерлерді жалдайды. Бұл агенттер әдетте тікелей қызметкерлер ретінде емес, тәуелсіз мердігерлер ретінде жалданады.

Бизнес жүргізу стратегиялары Шет мемлекеттер Америка Құрама Штаттарындағы сияқты бизнес жүргізудің балама түрлерін ұсынады. Коммерциялық ұйымды құру Америка Құрама Штаттарында штат заңдарына сәйкес жүзеге асырылады, ал көптеген шет елдерде кәсіпорындардың құрылуын, сондай-ақ олардың мемлекеттік деңгейдегі, оның ішінде жергілікті деңгейдегі тіркелуін федералдық немесе ұлттық заңнамалар реттейді. Мұндай құрылымдарға: филиал, серіктестіктер мен бірлескен кәсіпорындар, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер және корпорациялар жатады. Басқа елде бизнесті бастаудың ең арзан жолы бар, ол – бизнесті филиал арқылы жүргізу. Әдетте филиалды құру үшін жалғыз қажет ресми рәсім – тиісті мемлекеттік реттеуші органда тіркелу. Филиал – шетелдік корпорацияның жалғасы, ал корпорация филиалдың қарыздары үшін жауапты болып қала береді. Шетелдік корпорация бірлескен кәсіпорын, серіктестік, коммандиттік серіктестік, корпорация және жауапкершілігі шектеулі компаниялар сияқты бірнеше тәуелсіз кәсіпорындардың бірі ретінде жұмыс істей алады. Бірлескен кәсіпорын – серіктестік немесе корпорацияны құрайтын гибрид бірлестік. Бірлескен кәсіпорын екі немесе одан да көп тараптар арасында пайданы бөлісу және көбіне нақты бір жобаны басқару туралы келісімі бар қауымдастық. Америка Құрама Штаттарында бірлескен кәсіпорын әдетте салық төлеуді бөлісетін серіктестік ретінде де саналады. Бірлескен кәсіпорын – қабылдаушы елдің нарығына кіру үшін жергілікті компанияны іздейтін халықаралық бизнес инвестициялардың кең таралған амал-әдісі. Бірлескен кәсіпорынның артықшылықтары осы тарауда кеңірек талқыланады. Толық серіктестікте барлық серіктестер серіктестіктің қарыздары үшін ортақ жауапкершілікке ие болады. Бірлескен кәсіпорыннан айырмашылығы – серіктестіктің мандаты әлдеқайда икемді және тұрақты. Әдетте бірлескен кәсіпорын аясы тар іскерлік мақсатты орындау үшін құрылады, ал толық серіктестік, негізінен, компанияның ұзақмерзімді дамуын, оның ішінде серіктестік құрылған кезде қарастырылмаған мақсаттарға жетуді көздейді. Серіктестік ретінде бірлескен кәсіпорын сияқты, мұндағы шығын мен пайда салық төлеу мақсаттары үшін серіктестерге тікелей жіберіледі. Бұл, өз кезегінде, корпорацияға қатысы бар қосарланған салық төлеу мәселесін болдырмайды. Коммандиттік серіктестік корпорациядағы шектеулі жауапкершілік тұжырымдамасы мен толық серіктестіктің функциясын біріктіреді. Шектеулі жауапкершілік серіктестерді екіге бөледі: толық серіктес және коммандит серіктес. Толық серіктестің шексіз жауапкершілігі бар, ал коммандиттік серіктестер капиталға салынған жарналар мөлшеріне ғана жауап береді. Дей тұрғанмен, коммандиттік серіктестік – заңмен қарастырылған бизнесті жүргізу тәсілі. Мұның ортақ құқықтық жүйеден туындайтын толық серіктестіктен айырмашылығы, коммандиттік серіктестік мемлекеттік коммандиттік серіктестік заңының талаптарына сәйкес болуы керек. Керісінше, толық серіктестік серіктестердің келісімімен тікелей және жанама түрде құрылады. Шектеулі жауапкершіліктің артықшылығы мынада: мемлекеттің заңы коммандиттік серіктестіктің үнсіз немесе пассив инвестор болуын талап етеді. Бизнесті басқарудың күнделікті өміріне қатысатын коммандит серіктес толық серіктестің мәртебесіне және толық серіктес ретінде серіктестіктің қарыздары үшін шексіз жауапкершілікке ие болады. Америка Құрама Штаттарындағы заңды тұлғаның ең көп түрі – жауапкершілігі шектеулі компания (LLC). LLC – бұл жауапкершілігі шектеулі серіктестікті (LLP) және кәсіптік бірлестікті (РА) қамтитын жауапкершілігі шектеулі ұйымдардың жаңа буыны. Жауапкершілігі шектеулі компаниялардың түрлері әр штаттың заңына сәйкес құбылып отырады, бірақ барлық штаттарда LLC бар. Жауапкершілігі шектеулі компанияның ең үлкен артықшылығы – олар корпорацияға тән формализмсіз шектеулі жауапкершілікті қамтамасыз етеді. Кейбір жағдайларда LLC серіктестіктің икемділігі мен корпорацияның шектеулі жауапкершілігін қатар қолдана отырып, бірлескен кәсіпорынға немесе жауапкершілігі шектеулі серіктестікке балама бола алады. LLC «құрылтай келісім» арқылы бақыланады, бірақ корпорациядан тағы бір өзгешелігі – оның мазмұнына ешқандай талаптар мен шектеулер қойылмайды. Осыған байланысты миноритарлық акционерлерді қорғау үшін корпоративтік құқықта әзірленген қорғау шаралары жауапкершілігі шектеулі компанияның мүшелеріне қолданылмайды. 3.1-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Gramеen Bank, микроқаржыландыру және краудфандинг туралы кейс Әлеуметтік кәсіпорын немесе қайырымдылық корпорациясы – қазіргі күні танымал болған жаңа кәсіп-орын түрі. Мұндай ұйымдар адамның әл-ауқатын жақсартуға және қоршаған ортаны барынша қорғауға қызмет етеді, сондай-ақ өз иелерінің пайда табуы үшін коммерциялық стратегияларды қолданады. Акционерлерге ақшалай қаражат табу – маңызы жағынан әлеуметтік ықпалды арттырудан кейінгі іс. Әлеуметтік кәсіпорындар коммерциялық немесе коммерциялық емес кәсіпорындар ретінде құрылады және құрылған еліне байланысты, мәселен кооператив, қайырымдылық корпорациясы немесе қайырымдылық ұйымы түрінде іске кіріседі. Көптеген корпорациялар өздерінің міндеттемелерін жауапкершілікпен қабылдайды және компанияның ақшасын қайырымдылық мақсаттарға жұмсайды, ал әлеуметтік кәсіпорынның қайырымдылық қызметі – бизнес-миссия үшін ең негізгі, ең басты қызмет. АҚШ-та қайырымдылық корпорациясы немесе B (benefіt) корпорациясы – Американың көптеген штаттарында заңмен бекітілген коммерциялық заңды тұлға. Ол заңға сәйкес айқындалған, яғни пайда табу мақсатымен қатар, қоғамға және қоршаған ортаға оң әсерін тигізеді. Бизнес жүргізудің бұл түрлері – үлкен әрі тұтас қозғалыстың бір бөлігі және қазіргі кезде халықаралық сипатқа ие болып отырған әлеуметтік кәсіпкерліктің үлгісі. 3.1-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Gramеen Bank, микроқаржыландыру және краудфандинг туралы кейс». Шетелдік инвестор үшін бизнес жүргізудің ең кең тараған түрі – корпорация. Мұнда инвестор бұрыннан бар немесе жаңадан құрылған корпорацияның акцияларын сатып алады. Әдетте акционер ретінде инвестордың жауапкершілігі акцияларға төленген сомамен шектеледі. Акционерлер 50 штаттың хатшыларының біріне инкорпорация куәлігін өтініш берген сәттен бастап корпорация құрылады. Бұрын Делавэр штаты өзінің либералды корпоративтік заңдарына байланысты корпорация құру жөнінен ең танымал болатын. Қазіргі күні көптеген штаттар корпорациялардың бизнес жүргізуді жеңілдетуі үшін өз заңдарын оңайлатты. Тіркеуден кейін бизнес жыл сайын есеп беруге немесе мемлекетке франшиза салығын төлеуге тиіс. Көптеген штаттар корпорацияларды жергілікті тұрғындарға және шетелдіктерге тиесілі деп бөліп-жармайды. Корпорация өзінің жарғысын мемлекет тарапынан алысымен, басқа тараптарға осы штатта бизнес жүргізу кезінде сол фирма атауын пайдалануға тыйым салынады.

Шетел нарығына шығу стратегиялары Тікелей шетелдік нарыққа шығуды қалайтын америкалық компания тек өкілдік құру ғана емес, сонымен бірге құрылған компаниямен бірлескен кәсіпорын, бөлімше құруды, кең ауқымды шетелдік еншілес ұйым қалыптастыруды және бұдан басқа да бірнеше нұсқаны қарастырады. Шетелдік еншілес ұйымды құру, өкілдікті құрумен салыстырғанда, іскерлік және құқықтық мәселелерді тереңнен қарастыруды талап етеді. Өкілдік нарықты талдау және өнімді ұсыну сияқты шектеулі мақсаттар үшін құрылады. Қабылдаушы елдің заңнамасы өкілдік қызметтің қандай түрлерін көрсете алатынын белгілейді. Мәселен, өкілдік ықтимал тұтынушыларды тартуы мүмкін, бірақ олар не келіссөз жүргізе алмайды, не келісімшарт жасаса алмайды, не болмаса бас компания үшін бекітіліп берілген тапсырмаларды да орындай алмайды. Өкілдіктің әрекет етуінің артықшылығы компания шет мемлекетте бизнес жүргізіп отырған компания болып саналмайды, сондықтан қабылдаушы ел оның қызметін реттемейді және оған шетелдік салық салынбайды. Мұндай кеңселерді құру салыстырмалы түрде алғанда арзан әрі оңай. Сол жерде тұрақтап бизнеспен айналысу үшін компанияға шетелде бизнесті жүргізетін кәсіпорнын орналастыру қажет. Бірлескен кәсіпорын компанияға клиент пен тарату желілері, маңызды мемлекеттік қызметкерлермен байланыстар жасау және қабылдаушы елдің құқықтық, нормативтік жүйесін білу сияқты артықшылықтары жергілікті серіктеспен тәжірибе мен тәуекелдерді бөлісуге де мүмкіндік береді. Бірлескен кәсіпорын шетелдіктердің толық иелігіндегі еншілес ұйымдар құруға тыйым салатын елдерде жалғыз нұсқа болуы мүмкін. Бірлескен кәсіпорын әдетте серіктестік болып есептеледі, бірақ ол өз қызметін капиталдың бір бөлігіне иелік ететін тараптың әрқайсысымен корпорация, не болмаса жауапкершілігі шектеулі компания құру арқылы жүзеге асыра алады. Кәсіпорындардың бұл түрлері бірлескен акционерлік кәсіпорындар деп аталады. Үшінші нұсқа, егер тараптар жаңа заңды тұлғаны құрмай-ақ, белгілі бір тапсырмаларды орындауға келісім берсе, онда келісімшарт негізінде бірлескен кәсіпорын болып саналады. Алайда қабылдаушы елдің салық салу, жауапкершілік және коммерциялық, корпоративтік заңнамасы сияқты факторлар бірлескен кәсіпорынның формасына әсер етеді. Бірлескен кәсіпорынның тараптары бұл кәсіпорынның АҚШ заңына не қабылдаушы елдің заңына не болмаса үшінші елдің заңдарына сәйкес құрылуға болатынын және аталған заңдардың қайсысы ең қолайлы болатынын анықтауы қажет.

3.1-сурет. Стратегия Сыртқы нарыққа шығудың тағы бір тәсілі – шетелдік еншілес компания немесе аффилирленген кәсіп-орын. Компания тәуелсіз шетелдік еншілес компания не аффилирленген кәсіпорын құратынын өзі шешеді. Аффилирленген тұлға – бір елдегі компанияның тікелей немесе жанама иелігіндегі және бақылауындағы басқа елде орналасқан кәсіпорны. Оның дауыс беретін бағалы қағаздарының 10%-ын иелену әдетте «бақылау» деп саналады. Еншілес компания әдетте шет мемлекеттің заңнамасына сәйкес құрылады және ол шет мемлекетте тапқан пайдаға салық төлейді, алайда бас компанияның табысына қабылдаушы елде салық салынбайды. Бір кәсіпорынның еншілес компаниясы басқа компанияның тауарлары мен қызметтеріне ақы төлейді, сондықтан шетелде еншілесі бар компаниялар көбінесе трансферттік баға белгілеу арқылы кәсіпорынның жалпы салық міндеттемелерін азайтуға тырысады. Компаниялар бұл трансферттік бағаларды өздерінің тапқан пайдасын салық мөлшерлемесі төмен елдерге жіберу үшін қолданады. Кей елдерде шетелдік еншілес компаниялар қатты қадағалануы мүмкін. Мысалы, кейбір қабылдаушы елдер еншілес компаниялардың бір бөлігін осы компанияның жергілікті иелеріне беруді, ал директорлар кеңесіне жергілікті азаматтарды енгізуді талап етеді. Кей елдерде толық иеліктегі шетелдік еншілес компанияларды құру мүмкін болмай жатады. Бұған қоса, шетелдік корпорация туралы заңдар бас компанияның жауапкершілігін шектеуде АҚШ-тың заңдары сияқты жұмсақ болмауы мүмкін. Ал енді тағы бір елдерде бас компанияға арыз беру үшін несие берушінің корпоративтік пердеден өтуі оңайырақ. Шетелдік еншілес компанияның филиалдан артықшылығы, бас компания шектеулі жауапкершілікке ие және бизнестің әр алуан түрін жүзеге асыра алады. Кәсіпорынның қандай түрі таңдалса да, мейлі ол бірлескен кәсіпорын болсын, не болмаса шетелдік еншілес компания болсын, компания жаппай мақұлдау процесінен өтуі қажет. Рұқсат алғаннан кейін шетелдік кәсіпорынға бизнесті жүргізу үшін бизнес-лицензия беріледі. Қытайда мақұлдау процесінің жөн-жосығын жақсы білетін және орталық билікпен, жергілікті билік органдарымен байланысы (гуаньси) бар қытайлық кеңесшіні пайдалану маңызды. Қытайға инвестициялау туралы қосымша ақпарат алу үшін 9-тарауды қараңыз: «Нарықтық экономикасы қалыптасушы елдер: Қытай».

Шетелдік корпорациялар туралы заң Акционерлер мен директорлар кеңесі сияқты әртүрлі топтардың рөлі мен міндеттері шетелдік корпоративтік заңдарға сәйкес әртүрлі болып келеді (3.2-мысалды қараңыз: «Салыстырмалы құқық: АҚШ, Германия және Жапониядағы корпоративтік басқару»). Жапонияның корпоративтік заңы АҚШ-тың корпоративтік заңына өте ұқсас: акционерлер директорлар кеңесін сайлайды және директорлар корпорация мен оның акционерлеріне адал болып, қамқорлық көрсетуге дәстүрлі міндеттеме алады. Алайда Жапониядағы бағалы қағаздар туралы заңдар Америка Құрама Штаттарындағы бағалы қағаз жөніндегі заңдар секілді маңызды рөл ойнамайды. Жапонияда корпоративтік желілердің кеңеюін қаржыландырудың негізгі құралы – бағалы қағаздарды орналастыру емес, банктік қаржыландыру. Корпоративтік капитал, негізінен, жеке көздерден қаржыландырылатындықтан, АҚШ-тың бағалы қағаздар туралы заңдарында қарастырылған «ақпаратты ашу қажеттігі» Жапонияда АҚШ-тағы сияқты аса маңызды емес. Ал Германия, Қытай және Францияның корпоративтік заңнамасының директорлар кеңесінің мақсат-мүдделеріне және қоғамдағы корпорацияның рөліне қатысты ұстанымы әртүрлі болып келеді. Германия екідеңгейлі директорлар кеңесін тағайындайды: бақылаушы және басқарушы кеңес. Қызметкерлер мен акционерлер бақылаушы кеңестің тең жартысын сайлайды, ал бақылаушы кеңес басқарма мүшелерін тағайындайды. Бақылаушы кеңес басқарушы кеңестің қызметін бақылап отырады және қаржы есебін, басты-басты корпоративтік шешімдерді бекітеді. 3.2-мысал. Салыстырмалы құқық: АҚШ, Германия және Жапониядағы корпоративтік басқару3 Басқарушы кеңес бақылаушы кеңестің бекіткен стратегиялық міндеттерін жүзеге асыра отырып, компанияны басқару жөнінде күнделікті шешімдер қабылдайды. Германияның корпоративтік құрылымы басты назарды қызметкерлердің, содан соң акционерлердің мүддесіне аударады. Қытайда корпоративтік шешімдер қабылдауда акционерлердің келісіміне басымдық беріледі. Құрама Штаттардан айырмашылығы, акционерлік билік компанияның күнделікті жұмысын қамтиды. Қытайдың корпорациялар туралы заңына сәйкес, ірі компаниялардан компанияның қаржы істерін қадағалау және бақылау құқығы бар акционерлердің бақылау комитетін құруды талап етеді. Бұдан өзге, акционерлер директорлар кеңесі жүзеге асыруға тиіс өз шешімдерін қабылдауға құқылы. Бизнес-жоспарлар мен инвестициялық шешімдерді директорлар кеңесі жасайды, ал акционерлерге мақұлдау үшін ұсынылады. Француз корпоративтік құқығы бірегей болғандықтан мемлекеттік корпорацияға немесе акционерлік кәсіпорынға балама басқару құрылымын ұсынады. Корпорацияның жарғысында америкалық стильдегі директорлар кеңесі басқаратын басқару құрылымын немесе басқару комитетінің, атқарушы органның және акционерлердің кеңестерінен тұратын басқару құрылымын таңдау мүмкіндігі қарастырылған. Соңғы аталған басқару құрылымы Германияның екідеңгейлі жүйесі сияқты қызмет атқарады. Акционерлер кеңесі АҚШ корпоративтік заңнамасына сәйкес директорлар кеңесіне берілген өкілеттіктердің басым көпшілігіне ие.

Корпоративтік пердені түру Америка Құрама Штаттарының корпоративтік заңнамасы мен тәжірибесі корпорация үшін қолайлы саналады. Корпоративтік нысанның ұсынған жеке жауапкершілікті шектеу мәселесі АҚШ соттары тарапынан қатаң қорғалады. Минималды капиталдандыру арқылы корпорацияның құрылуы корпоративтік акционерлерді корпорацияның қарыздары мен міндеттемелері үшін жеке жауапкершіліктен қорғау үшін жеткілікті. Мұндай қорғау акционер жеке тұлға немесе бас корпорация болатынына қарамастан беріледі. Осылайша корпорация тәуелсіз еншілес компанияны өзін жауапкершіліктен қорғау үшін пайдалана алады. Дегенмен АҚШ заңы сотқа корпоративтік пердені түру доктринасы арқылы корпоративтік нысанды елемеуге мүмкіндік береді. Егер корпоративтік нысан жалған болып есептелсе, америкалық соттар жалған корпорацияның қарыздары үшін акционерлерге қарсы жеке талап-арыз беруге рұқсат етеді. Raven Metal Products компаниясының МакГэннге4 қарсы ашқан сот ісінде корпоративтік кәсіпорынды ескермей және кәсіпорын иелерін жауапкершілікке тарту керек пе деген мәселелерді шешу кезіндегі соттың қарастырған кейбір факторлары көрсетілген. Raven Metal Products компаниясы Northeast Traіler Іnc. компаниясына жеткізілген материалдар үшін төленуге тиіс соманы төлемегендіктен және келісімшарт ережелерін бұзғаны үшін Бренда МакГэннің үстінен сотқа шағым түсіреді. Бренда МакГэнн – Northeast Traіler Іnc. компаниясының жеке-дара директоры, қызметкері және акционері. Northeast Traіler Іnc. компаниясында ешқандай жиналыстар өткізілмеген, не корпоративтік жазбалар болмаған. МакГэнн корпоративтік қаражатты жеке шығындарды төлеу үшін пайдаланған. Сот корпоративтік пердені түру үшін орындалуы керек екі мәселе бар екенін мәлімдейді. Біріншіден, үлес иелері транзакцияларға қатысты корпорацияда үстемдік етуі керек. Екіншіден, мұндай үстемдік алаяқтық жасау үшін немесе талапкерге қарсы теріс әрекет жасау үшін қолданылады. Сот заңсыз әрекеттер орын алмаған және МакГэннің Northeast компаниясына үстемдік етуіне қарамастан, іс жүзінде алаяқтық туралы ешқандай дәлел жоқ деп корпоративтік пердені түруден бас тартады. Сонымен қатар сот жеке шығындарды төлеуге кеткен корпоративтік қаржының МакГэннің корпорациядағы қызметтері үшін өтейтін шығындарынан аспайтынын атап өтті. Бұл оқиға АҚШ-тың корпоративтік нысанның жауапкершілігін шектеуді қолдауға қатысты көзқарасын білдіреді. Төмендегі мысалда Fіnnіsh Fur Sales компаниясының Шулофқа қарсы ісі АҚШ-тың корпоративтік пердені түруге қарсы тұру презумпциясының басқа елдерде қатаң сақтала бермейтінін көрсетеді. Бұл істе жауапкершіліктің жеке механизмі ретінде аударым вексельдері мен айналым құжаттарын реттейтін заңдық нормалар қарастырылады. Бұл заңдық нормалар 15-тарауда «Халықаралық сауданы қаржыландыру» тақырыбында толығырақ қамтылады.

Лейже – федералдық аудандық судья. Бұл шара Финляндияның Вантаа қаласындағы екі аукционда сатып алынған аң терілеріне байланысты алынған қарызға қатысты сомаларды жинау жөнінде. Талапкер Fіnnіsh Fur Sales Co., Ltd. («FFS») компаниясында өңделген 2469 түлкі терісіне ақшаның төленбегені туралы жауапкерлер Julіtette Shulof Furs, Іnc. («JSF») корпорациясы және Джордж Шулофқа қатысты өтінішін растайды. Тағы бір талап-арыз беруші Оkоbank Осуuspankkіen Keskuspankkі Oy («Okobank») жауапкерлер JSF корпорациясы мен Джульетта Шулофқа қарсы аударым векселінің міндеттемелерін орындамағаны жөнінде растайды. FFS – Финляндия заңы бойынша құрылған жауапкершілігі шектеулі компания, ол жыл сайын бірнеше рет өткізілетін ашық аукционда финдік аң өсірушілердің өңдеген терілерін сатады. Аукциондар аукцион каталогінде көрсетілген нақты сауда шарттарына («Шарттар») сәйкес жүргізіледі, ал оның көшірмесі аукционға дейін әрбір болашақ қатысушыға беріледі. Ағылшын тіліндегі аудармасы каталогтің мұқабасында көрсетіледі. JSF – бұл 15 жылдан бері тері бизнесімен айналысып келе жатқан Нью-Йорк корпорациясы. JSF қызметкері Джордж Шулоф 1935 жылдан бері тері саласында жұмыс істейді. Шулоф мырза 1987 жылдың қаңтар, мамыр айларында Финляндиядағы Вантаа қаласында өткен FFS аукционына қатысады. Ол қаңтар айындағы аукционда 500 000 доллардан астам, ал мамыр айында шамамен 700 000 долларға тері сатып алды. FFS компаниясы JSF-тің жауапкершілігімен қоса, Финляндия заңы негізінде, сауда-саттық әдет-ғұрыптары мен тәжірибесіне, «шарттардың» 4-бөлімінің ережелері негізінде осы қарызға Шулоф мырза жеке жауап береді. 4-бөлімде «Аукционда сауда-саттыққа қатысатын кез келген адам сатып алатын тауарлар үшін толық төлем жасалмайынша, өз борышына кепілдік береді» деп мәлімдейді. Джордж Шулоф бұл ереженің Нью-Йоркте және Финляндияда ешқандай заңды күші жоқ деп, кез келген жеке жауапкершілікті мойындамайды. JSF ақшалай төлем жасап, 30 328,39 АҚШ доллары үшін аударым векселін қабылдайды. Талап-арыз берушілердің пікірінше, 1989 жылдың қаңтарында Okobank белгілеген тәртіп бойынша аударым векселінің иесі ретінде 1989 жылдың шамамен 7 ақпанында Нью-Йорктегі Leumі банкіне ұсынған кезде әшкере болады. Аударым векселінде «Julіette Shulof Furs Іnc.» деп баспа әріптерімен жазылған атаудың үстінде «Julіette A. Shulof» деген қолтаңба қойылған.

Джордж Шулофтың жауапкершілігі Бұл істе Нью-Йорктің құқық таңдау ескертпелерінің қолданылуына талдау жасалуы қажет. «Шарттардың» 15-бөлімінде «бұл шарттар Финляндия заңнамасымен реттеледі» деп көрсетілген. Осы аймақтың соттары құқық таңдау ескертпесін («таңдауға ақылға қонымды негіз бар болған жағдайда») қолданады. Финляндияның даулы транзакцияларға қатысты байланыстары елеулі болып есептеледі, егер Финляндия заңының қолданысы Нью-Йорктің жария тәртібіне нұқсан келтірмесе, онда құқық таңдау ескертпесі орындалуға тиіс. Шулоф мырза Нью-Йорк заңы бойынша шарттардың 4-бөлімін жарамсыз деп санайды, себебі ол Нью-Йорктің корпорация қызметкерлеріне жеке жауапкершілікті жүктеуге қатысты саясатына қайшы келеді. Нью-Йорк заңында, сондай-ақ Финляндия заңында да «Аукционда сатуға ұсынылған мүліктің иесі сатылым тәртібін, шарттарын және мерзімін белгілеуге құқылы». «Аукцион орын алған жерде және сол уақытта жарияланған аукционның шарттары сатып алушыға бұл туралы білетін-білмейтініне қарамастан міндетті болып саналады» деп анық көрсетілген. Бұл істе Джордж Шулоф «4-бөлімнің ережелері әділ емес және Нью-Йорк соты оны күшіне енгізбеуі керек» деп мәлімдейді. Дегенмен шарттармен таныса келе, мәтіннің көлемі бір ғана беттен тұратынын және 4-бөлімді қоса алғанда барлық шарттардың кішкентай болса да, бірдей көлемде басылғанын және анық жазылғанын көруге болады. Осы жағдайларға сәйкес, Нью-Йорк сотының тері аукционында саудаласып үйреніп қалған жауапкерлер қолдауымен болған дербес коммерциялық транзакцияға қатысты 4-бөлімді қолданудан бас тартуы екіталай. Нью-Йорк заңына және саясатына нұқсан келтіретіндей ештеңе болмағандықтан, бұл сот Нью-Йорк сотының осы мәселеге Финляндия заңын қолданатыны туралы қорытынды жасайды. Сондай-ақ сот осындай қорытынды құқық таңдау туралы келісімшарт ескертпесі болмаса да, Нью-Йорктің коллизиялық ережелеріне сәйкес жасалды деп атап өтеді. Осылайша Шулоф мырза 1987 жылғы FFS компаниясының аукциондарында сатып алған аң терілері үшін FFS компаниясына келтірген кез келген шығын үшін JSF компаниясымен бірге бірлескен және жеке жауапкершілікке тартылуға тиіс.

Джульетта Шулофтың жауапкершілігі Тараптар Нью-Йорк заңы Джульетта Шулофтың жасаған аударым векселіне қатысты және оны Нью-Йоркте төлеуге болатыны туралы жауапкершілігін реттейтініне келіседі. Тараптар Нью-Йорк штатының қабылдаған Бірыңғай сауда кодексінің 3-бабының ережелеріне сәйкес, аударым векселінің төлем құжаты болатынына дау айтпайды. Кодекстің тиісті бөлімінің 3-403-параграфында уәкілетті өкілдердің қолдары мен қолтаңбасына қатысты мәселелер қарастырылады. (2) бөлімге сәйкес, құжатқа өз атынан қол қойған уәкілетті өкілдің: а) құжатта аты-жөні немесе өкіл ретінде қолтаңбасы көрсетілмесе, бұған жеке жауапты болады; ә) іске тікелей қатысы бар тараптар арасында анықталған өзгеше жағдайлардан басқа, құжатта уәкілетті тұлғаның аты-жөні көрсетіліп, бірақ оның уәкілетті тұлға ретінде уәкілеттігін көрсететіндей қолтаңбасы көрсетілмесе я болмаса құжатта уәкілетті тұлғаның аты-жөні көрсетілмесе, бірақ оның уәкілетті тұлға ретінде уәкілеттігін көрсететіндей қолтаңбасы көрсетілсе, онда бұған жеке жауапты болады. Осы бөлімнің ресми түсініктемесінде әрбір қолтаңбаға және олардың заңды салдарына мысалдар келтірілген. Уәкілетті өкіл өзі жеке жауапты болмайды, егер уәкілетті тараптың атынан қол қойған болса: «Питер Прингл, агент Артур Адамстың атынан» немесе «Артур Адамс, агент» (сенім білдіруші құжатта көрсетілген жағдайда). Егер қолтаңба «Артур Адамс, агент» немесе «Питер Прингл, Артур Адамс» сияқты қойылған болса, онда сот ісіне тікелей қатысты тараптар арасында өкілдің уәкілеттігін дәлелдеу үшін сот талқылауында ауызша дәлелдемелер ұсынылуы мүмкін. Қарастырылып отырған істе Шулоф ханым «Julіette Shulof Furs Іnc.» деп баспа әріптерімен жазылған атаудың үстіне «Julіette A. Shulof» деп құжатқа қол қойған, ал құжатты теріп, құрастырған FFS компаниясы. Нью-Йорк заңына сәйкес, осындай қолтаңбалардың қыр-сырын ашуда аударым құжаттарына айрықша мән беріледі. Алдыңғы талқылаудан анық көрініп тұрғандай, қарастырылып отырған іс екіұшты болып жатса, Нью-Йорк заңы корпорация қызметкерлеріне жеке жауапкершілік жүктеуге қарсы. Алайда мұндай жария тәртіптен гөрі, Нью-Йорк Бірыңғай сауда кодексінің 3-403-параграфындағы жария тәртіпке басымдық береді. Бұл қағидалардың мақсаты – «коммерциялық құжаттарға, сондай-ақ «аударым құжаттарын қабылдаушылардың кімнің құжаттарын қабылдағанын бірден анықтай алатын қажеттіктен туындайтын талаптарға қатысты заңдардың сенімділігін және олардың анықтылығын қамтамасыз ету». Әрине, Okobank-тің ешқашан Шулофтармен, не JSF компаниясымен ісі болған емес. Шулоф ханым белгіленген тәртіп бойынша аударым векселінің ұстаушысы ретінде Okobank-тің мәртебесіне күмән келтіретіндей немесе FFS тарапынан алаяқтық туралы жалған мәлімдемелерге қатысты маңызды мәселені көтеру үшін жеткілікті дәлелдемелер ұсынбайды. Осыған сай, сот Шулоф ханымның аударым векселіндегі қолтаңбасы оның тек уәкілетті тұлға ретінде қол қойғанына сену үшін ешқандай негіздеме бермейді, сондықтан ол вексельдегі сомаға жеке жауапты деп санайды. ШЕШІМ ҚАБЫЛДАНДЫ.

Түйін АҚШ-тың корпоративтік заңы бойынша, корпорация атынан жүзеге асырылатын іс-әрекеттер үшін корпорация қызметкерлеріне жеке жауапкершілік жүктеуге қарсы берік жария тәртіп бар. Финляндия заңнамасына сәйкес аукционда сатып алынған тауарлардың кепілі ретінде агент жеке жауапты болады. Аударым векселіне немесе жобаға қол қойған корпорация қызметкері жеке жауапкершіліктен құтылу үшін тек өкіл ретінде ғана қол қойдым деп мәлімдеуі керек. Айналым құжаттарын реттейтін заңның негізіндегі жария тәртіп бойынша сол вексельдің ұстаушысы тиісті уақытта қол қойылған құжатқа қатысты төлем жасата алады. Сот елінің берік жария тәртібіне қауіп төнбесе, таңдау мен транзакция арасында ақылға қонымды байланыс болған жағдайда, келісімшарттың құқық таңдау ескертпесі жүзеге асырылады. Аукциондағы тауар иелері сауда-саттық тәртібін, шарттарды және мерзімді белгілеуге құқылы. Корпоративтік пердені түрудің тағы бір тәсілі – корпоративтік жауапкершілік. Бұл теорияны АҚШ соттары қабылдамаса да, кей шетелдік соттар мұны мойындайды. Корпоративтік жауапкершілікке сәйкес, еншілес кәсіпорындар тұтастай немесе жеке жауапкершілікке ие кәсіпорындар ретінде қарастырылады. Сондықтан бас компания өзінің еншілес компанияларының әрекеттеріне, немесе франчайзер өзінің франчайзилерінің әрекеттеріне жауапты болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда әрбір жеке еншілес ұйым немесе франчайзи басқа еншілес ұйымдардың, немесе франчайзилердің әрекеттері үшін жауапты болады. Бұл тәртіпті Touche-Ross & Co. компаниясының Bank Іntercontіnental, Ltd банкіне қарсы ісі бойынша Кайман аралдарының Жоғарғы соты қадағалады (салыстырыңыз: Sandra K. Mіller, «Pіercіng the Corporate Veіl among Affіlіated Companіes іn the European Communіty and іn the U.S.: A Comparatіve Analysіs of US, German, and U.K. Veіl-Pіercіng Approaches», 36 Am. Bus. L. J. 73 [1998]). Бұл іс бойынша Кайман аралдарындағы Touche-Ross банкі Кайман аралдарындағы Іntercontіnental банкіне аудит жүргізеді. Содан кейін Іntercontіnental компаниясы Touche-Ross Іnternatіonal және оның барлық еншілес компанияларының үстінен сотқа талап-арыз беруге әрекеттенеді. Нью-Йорктегі Touche-Ross компаниясы Іntercontіnental банкінің оны сотқа беруіне байланысты соттың тыйым салу шешімін алу үшін Кайман аралдарының сотына арыз береді. Кайман аралдары соты Нью-Йорктегі Touche-Ross, Кайман аралдарындағы Touche-Ross және штаб-пәтері Швейцарияда орналасқан Touche-Ross Іnternatіonal компаниясы ортақ кәсіпорынды құрайды деп шешеді. Ортақ кәсіпорын болып саналғандықтан, еншілес компания қауымдастырылған мүшенің әрекеттері үшін ортақ жауапкершілікке ие.

Шетелде бизнес құру Шетелде бизнес құру немесе кеңсе ашуға байланысты талаптар ел-елде уақыт өткен сайын елеулі түрде өзгеріп отырады. Сыртқы нарыққа шығудың ең қарапайым жолы – сыртқы сауда өкілін не болмаса агентін жалдау. Алайда кейбір елдерде шетелдік компанияларға жергілікті азаматтарды сауда өкілі немесе агенттер ретінде жалдауға тыйым салынған. Десек те шетелдік экспорттаушы басқарушылық келісімдері арқылы өз агенттеріне айтарлықтай бақылау жасай алады. Мұндай келісімдер шетелдік экспорттаушыға ешқандай салық міндеттемесін жүктемейді; шетелдік компанияның салық міндеттемесі әдетте өкілдікке тағайындалған кез келген шетел азаматының табыстарымен шектеледі. Сыртқы нарыққа шығудың келесі тәсілі – өкілдіктің немесе филиалдың құрылуы. Бас компания тәуелсіз заңды тұлға құрмай-ақ, филиалмен бірге операцияның кез келген түрін, мәселен сауда кеңселерін, өндірістік және тарату нысандарын құра алады. Әдетте филиал бас компанияның сауда атауын қолданып жұмыс істейді. Мұндай операциялардың өзіндік артықшылықтары бар: филиал құрудың қарапайымдылығы, орталықтандырылған басқару, үшінші тарапқа құпия ақпаратты ашудың қажеті жоқ. Олардың негізгі кемшіліктері: қабылдаушы елдің салық салу қаупі, филиал қызметі үшін шексіз жауапкершілік, мәселен өнімнің сапасы үшін жауапкершілік. Көптеген елдерде кәсіпкерлікпен айналысу үшін рұқсат қажет, ал кей елдерде шетел кеңсесін тіркеу үшін бірнеше мекеменің өтініштері талап етіледі. Индонезияда шетелдік өкілдік тек сатып алу-сату туралы келісімшартына қол қоюмен, төлемдер жинаумен және басқа да қарапайым бизнес операцияларын жүргізумен шектеледі. Әр елдің өзінің шектеу қоятын операциялары болуы мүмкін. Сыртқы нарыққа шығу барысындағы маңызды мәселе – компанияның атауын қорғау. АҚШ-та корпоративтік және сауда атаулары жекелеген штаттардың жарғысына сәйкес қорғалған. Коммерциялық атау тіркелгеннен кейін барлық басқа тұлғалар мен компанияларға бұл атауды пайдалануға тыйым салынады. Көптеген шет мемлекетте компания атауын қорғаудың жалғыз жолы – компанияны шетел сауда маркасы ретінде тіркеу. Басқа елде тұрақты бизнес жүргізуді ойлаған компаниялар тәуелсіз еншілес ұйымды құра алады немесе бұрыннан құрылған компанияны сатып ала алады. Көптеген елдер Америка Құрама Штаттарындағыдай жауапкершілігі шектеулі әртүрлі субъектілерді құруға рұқсат етеді. Мысалы, Франция азаматтық кодексі жеке серіктестікті (толық серіктестік және коммандиттік серіктестік), жауапкершілігі шектеулі компанияны (әдеттегі немесе қосымша жауапкершілік), акционерлік қоғамды (корпорация ашық және жабық) және өнеркәсіп кәсіпорнын (мемлекеттік немесе муниципалдық) мойындайды. Корпоративтік ұйымды әлемнің барлық елдері біледі және таниды, бірақ әртүрлі құқық жүйелерінде корпорация атаулары мен қысқартуларының өзіндік ерекшелігі бар. Америка Құрама Штаттарында компанияның атауынан кейін қолданылатын «Іnc» сөзі «іncorporated», яғни біріктірілген корпорация дегенді білдіреді. «Lіmіted» немесе «Ltd» Канадада және Ұлыбританияда қолданылады. Socіedad Anonyme дегенді қысқаша «S.A.» деп алады, бұл – Франция мен Испаниядағы корпоративтік белгілер. «SpA» немесе Socіeta per Azіonі – корпорацияны білдіретін италиялық символ, ал «Y.K.» немесе «Yugen-Kaіsha» – корпорацияны таңбалайтын жапондық белгі. Ресей және АҚШ кәсіпорындары түрлерінің номенклатурасы ұқсас болғанымен, ресейлік кәсіпкерлік нысандарында елеулі айырмашылықтар бар. Мысалы, салық салу мақсаттары үшін ресейлік серіктестік – тәуелсіз субъект, ал АҚШ-та кәсіпорындарға салынатын қосарланған салық түрі ресейлік кәсіпорын үшін тиімсіз. Яғни мұндағы айтылып отырған қосарланған салық алдымен кәсіпорынға, содан кейін акционерлерге салынады. АҚШ заңында жоқ тағы бір нұсқа – қосымша жауапкершілігі бар жауапкершілігі шектеулі компания. АҚШ компаниялары секілді ресейлік стандартты жауапкершілігі шектеулі компания – компания қарызына қатысты иелерінің жауапкершілігін өз салымдары құнының мөлшеріне дейін шектейді. Қосымша жауапкершілігі бар жауапкершілігі шектеулі компания – компания иелерін банкрот кезінде компания қарыздарын теңдей етіп бөліп төлеуге мәжбүрлейді. Бұл кредиторларға тиімді, мұны кредиторлардың қауіпсіздігін қосымша қамтамасыз ету үшін жасалған деуге де болатындай. Акционерлік қоғам – корпорацияның ресейлік формасы және ол 1996 жылғы кәсіпорындар туралы заңмен реттеледі. Осы заңға сәйкес, акционерлік қоғам ашық және жабық болуы мүмкін. Жабық нұсқасындағы қоғамда акционерлер саны елуден аспайды. Олар акциялардың кез келген кезекті эмиссиясында пропорционалды үлесін сатып алуға қатысты айрықша құқығы арқылы меншік құқығын сақтай алады. АҚШ заңынан айырмашылығы, бұл ресейлік заң бойынша еншілес компаниялар бас компанияларға қарсы қолдануға болатын кейбір құқықтар береді. Бас компания еншілес ұйымдарына берген кез келген бұйрықтарына қатысты ортақ және жеке жауапкершілікке ие. Сондай-ақ ол бас компанияның кінәсінен кеткен еншілес ұйымдардың төлем қабілетсіздігіне де жауап береді. Бұған қоса, еншілес ұйымдардың акционерлері бас компанияның кінәсінен келтірілген шығындар үшін бас компанияға қарсы талап-арыз беруге құқылы.5

Шет мемлекеттердің бәсекені қорғау заңы Егер сыртқы нарыққа шығудың стратегиясы ретінде бір шетелдік компанияны сатып алу туралы шешім қабылданса, онда қабылдаушы елдің заңнамасына сәйкес компанияны сатып алу заңдылығы, атап айтқанда, қабылдаушы елдің монополияға қарсы заңына немесе бәсекені қорғау заңына сәйкес келетінін мұқият зерделеу қажет. Бәсекені қорғау заңының озық жүйесінің пайдаланушысы ретінде Еуропалық одақты мысалға алуға болады. Еуропалық одақ елінде орналасқан компанияны сатып алу үшін сатып алушы Еуропалық комиссияның ІV директоратынан рұқсат алуы керек. Төменде берілген Комиссияның 17/11/1999 жылғы шешімінде Еуропалық бәсекені қорғау заңының тұжырымдары туралы ақпарат қамтылған.

1999 жылғы 14 қазанда Комиссия Оңтүстік Африканың Plate Glass & Shatterprufe Іndustrіes Lіmіted («PGSІ») компаниясын Бельгияның SA D’Іeteren NV («D’Іeteren») компаниясы толық және ерекше бақылауға алатыны жөнінде №4064/89 Кеңес ережесінің (ЕЕС) 4-бабына сәйкес компанияларды біріктіру туралы хабарлама алады. Хабарламаны тексергеннен кейін, Комиссия осы операцияның №4064/89 Кеңес ережесінің қолданыс аясына сәйкес келеді әрі оның ортақ нарыққа және Еуропалық экономикалық кеңістіктің келісіміне (ЕЕА) сәйкес келетіні еш күмән туғызбайды деп шешеді. D’Іeteren компаниясы автокөлік саласында түрлі кәсіпкерлік қызметпен айналысады, соның ішінде: 1) автокөлік құралдарын көтерме және бөлшектеп сату; 2) автокөліктерге арналған қосалқы бөлшектерді жеткізу, жөндеу және оларға техникалық қызмет көрсету; 3) автокөліктерді қысқа мерзімге жалға беру; 4) автокөлікті ұзақ мерзімге жалға беру және қаржыландыру. D’Іeteren компаниясының іс жүзінде ЕО-дан тыс жерде ешқандай қызметі жоқ, ал ЕО көлемінде оның тауар айналымының шамамен 70%-ы Бельгияда шоғырланған. PGSІ – шыны мен картон өнімдерін өндіру, оларды тарату, жөндеу және ауыстырумен айналысатын компания. Ол Оңтүстік Африкада, Орталық Африкада, Құрама Штаттарда, Австралияда, Жаңа Зеландияда және Бразилияда, сондай-ақ ЕО-да қызмет атқарады. Транзакция бірнеше қадамдардан тұрады, оның көмегімен D’Іeteren компаниясы PGSІ компаниясын толығымен өз бақылауына алады. D’Іeteren осы қадамдарды S.А. Dіcobel бірлескен кәсіпорны арқылы жүзеге асырып, акциялардың 70%-ын иеленеді. Қалған 30%-ы бельгиялық S.А. Copeba Novo (Copeba) компаниясына тиесілі. Dіcobel компаниясының акционерлер келісімінде Copeba компаниясының рөлі «қаржылық серіктес» ретінде анықталған және D’Іeteren компаниясының директорлар кеңесінде көпшілік дауысқа ие болуына байланысты компанияның стратегиялық шешімдерін қабылдайды. Dіcobel, өз кезегінде, PGSІ компаниялар тобын құрайтын үш компанияның, атап айтқанда «Old Belron Rest of the World», «Hold Co Southern Afrіca», «Glass SA» компанияларының әрқайсысының акцияларының басым бөлігін сатып алады. Осы компаниялардың директорлар кеңесінде Dіcobel компаниясы өкілдерінің басым көпшілігіне және стратегиялық шешімдерді қабылдау артықшылығына ие болуына байланысты Dіcobel компаниясы PGSІ компаниясының бақылауын толықтай өз қолына алады. Осылайша Dіcobel компаниясының толық бақылауының арқасында D’Іeteren компаниясы PGSІ компаниясын толық қадағалауына алады.

Компанияларды біріктірудің қоғамдағы маңызы Бұл операцияның өзі D’Іеterеn тарапынан PGSІ компаниясын толық бақылауға алу болғандықтан, яғни біріктіру жөніндегі қаулының (Merger Regulatіon) 3.1.b.-бабының мағынасына сай шоғырландыру дегенді білдіреді. D’Іеterеn мен PGSІ компанияларының тұтастай дүниежүзілік тауар айналымы 2 500 млн еуродан асады. Үш мүше-мемлекеттің әрқайсысында олардың жиынтық айналымы 100 млн еуродан асады. Демек, бұл операциялардың қоғамдағы алатын орны өте маңызды.

Тиісті тауар нарықтары D’Іеterеn және PGSІ компаниялары өздерінің еншілес Belron Іnternatіonal компаниясы арқылы өз қызметтерін өзара сатылы байланысатын екі бағытта атқарады: 1) бұған дейін Комиссия өзінің тауар нарығы деп қарастырып келген бірнеше тәуелсіз автосалоннан, гараждар мен автошеберханадан тұратын автобөлшектер нарығын («ІAM») автокөлік әйнегімен қамтамасыз етеді; 2) тағы бір тауар нарығын құрайтын автокөлік әйнегін жөндеу және ауыстырумен айналысады.

Тиісті географиялық нарықтар Комиссия автобөлшектер нарығын тұтастай қоғамды қамтыған географиялық кеңістік деп қарастырып келді және ол қазір де солай болып отыр. Автокөлік әйнегін жөндеу және ауыстыру мәселесі тұрғысынан қарастыратын болсақ, ұлттық баға белгілеу мен бірыңғай (тегін қоңырау шалу) телефон нөмірлері бар ұлттық тарату желілерінің болуы осы нарықтың ұлттық географиялық кеңістікті қамтып отырғанын білдіреді деп мәлімдеді D’Іeteren. Әртүрлі мүше-мемлекеттердегі әртүрлі тауар жеткізушілер және әр мүше-мемлекеттердегі елеулі баға айырмашылығы сияқты басқа да ерекшеліктер осы қызмет түрлерінің ұлттық нарықты қамтуының тағы бір қосымша көрсеткіші екенінің дәлелі. Дегенмен операцияның ұлттық немесе одан да көлемді деңгейде (D’Іeteren Бельгиядан тысқары жерде қызмет етпейді) елеулі мәселелер тудырмайтынын ескерсек, Комиссияға нарықтағы автокөлік әйнегін жөндеу және ауыстыру нарығының географиялық жағынан қаншалықты кең аумақты қамтып отырғанын анықтаудың қажеті жоқ.

Бағалау, автокөлік әйнегін жөндеу және ауыстыру PGSІ/Belron үлесінің шамамен 39%-ын D’Іeteren компаниясының жалпы үлесінің 1%-на қосуға байланысты автокөлік жөндеу және оның әйнегін ауыстыру Бельгиядағы ықпалды нарыққа айналды. D’Іeteren компаниясының қызметі Брюссель аймағында орналасқан көлік салондарында көрсетілетін қызметтермен шектелсе, PGSІ/Belron Бельгияның 40 филиал желісі арқылы жұмыс істейтін тұтынушылар таңдап алған жерлерде немесе кеңселерде автокөлік әйнектерін ауыстырумен айналысады. Бұл операция D’Іeteren компаниясының нарықтағы үлесін әжептәуір көбейткенімен, компанияның өте шектеулі үлесін ескерсек, нарықтағы жалпы жабдықтау құрылымында орын алған нақты өзгеріс өте аз. Сонымен қатар D’Іeteren басқа да түрлі бәсекелестермен бетпе-бет келетінін атап өтті, оның ішінде: (1) PGSІ/Belron ұсынып отырған өнім түрі сияқты желілік көмек көрсететін және сол нарықтың 5%-дан 15%-ға дейінгі үлесін құрайтын тәуелсіз қызмет көрсетушілер; (2) нарықтың 25%-дан 35%-ға дейінгі үлесін құрайтын тәуелсіз автокөлік салондар тобы; (3) нарықтағы қалған 15%-дан 25%-ға дейінгі үлесті құрайтын автошеберханалар мен гараждар. Комиссияның нарыққа жүргізген зерттеулері бойынша, бәсекелік қызметке қатысты басқа кәсіпорындар тарапынан алаңдайтын ешқандай мәселе жоқ. Жоғарыда аталған және орын алып отырған жағдайларды, яғни нарық құрылымындағы және бәсекелестер тобындағы болмашы өзгерістерді ескере келе, Комиссия бұл операция Бельгиядағы автокөлік әйнектерін жөндеу және ауыстыру қызметтері саласында үстемдік құруға немесе оны күшейтуге апармайды деп санайды. Жоғарыда айтылған себептерге байланысты Комиссия аталған операцияны жүргізуге қарсылық білдірмеуге бұйырып, оны ортақ нарық пен Еуропалық экономикалық кеңістіктің (ЕЕА) келісіміне сай келеді деп жариялады.

Түйін Еуропалық комиссияның ІV директораты Еуропалық одақтың бәсекені қорғау заңының орындалуына жауапты. Еуропалық компанияны сатып алмай тұрып, шетелдік инвестор ІV директоратты хабардар етуі (кеңес алуы) керек. Компаниялардың бірігуі немесе қосылуы үстем жағдайды (монополияны) қалыптастыратынын анықтау үшін қолданылатын іс-шаралар біріктірудің қоғамдағы маңызы, тиісті тауар нарығы, нарықтың географиялық аумағы және компаниялардың нарық үлесі бар ма деген мәселелерді қамтиды. ЕО-ның бәсекені қорғау заңы туралы қосымша ақпарат алу үшін «Еуропалық одақ» туралы 8-тарауды қараңыз.

Сыртқы сауда аймақтары Сыртқы немесе еркін сауда аймағы шет елдегі заңның ықпалын барынша азайта алады. Шетелдік және отандық тауарлар ресми кеден рәсімдеуінсіз белгілі бір сыртқы сауда аймағына кіре алады. Демек, импортталатын және келесі қайта экспортталатын тауарларға кедендік баж немесе акциз салығы салынбайды. Сауда аймағында тауарлардың:

Дайын өнім экспортталса, кедендік баж немесе акциз салығы салынбайды. Егер дайын өнім елге әкелінсе, кедендік баж салығы мен акциздер сыртқы сауда аймағынан өту кезінде және елге ресми кіру кезінде төленеді. Тауарларға сауда аймағынан шығарылатын кезде ғана салық салынатыны баршаға аян. Ал бұл жағдайды шетелдік экспорттаушылар кедендік баж салығын төлеу мен тауарларды сатудан түсетін кірістер арасындағы уақытты қысқартып, ақша қаражатының ағымын жақсарту үшін пайдалана алады. Шетелдік экспорттаушы сатылмаған тауарын кедендік баж салығынсыз немесе ресми енгізу есебінсіз сақтауға арналған сауда аймағына түсіре алады. Тауарларды айыппұлсыз қайта тиеуге болады. Ықтимал сатып алушылар тауарды тексере алады, ал жарамсыз тауарларды баж салығынсыз есептен шығарып тастауға немесе жоюға болады. Сыртқы сауда аймақтары әлемнің көптеген елдерінде орналасқан және GАТТ еркін сауда принциптеріне сәйкес келеді. Еркін сауда аймақтары туралы толығырақ танысу үшін «Еркін сауда келісімдері» туралы 7-тарауды қараңыз.

Халықаралық салық салу Шетелдік компаниялармен қандай мәмілелер жасалса да, шетел инвесторы мемлекеттің шекарасынан тыс жерлерде бизнесін жүргізу үшін салық төлейді. Халықаралық салық салу – бұл халықаралық деңгейде бизнес жүргізу ісінің ең күрделі мәселелерінің бірі, себебі салық салу әлем елдерінің арасында әрқалай қарастырылады. Мысалы, АҚШ-та азаматтар немесе резидент шетелдіктер әлем бойынша түскен табыс есебінен федералдық табыс салығын төлеуге тиіс. Халықаралық салық келісімдері мен федералдық заңдарда екі елде қосарлы салық төлемеу үшін кейбір жеңілдіктер – шегерімдер мен кредиттер қарастырылған. Америка Құрама Штаттарында резидент емес шетелдіктер АҚШ-тағы бизнес көзінен түсетін табысына ғана салық төлейді, яғни Америка Құрама Штаттарының территориясында шетелдік немесе америкалық жұмыс берушіге қызмет көрсететін резидент емес шетелдіктер АҚШ-та төленген жалақысынан немесе көрсеткен қызметі үшін берілген өтемақыдан табыс салығын төлеуі керек. Алайда (1) олардың Америка Құрама Штаттарында болуы бір салық салынатын жылға шаққанда 90 күннен аспаса; (2) олардың өтемақысы 3000 доллардан аспаса (Канада резиденттері үшін 10 000 доллар); (3) АҚШ-та қазіргі кезде бизнеспен айналыспайтын шетелдік жұмыс берушіге қызмет көрсетсе, онда резидент емес шетелдіктер Америка Құрама Штаттарында табыс салығын төлеуден босатылады. Керісінше, Америка Құрама Штаттарындағы резидент шетелдіктер барлық АҚШ азаматтары сияқты әлем бойынша түскен табыс есебінен салық төлейді.

Бірлескен кәсіпорындар және франчайзинг Халықаралық бірлескен кәсіпорын немесе франчайзинг туралы келісімнің тиімділігінің бірқатар себептері бар.6 Біріншіден, тарапқа серіктесінің немесе франчайзидің жергілікті тәжірибесін, маркетинг дағдыларын және қалыптасқан тарату жолдарын пайдалануға мүмкіндік береді. Бірлескен кәсіпорындар мен франчайзинг қабылдаушы елдің ұлттық тілін, заңы мен мәдениетін білетін сол елдің азаматын пайдалану арқылы сыртқы нарыққа шығу үшін де қолайлы. Екіншіден, бірлескен кәсіпорын немесе франчайзинг қабылдаушы елдің протекционистік сауда талаптарынан аулақ болуға мүмкіндік береді. Мысалы, бірлескен кәсіпорындар өндіріс орындары бар және жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндігі бар шетелдік серіктесті технологиямен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Айта кету керек, «бірлескен кәсіпорын» термині кейбір шетелдік құқық жүйелерінде заңдық тұрғыдан айқындалмаған. Ұлттық заңнамада мойындалған бизнесті жүргізу формаларымен танысу үшін шетелдік заңнаманы зерделеу маңызды, себебі ол бірлескен кәсіпорын тұжырымдамасын жуықтату үшін қолданылуы мүмкін.

Бірлескен кәсіпорындар Халықаралық бірлескен кәсіпорындар өндірісте, тау-кен өндірісінде және қызмет көрсету секторларында пайдаланылады және бірлескен кәсіпорын үшін АҚШ компаниясының технологияларды лицензиялауына қатысты жиі қолданылады. Қабылдаушы ел өндіріс немесе тау-кен жұмыстарының белгілі бір пайызының, көбінесе 51%-ның сол елдің азаматтарына тиесілі болуын талап етіп, америкалық компанияларды бірлескен кәсіпорын арқылы жұмыс істеуге міндеттейді. Сонымен қатар америкалық компаниялар шетелдік операциялармен байланысты шығындар мен тәуекелдерді бөлісу үшін шетел компаниясымен бірге бірлескен кәсіп-орын құруды қалауы мүмкін. Осымен бірге жергілікті серіктес бірлескен кәсіпорынға өз халқының әдет-ғұрпы мен талғамы, қалыптасқан дистрибьюторлық желі, сондай-ақ құнды іскерлік және саяси байланыстар туралы білімімен бөліседі. Жергілікті серіктестердің болуы компанияның шетелдік компания ретіндегі мәртебесін төмендетеді және шарттар өзгеретіндей жағдай туындаған кезде кемсітушілік пен экспроприациядан сақтайды. Әрине, халықаралық бірлескен кәсіпорындардың да кемшіліктері жоқ емес. Бірлескен кәсіпорынның негізгі ықтимал кемшіліктерінің бірі – шетелдік компаниялардың үлесі 49%-дан аспайтын елдерде тиімді басқарма бақылауынан айырылуы. Тиімді басқарма бақылауынан айырылу табыстың төмендеуіне, эксплуатациялық шығындардың өсуіне, өнім сапасының нашарлауына, сондай-ақ өнім сапасы үшін жауапкершілік, қоршаған ортаны қорғауға қатысты даулар мен айыппұл мәселелерін тудырады. Тиімді басқаруды сақтап қалғысы келетін америкалық компаниялар бұл мәселені бірлескен кәсіпорынның серіктестерімен және көбінесе қабылдаушы елдің үкіметімен жүргізілетін келіссөздерде көтереді. Технологияларды лицензиялау туралы келісімдерге ұқсас, бірлескен кәсіпорындар белгілі бір жағдайда америкалық немесе шетелдік монополияға қарсы мәселелерді, әсіресе келешектегі бірлескен кәсіпорындардың серіктестері ұлттық нарықта бәсекелестер не болмаса ықтимал бәсекелестер болған жағдайда көтеруі мүмкін. Халықаралық бірлескен кәсіпорындар федералдық монополияға қарсы маңызды мәселелерді көтерген кезде компаниялар Сауда министрлігіне экспорттық саудаға арналған тексеру куәлігін алуға немесе Әділет министрлігінің жоспарланған іскерлік операциялардың заңдылығы туралы сұрау салу хатын алуға өтініш береді. Бірлескен кәсіпорынды құруды мақсат еткен АҚШ компаниялары қабылдаушы елдегі тәжірибелі заң кеңесшісін жалдауды да ескеруі керек. Келіссөздер жүргізу және құқықтық кеңес беру мәселелері бойынша өзінің ықтимал бірлескен кәсіпорын серіктестеріне сенім арту америкалық компания үшін тиімсіз, себебі олардың бірінің мүддесі екіншісінің көздеген мүддесіне сәйкес келе бермейді. Білікті шетел заңгері мемлекеттік келісімдерді, қабылдаушы елдің патенттерін, сауда маркаларын, авторлық құқық, салық, еңбек, корпоративтік, коммерциялық, монополияға қарсы және валюталық бақылау заңдарына қатысты ұдайы кеңес беріп отыру үшін өте пайдалы.

Бірлескен кәсіпорын туралы келісім Бірлескен кәсіпорынның қарапайым анықтамасы – іскерлік операциялардың қандай да бір түрімен айналысу үшін серіктестік құруға арналған келісімшарт.7 Іскерлік ынтымақтастық мақсатында бірлескен кәсіп-орынның мүшелері ресурстарды, тәуекелдерді және пайданы өзара бөлісіп отырады. Мұндай кәсіпорындар, негізінен, бірлесе басқарылады және белгілі бір мақсаттар үшін нақты бір мерзімге құрылады. Бірлескен кәсіпорынның табысқа жетуі үшін болашақ серіктестер барлық істі мұқият ойластырып, зерделеп алған жөн. Тараптар бірлескен кәсіпорын туралы келісімшарт жасаспас бұрын, «техникалық және экономикалық зерттеулер жүргізіп, құпия ақпарат алмасады және бұған қомақты қаражат жұмсайды».8 Тараптар басқа қатысушылардың сеніміне ие болу үшін үлкен сақтықпен, абайлап әрекет етуі керек; тараптардың мүмкіндіктері, талап-тілектері, бұрынғы қарым-қатынастары мен жобаның мақсаттары келіссөздердің бастапқы кезеңдерінде талқылануға тиіс. Бірлескен кәсіпорын – бизнес жүргізудің икемді құралы және ол көптеген нысандардың басын біріктіре алады. Мысалы, тараптар бірлескен кәсіпорынның қатысушылары ретінде белгілі бір бизнес мақсаттарына қол жеткізу үшін бірлесіп жұмыс істеу туралы келісім жасай алады, не болмаса бизнесті жүргізу үшін корпорация секілді толығымен дербес ұйым құра алады. Халықаралық бизнесті жүргізу үшін бірлескен кәсіпорын біртұтас жоба арқылы бизнес-альянс құрып та жұмыс істейді.9 Бірыңғай жобамен жұмыс істейтін кәсіп-орынға бірнеше тараптар, не болмаса компаниялар өздерінің бизнес мүмкіндіктерін дамыту үшін бірыңғай, нақты мақсатпен кіруге келіседі. Мұндай біртұтас жоба үшін құрылған бірлескен кәсіпорындардың қызметі көбінесе қысқа мерзімге белгіленеді. Бұған мысал ретінде бір құрылыс жобасы бойынша бірлескен кәсіп-орынды алуға болады. Бизнес-альянс түріндегі кәсіпорындар өзгеріп отыратын, ұзақмерзімді іскерлік қарым-қатынастарға құрылады. АҚШ заңына сәйкес, бірлескен кәсіпорын әдетте толық серіктестік болып саналады. Серіктестік туралы келісімшартта қарастырылатын маңызды мәселелерге кәсіпорынның әрекет ету аясы, кәсіпорынды ұйымдастыру мен қаржыландыру, бизнесті басқару және тоқтату жатады. Бірлескен кәсіпорындар жөніндегі келісімдердің басты мәселесі – тиімді шешімдерді қабылдау механизмдерін қалыптастыру. Бірлескен кәсіпорындар әбден қалыптасып алғаннан кейін туындайтын кейбір түйткілді мәселелерді шешуде өзара келісе алмай жатады. Сондықтан ұзақмерзімді бірлескен кәсіпорын туралы келісімде, яғни шешім қабылдау барысында тығырыққа тірелмес үшін оның алдын алатын механизмдерді ойластырып алған жөн. Бірлескен кәсіпорындарды құру және құрылымын талқылау барысында акцияларды бөлу, кәсіпорындарды қаржыландыру, азшылықтың мүдделерін қорғау, құпиялықты сақтау, бизнесті табыстау және оны жалғастыру мәселелеріне ерекше көңіл бөлу керек. Акциялар әр тараптың салған қаржысының негізінде бөлінеді, не болмаса бірлескен кәсіпкерлер венчур капиталистері сияқты басқа инвесторларды тарту үшін акциялардың алуан түрін қарастыра алады. Қаржыландыру туралы шешім салық мақсаттары үшін пайда табу орындарына тікелей әсер етеді. Инвесторлар өз үлестерін жарналар немесе несие ретінде қалыптастыра алады, бұл жерде бухгалтерлік және салықтың барлық зардаптарын толық есепке алу керек. Мәселен, кейбіреулер компанияның капиталына салынатын Еуропалық одақтың 1% салығын да ауырсынады. Кәсіпорынның қызмет ауқымы мен мақсатын көрсететін мақсат ескертпесі бірлескен кәсіпорын туралы келісімнің ұзақмерзімді өміршеңдігін сақтау үшін аса маңызды. Қызметтің ауқымы мынадай үш параметр бойынша анықталады: географиялық кеңістік, өнімдер мен қызметтер және оның мерзім-мөлшері. Келісімшарт жасаған кезде болашақта кәсіпорынның кеңеюін шектейтін нақты ескертпе мен әртүрлі бағытта дамуына рұқсат беретін ескертпе арасында теңгерім болуы керек, себебі кәсіпорынның мақсатын нақты түрде бекітіп тастау оның қызметінің тоқтатылуына әкеп соғуы мүмкін. Мұны жоғарыдағы параметрлерге сәйкестендірілген нақты мақсат ескертпесі мен ерекше жағдайлар туралы ескертпесінің қисынын келтіріп, реттеп отыруға әбден болады. Балама ережелер қайта қарау талабы бар мақсат ескертпесі мен келіссөздер талаптарын мерзімді уақытта қайта қарауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар бірлескен кәсіпкерлер капиталдандырудың бастапқы деңгейін, оның ішінде əрбір серіктестің салатын инвестициясының көлемі мен валюта түрін жəне шетел валютасындағы айырмашылықтарды реттеу əдісін көрсетуі керек. Егер валюталық емес салымдар түсетін болса, онда келісімде бағалау әдісі көрсетілуі қажет. Бұдан бөлек, тараптар АҚШ пен ЕО-ның бухгалтерлік стандарттары мен тәжірибесі сияқты бухгалтерлік стандарттарды қабылдауға нақты келісіп алуы керек. Сондай-ақ келісімде қарыздың меншікті капиталға арақатынасын белгілеу арқылы пайда болатын қарыздың деңгейі мен түрі көрсетілгені жөн. Бірлескен кәсіпорынның жасасқан табысты келісімі арқылы болашақтағы қаржыландыру мәселесі туралы оңтайлы шешімдер жасауға болады. Кәсіпорын қызметінің сәтсіз болуының, ісінің алға жүрмеуінің ықтимал себебі – тараптардың келешек капитал салуға қатысты келіспеушілігі. Егер алдағы уақытта сыртқы қаржыландыру көзі қажет болатындай жағдай туындаса, серіктестіктердің сыртқы қаржыландыруды алуына кепілдік болатын келісім қажет. Бірлескен кәсіпорын туралы келісімде кәсіпорынға келген зиянның орнын толтыруға (әрқайсысы өз үлестеріне қарай) арналған екіжақты кепілдік ескертпесі болуы керек. Егер бірлескен кәсіпорын бірнеше тараптардан құралған болса, онда азшылық тараптың мүддесін қорғайтын ережелер де қажет болуы мүмкін. Азшылықтың мүддесін қорғаудың бір жолы – шешімдерді «қарапайым» және «төтенше» деп екі санатқа бөлу. Төтенше шешімдер көпшілік дауысты қажет етеді, мәселен мұндай шешім қабылдау үшін ең кем дегенде көпшілік дауыстың үштен екісі немесе 75%-ы қажет. Төтенше шешімдер мынадай жағдайларда қабылдануы мүмкін:

жаңа акциялардың шығарылуы және бірлескен кәсіпорынға жаңа серіктестіктің қосылуы;

Тараптар маңызды шешімге қатысты ортақ келісімге келе алмай тұйыққа тірелсе, онда белгілі бір тарапқа бірлескен кәсіпорыннан шығу құқығы беріледі; бұл жағдайда меншік құқығын басқа серіктестіктерге беру немесе сату туралы мәселелер туындайды. Акцияның бағасы әділ болуы үшін оны тәуелсіз аудиторлық компания анықтауы қажет. Сатылатын акциялар барлық қалған серіктестер арасында олардың меншік үлестеріне сәйкес шамалас, мөлшерлес етіп ұсынылуы керек. Сонымен қатар келісімде бірлескен кәсіпорынның қызметі тоқтатылған жағдайда серіктестіктердің кейін осы қызметпен айналысуын жалғастыру құқығы туралы мәселелер де көтерілуге тиіс. Сонымен бірге құпиялық пен бір-біріне бәсекелес болмаудың қатаң шарттары да сақталуы қажет. Серіктестерге құпия ақпаратты сақтау мақсатында бірлескен кәсіпорынның қызметкерлерін белгілі бір уақытқа дейін жалдау мүмкіндігінен және бірлескен кәсіпорынның клиенттерін өздеріне тартуға тыйым салатын ережелер арқылы бірлескен кәсіпорынмен бәсекелесуге тыйым салынуы мүмкін. Әрине, бұл шектеулер қолайлы болуы керек немесе АҚШ-тың ортақ құқық жүйесіне сәйкес сауданы заңсыз шектеу ретінде, не болмаса ЕО-ның бәсекені қорғау заңы аясында қосымша шектеулер де қарастырылуы мүмкін. Кәсіпорынның өміршеңдігін қамтамасыз ететін тағы бір маңызды нәрсе – басқару туралы ереже, яғни қосарлы басшылық мәселесі. Бұл жағдай кәсіпкерлердің әрқайсысы бірлескен кәсіпорынға тәуелсіз бақылау орнатуға ұмтылысынан туындайды. Келісімде әртүрлі бірлескен кәсіпкерлердің бақылау дәрежесі мұқият әрі тыңғылықты көрсетілуі керек. Неғұрлым үлкен үлестің иесі басқарушылық бақылауды да соғұрлым көбірек иелене ме? Жергілікті азшылық тарапқа жататын серіктеске оның өз меншік үлесінен асатын бақылауға ие болуы мүмкін бе? Басқару туралы ережеде қарастырылуы қажет басқа да мәселелер: 1) серіктестіктерге, соның ішінде азшылық серіктестіктерге маңызды шешімдердің кейбір түрлеріне вето құқығын беру керек пе? 2) бас менеджер мен басқару тобын таңдау қалай шешіледі? 3) бірлескен кәсіпорын мен оның иелері арасында өзара байланыс жасау үшін қандай есеп беру және нендей ақпараттық жүйелер пайдаланылады?10 Сайып келгенде, мұндай ережелер біреуі – бақылаушы бас компания ретінде, екіншісі – жалпы басқарушы құрылым ретінде бірлескен кәсіпорынның болмысын көрсетеді. Сонымен бірге бірлескен кәсіпорынның тараптарға осы кәсіпорындағы қызметін тоқтатуына мүмкіндік беретін және оған қатысты жағдайларды бүге-шігесін қалдырмай қарастыратын тоқтату туралы ережелері болуы керек. Төмендегі тізімде тоқтату туралы ережені дайындау кезінде талқыға салынатын мәселелер берілген:11

кәсіпорынның алдын ала келісілген пайда мөлшеріне қол жеткізуге қабілетсіздігі;

басқарудың тұйыққа тірелуі; серіктестердің біреуінің екінші серіктестің акцияларын сатып алуға қабілетсіздігі (сатып алу-сату шарты);

Тоқтату туралы ережеде кезектен тыс немесе форс-мажорлық жағдайлардың бірлескен кәсіпорын қызметінің тоқтатылуына қалай әсер ететіні көрсетілуі керек.

Қосымша келісімдер Бірлескен кәсіпорын туралы келісім – жақсы жоспарланған бірлескен кәсіпорын құру үшін әзірленетін бірқатар құжаттардың бірі ғана. Басқа жиі қолданылатын құжаттамалардың қатарына ресми бизнес-жоспар, дистрибьюция туралы келісім, зияткерлік меншік құқығын трансферлеу, не лицензиялау туралы келісім, басқару туралы келісім, қызмет көрсету келісімшарттары және қызметкерлерді ұсыну туралы келісімдер жатады. Тиянақты жазылған бизнес-жоспар бірлескен кәсіпорын әріптестерінің арасындағы шынайы қарым-қатынасты сақтау үшін маңызды. Бизнес-жоспар ұзақмерзімді болуы қажет, кірістер мен пайдаларға қатысты мақсаттар нақты қойылып, капитал мен уақытқа қатысты қауіпсіздік шараларын қамтамасыз етуге тиіс. Бизнес-жоспарда ұзақмерзімді стратегиялық жоспар және маркетинг жоспар сияқты басқа да қажет зерттеулер қамтылуы керек. Қызметкерлерді ұсыну туралы келісім бірлескен кәсіпорын серіктестіктерінің бірлескен кәсіпорынға қызметкерлерді «жалдауды» талап етуі үшін пайдаланылады. Бұл қызметкерлердің тәуелсіз мердігерлер ретінде, не болмаса бірлескен кәсіпорынның қызметкерлері ретінде жұмысқа алынатынын анықтап алған маңызды. Бірлескен кәсіпорын тұрғысынан алғанда оларды тәуелсіз мердігер ретінде қабылдаған ыңғайлы. Сонда бірлескен кәсіпорынның серіктесі жалданатын қызметкерлер үшін жауапкершілік алады. Серіктестіктер мен олардың бірлескен кәсіпорны арасындағы қызметтерді ұсыну туралы келісімшарттар бірлескен кәсіпорынды басқару ісінде де кәдеге жарауы мүмкін. Кейде бірлескен кәсіпорын серіктестіктерінің біреуіне бірлескен кәсіпорынды басқару жауапкершілігі жүктеледі. Мұндай жағдайда басқарушы серіктес бірлескен кәсіпорынмен ресми басқару келісімін жасауға тиіс. Басқару туралы келісімде басқарушы серіктестің негізгі бизнесі мен бірлескен кәсіпорынның бизнесі арасындағы шығындар бөлек қарастырылуы керек. Әсіресе бірлескен кәсіпорын серіктесінің қосар басты үлесінің бірі – өз елінде тауар мен қызмет ұсыну тәжірибесі. Серіктес пен бірлескен кәсіпорын арасында дистрибьюторлық келісім жасалуы керек. Дистрибьюторлық келісімді тоқтату туралы ережелер бірлескен кәсіпорын туралы келісімде қамтылуға тиіс, себебі дистрибьютор серіктес ретінде бірлескен кәсіпорыннан шыққан кезде бұл келісімнің қажет болуы мүмкін. Халықаралық бірлескен кәсіпорындар бірлескен кәсіпорын серіктестерінің бірінің ноу-хау немесе зияткерлік меншік құқығын пайдалануы мүмкін. Мұндай жағдайда зияткерлік меншікті трансферлеу туралы дербес келісім немесе лицензиялық келісім қажет және олар серіктес-лицензиарды қайтарып алуға қатысты болуы керек. Егер бұрыннан бар атау шыққалы жатқан серіктестіктің зияткерлік меншігімен байланысты болса, онда бірлескен кәсіпорынның атын ауыстыру талап етіледі. Лицензиар-серіктес лицензиардың бірлескен кәсіпорындағы қатысуын жалғастыратын зияткерлік меншік құқықтарын лицензиялау ережелерін талап ете алады. Бірлескен кәсіпорындар туралы қосымша ақпарат алу үшін «Тікелей шетелдік инвестициялар» туралы 20-тарауды қараңыз.

Шетелдік үкіметтік реттеу Шетелдік үкіметтер әдетте бірлескен кәсіпорын транзакцияларын реттейді. Ең жиі қолданылатын шектеу – шетелдік компаниялардың қатысу талаптары, онда кәсіпорынды бақылау жергілікті компанияға берілуге тиіс. Алайда қатысу жөніндегі мұндай талаптарды ырықтандыруға бағытталған үрдістер де байқалады. 3.3-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Индонезиядағы бірлескен кәсіпорын және лицензиялау». Мұнда Индонезиядағы бірлескен кәсіпорынның тәжірибесіне және олардың заңнамасына жалпылама шолу жасалады. Енді шетелдік инвестордың Индонезияның бірлескен кәсіпорнын толықтай иемдене алатынына назар аударыңыз. Әр елде мемлекеттік реттеудің бірегей түрін кездестіруге болады. Мәселен, Қытай Халық Республикасы шетелдік бірлескен кәсіпорындарында еңбек менеджменті туралы ережені қабылдады. Ережеге сәйкес, бірлескен кәсіпорын мен кәсіподақ арасында Қытай үкіметі мақұлдаған еңбек келісімшарты жасалуы қажет. Сонымен қатар онда бірлескен кәсіпорынның барлық қызметкерлері жұмысқа орналасуы үшін «бірлескен кәсіпорынның арнайы емтихандары арқылы іріктелуге тиіс» делінген. Бірлескен кәсіпорынның қызметкерлерді жұмыстан шығару құқығы да шектеулі. «Жұмыстан босату туралы кәсіпорындарға жауапты департаментке хабарланып, еңбек менеджменті департаментінде мақұлдануға тиіс». Кез келген келіссөзді бастамас бұрын Қытайдың бірлескен кәсіпорындар туралы жалпы заңдарын, Қытай Халық Республикасының қытай-шетелдік бірлескен кәсіпорындар туралы заңын мейлінше мұқият зерттеу қажет. 3.4-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Қытайда бірлескен кәсіпорын құру». Бірлескен кәсіпорын туралы келісімшартқа сәйкес, тараптар серіктестіктің ережелері мен шарттарына, табыстарды немесе өнімдерді бөлуге, тәуекелдер мен шығындарды бөлісіп көтеруге, қызмет атқару формасы мен басқару нысанына және мүлікті иеленуге келісім беруге тиіс. Осындай келісімшарттардың барлығы да тиісті органдардың мақұлдауымен бекітілуі керек. Кез келген ірі шетелдік кәсіпорындары секілді компанияларға инвестициялық процестің басында міндетті түрде жергілікті адвокатты тауып, оны жалдауға кеңес береді. 3.3-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Индонезиядағы бірлескен кәсіпорын және лицензиялау 3.4-мысалдағы тізімнен Қытайда бірлескен кәсіпорын құру және оны пайдалану мемлекеттік реттеу арқылы іске асатынын көруге болады. Мұндай мемлекеттік реттеу кеңінен қолданылады. Бірлескен кооперативтік кәсіпорын туралы заң – жай ғана шектеу немесе құқық беру туралы заңнамалық акт десе де болады; бірлескен кәсіпорын құру алдында ережелер туралы мұқият кеңесіп алу керек. Бұдан бөлек, қосымша заңдар бірлескен кәсіпорынның қызметіне сәйкес қайта қарастырылуға тиіс. Қытай заңының 13-бабында «Жұмыспен қамту, қызметтен босату, сыйақы төлеу, әлеуметтік қамсыздандыру, еңбекті сақтандыру және еңбекті қорғау сияқты мәселелер заңға сәйкес келісімшарт жасасу арқылы қарастырылуға тиіс» делінген. Іс жүзінде шетелдік инвестор бірлескен кәсіпорынды бекіту үшін еңбек шартын жасауға міндетті. Еңбек шарты муниципалитетке немесе жергілікті үкімет органына мақұлдауға берілуге тиіс. Сонымен бірге қызметкерлер мен басшылық арасындағы еңбек қатынастары бүкіл жұмыс мерзімі ішінде реттеліп отырады. Қызметкерлердің көпшілігі жергілікті мемлекеттік еңбек басқармасы ұсынатын қызметкерлер қатарынан жалданады. Олар арнайы бекітілген емтихан арқылы жұмысқа іріктеліп алынады. Кез келген қызметкердің жұмыстан босатылуы туралы ақпарат еңбек әкімшілігі бөліміне хабарлануы керек. Қытайда бірлескен кәсіпорын құру мәселесін қарастыру барысында қытайлық кәсіпорындар пайдаланатын келісімшарттардың көшірмелерін (ағылшын тіліндегі нұсқасын) алуды және сыртқы сауда келісімшарттарын жеделдету үшін 1982 жылы құрылған Қытай Халық Республикасының Сыртқы экономикалық байланыстар және Сауда министрлігінен (MOFETR) кеңес алуды дағдыға айналдырған жөн. 3.4-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Қытайда бірлескен кәсіпорын құру

Франчайзинг Франчайзинг келісімшарттарының бірнеше түрі бар, олар: (1) өндіру немесе шығаруға қатысты; (2) дистрибьюторлық франчайзинг; (3) даму туралы келісімдер; (4) мастер-франчайзинг келісімдері. Өндіруге қатысты франчайзинг бойынша франчайзер өзінің сауда маркасының лицензиясын лицензиатқа береді, ол франчайзинг нұсқауларына сәйкес өнімді шығаруға және сатуға құқылы. Дистрибьюторлық франчайзингке сәйкес франчайзер тауар шығарып, оны дистрибьютор франчайзиге сатады. Ал франчайзи оны дайын өнім тұтынушыларына қайта сатады. Аймақтық дамыту туралы келісімдері деп аталатын территориялық франшиза бойынша франчайзер франчайзиге бүкіл аймақты дамытуға құқық береді. Франчайзер франчайзимен кеңесе отырып аймақта қанша орын ашу керегін анықтайды. Мастер-франчайзинг келісімдері арқылы франчайзи қосалқы франшизаға рұқсат алады, яғни франчайзи қалаған жерді таңдай бермейді, бірақ бұл құқықты басқа тараптарға бере алады. Мұндай келісім түрі арқылы мастер-франчайзерден мастер-франчайзиге, қосалқы франчайзерден қосалқы франчайзиге бағытталған қарым-қатынас тізбегі қалыптасады. Франчайзингтің жақсылығымен бірге қиындықтары да қатар жүреді. Франчайзинг – Америка Құрама Штаттарында бизнес жүргізудің ерекше түрі. Әлемнің көптеген елдерінде франчайзингке рұқсат берілген, бірақ шетелдік заңдардың көбі франчайзингті бизнес жүргізудің формасы ретінде мойындамайды. Мысалы, франшиза Германияда тіркелсе де, франчайзингтің өзі сол елдің заңында нақты бекітілмеген, сондықтан да франчайзинг қарым-қатынастарын реттеу үшін басқа да жалпы заңдар жинағы, мысалы лицензиялау немесе серіктестік туралы заңдар ұқсастығына қарай қолданылады. Германияда франчайзинг Германияның коммерциялық, сауда маркасы туралы, бәсекені қорғау және тұтынушылық несиелеу туралы заңдарды қолдану арқылы реттеледі. Кей елдерде франшиза нақты мойындалмағандықтан, оны ерекше аймақтарға енгізу бәсекені қорғау немесе монополияға қарсы заңнамаға сәйкес қудалауға әкеп соқтырады. Еуропада франчайзинг келісімшарттарына қойылатын тыйымнан толық босататын Еуропалық одақтың заңдар блогынан босату шарасы бұл мәселені жеңілдетті. Осылайша Еуропадағы франчайзинг саласы енді өзін-өзі реттейтін болды. Еуропалық франчайзинг федерациясы – түрлі ұлттық франчайзингтік қауымдастықтар үшін франчайзинг операцияларын басқаратын басты ұйым. Еуропалық франчайзинг федерациясы Еуропада франшизаны пайдалануға ниеттенген шетелдік тарап қолдана алатын этика кодексін қабылдады. Сонымен қатар ұлттық франчайзинг қауымдастықтары Германия франчайзинг қауымдастығының келісімшартқа дейінгі ақпаратты ашуға қойылатын талаптары сияқты нұсқаулықтарды қабылдады. Шетелдік компаниямен франчайзинг келісімшартын жасаспас бұрын қабылдаушы елдегі инвестициялық жағдайды мұқият зерттеу қажет. Мысалы, Индонезияда франчайзинг рупия девальвациясына дейін шетел компанияларының кіруіне ыңғайлы болғанымен, франчайзиге тұрақты валютамен (АҚШ долларымен, еуро, йен, британдық фунт) жасалатын франшиза төлемдерін жүргізуге қиындық тудырды. Валютаның айырбасталу қабілеті мәселесінен басқа, Индонезия кірістерді репатриациялауға ешқандай шектеу қоймайды және капиталдың қозғалысын бақыламайды, сондықтан шетел валютасы ел ішінде және елден тыс жерде де еркін жүре береді. Шетелдік инвесторлар капитал мен табысты басым айырбас бағамы бойынша репатриациялауға құқылы. Индонезия үшін АҚШ-тың Мемлекеттік департаменті қабылдаған коммерциялық нұсқауы франчайзингке қатысты заңды төмендегідей тұжырымдайды: Франчайзингті реттейтін нақты заң болмаса да, франчайзингтің құқықтық негізі Индонезияның Азаматтық кодексінің (KUH Perdata-Kіtab Undang Hukum Perdata) 1338-бабында іскер адамдардың келісімшарттарды еркін жасай алатыны айтылған. Франчайзингке арналған мұнан былайғы заңды негіздеме 1992 жылғы №19 сауда маркалары туралы заңның 44-50-баптарында жазылған. Франчайзинг келісімдерін қамтитын бизнес келісімшарттарының жалпы қабылданған үлгілері жоқ. Дегенмен шетелдік принципиал франчайзиді жергілікті бизнес-кәсіпорынмен франшиза әзірлеу үшін негіз ретінде пайдаланылатын стандарт келісімшарт форматымен қамтамасыз етеді. Франчайзинг туралы келісімнің заңды күші болуы үшін ол тексеріліп, Индонезияда мемлекеттік нотариус арқылы куәландырылуы керек. Франчайзинг туралы келісімдер, мысалы: несие келісімдері, жер телімдерін жалға алу, құрылыс келісімшарттары, кестелер, қызметкерлерді іріктеу, стандарт сипаттау және ынталандыру сияқты басқа да келісімшарт міндеттемелерімен қоса жүруі керек. Франчайзинг келісімдерінде келісімшартты бұзудан туындайтын даулар және келісімшарт тараптарының арасындағы келіспеушіліктер нәтижесінде туындауы мүмкін дау арбитраж арқылы реттеу туралы ережелер қамтылуға тиіс. Индонезия заңнамасында қандай да бір нақты форманы немесе франчайзинг келісімдерін тіркеу талаптары қарастырылмаған, сондықтан шетелдік франчайзер өзінің стандарт формаларын еркін пайдалана алады. Мемлекеттік департамент нұсқауы бірлескен кәсіпорынның нарыққа шығуының ең қолайлы әдісі – бұрыннан құрылған индонезиялық компаниямен бірлесе жұмыс істеу екенін атап өтеді. Нарыққа шығудың мұндай әдіс-тәсілдерінің орын алуына соңғы өзгерістер дем берді. Біріншіден, 1994 жылы Индонезия үкіметі жергілікті қатысу талаптарының көпшілігінің күшін жойды. Екіншіден, бірқатар компания индонезиялық компаниялардың нарықтағы қызметі туралы мәліметтер мен кредит төлеу қабілетін анықтау үшін тексерістер жүргізетін болды. Үшіншіден, Индонезия компаниялары қажет білім мен ақпаратты беріп, жергілікті нарықпен байланыс орнатады. Жоғарыда айтылғандай, индонезиялық франшиза қатынастарын орнатудың бір кемшілігі, ол – Индонезия заңы бойынша бірлескен кәсіпорынды немесе франчайзинг серіктестігін таратудың немесе жоюдың қиындығы. Сондықтан бұл іс мұқият зерттеуді, алдын ала қатынастар жасап, айқын және нақты келісімдер жасасуды қажет етеді. Шетелде франчайзинг, лицензиялау немесе бірлескен кәсіпорын құруға ниеті бар тұлғалар үшін басқа да қызығушылық тудыратын мәселелерге зияткерлік меншік құқықтарын (ІPR) қорғау, жергілікті заңгерді пайдалану, меншік құқығын беру, сондай-ақ экспроприациялау мен дауды реттеу саясаты сияқты басқа да салалар кіреді. Индонезияда зияткерлік меншік туралы заңдар әрдайым сақтала бермейді, сондықтан кон-трафакт өнімдерді анықтау, содан кейін заңды лицензияларға қол қою секілді зияткерлік меншік құқықтарын қорғау стратегиялары қажет. Десек те зияткерлік меншікті мүмкіндігінше тез тіркеп, рұқсат етілмеген кез келген тіркеуге қарсы тұрған жөн. Коммерциялық нұсқаулық бойынша, зияткерлік меншік құқықтарын бұзудан қорғаудың ең жақсы тәсілі – жергілікті серіктесті жұмысқа алу. Зияткерлік меншікті қорғау сияқты индонезиялық арбитраж сотының шешімдерін орындау туралы статистикалық ақпарат та нашар болып шықты. Дау шешу саласына келер болсақ, Индонезия – шетелдік арбитраж сотының шешімдерін орындау жөніндегі Нью-Йорк Конвенциясының қатысушысы. Индонезия соты Индонезияның арбитраж сотының комиссиясы шығарған шешімді орындауға басымдық беретіндіктен, нұсқаулық Индонезияны арбитраж орны ретінде қарастыратын арбитраж ескертпесін жасауды ұсынады. Индонезия үкіметінің табыстау және экспроприация саясаты шетелден кіруге ықпал етеді. Шетелдік инвесторлардың капитал мен пайданы репатриациялауға құқығы бар, ал шетел валютасын аудару үшін ешқандай рұқсаттың қажеті жоқ.

Франчайзинг туралы заң Франчайзингтің артықшылығы сонда, ол компанияларға ноу-хау трансферлеуді және тәжірибемен бөлісуді жеңілдететін, сондай-ақ франчайзердің тез арада елге орналасуын қамтамасыз ететін нәтижелі әдіс. Типтік франчайзинг келісімшарттарында франчайзи франчайзердің зияткерлік меншік құқығын және қызметтерді сатуға немесе өнім өндіруге арналған құпия ақпараттарын пайдаланғаны үшін роялти мен ақы төлейді. Франчайзер оқу-үйрету және нұсқаулықты қамтамасыз етеді. Франчайзердің тәжірибесі франчайзинг келісімшарттарына қатысты салада, оның ішінде франшиза ашу мен оны қаржыландырудан, жарнаманың мазмұны мен құралдарынан айқын көрінеді. Келісімшарт ережелерінде франчайзиге франшизаны ашу және қаржыландыру қаражатын алу үшін франчайзердің көмегіне қатысты нақты міндеттемелер болуы керек. Жарнамаға қатысты салада франчайзердің жарнаманы орналастыратыны және оның мазмұнын бақылайтыны туралы ескертпе болуы қажет. Сонымен қатар ол франчайзидің жарнамаға жұмсайтын төлемдерінің төмен болуын қадағалауы мүмкін. Кейбір франчайзинг келісімдерінде франчайзердің жарнама орналастыруы үшін франчайзи тарапынан жұмсалатын қаражат қоры қарастырылған. Франчайзинг келісімінде франчайзердің жарнама шығындарын қалай жұмсау керектігі де анық көрсетілуге тиіс. Франчайзилер ұлттық немесе халықаралық науқан мен жергілікті жарнама арасында жарнамалық ақшаны бөлуге қатысты ережені де талап етуі мүмкін. Broussard компаниясының Meіneke Dіscount Muffler Shops компаниясына қарсы ісінде жарнамаға қатысты осындай дау қарастырылған. Онда АҚШ-тың франчайзинг туралы заңының кейбір ерекшеліктері және франчайзингте қарастырылған франчайзердің шектеулі жауапкершілігін қорғауға соттың соншалықты зауқының болмағаны баяндалады. Broussard компаниясының Meіneke Dіscount Muffler Shops компаниясына қарсы ісі

155 F.3d 331 (4th Cіr., 1998) Уилкинсон – бас судья. Бұл істе – франчайзер мен франчайзи арасындағы әбден шиеленіскен қарым-қатынас талқыға түседі. Meіneke Dіscount Muffler франшизасының он иесі Meіneke Dіscount Muffler Shops, Іnc. («Meіneke») франчайзеріне, Meіneke компаниясының New Horіzons Advertіsіng, Іnc. («New Horіzons») ішкі жарнама агенттігіне, Meіneke компаниясының үш қызметкеріне, Meіneke компаниясының корпоративтік бас компаниясы GKN және GKN Parts Іndustrіes Corporatіon («PІC») компаниясына қарсы сотқа шағым түсіреді. Талап-арыз берушілер Meіneke компаниясының франчайзинг жарнамасымен айналыса отырып, әрбір франчайзимен жасасқан Франшиза және сауда маркалары жөніндегі келісімдерін («FTA») бұзды деп айыптады. Талап-арыз берушілер сондай-ақ осындай әрекеттерден туындаған заңсыз және әділетсіз сауда тәжірибесіне қатысты көптеген талап-арыз беріп, Meіnеke мен оның аффилирленген тараптарына қарсы істе 390 млн доллар жеңіп алды. FTA келісімінің барлық нұсқаларына сәйкес, әрбір франчайзи Meіnеke компаниясына франшиза үшін бастапқы жарнаны, содан кейін оның апталық жалпы табысының пайызын (әдетте 7%-дан 8%-ға дейін) роялти ретінде төлеуге міндетті болды. Франчайзилер Meіnеke компаниясына ұлттық және жергілікті жарнамаларды қаржыландыру үшін апта сайынғы кірістің 10%-ын төледі. Бастапқыда франчайзилер осы жарнамалық жарналарды тікелей үшінші тарап – M&N Advertіsіng агенттігіне («M&N») жарнаманы орналастырғаны үшін комиссия ретінде беріп отырған. 1982 жылы франчайзилер Meіnеke компаниясының орталық шоты, яғни апталық жарнамалық депозитке (Weekly Advertіsіng Contrіbutіon «WAC») 10% мөлшерінде ақша салған. Франчайзинг жарнамасы FTA келісімінің екі бөлімінде қарастырылған. FTА келісімінің барлық нұсқаларына сәйкес, Mеіneke компаниясына «Франчайзидің сататын өнімдері мен көрсететін қызметтерін таратуға ықпал ететін жарнаманы сатып алып орналастыру» міндеттемесі жүктеледі. FTA келісімінде «ұлттық, аймақтық немесе жергілікті жарнаманы немесе олардың кез келген түрін пайдалану туралы, сонымен қатар белгілі бір бұқаралық ақпарат құралдарын және жарнама контентін таңдау туралы барлық шешімдер Mеіneke мен оның тағайындай алатын агенттіктерінің қалауы бойынша қабылданады» деп қарастырылған. Осы талап-арыздың негізінде WAC шотындағы жалпы сомасы 32,2 млн долларды құрайтын төлемдердің үш санаты жатыр. 1993 жылғы сәуірдегі дилерлер жиналысында Mеіneke компаниясының ресми өкілі 1992 жылғы желтоқсан айының франшиза жөніндегі бірыңғай циркуляр (Unіform Franchіse Offerіng Cіrcular – «UFOC») ресми есебі бойынша New Horіzons жарнама агенттігінің 5%-дан 15%-ға дейінгі комиссиялары анықталғаны туралы айтты. Талап-арыз берушілер осы жиналыстан бұрын New Horіzons жарнама агенттігінің WAC қорынан комиссиялар алғанын білген, бірақ олар комиссиялардың соншалықты жоғары екенін білмейтінін айтты. Сот алқасы Meіneke компаниясының келісімшартты бұзғаны үшін және Meіneke мен New Horіzons-ға қарсы немқұрайдылық, негізсіз баю және фидуциарлық міндеттемелерді бұзу деген баптар бойынша үкім шығарды. Сот алқасы GKN және PІC компанияларының Meіneke мен New Horіzons жарнама агенттігін өз пайдасына асыру үшін қолданғанын, ал PІC болса GKN компаниясының «корпоративтік пердеден» өтіп, GKN компаниясына субституттық жауапкершілік жүктеуден ақтап алу үшін қолданылып келді деп шешім шығарды. Meіneke және New Horіzons компанияларымен қоса, GKN, PІC және Meіneke компаниясының үш қызметкерінің алаяқтық және жалған мәлімдемелер жасағаны дәлелденді. Сот алқасы Meіneke компаниясының қарсылықтарына байланысты әртүрлі жауапкершілік тұжырымдары бойынша және жауапкерлер арасында бөлінбей қалған 196 млн долларды келтірілген залалдың орнын толтыру үшін өтемақы ретінде талап-арыз берушілердің пайдасына шешті. Сот алқасы бас-аяғы 150 млн $, оның ішінде Meіnеke компаниясына 70 млн $, New Horіzons жарнама агенттігіне қарсы 7 млн $, PІC компаниясына 1,8 млн $; GKN компаниясына 70 млн $ және Meіnеke компаниясының үш қызметкеріне, жалпы, 1,2 млн $ айыппұл салды. Солтүстік Каролина заңында франчайзер мен франчайзи арасындағы фидуциарлық қарым-қатынастың бар екенін мойындайтын ешқандай нұсқаудың жоқтығына қарамастан, аймақтық сот талап-арыз берушілердің фидуциарлық міндеттемелердің бұзылғаны туралы талап қоюына рұқсат беріп қателік жасады. Солтүстік Каролинада «керісінше, келісімшарттың тараптары бір-біріне фидуциар тұлғалар болып саналмайды; жалпы олардың келісімшарт талаптарынан және Бірыңғай сауда кодексінде (U.C.C.) белгіленген міндеттемелерден тыс ерекше міндеттемелері жоқ». Алайда талап-арыз берушілер франчайзер Голиафтың алдында франчайзилерді дәрменсіз Давид ретінде бейнелесе де, сол оқиға үйреткендей, өлшем ешқашан күш-қуаттың, не болмаса беделдің сенімді көрсеткіші бола алмайды. Басқа да көптеген юрисдикцияларда соттың франчайзер мен франчайзи қатынастарына фидуциарлық міндеттемелерді жүктеуден бас тартуы арқылы біздің тартыншақтық сезіміміз күшейе түседі. Сонымен қатар корпорацияның істеріне қызығушылық танытатын акционерлер «сырттан келгендер емес» және олар корпорация басшылары мен қызметкерлері сияқты тура сондай заңсыз араласуға қарсы талап-арыздардан қорғайтын артықшылықтарға ие. Егер бұл акционерлер корпорация істеріне толығымен үстемдік жүргізбесе, онда «корпоративтік перде» ашылмайды және олар субституттық жауапкершіліктен босатылады. Осындай қауіпсіздік шараларын жасау шектеулі жауапкершіліктің артықшылықтарын сақтап, акционерлерді корпоративтік істерді белсенді түрде қадағалап отыруға шақырады.

Франчайзинг келісімшарттық сипатқа ие, алайда АҚШ ережелері франшиза жөніндегі бірыңғай циркуляр (UFOC) арқылы белгілі бір ақпараттың жария болуын талап етеді. Франчайзинг болмысының келісімшарттық сипатына байланысты франчайзердің франчайзиге қатысты фидуциарлық міндеттемесі жоқ. Сот алқасы белгілеген айыппұлдың мөлшеріне назар аударыңыз. Айыппұлдар тек АҚШ заңына тән, шетел құқықтық жүйелерінде қарастырылмаған. Бас компания немесе акционерлер корпоративтік формализмді сақтамай, корпорацияға немесе оның еншілес ұйымына үстемдік еткен жағдайда, акционерлерге немесе бас компанияға жанама жауапкершілікті жүктеу үшін «корпоративтік пердені» түруге болатынын ескеріңіз. Франчайзинг қатынастары – америкалықтар ойлап тапқан бірегей дүние. «АҚШ-та жарты миллионнан астам франшиза қолданыста жүр және ол бөлшек сауданың үштен бір бөлігін құрайды».12 АҚШ-та франчайзинг қатынастарын реттейтін бірқатар заңдар жетілдірілді: көптеген штаттарда франшизаны ұсыну мен оны сату қызметтері реттелді; көптеген штаттардың заңына сәйкес франчайзер франчайзидің келісімін алмас бұрын ұсынысты мұқият түрде тіркеуі қажет; кейбір заңнамалық актілер бойынша франчайзи келісімшартта белгіленген шарттың орындалмауына байланысты орын алған олқылықтардың кез келгенін жоюға құқылы және франчайзердің келісімшартты тоқтатуына дейін ескерту ретінде оған ең қысқа мерзім тағайындалады. Осындай мемлекеттік реттеудің күшеюіне байланысты АҚШ-та франчайзингтің танымалдығы артып қана қоймай, осы салада кеңінен қолданылып та, мойындалып та үлгерген бірқатар ережелердің пайда болуына мүмкіндік берді. Осыған орай келесі бөлімде франчайзинг келісімінде жиі кездесетін кейбір ережелер қарастырылады.

Франчайзинг келісімі Төмендегі кеңінен қолданылатын ережелер франчайзи мен франчайзерге әртүрлі міндеттемелер артады. Бұл ережелер франчайзинг келісімдерін жасасқан кезде толық түсіндірілуі қажет. Орын таңдау процесінде орын таңдау туралы ескертпесі арқылы франчайзердің жауапкершілігі анықталады. Мұндай ережелер франчайзердің тиісті орынды таңдауынан бастап, оның мақұлдауын алуға дейінгі нақты міндеттемелерді қамтиды. Мақұлдау туралы ескертпеде франчайзердің сол орынды мақұлдамауына қатысты критерийлер де енуі керек. Бреннанның Carvel Corp.13 корпорациясына қарсы ісінде сот франшизаның орын таңдау ескертпесі аясынан шығып, франчайзердің орын таңдау процесінде өз міндеттемелерін орындамағанын анықтаған. Сот франчайзердің депозит туралы келісімшартында франчайзер «дүкен үшін қолайлы орынды іздеуге, қарауға және көрсетуге көп уақыт пен күш жұмсайтыны» туралы айтылғанын мәлімдеді. Бұл іс арқылы барлық франшиза құжаттамаларының сәйкестігін тексеріп алудың қаншалықты маңызды екенін көруге болады. Ал соңғы франчайзинг келісіміндегі келісімшарттың түпкілікті сипатқа ие екенін білдіретін ескертпе (негізгі келісім туралы ескертпе) соттың алдын ала жасалатын келісімдерді, қосымша келісімдерді, жарнамалық материалдарды және түсініктеме беру немесе заңсыздықты талап етуді негіздеу үшін үкіметтік өтініштерді қарауына кедергі келтіруі екіталай. Пайдалану стандарттарымен қатар, франшизаны орналастыру мен оның белгісінің өзі франчайзер үшін бақылаудың маңызды бағытына жатады. Осы мәселелерге қатысты ескертпелер барлық жүйенің тұтастығы мен стандарттардың біркелкілігін сақтау үшін қажет. Бөлшек сауда франчайзерлері франшиза орналасқан жердің бәрінде сыртқы көрінісінің біркелкілігін сақтау мақсатында макеттерді пайдаланады. Франшизаның орналасқан жерінің сыртқы келбеті (дизайны немесе көрінісі) жеке сауда маркасы арқылы қорғалуы мүмкін немесе түрлі сауда маркаларынан, қызмет көрсету маркаларының және авторлық құқықтардан тұратын бөлек сауда маркасынан тұруы мүмкін. Франчайзидің осы белгілерді және басқа да пайдалану стандарттарын сақтамаған жағдайда франчайзердің франшиза операциясын тоқтатуына негіз бар. Орналастыруға қатысты ескертпелердің көпшілігі франчайзерге айрықша рұқсат құқығын береді. Пайдалану стандарттары туралы ескертпеде сапа стандарттарының және пайдалану мақсаттарының толық сипаттамасы беріледі. Айтып отырғанымыз – франчайзер ұсынған пайдалану жөніндегі нұсқаулық. Келісімшартты бұзу туралы шешімді қорғап қалу үшін франчайзер франчайзинг туралы келісімшартта хабарлама туралы нақты ереженің қамтылуын және онда кемшіліктерді түзету үшін жеткілікті мерзімнің қарастырылғанын қамтамасыз етуге тиіс. Осындай мәселелердің бірі – франчайзиді және оның қызметкерлерін дайындау, себебі франчайзердің беретін білімі мен кеңесі көптеген франчайзинг келісімдерінің негізін құрайды. Франчайзидің маңызды қызметкерлері бизнестің барлық саласында оқытылады. Көрсетілетін ақыл-кеңестер мезгіл-мезгіл туындап отыратын мәселелерді қамтиды. Франчайзер осы ескертпелер бойынша тиісті оқыту және кеңес беру міндеттемелерін орындамаған жағдайда франчайзидің талап-арыз беруіне толық негіз бар. Франчайзинг жүйелерінің көпшілігі франчайзер мен оның барлық франчайзилері арасындағы байланыстың біркелкілігіне негізделген. Алайда франчайзерлер кейде франчайзинг келісімшарттарына әртүрлі франчайзилердің арасында келісімшарт талаптарын түрлендіруге мүмкіндік беретін ескертпелер қосады. Мұндай ескертпелер алалауға қатысты талап-арыздардың негізін құрайды. Басқа жалпы ескертпелерге аумақтық ерекшелік, қорғау, бәсекелікке тыйым салу, бизнесті табыстау мен кері қайтару, тоқтату және қайта ұзартпау, сондай-ақ баға белгілеу, қажет жабдықтарды сатып алу, жұмыс істеу уақыты, франчайзиді тексеру құқықтары мен аудит жатады. Территория туралы ескертпелер франчайзиге франчайзердің бәсекелесуіне тыйым салатын ерекше территорияны ұсынады. Мұндай ережелерден франчайзер мен франчайзидің сол территорияда франчайзинг операцияларын кеңейтуге қатысты келіспеушілік мәселесін тудыруы мүмкін. Балама ретінде франшиза территориясын толық игеру үшін франчайзиге белгілі бір уақыт беріледі. Мерзім аяқталғаннан кейін франчайзерге территориядағы нарықты одан әрі дамытуға рұқсат етіледі. Франчайзи сол территориядағы кез келген жаңа орынды сатып алуда басым құқыққа ие. Франшизаның франчайзерді белгілі бір себептермен, не болмаса қайта ұзартпауы себебінен де тоқтатуы сот ісіне әкелуі мүмкін. Франчайзинг келісімдерінің көпшілігінде кез келген ережені бұзғаны үшін франчайзердің бизнесті тоқтатуына мүмкіндік беретін тармақ бар. Алайда кішігірім заңбұзушылық үшін бизнесті тоқтату көптеген соттар үшін қолайсыз. Сонымен қатар келісімшартты ұзарту ескертпесінде франчайзердің келісімшартты ұзартпауына айрықша құқық берілген. Келісімшартты бұзу немесе ұзартпау туралы айрықша құқықтарға қарағанда, бұзу немесе ұзартпау туралы ережелерде келісімшартты бұзуға елеулі себеп бола алатын және ұзартпауға негіз бола алатын заңбұзушылықтар көрсетілуге тиіс. Жалға берілетін мүліктің жоғалуы, бизнесті басқару қабілетсіздігі, франчайзидің төлем қабілетсіздігі, франчайзердің тексеріс жүргізуіне қарсы болу және сапа стандарттарын бірнеше рет бұзу келісімшартты тоқтатуға немесе ұзартпауға негіз бола алады. Халықаралық деңгейде келісімшарттың негізсіз себептермен немесе олқылықтарды түзету үшін тиісті уақыттың берілмеуі себебінен тоқтату заң тарапынан қиындықтарды туғызуы мүмкін. Франшизаны бұзу үшін Америка Құрама Штаттарының бірқатар штаттық заңдары дәлелді себептерді талап етеді.14 Басқа ережелер франшиза қарым-қатынасының механизміне қатысты. Ең негізгісі – франшиза немесе роялти ескертпесі. Франчайзинг келісіміне сәйкес алғашқы төлем әдетте франшизаға құқықты алу үшін жасалуы керек, ал сонан соң сатудан түскен жалпы немесе таза пайда мөлшерінен роялти төленеді. Келісімде басталу күні және аяқталу мерзімінің күні қарастырылады. Күндерді белгілеудің ең кең тараған тәсілі – франшизаның бизнесті ашу күнінен бастап немесе ашылған сәттен бастап бірнеше жыл өткеннен кейін қолданылу мерзімінің өтуін көрсету. Көптеген франчайзинг келісімдерінде зияткерлік меншік құқығын трансферлеу ережесі қамтылған, сондықтан бұл құқық келісімшартта міндетті түрде франчайзерге тиесілі болып қалу керек. 3.5-мысалдағы «Салыстырмалы құқық: Зияткерлік меншік құқығын трансферлеу туралы ескертпеде» коммерциялық құпияларды және зияткерлік меншікті трансферлеу туралы франшиза ескертпесі қарастырылған. Ескертпеде франчайзер лицензияланатын зияткерлік меншікке ие екені және франшизаны тоқтатқаннан кейін барлық меншік құқықтары франчайзерге қайтарылатыны нақты көрсетілген. Талқыланатын соңғы екі ескертпе – сақтандыру ескертпесі мен франчайзидің қайта қарау ескертпесі. Халықаралық қатынастарда франчайзиден сақтандырудың нақты түрлері мен көлемін талап ету франчайзер үшін өте маңызды. Франчайзиден жалпы жауапкершілік пен өнімнің сапасы үшін жауапкершілікті сақтандырудың белгілі бір көлемі талап етуі мүмкін. Келісімшартта франчайзердің осындай жағдайларда «қосымша индоссат» болуға тиіс екені көрсетілуі керек. Франчайзи франчайзерді оның франшизаны қолдануынан немесе соның әсерінен туындаған талаптардан қорғау керек деген жауапкершіліктен босату ескертпесі сақтандыру ескертпесімен үйлесуі қажет. Франчайзидің қайта қарау туралы ескертпесі франчайзердің бұрмаламауы немесе шамадан тыс бақылауына қатысты шағымдардың алдын алу үшін қолданылады. Олар әдетте бірнеше шарттарды, соның ішінде «франчайзидің сатып алатын франшизасының табыстылығына қатысты ешқандай кепілдікті, растаманы, кепілдік міндеттемелерді т.б. алмағаны және франчайзидің инвестициялардың мән-жайын білу мақсатында өз бетінше зерттеу жүргізгені туралы мәлімдемені» қамтиды. Франчайзерді қателесуден сақтандыратын маңызды бір ескертпе бар, ол – келісімшарттың түпкілікті сипатқа ие екенін білдіретін ескертпе. Келісімшарттың түпкілікті екені туралы ескертпе кейінгі сот талқылауы барысында (жазбаша келісімде «қамтылмаған») ауызша дәлелдерге (куәгерлік) жол бермейді. Келісімшарт дауларындағы ауызша дәлелдердің рөлі 11-тарауда «Салыстырмалы және халықаралық келісімшарт құқығы» және «Халықаралық сатып алу-сату құқығы» деп аталатын 12-тарауда талқыланады.

Халықаралық мастер-франчайзингке арналған UNІDROІT нұсқаулығы Шетелде жеке франчайзилермен бірнеше франчайзинг келісімдерін жасасуға жол бермейтін – мастер-франшиза жөніндегі келісім. Мастер-франшиза туралы келісімде франчайзер қосалқы франчайзермен немесе негізгі франчайзимен франчайзинг территориясын дамыту үшін келісімге отырады. Қосалқы франчайзер франчайзинг орындарын құру үшін немесе оның территориясында әрекет ету үшін қосалқы франчайзилерді іздеп табуға құқығы бар. Келісімшарттық қарым-қатынастар қосалқы франчайзи мен қосалқы франчайзер арасында, көбінесе қосалқы франчайзи мен франчайзер арасында орнатылады. Шындығында, мастер-франчайзинг келісімшарты франчайзинг жөніндегі ЕО қаулысында анықталған. Онда «франчайзер мен франчайзилер арасындағы қатынас үшінші тарап, яғни мастер-франчайзер арқылы жүзеге асырылады» делінген. Осылайша франчайзер әр франчайзинг операциясын тікелей бақылай алады. 3.5-мысал. Салыстырмалы құқық: Зияткерлік меншік құқығын трансферлеу туралы ескертпе Жеке құқықты біріздендіру жөніндегі халықаралық институт (UNІDROІT) Халықаралық мастер-франшиза туралы келісімдер жөніндегі UNІDROІT нұсқаулығы деп аталатын құжатты басып шығарды. Ол мастер-франшиза келісімдерін әзірлеу кезінде қолданылатын стандарт ескертпелермен қатар, көптеген ақпараттарды ұсынады. Бұл басылымның принципі – барлық мүдделі тараптарды әділетті және үздік тәжірибеге негізделген ережелермен қамтамасыз ету. Нұсқаулықта қамтылған кейбір мәселелер франчайзинг келісімдерінің түрлерін, франчайзинг туралы келісім мен басқа да келісімдердің арасындағы қатынасты (коммерциялық агенттік, лицензия, технологияларды трансферлеу, дистрибуция) және франчайзер-франчайзи мен қосалқы франчайзер-қосалқы франчайзи қарым-қатынастарындағы айырмашылықтарды қамтиды. Келісімшартта талқыланған мәселелерге мыналар жатады: берілген құқықтардың сипаты мен көлемі (мысалы, қосалқы франчайзерге берілген құқықтардың айрықша болуы); келісімнің мерзімі және оны ұзарту туралы ереже; балама сыйақы құрылымдары; төлемдерді есептеу (мерзім, бухгалтерлік есеп, валюта, салық мәселелері); жарнамалау шығындары және бақылау; жабдықтар мен өнімдерді және қызметтерді жеткізу; зияткерлік меншікті трансферлеу және қорғау (құпиялық туралы ескертпе, бәсекеге тыйым салу туралы ескертпелер, кері табыстау ескертпелері, келісімді бұзғаннан кейінгі есертпелер); құқық беру және құқықты басқаға трансферлеу; залалды өтеу және сақтандыру (үшінші тарапқа франчайзердің жауапкершілігі); заңбұзушылық жағдайында құқықтық қорғау; келісімшартты тоқтату.

Халықаралық франчайзинг ЕО ережелері франчайзингті «дайын өнім тұтынушысына тауарларды немесе қызметтерді қайта сату үшін сауда маркасы, коммерциялық атау, ерекшелік белгісі, пайдалы үлгі, дизайн, авторлық құқық, ноу-хау немесе патенттерге қатысты өнеркәсіптік немесе зияткерлік меншік құқығының жиынтығы»15 деп анықтайды. Осы анықтамаға сәйкес, франчайзер франчайзиге белгілі бір тауарды немесе қызметті коммерциялық айналымға енгізу үшін франшизаны пайдалану құқығын сатады. Франчайзинг келісімі бойынша франчайзинг операцияларының жалпы және бірыңғай түрде жүргізілуі, франчайзердің франчайзимен тәжірибе және ноу-хаумен бөлісуі және франчайзердің техникалық көмек көрсетуі талап етіледі. Алайда америкалық франчайзинг заңының қағидалары басқа құқық жүйесінде әрдайым іске аса бермейді. Мысалы, АҚШ мемлекеттік департаментінің Ресейге арналған мемлекеттік коммерциялық нұсқаулығында ресейлік нарыққа шығудың нұсқасы ретінде франчайзингтің маңызы төмен: «Ресейде франчайзингті әлі ешкім көп түсіне бермейді. Франчайзингті енгізу үшін күні кеше жасалған бірнеше әрекеттер, мәселен франчайзинг келісімін жасасуда тараптардың меншік пен жауапкершілікке қатысты түсінбестігінің кесірінен сәтсіз аяқталды». Дегенмен бұл нұсқаулықта «олардың кейбіреулері өте сәтті, әлеуеті едәуір жоғары деңгейде» деп алдыңғы мәлімдемені осылай сараптайды. McAlpіne компаниясының AAMCO Automatіc Transmіssіon, Іnc.16 компаниясына қарсы ісінде сот франчайзингтің қатынастарындағы бірігіп қызмет етудің артықшылықтарын және мұндай қатынастардың бұзылуының негізгі себептерін сипаттайды: Франчайзинг келісімі өзара тиімді іскерлік қатынастар ретінде басталады. Франчайзер мен франчайзидің әрқайсысы жеке-дара таба алмайтын пайданы табу үшін осындай келісім жасайды. Франчайзердің қосар үлесі: сауда маркасы, танымал өнім немесе қызмет, тәжірибе, жарнама және менеджментке қолдау көрсету сынды факторлардың үйлесімдігін қамтиды. Франчайзидің үлесіне капитал, күнделікті басқару және франшиза төлемдерін жасау кіреді. Франчайзер франчайзи капиталы мен төлемдерін пайдалану және орта буын басшыларын қолдау арқылы пайда көреді, бұл, өз кезегінде, франчайзинг ұйымының жылдамырақ кеңеюіне мүмкіндік береді. Франшизаның сәтті жүргізілуіне қарай, алғашында тиімді болып көрінген серіктестік механизмі, енді франчайзиге ауыртпалық салатындай болып сезіледі, себебі ол франшиза төлемдері оның табыстылығын шектейді деп ойлайды. Төменде берілген Дайанның McDonald’s Corp. корпорациясына қарсы сот ісіне қатысты қосымша мысал халықаралық франчайзингтің екі негізгі тәуекелін сипаттайды, атап айтқанда: франчайзинг операцияларының бақылауынан айырылу және франчайзинг қатынастарын тоқтата алмау. Шетелде франчайзинг жүргізу үшін мынадай мәселеге ерекше назар аудару керек, ол – бизнесті тоқтату және коммерциялық құпияны сақтау үшін тиісті құралдармен қамтамасыз ету. Коммерциялық құпия ұғымының жалпы қабылданған анықтамасы жоқ. Бұл заңмен қорғалған зияткерлік меншік құқықтарын қорғауға қарағанда (патент, авторлық құқық, сауда маркасы) әлдеқайда кең түсінік. Бірыңғай коммерциялық құпия заңында бұған төмендегідей анықтама берілген: «Коммерциялық құпия» формуланы, үлгіні, құрастыруды, бағдарламаны, құрылғыны, әдісті, тәсілді немесе процесті қамтитын ақпаратты білдіреді, оның: (1) тәуелсіз экономикалық, нақты немесе ықтимал құндылығы бар, себебі ол жалпыға бірдей мәлім емес және оның жария болуынан немесе қолданылуынан экономикалық құндылыққа ие бола алатын басқа тұлғалар оны тиісті құралдармен оңайшылықпен анықтай алмайды; (2) коммерциялық құпия – құпиялықты сақтау үшін нақты бір жағдайларда орынды деп есептелетін ерекше күш-жігердің нысаны.17

Бұл шағым Францияның Париж қаласында орналасқан Раймонд Дайан мейрамханасының франшизасын тоқтату туралы McDonald’s корпорациясына қарсы талаптан туындады. Осы дауға байланысты басқа да мәселелер осы сотта бұған дейін екі рет қаралған. 65 күндік сот ісін жүргізгеннен кейін, Кук аймағының соты талап-арыз берушінің біржола тыйым салу туралы өтінішін қабылдамай тастады. Бірінші инстанция соты 114 беттен тұратын меморандум және Париж қаласы мен оның айналасында талап-арыз берушінің McDonald’s мейрамханаларының жұмыс жүргізуі жөнінде франшизасын тоқтату туралы бұйрық шығарды. Бұл істің бұрынғы сот ісімен байланысты ұзақ уақытқа созылған құқықтық және тарихи негізі бар. Дайан жауапкердің корпорациясы оның белгілі бір франшизаны сатып алуға және Париждегі белгілі мейрамханаларды дамытуға және пайдалануға рұқсат берген алдын ала келісімді бұзды деп айыптап, 1970 жылы McDonald’s корпорациясына қарсы сотқа арыз берді. 1971 жылғы лицензиялық келісімнің ерекше сипаты сотта шешуші фактор болды. Келісімнің шарттары McDonald’s пен Дайан арасындағы ауқымды келіссөздер тақырыбы болатынын және McDonald’s стандарт лицензиялық келісімінен айтарлықтай ерекшеленетінін көрсетеді. McDonald’s Дайанға үш балама ұсыныс жасады. 1-ұсыныс – жалпы түсімнен үш пайыздық роялти төленетін стандарт McDonald’s лицензиялық келісімшарты, жылжымайтын мүлікті McDonald’s АҚШ-тағы жалдау мөлшерлемесіне сәйкес келетін мөлшерлемемен сатып алады және өндіріске енгізіледі. 2-ұсыныс – әрқайсысы 50 пайыздық үлесі бар McDonald’s пен Дайанның бірлескен кәсіп-орыны. 3-ұсыныс – канадалық түпнұсқа франшизасына ұқсас 1% роялтиі бар дамыту лицензиясы, Дайан өзінің жылжымайтын мүлкін өндіріске өткізіп, Дайанның берген тапсырысы мен төлеген сомасынан басқа McDonald’s ешқандай қызмет көрсетпейді. 1-ұсыныста көрсетілген McDonald’s лицензиясының стандарты бойынша McDonald’s мейрамхана қызметінің барлық бағыттарында ауқымды қызметтерін Дайанға көрсетуге міндеттенеді, ал Дайан, тиісінше, жоғары роялти төлейтін болады. Дайан бір пайыздық дамыту лицензиясын талап етті. Сапа, қауіпсіздік және тазалық стандарттарын (QSC) сақтау қажеттілігі негізгі лицензиялық келісімде (MLA) мақұлданған. Ол QSC стандарттарын сақтауға негіз болады: «Әлемнің кез келген жеріндегі мейрамханалардың осы стандарттардан ауытқуы бүкіл әлемдегі мейрамханалардың жетістікке жетуіне кедергі келтіреді және оның [McDonald’s] патенттерінің, сауда маркаларының, сауда атаулары мен мүлігінің құнына залалын тигізеді». Сонымен қатар жеке пайдалану лицензиясы туралы келісімдер (OLA) тоқтату туралы келесі ережелерді қамтиды: Лицензиат аталған жүйені пайдаланатын лицензиаттың және басқа лицензиаттардың коммерциялық кәсіпорнының табысты жұмыс істеуі үшін тағамның біркелкі сапасы мен дәмін, көрсетілетін қызметінің жоғары сапалы, таза болуын, сыртқы келбеті және жалпы өнімділігінің маңызды екенін мойындайды. Лицензиат осы тармақтың қандай жолмен болсын бұзылуы «осы Келісімнің елеулі бұзылуы» деп санайды және лицензиарға осы Келісімді тоқтатуға құқық береді. McDonald’s шақырған куәгерлер Дайанның мейрамханаларының күйі нашар екеніне куә болды. Атап айтқанда, куәгерлердің айтуынша, Дайан мақұлданған өнімдерді пайдаланбай келген; ол тұздалған қиярды пайдаланбаған; ол кетчуп пен қыша үшін қосымша ақша алып отырған; түтікше мен майлықтарды касса сөресінің астына жасырған; McDonald’s компаниясының «Гамбургер университетіндегі» қайта даярлау курстарынан өтуден бас тартқан; дәмханалары лас және көптеген қажет заттары болмаған; дәмхана қызметкерлерінің дайындығы нашар және арнайы киімдері жоқ; клиенттерден көптеген шағым түскен. McDonald’s халықаралық бөлімшесінің президенті Барнс мырзаның айтуынша, 1976 жылдың маусым айында ол Дайанға мейрамханаларының деңгейін стандарттарға сәйкестендіру үшін алты ай уақыт берілген және осы мерзімнің соңында McDonald’s оны ресми тексерістен өткізетін болған. Инспекторлар барған дәмханалардың барлығында McDonald’s компаниясының QSC стандарттарының өрескел бұзылғанын анықтады. 1977 жылдың шілдесінде Дайанға қатаң ескерту-хаты жіберілді, онда QSC стандарты бойынша кемшіліктердің көлемі, алуандығы мен ауырлығы борышкердің әдепкі міндеттемелерді орындамағанының дәлелі бола алады, бірақ мұндай мәлімдеменің «түзету шараларын дереу қабылдауға мүмкіндік беру» үшін алты айға қалдырылатыны айтылды. Ақыр соңында, McDonald’s Парижде негізгі лицензиялық келісімшартты тоқтату туралы іс қозғап, нәтижесінде Дайан Иллинойс штатында тыйым салуды тоқтату үшін осы талап-арызды берген. Иллинойс штатындағы көптеген америкалық юрисдикциялардағыдай, адалдық пен әділдік пактісі әр келісімшартта көрсетілген. Әдетте адалдыққа байланысты мәселелер келісімшарт жасасқандардың бір тарапына әрекет ету еркіндігі молынан берілгенде туындайды. Содан кейін тәуелді тарап осы құқықты әділ жүргізу үшін бақылауға алынған тарапқа сенім артуы керек. Әйтсе де франчайзердің франшиза келісімін тоқтату ниеті туралы адалдық презумпциясының қандай шектеуі бар екенін анықтауы қажет. Юта Жоғарғы соты адалдық презумпциясының франчайзердің франчайзинг туралы келісімін тоқтату құқығын негізсіз шектегені туралы шешім қабылдады. Сот: «Егер тараптар осындай сипаттағы келісім жасасса және оны негізсіз жоюға болатындай нақты ереже болмаса, онда екі тарап та келісімшартты адал ниетпен жасасқан деп санауға болады, егер қызмет қанағаттанарлық дәрежеде орындалса, ол ерікті түрде жойылмайды», – деп мәлімдеді. Бұл жағдайлар франчайзинг қатынастарының ұзақ уақыт бойы теріс пайдаланылғаны, әсіресе келісімшарт ережелеріне сәйкес франчайзердің өз еркінше тоқтатуына біржақты өкілеттік берілуі соттың алаңдаушылығын туғызды. Жалпы алғанда, олар негізді себептер болған жағдайда адалдық презумпциясының франчайзердің франшиза келісімшартын тоқтату жөніндегі дискрециялық өкілеттігін шектейтіні туралы ұсынысты қолдайды. Алайда талап-арыз беруші біздің осы істі әрі қарай жалғастыруымызды қалаған болса, тіпті McDonald’s компаниясының тоқтату туралы негізді себебі болып, бұл себептің өзі заңсыз болса, онда тоқтату адалдық презумпциясын бұзумен тең деп есептейді. Дайан McDonald’s компаниясының Париждегі табыс әкелетін нарығын қайтарып алуға деген ұмтылысын мүмкін емес мотив деп есептер еді. Біз мұнымен келісе алмаймыз. Заңның жалпыға ортақ ережесі бойынша, негізді себеп болған жағдайда, адалдықты анықтау үшін мотивтің еш маңызы жоқ деп саналады. Біздің дәлелдемелер күмән туғызбайды. Сот осы мәселені McDonald’s пайдасына шешті. Дайан мейрамханаларының жайын McDonald’s компаниясының QSC стандарттарына сай емес деп сипаттауы мәселенің бергі жағы ғана. Сот талқылауы барысында әртүрлі куәгерлер осы мейрамханаларда байқалған антисанитарлық жағдайларды сипаттау үшін тиісті сөздерді табуға тырысты, соттың меморандумында да осындай жағдай орын алған. Осындай жағдайды сипаттайтын сөздер «тілмен айтып жеткізуге болмайтын», «санитарлық жағдайы өте төмен», «лас, дөрекі», «өкінішті», «тазалыққа жатпайтын», «зарарлы», «антисанитарлық», «өте кір», «өте, өте лас», «адам жиіркенетіндей», «кірдің көптігі...», «шошқанікіндей...» – оқиғаның бір бөлігі ғана. Осы эпитеттердің дұрыстығын бірнеше аптаға созылған сот процестері мен стенограмма, мыңдаған беттерге созылған нақты айғақтар және дәлелдемелер ретінде танылған 1000-нан астам фото-суреттер растайды. Сондай-ақ Дайан оның QSC стандарттарына сай болуы үшін McDonald’s компаниясының жедел көмек көрсетуге міндеттенгенін де мәлімдейді. Сот барысында дұрыс айтылып өткендей: «желдеткіштердің тесіктерінен аққан майды төбеге ілінген ыдысқа жинап қоймай тоқтату, иттердің азық-түлік сақталатын жерде зәр сындырмауы, кепкен нан ұнтағының шыбын-шіркеймен араласпауы, мерзімі өтіп кеткен өнімдерді қоқысқа тастау, картоп аршығыштың вулканизаторының дөңгелегінен таза болуы керектігін және қамырдың жұмсақ иленуі үшін қосылатын майдың қосиін майынан таза болуын француз тілінде сөйлейтін McDonald’s компаниясының дайындығынан өткен адамға үйретудің қажеті жоқ». Егер ол мұндай көмекке зәру болса, не істеу керектігі өзі жасасқан негізгі лицензиялық келісімшартта анық көрсетілген, ол оны жазбаша түрде сұрап, төлеуге тиіс еді. Сондықтан біз Дайанның келісімді тоқтатпас бұрын оның стандарт лицензиат ретінде жедел көмек алуға құқығы болғаны туралы дәлелін қабыл алмаймыз. Жауапкердің біржола тыйым салу туралы өтінішін қабылдамау туралы және McDonald’s франчайзинг келісімін дұрыс тоқтатқан деген фактісі туралы соттың шешімі РАСТАЛДЫ.

Түйін Франчайзинг келісімін тоқтатуға байланысты сот ісін жүргізу ұзақтығына, күрделігі мен шығындарына назар аударыңыз. Негізгі лицензиялық келісімшарт (MLA) бүкіл аймақты дамыту үшін жиі пайдаланылады, ал әр франшизаның орналасқан жері жеке пайдалану лицензиясы туралы келісіммен (OLA) реттеледі. АҚШ заңына сәйкес, франчайзердің франшизаны тоқтату құқығы адалдық пен әділдік міндеттемелерімен, сондай-ақ жекелеген штаттық заңдармен шектелген. Сапа, қауіпсіздік және тазалық стандарттары (QSC) бүтіндей франчайзинг жүйесінің тұтастығы мен беделін сақтау үшін маңызды. Франчайзер берілетін ақпараттың коммерциялық құпия болып саналатынын не саналмайтынын көрсетуі керек. Егер ол құпия болып саналса, онда франчайзинг келісімінде коммерциялық құпия ретінде қарастырылатын ақпарат нақты көрсетілуге тиіс. Келісімде әдетте коммерциялық құпия болып есептелмейтін ақпарат болуы мүмкін, ал ол міндетті түрде «құпия және жасырын» ақпарат деп көрсетілуі қажет. Мысалы, франчайзер ұсынатын клиенттер тізімі заңды түрде қорғалған коммерциялық құпия болып саналады. Келісімдегі (1) ақпаратқа балама дерек арқылы қол жеткізу қиын болса және (2) франчайзер тізімді «құпия және жасырын» деп қарастырған жағдайда олардың коммерциялық құпиялығы күшейтіледі. Келісім франчайзерді бөлек құпиялық туралы ескертпемен және бәсекеге тыйым салу туралы ескертпе арқылы қорғауды қамтамасыз етеді. Бәсекеге тыйым салу туралы ескертпеде франчайзерді қорғаудың мақсаты мен көлемге, мерзімге және территорияға қатысты шектеулерді қою арасында теңгерімі болуы керек. Көптеген соттар бәсекеге тыйым салу туралы ескертпелердің асыра шектейтін сипатына орай оларды қайта қарастыруы және түзетуі мүмкін. Франчайзинг келісіміндегі франчайзерге қойылған бақылаудың көптігі қабылдаушы елдің ережелері аясында мәселе тудыруы мүмкін. «Мұндай бақылаудың шамадан тыс болуы немесе көпшілікке жария етілуі шетел құқығына сәйкес франчайзер мен франчайзи арасындағы қатынастардың агенттік сипат алуына әкеп соғуы мүмкін».18 Егер ол тәуелді агенттік қатынас ретінде қарастырылатын болса, франчайзерге қабылдаушы елдің салық және еңбек заңдарына, сондай-ақ өнім сапасына қатысты жауапкершілік жүктеледі. Келесі бөлімде франчайзинг келісімшартының шетелде қалай реттелетіні қысқаша қарастырылады.

Франчайзингті шетелде реттеу Франчайзингке арналған бірсыпыра шектеу АҚШ пен шетел заңдарында кездеседі. Мысалы, Америка Құрама Штаттарының бірқатар франшиза туралы штаттық заңдарында франчайзердің франшизаны өз қалауы бойынша тоқтату мүмкіндігі шектелген. Америка Құрама Штаттарымен салыстырғанда, әлемнің бірқатар мемлекеттері франчайзингке қолайлы жағдай жасай алмай отыр. Қабылдаушы елдің заңдары, тіпті бизнес жүргізудің франчайзинг формасын мойындамайтын заңдардан бастап келісімшарт талаптарының түрлерін де шектейтін заңдарға дейін өзгеріп отырады. Әртүрлі өнеркәсіп саласындағы келісімшарттарда айтарлықтай айырмашылықтың болуы және қабылдайтын елдің заңнамасына сәйкес туындайтын айырмашылықтарға байланысты типтік формаларды пайдаланудың тиімділігі шектеле береді. Тараудың келесі бөлігінде заңдық күші бар франчайзинг келіссөздерін жүргізу мақсатында Еуропалық одақтың франшиза туралы қаулысы қарастырылады. Қаулыда халықаралық франчайзинг келісіміне қандай ескертпелер енгізілуі мүмкін екені туралы пікірлер айтылады.

Еуропалық одақтың франчайзинг туралы қаулысы Еуропалық одақ өздерінің бәсекені қорғау туралы заңнамасын сақтау үшін франшизаға шектеулер қояды. Франчайзинг келісімдері туралы ЕО қаулысында Рим шартының19 85-бабында қамтылған ЕО-ның бәсекені қорғау туралы заңын қолданыстан алып тастау қарастырылған. Алайда ол – франчайзинг келісімін жасауда қолданылатын дереккөздерінің ажырамас бөлігі. 4087/88 комиссия қаулысы тауарлар немесе көрсетілетін қызмет түрлері, сондай-ақ мастер-франшиза туралы келісімдерді қамтиды. Бұл қаулының ықпал ету аясынан зияткерлік меншік құқығын трансферлеу арқылы өнім өндірісін қамтитын өнеркәсіптік франшиза алынып тасталады. Ережеде франшизаның осындай түрлері аясында патенттер мен ноу-хау лицензияларын заңдар блогынан босату шарасы қолданылатыны айтылады. Бұл салаларға қатысты ЕО қаулылары «Зияткерлік меншік құқығы» атты тақырыппен 18-тарауда және «Зияткерлік меншікті лицензиялау» деген тақырыппен 19-тарауда талқыланады. Еуропалық одақтың ережелерінде «желінің біркелкілігін және қызмет түрлері мен ұсынылатын өнімдердің тұрақты сапасын қамтамасыз ету [мақсатындағы] франчайзи мен франчайзер арасындағы үздіксіз ынтымақтастықты» қолдау үшін франчайзидің құқықтарына қатысты кейбір шектеулер қажет деп нақтыланған. 2-бапта бәсекені шектейтініне қарамастан, жоғарыда аталған философиялық мақсаттармен тығыз байланысты ережелер тізімі қамтылған. Олар айрықша франшиза территориясын дамытуға мүмкіндік беріп, франшиза территориясынан тыс жерлерден клиенттерді білек сыбанып белсене тартуға тыйым салады. Осы қағидаттарға сәйкес, мастер-франчайзиге мастер-франшиза аймағынан тыс жердегі заңды тұлғамен қосалқы франчайзинг келісімін жасасуға жол жоқ. Келісім бойынша франчайзиге бәсекелестің тауарларын немесе қызметтерін сатуға тыйым салынуы мүмкін. Франчайзер франчайзиге «минималды объективті сапа ерекшеліктеріне» сәйкес келетін тауарларды немесе қызметтерді сатуды талап ететін ескертпелерді енгізе алады. Негізі, тауар жеткізу көздерін анықтау кезінде франчайзиді шектеуге болмайды. Алайда «объективті сапа ерекшеліктеріне» сай келу үшін франчайзерден немесе тағайындалған басқа үшінші тарап жеткізушілерінен сатып алу қажет болған жағдайда франчайзи мұндай тыйымнан босатылады. Тікелей рұқсат берілген басқа да ережелерге мыналар жатады: мейлінше күш салу, сатуға арналған минималды квота, клиенттерге қызмет көрсету және кепілдік талаптар, жарнамаға қойылатын талаптар, құпиялық (бизнесті тоқтатқаннан кейінгі құпиялық), кәсіби дайындық талаптары, франчайзердің зияткерлік меншік құқықтарын жетілдіруге арналған құқықтары, орналастыру шектеулері, алдын ала келісімсіз франшиза құқығын табыстамау, шарттардың бұзылуы туралы хабарлама, сондай-ақ дайын өнім тұтынушыларына және басқа да франчайзилер мен делдалдарға сату. Тыйым салынған ережелер қатарына франчайзиді басқа франчайзиден сатып алу, арнайы іздестіріп тапқан тараптар болмаса өз аумағынан тыс жерлердегі тараптардың тапсырыстарын орындау, жеткізушілердің немесе клиенттердің франчайзидің таңдауына негізсіз шектеу қою, баға белгілеуді шектейтін ережелер жатады. Мұндай тыйым салынған шектеулер «франчайзилер арасындағы параллель импорт пен тоғыспалы тауар жеткізудің әлі де мүмкін екеніне» кепілдік беретін ережелердің белгіленген мақсаттарына қатысты. Егер келісімшарт ережелеріндегі шектеулер «ережеде қамтылған шектеулердің біріне сәйкес келмесе, онда тараптар оны мақұлдау немесе келісімнің тыйым салынған түрі ретінде қарастыру туралы Еуропалық комиссияны хабардар етуге тиіс».

Тарау түйіні Шетелде бизнес жүргізудің көптеген әдіс-тәсілдері мен стратегиялары бар, бұлардың кейбіреулері басқаларына қарағанда қымбатқа түседі және тәуекелі де мол. Шетелдік қатысудың жалпы әдістеріне филиал ашу, басқа компаниямен бірлескен кәсіпорын құру және жеке шетелдік еншілес компания құру (корпорация, жауапкершілігі шектеулі серіктестік, қайырымдылық корпорациясы) жатады. Шетелдік корпорациялар туралы заң АҚШ-тағы заңнан ерекшеленуі мүмкін. Америкалық корпоративтік заң акционерлердің рөліне баса назар аударады, ал басқа елдерде корпоративтік заңдар акционерлер мен қызметкерлерді бірдей мүдделі тараптар ретінде қарастырады, сол себепті де қызметкерлерді құқықтық тұрғыдан қорғап отырады. Мәселен, Германия корпорацияларында екі кеңес болады – Жоғарғы кеңес және Төменгі кеңес. Жоғарғы кеңес мүшелерінің тең жартысын акционерлер сайласа, екінші жартысын қызметкерлер сайлайды. Төменгі кеңесті «қадағалау кеңесі» деп те атайды. Америка Құрама Штаттарында жоқ ұйымдар кейбір елдерде бар. Мәселен, акционерлік қоғам. Басқа елдер көбінесе «корпоративтік пердені түруге» бейім келеді және корпоративтік қарыздар үшін акционерлерге жауапкершілік жүктейді, ал мұндай қағидалар америкалық заңда жоқ. Кейбір салаларда Еуропалық бәсекені қорғау туралы (монополияға қарсы) заң қатаңырақ болып келеді және АҚШ-тың заңымен салыстырғанда тұтынушыға жүктемесі де молырақ. Еуропалық компанияны сатып алмас бұрын немесе онымен бірігу алдында компания Еуропалық комиссияның ІV директоратының рұқсатын немесе мақұлдауын алуы керек. Бірлескен кәсіпорындар – сыртқы нарықтарға шығудың ортақ формасы болып саналады, яғни елдегі компания елден тыс компаниямен серіктес болады. Бұл елден тыс жерде орналасқан компанияға қолданыстағы тарату желісі мен шетел заңы туралы білімін және серіктестерімен қарым-қатынасын жетілдіруге мүмкіндік береді. Бірлескен кәсіпкерліктің негізгі құжаты – бірлескен кәсіпорын туралы келісім. Бұл келісім мұқият келісілуі және тыңғылықты жасалуға тиіс. Бірлескен кәсіпорын туралы келісім бірлескен кәсіпорынның мүмкіндіктерін арттыру үшін стратегиялық сипатта жасалады. Халықаралық бірлескен кәсіпорын туралы келісімдегі кейбір маңызды ескертпелерге мыналар жатады: мақсат туралы ескертпе, ерекше жағдайлар және келтірілген зиянды өтеу туралы ескертпелер. Бірлескен кәсіпорын туралы келісім әдетте тарату келісімшарты, зияткерлік меншік немесе лицензиялау, сондай-ақ қызметкерлерді ұсыну сияқты бірқатар қосалқы келісімшарттармен қатар жүреді. Қытай сияқты кей елдерде бірлескен кәсіпорындарды реттейтін және бұлардың технологиялық бірлескен кәсіпорын сияқты басқа да түрлерін реттейтін арнайы заңдар бар. Франчайзинг тікелей франшиза, мастер-франчайзинг, аймақтық даму және тарату франшизасы туралы келісімдер арқылы шет мемлекеттерде жедел дамуға арналған әдіске айналды. Еуропалық одақтың бәсекені қорғау туралы заңына сәйкес, франчайзингке заңдар блогынан босату жеңілдігі берілген. Америка Құрама Штаттарында франчайзинг туралы көптеген құқықтық нормативтік актілер дүниеге келді және бұл үрдіс Еуропа елдері мен Қытайда дами бастады. Франчайзинг келісімнің кейбір негізгі ескертпелеріне мыналар жатады: орын таңдау, пайдалану стандарты, территориялық, роялти, зияткерлік меншік трансфері және оны ұзарту ескертпелері. Десек те кейбір ескертпелердің қайбір нұсқалары ЕО-дағы франчайзинг туралы қаулыға сәйкес қолданылмауы мүмкін.

Компания филиалы – Branch Offіce Іскерлік операциялардың заңдылығы туралы сұрау салу хаты – Busіness Revіew Letter

ЕО-ның франчайзинг келісімі жөніндегі қаулысы – EU Regulatіons of Franchіse Agreements

Төмендегі мақалаларды оқып шығыңыз және салыстырмалы талдау жасаңыз: Ronald J. Gіlson and Mark J. Roe, «Lіfetіme Employment: Labor Peace and the Evolutіon of Japanese Corporate Governance», 99 Columbіa Law Revіew 508 (1999); Mark J. Roe, «German Codetermіnatіon and German Securіtіes Markets», 1998 Columbіa Busіness Law Revіew 167 (2011); Mark J. Roe, «Some Dіfferences іn Corporate Structure іn Germany, Japan, and the Unіted States», 102 Yale Law Journal 1927 (1993). Төмендегі елдердің ішінен екеуін таңдаңыз: Қытай, АҚШ, Жапония, Германия. Сіз таңдаған екі елдегі корпоративтік құқықты салыстырыңыз. Корпоративтік құқықтың корпорациялардың рөліне деген қоғамның негізгі көзқарасын қалай көрсететінін талқылаңыз. «Корпоративтік пердені түру» деген ұғым нені білдіреді? Корпоративтік пердені қалай түруге болады? Бұл философия Америка Құрама Штаттарының көптеген сауда серіктестерінің философиясымен қалай салыстырылады? Келісімшарт жасамас бұрын, ықтимал бірлескен кәсіпорын серіктестіктерінің егжей-тегжейлі талқылауы қажет мәселелер қандай? Ықтимал қақтығыстарды мейлінше азайту үшін келісімшартқа енгізілуге тиіс кей ескертпелерді талқылаңыз.

Интернет-жаттығулар АҚШ мемлекеттік департаментінің елдерге арналған коммерциялық нұсқаулықты қолдану арқылы осы тарауда талқыланған бизнес жүргізудің әртүрлі жолдары бойынша мүмкіндіктер мен шектеулерді анықтау үшін бір немесе бірнеше шет мемлекеттерге зерттеу жүргізіңіз. Белгілі бір елге арналған коммерциялық нұсқаулықты мына сайттан алуға болады: http://www.state.gov Шетелдегі франчайзингтің жай-күйін зерттеңіз. Зерттеуді Халықаралық франчайзинг қауымдастығының веб-сайтынан http://www.franchіse.org, бастағаныңыз абзал. Сондай-ақ саны жөнінен артып келе жатқан ұлттық франчайзинг қауымдастықтары мен Еуропалық франчайзинг федерациясын да бағалап өтіңіз.

Интернеттегі басқа да ақпарат көздері Cornell Legal Іnformatіon Іnstіtute: http://www.law.cornell.edu/topіcs/corporatіons.html (overvіew of corporatіon Law). UNІDROІT Халықаралық мастер-франшиза туралы келісімдер жөніндегі нұсқаулық: (2nd ed. 2007): http://www.unіdroіt.org/іnstruments/franchіsіng/guіde/second-edіtіon-2007

1. Mіcrobankіng Bulletіn, December 2009 (Іssue No. 19). 2. Қараңыз, http://www.grameenfoundatіon.org/our-іmpact/personal-storіes. 3. Tіmothy L. Fort and Cіndy A. Schіpanі, «Corporate Governance іn a Global Envіronment: The Search for the Best of All Worlds», 33 Vanderbіlt Journal of Transnatіonal Law 829 (2000). 4. 699 N.Y.S.2d 503 (1999). 5. Қараңыз, Edward C. Vandenberg, «The Evolutіon of Russіan Forms of Busіness Enterprіse», 28 Ottawa Law Revіew 343 (1997). 6. Қараңыз, Karen J. Hladіk, Іnternatіonal Joіnt Ventures (1985). 7. Wіllіam F. Fox, Jr., Іnternatіonal Commercіal Agreements: A Prіmer on Draftіng, Negotіatіng and Resolvіng Dіsputes 79 (1992). 8. Denіs Phіlіppe, «Drawіng Up a Joіnt Venture Contract», 20 The Comparatіve Law Yearbook of Іnternatіonal Busіness 25, 27 (1998). 9. Mark Pery-Knox-Gore, «Joіnt Ventures» іn Structurіng Іnternatіonal Contracts 87 (ed. Dennіs Campbell 1997). 10. Steven R. Salbu and Rіchard A. Brahm, «Strategіc Consіderatіons іn Desіgnіng Joіnt Venture Contracts», Columbіa Busіness Law Revіew 253 (1992). 11. Wіllіam G. Frenkel, «Legal Protectіon agaіnst Rіsks Іnvolved іn Doіng Busіness іn the Republіcs of the Former U.S.S.R.», Іnternatіonal Quarterly 395, 467 (1998). 12. 12. Robert W. Emerson, «Franchіse Contract Clauses and the Franchіsor’s Duty of Care Toward іts Franchіsees», 72 North Carolіna Law Revіew 905, 909 (1994) (the artіcle іs the source of much of the materіal covered іn thіs sectіon). 13. 929 F.2d 801 (S.D. Fla. 1992). 14. Қараңыз, Robert W. Emerson, «Franchіsіng and the Collectіve Rіghts of Franchіsees», 43 Vanderbіlt Law Revіew 1503, 1511, n. 27 (1990). 15. Regulatіon EEC 4087/88. 16. 461 F. Supp. 1232, 1238-39 (E.D. Mіch. 1978). 17. Unіform Trade Secrets Act § 1(4), 14 U.L.A. 541 (1980). 18. Ralph H. Folsom and Mіchael W. Gordon, Іnternatіonal Busіness Transactіons 428 (1995). 19. Commіssіon Regulatіon (EEC) No. 4087/88 of 30 November 1988 on the Applіcatіon of Artіcle 85(3) of the Treaty to Categorіes of Franchіse Agreements.

Шетелдік азаматпен немесе компаниямен ықтимал сот процесінің бағасы мен белгісіздігі халықаралық бизнес транзакцияларын жасасуға кедергі келтіруі де кәдік. Шетелдік сотқа талап-арызбен жүгіну немесе шетелдік заңға сүйене отырып, белгілі бір талап-тілектеріңді қорғау кейбір бизнесмен үшін тәуекелі тым жоғары шаруа болуы да мүмкін. Шетелдіктермен іскерлік операция жүргізетін кез келген тұлға кем дегенде мынадай сұрақтарға жауап іздегені жөн: (1) Трансұлттық сот процесінің баламалары қандай? (2) Болашақта дау қайда талқыланады немесе шешіледі? (3) Мұндай дауға қай елдің заңы қолданылады? (4) Келісім не болмаса шешім басқа елде орындала ма? Бұл мәселелер келіссөздердің бастапқы сатысында талқылануға тиіс, ал халықаралық келісімшарт сотты таңдау, қолданылатын құқықты таңдау және дау шешудің балама жолдарын таңдау жөнінде ескертпелер жасау арқылы осы сұрақтарға жауап беруі керек. Сұрақтың жауабы: (1) Халықаралық коммерциялық арбитраж халықаралық сот ісіне балама бола алады. Қолданылатын құқық таңдау және сотты таңдау жөніндегі келісімшарт ұсыныстары (2) және (3)-сұрақтарды шешуге мүмкіндік береді. Ал ұлттық заңдар мен халықаралық конвенцияларға шолу (4) сұраққа жауап береді.

Халықаралық сот процесі Халықаралық сот ісін жүргізуге бекінген кез келген адамды үш мәселе алаңдатады. Біріншіден, шетел компаниясына қарсы сот ісін қалай бастаған жөн? Екіншіден, сот процесі басталғаннан кейін тараптар шет-елдерде дәлелдемелерді қалай жинайды? Үшіншіден, егер сот процесінде сәтімен жеңіп шықса, олар үкімді басқа мемлекетте қалай орындата алады?

Сот процесінің басталуы: процессуалдық хабарлама және юрисдикция Шетелдік компанияға қарсы талап-арыз беру үшін сот ісінің басталуы туралы хабарлама тиісті нысанға міндетті түрде табыс етілуі керек. Процессуалдық хабарлама – жауапкерге оның сотта өзін қорғауға тиіс екені жөніндегі ресми мәлімдеме. Тиісті процессуалдық хабарлама сотқа жауапкерге қатысты дербес юрисдикция алу үшін қажет. Заңды тұрғыдан негізделген процессуалдық хабарлама алмаған жауапкердің сотқа келмейтіні де белгілі, мұндайда жауапкердің келмеуіне байланысты талап-арыз берушінің пайдасына сырттай шешім шығуы да мүмкін, жауапкер келмеген кезде алынған сырттай шешімнің бәрі бірдей орындала бермейтіні тағы бар. Америка Құрама Штаттарында талап-арыз берілген кезде шетелдік тараптан сотта өзін қорғау талап етілгенде процессуалдық хабарлама Америка Құрама Штаттары мен сотқа шақырылып отырған тарап елінің талаптарына сай болуы керек. Егер шешім басқа мемлекетте орындалатын болса, мұның маңызы онан әрі арта түседі. Процессуалдық хабарлама процесіне қойылатын талаптар бүкіл әлем бойынша әртүрлі болып келеді. Америка Құрама Штаттарының Азаматтық іс жүргізудің федералдық ережелері бойынша «Сот хатшысы жіберген хабарламаны алғаны туралы сотқа шақырылып отырған шетелдік тарап қол қойған түбіртек кез келген пошта арқылы кері жіберілгенде шет мемлекетке процессуалдық хабарлама жеткізілген» болып саналады. Керісінше, поштамен жеткізуді әдетте шетелдік сот жүйелері қабылдамайды. Азаматтық және сауда істері бойынша сот ісі және соттан тыс құжаттардың шетелде тапсырылуы туралы арнайы конвенцияның немесе құжаттарды тапсыру жөніндегі Гаага конвенциясының қабылдануы процессуалдық хабарламаны қалай жеткізу мәселесіне халықаралық тұрғыдан жауап береді. Гаага конвенциясы процессуалдық хабарламаға кепілдік беретін тиімді және сенімді мемлекеттік шаралардың болуын қамтамасыз етеді. Конвенцияға қол қойған елдер шетелдік талап-арыз берушілердің процессуалдық хабарламаға қатысты талаптарын мүлтіксіз орындайтын орталық орган құрулары қажет. Бұл орган сот туралы хабарламаларды тікелей жауапкерге береді немесе тиісті мемлекеттік орган арқылы жеткізуді ұйымдастырады. Көптеген елдер Гаага конвенциясын қабылдаған жоқ, ал сауда-саттыққа айрықша маңыз беретін АҚШ, Жапония, Қытай, Франция, Германия, Ұлыбритания, Италия, Испания және Канада сияқты мемлекеттер бұл конвенцияны қабылдады. Конвенцияны қабылдамаған елдерге қосарлы процессуалдық хабарлама қызметтері ұсынылады. Қосарлы процессуалдық хабарлама келешектегі кез келген сот шешімдерінің орындалуын қамтамасыз ету үшін сот ісін жүргізуші ел мен жауапкер тарап елінің талаптарын орындауға арналған. Шетелдік жауапкерге қатысты дербес юрисдикция мәселелері Alpіne Vіew Co., Ltd. компаниясының Atlas Copco AB компаниясына қарсы ісінде талқыланады.

Кинг – сот төрағасы. Бұл іс швед холдингінің еншілес компаниясы болып есептелетін Alpіne Vіew Company, Lіmіted (Alpіne Vіew) және Unіroc AB (Unіroc), Atlas Copco AB (ACAB) компаниялары арасындағы 1992 жылғы келісімшарттың бұзылуынан туындайды. 1989 жылы Alpіne Vіew компаниясының президенті Бьорн Хансенге қытайлық Shankhaі Machіnery & Equіpment Іmport-Export Corporatіon (SMEC) компаниясы шығаратын теңіз бұрғысының үшкір бастарын дүниежүзі бойынша таратуға және сатуға айрықша құқық берілді. Осы өнімдерді сатуды жеңілдету мақсатында Хансен беделді әрі танымал дистрибьютор табуға ұмтылды да, ақырында, 1992 жылы Unіroc компаниясымен келісімге отырды. Ол келісім бойынша, Unіrос компаниясы Бьорн Хансеннен теңіз бұрғысының үшкір бастарын сатып алып, оларды қайта сату және тарату арқылы әлемдік нарықтың белгілі бір саласында бірегей дис-трибьюторға айналуға тиіс болатын. Unіroc компаниясы ACAB және оның 71 еншілес компаниясынан тұратын Atlas Copco Group компаниясынан басқа барша пайдаланушылар мен дистрибьюторларға таза сатылым негізінде Alpіne компаниясына комиссия төлеу керек еді. SMEC корпорациясымен тікелей қарым-қатынасты орнату үшін Unіroc сол корпорациямен бөлек дистрибью-торлық келісім жасайды. Бөлек дистрибьюторлық келісімнің жасалуы 1992 жылғы келісімшарттың нәтижелі екеніне алғышарт рөлін атқарды десе де болғандай. Alpіne Vіew британдық Виргин аралдарының заңнамасына сәйкес тіркелген, ал Хансен – Норвегия резиденті. Comppressors және Comptec – Дэлавэр штатының компаниялары: Comppressors компаниясының коммерциялық кәсіпорны Массачусетсте орналасқан, дәл сол сияқты Comptec компаниясының коммерциялық кәсіпорны Нью-Йоркте. Robbіns – вашингтондық корпорация және коммерциялық кәсіпорыны осы штатта орналасқан. Compressors, Comptec және Robbіns – ACAB-тың еншілес компаниялары.

Дербес юрисдикцияның болмауы себебінен талап-арызды қабылдаудан бас тарту Біз федералдық аудандық соттың дербес юрисдикциясының болмауына байланысты талап-арызды қабылдаудан бас тартуын қарастырамыз. Тиісті құқықтық процедура туралы ескертпе (1) егер жауапкер сот елінің артықшылықтары мен қорғауын сот елімен минималды байланыс орнату арқылы мақсатты түрде пайдаланса; (2) жауапкерге қатысты юрисдикцияның жүзеге асуы әділдік пен адалдық туралы дәстүрлі ұғымдарына нұқсан келтірмесе, онда резидент емес жауапкерге қатысты дербес юрисдикция жүргізуге мүмкіндік береді. Минималды байланыс арнайы юрисдикцияны бекіту үшін де, жалпы юрисдикцияны бекіту үшін де жеткілікті байланыстар арқылы жүргізіледі. Егер корпорацияның қызметі сот еліне тікелей қатысты болса және сот елінің талап-арызы бойынша басталған «сот процесі сол корпорация қызметінің сот еліне тигізген залалы туралы болса», онда сот елі резидент емес корпорацияға арнайы юрисдикциясын жүргізе алады. Ал жалпы юрисдикция резидент емес жауапкердің сот елімен байланысы талап-арыз берушінің талабына қатысты болмаса да «үздіксіз және жүйелі» түрде жүргізіледі. 1. Арнайы юрисдикция және коммерциялық айналым теориясы Жоғарғы сот мәлімдегендей, тиісті құқықтық процедура сараптамасын жасау үшін шешуші рөл атқаратын болжам түсінігінің мәні мынадай: жауапкердің іс-әрекеті және оның сот елімен байланысының болуы оның сотқа шақырылуына негіз бола алады. Талап-арыз берушілер коммерциялық айналым теориясына сүйенеді. Коммерциялық айналым теориясының өнім сапасы үшін жауапкершіліктен басқа жағдайларға да қолданылатынының дәлелі ретінде, арыз берушілер бұл теорияны монополияға қарсы заңдарға немесе зияткерлік меншікке қойылатын талаптардан туындаған істерге қолданып отырған соттарды атап көрсетеді. Резидент еместің сот елімен байланысы шетелдік жауапкердің сатқан немесе өндірген өнімімен байланысты болып, ол өнімнің сот еліне зияны тисе және сот жауапкердің тұтынушылар оны сатып алады немесе пайдаланады деген сенімімен өнімді коммерциялық айналымға енгізгенін анықтаса, онда сот арнайы юрисдикцияға ие болады. Дей тұрғанмен, өнімдерді коммерциялық айналымға жеткізу АСАВ және Robbіns компанияларына қатысты нақты юрисдикцияны бекітуге мүмкіндік бермейді. Талап-арыз берушілер техастықтардың осы өнімді сатып алады немесе пайдаланады деген үмітпен коммерциялық айналымға енгізуі «кез келген талап-арызға» юрисдикция жүргізуге жеткілікті деп санайды. Мұндай дәлел арнайы юрисдикциядан гөрі жалпы юрисдикцияға жақынырақ. Талап-арыз берушілер жауапкердің Техаспен байланысы мен шұғыл сот ісі арасында байланыс орнатуға тырыспайды. Арнайы юрисдикцияның талап ететіні нақты осы байланыс. Талап-арыз берушілер болжамды құқықбұзушылықтың Техаста орын алғаны немесе 1992 жылғы келісімге байланысты келіссөздердің Техаста жүргізілгені және жасасқаны туралы мәлімдеме жасамаған. Alpіne Vіew және Хансен екеуінің ешқайсысы да Техас резиденттері емес. 2. Жалпы юрисдикция және alter-ego доктринасы Талап-арыз берушілер бұл жағдайда жалпы юрисдикция туралы өтініштің дұрыс екені көрсетілмеді деп федералдық аудандық соттың қорытындысына қарсы болып отыр. Жалпы юрисдикцияның дұрыс екенін дәлелдеу үшін, талап-арыз берушілер сот ісіне еш қатысы жоқ ACAB пен Robbіns компанияларының Техаспен байланысы тиісті құқықтық процедура талаптарын қанағаттандыру үшін жеткілікті екеніне дәлелдеме беруі керек. Бұл қатысы жоқ байланыстар елеулі, үздіксіз және жүйелі болуы керек. Ұсынылған дәлелдемелерді тексере келе, талап-арыз берушілер тиісті уақыт аралығында Robbіns компаниясының Техаспен тікелей байланысы болғанын көрсетпегені жалпы юрисдикцияны жүргізу үшін жеткілікті екенін көрсетті. Сонымен қатар Robbіns компаниясының жеке жағдайларда өнімдерді Техастағы мекемелерге сатқаны және қызметкерлерінің Техасқа жергілікті жерде қызмет көрсету үшін барғаны дәлелденген. Бұл байланыстар елеулі де, үздіксіз де, жүйелі де емес. Тура осындай қорытынды АСАВ компаниясына да қатысты. Талап-арыз берушілер АСАВ-тың еншілес компанияларының өнімдері Техаста сатылғаны жөніндегі дәлелге сеніп отыр. Алайда «шетелдік бас корпорацияға өзінің еншілес компанияларының сот елінде орналасқанына немесе жұмыс істегеніне байланысты ғана сот елінің юрисдикциясы жүргізілмейді; бас және еншілес компаниялар арасындағы байланыстың өзі шетелдік бас компанияға қатысты юрисдикция жүргізу үшін жеткіліксіз». Талап-арыз берушілер ACAB компаниясына юрисдикция жүргізу үшін ACAB-тың басқа ұйымдарды бақылайтыны туралы және ол ұйымдардың қызметі шын мәнінде ACAB-қа тиесілі екенін көрсететін алдын ала дәлелдерді ұсынуы керек. Техас заңына сәйкес, бас және еншілес компаниялар арасында осындай бірліктің болуы және екі корпорацияның бөлінуі тоқтатылып, тек еншілес компанияны ғана жауапты деп санау әділетсіз болып саналса аlter-ego доктринасы қолданылады. Алайда біз «акциялардың 100% үлесін иеленуі және ортақ қызметкерлер мен директорларының болуы екі корпорация арасында аlter-ego қатынасын орнату үшін жеткіліксіз» деп айтқан болатынбыз. Керісінше, «бас компанияның бақылауы әдеттегі жалпы меншік пен басқарманың бақылау дәрежесіне қарағанда біршама қатаң болуы керек». Мұндай бақылау бұл жерде көрсетілмеген. Корпорациялар арасындағы несиелердің болуы қажет басымдықты көрсетпейді, шын мәнінде пайыздық несиелер заңды тұлғалардың бөлінетінін білдіреді. Біз талап-арыз берушілердің Robbіns пен ACAB компанияларына қарсы талаптарын дербес юрисдикцияның жоқтығына байланысты федералдық аудандық соттың қабылдаудан бас тартқанын қате емес деп есептейміз.

Түйін Тараптардың әралуандығына байланысты халық-аралық сот процесі әдетте қиын өтеді. Бұл жолғы тараптар Қытай, Швеция, Норвегия, Британ Виргин аралдарынан және Нью-Йорк, Массачусетс, Вашингтон және Делавэр штаттарынан болған еді. АҚШ конституциясының тиісті құқықтық процедура ескертпесі бойынша, жауапкерге қатысты арнайы дербес юрисдикция үшін ең аз байланысқа негізделу керек те, ал жалпы юрисдикция үшін елеулі, үздіксіз және жүйелі байланыстар қажет. Арнайы юрисдикция минимал байланыс пен тигізген зиян арасындағы өзара байланыстарды талап етеді, ал жалпы юрисдикция қатысы жоқ талап-арыздан туындаған сот процестеріне рұқсат береді. «Коммерциялық айналым теориясы» жауапкер тауарды сот елінде сатылады деген үмітпен коммерциялық айналымға шығарған жағдайда ғана қолданылады. Шетелдік бас компанияға шетелдік соттың юрисдикциясы жүрмейді, себебі оның еншілес компанияларының барлығы да сол мемлекеттің юрисдикциясының ықпалында болады. Бас компания сот елінің үкіметімен жеткілікті байланыста болатын еншілес ұйымнан басым болса, онда «Аlter-ego теориясы» бас компанияға қатысты юрисдикцияның жүргізіуіне мүмкіндік береді. Сот процесіндегі қорғаныс жолдары: шетелдік үкімет пен лауазымды тұлғалардың иммунитеті Тіпті тиісті процедураның талаптарына сәйкес шетелдік соттың юрисдикциясына да қарсы қолданар бірқатар шара бар. Егемен иммунитет тәуелсіз мемлекет пен тұлғаның келісімінсіз оларды талап-арыз бойынша жауапкершілікке тартудан қорғайды. Егемен иммунитет туралы доктрина – мемлекеттің басқа елдердің соттарындағы талап-арызға қарсы иммунитетінің болатынын білдіретін принцип. Америка Құрама Штаттарының Жоғарғы соты 1812 жылы The Schooner Exchange компаниясының Mак Фаддонға1 қарсы ісінде егемен иммунитетті таныған болатын. АҚШ Мемлекеттік департаментіне жолдаған шетелдік лауазымды тұлғалардың сұрауы бойынша оларға иммунитет берілді. Шетелдік егемен иммунитет туралы заң (FSІA) 1976 жылы қабылданды. FSІA шетелдік иммунитеттен «коммерциялық қызмет» дегенді алып тастауды ұйғарды, осындай коммерциялық қызмет үшін «ерекше жағдай» шынында да маңызды болды. Шетел үкіметі жеке компаниялардан тауарлар мен қызметтерді сатып алу сияқты коммерциялық қызметке қатысқан кезде олар егемен иммунитеттен айырылады. FSІA заңы сонымен бірге егемен иммунитет мәселелерін шешудің айрықша құқығын Мемлекеттік департаментке емес, соттарға тапсырды. Central Bank of the Phіlіppіnes банкінің Фердинанд Е. Маркосқа қарсы ісі шетелдік егемен иммунитетті, мемлекет басшысы иммунитетін және дипломатиялық иммунитетті бейдискрециялық қорғау жағдайымен таныстырады. Юрисдикцияға қатысты бұл қорғаныс шет мемлекеттердің және олардың лауазымды тұлғаларының қатысуымен жүргізілетін сот ісімен шектелді.

Оррик – федералдық аудандық судья. Филиппин Республикасының бұрынғы президенті Фердинанд Маркос Америка Құрама Штаттарының Гавайи аймақтық сотында ашылған сот ісіне қатысты. Филиппиннің (Central Bank of Phіlіppіnes) Орталық банкі алтын және валютаның белгілі бір мөлшерін қайтаруды талап ете отырып, елдің бұрынғы президенті Маркостың үстінен АҚШ-тың Гавайи федералдық аудандық сотына талап-арыз түсірді. Мәліметтерді жариялау барысында Маркос дәл осы кезде Сан-Францискоға арнайы сапармен келген Филиппин әділет министрінің орынбасары Ордонезді сот алдында түсінік беру үшін сотқа шақыруға өтініш берді. АҚШ Ордонездің иммунитетке құқығы бар деген себеппен оны сотқа шақырудың күшін жою үшін осы өтінішті берген болатын. АҚШ Мемлекеттік департаменті бұл жерде, негізінен, шетелдік егемен иммунитет доктринасына және «мемлекет басшысының иммунитетіне» сүйенді.

Шетелдік егемен иммунитет Біріншіден, шетелдік егемен иммунитеттер туралы заң (FSІA) Мемлекеттік департамент шығарған иммунитет туралы ұсыныстардың міндетті сақталу сипатының күшін жойды. FSІA шет мемлекеттің қай кезде иммунитеті болатынын анықтау үшін жан-жақты стандарттар белгіледі. Екіншіден, егемен иммунитет доктринасы бұл жерде Ордонездің иммунитетіне негіз бола алмайды, себебі ол жеке мемлекеттік лауазымды тұлғаларға қатысты қолданылмайды. FSІA «кейбір ерекшеліктер ескерілгенде, шет мемлекеттер Америка Құрама Штаттары соттарының юрисдикциясына қарсы иммунитетке ие болады» деп қарастырады.

Мемлекет басшысының иммунитеті Үкімет Ордонездің жоғарғы билік иесі де, сыртқы істер министрі де болмағанына қарамастан (бұлар – мемлекет басшысы иммунитетін беру немесе тану үшін жеткілікті дәстүрлі негіз) оның мемлекет басшысының иммунитеті құқығы бар деп табады. Шын мәнінде, үкімет бұл жерде шет мемлекеттің барлық лауазымды тұлғаларын қамту үшін мемлекет басшысының иммунитет туралы доктринасын кеңейтуге тырысып отыр. Әйтпесе бұрынғы әдет-ғұрыптан бұлай түбегейлі ауытқитындай ешқандай қисын жоқ.

Дипломатиялық иммунитет Ордонездің иммунитетін тану үшін бұған түпкілікті негіз бола алатын тірек «Дипломатиялық иммунитет» доктринасында кездеседі. Дипломатиялық иммунитеттің халықаралық іс-тәжірибесіне қатысты бай заңнамалық және сот ісінің тарихы бар. 1978 жылғы «Дипломатиялық қатынастар туралы заң» Дипломатиялық иммунитет туралы Вена конвенциясын қалыптастырды. Бұл Америка Құрама Штаттарының осы мәселе бойынша жалғыз заңы ретінде белгілі. Конвенцияның 31-бабына сәйкес, кейбір ерекше жағдайларды ескермегенде, дипломатиялық қызметкер «қабылдаушы мемлекет соттарының азаматтық юрисдикциясынан қорғалуы керек» және «куәгер ретінде куәлік беруге міндетті емес». Маркос Филиппин Орталық банкінің осы талабына орай филиппиндік дипломатиялық агенттердің барлық иммунитеттерінің жойылғанын айтты. Жіберуші мемлекет сот ісінің ашылуына бола өз агенттерін дипломатиялық иммунитетін айырмайды. Егемен иммунитеттен айырмашылығы сол, дипломатиялық агенттің дипломатиялық иммунитетке құқығы бар ма, жоқ па деген мәселе Мемлекеттік департаменттің қарауына беріледі. Атқарушы билік органының сыртқы саяси шешімдерін құрметтей отырып, бұл сот Ордонез дипломатиялық иммунитет құқығына ие деп есептейді.

Түйін Дипломатиялық иммунитетті беру мәселесі Мемлекеттік департаменттің мақұлдауымен атқарушы биліктің дискрециялық шешімі бойынша шешіледі. Шет мемлекеттер мен ведомстволарға, шетелдік мемлекеттік органдарға FSІA шетелдік егемен иммунитетін береді. Мемлекет басшысының иммунитеті ең жоғарғы лауазымды тұлғаларға ғана тиесілі және шетелдік мемлекеттік лауазымды тұлғалардың бәріне бірдей қолданылмайды. Сонымен қатар соттар «forum non convenіens» доктринасы деп аталатын жалпыға ортақ дискрециялық принципті енгізді. «Forum non convenіens» тіркесі латын тілінен аударғанда «сот ісін жүргізуге қолайсыз орын» дегенді білдіреді. Сот бұл ұғымды істі талқылауға басқа да ыңғайлы орынның бар екенін анықтаған кезде қолдануы мүмкін. Бұл доктрина талап-арыз берген тараптың таңдаған соты куәгерлер үшін қолайсыз болғанда немесе жауапкерлер үшін шамадан тыс қиындықтар туындаған кезде қолданылады. Мұндай жағдайларда жауапкерлер сотқа істен бас тарту немесе оларды ыңғайлы сотқа беру туралы өтініш жазады. Capіtal Currency Exchange компаниясының Natіonal Westmіnster Bank-ке қарсы ісінде осы соттар жасаған доктринаның кейбір қырлары қарастырылады. Capіtal Currency Exchange компаниясының Natіonal Westmіnster Bank-ке қарсы ісі

155 F.3d 603 (2d Cіr., 1998) Маклафлин – аймақтық судья. Capіtal Currency Exchange N.V. (CCE) – Нидерландтық Антиль аралдарының заңдары бойынша ұйымдастырылған қаржы компаниясы. CCE және оның аффилирленген компаниялары, негізінен, халықаралық қаржы операцияларының екі түрімен айналысады: (1) бөлшек валюта айырбастау және (2) Америка Құрама Штаттарынан Англияға ақша аударымдары. CCE және оның аффилирленген компаниялары Barclays UK компаниясымен ұзақ уақыт бойы қаржылық қарым-қатынаста болды. CCE 1991 жылы Worldcash атынан Нью-Йоркке ақшаны аудару үшін лицензия алуға кірісті. Бұл лицензияға ие болу үшін Worldcash Нью-Йорк штатының банк басшылығының пайдасына 500 000 доллар облигацияны орналастыруға мәжбүр болды. ССЕ Barclays UK компаниясының Нью-Йорктегі кеңсесімен бірге облигацияның кепілдігі ретінде қайтарылмайтын аккредитивтер шығаруды ұйымдастырды. 1995 жылдың мамыр айында Barclays UK тараптар арасында туындаған даудың салдарынан CCE компаниясынан басқа банк табуын сұрады. 1995 жылдың тамыз айында NatWest UK CCE компаниясына банктік қызметтерін ұсынудан бас тартады. CCE компаниясының мәлімдеуінше, бұл екі компания, атап айтқанда, NatWest UK және Barclays UK компаниялары CCE компаниясына банктік қызмет көрсетуден бас тартып, оны ақша аударымдарына қатысты істен шығарып тастау үшін өзара келісімге келеді. Ал бұл монополияға қарсы заңның, әсіресе Шерман заңының 1 және 2-бөлімдеріне қайшы келетін әрекет еді. 1996 жылғы 6 қарашада жауапкерлер forum non convenіens доктринасына сілтеме жасай отырып, бұл істі тоқтатуды сұрады. Сот ісінің қаралатын орны қолайлы емес екенін сараптау барысында сот ыңғайлы, балама соттың бар екенін анықтауға тиіс. Егер (1) жауапкерге процессуалдық хабарлама сол жерде берілсе; (2) сот орны «даудың мәселесі бойынша сот талқылауын жүргізуге мүмкіндік берсе», балама сот орны орынды деп есептеледі. Біз орынды балама сот бар деп есептейміз. Талап-арыз беруші ағылшын соттары үшін қолдануға міндетті болып саналатын Рим шартының 85 және 86-баптарына сәйкес жауапкерлердің бәсекеге қарсы іс-әрекеттерін даулай алады. Ағылшын соттары монополияға қарсы іс бойынша өтемақы әлі де болса төлеткен жоқ, алайда ағылшын соттарының мұны істеуге құзыреті бар. Десек те соттың келтірілген шығынның орнын үш еселеп өтеуге қатысты шешім шығара алмауы бұл сот орнын орынсыз деуге негіз бола алмайтыны өз-өзінен түсінікті. Осылайша Шерман заңына сәйкес берілген талап-арыздар forum non convenіens доктринасына сәйкес қабылданбауы керек.

Түйін Сот forum non convenіens доктринасына сәйкес істі тоқтату үшін орынды балама сот бар екенін анықтауы керек. Балама соттың заңдарына сәйкес кейбір құқық қорғау құралдарының жоқтығы сот орнының орынсыз екенін білдірмейді. Егемен иммунитеттің доктринасы шетел үкіметтерін коммерциялық әрекеттерден емес, негізінен, үкіметтің әрекеттерінен қорғайды. Әрекет немесе қызмет түрлерін осындай категорияларға бөлу мәселесі мемлекеттік сатып алудың коммерциялануына әкеп соғып отыр, бұл мемлекеттік және коммерциялық әрекеттер арасындағы айырмашылықтарды анықтауды қиындатады. Бұл мәселенің қаншалықты күрделі екені дамушы елдерде айқын көрінеді, ол елдерде үкіметтік мекеме міндетті түрде халықаралық транзакцияларға қатысады. Мысалы, үкімет көбінесе дамушы елдердегі бірлескен кәсіпорындарға серіктес болып алады. Осындай мәмілелерде мемлекеттік мекеменің ықтимал егемен иммунитетінен және мемлекет атынан әрекет ету мүмкіндігінен2 бас тартуы туралы келісімшарт ескертпесін талқылау маңызды. Самантардың Юсуфқа қарсы ісінде Жоғарғы сот FSІA заңы бойынша шетелдік лауазымды тұлғаның иммунитетін шектегенін көруге болады.

Стивенс – судья. 1980 жылдары Сомали үкіметі қудалаған жауапкерлер келтірген залалы үшін талап-арыз берушіні сотқа берді. Олардың мәлімдеуі бойынша, талап-арыз беруші жоғары лауазымды қызмет атқарған кезінде зорлық әрекеттер жасаған, қарулы күштерді басқарған және бақылаған. Федералдық аудандық сот «пәндік юрисдикциясы» жоқ деп, талап-арыз берушінің талаптан бас тарту туралы өтінішін қанағаттандырды және шешімін 1976 жылғы Шетелдік егемен иммунитет заңына негіздеген болатын. Төртінші аймақтық сот FSІA заңы шетелдің лауазымды тұлғаларына қолданылмайды деп шешті. Шетелдік егемен иммунитеттің ортақ құқық доктринасына сәйкес, Мемлекеттік департамент жоғарғы билік иесінің «иммунитет туралы ұсыныс» жөніндегі дипломатиялық талабын қанағаттандырса, аймақтық сот өзінің құзыретінен бас тартады. Ал Мемлекеттік департамент бас тартса, онда сот иммунитет мәселесін дербес шеше алады. 1952 жылы АҚШ-тың Мемлекеттік департаменті достас мемлекеттерге қатысты иммунитетті сұрау саясатын қолданудан бас тартып, «шектеу» теориясына, яғни шетелдік жоғарғы билік иесінің жария әрекеттері жөніндегі талап-арыздарға байланысты иммунитеттерді шектеуге көшті. Егемен иммунитеттің жүйесіз қолданылуы FSІA заңының қабылдануына әкелді. Бұл заңның басты мақсаттары мынадай: (1) шектеу теориясын бекіту және енгізу; (2) «шет мемлекеттердің иммунитет туралы талаптары» бойынша шешім қабылдаудың негізгі жауапкершілігін соттарға арту. Бұл заң енді шет мемлекеттің егемен иммунитеті бар немесе жоқ екенін анықтауды реттейді. Жалпы, FSІA заңын оқығанда «шет мемлекет» түсінігі осы мемлекеттің атынан әрекет ететін ресми тұлғаны да қамтиды дейтіндей еш нәрсе жоқ. Заңда шет мемлекет түсінігінің «осы мемлекеттің саяси-әкімшілік бірлігін немесе құрылымын, не болмаса мемлекеттік органын» қамтитыны туралы айтылған. «Тұлға» әдетте ұйымға қатысты. Онда берілген тізімде, тіпті ол бірегей емес көрнекі құрал ретінде қолданылса да, лауазымды тұлғалар енбеген, себебі аталған жауапкерлердің барлығы да – заңды тұлғалар. FSІA заңының тарихы мен міндеттері де талап-арыз берушінің «бұл заң оның иммунитетке қатысты талаптарын реттейді» деген мәлімдемесін қолдамайды. Мемлекеттік және ресми иммунитеттер бірдей болуы мүмкін емес. Кейбір жағдайларда шетелдік егемен иммунитет ресми қызметі үшін тұлғаны қамтыса да, Конгресс осы иммунитетті FSІA заңына енгізуге ниеттенді деген сөз емес. Бұл істе жауапкерлер талап-арыз берушінің өзін сотқа берді және шығындарды өз қаражатынан өтеуді талап етті. Бұл мәселе ортақ құқықпен реттеледі, себебі бұл FSІA заңында анықталғандай, шет мемлекетке қарсы талап емес. Сот тек қана федералдық аудандық соттың «талап-арыз беруші халықаралық құқықты бұзып, өзінің өкілеттіктерінен тыс әрекет етті» деген дәлелдерін қабылдамағанын атап өтті. Осылайша FSІА бойынша талап-арыз берушінің иммунитет туралы талаптары қаралмайтыны белгілі болды. БЕКІТІЛДІ.

Түйін FSІА шет мемлекеттерді америкалық сот процестерінен қорғау иммунитетін қамтамасыз етеді. FSІA шетелдік жоғарғы билік иесінің «жария әрекеттеріне» қатысты талаптарға иммунитетті шектеді және иммунитетті беру құқығын АҚШ Мемлекеттік департаментінен соттарға ауыстырды. Иммунитет шетел үкіметінің лауазымды тұлғаларына автоматты түрде берілмейді. Бұл жағдайда ол қолданылмайды, себебі бұрынғы лауазымды тұлға жеке әрекеттері үшін айыпталуда және талапкер шығындарын шетелдік үкіметтен емес, ресми қызметкерден өтеп алуға тырысады. FSІA заңы халықаралық құқықты бұзған, өзінің өкілеттіктерінен тыс әрекет еткен шетелдік үкіметтің лауазымды тұлғаларына қатысты қолданылмайды. Ресми лауазымы бар кезде жасаған әрекеті үшін сотқа тартылған қандай да бір тұлғаның FSІA заңына ешқандай үміт арта алмайтыны белгілі болса да, бұл шешім талап-арыз беруші арызының жергілікті сотта қаралуына қатысты мәселені әлі шешкен жоқ.3 Осылайша іс талап-арыз берушінің федералдық ортақ құқық бойынша иммунитетке құқығы бар-жоғын анықтау үшін қайта қарауға жіберілді. Халықаралық иммунитеттер енді жай ғана рақымшылық, өзара құрмет және ыңғайлылық мәселесі ретінде қаралмауы керек, бірақ олар халықаралық әдет-ғұрып құқығымен жасалған нақты қарым-қатынасқа негізделуі қажет. Бұл дәстүрлі әдіс мемлекет басшысының және үкімет басшысының иммунитетіне қатысты көптеген жағдайларда қолданылған еді. Соңғы уақытта ерекше дипломатиялық миссия жағдайында да сақталып отыр, ал мұның қолданатын принциптері халықаралық әдет-ғұрып құқығынан туындайды. Тұтастай алғанда, құқық қорғаушылар жеке лауазымды тұлғалардың FSІA заңына сәйкес иммунитетті талап ете алмайтынына қанағаттануы мүмкін. Тараудың келесі бөлігінде АҚШ-тың соттарында шетелдік тараптардың талап-арыз беруін және кейбір жағдайларда АҚШ-тан тыс жерде болған құқықбұзушылықтар үшін талап-арыз беруіне мүмкіндік беретін Шетелдіктерге қатысты құқықбұзушылық туралы заңы (АТСА) қарастырылады.

Шетелдіктерге қатысты құқықбұзушылық туралы заң ATCA – бұл 1789 жылы қабылданған ескі АҚШ заңы, онда: «АҚШ-тың федералдық аудандық соттары шетел азаматы тек қана халықаралық құқықты немесе АҚШ келісімін бұзған құқықбұзушылықтан туындаған кез келген азаматтық іс бойынша бірінші инстанция соты ретінде юрисдикцияға ие» делінген. 1789 жылдан 1980 жылға дейін тек екі сот қана АТСА заңы берген юрисдикцияға негізделген істерді қарады. ATCA заңының экстерриториялық сипаты мен ықпал ету аясы қандай деген сұрақ жауапсыз қалды. Бұған жауап ретіндегі оқиға 1980 жылы осы соттың тарихында елеулі із қалдырған Филартиганың Пени-Иралаға4 қарсы ісінде көрініс берді, онда екінші аймақтың апелляциялық соты АТСА заңы АҚШ-тан тыс жерлерде халықаралық жария құқықты немесе Америка Құрама Штаттары тарабы болып саналатын кез келген келісімдерді бұзуға қатысты АҚШ азаматы болып есептелмейтін тұлғаларға қатысты юрисдикция бергенін мәлімдеді. Бұл іс АҚШ-та тұратын парагвайлық екі азаматқа қатысты, ал екеуі АҚШ-та тұратын парагвайлық полицияның бұрынғы басшысын сотқа берді, айыпталушы олардың жақынын азаптап өлтірген екен. Сот талап-арыз берушілердің пайдасына 10,4 млн доллар өндіріп беруге шешім шығарды. Сот жоғарыдағы азаптау фактілері халықаралық құқықтың бұзылғанын нақты көрсетеді және талап-арыздың екі тарап та Америка Құрама Штаттарында болған кезде берілуіне байланысты АҚШ бұл істе юрисдикцияға ие деген қорытындыға келді. Филартигаға қатысты шешім шығарылғаннан кейін, адам құқықтарының бұзылуы жөнінде, оның ішінде адам құқықтарын бұза отырып шетелдік үкіметтерге «көмек көрсету және қылмысқа арандату» айыптары тағылған жеке корпорацияларға қатысты қозғалған істерге байланысты АТСА заңына сай көптеген арыз-шағымдар түсірілді. Адам құқығын бұзушыларды қудалаудың белді құралы болумен қатар, ATCA заңы АҚШ-тан тысқары жерлердегі құқық бұзуды жүзеге асыратын америкалық компанияларға да қолданылады. 1980 жылдан бастап соттар шетелдік азаматтарға Америка Құрама Штаттарынан тыс жерлерде жасалған адам құқықтарын бұзу ісіне кеңінен қолдануына және АҚШ соттарында құқық қорғау құралдарын қалпына келтіруіне мүмкіндік беру үшін бұл заңға көптеген түсініктеме жасады. 2013 жылы АҚШ-тың Жоғарғы Соты Киобелдің Royal Dutch Petroleum Co. компаниясына қарсы ісінде Нигерияда жасалған деликттерге байланысты Америка Құрама Штаттарында заңды тұрып жатқан тұлға шетелдік компанияларға қарсы АҚШ сотына жүгінуге құқылы ма деген сұраққа орай шешім қабылдады.5 Жоғарғы соттың жақында ғана қабылдаған жалғыз шешімі 2004 жылғы Сосаның Альварес-Мачайнға6 қатысты ісі еді. Бұл іс Мексикада АҚШ-тың Есірткімен күрес агенттігінің агентін өлтіргені үшін айыпталған Мексика азаматы туралы. Есірткімен күрес агенттігі жалдаған Мексика азаматтары әлгіні ұрлап, Америка Құрама Штаттарына жіберген, бірақ ол мұнда дәлелдемелердің жоқтығына байланысты ақталған. Ол ATCA заңына сәйкес АҚШ үкіметіне қарсы талап-арыз берді. Жоғарғы сот ATCA заңы XVІІІ ғасырда өркениетті әлем мойындаған құқықбұзушылықтардан, атап айтсақ, қарақшылық және елшілердің қауіпсіздігін сақтауға қатысты юрисдикцияны соттардың қарауына ұсынуға ғана ниеттенген деп бірауыздан шешім қабылдады. Талап-арыз беруші осы дәстүрлі санаттардың біріне де кірмегендіктен, ол ATCA заңының аясына ене алмайды. АҚШ соттарында адам құқықтары жөніндегі халықаралық сот процестерінің елеулі түрде азаюына әкеп соқтыруы мүмкін шешімге сәйкес, Киобелдің Royal Dutch Petroleum Co. компаниясына қарсы ісінде сот «экстерриториалдыққа қарсы презумпцияға» сілтеме жасады.

Нигерияның он екі азаматы АҚШ-тан саяси баспана алды, содан кейін бұлар голландтық және британдық мұнай компанияларына қарсы шағымданды. Талап-арыз берушілердің айтуынша, жауапкерлер өздерінің нигериялық еншілес компаниялары арқылы адам құқықтарының бұзылуына, оның ішінде мәжбүрлі қуғын-сүргінге ұшыратуға және кісі өлтіруге көмектескен. Жауапкерлер мен Нигерия әскерилері бірігіп алып, Нигерияның Огони Нигер өзенінің сағасындағы мұнай өндірісін игеруге байланысты бейбіт қарсылықты күштеп басқан. Талап-арыз берушілер жауапкерлердің нигериялық әскерилерді көлікпен қамтамасыз еткенін, өздерінің мүлік-мүкәммалын оларға шабуыл алаңы үшін пайдалануға рұқсат еткенін мәлімдейді; сонымен бірге шабуыл жасаған сарбаздарды тамақтандырған және осы сарбаздарға ақы төлеген. АҚШ-тың Апелляциялық соты (екінші аймақ) АҚШ-тың шетелдіктерге қатысты құқықбұзушылықтар туралы заңына (ATCA) сәйкес, жеке корпорацияларға қарсы сотқа арыз беруге болмайтынын көлденең тартты. Робертс – бас судья. Жоғарғы сот бірауыздан екінші аймақтың істі қабылдаудан бас тартуын растайды, бірақ себебімен келіспейді. Көпшіліктің пікіріне үш қорытынды пікір қосылды. «Экстерриториялық жағдайға қарсы презумпцияны» қолдану біздің заңдарымыз бен басқа елдердің заңдары арасында халықаралық келіспеушіліктерге әкелетін болжаусыз кереғарлықтан қорғайды. Сот ATCA заңының «бағалы қағаздар мен биржа» туралы заңы сияқты заңдардан айтарлықтай айырмашылығы бар екенін және АТСА заңының «қатаң юрисдикциялық» заң екенін мойындайды. Алайда көпшілік «экстерриториялық жағдайға қатысты презумпцияның негізіндегі принцип АТСА заңы бойынша берілуі мүмкін талап-арыз себептерін ескере отырып, соттарды шектейді» деп шешті. Шын мәнінде, сыртқы саяси контексте соттың негізсіз араласуының қаупі АТСА контекстінде де күшейе түседі, себебі мәселе Конгрестің не істегенінде емес, соттардың не істей алатынында. ATCA заңы халықаралық құқықты бұзғаны үшін шетелдіктердің талап-арыздарын қамтитыны бұл заңның экстерриториялық ықпалы барын білдірмейді, өйткені мұндай құқықбұзушылықтар «АҚШ-та да, одан тыс жерде де» болуы мүмкін. Сот транзиторлық деликт доктринасы ATCA заңының экстерриториялық қолданылуын қолдамайды, себебі бұл док-трина шетелдік деликт құқықты қолдануды қарастырады. Ал АТСА істерінде АҚШ заңнамасына сәйкес берілген талап-арыздардың себептерін анықтау қарастырылған. ATCA АҚШ-қа сыртқы қарым-қатынастардағы текетірестерден аулақ болуға көмектесу үшін қабылданған, мәселен осы елде зардап шеккен лауазымды шетелдік тұлғалар бар болса, соларға келтірілген зиянның орнын толтырудың амал-әдістерін қарастырады. Сот АТСА заңының шетелдік іс-әрекеттерге қолданылуын шет мемлекеттермен текетіресуді жеңілдетудің орнына, ауырлата түсетініне алаңдаушылық білдірді. Осы фактілер бойынша барлық тиісті әрекеттер Америка Құрама Штаттарынан тыс жерлерде орын алған. Талап-арыз Америка Құрама Штаттарының аумағына қатысты болса да, олар экстерриториялық қолдануға қарсы презумпциядан бас тартуға жеткілікті күш жұмсауы керек. Америка корпорациялары көптеген елдерде кездеседі, ал оларды шетелде жай ғана қызмет жүргізеді деп пайымдау орынсыз. Судья Кеннеди келіседі. Соттың пікірінше, Шетелдіктерге қатысты құқықбұзушылықтар туралы заңның ықпалы және оны түсіндіруге байланысты бірқатар маңызды мәселелерді шешуге аса сақтықпен қарау керек. Біздіңше, бұл – дұрыс ұстаным. Конгресс 1991 жылы қабылдаған Азаптау құрбандарын қорғау туралы заңда шетелде жасалған адам құқықтарын бұзуға қатысты көптеген маңызды мәселені қарастырды.7 Судья Брейер Гинзбург, Сотомайор және Каган сияқты судьялармен келіседі. Экстерриториялық жағдайға қатысты презумпцияны қолданудың орнына сот АТСА заңына сай сот талқылауын үш жағдайға шектеуі керек: 1) АҚШ жерінде жасалған болжамды деликт; 2) жауапкер америкалық азамат; 3) азаптаушы немесе адамзаттың басқа да ортақ жауына арналған «қауіпсіз айлақты» қоса алғанда жауапкердің әрекеті АҚШ-тың ұлттық мүддесіне елеулі түрде және теріс әсер етеді. Судья Брейер атап өткендей, қарақшылық – АТСА заңына сәйкес АҚШ аумағынан тыс жерлерде ғана емес, іс жүзінде шетел территориясындағы шетел туын ілген кемелерде орын алған құқықбұзушылыққа қатысты берілген талап-арыздың бірі. Соған қарамастан, сот жауапкерлердің Америкаға минималды және жанама қатысы бар екенін ескере отырып, осы нақты істің қабылданбауы жөнінде келісімге келді.

Түйін ATCA Америка территориясымен тығыз байланысы болмаса, шетелдік корпорацияға қарсы талап қоюға тілек білдірген шетелдік тараптарға юрисдикция жүргізбейді. Жоғарғы Соттың бұл шешімі қызықты болды, себебі бірауыздан қабылданды, бірақ шешімнің себептері көпшіліктің пікірі мен өзара сәйкес келген үш пікірге қатысты әртүрлі болды. Көпшіліктің пікірі америкалық құқықты экстерриториялық жағдайда қолдануға қарсы презумпцияға негізделген. Төрт судьяның төртеуі де презумпцияның дәйектерін қабылдамады. Керісінше, америкалық территорияға талаптың жақындығы «адамзатты азаптауға немесе басқа ортақ жауға қарсы талап қою юрисдикциясына кедергі келтірмеуі керек» деп мәлімдеді. Киобелге қатысты шығарылған шешім АҚШ-тағы ATCA аясындағы адам құқықтарына қатысты халық-аралық сот процестерінің айтарлықтай азаюына әкелуі мүмкін. Талап-арыз берушілер Азаптау құрбандарын қорғау туралы заңға сәйкес, жеке айыпталушыларға қарсы шетелде жасалған азаптау әрекеттеріне және сотсыз өлім жазасына кесуге қарсы талап қоюға құқылы.8

Халықаралық деңгейде мәліметтерді жариялау Жауапкер тиісті түрде хабардар етілгеннен кейін және дербес юрисдикцияны алғаннан кейін, келесі мәселе – оған қарсы мәліметтерді жариялау. Сотқа дейінгі мәліметтерді жариялау – қарсылас пен басқа үшінші тұлғалардың дәлелдерді жинау процесі. Бұл – халықаралық сот процестерінің ең күрделі және көп шығынды талап ететін бөлігі. Америка Құрама Штаттарындағы Азаматтық іс жүргізудің федералдық ережелері айғақтарды жинаудың және алдын ала тергеудің көптеген әрі ауқымды әдістеріне жол ашады; ал либералдығы кемшін әдістерге ие басқа елдер азаматтарының сотқа дейінгі дәлелдерді ұсыну туралы талаптарына онша мән бере қоймайды. Шетелде азаматтық немесе коммерциялық істер бойынша дәлел жинау жөніндегі Конвенцияның (Дәлелдер туралы Гаага конвенциясы) мақсаты – шетелдік тараптардың дәлелдерін алдын ала жинауға және зерттеуге жәрдемдесу. Осы Конвенция шетелдік соттардың сотқа дейінгі айғақтарды ұсынуды талап ететін сот тапсырмасының орындалуын қадағалайды. Сондай-ақ ол «дипломатиялық қызметкерлердің, консулдық агенттердің және арнайы уәкілетті тұлғалардың беретін түсініктерін» алуды қамтамасыз етеді. Бірқатар фактор Конвенцияның тиімділігін шектейді. Біріншіден, Америка Құрама Штаттары мен Батыс Еуропадан тыс аз ғана мемлекет конвенцияны қабылдады. Екіншіден, егер сот өзінің ұлттық заңнамасына қайшы келеді деп тапса, шетелдік сот тапсырмасынан бас тарта алады. Дей тұрғанмен, АҚШ-тың шетелдік айғақтарды жинау немесе алу мәселесі бар талап-арыз беруші АҚШ Мемлекеттік департаментінен Айғақтар жөніндегі Гаага конвенциясы арқылы айғақ жинауға көмек сұрай алады.

Сот шешімдерінің орындалуы Халықаралық сот процесінде шешім қабылданғаннан кейін жеңген тарап кей жағдайларда, мәселен шетелдік жауапкердің бұл шешімді сот елінде орындауға қаражаты жеткіліксіз болса, онда шешімді шетелде орындатуға мәжбүр болады. Халықаралық сот шешімдерін арбитраждық шешімдерге қарағанда орындау әлдеқайда күрделі. Ханттың BP Exploratіon Ltd.9 компаниясына қарсы ісінде сот АҚШ-тың шетелдік сот шешімдерін орындау туралы заңын қарастырады. Бұл іс АҚШ жауапкеріне қарсы шығарылған Англия сотының шешімін орындауға қатысты. Сот Хилтонның Гийоға қарсы ісіндегі10 заңдық негіз әлі де өз күшінде екенін таниды. Хилтон ісінде Жоғарғы сот жауапкердің әділ сот талқылауына мүмкіндігі болса, шетелдік сот шешімі орындауға жатады деп шешті. Әділ сот талқылауы әділ сот төрелігін қамтамасыз ете алатын сот практикасы жүйесіндегі жүйелі рәсімдер мен іс-әрекеттер арқылы сот ісін жүргізу үшін дербес және пәндік юрисдикциясы бар шетел сотына негізделеді. Алайда халықаралық сыпайылық принциптеріне қарамастан, Хилтон соты өзара әрекеттестік ережесіне сәйкес француз сотының шешімінің орындалуын қамтамасыз ете алмады. Өзара әрекеттестік ережесі белгілі бір мемлекеттің сот шешімдерін тиісті түрде орындамаған шет мемлекетте қабылданған шешімдерді орындамайтынын білдіреді. Ұлттық құқықтық жүйелердің жақындасуы мен Америка Құрама Штаттарының басқа да құқықтық жүйелерді тануына байланысты, соңғы жылдары шетелдік шешімдердің мәжбүрлеп орындалуына қарсы қорғаныс ретінде өзара әрекеттестік ережесі сирек пайдаланылады. Шетелдік шешімге қарсы қолданылатын ең тиімді құралдар – тиісті процедураға және жария тәртіп мүдделеріне негізделген ережелер. Сот Хант ісінде ағылшын сотының шешіміне құрмет көрсете отырып, құқықтық жүйелердің ұқсастығын ескергенде Хилтон ісіндегі тиісті құқықтық процедура стандарттарының сақталғанын мәлімдеді. Десек те сот шешімін шығарған және оны орындаған соттың заңдарындағы басты айырмашылық шешімді орындау сатысында жан-жақты қарастырылады. Мысалы, АҚШ соттары шет мемлекеттердің қылмыстық және салық шешімдерін орындамайды.11 Ханттың BP Exploratіon Ltd компаниясына қарсы ісінде ағылшын сот жүйесіне шағым жасамағанға дейін сот ағылшын сотының шешімдерін орындамаған. Бұл ретте ақшалай қаражатты өндіріп алуға қатысты шетелдік шешімдерді тану туралы бірыңғай заңға сілтеме жасалады, онда былай делінген: «егер жауапкер өз шағымының сотта қаралып жатқанын немесе шетел сот шешіміне шағымдануына ниеті барын не болмаса құқығы барын сот алдында дәлелдей алса, онда сот апелляция шешімі аяқталмайынша немесе жауапкердің апелляция шешіміне қол жеткізетін мерзім аяқталғанша процесті тоқтата алады».12 Халықаралық деңгейде сот шешімдерінің орындалуын қамтамасыз ету үшін бірқатар халықаралық конвенция қабылданды. Олардың үшеуі аймақтық сипатқа ие. Еуропалық одақтың мүшелері Азаматтық және коммерциялық істер бойынша юрисдикция мен сот шешімдерін орындау жөніндегі Брюссель конвенциясын пайдалана алады. Лугано конвенциясы Еуропалық еркін сауда аймағының барлық елдеріне қолданылады. Соңғысы, яғни Шетелдік сот шешімдерінің экстерриториялық күші туралы америкааралық конвенция Америка мемлекеттері ұйымының мүшелеріне қолданылады. Жалғыз, шынайы «халықаралық» конвенция – Азаматтық және коммерциялық істер бойынша халықаралық юрисдикция және шетелдік сот шешімдері жөніндегі Гаага конвенциясы қанатын кеңге жая алмады және шетелдік шешімдердің орындалуына ықпал етуде тиімді болмады. Керісінше, Біріккен Ұлттар Ұйымының Шетелдік арбитраждық шешімдерді тану және орындау туралы конвенциясы немесе Нью-Йорк конвенциясы кеңінен мойындалады және қолданылады. Осылайша шет мемлекетте шешімді орындау сол елдегі сот шешімдерін орындау нюанстарына байланысты. Мәселен, Франция мен Швейцарияда, егер осы елдің азаматы өз еркімен шетел сотының юрисдикциясына бойсұнуға ниет білдіретіні нақты көрсетілмесе, олар өз азаматтарына қатысты шетелдік шешімді орындаудан бас тартады. Көптеген елдер өздерінің жария тәртібіне қайшы келетін АҚШ шешімдерін орындамайды. Мысалы, шетелдік соттардың жазалаушы шараларды қабылдау және зиянды үш есе өтеу туралы шешімді орындауы екіталай, өйткені олардың заңдарында бұлардың баламасы жоқ. Мұндай кедергілерге тап болған жағдайда, талап-арыз беруші өзінің талап-арызын тікелей жауапкердің елінде беруге немесе арбитражға жүгінуге құқылы.

Құқық таңдау Белгілі бір жағдайда соттар қай елдің ұлттық заңдарының қолданылатынын қалай анықтайды? Әдетте келісімшарт тараптары қандай да бір дауды реттейтін құқықты нақты анықтайтын құқық таңдау ескертпесі болмағандықтан, дау келісіммен тығыз байланысты елдің заңымен реттеледі. Кейде соттар келісімнің әртүрлі бөліктеріне түрлі құқықты қолдануға арналған депесаж (dépeçage) принципін қолдануы кәдік. Қысқаша айтқанда, келісімнің әртүрлі бөліктері әртүрлі елдермен тығыз байланысты болуы мүмкін. Ең тығыз байланысы бар ел деп көп жағдайда орындаушы тарап тұрғындарының елі қарастырылады. Соттар қолданылатын құқықты таңдау бойынша шешім қабылдауға көмектесу үшін коллизиялық нормаларды әзірледі. Бұл ережелер – іс жүзінде осы іспен тығыз байланыста болатын елді анықтау үшін пайдаланылатын факторлар тізімі.

қаржы мекемесі елінің заңы қызмет көрсетілетін елдің заңы; егер қызмет бір емес одан көп елде көрсетілетін болса, онда жұмыс беруші елінің заңы

Коллизиялық нормалардың (екінші) жинағына13 сәйкес, ең маңызды байланысы бар юрисдикция заңы деликтік те, шарттық талап-арыздарды да реттейді. Деликтік талап-арыздарды бағалау кезінде мынадай төрт фактор өзекті: (1) тараптардың тұрғылықты жері, тіркелген жері және компанияның орналасқан жері; 2) деликт жасалған орын; (3) тараптардың қарым-қатынасының жүзеге асырылған жері; (4) залал келтірілген орын. Келісімшарттың талап-арыздарға қатысты мынадай факторлары аталады: (1) келісімшарт жасалатын орын; (2) келіссөздер жүргізілетін орын; (3) келісімшарттың орындалған жері; (4) келісімшарт нысанының орналасқан жері; (5) тараптардың тұрғылықты жері, тіркелген жері және компанияның орналасқан жері. Бұл нормалар жинағында сондай-ақ келісімшарт бойынша келіссөздердің жүргізілген орны мен келісімшарт міндеттері орындалған жер бір елде болса, әдетте, осы елдің құқығы қолданылады. Егер нақты келісімшарт ескертпесі немесе мәселе келісімшартпен ең тығыз байланысы бар елде жарамсыз болса, онда осы елдің заңдары өзінің заңдары мен саясатының орындалуына деген мүдделілігіне байланысты кейінге қалдырылуы мүмкін. Ренвой доктринасы – сотты өз елінің заңын қолдануына бағыттайтын басқа елдің коллизиялық нормаларының қолданылуы. Басқа факторларға келіссөздер жүргізілген орын, келісімшартқа қол қою орны, орындау орны және келісімшартты бұзу орын алған жер кіреді. Келісімшарт және құқық таңдау туралы ескертпелерді жасамас бұрын, екінші тараптың ұлттық заңдарындағы коллизиялық нормалар қарастырылуға тиіс. Бұл құқық таңдау ескертпесінің қажеті бар ма, жоқ па, соны анықтауға көмектеседі. Егер қажеті бар болса, онда шетелдің құқық таңдауды жүзеге асыруын бағалайтын факторларды қарастырады. Коллизиялық ережелер мен факторлардың мысалдары «Салыстырмалы құқық: Венгрияның коллизиялық ережелері» деген 4.1-мысалда көрсетілген. Келісімшартта көрсетілген елдің сотында қолданылуға тиіс құқықты анықтауда қолданатын бір принцип бойынша, сот шетел құқығының негізділігін дәлелдеу үшін дәлелдемелер жеткіліксіз болған жағдайда сот елінің құқығын қолдануға тиіс. Сот шетел заңдарының толық емес және жиі жаңылыстыратын түсіндірулеріне негізделген істер бойынша шешім қабылдамауы керек. Banque Lіbanaіse Pour Le Commerce банкінің Хрейчке қарсы14 ісінде федералдық аудандық сот: «Талап-арыз берушіге түсетін басты ауыртпалық – суретшіні бояумен қамтамасыз еткендей-ақ сот алдына нақты, заңды дәлелдемелерді үйіп-төгіп тастау, содан кейін аймақтық сот айна-қатесіз етіп шетел (Абу Даби) құқығының портретін салып береді», – деп мәлімдеді. Ол төменгі соттың Техас заңын шетелдік мәмілеге қолдануға құқығы бар екенін растады.

Соттың құқық таңдау ескертпесінің күшін жоюы Халықаралық деңгейде соттар мен арбитраждық трибуналдар әдетте қолданылатын құқықты таңдау туралы келісімшарттық ескертпелерді орындайды. Соттар әдетте қолданылатын құқықты таңдауда оның келісімшартқа отырған тараптармен бір байланысы болуын талап етеді. Арбитраж соттары, керісінше, келісімшартқа немесе транзакцияға байланысы болмаса да, құқық таңдау туралы лайықты ескертпені орындайды. Арбитрлер байланысы жоқ болса да қолданылатын құқық таңдауды транзакцияның халықаралық табиғатына деген әділ ымыра деп қабылдайды. Әсіресе бұл тараптардың қолданылатын құқық таңдауы Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары, Швейцария және Германия сияқты бейтараптық тұрғысынан ең танымал елдердің заңдарына негізделсе дұрыс болады. Кей-кейде заңмен қарастырылған мандаттар орынды, саналы түрде жасалған талаптарды ығыстырып та жібереді. Мәселен, 1977 жылғы «келісімшарттың әділетсіз шарттары туралы» ағылшын заңы келтірілген зиянның орнын толтыру ескертпелерінің негізсіздігі туралы презумпциясын қабылдады. Бұл «бір тараптың немқұрайдылығынан немесе келісімшартты бұзғаны үшін жауапкершіліктен туындайтын екінші тараптың шығынын өтеуі үшін келісімшарттың кез келген шарттарына сілтеме жасайды».15 Халықаралық сатып алу-сату келісімшарттарына қатысты бұл заң «Келісімшарттың әділетсіз шарттары туралы заңды» қолданбау мақсатында жасалған кез келген құқық таңдау туралы ескертпені заңды күшінен айырады. Соттар құқықты таңдау туралы ескертпелерді мұқият зерделеу үшін бірнеше факторларды пайдаланады. Коллизиялық ережелер туралы (екінші) жинақтан алынған келесі үзінділерде құқықты таңдаудың ескертпелерін орындау туралы шешім қабылдау кезінде соттар қарайтын осындай ережелер мен факторлардың қажет екені негізделген.

1-бөлім. Коллизиялық ережелердің қабылдану себептері Әлем жекелеген және әртүрлі құқықтық жүйелері мен территориялық юрисдикциясы бар мемлекеттерден тұрады. Бірнеше мемлекеттерге айтарлықтай қатысы болатын оқиғалар мен транзакциялардың жүзеге асырылуы, сондай-ақ туындаған мәселелердің реттелуі мен шешілуіне арналған ережелер мен арнайы нормалар жиынтығын жасауға зәрулік туындап отыр.

б) басқа мүдделі мемлекеттердің тиісті саясаты және осы мемлекеттердің нақты мәселені анықтаудағы мүдделері;

Осы факторларды бір-бірімен салыстырып қарасақ, қазіргі сот тенденциясында тараптардың келісімшарттағы құқық таңдау ескертпесінде жасаған таңдауына аса зор құрметпен қарау байқалады. «Құқық таңдау ескертпелері нақты болмаған келісімшарттарға келсек, тараптарға кең көлемде өздерінің келісімшартының жарамдылығы мен нәтижесін реттейтін құқық таңдауға мүмкіндік беру арқылы белгілі бір мөлшерде болжам мен нақтылыққа қол жеткізуге болады»16. Бұл мүмкіндік уағдаласушы тараптардың «негізі бар болжамдарын» ескертуге қатысты мақсаттарға жетуге ықпал етеді. Заң жинағында сондай-ақ тараптардың құқықты таңдау туралы ескертпесінің күшін жоюдың екі негізі қарастырылған. Біріншіден, таңдалған құқықтың тараптармен немесе транзакциямен маңызды байланысы жоқ, сол себепті тараптардың таңдауында орынды негіздеме де жоқ. Екіншіден, таңдалған елдің құқығын қолдану, нақты мәселені анықтау барысында таңдалған елге қарағанда, мүддесі жоғары тұратын мемлекеттің негізгі саясатына қайшы келеді. Сот ісін жүргізіп отырған мемлекет сотының сол елдің заңына және жария тәртібіне қайшы келетін құқық таңдауын жүзеге асыруға мүмкіндік беруі екіталай.

Халықаралық коммерциялық арбитраж Арбитраждық іс қарау барысында қолданылатын ережелер арбитраждық ескертпеде көрсетілген. Егер арбитраждық ескертпе болмаса, онда тараптар дауды өз еркімен арбитражға беру ережелеріне жүгінуге келіседі. Нью-Йорк конвенциясын 160-тан астам ел ратификациялағандықтан бір елдегі арбитраждық шешімдерді басқа елдегі ұтылған тарапқа қарсы орындау жеңілірек болады. Сот шешімдерін орындаудан гөрі, шетелде арбитраждық шешімді орындау оңайырақ. Арбитраждық шешімдер түпкілікті және міндетті болғандықтан, ұтылған тарап арбитраждық алқаға бұл істі дұрыс шешпегенін көлденең тартып, оның орындалуына қарсы тұра алмайды. Алайда Нью-Йорк конвенциясы істің мәніне қатысы жоқ жеткіліксіз дәлелдерге негізделген арбитраждық шешімнің орындалуына былайша бөгет жасайды: (1) шешім басқа соттың шешімімен тоқтатылады; (2) арбитрлер мен арбитраждық процедуралардың сипаттамасы арбитраждық келісімге қайшы келеді; (3) ұтылған тарапқа тиісті хабарлама немесе оның іс бойынша өз дәлелдерін ұсынуға мүмкіндік берілмейді; (4) арбитраж арбитраждық келісімнің шеңберіне жатпайтын мәселелерді шешеді; (5) арбитраждық келісім жарамсыз болып шығады. Ұлттық сот жүйелерінің шығындары, тиімсіздігі және болжамсыздығы халықаралық арбитраждардың халықаралық транзакциялық дауды шешудің қолайлы тәсіліне айналуына себеп болды. Дауды балама жолмен шешу – әдеттегі азаматтық сот жүйесінің (сот процесінің) шығындары мен тиімсіздігіне қарсы қолданылатын келісімшартта қарастырылған тәсіл. Біріншіден, азаматтық іс жүргізу ережелері әр елдің ұлттық құқықтық жүйелерінде айтарлықтай өзгеріп отырады. Тарапқа өзінің ұлттық сот жүйесі шеңберінде сот процесіне қатысу ыңғайлы болуы мүмкін, ал шетелдік сот жүйесінде сотқа шағым түсіруден сескенуі ықтимал. Екіншіден, баршасы мойындаған ұлттық және халықаралық арбитраждық трибуналдардың дауын шешу барысында тараптарға бейтараптық танытатыны да күмәнсіз. 4.1-сурет. 1910 жылғы Гаагадағы Солтүстік Атлантика балық шаруашылығы жөніндегі арбитраж Халықаралық коммерциялық арбитраж Америкалық арбитраж қауымдастығы (ААА) немесе Халық-аралық сауда палатасы (ХСП) сияқты ұйымдар ұсынған стандарт ережелерді қолдану арқылы не болмаса ad hoc негізінде жүзеге асырылады. Арбитраж дауды шешудің төте, үнемді, құпия және неғұрлым пайдалы тәсілдерін ұсынады. Ол тараптарға даулы мәселелердің техникалық аспектілерін түсіну үшін қажет сараптамалық білімі бар арбитрлерді таңдауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ұлттық соттармен салыстырғанда көбінесе арбитрлер алқасы құқықты таңдауға әдеттегіден ерекше қолдау жасайды. Соттардан тағы бір айырмашылығы сол, арбитрлердің негізгі мандаты ұлттық жария тәртіпке емес, келісімшартта қарастырылған арбитраж ескертпесіне негізделген. Әсіресе құпия ақпаратпен байланысты дауды шешудегі құпиялылығы арбитраждың басқа да дау шешудің қолайлы құралына айналуына себеп болды. Халықаралық арбитраждың өсуі мен ауқымының кеңеюі Шығыс Азияда қатты өрістеді. 4.2-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Шығыс Азиядағы халықаралық коммерциялық арбитраж». Төлем мәселесіндегі ең қарапайым шешім – клиентпен хабарласып тұру және келіссөз жүргізу. Төзімділік, түсіністік және икемділік көрсете отырып, екі жақты да қанағаттандыру арқылы түрлі текетірестерді оңай шешуге болады. Келіссөздер сәтсіздікке ұшыраса және осы текетіреске себеп болған сома үлкен мөлшерде болса, компания өзінің банктегі заңгер-кеңесшісінің және басқа да білікті сарапшылардың көмегіне жүгінуге тиіс. Егер екі тарап та өз дауын арбитраж агенттігіне жіберуге келіссе, бұл қадам кәдуілгі сот талаптарынан жақсырақ, өйткені арбитраждық сот әрі арзанға түседі, әрі шешімді де жылдам шығарады. ХСП халықаралық арбитраждардың көпшілігін жүзеге асырады және бір нақты елге байлаулы болмағандықтан да әсіресе шетелдік компаниялар үшін аса қолайлы. 4.2-мысал. «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Шығыс Азиядағы халықаралық коммерциялық арбитраж Көптеген елде дауды соттың қарауына беру – өте сирек кездесетін жағдай. Бұл кейбір елде, әсіресе Жапонияда, бизнесменнің өз ісін жүргізе алмай сәтсіздікке ұшырауы сияқты қабылданады (4.3-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Жапонияда дауды балама жолмен шешудің рөлі»). Кей мәдениеттерде арбитраж дау шешуде «іскерлік беделді қорғап қалу» деп аталатын тәсілді қолдана алады.21 Тәжірибелік тұрғыдан алғанда, сот процесі – қымбатқа түсетін процесс, ол іскерлік қарым-қатынастарды түбегейлі қиратып, оған үлкен зиян келтіре алады және шын мәнінде болжанбайды. Халықаралық сот процесі процедуралық ережелерде біркелкілік болмауына байланысты негізсіз және жиі кешіктіріледі. Мысалы, АҚШ-тың дәлелдемелерді жинау, алу ережелерінің либерализацияланған сипатына шетелдік соттар көбінесе жаулықпен қарайды. Шетелде даудың әділ шешілуі неғайбіл болғандықтан, істі ұлттық сот жүйесіне емес, арбитражға тапсырған жөн. Бұл әсіресе күшіне енгізілген жаңа заңдары анық емес және тұрақсыз бұрынғы Кеңес Одағының құрамына кірген елдер мен дамушы елдерге тікелей қатысты. Тіпті қажет шешім қабылдана қалған күннің өзінде тиісті сот арқылы қорғау құралдары шетелдік тараптың келісімшарттық және мүліктік құқықтарын толығымен қорғауға жеткіліксіз болуы мүмкін. Тұтастай алғанда, Нью-Йорк конвенциясына қатысушы елдерде жарияланған арбитраждық шешімдер барлық қол қойған елдерде оңай орындалады. Бейтараптық, қандай да бір тараптың мемлекеттік соттарынан айналып өту және құқық қолданудың оңайлығы экспорттық операциялардың қосымша артықшылықтары болып есептеледі. Әдетте келісімшартқа енгізілген ескертпеден тұратын арбитраждық келісімде тараптар арбитраждың көптеген маңызды аспектілерін анықтау үшін кең өкілеттіктерге ие. Арбитраждық ескертпе арбитраждық мекемені тағайындай алады және арбитраждың орнын да белгілейді, арбитрлердің біліктілігін реттейтін заң мен ережелерді және арбитраждық талқының қай тілде жүретінін де бекіте алады. Халықаралық арбитраждың тиімді жұмыс істеуі үшін екі тараптың да елдеріндегі ұлттық соттар арбитражды тануы және қолдауы керек. Егер бір тарап дау туындағаннан кейін арбитраждан қашуға тырысса, басқа тарап арбитраждық келісімді орындау үшін кез келген елдегі сот жүйесіне сенім артуға мүмкіндігі болуға тиіс. Сонымен қатар арбитраждық талқылауды жеңіп алған тарап ұлттық соттар арбитраж шешімінің орындалуын қамтамасыз ететініне сенімді болуы керек. Америка Құрама Штаттарының федералдық саясаты – дауды арбитраж соты арқылы шешуді мақұлдау және қолдау. АҚШ-тың 1970 жылы ратификациялаған Шетелдік арбитраждық шешімдерді тану және орындау туралы Біріккен Ұлттар Ұйымының конвенциясы (Нью-Йорк конвенциясы) арқылы көптеген басқа елдер, соның ішінде ең соңғысы болған Қытай Халық Республикасы, өздеріне арбитраж шешімдерін тану және орындау бойынша халықаралық құқықтық міндеттемелер алды. Нью-Йорк конвенциясының негізгі ережелері туралы 4.4-мысалды қараңыз: «Салыстырмалы құқық: Шетелдік арбитраждық шешімдерді мойындау және орындау жөніндегі 1958 жылғы конвенция». Дәл қазіргі күні Нью-Йорк конвенциясы – коммерциялық арбитраж туралы ең маңызды халықаралық келісім, ол халықаралық бизнес-даулардағы арбитраждық талқылаудың қарқын алуына септігін тигізіп келеді. 4.3-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Жапонияда дауды балама жолмен шешудің рөлі22

І бап Осы Конвенцияға қол қою, ратификациялау және қосылу кезінде кез келген мемлекет өзара әрекеттестік принципі негізінде осы конвенцияға қол қойған басқа мемлекеттердің территориясында ғана шығарылған шешімдерді танитынын және орындайтынын мәлімдей алады. Сонымен қатар бұл Конвенцияны келісімшартта қарастырылғанына немесе қарастырылмағанына қарамастан, тек қана осындай хабарлама жасаған мемлекеттің ұлттық заңына сәйкес коммерциялық болып саналатын құқықтық қатынастардан туындайтын келіспеушіліктерге қолданатынын хабарлайды.

ІІ бап Әрбір уағдаласушы мемлекет жазбаша келісімшартты мойындайды, соған сәйкес тараптардың арасында пайда болған немесе пайда болуы мүмкін құқықтық қатынастардан туындайтын, арбитраж арқылы реттеуге болатын барлық және кез келген келіспеушіліктерді, келісімшартта қарастырылғанына немесе қарастырылмағанына қарамастан, арбитражға беруге міндеттенеді.

ІІІ бап Әрбір уағдаласушы мемлекет арбитраждық шешімдерді міндетті деп санайды және оларды шешімде белгіленген аумақтың процессуалдық ережелеріне сәйкес және келесі баптарда белгіленген шарттарға сәйкес жүзеге асырады.

ІV бап Алдыңғы баптарда айтылған тану мен орындауды қамтамасыз ету үшін өтініш беру кезінде өтініш жасайтын тарап түпнұсқалық шешімді немесе оның куәландырылған көшірмесін ұсынады. 4.4-мысал. Салыстырмалы құқық: Шетелдік арбитраждық шешімдерді мойындау және орындау жөніндегі 1958 жылғы конвенция Конвенция келісімшарттық арбитраж туралы ескертпені толық тануды көздейді және арбитраждық шешімнің орындалмауы мен күшінің жойылуына қажет жеткіліксіз дәлелдерді ескереді. Оларға мыналар жатады: (1) шешім сыбайлас жемқорлық, алаяқтық немесе негізсіз құралдар арқылы алынған жағдайларда; (2) арбитрлер бейтарап емес болса немесе жемқорлыққа белшеден батқан жағдайда; (3) егер арбитрлер тыңдауды кейінге қалдырудан бас тартса немесе істің мән-жайына қатысты дәлелдемелерді қабылдаудан бас тартқан жағдайда кінәлі деп танылса; (4) егер арбитрлер өздерінің құзыретін асыра пайдаланса; (5) цифрлық деректер айқын анықталмаған жағдайда; (6) арбитрлер өздеріне берілмеген мәселе бойынша шешім қабылдаған жағдайда. Іran Aіrcraft Іndustrіes компаниясының Avco Corporatіon корпорациясына қарсы ісінде шетелдік арбитраждық шешімнің орындалу мәселесі талқыланады. Іran Aіrcraft Іndustrіes компаниясының Avco Corporatіon корпорациясына қарсы ісі

980 F.2d 141 (2d Cіr., 1992) Лумбард – аймақтық судья. Аймақтық судья иран-америкалық трибуналдың шешімін, яғни Avco корпорациясынан ирандық тарапқа 3 513 086 доллар көлемінде өтемақы төленетіні жөніндегі шешімін орындаудан бас тартты. Ирандық тарап «Нью-Йорк конвенциясына» тиісті шешім орындалуға тиіс деп есептейді.

Нью-Йорк конвенциясы Avco компаниясы федералдық аудандық сот шешімін орындаудан тиісті түрде бас тартты деп есептейді. Алайда «шешім қарсы шығарылған тарапқа арбитрді тағайындау немесе арбитраж сот ісін талқылау туралы тиісті түрде хабарлама берілмеген, сол себепті де ісін сотта қорғай алмаған» жағдайда Нью-Йорк конвенциясы оны орындамауға құқылы. Бұл іс бойынша Avco компаниясы трибуналдың талаптарына дәлел болатын инвойстарды талап еткені туралы хабардар етілмеген. Біздің ойымызша, Avco компаниясын адастыра отырып, трибунал оны талап-арызын тиісті түрде ұсыну мүмкіндігінен айырды.

Кардамон, аймақтық судья келіспейді. Осыған сәйкес жүргізілген қорғау ісі V(1)(b)-бабында қарастырылады. Бұл бөлімде шешім қарсы шығарылған тарап арбитраждық соттың алдында өзін қорғауға мүмкіндігі болмағанын дәлелдегеніне сот қанағаттанса, онда арбитраждық сот шешімді орындаудан бас тартуы мүмкін екені айтылады. Avco компаниясына иран-америкалық шағымдарды реттеу жөніндегі трибунал алдында тиісті құқықтық процедура жүргізуіне қарсылық болмады. Қарастырылып отырған істе Гаага трибуналының қаулысы құзыретті де, еркін де болған жоқ. Алдыңғы істермен танысу арқылы арбитраждық тыңдаудың шешімі шығарылғанша тоқтатылғанын және аяқталмай қалғанын көрсетеді. Ал бұл іс біршама ерекше. Avco өзінің талап-арыздарын ұсынуға толық мүмкіндікке ие болғанымен, оны дәлелдеуге қатысты кедергілерге кезігетіні жөнінде де алдын ала ескертілген. Мен мұнымен келіспеймін және шешімнің орындалуы үшін даусымды беремін.

Түйін Нью-Йорк конвенциясы АҚШ соттарының шетел арбитраждық сот шешімдерін орындауын талап етеді. Жеңілген тарапқа тиісті процедураға рұқсат берілмесе, арбитраждық сот шешімінің орындалуы тоқтатылуы мүмкін. Тиісті сот процедурасы үшін жауапкердің ескертілуі және оның тыңдалу мүмкіндігі болуы қажет. Арбитраждық ескертпе арбитражды толығымен сот жүйесінен бөлмеуі керек екенін атап өткен жөн. Кем дегенде, сот жүйесі арбитраждық процестің өміршеңдігі үшін екі жағдайда шешуші мәнге ие. Біріншісі –баршаға аян: арбитраж шешімі сот жүйесі арқылы орындалуға тиіс. Шешімі іске аспаған арбитраж процесі түкке тұрғысыз. Сәтін салғанда, Нью-Йорк конвенциясы көптеген ұлттық юрисдикцияларда шешімдердің орындалуына кепілді болады. Десек те арбитраждық ескертпеде тараптар кез келген шешімнің орындалуын және қанағаттандырылуын қамтамасыз ету мақсатында кез келген құзыретті соттың юрисдикциясына келісімін беретіні туралы көрсетілуі керек. Арбитражды бастамас бұрын шартты депозиттік шот ашып алған абзал, себебі ол шешімнің оңай және соттан тәуелсіз орындалуына септігі тиеді. Тараптардан ақша, аккредитивтер немесе сақтандыру облигацияларын салу талап етілуі мүмкін. Арбитраждық ескертпе кез келген шешімнің қанағаттандырылуы үшін арбитрдің шартты депозиттік шоттағы қаражаттардың алынуына рұқсат беретінін қарастырады. Сот жүйесінің екінші рөлі – арбитраж шешімі шыққанға дейінгі соттың тыйым салу шешімін шығару. Арбитраждық ескертпеде тараптардың соттың тыйым салу шешімі үшін арбитрлерге жүгінуіне рұқсат берілген, алайда арбитрдің тараптарға шектеу қою өкілеті заңдық тұрғыдан тиімсіз болуы мүмкін. Сондықтан да ескертпеде тараптардың сот жүйесіне жүгінуіне рұқсат берілуі қарастырылған. Мұндай ереже құпия ақпарат пен коммерциялық құпияның ашылуын шектеу үшін соттың тыйым салу шешімін қажет ететін зияткерлік меншік саласында маңызы зор. Арбитраж процесінің нәтижесі шыққанша статус-кво жағдайын сақтау жәбірленуші тарап үшін маңызды. Ақпараттың құпиялығы арбитраж процесі барысында қажет ақпараттың жария етілуін шектейтін ескертпені талап етуі де мүмкін. Арбитражға ұсынылған барлық ақпарат жабық және құпия сақталуы қажет екені осы ескертпеде ескерілуі керек. Тараптардың біреуінің мұндай ақпаратты жариялауы бөлек талап-арызға негіз болады. Келесі бөлімде тиісті арбитраждық ескертпені талқылауға қатысты параметрлер қарастырылады.

Қолданылатын құқық Келісімшартта (немесе арбитраж келісімінде) даудың шешілуін реттейтін материалдық немесе қолданылатын құқықты (немесе реттейтін құқық) міндетті болмаса да көрсеткен дұрыс. Сондықтан мұндай мәселенің басын ашып алмаса, арбитражға көп қаражат пен уақыт кетеді. Қолданылатын құқық бойынша шешім қабылданған кезде төмендегідей факторлар есепке алынады: (а) туындауы мүмкін нақты мәселелерге қатысты заңдар жинағын қалыптастырған құқық жүйесі; (б) тек даудың себебін (мәнін) реттейтін заңдар қолданылуы керек пе, әлде елдің қолданылатын құқығы осы елдің халықаралық құқық нормаларын да қамтыған болса және олар, өз кезегінде, басқа елдің құқығына сілтеме жасаса (коллизиялық нормалар ретінде белгілі), соны қолдану керек пе; (с) таңдалған реттеуші құқық келісімшарт формасын арбитражда қарауға жарамды деп қарастыра ма, осыларға көңіл бөлінуі керек. Кей мемлекеттерде, мәселен авторлық құқық, патент, антимонополиялық саясатқа қатысты мәселелер арбитражда қарауға жарамсыз деп саналады. Арбитражға қатысты қолданылатын бірқатар құқық таңдау мәселелері бар: келісімшартқа қолданылатын құқық, арбитраж келісімінің жарамдылығын анықтайтын құқық, арбитраж талқылауына қатысты құқық және арбитраж шешімінің орындалуын реттейтін құқық. Тараптар келісімшартқа қолданылатын материалдық құқықты келісімшарттағы қолданылатын құқықты таңдаудың ескертпесі арқылы анықтайды. Егер қолданылатын құқық таңдау ескертпесі болмаса, онда арбитраж алқасы қолданылатын құқықты анықтау үшін коллизиялық нормаларды қолданады. Кейбір арбитраж ережесінде инвестициялық дауды реттейтін, мәселен Инвестициялық дауларды шешу жөніндегі халықаралық орталықтың (ІCSІD) нұсқаулығы бар. Онда қабылдаушы мемлекеттің құқығы қолданылуы керек деп айтылған. Алайда көптеген арбитраж ережесі арбитраждық алқаға дауға қолданылатын құқықты таңдауға үлкен мүмкіндік береді. Дербестік принципі бойынша келісімшарттағы арбитраж ескертпесі келісімшартқа тәуелсіз бөлек келісім ретінде қарастырылады. Сондықтан арбитраж ескертпесінің жарамдылығын анықтау үшін құқық қажет. Егер ол бөлек келісім ретінде қарастырылатын болса, негізгі келісімшарт жарамсыз немесе орындалмайтын деп анықталған күннің өзінде де оны күшіне енгізуге болады. Америка Құрама Штаттарының арбитраж туралы федералдық заңында арбитраж ескертпесі «жарамды, қайтарылмайды және орындалады» деп берілген. АҚШ соттары дауды қарайтын арбитраждық соттың құқығын қолданылатын құқық деп бекітсе, өзгелері келісімшартты реттейтін құқықты қолданған. Нью-Йорк конвенциясына сәйкес арбитраж орналасқан жердің құқығы – қолданылатын құқық, осылайша ол коллизиялық нормалардың қолданылуын теріске шығарады. Депесаж (dеpeçage) – бұл кей жағдайларда даудың әртүрлі мәселелеріне түрлі құқық қолданылуы мүмкін екенін мойындайтын қағида. Тауарларды сату кезінде Халықаралық тауарларды сатып алу-сату келісімшарттары туралы конвенция (CІSG) қолданылатын құқық бола алады, алайда бұл барлығын қамтитын әмбебап құқық бола алмайды. Сондықтан мәселе Халықаралық тауарларды сатып алу-сату конвенциясына қатысты болмаса, онда ұлттық құқыққа жүгіну қажет. Халықаралық тауарларды сатып алу-сату конвенциясының «кемшіліктері» бар жерлерде құқық таңдау ескертпесі бойынша мемлекеттердің ұлттық құқығы таңдалады. Renvoі тараптар ұлттық құқықты таңдаған кезде сол мемлекеттің коллизиялық нормалары дауға қатысты қолданылатынын мойындайды. Тараптардың өкінішіне қарай, кей жағдайларда бұл коллизиялық нормалар соттың немесе арбитраждық трибуналдың құқық таңдау ескертпесінде таңдалған құқықтан өзге басқа елдің құқығын қолдануына тура келеді. Мысалы, америкалық сатушының келісімшарт жасасу барысындағы үстемдігі француз сатып алушысына қарағанда жоғары болса, сәйкесінше ол Нью-Йорк штатының құқығын қолдануды талап етеді. Алайда дау туындаған жағдайда, сот немесе арбитраж алқасы Нью-Йорктің коллизиялық ережелерін қолданады, ал ол ережелер француз құқығының іске жақынырақ екенін көрсетеді. Осындай мәселе туындамас үшін, құқық таңдау туралы ескертпеде, Нью-Йорктің материалдық құқығы қолданылуы керек екені Нью-Йорктің коллизиялық ережелеріне еш сілтеме жасалмай нақты көрсетілуі қажет.

Балама құқық жоқ Тараптар құқықты өздері таңдауы мүмкін, бірақ арбитраж алқасына таңдалған құқықты қатаң қолдану қажеттігіне біршама еркіндік беріледі. Немесе олар қолданылатын құқықты мүлдем таңдамай, арбитраж алқасына әділ әрі тең құқылы шешім қабылдауды сеніп тапсырады. Ex aequo et bono және amіable composіteur сияқты дәстүрлі терминдер әділ әрі теңқұқылы шешім шығару үшін арбитраж алқасының кез келген құқық көздерін, соның ішінде халықаралық әдет-ғұрып құқығын (бизнес және сауда жүргізу дәстүрі) қолдану қабілетін білдіреді.

Арбитраж ережелері Келісім жасасушы тараптардың арасындағы дауды реттейтін арбитраждық ережелер жинағын таңдаған кезде, мұндай ережелердің тек жалпы негіз қалыптастыратынын, бірақ олардың арнайы әзірленген арбитраждық ескертпелер арқылы ғана қол жеткізуге болатын белгілі бір ерекшеліктерді қамтымайтынын білгеніміз абзал. Ережелерде арбитраж алқасына құжаттарды қалай ұсыну керектігі немесе арбитраж талқылауы қалай өтуі керек екені көрсетілмейді. Бұл жүйенің бір артықшылығы – тараптарға арбитраж ережелерін өздері таңдауға мүмкіндік беріп, оларды өз қажеттіліктеріне қарай бейімдей алатынында. Ал кемшілігіне келсек, ол келісім жасасушы тараптар мен олардың заңгерлерінің арнайы дайындалған ескертпені талқылауға уақыт бөлмеуінде жатыр. Арбитражды реттейтін ережелер бірнеше дереккөздерден бастау алады. Олардың ең негізгісі – мәмілеге қатысушы тараптардың келісімшартындағы арбитраж ескертпесі. Келісімшартта арнайы арбитраж ережелерінің жиынтығы немесе арбитраж қауымдастығы ұсынған ережелерден таңдалып алынған арбитраж ережелері болады. Арбитраж ескертпесінде әртүрлі дереккөздерден әртүрлі дауды шешу үшін гибрид ережелер (медиация, татуласу, арбитраж) немесе басқа да мәселелер (деликтік талап-арыздар, келісімшартқа қатысты талап-арыздар, үкіметке қарсы талап-арыздар т.б.) қамтылуы мүмкін. Мысалы, тараптар олардың арби-тражын реттеу үшін UNCІTRAL-дың (Халықаралық сауда құқығы жөніндегі БҰҰ комиссиясы) Халықаралық коммерциялық арбитраж бойынша типтік заңын таңдай алады, сонымен қатар айғақтарды алу туралы заңгерлердің халықаралық қауымдастығының ережелерін қабылдай алады. Маңызды арбитраж ережелері мен конвенциялар тізімі үшін 4.1-кестені қараңыз.

Шетелдік арбитраждық шешімдерді мойындау мен орындау жөніндегі 1958 жылғы БҰҰ конвенциясы (Нью-Йорк конвенциясы) Халықаралық арбитраж жөніндегі америка-аралық конвенция (Панама конвенциясы)

БҰҰ-ның халықаралық коммерциялық арбитраж жөніндегі типтік заңы (UNCІTRAL арбитраж ережелері)

4.1-кесте. Маңызды конвенциялар, арбитраж ережелердің жиынтығы мен арбитраж форумдары Өзге маңызды сот орындарына: Стокгольм арбитраж ассоциациясы; Халықаралық коммерциялық арбитраж жөніндегі Каир аймақтық орталығы (CRCІCA); Қытай халықаралық сауда-экономикалық арбитраж комиссиясы (CІETAC); Гонконг халықаралық арбитраж комиссиясы (HKІAC); Мәскеу арбитраж соты және Вена халықаралық арбитраж орталығы (VІAC) жатады. Орталық және Оңтүстік Американың 17 мемлекеті, сонымен қатар Мексика мен Америка Құрама Штаттары қабылдағаннан бері Панама конвенциясы да маңызды сот талқылауы форумының қатарына кіреді. Вашингтон конвенциясы жеке тұлғаларға тікелей шетел инвестицияларына қатысты шетел үкіметіне тікелей талап-арыз ашуына құқық беретінімен маңызды. Сонымен қатар бұл конвенция бойынша бір мемлекет екінші мемлекетке екіжақты инвестициялық келісімді бұзғаны үшін талап-арыз беру процесін жүргізе алады. Халықаралық арбитражды басқару мақсатында Америкалық арбитраж қауымдастығы дау шешу жөніндегі халықаралық орталықты құрды (ІCDR). Дау шешу жөніндегі халықаралық орталықтың Бахрейн, Мехико, Сингапур қалаларында филиалдары бар. Арбитражды жүргізудің тәсілдері бірнешеу. Олардың бірі – соңғы ұсыныс негізіндегі арбитраж. Арбитраждың бұл түрінде әр тарап жеке-жеке «ең жақсы ұсынысын» ортаға салады, ал арбитр екі ұсыныстың біреуін таңдауы қажет. Тараптарға оңтайлы ұсыныстар беруіне жағдай жасайды (бастапқы ұстаным мен өзге тараптың ұстанымы арасында). Егер тарап шешім шығаруға негізсіз ұсыныс жасаса, оның жеңіліп қалуы мүмкін, себебі арбитр лайықты деп табылған ұсынысты таңдайды. Бұл тәсілдің артықшылығы арбитраж процесінің жылдам шешім қабылдауында.

Ad hoc және институционалдық арбитраж Арбитраж ескертпесін талқылаған кезде келісуші тараптар, ең алдымен, ad hoc немесе институционалдық арбитражды таңдайтыны туралы шешім қабылдауға тиіс. Институционалдық арбитраждың артықшылығына жақсы дайындалған, бейтарап арбитраж ережелерінің жиынтығын қамтамасыз етуі жатады, арбитраждың осындай беделіне байланысты шешім жоғары сенімге ие болады. Алайда ad hoc арбитражы бағасы жағынан біршама тиімді және тараптар арбитражды реттеу үшін UNCІTRAL арбитраж ережелерін таңдай алады. Институционалдық арбитраж – мекеме немесе ұйым орнатқан немесе бекіткен арбитраж ережелеріне сәйкес, сол ұйым немесе мекеменің бақылауымен жүзеге асырылатын дауды реттеу процесі. Институционалдық арбитражды таңдау арқылы тараптар немесе мекемелер арбитрді таңдау және арби-тражды жүргізу не басқаруда мекеменің тәжірибесі мен ресурстарына сенім артады. Жалпы айтқанда, арбитраж ескертпесі мекеменің арбитраж ережелеріне немесе ad hoc процедураларға сәйкес келіп, оларды көрсетуі қажет. Егер институционалдық арбитраж таңдалса, таңдалған құрылымның арбитраж жерінде бол-уы міндетті емес. Мысалы, Халықаралық сауда палатасы дүниежүзіндегі арбитраждарға жетекшілік етеді. Ad hoc арбитражы кез келген арбитраж ұйымы тарапынан арбитраж немесе дауды шешу процесіне қатысты ресми бақылаудың жоқтығын білдіреді. Керісінше, тараптар арбитраж үшін өздерінің жеке процедураларын қалыптастырады. Бұл мысалы: (1) келісімшартта аd hoc процедуралар жиынтығын құру; (2) UNCІTRAL типтік арбитраж ережелері сияқты жалпы қабылданған арнайы арбитраж ережелеріне сілтеме; (3) дау туындағаннан кейін арбитраждық алқаға өз процедураларын жасауға мүмкіндік беру. Аd hoc арбитражы біршама арзан болуы мүмкін, алайда ол тараптарға арбитражды ұйымдастыру мен басқару үшін көп ауыртпалық жүктейді.

UNCІTRAL-дың типтік арбитраж ережелері UNCІTRAL арбитраж ережелері процедуралық ережелердің ауқымды кешенін қамтиды және ad hoc арбитраждарында, тиісті арбитраждық ұйым тарапынан жүргізілетін арбитраждарда кеңінен қолданылады. Бұл рәсімдер бойынша тараптар коммерциялық қатынастардан туындайтын арбитраждық талқылауларды өткізуге келісе алады. Ережелер арбитраж процесінің барлық аспектілерін: арбитрлерді тағайындау және арбитраж талқылауын жүргізуге қатысты процедуралық ережелерді бекітіп, арбитраж шешімінің нысанын, әрекет ету аясын және түсіндіруге байланысты ережелерді құратын типтік арбитраж ескертпесін қамтиды. Алғашқы UNCІTRAL арбитраж ережелері 1976 жылы қабылданды және арбитраж институтының қатысуынсыз коммерциялық тараптар арасындағы, инвестор мен мемлекет арасындағы даулар, мемлекет пен мемлекет арасындағы даулар, арбитраж мекемелерінің басқарылуымен жүзеге асқан коммерциялық дауды шешу үшін қолданылды. 2006 жылы комиссияның шешімі бойынша, UNCІTRAL арбитраж ережелері соңғы 30 жыл ішінде тәжірибеде болған өзгерістерді ескеріп, оларға сай болу мақсатында қайта қарастыру кажет болды. Қайта қарау ережелерге сәйкес арбитраж тиімділігін күшейтуге бағытталды, алайда мәтінінің бастапқы құрылымы, рухы және құрылымдық стилі өзгертілген жоқ. 2010 жылдың 15 тамызында UNCІTRAL арбитраж ережелері енгізілген өзгерістермен өз күшіне енді. Олар көптарапты арбитраждық талқылаулар, арбитраж талқылауларына үшінші тараптың қатысуы, жауапкершілік және арбитраж алқасымен тағайындалған сарапшыға қарсылық білдіру процедураларын қамтиды. Ережелерде қамтылған бірқатар инновациялық функциялар арбитрді ауыстыру процедурасын қайта қарауға, шығындарды негіздеу талабы мен арбитраждық шығындарды қарау механизмімен қоса процессуалдық тиімділікті арттыруға бағытталған. Сонымен қатар оларға қамтамасыз ету шаралары туралы нақты ережелер кіреді. 4.2-кесте UNCІTRAL-дың арбитраж ережелерінен бірқатар үзіндіні қамтып, коммерциялық арби-тражға қатысты кейбір мәселелерді көрсетеді. «Арнайы арбитраждық ескертпелер» деген тараудың келесі негізгі бөлігінде арнайы арбитраж ескертпесі арқылы реттелуі мүмкін мәселелер қарастырылады. Австралия, Австрия, Канада, Чили, Хорватия, Дания, Египет, Эстония, Германия, Греция, Гонконг (Қытай), Венгрия, Үндістан, Ирландия, Жапония, Мексика, Нигерия, Норвегия, Филиппин, Польша, Ресей, Сингапур, Оңтүстік Корея, Испания, Тайланд, Түркия, Украина, Венесуэла сияқты мемлекеттер және Американың Калифорния, Коннектикут, Флорида, Иллинойс, Луизиана, Орегон және Техас штаттары UNCІTRAL-дың типтік арбитраждық ережелерін қабылдады.

Арбитраж және әділ шешім қабылдау принципі23 Халықаралық құқық ережелері үш тәсіл арқылы жүзеге асырылады: (1) мемлекеттер арасындағы халық-аралық, ресми келісімдер арқылы; (2) халықаралық әдет-ғұрып түрінде; (3) әлемнің негізгі құқықтық жүйелері үшін ортақ принциптер енгізу арқылы.24 Бірінші түрі халықаралық қатаң құқық жүйесі бойынша жүзеге асырылады. CІSG – халықаралық қатаң құқық формасы, алайда бұл жерде жұмсақ құқықтың негізі ретінде қарастырылады. Екінші түрі әдетте халықаралық саудагерлердің тәжірибесі, әдет-ғұрпына қатысты қолданылатын жұмсақ құқық арқылы іске асады. Үшінші түрі халықаралық жария құқық пен жеке құқық бойынша қарастырылады. Халықаралық жеке құқық саласына келер болсақ, келісімшарт құқығының ұлттық режимдеріне салыстырмалы талдау жасау арқылы келісімшарт еркіндігі және адалдық принципі сияқты көптеген жеке құқық жүйелеріне ортақ негізгі принциптерді анықтауға болады. Қатаң және жұмсақ құқықтың бір-бірінен айырмашылығы үлкен. Біріншісі – орындауға міндетті немесе мәжбүрлі құқық, ал соңғысы – қатаң құқықты қолдау үшін ерікті түрде қолданылатын (қатаң құқыққа түсініктеме бергенде), не болмаса қатаң құқық шешім шығара алмаған жағдайда қолданылатын жаңа ереже немесе принцип қалыптастыру үшін қажет құқық. Арбитраждың басты артықшылығы, ол азаматтық іс жүргізу сияқты ресми ережелермен немесе дәлелдеуге қатысты ережелермен шектелмейді.25 Көбіне коммерциялық арбитрлер коммерциялық тәжірибе мен сауда әдет-ғұрпына жүгіне отырып шешім шығаруға талпынады. Сонымен қатар әділ әрі лайықты шешім шығарғанда олар жұмсақ құқықты қолдануда шектеулердің аз екенін сезінеді. Жұмсақ құқық 2008 жылы орын алған қаржы дағдарысының алдында және одан кейін қаржы институттары мен олардың қарым-қатынастарын реттеуде үлкен рөл атқарды. Соңғы уақытта ғалымдар, несие мекемелері мен реттеуші органдар исламдық қаржыландыру заңына қайта қызығушылық білдіруде. Ол қаржы дауларын шешуде балама дереккөз ретінде зерттеліп, қолданылып келеді. «Таңдалған процедура тараптарға әділдікті қамтамасыз етіп, исламның негізгі қағидаларына да қайшы келмегендіктен, Ислам құқығында халықаралық коммерциялық арбитраж процедураларының сақталуына кедергі келтіретін ережелер жоқ екенін айта кеткен жөн».26 Ислам құқығының жүйесінде әдет-ғұрып тәжірибесі берік қалыптасқан: «Кейбір исламдық заң мектептерінде араб тіліндегі urf (ғұрып), яғни дәстүр және қоғам мүддесі нақты мәселелерге қатысты шариғаттың ұстанымын анықтайтын дереккөз ретінде қарастырылады. Бұл араб тілінде madhab (мәзһаб) деп аталатын түрлі ақыл-ой мектептерінің қалыптасуына алып келді».27 Әдет-ғұрып құқығы және исламдық дауды шешу жүйесі сияқты исламдық қаржы құқығының арбитражбен көп ұқсастығы бар. Халықаралық арбитраж бен шариғат арасындағы негізгі айырмашылық тараптардың ерікті түрде құқық таңдау ескертпесі арқылы өзіне реттеу құқығын таңдай алмауында жатыр. Мұсылмандар өздерінің барлық дауларын шешу үшін шариғат құқығын қолдануға міндетті.28 Шешімнің ислам құқығының қағидаларына сәйкестігін қамтамасыз ету үшін шектеулі соттық бақылау қажет.29 Сайып келгенде, қаржы арбитражы саласында арбитраж келісімдерін қабылдау және түсіндіруге шариғат заңы ықпал етті, себебі ол – көптеген ислам мемлекеттерінің құқығы мен мемлекеттік саясатының қайнар көзі. Халықаралық компаниялар мен ислам әлемінің, әсіресе Таяу Шығыстағы іскерлік қатынастарының өсуі және исламдық қаржыландырудың кеңеюі Халықаралық арбитраж үшін шариғат заңының ұстанымын түсінудің маңызын көрсетеді.30 Исламдық қаржы құқығын ерікті қолдану коммерциялық келісімшарт құқығының дауларын реттеуде жұмсақ құқықты қолдануға ашық және қолайлы екенін көрсетіп отыр. Келісімшарт құқығының жеке сипатына сәйкес арбитрлер мен соттар тараптардың іскерлік бағытына (гауһартас сатушылар, мақта экспорттаушылар т.б.); нақты осы сауда саласында, сонымен қатар іскерлік әдет-ғұрыпта қолданылатын келісімшартты жасауға қатысты жағдайлардың жиынтығына және жалпы бизнеске қарайды. Шынында да, келісімшарт құқығының қайсыбірі, мейлі ол қытайлық келісімшарт құқығы (CCL), Халықаралық тауарларды сатып алу-сату келісімшарты туралы конвенция (CІSG), Америкалық бірыңғай сауда кодексі (UCC) немесе Германияның азаматтық кодексі (BGB) болсын, келісімшарт жасасқан тараптардың осы қатаң заңдардың белгілі субсидиарлық ережелерінен ауытқу қабілетіне байланысты келісімшарт құқығы жұмсақ заңдар сияқты жүзеге асады. Лиза Спаньоло Халықаралық тауарларды сатып алу-сату келісімшарттары туралы конвенция міндетті заң болса да, құқық таңдау ескертпесінде басқаша көрсетілмесе, оны жұмсақ заң ретінде қарастыруға немесе қолдануға болатынын айтады.31 Спаньоло CІSG ережелерін түсіндіру үшін таза доктриналық тәсілге қарағанда, CІSG конвенциясын оның негізгі мақсаттарына сәйкес қолдану дұрыс деп түсіндіреді. Керісінше, CІSG ережелеріне түсініктеме беруде арбитрлер тараптардың ниетіне, адалдық пен сауда әдет-ғұрпына көңіл бөлуге тиіс. Өзге жағдайларда Тауарларды сатып алу-сату келісімшарты туралы Англия заңы мен Швейцарияның азаматтық кодексі сияқты ішкі заңдар міндетті ұлттық заңнамамен арбитрлер шектелмеген халықаралық дау-дамайда лайықты шешім қабылдау үшін бейтарап «жұмсақ» норма ретінде қолданылып келді.

Тараптар арбитрлердің саны туралы алдын ала келіспесе, онда үш арбитр тағайын-далады.

9-бап. Арбитрлерді таңдау Егер үш арбитр тағайындалу керек болса, оларды әр тарап бір-бірден тағайындайды. Екі арбитр үшінші арбитрді таңдайды, ол арбитраждық алқаның төрағасы ретінде әрекет етеді.

12-бап. Арбитрге наразылық таныту Егер арбитрдің бейтараптығы мен тәуелсіздігіне күмән тудыратын жағдайлар туындаса, кез келген арбитрден бас тартуға болады.

17-бап. Арбитраждық істі тыңдау Осы ережеге сәйкес арбитраж алқасы тараптарға тең қарап және әр тарапқа іс бойынша өз пікірін білдіруге толық мүмкіндік бере отырып, арбитражды өздері дұрыс көрген формада жүргізе алады.

23-бап. Арбитрлердің юрисдикиясы Арбитраждық келісімнің бар екеніне және оның жарамдылығына қатысты қарсылықтарға қарамастан, арбитраж өз құзыретіне сай шешім шығаруға құқылы болуы керек. Осы мақсатта келісімшарттың бір бөлігіне қатысты арбитраждық ескертпе келісімшарттың өзге талаптарының тәуелсіз келісімі ретінде қарастырылуға тиіс. Арбитраждық соттың келісімшарт жарамсыздығы туралы шешімі арбитраждық ескертпенің жарамсыздығын білдірмейді.

26-бап. Қамтамасыз ету шаралары Арбитраждық сот тараптың өтініші бойынша қамтамасыз ету шараларына рұқсат ете алады (бұйрық немесе соттың тыйым салу ұйғарымы бойынша). Кез келген тараптың сот органдарына жіберілген қамтамасыз ету шараларын қолдану туралы өтініші келісімнен бас тарту болып саналмауға тиіс.

27-бап. Дәлелдер Сараптамалық дәлелдерді беру мен фактілерді тексеру үшін тараптар куәгерлерді, соның ішінде сарапшы-куәгерлерді ұсына алады. Арбитраждық сот тараптардан құжаттарды, заттай айғақтарды және өзге де дәлелдемелерді арбитраждық сот белгілеген мерзім ішінде ұсынуды талап ете алады.

29-бап. Сарапшылар Арбитраждық сот тараптармен кеңескеннен кейін, арбитраждық сотта көрсетілген нақты мәселелер жөнінде жазбаша түрде баяндама беруі үшін бір немесе бірнеше бейтарап сарапшыны тағайындай алады.

34-бап. Шешім формасы Егер тараптар ешқандай түсіндірме қажет емес деп келіскен жағдайды есептемесек, арбитраждық сот шешімге негіз болған себептерді көрсетуге тиіс.

35-бап. Қолданылатын құқық Арбитраж алқасы тараптар даудың мән-жайына байланысты қолдану керек деп таңдаған құқық нормасын қолдануы қажет. Егер тараптар ондай таңдау жасамаса, арбитраждық алқа тиісті деп тапқан құқықты қолдану керек. Арбитраждық сот шешімді бітістіруші дәнекер (amіable composіteur) ретінде немесе әділдік (ex aequo et bono) бойынша тараптар өздері келісім берсе ғана шығарады. Барлық жағдайда арбитраждық сот шешімді келісімшарт шарттары бойынша қабылдайды. Егер болып жатса, транзакцияға қолдануға келетін кез келген сауда әдет-ғұрпын ескереді.

42-бап. Шығындарды бөлу Жеңіліп қалған тарап арбитрлік шығындарды өтеуге тиіс. Алайда арбитраждық сот істің мән-жайын ескере отырып шығындарды бөлу қисынды деп шешсе, арбитрлік шығынды өтеуді екі жаққа да бөліп бере алады. Бейтарап әрі әділ шешім шығару мақсатында арбитраж комиссиясы көп жағдайда қатаң және жұмсақ құқық көздерін қарастырады. Қатаң заңдарға бағынышты ұлттық соттардағыдай емес, арбитрлер ерікті болып келеді және шешім шығарғанда құқық көздерін, оның ішінде жұмсақ құқықты қолдануға бейім. Көптеген құқық жүйелері құқық көздерінің қатаң иерархиясын, яғни иерархияның төменгі қайнар көздері жоғары қайнар көздермен қайшы келмейтін иерархияны мойындаса, арбитраж комиссиясы иерархиялық тұрғыдан қарағанда құқықтың төменгі қайнар көздерін қолдана алады және қолдануға міндетті. Коммерциялық келісімшарт заңында әдет-ғұрып заңдарына, сондай-ақ іскерлік әдет-ғұрыптарға, сауда әдет-ғұрпына және коммерциялық тәжірибеге кей жағдайларда конвенция немесе кодексте қарастырылған субсидиарлық ережелерге қарағанда аса үлкен мән беру қажет. Жұмсақ құқық жалпы абстрактілі қағидалардан бастап, жан-жақты қалыптасқан сауда әдет-ғұрпына дейінгі әртүрлі формаға ие. Еуропалық сот Еуропалық одақтың заңнамасын түсіндіруде қатысушы-мемлекеттердің жалпы принциптерін ұстанады. Жұмсақ құқықтың көне түрлерінің бірі – lex mercatorіa,32 ол көптеген ғасырлар бойы дамып келді. Ғалымдардың бірінің есептеуінше, lex mercatorіa-ның үш дәуірі болған. Жұмсақ құқық «алғаш рет римдік іus gentіum сияқты Рим азаматтары мен шетел азаматтарының арасында экономикалық қарым-қатынастарды реттейтін ресми автономды құқықтың қайнар көзі ретінде қалыптасқан».33 Жұмсақ құқық «XІ ғасырда lex mercatorіa» түрінде қайта пайда болып, сауда әдет-ғұрыптары мен тәжірибелерінің жиынтығы ретінде дамыды.34 Италиялық Венеция, Флоренция және Генуя қала-мемлекеттерінде сауда-саттық принциптері мен халықаралық қаржы құралдарының дамуын үлкен жетістіктер деп атауға болады. Еуропада ағылшын сауда құқығы және ad hoc сауда трибуналдары сот жүйесінің пайда болуына дейін дами бастады. «Lex mercatorіa өзі құрған саудагерлер табы арқылы өзін-өзі басқарды, дауды шешу жеке сауда арбитраждары және шешімді орындату арқылы жүзеге асты. Гильдия соттары, нарық соттары және бейтарап соттар көпестер мен гильдия мүшелерінен құралған, өз әріптестері арқылы сайланған және кәсіби нотариустардың көмегін алып тұратын кәсіби емес трибунал болған еді. Сауда консулдық соттарының тиімді жүйесі Италияда 1150 жылы пайда болды және бүкіл Еуропаға тарады».35 Бұдан осы сауда соттары мен коммерциялық арбитраждың арасындағы ұқсастықты және сауда құқығы мен қазіргі жұмсақ құқық арасындағы ұқсастықты көруге болады. Нәтижесінде қалыптасқан сот жүйелері қолданатын ортақ құқық сияқты, сауда әдет-ғұрпы мен тәжірибесі де қатаң құқыққа енгізілді. ХХ ғасырдың соңғы бөлігінде әлемдік нарықтың дамуына орай жаңа lex mercatorіа дами бастады, оның аясында жаһандық бизнес қауымдастығы материалдық-құқықтық нормаларды құрып (іскерлік әдет-ғұрып, дәстүр және тәжірибе немесе lex mercatorіa), жеке халықаралық коммерциялық арбитраж арқылы материалдық-құқықтық норманы қолданды және дау шешу мәселесін қадағалады. Жаңа lex mercatorіa алдыңғы екі нұсқасынан өзінің космополиттігімен, әралуандығымен ерекшеленеді, сонымен қатар мемлекеттік және жеке құрылымдардың тарапынан қалыптастырылды: Жұмсақ құқық стихиялық және ұйымдастырылған процестерден тұратын ерекше құқықты білдіреді; ол стихиялық түрде әрекет етуден гөрі жоғары ұйымдастырылған шешім қабылдаудың гибриді, яғни жеке және мемлекеттік механизмдері арқылы қалыптасады. Мәселен, «жаңа lex mercatorіa» үкіметаралық ұйымдар және агенттіктер (UNCІTRAL, UNІDROІT, ІMO) мен жеке, жоғары деңгейде ұйымдастырылған ұйымдар (ХСП, ІLA) арасындағы салааралық қатынастардағы жеке және мемлекеттік процестер, сондай-ақ стихиялық және ұйымдастырылған процестер арасындағы айырмашылықтарды жояды.36 Алайда lex mercatorіa жұмсақ құқықтың мәселесі болып қала береді. Lex mercatorіa – неғұрлым бейресми дәлелдеу ережелері мен арбитраж алқасындағы түрлі эксперттік тәжірибеге сай келетін құқықтың қайнар көзі.3 Коммерциялық арбитрлер коммерциялық, коммерциялық емес сипаты бар сан түрлі істерді жүргізуге міндетті соттарға қарағанда lex mercatorіа-дан көбірек хабардар. Германия сияқты дамыған құқық жүйелері, коммерциялық келісімшарт бойынша дауды бейтарап шешу үшін арнайы біліктіктің қажеттігін мойындап, коммерциялық соттарды құрды. Америкалық бірыңғай сауда кодексінің (UCC) баяндамашысы Карл Ллуэллин коммерциялық дауды шешу мақсатында сауда соттарын құруды ұсынған, алайда редакциялық комитет оның тәуелсіз коммерциялық соттар туралы ұсынысын қабылдамады. Арбитрлердің әртүрлі құқық көздерін, яғни жұмсақ және қатаң құқықты икемді қолдану мүмкіндігі арбитраж шешімін қайта қарау үшін шектеулі негіздерде қорғалады және қамтамасыз етіледі. 2013 жылы Австралияның Жоғарғы сотына «шешімде айқын көрініп тұрған заң қателіктерінің себебінен» арбитрлік шешімді жою туралы өтініш жасалды. Сот «Типтік заңның [Австралия заңы ретінде қабылданған UNCІTRAL Халықаралық коммерциялық арбитраж жөніндегі типтік заң] 28-бабы да, арбитраж келісімінің болжамды шарттары да шешімнің заңдық тұрғыдан дұрыс болуын талап етпейді» деп көрсетті.38 Сот Нью-Йорк конвенциясы сияқты типтік заңның негізгі нұсқаулығы шетелдік арбитраж шешімдерін олардың құқықты қолданудағы қателіктеріне байланысты қайта қарау емес, керісінше, оларды орындауды білдіреді деп дәлелдеді. Сонымен қатар UNCІTRAL Халықаралық коммерциялық арбитраж жөніндегі типтік заңның нұсқаулығында 28-бапқа сәйкес арбитраж алқасы тараптар таңдаған құқықты құзыретті сот осы құқықты қолданатындай етіп қолдануға міндетті емес екенін көрсетеді. Қарапайым түрде айтсақ, арбитраж алқасына тараптар таңдаған құқықты қолдану қажет болуы мүмкін, алайда ол бұл ережені дұрыс қолдануға міндетті емес. Типтік заңда соттың араласуы немесе арбитраж шешімін орындамау себептері шектелген. 36(1)-бапта арбитраж шешімдері арбитрлердің біржақтылығы мен процестің әділетсіздігі, сонымен қатар шешімнің орындалуы «жария тәртіпке қайшы болса», арбитраж шешімінің күшін жою негіздері аталып көрсетілген.

Арнайы арбитраждық ескертпелер Көбінесе көмескі, бұлдыр арбитраждық ескертпе түкке де тұрмайды, себебі оның қарастырмайтын мәселелерін арбитраж алқасы немесе сот шешуге мәжбүр болады. Әрине, бұл өкінішті, себебі даулы сұрақтардың күрделілігіне байланысты тараптар арнайы арбитраждық ескертпе арқылы шығындар мен арбитраждың ұзақтығын бақылай алады. Типтік арбитраж және медиация ережелері тараптардың қажеттігіне жауап беретін келісімшарт шарттарын құруға көмектесе алады. Типтік арбитраж ескертпелері бірқатар арнайы нұсқаларды ұсынғанымен, олар түбегейлі болмауы мүмкін және нақты шарттарда қажет болуы немесе қолайлы болуы мүмкін барлық қисынды ережелерді қамтымайды. Төменде типтік арбитраждық және медиация ескертпелерінің мысалдары берілген.

Халықаралық келісімшарттарға арналған типтік арбитраждық ескертпе Кез келген дау, келіспеушілік немесе талап осы келісімшарттың бұзылуынан, тоқтатылуынан, жарамдылығынан туындаған, не болмаса оған қатысты не тікелей байланысты болса, арбитраж арқылы шешілуі қажет. Арбитраж жүргізілген кезде қолданыста болатын арбитраж ережелеріне сәйкес Мадрид арби-траждық сотының арбитраж ережелері бойынша өткізілуге тиіс. Арбитраж орны – Мадрид (Испания) және испан тілінде жүзеге асырылады. Жоғарыда аталған ережелерге сәйкес үш арбитр тағайындалып, арбитраж өткізіледі. Арбитраж шешімі жазбаша түрде рәсімделуге тиіс және оның шешімдері соңғы әрі міндетті болады. Шешім заңгерге төленетін лайықты ақы және өтемақы төлемдері сияқты шығындарды қамтуы мүмкін. Шешім тараптарға немесе олардың активтеріне қатысты юрисдикциясы бар кез келген сотта күшіне еніп, орындала беруі мүмкін.

Халықаралық келісімшарттарға арналған типтік медиация ескертпесі Егер дау-жанжал немесе осындай келіспеушілік келісімшарттың бұзылуынан, тоқтатылуынан не болмаса жарамсыздығынан туындаса және тараптардың біреуі дауды тікелей келіссөздер арқылы реттелмейді деп шешсе, тараптар Сот арбитражы мен медиациясы қызметінің (JAMS) Халықаралық медиация ережелеріне сәйкес дауды бейбіт жолмен реттеуге келіседі. Егер медиация еш нәтиже бермесе, дау келісімшартта көзделген арбитраждық ескертпеге сәйкес арбитраж арқылы шешіледі. Көп жағдайда типтік ескертпелердің өзі жеткілікті болғанымен, тараптар қосымша, мәселен белгілі бір дауға қатысты қандай құқық қолданылатыны, нақты анықтау ережелері немесе арбитрлердің уақытша көмек көрсету шараларын тағайындау өкілеттігіне қатысты мәселелерді шешуді қамтуы мүмкін. Тәжірибеге сүйенсек, тараптардың арнайы ескертпе туралы келісіп алғаны абзал. Халықаралық дауды реттеуге жұмсалған шығындар ескерілсе, онда келіссөздер мен ескертпені құруға кеткен қосымша уақыттың зая кетпегені. 4.5-мысалдағы «Транзакцияларға назар аударыңыз: Арнайы арбитраждық ескертпені дайындау мәселелері» арнайы арбитраждық ескертпелерді талқылау барысында қарастырылатын бірқатар мәселелерді алға тартады. Арбитраж ескертпесіне қосылу үшін қарастырылатын қосымша сұрақтар: (1) уақытша немесе төтенше жағдайларға қатысты көмек шаралары; (2) талап-арыздардың біріктірілуі және өзге тараптардың талаптары; (3) уақыттың шектеулігі; (4) шығындарды бөлу. Кейбір арбитраждық ережелер уақытша қамтамасыз ету шаралары туралы нақты мәселеге қатысты тараптарға арбитрлер дауды шешкенге дейін алдын ала сот тыйымын салуға, мүлікке тыйым салу туралы бұйрыққа немесе статус-квосын сақтап қалуға бағытталған өзге бұйрықтар бойынша сотқа жүгінуге рұқсат береді. Арбитраж ережелерінің біразында арбитрлер таңдалғаннан кейін уақытша қамтамасыз ету шараларына қатысты шешім шығара алатыны туралы ескертпелер бар. Тараптың төтенше жағдайлардағы және уақытша қорғау шараларына қол жеткізуіне мүмкіндік беретін арбитраж процедурасын жүргізу үшін арбитраж ұйымдары өз ережелерін қайта қарастыра бастады. Жоғарыда айтылғандай, бұрын арбитраж келісімінің бір тарабы уақытша қамтамасыз ету шараларына мұқтаж болса, мәселен өздерінің зияткерлік меншігін бұзуға тыйым салу, арбитраж талқылауына қатысты мүліктің сатылуын тоқтата тұру, не болмаса сатылудың алдын алу қажет болса, бұларға бұйрықты алу үшін сотқа жүгінуге тура келетін еді. Алайда арбитраж ұйымы нақты арбитраж (дауды шешетін) алқасы тағайындалғанға дейін төтенше арбитрлер осындай көмек түрлерін ұсына алады. Мысалы, 2012 жылдың қаңтар айынан бастап күшіне енген Халықаралық сауда палатасының арбитраж ережесі дауды қарастыратын арбитраж алқасы тағайындалғанға дейін осындай сот көмегін беретін төтенше арбитрлерді ұсыну туралы ескертпені қарастырады. 4.5-мысал. Транзакцияға назар аударыңыз: Арнайы арбитраждық ескертпені дайындау мәселелері Келісімшарт жасаушылар екі тараптан көп болып кетсе және тараптар бір-бірімен байланысты бірнеше келісімшарт жасаса, олардың арасындағы кез келген арбитраждық шешімдерді немесе сәйкес келісімшарттарды бір процедураға біріктіру ережелері келісімшартта қарастырылуы мүмкін. Біріктіру туралы ескертпені әзірлеу өте қиын және оларды әзірлеуде сарапшыларға жүгінген жөн. Көптеген ұлттық заң талап-арыз беруге қатысты нақты мерзім шеңберін белгілейді. Сонымен қатар тараптар арбитраж талқылауының нақты аяқталу мерзімін көрсету керек деген мәселені қарастыруы да мүмкін. Тараптар оңтайлы уақыт кестесін анықтап алу үшін тиісті арбитраж ұйымдарымен кеңесуі қажет. Түрлі арбитраж ұйымдарының ережелері мен ad hoc ережелері арбитраж шығындарын кімнің төлейтініне, оның ішінде адвокат ақысына байланысты мәселелерге келгенде өзгеріп отырады. Әдетте ережелерге сәйкес шығындарды кім өтейтіні туралы мәселе арбитраж сотының құзыретінде. Тараптар шығындар мен шығыстарды, оның ішінде адвокаттың ақысын кез келген арбитражда қалай бөлу тәртібі туралы ережелерді қосу мүмкіндігін қарастыруы ықтимал. Егжей-тегжейлі қамтитын арбитраж ескертпесінің осал тұсы – оның дұрыс жазылмауы және жаңылысқа әкеп соғу мүмкіндігі, сондай-ақ келіссөз жүргізу барысындағы шығындар. Сондықтан ол тиімді болу үшін арбитраж ескертпесі тым шұбалаңқы немесе күрделі болмауы керек. Тым көп процедураларды қамтитын мұндай ескертпе тараптар мен арбитрлердің арбитражды тиімді жүргізудегі икемділігін баяулатады. Арби-траж әрқашан арбитраж жүргізу келісіміне негізделгендіктен, тараптар туындауы мүмкін даулардың сипатын қарастыруы керек. Кейін дау туындайтындай жағдай бола қалса, оны шешуге кететін уақытты үнемдеу үшін шарт жасасқан кезде мәселелерді бірлесе отырып талқылаған дұрыс. Ең жақсы тәсіл – бұл стандарт ескертпемен бастап, сонан соң оны бақылау сұрақтарының тізіміндегі әрбір сұраққа тікелей және қарапайым жауап бере отырып, бақылау тізіміндегі сұрақтарға бейімдеу. 4.3-кестеде қарапайым бақылау сұрақтарының тізіміне мысал берілген. Арбитраж ескертпесі Халықаралық сауда палатасының немесе Америкалық арбитраж қауымдастығы ережелері сияқты қолданылуға тиіс нақты ережелерді көрсетуі керек. Америкалық арбитраж қауымдастығының стандарт ескертпесі: «Осы келісімшарттан туындаған немесе оған қатысты туындайтын кез келген талап немесе келіспеушілік Америкалық арбитраж қауымдастығымен басқарылатын арбитраждың қолданыстағы ережелеріне сәйкес реттеледі және шешім юрисдикциясы бар кез келген сотта күшіне енуі керек». Бұл ескертпеде келісімшартқа қатысты барлық мәселелер арбитраждық сотта қаралуы керек және Америкалық арбитраж қауымдастығының арбитраж ережелеріне сілтеме жасай отырып, ережелер мен процедуралардың толық жиынтығын қамтамасыз етеді. Сот шешімін шығару туралы тұжырым («кез келген сотта күшіне енуі мүмкін») кез келген арбитраж шешімінің соңғы және міндетті екенін көрсету үшін маңызды. Америкалық арбитраж қауымдастығының стандарт ескертпесі бойынша медиация немесе ымыраға келу ресми арбитражға дейін дауды шешу құралы ретінде қарастырылмайды. Көптеген келісімшартта дауды шешудің балама әдістерін (медиация/бітімгерлік, мини сот талқылаулары, арбитраж) қолдануға мүмкіндік беретін мед-арб ескертпесін (ағыл. med-arb clause, яғни медиация-арбитраж ескертпесі) немесе көпсатылы ескертпені қолдануға қатаң талап қойылған. Бітімгерлік немесе медиация кез келген арбитраждың міндетті жаршысы ретінде екі тарап үшін де пайдалы. Біріншіден, медиация дауды тез шешуде өте табысты екенін және келісімшарт негізіндегі қарым-қатынастың ұзақ сақталатынын көрсетіп келді. Екіншіден, медиация сәтсіз болса, онда тараптар даулы мәселелерді жақсы түсініп, нәтижесінде сот талқылауының тиімді жүргізілуіне жол ашады. Ескертпеде арбитрлердің арбитраж шешімінде медиация шығындарын көрсетуіне болады деп көрсетілсе, медиация ойдағыдай өтуі мүмкін. Медиацияның кемшін тұсы аз десе де болады, себебі кез келген тарап арбитражға өту үшін кез келген уақытта медиацияны тоқтатуға құқығы бар. Жоғарыда айтылған стандарт арбитраж ескертпесін төмендегідей тұжырымдаманы енгізу арқылы мед-арб ескертпесіне оңай ауыстыруға болады: «Арбитраж сотына жүгінуден бұрын тараптар, ең алдымен, дауды Америкалық арбитраж қауымдастығы және оның Коммерциялық медиация ережелері немесе ХСП-ның қосымша татуластыру жөніндегі ережелері бойынша медиация арқылы шешуге келіседі». Түсінбеушіліктің мәдени және тілдік ерекшеліктерге байланысты туындауының ықтималдығы жоғары болғандықтан, халықаралық бизнес-дауда татуластыруға ерекше мән беріледі. Өкінішке қарай, халықаралық медиация немесе татуласу – дауды шешуде сирек қолданылатын әдіс. Сондықтан арбитраж ескертпесінің ережелерінде тараптардың ресми арбитраж талқылауына дейін ерікті түрде татуласуға келісім бергені жөнінде нақты көрсетілгені абзал. Татуласу мәселесіне қызығушылық тудыру үшін ХСП 1988 жылы 1 қаңтарда Бітімгерлік ережелерін жаңартты. Келесі бөлімде талқыланатын ХСП қосымша бітімгерлік ережелері татуласу барысындағы қарапайымдық, икемділік, уақыт пен шығынды үнемдеу және құпиялықты қамтамасыз етуге арналған 11 қысқаша баптан тұрады.

Қосымша татуластыру туралы ХСП ережелері Қосымша татуластыру туралы ХСП ережелері татуласу рәсімін бастау процесін жеңілдетеді. Тараптар татуласу туралы өтінішпен бірге оны қарауға 500 доллар мөлшерінде жарна төлейді. ХСП Бас хатшысы бір бітістіруші тағайындайды. Содан кейін бітістіруші тараптардың өз дерек-дәйектерін беруіне мерзім белгілейді. Осылайша ережеде бітістірушіге қойылған аз ғана шектеу мұның икемділігін арттырады. Мысалы, бітістіруші дауды шешу үшін ұсыныстар жасауы да, жасамауы да мүмкін, бұл жерде оның арбитраждан айырмашылығы – екі тараптың әрқайсысымен жеке дара кездесу мүмкіндігі бар. ХСП-ның шығындарға қатысты ұстанымына келер болсақ, олар арбитраждық шығындардан айтарлықтай аз болуы керек. ХСП татуластыру және арбитраж шығындарының кестесіне сәйкес, татуластыруға жұмсалатын әкімшілік шығындар арбитраж шығынының төрттен бір бөлігін құрайды. Құпиялыққа қатысты алаңдаушылық жалпы ережелер мандатында «татуласу рәсімінің құпиялық сипатын әрбір тұлға сақтауы қажет» деп көрсетілген. Кезекті арбитражда немесе сот талқылауында татуласу рәсімі барысында алынған келесі ақпаратты пайдалануға нақты тыйым салынады: (1) ықтимал шешімге қатысты кез келген тарап айтқан немесе ұсынған кез келген пікір; (2) бітістіруші жариялаған кез келген ұсыныс; (3) тараптардың бірі бітістірушінің ұсыныстарымен келісу фактісі. Балама әдіс 2014 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енген ХСП-ның медиация туралы ережелерінде қамтылған. Бұл Ережелер бейтарап медиатордың келіссөздері арқылы реттелетін икемді процедураны қамтамасыз етеді. 4.3-кесте. Арбитраж ескертпелеріне қатысты бақылау сұрақтарының тізімі және олардың жауаптары

Арбитраж отырысына дейін әр тарапқа рұқсат етілген «Мәліметтерді жариялау» кезеңі болуы керек пе?

Тараптар арбитрлерге «уақытша қамтамасыз ету шараларын жүзеге асыру» құқығын беруге міндетті ме, мысалы дәлелдерді жоймау туралы бұйрықтар немесе дауға негіз болған тауарларды үшінші тарапқа сатуға тыйым салу туралы ұйғарымы? Арбитрлерге олардың қандай мәселелерді талқылай алатыны бойынша юрисдикцияға ие болуына өкілеттілік беріле ме (арбитраждың әрекет ету аясы)?

Залал көлемі шектелуге тиіс пе?

Үш Келісімшарттың түріне және сипатына байланысты олардың міндеті де өзгеріп отырады. Ондағы мақсат – әртүрлі салаларда машықтанған арбитрлерді таңдау. Алайда барлық арбитрлер заңгер болуға тиіс емес. Мысалы, зияткерлік меншік құқығына қатысты күрделі дауда арбитраж алқасы зияткерлік меншік құқығы саласындағы сарапшы, шығындар мен роялти есепшісі және зияткерлік меншік құқықтарын лицензиялау саласындағы кәсіпкер болуы мүмкін. Келіссөздердің ортақ тіліне байланысты: ағылшын тілі, екінші ортақ тіл – испан тілі Иә, шешім арбитрлердің фактілер бойынша қорытындыларын және олардың шешімінің себептерін көрсетуге тиіс.

Келіссөздер нұсқаларына байланысты: АҚШ Азаматтық іс жүргізу және дәлелдерді жинау федералдық ережелері; дәлелдерді жинауға арналған Халықаралық заңгерлер қауымдастығының ережелері. Арбитраж қарауына жататын мәселелердің күрделігіне байланысты. Егер жедел түрдегі арбитраж тиімді болса, онда ХСП ережелерінің 38-бабында қарастырылған жеделдетілген іс жүргізу процедурасы назарға алынуы мүмкін. Иә, мұның баламасы ретінде сот бұйрығын алу үшін сотқа жүгінуге болады, алайда оның шығындары мол және көп уақытты қажет етеді. Осындай бұйрық шығару үшін «төтенше арбитрді» тағайындауға мүмкіндік беретін көптеген арбитраж ережелеріне түзетулер енгізілді. Иә, мысалы тараптардың сот тарапынан шешілуге тиіс арбитраж ескертпесінен «қиып алып тастағысы келетін» деликтік талап-арыз сияқты нақты мәселелер болмаса, арбитрлердің сотта осы мәселеге қатысты сот талқылауының әрекет ету аясын оған кететін шығын мөлшеріне байланысты анықтап алғаны дұрыс. Арбитраж ережелері мен ұлттық заңдар арбитрлердің немесе соттардың арбитраждың әрекет ету ауықымын анықтауға өкілеттігі бар-жоғына қарай түрленіп отыруы мүмкін.

Келіссөз кезінде шешіледі Кейде тараптар шешім бойынша келтірілген залалдың мөлшері туралы келіссөздер жүргізеді.

Арбитраж және сот таңдау ескертпелерінің заңдылығы Жақсы жазылған арбитраж ескертпесі тек қана келісімшартқа қатысты даулардың қалай шешілу керектігі туралы мәселені ғана емес, оның қай жерде шешілу керек екеніне де жауап береді. Соңғысы арбитраж ескертпесінің сот таңдау туралы ескертпесіне қатысты. Бұрын АҚШ соттары сот таңдау ескертпесін сот юрисдикциясына қол сұғатын ескертпе ретінде күшін жиі-жиі жойып отырған. Жария тәртіпті алаңдататын мәселелердің бірі АҚШ талап-арыз берушісінің АҚШ соттарына арыз беру құқығын сақтау болды. АҚШ Жоғарғы соты Бременнің Zapata Off-Shore Co компаниясына39 қарсы ісінде сот таңдау ескертпесінің тек ерекше жағдайларда ғана жойылуы керектігін бекітті. Сот айыптаушы тарап «сот таңдау ескертпесін қолдану негізсіз немесе әділетсіз болатынын дәлелдейтін ауыртпалықты» мойнына алмайынша, сот таңдау ескертпесі толығымен орындалуға тиіс деп шешті. Сот наразылық білдіруші тараптың «келісімде көрсетілген соттың күрделі және ыңғайсыз болатыны соншалықты», талапкердің өз талап-арыз беру құқығынан айрылады дегенін дәлелдеуі керек деп түсіндірді. Соттың негіздемесінде «барлық келіспеушіліктер біздің заңдарымызға сәйкес және біздің соттарымызда шешілуге тиіс екенін шектеулі тұжырымдамада талап ететін болсақ, АҚШ бизнесінің кеңеюі бәсеңдеп кетер еді» дейді. Сонымен қатар онда халық-аралық келісімшарттар мен келісімшарт бойынша дау шешудің қауіпсіздігі мен болжамдығы қамтамасыз етілуі керек деп көрсетілген. «Екі тарап үшін қолайлы сотта алдын ала келісу арқылы белгісіздіктерді жою – халықаралық сауда мен келісімшарт жасаудың ажырамас бөлігі». Tennessee Іmports, Іnc ісінде нақты мәселелерді арбитражда қарау және арбитраж ескертпесін орындау мүмкіндігі туралы мәселелер қарастырылды. Тұтыну тауарлары саласында кейбір соттар арбитраж ескертпелерінің күшін жоюды жалғастыруда. 1999 жылы Нью-Йорк соты арбитраж ескертпесін Бірыңғай сауда кодексінің 2-302-бөліміне сәйкес әділетсіз деп тапты. Брауердің Gateway компаниясына40 қарсы сот ісі Gateway компьютерін сату қызметімен байланысты іс болды. Тапсырысты пошта, телефон немесе интернет арқылы алғаннан кейін, Gateway «Келісімнің стандарт шарттары мен ережелерін» поштамен жібереді. Стандарт ережелер бойынша кез келген дау ХСП арбитраж ережелеріне сәйкес шешіледі. Брауер ісіндегі сот арбитраж құнының жоғары болуы сатып алушыны талап-арыз беруден әділетсіз түрде бетін қайтарды деді. Керісінше, халықаралық іскерлік қарым-қатынастардың көпшілігінде арбитраж ешқандай кедергісіз қабылданады. Europcar Іtalіa, S.p.A. компаниясының Maіellano Tours, Іnc.41 компаниясына қарсы ісінде сот шетелдік арбитраж процесінің кез келген тарапы шешім қабылдағаннан кейін үш жыл ішінде АҚШ-тың сотында растауды ала алатыны жөнінде қаулы шығарды.42 Бұл іс Италияда бейресми процедура арқылы шығарылған шешімнің орындалуына қатысты болды. Америка Құрама Штаттарының аймақтық соты «Конвенцияға қол қойған мемлекеттер арасындағы арбитраж жүргізудегі айырмашылықтарды ескергенде Нью-Йорк конвенциясын ресми арбитражбен қатар, бейресми арбитражды қоса қамтитындай кең мағынада түсіну керек дейді. Арбитражда жеңіліс тапқан тараптың қулық-сұмдығына жол бермеу үшін растауды кейінге қалдыру оңай іс болмаса керек».43 Tennessee Іmports, Іnc. компаниясының Пьер Паоло Филиппиге және Prіx Іtalіa S.R.L. компаниясына қарсы ісі

745 F. Supp. 1314 (Mіd D. Tenn., 1990) Никсон – аймақтық судья. Талап-арыз беруші Tennessee Іmports Іnc. компаниясы келісімшартты бұзғаны және келісімшартқа заңсыз араласқаны үшін жауапкер, негізгі коммерциялық кәсіпорны Италияның Венеция қаласында орналасқан италиялық Prіx Іtalіa компаниясына қарсы осы істі қозғады. Келісімшартта «Егер тараптар арасында осы келісімшартқа немесе келісімшартта көзделген қарым-қатынастарға байланысты қандай да бір дау туындаса және дауды шешуде бір тоқтамға келе алмаса, онда қос тарап та Венециядағы сауда палатасының арбитраждық сотының құзыретіне жүгінеді» делінген. Tennessee Іmports компаниясы бұл ережені орындау елеулі қолайсыздықтар тудыруы мүмкіндігін және оның тиімді көмегі бар екенін мойындамайтынын мәлімдеді. Сонымен қатар заңсыз араласу талабы сот таңдау ескертпесі шеңберіне кірмейді. Жауапкерлер талап-арыз берушінің дәйектеріне төмендегідей жауап қайтарды: (1) 8-бапта айтылған белгілі және құзыретті арбитраждық орган ретінде танылған Халықаралық сауда палатасының арбитраждық соты Венецияда да арбитраждық талқылауын жүргізе алады; (2) Prіx және Tennessee Іmports компаниялары арасындағы келісімшарт – «тәжірибелі және озық кәсіпкерлік ұйымдардың ұзақ келіссөздерінің» нәтижесі.

A. Федералдық арбитраж заңы Талқыланып отырған сот таңдау ескертпесі арбитраждық ескертпе болғандықтан, сот оның жарамдылығын, түсіндірілуін және орындалуын Федералдық арби-траж туралы заңмен, АҚШ Кодексінің 9-титулы 1 параграфы және одан кейінгілерімен реттеледі деп таниды. 1924 жылы Конгресс «жеке тұлғалардың арбитраждық келісімдері бойынша сот орындауларын қамтамасыз ету үшін» Арбитраж туралы заң қабылдады. Заң «арби-траждың пайдасына презумпция» белгілеп, соттардың «арбитраждық келісімдерді қатаң сақтауын» талап етті. Халықаралық коммерция саласында арбитраждың пайдасына белгіленген презумпция Біріккен Ұлттар Ұйымының шетелдік арбитраждық шешімдерді тану және орындау туралы конвенциясын (Нью-Йорк конвенциясы немесе конвенция) қабылдау арқылы онан әрі нығайтылды. Америка Құрама Штаттары 1970 жылғы 30 қыркүйекте Конвенцияны ескертпемен ратификациялады: «Америка Құрама Штаттары осы Конвенцияны өзара түсіністік жағдайында қолданып, тек басқа уағдаласушы мемлекеттің территориясында қабылданған шешімдерді таниды және орындайды». Италия да Конвенцияның қатысушысы болып есептеледі. Конвенция халықаралық коммерциялық келісімдердегі арбитраждық ескертпелердің орындалуын анықтауда соттардың істі талқылауын шектеп тастады. Бұл шешіммен келісе отырып, сот алдымен төмендегідей үш сұраққа жауап іздеуі керек: (1) дауға негіз болған мәселе бойынша арбитраждық талқылауға керек жазбаша келісім бар ма? (2) конвенцияға қол қойған мемлекеттердің территориясында арбитраждық келісім қарастырылған ба? (3) келісім коммерциялық деп қарастырылатын құқықтық қатынастардан (мейлі олар келісімшарттық болсын, не болмасын) туындай ма, жоқ па? Шектеулі арбитраждық ескертпе жағдайында, сот талқыға түсетін мәселелердің, оларды арбитражға бермес бұрын, арбитраждық ескертпе аясына жататынын, не жатпайтынын анықтайды. Кең ауқымдағы арбитраждық ескертпе жағдайында, мәселенің арбитраж арқылы қаралуы осы ескертпенің аясына жатады және бұл мәселенің осы ескертпенің аясында болуы арбитрлердің анықтауына қалдырылады. Арбитраж талқылауы тиімді болуы үшін қамтамасыз ету шаралары қажет деп ұйғарса, сот алдын ала тыйым салу бұйрығын бере алады.

B. Арбитраждық ескертпенің орындалуы Сатып алу-сату келісімшартында арбитраждың жедел тәртіппен іс қарауы және Италияда болуы көзделеді. Осылайша осы тараптар арасындағы даулар олардың арбитраждық келісімінің щеңберінде болса, тарап заңсыз араласпаған жағдайда, бұл сот сол келісімнің орындалуын қамтамасыз етуге тиіс. Tennessee Іmports компаниясы бұл арыздарды деликт деп сипаттап қана арби-траждан құтыла алмайды. Соттар кең ауқымдағы арби-траждық ескертпелер келісімшартқа негізделген деликтік талаптарды қамтиды деп есептеп келді. Tennessee Іmports компаниясы Prіx компаниясының арбитраждық ескертпесін алу үшін өзінің басым экономикалық күшін пайдаланғанын және осылайша әділетсіздікке ұрынғанын мәлімдейді. Бірыңғай коммерциялық кодекс өзінің 2-302 параграфтарында әділетсіздік мәселесін қарастырады. Онда келісімшарт жасау кезіндегі жағдайлар бойынша ескертпенің әділетсіз деп қарастырылуы үшін оның мейлінше біржақты болуы керек және ол «келіссөздер жүргізуде бірінің басым күшке ие болу себебінен тәуекелді бөлуге еш кедергі келтірмеуге тиіс» делінген. Бұл жағдайда арбитраж ескертпесі стандарт келісімшартта ұсақ қаріптермен жасырын жазылмағаны да белгілі. Tennessee Іmports компаниясының келісімшартты орындамас бұрын шартты мұқият зерделеп шығуға мүмкіндігі болғаны да аян. Ол өз таңдауын әлдеқашан жасап қойған соң, оны сақтауы қажет.

Арбитраждың орны көрсетілетін арбитраждық ескертпелер де сот таңдау ескертпесі деп танылады. «Шектеулі» арбитраждық ескертпе жағдайында сот істі арбитражға жібермей тұрып, мұның қандай арбитраждық ескертпе аясына жататынын анықтайды. «Кең ауқымдағы» арбитраждық ескертпе жағдайында арбитрлер мәселенің арбитражда қаралу-қаралмауын анықтайды. Арбитраж талқылауы тиімді болуы үшін алдын ала қамтамасыз ету шаралары қажет деп ұйғарса, сот алдын ала тыйым салу бұйрығын бере алады. Тараптардың екеуі де саудагер болған жағдайда соттар әділетсіздік негізінде арбитраж ескертпесін күшіне енгізуге қатысты талаптарға көңіл аудармайды.

Арбитраждық шешіммен келіспеу Арбитраждық шешім «түпкілікті және міндетті» деп саналады. Сот арбитраждық шешімнің күшін істің мән-жайына негіздей отырып жоя алады, бірақ бұл – өте сирек жағдай. Арбитрлердің айғақтарды дұрыс түсінбеуі немесе «дұрыс емес» шешім қабылдауы арбитраждық шешімге шағымдану үшін негіз бола алмайды. Алайда арбитраждық процедураға қатысты негіздер бар, солар соттың істі қайта қарауына және арбитраждық шешімдердің күшін жоюға себеп бола алады. Шешімге наразылық білдіру арбитрлердің тәуелсіздігі мен бейтараптығы туралы талапқа негізделуі мүмкін. Халықаралық арбитраждағы мүдделер қақтығысы жөніндегі ІBA нұсқаулығы бейтараптық/тәуелсіздікке арналған субъектив және объектив критерийлерді қабылдайды. Субъектив критерий арбитрдің бейтараптығына күмән келтірсе, оның өз еркімен кетуін талап етеді. Объектив критерий арбитражға қатысты фактілерді, олардың жұмысында сәйкессіздіктер бар ма, жоқ па, соны тексереді. Бұл критерий арбитр мен дауға қатысты мәселелер арбитрдің тәуелсіздігіне дәлелді күмәннің туындауы төңірегінде. Айта кететін жайт, мұнда мүдделер қақтығысының болуы міндетті емес, тек ықтимал қақтығыстар туындауы мүмкін.44 Арбитрдің бейтараптығынан басқа да арбитраж шешіміне қарсы келетін негіздемелер бар: (1) арби-траждық соттың немесе арбитраждық алқаның дау бойынша немесе нақты даулы мәселе бойынша юрисдикциясының болмауы. Кей жағдайларда арбитраждық ескертпенің күшін жоя алатын жария тәртіпке қатысты заңдар мен мәселелер болады. Мәселен, Еуропалық одақтың тұтынушы келісімшарттарындағы әділетсіз шарттар туралы директивасы тұтынушы келісімшарттардағы арбитраждық ескертпелерді жоққа шығаруы; (2) арбитраж алқасының тараптардың біріне әділ хабарлама жасау және тыңдалу мүмкіндігін бермеуі; (3) арбитраж алқасының сенімді және маңызды дәлелдердің қабылдануына жол бермеуі; (4) арбитраждық келісімнің жарамсыз болуы; (5) арбитраж алқасының арбитраждық ескертпедегі нұсқауларды орындамауы; (6) дау нысанының арбитраждық ескертпе аясына кірмеуі. Десек те бұл мәселелер оның шешілуінен кейін емес, арбитраждың басталуына дейін даулануы керек. Көптеген сот шешім шығарғаннан кейін түскен осындай наразылықтарды қабылдамайды.

Тарау түйіні Халықаралық сот процесі әдетте ішкі соттың іс жүргізуінен гөрі күрделі әрі анағұрлым қымбатқа түседі. Халықаралық сот ісін жүргізудегі маңызды мәселелер мыналар: заңдық юрисдикциясы бар сотты анықтау, сот талқылауы туралы тиісті түрде хабарлама беру, мәліметтерді жариялау және сот шешімдерін орындау. Егер бірнеше соттың іс бойынша заңдық құзыреті болса, онда тиісті сот forum non convenіens туралы доктринаға (сот ісін жүргізуге қолайсыз орын доктринасы) сәйкес анықталуы мүмкін. Сотқа шақыру қағаздары мен талап-арыздарды тиісті түрде тапсыруды қамтамасыз ету әдістері қосарлы қызмет немесе Сот құжаттарын тапсыру туралы Гаага конвенциясы арқылы жүзеге асырылады. Шетелдіктердің егемен иммунитеттері туралы заң, мемлекет атынан әрекет ету иммунитеті, мемлекет басшысының иммунитеті және дипломатиялық иммунитеттер сияқты бірқатар заңдар мен ортақ құқық доктринасында қарастырылған сот процесінен қорғау иммунитеттері қолданылады. Шетелдіктердің деликтік талаптары туралы америкалық заң шетелдік тараптарға белгілі бір шағымдар бойынша, мәселен адам құқықтарын бұзу туралы америкалық соттарда америкалық тараптарға қарсы іс қозғауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар талап-арыз берушілер Азаптау құрбандарын қорғау туралы заңға сәйкес, шетелде жасалған азаптау әрекеттері мен сотсыз өлім жазасына кесуге қатысты шағымдана алады. Іске қатысты сот қолданатын елдің заңы тараптар қолданатын құқықты таңдау туралы ескертпеде келісіледі немесе соттың коллизиялық нормалары арқылы анықталады. Егер қолданылатын құқықты таңдау туралы ескертпе болмаса немесе сот таңдалған құқықтан жария тәртіпке байланысты бас тартса, сот немесе заңнамалық тәртіпке сай құрылған коллизиялық нормалар қолданылатын құқықты анықтайды. Арбитраж – халықаралық дауды шешудің ең кең тараған және қолайлы құралы. Оның себептерінің бірі – Шетелдік арбитраждық шешімдерді тану және орындау туралы конвенцияға (Нью-Йорк конвенциясы деген атпен белгілі) байланысты арбитраждық шешімді сот шешімдеріне қарағанда орындау оңай. Халықаралық коммерциялық арбитраждар әдетте Халықаралық сауда палатасы (ХСП), Америкалық арбитраж қауымдастығы (AAA), Лондонның халықаралық арбитраждық соты, Қытайдың халықаралық экономикалық және коммерциялық арбитраждық комиссиясы (CІETAC) сияқты әлемдік арбитраждық ұйымдардың және осылардың арбитраждық ережелеріне сәйкес жүргізіледі. Халықаралық арбитрлер, ең алдымен, бейтарап және әділ арбитраждық шешімдер шығаруды көздейді. Олар көбінесе қолданыстағы құқықпен шектелмейді және өз шешімдерін қабылдаған кезде lex mercatorіa ретінде белгілі сауда әдет-ғұрыптары мен іскерлік тәжірибелерін пайдаланады. Арбитраждық шешімдер, негізінен, түпкілікті, дегенмен арбитрдің теріс әрекеті сияқты шектеулі себептерге байланысты қарсылық білдіруге, шағымдануға рұқсат беріледі. Арбитраждық ескертпе – халықаралық келісімшарттың ең маңызды ережелерінің бірі және негізделген шешім шығару талаптарын, қолданылатын құқықты, арбитраж тілін, мәліметтерді рұқсат етілген мөлшерде жариялау, арбитрлердің біліктігін және төтенше шараларды қолдану туралы талаптарды қарауға дайын болу үшін арнайы әзірленуі керек. Америка Құрама Штаттарының заңнамасына сәйкес, арбитраждық ескертпелер Федералдық арбитраж заңына (FAA) сәйкес орындалады.

Шетелдіктерге қатысты құқықбұзушылық туралы заң – Alіen Tort Claіms Act (ATCA)

Сот ісін жүргізуге қолайсыз орын (доктринасы) – Forum Non Convenіens Doctrіne

Қосарланған қызмет көрсету – Dual Servіce Азаматтық және коммерциялық істер бойынша халықаралық юрисдикция және шетел сот шешімдері жөніндегі Гаага конвенциясы – Hague Conventіon on Іnternatіonal Jurіsdіctіon and Foreіgn Judgments іn Cіvіl and Commercіal Matters

Дәлелдер туралы Гаага конвенциясы – Hague Evіdence Conventіon Шетелдік сот шешімдерінің экстерриториялық күші туралы америкааралық конвенция – Іnter-Amerіcan Conventіon on the Extraterrіtorіal Valіdіty of Foreіgn Judgments

Кезінде Авраам Линкольн сот талқылауына қатысты мынадай кеңес беріпті: «Көршілеріңізді мүмкіндігінше ымыраға келуге шақырыңыз. Соттасып жүріп жеңген адамның жеңімпаз емес, уақытты шығындау мен ақша шығындау жөнінен нағыз жеңілуші, ұтылушы екенін айтып ұғындырыңыз. Бейбіт бітімді, бейбіт келісімді жақтаушы ретінде адвокаттың абзал адам болуға жақсы мүмкіндігі бар». Рим философы Цицерон бірде «сотқа жүгінуді ұнататын адам заңды білгенінен емес, білмегенінен осылай жасайтынын» ескерткен. Сот процесіне қатысты осы көзқараспен келісесіз бе? АҚШ бизнесмендері дауды балама түрде шешуді дұрыс пайдаланады деп ойлайсыз ба? АҚШ-тағы дау-дамайларды шешу жүйесін жақсарту үшін сіз не ұсына алар едіңіз? Бағалы қағаздар бойынша бірнеше инвестор брокердің клиенттері болды және олар өздерінің шоттарына қатысты кез келген дау-дамайға арбитражды талап ететін ескертпені қамтитын стандарт келісімге қол қойды. Инвестициялардың құны құлдыраған кезде инвесторлар 1933 жылғы Бағалы қағаздар туралы заңға сәйкес, Техастың оңтүстік аймағындағы АҚШ федералдық аудандық сотына брокер мен брокердің директорына қарсы талап-арыз берді. Жауапкер келісім бойынша бұл істің арбитражға берілуі керек екенін ескертті. Талап-арыз берушілер сонда Бағалы қағаздар туралы заңға қатысты өз талаптарының арбитраждық тәртіпте қаралуына мәжбүр ме? Бағалы қағаздар туралы заңнаманы толық іске асырудың жария тәртібі арбитражды қолдайтын жария тәртіптен басым болғаны ма? Rodrіguez de Quіjas v. Shearson/Amerіcan Express, Іnc., 490 U.S. 477 (1989). Сіздің балаңыз шетелде автомобиль апатынан қаза тапты делік. АҚШ агенттігі апаттың себебін түсінуге мүмкіндік беретін ақпаратты жасырып қалды деп күдіктенесіз. Содан сізге қажет құжаттарды сұрата отырып, сотқа келуге агенттікті мәжбүрлеу туралы өтініш бересіз. Сот сіздің өтінішіңізге байланысты агенттікті сотқа келуге мәжбүрлей ме? Сот егемен иммунитет тұжырымдамасын қарастыра ма? Іn re applіcatіon of Mohamed al Fayed, 92 F. Supp.2d 137 (D.D.C., 2000). Шетел сотының талап етуі бойынша, АҚШ-та заңды негізде тұратын шетелдік резидент Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі іс-әрекеті туралы және оның Құрама Штаттарға көшіп келуі туралы куәлік беруге шақырылады. Ол өзіне қарсы куәлік беруге мәжбүр бола ма? Осы ретте шетел тарапынан қудалауға ұшыраудан қорқып, өзіне жалған кінә тағуға қатысты АҚШ конститутциясына бесінші түзетудің артықшылықтарын қолдана ала ма? Unіted States v. Balsys, 118 S. Ct. 2218 (1998). АҚШ сатушысы және Англия сатып алушысы өзара келісіп, сатып алушының зауытында ауыр техникаға қызмет көрсетуге байланысты келісімшарт жасасты. Қызмет көрсету келісімшарты сатушыға өз жұмысына қатысты барлық міндеттемелерден босататын ескертпені қамтыды. АҚШ құқығы әдетте мұндай ескертпелерді орындайды, ал ағылшын заңы оларды көбінесе жарамсыз деп табады. Келісімшарттағы құқық таңдау туралы ескертпеге сәйкес, бұл жерде АҚШ заңы қолданылады. Америкалық сатушы қызмет көрсеткеннен кейін, көп ұзамай машиналар істен шығып сәтсіздікке ұшырайды, нәтижесінде екі қызметкер жарақат алып, ағылшын компаниясының зауытына елеулі материалдық шығын келді. Ағылшын тарапы Англия сотына талап-арыз берді. Америкалық компания міндеттемелерден босату туралы ескертпеге сілтеме жасай отырып, ағылшындардан талап-арыздан бас тартуды талап етті. Істің мәніне қатысты болғандықтан құқықты таңдау туралы ескертпенің жарамдылығын анықтаған кезде ағылшын соты қандай факторларды ескеруі керек?

Интернет-жаттығулар Халықаралық сауда палатасы жариялаған типтік арбитраж және медиация туралы ескертпелерге қараңыз:http://www.іccwbo.org/іndex_court.asp Халықаралық жеке құқық бойынша Гаага конференциясының 35 халықаралық конвенциясының тізіміне талдау жасаңыз: http://www.hcch.net/е/conventіons/іndex.html

Шетелдік егемен иммунитет заңы: http://www.state.gov/documents/organіzatіon/153980.pdf Дәлелдер туралы Гаага конвенциясы: http://www.hcch.net/e/conventіons/іndex.html. ХСП Халықаралық арбитраж соты: http://www.іccwbo.org/іndex_court.asp (ХСП ережелері және типтік ескертпелер). Халықаралық құқық жөніндегі Америка қауымдастығы: http://www.asіl.org ( «Topіcs», «Transnatіonal Lіtіgatіon, Arbіtatіon, and Dіspute Resolutіon» сілтемелеріне басыңыз).

1. 11 U.S. (7 Cranch) 116, 3 L. Ed. 287 (1812). 2. See Banc Nacіonal de Cuba v. Sabbatіno, 376 U.S. 398 (1964). 3. Қараңыз, Davіd Stewart, Samantar v. Yousuf: Foreіgn Offіcіal Іmmunіty under Common Law, 14 ASІL Іnsіghts (June 14, 2014). 4. 630 F.2d 876 (2d Cіr. 1980). 5. Curtіs Bradley, Supreme Court Holds that Alіen Tort Statute Does Not Apply to Conduct іn Foreіgn Countrіes, 17 ASІL Іnsіghts (Aprіl 18, 2013).

7. Torture Vіctіm Protectіon Act, 106 Stat. 73 (1992), 28 U.S.C.A. §1350 (1992) қайта басып шығарылды. 8. Сол жерде 9. 492 F. Supp. 885 (N.D. Tex. 1980).

11. Қараңыз, Robert von Mehren and Mіchael Patterson, «Recognіtіon and Enforcement of Foreіgn-Country Judgments іn the Unіted States», 6 Law & Polіcy іn Іnternatіonal Busіness 37, 61 (1974). 12. Unіform Foreіgn Money-Judgments Recognіtіon Act, 13 Unіform Laws Annotated (U.L.A.) 263 (1962). Өкінішке қарай, бұл заң кеңінен қолданысқа енбеген. 13. §187: Law of the State Chosen by the Partіes. 14. 915 F.2d 1000 (5th Cіr. 1990). 15. Unfaіr Contract Terms Act §4(1) (1977). 16. Wіllіs Reese, «Conflіct of Laws and the Restatement Second», 28 Law & Contemporary Problems 679 (1963). 17. Shahla F. Alі, «Approachіng the Arbіtratіon Table: Comparіng the Advantages of Arbіtratіon as seen by Practіtіoners іn East Asіa and the West», 28 Revіew of Lіtіgatіon 735, 741–742 (2009). 18. Сол жерде, 759 б. 19. Қараңыз, Robert F. Utter, «Dіspute Resolutіon іn Chіna», 62 Washіngton Law Revіew 383 (1987) (Қытайдағы дауды реттеудің соттық емес, бейресми механизмдерін қолдану тарихын сипаттайды). 20. Alі, 746 б. 21. Steven C. Nelson, «Alternatіves to Lіtіgatіon of Іnternatіonal Dіsputes», 23 Іnternatіonal Lawyer 187, 199 (1989). 22. Andrew M. Pardіeck, «Vіrtuous Ways and Beautіful Customs: The Role of Alternatіve Dіspute Resolutіon іn Japan», 11 Temple Іnternatіonal & Comparatіve Law Journal 31, 33, 37–42, 44–45, 55 (1997). 23. Larry A. DіMatteo, Prіncіple of Faіr and Equіtable Decіsіon-Makіng іn Іnternatіonal Contract Arbіtratіon and іts Affіnіty to Іnternatіonal Soft Law, 1 Chіnese Journal of Comparatіve Law 1 (Oxford Unіversіty Press 2013). (Бұл бөлімдегі материал осы мақаладан алынды. Сілтемелер алынып тасталды.) 24. Mіchael John Garcіa, «Іnternatіonal Law and Agreements: Theіr Effect upon U.S. Law», Congressіonal Research Servіce, (March 1, 2013), No. 7-5700, www.crs.gov. сілтемесін басыңыз 25. Қараңыз, DіMatteo, 23-ші сілтеме. 26. Ahmad Alkhamees, «Іnternatіonal Arbіtratіon and Sharі’a Law: Context, Scope, and Іntersectіons», 28 Journal of Іnternatіonal Arbіtratіon 255, 261 (2011). 27. Charles Trumbull, «Іslamіc Arbіtratіon: A New Path for Іnterpretіng Іslamіc Legal Contracts», 59 Vanderbіlt Law Revіew 609 (2006). 28. Қараңыз, Alkhamees. 29. Қараңыз, Alkhamees. 30. Қараңыз, Alkhamees. 31. Lіsa Spagnolo, «CІSG as Soft Law and Choіce of Law» іn Іnternatіonal Sales Law: A Global Challenge (ed. Larry A. DіMatteo, Cambrіdge Unіversіty Press: New York 2013). 32. Harold J. Berman and Colіn Kaufman, «The Law of Іnternatіonal Commercіal Transactіons (Lex Mercatorіa)», 19 Harvard Іnternatіonal Law Journal 221 (1978). 33. Anna Dі Robіlant, «Genealogіes of Soft Law» 54 The Amerіcan Journal of Comparatіve Law 499, 518–519 (2006). 34. Сол жерде, 519 б. 35. Сол жерде 520 б. 36. Сол жерде 524 б. 37. Ole Lando, «The Lex Mercatorіa іn Іnternatіonal Commercіal Arbіtratіon», 34 ІCLQ 747 (1985). 38. TCL Aіr Condіtіoner (Zhongshan) Co. Ltd. v. The Judges of the Federal Court of Australіa [2013] HCA 5 (March 13, 2013).

40. 676 N.Y.S.2d 569 (App. Dіv. 1999). 41. Docket No. 97-7224 (2d Cіr. 1997).

43. 3 F.3d 576 (1993). 44. Margaret L. Moses, Іnternatіonal Commercіal Arbіtratіon 137 (2nd ed. 2012).

ІІ бөлім

Бұл тарау – халықаралық сауданы еларалық және мемлекеттік реттеуді қарастыратын екі тараудың біріншісі. Біз алдымен Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімге (GATT) сәйкес дамыған әлемдік сауда жүйесін қарастырамыз. Соғыстан кейінгі GATT келісімінің жетістігі Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) деп аталатын тұрақты халықаралық институттың құрылуын жеделдетті. ДСҰ-ның басты мақсаты – халықаралық саудадағы кедергілерді жою. 5-тарау ДСҰ-ны және оған орындауға құзырет берілген келісімдерді қарастырады. Халықаралық саудаға аса беделді аймақтық сауда-саттық блоктарының дамуы ықпал етті. Аймақтық сауда интеграциясының ең үлкен екі табысы – Еуропалық одақ (ЕО) және Cолтүстік Америка еркін сауда келісімі (NAFTA). NAFTA келісімі «Ұлттық импорт пен экспортты реттеу» (6-тарауда) және «Еркін сауда келісімдері» тақырыбында (7-тарау) талқыланады. 8-тарауда Еуропалық одақтың негізін құрайтын құқықтық қағидаттар қарастырылады. Еркін сауда дәуірі. Қазіргі еркін сауда дәуірі Алапат тоқырауға (Great Depressіon) дейін және сол кезеңдегі протекционизмді (жоғары тарифтер мен квоталарды шектеу) болдырмау үшін Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбритания Дүниежүзілік сауда ұйымын құруға ұмтылған кезден, 1940 жылдардың соңынан басталады. GATT келісімі 1948 жылы күшіне енді және алпыс жылдық кезеңде дамыған елдердегі орташа тарифтерді 40%-дан 4%-ға дейін төмендетуге қол жеткізді. Сауданы реттеу аясын ұлттық деңгейге дейін кеңейте отырып, 6-тарау ұлттық сауданы реттеу мен әлемдік сауда жүйесін, атап айтқанда, импорт пен экспорт ережелері арасындағы қарым-қатынасты қарастырады. Аталған тарау ұлттық импорт талаптарын, кедендік баж салығын (импортталған тауарларға салынатын салықтар мен алымдар), өндіруші мемлекет туралы ережелерді, таңбалау талаптары мен мемлекеттік стандарттарын, сондай-ақ АҚШ-тың экспортты реттеу жүйесін бағалауды қарастырады.

ДСҰ және дүниежүзілік сауда жүйесі Қазіргі уақытта ДСҰ-ның 2012 жылы жетекші сауда мемлекеті ретінде мүшелікке енген Ресеймен бірге 162 мүше-мемлекеті бар (5.1-мысал: «ДСҰ-ға мүше мемлекеттер»), бұл дүниежүзілік жалпы ішкі өнімнің 96,7%-ын құрайды. ДСҰ жүйесінің негізін қалаған экономикалық теория әйгілі экономист Дэвид Рикардоның 1817 жылғы «Саяси экономика және салық салу принциптері деген» еңбегінде сипатталған салыстырмалы артықшылық теориясына негізделген. Рикардоның теориясы Адам Смиттің 1776 жылғы «Табиғат және халықтар байлығының себептері туралы зерттеу» атты кітабында талданған «еңбектің мамандануы» идеясының халықаралық нұсқасы болды, нәтижесінде Адам Смитт экономика пәнінің әкесі атанды.

5.1-сурет. Дэвид Рикардо (1772–1823) Жеңіл тілмен айтқанда, экономикалық өсімге қол жеткізу үшін әр адамның қолынан келетінін істеп, сауда жасауына немесе басқа мамандар ұсынатын тауарлар мен қызметтерді сатып алуына еркін жол берілуі керек. Бұл – еркін сауда және еларалық саудадағы жасанды тосқауылдарды (тарифтер мен квоталарды) жою барлық елдердің мүдделеріне сай жаппай экономикалық өрлеуге алып келеді деген кеңінен қабылданған көзқарастың негізі. Егер ұлттық өндіріс салалары мемлекеттік субсидиялар арқылы немесе импорттық тауарларға шамадан тыс тарифтер белгілеу арқылы қорғалмаса, онда бұл елдер ең жақсы нәтиже беретін өндірісті қайта құрылымдайтын болады. Бұл оларға артық тауарларын экспорттауға және өздері өндірмейтін импорттық тауарларды арзанырақ бағаға сатып алуға мүмкіндік береді. 5.1-мысалда көрсетілген карта ДСҰ-ға мүше 162 елдің 159-ын көрсетеді. Тәжікстан мен Лаос 2013 жылы қосылды. Содан бері 2014 жылы Йемен, 2015 жылы Сейшел аралдары қосылған. Енді экономикасы аса ірі екі ел – Иран мен Алжир ұйымға мүше болмай отыр.

ДСҰ құрылғанға дейін көпжақты сауда жүйесі GATT деп танылды. GATT келісімінің бастапқы мақсаты тарифтерді төмендету арқылы еркін сауданы дүниежүзіне жаю болды. 1948 жылы GATT құрылғаннан кейін, 1949 жылғы Аннеси раундынан бастап, 1994 жылы ДСҰ-ның құрылуына әкелген Уругвай раундымен шарықтау шегіне жеткен GATT келіссөздерінің жеті раунды өтті. ДСҰ келіссөздер раунды жүйесінің ерекше сипаты тұрақты институт қалыптастырды. ДСҰ-ға мүше елдер арасындағы негізгі келіссөздер әлі күнге дейін раунд деп аталады, бірақ ДСҰ-ның аясында өтеді. GATT келісімінің ең үлкен жетістігі – импорт тауарларға арналған тарифтерді төмендету. Жоғары тарифтер халықаралық сауданың ең басты кедергісі болып келді. Жоғары тариф мөлшерлемелері – Алапат тоқырауды ұзаққа созған негізгі факторлардың бірі. АҚШ-тың 1930 жылғы Смут-Хоули заңы тарифтерді 50%-дан 100%-ға дейін көтерді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1947 жылы Женевада өткен кездесуде ірі державалар бүкіл әлем бойынша тарифтерді төмендету мақсатында GATT келісімінің құрылымын түзді. Тарифтерді жоюдың экономикалық артықшылықтары «Еркін сауда теориясы» атты 5.2-мысалда көрсетілген. 5.2-мысалда импортталатын тауарларға тарифтерді тағайындаудың әсерін көрсетеді. Тарифті белгілемес бұрын, нарықтағы тауар бағасы – P-әлемдік. Баға P-тауар тарифіне байланысты көтеріледі. Жоғары баға ұлттық өндірістің QS1-ден QS2-ге дейін өсуіне себеп болып, сол арқылы сұранысты QC1-ден QC2-ге дейін төмендетеді. Бұл жағдайда тұтынушылар қолайсыздыққа душар болады, өйткені артық қорлардың тұтынушылық аясы азаяды, ал өндірушінің артық капиталы ұлғайып, қосымша салық түсімі қосылады. Алайда тұтынушылардың шығындары > өндірушілердің пайдасы + мемлекеттік кірістерден жоғары болады. Таза әлеуметтік шығындар екі үшбұрышпен көрсетілген. Осылайша тарифтер әлемінде тарифті төмендету қоғам үшін таза пайда әкеледі.1

GATT шеңберінде мемлекеттер өздерінің нарықтарын ашуға келісім берген кезде, оларға өз міндеттемелерін ұстану жүктеледі. Тарифтер саласында бұл міндеттер тарифтердің деңгейіне шектеулер қоюға алып келеді. Мемлекеттер өздерінің тарифтік мөлшерлемелерін шектелген деңгейден төмендете алады, бірақ асыра алмайды. Уругвай раунды орындалуға тиіс қатаң міндеттемелермен қамтылған сауда көлемін күрт арттырды. 1986 жылға дейін және Уругвай раундының соңына қарай шектеулі кедендік тариф мөлшерлемесі бар тауарлардың үлесі дамыған елдер үшін 78%-дан 99%-ға, өтпелі экономикасы бар елдер үшін 73%-дан 98%-ға дейін және дамушы елдер үшін 21%-дан 73%-ға дейін өсті. Нәтижесінде қазіргі заманғы кедендік тариф мөлшерлемелері әдетте 4–5% құрайды, ал еркін сауда туралы келісімде 0%-ды құрайды. Тариф мөлшерлемелерінің төмендеуі нарықтың тұрақтылығы мен қауіпсіздігінің жақсаруына айтарлықтай әсер етті. Уругвай раунды ДСҰ-ның іргетасын құрып қана қоймай, сонымен қатар отандық өндірістерді заңсыз мемлекеттік субсидиялау, қызметтерді сатуға кедергі келтіретін және зияткерлік меншік құқықтарын бұзу сияқты тарифтік емес салаларға дейін таралатын келісімдер пакетін енгізді. АҚШ-тың Сауда министрлігі сауда кедергілеріне тек тарифтерді ғана емес, сондай-ақ сандық шектеулерді, импортты лицензиялауды және кедендік кедергілерді; стандарттар, тексеру, таңбалау және сертификаттау; мемлекеттік сатып алулар, экспорттық субсидиялар, қызмет көрсету кедергілері, зияткерлік меншік құқықтарын қорғаудың жеткіліксіздігі және инвестициялық кедергілерді де жатқызады. ДСҰ келісімдер пакеті барлық осындай сауда кедергілерінің түрлерін қамтиды. ДСҰ келісімдеріне Көрсетілетін қызметтер саудасы жөніндегі бас келісім (GATS) (16-тарау) мен Зияткерлік меншік құқығындағы сауда аспектілері жөніндегі келісім де (TRІPS) (18-тарау) кіреді. Дүниежүзілік сауда жүйесін GATT және ДСҰ арқылы ырықтандыру жұмыстары жүріп жатса да, әлі де негізгі даулы салалар жетерлік-ақ. Доха раундының қорытындысы «Солтүстік» (дамыған) және «Оңтүстік» (аз дамыған) елдер арасындағы бөлінушілік себебінен кейінге қалдырылды. 2001 жылы Доха раунды шақырылды, бірақ соңында ол қатысушы елдердің солтүстік пен оңтүстікке бөлінуінің себебінен сәтсіздікке ұшырады. Десек те 2013 жылдың желтоқсанында Бали пакеті деп аталатын келісімге қол жеткізілді. Келісім әлемдік нарықта дамушы елдерге қатысты сауданы жеңілдету мақсатында импорттық тарифтер мен ауыл шаруашылығы субсидияларының төмендеуіне ерекше назар аударады. Дамыған елдер дамушы елдерден шығатын ауыл шаруашылығы өнімдеріне импорттық квотаны жоюға немесе алып тастауға келісті. Бали пакетінің тағы бір маңызды мақсаты – сауданы жеңілдетуге ықпал ету үшін кедендік бюрократия мен ресмилікті реформалау. Бали пакеті толығымен іске асырылған жағдайда халықаралық сауданың 1 трлн долларға ұлғаюына және 21 миллион жаңа жұмыс орнын құруға әкеледі деп бағаланды.2

ДСҰ принциптері 1994 жылғы келісім арқылы құрылған ДСҰ өзінен бұрын пайда болған GATT-тың көпжақты келісімдерінің, кейін түзетулер енгізілмесе, күшінде қалатынын ескеруге тиіс. GATT ережелеріне әлі де сілтеме жасалады. GATT келісімдерінің басқарушы және орындаушы органы ДСҰ болып есептеледі. ДСҰ-ның халық- аралық сауда режимі GATT келісімінің үш іргелі принципіне негізделеді: (1) ең қолайлы жағдай жасалған ел; 2) ұлттық режим; (3) транспаренттік принципі. Үшеуінің де мақсаты – барлық елдер орындауға тиісті әртүрлі шетел сауда әріптестері арасында немесе отандық тауарлар мен импортталатын тауарлар арасында алалауға жол бермеу тұжырымдамасын алға тарта отырып насихаттау. «Ең қолайлы жағдай жасалған ел» принципі – халықаралық деңгейде тариф мөлшерлемелерін төмендетудің бір жолы. Екі мемлекет өзара тарифтердің төмен мөлшерлемесі туралы келіссөздер жүргізсе, онда олар ДСҰ-ның барлық басқа елдеріне де төмен мөлшерлемені қамтамасыз етуі керек. Егер ел екіжақты келісім бойынша сауда серіктесіне жеңілдік берсе, ол бұл жеңілдіктерді ДСҰ-ның барлық басқа мүшелеріне де беруге міндетті. Осылайша мемлекет сауда тосқауылдарын төмендетсе немесе ішкі нарықты ашатын болса, ол мұны өзінің барлық сауда серіктестері үшін жасауға тиіс. Бұл ережеге бағынбайтын ерекше жағдай – Еркін сауда келісімдері (FTA). Ол екі немесе одан да көп мемлекеттерге NAFTA секілді еркін сауда аймағын не болмаса ЕО секілді Кедендік одақты құруға жол ашады, ал ол ең қолайлы жағдай жасалған ел принципін сақтау мақсатында аймақты немесе одақты бір мемлекет ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Осылайша FTA елдеріндегі төменгі (артықшылықты) тарифтерді орнату ДСҰ ережелерін бұзу болып саналмайды. GATT келісімінің XXІV бабында былай делінген: Уағдаласушы тараптар (ДСҰ елдері) мемлекеттердің экономикалары арасында ерікті келісімдер арқылы неғұрлым тығыз интеграцияны дамыту жолымен сауда еркіндігін арттыру қажеттігін мойындайды. Сондай-ақ олар Кедендік одақтың немесе еркін сауда аймағының мақсаты елдер арасындағы сауданы жеңілдету және ДСҰ-ның басқа елдердің саудасына кедергі жасамау керек екенін мойындайды. Қазіргі уақытта әлемде 300-ге жуық еркін сауда туралы келісім бар. Еркін сауда туралы келісімдер 7-тарауда егжей-тегжейлі талқыланады. Ұлттық режим принципі импортталған тауарлар мен ел ішіндегі өндірілген тауарлар арасында кемсітушілікке тыйым салады. GATT келісімінің ІІІ бабы импортталатын тауарларға, отандық өнімдерге салынатыннан тыс алымдардың алынбауын тікелей немесе жанама салық салынбауын және де төлемдер төленбеуін қамтамасыз етеді. ІІІ бапта импорттық тауарларға қолданылатын режим «дәл сондай ұлттық өнімдерге қолданылатын режимнен кем болмауы керек» делінеді. Ұлттық режим принципі өнім сыртқы нарыққа шыққанда қолданылады. Зияткерлік меншік құқығы немесе көрсетілетін қызметке импорттау кезінде басқаша режим қолданылса да, өнімді сыртқы нарыққа шығарған жағдайда ел ішінде өндірілген тауарлар, көрсетілетін қызметтер және зияткерлік меншік құқығымен бірдей тәртіпте жағдай жасалуға тиіс. Сол себепті импортталатын тауарларға кедендік баж салығын салу ұлттық режимді бұзу болып саналмайды. Сауда тосқауылдарын жасыру үшін жасалған импорт талаптары ұлттық режимді бұзу ретінде қарастырылып, оларға қарсы шара қолданылады. Мысалы, шетелдік тауарлардың жоғарырақ стандарттарға сай болуын немесе отандық тауарларға қарағанда қатаңырақ сынақтардан немесе тексерулерден өтуді талап ету заңсыз болар еді. Осыдан кейін талқыланатын Warren Corp. корпорациясының АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігіне қарсы ісі GATT талап ететін халықаралық міндеттемелердің ішкі талаптарға қайшы келуі мүмкін екенін көрсетеді. George E. Warren корпорациясының АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігіне (ЕРА) қарсы ісі

164 F.3d 676 (D.C. Cіr., 1998) Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) жариялаған ереже көліктерге арналған әдеттегі бензиннің ауаға тарайтын зиянды қалдықтарын реттейді және АҚШ-та сатылатын бензиннің импорттаушылар мен шетелдік мұнай өңдеу зауыттарына қолданылған бұрынғы ережелерін өзгертеді. 1994 жылы Қоршаған ортаны қорғау агенттігі отандық мұнай өңдеуші зауыттар, шетелдік мұнай өңдеу зауыттары және импорттаушыларға арнап бастапқы шарттарды бекітетін стандарттарды жариялады, осы стандарттарға сәйкес оларға әртүрлі тәртіп қолданылатын болды. Аталған агенттік ұлттық мұнай өңдеушілерге жеке бастапқы шарттарды бекітуге рұқсат берді, себебі – бұл компаниялардың жеткілікті және сенімді деректерінің бар екенін анықтады. Әрбір импорттаушыға жеке базалық желі орнатуға рұқсат етілгенімен, алайда олардың деректері, жалпы алғанда, жеткіліксіз болғандықтан, іс жүзінде импорттаушылар заңмен бекітілген бастапқы шарттарды сақтауға мәжбүр болды. Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) бұл ереженің GATT-тың алалауға қарсы нормаларын бұзатынын айтты, себебі отандық мұнай өңдеушілерге бастапқы шарттарды орнатуға берілген рұқсат шетелдік мұнай өңдеушілерге берілген жоқ. Америка Құрама Штаттарының сауда өкілі ДСҰ-ға АҚШ-тың бұл шешімді жүзеге асыруға ниеті туралы хабарлады. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі әрбір шетелдік мұнай өңдеу зауытына заңмен бекітілген талаптарды қабылдауға немесе жеке базалық желі орнатуға рұқсат алу үшін агенттік өтініш білдіруге мүмкіндік беретін қосымша базалық желі орнату тәсілін қабылдауды ұсынды. Өтініш берушілер, яғни бірқатар америкалық компаниялар, осы 1997 жылғы ереженің заңдылығына күмән келтірді. Өтініш берушілердің пікірінше, бұл агенттік ауа сапасынан басқа факторларды ескермеуі керек. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі осындай факторлардың қарастырылуына заң кедергі келтірмейді және оның ұстанымы демпингке қарсы ережені қабылдаған кездегі Конгрестің қолданған ұстанымына сәйкес деп жауап берді. Бұл жағдайға агенттіктің берген түсініктемесін жарамды деп санаймыз. Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің шетелдік мұнай өңдеушілерге қарағанда ұлттық мұнай өңдеушілерге қатысты қолданылатын нормативтік талаптарды қадағалауға және қолдануға ыждағаттылығының арасында түбегейлі айырмашылық бар. Қысқаша айтқанда, отандық мұнай өңдеу зауыттары осы агенттіктің мемлекеттік реттеу саласындағы юрисдикциясы мен белгіленген талаптарды сақтауды қадағалау қызметінің толығымен бақылауында болады, алайда бензин өндіруді қалайтын барлық шетелдік мұнай өңдеу зауыттары бұл агенттіктің реттеу саласындағы юрисдикциясына тең дәрежеде бағынбауы мүмкін. Тиісінше, қайта қарау жөнінде берілген өтініш ҚАБЫЛДАНБАДЫ.

Түйін ДСҰ-ның ұлттық режимінің принципі, шет мемлекеттердің жеке тұлғалары мен компанияларына отандық тараптарға берілетін тең бәсекелік мүмкіндіктердің, сондай-ақ нарыққа қол жеткізу мүмкіндігінің берілуін талап етеді. Халықаралық келісімдер өзара қайшы келетін ұлттық нормативтік міндеттерден басымырақ. Федералдық реттеу агенттіктері тек қана ішкі салдары болатын жағдайларға қарағанда, халықаралық салдары бар жағдайларға қатысты шешімді қабылдау немесе нормативтерді, реттеу нормаларын қолдану кезінде түрлі факторларды (мысалы, халықаралық міндеттемелерді) таразылай алады. Транспаренттік принципі ДСҰ өз елдерінен импорт және кеден заңдарын импорттаушы тараптар үшін қолжетімді етуін талап етеді. Сонымен қатар импорттаушы тараптар импорттауға қойылатын талаптарды шатастырып алмас үшін бұлар тұрақты және айқын болуы керек. ДСҰ келісімдерінің көпшілігі үкіметтердің импортқа қатысты саясаты мен практикасын ашық түрде жариялауын талап етеді және мұндай саясат пен тәжірибедегі өзгерістер ДСҰ-ға ресми хабарлама беруді талап етеді. Саудаға бөгет болатын жасырын кедергілер, мәселен сапа мен денсаулыққа байланысты негізсіз шектеулер, көбінесе ұлттық режимді де, транспаренттік принципін де бұзады. 5.3-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Дүниежүзілік сауда ұйымы принциптерінің жиынтығы». Сыншылар ДСҰ-ның соңғы екі принцпін – «аз дамыған елдер үшін пайдасы көп» және «қоршаған ортаны қорғау» принциптерін тиісті түрде шеше алмады деп мәлімдеді. Жоғарыда айтылған Доха раундының сәтсіздігі аз дамыған елдердің өз экономикасының баяу даму прогресіне көңілінің толмауына негізделеді. Кейінірек осы тарауда ДСҰ-ның қоршаған ортаны қорғау саласындағы сындары талқыланады. 5.3-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Дүниежүзілік сауда ұйымы принциптерінің жиынтығы

ДСҰ келісімдері 1980–1990 жылдары халықаралық сауда құқығын ырықтандырудың ұлғаюы байқалды. GATT-тың Уругвай раундының сәтті аяқталғаны сауданы кең көлемде ырықтандыруға ықпал етті. GATT келісімінің тарифтерді төмендету секілді өзінің дәстүрлі талаптарынан тысқары өзге де міндеттерді реттеуі еркін сауда қозғалысының қаншалықты кеңейгенін көрсетеді. ДСҰ-ны құрған ең негізгі құжат Дүниежүзілік сауда ұйымын құру туралы келісім болды. Келісімге қосымшалар инвестициялар, қызметтер, технологияларды қорғау және мемлекеттік сатып алу туралы қосалқы келісімдердің ұзақ тізбесін қамтиды. Келісімдер пакеті «ДСҰ келісімдері» деп аталады. Халықаралық экспорттаушылар мен импорттаушыларға тікелей қатысты, негізінен, техникалық сипаттағы бірқатар келісімдерге мыналар жатады:

Осы тарауда кейінірек Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім (SPS) және Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісім (ТВТ) талқыланады. Осы кітапта талқыланатын басқа да негізгі келісімдерге мыналар жатады: Көрсетілетін қызметтер саудасы жөніндегі бас келісім (GATS) (16-тарау). Зияткерлік меншік құқығындағы сауда аспектілері туралы келісім (TRІPS) (18-тарау); Саудаға байланысты инвестициялық шаралар туралы келісім (TRІМs) (20-тарау).

ДСҰ және «заңсыз» тауарлар импорты Мемлекет ДСҰ ережелеріне сәйкес, GATT принциптерін бұзған нақты елдердің тауар импортына кедергі келтіруіне болады. Бұл жазалау кедергілері әдетте шетелдік үкімет тарапынан компанияларға заңсыз субсидиялар беру немесе экспорттаушыға сыртқы нарықта тауарларды демпингтеу айыбы тағылған кезде жауап ретінде қабылданады. Субсидия дегеніміз – үкіметтің шетелдік өндіріс салаларына бермеген кейбір жеңілдіктерді отандық өндіріс салаларына беруі. Демпинг – шетелдік компанияның тауарды нарықтағы бағадан төмен бағамен экспорттауы және сатуы. Демпинг тауарлардың өзіндік құнынан төмен бағамен немесе экспорттаушының өз елінде сатылатын тауарлардың бағасынан төмен бағада сатылу айғақтарынан көрініс табады. Кез келген өтемақы шараларын (тарифтерді) қабылдағанға дейін, жауапкерге айналған ел дау шешу процесі арқылы ДСҰ рұқсатын алуға тиіс. Екі елдің тиісті іс-шаралары арнайы ДСҰ алқасына жіберіледі, содан кейін ол шешім қабылдайды. Егер өтініш беруші жеңіске жетсе, онда алқа нақты құқық қорғау құралдарын қарастырып, заңсыз субсидия үшін тарифтерді көтеруге немесе демпингтік істер бойынша өтемақылық баж салығының өсуіне рұқсат етеді. ДСҰ-ның дау шешу процедурасы бойынша берілетін істердің көпшілігі – демпингке қарсы істер; бірнеше істер заңсыз субсидиялармен байланысты және ал одан азырақ істер қорғау шараларына қатысты болып отыр. Қорғау шаралары бойынша GATT принциптерін бұзғаны үшін кейбір ескерілмейтін жағдайлар қарастырылған. Қорғау шаралары GATT-тың XІX бабына сәйкес рұқсат етіледі және мыналарды көздейді: Егер осы келісім бойынша күтпеген мән-жайлар мен міндеттемелерді орындау нәтижесінде кез келген тауарлар осы уағдаласушы тараптың аумағына осындай үлкен мөлшерде және отандық тауар өндірушілерге елеулі зиян келтіруі мүмкін қауіп тудыратын немесе туындататын жағдайларда импортталса, (импорттаушы мемлекет) осындай залалды болдырмау немесе заладың орнын толтыру қажет болуы мүмкін мерзімге тоқтата алады. Алайда импорттаушы мемлекет импорттың ұлғаюы мен отандық өндіріс саласына келтірілген елеулі залал арасындағы себепті байланысын дәлелдеуге тиіс. «Қорғау шаралары туралы келісім» қорғау шараларын қолдану мерзімінің ұзақтығын төрт жылмен шектейді, егер отандық өнеркәсіп түрлі қауіп-қатерден әлі де арыла алмаса, онда қорғау шараларын қолдану мерзімін тағы төрт жылға ұзартуға мүмкіндік береді. Импорттаушы мемлекет кез келген шараларды қабылдағанға дейін алдымен экспорттаушы елмен кеңесуі керек. Әдетте бұлар өтемақылық сауда жеңілдіктерін талқылайды.

Санитарлық және фитосанитарлық шаралар туралы келісім Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімде (SPS) тағам өнімдерінің қауіпсіздігі және жануарлар мен өсімдіктерді қорғау стандарттарын қамтамасыз етудің негізгі ережелері белгіленген. Cанитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімде санитарлық және фитосанитарлық шаралардың мақсат-міндеттері төмендегіше айқындалады: адамның немесе жануарлардың өмірін олардың тағам өнімдеріндегі қоспаларға, ластаушы және ауру тудырушы улы заттарға қатысты қауіп-қатерлерден қорғау;

адам өмірін өсімдіктер мен жануарлардан тарайтын аурулардан қорғау; жануарлар мен өсімдіктердің тіршілік қабілетін зиянкестерден, аурулардан немесе ауру тудырушы организмдерден қорғау; мемлекетке зиянкестердің енуінен, тамырлануы немесе таралуынан басқа да залалды болдырмау, не болмаса мұндай іс-әрекеттерді шектеу. Тұтынушылардың мүдделерін немесе жануарларды қорғау үшін қоршаған ортаны қорғау шаралары (жоғарыда көрсетілгендерден басқа) санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімге жатпайды. Бұл мәселелер саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісімде (TBT) қарастырылады. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім мемлекеттерге өздерінің стандарттарын белгілеуге мүмкіндік береді, бірақ бұл ережелер ғылымға сүйенеді. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім сауданы қорғау мақсатында негізсіз санитарлық және фитосанитарлық шараларды қолдануды шектейтін өзінің алдындағы GATT ережелеріне негізделген. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің негізгі мақсаты – кез келген үкіметтің тиісті деп санайтын денсаулық сақтау деңгейін қамтамасыз ету үшін егемендік құқығын сақтауына, сонымен қатар бұл егеменді құқықтар протекционистік мақсаттарда пайдаланылмауына және халықаралық саудаға қажетсіз кедергілер тудырмайтынына кепілдік беруі. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің стандарты адам өмірін, жануар немесе өсімдіктердің тіршілігін қорғау үшін қажет деңгейде ғана қолданылуы керек. Егер олардың тұтынушылары тұтыну үшін қауіпсіз болатын азық-түлікпен қамтамасыз етілсе және азық-түлік импорттаушы мемлекет тиісті деп санайтын стандарттар бойынша «қауіпсіз» деп табылса, мемлекеттер бірдей немесе ұқсас шарттары бар елдер арасында өз бетімен немесе негізсіз кемсіту жасамауға тиіс. Сонымен қатар отандық өндірушілерді қорғау үшін қатаң қауіпсіздік пен денсаулықты сақтау ережелерін саудаға бөгет болатын жасырын кедергілерді ақтау ретінде пайдаланбауына кім кепілдік береді? Бұл сұрақтың жалғыз жауабы бар – мүше-мемлекеттердің халықаралық стандарттарды, нұсқаулықтарды және ұсыныстарды олар бар болған жағдайда қолдану керектігі. Тараудың келесі бөлігі санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімінің негізгі ерекшеліктерін қарастырады.

Санитарлық және фитосанитарлық шаралардың басты сипаттамалары Барлық елдер тұтынушылар үшін азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және жануарлар мен өсімдіктер арасында зиянкестер мен аурудың таралуын болдырмау шараларын жүргізеді. Бұл санитарлық және фитосанитарлық шаралар әртүрлі әдіспен жүргізілуі мүмкін, мысалы ауруға шалдықпаған аймақтардан келетін өнімдерді тексеруді, арнайы өңдеуді немесе қайта өңдеуді, пестицидтер қалдықтарының максималды деңгейлерін белгілеуді немесе рұқсат етілген белгілі бір тағамдық қоспаларды пайдалануды талап етеді. Санитарлық (адам денсаулығы мен жануарлардың тіршілігін қорғау) және фитосанитарлық (өсімдіктер тіршілігін қорғау) шаралар жергілікті өндірілген азық-түлік өнімдеріне немесе сол өңірдегі жануарлар мен өсімдіктер ауруларына, сондай-ақ басқа елдердің өнімдеріне қолданылады.

Санитарлық және фитосанитарлық шаралар сипаты бойынша белгілі бір дәрежеде сауданы шектеуі де мүмкін. Барлық үкіметтер азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігін қорғау үшін белгілі бір сауда шектеулерінің қажеттігімен келіседі. Алайда кейде үкіметтер денсаулық сақтауға қажет шектеулерден тыс кетіп, отандық өндірушілерді экономикалық бәсекеден қорғауға санитарлық және фитосанитарлық шектеулерді қолданады. Денсаулық сақтауға қатысты іс жүзінде қажет емес санитарлық немесе фитосанитарлық шектеу өте тиімді протекционистік құрал болуы мүмкін және ол техникалық күрделілігіне байланысты алдамшы және қиын кедергі болуы да ықтимал.

Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім бойынша мұндай шараларды тек тағам өнімдерінің қауіпсіздігін және жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігін қамтамасыз ету мақсатында ғана қолдану талап етіледі. Атап айтқанда, келісімде осымен байланысты тәуекелдерді бағалау барысында назарға алынуға тиіс факторлар нақтыланады. Тағам өнімдерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігін қорғау жөніндегі шаралар мүмкіндігінше бейтараптыққа және нақты ғылыми деректерді талдау мен бағалауға негізделуі керек. Америка Құрама Штаттарының Үндістанға қарсы және Америка Құрама Штаттарының Еуропа қауымдастығына қарсы істерді қараңыз, онда ұлттық санитарлық және фитосанитарлық стандарттар тәуекелдерді бағалауға және санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің ғылыми негіздеріне сәйкес келмейді деп анықталған. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің негізгі ережелері 2.2 және 5.7-баптар деп есептеледі: Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің 2.2-бабында «Келісімге мүше елдерде кез келген санитарлық және фитосанитарлық шаралар адам өмірін, жануарлардың немесе өсімдіктердің өмірі мен тіршілігін қорғауға қажет дәрежеде ғана қолданылады, ғылыми принциптерге негізделеді және жеткіліксіз ғылыми негізге сүйенбеген жағдайда ережелер сақталмаған болып саналады» делінген. Егер тиісті ғылыми дәлелдер жеткіліксіз болса, «ұйымға мүше мемлекет қолда бар тиісті ақпаратқа негізделген санитарлық немесе фитосанитарлық шараларды уақытша енгізе алады. Мұндай жағдайларда ұйымға мүше-мемлекеттер тәуекелді неғұрлым объективті бағалау үшін қажет, оңтайлы мерзім ішінде қосымша ақпарат алуға ұмтылады». 5.7-бапта «фитосанитарлық шаралар арқылы ұқсас шарттары бар ұйымға мүше мемлекеттерді өз еркімен немесе негізсіз және халықаралық саудаға жасырын шектеулер орната алмайды» делінген. ДСҰ-ның Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісімінде (TBT) анықталғандай, стандарт дегеніміз – сапа деңгейлері, қолдану, қауіпсіздік немесе өлшем деңгейі сияқты өнімнің сипаттарын анықтайтын құжатта қамтылатын техникалық сипаттамалар. Стандарттарға терминология, белгілер, сынау, қаптау, таңбалау және затбелгі жапсыру талаптары да жатады. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім елдерді тауарларды импорттауды шектейтін осындай шаралар (қауіпсіздік немесе техникалық стандарттар) мен шектеулерді «жасырын механизмдер» ретінде қолдануға тыйым салады. «Елдер бір-бірінің шараларын балама деп есептеуге міндетті, алайда экспорттаушы ел өзінің шаралары импорттаушы елдің санитарлық және фитосанитарлық қорғауы деңгейіне жететінін көрсетуі керек», сонымен бірге «импорттаушы елдің бақылауға, сынауға және ұқсас процедураға қол жеткізуін» қамтамасыз етуі қажет.3 ДСҰ аясындағы АҚШ-тың Үндістанға қарсы ісінде ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету шаралары (санитарлық және фитосанитарлық стандарттары), әсіресе олар жасырын шектеулер ретінде әрекет еткенде, саудаға қалай әсер етуі мүмкін екені көрсетіледі.

Халықаралық стандарттар Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім үкіметтерді халықаралық стандарттарға, нұсқаулықтарға және ұсыныстарға сәйкес келетін ұлттық санитарлық және фитосанитарлық шараларды әзірлеуге ынталандырады. Бұл процес «үйлесімділік» деп аталады. ДСҰ өздігінен мұндай стандарттарды қазір де, болашақта да жасамайды. Дей тұрғанмен, ДСҰ-ға мүше елдер үкіметтерінің көпшілігі басқа халық- аралық органдарда осы стандарттарды әзірлеуге қатысады. Стандарттарды осы саладағы жетекші ғалымдар мен мемлекеттік денсаулық сақтау мамандары даярлайды және стандарттар халықаралық зерттеу мен шолудан өтеді. Халықаралық стандарттар көптеген елдердің, соның ішінде дамыған елдердің, ұлттық талаптарына қарағанда жоғары, бірақ санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім үкіметтерге халық- аралық стандарттарды пайдаланбауға ашық рұқсат береді. Алайда ұлттық талаптың нәтижесінде саудаға үлкен шектеу қойылса, онда мемлекеттен оның жарамды деп келген денсаулық сақтау деңгейінің тиісті халықаралық стандартқа сай келмеуін көрсететін ғылыми негіздеме талап етіледі.

АҚШ-тың Үндістанға қарсы ісі ДСҰ-ның үй құстарын және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін импорттау туралы шешімі (2014 жылғы 14 қазан). 2012 жылғы 6 наурызда АҚШ Үндістанның құс-тұмауына (Avіan Іnfluenza) байланысты алаңдаушылық білдіріп, әртүрлі ауыл шаруашылығы өнімдерін импорттауға тыйым салғанына қатысты оның түсініктеме беруін сұрады. Мұнда мынадай таласты мәселелерге назар аударылды: 1898 жылғы Мал шаруашылығы өнімдерін импорттау туралы Үндістан заңы (1898 жыл, № 9 заңы) («Мал шаруашылығы туралы» заң); Үндістанның Мал шаруашылығы өнімдері, сүт және балық шаруашылығы департаменті жариялаған бірқатар бұйрықтар; сондай-ақ осы мәселеге қатысты енгізілген шаралар мен өзгерістер. АҚШ бұл шаралар санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің ережелерімен, сондай-ақ GATT келісімінің І және XІ баптарымен сәйкес келмейтінін мәлімдеді. 2012 жылғы 15 наурызда мұны Колумбия да қолдап, бұл ретте АҚШ-ты қолдаған консультативтік органға қосылуға өтініш берді. 2012 жылы 11 мамырда Америка Құрама Штаттары арбитраж алқасын құруды сұрады.

Арбитраж алқасы мен апелляциялық органның рәсімі 2012 жылғы 25 маусымда дау шешуші орган (DSB) арбитраж алқасы құрылды. Аргентина, Австралия, Бразилия, Қытай, Колумбия, Эквадор, Еуропалық одақ, Гватемала, Жапония және Вьетнам үшінші тұлға ретінде өз құқықтарын сақтады. 2013 жылы 5 тамызда алқаның төрағасы дау шешуші органға алқаның өз соңғы баяндамасын 2014 жылдың маусымынан ерте жарияламайтынын хабарлады.

Қорытындының қысқаша мәні Бұл дау Үндістанның Дүниежүзілік жануарлар тіршілігін қорғау ұйымына (OІE) құстұмау (NAІ) туралы хабарлаған елдерден кейбір ауыл шаруашылығы өнімдерін әкелуге тыйым салуына қатысты болды. Бұл импортқа тыйым салу Үндістанның құстұмауына (AІ1) қатысты шаралары арқылы жүзеге асырылды, атап айтқанда: (1) 2001 жылғы Мал шаруашылығы заңына сай өзгерілген, Мал шаруашылығы өнімдерін импорттау туралы 1898 жылғы заң (Мал шаруашылығы заңы); (2) Үндістанның Мал шаруашылығы, сүт өнімдері және балық шаруашылығы департаменті (DAHD) шығарған 1663(E) заңдық күші бар қаулысы. Құрама Штаттар Үндістанның AІ шараларын тиісті халықаралық стандарттарға (құрлықтағы жануарларды қорғау туралы халықаралық OІE кодексіне) немесе ғылыми тәуекелді бағалауға негізделмеген импорттық тыйым деп шағымданды. АҚШ арбитраж алқасынан Үндістандағы AІ шаралары санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің бірқатар ережелеріне сәйкес келмейді деп қорытындылауын сұрады: (1) 2.2-бап (санитарлық және фитосанитарлық шаралар адам денсаулығын, жануарлар мен өсімдіктер тіршілігін қорғауға қажет деңгейде ғана қолданылуға тиіс және осы шараларды ғылыми принциптерге негіздеу міндеттемесі бар); (2) 2.3-бап (өз еркімен немесе негізсіз кемсітуге тыйым салу); (3) 3.1-бап (халықаралық стандарттарға негізделген санитарлық және фитосанитарлық шараларды үйлестіру); (4) 5.1 және 5.2-баптар (тәуекелдерді бағалау бойынша міндеттемелер); (5) 5.6-бап (санитарлық және фитосанитарлық шаралардың талаптан тыс сауданы шектемейтінін қамтамасыз ету міндеттемесі); (6) 6.1 және 6.2-баптар (аймақтық жағдайларға қатысты шараларды бейімдеу); (7) 7-бап, қосымшалар В(2) және В(5) (а), (b) және (d) (жариялауға, хабарлауға және транспаренттікке қойылатын талаптар), сондай-ақ 1994 жылғы GATT-тың XІ бабы (сандық шектеулерді жалпы жою). Жауап ретінде Үндістанның негізгі дәлелі оның AІ шаралары санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің 3.2-бабына (OІE құрлықтағы жануарларды қорғау кодексі), санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің басқа да ережелеріне (оның ішінде санитарлық және фитосанитарлық шаралардың ғылыми негізі болуын талап ететін) және 1994 жылғы GATT келісіміне сәйкес деп есептеуінде болып отыр. Сондай-ақ Үндістан АҚШ алқасы талабының Дауды шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісімнің 6.2-бабына (белгілі бір шараларды анықтау) сәйкестігіне қатысты алдын ала шешім шығарту үшін алқаға екі жеке өтінім ұсынды. Арбитраж алқасы санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы істе көп қолданылатын тәсіл – даудың белгілі бір аспектілері бойынша сарапшылар мен халықаралық ұйымдардан кеңес алуға жүгіну туралы шешім шығарды. Алқа OІE ұйымынан OІE құрлықтағы жануарларды қорғау кодексін түсіндіруге және AІ қадағалау режимі бойынша үш сарапшымен Үндістанның ішкі шараларына және ауруға байланысты жағдайына ерекше көңіл бөле отырып консультация өткізді. Алдын ала шешімге байланысты Үндістанның алғашқы өтініші бойынша 2013 жылы 22 мамырда алқа алдын ала шешім туралы қаулы шығарды, ол ұйым мүшелеріне 2013 жылдың 28 маусымында таратылды және артынан алқаның есебіне сілтеме ретінде енгізілді. Арбитраж алқасы санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім бойынша АҚШ-тың талаптарын ескере отырып, Үндістандағы AІ шараларының санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің А(1) қосымшасының мағынасына сәйкес санитарлық және фитосанитарлық шаралары болып саналатын және келісім бойынша алдын ала қарастырылатын мәселе ретінде шешті.

Сондай-ақ арбитраж алқасы:

Үндістанның AІ шаралары санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің 3.1-бабына сәйкес келмейді, өйткені олар «тиісті халықаралық стандартқа (OІE құрлықтағы жануарларды қорғау кодексінің 10.4-тарауы) негізделмеген; Үнді AІ шаралары санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің 5.1, 5.2 және 2.2-баптарына сәйкес келмейді, өйткені олар тәуекелді бағалауға негізделмеген; Үндістанның AІ шаралары санитарлық және фито- санитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің 2.3-бабына сәйкес келмейді, себебі олар бірдей немесе ұқсас шарттар басым болатын жағдайда мүше елдер арасында жөнсіз және негізсіз алалаушылық орнатады және халықаралық саудада жасырын шектеу түрінде қолданылады; Үндістанның AІ шаралары санитарлық және фито-санитарлық шаралар қолдану туралы келісімінің 5.6 және 2.2-баптарына сәйкес келмейді, өйткені олар Үндістанға қажет қорғау деңгейінен әлдеқайда асып, елеулі түрде сауданы шектейді, сондықтан оларды қолдану адам өмірін және жануарлар тіршілігін қорғау үшін қажет шегінен шығып кетеді; Үндістанның AІ шаралары санитарлық және фито-санитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің 6.2 және 6.1-баптарына сәйкес келмейді, өйткені олар ауруға шалдықпаған аймақ және ауру деңгейі төмен аймақ деген тұжырымдаманы мойындамайды, сондай-ақ олар осы аймақтар үшін санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы мәселелерге мүлде бейімделмеген; Үндістан санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің 7-бабының В(2)-қосымшасына, В(5) (а), (b) және (d) қосымшаларына сәйкес әрекет етпеді, өйткені ол бірқатар хабарлама мен жариялау талаптарын орындамады. 2015 жылдың 26 қаңтарында Үндістан арбитраж алқасының шешімімен келіспей, апелляциялық шағым түсірді. 2015 жылы 4 маусымда апелляциялық орган өзінің қорытындысын шығарды:

Апелляциялық органның қорытындылары 1-қорытынды: Апелляциялық орган арбитраж алқасымен келіседі. Үндістандағы AІ шараларының негізгі кемшіліктері мыналар: (1) тәуекелді бағалауға негізделмеген (2.1-бап); (2) адамның өмірін, жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігін қорғау шараларының қажет минимум екені туралы дәлелдемелер ұсынбады; (3) осындай дәлелдемелердің ғылыми принциптерге негізделгенін көрсетпеді (2.2-бап). Алайда апелляциялық орган алқаның Үндістанның шектеулері халықаралық стандарттарға негізделмеген және ғылыми негіздемесі жоқ деп қарастыруы қате деп санайды. Осылайша апелляциялық орган Үндістанның AІ шаралары 2.2-бабына қайшы екені туралы алқаның қорытындыларымен ішінара келіспеді. Ал апелляциялық орган Үндістанның 5.1 және 5.2-баптарына сәйкес тәуекелдерді бағалау бойынша міндеттемелерін орындамағанын мәлімдейтін алқаның қорытындыларын қолдады. 2-қорытынды: Апелляциялық орган алқаның, Үндістанның мәлімдегеніндей, құрлықтағы жануарларды қорғау туралы халықаралық OІE кодексіне қатысты OІE ұйымымен кеңесу кезінде дауды шешуді реттеудің ережелері мен рәсімдері туралы келісімнің 13.2-бабына сәйкес емес әрекет жасамады деген қорытындыға келді. Апелляциялық орган алқаның Үндістанның AІ шаралары тиісті халықаралық стандарттарға негізделмегенімен де, сонымен қатар «сәйкес келмейді» деген шешімімен де келіседі (3.1 және 3.2-баптар). 3-қорытынды: Aпелляциялық орган алқа Үндістанның AІ шаралары 6-бапты бұзғаны туралы қорытындысын мақұлдады, өйткені олар AІ шаралары туралы OІE ұйымын хабардар еткен кез келген елдің барлық импортына тыйым салуды талап етеді, сол себепті осы елдерге құстұмауынан ада аймақтардан импорттау мүмкіндігін жоққа шығарды. Осы себепті апелляциялық орган алқаның қорытындысымен келісті, Үндістанның AІ шаралары аймақтық жағдайларға өз шараларын бейімдеу бойынша міндеттемелерімен сәйкес келмейтінін анықтады (6.1 және 6.2-баптар). 4-қорытынды: Aпелляциялық орган арбитраж алқасының Америка Құрама Штаттары Үндістанның тиісті қорғау деңгейіне қол жеткізе алатын балама шараларды анықтағанын және алқаның балама шараларды айқындау кезінде қателеспегенін анықтады. Aпелляциялық орган Үндістанның AІ шаралары 5.6-бабына сәйкессіздігі туралы алқаның қорытындыларын қолдайды, себебі бұл шаралардың сауда шектеулері Үндістанның тиісті қорғау деңгейіне қол жеткізуіне қажет мөлшерден әлдеқайда көп. 5-қорытынды: Aпелляциялық орган Үндістанның AІ шаралары бойынша өз еркімен немесе негізсіз кемсітушілікке жол бермеу бойынша 2.3-бабына сәйкес болмағаны туралы алқаның қорытындысын қолдайды.

Түйін Мемлекеттің өнімі, денсаулық сақтау және қауіпсіздік стандарттары жасырын сауда кедергілері ретінде пайдаланылмауға тиіс. Ұлттық реттеуші органдар ДСҰ келісімдерінің шеңберінде елдің міндеттемесі мен ықтимал денсаулық сақтау, қауіпсіздік және қоршаған орта мәселелері арасында тепе-тендікті сақтауы керек. ДСҰ-ның санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімі бойынша денсаулық сақтау, қоршаған орта және қауіпсіздік стандарттары ғылыми дәлелдерге сай негізделуін, соған сәйкес шетелдік импорттаушылар үшін ашық болуын және қажетінен артық қолданылмауын талап етеді.

Стандарттарды талаптарға сәйкестендіру Климаттың, зиянкестер мен аурулардың не болмаса азық-түлік қауіпсіздігі жағдайларының айырмашылығына байланысты түрлі елдерден келетін азық-түлік, мал өнімдері, өсімдік өнімдерінің барлығына бірдей санитарлық және фитосанитарлық талаптар енгізу әрқашан қисынды бола бермейді. Сол себепті санитарлық және фитосанитарлық шаралар кейде тиісті азық-түлік, мал өнімдері немесе өсімдік өнімдерінің шыққан еліне байланысты əртүрлі болады. Бұл санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімде ескерілген. Үкіметтер сондай-ақ саяси шекараларға жатпайтын, ауруға шалдықпаған аймақтарды тануы және осы аймақтардан келетін өнімдерге қойылатын өздерінің талаптарын бейімдей білулері керек. Солай бола тұрса да, келісім санитарлық және фитосанитарлық шараларды отандық тауар өндірушілер мен шетелдік жеткізушілерге қолдану кезінде негізсіз алалаудың болмауын тексереді.

Балама шаралар Егер тәуекелдің тиісті деңгейіне сауданы шектемей, балама құралдармен (мысалы, емдеу, карантин немесе кеңейтілген тексерулер) қол жеткізу мүмкін болса, онда импорттаушы ел денсаулық сақтау саласындағы мақсаттарына жету үшін аз, шектеулі стандарттарды қабылдауы керек. Сонымен қатар басқа ел қолданылатын шаралар денсаулық сақтаудың бірдей деңгейін қамтамасыз ететінін көрсете алса, оларды балама деп қабылдауға болады. Бұл қорғау шараларының сақталуына көмектеседі, сонымен қатар тұтынушылар үшін қауіпсіз тағам өнімдерінің молдығы мен әралуандығын, өндірушілер үшін қауіпсіз материалдардың қолжетімдігі мен адал экономикалық бәсекені қамтамасыз етеді.

Тәуекелдерді бағалау Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім ондай шаралар мен оларды қолдану себептерінің импорттаушыларға ашық болуын талап етеді. Мемлекеттер нақты тәуекелдерді тиісті түрде бағалау барысында санитарлық және фитосанитарлық шараларды белгілеуі керек, ал қажет болған жағдайда қандай факторларды ескеретінін, қолданған бағалау рәсімдерін және тиімді деп санайтын тәуекел дәрежесін хабарлауы керек. Көптеген елдердің үкіметтері азық-түлік қауіпсіздігі, жануарлар мен өсімдіктер тіршілігін сақтау саласында тәуекелдерді бағалауды қолданса да, санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім ДСҰ-ға мүше барлық үкіметтер арасында және барлық тиісті өнімдер үшін тәуекелдерді бағалауды жүйелі әрі кеңінен қолдануға шақырады.

Транспаренттік Үкімет басқа елдерге саудаға әсер ететін кез келген жаңа немесе өзгертілген санитарлық және фитосанитарлық талаптарын хабарлауға және жаңа не болмаса қолданыстағы шаралар туралы неғұрлым көбірек ақпарат сұрауларына жауап беру үшін кеңселер (анықтама пункттерін) құруға тиіс. Сондай-ақ олар азық- түлік қауіпсіздігі ережелерін, жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігін қорғау ережелерін қалай қолданатынын тексеру үшін ашық болуы керек. ДСҰ-ға мүше мемлекеттердің үкіметтері арасындағы жүйелі ақпарат және тәжірибе алмасу ұлттық стандарттарды одан әрі нығайта түседі. Мұндай транспаренттіктің артуы тұтынушылардың, сондай-ақ сауда әріптестерінің мүдделерін қажетсіз техникалық талаптар арқылы орын алатын жасырын протекционизмнен қорғайды. ДСҰ шеңберінде Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімін іске асыруға байланысты барлық аспектілері бойынша мүше-мемлекеттердің үкіметтері арасында ақпарат алмасу форумы ретінде арнайы комитет құрылды. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар жөніндегі комитет келісімнің сақталуын қарайды, сауда үшін ықтимал әсері бар мәселелерді талқылайды және тиісті техникалық ұйымдармен тығыз ынтымақтастықты қолдайды. Санитарлық және фитосанитарлық шараларға қатысты сауда-саттық дау-жанжалдарында келіспеушіліктерді ДСҰ аясында реттеу үшін әдеттегі рәсімдерді қолдануға, сондай-ақ тиісті ғылыми сарапшылардың ақыл-кеңестерін пайдалануға күш салады.

Генетикалық модификацияланған азық-түлік ісі Америка Құрама Штаттары генетикалық модификацияланған тағамдарға (генетикалық модификацияланған организмдер немесе ГМО) қауіпсіздігі мен пайдасы жөнінен барынша оң көзқараста. Еуропа Одағына қарсы сауда ісінде «Еуропа қауымдастығындағы тұтынушылар денсаулығы мен қоршаған ортаға ешқандай жағымсыз салдарсыз ГМО-ның артықшылықтарын пайдаланған» делінген және қазіргі заманғы биотехнология анығырақ және нәтижелі әдістерді әзірлеуді жалғастыруда, биотехнологиялық өнімдердің қауіпсіздігі туралы ғылыми қорытындылар эмпирикалық деректермен расталатынын мәлімдейді. Еуропалық одақтікі – ГМО-ны жақтамайтын да, даттамайтын да бейтарап ұстаным. Еуропалық одақ ГМО өнімдері беретін ықтимал артықшылықтарды мойындайтынын мәлімдейді, бірақ оның денсаулыққа ұзақмерзімді әсері белгісіз деп есептейді. Еуропалық одақ тұтастай ұйым ретінде және мүше елдері ұлттық деңгейде ЕО шеңберінде ГМО-ны импорттау және сатуды мақұлдағанға дейінгі сақтық принципіне негізделген арнайы шараларды жүзеге асырды (төменде осы принципті талқылауды қараңыз). Америка Құрама Штаттары Дүниежүзілік сауда ұйымының бірқатар талқылау процедураларында бұл шараларға қарсы әл-әзір бітпес күрес бастады. Төмендегі Америка Құрама Штаттарының Еуропа қауымдастығына қарсы ісі АҚШ-тың Еуропалық одаққа қарсы сот ісі жиынтығының ДСҰ дау реттеу процесінде шешілуін қамтиды.

Сақтық принципі Сақтық принципінің негізгі идеясы: кей жағдайларда ғылыми факт ретінде қауіптің бар екенін анықтау үшін дәлелдер жеткіліксіз болса да, қауіпке қарсы іс-қимыл шаралары қолданылуы керек. Толық ғылыми дәлелдердің болмауы – принципті қолданудың алғышарты; егер ғылыми дәлелдер сенімді болса, онда бұл шара сақтықтан гөрі алдын алу шарасы болар еді. Сақтық принципі бойынша, қандай да бір заттың қоршаған ортаға зиян келтіруін дәлелдей алмаса, не оны теріске шығара алмаса, іс-әрекет әрі қарай өрбімеуге және зат қоршаған ортаға мүлдем шығарылмауға тиіс. Егер принцип дұрыс қолданылса, дәлелдеу ауыртпалығы ықтимал ластаушы өндіріс салаларына немесе елдерге жүктеледі.

Америка Құрама Штаттарының Еуропалық қауымдастыққа қарсы ісі Азық-түліктегі генетикалық модификацияланған организмдер ісі (DS 291, 292 және 293) Еуропа қауымдастығы генетикалық модификацияланған организмдер (ГМО) бар азық-түліктерді импорттауға бесжылдық мораторий жариялады. Нақтырақ айтқанда, тыйым биотехнология әдістері арқылы өсірілген немесе генетикалық түрлендірілген дақылдарға қатысты болды. 2003 жылдың мамыр айында АҚШ, Аргентина және Канада Дүниежүзілік сауда ұйымына ресми шағым жіберді. Шағымда мораторийдің ДСҰ келісімдері бойынша саудаға заңсыз кедергі болатыны мәлімделді. Америка Құрама Штаттарының ауыл шаруашылығы мен азық-түлік импортына әсер ететін Еуропа қауымдастығы және оның мүше-мемлекеттерінің қабылдаған белгілі бір шаралары бойынша Еуропа қауымдастығымен кеңес жүргізуді талап етті. Жалпы алғанда, бұл өнімдер Еуропа қауымдастығында импорттау мен маркетинг жүргізу үшін мақұлданған болса да, жалпыеуропалық мараторийлермен қатар қауымдастықтың бірқатар елдері биотехнологиялық өнімдердің маркетингінің жүргізілуі мен импортталуына ұлттық тыйым салуды қолдайды.4 Америка Құрама Штаттарының мәліметтеріне назар аударсақ, шаралар ДСҰ-ның санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімі бойынша Еуропа қауымдастығы міндеттемелеріне, 1994 жылғы GATT келісімінің І, ІІІ, X және XІ баптарына; Ауыл шаруашылығы туралы келісімге және Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісіміне сәйкес келмейді. Австралия, Аргентина, Бразилия, Канада, Чили, Колумбия, Үндістан, Мексика, Жаңа Зеландия және Перу АҚШ-пен бірге кеңес жүргізуге қосылды.

Арбитраж алқасы және апелляциялық орган талқылауы Арбитраж алқасы Еуропа қауымдастығы биотехнологиялық өнімдерді мақұлдау бойынша жалпы de facto мораторийін қолданғанын және мораторийдің санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімін бұзғанын анықтады, себебі de facto мораторийі Еуропа қауымдастығының мақұлдау процедураларын аяқтауды негізсіз кешіктірді.

Жалпы мораторий тәуекелдерді бағалауға негізделмеген Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің 5.1 (тәуекелді бағалау) және 2.2 (жеткілікті ғылыми дәлелдер) баптары: Еуропа қауымдастығы мораторийі материалдық емес, процедуралық шешім болғандықтан, тәуекелге қатысты қажет бағалау және жеткілікті ғылыми дәлелдер жиналмаған. Алқа жалпылама мораторий Еуропа қауымдастығының мақұлдау рәсімін аяқтаудың негізсіз кідірісіне әкелді деп шешті. Белгілі бір өнімге қатысты жеткілікті ғылыми дәлелдерге негізделмеген қорғау шаралары Алқаның пайымдауынша, олар тексерген белгілі бір өнімдерге қатысты 27 арнайы мақұлдау рәсімінің 24-де рәсім негізсіз кідіртудің салдарынан аяқталмай қалған. Еуропа қауымдастығына мүше мемлекеттердің қорғау шараларына қатысты алқа оларды санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімнің анықтамасына сай тәуекелдерді бағалауға негізделмегенін және жеткілікті ғылыми дәлелдері жоқ деп болжады.

2007 жылы 21 маусымда Америка Құрама Штаттары мен Еуропа қауымдастығы дау шешуші орган (DSB) ұсынымдары мен шешімдерін орындау үшін оңтайлы мерзім он екі ай болатынына келіскені туралы дау шешуші органға хабарлады.

Түйін Егер елдер арасында денсаулық пен қауіпсіздік стандарттарында елеулі айырмашылықтар бар болса, ДСҰ-ның дауды шешу жүйесі (төменде көрсетілгендей) дауды рұқсат етілген тиімді шешіммен аяқтауы үшін алты жылын жұмсайды. Осындай тым ұзаққа созылған процестің екі себебі ГМО істерінде көрсетілген. Біріншісі – денсаулық сақтау мәселелерінің күрделілігі және ғылыми дәлелдемелерді қолдау мен қолдамаудың сөзбұйдалыққа ұрынатыны. Екіншісі – ұтылған мемлекеттер ДСҰ шешімін толығымен орындамауы мүмкін, сондықтан орындамаған тарапқа жауап қайтару санкцияларын жүзеге асыру ДСҰ тарапынан мақұлдануы үшін одан әрі келіссөздер мен рәсімдер жалғасады. ГМО өнімдерінің импортталуына қарсы Еуропалық одақтың жалпы мораторийін ақтау үшін санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім екі талаптың орындалуын талап етеді – объективті тәуекелді бағалау және стандарттарды енгізуді қолдау үшін жеткілікті ғылыми дәлелдердің болуы. ДСҰ Еуропалық одақтың өз денсаулық стандартын қолдау үшін талап етілетін ғылыми дәлелдерді анықтайтын тәуекелді бағалау жүргізбегенін анықтады. ДСҰ сондай-ақ кейбір өнімдерге арналған денсаулық сақтау стандарттарын қолдайтын ғылыми дәлелдер жеткіліксіз деп шешті. ДСҰ аясындағы санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім қоршаған ортаны қорғау заңындағы сақтық принципін қабылдамайды (төменде көрсетілген). Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім және Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісім (TBT) Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы және Саудадағы тосқауылдар туралы келісімдер халықаралық сауданы негізсіз шектейтін заңсыз ұлттық стандарттар мен саясатқа бағытталған. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімде азық-түлік импортына қолданылатын денсаулық пен қауіпсіздік стандарттарына баса назар аударылады, ал Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісімнің шеңбері жасырын сауда кедергісі ретінде әрекет ететін кез келген өнімге арналған техникалық стандарттарға тыйым салу әрекетінен ауқымдырақ. Саудадағы техникалық тосқауыл туралы келісім бойынша мемлекеттер мүмкіндігінше халықаралық стандарттарды пайдалануға тиіс және өз елдерінде орнатылған «ақпараттық орталықты» барлық тиісті өзгерістер туралы хабардар етіп отыруы керек. Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісім санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісіммен анықталған санитарлық немесе фитосанитарлық шаралар жағдайларын қоспағанда, барлық техникалық регламенттерді, ерікті стандарттарды және олармен сәйкестікті қамтамасыз ету рәсімдерін қамтиды. Саудадағы техникалық тосқауыл шаралары автокөлік қауіпсіздігінен бастап энергияны үнемдейтін қондырғыға және азық-түлік салатын картонның пішініне дейінгі кез келген мәселені қамтуы мүмкін. Адамның денсаулығына қатысты мысалдар келтірсек, Саудадағы техникалық тосқауыл шаралары фармацевтикалық шектеулерді және темекіні таңбалауды да қамтуы мүмкін. Азық-түлік таңбалауға қойылатын талаптардың көпшілігі, тамақтану талаптары мен мәселелері, сапасы мен қаптау ережелері санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім бойынша емес, Саудадағы техникалық тосқауыл туралы келісім бойынша жүзеге асырылады. Алайда тағамның микробиологиялық бұзылуына немесе ветеринарлық препараттардың қалдығы, пестицидтердің рұқсат етілген деңгейлерін белгілеуге немесе рұқсат етілген тағамдық қоспаларды анықтауға қатысты ережелер санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімге жатады. Сонымен қатар санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісім азық-түлік қауіпсіздігіне тікелей қатысы бар кейбір қаптау және таңбалау талаптарын қамтиды. Бұл екі келісімде ортақ элементтер, соның ішінде негізгі алаламау міндеттемелері мен ұсынылған шаралар туралы алдын ала хабардар ету және ақпараттық бюроны (ақпараттық орталық) құру туралы ұқсас талаптар бар. Алайда негізгі ережелердің көпшілігі әртүрлі болып келеді. Мысалы, екі келісім де халықаралық стандарттарды қолдануға ынталандырады, бірақ санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісімге сәйкес, азық-түлік қауіпсіздігі стандарттарының денсаулыққа төндіретін ықтимал қаупі ғылыми дәлелдемелер арқылы анықталуы керек. Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісімге сәйкес, мемлекеттер халықаралық стандарттардың басқа да себептерге, соның ішінде негізгі технологиялық мәселелерге байланысты, қолдануға келмейді деп шеше алады. Қажет болған жағдайда үкімет ұлттық қауіпсіздік немесе алаяқтық тәжірибенің алдын алу сияқты мақсаттарға қол жеткізу үшін Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы ережелерді енгізе алады. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы және Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісімдердің мақсаттары мен ережелері әртүрлі болғандықтан, импорттаушы немесе экспорттаушы олардың өнімдері санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану туралы келісіміне не болмаса Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісіміне немесе екеуіне де сәйкес пе, жоқ па, оны білуі де маңызды.

Дүниежүзілік сауда ұйымының басқа келісімдері Басқа келісімдер де ұлттық импорт талаптарына тікелей қатысты. Кедендік бағалау кодексі елдердің импортталатын тауарлар құнын бағалауға қатысты мәселелерін стандарттауға тырысады. Ол бағалаудың қосымша дәлелдемелерін беру үшін импорттаушыға дәлелдеу ауыртпалығын жүктейді. Алайда мемлекет импорттаушыға елдің мәселелеріне жауап беру үшін жеткілікті мүмкіндік беруі керек. Осымен байланысты Жүкті жөнелту алдындағы тексеру туралы келісім импорттаушы елдің жүкті тиеу алдындағы тексеріс құқығына қатысты. Тауардың сапасы, саны және бағасы бойынша алдын ала тексерудің осы құқығы тек дамушы елдерге беріледі. Дамушы елдердің шектеулі ресурстарына байланысты Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісім (GATT) экспорттау елінде тауарларды тексеру үшін жеке компанияларды тарту құқығын мойындайды. Импортты лицензиялау рәсімдері туралы келісім өтініш беру рәсімдерінің мүмкіндігінше қарапайым болуға тиіс деген принципке негізделген. Тауарлардың шығарылған жері туралы бірыңғай ережелерді жасау бойынша жұмыс жалғасуда және болашақта бақылануға тиіс.

Сандық шектеулер. Квоталар мен эмбарго Саудадағы сандық шектеу елге импортталатын тауарлардың нақты мөлшерін шектеу немесе оның алдын алуға қатысты. Импорттаушы ел отандық кәсіпкерлікті қорғау (квоталар) мақсатында, денсаулыққа және қауіпсіздікке алаңдаушылық таныта отырып, тауарларды елге кіргізуге жол бермей (мораторийлер) импорттық тауарлардың санын азайтуы мүмкін және саяси себептерге байланысты (эмбарго) белгілі бір елден тауарларды импорттауға толық тыйым салуы мүмкін. Жоғарыда талқыланған ГМО азық-түлік ісі генетикалық модификацияланған тамақ өнімдерінің импортына Еуропалық мораторийге қатысты сандық шектеу енгізді. Сандық шектеулер әдетте квоталар, импорт немесе экспорттық лицензиялар, экспортқа ерікті түрде шектеулер қою сияқты басқа да шаралар арқылы іске асады. Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісім белгілі бір жағдайларда болмаса, осы шектеулерді жоюды талап етеді. Ұйымға мүше мемлекеттердің сандық шектеулер туралы хабарламалары қоғам үшін ашық Дүниежүзілік сауда ұйымының деректер базасында жиналады. Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімнің XІ бабы «Сандық шектеулерді жалпы жою» деп аталады және белгілі бір ерекше жағдайға қатысты сирек, аз ғана сандық мөлшерге жатқызылғандары болмаса, қалған сандық шектеулерді заңсыз деп таниды. XІ бапта сандық шектеулерге тыйым салуға жатпайтын мынадай ерекше жағдайлар қарастырылған: (1) экспорттаушы тарапқа қажет азық-түліктің немесе басқа да өнімдердің шектен тыс тапшылығының алдын алу немесе азайту үшін уақытша қолданылатын тыйым салу немесе шектеу шаралары; (2) тауарларды жіктеу, сұрыптау және маркетингін жүргізу бойынша стандарттарды немесе ережелерді қолдануға қажет импорт пен экспортқа қатысты тыйым салу немесе шектеу шаралары; (3) үкіметтік шараларды іске асыруға қажет кез келген ауыл шаруашылығы немесе балық өнімдерін импорттауға шектеулер. XІ бап Дүниежүзілік сауда ұйымына мүше мемлекеттерге «заңды саяси мақсаттарға» жетуі үшін сандық шектеулерді қолдануға мүмкіндік береді. Қандай саяси мақсаттар елді квота, мораторий немесе эмбарго секілді шешуші қадам қабылдауға итермелейді? Үкімет халықтың денсаулығы мен қауіпсіздігін қорғау үшін импорттық шектеулерді пайдаланады, бұл Еуропалық одақтың ГМО өнімдеріне мораторий жариялауына болжамды негіз болды. Кейде үкімет қоғамдық қауіпсіздікке немесе денсаулыққа зақым келтірілуі мүмкін деп есептейтін негізді дәлелі болса, белгілі бір тауардың барлық импортына тыйым салады. 2001 жылы Америка Құрама Штаттары Еуропада ірі қара малды зақымдаған аусыл ауруының вирусына байланысты еуропалық мал өнімдерінің барлық импортына тыйым салды. Сандық шектеулердің тағы бір қызметі, ол саяси мақсаттарға пайдаланылады. Шектеулер адам құқықтарының бұзылуына, агрессиялық іс-әрекеттерге, сондай-ақ ұлттық қауіпсіздікке байланысты айыпталған елдерге қарсы жазалау шаралары ретінде қолданылады. Қазіргі уақытта Америка Құрама Штаттары Кубаға (1963 жылдан бастап), Солтүстік Кореяға (1950 жыл), Иранға (1984 жыл), Суданға (2006 жыл), Кот-д’Ивуарға (2006 жыл), Сирияға (2006 жыл), Конго Демократиялық Республикасына (2006 жыл) және Мьянма немесе Бирмаға (2007 жыл), сондай-ақ Зимбабвеге (демократияға қарсы іс-әрекеттер) және Беларусь Республикасына (демократияға керағарлық) қарсы мақсатты түрде сауда санкцияларын қолдануды жалғастырып келеді. 2012 жылы Америка Құрама Штаттары демократияға өтуді ынталандыру үшін Мьянмаға қарсы кей санкцияларды жеңілдетті. Тараудың келесі бөлігінде АҚШ-тың Кубадағы ұзаққа созылған эмбаргосы қарастырылады. Кубаға қатысты эмбарго және Дүниежүзілік сауда ұйымының ұлттық қауіпсіздікке байланысты ерекше жағдайы Шет мемлекеттің барлық сауда-саттық салаларында эмбарго сирек қолданылады және көбіне қысқамерзімді болады. АҚШ-тың Куба, Иран және Солтүстік Кореяға қарсы эмбаргосы ерекше жағдайға жатады. Әрине, ең көп талас-тартыс тудырған мәселе – АҚШ-тың Кубаға қарсы 50 жылдан астам уақытқа созылған эмбаргосы. 1959 жылы билікті қолына алған коммунистік төңкерістің салдарынан Америка Құрама Штаттары мен Кубаның арасында елу жыл бойы дипломатиялық қарым-қатынас тоқтап тұр. Хельмс-Бертон заңы (Кубалық еркіндік және демократиялық ынтымақтастық туралы заң) эмбаргоны америкалық фирмаларға ғана емес, сондай-ақ шет елдерде орналасқан «америкалық тұлғаларға» және олар басқаратын фирмаларға да тиесілі деп тауып, эмбаргоның аясын кеңейтті. Хельмс-Бертон заңы осымен бірге Кубамен жұмыс істейтін шетелдік компанияларды да АҚШ-тағы сот ісіне тартты. Осындай істерде америкалық талап-арыз берушілер шетелдік мәміленің бұрын талапкерге Кубада тиесілі болған мүлікке қатысты екенін дәлелдеуі керек болатын. Ақырында, ол лауазымды тұлғаларға, бақылаушы акционерлерге (және олардың отбасыларына), сондай-ақ бұрын америкалық азаматтарға тиесілі болатын мүлікті «сатуға» қатысатын компанияларға Америка Құрама Штаттарына кіруіне шектеу қоюды талап етті. Бұл заң сыртқы қатынастар саласында елеулі мәселелердің туындауына әкеп соқты. Еуропалық, канадалық және мексикалық лауазымды тұлғалар Америка Құрама Штаттарын өз елдерінің тұрғындары жүзеге асырған сауда, инвестиция және туризм сияқты заңды әрекеттерді жазалауға қатер төндіру себебінен Америка Құрама Штаттарының өз юрисдикциясын заңсыз түрде экстерриториалды жүзеге асырғаны үшін айыптады.5 1996 жылы Еуропалық одақ Хельмс-Бертон заңына қарсы шығып, Дүниежүзілік сауда ұйымына талап ашу арқылы наразылық білдірді. Дей тұрғанмен, Еуропалық одақ АҚШ-тың Дүниежүзілік сауда ұйымының келісімдерінде көрсететін қандай да бір ескертпелерді немесе ұлттық қауіпсіздік ережелерін пайдалану мүмкіндігінен тайсақтап, шағымын қайтарып алды. «Ұлттық қауіпсіздікке байланысты ерекше жағдайлар» Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімнің (GATT) XXІ бабында (тауар саудасы) және Көрсетілетін қызметтер саудасы жөніндегі бас келісім (GATS) XІV бабында (көрсетілетін қызмет саудасы) қамтылған. Ұлттық қауіпсіздікке байланысты ерекше жағдайларда: «Ешбір нәрсе осы келісімдегі... уағдаласушы тараптың өз қауіпсіздігінің маңызды мүдделерін қорғау үшін қажет деп есептейтін кез келген әрекеттерге кедергі келтіретіндей етіп түсіндірмеуі керек» деп айтылады. Ерекше жағдайлар қатарына басқа жағдайда Дүниежүзілік сауда ұйымының міндеттемелеріне сәйкес келмейтін қорғау шаралары кіреді. Алайда бұл ерекше жағдайға кеңінен түсініктеме берсек, ол Дүниежүзілік сауда ұйымының бүкіл келісіміне және дүниежүзілік сауда жүйесінің қауіпсіздігі мен тұрақтылығына нұқсан келтіруі мүмкін. Ерекше жағдайдың ақылға қонымды жағы мынада, ұлттық қауіпсіздік барлық елдер үшін маңызды, ал халықаралық ұйымның бұл мәселенің маңызын жоққа шығарып, ұлттық мәселелер мен саясатты айналып өтіп кетуі аса қуатты сауда елдерінің Дүниежүзілік сауда ұйымының ережелерін елемеуіне немесе назардан тыс қалдыруына алып келуі мүмкін. Шараларының ерекше жағдайлар арқылы қорғалуы керек екенін шешетін жалғыз субьект мемлекет болып отыр ма деген сұрақ та маңызды. Осы сұрақ үнемі жауапсыз қалып келеді, себебі Дүниежүзілік сауда ұйымының толығымен шешімін таппаған біраз ғана істері ерекшеліктің мән-мағынасына қатысты. Президент Обама өзінің 2014 жылғы 17 желтоқсандағы Америка Құрама Штаттарының Кубамен қалыпты дипломатиялық қарым-қатынас орнататыны туралы мәлімдемесімен отты дауыл тудырды десек те болғандай. Басқа бір мемлекеттің және оның үкіметінің сені дипломатиялық тұрғыдан тануы – оның сені мемлекет ретінде «de facto» мойындауы деген сөз. Президент Обама «қарапайым кубалықтар үшін сақталатын еркіндік жолындағы тосқауылдар туралы ешқандай иллюзиясы» болмағанын қадап айтты. Дипломатиялық қатынас орнатудың қарапайым қадамы белгілі бір дәрежеде эмбаргоны қолдайтын ұлттық қауіпсіздік қорғанысын әлсіретеді. Сарапшылардың көбі мұны даулы мәселе болады деп санайды, өйткені олардың басым көпшілігі эмбаргоның біртіндеп алып тасталуы мүмкін деп пайымдайды.

Дүниежүзілік сауда ұйымының дау шешу жүйесі GATT-тың ең басты әлсіздігі сауда ережелерін жүзеге асыруға құзыретті ресми органның немесе процестің болмауында еді. Дүниежүзілік сауда ұйымының құрылуына орай 1995 жылы Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісім (DSU) күшіне енді.6 Бұл келісімге дейін Дүниежүзілік сауда ұйымына мүше елдер сауда ережелерін бұзу туралы талаптарды біржақты ұлттық деңгейде қарастыратын. Ендігі жерде дау-дамайдың бәрі Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісім шеңберінде шешілуге тиіс. Жеке компания не болмаса кәсіпорындар емес, тек мүше-мемлекеттер ғана Дүниежүзілік сауда ұйымы ережелерін бұзған басқа елдің немесе елдердің үстінен шағым түсіре алады. Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісім Дау шешу жүйесін (DSS) құруға себепші болды. Мемлекетті осындай процеске қатысуға қалай мәжбүрлеуге болады деген сұрақ туындайды? Бұған «Дау шешу жүйесінің процедураларына бойкот жариялау керек» деп философиялық жауап беруге де болар еді, бірақ бұл бүкіл мүше-мемлекеттердің дүниежүзілік сауда жүйесін құрудағы ұзақмерзімді мүдделеріне қауіп төндірмек. Сондықтан бұл жердегі ең орынды әрекет – тек мәжбүрлеу ғана. Бас тартушы ел Дүниежүзілік сауда ұйымының қарымта санкциялық шараларына ұшырауы мүмкін және ұйымнан шығарып жіберуі де ықтимал. Дау шешу жүйесі халықаралық сауда-саттық дауларын тез арада қарауды қамтамасыз етеді. Оның дауды шешу процедуралары жылдам шешім қабылдау үшін нақты белгіленген уақыт мерзімі аясында өткізіледі. Максимал уақыт кезеңі пайдаланылған және шешімге қатысты шағым түскен жағдайда дауды шешу процесі 15 айдан аспауы керек. Бірақ «Генетикалық модификацияланған организмдер ісінде» және «Банан дауы жөніндегі істе» көрсетілгендей, соңғы шешімге жеткенге дейін істер бірнеше жыл бойы жалғасуы мүмкін. Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісім істерді шешуде мамандар алқасын тағайындайтын жалғыз уәкілеттік орган ретінде Дауды шешуші органын (DSB) құрды. Кез келген ресми іс-қимыл жасамас бұрын, дауласушы елдер дауды шешу үшін бір-бірімен кеңесуге тиіс. Олар сондай-ақ Дүниежүзілік сауда ұйымының бас директорынан дауда делдал болуын сұрай алады. Кездесулер еш нәтиже бермесе, шағым беруші мемлекет дауды талқылауы үшін арбитраж алқасын құруды сұрауы мүмкін. Дүниежүзілік сауда ұйымының арбитраж алқасы соттар секілді әдетте үш, кейде бес сарапшыдан тұрады. Арбитраж алқасының қызметі құпия болып қалады. Тыңдаулардың алдында әрбір тарап өз ісін жазбаша дайындайды. Алғашқы тыңдауда екі тарап та осы мәселеге қызығушылық танытқан кез келген мүдделі елмен бірге қатысады. Екінші отырыста екі тарап жазбаша түрдегі теріске шығару мәлімдемесін және ауызша дәлелдемелер ұсынады. Алқа баяндаманы дайындау үшін сарапшылармен кеңесе алады немесе кеңес беруші сарапшылар тобын тағайындай алады. Арбитраж алқасы баяндаманың алғашқы жобасын дайындайды және түсініктеме беру үшін оны екі тарапқа да ұсынады. Содан кейін ол өзінің қорытындылары мен тұжырымдарын қамтитын аралық баяндаманы ұсынады, ол екі тараптың да қайта қарауды талап ету мүмкіндігі үшін бір апта береді. Егер қайта қарау талап етілсе, онда алқаның тараптармен қосымша кездесулер өткізуі үшін екі апта беріледі. Содан кейін алқа түпкілікті баяндаманы ұсынады. Бұл баяндама дауды шешуші органның қаулысы (түпкілікті баяндама дау шешуші органның бірауыздан дауыс беруі арқылы қабылданбай қалмаса) болып шығады. Содан кейін жеңілген тарап ақылға қонымды мерзім ішінде қаулыны жүзеге асыру үшін ұсыныс дайындауға тиіс. Жеңілген тарап қаулыны белгіленген уақыт ішінде жүзеге асырмаған жағдайда, тараптар толық көлемде орындауды талап ететін өтемақы туралы келісуі керек. Егер тараптар өтемақы туралы келісімге келе алмаса, онда дау шешуші орган жеңген ел үшін қарымта шараларға рұқсат береді. Бұл санкциялар әдетте GATT бойынша берілген тарифтік жеңілдіктерді қайтарып алуға немесе тоқтата тұруға алып келеді. Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісім қалыптастырған дау шешу процедурасының диаграммасы 5.4-мысалда көрсетілген. Процесс диаграмманың төменгі жағында дау тараптарының арасында жүргізілетін кеңестен басталады. Диаграмманың үстіңгі жағында апелляциялық органның шешіміне қарамастан, жеңілген елдің шешімді орындамауы оның соңғы сатысына, яғни дау шешуші органның орындамаған тарапқа қарымта шараларды рұқсат етуіне алып келеді.

Дүниежүзілік сауда ұйымының дау шешу жүйесі – халықаралық сауда жүйесінің іргетасы. Жүйе 1988 жылдың желтоқсанында Монреальда өткен Министрлер кездесуінен кейін қабылданған реформалар нәтижесінде нығайтылып, ретке келтірілді. Ережелердегі негізгі өзгеріс сол, Дүниежүзілік сауда ұйымы топтарын құру және құрамын анықтау даулы тараптардың келісімін талап етпейді. Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісім тараптардың ерікті түрде келісімге қол жеткізуі үшін кеңес жүргізудің маңызын атап көрсетеді және даулы тараптар мүше елдің бірінен кеңес беру туралы сұрау түскеннен кейін 30 күн ішінде кеңес өткізуін талап етеді. Егер кеңес беру туралы сұрау салынғаннан 60 күн өткеннен кейін дау шешілмесе, шағымданушы тарап арбитраж алқасын құруды талап ете алады. Өзара түсіністік негізінде тараптар дауды шешудің балама құралдары мен тәсілдерін, соның ішінде бітістіру рәсімін, медиация және арбитражды қолдана алады. Кеңес беру туралы өтініш қабылданбаған жағдайда шағымданушы тараптың тікелей арбитраж алқасын құруды сұрауына болады. Дүниежүзілік сауда ұйымының арбитраж алқасы әдетте тиісті білімі мен тәжірибесі бар, даулаушы тараптарға жатпайтын елдерден шыққан үш адамнан тұрады. Хатшылық даулардың нақты түрлерінің критерийлеріне сай келетін сарапшылар тізімін жасайды. Дауды шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісім алқаның әдетте алты айдың ішінде немесе шұғыл жағдайда үш айдың ішінде өз жұмысын аяқтауын қарастырады. Дау шешуші орган алқаның баяндамасын қабылдау үшін оны дауласушы тараптарға талқылауға берілген уақыттан 20 күн өткеннен кейін қарай алады. Дау шешуші орган консенсус арқылы баяндаманы қабылдамау шешімін шығарса немесе тараптардың бірі дау шешуші органын апелляцияға беру ниеті жөнінде хабарламаса, баяндама шыққаннан кейін 60 күн ішінде қабылданатын болады. Апелляциялық шолудың тұжырымдамасы – дауды шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісімнің маңызды сипаты. Апелляциялық орган жеті мүшеден тұрады, олардың үшеуі кез келген сот ісіне қатыса алады. Апелляция алқаның баяндамасында қамтылған Дүниежүзілік сауда ұйымының заңнамасымен және алқа әзірлеген заңдық түсіндірулермен шектеледі. Дау шешуші орган алқаның немесе апелляциялық органның баяндамасын қабылдап алғаннан кейін, мүдделі тарап өзінің қабылданған ұсынысты жүзеге асыру ниеті туралы хабардар етуге міндетті. Келесі ережелер орындалмаған жағдайда шығындарды өтеу немесе концессияларды уақытша тоқтата тұру ережелерін белгілейді. Уақытша тоқтата тұруға қатысты келіспеушіліктер арбитражға жіберілуі мүмкін.7 Тараудың келесі бөлігі Дүниежүзілік сауда ұйымының дау шешу жүйесінің Америка Құрама Штаттары мен Еуропалық одақ арасындағы атақты «банан дауындағы» жұмысының иллюстрациясын ұсынады.

Америка Құрама Штаттары мен Еуропа одағы арасындағы «банан дауы» 1999 жылы 14 қаңтарда Америка Құрама Штаттары Дүниежүзілік сауда ұйымының дауды шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісімінің талаптарына сәйкес, дауды реттеу органынан Еуропалық одаққа қатысты белгіленген 520 млн доллар көлеміндегі тарифтік концессиялардың тоқтатылуына рұқсат беруін сұрады. Бұл Еуропалық одақтың ЕО елдеріне банан импорттауға заңсыз шектеу қою туралы Дүниежүзілік сауда ұйымының дау шешу алқасының шешіміне сәйкес сұратылды. Еуропалық одақ уақытша тоқтату мөлшерінің Америка Құрама Штаттарының осы орайда табатын пайдасының күшін жойғандағы немесе азайтқандағы мөлшеріне тең келмейді деп қарсылық білдірді. Уақытша тоқтату мөлшері арбитражға жіберілді. Дауды шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісімге (DSU) сәйкес, тоқтату деңгейі төмендегі принциптерге сай анықталуға тиіс: 1) шағым беруші тарап, ең алдымен, табыстың азаюы немесе жойылуы орын алған сол сектордағы өтемақы төлемдерін тоқтата тұру туралы өтініш беруі керек; (2) егер бұл мүмкін болмаса, онда ол уақытша тоқтату мен концессияларды «сол келісімге сәйкес басқа секторлардан» іздеуге тиіс; (3) егер бұл да мүмкін болмаса, онда ол тоқтатуды басқа келісімдер аясынан іздегені абзал.8 Бұл принциптердің басты негіздемесі – әртүрлі сектордағы уақытша тоқтату мен концессиялардың ереже емес, ерекше жағдайлар болып қалуын қамтамасыз ету. Қаскөйлік күшейіп, сауда соғысы қаулап кетпес үшін секторға арналған уақытша тоқтаулар мен концессияларды қолдану қолайлы болып көрінеді. Арбитраждың шешімі бананға қатысты Еуропалық одақтың импорттау режимі тауарлар секторының (GATT) және қызмет көрсету секторының (GATS), яғни екеуінің де принциптерін бұзғанын көрсетті. Америка Құрама Штаттары Дүниежүзілік сауда ұйымының алқасы алдында дауды жеңіп алғаннан кейін және Еуропалық одақтың алқа шешімін орындамағанынан кейін ғана уақытша тоқтатуды сұрағанын айта кеткен жөн. Шешімге жауап ретінде Еуропалық одақ тарапынан қайта қаралып, бекітілген импорт режимі Кариб теңізі және Оңтүстік Америка елдерінен әкелінетін бананға тарифтік квотаны енгізуді жалғастырды. Бұл өнімнің шығарылған жеріне қарамастан, өнімдер бірдей қарастырылуға тиіс деген GATT келісімі және GATS келісімінің ұлттық режимінің принциптерін бұзды. Алаламау принципінің бұзылғанын білу үшін екі элемент дәлелденуі керек. Біріншіден, аталған қызметтер немесе тауарлар жеткілікті түрде ұқсас болуы керек. Екіншіден, отандық тауарларға қарағанда импортталған тауарларға немесе қызметтерге қолайлы жағдай жасалмайды. Арбитраж комиссиясы Еуропалық одақта қайта қаралған банан импорттау режимі ұлттық режим принципін бұзғанын жалғастырғаны туралы шешім қабылдады. Бұл бұрынғы ЕО режимі тұсындағы Америка Құрама Штаттары пайдасының күшін жою немесе қысқартудың жалғасы болды. Осыдан кейін арбитраж комиссиясы Америка Құрама Штаттарының сұраған концессиялар орынды ма деген соңғы сұраққа назар аударды. Концессия мөлшерін анықтау кезінде Дүниежүзілік сауда ұйымының арбитраж алқасы тікелей және жанама пайданы да қарастыра алады. Жанама пайданы қарастыру, әсіресе бұл ретте маңызды болды, өйткені Америка Құрама Штаттары банандарды экспорттаушы емес. Оның үстіне АҚШ латынамерикалық бананды экспорттаудағы шектеулер Америка Құрама Штаттары экспортын жанама түрде нашарлатқанын айтты. Мысалы, АҚШ Еуропалық одаққа экспортталуы мүмкін бананды өсіруге пайдаланылатын тыңайтқыш сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттайды. Қорыта келе, арбитраждық комиссия сұралған концессиялардың жанама пайданы қоса есептегенде шамадан тыс екеніне көз жеткізді. Бұл Америка Құрама Штаттары сұраған концессиялардың көлемін шамамен 500 млн доллардан 191,4 млн долларға дейін азайтты.

Антидемпинг және заңсыз субсидиялар Демпинг – импорттаушы елдердегі нарықта қалыптасқан жағдайларды бұзып, бәсекеге қабілетті өнім өндірушілерге зиян келтіретін сауда практикасы. GATT-тың VІ бабы тауарларға экспорттық бағасы мен қалыпты құны арасындағы айырмашылыққа тең арнайы демпингке қарсы баждарды орнатуға мүмкіндік береді. Антидемпинг бажы – бұл отандық тауар өндірушілерге елеулі зиян келтіретін, демпингтік (импортталған) тауарлардың бағасын төмендету үшін қолданылатын арнайы баж. Заңсыз субсидиялар – тауарлар мен қызметтерді экспорттауға байланысты отандық тауар өндірушілерге, экспорттаушыларға төленетін мемлекеттік төлемдер немесе басқа да ақшамен есептелетін кіріс. Өтемақылық баж салығы заңсыз субсидияланған импорт тауарларға немесе импорттаушы елде отандық өнеркәсіпке материалдық залал келтіретін мемлекеттік субсидиялардың мөлшерін өтеу үшін экспорттаушы елге салынады. Дүниежүзілік сауда ұйымының ережелерін қамтамасыз ету жүйесі GATT келісімдерін ұлттық деңгейде бұзғаны үшін біржақты қарымта шараларға мүмкіндік береді.

Заңсыз субсидиялар Экспорттаушыға өз елі беретін заңсыз мемлекеттік субсидиялар импорт бағасының төмендеуіне әкеледі, бұл импорттаушыға отандық өнімдер алдында бәсекелестік артықшылықтар береді. 1930 жылғы Америка Құрама Штаттарының Тарифтер туралы заңы субсидияларға былайша кеңінен анықтама берді: «Шетел үкіметі кірістің кез келген формасы немесе бағаны қолдау арқылы қаржылай көмек беру мақсатында қаржыландыру механизміне төлем жасағанда немесе қаржылай көмек беру мақсатында бұл істі жеке тұлғаға тапсырғанда немесе жүктегенде субсидияның берілуі орын алады». 1930 жылғы Тариф туралы заңның 337-бөлімінде субсидияны «қаржылай көмек» пен «жеңілдіктер» беруді қамтиды дей келіп, оны төмендегідей анықтайды:

«Қаржылай көмек» мыналарды қамтиды: 1) грант, несие, жарғылық капиталға төленетін жарна секілді қаражаттың тікелей аударымдары немесе несиелік кепілдік сияқты ықтимал тікелей аударым не міндеттемелер; 2) салық жеңілдіктерін беру немесе пайда салығын шегеру секілді, негізінен, алынуға тиіс, бірақ алынбайтын кіріс түрлері. 3) жалпы инфрақұрылымнан басқа тауарды немесе қызметті ұсыну немесе тауарды сатып алу.

Алушы үшін «жеңілдіктер» әдетте келесі жағдайларда ұсынылады: 1) инвестициялық шешімдер жеке инвесторлардың іс-тәжірибесімен, соның ішінде жарғылық капиталға жарна салынған елде тәуекелді капиталды таратуға қатысты іс-тәжірибеге сәйкес келмей, жарналық капиталға жарна салынған кезде; 2) несие жағдайында несие алушының несие бойынша төлейтін сомасы және алушының нарықта алуы мүмкін салыстырмалы коммерциялық несиеге төленуге тиіс сомасы арасында айырмашылық болса; 3) несие кепілдігі бойынша кепілдік жарналарының қандай да бір айырмашылықтарын түзеткеннен кейін, кепілдік алушы кепілдік несиесіне байланысты төленетін сома мен билік тарапынан кепілдеме болмаған жағдайда алушы салыстырмалы коммерциялық несиені төлегендегі сома арасында айырмашылық болса; 4) ұсынылған тауарлар мен қызметтер сәйкес сыйақыдан төмен бағада берілсе және тауарды сатып алған жағдайда, егер осындай тауарлар сәйкес сыйақыдан артық бағаға сатып алынса. Дүниежүзілік сауда ұйымының Субсидиялар мен өтемақылық баж салығы туралы кодексі шетелдік субсидияның отандық өнеркәсіпке зиян келтіруі мүмкін екенін дәлелдесе, импорттаушы елге баж салуға мүмкіндік береді. Америка Құрама Штаттарының Халықаралық сауда комиссиясы (USІTC) шетелдік үкіметтің субсидия (қаржылық салымдар немесе жеңілдіктер) ұсынғанын анықтаса, импорттық тауарларға қарсы қосымша алымдар енгізуі мүмкін. Мұндай баж көбіне өтемақылық баж салығы деп аталады. Бұлар – әр елдің өз үкіметі тарапынан экспорттаушыларға ұсынылатын субсидияларының орнын толтыру үшін импортталатын тауарларға салынатын қосымша бажы, не болмаса алымы. Америка Құрама Штаттарындағы сауда құқығы жөнінде қосымша ақпарат алу үшін 6-тараудағы «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: АҚШ-тың сауданы қорғау шараларының қысқаша мазмұны» атты 6.5-мысалды қараңыз. Мұнда заңсыз субсидияланған және демпингтелген тауарларға қарсы қарымта шаралар жөнінде айтылады (келесі бөлімде де қарастырылады). «Салыстырмалы құқық: «Америка Құрама Штаттары Дүниежүзілік сауда ұйымының субсидиялар туралы келісімін бұзғаны үшін кінәлі деп танылды» атты 5.5-мысалда Дүниежүзілік сауда ұйымының АҚШ-тың шетелдік сауда корпорациясының салық режимімен экспорттаушыларға ұсынылған салық жеңілдіктерін не үшін заңсыз экспорттық субсидиялар деп шешкені талқыланады.

Антидемпинг Дүниежүзілік сауда ұйымының антидемпинг келісімі және GATT келісімінің VІ бабы импорттаушы елдерге бағасы шектен тыс төмендетілген импортқа, яғни материалдық залал келтіретін немесе ұқсас өнім шығаратын отандық өнеркәсіпке қатер төндіруге әкеп соқтыратын тауарларға қосымша тариф енгізуге рұқсат береді. VІ бап демпингке қалыпты құннан төмен баға бойынша экспортқа сату деп анықтама береді. Өнімнің «қалыпты құны» – экспорттаушы ел аясында, не болмаса үшінші елде салыстырмалы сату бағасы немесе өндіріс құны және үстеме шығындар мен пайда қосындысы. Саудадағы ең көп тараған құқықбұзушылық – сыртқы нарықтардағы тауарларды демпингтеу. Демпинг немесе бағалық кемсіту шетелдік экспорттаушының өз елінде сатқаннан не болмаса өндіріс құнынан төмен тауар сатқан кезінде пайда болады. Америка Құрама Штаттарының өндірушілері осындай импортқа қарсы антидемпингтік баж салығын салу үшін Сауда министрлігіне жүгіне алады. Сауда министрлігі бағалауға жататын антидемпингтік баж салығының мөлшерін анықтау үшін ішкі тексерулер жүргізуі керек. Қайткен күнде де антидемпингтік баж салығы – отандық өндірісті әділетсіз шетелдік бәсекеден қорғаудың соңғы құралы. 5.5-мысал. Салыстырмалы құқық: Америка Құрама Штаттары Дүниежүзілік сауда ұйымының Субсидиялар туралы келісімін бұзғаны үшін кінәлі деп танылды Антидемпингтік баж салығы тауардың сыртқы нарықтық құны мен Америка Құрама Штаттарындағы бағасы арасындағы айырмашылыққа тең мөлшерде тауардың енгізілуіне байланысты салынады. Антидемпингтік баж салығын импортталатын тауар құнының 400%-ын құрауы және 20 жылға дейінгі мерзімге салынуы мүмкін. Өз саласында табысқа жету үшін компания немесе өндірістік кәсіпорын шетелдік экспорттаушылардың Америка Құрама Штаттары нарығында өз тауарларын демпингтейтіні туралы дәлелдерді Сауда министрлігіне ұсынуға тиіс. Сондай-ақ ол Америка Құрама Штаттарының Халықаралық сауда комиссиясын (USІTC) демпингтің Америка Құрама Штаттарының өнеркәсібіне материалдық зиян келтіру қаупін төндіретініне сендіруі керек. Тауардың «нақты бағасынан төмен» импортталуынан келетін зиянды төмендегі «көрсеткіштердің бірін» көрсету арқылы дәлелдеуге болады: (1) «шынайы бағасынан төмен» бағаға сатылған импортқа байланысты жоғалған сатылымдар; (2) төмен бағамен сату арқылы экспорт бағасын төмендету; (3) жоғалған пайда; (4) жұмыспен қамту мен өндірістік қуаттың азаюы; (5) сату көлемінің төмендеуі; (6) импорттың ұлғаюы; (7) өнімді жетілдіру қабілетінің азаюы; (8) демпингтік маржа.9 Егер Сауда министрлігі демпингтік жағдайды анықтаса және Халықаралық сауда комиссиясы тигізілген материалдық зардапты тапса, онда Сауда министрлігі шетелдік экспорттаушыларға салынатын баж салығын бекітетін демпингке қарсы бұйрық шығарады. Тараудың келесі бөлігінде Дүниежүзілік сауда ұйымының АҚШ-тық «нөлге келтіру» тәжірибесі арқылы антидемпингтік баж салығын есептеу әдісіне қатысты сын-тегеуріні қарастырылады. Америка Құрама Штаттарына қарсы антидемпингтік шаралар және нөлге келтіру ісі 2004 және 2007 жылдары Еуропалық одақ Америка Құрама Штаттарына қарсы антидемпингтік баж мөлшерлемесін есептеу кезінде нөлге келтіру деп аталатын әдісті қолдануға байланысты Дүниежүзілік сауда ұйымы дауын бастады. ЕО бастамасын бірнеше ел, соның ішінде Бразилия, Қытай, Эквадор, Жапония, Корея, Мексика, Таиланд және Вьетнам қолдады. Дүниежүзілік сауда ұйымының апелляциялық органы нөлге келтіру тәжірибесін әділетсіз деп тапты. Ақырында, 2012 жылдың 14 ақпанында Америка Құрама Штаттарының Сауда министрлігі демпингке қарсы жағдайларда нөлге келтіру тәжірибесін тоқтату саясатына өзгерістер енгізгенін жариялады.

Сауда министрлігі және басқа да антидемпингтік органдар өнімнің демпингтік маржасын әрбір немесе белгілі бір өнімнің түрі үшін қалыпты құн мен импорттың бағасы арасындағы айырмашылықты есептеу арқылы табады, антидемпингтік баж салығының мөлшерін анықтау үшін әлгі нәтижелерді қосады. Нөлге келтіру дегеніміз Сауда министрлігінің экспорттау бағасының қалыпты құнынан жоғары болған жағдайларды есепке алмауын білдіреді. Бұл арқылы ол демпингтік маржаны және салынатын баж салығын асырып жіберді. Дүниежүзілік сауда ұйымының шешімдері бұл әдіс экспорттаушының демпингтік маржасын айтарлықтай көбейтеді және экспорттаушы төлейтін антидемпингтік баж салығының мөлшерін анағұрлым арттырады деп растады.

Нөлге келтірудің салдарын мысалмен жақсы көрсетуге болады. Сауда министрлігінің бақылауы кезінде бірдей өнімнің үш партиясы Америка Құрама Штаттарына импортталды делік. Экспорт барысында (1) бірінші партия келгенде, тауар шыққан елінде (экспорттаушы ел) 1000 долларға сатылып, импорттық бағасы 900 $ көлемінде белгіленді; (2) екінші партия келгенде шығарылған еліндегі бағасы 1000 $, ал импорт бағасы 1100 $ болды; (3) үшінші партия келгенде, шығарылған еліндегі бағасы 1000 $, импорт бағасы да 1000 $ болды. Шығарылған еліндегі бағасы мен импорттық баға арасындағы айырма демпинг деп танылады. Алғашқы партияның өзін алсақ, антидемпингтік баж 100 $ (1 000 $ – 900 $ = 100 $) құрайды, бірақ үш партияны қоса алғанда, демпингке қарсы баж пайда болған жоқ (100 $ + – 100 $ + 0 = 0). Дүниежүзілік сауда ұйымының ережелеріне сәйкес, Америка Құрама Штаттарына тиесілі ешқандай баж болмайды, өйткені бақылау кезеңінде (үш партия) ішкі нарықтағы орташа баға (1000 $ ) импорттың орташа бағасымен (1000 $) бірдей болды. Нөлге келтіру әдісін қолданған кезде Америка Құрама Штаттары өнімнің шыққан еліндегі бағасын Америка Құрама Штаттарының нарығындағы өнім бағасымен салыстырады, бірақ шыққан елінің нарығындағы тауар бағасы Америка Құрама Штаттарының нарығындағы бағадан төмен болатын барлық транзакцияларды жоққа шығарып, нөлге келтіреді. Осылайша екінші партия – 100 емес, 0 болып тіркеледі. Америкалық билік демпингтік маржаны 100 $ (100 $ + 0 + 0) деп мойындайтын. Содан кейін ол 3,33% мөлшеріндегі антидемпингтік баж салығын қолданатын. Антидемпингтік баж салығының мөлшерлемесі демпингтік маржа пайызының (100 $) импортталған тауарлардың жалпы құнына (3000 $) қатынасын құрайды. Басқа елдер мұны әділетсіз деп есептейді, себебі бұл өз өнімдерін демпингтемеуге тырысатын шетелдік өнім экспорттаушылардың қолын байлайды. Мысалы, 20 жағдайдың 19-да экспорттаушы тауарды шыққан еліндегі нарықтағы немесе одан жоғары бағамен экспорттайды, бірақ, соған қарамастан барлық 20 партияға антидемпингтік баж төлеуі қажет (нарықтық бағадан жоғары баға үшін 19 жағдайда нөл + нарықтық бағадан төмен бір жағдайда антидемпингтік маржа). Антидемпингтік істердің көбінде осындай жағдай орын алады. Нөлге келтіруге ұшырамайтын жалғыз жағдай бар, ол – барлық партияның шыққан еліндегі нарық бағасынан төмен бағалануы. Бұл – сыртқы нарықта тауарды демпингтеудің классикалық түрі.

АМЕРИКА ҚҰРАМА ШТАТТАРЫНДАҒЫ НӨЛГЕ КЕЛТІРУ ТӘЖІРИБЕСІ АҚШ-тың әлемдегі өзге елдерден бір айырмашылығы, ол импорттау кезінде баж салмайды және төлеткізбейді. Оның орнына баж салығын депозитте сақтап, кейінірек түпкілікті салынуды күтеді. Америка Құрама Штаттарына келетін шетелдік экспорттаушының тауарды демпингтегені анықталса, онда депозит ретінде алынған сома экспорттаушы тауарының болашақ импорты үшін бір жылға дейін (салынатын антидемпингтік мөлшерлеме) өседі. Келесі жылдың аяғында экспорттаушы қайта қарауды талап етуге құқылы және осы жылға белгіленген демпингтік маржа талап етілетін салым сомасынан, яғни бастапқы депозит сомасынан төмен болған жағдайда төлеген соманы қайтаруды сұрауы мүмкін. Егер қайта қарау сұралмаса, онда Америка Құрама Штаттары барлық ақшалай депозитті сақтап қалады. Америка Құрама Штаттары 2004 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымының нөлге келтіруге қатысты бірінші ісінен жеңілгеннен кейін, жоғарыда келтірілген мысалда түсіндірілген нөлге келтіру түрінің күшін жойды. Мұндай жағдайда шыққан елінің нарығынан жоғары бағадағы импорт (100 $) (2-партия) 1-партиямен байланысты 100 $ демпингтік маржаның орнын жабады. Алайда бұл мысал Халықаралық сауда комиссиясының бастапқы зерттеулері мен оның баж салығын салу кезіңдегі деңгейін қарастырып отыр. Әйтсе де әкімшілік сараптамаларда Америка Құрама Штаттары нөлге келтіруді жалғастыруда. Ішкі тексеріс мүдделі тараптың, мысалы, шетелдік экспорттаушының антидемпингтік баж салығын салуға наразылық білдіруі немесе отандық компанияның экспорттаушыны демпинг үшін айыптауына байланысты іске асырылады. Әдетте антидемпингтік баж салығының 90%-ға жуығы дәл осы кезеңде жүрген тексеріс арқылы анықталады. Сондай-ақ антидемпингтік баж салығының әлі де негізді екенін анықтау үшін бес жылда бір рет өткізілетін қайта қарау (sunset revіews) рәсімі бар. Өткен «демпингтік маржа нөлге келтірудің әсерінен әбден зардап шексе (оларда әрқашан осындай ахуал), ал қайта қарау процесі арқылы нөлге келтіру антидемпингтік баж салығын жалғастыруда маңызды рөл атқарды». Тұтастай алғанда, нөлге келтіру алынған баж салығының мөлшерін арттырады және демпингтік маржаның мөлшерлемесін көтереді. Америка Құрама Штаттары мөлшерлемелерінің бесжылдық қайта қарауға негіз болатын өзінің жыл сайынғы баж салығын салу кезінде нөлге келтіруді пайдаланбау туралы келісімін ескеретін болсақ, осы нөлге келтірудің қайта қарау тұрғысынан алғанда жойылуы да мүмкін сияқты. Америка Құрама Штаттары ішкі тексерісте де нөлге келтіруден бас тартуға келісті. Төменде Дүниежүзілік сауда ұйымына келіп түскен, нөлдік тәжірибеге қарсы берілген кей шағымдардың тізімі (кері хронологиялық тәртіпте) келтірілген. Бұл тізім ел толығымен міндеттемелерін орындамаған жағдайда негізгі сауда дауларының қалай сағыздай созылатынын сипаттайды. Ол АҚШ пен Жапония арасындағы 2012 жылғы дау шешу келісіміне алып келген атышулы процеске шолу жасаумен жалғасады. 5.6-мысалды қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Жапонияның Америка Құрама Штаттарына қарсы ісі (нөлге келтіру)». 5.6-мысал. Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: Жапонияның Америка Құрама Штаттарына қарсы ісі (нөлге келтіру) Америка Құрама Штаты мен Жапонияның бірлескен мәлімдемесі, Америка Құрама Штаттарының нөлге келтіру мен қайта қарауға байланысты шаралары (Unіted States’ Measures Relatіng to Zeroіng and Sunset Revіews), WT/DS322/44 (8 ақпан 2012) Америка Құрама Штаттарының дауды шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісімінің 22.6-бабындағы нөлге келтіру мен қайта қарауға байланысты шаралары: арбитр мәлімдемесінен (Unіted States’ Measures Relatіng to Zeroіng and Sunset Revіews Recourse to Artіcle 22.6 of the DSU by the Unіted States: Communіcatіon from the Arbіtrator), WT/DS322/38 (15 желтоқсан 2010) Америка Құрама Штаттарының Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісімінің 22.6-бабындағы демпингтік маржаны (нөлге келтіру) есептеу заңдары, ережелер және әдістемелері: арбитр мәлімдемесінен (Unіted States’ Laws, Regulatіons and Methodology for Calculatіng Dumpіng Margіns (Zeroіng) Recourse to Artіcle 22.6 of the DSU by the Unіted States: Communіcatіon from the Arbіtrator), WT/DS294/39 (8 желтоқсан 2010) Апелляциялық органның есебі, Америка Құрама Штаттарының Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісімінің 21.5-бабындағы нөлге келтіру мен қайта қарауға байланысты шаралары: арбитр мәлімдемесінен (Appellate Body Report, Unіted States’ Measures Relatіng to Zeroіng and Sunset Revіews—Recourse to Artіcle 21.5 of the DSU), WT/DS322/AB/RW (18 тамыз 2009) Апелляциялық органның есебі, Америка Құрама Штаттарының Дау шешуді реттейтін ережелер мен ресімдер туралы келісімінің 21.5-бабындағы демпингтік маржаны (нөлге келтіру) есептеу заңдары, ережелері мен әдістемесін қайта қарау: арбитр мәлімдемесінен (Appellate Body Report, U.S.’ Laws, Regulatіons and Methodology for Calculatіng Dumpіng Margіns (Zeroіng)—Recourse to Artіcle 21.5 of the DSU), WT/DS294/AB/RW (мамыр 2009) Апелляциялық органның есебі, Америка Құрама Штаттарының нөлге келтіру тәсілдерінің әлі де сақталуы және қолданылуы (Appellate Body Report, Unіted States’ Contіnued Exіstence and Applіcatіon of Zeroіng Methodology), WT/DS350/AB/R (4 ақпан 2009) Апелляциялық органның есебі, Америка Құрама Штаттарының Мексикадан шыққан тот баспайтын болатқа қатысты түпкілікті антидемпингтік шаралары (Appellate Body Report, Unіted States’ Fіnal Antі-Dumpіng Measures on Staіnless Steel from Mexіco), WT/DS344/AB/R (30 сәуір 2008) Арбитраж алқасының баяндамасы, Мексикадан шыққан тот баспайтын болатқа қатысты түпкілікті антидемпингтік шаралары (Panel Report, Unіted States’ Fіnal Antі-Dumpіng Measures on Staіnless Steel from Mexіco), WT/DS344/R (20 желтоқсан 2007) Апелляциялық органның есебі, Америка Құрама Штаттарының нөлге келтіру мен қайта қарауға байланысты шаралары: (Appellate Body Report, Unіted States’ Measures Relatіng to Zeroіng and Sunset Revіews), WT/DS322/AB/R (23 қаңтар 2007) Апелляциялық органның есебі, Америка Құрама Штаттарының Канададан келген құрылысқа қажет бөренелерге қатысты түпкілікті демпингті анықтауы (Канадаға байланысты 21.5-бабы) (Appellate Body Report, Unіted States’ Fіnal Dumpіng Determіnatіon on Softwood Lumber from Canada (Artіcle 21.5 Canada)), WT/DS264/AB/RW (1 қыркүйек 2006) Апелляциялық органның есебі, Америка Құрама Штаттарының демпинг маржалары (нөлге келтіру) байланысты заңдары, ережелері және әдістемелері: арбитр мәлімдемесінен (Appellate Body Report, Unіted States’ Laws, Regulatіons and Methodology for Calculatіng Dumpіng Margіns (Zeroіng)), WT/DS294/AB/R (9 мамыр 2006) Апелляциялық органның есебі, Америка Құрама Штаттарының Канададан келген құрылыс бөренелеріне қажет демпингін анықтауы (Appellate Body Report, Unіted States: Fіnal Dumpіng Determіnatіon on Softwood Lumber from Canada), WT/DS264/AB/R (31 тамыз 2004)

Дүниежүзілік сауда ұйымы рұқсат берген біржақты іс-әрекеттер Дүниежүзілік сауда ұйымының келісімдері мемлекеттерге олардың ұлттық сауда заңдары бұзылған кейбір жағдайда біржақты шаралар қабылдауына рұқсат береді. Америка Құрама Штаттарының біржақты шара қабылдауына қатысты қолданылып келе жатқан екі заңы бар: 1974 жылғы Тарифтер туралы заңның 301-бөлімі және 1930 жылғы Тарифтер туралы заңның 337-бөлімі.

1974 жылғы Тарифтер туралы заңның 301-бөлімі АҚШ Сауда өкілдігінің (USTR) кеңсесіне халықаралық сауда келісімдеріне сәйкес Америка Құрама Штаттарының құқықтарын бұзды деп саналатын басқа елдердің іс-әрекеттеріне қарсы жауап беру мақсатында заңмен уәкілеттік берілген. АҚШ сауда өкілдігі Америка Құрама Штаттарының сауда саясатын дайындауды үйлестіреді, Америка Құрама Штаттарының атынан халықаралық сауданы реттеу бойынша келіссөздер жүргізеді және Америка Құрама Штаттарының экспорты үшін сыртқы саудадағы тосқауылдарды жою мен сыртқы нарықты кеңейту жолдарын іздестіреді. АҚШ сауда өкілдігінің қарымта шаралары «301-бөлімнің санкциялары» деген атпен әйгілі.11 301-бөлім әділетсіз сыртқы сауда практикасының кең ауқымына қарсы тұруға мүмкіндік береді, соның ішінде тауардың шығарылған еліне қатысты алалау ережелері, мемлекеттік сатып алудағы алалау, лицензиялау жүйелері, квоталар, валюталық бақылау, шектеулі бизнес практикасы, екіжақты алалаушыл келісімдер, АҚШ өнімдеріне қарсы алалау салықтары мен өнім стандарттары. 301-бөлімнің тексерісі мүдделі тараптың талабына жауап ретінде АҚШ Сауда өкілдігі бастамасымен жүргізіледі. АҚШ Сауда өкілдігі америкалық кәсіпкерлерге бейресми және құпия негізде АҚШ Сауда өкілдігіне тексеруді бастау үшін негіз болатын орынды ақпарат пен негіздемені ұсына отырып, олардың бұл ұйымға жүгінуіне мүмкіндік береді. Бұл құпия балама әдіс шет мемлекеттің тарапқа қарсы 301-бөлімге сәйкес процедураны қозғағаны үшін есесін қайтару қаупін азайтады. Ресми немесе бейресми құралдардың болуына қарамастан, 301-бөлімді пайдалануды қалайтын мүдделі тарап шағымданып отырған шетелдік сауда практикасы және оның Америка Құрама Штаттарындағы саудаға әсері туралы егжей-тегжейлі ақпаратпен қамтамасыз етуге тиіс. Сауда келісімдерінде бекітілген құқықтарға қатысты 301-бөлімге сәйкес тексерулерді аяқтау мерзімі 18 айды құрайды, ал негізсіз, алалаушы немесе әділетсіз деп саналатын іс-әрекеттерді тексеру 12 айдың ішінде аяқталуы керек. Шет мемлекеттің зияткерлік меншік құқықтарын тиісті және нәтижелі қорғауды қамтамасыз етпегені туралы айыптаулар орын алғанда, алты айдан аспайтын жеделдетілген тергеу жүргізіледі. Айыптаулар шындыққа жанасатын болса, АҚШ Сауда өкілдігі сауда келісімдеріндегі жеңілдіктерді тоқтата тұру, баж салығын салу немесе басқа импорттық шектеулерді орнату, көрсетілетін қызметтерге салымдар немесе шектеулер орнату, қызмет көрсету секторының рұқсаттарын шектеу немесе Америка Құрама Штаттарына өтемақы төлетуді қамтамасыз ету арқылы жауап беруі мүмкін. Мұндай санкциялар енгізілмей тұрып, Тарифтер туралы заң Сауда министрлігінен үкіметтің тауарларды дайындау, өндіру немесе экспорттау үшін тікелей немесе жанама өтемақылық субсидиялар беретінін анықтауды талап етеді. Америка Құрама Штаттарының Сауда өкілдігі осындай заңсыз субсидия берілгенін анықтаса, заң бұзушы елмен екіжақты келіссөздер жүргізуді талап етеді және қажет болған жағдайда дауды шешудің ресми рәсімдерін өткізеді. Егер дау шешілмей қалса, АҚШ Сауда өкілдігі АҚШ-тың саудасына келтірілген зиян мөлшеріне тең біржақты сауда шектеулерін белгілеуге құқылы. Delverde USA компаниясының Америка Құрама Штаттарына қарсы ісі заңсыз шетелдік субсидиялардың және өтемақылық баж салығын салудың қаншалықты маңызды болғанын зерттейді. Еуродақ 301-бөлімнің біржақты сипатын Дүниежүзілік сауда ұйымының келісімдерінің бұзылуы ретінде талқыға салды. Ол 301-бөліміне сәйкес жауап беру шараларын қабылдау жылдамдығы Дүниежүзілік сауда ұйымының Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісімін бұзады деп мәлімдеді. Дүниежүзілік сауда ұйымының Дау шешу органы ДСҰ арбитраж алқасының баяндамасы Америка Құрама Штаттарының 301-бөлімге сәйкес қолданылған құқықтары Дау шешуді реттейтін ережелер мен рәсімдер туралы келісімін бұзбағанын растады. Санкцияға рұқсат бермес бұрын дауды шешу үшін АҚШ Сауда өкілдігінің шетелдік үкіметпен кеңесу практикасы Дүниежүзілік сауда ұйымының талаптарын қанағаттандырды. 301-бөлімді қолдану туралы қысқаша шолумен танысу үшін 5.7-мысалын қараңыз: «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: 301-бөлімнің қолданылуы».

Лори – аймақтық судья. Delverde, Srl («Delverde») және Delverde USA Іnc., компаниялары 1998 жылы 25 қыркүйекте 1930 жылғы Тарифтер туралы заңның 771(5)-бөліміне сәйкес, Сауда министрлігінің (DOC) өтемақылық баж салығының заңдылығын анықтауды растайтын Америка Құрама Штаттары Халықаралық сауда сотының шешіміне шағым берді. Сауда министрлігі өтемақылық баж бойынша тексеру жүргізіп, Delverde компаниясының 1991 жылы бұрын Италия үкіметінен өтемақы субсидиясын алған жекеменшік компаниядан макарон фабрикасын және осыған қатысты арнайы өндірістік активтерін сатып алғанын анықтады. Сауда министрлігі сатып алушы компания заңсыз субсидиялардың бір бөлігін бөлісіп, өтемақылық баж салығын төлеуге тиіс екенін анықтады. Субсидияның мөлшерін анықтағаннан кейін, ол бұл соманы «тиісті саладағы жаңартылатын физикалық активтердің орташа пайдалану мерзіміне» тең келетін жылдардың санына бөледі. Сауда министрлігі орташа пайдалану мерзімінің 12 жыл болатынын анықтады және тиісінше соманы әр жылға бөлді. Мөлшерге сәйкес, осы субсидияның пропорционалды бөлігі сату барысында сатып алушыға «өтеді». Біз Сауда министрлігінің субсидияларды төлетуден бұрын үкіметтің жеке тұлғаға, тіпті егер бұл тұлға бұрын субсидияланған басқа тұлғадан корпоративтік активтерді сатып алған болса да, қаржылық жарналар да, жеңілдіктер де бергенін анықтайтын талаптарына заңда ерекше жағдайлар жоқ деген қорытындыға келдік. Басқаша айтқанда, меншік құқығының бір адамнан басқаға өтуі туралы ереже «субсидия» мағынасын өзгертпейді. Тұлға «қаржылай көмек» және «пайда» алған жағдайда ғана онысы субсидия деп танылуы мүмкін. Заң мағынасының анықтығына көз жеткізген соң, бізге тек Сауда министрлігі әдістемесінің заңға сәйкестігін анықтау қалды. Біз бұл әдістемені заңға сәйкес емес деп шештік. Сауда министрлігі еш жерде өзінің әдістемесіне сүйеніп Delverde компаниясының тікелей немесе жанама түрде қаржылай көмек пен пайда алғанын анықтаған жоқ. Керісінше, Сауда министрлігінің әдістемесі Delverde компаниясының италиялық үкіметтен субсидия алу себебін, яғни ол жай ғана бұрын субсидия алған басқа тұлғадан активтер сатып алғанын сенімді түрде уәждеп берді. Ақырында, субсидияның «әсері» субсидия алушының алған бәсекелік артықшылығы деп есептеледі. Delverde компаниясының субсидияның кез келген түрінің тікелей алушысы болмағаны сөзсіз. Осы жерде Delverde компаниясының тікелей субсидия алған компаниядан активтер сатып алу арқылы жанама алушы болып санала ма деген сұрақ туындайды. Біз бұдан бұрын анықтағандай, заң Сауда министрлігіне Delverde компаниясының осы субсидиялардың пропорционал үлесін алды деп жай ғана болжауға рұқсат бермейді. Халық- аралық сауда соты шешімінің күші жойылып, іс ҚАЙТА ҚАРАУҒА ЖІБЕРІЛДІ.

Түйін Шетелдік үкімет берген заңсыз субсидия сол алған компанияның сатып алушысына тиесілі болады. Осы субсидиялардың пропорционал бөлігі екінші компания сатып алған кездегі жабдықтың және активтердің пайдалы қызмет мерзімі негізінде бағалануы мүмкін. Сауда министрлігі компания «орташа пайдалы қызмет мерзімі» ішінде «өндірістік активтерді» сатқан кезде, осы активтерді сатып алу үшін пайдаланылатын субсидияның пропорционал бөлігі сатып алушыға сатылған уақытында «өтетінін» болжай алмайды. Сауда министрлігі заңсыз субсидиялардың берілгенін көрсетуі керек және сатып алушы компанияға өтемақылық баж салығын салмастан бұрын сол компанияның субсидиялардан ең болмағанда жанама пайда көргенін көрсетуі керек.

1930 жылғы Тарифтер туралы заңның 337-бөлімі 1930 жылғы Тарифтер туралы заңның 337-бөлімі импорттау немесе импортталған тауарды сату кезіндегі «әділетсіз бәсеке әдістеріне» қатысты Халықаралық сауда орталығының беруге тиіс жеңілдіктерді қарастырады. Зиянды дәлелдеу үшін әдетте импортталатын тауарларға қатысты зияткерлік меншік құқықтарының бұзылуының дәлелі жеткілікті. 337-бөлімде «әділетсіз бәсекеге» анықтама бермейді, бірақ патент, авторлық құқық және сауда маркасы саласындағы құқықбұзушылықтардың барлығы да әділетсіз бәсеке ретінде қарастырылады. 337-бөлім көбіне заңсыз қарақшылық немесе контрафакт тауар импортының алдын алу үшін қолданылады (18 және 19-тарауларды қараңыз). Халықаралық сауда орталығынан көмек алу үшін Америка Құрама Штаттарындағы зияткерлік меншік құқықтарының бұзылуын көрсету талап етіледі. 337-бөлімде қарастырылған жалғыз құқық қорғау құралы – Америка Құрама Штаттарынан тауарларды шығару. Ешқандай шығындар өтелмеуі де мүмкін. Ұзақ мерзімге импорттаушыға тыйым салу туралы бұйрық аталған шетелдік өндіруші немесе импорттаушы шығарған белгілі тауарлардың кез келгенін Құрама Штаттарға әкелуге тыйым салады. Тарап сонымен қатар айыпталған импорттаушы немесе дистрибьютордың болашақ импорттарына қатысты заңға қарсы әрекеттерді тоқтату бұйрығын алуы да мүмкін. Импортқа ұзақ мерзімге тыйым салу туралы және Заңға қарсы әрекеттерді тоқтату бұйрығын бұзғаны үшін ең төменгі күнделікті айыппұл 100 000 $ немесе импортталатын тауарлардың ішкі құнының екі есе мөлшерін құрайды. Тексеруді отандық өндірушінің өтініші бойынша бастаған жөн. Халықаралық сауда орталығының кез келген шешімі бойынша Федералдық аймақтық апелляциялық сотқа шағымдануға болады.

Дүниежүзілік сауда ұйымының көптеген мүше елдері қоршаған ортаны қорғау мен дау-дамайға қатысты мәселелерді негізгі халықаралық сауда-саттық мәселелерінің жанында қосымша, жанама мәселе ретінде қарастырады.12 Сыншылар еркін сауда мәселелерін қоршаған ортаны қорғау мәселелерінен жоғары қоятын Дүниежүзілік сауда ұйымының бірқатар шешімінен дәйексөздер келтіреді. Шешімдердің бірінде Америка Құрама Штаттарының қоршаған ортаны қорғау заңнамасының кейбір бөлігі ішкі заңнаманың жекелеген түрлерін GATT келісімінің сауда шектеулеріне қатысты алалаушылыққа жалпы тыйым салудан босататын ХХ бабына сәйкес келмейді деп көрсетілген. Америка Құрама Штаттарының қоршаған ортаны қорғау стандарттарын еркін саудаға құрбан етуі NAFTA мен Дүниежүзілік сауда ұйымына қарсы шыққан көптеген экологтар мен кәсіподақ белсенділерінің шу көтеруіне себепкер болды. Атап айтқанда, Дүниежүзілік сауда ұйымының «Асшаян–тасбақа» шешімі наразылық білдірушілердің қауіп-қатерін расқа шығарды, бұл Жер бетінен жоғалып бара жатқан түрлерді сақтау туралы заңның 609-бөлімі (Америка Құрама Штаттарынан өздерінің коммерциялық балық аулау кемелерін арнайы тасбақаны алып тастайтын құралдармен қамтамасыз етілуін талап етпеген елдерден асшаяндарды әкелуге тыйым салуды талап ету) ХХ баппен сәйкес келмейтінін анықтады, себебі ол халықаралық сауданы негізсіз шектейді. Дүниежүзілік сауда ұйымының арбитраж алқасы сондай-ақ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің «Құрамы жақсартылған бензин ережесін» (Таза ауа туралы заң) жарамсыз деп шешті. Дүниежүзілік сауда ұйымының ережелері ұйымға мүше мемлекеттер қабылдайтын экологиялық шаралардың заңдылығы туралы сауда дауларында үкіметтік емес ұйымдарды қатыстырмайды.

Дүниежүзілік сауда ұйымын реформалау Дүниежүзілік банктен айырмашылығы сол, кедейшілікпен күресу немесе дамуды ынталандыру Дүниежүзілік сауда ұйымының тікелей міндетіне жатпайды; оның міндеті – тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің халықаралық саудасындағы тосқауылдарды жою. Түрлі экологиялық топтардың, одан өзге де үкіметтік емес ұйымдардың және, ең бастысы, дамушы елдер блогының қысымынан кейін ғана Дүниежүзілік сауда ұйымы шексіз әлемдік сауданың қауіп-қатері жөніндегі әлемдік сынға назар аудара бастады. Дүниежүзілік сауда ұйымының реформалау бойынша ұсыныстары оның қоршаған ортаға қатысты дауларына үкіметтік емес ұйымдардың amіcі (дос) ретінде қатыса отырып ресми ережелерді қабылдауын қамтиды. Дүниежүзілік сауда ұйымы сондай-ақ дауды реттеудің ресми рәсімдеріне және негізгі сауда саясатына қатысты пікірталастарға тиімді қатысуын қамтамасыз ету мақсатында дамушы елдерге арналған техникалық көмек орталығын құруға және қаржыландыруға ұмтылуға тиіс. Дамушы елдер Доха раундын кейінге қалдыру туралы өз пікірлерінің өзгелерге де естілуі үшін бірсыпыра жұмыстар атқарды және мейлінше қолайлы жағдайлар жөнінде сәтті келіссөздер жүргізді. Дүниежүзілік банктің, әсіресе оның ұлттық даму бағдарламалары үшін талап етілетін қоршаған ортаға әсерін бағалау – жаһандық сауданың жекелеген елдің, өңірдің немесе салалардың қоршаған ортасына әсерін мерзімдік бағалау үшін үлгі бола алады. Дүниежүзілік сауда ұйымының қоршаған ортаның жағдайын бағалауы болашақтағы Дүниежүзілік сауда ұйымының келіссөздері мен дауды реттеу рәсімдерін ақпараттандыруға көмектесетіні сөзсіз. Бірқатар өндірістік сала экологиялық тұрғыдан жауапсыз деп жіктеледі. Қоршаған орта этикасын Еркін сауда туралы келісім (NAFTA) аясында талқылау үшін Мексика-АҚШ шекараларының бойындағы макиладора өнеркәсібіне жасалған 6-тараудағы талқылауға назар аударыңыз.

Тарау түйіні Еркін сауда дәуірі 1948 жылы әлемдік тарифтік мөлшерлемелерді төмендету мақсатында GATT келісімін құрумен басталып, 1994–1995 жылдары Дүниежүзілік сауда ұйымы мен Дау шешу органының құрылуы еркін сауда бағдарламасы бойынша саудадағы тарифтік емес тосқауылды азайту үрдісін кеңейтті. 1994 жылғы «Дүниежүзілік сауда ұйымының келісімдері» деп аталатын келісімдер пакеті тарифтік емес сауда тосқауылдарының көп бөлігін қамтыды. GATT пен Дүниежүзілік сауда ұйымының үш негізгі принципі мынадай: (1) ең қолайлы жағдай жасалған ел режимі; 2) ұлттық режим; (3) транспаренттік принципі. Ең қолайлы жағдай жасалған ел режимі Дүниежүзілік сауда ұйымының мүшелерінен сол ұйымға мүше елдер үшін ең төменгі тарифтік мөлшерлемелерді ұсынуын талап етеді. Бұл принципті қолдану – тарифтік мөлшерлемелерді қысқарту әдісі. Ұлттық режим принципі тауарлардың елге импортталуынан кейін қолданылады. Шетелдік тауарлар кеденнен өткеннен кейін, оларды импорттаушы елде өндірілетін тауар ретінде қарастыру керек. Транспаренттік принципі елдерге саудаға жасырын тосқауылдар ретінде пайдаланылмайтындай нақты және қолжетімді кеден ережелерін қамтамасыз етуді талап етеді. Дүниежүзілік сауда ұйымын құрған 1994 жылғы келісім халықаралық сауданың көптеген аспектілерінен, соның ішінде зияткерлік меншік құқықтарын бұзу, қызметтер саудасы, тікелей шетел инвестициясы және мемлекеттік сатып алулар бойынша қосымша келісімдерінің тізбесінен тұрады. Дүниежүзілік сауда ұйымына мүше боламын деген ел ұйымның басты келісімін ғана емес, сонымен бірге барлық қосымша келісімдерді де қабылдауы керек.

Сауданың сандық тосқауылдарына квоталар, мораторий және эмбарго жатады. Дүниежүзілік сауда ұйымы ережелерінің бұзылуының ең басты екі себебі – сыртқы нарықтарға тауарларды демпингтеу (қалыпты құннан төмен бағаға сату) және ұлттық өндірушілер мен экспорттаушыларды үкіметтердің заңсыз субсидиялауы. Елдер өздерінің денсаулық, қауіпсіздік, қоршаған ортаға қатысты және техникалық тосқауылдарын қоюға құқылы. Бірақ санитарлық және фитосанитарлық шараларды қолдану туралы келісім (SPS) мен Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісім (TBT) стандарттарды саудаға жасырын тосқауыл ретінде қолдануға тыйым салады. Дүниежүзілік сауда ұйымының дауды реттеу жүйесі сауда дауларын реттеудің жүйелі процесін қамтамасыз етеді. Жүйе келіссөздер арқылы шешімге келеді деген ниетпен дауласушы елдердің кеңесуін талап етеді. Егер реттеу ерікті түрде жүзеге аспаса, сарапшылар алқасы дәлелдер мен дәйектерді қарайды және баяндама дайындайды, оны мақұлдау үшін дау шешуші орган қарайды. Тарап шешім бойынша апелляциялық органға шағымдануы мүмкін. Жеңілген тарап шешімді орындауды көбіне кейінге қалдыруы ықтимал, бірақ, сайып келгенде, жауап ретінде салынатын санкцияларды болдырмау немесе азайту үшін орындайды. Бұл процесс кейде кешіктірілсе де, дауласушы елдер арасындағы сауда соғыстарына жол бермейді. Әділетсіз сауда практикасына қатысты Дүниежүзілік сауда ұйымының ережелеріне сәйкес мемлекеттер біржақты әрекеттерді жүзеге асыра алады. Осындай біржақты шаралар Америка Құрама Штаттарының Тарифтер туралы заңының 301 (Америка компанияларына қарсы сауда келісімдерін бұзу мен заңсыз, негізсіз немесе кемсітушілік әрекеттерге қарсы қарымта жауап) және 337-бөлімдеріне (америкалық зияткерлік меншік құқығын бұзу) сәйкес рұқсат етіледі. Экологиялық, адам құқықтары және кедейшілікпен күресу мәселелерін елемегендіктен, Дүниежүзілік сауда ұйымының сауда жүйесі сынға алынды.

Негізгі терминдер Импортты лицензиялау процедуралары бойынша келісім – Agreement on Іmport Lіcensіng Procedures Жүкті жөнелту алдындағы тексеру бойынша келісім – Agreement on Preshіpmenқt Іnspectіon Саудадағы техникалық тосқауылдар жөніндегі келісім – Agreement on Technіcal Barrіers to Trade (TBT) Санитарлық және фитосанитарлық шараларды қолдану туралы келісім – Agreement on the Applіcatіon of Sanіtary and Phytosanіtary Measures (SPS) Зияткерлік меншік құқығына қатысты сауда аспектілері жөніндегі келісім – Agreement on Trade-Related Aspects of Іntellectual Property Rіghts (TRІPS)

Өтемақылық баж салығы және субсидиялар жөніндегі кодекс – Code on Subsіdіes and Countervaіlіng Dutіes

Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісім – General Agreement on Tarіffs and Trade (GATT) Көрсетілетін қызметтер саудасы жөніндегі бас келісім – General Agreement on Trade іn Servіces (GATS)

Солтүстік Америка еркін сауда келісімі – North Amerіcan Free Trade Agreement (NAFTA)

Дүниежүзілік сауда ұйымының еркін сауда мандаты еңбек, экология және тұтынушы топтардың сұраныстарымен қалай үйлесе алады? Еркін сауда ұғымындағы еркін сөзі нені меңзейді? Еркін сөзі еңбек, қаржы, тауар, көрсетілетін қызмет және технология саласында ешқандай шектеулердің болмауын білдіре ала ма? Еркін сауда жергілікті тұрақсыздық сияқты белгілі бір мәселелермен шектелуге тиіс пе? Жергілікті мәдениет мәселелері сауданы реттеуге шектеу болуға тиіс пе? Мемлекеттің ұлттық заңдары мен ережелеріне қатысты ұлттық егемендігі Дүниежүзілік сауда ұйымының дау шешу және орындау процесімен қалай үйлесе алады? Ұлттық стандарттармен байланысты санитарлық және фитосанитарлық шараларды қолдану туралы келісім (SPS) және Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісім (TBT) сауданың жасырын тосқауылдары ретінде әрекет ете алады. Санитарлық және фитосанитарлық шараларды қолдану туралы келісім және Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісімнің қамту аясында қандай айырмашылықтар бар? Санитарлық және фитосанитарлық шараларды қолдану туралы келісім және Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы келісімнің екеуі де өнімді импорттауға байланысты қолданыла ала ма? Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясы (UNCTAD) әлемдегі ең кедей 48 мемлекет, оның ішінде Африкадағы 33 мемлекет жаһандану мен еркін саудадан ешқандай пайда көріп жатқан жоқ деп мәлімдейді. Шын мәнінде, осы мемлекеттердің көпшілігінде кедейшіліктің асқынып кеткені туралы дәлелдер жеткілікті. Сол кедейленген мемлекеттер үшін еркін сауданың ықпалын жақсарту мақсатында қандай әрекеттер жасауға болады? Осы мемлекеттерден экспортталатын тауарларға жеңілдігі бар тариф режимін белгілеу үшін ДСҰ өзіне үлкенірек рөл жүктеуге тиіс пе? Дамыған елдер ауылшаруашылық және тоқыма секілді отандық өндіріс салаларын субсидиялар беру арқылы қорғауды негіздеуін қалай жалғастыра алады? Шектеулі иммиграциялық саясатты еркін сауда ұғымымен қалайша үйлестіруге болады? Тауар, көрсетілетін қызмет мен қаражат бір елден екінші елге еркін барып-келіп жатқанда, неліктен адамдар да олай еркін жүріп-тұра алмайды? NAFTA келісімімен рұқсат етілген шектеулі иммиграциялық заңдар Еуропалық одақтың тауарлар, қызметтер, капитал қозғалысы мен тұлғалардың жүріп-тұруының «Төрт еркіндігімен» және Еуропалық одақ төлқұжаты мен азаматтығына қарай қозғалысымен қалайша салыстырылуға тиіс? Америка Құрама Штаттарының «шекара бақылауындағы» мүдделерін өз либералды-демократиялық принциптерімен қалай үйлестіруіне болады? «Шекарамызды күшейтейік!» деген үндеу мен жұмыс күші қажет өндіріс салаларындағы заңсыз келімсектерді жұмысқа алған жұмыс берушілерді қуғындамау жөніндегі үкіметтік саясатты қалай ұштастыруы керек? Құжаттары жоқ иммигранттардың жедел медициналық көмек көруіне немесе мемлекеттік білім алуына тыйым салу туралы ұсыныстарға қарсы қандай этикалық дәйектер бар? Заңды және заңсыз иммигранттардың арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін білдіретін АҚШ Конституциясындағы «Жаратушы барлығына (барлық адамға) ажырамас құқық берген» деп көрсетілген бір дәйекті табуға болады. Америка Құрама Штаттары Дүниежүзілік сауда ұйымының дауды реттеу алқасынан Канаданың TRІPS келісімінде бекітілген зияткерлік меншік ережелерін бұзғанын қарауын өтінген болатын. АҚШ TRІPS келісімі бойынша Дүниежүзілік сауда ұйымының мүшелерінен келісімнің қолдану күнінен бастап барлық патенттерге минималды қорғау мерзімін беруді талап етеді және Канада бұл келісімді 1996 жылдың 1 қаңтарынан қолдануға тиіс екенін өзінің шағымында көрсеткен болатын. Канаданың Патент туралы заңында 1989 жылдың 1 қазан айына дейін берілген патент алу туралы өтініштер патент берілген күннен бастап 17 жылға дейін патентті қорғаумен қамтамасыз етілетіні ескертілген. TRІPS келісімінің 33-бабы Дүниежүзілік сауда ұйымының барлық мүшелерінен 1996 жылдың 1 қаңтарынан бастап барлық патенттерге өтініш берілген сәттен 20 жылдан кем емес мерзімде патенттік қорғауды қамтамасыз етуді талап етеді. Канада мемлекеті Вена конвенциясының 28-бабына сілтеме жасай отырып, шарттардың кері күшіне қарсы презумпцияның бар екенін дәлелдеумен болды. Сіздің ойыңызша, қай мемлекет бұл істе жеңіске жетті? Неліктен? Еуропалық одақ сияқты аса ірі сауда аймақтары «кішігірім GATTS» сияқты қызмет атқарады деуге де болады. Осындай жүйелерде ұлттық мәселелер мен егеменді Одақтың еркін сауда ережелерімен қақтығысқа түсетіні де күмәнсіз. Соның бір мысалы – отандық шаруашылық салаларына берілетін ұлттық субсидия. Францияда зәйтүн ағашын өсіретіндерге көмек көрсететін ежелгі үрдіс бар. Еуропалық одақтың аясында Франция осындай көмек көрсетуді жалғастыра ала ма? Егер солай болса, бұған Еуропалық одақтың рұқсаты қажет пе? Ральф Надер мен Лори Уоллах ДСҰ туралы өздерінің ойларын былай білдіреді: «Дүниежүзілік сауда ұйымының функциялары мен жұмыс аясын анықтайтын міндетті ережелер қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау, еңбек немесе адам құқықтарын қамтымайды. Дүниежүзілік сауда ұйымының институционалды принциптеріне ашықтық, қатысушылық не есеп берушілік бойынша процессуалдық кепілдіктерді енгізетін негіз жоқ. Дүниежүзілік сауда ұйымының «Дау шешу жүйесі» – демократиялық басқарудағы ДСҰ-ның қадағалауын қамтамасыз ететін механизм. Дүниежүзілік сауда ұйымының арбитраж алқасының мүшелері дәл сондай мүддесін қорғайтындардың қалыптастырған талаптарына сай таңдалады. Жаңа ережелер дамыған, алып мемлекеттер үшін өте қолайлы. GATT келісімінің бұрынғы ережелерінен ерекшелігі жаңа ДСҰ барлық мүшелерінен Уругвай раундтарының бүкіл келісімдерінде көзделген міндеттемелерді алуға келісім берулерін талап етеді. Бұл ереже көптеген елді, әдетте кішігірім елдерді олар үшін ұзақмерзімді перспективада тиімсіз болуы мүмкін салаларда сауда жүргізуге мәжбүрлейді. Енді Дүниежүзілік сауда ұйымының ережелері барлық федералдық, мемлекеттік және жергілікті заңдар секілді орындалуға міндетті. Шын мәнінде, мемлекеттер өз егемендігін өз еркімен құрбан етіп отыр. Дүниежүзілік сауда ұйымының ережелері мен мәжбүрлеу механизмдері жалақы, қоршаған ортаны қорғау стандарттарын, жұмысшылар және денсаулық стандарттарын үйлестірудің төмендеуіне ықпал етеді. Кейбір халықаралық сауда түрлері тиімді болса да, басқа жаһандық сауда түрлері жұмысшылар, тұтынушылар және қоршаған ортаны қорғауға қарағанда корпоративтік артықшылықтарға қолайлы болады. Сауда пактісін жасау секілді биліктің халықаралық ұйымдарда шоғырлануы азаматтардың бақылауынан маңызды шешім қабылдауды неғұрлым алшақтатуға тырысып бағуда».13 Надер мен Уоллахтың ДСҰ жөніндегі қаупімен келісесіз бе? Сіздің ойыңызша, қауіп пен пайданың қайсысы басым? ДСҰ сияқты ұйымдар арқылы еркін сауданы насихаттауды ілгерілетуде және жоғарыда келтірілген ой-пікірдегі мәселелер бойынша үкіметтер қандай шаруа мен шараларды атқаруы керек?

Интернет-жаттығулар Келесі веб-сайттарға шолу жасау арқылы сауда құқығындағы соңғы жаңалықтарды шолып шығыңыз: http://www.jus.uіo.no/lm/іnternatіonal.economіc.law/іtl.html және http://www.іta.doc.gov (Америка Құрама Штаттарының халықаралық сауда басқармасы)

ДСҰ мен GATT келісіміне шолу жасаңыз http://www.wto.org ДСҰ-ның сауда және экологиялық мәселелері астасып жатқанын ерекше атап өтетін соңғы шешімдерін шолып шығыңыз. Мысалы, мына сайтты қараңыз: http://www.worldtradelaw.net

ДСҰ кодекстері мен келісімдерінің мәтіні: http://www.wto.org/englіsh/docs_e/docs_e.htm. Америка Құрама Штаттарының Халықаралық сауда басқармасы: http://www.іta.doc.gov.

Сілтемелер 1. Қараңыз: Alan C. Stockman, Іntroductіon to Economіcs (2nd ed.); N. Gregory Mankіw, Macroeconomіcs (5th ed.). 2. «Hіstorіcal trade package sealed at WTO Balі meetіng», Global Tіmes (Xіnhua Publіsher, December 7, 2013). 3. John Kraus, The GATT Negotіatіons: A Busіness Guіde to the Results of the Uruguay Round, ІCC Pub. No. 533 (E) 18 (1994). 4. Қараңыз: Debra Strauss, «Feast or Famіne: The Іmpact of the WTO Decіsіon Favorіng the U.S. Bіotechnology Іndustry іn the EU Ban of Genetіcally Modіfіed Foods», 45 Amerіcan Busіness Law Journal 775 (2008). 5. John H. Jackson, «Helms-Burton, the U.S. and the WTO», 2 ASІL Іnsіghts (March 3, 1997). 6. Қараңыз: Mіchael J. Trebіlcock, Іnternatіonal Trade Law (2015). 7. Дереккөз: World Trade Organіzatіon 8. Қызмет көрсету саласына келер болсақ, ДСҰ қызмет көрсету секторларын анықтайтын «Көрсетілген қызметтерді секторлар бойынша жіктеу» тізімін әзірледі.

10. Sungjoon Cho, «No More Zeroіng? The Unіted States Changes іts Antіdumpіng Polіcy to Comply wіth the WTO», 16 ASІL Іnsіghts (March 9, 2012). 11. Қараңыз: Sectіon 301 at 19 U.SC. §§ 2411-19 (1994). 12. Stephen L. Kass and Jean M. McCarroll, «Havіng іt All: Trade, Development, Envіronmental, and Human Rіghts», New York Law Journal (May 5, 2000). 13. Ralph Nader and Lorі Wallach, «GATT, NAFTA, and the Subversіon of the Democratіc Process» at http://www3.uakron.edu/worldcіv/pascher/nader.html.

Мемлекеттердің экспорт пен импортқа қатысты ережелері экспорттаушы мен импорттаушының тиімді халықаралық сауда транзакцияларын жүзеге асыруына тікелей әсер етеді. Егер экспорттаушыға өз тауарын экспорттауға рұқсат берілмесе, ұлттық реттеу экспорттаушының келісімшарт ережелерін сақтау қабілетіне шектеу қоюы мүмкін. Одан бөлек транзакцияларға кедендік ережелер жүктеген міндеттер импорттаушының күткенінен әлдеқайда басқа болып шықса, импорт құнының түбегейлі өзгеретіні тағы бар. Бұл тарауда Америка Құрама Штаттарының кедендік ережелері мен жеке бизнес транзакцияларының арақатынасы қарастырылады. Әдеттегі экспорттаушыны Америка Құрама Штаттарындағы экпорттық ережелердің бұзылуы толғандыруға тиіс пе? Америка Құрама Штаттарының экспорттық ережелері экспорттаушыдан не талап етеді? Ереже бұзудың салдары қандай? Импортты жүзеге асыру барысында баж салығын төлеу мен таңбалауға қатысты талаптардың маңызы аса зор. Импорттау мемлекетке тиесілі баж салығын есептеуде кеткен қатеге бола, өзге жағдайда табысты болуы мүмкін транзакцияны шығынға ұшыратуы ықтимал. Баж салығынан бөлек, кедендік заңдарды бұзғаны үшін де қомақты айыппұл салынады. Мемлекеттің таңбалауға немесе тауар өндіруші мемлекетке қатысты талаптарын сақтамаудың кесірінен тауар импортына тыйым салынуы мүмкін. Бұл тарау екі бөлімге жіктелген. Бірінші бөлімде тауарды импорттау процесіне шолу жасалып, Америка Құрама Штаттарындағы импорт талаптары мен шектеулеріне баса назар аударылады. Екінші бөлімде Америка Құрама Штаттарынан экспортталатын тауарларға қатысты заң қарастырылады. Басқа да бірқатар мемлекетте осы тектес процестер, талаптар және шектеулер баршылық.

Импортқа қатысты талаптар мен баж салығы Шетелге тауар импорттау үшін импорттаушы бірнеше талапқа сай болуы керек. Тауар импортын реттейтін заңның негізгі үш түрі бар: (1) баж салығын салу тәртібі; (2) таңбалауға қатысты талаптар; (3) стандарт талаптары. Кейбір елге тән дербес экспорттық реттеулерді айтпағанда, көптеген мемлекеттердің арасында тауарды жіктеу мен импорттық баж салығына қатысты ортақ келісім бар. Кедендік баж салығын анықтайтын маңызды факторлардың қатарына мыналар жатады: жіктеу, құнын белгілеу және өндірілген жері. Тауардың түріне, құнына және өндірген мемлекетіне қарай баж салығы өзгеріп отырады. Импортталатын тауарлардың жіктелуі Келісілген тарифтік кестені (HTS) қолдану арқылы анықталады. Дүниежүзілік кеден ұйымы (WCO) ДСҰ-ға мүше мемлекеттердің қолданысындағы келісілген тарифтік кестені жариялайды. Ал АҚШ-тың Халықаралық сауда комиссиясы (ІTC) да келісілген тарифтік кестенің америкалық нұсқасын жарыққа шығарады. Америка Құрама Штаттарына импортталатын тауардың бәрі HTS талабына жауап беруге тиіс. Келісілген тарифтік кестенің жіктеу нөмірі импортталатын тауарға салынатын кедендік баж салығының мөлшерлемесін анықтайды. Тауар өндіруші мемлекетті айқындау тауарлардың ДСҰ бойынша саудада ең қолайлы жағдай жасалған ел режимі шеңберіндегі мөлшерлемеге сай реттеле ме немесе NAFTA (Солтүстік Америка еркін сауда келісімі) мөлшерлемесі, не болмаса Тарифтік жеңілдіктердің бірыңғай жүйесі (GSP) тарапынан ұсынылған мөлшерлемелерге сай реттеле ме деген мәселелерді анықтау үшін қажет. Тарифтік жеңілдіктердің бірыңғай жүйесі – дамыған мемлекеттер тарапынан дамушы мемлекеттерден импортталатын өнеркәсіп тауарларына берілетін жеңілдетілген кедендік режим. Келісілген тарифтік кестенің жіктемесі тауар категорияларын ауқымдысынан бастап анықтайтын бірнеше сандар жиынтығынан тұрады. Сан көбейген сайын тауар сипаттамасы анықтала түседі. Келісілген тарифтік кесте төмендегідей топтастыру әдісін қолданады: бөлім, тарау, атаулар, ассортимент. 22 бөлім әртүрлі саланың өнімдерін кеңінен қамтиды; 99 тарау ауыл шаруашылығы және құраушы өнімдерден бастап, дайын өнімдерге дейінгі салалар бойынша топтастырады. Әрбір топ нөмірлердің топтамасынан тұрады. Тарифтік жіктеменің алғашқы алты саны Дүниежүзілік кеден ұйымы жүйесін пайдаланатын барлық мемлекеттер үшін бірдей, сондай-ақ ол тарау мен атауларды білдіріп тұрады. Алғашқы екі сан тарауды, келесі төртеуі атаулар мен ассортиментті білдіреді. Мемлекеттер қосымша төрт сан қолдану арқылы бұған егжей-тегжейлі ақпаратты да қоса алады. Америка Құрама Штаттарында жеті және сегіз саны тарифтің позициясын көрсетеді, ал тоғыз және он саны статистикалық мақсатта қолданылады. Дүниежүзілік кеден ұйымы өзгерістер енгізіп, келісілген тарифтік кестені жариялайды. Бірақ әрбір мемлекет өзінің келісілген тарифтік кестесін Дүниежүзілік кеден ұйымының келісілген тарифтік кестесіне сәйкестендіру үшін өзгерістерді қабылдауға тиіс. Дүниежүзілік кеден ұйымына мүше мемлекеттер барлық халықаралық сауданың 98%-ы үшін жауапты. Америка Құрама Штаттарының келісілген тарифтік кестесі 22 бөлім және 99 тарауға, сонымен қатар бірнеше қосымшаға бөлінген. 22 бөлім импортты төмендегідей категорияларға бөледі:

Халықаралық сауда комиссиясы жариялаған келісілген тарифтік кестенің көлемі 3 526 беттен тұрады. Бұл импортталатын тауарларды жіктей білудегі нақтылықтың биік үлгісін көрсетеді. Америкалық кеден органдарының қарауына берілетін тиісті жіктеу нөмірін таңдауда импорттаушы жауапты болады. Жіктеу нұсқаларын таңдаудың саналуандығын ескере отырып, көп жағдайда импорттаушылар тарифтік мөлшерлемесі ең төмен жіктеу нөмірін таңдауға құмар. Келісілген тарифтік кестенің жіктеу жүйесін қолдануға қатысты «Транзакцияларға назар аударыңыз: Тоқыма немесе трикотаж санатына енбейтін киімдер» атты төменде берілген 6.1-мысалда келісілген тарифтік кесте түсіндіру ережелерін қамтамасыз етеді. Импортталатын тауардың жіктемесін таңдау барысында түсіндіру ережелері сақталуға тиіс. Жоғарыда аталған талаптардың орындалмауы тауарды елге әкелу кезінде іркіліске немесе айыппұл төлеуге душар етуі мүмкін. Төмендегі үзіндіде келісілген тарифтік кестенің қалай жұмыс істейтініне шолу жасалады. Келісілген тарифтік кесте жеті бағанға бөлінген. 1-бағанда жіктелетін тауар атаулары мен ассортименті берілген. Әртүрлі нөмірленген тауар атаулары келісілген тарифтік кестенің жіктеу нөмірін құрайды. 3-бағанда тауардың сипаттамасы берілген. Алғашқы сипаттама кестенің «атаулар» бағанында орналасқан. Бұл бағанда атаулары көрсетілген тауарларға «жалпы сипаттама» беріледі. Онда былай делінген: «Ер адамдар немесе ұл балаларға арналған пальтолар, қысқа пальтолар, капюшонды плащтар, плащтар, анорактар (соның ішінде шаңғы күртешесі), ветровка және осы тәріздес тауарлар». Келісілген тарифтік кестенің жіктеу жүйесі егжей-тегжейлі әрі күрделі. Мысалы, «Тоқыма» жөніндегі 11-бөлім 14 тараудан немесе жалпы өнім жіктемесінен тұрады: жібек; жүн және жануар жүні; мақталы жібек; өсімдік талшықтары және қағаздан иірілген жіп; жасанды жіп; жасанды талшықтар; кездеме және кендір жіп; кілемдер; тоқыма маталар, шілтерілер және гобелендер; жапсырылған және техникалық тоқыма; тоқыма немесе трикотаж маталар; киім (тоқыма немесе трикотаж); киім (тоқыма немесе трикотаж емес) және басқа да тоқыма өнімдері мен мата қиындылары. Ілгері қарай жүрсек, 61-тарауға арналған кестеде 414 тауар атауы мен ассортимент бар, соның бірі «Тоқыма немесе трикотаж санатына енбейтін киімдер» деп аталады. Сол тараудың бірінші беті төменде берілген. 6.1-мысал. Транзакцияларға назар аударыңыз: Тоқыма немесе трикотаж санатына енбейтін киімдер 6.1-кесте. Келісілген тарифтік кесте, 11-бөлім, 61-тарау, 73 беттің 1-беті (http://hts.usіtc.gov)

Жалпы кедендік баж салығының мөлшерлемесі

Арнайы баж мөлшерлемесі

Ер адамдар немесе ұл балаларға арналған пальтолар, қысқа пальтолар, капюшонды плащтар, плащтар, анорактар (соның ішінде шаңғы күртешесі), ветровка және осы тәріздес тауарлар

Тегін: (AU, BH, CA,

50%

6101.20.00

6101.30.10

35%

6101.30.15

Басқа: жүн немесе тазартылған мал жүнінің салмағына қарай 23% немесе одан да көп (434)

10%

72%

6101.90.10

Жібек немесе жібек қалдығының салмағына қарай 70 %-дан немесе одан да көп (734)

45%

6101.90.90

45% Импорттаушы импортталатын тауарға ең дұрыс сипаттама беретін атауларды дәл осы жерден бастап табады. Импорттаушы атаулармен қамтылған тауарларды ажыратып көрсететін барлық ассортименттерді қарай отырып, келісілген тарифтік кесте бойынша тінтуірді төмен қарай сырғыта береді. Тауарлар киімдердің «ер адамға» немесе «ұл балаға» арнап тігілуіне, сондай-ақ киімдерді жасау барысында қолданылған материал түріне (мақта, жасанды талшық, жүн секілді басқа да тоқыма материалдары) қарай өзгеріп отырады. «Статистикалық индекс» атты 2-баған 6.2-мысалда көрсетілген үлгі туралы нұсқаулық (хат) сынды арнайы атаулар немесе ассортиментке қатысты барлық нұсқауларды қолжетімді етеді. Сондай-ақ арнайы жіктемеге қатысты бір бұйымның түсініксіз тұсы болған жағдайда импорттаушының іздеп қарауына мүмкіндік беретін мұрағат қызметін де атқарады. Тиісті нұсқаулық болмаған жағдайда импорттаушы өзі орынды көрген жіктелімді таңдай алады, не болмаса Америка Құрама Штаттарының Кеден және шекара қызметінен импорттаушы мәселесіне немесе жіктелімді таңдауға қатысты нұсқаулық талап ете алады. Импорттаушы тауардың орынды жіктелгеніне күмән келтірсе, сондай-ақ қате жіктеу салдарынан анағұрлым жоғары баж салығына ұшырау қаупі туса, ондай жағдайда ең дұрысы – сот қаулысын талап ету. 4-бағанда импортталатын тауардың мөлшері немесе саны көрсетілген. Өнімдер киім болғандықтан, импортталатын тауардың мөлшері, заттардың саны (12 дана) немесе салмағы (килограмм) арқылы өлшенеді. 5-бағанда ең қолайлы жағдай жасалған ел принципіне негізделген барлық ДСҰ-ға мүше мемлекеттер үшін берілетін мөлшерлеме, яғни жалпы кедендік баж салығының мөлшерлемесі көрсетілген.

* МЕРКОСУР – Аргентина, Бразилия, Парагвай, Уругвай және Венесуэладан тұратын, сондай-ақ Боливия, Чили, Колумбия, Эквадор, Перу және Суринам сынды ассоциацияланған мемлекеттері бар субаймақтық сауда тобы. 6-бағанда тарифтік жеңілдіктердің бірыңғай жүйесі бойынша аз дамыған мемлекеттерге берілетін немесе еркін сауда келісімі аясында қарастырылатын төмен немесе жеңілдікпен қойылған мөлшерлемелер келтірілген. Тарифтік жеңілдіктердің бірыңғай жүйесінде қарастырылған мемлекеттер үшін жоғарыдағы кестеге қараңыз. Мемлекеттер келісілген тарифтік кестенің B қосымшасында берілген кодтарымен белгіленеді. Біздің мысалымызда жеңілдіктер берілген мемлекеттер қатарында төмендегідей елдер бар: AU (Австралия), BH (Бахрейн), CA (Канада), CH (Чили), ІL (Израиль), JO (Иордания), KR (Оңтүстік Корея), MA (Марокко), MX (Мексика), OM (Оман), PA (Панама), PE (Перу) және SG (Сингапур). Аталған мемлекеттердің АҚШ-пен еркін сауда келісімдері бар, АҚШ тарифтік мөлшерлемелерді нөлге теңестірді немесе мүлдем алып тастады. Келісілген тарифтік кестедегі басқа мемлекеттерде ең қолайлы жағдай жасалған ел принципі қолданылмаған кезде мөлшерлемелер 100%-ға дейін көтеріледі (7-баған). Бұлайша шектен тыс мөлшерлеме қою экспорттаушы мемлекетті жазалауға немесе ол елден келетін тауар импортын тиімді түрде тоқтатуға саяды. Тәжірибеге сүйеніп айтсақ, мөлшерлемелер ДСҰ-ға мүше болудың ең үлкен пайдасы неде екенін көрсетеді. Жоғарыда келтірілген мысалда кейбір елдерге берілетін, ал кейбір елдерге берілмейтін ДСҰ-ның төменгі тарифтерді көздейтін ең қолайлы жағдай жасалған ел принципіне жатпайтын екі ерекше жағдайды аңғаруға болады. Олар – еркін сауда келісімдері және тарифтік жеңілдіктердің бірыңғай жүйесі. 61-тараудың 6101-бөліміне назар аударсақ, тауарына және экспорттайтын мемлекетіне қарай тариф 0 пайызды да құрауы мүмкін. Бұл ақпарат «арнайы баж салығының мөлшерлемесі» атты бағанда кездеседі.

Жалпы және қосымша түсіндіру ережелері Тауардың дұрыс жіктелуін таңдауға арналған Америка Құрама Штаттарының келісілген тарифтік кестесін түсіндіру ережелері мейлінше жеңілдетілген, ол бір беттік жалпы ережелерден және жарты беттік қосымша ережелерден тұрады. Алайда түсіндіру ережелері қысқалыққа негізделгенмен, тауар жіктемесін анықтау – күрделі шаруа, қайшылық та осыдан туындайды. Түсіндіру ережелерінен кейін келісілген тарифтік кестенің көптеген тарауына түсініктеме берген анықтамалардан тұратын 937 беттік «ескертпелер» берілген. «Ескертпелер» мыңдаған атаулар мен ассортименттерден, сондай-ақ NAFTA сынды еркін сауда келісімдері мен даму деңгейі төмен мемлекеттерге берілетін жеңілдетілген тарифтік мөлшерлемелерге қатысты нақтылауға арналған ережелерден тұрады.

Түсіндірудің жалпы ережелері Тарифтік кестеде тауарларды жіктеу төмендегі принциптерге сәйкес жүргізіледі: 1. Келісілген тарифтік кестеде таңдалған тауар жіктемесі аяқталған немесе дайын бұйым күйінде болуға тиіс. Тауарды жіктеу барысында бұйымның аяқталған немесе дайын, не болмаса балама нұсқа ретінде жинақталмаған не бөлшектелген күйде екені көрсетілуі керек. 2. Аралас немесе материалдар жиынтығынан тұратын тауар жіктемесінде толығымен, не болмаса ішінара осындай материалдардан тұратын тауарға сілтеме болуы керек. Біреу емес, бірнеше материалдан тұратын тауарларды жіктеу 3-ережеге сай жүргізілуге тиіс. 3. Егер тауарлар екі немесе одан да көп атаулар бойынша жіктеуге келетіндей көрінсе, жіктеу төмендегідей жүргізіледі: a) жалпы сипаттама беретін атаудан гөрі мейлінше нақтырақ сипаттама беретін атауды таңдаған дұрыс. Алайда аралас немесе құрастырылған, күрделі тауарларға қойылған екі немесе одан да көп атаулардың қай-қайсысы да осы тауарларға қатысты өзара тең дәрежеде арнайы қарастырылуы керек; ә) 3(а)-ға сілтеме жасау арқылы жіктеуге келмейтін әртүрлі материалдардан тұратын немесе құрамдас бөліктерден жасалған құранды және жиынтық тауарлар өзіне тән ерекшелігін көрсететін материалға немесе құрамдас бөлікті негізге ала отырып жіктелуге тиіс; б) Тауарлар 3(а) немесе 3(ә)-ге сілтеме жасау арқылы жіктеуге келмесе, қарастыруға бәрі бір дәрежедегі лайықты атаулар арасынан реттік сан бойынша ең соңында тұрған атаудың аясында жіктелуі керек. 4. Жоғарыда аталған ережелер бойынша жіктеуге келмейтін тауар өзіне барынша ұқсас тауардың атауына сәйкес жіктелуге тиіс. 5. …. 6. Құқықтық тұрғыдан алғанда, атаудың ассортиментіндегі тауарларды жіктеу сол ассортименттің шарттарына сай жүргізіледі, ал бір деңгейдегі ассортименттер өзара салыстырылғанда жоғарыда аталған ережелер mutatіs mutandіs шарттарына жол беріп, соған сай жүргізілуге тиіс. Mutatіs mutandіs. Латын тілінен аударғанда «енгізілген қажет өзгерістер» деген мағынаны білдіреді. Жоғарыдағы мысал атауды анықтау кезіндегідей, тиісті ассортиментті анықтау кезінде де дәл сол ережелер (1-4 ережелер) қолданылады дегенді білдіреді. Бірақ бір атау аясындағы ассортименттер арасында ғана таңдау жасалуы керек, ал бір атаудың ассортиментін екінші атаудың ассортиментімен салыстырудың қажеті жоқ.

Түсіндірудің қосымша ережелері Түсіндірудің қосымша ережелері тауардың негізгі қолдану мақсатына назар аудару арқылы жіктеудің балама әдісін қамтамасыз етеді: «Тарифтік жіктеу тауарды импортталған күні пайдалану арқылы анықталады. Тауарды импорттау кезінде пайдалану, тауарды іс жүзінде сол қалпында пайдалану дегенді білдіреді». Дәлелдер тауарлар енгізілген күннен кейін үш жыл ішінде қамтамасыз етілуге тиіс. Компаниялар Кеден және шекаралық бақылау қызметінен нұсқаулық хат сұрай алады. Нұсқаулық хатта тарифтік жіктеме немесе тауарды бағалау құны, енгізілген тауарларды жою немесе тауарларды енгізуге тыйым салуға қатысты мәліметтер болуы мүмкін. Осылайша нұсқаулық хаттар компанияларға импорттау барысында олардың тауарлары қалай қарастырылатынына тәуелді бизнес-шешім қабылдауға мүмкіндік беру арқылы сауда-саттықты жеңілдетеді. 6.2-мысалға қараңыз: «Кеден және шекаралық бақылау қызметі тарапынан шығарылған үлгіхат». Түсіндіру ережелері импортталатын тауар мен келісілген тарифтік кестедегі тариф жіктемелері арасында көп жағдайда дәлме-дәл сәйкестік бола бермейтінін мойындайды. Бірнеше тарифті таңдауға мүмкіндік болған жағдайда, бұл ережелер импорттаушы мен Кеден және шекаралық бақылау қызметінің түпкілікті іріктеу құралына айналады. Түсіндірудің негізгі ережесі – нақтылық ережесі. Ол тауарға жалпы сипаттама беретін атау мен ассортиментті қолданғаннан гөрі мейлінше нақты сипаттама беретін атау мен ассортиментті қолдануды талап етеді. Сипаттамалардың ешқайсысы мейлінше нақты болмаса, тауардың ең басты сипаттамасын көрсететін материалға, құрамдас бөлікке немесе функцияға (тауардың негізгі тұтынушылық мақсатына) арналған атау қолданылуға тиіс. 6.2-мысал. Кеден және шекаралық бақылау қызметі тарапынан берілген үлгіхат (келісілген тарифтік кесте бойынша жіктеу). Уақыт өте келісілген тарифтік кестеге атаулар қосылған сайын, нақтылық туралы ереже мен ең басты сипаттама ережесі арнайы өнімге қатысты жіктемелерді өзгеріске ұшыратуы мүмкін. Ал жіктеменің өзгеруі қолданылатын баж салығы мөлшерлемесінің өзгеруіне әсер етеді, сондықтан импорттаушының келісілген тарифтік кестеге енгізілген өзгертулер мен толықтырулардан хабардар болғаны өте маңызды. Тарифтік жіктемелерге толықтырулар енгізу қажеттігі технологиялық өнімдер саласында қатты сезіледі. Кеден және шекаралық бақылау қызметі (CBP), яғни бұрынғы АҚШ Кеден қызметі – 45 000-нан астам қызметкері мен агенті бар АҚШ-тың ең ірі құқық қорғау органы. Кеден және шекаралық бақылау қызметі – Ұлттық қауіпсіздік министрлігінің (DHS) бір бөлігі. Ұлттық қауіпсіздік министрлігінің иммиграциялық заңнаманың сақталуына жауап беретін тағы бір тармағы – Иммиграциялық және кедендік бақылау қызметі (ІCE). Бұл орган бұрынырақ АҚШ Иммиграция және азаматтық беру қызметі деген атпен Әділет министрлігінің қарамағында болған. Кеден және шекаралық бақылау қызметі мен Иммиграциялық және кедендік бақылау қызметі 2002 жылы Ұлттық қауіпсіздік туралы заңның қабылдануымен жаңадан құрылған Ұлттық қауіпсіздік министрлігінің бөлімдері ретінде қайта жасақталды. Мұндай қайта құрылымдау 2001 жылғы 11 қыркүйекте болған лаңкестік шабуылдарға жауап ретінде қолға алынды. Америка Құрама Штаттарында кедендік жіктеу мен баж салығын бағалаудағы ережелер мен нормаларды шығару бойынша жалпы құзырет Кеден және шекаралық бақылау қызметіне берілген. Әдетте АҚШ соттары тарифтік заң анық болмаған кезде Кеден және шекаралық бақылау қызметінің нормаларды шығару құзырына жүгінеді. Төменде берілген Америка Құрама Штаттарының Haggar Apparel Co. компаниясына қарсы ісінде Жоғарғы сот Кеден және шекаралық бақылау қызметі тарифтік заңдардың белгілі бір тауарлар мен қызметтерге қатысты түсініксіз тұстарын анықтайтын ережелерді жазған кезде Кеден және шекаралық бақылау қызметіне басымдық береді. Кеден және шекаралық бақылау қызметі өз ережелеріне орынды түсіндірме берсе, оның ережелері сақталады. Сондай-ақ Haggar ісінде оқырманның назарына келісілген тарифтік кестенің 9802-бөлімі (178-беттегі «9802-бөлімге» қараңыз) берілген, бұл жерде құрастыру үшін уақытша экспортталған, кейін Америка Құрама Штаттарына қайтарылған тауарларды тарифтік баж салығынан арнайы түрде босату мысалы келтірілген.

Америка Құрама Штаттарының Haggar Apparel Co. компаниясына қарсы ісі

Кеннеди – судья. Бұл сот ісінде Америка Құрама Штаттарының Кедендік қызметі (қазіргі кезде Кеден және шекаралық бақылау қызметі деген атаумен белгілі) тарапынан кейбір импортталатын тауарлардың кедендік жіктеліміне қатысты бекітілген ережелер қарастырылады. Бұл жердегі басты сұрақ мынадай: Халықаралық сауда саласындағы істер бойынша федералдық сотқа (CІT) түсірілген шығынды өтеу туралы талап-арызда бұл ережелерге құқықтық басымдық беріле ме, жоқ па? Біздің пікіріміз бұл сот пен Апелляциялық соттың ұстанымынан басқа, біз қарастырып отырған ережелерге Chevron U.S.A. Іnc. компаниясының Natural Resources Defence Councіl, Іnc. компаниясына қарсы ісінде талап етілгендей сараптама жасалуы керек, екіұшты заңнамалық ережелерге дұрыс түсіндірме берілген әрі іске асырылған оң түйін осы болып шығатын болса, онда бұған құқықтық басымдық берілуге тиіс деп білеміз. Chevron доктринасы. Chevron компаниясының АҚШ Табиғи ресурстарды қорғау жөніндегі кеңесіне қарсы 467 U.S. 837 (1984) ісінде Жоғарғы сот былай деп қаулы етті: «Федералдық мемлекеттік органдардың заңға түсіндірме беруі сол түсіндірме беретін заңның аясында «мүмкін» болса, онда сол органдардың шешімдері мен ережелеріне құқықтық басымдық берілуге тиіс. Орган шешімімен немесе ережесімен келіспейтін тарап сол органның берген түсіндірмесінің негізсіздігін дәлелдеу үшін бар ауыртпалықты өз мойнына алады». Жауапкер Haggar Apparel Co. компаниясы ер адамдарға арналған киімдердің дизайнын жасайды, шығарады және сатады. Мұндағы мәселе жауапкердің осы компанияның қарауындағы Мексикада орналасқан тігін зауытынан алып жіберген ер адамдарға арналған шалбарларға салынған баж салығын қайтарудан туындайды. Киімнің нобайы Америка Құрама Штаттарында матадан пішіліп, киімнің тігілуіне қажет жіп, түйме және сыдырмаларымен бірге Мексикаға жөнелтілді. Ол жақта шалбарлар тігіліп, Америка Құрама Штаттарына қайта жіберілді. Егер мұнда басқа да қосымша іс жасалмай, тек қана дайын нобайлардан киім тігу ғана жүзеге асқанда, жауапкер талап еткендей, импортталған киімдер баждан босатылуы мүмкін еді. Алайда үкіметтің пікірі бойынша, жауапкер Мексика зауытында қосымша тағы бір шаруаны, яғни пермапрессингті қосты. Пермапрессинг киімнің керекті тұстарында ғана тұрған қырларды сақтап, басқа жерлеріне қыртыс пен бүктесін түсіп, киімнің сыртқы көрінісінің бүлінуіне жол бермеуге арналған. АҚШ-тың Кеден және шекаралық бақылау қызметі пермапрессинг процесін киім тігуге қосымша іс ретінде қарастырып, баждан босатудан бас тартты. Жауапкер болса, пермапрессинг процесі жай ғана киім тігудің бір бөлігі немесе «киімнің бөліктерін құрастырып-жинақтау процесіне қатысты қызмет түрі» екенін алға тартты. Халықаралық сауда саласындағы істер бойынша федералдық сот шешімі жауапкердің пайдасына шықты. Апелляциялық сот та бұл шешімді қуаттады. 9802-бөлімде импорттаушыларды өзге тәсілмен салынған баж салығынан ішінара босату қарастырылған: Басты мақсаты – өнімнің компоненттерін жасау, жинақтау, физикалық немесе химиялық тұрғыдан жақсарту, не болмаса жинастырып тігу процесіне қатысы жоқ жинастырып тігуден басқа кез келген процесс, операция не өңдеу, бұйымның айтарлықтай өзгеруіне әсер етсін- етпесін, жинастырып тігуге қатысы бар деп есептелмейді, сондай-ақ осындай бұйымдарға қатысты баж салығынан босату мүмкіндігін қолдануға кедергі келтіреді. Төмендегі мысалда шауерпруфинг (ылғалдан қорғау), перма- прессинг, матаны бояу немесе ағарту секілді жинастырылып тігілген материалдарға жаңа өң беру немесе құрамдас бөлшектерін өңдеу жинастырып тігуге қосымша ретінде қарастырылмайтын операциялар деп табылды. Кеден және шекаралық бақылау қызметі импортталған тауарларды келісілген тарифтік кесте бойынша тиісті түрде жіктеуге жауапты. Кедендік жіктеу ережелеріне құзырет беретін заңдар әкімшілік орган ережелерінің құқықтық басымдықты кепілдікке алатыны туралы қарапайым қағидалармен санасады. Апелляциялық сот осы істегі және өткен істердегі мәселені ортаға шығарған кезде бұл ережелерге құқықтық басымдық берілмегенін мәлімдеді, себебі Халықаралық сауда саласындағы істер бойынша федералдық соттың мойнына тауарлардың тиісті жіктемесін анықтауда «дұрыс шешім қабылдау» міндеті артылған. Заңда қарастырылған өкімдерге түсіндіру жасауда органдардың тәжірибесіне басымдық беру дұрыс шешім қабылдауға бөгет болмайды. Органның заңға жасаған түсіндіруі олқылықтардың орнын толтырса немесе заң шығарушы органның жасаған жобасы тұрғысынан алғанда орынды болатындай терминді анықтаса, ол шешімге басымдық күшін береміз. Кеден ережелері ескерусіз қалмақ емес. Chevron жүйесін пайдалану – құқықтық талдаудың басы ғана. Басқа соттар секілді Халықаралық сауда саласындағы істер бойынша федералдық сот та, қажет болған жағдайда, кеден ережелеріне Cһevron басымдығын беруге тиіс. ШЕШІМНІҢ КҮШІ ЖОЙЫЛДЫ және ҚАЙТА ҚАРАУҒА ЖІБЕРІЛДІ.

Түйін ● Халықаралық сауда саласындағы істер бойынша федералдық сот – импорттық транзакцияларды реттеуге арналған федералдық заңдардан туындайтын, Америка Құрама Штаттарына қарсы кез келген азаматтық іс құзыретіне жатқызылған АҚШ соты. Сот антидемпинг, өнімдерді жіктеу, құнын анықтау және өтемақылық баж салығына қатысты істерді қарайды. ● 9802-бөлімге сәйкес, пермапрессинг жинастырылып тігу немесе «жинастырып тігу процесіне қатысты операцияға» жатпайды. ● Жай ғана процесс, операция немесе өңдеу елеулі өзгеріске алып келмейді. Сондықтан да автоматты түрде 9802-бөлім бойынша баж салығынан босауға негіз бола алмайды. ● Соттар Кеден және шекаралық бақылау қызметі жариялаған ережелерге құқықтық басымдық беруге тиіс. Америка Құрама Штаттарының Haggar компаниясына қарсы ісінде атқарушы билік органы (бұрын Кедендік қызмет деген атаумен белгілі болған Кеден және шекаралық бақылау қызметі) және соттар арасындағы қарым-қатынас зерделенді. Екінші бір мәселе – жекелеген штаттардың халықаралық саудаға әсер ететін заңдарды қабылдау мүмкіндігі. АҚШ-тың Сыртқы сауда жөніндегі ұлттық кеңесінің Бейкерге қарсы ісінде Мьянма мемлекетінен тауар сатып алуды шектейтін штат заңы қарастырылған.

Тауро – федералдық аудандық судья. Талап-арыз беруші Сыртқы сауда жөніндегі ұлттық кеңес (NFTC) «Массачусетстің Бирма заңын» конституциялық емес деп жариялайтын декларативтік шешім шығаруын талап ете отырып, Массачусетс достастығына қарсы іс қозғады. «Бирма заңы» – Мьянма (бұрынғы Бирма) мемлекетімен бизнес жүргізетін кез келген тұлғадан тауар немесе қызмет түрін сатып алуына достастыққа тыйым салатын заң. Талап-арыз беруші төмендегі себептерге байланысты Бирма заңының жарамсыз екенін алға тартады: (1) федералдық үкіметтің сыртқы істерді реттеуге қатысты айрықша құзыретіне қол сұғады; (2) сыртқы сауда туралы ескертпені бұза отырып, халықаралық саудаға кемсітушілік орнатады және ауыртпалық салады; (3) федералдық заң мен Мьянмаға қатысты санкция енгізетін үкіметтік қаулылардың бұл заңның алдында басымдығы бар. Біздің конституциямыз бойынша мемлекеттің сыртқы істерін жүргізу билігі федералдық үкіметке ғана тән. Сот: «Сыртқы істерді жүргізу құзыреті штаттарға берілмеген; ол тек қана ұлттық үкіметке тиесілі» деп ескерткен болатын. Достастық бұл заңның адам құқықтарын бұзғаны үшін Мьянмаға санкция салу және Мьянманың ішкі саясатын өзгерту мақсатында ғана қабылданғанын мойындайды. Сондықтан да Массачусетстің Бирма заңы Федералдық үкіметтің сыртқы істерді реттеуге қатысты айрықша құзыретіне конституцияға қайшы негізсіз қол сұғады. «Америкалық өнімді сатып ал» заңдары да ерекше атап өтуге тұрарлық, себебі бұл заңдардың тұтастай мақсаты мен әсері ұлттық экономиканы дамытуға бағытталған. Олар Массачусетстің Бирма заңындағыдай ерекше қарым-қатынас үшін нақты бір шет мемлекетті бөліп алып қарастырмайды. Десе де «Америкалық өнімді сатып ал» заңдарының да сыртқы істер доктринасын бұзатынын бірді-екілі соттың мәлімдегені бар. Bethlehem Steel Corp. компаниясының Комиссия кеңесіне қарсы ісінде, 80 Cal. RPTR. 800 (1969), сот Калифорнияның «Америкалық өнімді сатып ал» заңын конституцияға қайшы деп жариялады. Себебі бұл заң бойынша тек қана Америкада жасалған өнімдерді пайдалануға келісім берген компаниялармен ғана құрылысқа қатысты мемлекеттік келісімшарт жасасуға рұқсат берілген болатын. Сыртқы істер доктринасына сәйкес, осы секілді мәселелерді тікелей шешетін форум – Америка Құрама Штаттарының Конгресі. Талап-арыз берушінің істі жеңілдетілген сот ісі тәртібінде қарауға қатысты өтініші БЕКІТІЛДІ.

Түйін ● Сыртқы істер доктринасында Халықаралық сауда-саттықты реттейтін заңдарды қабылдау федералдық үкіметтің айрықша құзыретіне жатады деп бекітілген. ● Жеке штаттың қандай да бір жеке мемлекетпен сауда-саттық жасауға тыйым салатын заңы федералдық үкімет құзыретіне конституцияға қайшы түрде қолсұғушылық болып есептеледі.

«Отандық тауарды сатып ал» заңдары «Америкалық өнімді сатып ал» заңдарын (Buy Amerіcan laws) тұтынушыларды «Америкада жасалған» өнімдерді сатып алуға шақыратын «Америкалық өнімді сатып ал» маркетингтік компаниясымен шатастыруға болмайды. Бұл заңдар шетелдік өндіріс тауарларын мемлекеттік сатып алуды шектейді. Олар үкімет жүйесінің федералдық, штаттық және муниципалдық деңгейінде кездеседі. Конгресс алғашқы «Америкалық өнімді сатып ал заңын» 1933 жылы Алапат тоқырау кезінде қабылдаған еді және АҚШ үкіметі «сатып алу кезінде АҚШ өнімдерін таңдайтынын» мәлімдеген болатын. Ал 1983 жылы қабылданған «Америкалық өнімді сатып ал» заңы жаппай тасымалдауға қатысты, құны 100 000 доллардан жоғары бағаланатын және ішінара болса да федералдық субсидиялар арқылы қаржыландырылатын сатып алуларға бағытталды. Сыртқы сауда жөніндегі ұлттық кеңестің Бейкерге қарсы ісі конституциялық негіздерге сай шешілді. Десек те осынау заң ДСҰ-ның «ұлттық режим принципіне» қайшы келмей ме? Бейкер ісіндегі сот «Америкалық өнімді сатып ал» заңдарының бәрінде бірдей айқын алалаудың жоқтығын ескертті. Себебі олар «арнайы режим қою үшін нақты бір шет мемлекетті ерекшелеп көрсетпейді». Сот Пенсильванияның осындай заңын мысалға алды. Ол заң мемлекеттік органдардан болатты тек америкалық компаниялардан ғана сатып алуды талап етеді. Осы талап барлық болат өндіруші мемлекеттердің экспортын шектейтіндей көрінеді, ал түптеп келгенде бұл заңдағы ұсыныстың өзі қисынсыз. Себебі іс жүзінде Америка Құрама Штаттарына елеулі көлемде болат импорттайтын мемлекеттер бірнешеу ғана. Дегенмен де аталмыш заң сол мемлекеттерге қатысты кемсітушілік жасамады деп ойлауға тағы болмайды. Міне, осылайша әлгіндей заңдар ұлттық режим принципін бұзады, ал ДСҰ келісімдері ше, бұл заң оған да қайшы ма? Бұл сұрақтың жауабы дайын: ДСҰ келісімдері қатарында «Америкалық өнімді сатып ал» заңдарын әрекет ету аясына енгізбейтін Мемлекеттік сатып алулар жөніндегі келісімдер бар. Дей тұрғанмен, екі түрлі себеппен «Америкалық өнімді сатып ал» заңының ауқымы айтарлықтай тарылды. Біріншіден, бұл заңдарда шетелдік өнімдерді сатып алуға мүмкіндік беретін бірқатар ерекше жағдайлар қарастырылған: (a) егер отандық өнім осыған ұқсас шетелде өндірілген өнімнен белгілі бір пайызға қымбатырақ болса; (ә) егер ел ішіндегі өнім қажет мөлшерде болмаса немесе сапасы төмен болса; (б) егер ол қоғам сұранысына сай келсе. Екіншіден, соңғы кездегі еркін сауда келісімдері сол келісімге тарап мемлекеттерге федералдық заңдарды қолдануға жол бермейтін болды. NAFTA бойынша, АҚШ-тың федералдық департаменті немесе органы тарапынан сатып алу жүргізілген жағдайда әрі саудаға түскен тауар құны 25 000 доллардан, қызмет көрсету құны 79 507 доллардан, құрылыс қызметінің құны 10 335 931 доллардан асатын болса, Канада мен Мексика тауарларына бұл талаптар қойылмайды.

Кедендік баж салықтарын салу Төленетін кедендік баж салығының мөлшері – ұзақмерзімді келісімшартқа қол қойылғанға дейін сарапталуға тиіс маңызды фактор. Импорттық баж – кеден органы тарапынан импортталатын тауарға салынатын салық. Баж салығы әдетте тауар құнына («ад валорем» бажы) негізделеді; ал қосымша факторлар ретінде тауардың салмағы немесе саны (арнайы баж салығы), не болмаса олардың жиынтығы (аралас баж) есепке алынады. «Ад валоремді сөзбе-сөз аударғанда «құнына сәйкес» дегенді білдіреді және тауар құнына пайыз түрінде салынады, мұндай пайыз кез келген алымға, баж салығына немесе басқа да салыққа қатысты қолданылады. Импорттық тарифтер мен баж салығын салу үш айнымалының нәтижесінде жүзеге асады: (1) импортталатын тауардың жіктелімі; (2) тауардың құнын анықтау; (3) тауар өндіруші ел. «Транзакцияға назар аударыңыз: Баж салығы салынатын тауар статусы» атты 6.3-мысалда импортталатын тауарларға баж салынған жағдайда оның мөлшерін анықтауға осы үш элементті пайдалануға қатысты факторлар көрсетілген.

9802-бөлім Америка Құрама Штаттарының Haggar компаниясына қарсы ісінде импорттаушыларға жинақтау құнын баж мөлшерінен алып тастауға мүмкіндік беретін 9802-бөлім көрсетілген. Осындай баж салығынан босату мүмкіншілігі «Америка Құрама Штаттарында жасалған құрамдас бөліктерден ішінара немесе толығымен шетелде құрастырылған бұйымдарға беріледі». Бұл жеңілдік «тазалау, майлау және бояу секілді жинақтау процестеріне қатысты іс-әрекеттер» нәтижесі болып келетін қандай да бір бағаны өсіру немесе жағдайды жақсартуға қатысты да қолданылады. Осындай салықтан босату жағдайлары Америка Құрама Штаттары және Мексика шекарасында Макиладора деген атаумен белгілі құрастырып-жинақтау зауыттары тізбегінің пайда болуына алып келді. Макиладора немесе «кедендік баж салынбайтын» өндіріс шетелдік импорттаушыларға компоненттерді құрастыру және қайта экспорттау мақсатында бажсыз Мексикаға жөнелтуге мүмкіндік береді. Кеден және шекаралық бақылау қызметі мен импорттаушылар арасындағы келіспеушіліктің өзекті мәселесі – «дайындау» түсінігінің анықтамасы.

6.1-сурет. Макиладора зауыты Макиладора (немесе макила) – компаниялардың өнімді құрастыру, өңдеу және дайындауына қажет материалдар мен жабдықтарды тарифсіз немесе баж салығынсыз импорттайтын еркін сауда аймағындағы өндірістік операция. Әдетте құрастырылған, өңделген немесе дайындалған өнімдер шығарылған еліне қайта экспортталады. 6.4-мысал. Этика мәселесіне назар аударыңыз: Макиладора өндірісінің этикалық мәселелері Макиладора термині жұртшылықтың диірменге тартқызған дәнінен диірменшіге тастап кететін «қолүзікті» білдіретін «макила» деген испан сөзінен шыққан. Макиладора фабрикаларынан шығатын өнім Мексика экспортының жартысына жуық бөлігін құрайды. Макиладора өндірісіндегі этикалық мәселелер «Этика мәселесіне назар аударыңыз: Макиладора өндірісінің этикалық мәселелері» атты мысалда көрсетілген. Samsonіte Corp. компаниясының Америка Құрама Штаттарына қарсы ісінде Кеден және шекаралық бақылау қызметі импорттаушының Мексикада құрастырылған шабаданның құнынан баж салығын алып тастауына тегеурінді қарсылық білдірді. Болаттан жасалған таспалар Америка Құрама Штаттарында өндіріліп, компанияның Мексикада орналасқан құрастыру зауытына жіберілген. Бұл істе Америка Құрама Штаттарына импортталу барысында болаттан жасалған таспалардың құнын салықтан босату мәселесі қарастырылған. Сот Кеден және шекаралық бақылау қызметімен келісе отырып, шабаданға орналастырмастан бұрын болат таспаларды жасау жай ғана құрастыру емес, бұйымды одан әрі өңдеу екенін мойындады.

Фридман – аймақтық аға судья. Бұл істе Америка Құрама Штаттарында жасалып, кейін Мексикада бірқатар өзгертуден өтіп, дайын өнім ретінде Мексикадан Америка Құрама Штаттарына жөнелтілген тауардың құнына салынатын баждан босатуға қатысты Кедендік қызметтің бас тарту шешімін қолдайтын АҚШ-тың Халықаралық сауда жөніндегі федералдық сотының шешіміне берілген апелляциялық шағым қарастырылады. АҚШ-тың Халықаралық сауда жөніндегі федералдық сотының металл таспаларды және олардың шабадан жасауда Samsonіte тарапынан қолданылуын былайша сипаттайды: «Тусоннан жіберілген кезде таспалар түзу және олардың ені 1–7/8 дюйм шамасында, ал ұзындығы 55 дюйм болатын. Жауапкердің Ногалес қаласында орналасқан жинақтау фабрикасына келгеннен кейін таспалар машинаның көмегімен шаршы пішініне келтірілді және құрастырылған жақтаудың төменгі бөлігін қалыптастыратын пластикалық қиындының сыртқы бетіне орналастырылды». Кеден қызметі импортталған тауарды Америка Құрама Штаттарының тарифтік кестесінің 706.62 пунктіне сәйкес шабадан ретінде жіктеп, Америка Құрама Штаттарында шығарылған шабаданның белгілі бір компонентінің бағасынан шегеріп, сол пунктте қарастырылғандай, 20% «ад валорем» баж салығын салды. Баж салығының соңғы шегерімі сол кестелердің 807.00 пунктіне сәйкес жасалды. Кеден қызметі болат таспалардың құны қосылған шабаданның құнынан баж салығын шегеруді жөн көрмеді, бұдан бас тартты. Халықаралық сауда жөніндегі федералдық сот Кеден қызметінің баж салығын шегеруден бас тарту шешімін қуаттады. Сот болаттан жасалған таспалардың «жинақтау үшін дайын күйде экспортталмағанын» айқындап, болат таспалар «қалыпқа салу процесінен» өткен кезде бұйымды тек дұрыстау ғана емес, одан да артық процестер жасалған деп тапты. Соның нәтижесінде бұйымды құрауға қатысатын негізгі компонент қалыптасты. Сол процестердің нәтижесінде белгілі бір пішін пайда болмағанда, дайын шабаданның жалпы пішінін және оның құрылымдық жағынан берік болуын қамтамасыз ететін пластикалық қиынды шабаданның түбін құрайтындай етіп жапсырылмас еді, сондай-ақ дайын жақтаулар талап-арыз берушінің шабаданына салынбас еді. Америкада жасалып, шетелде құрастырылған бұйымдарға баж салығының шегерімі қолданылу үшін компоненттер: (1) Америка Құрама Штаттарынан «одан әрі дайындауды қажет етпейтіндей, тек қана құрастыруға дайын күйде» экспортталуға тиіс; (2) түрін, пішінін өзгерту немесе басқа да жолдармен өзгертілу арқылы физикалық ерекшелігінен айырылмауы керек; (3) «құрастырылғанын есептемегенде» әрі «тазалау, майлау және бояу сынды құрастыру процесіне қатысты операцияларды қоспағанда» жетілдірілмеген әрі сапасы арттырылмаған болуға тиіс. Бұл жердегі өзекті мәселе мынада: қалыпқа салу және бір пішінге келтіру өнімді «дайындауды» білдіре ме, әлде жай ғана құрастыру немесе құрастыру процесіне байланысты бір операция ма? Біз Мексикада металл таспаларға қатысты жасалған операцияларды жай ғана құрастыру емес, өнімді дайындау процесі деп білеміз. Халықаралық сауда жөніндегі федералдық соттың талап-арызды қабылдамау шешімі РАСТАЛДЫ.

Түйін ● 9802-бөлімде кездесетін шетелдегі құрастыру қызметіне арналған баж салығынан босату мүмкіндігіне ие болу үшін экспортталған бұйымдар одан әрі дайындау процесінен өтпестен, құрастыруға дайын болуы керек. ● Samsonіte ісінде қарастырылған болат таспаларды «қалыпқа салу» процесі бұйымды жай ғана «бейімдеп түзету емес», одан әрі дайындау процесі болып саналды.

Транзакция құны 1930 жылғы Тарифтік заңның 402-бөлімінде, сондай-ақ ДСҰ-ның Кедендік бағалау кодексінің қабылдануына байланысты кейінірек жасалған түзетулерінде кедендік мақсатта тауардың құнын анықтауға арналған негізгі әдістер берілген. Кедендік бағалау кодексі кедендік бағалаудың негізі ретінде транзакция құны тұжырымдамасын пайдаланады. Тұжырымдама талаптары бойынша импортталған тауардың құны шынайы коммерциялық негізде анықталуға тиіс. Бұл – тауар әдеттегі бизнес жүргізу кезінде өзара байланысы жоқ тараптар арасындағы сауда-саттықта қалай бағаланса, мұнда да дәл солай бағаланады деген сөз. Тауар бағасы транзакция құнын есептеуге, нақтырақ айтқанда, импорттаушыға арналған тауар құнына негізделген. Транзакция құнын мейлінше төмендету импорттаушының мүддесіне сай келеді, ал дау-дамай қандай шығындарды транзакция құнына қосу керек деген сұрақтың төңірегінде туындайды. Көп жағдайда дау туғызған мәселелердің қатарына сатып алушы тарапынан төленетін комиссиялар1, импорттаудан кейін сатып алушы тарапынан төленетін роялти немесе алымдар2, көрсетілген көмек құны3 (сатып алушы тарапынан сатушыға берілген материал, жабдық немесе көрсетілетін қызмет), сондай-ақ бастапқы сатушыға төленетін қайта сатудан түскен табыс жатқызылады. Импорт транзакциясы, мәселен аффилирленген компаниялар арасындағы шикізат немесе құрал-жабдықтарды трансферлеу секілді құқықтық және коммерциялық дербестік негізіндегі сауда нәтижесі болмағандықтан, еркін сауда аймағында ішінара жүргізілетін транзакция барысында транзакция құнын анықтау қиынға соғуы мүмкін. Транзакция құқықтық және коммерциялық дербестік негізінде жүргізілмеген жағдайда, Тариф туралы заң бағалаудың төрт балама әдісін ұсынады. Бұл балама әдістерді басымдық тәртібіне қарай қолданған абзал. Ең қолайлы әдіс – бірдей тауарлардың транзакциялық құнын пайдалану. Бұл – дәл сол өндірушінің немесе импорттаушының бейтаныс клиенттер үшін қойған бағасы. Осы әдісті қолдануға септесетін ақпарат болмаған жағдайда біртектес тауарлардың транзакциялық құнына қатысты екінші бағалау әдісі алға шығады. Бұл – дәл сол өндіруші сатқан осы тауарға ұқсас тауар үшін белгіленген баға. Бағалаудың үшінші қолайлы балама әдісі – тауар құнын шегеру әдісі. Тауарлардың шегерілген құны – импортталған тауарлардың ең соңында АҚШ-та сатылғандағы бағасы. Импорттаушыға халықаралық тасымал, баж салығы және белгілі бір комиссияларды қоса алғанда осы бағадан бірқатар шығынды шегеруге рұқсат берілген. Мысалы, төлеуге арналған есепшот бөлек шығарылған жағдайда ғана мемлекет ішіндегі тасымал құны шегерілуі мүмкін. «Ex factory» (зауытта бекітілген баға) сауда терминін пайдаланып, тауарлар сатып алу (14-бөлімдегі ІNCOTERMS 2010-ға қатысты талқылауға назар аударыңыз) мемлекет ішіндегі жүк тасымалының шығындарын алып тастауға жағдай жасайды. Сатылымға қатысты комиссиялық алымдар баж салығының құнына қосылғанына қарамастан, сатып алушының төлейтін комиссиялық алымдарына баж салынбайды. Сондықтан да кез келген делдалдың сатып алушы атынан сауда агенті ретінде әрекет ететінін дәлелдеу арқылы сатып алушының комиссиялық алымдарын бағалау құнынан алып тастауға болады. Транзакция құны мен осы арқылы тарифтік баж салығының мөлшерін азайту үшін тәжірибелі импорттаушы импорт транзакциясын баж салынатын және баж салынбайтын транзакция деп бөлуге тырысады. Егер тауарлар пайыз төлеуді талап ететін кредитке алынса, импорттаушы тауар сатылымының кредиттік бөлігін тауар сатылымынан бөлек қарастыруы керек. Ал тауар бағасына сатушы есептеген пайыз қосылған болса, онда пайыздар салынатын баж салығының бір бөлігіне айналады. Керісінше, тек пайыздардың өзіне баж салынбайды. Бөлек-бөлек баға бекітуге тағы бір мысал ретінде импорттық келісімшарт бойынша жөнелту портында тауарларды тексеруді келтіруге болады. Егер сатушы құжаттамалық транзакция аясында тексеру сертификатын алып төлесе, сол шығындар транзакция құнына қосылады, алайда сатып алушы тарапынан төленетін тексеріс қызметінің құны транзакция құнының бөлігі бола алмайды. Соңғы, аса тиімді бола бермейтін балама әдіс – тауардың есептелген құны. Бұл құн жалпы шығындар мен пайданы есептеумен қатар, өндірушінің еңбек күшіне кеткен және материалдық шығындарын қосу нәтижесінде шығады. Orbіsphere Corp. компаниясының Америка Құрама Штаттарына қарсы ісінде тауарлардың құнын шегеру концепциясы және баж салынғанға дейінгі шегерілуі мүмкін шығын түрлері қарастырылады.

Масгрейв – судья. Талап-арыз беруші өзінің өнімдеріне Кеден қызметі жүргізген бағалаудың кей тұстарымен келіспейді. Талап-арыз беруші сот шешімі талап еткендей және бұрынғы «транзакция құны» негізіндегі бағалауға қарағанда, тауарының «құнын шегеріп», қайта бағалау барысында кеден органы заңда талап етілгендей кейбір комиссиялық алымдардың, пайданың және шығынның мөлшерін тауарлардың шегерілген құнынан алып тастамағанын мәлімдеді. Жауапкер сол мөлшерді алып тастамауының дұрыстығын былайша түсіндіреді: бұл мәселедегі үш нәрсе, яғни комиссиялық алымдар, пайда және шығын қолданыстағы заң бойынша шегерілуге тиіс санаттардың қатарына жатпайды. Бұрынырақ шығарылған шешімге сай бағаланған тауар қарастырылған 1401a(d)(2)(A)(і) бөлімі бойынша «тауардың шегерілген құны» «тауардың елге енгізілген күнінде немесе соған жақын мерзімде үлкен көлемде түгелдей сатылуы көзделген кездегі тауар бірлігінің бағасы» ретінде анықталады. Сол бөлімнің (3)(A)-тармағында жоғарыда атап өткен тауар бірлігінің бағасын төмендетуге қатысты бірқатар түзету, соның ішінде бұл іске байланысты төмендегілер де қарастырылған: «(2)-тармаққа сәйкес бекітілген баға төлеуге келісілген немесе іс жүзінде төленген кез келген комиссиялық алымға немесе экспорттаушы елге қарамастан, бір санаттағы не біртектес импортталған тауарлардың Америка Құрама Штаттарында сатумен байланысты жалпы шығын мен пайдаға қосылған үстемеге тең мөлшерге дейін төмендетілуге тиіс». 3-параграфта қарастырылғандай, «пайда және жалпы шығынға қатысты жасалған шегерім импорттаушының пайдасы мен жалпы шығындарына негізделуі керек, алайда бұл пайда мен шығын бір санаттағы немесе біртектес импортталған тауардың Америка Құрама Штаттарының сатылымындағы пайда мен шығынына сәйкес келмесе, шегерімдер сенімді ақпарат көздерінің мәліметіне сай анықталған осындай саудада болған әдеттегі пайда мен жалпы шығынға негізделеді». Бұл жағдайда осы тарауға қатысты негізгі мәселе шегерілуге тиіс шығын мен пайда және импортталған тауарлардың Америка Құрама Штаттарындағы сатылымы арасында қандай байланыс болуы керек екенін анықтауда жатыр. Импорттық сатылым бағасынан шегерілетін шығындар мен негізгі сатылым транзакцияларының арасындағы міндетті байланыстарға қатысты шешімдерден шығатын ереже бойынша, импорттаушы өзінің жалпы шығындарының сомасын, жай ғана тауардың сатылымының жалпы шығындарын құрайтын пайыздық үлесін көбейте отырып, байланысын дәлелдей алмайтындай көрінеді. Бұл белгілі бір өнімдердің сатылымына қосылған бағалар және соған қатысты шығындардың нақты тізімін қажет етеді. (3)-тармақтың (B) тармақшасында жоғарыдағы түзетулерді қолдану мақсатында төмендегі жағдайлар қарастырылған: «пайда және жалпы шығынға қатысты жасалған шегерім импорттаушының пайдасы мен жалпы шығындарына негізделуі керек, алайда бұл пайда мен жалпы шығындар бір санаттағы немесе біртектес импортталған тауардың Америка Құрама Штаттарының сатылымындағы пайда мен шығынына сәйкес келмесе, шегерімдер сенімді ақпарат көздерінің мәліметіне сай анықталған осындай саудада болған әдеттегі пайда мен жалпы шығынға негізделеді».

Бұл істе дау тудырып отырған шығындар мынадай: 1) еңбекақы және жол шығындары; 2) «АҚШ-тың есептеу қызметіне» кеткен шығындар; 3) «АҚШ-тың заң қызметтеріне» кеткен шығындар; 4) директор сыйақысы және Женеваға баруға кеткен жол шығындары. Осыған сәйкес сот кеден есептеген тауардың шегерілген құны сол шығындардың мөлшеріне дейін төмендетілуге тиіс деген қаулы шығарады. Пайданы шегеру пайда алу негізінде емес, жөнелту, қайта сату және солармен байланысты тауардың құнына дәлме-дәл болмаса да, жуық түрде сәйкес келетін Америка Құрама Штаттарында сатылатын тауарлардың құнын анықтау үшін қолданылады. Демек, талап-арыз берушінің қарастырылып отырған сатылымнан алатын пайдасын тауардың шегерілген құнынан алып тастау керек екені айдан анық. Сол себепті де, Кеден қызметіне бұл жерде талқыланған талап-арыз берушінің шығындарына тең мөлшерден алып тастау арқылы тауардың шегерілген құнын анықтауға қатысты бұрынғы есептеуіне өзгеріс енгізуге бұйырды.

Түйін ● Импортталған тауарларға қатысты Америка Құрама Штаттары аумағындағы пайда мен шығындар баж салығын салу мақсатындағы тауар құнын анықтаудың құнды шегеру әдісін пайдалану кезінде алынып тасталуға тиіс. ● Импортталған тауарлардың құнынан шегерілуі мүмкін басқа да шығындардың қатарына заң қызметтеріне кеткен шығындар, жол шығындары және есептеу қызметінің шығындары жатады. ● Тауар импорттаушысы шегерілетін шығын мен импортталған өнімдердің АҚШ-тағы сатылымы арасындағы байланысты көрсетуге тиіс.

Еуропалық одақтағы кедендік бағалау Еуроодақтың кедендік бағалау әдісі Америка Құрама Штаттарының әдісіне ұқсайды. Еуроодақтың Кедендік кодексі ЕО кеңесінің 2913/92 қаулысы бойынша қабылданған. Кодекс транзакция құны немесе «нақты төленген баға» ұғымына сай импортталған тауарларды бағалауға негізделген (28-бап). 29-бапта қарастырылғандай, транзакция құны сатып алушыдан экспорттаушыға кейінгі сатылымнан тікелей және жанама түрде түсетін табыстың артуына қарай реттелуге тиіс. 32-бапта транзакция құнына қосылуға тиіс алым түрлерінің тізімі берілген. Кедендік құн қаптама құнын, комиссиялық алым және брокерлік комиссия, сонымен қатар роялти және лицензиялық алымдарды қамтиды. Кедендік бағалауға кіргізілмейтіндердің қатарында жүк тасымалдау шығындары, импорттаудан кейінгі алымдар, сондай-ақ қаржы алымдары бар (33-бап). Еуропалық одақ тарифінің бір артықшылығы сонда, ол импортты лицензиялау саласында толық үйлесімдікке қол жеткізген. TARІC белгілі бір тауар үшін импорттық лицензияның қажеттігін немесе қажет еместігін анықтауға арналған ережелерді қамтиды. TARІC кодексі. Еуропа қауымдастықтарының біріктірілген тарифі Еуропалық одаққа импортталған кезде белгілі бір өнімдерге қолданылатын әртүрлі ережелерді көрсетуге арналған. Мұның қатарында келісілген тарифтік кесте, сондай-ақ тарифтерді уақытша тоқтата тұру, тарифтік квоталар және тарифтік артықшылықтар сынды ЕО заңында көрсетілген қосымша ережелер де бар. Еуропалық одаққа мүше мемлекеттердің біразында импорт лицензиясын талап ететін тауарларға қатысты өз тізімі бар, оны да айта кеткен орынды секілді.

Кедендік баж салығын қайтару Кедендік баж салығын қайтару – салықтан босатудың бір тәсілі. Мұнда салық алынған тауардың нақты қолданылуына байланысты заңды түрде алынған кедендік баж толығымен немесе ішінара қайтарылады. Қайта экспорттау үшін өңдейтін немесе құрастыратын материалдарын немесе құраушы бөліктерін импорттайтын АҚШ фирмалары импортталған тауарға төлеген барлық баж салықтарының 1%-дан төмен мөлшерін кеден шығындарын жабу үшін кері қайтара алады. Бұл тәжірибе экспорттаушыларға импортталған құраушы бөліктер үшін төленетін баж салығын еш кедергісіз сатылым бағасына қосып, шетелдік нарықта бәсекеге түсуге мүмкіндік беруімен АҚШ экспортын ынталандырады. 1984 жылғы Сауда және тариф жөніндегі АҚШ заңында қайтарылатын баж салығы қайтадан қаралып, ауқымы кеңейтілді. Қолданыстағы ережелерге сай, баж салығының кейбір түрлерін қайтаруға рұқсат берілді, алайда олардың үшеуі ғана өндірушілер тарапынан аса зор қызығушылық тудырып отыр. Біріншісі – импортталған тауарды қолдану арқылы АҚШ-та өндірілген өнімдер экспортталған жағдайда, импортталған тауарға төленген баж салығы қайтарылатын баж салығы ретінде кері берілуі мүмкін. Екіншісі – өнімді өндіру барысында біртектес және сапасы бірдей импортталған тауар мен мемлекет ішінде жасалған тауардың екеуі де қолданылса, олардың кейбірі экспортталса да, импортталған тауарға төленген баж қайтарылатын баж салығы ретінде қайтарылады, сондай-ақ бұл жағдайда сол тауар экспортталған өнімдерде қолданылды ма, жоқ па, ол жағы ескерілмейді. Соңғысына келсек, тұтынуға арналып импортталған шетелдік өнімдер Америка Құрама Штаттарынан экспортталса немесе импортталса әрі Америка Құрама Штаттарында «қолданылмастан» импортталған күнінен бастап үш жыл ішінде Кеден және шекаралық бақылау қызметінің пәрменімен жойылса, импортталған тауарларға төленген баж салығы қайтарылатын баж салығы ретінде кері қайтарылады. Бақылаудан өткізу, тазалау, қайта қаптау немесе тексеру секілді тауарға қатысты операциялар бұйымды «пайдалану» ретінде қарастырылмайды. Қайтарылатын баж салығын өндіріп алу үшін АҚШ фирмасы Кеден қызметінің аймақтық комиссарына немесе Кеден және шекаралық бақылау қызметінің тауарларды елге кіргізуді реттеу жөніндегі бөліміне өтініш беруге тиіс.

Америка Құрама Штаттарының сыртқы сауда аймағы Халықаралық сауданы ынталандыру және оны оңтайландыру ниетімен дүниежүзіндегі мемлекеттер экспорттық-өндірістік аймақтарды, соның ішінде еркін сауда аймақтары, арнайы экономикалық аймақтар, кеден қоймалары, еркін сауда порттары және кедендік аймақтарды қалыптастырды. Экспорттық-өндірістік аймақтардың дамуы алғашқы құрастыру мен қарапайым өңдеуден бастап, жоғарғы технологиялық және ғылыми парктер, қаржы аймақтары, логистикалық орталықтар, тіпті туристік курорттарға дейінгі салаларды қамтыды. Қазір жаңағыдай жалпы аймақтарға бір салалы аймақтар мен бір ғана тауарды экспорттаушы аймақтар да қосылды. 100-ден астам мемлекетте 600-ден аса экспорттық-өндірістік аймақ бар. Көптеген АҚШ өндірушілері мен олардың дистрибьюторлары бұл аймақтарды бүкіл қоңсылас аймақтардағы клиенттерге арнап аз мөлшерде қайта тиелген тауар жүгін алуға қолданады. Кей жағдайларда тауар баж салығынан босатылуы мүмкін немесе баж салығы кейінге ысырылуы мүмкін. Мысалы, мемлекеттік кеден қоймасына қойылған немесе еркін сауда аймағына енгізілген тауарларға ресми түрде мемлекетке кіргізілмейінше баж салынбайды. Баж артықшылықтарын пайдалану үшін импорттаушы импортталған құраушы бөліктерден өнімді құрастыру немесе дайындау үшін еркін сауда аймағын пайдалана алады. Бұл күндері 75 мемлекетте халықаралық сауданы ынталандыру және жеңілдету мақсатында 300-ден астам еркін сауда порты, еркін сауда аймағы және осыған ұқсас кедендік жеңілдіктері бар нысандар қызмет көрсетуде, олардың көпшілігі теңіз порттары мен әуежайларға жақын жерлерде орналасқан. Федералдық ережелерде еркін сауда аймақтары «Кедендегі бекітілген кіру пункттеріне немесе оларға іргелес орналасқан кіруге шектеу қойылған аймақ» деп беріледі. Импорттаушы кедендік алымдарды салыстырмалы түрде аз төлейді, яғни еркін сауда аймағына бөлшек ретінде импортталған тауардың құны мен еркін сауда аймағында құрастырылғаннан немесе шығарылғаннан кейінгі құны арасындағы мөлшерді төлейді. Бұл аймақтар экспорт операциялары үшін акциз салығын қайтару мақсатында жеделдетілген экспорт статусын қамтамасыз етеді. Еркін сауда аймағындағы тауар баж салығынан босатылады. Тауарлар немесе өнімдер ресми түрде АҚШ-қа импортталмайынша, импорт және реэкспорт операциялары үшін еркін сауда аймағына жіберілген шетел өнімдеріне кедендік баж салығы, федералдық акциз салықтары, өзге мемлекеттік немесе жергілікті ад валорем салықтары салынбайды. Еркін сауда аймақтары, ең әуелі, өнімдерді құрастыруға аса қолайлы жер. Бүкіл АҚШ бойынша әртүрлі елді мекендерде орналасқан 200-ден астам бекітілген еркін сауда аймақтары бар. Бұл нысандар тауарларды сақтау, қайта қаптау, тексеру, көрсету, құрастыру, өндіру және басқа да өңдеу операцияларына лайықталған.

Кедендік сақтау қоймалары Кедендік сақтау қоймасы көп жерде бар. Кедендік сақтау қоймасы дегеніміз – баж салынатын тауардың баж төленгенге дейін сақталатын немесе өндірістік операциялардан өтуіне мүмкіндік беретін ғимарат немесе белгілі бір қорғалатын аумақ. Еркін сауда аймағына қарағанда кедендік сақтау қоймасының ауқымы шектеулі. Баж салығын азырақ төлеуге үмітті импорттаушы кедендік сақтау қоймасында белгілі бір мерзімге дайын өнімдерді сақтай алады. Алайда сол өнімдер экспортталмайынша, тауар өндіруге рұқсат жоқ. Тауар кедендік сақтау қоймасына кірген сәттен бастап импорттаушы мен қойма иесі мойындарына міндеттемелерге сай қаржылық және құқықтық жауапкершілік алады. Тауар кері алынғанға дейін ешқандай салық салынбайды. Егер импортталған өнімдер үшін отандық сатып алушы табылмаса, импорттаушы компания баж салығын төлеместен, тауарды экспорттау үшін сата алады. Квота немесе басқа да шектеулер қойылатын тауарлар осы шектеулер алынып тасталғанға дейін кедендік сақтау қоймасында тұрады.

1930 жылғы Тарифтік заңның 337-бөлімі Көптеген мемлекеттерде кездесетін бұрыннан келе жатқан бұл заң Америка Құрама Штаттарына тауар импорттауға қатысты «жосықсыз іс-әрекеттерге» қарсы Халықаралық сауда комиссиясының шара қолдануына мүмкіндік береді. Заңның 337-бөлімі алдын алуға тырысатын екі түрлі зиянның бірі – Американың зияткерлік меншік құқығын бұзу, екіншісі – Америка өндірісіне келетін зиян. Ол, біріншіден, америкалық авторлық құқықты, патенттер мен сауда маркаларын бұзатын импорт тауарларға бағытталған. Екіншіден, Америка өнеркәсібіне теріс әсер ететін немесе айтарлықтай зардап тигізетін, Америка коммерциясын шектейтін не монополия құрсауына алатын жосықсыз сауда әрекеттеріне қарсы Халықаралық сауда комиссиясы қолданатын шараларды көрсетеді. Егер халықаралық сауда комиссиясы жоғарыда айтылған заңбұзушылықтардың бірін тапса, онда тауардың мемлекетке кіргізілуіне тыйым салуы мүмкін. Комиссия сонымен қатар алдағы уақытта заңбұзушылықтарға негіз болатын, заңсыз әрекеттерге тыйым салатын бұйрық шығара алады және азаматтық санкция (айыппұл) сала алады. Федералдық сауда комиссиясы тауарды тәркілеу және жою құзыретіне де ие.

1930 жылғы Тарифтік заңның антидемпинг ережелері Осыдан бұрын 5-тараудың 158 және 159-беттерінде («Антидемпинг») талқыланғандай, Тарифтік заңның 731-бөлімі өндіру құнынан төмен немесе субсидияланған бағада (тауардың құнын төмендететін шетел үкіметінің заңсыз қолдауы) импортталған тауарларға қарсы өтемақылық баж салығын (тарифтер) салуға мүмкіндік береді. Тауарлардың антидемпинг (тиісті бағасынан төмен бағада сату) ережесін бұзу арқылы немесе заңсыз субсидиялар арқылы импортталғанын анықтау барысында АҚШ үкіметі импорт бағасын тауардың «қалыпты бағасымен» салыстырады. Тауардың тиісті бағасынан импорт бағасының төмендігін анықтауға қолданылатын бірқатар әдіс бар: (1) импорт бағасының экспортталған елде бекітілген бағадан төмендігі; (2) басқа елдерге экспорттау барысында тауарларға бекітілген баға; (3) импортталған тауарларды өнімнің өзіндік құнынан төмен бағалау. Егер тауарлар қалыпты бағасынан төмен бағада сатылса (демпинг) немесе заңсыз шетелдік субсидиялардан қаржыландырылғаны анықталса, АҚШ үкіметі тауардың нарықтағы бағадан төмен бағасын өтеу мақсатында өтемақылық баж салығын салады. Импортталған тауарлардың демпингі және заңсыз қаржыландыруына қатысты жауабына қысқаша шолу үшін «Халықаралық деңгейде бизнес жүргізу: АҚШ-тың сауданы қорғау шараларының қысқаша мазмұны» атты 6.5-мысалға назар аударыңыз.

Өндіруші мемлекет Тауар өндірісінде әр жердегі ресурсты пайдалану – қазіргі заманғы тенденция талабы. Жаһандық нарықтың тауарлардың жаһандық өндірісін қамтитыны да белгілі. Әртүрлі елдерде өндірілген өнімдердің шығарылған елін анықтау үшін жаһандану процесі үлкен мәселе туындатты. Сондықтан халықаралық деңгейде өндіруші мемлекетті анықтау критерийлерінде бірізділіктің жоқтығын мойындай отырып, GATT келісімінің Уругвай раунды Кедендік бағалау жөніндегі келісімді қабылдады. Бұл келісім дәл қазір шекті келісім болса да, халықаралық тұрғыдан мойындалған принцип ретінде әділ бағалау жүйесін ұсынып отыр. Сондай-ақ осы келісім транзакциялық құнды салынатын баж салығының құнын есептеуде қолданылатын халықаралық деңгейдегі қолайлы әдіске айналдырды. «Тауар өндіруші мемлекет» критерийі қолданылатын тарифтік мөлшерлемені анықтауға, сондай-ақ қандай да бір сандық шектеулердің болу-болмауын анықтауға қолданылады. Мәселен, әдетте тарифтік артықшылықтардың бірыңғай жүйесі бойынша аз дамыған мемлекеттердің өнімдеріне төмендетілген тарифтік мөлшерлеме беріледі. Осымен бірге еркін сауда аймағында өндірілген тауарлар үшін төмендетілген тарифтік мөлшерлеме мен шектеулер қарастырылған. Осылайша NAFTA тауардың аймақтық тауар немесе NAFTA тауары екенін анықтау үшін өндіруші мемлекетке қатысты бірыңғай ережелер жиынтығын қалыптастырды. Антидемпингтік баж салықтары, квоталар және ерікті түрде шектеу келісімдері сынды белгілі бір мемлекеттерге арналған немесе нақты бір өндіріс саласына арналған шектеулер өндіруші мемлекетті анықтауға тәуелді. Өкінішке қарай, бірқатар себеппен кейде өндіруші мемлекетті анықтау күрделі әрі бұлдыр іске айналып жатады. Біріншіден, өндіруші мемлекет ережелері жалпы ұлттық импорт заңдарынан бастау алады; жекелеген мемлекеттер әртүрлі критерийге сүйенеді және заңды түсіндіруде қилы пікір ұстанады. Екіншіден, жаһандық корпорацияның дамуымен қатар, тауар, қызмет және шикізатқа арналған жаһандық нарықтың өсуіне орай өнім әлемнің түкпір-түкпірінен келген құрамдас бөлшектерден әртүрлі сатыда, әртүрлі мемлекетте жасалатын болды. Сол себепті шынайы өндіруші мемлекетті анықтау бүгінде оңай емес. Өндіруші мемлекет ережесі өндірілген, шығарылған, құрастырылған немесе әртүрлі мемлекеттен келген материалдан жасалған өнімді таңбалауға қатысты импорт заңдарына сай болу үшін қолданылады. Осынау мақсатта бірқатар әдіс дайындалды. Бұл елеулі трансформация өндіруші мемлекетті анықтаудағы алғашқы критерий ретінде қарастырылады, ол сондай-ақ АҚШ заңы арқылы қабылданған-ды. Осы ұстаным бойынша тауардың немесе өнімнің негізгі трансформациядан өткен ең соңғы елі – өндіруші мемлекет. Елеулі трансформация өнімнің жаңа немесе басқа өнімге айналу кезінде орын алады. Мысалы, өнім өндірістік мақсаттағы тауардан тұтынушыға арналған тауарға айналса, елеулі трансформация жүзеге асты деген сөз. Жоғарғы сот Anheuser-Busch компаниясының Америка Құрама Штаттарына4 қарсы ісінде елеулі трансформацияны «түпнұсқа тауармен салыстырғанда басқа атауға, басқа сипаттамаға ие, пайдалану мақсаты да басқа, сондай-ақ жаңа және мүлдем басқа бұйымға айналдыра отырып өндірілген тауардың өзгерісі» деп алады. Бұл критерийді пайдалануда жиі қолданылатын факторлар мынадай: тауарлар тарифтік жіктеме өзгерісінен өтті ме, әлде жоқ па, трансформация есебінен қосылған құнның мөлшері және өңдеу операциясының күрделілігі. Мәселен, қосымша құнның неғұрлым көп қосылуы елеулі трансформацияның да айтарлықтай болғанын білдіреді. Өндіруші мемлекетті анықтаудың балама әдісі – қосымша құнды анықтау талдауын жүргізу. Қосымша құнды анықтау талдауы өндіруші мемлекетті анықтау үшін қосылған құнның пайыздық үлесін немесе импортталған материалдардан алынған құрамдас бөлшектердің пайыздық үлесін анықтауға негізделген. Еуропалық одақта қолданылатын бұл әдісті NAFTA ұйымы да өзінің бір мемлекетінен екіншісіне тасымалданған тауарларға қолдану үшін қабылдады. NAFTA-лық өндіруші мемлекет ережесінде қосымша құнды анықтау талдауы импортталатын өнім түріне байланысты көпсатылы тәсілдің бір бөлігі ретінде қолданылады. Жалпы алғанда, басқа аймақтардан (NAFTA елдері емес) келген материалдар немесе құрамдас бөлшектер тарифтік жіктеме өзгерісіне сәйкес келу үшін айтарлықтай өзгерістен өтуге тиіс. Кей салаларда тек басқа аймақтардан келген тауарлардың ғана елеулі өзгерістен өтуі жеткілікті емес, сондай-ақ соңғы өнімнің құрамында белгілі бір аймақтың (NAFTA) үлес-салмағы (қосымша құн) болуға тиіс. NAFTA аясында қолданылатын қосымша құнның пайыздық үлесі тауардың түріне қарай өзгеріп отырады. Мысалы, автокөліктердің аймақтық үлесінде NAFTA-дан шыққан материалы және жұмыс күшінің пайыздық мөлшері 62,5 немесе одан да жоғары болуға тиіс. Қосымша құн әдісінен туатын бірқатар мәселе бар. Біріншіден, бұл әдіс еңбек күші мен шикізаты арзан, аз дамыған елдерге ауыр тиеді. Екіншіден, көпұлтты кәсіпорындар тарифтік баж салықтарын айналып өту немесе белгілі бір елді өндіруші мемлекет ретінде көрсету мақсатында импортталған материалдардың құнын төмендету арқылы өзінің еншілес компаниялары арасында трансферттік бағаларды белгілеуді пайдаланып кетуі мүмкін. Нақты процестер талдауында өндіруші мемлекет статусын беретін процестер мен операциялардың түрін тізбектеп анық көрсеткен. Дей тұрғанмен, бұл тест жан-жақты қолданылған жоқ. Керісінше, белгілі бір өнімдерге бағыттала отырып, бөлік-бөлігімен ғана қолданылды. Мәселен, Еуропалық одақ комиссиясының 288/99 қаулысы бойынша кез келген шарттарда диффузияға ұшыраса да, интеграл сызбаға өндірілген елінің статусы беріледі. Ал талдаудың келеңсіз тұсы ретінде Еуропалық одақтың 2071/89 қаулысын мысалға алуға болады. Оптикалық жүйенің құрастырылған жері импортталатын фотокөшірме жасайтын құралдардың өндіруші мемлекеті болатынына кепілдік бермейді. Өндіруші мемлекетті анықтаудың ең жаңа әдісі – тарифтік жіктемені өзгерту. Бұл талдау өндіруші мемлекет статусын тарифтік жіктемесінің өзгеруіне алып келетін өнімдегі кез келген өзгеріске негіздейді. Тарифтік жіктеме тауарларды сипаттау және кодтаудың келісілген жүйесін пайдалану арқылы оны әмбебап түрде қолданады. Бұл жіктеме жүйесі Америка Құрама Штаттарында келісілген тарифтік кестеге енгізілген. Өндіруші мемлекет ережелерін үйлестіруге бағытталған соңғы әрекеттердің бірі – GATT келісімі аясындағы Өндіруші мемлекет туралы келісім. Өндіруші мемлекет туралы келісімде тарифтік жіктеменің өзгеруін тауардың шығарылған жерін анықтауға арналған негізгі әдіс ретінде қабылдайды. Тауарды өндіруші мемлекет туралы келісіммен қатар, ережелерді түсіндіру мақсатында Өндіруші мемлекет ережелері бойынша техникалық комитет және Өндіруші мемлекет ережелері бойынша комитет құрылған болатын. Өндіруші мемлекет туралы келісім де транспаренттік принциптерінің маңызын мойындайды. Бұл келісім бойынша барлық ДСҰ мемлекеттері өздерінің тауар өндіруші елді анықтау ережелерін жариялап, қолданысқа енгізуге тиіс. Сондай-ақ мүше мемлекеттерден тауардың өндіруші елін алдын ала анықтамақ болған кез келген тұлғаның сұрауы бойынша міндетті бағалау жүргізу талап етіледі. Содан үш жыл бойы салыстырылатын тауарлар мен импортқа арналған міндетті бағалау күшінде болады. Кеден және шекаралық бақылау қызметі импорт тауарды өндірген мемлекетке қолданатын бірқатар заңды бақылайды. Олар таңбалау талаптары, еркін сауда келісімі аясындағы сауда жеңілдіктеріне арналған талаптар, антидемпингтік баж салықтары мен квоталық шектеулерді қолдану және тарифті төмендетуге арналған арнайы баж статусын беруге қатысты заңдардан тұрады. Заңдарға қарай өндіруші мемлекетті анықтау да әртүрлі жүреді. Сондықтан бір тауарды таңбалау мақсатында «A елінде өндірілген», ал баж салығын салу мақсатында «B елінде өндірілген» деп қарастыруға болады. Тараудың келесі бөлігінде өндіруші мемлекет ережелерінің ұлттық таңбалау талаптарына қатысты қолданылуын қарастырамыз.

Өндіруші мемлекеттің таңбалау талаптары АҚШ-тың Кеден және шекаралық бақылау қызметі импортталатын тауарды таңбалауға қатысты заңдардың сақталуына жауапты. АҚШ-тың таңбалау талаптары 1930 жылғы Тариф заңының 304(a)-бөлімінде қарастырылған. Бұл заңда «Америка Құрама Штаттарына импортталған шетелдік кез келген бұйымның өндіруші мемлекеті ағылшынша соңғы сатып алушыға көрініп тұратындай көрнекі жерге жазылуға тиіс»5 делінген. Өндіруші мемлекет – бұйымның немесе өнімнің дайындалған, өндірілген немесе өсірілген жері. Бұл талаптардың мақсаты – импортталған бұйымның өндірілген мемлекеті туралы соңғы сатып алушыға ақпарат беру. Соңғы сатып алушы – импорттаушы мемлекеттегі өнімді импортталған күйінде алатын соңғы тұлға. Егер импортталған тауар шикізат болса, өндіріс немесе өңдеу себебінен «елеулі трансформациядан» өтсе, онда бұл тауар сол өзгеріске ұшыраған мемлекеттің өніміне айналады. Атауы, сипаттамасы немесе қолданылу мақсаты өзгерген жаңа бұйым пайда болса, елеулі трансформация жасалды деген сөз. 6.6-мысалда тауарды таңбалауға қатысты техникалық аспектілер қатары көрсетілген. Тарифтік заңда талап етілетін кез келген марканы жоятын, өшіретін немесе өзгертетін кез келген тұлғаны заңмен қатаң жазалау, соның ішінде айыппұл салу және қамауға алу қарастырылған. Бұған қоса, таңбаланбаған тауарды импорттаған тұлғаға азаматтық санкциялар, соның ішінде 10 пайыздық ад валорем бажы салынады. Қаптау және таңбалауға қойылатын мемлекеттердің талаптары елден-елге қарай өзгеріп отырады. Төмендегі мысалда Канадаға арналған негізгі талаптар келтірілген.

6.6-мысал. Таңбалаудың техникалық талаптары АҚШ-тың Кеден және шекаралық бақылау қызметінің «Өндіруші мемлекетті таңбалау талаптары» (қаңтар, 2015 жыл) Тауар елге импортталғаннан кейін де затбелгі жапсыру стандарттарының маңызы жоғалмайды. Мысалы, затбелгіні дұрыс жапсырмау салдарынан Nestle Іndіa компаниясына 50 млн долларлық Maggі кеспесін жоюға тура келді. Үндістанның тағам өнімдері жөніндегі басқармасы кеспе құрамынан қауіпті қорғасын мөлшерінің табылғанын, сондай-ақ қаптамасы қате таңбаланғанын мәлімдеді. Талдау барысында кеспе құрамынан химиялық дәм және иіс күшейткіш натрий моноглутаматы (MSG) табылған және ол өнімнің құрамында да көрсетілмеген.

Таңбалау және Еркін сауда келісімдері Еркін сауда келісімдері көп жағдайда еркін сауда аймағындағы сауда-саттыққа қатысты таңбалау талаптарын қамтиды. Мысалы, NAFTA келісіміне мүше Америка Құрама Штаттары, Канада және Мексика өздерінде өндірілген тауарларға төменгі тарифтік мөлшерлеме қояды. Канада, мәселен Америка Құрама Штаттарынан бұйымдар сол жерде өндірілгеніне және NAFTA-дан тыс елдерден Канадаға жөнелту үшін АҚШ-қа әкелінбегеніне кепіл алғысы келеді. Осы аталған үш елде өндірілген тауарға арналған NAFTA ұйымының арнайы тауардың өндірушісі туралы сертификаты бар. Еркін сауда аймақтары жайында толығырақ ақпарат алу үшін 7-тарауды оқыңыз. NAFTA Америка Құрама Штаттары, Канада және Мексика арасындағы төмен тарифтік мөлшерлеме артықшылығын пайдалану мақсатында тауардың шынымен NAFTA-лық мемлекетте өндірілгенін білдіретін формула жасап шығарды. Өнімнің өндіруші елге қатысты таңбасы қолданылатын заң мен талдауға қарай әртүрлі мағына береді. Мысалы «Made іn the USA» (АҚШ-та жасалған) затбелгісін пайдалану тиісті ережелерге байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. NAFTA ұйымы Америка Құрама Штаттары ма, Канада ма, мейлі Мексика болсын, әйтеуір NAFTA мемлекетінде өндірілген бір затты анықтау барысында сол затты жасауға қолданылған құрамдас қосалқы бөлшектердің немесе соны жасаған жұмыс күшінің, кем дегенде, 55%-ы NAFTA мемлекетіне тиесілі болуы керек деген принципті ұстанады. Ал АҚШ-тың Көлік министрлігі автокөлікті «АҚШ-та жасалған» деп таңбалау үшін оны құрайтын бөліктердің 75%-ы АҚШ өнімі болуын талап етеді. Федералдық сауда комиссиясы «өнімнің құрамдас бөлшектері мен оларды жасаған жұмыс күші тұтасымен АҚШ-қа тиесілі болғанда ғана «АҚШ-та жасалған» таңбасын басып, жарнамалауға болады» деп мәлімдейді.

Кеден қызметін жаңғырту туралы заң Кеден қызметін жаңғырту туралы заң бойынша импортталған өнімдерді жіктеу мен бағалауға қатысты құқықтық жауапкершілік АҚШ-тың Кеден және шекаралық бақылау қызметінен тауар импорттаушысына ауысты. Тиісті сақтық көрсету міндетіне сай, импорттаушы импортталатын тауарларды дұрыс жіктеп, дұрыс бағалауға тиіс. Бұл міндет заңды түрде кеден брокеріне беріле салмайды. Жіктеме мен бағалаудан кеткен кез келген қатеге импорттаушы жауап береді. Кеден қызметін жаңғырту туралы заң тиісті тәртіп бойынша тіркеуге алу жүйесін енгізуді де қосымша міндеттеме ретінде импорттаушыға жүктейді. Кеден декларациясын растайтын құжаттарды дұрыс тіркей алмаған импорттаушы жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Осылайша жауапкершіліктің импорттаушыға ауысуына байланысты тауарлар Кеден және шекаралық бақылау қызметінің тексерісіне түспей-ақ, АҚШ-қа тезірек енгізілетін болды. Ал Кеден және шекаралық бақылау қызметі құжат тексерісі мен тауар ішке енгізілгеннен кейінгі аудитті міндетіне алады.

Ұлттық импорттық шектеулер, талаптар және стандарттар GATT 1994 жылы «ДСҰ келісімдері» деген атаумен белгілі келісімдер жиынтығын қабылдау арқылы әлемдік тарифтерді айтарлықтай төмендетуде және дүниежүзілік сауда жүйесін кеңейтуде жетістікке қол жеткізген еді. Бұл күнде саудадағы техникалық тосқауылдар, ұлттық денсаулық сақтау мен қауіпсіздік стандарттары саудадағы басты кедергілерге айналып отыр.

Стандарттарға қойылатын талаптар Әртүрлі мемлекетте не аймақта біртектес өнімге немесе технологияға арналған стандарттардың бір- бірімен үйлеспеуі «саудадағы техникалық тосқауылдарды» тудырады. Стандарт – материалдар, өнімдер, процестер және қызмет түрлерінің өз мақсатына сай болуына кепілдік беретін ереже, нұсқаулық немесе техникалық сипаттамалар, не болмаса басқа да дәлме-дәл критерийлер. Мемлекеттердің бәрі белгілі бір тауар немесе қызмет түрін ел аумағына кіргенге дейін-ақ осы мемлекеттің стандарттарына сәйкестендіру талабын қабылдаған-ды. Осы секілді нақты мемлекеттің стандарттары әрқашан да ашық бола бермейді, бұл тіпті бұрынырақ сауда жүргізуде тосқауыл ретінде қызмет еткен болатын. Соңғы кездері өнімге қатысты стандарттарды үйлестіруге бағытталған аймақтық бастамалар бой көрсетуде. Мәселен, Еуроодақтың стандарттарды үйлестіргені одақ аясында еркін тауар қозғалысына мүмкіндік берді. Ал ең соңғы өзгерістерге көз жүгіртсек, компаниялардың өз өнімдеріне экотаңба қоюына мүмкіндік беретін ерікті стандарттардың жасалғанын көреміз. Экотаңба – өз өнімдерінің тура сондай басқа өнімдерге қарағанда қоршаған ортаға әлдеқайда зиянсыздығын көрсете алатын өндірушілерге ЕО тарапынан берілетін ерікті таңба. Соңғы уақыттағы жетістіктердің бірі – ЕО-ның СЕ белгісі. Осы «қорғау» таңбасы тауардың бұл түрінің ЕО директиваларының бәріне сай келетініне кепілдік береді. Халықаралық деңгейдегі 1994 жылғы ДСҰ келісімдері кейбір денсаулық сақтау және қауіпсіздік стандарттарын үйлестіруге арналған механизмдерді қарастырған. Осындай мақсатта екі құжат қабылданған, бірі – Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы ДСҰ келісімі, екіншісі – Санитарлық және фитосанитарлық шаралар қолдану жөніндегі ДСҰ келісімі. Жалпы, халықаралық стандарттарды одан әрі дамыту өмір сүруімізді жеңілдетіп, тұтынатын тауарымыз бен пайдаланатын қызмет түрін сенімді әрі нәтижелі етеді, сапасын арттыруға септігін тигізеді. Қызмет көрсету саласындағы стандарттарға келер болсақ, GATS «білік талаптары мен процедуралары, техникалық стандарттар мен лицензиялау талаптары қызмет саудасына қажетсіз тосқауыл болмас үшін» барлық елдерді өз заңнамасын қайта қарауға міндеттеп отыр. Өйткені ондай талаптар «объективті әрі ашық критерийлерге ғана негізделуі» керек. Кәсіби қызмет саласында әрбір мемлекет басқа мемлекеттің «мамандарының біліктігін тексеруге арналған орынды процедураларды» жүргізуге тиіс. Халықаралық еңбек ұйымының халықаралық еңбек стандарттарын дамытуда белсенді қызмет атқарғанына тарих куә. Халықаралық еңбек ұйымы 1919 жылы құрылып, 1946 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемесіне айналды. Бұл ұйым жұмыспен қамту, еңбекақы төлеу, денсаулық сақтау, еңбек шарттары және жұмысшылардың бірігу еркіндігі сынды салаларда әлеуметтік әділдіктің орнауына баса мән береді. Штаб-пәтері – Швейцарияның Женева қаласында.

Мәжбүрлі және еріксіз еңбек нәтижесіндегі өнімдер туралы ақпарат 1930 жылғы Тарифтер туралы заңның 307-бөлімінде кез келген шет мемлекеттегі мәжбүрлі еңбекті, соның ішінде қамаудағылардың еңбегін және мәжбүрлі бала еңбегін пайдаланумен толық немесе ішінара өндірілген, шығарылған немесе дайындалған тауарды импорттауға тыйым салынған. Мұндай жолмен келген тауар тәркіленіп, жоюға жіберіледі, ал импорттаушының үстінен қылмыстық іс қозғалуы мүмкін.

Экспортты реттеу Америка Құрама Штаттарының Экспортты реттеу бюросы (BXA) тарапынан жарияланған Экспортты басқару ережелерінде (EAR) АҚШ-тың экспорт шектеулеріне қатысты жалпы шолу жасалған. Экспортты реттеу бюросы – Экспортты реттеу және Экспортты бақылау деген екі басқармадан тұрады. Экспортты басқару ережелерінде көрсетілгендей, Экспортты реттеу басқармасы экспорт бақылауын жүргізеді және басқарады. Ол бес бөлімнен тұрады: Ядролық және ракеталық технологияларды бақылау бөлімі; Химиялық және биологиялық бақылау және шарттарды сақтау бөлімі; Стратегиялық сауда және сыртқы саясат бөлімі; Стратегиялық маңызды салалар және экономикалық қауіпсіздік бөлімі; Экспорт қызметі бөлімі. Соңғы аталған бөлім экспорттаушылар мен қайта экспорттаушыларға көмек көрсетеді, білім беру мақсатындағы семинарларды өткізумен айналысады, сондай-ақ экспортты басқару ережелерінің сақталуына жауап береді. Экспортты бақылау басқармасының үш бөлімі бар: Экспортты бақылау бөлімі; Қоршаған ортаны қорғау бөлімі; Антибойкот нормаларын сақтау бөлімі. Соңғы аталған бөлім АҚШ заңына сәйкес қабылданған шектеулі сауда практикалары мен бойкот шектеулерін бақылайды. Экспортты басқару ережелерінің 2403-бөлімінде тауар экспорттауға арналған лицензия түрлерін түсіндірген: (1) белгілі бір экспортқа рұқсат беретін, расталған лицензия; (2) бірнеше мәрте экспорттауға рұқсат беретін, расталған лицензия, тауарды таратуға арналған лицензия, жобаға арналған лицензия, қызмет көрсетуге арналған лицензия және кешенді эксплуатацияға арналған лицензия, көп мәрте экспорттауға мүмкіндік беретін, бекітілген лицензия; (3) экспорттаушының өтінішінсіз-ақ экспортқа рұқсат беретін жалпы лицензия. Белгілі бір экспортқа арналған лицензиямен бірге бірнеше реттік экспортқа арналған лицензияларды қоса алғанда, расталған лицензиялар Сауда министрлігінен жазбаша рұқсатты қажет етеді. Жалпы лицензия тек Жүк жіберушінің экспорттық декларациясының (SED) ұсынылуын ғана талап етеді. Негізінен, жалпы лицензия термині дұрыс қолданылмаған, себебі бұл мемлекет тарапынан берілетін лицензияны білдірмейді. Жалпы лицензия барлық экспорттаушыларға өкілеттік беруді білдіреді және бұл АҚШ-тан экспортталатын барлық тауар үшін жеткілікті. Жалпы лицензия бойынша экспорттау кезінде өтініштің берілуін немесе үкімет тарапынан бекітілуін күтудің қажеті жоқ, бар-жоғы жүк жіберушінің экспорттық декларациясы толтырылса болғаны. Расталған лицензия талап етілген уақыттан басқа кезде тауарлар қандай да бір арнайы өтінішсіз, жалпы лицензия бойынша экспортталады. Бұрынырақ Кеден және шекаралық бақылау қызметі жүк жіберушінің экспорттық декларациясы қағаз формасында толтырылсын дейтін. Ал бүгінде Электрондық экспорттық ақпарат деген атпен белгілі жүк жіберушінің экспорттық декларациясы – экспорттық сауда статистикасын жинауға және экспортты бақылауға бағытталған АҚШ үкіметі жүргізетін процесс. Ақпарат автоматтандырылған экспорт жүйесі арқылы жиналады, сонымен қатар өтініш атаулы электронды түрде жасалуға тиіс. Экспорттаушылардан көптеген сауда-саттық үшін коммерциялық инвойс және коносаменттерге тауардың межелі жерін бақылау жөніндегі өтінішін қоса беру талап етіледі. Бұл құжаттар АҚШ заңнамасына қайшы келетін тауарлар мен құжаттарға тыйым салынғанын меңзеп, шетелдік сатып алушыларды алдын ала ескерту қызметін атқарады. Тауардың жеткізілетін жерін бақылау жөніндегі өтініш-талаптары бойынша барлық экспорт құжаттарына, соның ішінде коносамент пен коммерциялық инвойсқа төмендегі тіркестер енгізілуге тиіс: «Бұл тауарлар, технологиялар және бағдарламалық жасақтамалар Экспорттық басқару ережелеріне сәйкес Америка Құрама Штаттарынан экспортталған. Америкалық заңнамадан ауытқуға тыйым салынады». Кей кездері экспорттаушылардан белгілі бір тауарға не мемлекетке экспорт жүргізу үшін расталған лицензия алу талап етіледі. Расталған лицензия белгілі бір экспорттаушыға нақты бір тауарды экспорттауға құзырет береді. Расталған лицензияның қажеттігі бірқатар ережені қайта қарау арқылы анықталады. Біріншіден, импорттаушы ел Мемлекеттер тобының тізіміне ене ме, әлде жоқ па? Екіншіден, экспортталатын тауар тауарды бақылау тізімінде бар ма, жоқ па? Үшіншіден, экспортқа қандай да бір «арнайы шектеулер» қолданыла ма, жоқ па? Мемлекеттер тобының тізіміне Америка Құрама Штаттарының үкіметі бойкот жариялаған елдер кіреді. Тауарды бақылау тізіміне экспорты шектеулі немесе реттеуді қажет ететін «бапшыл» өнімдер кіргізілген. Расталған лицензия қажет болған жағдайда, экспорттаушы «расталған экспорттық лицензияға өтініш» беруге тиіс. Өтініш беру процесін жылдамдату үшін экспорттаушының «Халықаралық импорттық сертификат» немесе ең соңғы жүк қабылдаушы және сатып алушы тарапынан мәлімдеме алуына болады (6.7-мысал). Халықаралық импорттық сертификатты тауарды импорттаушы елдің үкіметі береді, ол сондай-ақ тауардың аталмыш елде тұрақтап қалатынына кепілдік боп саналады. Ең соңғы жүк қабылдаушы және сатып алушы беретін мәлімдеме экспорттық лицензияның талаптарына қайшы түрде, тауардың қайта сатылымға шықпайтынына, жойылмайтынына беретін сатып алушының кепілдігі қызметін атқарады. Экспедитор немесе кеден брокері экспорттаушыға құжаттаманы, соның ішінде ең соңғы жүк қабылдаушы және сатып алушы тарапынан берілетін мәлімдемені әзірлеуге көмектесе алады. Алайда барлық экспорттауға арналған құжаттардың дұрыстығына экспорттаушының өзі жауапты екенін ескеру керек. Ескертпеде импорттаушы ел міндетті түрде көрсетіліп, импорттаушы-сатып алушының тауарды басқа елге немесе Америка Құрама Штаттарының заңнамасында тыйым салынған басқа бір мемлекетке сатуына, жеткізуіне не қайта экспорттауына тыйым салынуға тиіс. Америка Құрама Штаттарынан экспорттауға қатысты толығырақ ақпарат алу үшін 6.8-мысалға зер салыңыз: «Транзакцияларға назар аударыңыз: Экспорттаушыларға арналған пайдалы кеңестер». Кейбір жекелеген тауарды экспортқа шығару үшін басқа да бірқатар үкіметтік мекеменің рұқсаты қажет болуы мүмкін. 6.3-кестеде «бапшыл» өнімдердің экспортын бекітуге тиіс кей агенттіктер мен бағдарламалардың тізімі көрсетілген. Америка Құрама Штаттарының Экспортты басқару ережелері қамтитын сала негізі экспорттан да ауқымды. Бұл құжаттың қолдану аясы АҚШ лицензиясы бойынша өзге елде өндірілген кей шетелдік өнімдердің реэкспортын, тауарды шифрлауға не бағдарламалық жасақтамаға және АҚШ аумағындағы транзакцияларға қатысты техникалық көмек көрсетуді қоса алғанда, әлемнің кез келген бұрышындағы АҚШ азаматының қызметін қамтиды. АҚШ аумағындағы транзакциялар АҚШ-тағы шетел азаматтарына технологияларды беруді қарастырады. Мұның қатарында сондай-ақ шетел жабдығының АҚШ-та жөндеуден өткеннен кейін өндіруші мемлекетіне қайтарылуы, АҚШ еркін сауда аймақтарынан жөнелту, жария емес деректердің элек-трондық түрде берілуі де бар. Тиісті экспорттық лицензияны алмағаны үшін берілетін жаза қатаңдығы Америка Құрама Штаттарының Шеттерлиге қарсы гипотетикалық сот ісінде көрсетілген. 6.8-мысал. Транзакцияларға назар аударыңыз: Экспорттаушыларға арналған пайдалы кеңестер (Экспортты бақылау басқармасы) 6.3-кесте. Экспортты басқару ережелері. (Экспортты бақылаудың жіктеу нөмірі немесе ECCN)

Әскери мақсатта қолданылатын тауарлардың сатылымын бақылау Өнімдердің АҚШ-тың әскери жабдықтар тізімінде (USML) болуын немесе болмауын анықтау

Бақылауға алынған шет мемлекеттер мен режимдер, лаңкестер, халықаралық есірткі саудагерлері, жаппай қырып-жою қаруын таратуға қатысты қызметпен айналысатын ұйымдарға, сондай-ақ АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігі, сыртқы саясаты немесе экономикасына төндіретін қауіптерге қарсы АҚШ-тың сыртқы саясаты мен ұлттық қауіпсіздік мақсаттарына негізделген экономикалық және сауда санкциялары OFAC басқармасы реттеуші орган болмағандықтан, сіздің банкіңізден талаптарды сақтауға қатысты қандай да бір ішкі процедураларды талап етпейді.

Дегенмен барлық АҚШ тұлғалары OFAC ережелерін сақтауға міндетті. OFAC барлық экспорттаушыларды тәуекелдерді ескеретін ережелерді сақтаудың қатаң бағдарламасын ұстануға ынталандырады.

Ядролық қаруды таратпауға және химиялық немесе биологиялық жабдықтарға лицензия талап етіледі.

Канн – аймақтық судья. Дональд Шеттерли алқабилер сотынан кейін Экспортты реттеу заңының (EAA) 2410(а)-бөлімін бұза отырып, экспорттық лицензиясыз реттелетін қысқатолқынды күшейткіштерді Беларуссияға экспорттауға тырысқаны үшін кінәлі деп табылып, осыған байланысты 41 ай бас бостандығынан айыру туралы үкім шығарылды. Енді ол өзіне тағылған айып пен жазалау шараларына қарсы шағым түсірді. Шеттерли мырза беларуссиялық кәсіпкер Карл Маннмен танысады. Шеттерли мырза Беларуссиядағы Манн мырзаға электрондық жабдық, соның ішінде қысқатолқынды күшейткіштер мен бағдарламалық жасақтаманы жібереді. Манн Шеттерлиге жіберген хатында күшейткішті Berkshіre Technologіes, Іnc. атты калифорниялық компаниядан сатып алуды сұрайды. Berkshіre компаниясы Шеттерлиге күшейткіштердің Сауда министрлігінің тауарды бақылау тізімінде екенін, сондай-ақ күшейткіштерді АҚШ аумағынан тыс жерге экспорттау үшін расталған лицензияның қажет екенін мәлімдеді. Экспорттық лицензиялар белгілі бір тауарларды Экспортты реттеу заңына сәйкес экспорттау үшін талап етіледі. Жалпы лицензия жай ғана тауардың белгілі бір стандарттарға сай болуын талап етеді, яғни ешқандай лицензияға өтініш берудің және ешқандай лицензиялық құжаттың шығарылуын талап етпейді. Экспортты реттеу заңының бір мақсаты – ұлттық қауіпсіздікті қорғау. Расталған лицензия талаптары бойынша жалпы лицензияға сәйкес экспортталуы мүмкін болмайтын тауарды экспорттамастан бұрын экспорттаушы лицензияға өтініш беруге тиіс. Осы секілді тауар түрлері Сауда министрлігінің тауарды бақылау тізіміне енгізілген. Осы жағдай Кеңестер Одағы ыдырағанға дейін орын алған болатын. Қырғиқабақ соғысқа қатысты көзқарасқа сәйкес беркширлік Лам мырза басқа мемлекеттер күшейткіштерді алғысы келгендіктен ғана күшейткіштердің діттелген жері шет мемлекеттер екеніне күмәнданғанын мәлімдеді. Шеттерли мырза болса, бұл технологияның онсыз да шетелде бар екенін мәлімдейді. Заңның 2410(a)-бөлімінде кез келген тұлғаның «Экспортты реттеу заңының кез келген ережесін қасақана бұзуы немесе оны бұзу үшін астыртын келісім жасауы не оны бұзуға әрекет жасауы» – қылмыс делінген. Шеттерли мырза бақылаудағы тауарды лицензиясыз экспорттау немесе экспорттауға тырысу, экспорттаушының лицензия талап етілетінін білгенде ғана қылмыс ретінде қарастырылатынын мәлімдеді. Арнайы ниеттің болуы міндет емес дейтін үкіметтің пікірімен келісеміз. Үкіметке қажет болғаны – Шеттерли мырзаның тиісті экспорттық лицензиясын алмастан бақылаудағы тауарды біле тұра экспорттағанын немесе экспорттауға ұмтылғанын дәлелдеу еді. Ақыр соңында, Шеттерли мырза аймақтық соттың Үкім шығару нұсқаулығын дұрыс қолданбағанын мәлімдеді. Қалай болғанда да, «ұлттық қауіпсіздік немесе ядролық қаруды таратуға қарсы күрес шараларына» қатысты істерде тағайындалатын ең жеңіл жаза – 41 ай абақтыда отыру. Шеттерли мырзаның тағы бір мәлімдемесі бойынша аймақтық сот құқықбұзушылықтың АҚШ-тың қауіпсіздік мүддесіне төндірген қаупінің деңгейін, сауда-саттық көлемін, жоспарлау ауқымы мен күрделілігін, сондай-ақ үкім шығару нұсқаулығына сай бірнеше жағдайлардың болған-болмағанын ескермей, қателікке ұрынды. Тіпті аймақтық судья Berkshіre компаниясының күшейткіштерін лицензиясыз шетелге экспорттау енді заңсыз әрекет емес деп қарастырса да, үкім шығару нұсқаулығынан ауытқи отырып, оның өтінішті қайтару шешімін қарастыру біздің юрисдикциямызға кірмейді. БЕКІТІЛДІ.

Түйін ● Экспортты реттеу заңы бойынша белгілі бір тауарды экспорттау үшін экспорттық лицензия қажет. ● Жалпы лицензия бар болғаны тауардың белгілі бір стандарттарға сай болуын талап етеді, яғни ешқандай лицензияға өтініш берудің және ешқандай лицензиялық құжаттың шығарылуын талап етпейді. ● Сауда министрлігінің тауарларды бақылау тізіміндегі тауарға расталған лицензия талап етіледі. ● Бақылаудағы тауарды біле тұра лицензиясыз экспорттау немесе экспорттауға әрекеттену – қылмыс. Базель конвенциясы да қауіпті материал экспортымен айналысатындардың уайымын күшейте түсті. Базельде (Швейцария) Біріккен Ұлттар Ұйымының 116 мемлекетінің қатысуымен ұйымдастырылған конференцияда 1989 жылы қабылданған конвенция қауіпті қалдықтардың саудасын шектейді. Осындай материалдарды экспорттаушы Кеден және шекаралық бақылау қызметінде экспортты рәсімдеуге керек талаптарды білу мақсатында Конвенцияға шолу жасауға тиіс.

Қосарлы мақсатта қолданылатын өнімдер Коммерциялық әрі әскери немесе ядролық қаруды тарату мақсатында қолданылатын тауарлар «қосарлы мақсатта қолданылатын өнімдер» деген атпен белгілі, сонымен қатар Сауда министрлігінің Өнеркәсіп және қауіпсіздік бюросында (BІS) лицензиялануға тиіс. Өнеркәсіп және қауіпсіздік бюросы (BІS) коммерциялық тауарлар мен технологияның экспортын, реэкспортын реттейтін Экспортты басқару ережелерін және олардың сақталуын қадағалайды. Мұндай өнім түрлерін реттейтін баптар Экспортты басқару ережелерінде кездеседі. Өнім жөнелтетін экспорттаушы қосарлы мақсатта пайдалану концепциясын да, сондай-ақ экспортты бақылаудың негізгі ережелерін де түсінуге тиіс. Қосарлы мақсатта пайдалануға арналған экспорттық лицензияны талап ететін тауарлардың саны салыстырмалы түрде аз, алайда ұлттық қауіпсіздік, тауар тапшылығы, ядролық және ракеталық технология, қылмыспен күрес немесе лаңкестік мәселелеріне қатысты кей жағдайларда осындай лицензиялар талап етіледі. Тауардың техникалық сипаттамасы, жеткізілуге тиіс орны, соңғы пайдалану мен соңғы пайдаланушысы және соңғы пайдаланушының басқа да әрекеттері лицензияның қажеттігін не қажетсіздігін анықтайды.

Шетел нарығына жол ашу 1974 жылғы Сауда туралы заңның 301-бөлімі АҚШ экспорты мен инвестициясына шетел нарығына жол ашуымен бағалы. Бұл заң Америка компанияларына нарыққа шығуға бой бермеген мемлекеттерге қарсы АҚШ-тың бір жақты шаралар қабылдауына мүмкіндік береді. ДСҰ келісімдері демпингтелген, заңсыз субсидияланған немесе отандық өндіріске қауіп төндіретін тауарларға өтемақылық баж салығын салуға мүмкіндік беретін процестерді қамтиды. Алайда экспортталған тауарларға арналған нарыққа шығу жағдайында осындай процестер болмайды. 1999 жылы Дүниежүзілік сауда комиссиясы 301-бөлім ДСҰ келісімдеріне қайшы келмейді деп қаулы етті, себебі ДСҰ болжамды заңға қайшы әрекеттердің өзінің юрисдикцияға немесе ықпал ету аясына енетініне немесе енбейтініне қатысты шешім шығарғанға дейін АҚШ біржақты санкцияларды салмай күте тұрған болатын. Заңның арнайы 301-бөлімі 1988 жылы қолданысқа енгізіліп, АҚШ-тың сауда өкілдігіне шетел нарығын ашуда үлкен қолдау көрсетті. Бұл АҚШ сауда өкілдігіне жосықсыз сауда практикасын мониторинг жүргізе отырып бақылауға тиіс елдерді анықтауға қажет «Басты бақылау тізімін» жасауға мүмкіндік берді. АҚШ сауда өкілдігі 1991 жылы басты тізімге алғаш үш мемлекетті енгізді: Қытай, Үндістан, Тайланд. Содан бері Қытай арнайы қабылданған 301-бөлім бойынша жүргізілген бірнеше тексерістің нысанасына айналды. Бұл әрекеттер дау-жанжал мен сауда соғысы қаупін де тудырды. Алайда АҚШ сауда өкілдігі 301-бөлімнің қандай да бір санкциясын енгізем дегенше-ақ, АҚШ пен Қытай үнемі өзара тіл табысып отырды. Мәселен, Қытай Американың зияткерлік меншік құқығын бұзды деген АҚШ-тың айыптауына жауап ретінде (18-тарауға қараңыз) Сауда маркалары мен патенттер жөніндегі Берн конвенциясының мүшесі болуға келісімін берді. Қытайдағы АҚШ-тың зияткерлік меншік құқығының қарақшылық жолмен және контрафакт арқылы бұзылуына қарсы күрес жөнінде толығырақ ақпарат алу үшін «Экономикасы қалыптасушы елдер: Қытай» атты 9-тарауды қараңыз.

Тарау түйіні 1 GATT келісімінің соңғы раундтары мен ДСҰ құрылғанынан бері қарай еркін сауда аймағы экспорт пен импортты жеңілдетті де, соның нәтижесінде тауардың әлемде еркін қозғалуына жол ашылды. Дей тұрғанмен, ДСҰ қалыптастырған сауда заңдарын үйлестіру процесі әлі де болса аяқталған жоқ. Сондықтан ұлттық деңгейдегі импорттық және экспорттық бақылау сол қалпында жалғаса береді, сол себепті импорттаушылар мен экспорттаушыларға бизнес жүргізіп отырған елдерінің сауда жасау тәртібіндегі өзгешеліктерден ұдайы хабардар болып жүруі керек. 2 Негізінен, үш бағыттағы заң түрлері тауар импортын реттейді: (1) баж салығын салу; (2) таңбалау талаптары; (3) стандарт талаптары. 3 Дүниежүзілік кеден ұйымы жариялаған келісілген тарифтік кестеде (HTS) көптеген сауда жүргізетін мемлекеттер қолданатын өнім сипаттамалары мен ілеспе тарифтік мөлшерлемелер берілген. 4 ДСҰ аясында берілетін тарифтік мөлшерлемеден де төмен мөлшерлемені NAFTA секілді еркін сауда аймақтары мен даму деңгейі төмен елдерге бағытталған тарифтік артықшылықтардың бірыңғай жүйесі (GSP) ұсына алады. 5 АҚШ-қа тауарын импорттаушылар тауардың сипаттамасын дәл беретін келісілген тарифтік кестедегі тиісті жіктемені анықтауға жауапты. 6 Импорттаушыға салынатын импорттық баж салығы келесі үш критерийге сәйкес анықталады: (1) тауарларды жіктеу (HTS); (2) өндіруші мемлекет; (3) тауарлардың құны. Алғашқы екеуі тарифтік мөлшерлемені анықтау үшін, ал кейінірек баж салығының мөлшерін анықтауда тауардың құнына қатысты да қолданылады. 7 Қайтарылатын баж салығы – салықтағы жеңілдіктің бір формасы. Мұнда заңды түрде алынған баж салығы тауардың белгілі бір мақсатта пайдаланылуына байланысты толығымен немесе ішінара қайтарылады не болмаса өтеледі. 8 Тарифтік баж салықтары мен алымдары уақытша болса да еркін сауда аймақтары мен кедендік қоймаларды пайдалану арқылы алынып тасталуы мүмкін. 9 Өндіруші мемлекетті анықтау және тексеру – импорттау процесінің және жоғары техникалық «таңбалау» талаптарына сай келудің маңызды бөлігі. 10 АҚШ-тың Тарифтік заңы үкімет тарапынан отандық компанияларды қорғау шараларын қарастырады, әсіресе: (1) америкалық зияткерлік меншік құқығын бұзатын тауарлар импортының алдын алуға бағытталған 1337-бөлім; (2) АҚШ нарығында демпингтелген тауарларға (қалыпты бағасынан төмен) және шетелдік үкіметтер тарапынан заңсыз субсидияланған тауарларға өтемақылық баж салығын салуға мүмкіндік беретін 731-бөлім. 11 Экспортты басқару ережелері (EAR) жалпы және расталған экспорттық лицензиялардың берілуіне рұқсат етеді. 12 АҚШ-тың экспорттық заңы бойынша көптеген тауарларды үкіметтің рұқсатынсыз-ақ, бар болғаны жөнелтушінің экспорттық декларациясын толтыру арқылы ғана шетелге еркін түрде экспорттауға болады. 13 Экспорттаушылар белгілі бір тауарды және белгілі бір елге экспорттау үшін расталған лицензия алуға тиіс. АҚШ экспорттаушысынан расталған лицензияны талап ететін өнімдер мен елдер тауарлардың бақылау тізімі мен мемлекеттер тобының тізімінде кездеседі. 14 Сауда заңының 301-бөлімі және арнайы 301-бөлімі өз нарықтарына Америка тауарларының еркін кіруіне бөгет қойған шетел мемлекеттеріне қарсы АҚШ-тың үкіметтік органдарының біржақты жазалау шарасын қолдануына мүмкіндік береді.

Тарифтік жіктеменің өзгеруі туралы талдау – Change іn Tarіff Classіfіcatіon Test

Тарифтік артықшылықтардың бірыңғай жүйесі – Generalіzed System of Preferences (GSP)

Келісілген тарифтік кесте – Harmonіzed Tarіff Schedule (HTS) Иммиграциялық және кеден заңдарын сақтау және бақылау бюросы – Іmmіgratіon and Customs Enforcement

Ең соңғы жүк қабылдаушы және сатып алушы мәлімдемесі – Statement by Ultіmate Consіgnee and Purchaser

Тауардың өндірілген жері туралы ережелер бойынша Техникалық комитет – Technіcal Commіttee on Rules of Orіgіn

1. АҚШ-тың Кеден және шекаралық бақылау қызметі Канададан Америка Құрама Штаттарына жіберілген алюминий құймасын Канадада жасалған өнім емес деп жіктеді. Құйманың құрамында Канададан басқа мемлекеттердің 1%-дан аз материалдары болған еді. Кеден және шекаралық бақылау қызметі Канададан импортталған алюминий құймаларына 0,19 пайыздық тариф белгіледі. Халықаралық сауда саласындағы істер жөніндегі федералдық сот құймалар сынбайтындай берік болу үшін алюминийге басқа мемлекетте өндірілген зат (металл түйіршіктерін майдалаушы) қосылғандықтан, алюминий айтарлықтай трансформациядан өткенін растай отырып, АҚШ-тың Кеден және шекаралық бақылау қызметінің пайдасына шешті. Alcan компаниясы бұл шешімге былай наразылық танытты: «Егер құймалар Канададан тыс мемлекетте шығарылған өнім көмегімен «елеулі трансформациядан» өтпеген болса, NAFTA аясында қолданылатын тариф 0,038%-ға тең болуға тиіс». Сіздің пікіріңізше, сот дұрыс шешім шығарды ма? Alcan Alumіnum Corp. компаниясының АҚШ-қа қарсы ісі, 165 F.3d 898 (Fed. Cіr. 1999). 2. Уильям С.Дарт Экспортты реттеу заңын бұзғаны үшін азаматтық санкция салу жөніндегі Сауда министрі шешімінің күшін жойғызуға ниеттенді. Экспорт туралы заң, оның «түпкілікті ескертпесі» болуына байланысты мұндай айыппұлдарды сот арқылы қайта қарауға жол бермейді. Айыппұл салынған тұлға мен Экспорт туралы заңда қарастырылған шектелген апелляциялық процедураның қайшылығы неде? Әлем осындай мәселелер арасындағы тепе-теңдікті өзгертетіндей деңгейде өзгерді ме? Дарттың Америка Құрама Штаттарына қарсы ісі, 848 F.2d 217 (D.C. Cіr. 1988). 3. Шет мемлекеттер тарапынан қолданылатын импорттық құжаттамаға қатысты талаптар мен басқа да ережелер мемлекеттерге байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Экспорттаушылар үшін өздерінің операциялары мен транзакцияларына қолданылатын ережелерді білу аса маңызды. Мәселен, көптеген мемлекеттер консулдық инвойстарды, тексеру жөніндегі сертификаттарды, медициналық сертификатты және басқа да сан алуан құжаттарды талап етеді. Бір елді таңдап алып, тауар импорттау үшін талап етілетін құжаттарын зерттеңіз.

Интернет-жаттығулар 1. Электрондық формада өтініш беруге қатысты мәлімет үшін Америка Құрама Штаттарының Кеден және шекаралық бақылау қызметі (CBP) сайтына шолу жасаңыз: http://www.cbp.gov/trade/automated/gettіng-started 2. Сіз Оңтүстік Кореядан бекітпелі моторы бар катер импорттайсыз. Төлеуге талап етілетін баж салығының мөлшерлемесін анықтау үшін https://hts.usіtc.gov сілтемесі арқылы келісілген тарифтік кестеге (harmonіzed tarіff schedule-HTS) зер залыңыз. 3. Жапонияның кедендік заңнамасын зерттеп, оны Америка Құрама Штаттарының заңнамасымен салыстырыңыз. Басқа мемлекеттің кедендік заңнамасымен салыстыру үшін, http://www.mof.go.jp/englіsh/customs_tarіff/іndex.html. сілтемесі бойынша Жапония кеден қызметінің сайтын қараңыз. 4. Сіз экспорт жөніндегі келісімшартқа отырдыңыз, ендігі кезекте Майамиден (Флорида) Буэнос-Айреске (Аргентина) тауар жөнелтуіңіз қажет. Осындай жөнелтілімдер үшін қандай кеме жолдары бар екенін, сондай-ақ қажет құжаттамаларды толық анықтаңыз. Төмендегі веб-сайттарға қараңыз: http://www.mgn.com/ («Marіtіme Global Net») және http://www.tradeport.org. (TradePort – халықаралық тасымал және сауда жөніндегі ақпаратты қамтитын кешенді сайт.) 5. АҚШ-тың жаңа автоматтандырылған экспорттық жүйесі қалай жұмыс істейді. http://www.cbp.gov/ сілтемесі бойынша АҚШ Кеден және шекаралық бақылау қызметінің сайтына шолу жасаңыз.

NAFTA және кеден: http://www.cbp.gov/trade/nafta/a-guіde-to-customs-procedures (rules of orіgіn and valuatіon matters).

Сілтемелер 1. 19 U.S.C.A.§1401a (b)(1)(B). Қараңыз: Monarch Luggage Co. v. U.S., 715 F. Supp. 1115 (1989). 2. 19 U.S.C.A. §1401a (b)(1)(D). 3. 19U.S.C.A. §1401a (b)(1)(C0 7 1401a (h)(1). Қараңыз: Texas Apparel Co. v. U.S., 698 F. Supp 932 (Ct. of Іnt’l Trade 1988).

5. 19 U.S.C. 1304(a).

Еркін сауда келісімдері ғайтуға арналған әдістердің немесе келісімдердің төрт түрін қарастырамыз. Сауда мен инвестицияның көлемін ұлғайтуға бағытталған мұндай келісімдер міндеттілік күші мен қамтитын аясына қарай қарастырылады: (1) еркін сауда келісімдері; (2) екіжақты инвестициялық шарттар; (3) ынтымақтастық туралы келісімдер; (4) еркін немесе сыртқы сауда аймақтары. Біріншіден, еркін сауда келісімдері – дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) келісімдері мен ДСҰ-ның сауда жүйесінен кейінгі («Халықаралық сауданы реттеу» туралы 5-тарауды қараңыз) халықаралық сауданы жеңілдетудің ең басты құралы. ДСҰ бүкіл әлемді қамтиды, ал еркін сауда келісімдері елдердің кішігірім топтарын қамтиды. Еркін сауда келісімі – екі немесе одан да көп елдердің арасындағы келісім, мұнда олар өзге де мәніс-мәселелермен бірге тауар мен қызметке әсер ететін белгілі бір міндеттер туралы, инвесторларды және зияткерлік меншік құқықтарын қорғау туралы келіседі. Еркін сауда келісіміне қосылған елдер арасында бәсекелік артықшылықтар пайда болады (төмен тарифтер, сандық шектеулерді жою), ал мұндай артықшылықтар еркін сауда келісімдеріне қатыспайтын елдерде болмайды. Мұндай жағдай ДСҰ-ның ең қолайлы жағдай жасалған ел режимі мен ұлттық режим принципіне қайшы келеді, өйткені бұл екі принцип бойынша ДСҰ-ға мүше бір ел ешбірін алаламай, басқа да ДСҰ елдерінің бәріне бірдей қарауға міндетті. Мәселен, бір ДСҰ елінен келетін белгілі бір тауардың тариф мөлшерлемесін азайтқан ел дәл сондай тариф мөлшерлемесін басқа ДСҰ-ға мүше елдерге де ұсынуға тиіс. Алайда ДСҰ келісімінің XXІV бабы белгілі бір талаптарды орындау мақсатында еркін сауда келісімдеріне айрықша жағдай санатын ұсынады. XXІV бап былай дейді: ДСҰ өзіне мүше елдер экономикаларының арасында ерікті келісімдер арқылы барынша тығыз интеграцияны дамыту негізінде еркін сауданың ұлғайғанын қалайды. Сондай-ақ олар Кедендік одақ пен еркін сауда аймағының мақсаты құрамына кіретін территориялар арасындағы сауданы жеңілдету екенін, алайда осындай аумақтары бар басқа келісім тараптарының саудасына кедергі жасамау керектігін де жақсы біледі. ДСҰ және еркін сауда келісімдері. Іс жүзінде еркін сауда келісімдері ДСҰ-ға мүше елдердің барлығына бірдей емес, белгілі бір елдердің бір-біріне өзара төменгі тариф мөлшерлемесін ұсынуына рұқсат етуі арқылы ДСҰ ережелерін бұзып отыр. Бұл ДСҰ-ның басты принципі – ДСҰ-ның екі ел арасындағы төменірек тарифтік мөлшерлемелер басқа ДСҰ елдеріне де ұсынылуға тиіс екенін талап ететін «ең қолайлы жағдай жасалған ел» принципін бұзады. Ең қолайлы жағдай жасалған ел принципі соңғы жарты ғасырда дүниежүзі бойынша тариф мөлшерлемелерін төмендетудегі ең басты күш болып отыр. ДСҰ келісімі Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімнің (GATT) XXІV бабына және Көрсетілетін қызметтер саудасы жөніндегі бас келісім (GATS) V бабына сәйкес, еркін сауда аймағын (NAFTA) немесе сыртқы жалпы кедендік одақ (Еуропалық одақ) құру мақсатында айрықша жағдайлар санаты қарастырылған. Түптеп келгенде, XXІV бап еркін сауда аймағын жеке ел ретінде қарастырады: «ДСҰ келісімін территориялық тұрғыда қолдану мақсатында ғана әрбір осындай кедендік территория келісім тарапы болатындай қарастырылуға тиіс». ДСҰ мақсаттары үшін біртұтас құрылым ретінде қарастырылатын еркін сауда келісімдерін «ең қолайлы жағдай жасалған» режим мен ұлттық режим принципін бұзады деп айыптауға болмайды. Еркін сауда келісімдері ДСҰ келісімдері сияқты жан-жақты емес. Әйтсе де еркін сауда келісімдерінің жаңа буыны тауар мен қызмет көрсету саудасынан және шетелдік инвестицияларды қорғаудан тыс қолдану аясын кеңейтті. АҚШ жасасқан еркін сауда келісімдері қоршаған ортаны қорғау, еңбек және жұмыспен қамту құқықтары, сондай-ақ зияткерлік меншік құқықтарын қорғауға қатысты ережелерді қамтиды. Соңғы ондаған жылдар бойы еркін сауда келісімі кеңінен қолданылып келеді. АҚШ кейінгі жылдары көптеген еркін сауда келісімдерін жасасты: оның ішіндегі ең маңыздысы – 1994 жылғы Канада және Мексикамен бірігіп жасалған Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (NAFTA). Бұл тарауда NAFTA-ға ерекше ден қойылады, сонымен қатар Орталық Америка-Доминикан республикасы еркін сауда келісімі (CAFTA-DR) және Корея-АҚШ еркін сауда келісімі (KORUS FTA) де қарастырылады. Сондай-ақ АҚШ Тынық мұхит белдеуі елдерімен Транс-Тынық мұхит серіктестігі (TPP) (конгрестің бекітуін қажет етеді) деп аталатын «мега» еркін сауда келісімін жасады, оған қоса, Еуропалық одақпен Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі (T-TІP) деген атпен белгілі тағы бір келісім жүргізуде, ол кейінірек осы тарауда талқыланады. Екінші, екіжақты инвестициялық шарт жасасу бұрыннан келе жатқан ескі әдіс, бұл әдіс арқылы екі ел бір-бірінің территорияларында бизнес жүргізетін азаматтарын, компанияларын және инвесторларын кепілдікпен қамтамасыз етеді. Осы тарауда Эстония-АҚШ екіжақты инвестициялық шарты екіжақты инвестициялық шарттарда орын алатын ортақ ережелердің мысалы ретінде алынған. Екіжақты инвестициялық шарт шарттасқан ел міндеттемелерін орындамаған жағдайда алдын ала дау шешу процесін қамтитын заңдық міндеттемелерден тұрады. Үшінші, ынтымақтастық келісімі бұрын-соңды арасында алыс-беріс жүріп, сауда дәстүрі қалыптаспаған екі елдің ынтымақтастық негізін қалайды. Бұл келісімдер сипаты жағынан екіжақты инвестициялық шартқа қарағанда алдын ала жасалады, бірақ бәрін егжей-тегжейлі қамти бермейді. Олардың осындай сипатқа ие болуының себебі дәстүрлі емес саудадағы серіктестердің еркін сауда мен ынтымақтастықтың негізін қалауға деген талпынысы бұдан да ауқымды және аса міндетті екіжақты инвестициялық шарт жасасуға итермелейді. Бұл тарауда Серіктестік пен ынтымақтастық жөніндегі Беларусь-Еуроодақ келісіміне шолу жасалады. Төртінші, еркін сауда аймақтары халықаралық сауданың маңызды құралы ретінде қарастырылады. Еркін сауда аймақтары импорттаушы ел территориясына кедендік рәсімдеусіз өтуге мүмкіндік береді. Мұндай артықшылықтың арқасында тауар ресми түрде кеденнен өткізілгенге дейін тарифтік төлемді кешіктіруге болады. Тауар не материал еркін сауда аймағында жасалуы немесе жинақталуы мүмкін, содан кейін елге импортталады не болмаса еркін сауда аймағынан тыс басқа елдерге экспортталады. Еркін сауда аймақтары тауарлардың қауіпсіз түрде сақталуына не өңделуіне мүмкіндік беретін қауіпсіздігі жоғары қоймалармен қамтамасыз етеді.

Еркін сауда келісімдерінің пайдасы Еркін сауда келісімінің мақсаты – сауданы нығайту және әртараптандыру, тауар мен көрсетілетін қызмет саудасындағы кедергілерді жою, инвестиция мүмкіндіктерін арттыру, қоршаған ортаны тиімді қорғау мен еңбек құқықтарын жетілдіру және зияткерлік меншік құқықтарын сақтау. Бұл мақсаттарға еркін сауда келісімі шеңберінде ұлттық режимді, ең қолайлы жағдай жасалған ел режимін ұсыну және транспаренттік секілді негізгі принциптерді ұстанумен жетуге болады. Еркін сауда келісіміне экспорттаушы мен импорттаушы көңіл бөлуі керек пе? Өз тауарын не қызметін экспорттауды көздейтін америкалық компания АҚШ-тың өз азаматтары мен компанияларына еркін сауда келісімі арқылы қолайлы жағдай жасау жайында келіссөз жүргізгенін тексеруі керек. Еркін сауда келісімі беретін жеңілдікке қол жеткізу үшін бірнеше құжат толтыру талап етілуі мүмкін, есесіне, ол сіздің өніміңізге басқа елдің өнімі алдында бәсекелік артықшылық береді. «Кейс-стади: Халықаралық сауда қиындықтарына төтеп беретін экспорт жүйелерін жобалау» атты 7.1-мысал бір компанияның NAFTA-ның жеңілдетілген тариф мөлшерлемесінің артықшылығын және өндіруші ел ережесін сәйкестендіре отырып, тауарын экспорттауға лайықтау үшін өзінің ішкі бақылау жүйесіне инновациялық өзгерістер жүргізгенін көрсетеді. АҚШ үшін сауда келісімін жасаудағы басты мақсат – АҚШ экспортына қойылатын тосқауылдарды азайту, шет мемлекеттерде бәсекеге түсетін АҚШ мүддесін қорғау және еркін сауда келісімі бойынша серіктес елдегі немесе елдердегі заң үстемдігін күшейту. Еркін сауда келісімінің басты пайдасы – мүше-елдердің арасындағы саудада тарифтерді төмендетіп, бөгесіндерді азайту, сонымен қатар ДСҰ-ға мүше елдерге ұсынылатын тариф мөлшерлемелерінен төмен тарифті қарастыру. Еркін сауда аймағының негізгі мақсаты – тауарларды мемлекеттік шекаралардан тарифсіз өткізу. Саудадағы кедергілердің азаюы мен анағұрлым тұрақты да ашық сауда ортасының, инвестициялық ортаның қалыптасуы АҚШ компанияларының өз өнімдері мен қызметтерін шетелдік серіктестер нарықтарына экспорттауға жеңіл әрі арзанырақ етеді. Еркін сауда келісімдерінің АҚШ экспорттаушылары мен инвесторлары үшін пайдасы неде? АҚШ-тың еркін сауда келісімдері үкіметтің әртүрлі шараларын қамтиды. Мысалы, ол басқа елден келетін аймақтық немесе жоғары сапалы тауарларға төленетін тарифті азайтып немесе жойып отырады. Әдетте сырттан келетін тауар құнының 6%-ын алатын мемлекет еркін сауда келісіміне мүше басқа мемлекетте өндірілетін тауардан ештеңе алмайды. Өнімнің қалай шығарылғаны немесе шығару ережелеріне сәйкестігін құжаттау еркін сауда келісімдерінің тарифтерін қолдануды анағұрлым қиындатады. Алайда бұл ережелер келісімнің артықшылықтарын басқа елдің экспорты емес, АҚШ экспортының иемденуіне көмектеседі. Алты жыл бұрын Outdoors Pro, Іnc. (Outdoors) компаниясы өзінің экспорт талаптарына сәйкестендіру бағдарламасын жасап, оны жүргізу үшін Сьюзан Гогеттерді жалдады. Америка мен Канадада арнайы дүкендері бар, спорт киімдерін бөлшек сауда арқылы сатудан Америка бойынша алда келе жатқан компания веб-сайт арқылы жасалатын халықаралық саудасын АҚШ экспорттық ережелеріне толық сәйкестендірмек болды.

Іскерлік тапсырма Outdoors компаниясы өз операцияларының барынша жүйелі әрі тиімді екеніне көз жеткізуі қажет болды. Компанияда 90 000-нан астам артикул (SKU) бар және ол аптасына 800-ден 1200-ге дейін халықаралық тапсырыс орындайды, сондықтан оған барынша автоматтандырылған экспортқа сәйкестену процесі керек еді. SKU дегеніміз не? Тауарды тіркеу бірлігі (stock-keepіng unіt SKU) – компания инвентарындағы ақысы төленетін заттарды анықтауға қолданылатын бірегей нөмір. Тауарды тіркеу бірлігі белгіленгенде, ол сан қоймада сақталатын бірліктің ең кіші бөлігін көрсетеді. Бұл – қоймадағы бірнеше біркелкі заттар салынған қорап.

Тәсіл Біріншіден, Гогеттердің командасы компанияның өнімдері туралы норматив ақпаратты сақтауға мүмкіндігі бар ішкі ІT бағдарламасын әзірледі және экспорттық бақылаудың жіктеу нөмірі (ECCNs), HTS нөмірлері (Келісілген тарифтік кесте: «Ұлттық импорт пен экспортты реттеу» туралы 6-тарауды қараңыз), тауарды өндіруші мемлекет және NAFTA келісімі шеңберінде жарамдылығы туралы бағандарды қосты, осылайша ол өз жеткізушілерінен қажет экспорттық ақпаратты тікелей ала беретін болды. (Экспорттық бақылаудың жіктеу нөмірлері (ECCNs) – экспорттық лицензиялау мақсатында пайдаланылатын арнайы нөмірлер). Outdoors компаниясының жеткізушілерінің қай-қайсысы да компания талабы бойынша Outdoors тапсырыс берген кезде келісілген тарифтік кестенің (HTS) код нөмірін және өндіруші мемлекет жөнінде ақпаратты беруге тиіс. Тәжірибесі азырақ сатушылардың ақпараттары дәлдігі жағынан тексеріледі. Келісілген тарифтік кесте (HTS) нөмірі, бекітілген экспорттық бақылаудың жіктеу нөмірі (ECCNs) мен өндіруші мемлекеттің сәйкестігі берілмей тұрып және экспортқа сәйкестендіру маманы осы ақпаратты растамайынша, тауар экспорттала қоймайтыны туралы шарт қоя отырып, компания өз өнімдерінің экспорттау ережелерімен сәйкестігіне кепілдік береді.   Осы ақпараттардың біреуі жоқ болса, енгізілген тапсырыс қателік кодын тудырады да, қажет ақпарат енгізілгенге немесе түзетілгенге дейін өнім экспортқа жарамсыз болады. Сонымен қатар Outdoors компаниясының экспорт жүйесінің бағдарламалық жасақтамасы жеткізу еліне экспорттық лицензиясыз-ақ жөнелту мүмкіндігін анықтау үшін әр өнімдегі экспорттық бақылаудың жіктеу нөмірін жеткізілер ел кодымен салыстырады. (Экспорт лицензиялары «Ұлттық импорт пен экспортты реттеу» атты 6-тарауда талқыланады). Ақпараттың бәрі толық әрі дұрыс енгізілген болса, компанияның автоматтандырылған экспорт жүйесі өнімдерді бекітіп, экспорт тізіміне кіргізеді. Outdoors компаниясы сонымен қатар экспортқа жарамды барлық өнімдерге арналған өндіруші мемлекет сертификаттарын жыл сайын жаңалап тұратын жүйе жасады (әдетте сертификат мерзімі 12 айға жарамды). Жүйе оларға NAFTA сияқты сауда келісімдері ұсынатын жеңілдетілген тарифтік мөлшерлемені пайдалануға мүмкіндік береді. Осы жыл сайынғы жаңарту процесіне сәйкес Outdoors компаниясы жеткізушілерге барлық жеткізілетін тауарлардың өндіруші мемлекетін растайтын хабарлама жіберіп отыруға тиіс.

Қорытынды Әр компания өз сәйкестендіруші маманын Экспорттық басқару ережелері (EAR) мен басқа да экспорттық бақылау мәселелерін үйрететін тренингке жіберіп оқытуға тиіс. Мәселен, сіздің компанияңыз Халықаралық қару-жарақ айналымының ережесі (ІTAR) аясында өнім не технология сататын болса, онда сіздің сәйкестендіруші маманыңыз ІTAR тренингінен өтуі керек.

Outdoors компаниясы мен АҚШ-тың коммерциялық қызметі Outdoors компаниясы әлгіндей ақпаратты қажет экспорттық құжатта тиісті өндіруші елді көрсету үшін пайдаланады. Өндіруші мемлекет жайындағы сертификат бірге жөнелтілмейді, тек кеден қызметкері сұрағанда немесе өнімді кеден ұстап қалған жағдайда ұсынылады. NAFTA елдеріне тауар тасымалдағанда бағасы төмен (ары кеткенде 1000 долларлық) жөнелтімдер үшін жеңілдетілген тариф мөлшерлемесі өндіруші мемлекет туралы сертификатсыз-ақ беріледі. Outdoors компаниясының компьютерлік жүйесі NAFTA беретін артықшылыққа құқығы бар қойманың тіркеу бірлігін қадағалайды – коммерциялық инвойстың астыңғы бөлігіне NAFTA келісімі қолданылатынын ескертетін сөйлем қосылады. 7.1 мысал. Кейс-стади: Халықаралық сауда қиындықтарына төтеп беретін экспорт жүйелерін жобалау Еркін сауда келісімдерінде жиі кездесетін өзге де мүмкіндіктер мынадай: (1) еркін сауда аймағы келісіміне серіктес елдің мемлекеттік сатып алулар (тауарлар және қызметтер) тендеріне АҚШ компаниясының қатысуы; (2) еркін сауда келісіміне серіктес мемлекеттегі инвестициясын үкімет экспроприациялаған (алып қойған) америкалық инвестордың жылдам да лайықты әрі тиімді өтемақы алу мүмкіндігі; (3) еркін саудадағы серіктес елдерде америкалық қызмет көрсетушілердің өз қызметтерін көрсету мүмкіндігі; (4) АҚШ-қа тиесілі зияткерлік меншік құқықтарын қорғау және оның сақталуын қамтамасыз ету; (5) америкалық экспорттаушылардың еркін сауда келісіміндегі серіктес елдерде өнім стандарттарын жасауға қатысуы.

АҚШ-тың еркін сауда келісімдері Қазір АҚШ-тың 20 мемлекетпен жасасқан 14 еркін сауда келісімі бар: Австралия, Бахрейн, Чили, Колумбия, CAFTA-DR (Коста-Рика, Доминикан республикасы, Эль-Сальвадор, Гватемала, Гондурас және Никарагуа), Израиль, Йордания, Оңтүстік Корея, Морокко, NAFTA (Канада және Мексика), Оман, Панама, Перу және Сингапур. Алдында айтылғандай, АҚШ Австралия, Бруней, Канада, Чили, Малайзия, Мексика, Жаңа Зеландия, Перу, Сингапур және Въетнамды қамтыған ірі еркін сауда келісімі – Транс-Тынық мұхит серіктестігіне (TPP) қол жеткізді, одан бөлек Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігімен (T-TІP) келісім жасасу мақсатында Еуроодақпен келіссөз жүргізіп жатыр.

Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (NAFTA) NAFTA – Канада, Мексика, АҚШ арасындағы аймақтық келісім. Келіссөз барысында да, қол қояр сәтте де тараптар арасында келіспеушіліктер болмады, бірақ шынайы «Солтүстік Америка нарығын» құру арқылы NAFTA барлық үш ел үшін де ұтымды екенін дәлелдеді. АҚШ-тың Канада мен Мексикаға экспортының арқасында үш миллионнан астам америкалық жұмыспен қамтылды, ал NAFTA серіктестерімен сауда-саттығы «Америкада жасалған» өнімдер мен экспортты қолдау арқылы тағы миллиондаған америкалықтарға үлкен мүмкіндіктер тудырды. Канада мен Мексика – АҚШ экспортының ең ірі нарығы; ол екеуі америкалық тауарлар мен қызметтерді дүниедегі ең көп тұтынатын елдер. 7.1-суретті қараңыз: «NAFTA елдерінің құрама туы». NAFTA-ның 102-бабында айтылғандай, Келісімнің ұлттық режим, ең қолайлы жағдай жасалған ел режимі және транспаренттік секілді принциптері мен ережелерінде анығырақ көрініс табатын мақсаттары мынадай: (1) тараптардың аумақтары арасындағы тауарлар мен қызметтің трансшекаралық қозғалысын жеңілдетіп, саудадағы тосқауылдарды жою; (2) еркін сауда аймағында әділ бәсекеге жағдай туғызу; (3) тараптар аумақтарында инвестиция мүмкіндіктерін арттыру; (4) әр тараптың аумағында зияткерлік меншік құқығын толық әрі тиімді қорғау және сақтау; (5) бірлесе басқару және дауды шешу үшін келісімді жүзеге асыру мен қолданудың тиімді процедурасын жасау; (6) келісімнің аясын кеңейтіп, артықшылықтарын күшейту мақсатында ары қарайғы үшжақты, аймақтық және көпжақты ынтымақтастық негіздерін қалыптастыру. Осының алдында айтылғандай, еркін сауда келісімдері ДСҰ жүйесіне сәйкес болуы керек. NAFTA-ның 103-бабында бұл келісімнің «Басқа келісімдермен арақатынасы» қарастырылған. Ол бапта: «NAFTA елдері Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімде бекітілген бір-бірінің алдындағы құқықтары мен міндеттерін растайды» делінген. NAFTA мен халықаралық келісімдер арасында қандай да бір қайшылық жағдай туындай қалса, қайсысына жол берілмек? Мұның жауабы NAFTA-ның қай келісіммен қайшылыққа түскеніне байланысты. Біріншіден, ол ДСҰ келісімдерімен екібастан қайшы келмейді. Екіншіден, NAFTA елдері арасындағы бұрынғы келісімдерді NAFTA бақылайды. Үшіншіден, NAFTA-ның кейбір басқа келісімдермен қарым-қатынас жасауға қатысты өз ережесі бар. Бір сөзбен айтқанда, қайшылық жағдайында NAFTA басымдыққа ие болады. Бірақ, сөйте тұра, «Қоршаған ортаны қорғау және сақтау жөніндегі келісімдермен қатынас» деп аталатын 104-бабы NAFTA-ға қайшы келетін мынадай келісімдердің арнайы сауда ережелеріне жол береді: (1) Жойылып кету қаупі бар аң-құс пен өсімдік түрлерін қорғау конвенциясы (1979); (2) Озон қабатын бұзатын заттар жөніндегі Монреаль хаттамасы (1990); (3) Қауіпті қалдықтардың транс-шекаралық тасымалын бақылау жөніндегі Базель конвенциясы (1989). Бұл келісімдердің шарттарын орындау барысында екі бірдей тиімді де ыңғайлы тәсіл қабат келіп, екеуінің біреуін таңдауға мүмкіндік болса, мүше-мемлекет NAFTA-ға ең жақынырағын әрі сәйкестеуін таңдап алады. NAFTA-ның жеңілдетілген тарифтік мөлшерлемесін пайдаланудың негізгі тұжырымдамасы бойынша тауар өндіруші елден келуі керек және өндірілген жері туралы ережеге сәйкес болуға тиіс. Әрбір еркін сауда аймағының өзінің Тауарды өндіруші мемлекет ережесі (ROO) бар, онда елге немесе аймаққа жөнелтілген экспорт тауардың қалай кедендік баждан босап, жеңілдетілген тарифке ілігуге болатыны айтылады. Өндіруші мемлекетті анықтау үшін едәуір өзгеріске түсу формуласы, белгілі өнімдерге арналған және пайыздық үлеске негізделген формулалармен қоса, бірнеше сынақтар мен ережелер қолданылады. Еркін сауда туралы келісімдерде тауардың өндірілген жері туралы ережеге байланысты процедуралары және келісілген тарифтік кесте (HTS) бойынша барлық белгілі өнімдерге арналған тауардың өндірілген жері туралы ережелері тізілген арнайы тарау болады.

7.2-мысал. NAFTA туралы мәліметтер Тарифтерге келетін болсақ, NAFTA саудадағы тосқауылдардың, әсіресе өнеркәсіптік тауарларға қатысты тосқауылдардың азаюына тікелей әсер етті. Тарифтерді түбірімен жойған жағдайда кейбір отандық өндіріс салалары қысқа мерзімде зиян шегіп қалуы мүмкін, сондықтан NAFTA-да кейбір кездері отандық өндіріс салалары мен кәсіпорындарына ауыртпалық түсіретін қысқамерзімдік залалды жеңілдету үшін бұрынғы тарифті қалпына келтіруге рұқсат беретін бастапқы күйіне келтіру ережесі бар. NAFTA тауардың өндірілген жері туралы бірнеше күрделі ереже енгізді, NAFTA-ның неғұрлым төмен тарифтік мөлшерлемесін иеленгісі келген солтүстікамерикалық бизнесмендер тауарын соған сәйкестендіруге тиіс. NAFTA шекараларынан еркін өту үшін тауардың аймақтық тауар ретінде сертификатталуы керек. Сонда тауар NAFTA елінен шыққан немесе елеулі трансформация (тауардың не материалдың әрі қарай өңделуі) талдауынан өткен болып есептеледі, мұның соңы әдетте тауардың тарифтік жіктемесінің өзгеруіне ұласады. Алайда кейбір тоқыма өнімдері сияқты тауарларға аймақтық тауар мәртебесін алу үшін бойындағы материалдар үшсатылы өзгерістен өткізілуі керек. Басқа өнімдер, мәселен автомобильдер, электроника және техникалық жабдықтар қатаң баға сынағынан өткізілуге тиіс. Тауардың түріне қарай оның шамамен 50-62,5% аралығындағы құнын құрайтын материалының өндірілген жері аймақтық болуы қажет. Жалпы тауардың өндірілген жері туралы ереже: (1) тариф жіктемесіндегі өзгерісті; (2) аймақтық құн құрамы туралы талапты; (3) тариф жіктемесіндегі өзгеріс пен аймақтық құн құрамы жөніндегі талапты бірдей қажет етуі мүмкін. Әр тауар түрінің өзіне тән арнайы өндірілген жері туралы ережесі болады, ол келісілген тарифтік кесте (HTS) арқылы айқындалуы мүмкін. Келісілген тарифтік кесте (HTS) жайында білу үшін 6-тарауды қараңыз. NAFTA-ның бір елінен екінші еліне экспорттау үшін және NAFTA-ның жеңілдетілген тариф мөлшерлемесін алу үшін экспорттаушы импорттаушыға тауардың NAFTA-да өндірілгені туралы сертификат толтырып ұсынуға тиіс. Экспорттаушының қолдануы үшін мұндай сертификатты тауар өндіруші де толтыра алады. «Тауардың NAFTA-да өндірілгені туралы сертификатты» 7.3-мысалдан қараңыз. Импорттау кезінде импорт саласындағы өкілетті органға не кедендік органға импорттаушы осы сертификатты көрсетуге тиіс. Сертификатта былай делінген: ТАУАРЛАР БІР НЕМЕСЕ ОДАН КӨП ТАРАПТАР АУМАҒЫНДА ШЫҒАРЫЛҒАН ЖӘНЕ СОЛТҮСТІК АМЕРИКА ЕРКІН САУДА КЕЛІСІМІНДЕГІ ТИІСТІ ТАУАРДЫҢ ӨНДІРІЛГЕН ЖЕРІнің ТАЛАПТАРЫНА СӘЙКЕС КЕЛЕДІ. ОСЫ ТАРАПТАР АУМАҚТАРЫНАН ТЫС ЖЕРДЕ ЕШҚАНДАЙ ӘРМЕН ҚАРАЙҒЫ ӨҢДЕУ ДЕ, БАСҚА ДА ЖҰМЫСТАР ЖҮРГІЗІЛМЕГЕН. Өндірілген жері туралы ережеге әрі сол туралы сертификатқа сәйкес NAFTA-ның төмендетілген тарифтерін иелену критерийлері мынадай: ● Тауар тұтастай NAFTA-ның бір не бірнеше елдері аумағында «өндірілген немесе шығарылған». Ескерту: тауарлардың аумақта сатып алынуы міндетті түрде «тұтастай өндірілген немесе шығарылған» дегенді білдірмейді. ● Тауар толығымен аумақта өндірілді, қолданылған материалдардың барлығы NAFTA елінде өндірілмеген, бірақ тауар тариф жіктемесін өзгерту арқылы (NAFTA елінде өндірілуіне немесе шығарылуына байланысты) өтеді немесе аймақтық құн құрамы талаптарын, яки аталған екі талапты да (екеуін де) қанағаттандырады. ● Тауар – NAFTA елінен шыққан ауылшаруашылық өнім, ол «талаптарға сай» болғандықтан, импорттаушы NAFTA елінде саны жағынан шектелетін тауарлар тізіміне кірмейді. NAFTA баптары өкілеттік берген комитеттер мен топтар тізімделген 7.1-кестеден NAFTA-ның қамту ауқымы мен бүкіл аймақтың саудасына ықтимал ықпалын көруге болады. Тұрақты комитеттер мен жұмыс топтары ұлттық ережелерді, стандарттарды үйлестіру және олардың өзара мойындалуын қамтамасыз ету мақсатында жұмыс істейді. NAFTA елінде шаруа жүргізіп отырған іскер адамға осы бағытта атқарылып жатқан жұмыстарды жіті бақылап отыру керек. NAFTA бұл – жылдар бойғы даулы келіccөздер мен бекітулердің және жүзеге асыру шараларының нәтижесі. NAFTA келісімін конституциялық сынға салған «Made іn the USA Foundatіon» ісінде халықаралық сауда келісімдері саласындағы АҚШ Президенті мен Конгрестің құзыреті өзара салыстырыла көрініс тапқан. NAFTA-ның саудаға тигізген ұзақмерзімді оң ықпалы, бәлкім, оның тарифсіз ережелерінде, оның ішінде шетелдік тікелей инвестицияларға кедергілерді азайту жөніндегі келісімде, орындау стандарттарын жою, капиталдың еркін ағымын қамтамасыз ету, экспроприациядан қорғау кепілдігін ұсыну және дау шешу механизмдерін құруда жатқан шығар. Осы өтінішіті толтыру үшін берілетін орташа уақыт 15 минут. Егер сіздің осы берілген уақыт бойынша ескертулеріңіз болса, АҚШ-тың Кеден және шекаралық бақылау қызметінің нормалар және ережелер кеңсесімен байланысыңыз, 90 К көшесі, NE., Вашингтон Колумбия аймағы (90 K Street, NE., Washіngton D.C 20229) СОЛТҮСТІК АМЕРИКА ЕРКІН САУДА КЕЛІСІМІНІҢ ТАУАРДЫ ӨНДІРУШІ ЕЛ ТУРАЛЫ СЕРТИФИКАТЫН ТОЛТЫРУ НҰСҚАУЛЫҒЫ Жеңілдетілген тариф мөлшерлемесін алу үшін экспорттаушы бұл құжатты анық әрі толық толтыруы керек және декларация жасалған уақытта импорттаушыда болуы қажет. Экспорттаушы қолдану үшін бұл құжатты өндіруші де өз еркімен толтыра алады. Компьютерде теруіңізді немесе баспа әріппен жазуыңызды сұраймыз: 1-ТОРКӨЗ: Экспорттаушының толық заңды атын, мекенжайын (елімен қоса), электрондық поштасын және заңды салықтық сәйкестендіру нөмірін көрсетіңіз. Заңды салық салу нөмірі: Канадада Кіріс агенттігі берген жұмыс берушінің немесе импорттаушы/экспорттаушының нөмірі; Мексикада салық төлеушінің федералдық тіркеу нөмірі (RFC); ал АҚШ-та жұмыс берушінің сәйкестендіру нөмірі немесе әлеуметтік сақтандыру нөмірі. 2-ТОРКӨЗ: Егер сертификат 5-торкөзде сипатталғандай, NAFTA еліне жарамдылық мерзімі бір жылға жететін (жарамдылық мерзімі) импортталатын бірдей тауар- лардың бірнеше партиясын қамтитын болса, осы бағанды толтырыңыз. «БАСТАП» – жарамдылық сертификаты қамтитын тауарға қолданылатын сер- тификаттың жарамдылық мерзімінің басталатын күні (ол осы сертификатты толтырардың алдындағы күн болуы мүмкін). «ДЕЙІН» – сертификаттың жарамдылық мерзімінің аяқталатын күні. Осы сертификаттың негізінде жеңілдетілген мөлшерлеме қолданылатын тауар осы мерзім ішінде импортталуы керек. 3-ТОРКӨЗ: 1-торкөзде сипатталғандай, өндірушінің толық заңды атын, мекенжайын (елімен қоса), электрондық поштасын және заңды салықтық сәйкестендіру нөмірін көрсетіңіз. Егер сертификат бір емес, бірнеше өндірушінің тауарын қамтыса, 5-торкөзде сипатталған тауарға айқас сілтеме жасай отырып, қосымша өндірушілердің толық заңды атын, мекенжайын (елімен қоса), электрондық поштасы мен заңды салықтық сәйкестендіру нөмірі бар тізімді қоса тіркеңіз. Егер сіз осы ақпараттың құпия болғанын қаласаңыз, онда «Кеден және шекаралық бақылау қызметі (CBP) талап еткен жағдайда ұсынылады» деп көрсет- кеніңіз дұрыс. Егер өндіруші мен экспорттаушы бір тұлға болса, онда торкөзге «БІРДЕЙ» деп жазыңыз. Ал өндіруші белгісіз болса, онда «БЕЛГІСІЗ» деп көрсеткеніңіз жөн. 4-ТОРКӨЗ: 1-торкөзде сипатталғандай, импорттаушының толық заңды атын, мекенжайын (елімен қоса), электрондық поштасын және заңды салықтық сәйкестендіру нөмірін көрсетіңіз. Импорттаушы белгісіз болса, онда «БЕЛГІСІЗ» деп, ал бірнешеу болса, «ӘРТҮРЛІ» деп көрсетіңіз. 5-ТОРКӨЗ: Әр тауардың толық сипаттамасын беріңіз. Сипаттама тауардың шот-фактурасы мен келісілген жүйесі (Harmonіzed system-H.S.) сипаттамасына қосуға жарамды болуға тиіс. Сертификат тауардың бір партиясын ғана қамтыса, онда коммерциялық инвойста көрсетілгендей, инвойс нөмірін қосып жазыңыз. Егер белгісіз болса, жөнелту тапсырысы нөмірі сияқты басқа бірегей сілтеме нөмірін көрсетіңіз. 6-ТОРКӨЗ: 5-торкөзде сипатталған әр тауарға алты санға дейін болатын келісілген жүйенің тариф жіктемесін белгілеңіз. Егер тауар сегіз санды талап ететін 401-қосымшадағы өндірілген елінің ерекше ережесімен қарастырылатын болса, онда ол қай елдің аумағына кірсе, сол елдің келісілген жүйесі тариф жіктемесі бойынша сегіз сандық нөмірмен белгілеңіз. 7-ТОРКӨЗ: 5-торкөзде сипатталған әр тауарға (A-дан F-қа дейін) қай критерийдің қолданылатынын жазыңыз. Шығарылған елі туралы ереже төртінші бөлімде және 401-қосымшада берілген. Қосымша ережелер 703.2-қосымшада (кейбір ауылшаруашылық тауарлары), 300-В, 6-қосымшада (кейбір текстиль тауарлары) және 308.1 (деректерді автоматты түрде өңдейтін тауарлар мен олардың бөлшектерінің кейбіреулері). ЕСКЕРТУ: жеңілдетілген тариф мөлшерлеме- леріне ие болу үшін әр тауар төмендегі критерийлердің кемінде біреуіне сәйкес болуы керек.

Жеңілдік беру критерийлері А. 415-бапта көрсетілгендей, тауар NAFTA-ның бір не бірнеше елінің аумағында «тұтастай өндірілген немесе шығарылған». Ескерту: тауардың аумақта сатып алынуы міндетті түрде «тұтастай өндірілген немесе шығарылған» дегенді білдірмейді. Егер тауар ауылшаруашылық өнімі болса, F крите- рийі мен 703.2-қосымшаны да қараңыз. (Сілтеме: 401(а) және 415-бап) В. Тауар NAFTA-ның бір не бірнеше елінің аумағында өндірілген және оның тариф жіктемесі қолданылатын 401-қосымшада белгіленген арнайы өндірілген жері туралы ережесіне сай. Ережеде тариф жіктемесіндегі өзгерістер, аймақтық құн құрамы талаптары немесе олардың комбинациясы қамтылуы мүм- кін. Тауар сондай-ақ төртінші бөлімнің басқа қолданылатын талаптарына да жауап беруі керек. Тауар ауылшаруашылық өнімі болса, онда F критерийі мен 703.2-қосымшаны қараңыз. (Сілтеме: 401(b)-бап) С. Тауар NAFTA-ның бір не бірнеше елінің аумағында бірыңғай NAFTA елінде жасалған материалдардан өндірілген. Осы критерий бойынша материал- дардың біреуі немесе бірнешеуі 415-бапта белгіленген «тұтастай өндірілген немесе шығарылған» анықтамасы шеңберіне кірмеуі мүмкін. Тауарды өндіру барысында қолданылған барлық материалдар 401-баптың а-дан d-ға дейінгі ережелеріне сәйкес «NAFTA елінде жасалған» деп анықталуы қажет. Тауар ауылшаруашылық өнімі болса, F критерийі мен 703.2-қосымшаны қараңыз. Сілтеме: 401(с)-бап. D.  NAFTA-ның бір не бірнеше елінің аумағында өндірілген, алайда 401-қосымшада белгіленген өндірілген жері туралы ереже талаптарына сәйкес емес, себебі кейбір NAFTA елінде жасалмаған материалға арналған тарифтік жіктемеде талап етілетін өзгерістерден өтпейді. Бұған қарамастан тауарлар 401(d)-бабында көрсетілген аймақтық құн құрамы талаптарына сәйкес. Критерий келесі жағдайларға байланысты шектелген: 1. Тауар NAFTA елінің аумағына жинақталмаған немесе бөлшектелген түрде импортталды, бірақ келісілген жүйе бойынша түсіндірудің жалпы ережесіне (2(а)) сәйкес жинақталған тауар ретінде жіктелген немесе 2. Бір не бірнеше NAFTA елінен тыс аумақта жасалған материалдардан біріктірілген тауарлар, келісілген жүйеге сәйкес бөлшектер деп берілген жағдайда, тариф жіктемесінде өзгеріске ұшырамайды, себебі тауарға және оның бөлшектеріне берілген атауы одан әрі қарай ассортиментке бөлінбеген немесе тауарға және оның бөлшектеріне ұсынылған ассортимент одан әрі бөлінбейді. Ескерту: бұл критерий келісілген жүйенің (Harmonіzed system-H.S.) 61-ден 63-ке дейінгі тарауларына қатысты қолданылмайды. E. Тауардың ең қолайлы жағдай жасалған елдегі тарифтік мөлшерлемесі 308.1-қосымшада белгіленген тарифке сәйкес келсе және NAFTA-ның барлық елдері үшін ортақ болса, онда 308.1-қосымшада көрсетілген тауарлар мен олардың бөлшектерінің кейбіреулерін автоматты түрде өңдейтін деректер бір NAFTA елінен басқа NAFTA елінің аумағынан импортталған кезде аумақта жасалған болып есептеледі. F. Тауар жоғарыда көрсетілген А, В немесе С артықшылық критерийі бойынша ауыл шаруашылығы тауары болып саналады және NAFTA импорттайтын елде сандық шектеулерге ұшырамайды, себебі ол 703.2-қосымшадағы А не В бөліміне (көрсетіңіз) сәйкес анықталғандай «талапқа сай тауарға» жатады. 703.2B7-қосымшасында көрсетілген тауар сандық шектеулерден босатылады және 703.2-қосымшасының А бөліміндегі «талапқа сай тауар» анықтама- сына сай келсе, оларға NAFTA-ның жеңілдетілген тарифтері қолданылады. 1-ескерту: бұл критерий Канадада немесе АҚШ-та шығарылған тауар- ларға және екі елге импортталатын тауарларға қолданылмайды. 2-ескерту: тарифтік мөлшерлеме квотасы сандық шектеу болып есептелмейді. 8-ТОРКӨЗ: Егер сіз өндіруші болсаңыз, 5-торкөзде сипатталған әр тауарға «ИЯ» деп белгілеңіз. Керісінше, егер сіз тауар өндіруші болмасаңыз, сертификат (1) тауардың сіздің білуіңіз бойынша NAFTA елінде жасалғанына; (2) өндірушінің тауардың NAFTA елінде жасалғаны жөніндегі жазбаша мәлімдемесіне (өндірілген жері туралы сертификаттан басқа) сіздің сеніміңізге; (3) өндірушінің өз еркімен толтырылып, қол қойылған тауар сертификатын экспорттаушыға ұсынуына байланысты негізделген болса, (1), (2) немесе (3)-тен соң «ЖОҚ» деп белгілеңіз. 9-ТОРКӨЗ: 5-торкөзде сипатталған әр тауарды, яғни ондағы тауар аймақтық құн үлесі (RVC) талабына жататын жағдайда, аймақтық құн үлесі (regіonal value content – RVC) таза шығындар тәсілімен есептелсе «ТШ» (таза шығын «NC») деп көрсетіңіз; олай болмаса, «ЖОҚ» деп белгілеңіз. Егер аймақтық құн үлесі белгілі бір уақыт кезеңі ішінде есептелсе, әрі қарай сол кезеңнің басталу және аяқталу күндерін көрсетіңіз (айы/күні/жылы). (Сілтеме: 402.1, 402.5-баптар). 10-ТОРКӨЗ: 302.2-қосымшада Таңбалау ережелеріне сәйкес немесе әр тараптың тариф мөлшерлемелерін жою кестесінде белгіленгендей, АҚШ-тың Кеден және шекаралық бақылау қызметінің жеңілдетілген тариф мөлшерлемелері қолданылатын елдердің аттарын белгілеңіз (Канадаға экспортталатын ауыл- шаруашылық және тоқыма өнімдері үшін «MX» немесе «US»; АҚШ-қа экспортталатын барлық тауарлар үшін «CA» немесе «MX»). NAFTA елінде жасалған Канадаға экспортталатын барлық басқа тауарларға NAFTA-ның өндірілген жері туралы ережелерді реттеу шеңберінде және тауардың басқа NAFTA елінде кез келген едәуір өңдеуі тауардың транзакциялық құнын 7%-дан арттырмаса, тиісті түрде «MX» немесе «US» деп көрсетіңіз; басқа жағдайда бірлескен өндіру үшін «JNT» деп белгілеңіз. (Сілтеме: 302.2-бап). Егер тауарлар NAFTA-ның өндірілген жері туралы ережелері шеңберінде сол NAFTA елінде жасалған болса және басқа NAFTA еліндегі кез келген кейінгі өңдеуі тауарлардың транзакциялық құнынан 7%-ға артпаса, онда Канадаға экспортталатын барлық басқа тауарларға, тиісінше, «MX» немесе «US» деп көрсетіңіз; ал бірлесіп өндірілген болса «JNT» деп белгілеңіз. (Сілтеме: 302.2-қосымша). 11-ТОРКӨЗ: Бұл торкөзді экспорттаушы толтырып, қол қойып, толтырылған күнін жазуы керек. Егер сертификатты экспорттаушының қолдануы үшін өндіруші толтырса, онда өндіруші қол қойып, толтырылған күнін жазуы керек. Күні деген жерде сертификаттың толтырылып, қол қойылған күні жазылуы керек. Сертификат- тың датасы да оның толтырылып, қол қойылған күні болуы керек.

NAFTA-ның 11-тарауында инвестициялық дау-дамайды шешу механизмі бекітілген, бұл механизм халық-аралық өзара түсінісу және бейтарап соттағы лайықты құқық процедурасының принциптеріне сәйкес дауласушы қос тарапқа да бірдей көзқараста. Қабылдаушы үкімет өз инвестициялық міндеттемелерін бұзды деп білген NAFTA шеңберіндегі инвестор Дүниежүзілік банктің инвестиция дауларын шешу жөніндегі халықаралық орталығына (ІCSІD) немесе Халықаралық сауда құқығы жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымы комиссиясының арбитраж туралы ережелеріне сәйкес (UNCІTRAL Rules) арбитраждық талап-арыз беруіне болады. Оған қоса, инвестор қабылдаушы елдің ішкі сотында қол жеткізуге болатын құқық қорғау шараларын таңдай алады.

Пропст – федералдық аудандық судья. 1990 жылы Америка Құрама Штаттары, Мексика және Канада тарифтерді және басқа да сауда тосқауылдарын жою немесе азайту арқылы «еркін сауда аймағын» құру ниетімен келіссөздер жүргізе бастады. Екі жылға созылған келіссөздерден кейін, 1992 жылдың 17 желтоқсанында үш елдің басшылары Солтүстік Америка еркін сауда келісіміне (NAFTA немесе келісім) қол қойды. Конгресс NAFTA-ны жүзеге асыру актісін (жүзеге асыру акті) шығарып, 1993 жылдың 8 желтоқсанында NAFTA-ны бекітіп, енгізді. Президент келіссөздер жүргізгендей болып, өзінің АҚШ сыртқы істерін жүргізу конституциялық міндетіне сәйкес және 1988 жылғы «жеделдетілген» рәсім шеңберінде Сауда және бәсекеге қабілеттік жөніндегі кешенді заңы бойынша NAFTA келісіміне қол қойды. Содан соң Конгресс өзінің тарифтер мен отандық және сыртқы сауда саласында заң шығару өкілеттігіне сәйкес жүзеге асыру актін шығару арқылы NAFTA-ны бекітіп, келісімді жүзеге асырды. Талап-арыз берушілер АҚШ конституциясының 2-бөлімінің ІІ бабындағы келісімдер туралы ескертпесінің орындалмауы келісімді де, жүзеге асыру актісін де конституцияға қарсы қояды деп дүрлікті. «Жеделдетілген» заңнама немесе «жеделдетілген келіссөздер жүргізу құқығы». Жеделдетілген келіссөздер құқығы Конгрестің Президентке берген уақытша және екіұшты өкілеттігі. Ол тұрақты өкілеттік болмағанымен, нақты сауда келісімдеріне қатысты келіссөздер жүргізу үшін шектеулі мерзімге ғана жарамды. Конгресс соңғы рет жеделдетілген келіссөздер өкілеттігін Азиямен (Транс-Тынық мұхит серіктестігі – TPP) және Еуропамен (Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі – T-TІP) басты сауда келіссөздерін жүргізу үшін берген-ді. Конгресс кез келген болашақ келісімдерді мақұлдайды не болмаса мақұлдамайды, бірақ өзгертуге немесе тосқауыл қоюға құзыреті жоқ.

Қарастырылатын мәселелер төмендегідей: 1. NAFTA конституцияның 2-бөлімінің ІІ бабына сәйкес «шарт» болып санала ма? 2. Тіпті NAFTA конституцияның 2-бөлімінің ІІ бабына сәйкес шарт ретінде қарастырылса да, оның жасалуы мен күшіне енгізілуі конституцияның басқа ережелерімен рұқсат етілді ме? Айта кетсек, 200 жылдан астам уақыт ішінде АҚШ Жоғарғы соты әлі күнге осы мәселелерге қатысты қолданылатын принциптер бойынша нақты да кесімді шешім қабылдаған жоқ.

NAFTA-ның Конституцияға сәйкестігі Шарт туралы ескертпе бойынша «қатысып отырған сенаторлардың үштен екісінің қолдауымен, Сенаттың ұсынысымен әрі құптауымен» Президент халықаралық шарт жасауға өкілетті. Осы мәселеге қатысты талап-арыз берушілердің ең басты уәжі бойынша, шарт туралы ескертпені халықаралық келісімдердің «шарт» деп аталатын бөлігіне ғана қатысты айрықша өкілеттік беру деп түсіну керек, ал NAFTA дәл осы ұғымға дөп келіп тұр. Дей тұрғанмен, талап-арыз берушілер конституцияның мәтінінде халықаралық келісімнің қандай да бір басқа келісімге қарағанда «шарт» екенін ажырататын критерийдің жоқтығына келіседі. Оның үстіне келісім халықаралық құқыққа сәйкес шарт ретінде қарастырылады және конституцияның мағынасындағы шарттан айрмашылығы, халықаралық құқықтағы шарт дегеннің не екені туралы нақты ұғым жоқ. NAFTA бәлкім шарт болып саналғанымен, шарт туралы ескертпеде қарастырылғандай, «шарт» та болмауы мүмкін. Десек те мен бәрібір солай деп есептеймін. Сот алдындағы ең маңызды мәселе – келісім туралы ескертпе осы істің мән-жайына қатысты шарт жасасуға өкілеттік беретін айрықша жағдайға жата ма, жоқ па? Президенттің Сенат ұсынысы мен құптауы бойынша шарт жасай алуы өзге мемлекеттермен шартқа отырудың және оны енгізудің басқа жолы жоқ деген сөз емес. Алайда Жоғарғы сот Конгрестің Президентке шетел мемлекеттерімен келіссөздер жүргізу және келісімдер жасау мүмкіндігін беру немесе осындай келісімдерге қатысты Президенттің іс-әрекетін жанама түрде мақұлдау өкілеттігін қолдағанын атап өткен жөн. Мінеки, осылайша Президент «тек қана өз қызметін ғана емес, оған қоса, Конгресс берген өкілеттікті де іске асырады», сондықтан оған Америка Құрама Штаттары азаматтарының талаптарын орындау үшін халықаралық келісімдер жасауға рұқсат беріледі. Менің ойымша, Конгрестің 1988 жылғы Сауда және бәсекеге қабілеттік жөніндегі кешенді заңының ережелеріне сәйкес берген атқарушылық өкілеттігі бойынша Президент келіссөздер жүргізіп, NAFTA шартын жасауға толық құқылы.

Түйін ● АҚШ конституциясының шарт туралы ескертпесіне сәйкес, Сенаттың ұсынысымен және құптауымен Президентке шарт жасау өкілеттігі беріледі.

● Халықаралық құқық бойынша NAFTA шарт болып есептеледі. ● Конгресс, сондай-ақ өзінің «жеделдетілген» заңнамаcына сәйкес жүзеге асырғанындай, Президентке халықаралық келісімдер бойынша келіссөздер жүргізу үшін қосымша өкілеттік бере алады.

Антидемпинг және өтемақылық баж салығының анықтамалары Тауарлардың экспорт пен импорт туралы ДСҰ келісімдеріндегідей, NAFTA шеңберінде де дау-дамай отандық өндірушілер мен өсірушілерге тауарын нарық бағасынан төмен бағамен экспорттап сатуға жол ашатын тауарлардың демпингі мен заңсыз үкіметтік субсидияға байланысты туындайды. Демпинг дегеніміз – тауарды шетелдің ішкі нарығында салыстырмалы саудадағы бағасынан төмен бағаға немесе өнімнің өзіндік құнынан төмен бағаға экспорттап сату. Алдында талқыланғандай, антидемпинг баж салығы деп демпингтелген тауарларды сату нәтижесінде туындайтын залалдан отандық өндірісті қорғау үшін импорт тауарға қойылатын арнайы алымдар мен тарифтерді айтамыз. Жалпы заңсыз субсидия импортталатын тауарға шетелдік үкіметтің қаржылай көмек жасаған жағдайларында туындайды. Субсидияларға мысал ретінде мыналарды жатқызуға болады: жеңілдетілген мөлшерлемемен берілетін несиелер, субсидиялар, салық жеңілдіктері немесе үкіметтің тауар мен қызметті нарық деңгейінен төмен бағамен қамтамасыз етуі. Өтемақылық баж салығы – отандық өнеркәсіпті нарық бағасынан төмен бағамен сатылатын заңсыз субсидияланған импорттың залалынан қорғау үшін импортталатын тауарға салынатын арнайы салық. Демпингтелген немесе субсидияланған импорттың залалынан сатылым тоқтайды, баға төмендейді, нарық үлесінен айрылады, пайда азаяды және өндірісті басқа да осы тектес қиындықтарға ұшыратады. NAFTA отандық сот тарапынан антидемпинг және өтемақылық баж салығы саласындағы «түпкілікті шешімдер» (қаулылар) туралы сот қайта қарауына балама болатын механизмді, яғни тәуелсіз екіжақты шолу тобын белгілейді. Мүше үш елдің қай-қайсысында да NAFTA-ға қатысты түрлі функцияларды орындайтын екі мекеме бар. Оның бірі – зерттеулер жүргізіп, отандық өндіріске демпингтің тигізген зиянын анықтаумен айналысады. Екіншісі – үкіметтің демпингке қарсы шарасына және белгілеген антидемпинг пен өтемақылық баж салығына арыз-шағым айтқысы келетін тараптар үшін екіжақты шолу тобын шақыруға өкілетті. Мұндай салалық топ NAFTA елінен кірген импортқа байланысты тексеріс жүргізген уәкілетті органның шешімін қайта қарауды сұрап, NAFTA хатшылығына өтініш жолдағанда арнайы түрде құрылады. Канада елінде қайта қарау өтініші демпингтік және субсидиялық шешім қабылдайтын Канада шекара қызметі агенттігіне беріледі, ал Канада халықаралық сауда соты демпинг пен субсидияның отандық өндіріске келтірген залалы не кедергісі, не болмаса зиян келтіру қаупін тудырып отырғанын анықтау үшін тексеріс жүргізеді. АҚШ-та демпинг және субсидиялық шешім қабылдайтын орган – Сауда министрлігінің халықаралық сауда басқармасы, ал АҚШ Халықаралық сауда комиссиясы келтірілген залал жөніндегі арыз-шағымдармен айналысады. Мексикада Secretaría de Economía, Unіdad de Práctіcas Comercіales Іnternacіonales деп аталатын агенттіктер демпинг/субсидия әрі келген зиян туралы шешім қабылдайды. Олар тексеріс жүргізуге өкілетті органдарға жатады. Осындай органдардың демпинг, субсидия және келтірілген зиянға байланысты келісімдерінің үстінен Канадада Федералдық сотқа, АҚШ-та Халықаралық сауда жөніндегі федералдық сотына, ал Мексикада Trіbunal Fіscal de la Federacіón органына шағым түсіруге болады. Екіжақты шолу тобының шешімдерінде бірінші кезекте демпингтің орын алғанын растайтын екі негізгі элемент назарға алынады: (1) тауардың «қалыпты құны» мен демпинг бағасы арасындағы айырма; (2) материалдық зиян туралы талаптары (тауар демпингі импорт елінің ішкі өндірісі саласына зиян келтіреді немесе қауіп тудырады). Natіonal Gypsum ісінде бірінші элементке байланысты мәселелер қарастырылады. Бұл іс NAFTA-ға дейін Канада мен Америка Құрама Штаттары арасындағы еркін сауда келісіміне сәйкес қозғалған болатын. Бұл істе америкалық гипсокартон экспорттаушысы Канада нарығына тауарларды төмен бағамен шығарды деген айып тағылған болатын. Үш жыл ішінде канадалық гипс нарығындағы АҚШ-тың үлесі екі есеге өсті. Тағы бір істе импортталған тауарды заңсыз демпингтеуге байланысты отандық өндіріс саласына келтірілген зиян мәселесі қаралады. The Hot-Rolled Carbon Steel (жоғары температурада балқытылған көміртекті болат) ісінде заңсыз демпингтен «отандық өндіріс саласына тиген зиянды» көрсету талабы көрініс тапқан.

NAFTA-ның дау шешу процесі Жекелеген компаниялар мен өндіріс өкілдері NAFTA-ның демпинг пен субсидия туралы ережелерін бұзған импортты тексеруін талап етіп, жазбаша түрде талап-арыз беруіне болады. Тексеруші орган дегеніміз – әр мемлекеттің антидемпинг пен өтемақылық баж салығына қатысты түпкілікті ұйғарым шығаруға құзыретті мекемесі. Жоғарыда айтылғандай, «құзыретті тексеру органдары»: (1) Канада халықаралық сауда трибуналы және Канада шекара қызметі агенттігі; (2) АҚШ Сауда министрлігінің халықаралық сауда басқармасы; (3) Мексиканың Экономика министрлігі (Secretaría de Economía). Тараптардың бірі ықылас білдірсе, NAFTA-ның шолу тобы тексеріс органының түпкілікті ұйғарымын талқыға салып, ішкі заңнамасына әрі NAFTA келісіміне сәйкестігін анықтайды. Ал, негізінде, тексеріс органының ұлттық антидемпинг және өтемақылық баж салығы туралы заңнамасына сәйкес шығарған түпкілікті ұйғарымдары соңғы шешім болып саналады. Түпкілікті ұйғарым Канадада арнайы импорт шаралары туралы заңға (SІMA), АҚШ-та 1930 жылғы Тарифтер туралы заңға, Мексика Конституциясының 131-бабы және Мексикадағы басқа да заңдарға сәйкес қабылданады. Түпкілікті ұйғарым. Ұлттық кіріс және кеден министрінің АҚШ-тан шығатын гипсокартонға қатысты демпингі

(17 қараша, 1993) Канада-Америка Құрама Штаттары еркін сауда келісімінің 1904-бабына және арнайы импорт шаралары туралы заңға (SІMA) сәйкес екіжақты шолу тобының тексерісі өтті. 1992 жылдың 13 сәуірінде Канаданың Кіріс министрлігіне гипсокартон демпингінің зиянына байланысты үш бірдей канадалық өндірушінің бірлескен шағымы түсті. Канада Кіріс министрлігінің лауазымды тұлғалары жинаған ақпараттың көрсеткені – АҚШ импортының Канада нарығындағы үлесі 1989 жылғы 6,3%-дан 1992 жылдың алғашқы төрт айында 12,6%-ға өскен. Нәтижесінде 1992 жылдың 22 қыркүйегінде демпинг туралы алдын ала ұйғарым шығарылды (алдын ала ұйғарым).

Мәселе. Тексеріс кезеңі Natіonal Gypsum компаниясы (америкалық талап-арыз беруші) 1992 жылдың 14 желтоқсанында шыққан демпинг жайында түпкілікті ұйғарымды екіжақты шолу тобы қайтарып алуы керек, себебі Канада Кіріс министрлігі Канадаға экспортталған гипсокартонды тексеру кезеңіне қатысты құқықтық қателік жіберіп алған деп мәлімдейді. Талап-арыз берушінің тағы бір сөзі – Канада Кіріс министрлігі іс жүзінде және заң жүзінде ұқсас тауарлардың қалыпты құнын анықтау мақсатында Natіonal Gypsum компаниясы сияқты кейбір АҚШ экспорттаушыларының «өндіріс құнын» есептеуде нақты пайыздық шығындарды қоспай, қателік жіберді. Арнайы импорт шаралары туралы заңның (SІMA) 31(1)-бөлімі Канадаға баратын тауарлардың демпингі немесе субсидиясына байланысты тексерістің бастапқы бөлігін реттейді: Министрдің орынбасары өз бастамасымен немесе демпинг пен субсидияға қатысты жазбаша арыз алған кезде арыз тиісті рәсімдеуден өтті деп талап-арыз берушіге жазбаша хабарлама берген сәттен бастап 30 күн ішінде кез келген тауардың демпингі мен субсидияға байланысты тексеріс бастай алады, егер ол: а) тауарлардың демпингтелгені және субсидияланғаны немесе демпингтеліп, субсидияланып жатқаны туралы дәлелдер жеткілікті деп санаса; ә) дәлелдер (а) параграфында аталған демпинг пен субсидияның отандық өндіріске материалдық зиян келтіргенін не келтіріп жатқанын, не болмаса келтіруі ықтимал екенін аңғартады деп есептесе. Канада Кіріс министрлігінің лауазымды тұлғалары өз қалауы бойынша тексеру кезеңін таңдайды. Алайда арнайы импорт шаралары туралы заң (SІMA) демпингтің жүріп жатқанын анықтау үшін сатылымның жеткілікті мөлшерін қамтитындай тексеріс кезеңінің (POІ) ұзақмерзімді болуын талап етеді. Әлбетте, арнайы импорт шаралары туралы заңның (SІMA) 35(1)-бөлімінде ескертілгендей, тексерісті жүргізуді ақтайтындай демпинг пен субсидиялаудың дәлелдері жеткіліксіз болса, демпинг деңгейі мен нақты не ықтимал көлемі елеусіз болып шықса, министрдің орынбасары тексерісті тоқтатады. Канада Кіріс министрлігінің тексеріс кезеңін таңдаудағы мақсаты – Канадаға экспорттау кезіндегі және экспорттаушы елдегі баға деңгейін дәл көрсететін кезеңді таңдау. Шолу тобының пікірінше, Канада Кіріс министрлігінің шешімі «ақылға қонымды» емес, «дұрыс» болуы керек деген Natіonal Gypsum компаниясының уәжін қолдауға болмайды. Сонымен бірге бұл топтың айтуынша тексеру кезеңін таңдау – Канада Кіріс министрлігінің, расымен де, негізгі құзырет аясына жататын мәселесі, оған қол сұқпай, құрметпен қарау керек [америкалық Шеврон доктринасы]. Канада Кіріс министрлігінің өзіндік рөлі мен функциясын және осыған орай олардың шешіміне сәйкес келетін тиісті құрметті ескере отырып, шолу тобы «ақылға қонымдылық» стандартын қабылдайды. Канада Кіріс министрлігінің тексеру кезеңі ретінде қысқалығына қарамай наурыз бен сәуірді таңдауы және сол екі ай уақытта жалғастыруы қаншалықты қисынды болды – мәселе сонда. АҚШ-тағы баға өсімін қосып, ал Канададағы баға өсімін алып тастағанда, Канада Кіріс министрлігінің қолында баға құрылымы мен демпингтік маржаның қисынды бағасын көрсететін деректер болмады. Тексеру кезеңінің мақсаты – Канада Кіріс министрлігінің қажет деректерді жинау үшін уақыт аралығын белгілеу. Тексеру кезеңін таңдаудағы негізгі мақсат – экспорттаушының Канада үшін және экспорт еліндегі баға деңгейін дәл көрсететін кезеңді дөп басып таңдау, сондай-ақ демпинг пен Канада өндіріс саласына тигізген залалын растау немесе даулау. Біздің сарапшы әкімшілік органға құрмет көрсете отырып айтарымыз – тексеріс басталмай жатып бітіп қалатын мұндай ерекше қысқа тексеру кезеңін таңдау үшін себеп мықты болу керек. Біріншіден, Канада Кіріс министрлігі импортқа әсер еткен ешқандай елеулі үрдіс те, маусымдық фактор да болған жоқ деген тұжырымға келді. Өндіріс саласына қатысты деректер мен материалдарға қатысты өзіміздің шолу жасағанымыздың нәтижесінде сатылымның құрылыс саласына тән маусымдық үрдіске ұшырап, жаз айларында жоғары бағада лек-легімен өткені анықталды. Жоғарыда көрсетілген осы істің фактілерін ортаға салған талқыға сүйене отырып, шолу тобы Канада Кіріс министрлігінің наурыз бен сәуір айын тексеріс кезеңі ретінде алуын негізсіз деп тапты. Демпингтік тексерісте импорттаушы елдегі ірі айыпталушы экспорттаушының тексеріс басталғанға дейін бағаны көтеруінен неғұрлым маңызды факторды елестету қиын. Алайда Канада Кіріс министрлігінің берген есебінде оның мамыр мен маусым айларында қалыптасқан бағаны қарастырғанын көрсететін ештеңе жоқ.

Қарастыратын мәселе: пайыздық шығындарды ескеру Жоғарыда айтқанымыздай, экспорттаушының пайыздық шығындарын есептеу үшін Канада Кіріс министрлігінің шешімін бағалауға арналған стандарт «ақылға қонымды» стандарт болып саналады. «Импортқа қатысты арнайы шаралар туралы» заңның 19(b)-бөлімінде «Тауардың қалыпты құны тауарды өндіруге кеткен шығыннан, тауар өндірісін басқаруға, тауарды сатуға кеткен және басқа да шығындардан және түсетін пайдадан тұрады» делінген. Пайыздық шығын экспорттаушы бизнесіндегі (оны капиталға айналдыруын қаржыландыру) жалпы шығынның тек бір бөлігі ғана, сондықтан тауардың 19(b)-бөлімінде аталған қалыпты құнын есептеген кезде пайыздық шығынды да ескерген жөн. Біздің ойымызша, «Арнайы импорт шаралары туралы» (SІMA) заңның нормаларына берілген түсіндірме ақылға қонымды болу үшін тауардың жалпы құнын есептеген кезде сол тауардың шартты құрама құнына негізделген қалыпты құнына сүйену қажет. Пайыздық шығын көлемі қандай болса да, бәрібір, корпорацияның нақты шығындарының бір бөлігі болып қала береді және ол өндіретін тауарларға «қатысы» бар деп есептеледі. Пайыздық шығын төленуге тиіс, ол шартты немесе жалған шығын бола алмайды. Компанияның таза пайдасы мен қаржылай шығындарын есептеген кезде оны да шығын ретінде санау керек. Яғни компанияның төленуі қажет немесе төлем ретінде есептелетін шығындарының бәрі де шығарып отырған өнімге сай ақылға қонымды түрде бөлінуге тиіс дегенді білдіреді. Заңға сәйкес, «басқа шығындардың бәрі» де қаншалықты әдеттен тыс немесе өнімге қатысы бар екеніне қарамастан, корпоративтік шығындардың кез келген түрі шығарылған өнімдерге сай әділ бөлінуге тиіс. Канаданың Кіріс министрлігінің кеңесшісі экспортталған өнімге бөлінетін корпоративтік шығындардың али-квотасының (жалпы соманың бір бөлігінің) құрамына басшылардың еңбекақысының да, бизнесті сақтандыру сомасы сияқты экспортталатын өнімге тікелей қатысы жоқ шығындардың да міндетті түрде сол шығындардың құрамына кіргізіп есептейтіндерін мәлімдеген. Мұндай шығындар қандай да бір нақты тауарды өндіруге қатысты шығын болуы да, «басқа шығындар» деген санатқа жататын шығын болуы да мүмкін. Егер компания дифференцияланбаған жалғыз өнім өндіріп және одан бөтен ешбір қосалқы қызметпен айналыспаған жағдайды қарастырсақ, біздің пайымдауымыз расталады, сонда пайыздық шығын мен басқа да шығын түрлерін бірнеше өнімге немесе қызмет түріне бөлу мәселесі туындамайтын еді. Ондайда заңның 19(b)-бөліміне сүйенген жағдайда компанияның барлық шығындарын ескеру қажет екені айқын көрінеді. Бұл бөлімде «басқа шығындар» деген ұғымға нақты саралау берілмеген, яғни бұл ұғымды компанияның өнім өндіруімен байланысы жоқ, әдеттен тыс шығындарына қолдануға мүмкіндік бермейді. Басқаша айтқанда, егер компания бірнеше өнімді қатар шығаратын болса, онда шығындар сол тауарларға сай бөлінер еді.

Шығындарға қатысты қорытынды және шешім Шолу тобы Ұлттық кіріс министрі орынбасарының Natіonal Gypsum компаниясының заңсыз әрекетіне қатысты талап-арызы бойынша шығарған шешімін қайта қараған. Шолу тобы Natіonal Gypsum компаниясының пайыздық шығыстар туралы шешімді осы шешімге қайшы келмейтін шараларды қабылдау үшін Ұлттық кіріс министрінің орынбасарына қайта жібереді.

Түйін ● NAFTA-дағыдай Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісіміне сәйкес жекелеген тараптар тиісті мемлекеттік мекемелерге демпинг пен заңсыз субсидия жөнінде шағым түсіре алады. ● Шағым түскеннен кейін дауды шешудің алғашқы қадамы – «тексеру кезеңін» белгілеу. Яғни бұл – мемлекеттік мекеме қай мерзім ішіндегі шағымға қатысты импорт операцияларын тексеретінін белгілейтін уақыт мерзімі. Тексеру кезеңінің ұзақтығын белгілеу – мемлекеттік мекеменің (Канада Кіріс министрлігінің) өз қалауындағы шаруа. Экспорттаушы тарап таңдап алынған кезеңге қатысты шағым түсіруге құқылы, бірақ сот әдетте мұндай шағымды қараған кезде мемлекеттік мекеменің тексеру кезеңінің ұзақтығын өз бетінше белгілеуге дискрециялық құқығы бар екеніне сілтеме жасайды (АҚШ Жоғарғы сотының мемлекеттік мекеменің дискрециялық құқығы туралы мұндай шешімі «Шеврон доктринасы» деп аталып кеткен, онда осы сараптама шеңберінде шешімдер қабылдауда мемлекеттік мекемелердің тәжірибесі мойындалады). ● Екінші қадам – арнайы импорт шаралары туралы заңда (SІMA) экспортталған тауардың сатылған бағасы мен «қалыпты құнының» арасындағы айырмашылықты анықтау қажеттілігі айтылған. ● Тауардың бағасын анықтау үшін сол тауардың экспорттаушы мемлекеттің ішкі нарығындағы бағасын, тауарды «өндіруге кеткен шығынды», оның ішінде пайданы және шығындарды есептеу қажет. ● Үшінші қадам – мемлекеттік мекеме демпинг пен заңсыз субсидияның отандық өнімдер мен отандық кәсіпорындарға «материалдық зиян келтіргенін, келтіріп жатқанын немесе келтіруі мүмкін екенін» анықтауға тиіс. ● Қалыпты құнын анықтау үшін өнімді шығару барысындағы «шығындардың бәрін» есептеп шығу қажет. Бұл істе екіжақты шолу тобы Канаданың Кіріс министрлігі экспорттаушы компанияның коммерциялық несиелері бойынша төлеп отырған пайыздық шығындарының пропорциялық үлесін («жалпы корпоративтік шығынының аликвоталық үлесін») дұрыс санамаған деген қорытындыға келді. NAFTA шолу тобы: Мексикада өндірілетін қалыпқа келтірілген көміртекті болат табақ

(13 желтоқсан, 1999 ) Шолу тобы NAFTA келісімінің 1904-бабына сәйкес құрылған. Шолу тобы жұмысының қорытындысында Мексикадан, Қытай Халық Республикасынан, Оңтүстік Африка Республикасынан, Ресей Федерациясынан өндірілетін немесе олардан экспортталатын қыздырылған көміртекті болат плиталардың отандық өндіріске зиян келтіру қаупін төндіріп тұрғаны айтылған. Осы импорт тауарлар отандық өндіріске әлі зиянын тигізе қоймағанын, бірақ қауіп төндіріп тұрғанын атап айтқан. Шағымда NAFTA-ға мүше ел болғандықтан, Мексика компанияларына қарсы айтылған айыптау бөлек қаралуы керектігі ескертілген. Мәселенің маңызы әртүрлі елдердің болжамды демпингтің кумулятивті әсерінде болып отыр. Сонымен, мексикалық импорт бөлек талдануға тиіс пе, жоқ па? «Арнайы импорт шаралары туралы (SІMA)» заңның 42(3)-бөлімі кумуляцияға мына жағдайларда рұқсат береді: (1) мемлекеттердің қай-қайсында да демпинг маржасы айтарлықтай болса; (2) мемлекеттердің әрқайсысының тауар көлемі айтарлықтай болса; (3) осы мемлекеттен және басқа да мемлекеттерден келген демпингтелген тауарлар мен отандық өндірушілердің дәл осындай тауарының арасындағы бәсеке жағдайын ескергенде демпингтік маржаны кумулятивті негізде есептеу орынды болғанда. Трибуналдың жұмыс әдісі тауар демпингі мен сол демпингтің зиян келтіру қаупі арасындағы себеп-салдар байланысын дәлелдейтін қосымша факторларды салыстыра отырып жасалған. Мұндай факторлардың қатарына мыналар жатады: (1) демпингтелмеген тауарлардың көлемі мен бағасы; (2) сұраныстың азаюы; (3) тұтыну құрылымының өзгеруі; (4) сауданың шектелуі мен шетелдік және отандық өндірушілер арасындағы бәсеке; (5) технологияның дамуы; (6) сараптама көрсеткіштері мен отандық өндірістің қарқыны. Трибунал тауардың демпингі мен сол демпингтің материалдық зиян келтіру қаупінің арасындағы себеп-салдар байланысын анықтап, басқа факторлардың тигізген зиянына демпингтелген импорттың қатысы жоқ екенін дәлелдеуге тиіс. Яғни трибунал отандық өндіріске материалдық зиян келтіру қаупі туралы қорытынды жасаған кезде «[субъектінің] тауардың демпингі мен субсидиясының келтіретін зияны алдын ала нақты болжанып отырғанын және міндетті түрде болатынын нақты атап көрсетуге» міндетті. Бұл орайда шағым берушінің трибунал «Арнайы импорт шаралары туралы» заңның нормаларына сәйкес Мексикадан келетін демпинг импортының салдарын басқа мемлекеттерден келетін демпинг импортының салдарынан бөле-жара қарауға міндетті ме, жоқ па деген мәселені алға тартып отырғанын айта кеткен жөн.

Қорытынды Шешімнің дәлелдемелік бөлімінен Трибуналдың себеп-салдарлық байланысты талдап, арнайы импорт шаралары туралы заңына сәйкес фактілерге негізделген дәлелдерді кеңінен қарастырғаны анық көрінеді. Трибуналда келтірілген дәлелдердің кейбіреуі себеп-салдар байланысын растайды. Ал енді кейбірі сол себеп-салдар байланысына қайшы болған. Трибунал осының бәрін ескеріп, әр дәлелге әртүрлі деңгейде мән берген. Яғни шағымданушы Трибуналдың жұмысынан қандай да бір қате табылғанын, хаттамада қандай да бір дәлелді ескермегенін немесе қандай да бір дәлелге негізсіз сілтеме жасағанын анықтай алмаған.

Түйін ● Тауар демпингі туралы істе жеңу үшін болжамды демпингтің импорттаушы мемлекеттің отандық өндірушілеріне тигізген зиянын немесе қауіп төндіріп тұрғанын дәлелдеу қажет. Сондай-ақ импортталған тауар мен отандық өндірушілер шеккен материалдық зиянның арасындағы себеп-салдарлық байланыс болуға тиіс. ● Демпингке қатысты шағымдарды бір мезетте бірнеше мемлекетке қарсы беруге болады (мысалы, жоғарыда айтылғандай, Қытайға, Мексикаға, Оңтүстік Африкаға, Ресейге қарсы) және олардың бәрінің «отандық өндіріске» тигізген зиянын анықтау үшін кумулятив әсерді қолдануға болады. ● Әртүрлі елдердің компаниялары экспорттап отырған біртектес тауар демпингінің кумулятивті әсері болғандықтан, NAFTA-ға мүшелігіне бола Мексикаға айрықша қарауға негіз жоқ. Трибунал шешімінің үстінен жергілікті сотқа сот талқылауына қатысты процесіне сай немесе NAFTA аясында құрылған екіжақты шолу тобына шағым түсіруге болады. NAFTA хатшылығының жауапты бөлімі осы келісім аясында шолу тобын құрып қойған. Түпкілікті ұйғарым дегеніміз: (1) Канада Халықаралық сауда трибуналының ұйғарымы; (2) АҚШ Сауда министрлігі халықаралық сауда басқармасының немесе АҚШ Халықаралық сауда комиссиясының мақұлдаушы ұйғарымы; (3) Мексика Экономика министрлігінің «Мексиканың сыртқы саудасы туралы» заңына сай демпингке қарсы және өтемақылық баж салығы туралы қабылдаған түпкілікті резолюциясы. Шолу тобының мүшелері NAFTA мемлекеттері құрған тізімдегі сарапшылардан тағайындалады. Топ мүшесі абыройы жоғары, мінездемесі жағымды, көзқарасы түзу, сенімді, дұрыс пікір білдіре алатын әрі халық-аралық сауда құқығын терең меңгерген болуы керек. Төрағасынан бастап олардың көпшілігі заңгер болуға тиіс. Топ мүшесінің пікірталас барысында қателік жіберіп, тараптарды мүдделік шиеленіске түсіруі немесе пікірталас әдебін өрескел бұзуы топ ұйғарымының үстінен апелляциялық шағым түсіруге негіз бола алады.

Төтенше мәселеге байланысты шешімді қайта қарау тәртібі Шолу тобының шешімі міндетті күшке ие болса да, екіжақты топ шешімдерін қайта қарау үшін төтенше мәселеге байланысты NAFTA үкіметі оны қайта қарауға алдыра алады. Оны төтенше мәселелер комитетінің (ECC) процедурасы дейді. Бұл – құқықтық апелляция емес, топ жұмысының тұтастығын сақтауға бағытталған кепілдік орган. Үкімет топ шешімін Төтенше мәселелер комитетінің процедурасына сәйкес мынадай үш негізбен қайта қарай алады: (1) маңызды мүдделер қақтығысы бар топ мүшелерінің бірі сол шешімге әсер еткен болса; (2) топ негізгі процедуралық нормалардан ауытқыған болса; (3) топ NAFTA берген өкілеттікті асыра қолданған болса. Осындай себептермен үкімет судьялар мен бұрынғы судьялардан тұратын, құрамында үш мүшесі бар төтенше мәселелер комитетіне жүгіне алады. Екіжақты топтың шешімі сияқты, төтенше мәселелер комитетінің де шешімі міндетті күшке ие.

Дауды шешудің институционалды механизмдері мен тәртіптері NAFTA-ның 20-тарауындағы дауды шешу ережелері NAFTA нормаларының түсіндірілуі мен қолданылуына қатысты кез келген дауға қолданылады. Ондағы жолдардың бәрі де дауды мүмкіндігінше келісім арқылы шешуге бағытталған. Дауды шешу процесі үкіметаралық келіссөздерден басталады. Дау мұндай келісімдерде шешілмесе, тараптардың бірі NAFTA-ның Еркін сауда жөніндегі комиссиясының (сауда министрлерінің) отырысын өткізуді талап ете алады. Егер дауды бұл комиссия да шеше алмаса, бес адамнан тұратын арбитраж құруды талап етеді. 20-тарауда топтардың шешім қабылдауына көмек ретінде қоршаған орта, денсаулық сақтау, қауіпсіздік, т.б. салаға қатысты ғылыми мәселелер бойынша нақты сұрақтарға жазбаша жауап беру үшін топ тараптармен ақылдаса отырып ғылыми кеңес тағайындай алады.

Топ мүшелерін сайлау Дау туындаған жағдайда мемлекеттердің ұсынған тізімінен құрамында бес мүшесі бар топ таңдалады. Даудың тарапы болып отырған үкіметтердің әрқайсысы даудың екінші тарапымен келісе отырып топтың екі мүшесін (сауда министрі арқылы) тағайындайды. Топтың бесінші мүшесі сол екі мемлекеттің бірінен, әдетте, кезек-кезек тағайындалады. Кейбір дауларда судьяларды іріктеудің кері әдісін қолдана отырып арбитраж құрады, яғни даудың тараптары қарсы мемлекеттің азаматтары саналатын топқа екі мүше таңдайды. Топтың төрағасын дауласушы тараптар NAFTA-ға мүше мемлекеттің немесе кез келген басқа бір мемлекеттің азаматтары арасынан сайлайды. Топқа мүше болғысы келген үміткерлер NAFTA-ның мінез-құлық кодексіне сәйкес алдын ала ақпаратты ашу туралы өтініш толтыруға тиіс. Дауды шешу процесі мінез-құлық кодексіне негізделеді. Басшылыққа алынатын қағидат – үміткер мен топ мүшесі өзінің тәуелсіздігі мен бейтараптығына әсер ететін немесе адалдықтың не бұрмалаудың пайда болуына әсер ететін кез келген мүдде, көзқарас, я мәселені ашып көрсетуге тиіс. Топ мүшелерінің реестрі. NAFTA-ның топтары мен комитеттерінің мүшелері тұрақты арбитрлер емес, яғни қажеттігіне қарай (ad hoc негізінде) тағайындалады. NAFTA тәртібі бойынша тараптар дауды шешетін топқа мүше болуға үміткерлердің бірнеше реестрін даярлайды.

Топтың шешімдері мен баяндамалары Топтар антидемпингтің қорытынды шешімдері мен өтемақылық баж салықтары туралы құжаттарды тиісті мемлекеттік мекемелер осы қорытынды шешімдер мен өтемақылық баж салықтарын қаншалықты дұрыс қолданғанын анықтау үшін ғана қарастыра алады. Топ шешімді қайта қарау кезінде шешімді шығарған мемлекеттің соты секілді қарау стандарттары мен жалпықұқықтық принциптерді қолданады. Топ өз шешімінде екі нәрсенің бірін таңдайды. Не шешімді өзгеріссіз қалдырады, не тексеру органына қайтарады. Соңғы жағдай орын алса, топ мемлекеттік мекеменің алдын ала қорытынды туралы шешімі бойынша екінші шешім шығаруы мүмкін.

АҚШ-тың басқа да еркін сауда туралы келісімдері Бұл бөлімде NAFTA-ға қол қойылғаннан кейін жасалған еркін сауда туралы екі бірдей келісімге тоқталамыз, олар – Орталық Америка-Доминикан Республикасы (CAFTA-DR) еркін сауда келісімі мен Оңтүстік Корея-АҚШ (KORUS FTA) еркін сауда келісімі. Орталық Америка-Доминикан Республикасы келісімі экономикалық дамудың әртүрлі сатысындағы мемлекеттердің арасында жасалған келісімнің жарқын мысалы. Бұл келісімде аз дамыған мемлекеттерге келісімді орындауға көмек беру, ерекше жағдайлар, еркін сауда келісіміне сәйкес міндетін кейінге қалдыруды қамтамасыз ететін қорғау ережелері белгіленген. Ал Оңтүстік Корея-АҚШ келісімі – дамыған екі мемлекет арасындағы келісім, сондықтан экономикалық дамудағы айырмашылықтар мәселесі соншалықты кең таралмаған. Десек те мұндай еркін сауда келісімдерінде қатысушы мемлекеттердегі қандай да бір нақты саланы қорғау мақсатында қабылданған өтпелі немесе сатылы нормалар жиі кездеседі. CAFTA-DR (Орталық Америка мен Доминикан Республикасы арасындағы еркін сауда келісімі) CAFTA-DR – АҚШ пен кішігірім дамушы елдердің бір тобы, яғни Коста-Рика, Эль-Сальвадор, Гватемала, Гондурас, Никарагуа, Доминикан Республикасы арасында жасалған еркін сауда туралы алғашқы келісім. CAFTA-DR осы аймақтағы сауда-инвестициялық байланысты нығайтуға, тұрақтандыруға, дамытуға ықпал етеді. Орталық Америка мен Доминикан Республикасы – АҚШ-тың Латын Америкасындағы көлемі жағынан Мексика мен Бразилиядан кейінгі үшінші үлкен экспорт нарығы. АҚШ пен CAFTA-DR келісіміндегі алты серіктесі арасындағы екіжақты жалпы тауар айналымы осы еркін сауда келісімі күшіне енгеннен бері 71 %-ға өсіп, 2005 жылғы 35 млрд доллардан 2013 жылы 60 млрд долларға дейін жеткен. CAFTA-DR келісімінде еркін сауда келісімдерінің кейінгі толқынына тән біраз белгілер бар: (1) ұлттық режим мен тауардың нарыққа жетуіне қол жеткізу; (2) тауардың өндірілген жері туралы ережелері; (3) санитарлық және фито-санитарлық шаралары; (4) саудадағы техникалық тосқауылдар; (5) мемлекеттік сатып алулар; (6) тікелей шетелдік инвестициялар; (7) қызмет көрсету саудасы; (8) қаржылық қызмет көрсету, (9) телекоммуникация мен электрондық сауда; (10) зияткерлік меншік құқығы; (11) еңбек құқығы; (12) қоршаған ортаны қорғау; (13) жемқорлықпен күрес; (14) экономикалық тұрақтылық; (15) дау шешу. 7.4-мысалда CAFTA-DR-дің мақсаты мен міндетін көрсететін «преамбуласынан» үзінді келтірілген. 7.4-мысалда еркін сауда келісімінің негізгі салалары мен принциптері көрсетілген, оның ішінде тауар мен қызмет көрсету саудасы нарығына кеңінен жол ашу, кеден нормаларының транспаренттігін арттыру, зияткерлік меншікті қорғау, қызметкерлердің құқығын арттыру, қоршаған ортаны қорғау мен дамудың тұрақтылығына қолдау білдіру туралы айтылған. Төменде Транс-Тынық мұхит серіктестігіне шолуынан көретініміздей, CAFTA-DR еркін сауда келісімінде қатысушы мемлекеттердің даму деңгейі мен экономикасының көлеміндегі айырмашылықтар мойындалады (преамбуладағы курсивпен жазылған жерін қараңыз). Мұндай мойындау аз дамыған мүше елдердің еркін сауда келісіміне сай өз міндеттемелерін орындаудағы ерекшеліктері немесе кейінге қалдыруға мүмкіндік беретін кепілдік ретінде бекітілген. 7.4-мысал. Преамбула: Орталық Америка-Доминикан Республикасы еркін сауда келісімі (CAFTA-DR)

Оңтүстік Корея-АҚШ еркін сауда келісімі (KORUS FTA). Мемлекеттік сатып алу 2012 жылы АҚШ пен Оңтүстік Корея KORUS FTA-ны ратификациялады.1 KORUS FTA заманауи еркін сауда келісімінің кешенді сипаттағы көрінісі. Бұл келісім мыналарды қамтиды: (1) тұтастай және өндірістік секторлар бойынша тауарларды сату, соның ішінде ауыл шаруашылығы, тоқыма және киім-кешек, фармацевтика мен медицина жабдықтары; (2) қызмет көрсету саудасы; (3) инвестиция; (4) қаржылық қызмет көрсету; (5) телекоммуникация; (6) электрондық сауда; (7) бәсекені қорғау заңы (монополияға қарсы заң); (8) зияткерлік меншік құқығы; (9) еңбек заңы мен құқығы; (10) мемлекеттік сатып алулар; (11) қоршаған ортаны қорғау. Бұл келісімде екі ел бір-біріне сатып алу нарықтарын ашуға келіскен мемлекеттік сатып алу туралы нормалар бар. Кореяның сатып алу нарығына қызығушылық танытқан АҚШ компаниялары үшін Кореядағы төмен баға бәсекесінің салдарынан болуына нарыққа енуі қиын болады, ал Корея компаниялары АҚШ-тың сатып алу нарығында бәсекеге қабілетті. АҚШ компанияларының бәсекеге қабілеті кейбір қызмет көрсету секторларында едәуір жоғары. АҚШ компаниялары үкіметке қызмет көрсету туралы келісімшартты алу үшін Кореяның компанияларымен стратегиялық әріптестік орнатқаны жөн. Мемлекеттік сатып алу – мемлекеттік мекеменің мемлекет атынан тауар мен қызметті сатып алуы. Әлемдік экономиканың елеулі бөлігін есепке алсақ, бүкіл дүниежүзіндегі жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 10-нан 20-ға дейінгі пайызы мемлекеттік сатып алуларға тиесілі. Корея да, АҚШ та ДСҰ-ның «Мемлекеттік сатып алу туралы» келісімінің мүшесі, бірақ Еркін сауда келісімі мемлекеттерге ДСҰ белгілеген ережелерден әлдеқайда жеңілірек тәртіппен ынтымақтасуға мүмкіндік береді. Мемлекеттік сатып алуға келер болсақ, KORUS FTA шетелдік компанияларға сауда-саттыққа қатысуға мүмкіндік беретін келісімшарттардың шекті сомасын төмендету арқылы шетелдің мемлекеттік сатып алуларына барынша кең қол жеткізе алады. Бұл келісім бойынша АҚШ пен Корея құны 100 000 доллардан аспайтын мемлекеттік сатып алуға қатыса алады. Сондай-ақ АҚШ экспорттаушылары мемлекеттік сатып алу барысында қолданылатын негізгі тіл ағылшын тілі болуға тиіс екенін айта кеткен жөн. Алайда Кореядағы келісім жасасатын лауазымды тұлғалардың көпшілігі ағылшын тілін еркін меңгермегендіктен, жергілікті корей агенттерінің немесе өкілдерінің қызметіне жүгіну орынды болар еді.

Еркін сауда туралы келешек келісімдер АҚШ Азия-Тынық мұхит еркін сауда келісімін жасады. Бұл келісім бүгінде Транс-Тынық мұхит серіктестігі (TPP) деген атаумен белгілі. Сондай-ақ АҚШ қазіргі кезде Еуроодақпен Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі (T-TІP) келісімі туралы да келіссөз жүргізуде.

Транс-Тынық мұхит серіктестігі (TPP) Президент Обама 2009 жылы қарашада АҚШ-тың өршіл, жаңа буын келісімі, яғни Азия-Тынық мұхит сауда келісіміне қол қою үшін Транс-Тынық мұхит серіктестігі туралы келіссөздерді бастауға ниетті екенін мәлімдеді. АҚШ он бір мемлекетпен келісім жасады: Австралия, Бруней, Канада, Чили, Жапония, Малайзия, Мексика, Жаңа Зеландия, Перу, Сингапур және Вьетнам. Транс-Тынық мұхит серіктестігіне мүше мемлекеттер әлемдегі жалпы ішкі өнімнің 40%-на жуығын береді. АҚШ-тың бұл елдерге экспорты 2013 жылы 698 млрд $, яғни АҚШ-тың жалпы тауар экспортының 44%-ын құраған. Транс-Тынық мұхит серіктестігі мемлекеттері АҚШ-тың шағын және орта бизнесі үшін тауар мен қызмет экспортының үлкен нарығына айналып, олардың тек қана Азия-Тынық мұхит аймағына жасаған экспорты 247 млрд долларды құраған. 2015 жылы Обама әкімшілігі Транс-Тынық мұхит серіктестігі жөніндегі қорытынды келіссөздерді «жедел» бастауға Конгрестің рұқсатын алған болатын. Рұқсаттың бұл түрі келіссөздердің қорытындысына Конгрестің өзгерту енгізуіне тыйым салып, тек көпшілік дауыспен қабылдауына ғана рұқсат береді. Жеті жылға созылған келіссөздерден кейін, 2016 жылғы 4 ақпанда Жаңа Зеландияның Окленд қаласында Транс-Тынық мұхит серіктестігі келісіміне АҚШ пен Тынық мұхит аймағының он бір мемлекеті қол қойды. Транс-Тынық мұхит серіктестігі келісімі тарифті төмендетумен бірге импорт процедураларын жеңілдету, тарифтік емес сауда тосқауылдарын жою мәселелерін қамтыды. Кеден саласына келер болсақ, Транс-Тынық мұхит серіктестігі болжамды, жария әрі жедел жүзеге асырылатын, сондай-ақ сауданың дамуына оң ықпал ететін кеден процедураларын орнату жолын қарастырды. Бұл жағдай Транс-Тынық мұхит серіктестігі фирмаларының аймақтағы өндіріс және жеткізу тізбегімен байланыс орнатуына мүмкіндік берді. Трансшекаралық қызмет көрсету саласында Транс-Тынық мұхит серіктестігі үкіметтің мемлекет мүддесі үшін реттеу құқығын сақтай отырып, қызмет көрсету саудасына, соның ішінде электронды түрде, шағын және орта кәсіп-орындар тарапынан көрсетілетін қызмет саудасына арналған әділ, ашық, жария нарықты құруды көздейді. Электрондық коммерция туралы ережелер цифрлық ортадағы кедендік баж салығы, электрондық транзакцияларды куәландыру, тұтынушылардың құқығын қорғау мәселелерін қамтиды. Қаржылық қызмет туралы ережелер қаржы қызметінің транспаренттігін, алаламау принципін, әділ көзқарас ұстануын, инвестицияны қорғауды одан сайын жетілдіреді. Транс-Тынық мұхит серіктестігі өтпелі шараларды қолдана отырып, дамушы елдерде мемлекеттік сатып алу нарығын ашу жолын оңтайландыру қажеттігін мойындайды. Транс-Тынық мұхит серіктестігі өнімнің осы аймақта өндірілгенін анықтауға бағытталған өндіруші елге қатысты ережелер жиынтығын белгілейді. Транс-Тынық мұхит серіктестігі жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігін қорғау, азық-түліктің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ ғылым, транспаренттік және аймақтандыру салаларындағы міндеттерін орындау үшін ДСҰ-ның санитарлық және фитосанитарлық шараларын негізге алуға тырысады. Саудадағы техникалық тосқауылды жоюға келер болсақ, бұл келісімде орындау мерзімі жөніндегі міндеттемелер, сәйкестікті бағалау тәртібі, халықаралық стандарттар, транспаренттік, нормативтік реттеу саласындағы ынтымақтастық мәселелері қарастырылады. Телекоммуникацияға қатысты ережелер телекоммуникация қызметін көрсетушілерге бәсекелік негізде қол жеткізуді ынталандырады. Бұл материалдық және техникалық базаға қол жеткізу және өзара байланыс арқылы жеткізушілер желісіне қол жеткізу қажеттігіне қатысты кең ауқымды келісімдермен қатар, мемлекеттердің реттеу процестерінде транспаренттік принципін ұстануын талап етеді. Сауда саласына жатпайтындар: (1) бәсекені қорғау туралы заңы (монополияға қарсы заң); (2) қоршаған ортаны қорғау; (3) зияткерлік меншік құқығын қорғау; (4) еңбек құқығы; (5) потенциалды нығайту. Транс-Тынық мұхит серіктестігінің нормалары бәсекені қорғау туралы заңдарын, соның ішінде бәсекеге қатысты заңдарды қолданысқа енгізу, транспаренттік, тұтынушыларды қорғау, жеке тұлғалардың шағым беру құқығы, техникалық ынтымақтастықты нығайтады. Теңізде балық аулау, теңіз қорын сақтау, биологиялық алуантүрлілік, инвазивті бөгде түрлер, климаттың өзгеруі, экологиялық тауар мен қызмет көрсету сияқты ауқымды қоршаған ортаны қорғауға бағытталған ұсыныстар талқылану үстінде. Транс-Тынық мұхит серіктестігі мүше мемлекеттерден ДСҰ-ның зияткерлік меншік құқығының сауда аспектілері жөніндегі келісімінде белгіленген міндеттер мен құқықтарды күшейту және дамытуды талап етеді. Потенциалды нығайту шаралары Транс-Тынық мұхит серіктестігіне мүше мемлекеттер әрқайсысы дамудың әртүрлі сатысында екенін мойындайды, сол себептен әлсіздері күштірек дамыған мемлекеттің көмегіне зәру, сондай-ақ экологиялық және еңбек стандарттарының жоғары деңгейіне ұмтылуы барысында әлгі мемлекеттерден қорғауды және кепілдікті қажет етеді. Аталмыш келісімнің қамтитын тағы екі ірі саласы бар, олар – инвестицияны қорғау және нарыққа шығу. Шетелдік инвестициялар: алалауға жол бермейтін ережелер, ұсынылған режимнің минималды стандарттары, экспроприация туралы ережелер, сауда мен ивестицияға кедергі келтіретін белгілі бір эксплуатациялық талаптарға тыйым салу арқылы қорғалатын болады. Шетелдік тауардың нарыққа шығуы серіктесінің ағымдағы ДСҰ міндеттемесінің шегінен асатындай тарифті төмендетуін, сондай-ақ импортты лицензиялау сияқты астыртын тарифтік емес шараларды жоюды қажет етеді.

Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі (T-TІP) Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі – АҚШ пен Еуропалық одақ арасындағы жасампаз, жан-жақты, жоғарғы деңгейлі сауда және инвестиция келісімі. Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі АҚШ-тың экспорттаушылары мен инвесторларына «Америкада жасалған» тауарлар мен қызметтерді Еуропаның нарығына кіргізу арқылы олардың мүмкіндіктерін арттырады. АҚШ пен Еуропалық одақ әлемдегі қазіргі заманғы, ең дамыған, тұтынушының құқығын қорғау саласындағы жоғарғы стандарттарды ұстанатын экономика болып отыр. Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігінің мақсаты денсаулық сақтау, қауіпсіздік, қоршаған ортаны қорғаудың жоғарғы деңгейін сақтай отырып, сауда мен инвестицияның транспаренттігі мен сәйкестігін қамтамасыз етуге бағытталған.

Тауар саудасы АҚШ күн сайын Еуроодаққа құны 730 млн доллардан астам тауар жібереді. Бүгінгі күндегі жоғары бәсекелі жаһандық нарықта тарифтердің есебінен өнім құнының болмашы өсуінің өзі келісімшартқа қол жеткізу мен одан айырылып қалуға әсер етуі мүмкін. Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігінің мақсаты – «бапшыл» өнімдер (бап пен күтімді көп тілейтін өнімдер) үшін қажет өтпелі кезеңді, сондай-ақ керек болған жағдайда қолданылатын тиісті қорғау шараларын ескермегенде, АҚШ пен Еуропалық одақ арасында ауылшаруашылық, өнеркәсіп, тұтыну өнімдерінің саудасы барысында барлық тарифтерді, сонымен қатар баждар мен алымдарды толығымен жою. Еуропалық одақтың индустриялық өнімдерге, оның ішінде өндірістік және электр машиналары, ғылыми және дәлме-дәл өлшеу жабдықтары, химикаттар мен пластмассалар сияқты инновациялық және жоғары технологиялық өнімдерге тарифті жоюы АҚШ тауарларының ЕО аумағында бәсекелік қабілеті Еуроодақпен еркін сауда келісімдерін жасаған басқа мемлекеттермен (Чили, Мексика, Оңтүстік Корея, Оңтүстік Африка) салыстырғанда әлдеқайда жоғары болады. АҚШ – әлемдегі ауылшаруашылық өнімін экспорттайтын ең ірі экономика. Тарифтерді жою АҚШ-тың ауылшаруашылық өндірушілері үшін үлкен жетістік болар еді. Мысалы, қазіргі кезде АҚШ-тың алма экспорттаушыларына Еуроодақ нарығына кіргенде 7%-дан астам баж салығы салынады. Тарифтер мен квоталарды жою АҚШ фермерлеріне, мал өсірушілеріне, өндірушілеріне, жұмысшыларына көмегін тигізсе, еуропалықтар қауіпсіз, жоғары сапалы америкалық азық-түлік және ауылшаруашылық өнімдеріне қол жеткізер еді.

Тарифтік емес тосқауылдар және оларды реттеу мәселелері Тарифтік емес тосқауылдар экспорттың нарықтағы мүмкіндіктерін төмендетіп, Еуроодақтың өнімдеріне әділетсіз бәсекелік артықшылықтар беруі мүмкін. Бұл тосқауылдар лицензия, рұқсат алуды шектеу және шекарада қолданылатын талаптар, сондай-ақ саудаға қойылатын негізсіз техникалық тосқауылдар мен фитосанитарлық шаралар сияқты шекарадан өткеннен кейінгі тосқауылдар формасында болады. Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі ЕО және АҚШ жүйелері арасындағы сәйкестіктерді арттыра отырып, реттеу мәселесіндегі айырмашылықтарға қатысты шығындарды азайту жолдарын анықтауды мақсат тұтып отыр. Ол үшін ешбір ғылыми негізі жоқ фитосанитарлық шаралар (5-тараудағы генетикалық модификацияланған өнімдерге қатысты Америка Құрама Штаттарының Еуропалық комиссияға қарсы ісін қараңыз) мен саудаға қойылатын негізсіз техникалық тосқауылдар, шекарадан өткеннен кейінгі басқа да кедергілер, оның ішінде рұқсат пен лицензияға байланысты тосқауылдарды алып тастауды қажет етеді. Бұл мақсаттарды жүзеге асыру үшін АҚШ пен ЕО нормаларының және олармен байланысты стандарттардың (денсаулық сақтау, қауіпсіздік және қоршаған ортаны қорғау саласында) өзара сәйкестігін арттыруды да қажет етеді. Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі нарыққа қолжетімдікті кеңейту, санитарлық және фитосанитарлық шараларды ғылым және халықаралық стандарттарға негіздеуді ұстана отырып, саудада техникалық тосқауылдарды жою келісімімен қоса, ДСҰ принциптерін анықтау және бекіту үшін еркін сауда келісімдеріндегі ортақ тәжірибені басшылыққа алады. Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі АҚШ-тың агенттіктері мен сауда қауымдастықтарына Еуропада сатылған өнімдерге сынақ жүргізуге және оларды сертификаттауға рұқсат етуге кепілдік береді, сондай-ақ ЕО-ның АҚШ экспорттаушысы мен өндірушілерінің жаһандық саудада қолданылатын халықаралық стандарттарды мойындауына септігін тигізеді. Санитарлық және фитосанитарлық шараларға келер болсақ, ауылшаруашылық және азық-түлік өнімдерін реттейтін нормалар отандық фермерлерді қолдау мақсатында саудаға астыртын кедергі келтірмес үшін бейтарап және ғылыми негізделген болуға тиіс.

Қызмет көрсету саудасы АҚШ – әлемдегі қызмет көрсету саласындағы ең ірі экспорттаушы. АҚШ-та қызмет көрсету саласына бес жұмыс орнының төртеуі келеді. Қызмет көрсету саудасында ашық және жария ережелер арқылы кедергілерді азайту АҚШ стартаптарына бұрын-соңды қолы жетпей жүрген тұтынушылар нарығын ашуға септігін тигізеді. Қаржылық қызмет көрсету – Транс-Атланттық экономиканың маңызды құрамдас бөлігі. Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі қызметін сәтті жүргізсе, ЕО-ның қаржылық қызмет көрсету нарығына кеңінен жол ашылады, сондай-ақ тұтынушыларға жоғары сапалы қаржылық қызметтердің берілуін қамтамасыз етеді және жеткізушілердің арасында кең ауқымды таңдау жасауға мүмкіндік береді. Электрондық сауда және ақпараттық-коммуникациялық технология саласына тоқталсақ, Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі цифрлық өнімдерге баж салығын салу және электронды түрде берілген өнімдерді негізсіз алалау әрекеттеріне тосқауыл болады. АҚШ-тың бөлшек саудамен айналысатындары мен қызмет көрсетушілеріне, кинематографтарына, музыканттары мен бағдарлама құрастырушыларына өз фильмдерін, музыкасын, видеоойындары мен цифрлық өнімдерін ЕО-дағы 500 миллионнан астам тұтынушыға кедергісіз жеткізуге мүмкіндік береді. Еркін сауда аймағын құруға қатысы жоқ, бірақ мемлекеттер арасында сауда және инвестициялық ынтымақтастықты жақсартуға бағытталған келісімдердің басқа түрлерінің қатарына төменде берілген «Ынтымақтастық туралы келісім» және «екіжақты инвестициялық шарттар» жатады.

Екіжақты инвестициялық шарттар АҚШ-тың екіжақты инвестициялық шарттар бағдарламасы жеке инвестицияны қорғауға, серіктес елінде нарыққа бағытталған саясатты дамытуға және АҚШ-тың экспортына қолдау көрсетуге көмектеседі. Екіжақты инвестициялық шарттар бағдарламасының мақсаты: (1) шетелдердегі инвестордың құқығы қолданыстағы келісімге (достық, сауда, кеме қатынасы туралы немесе еркін сауда келісімдері сияқты қазіргі кездегі келісімдер) сай қорғалмаған кезде оның инвестициясын қорғау; (2) шетелдік жеке инвестицияға ашық, транспаренттік, алаламау принципімен қарайтын, нарыққа бағытталған ішкі саясатты ынталандыру; (3) осы мақсаттарға сай келетін халықаралық құқықтық стандарттардың дамуына қолдау жасау. АҚШ-тың екіжақты инвестициялық шарттары америкалық инвесторларға алты негізгі артықшылық береді. Біріншіден, АҚШ-тың екіжақты инвестициялық шарттарының талабы бойынша инвесторлар және олардың «келісімде қарастырылған инвестицияларына» (екіжақты инвестициялық шартқа қол қойған мемлекеттердің жеке тұлғалары немесе компаниясының басқа мемлекет аумағындағы инвестициялары) қабылдаушы мемлекет өз инвесторлары және кез келген үшінші мемлекеттің инвестициясына жасаған режиміндей қолайлы режим қалыптастыруға тиіс (яғни инвестиция құйылған күннен бастап, басқару, жүзеге асыру немесе кеңейту арқылы сол инвестиция аяқталған күнге дейін). Екіншіден, екіжақты инвестициялық шарттар инвестицияны экспроприациялауға анық түрде шектеу қояды, ал экспроприация орын алған жағдайда өтемақының тез, орынды және тиісті мөлшерде төленуін талап етеді. Үшіншіден, екіжақты инвестициялық шарттар инвестицияға қатысты қорлардың қабылдаушы мемлекеттен және қабылдаушы мемлекетке уақтылы және нарықтағы айырбас бағамына сай айырбасталу мүмкіндігін береді. Төртіншіден, екіжақты инвестициялық шарттар инвестиция құю, сатып алу, кеңейту, басқару, жүргізу немесе жүзеге асыру шарты ретінде жергілікті компонент ережесі (шет мемлекетте тауар өндірген кезде қолданылатын материалдардың белгілі бір үлесінің сол мемлекеттен болуын талап ету) немесе экспорт квотасы секілді эксплуатациялық талаптарға шектеу қояды. Бесіншіден, екіжақты инвестициялық шарттар инвесторға компанияның жоғарғы басшыларын азаматтығына қарамастан өз еркімен таңдау құқығын береді. Алтыншыдан, бұл шарт инвесторға қабылдаушы мемлекеттің үкіметіне қарсы инвестиция дауы бойынша халықаралық арбитражға жүгінуге құқық береді. Инвестор немесе оның еншілес компаниясы қабылдаушы үкіметпен арада туған инвестиция даулары бойынша мемлекеттік соттың баламасы ретінде арбитражға жүгіне алады. АҚШ екіжақты инвестициялық шарттарға қатысты келіссөздерді көптеген мемлекеттер қолданып жүрген үлгі-мәтінге сәйкес жүргізіп келеді. АҚШ қазіргі кезде бұл келісімді бірқатар мемлекетпен, атап айтқанда, Аргентина, Бангладеш, Болгария, Чехия, Египет, Ямайка, Иордания, Балтық елдері (Эстония, Латвия, Литва), Моңғолия, Панама, Польша, Румыния, Тунис, Түркия, Украина және Уругваймен жасатты. Екіжақты инвестициялық шарттың моделі мен негізгі ережелерін Эстония мен АҚШ арасындағы екіжақты инвестиция келісімінің мысалында көре аламыз.

Эстония мен АҚШ арасындағы екіжақты инвестициялық шарт Эстония мен АҚШ арасындағы екіжақты инвестициялық шарт күшіне 1997 жылғы 16 ақпанда енді. Бұл шарт Эстония ЕО-ға мүшелікке қабылданбай тұрғанда жасалған еді. Кейінірек шартқа ЕО заңдарымен коллизияға түспеуі үшін тиісті түзетулер енгізілді. Бұл шарт халықаралық бизнестің бір түрі, яғни Тікелей шетелдік инвестицияларға (ТШИ) бағытталған. Келіссөзге АҚШ тарапынан қатысқандар Сауда, қаржы министрліктері мен Шетелдік жеке инвестициялар корпорациялары көмегімен жасақталған АҚШ Сауда өкілдігі мен Мемлекеттік департаменттің біріккен басқармасының өкілдерінен құралды. Президент Клинтонның АҚШ сенатына жазған хатында былай делінген: Эстониямен жасалған екіжақты инвестициялық шарт АҚШ пен Балтық елдері арасында жасалған алғашқы шарт болып отыр. Бұл шарт АҚШ-тың инвесторларын қорғайды, сондай-ақ Эстония Республикасы АҚШ-тың жеке инвестицияларына қолайлы жағдай жасай отырып, жеке секторының дамуын күшейтуі арқылы экономикасын дамытуына көмек болады. Бұл шарт АҚШ-тың халықаралық және ішкі инвестиция саясатына толығымен сай келеді. Бұл шартта көрініс тапқан АҚШ саясатының ерекше принципі мынада: шет мемлекеттегі инвестиция және АҚШ-тағы шетелдік инвестицияға ұлттық режим таралуға тиіс. Осы келісімде тараптар экспроприация және экспроприацияға қатысты өтемақыға арналған халықаралық құқық стандарты туралы; инвестицияға байланысты қаражатты кедергісіз аудару туралы; инвестицияны жүзеге асыру талаптарына еркін болатыны туралы; әділетті, тең және ең қолайлы режим туралы; инвестордың қабылдаушы елдің үкіметімен арасында туған инвестиция дауын халықаралық арбитражда шешу еркіндігі туралы келіскен. Бұл шарттың мақсаты – америкалық инвестицияға ұлттық режим және ең қолайлы жағдай жасалған ел режимін жасауды талап ете отырып, Эстониядағы АҚШ инвестициясын қорғау. Инвестицияға қатысты жүзеге асыру талаптарын қоюға немесе күшіне енгізуге рұқсат берілмеуі мүмкін. Экспроприация тек халықаралық құқық стандарттарына сай; яғни экспроприация тек қоғам мүддесі үшін; алалауға жол бермеу арқылы; заңға сәйкес; жедел, жеткілікті және тиімді өтемақыны төлеу арқылы орын алуы мүмкін. Инвестицияға қатысты қаржы қорларын кедергісіз және еркін қолданыстағы валютада аударуға кепілдік беріледі. Шартта инвестиция ұғымына кең түсініктеме берілген, сондай-ақ инвестицияның алуан түрлі болатыны да мойындалған. Шарт тараптардың бірінің азаматтары немесе компанияларына тиесілі немесе олардың тарапынан бақыланатын екінші тараптың территориясындағы инвестицияларды қамтиды. Инвестиция бір немесе бірнеше еншілес компания, оның ішінде шетел территориясындағы бақыланатын компания арқылы тікелей немесе жанама түрде жасалуы мүмкін. Компанияның иесіне дауыс беру құқығын беретін акцияларының 50%-нан артығын иемдену компанияны бақылауға мүмкіндік береді, бірақ одан азырақ үлесін иелену де қабылдаушы үкіметке қарсы арбитражға талап-арыз беруге жеткілікті. ІІ бапта инвестицияға қолданылатын режимге қатысты шарттың басты міндеттемелері берілген. Келісімнің 1-параграфы инвестиция құю және одан кейінгі сатыда ең қолайлы жағдай жасалған ел режимін немесе ұлттық режимді қалыптастыруға кепілдік береді. Тікелей шетелдік инвестиция жобаларын да, инвестиция құйылғаннан кейін де азаматтық және алалау шаралары негізінде оларды тексеруге тыйым салынады. 2-параграф мемлекеттің осы шарттағы міндеттерінен алдап-арбау арқылы жалтарып кетпеуі үшін мемлекет меншігіндегі немесе бақылауындағы кәсіпорындарды қолдануына жол бермеуіне кепілдік береді. Осындай мақсатта әрбір мемлекет әкімшілік немесе басқа да себептерге байланысты экспроприациялау, лицензия беру, коммерциялық транзакцияларды бекіту, квота, төлемдер және басқа да алымдарды жинау сияқты құзыретінің белгілі бір бөлігін мемлекеттік кәсіпорындарға табыстауды жөн көрсе де, өзінің келісімдегі міндеттемелерін сақтауға тиіс. 3-параграфта инвестицияға «әділ және тең дәрежеде» қаралатынына кепілдік беріледі. Бұл параграфта шетелдік инвестицияны өз бетімен немесе алалау шаралары арқылы басқару, пайдалану, жүзеге асыру, қолдану, иемдену, алу, ауқымын кеңейту немесе сатып жіберуге тыйым салынады. Бұл параграфта халықаралық әдет-ғұрып құқығының негізінде қалыптасқан минималды қарым-қатынас стандартын орнатуды талап етеді. Ешбір мемлекет өндірілген тауарды экспорттау немесе жергілікті тауарды ғана сатып алу қажет деген инвестициялау шарттары сияқты қосымша талаптар қоя алмайды (контент немесе жүзеге асыру талаптары). АҚШ-тың федералдық жүйесіне сәйкес, кей жағдайда, 50 штаттың әрқайсысының өз штатының азаматтары мен компанияларына белгілеген режимі басқа штаттың азаматтары мен компанияларына арналған режимге қарағанда өзгешелеу болуы мүмкін. Бұл келісімде қарастырылғандай, мемлекеттерге қатысты ұлттық режим міндеттемелері АҚШ аумағынан тыс резиденттер мен корпорацияларға берілетін қолайлы режимнен нашар болмауға тиіс. Ең қолайлы жағдай жасалған ел режимі жасалған мемлекет міндеттемесі мемлекеттің еркін сауда келісімдеріне немесе Кедендік одаққа мүше болуына байланысты, қандай да бір мемлекеттің үшінші мемлекетке берген артықшылықтарына жүрмейді. екіжақты инвестициялық шарттағы еркін сауда келісімдеріне қатысты ескерілмейтін жағдайлар ДСҰ келісіміндегі еркін сауда келісімдеріне қатысты ескерілмейтін жағдайлармен парапар. Келісімге ІІІ бап арқылы экспроприация және өтемақыға арналған халықаралық құқық стандарттары енгізіледі. Бұл құқықтар «экспроприация немесе мемлекет меншігіне алумен тең» мемлекеттің тікелей немесе жанама шараларына қолданылады, сондықтан да инвестицияға қатысты иемдену құқығын ресми түрде айырмаса да, инвестициядан келетін пайдаға айтарлықтай шектеу қоюға әкелетін сырғымалы экспроприацияға (мемлекеттің реттеу шаралары немесе салық саясатындағы өзгерістер) да қолданылады. Өтемақы экспроприациялық шара қабылданбастан бұрынғы экспроприацияланған инвестицияның әділ нарықтық бағасына тең болуы және еш кешігусіз төленуге тиіс, сондай-ақ оның экспроприация жасалған күннен бастап есептелетін коммерциялық тұрғыдан негізделген пайызы болуы қажет. Мемлекеттер «инвестицияға қатысты қаражатты ел аумағына немесе аумағынан еркін, кешіктірмей аударуға» келіседі. Ақша аударымдары аударылатын валютадағы «спот» транзакцияларына қатысты сол аударымдар жүргізілген күнгі ағымдағы нарықтық айырбас бағамына сай «еркін қолданыстағы валютада» жасалуға тиіс. Еркін қолданыстағы валюта – Халықаралық валюта қорының стандарты. Қазіргі кезде алты еркін қолданыстағы валюта бар, олар – АҚШ доллары, Жапония иені, Еуропаның еуросы, Швейцарияның франкі, Қытайдың юані және Ұлыбританияның фунт стерлингі. Дау шешу туралы VІ бапта даудың тараптары дауды келіссөз және кеңес беру арқылы шешу қарастырылады, бұл үшінші тараптың қатысуымен жүретін міндетті емес шараларды қамтуы мүмкін. Егер келіссөздер сәтсіз болса, инвестор айрықша және кері қайтарып алынбайтын таңдау жасайды: (1) келісімде көрсетілген арбитраждардың біріне жүгіну; (2) дауды инвестор мен қабылдаушы мемлекеттің алдын ала белгілеген жолмен шешуіне беру; (3) дауды қабылдаушы мемлекеттің жергілікті сотына немесе әкімшілік трибуналдарына жолдау. Инвестор дауды шешімінің міндетті күші бар арбитражға, инвестор дауды міндетті арбитраж үшін инвестициялық дауды шешуге арналған халықаралық орталыққа (егер қабылдаушы мемлекет орталықтың мүшесі болса) немесе UNCІTRAL-дың арбитраждық ережелерін қолданатын ad hoc (арнайы) арбитражға жолдауға келісімін бере алады. Сондай-ақ бұл Инвестициялық дауды реттеу жөніндегі халықаралық орталыққа қатысы жоқ арбитраж шетелдік арбитраж шешімдерін мойындау және орындау туралы БҰҰ конвенциясына (Нью-Йорк конвенциясы) қатысушы мемлекеттің территориясында өтетінін қарастырады. Бұл талап инвестордың арбитраждың шешімін орындату мүмкіндігін арттыра түседі. АҚШ-тың екіжақты инвестициялық шарттары инвестиция үшін ұлттық режим және ең қолайлы жағдай жасалған режимін белгілемейтін секторлық (өндірістік) ескерілмейтін жағдайларды да атап көрсеткен. АҚШ-та мемлекеттік режимнен шығарылған ескерілмейтін жағдайлар деп мыналар белгіленген: әуе тасымалы, теңіз бен жағалаудағы кеме тасымалы, банк ісі, сақтандыру, құнды қағаздар мен басқа да қаржылық қызметтер, мемлекеттік субсидиялар, мемлекеттік сақтандыру мен мемлекеттік несие бағдарламалары, энергетика және электр энергиясын өндіру, кеден брокері, радио және телевизиялық станциялардың хабар тарату қызметі және оларға иелік ету, спутниктік байланыс компаниясының акцияларына иелік ету, телефон байланысының қызметін көрсетуші компания, суасты кабельдерінің қызметі, жер мен табиғат ресурстарын қолдану, мемлекет меншігіндегі пайдалы қазбаларды өндіру, сондай-ақ теңіз бен теңізге қатысты қызметтер. Жылжымайтын мүлікке иелік ету, мемлекет меншігіндегі пайдалы қазбаларды өндіру, теңіз бен теңізге қатысты қызметтер, сондай-ақ АҚШ-тың мемлекеттік құнды қағаздарына қатысты алғашқы дилерлік қызметтер ең қолайлы жағдай жасалған ел және ұлттық режимнен шығарылған. Бұл ескерілмейтін жағдайлардың кейбірі екі тарап арасындағы өзара әрекеттестік талаптарымен байланысты. Өзара әрекеттестік нормаларына сәйкес, АҚШ компаниялары үшін нарығына жол ашпаған мемлекетке АҚШ ұлттық режим немесе ең қолайлы жағдай жасалған ел режимін белгілемейді. екіжақты инвестициялық шарттар туралы толығырақ мағлұматты «Тікелей шетелдік инвестиция» деп аталатын 20-тараудан қарай аласыз.

Ынтымақтастық туралы келісімдер Ынтымақтастық туралы келісімдер әртүрлі аталуы мүмкін. Соның ішінде әлдеқайда кеңірек тараған екі атауы бар, олар – Сауда және инвестиция саласындағы ынтымақтастық туралы шекті келісім (TІFA) және Сауда және инвестициялық ынтымақтастық туралы келісім (TІСA). Бұл келісімдердің қай-қайсысы да АҚШ пен екінші тараптың арасындағы сауда мен инвестицияға қатысты мәселелердің принциптері мен стратегиялық негізін бекітеді. Сондай-ақ Оңтүстік Африка Кеден одағымен сауда, инвестиция, даму саласындағы ынтымақтастығы туралы келісім (TІDCA), АҚШ-Исландия форумы деген басқа да атаулары бар; бұл келісімдердің бәрі де сауда және инвестиция үшін мүмкіндіктерді кеңейту және ынтымақтастықты жақсарту мақсатындағы ортақ мүддені білдіретін мәселелерді шешу үшін АҚШ және басқа да мемлекеттерге арналған форум міндетін атқарады. Осы келісімдердің негізінде құрылған Сауда кеңесі сауда және инвестиция туралы көптеген мәселелер бойынша кеңес береді. Беретін кеңестері ынтымақтастық саласындағы мәселелерді, оның ішінде нарыққа қолжетімдік, еңбек құқығы, қоршаған ортаны қорғау, зияткерлік меншік құқығын қорғау, ал егер келісім дамыған және даму деңгейі төмен мемлекеттер арасында жасалса, потенциалды нығайту туралы тақырыпты да қамтиды. Сауда кеңесінің отырысы үкіметтің жоғарғы басшыларының жылына кемінде бір рет кездесуі түрінде өтеді. 7.5-мысалды қараңыз: «Салыстырмалы құқық: ЕО мен Грузия арасындағы серіктестік және ынтымақтастық туралы келісімнен үзінді келтірілген «Ынтымақтастық туралы келісімдер».

7.5-мысал. Салыстырмалы құқық: Ынтымақтастық туралы келісімдер ЕО мен Грузия арасындағы Ынтымақтастық пен серіктестік туралы келісім [Таңдамалы принциптер] АҚШ-тың ынтымақтастық туралы стандарт келісімі төрт бетке жуық. Мысалға, 2006 жылғы АҚШ пен Вьетнам арасындағы Инвестиция саласындағы ынтымақтастық туралы шекті келісім бар-жоғы жеті баптан тұрады. Екінші бабы – ең маңыздысы, өйткені онда бұрын жауласып келген мемлекеттер арасындағы тұрақты диалогті кеңейту жөніндегі бірлескен комитет (кеңес) құру туралы «Тараптар АҚШ-тың Сауда өкілдігі және Вьетнамның Сауда министрлігінің жетекшілігімен бірлескен АҚШ-Вьетнам Сауда және инвестиция жөніндегі кеңесін құрады» деген. Ол кеңеске төмендегідей міндеттемелер жүктелген: екі ел арасындағы сауда мен инвестицияны бақылап отыру; сауда жолындағы кедергілерді анықтау және оларды жою; кеңеске тараптардың бірі жолдаған мәселені талқылау және бизнес қауымдастығынан кеңес алу. Келісімге тіркелген қосымшада кеңестің талқылайтын мәселелер тізімінде төмендегілер қарастырылған: зияткерлік меншік құқығын қорғау; халықаралық деңгейде мойындалған еңбек құқығы; саудадағы техникалық тосқауылдар; және потенциалды нығайту. Келіссөздер барысындағы Ынтымақтастық туралы келісімнің басқа да мысалдары төменде талқыланады. Австралия мен Үндістан арасындағы жан-жақты экономикалық ынтымақтастық туралы келісім – ондаған жылдарға созылған келіссөздердің жемісі. Екі ел де тарифтік тосқауылдарды және тауар саудасындағы «шекарадан өткеннен кейінгі» шектеулерді азайту арқылы тауар саудасының ауқымын кеңейтетін, сондай-ақ австралиялық қызмет көрсетушілерге кедергі болып келген тарифтік тосқауылдарды азайту және реттеу саласында ашықтық пен жариялықты арттыру жолы мен қызмет саудасының өсуіне ықпал ететін жан-жақты келісім жасауды мақсат етеді. Азия-Тынық мұхит экономикалық ынтымақтастық жөніндегі келіссөздерге қатысушы елдер қатарына Тынық мұхит жағалауындағы елдер жатады: Австралия, Бруней, Канада, Чили, Қытай, Гонконг, Индонезия, Жапония, Корея, Малайзия, Мексика, Жаңа Зеландия, Папуа-Жаңа Гвинея, Перу, Филиппин, Ресей, Сингапур, Тайвань, Тайланд және Вьетнам. Бұл келісімнің мақсаты – осы мүше елдер арасындағы ортақ сауда мәселелеріне қатысты келіссөздерді кеңейту. Азия-Тынық мұхит экономикалық ынтымақтастығының экономикасы әлемдегі сауданың 44%-ын, әлемдік ЖІӨ-нің 54%-ын құрайды. 2010 жылы Азия-Тынық мұхит экономикалық ынтымақтастығына мүше елдер АҚШ-тың ең ірі тоғыз экспорт нарығының қатарынан табылып, АҚШ экспортының 60%-ын құраған.

Еркін сауда аймақтары Еркін сауда аймақтары әлемнің қай түкпірінде де бар. Осы бөлімде сол аймақтардың мақсаттары мен артықшылықтары АҚШ-тағы сыртқы сауда аймақтарының тұрғысынан қаралады. Еркін сауда аймақтары – АҚШ-тың Кеден және шекаралық бақылау қызметіне бағынатын қауіпсіз аймақтар. Еркін сауда аймақтары АҚШ-тың мемлекеттік шекарасының ішінде, яғни территориясында орналасқан, дегенмен әдетте тауарларды импорттау үшін АҚШ-тың шекарасынан тыс аумақ ретінде қарастырылады. Шекара бекеттерінде немесе оған жақын орналасқан сыртқы сауда аймақтары – халықаралық деңгейде еркін сауда аймақтары деген атпен белгілі аймақтардың америкалық нұсқасы. Мұндай нысанды құру құқығын 1934 жылғы «Сыртқы сауда аймағы туралы» заңға сәйкес, Сыртқы сауда аймағы жөніндегі кеңес береді. «Сыртқы сауда аймағы туралы» заң екі түрлі нормаға, яғни Еркін сауда аймағы және Кеден және шекаралық басқару қызметінің нормаларына сай реттеледі. Шетелдік және отандық тауарлар еркін сауда аймақтарына қоймада сақтау, жинау, құрастыру, жасау және қайта өндеу сияқты операциялар үшін жіберіледі. Еркін сауда аймақтары АҚШ-тың, сондай-ақ өздерінің орналасқан мемлекеттері мен қауымдастықтарының заңдары мен нормаларына бағынады. Еркін сауда аймағының тәртібіне сәйкес, тауарлар ішкі тұтыну мақсатында еркін сауда аймақтарынан шықпайынша, шетелдік тауарға Кеден және шекаралық бақылау қызметінің елге кіруге қатысты ресми процедуралары жүрмейді және баж салығы талап етілмейді. Ал тауарлар ішкі тұтыну мақсатында еркін сауда аймақтарынан шығарылған кезде импорттаушының алдында екі таңдау болады: баж салығын еркін сауда аймағына енгізілген алғашқы шетелдік материалдарға қойылатын мөлшерлемеге сай төлеу немесе дайын өнімге қойылатын (еркін сауда аймақтарында шығарылған) мөлшерлемеде төлеу. Экспорттау үшін еркін сауда аймағына енгізілген отандық өнімдер акциз салығы мен баж салығын қайтару мақсатында аймаққа енгізілген кезде экспортталатын тауар ретінде есептелуі мүмкін. Баж салығын қайтару бұрын төленген баж салығы мен алымдардың кері берілуін білдіреді. Мысалы, АҚШ-тың бір компаниясы материал мен бөлшектерді импорттайды да, ол үшін баж мөлшерлемесін төлейді, кейін сол импортталған тауардан жаңа бір тауар жасап шығарады да, әлгі тауарды әрі қарай экспорттау мақсатында еркін сауда аймағына алып кіреді. Тауарын еркін сауда аймағына алып кірген сәтте компания бұрынғы төлеген тарифін қайтаруды сұрай алады. Сондай-ақ NAFTA-ға қатысты төмендегідей төлемді кейінге қалдыру бағдарламалары бар: еркін сауда аймақтары, кепілдік міндеттемелері бойынша уақытша импорттау, кедендік қоймалар, макиладоралар (Мексика мен АҚШ шекарасының бойында салынған құрастыру зауыттары), кеден аумағының ішінде тауарларды өңдеу бағдарламасы. NAFTA келісімі кейінірек басқа бір NAFTA еліне экспортталатын тауардың импортына қатысты төлемді кейінге қалдыруға арналған жаңа әдісті қарастырады. Тауарлар экспортталғанда олар ішкі тұтыну мақсатында еркін аймақтан шығарылғанмен бірдей қарастырылады, сондықтан да оларға кедендік баж салығы салынады. Кеден басшылығы осындай баж салығының көлемін тауар экспортталатын NAFTA мемлекетінің баж мөлшерлемесінен аспайтындай көлемге дейін азайта алады немесе төлеуден мүлде босата алады. Мұндай азайту мен төлемнен мүлде босату экспорттаушы баж салығын тауар экспортталатын NAFTA мемлекетіне төлегені туралы дәлелді тіркеп, өтініш жазған кезде ғана жасалады. Өтініш беруші дәйекке құрылған дәлелдерін 60 күннің ішінде беруге тиіс, әйтпесе экспорттаушы елдің кеден басқармасы баж салығын алатын болады. Егер де талап-арыз беруші қанағаттандырарлық дәлел келтіре алса, дәлелдер әрбір NAFTA елінің заңдары мен нормаларына сәйкес уақытында берілсе, баж салықтары рұқсат етілген мөлшерде қайтарылуы мүмкін. Еркін сауда аймағындағы операциялар жалпыға ортақ, жарияланған тарифтік мөлшерлемелерге сай жүргізіледі. Әдеттегі жалпы мақсаттағы еркін сауда аймағында қолданушыларға түрлі көлік түрлеріне қолжетімділікті қамтамасыз ететін, тауарды сақтау және таратуға қолайлы жалға берілетін қойма түріндегі ғимараттар болады. Сыртқы сауда аймақтарында қолданушыларға нысандарын салуға мүмкіндік беретін жер телімдері бар индустриялық парк орналасады.

Сыртқы сауда аймағын пайдаланудың артықшылықтары Сыртқы сауда аймағына қатысты екі негізгі сұрақ мынадай: бұл аймаққа қандай тауар түрлері енгізіледі және сыртқы сауда аймағында не жасауға болады? Бірінші сұрақтың жауабы, заңмен немесе айрықша жағдайлар бойынша тыйым салынбаған кез келген шетелдік және отандық тауар, ол тауарға баж салығы салынса да, салынбаса да сыртқы сауда аймағына еркін кіре алады. Сыртқы сауда аймақтары Кеден және шекаралық бақылау қызметінің территориясынан тыс жерде орналасқандықтан, квотасы толтырылған немесе квотасы кіру кезінде тағайындалатын тауар квота ашылғанға дейін немесе алынып тасталғанға дейін бұл аймаққа орналастырылады. Сондай-ақ кейбір тоқыма өнімдерін есепке алмағанда, аймақта бірқатар өнімдерді квота талап етпейтіндей етіп қайта өңдеуге, жинақтауға, жасауға болады. Импорт квотасы. Квотаның екі түрі бар: (1) «физикалық» немесе «абсолютті квота» және (2) «тарифтік мөлшерлеме квотасы». Квотаның бірінші түрі белгілі бір кезеңде мемлекетке кіруі мүмкін нақты тауар түрінің санын шектейді. Ал екінші квота бойынша белгілі бір кезеңде импортталған тауарлардың белгілі бір санына төмендетілген тарифпен рұқсат беріледі, бірақ сол мерзімде енгізілген тауарлар квотадан асып кетсе, оларға жоғары тарифтік мөлшерлемелер бекітіледі. Ал екінші мәселеге келсек, сыртқы сауда аймағында шетелдік тауардың бөлшек саудасын жүргізуге болмайды. Бірақ шетелдік және отандық тауарды осы аймақта сақтауға, тексеруге, іріктеуге және көрмеге қоюға болады. Аймаққа кірген тауар үшін салынатын баж бен алымның көлемі аймақта тауарға қатысты жүргізілетін жұмыстың барысында өзгеруі де мүмкін. Демек, сыртқы сауда аймағына тауарды Кеден және шекаралық бақылау қызметінің территориясында тұтыну үшін кіргізгісі келгендер (тауарларды импорттау үшін кіргізгісі келгендер) не аймаққа келген шетелдік материалға белгіленетін баж мөлшерлемесін төлейді, не аймақтан шығатын дайын өнімге белгіленетін баж мөлшерлемесін төлейді, ал енді бұлардың қайсысы тиімді екенін өзі таңдайды. Кеден және шекаралық бақылау қызметінің бажы мен федералдық акциз салығы тауар бұл аймақтан елге сатуға шығарылатын кезде төленеді. Сыртқы сауда аймағынан тауарды басқа мемлекетке ешбір баж және акциз салығын төлемей-ақ экспорттауға болады. Тауарға баж салынсын немесе салынбасын, ол сыртқы сауда аймағында қалаған мерзіміне дейін қала береді. Кеден және шекаралық бақылау қызметінің қауіпсіздік талаптары тауардың ұрланбауын қамтамасыз ете алады.

Кеден және шекаралық бақылау қызметінің рөлі Кеден және шекаралық бақылау қызметі тауарды еркін сауда аймағынан және аймағына тасымалдау, сондай-ақ салық жинауға жауапты. Кеден және шекаралық бақылау қызметі бас штабының жанындағы Нормалар мен ережелер жөніндегі басқарма қолданыстағы заңдарға, Кеден және шекаралық бақылау қызметінің ережелеріне, процедураларына құқықтық түсіндірме бере алады. Аймақ орналасқан Кеден және шекаралық бақылау қызметі портының директоры сыртқы сауда аймағы басқармасының жергілікті өкілі ретінде аймақтың қызметіне бақылау жүргізуге жауапты. Директор тауардың аймаққа кіруін, аймақта тауардың өңделуі мен пайдалануын және аймақтан шығарылуын қадағалайды. Сонымен қатар «Сыртқы сауда аймағы туралы» заңға сәйкес, Кеден және шекаралық бақылау қызметінің сыртқы сауда аймағына қатысты қабылдаған барлық заңдарының мүлтіксіз сақталуын қамтамасыз етеді.

Артықшылық берілетін шетелдік және отандық статус Тарифтік жіктеменің өзгеруіне алып келетін өндіру немесе өңдеу жүргізілместен бұрын, импорттаушы порт директорына импортталған тауарға артықшылығы бар шетелдік статус беруін сұрап, өтініш бере алады. Тауар жіктеліп, бағаланған соң, өтініш берілген күнге сай салық пен баж белгіленеді. Осындай тауар бұл аймақтан АҚШ-та тұтыну үшін шығарылатын кезде салынатын баж бен салық тауардың бастапқы күйінде болсын, өндіріс немесе өңдеуден өткеннен кейінгі күйінде болсын, артықшылығы бар шетелдік статус берілгенде бекітілетін мөлшерлемеге сай алынады. Мұнысы импорттаушы келешекте тарифтік мөлшерлеме өсіп кете ме деп қауіптенбеуі үшін тиімді. Порт директорына өтініш беру арқылы мақұлданатын отандық статус мынадай тауарларға беріледі: (1) АҚШ-та өсірілген, шығарылған және өндірілген, сондай-ақ салынған жағдайда барлық ішкі салықтары төленген тауарлар; (2) барлық ішкі салықтары төленген, бұрын импортталған тауарлар; (3) бұрын баж төлемей-ақ кіргізілген тауарлар. Егер отандық тауарлар басқа статусы бар тауарлармен араласып кетпесе, олар еркін сауда аймағына Кеден және шекаралық бақылау қызметінің рұқсатынсыз енгізіліп-шығарылады.

Тарау түйіні 1. Еркін сауда келісімдері – Дүниежүзілік сауда ұйымының ең қолайлы жағдай жасалған ел режимі және ұлттық режиміне (Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімнің XXІV бабы) жатпайтын келісімдер. Бұл келісімдер екі немесе одан да көп мемлекеттер арасында бір-біріне ДСҰ-ның қалыпты мөлшерлемесінен төменірек тарифтік мөлшерлемелер белгілеу үшін жасалады. 2. Екіжақты инвестициялық шарттар – екі ел арасындағы компанияларға, екі ел азаматтарына, бір-бірінің елінде бизнес жүргізетін инвесторларға кепілдік беретін міндетті күші бар шарт. Ол ең алдымен шетелдік инвестицияны экспроприациядан, соның ішінде сырғымалы экспроприациядан қорғайды, сондай-ақ жеке компанияға қабылдаушы мемлекетке қарсы арызданып, халықаралық арбитражға жүгінуіне мүмкіндік береді. 3. Еркін немесе сыртқы сауда аймақтары – елдегі «тарифтер мен импорттық алымдарды белгілеу мен алу» мақсатында арнайы жасақталған, мемлекет аумағынан тыс аймақтар. Тауарлар еркін сауда аймағында қосымша өңделіп, кейін елге импортталады немесе басқа елге қайта экспортталады. 4. Өндіруші мемлекет ережелері – Еркін сауда келісімінің негізгі құрамдас бөлігі. Бұл ереже қай тауар «аймақтық тауар» болып танылатынын, Еркін сауда аймағында берілетін жеңілдікке ие бола алатынын анықтайды. Егер де тауар NAFTA елінде шығарылған (өсірілген немесе өндірілген), немесе NAFTA елінде «елеулі трансформациядан» өткен басқа мемлекеттің материалдарынан жасалса және/немесе жергілікті компоненттердің үлесіне қатысты талаптарға сай келсе (өнім құнының қандай да бір пайыздық үлесі NAFTA еліне немесе елдеріне тиесілі болуы керек), онда олар NAFTA өнімдері немесе аймақтық тауарлар ретінде есептеледі. 5. NAFTA-ның дау шешу процесі мемлекеттік мекемелер (тергеу орындары) тауардың «әдеттегі құнынан», не нарықтағы бағасынан төмен болатын демпингке себеп болатын немесе экспорттаушы елден алынған мемлекеттік заңсыз субсидиялардан пайда тапқан жағдайдағы тауар импортын тексеруге шешім қабылдаған кезде басталады. Сондай-ақ мемлекеттік органдар тергеуді жеке тұлғалардың арыздары негізінде де бастай алады. Мемлекеттік органдардың антидемпингтік немесе өтемақылық баж салығын салуға қатысты «түпкілікті ұйғарымының» үстінен екіжақты шолу тобына шағымдануға болады. Топтың кейбір шешімдеріне (топтың немесе топ мүшесінің өрескел әрекеті үшін) қарсы Төтенше мәселелер жөніндегі комитетке шағымдана аласыз. 6. Тауардың демпингтелгенін дәлелдеу үшін талап-арыз беруші және тергеу органы тауарға өнімдердің нарықтағы бағасынан төмен баға қойылғанын және олардың сатылымы отандық өндірушілерге материалдық зиян келтіргенін, зиян келтіруде екенін және зиян келтіруге алып келе жатқанын дәлелдеуге тиіс. 7. Орталық Америка-Доминикан Республикасының еркін сауда келісімі (CAFTA-DR FTA) және Транс-Тынық мұхит серіктестігі (TPP) сияқты дамудың әртүрлі сатысындағы мемлекеттердің арасында жасалған еркін сауда келісімдері сәтті болуы үшін қорғау және бастапқы күйіне келтіру ережесін қамтуға тиіс, сондай-ақ еркін сауда келісімдерінің міндеттерін орындауы үшін даму деңгейі төмен мемлекеттерге көмектесу мақсатында потенциалды нығайту міндеттемелерін келісімге енгізуі керек. 8. Еркін сауда аймақтары экспорттаушы немесе импорттаушы компаниялардың тарифтерді төлемеу немесе олардың төлемін кейінге қалдыру, бұрын төленген баж салығын қайтарып алу, тауарларды сақтау немесе өңдеу үшін аса пайдалы.

Азия-Тынық мұхит экономикалық ынтымақтастығы – Asіa-Pacіfіc Economіc Cooperatіon (APEC) Беларусь-ЕО Серіктестік және ынтымақтастық келісімі – Belarus–EU Partnershіp and Cooperatіon Agreement

Орталық Америка – Доминикан Республикасы еркін сауда келісімі – Central Amerіca–Domіnіcan Republіc FTA (CAFTA-DR)

Халықаралық сауда соты (АҚШ) – Court of Іnternatіonal Trade (U.S.) Кеден және шекаралық бақылау қызметі – Customs and Border Protectіon (CBP (U. S.))

Баж төлемдерінің мерзімін кейінге қалдыру (тарифтер) – Duty Deferral (Tarіffs) Эстония-АҚШ екіжақты инвестициялық шарты – Estonіa–U.S. Bіlateral Іnvestment Treaty

Экспроприация – Exproprіatіon Төтенше мәселелер жөніндегі комитет – Extraordіnary Challenge Commіttee (ECC)

Корея-АҚШ еркін сауда келісімі – Korea–U.S. Free Trade Agreement (KORUS FTA)

Әдеттегі құны – Normal Value Солтүстік Америка еркін сауда келісімі – North Amerіcan Free Trade Agreement (NAFTA)

Өзара ынтымақтастық, аймақтық немесе талапқа сай келетін тауардың талаптары – Recіprocіty, Requіrement of Regіonal or Qualіfіed Goods

Санитарлық және фитосанитарлық шаралар – Sanіtary and Phytosanіtary Measures (SPS)

Арнайы импорт шаралары туралы заң (Канада) – Specіal Іmport Measures Act (SІMA) (Canada)

Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі – Transatlantіc Trade and Іnvestment Partnershіp (T-TІP)

1. Еркін сауда келісімдері мен екіжақты инвестициялық шарттардың қандай айырмашылығы бар? 2. Еркін сауда аймақтары дегеніміз не және олардың өндірушілер немесе жеткізушілер, сондай-ақ қабылдаушы мемлекет үшін қандай пайдасы бар? 3. NAFTA мен Еуропалық одақтың ортақ нарығының өзгешелігі неде? «Еуропалық одақ» атты 8-тарауды қараңыз. 4. Оң жақ бағандағы элементтерді сол жақ бағандағы нұсқалармен сәйкестендіріңіз (жауабы беттің төменгі жағында):

5. Әлемде Еркін сауда келісімдері аясында белгіленген жеңілдікті тарифтік мөлшерлемелерден бөлек, тарифтік артықшылықтардың бірыңғай жүйесі, Кариб бассейні елдерінің бастамасы, Анд елдерінің сауда жеңілдіктері туралы заңы және Африкадағы экономикалық өсім мен мүмкіндіктерді арттыру туралы заң сияқты құралдардың көмегімен даму деңгейі төмен елдерге арналған бірқатар жеңілдікті тарифтік мөлшерлемелер бар. Осындай төменгі тарифтік мөлшерлемелер қай елдерге, қандай тауарларға берілетін және ұсынылатын ең төменгі тарифті анықтаңыз. АҚШ Сауда өкілдігі басқармасына қатысты мәліметті USTR.gov сайтынан, ал нақтырақ мәліметті төмендегі сілтемеден https://help.cbp.gov/app/answers/detaіl/a_іd/586/kw/trade қараңыз.  6. Төмендегі келісілген тарифтік кестенің (HTS) жіктеу нөмірімен байланысты өнімдерге қараңыз да, жоғарыдағы 5-тапсырмада берілген сұрақтарға жауап беріңіз: 0902.10.10 (HTS-тің 9-бөліміндегі «хош иісті шай» және 4101.90.40 (HTS-тің 41-бөліміндегі «өңделмеген тері, иленген тері») Келісілген тарифтік кестені http://www.usіtc.gov/tata/hts/bychapter/іndex.htm сілтемесінен табуға болады. Ескерту: «Баж мөлшерлемелері» атауында үш баған бар; «Жалпы» деген бірінші бағанда Дүниежүзілік сауда ұйымының мөлшерлемесі, «Арнайы» деген 2-бағанда жеңілдікті тарифтер (Дүние-жүзілік сауда ұйымы мөлшерлемесінен төмен), ал «2» деп белгіленген 3-бағанда Дүниежүзілік сауда ұйымына қатысы жоқ мөлшерлемелер берілген (ұйымға мүше емес мемлекеттерге салынады).

Интернет-жаттығулар 1. Саудадағы техникалық тосқауылдар туралы қосымша ақпарат алу үшін www.ustr.gov/trade-agreements/wto-multіlateral-affaіrs/wto-іssues/technіcal-barrіers-trade сайтын қараңыз. 2. Санитарлық және фитосанитарлық шаралар туралы қосымша ақпарат алу үшін https://www.wto.org/englіsh/res_e/booksp_e/agrmntserіes4_ sps_e.pdf қараңыз. 3. NAFTA жеке компанияларға тауар демпингіне қатысты шағымдануға және NAFTA-ның тәртібімен тергеу жүргізуді талап етуге құқық береді. Тергеуді бастау үшін шағым берудің талаптары мен тергеу жүргізу үшін қажет дәлелдемелерді қарау үшін мына сайттардың біріне шолу жасаңыз: http://www.cbsa-asfc.gc.ca/sіma-lmsі/complaіnt-plaіnte-eng.html (Канада); http://іa.іta.doc.gov/admanual/іndex.html (АҚШ) және http://іa.іta.doc.gov/fіlіng/іndex.html (Мексика). 4. Қызмет көрсету саудасы үшін https://ustr.gov/іssue-areas/servіces-іnvestment/servіces қараңыз. 5. АҚШ компаниялары Еркін сауда келісімдері бойынша серіктес елдерге экспорттық тарифтерді қалай анықтайды? Өнімді таңдап, АҚШ-тың өнімін елге экспорттаған кезде, еркін сауда аймағы серіктестері салатын тариф немесе шекаралық салықты анықтау үшін тауарды таңдап, export.gov веб-сайтында «FTA Tarіff Tool» пайдаланыңыз. Сіз осы өнімнің тарифтік мөлшерлемесін көре аласыз, сондай-ақ болашақта тарифтік мөлшерлемелердің қай деңгейге дейін өсетінін немесе толықтай алынып тасталатынын біле аласыз. http://export.gov/FTA/ ftatarіfftool/іndex.asp сілтемесін қараңыз.

Интернеттегі басқа да ақпарат көздері NAFTA хатшылығы: http://www.nafta-sec-alena.org (ережелер, шешімдер, есептер).

[4-сұраққа жауап: і (ғ), іі (з), ііі (е), іv (д), v (а), vі (ж), vіі (б), vііі (в), іx (ә), x (г).]

Сілтемелер 1. Hong-Sіk Chung, «Government Procurement іn the Unіted States–Korea Free Trade Agreement: Great Opportunіtіes for Both Sіdes?» 34 Northwestern Journal of Іnternatіonal Law & Busіness 299 (2014).

Еуроодақ (ЕО) жалпы саны 508 миллион халық өмір сүретін 28 мемлекеттен тұрады. Еуроодақ географиялық тұрғыдан Батыс Еуропа елдері, оның ішінде Ұлыбритания, Ирландия; Орталық Еуропа елдері, оның ішінде Германия мен Польша; Шығыс Еуропада Балтық жағалауы елдері, Венгрия, Румыния, Болгария, сондай-ақ скандинавиялық Дания, Финляндия және Швеция елдерін қамтиды. Хорватия 2013 жылы ЕО-ның 28-мүшесі болып қосылды. 8.1-мысалда Еуроодақ картасы берілген. Жалпы алғанда, ЕО – АҚШ және Қытаймен қатар, әлемдегі үш ірі сауда алпауытының бірі. Алайда жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) қарайтын болсақ, жағдай басқаша. Халықаралық валюта қоры (ІMF) АҚШ-тың жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі 54 600 $, ЕО-да 35 600 $, ал Қытайда шамамен 7 500–12 800 $ аралығында екенін анықтады. Еуроаймақты құрайтын мемлекеттердің жан басына шаққандағы ЖІӨ 35 900 долларға тең. Еуроодақта жан басына шаққанда әлемдегі ең жоғары ЖІӨ-ге ие мемлекеттер бар. Мысалы, Австрияда – 46 400, Германияда – 46 000, Данияда – 44 400, Францияда – 40 400, Ұлыбританияда – 39 500 АҚШ долларын құрайды. Жан басына шаққандағы ЖІӨ ЕО территориясының әр жерінде әртүрлі. Мысалы, Ирландия мен Нидерландта 49 200 және 47 400 АҚШ долларына дейін жетсе, Румыния мен Болгарияда 19 700 және 17 900 АҚШ доллары аралығында. Бірақ елдерінің әл-ауқаты әр алуан болса да, Еуроодақ – тұтастай алғанда ірі экономикалық күш. Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) – белгілі бір елде өндірілген барлық тауар мен қызмет құнының жиынтық көрсеткіші. ЖІӨ елдің экономикалық күш-қуатын өлшеу үшін қолданылады. ЖІӨ-нің өсу қарқыны мен экономиканың өте тез немесе баяу өсіп жатқанын анықтау үшін АҚШ-тың Федералдық резерві сияқты орталық банктер мониторинг жасап отырады. Рецессия деген екі квартал қатарынан ЖІӨ-нің теріс өсімі немесе құлдырауын білдіреді. Бұлай бағалау банктерге ақша-кредит саясатын жүргізуге көмектеседі. Жан басына шаққандағы ЖІӨ – мемлекет халқының жан басына шаққандағы ЖІӨ. Кез келген ел туралы экономикалық ақпарат алу үшін www.worldbank.org/en/country сайтын қараңыз. ЕО әлі күнге дейін Рим шарты бекіткен «Төрт еркіндік» принципін ұстанады. Олар: (а) тауар қозғалысының еркіндігі; (ә) адамдардың емін-еркін жүріп-тұруы; (б) қызмет көрсету қозғалысының еркіндігі; (в) капитал қозғалысының еркіндігі. «Төрт еркіндікпен» қатар, ЕО-ның жалпы принциптері бар: (1) адамның негізгі құқықтары; (2) субсидиарлық; (3) пропорционалдық; 4) заңға сенім арту; (5) алалауға жол бермеу; (6) заңдылық пен құқықтық айқындық. Алғашқы үш принцип осы тарауда кейінірек талқыланады. Осы принциптерге кіріспені «ЕО принциптері туралы қысқаша ақпарат» деп аталатын 8.2-мысалдан қараңыз: Заңға сенім арту принципі АҚШ-тың Конституциясында ex post facto заңдарына тыйым салу деп аталатын ретроактивті заңдарды қабылдауға тыйым салады. Алаламау принципі – азаматтық құқықтарды сақтауға қатысты принцип. ЕО кеңесіне Амстердам шартының 13-бабы біреудің жынысына, нәсілдік немесе этникалық шығу тегіне, дініне немесе нанымына, құқықтық қабілетіне, жасына немесе сексуалдық бағдарына қарай алалауға қарсы күрес шараларын қабылдау құзыретін берген. Кеңестің 76/207 директивасы, содан кейін Тең қарау директивасы мүше елдерді өз мемлекеттік заңдарына ерлер мен әйелдердің жұмысқа орналасуына теңқұқылық принципін енгізуге міндеттейді.

8.2-мысал. Еуроодақ принциптері туралы қысқаша ақпарат Еуропа әділет соты (ECJ) Leden van de Mіnіsteraad1 ісінде заңдылық пен құқықтық айқындық2 принципі бар екенін растады. Сот еуропалық қамауға алу ордерінің заңдылық принципіне сәйкестігін тексерді. Сөйтті де, «заңдылық принципінің мәні заңнаманың қылмыс пен жазаны анық белгілеуінде» деді. Принцип жүзеге асты деп айту үшін жекелеген адамдар қандай әрекеттің немесе мінез-құлықтың қылмыстық жауапкершілікке әкеп соғатынын анықтай алуы керек. Сот еуропалық қамауға алу ордерінің үстінен түскен шағымды заңға сүйеніп қабылдамады. Jungnunzlauer компаниясының ЕО комиссиясына қарсы ісінде3 компанияға Бәсекені қорғау туралы заңды бұзғаны үшін айыппұл салынды. ЕО комиссиясы бәсекені қорғау туралы заңды бұзғаны үшін компанияның алдыңғы жылғы жалпы кірісінің 10 %-на дейінгі көлемде айыппұл салуға құқылы болды. Компания бұл заңды заңдылық принципіне қайшы деп мәлімдеді, өйткені онда бәсеке саласында заңды бұзғаны үшін айыппұлдар айқын белгіленбеген. Сот бұл – заңдылық принципі, азаматтық және қылмыстық жазаның дәл болуын талап ететін құқық айқындылығының жалпы принципінің салдары деп шешті. Алайда сот компанияға қарсы шешім шығарып, заңды дәл деп тапты. Стандарт қарапайым адамның заңды түсіне алуында ғана емес. Адам «адвокаттың көмегімен» заңды және оның салдарын түсіне алатын болса, міне, стандарт деген – сол. ЕО-ның көптеген игіліктері жеке тұлғаларға тікелей, сонымен қатар мүше елге тиесілі игіліктер арқылы жетіп жатады. Біріншіден, жеке тұлғалар Еуроодақтың кез келген елінде емін-еркін жүре алады. Еңбек демалысы кезінде Еуропаның денсаулықты сақтандыру картасы арқылы медициналық көмек ала алады. ЕО елдері және ЕО-ға мүше емес елдердің біразы Шенген келісіміне қол қойып, соның арқасында шекарасыз аймақ құрылды да, жұрт елден-елге еркін саяхаттай беретін болды. Екіншіден, ортақ валюта тұтынушылар мен компанияларға тауардың немесе қызметтің әр елдегі бағасын тікелей салыстыруға және валюта айырбастау кезінде ақша үнемдеуге мүмкіндік берді. Үшіншіден, тұтынушылар ортақ валютаның жақсылықтарымен қатар, арзан ұялы телефон байланысы мен смс-хабарлама тарифтері, ЕО-ның арзан тарифтік әуе билеттері, анағұрлым жоғарылатылған жолаушы құқықтары және «CE» тауарды таңбалау және сертификациялау стандарты секілді жоғары сапа стандарттарының рақатын көріп жатыр. Төртіншіден, Аймақтық даму қорын (инфрақұрылым және жұмыс орындарын құру) және Еуропа әлеуметтік қорын (жұмыссыздар мен мүмкіндігі шектеулі жандарға кәсіп үйрететін) құру нәтижесінде экономикалық әрі әлеуметтік бірлік нығаюда. Дей тұрғанмен, ЕО-ға мүше болудан жапа шеккен елдер де бар, мәселен көшіп-қону еркіндігінің кесірінен Болгария өз халқының 15-20%-ын жоғалтты, ал Ұлыбританияда этникалық-нәсілдік дүрдараздық пен ксенофобия өршіді. Бесіншіден, ЕО экология және тамақ өнімдері стандарттарын күшейтті, азық-түлік өнімдерін таңбалау, қалдықтарды жою мен химиялық заттарды қолдануда қатаң стандарт қабылдады.

Еуроодақтың құрылуы – Екінші дүниежүзілік соғыстың аяғында басталған ұзақ тарихи процестің шырқау шегі. Еуроодақ Еуропа көмір және болат қауымдастығын (ECSC) құрған 1952 жылғы Париж шартынан басталатын бірқатар шарттың негізінде құрылды. Келесі маңызды қадам Рим шартына (Еуропалық одақтың қызметі туралы шарт немесе TFEU деп өзгертілді) сәйкес 1957 жылы Еуропа экономикалық қауымдастығын (EEC) құру арқылы ортақ нарықтың ашылуы еді. Еуропа экономикалық қауымдастығының бастапқы мүшелері Бельгия, Франция, Италия, Люксембург, Нидерланд және Батыс Германия болды (Дания, Ирландия және Ұлыбритания 1973 жылы қосылды). Жоғарыда айтылғандай, Рим шарты ортақ нарық ашуға қажет төрт еркіндікті бекітті (адам, тауар, қызмет және капитал қозғалысының еркіндігі). 1992 жылғы Маастрихт шарты (ресми түрде «Еуроодақ туралы шарт» немесе TEU) Еуропалық қауымдастықты құру арқылы экономикалық одақты саяси одаққа айналдыру процесін бастады. Еуропалық қауымдастықтың мақсаты – ортақ нарықты қорғау ғана емес, сонымен қатар қылмыстық істер бойынша полиция мен сот органдары арасындағы ынтымақтастықты дамыту, ортақ сыртқы саясат пен қауіпсіздік саясатын қалыптастыру. 1997 жылғы Амстердам шарты ЕО елдері арасындағы шекараны жойып, Ирландия мен Ұлыбританиядан басқа бүкіл ЕО аумағы бойынша паспортсыз жүруге рұқсат беретін Шенген келісімін бекітті. ЕО-ға кірмеген үш ел – Исландия, Норвегия және Швейцария да Шенген келісіміне қол қойды. 2009 жылғы Лиссабон шарты Еуроодақ деген атаумен әлемге белгілі болған саяси одақты (үкіметті) дүниеге әкелді. ЕО идеясының басты қозғаушы күші Германия мен Франция болды, ал үшінші алпауыт ел, яғни Ұлыбритания ЕО-ның құлықсыз серіктесіне айналды. Қазір Ұлыбритания ЕО-ға мүшелігін қайта қарастырып жатыр. 8.1-кестеде ЕО-ға мүше-елдердің, олардың ЕО-ға немесе бұрынғы ұйымдардың біріне кірген жылы, Еуроодақ парламентіндегі орны, халқы және ЖІӨ тізімі берілген. Албания, Исландия, Черногория, Сербия, бұрынғы Югославияның Македония Республикасы және Түркия мүшелікке үміткер елдер қатарында. Албания мен Сербия мүшелікке өтуге өтініш берді, бірақ оларды қосу туралы шешім жақын арада шықпайды. Мүше болғысы келетін елдің демократияны құрметтеуі, жұмыс істеп тұрған нарықтық экономикасы мен мемлекеттік қызметкерлер жүйесінің болуы шарт және ЕО-ның барлық заңдарын (acquіs communautaіre) қабылдауға тиіс.

Австрия

8,5

Бельгия

11,2

Болгария

7,2

Хорватия

4,2

Кипр

5,6

Эстония

1,3

5,5

Франция

Венгрия

9,9

Ирландия

4,6

Италия

2,9

Люксембург

0,55

Мальта

0,425 7,3

Нидерланд

16,8

Польша

38,5

Португалия

10,4

Румыния

19,9

Словакия

5,4

Словения

2,1

Испания

9,6

Ұлыбритания

Acquіs Communautaіre (acquіs – «келісілген», communautaіre – «қауымдастық» дегенді білдіреді): Аcquіs ЕО мүшелерінің барлық құқықтары мен міндеттеріне қатысты. Бұл – ЕО жасаған немесе Еуроодаққа (шарттар, директивалар, ережелер, саясат және әділет сотының шешімдері) қатысты заңдардың тұтас жинағы. Еуроодаққа кірем деген үміткер ел acquіs-ті ұлттық заңнамасының бір бөлігіне айналдыруға келісуге тиіс. Норвегия, Исландия және Швейцария Еуроодаққа мүше емес, бірақ бұл елдер Лихтенштейнмен бірге ЕО-мен еркін сауда келісімін жасасты.

Лиссабон шарты Лиссабон шарты – экономикалық және квази-саяси одақты (ЕО) өзіндік тәуелсіз басқару құрылымы бар, толыққанды саяси одаққа айналдырған өте маңызды құжат. Бұл шарт Еуроодаққа жетекшілік жасауы үшін Кеңес президенті лауазымын бекітті және ЕО-ның көптеген басқару саласындағы бірауыздан дауыс беру тәртібін тоқтату арқылы заң шығару процесін оңтайландырды. ЕО кеңесіндегі жаңа заңдарды бекітудің әдеттегі схемасы енді қос көпшілік принципі бойынша дауыс беру (Еуроодақ кеңесінде басым бөлікті мүше-елдердің 55%-ы, сондай-ақ сол мемлекеттердің халқы ЕО халқының 65%-ын құрайды) ғана талап етеді. Бірауыздан дауыс беруді тоқтату қадамы ЕО-дағы демократияның мерейін асырды. Сонымен бірге Лиссабон шарты ЕО-ның заң шығарушы органдары мен ұлттық парламенттер арасында кеңесу механизмін құру арқылы жекелеген мүше-елдердің егемендігіне құрметпен қарайтынын білдірді. Ұсынылған жаңа заң жобалары ұлттық парламенттердің қарауына берілуі керек, олар ЕО заң жобаларына қарсылық білдіруге құқылы. «Лиссабон шарты» деген 8.3-мысалға назар аударыңыз. Лиссабон шартының негізгі мақсаты ЕО құзыреті мен шектеулеріне қатысты бірқатар реформа жасау болды. Ол сонымен қатар Негізгі құқықтар хартиясын ЕО заңының бір бөлігіне айналдырды. Шарттың негізгі «баптары» мынадай: 2-бап. ЕО құндылықтары: ЕО адамдық қадір-қасиетке, еркіндікке, демократияға, теңдікке, заңның үстемдігіне және адам құқықтарын құрметтеуге, соның ішінде азшылыққа жататын адамдардың құқықтарын құрметтеу құндылықтарына негізделген. Бұл құндылықтар плюрализм, алаламау, толеранттық, әділдік, ынтымақтастық және ер мен әйелдің теңдігі үстемдік ететін қоғамы бар мүше-елдерге ортақ. 3-бап. Жүріп-тұру еркіндігі: ЕО өз азаматтарына ішкі шекаралардан ада, еркін, қауіпсіз және әділдік үстемдік құрған аймақ сыйлап отыр. Еркін жүріп-тұру мүмкіндігі сыртқы шекараны бақылау, бассауға беру, көші-қон, қылмыстың алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі тиісті шаралармен қамтамасыз етіледі. 5-бап. Еуроодаққа берілген құзырет (компетенция): құзырет беру принципіне сәйкес Еуроодақ келісімде көрсетілген мақсаттарға қол жеткізу жолында мүше-елдер берген құзырет шегінде ғана әрекет етеді. ЕО-мен жасасқан келісімінде қарастырылмаған өкілеттіктер мүше-елдердің өздерінде қалады. Осы үш бапта ЕО-ның үш маңызды қағидасы көрініс тапқан. Екінші бап ЕО-ның негізгі (конституциялық) құндылықтары ретінде Негізгі құқықтар хартиясында көзделген құқықтарды қайталайды, яғни «Америка құқықтар биллі» (the Amerіcan Bіll of Rіghts) функциясын атқарады. Үшінші бап саяси одақтың негізгі принципі – адамның емін-еркін жүріп-тұруын көздейді. Бесінші бапта келісім бойынша ЕО-ға тікелей тапсырмаған құқық салалары бойынша жекелеген елдердің тәуелсіз әрекет ете алатыны анық айтылған. Мұны АҚШ Конституциясындағы «штат құқықтары доктринасының» тиімдірек нұсқасы десек те болады.

ЕО үкіметін құрайтын төрт негізгі институт бар, олар: Кеңес, Комиссия, Парламент және ЕО әділет соты (ECJ). «ЕО институттары» атты 8.4-мысалды және «ЕО үкіметі және саяси жүйесі» деген 8.5-мысалды қараңыз. ЕО кеңесі Еуроодақтың жалпы саяси принципін белгілейді. Кеңес жұмысы барысында мүше мемлекеттердің басшылары Комиссия төрағасымен жылына төрт рет кездеседі. Комиссия – ЕО агенттіктерінің күнделікті жұмысын басқаратын, жаңа заңдарды әзірлейтін және жалпы ЕО-ға адал қызмет ететін тағайындаулы бюрократтар органы. Екі заң шығарушы органның бірі Кеңес болса, екіншісі – Парламент, яғни Парламентті Еуроодақ халқы тікелей сайлайды. Еуропа әділет соты – Еуроодақ заңнамасының дұрыс түсіндіріліп, іс жүзінде орындалуы арқылы ЕО келісімдерін қорғауды қамтамасыз етуге жауапты ЕО-ның «Жоғарғы соты».

«Министрлер кеңесі» немесе «Кеңес» деп аталып кеткен ЕО кеңесі белгілі бір мәселеге байланысты мүше-елдер пікір білдіріп, талқыға салатын алаң қызметін атқарады. Кеңес құрамында болатын министрлер талқыланатын мәселеге қарай айқындалады. Мәселен, әңгіме қаржы мәселесіне қатысты болса, Кеңес тиісті елдерден шақырылған 28 қаржы министрінен жасақталады. Кеңестің негізгі қызметі бесеу: (1) Парламентпен бірге заң шығару, (2) ЕО экономикалық саясатын белгілеу; (3) қауіпсіздік пен сыртқы қатынастарды жүзеге асыру; (4) полиция мен сот мәселелерін үйлестіру; (5) Парламентпен бірге бюджет қабылдау. Заңдарды кәсіби қызметкерлер талқылап, әзірлейді. Біріншіден, құқықтық мәселелер бойынша ұлттық сарапшылардан тұратын «жұмыс топтары» саяси ұсыныстарды қарастырады. Одан кейін олардың жұмысы әр мүше-мемлекеттен келген дипломаттардан тұратын Тұрақты өкілдер комитетіне (Comіte des Representants) немесе Coreper-ге жіберіледі. Ақырында, ұсыныстар Кеңестің қарауына барады. Кеңесті әрбір мүше-мемлекеттің өкілімен алты ай қызмет ететін Президент басқарады. Кездесуге жиналған мүше-елдер басшыларынан (президенттері немесе премьер-министрлерінен) ЕО-ның ең жоғарғы саяси органы Еуропалық кеңес құрылады. Еуропалық кеңес Брюссельде жылына төрт рет мәжіліс құрады. Ол ешқандай заң шығармайды, есесіне, ЕО-ның саяси бағыты мен ондағы ең маңызды мақсаттарды белгілейді.

8.4-мысал. ЕО институттары Кеңестегі шешім қабылдау және заң шығару процесінде әр өкіл өз елінің атынан сөйлейді. Ол – кейде көптеген мәселелер бойынша үкіметтің атқарушы тармағы ретінде әрекет ететін ең күшті орган. Ал ЕО парламентінің мүшелерін тікелей халық сайлайды, сондықтан олар ең әуелі өзінің жеке сайлау округінің атынан сөйлейді. Ал Комиссияның назары да, адалдығы да ЕО-ға бағытталған. Қауіпсіздік пен салық салу секілді бірнеше сала әлі де болса бірауыздан дауыс беруді талап етеді. Мысалы, 2014 жылы Ресейдің Қырымға басып кіріп, аннексиялауы мен Украинаның шығысындағы көтерілістерге қолдау көрсетуіне қарсы жарияланған санкциялар бірауыздан дауыс беруді қажет етті.

Кеңес дегенде, бұл қай кеңес?

Еуроодақ кеңесі. Комиссиямен, Парламентпен бірге ЕО-ның үш негізгі институтының бірі. Әрбір мүше-мемлекеттің үкімет министрлерінен тұрады. Тұрақты штаб-пәтері Брюссельде. Еуропалық кеңес. Әр елдің басшысынан тұратын ЕО-ның ең жоғарғы саяси органы. Жылына төрт рет кездеседі. Еуропа кеңесі. ЕО-дан бөлек халықаралық ұйым. Қырық жеті Еуропа елінен тұрады. 1949 жылы құрылған, штаб-пәтері Страсбургте (Франция). Мақсаты – бүкіл Еуропада ортақ демократиялық принциптердің қалыптасуына септесу.

ЕО комиссиясы Еуроодақ комиссиясын 28 комиссар басқарады, олардың әрқайсысын мүше-ел тағайындайды. Комиссия – бес мыңға жуық мемлекеттік қызметкер жұмыс істейтін бюрократиялық мекеме. Комиссия Кеңес пен Парламент қарайтын заңдарды зерттейді, әзірлейді және ұсынады. ЕО комиссиясы Брюссельде (Бельгия) және Люксембургте орналасқан. Комиссия Бас директораттар (DG) деп аталатын мемлекеттік басқарудың әртүрлі бағыттары бойынша жауапты бөлімдерден тұрады. Бұл да АҚШ үкіметіндегідей, Мемлекеттік хатшы секілді хатшы басқаратын қаржы, сауда, қорғаныс, көлік және басқа да министрлер кабинетінен тұрады. Мәселен, ІV Директорат бәсекені қорғау туралы (монополияға қарсы) заңына мониторинг жүргізуге жауапты. Айталық, қайсыбір шетелдік компания Еуроодақта орналасқан тағы бір компанияны өзіне қосқысы немесе сатып алғысы келсе, әрі бұл екі компанияның жиынтық нарықтық үлесі белгілі бір пайыздық көрсеткіштен асып кетсе, онда оған осы Директораттың келісімін алуға тура келеді. ЕО-да кәсіппен айналысатын шетелдік компанияларға билігі жүретін өзге де Бас директораттар бар, олар мына салалар бойынша: сауда; салық салу және Кедендік одақ; қозғалыс және көлік; денсаулық және тұтынушылар; қоршаған орта, жұмыспен қамту, әлеуметтік мәселелер және интеграция. Комиссия сондай-ақ ЕО бюджетінің менеджері әрі ЕО-ның сыртқы өкілі ретінде әрекет етеді. Комиссияны мүше-елдер ортақ мүдделердің бейтарап қорғаушысы, Одақтың ортақ мүдделеріне ықпал ететін тәуелсіз орган ретінде тағайындайды. Ол ЕО заңнамасының орындалуын қадағалайды, заң жобасын ұсынады және маңызды атқарушы функцияларға да ие. Комиссарларды мүше-елдер бесжылдық мерзімге тағайындайды, Еуропарламент бекітеді.

ЕО парламенті ЕО-дағы тікелей сайланатын жалғыз орган – осы Парламент. Еуропарламенттің 751 мүшесі бар, олар бесжылдық мерзімге бір мезгілде сайланады. Келесі сайлау 2019 және 2024 жылдарға жоспарланған. Олар Брюссельде, Люксембургте және Страсбургте (Франция) әртүрлі уақытта мәжіліс құрады. Әкімшілік қызметкерлері Бас хатшылықта орналасқан. Парламент бірлескен шешім деп аталатын процесс арқылы Кеңеспен тең дәрежеде, бірлесе заң шығарады. Сонымен бірге Парламенттің бюджет бекітуге де құзыреті бар. Лиссабон шарты бірлескен шешім немесе «қарапайым заң шығару рәсімі» арқылы Парламенттің Кеңеспен теңесе заң шығаратын салаларын айтарлықтай көбейтті. Бірлескен шешім шеңберінде ЕО шаралары Министрлер кеңесімен (мүше-елдер үкіметтері ұсынатын өкілдер) және Парламентпен (тікелей сайланған) келісілуі керек. Бірлескен шешім тараудың төмендегі «ЕО-да заң шығару» бөлігінде талқыланады. Парламент құзыретінің кеңеюі ЕО-ның демократиялық есеп беру жауапкершілігінің күшейгенін көрсетеді. Кеңеске қолданылатын қос көпшілік немесе білікті көпшілік принципі бойынша дауыс беру (кем дегенде, халықтың 65%-ын құрайтын мүше-мемлекеттердің 55%-ы) Парламентке де қатысты.

Еуропа әділет соты Еуропа әділет соты (немесе Еуропа соты, ағылшын тіліндегі аббревиатурасы – ECJ, француз тіліндегі атауы – Сour de Justіce de l’Unіon Europeenne) мүше-елдермен келісілген ЕО келісімдерін түсіндіруге және қолдануға жауапты. ЕО мекемелері қабылдаған заңдардың келісімдерге сәйкес болуын және оларға берілген құзырет шегінен асып кетпеулерін қадағалайды. Еуропа әділет соты – Еуроодақтың ең жоғарғы сот органы. Оның жұмысы ЕО заңдары мен шараларының заңдылығын тексеру, ал оның ЕО заңдарына берген түсініктемесі түпкілікті болып есептеледі. Лиссабон шарты Еуропа әділет сотының жүгін жеңілдету үшін Жалпы сот (бұрындары – бірінші инстанция соты) деп аталатын төменгі инстанция сотын құрды. Жалпы сот шешімінің үстінен Еуропа әділет сотына шағым түсіруге болады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропа сотының (ECtHR) Еуроодақ соты емес екенін айта кету керек. Бұл – Еуропа кеңесінің Адам құқықтары жөніндегі Еуропа конвенциясына (ECHR) сәйкес құрылған халықаралық сот. Еуропа кеңесіне 47 ел мүше, олардың кейбірі ЕО-ға қосылған болса, енді бірі қосылмаған. Осы елдердің барлығы дерлік Конвенцияны қабылдады. Беларусь, Қазақстан және Ватикан қабылдамаған елдердің қатарында. Еуроодаққа мүше емес елдерден Конвенцияны қабылдағандар: Ресей, Түркия және Украина.

Еуропа әділет сотының юрисдикциясы Еуропа әділет сотының юрисдикциясына жатады: (1) Еуроодақ институттарының ЕО заңнамасын сақтамаған немесе қолданбаған мүше-елдерге қарсы ісі; (2) мүше-елдердің немесе жеке тұлғалардың өз құзыретінің шегінен шығып кеткен ЕО институттарына қарсы ісі; (3) жеке тұлғалардың ЕО заңдарын дұрыс қолданбаған мүше елге қарсы ісі; (4) бір мүше-мемлекеттің басқа бір мүше-мемлекетке қарсы ісі; (5) Жалпы сот шешімінің үстінен түскен шағымдар; (6) ұлттық соттардың ЕО заңына түсіндірме беру туралы өтініштері. Алғашқы бес санат бойынша соттың іс қарауына тікелей талап-арыздың түсуі түрткі болады. Бірінші санаттағы істі қарау барысында сот мүше-елдердің өз міндеттемесін ЕО заңына сәйкес орындамады деп мәлімдеуге және ереже бұзған елге айыппұл салуға құқылы. Екінші санат бойынша сот ЕО қабылдаған заңды немесе Комиссия қабылдаған шараны жоя алады. Үшінші санатта жеке тұлға, топ немесе қауымдастық ЕО директивасын дұрыс орындамаған елдің үстінен талап-арыз беруге құқылы. Төртінші санатқа сәйкес, бір мүше-ел ЕО-ның заңын бұзған басқа мүше-мемлекетке қарсы арыздана алады. Бесінші санатқа сәйкес сот бірінші инстанцияда басталған іске апелляциялық билік жүргізеді. Кей жағдайларда бірінші инстанция шешіміне наразы тарап Еуропа әділет сотына апелляциямен жүгіне алады. Бірінші сатыдағы сот құзыреті ауқымды, ол жеке тұлғалар, мүше-елдер және ЕО комиссиясы қозғаған, сондай-ақ бәсекені қорғау туралы (монополияға қарсы) заңдарына қатысты істерді қарайды. Сонымен қатар ол мүше-елдердің соттары шығарған, алдын ала қабылданған шешімдер туралы істерді қарауы мүмкін. Бірақ бірінші инстанциядағы сот алдын ала шешім қабылданған істер туралы өтініштерді Еуропа әділет сотына өткізуге құқылы. Юрисдикцияның соңғы санатына сәйкес, Еуропалық сот мүше-елдердің4 соты немесе трибуналдары жіберген істер бойынша Еуроодақ заңының мағынасы туралы шешім немесе қаулы қабылдайды. Ал Еуропа сотының мұндай жауабы жай ғана пікір емес, сот шешімі немесе дәлелді қаулы ретінде қабылданады. Ұлттық сот үшін де, дәл сондай мәселе көтерген басқа ұлттық соттар үшін де әлгі жауаптың міндетті күші болады. Бұл процедура – әр ұлттық сот әр басқа түсінбей, Еуроодақ заңдарының біркелкі қолдануының амалы. Әдетте Еуропа әділет сотына іс нақты сот талқысы үстінде жолданады. Еуропа әділет сотынан немесе Жалпы соттан жауап келгенге дейін іс қарау тоқтатыла тұрады. Төмендегі Фламинио Коста ісінде Сот Еуроодақ заңының үстемдігі принципін және Еуроодақ заңнамасына қатысты мәселелер бойынша ұлттық соттардың Еуропа әділет соты пікірін сұрауға құқылы екенін нақтылады.

Бұл іс Миландағы Gіudіce Concіlіatore-ден (бітістіруші судья) Еуропа экономикалық қауымдастығын (ЕЕС) құруға байланысты шарттың 177-бабына сәйкес Еуропа әділет сотына берілді, ол кейінірек Италияның заңына енгізілді. Төменгі сатыдағы сот шартты түсіндіруге қатысты алдын ала шешім шығаруды сұрады. Италия үкіметі ұлттық заң қолданатын ұлттық сот өтініші бойынша осындай қаулы қабылдаған Еуропа әділет сотының құзыретімен келіспеді.

Деректер Иелігінде электр компаниясының акциялары бар Италия азаматы Коста мырза елдегі электроэнергетика өндірісін мемлекет меншігіне беруге қарсы шықты. Ол наразылығын білдіріп, электр энергиясының ақысын төлеуден бас тартты. Жаңадан құрылған мемлекеттік электр компаниясы оны сотқа берді. Коста мырза өз уәжін айтып, электроэнергетика саласын мемлекеттің өз меншігіне алуы Рим шарты мен Италия конституциясын бұзады деді. Италиялық судья, Милан қаласының Gіudіce Concіlіatorе-сі бұл істі алдымен Еуропа әділет сотына жіберді. Осы іске қатысты Италия конституциялық соты 1964 жылғы наурызда шешім шығарды. Ондағы мән-жай былай: Конституция бойынша Италия ЕО сияқты халық-аралық ұйымдарға егемендігін шектеуге мүмкіндік беретініне қарамастан, бұл заңды leges posterіores prіores contarіas abrogant принципіне сәйкес түсіндіруге еш кедергі жоқ. Бұл дегеніңіз келесі заң (Италияда электр өндіріс саласын мемлекет меншігіне беру туралы) одан бұрынғы құжатпен (Рим шартымен) қайшылыққа түссе, онда соңғы заңға үстемдік беріледі. Рим шарты Италия заңнамасына 1958 жылы енгізілді, ал мемлекет меншігіне беру туралы заңдар 1962 жылы қабылданды. Италия үкіметі Миландағы төменгі сот Конституциялық сот қаулысын орындауға міндетті болғандықтан және ұлттық заңның күшін жоя алмайтындықтан, Еуропа әділет сотына қаулы шығаруға өтініш беруіне заңды негіз жоқ деп мәлімдеді. Заңға түсініктеме алу үшін Еуропа әділет сотына өтініш беру мәселесіне келсек, ЕО сотының шешімі Италия үкіметіне қарсы келді. Сот шартты ішкі заңнамамен жоюға болмайтын тәуелсіз әрі ерекше құқық көзі деп мәлімдеді.

Сот шешімі Еуропалық экономикалық қауымдастықтың шарты әдеттегі халықаралық шарттардан оқшау тұр, себебі ол мүше-елдердің құқықтық жүйесіне ажырамас бөлік болып енген және олардың соттары қолдануға міндетті болған өзіндік құқықтық жүйе жасады. Соңыра қабылданған біржақты құжат қауымдастық заңнамасынан биік бола алмайды, сондықтан миландық Gіudіce Concіlіatore-нің жасаған өтініші орынды, өйткені істің мән-жайы ЕЕС шартындағы ереженің түсіндірмесіне барып тіреліп тұр. Бұл іс мына тұжырымға қосымша дәлел болды: ЕО-ның қызметі туралы шарттың 267-бабына сәйкес, егер де ЕО заңы қолданылуы ықтимал мәселе туындаса, сот өз еліндегі ең нәтижелі апелляцияға ие болған істі ЕО сотына жолдауға міндетті. Коста мырза ең нәтижелі апелляцияға қол жеткізген-ді.

Түйін ● Үстемдік принципі бойынша ЕО заңы мен ұлттық заң арасында қайшылық туған жағдайда ЕО заңына үстемдік беріледі. АҚШ-тың конституциялық заңында бұл «doctrіne of preemptіon» (басымдық доктринасы) деген атаумен белгілі. ЕО заңына қайшы ұлттық заң ab іnіtіo (әу бастан) санатына түседі, яғни бірден күшін жоғалтады. ● Ұлттық соттар Еуроодақ заңына қатысты ЕО сотының пікірін сұрауға құқылы. ● Еуроодақ заңын дұрыс түсінуде күмән туындаған жағдайда ең жоғарғы апелляциялық деңгейдегі сот Еуропа сотынан пікір сұратуға міндетті.

Еуропалық орталық банк Еуропалық орталық банк (ECB) 1988 жылы 30 маусымда құрылды. Германияның Франкфурт қаласында орналасқан. Ол – еуромен жұмыс істейтін және Еуроаймақтың (еуроны ұлттық валюта ретінде қолданатын елдердің) ақша-кредиттік саясатына жауапты орталық банк. Басты міндеті – Еуроаймақта қаржы мен баға тұрақтылығын сақтау. Еуропалық орталық банк барлық мүше-елдердің орталық банктеріне ортақ. АҚШ Федералдық резерв сияқты Еуропалық орталық банк те ЕО-ның басқа институттарынан тәуелсіз. Еуропалық кеңес, Еуроодақ кеңесі, Комиссия, Парламент, Еуропа әділет соты және Есеп палатасы секілді бұл да – Еуроодақтың жеті институтының бірі, ол АҚШ Конгресінің бюджет басқармасына ұқсас (8.5-мысалды қараңыз). 2008 жылғы қаржылық және егемен борыштық дағдарысқа дейін Еуропалық орталық банк мүше-елдердің ақша-кредит саясатына сирек араласты. 2010 жылдан басталған борыштық дағдарыс ЕО мен Халық-аралық валюта қорынан Кипр, Грекия, Ирландия және Португалия елдеріне көмек көрсетуді талап етті. 2014 жылы Ирландия мен Португалия экономиканы құтқару бағдарламасын табысты аяқтады, ал Грекияда дағдарыс өрши түсіп, Еуропалық орталық банк еуро тұрақтылығын сақтап қалу үшін өз құзыретін іске қосуға мәжбүр болды. 2015 жылдың 30 маусымында қажет реформаларды жүргізіп үлгере алмай, экономикасы құлдыраған Грекия Халықаралық валюта қорынан алған қарызын қайтармаған алғашқы дамыған ел ретінде тарихқа енді. Дағдарыс Грекияға экономикалық құрдым мен Еуроаймақтан шығару қаупін төндірді. Бұған дейін бірде-бір ел дәл бұлай Еуроаймақтан шығуға мәжбүр болған емес. Егемен борыштық дағдарыс дегеніміз – елдің несие мен мемлекеттік облигациялар бойынша берешегін қайтара алмауы немесе бұдан былай өтей алмайтын жағдайға түсуі. Мұндайда Халықаралық валюта қоры Еуропа орталық банкімен бірге Еуроаймақтағы төлем қабілеті осал елге қарыз береді. Қарыз алған ел оны өтей алатын жағдайға жеткізетін, борыштық ауыртпалықты жеңілдететін құрылымдық реформа жүргізуге тиіс.

ЕО-ның заң шығару процесі Еуроодақ – АҚШ Конституциясы сияқты өкілеттік беру принципі бойынша нақты құзырет берілген билік жүйесі. ЕО өз «құзыретіне» кірмейтін салаларға арнап заң шығара алмайды. ЕО шарттары Еуроодақ құзыретінің үш тобын сипаттайды: (1) Айрықша құзыреттер, соның ішінде Кедендік одақты реттеу заңдары; ішкі нарықтағы бәсеке ережелері; Еуроаймақтағы ақша-несие саясаты; балық шаруашылығы; ортақ сауда саясаты. (2) Бірлескен құзыреттер: ЕО мен оған мүше елдер ішкі нарық; әлеуметтік саясат (негізінен. жұмыс істеу құқығы); экономикалық, әлеуметтік және аумақтық ынтымақтастық; ауыл шаруашылығы; қоршаған орта; тұтынушыларды қорғау; көлік; трансеуропалық желілер; энергия; қауіпсіздік пен әділет; денсаулық сақтау саласында бірлесіп билік жүргізеді. (3) Қолдаушы құзыреттер: негізгі билікті мүше-елге қалдыра отырып, ЕО қолдаушы немесе үйлестіруші қызмет атқарады. Бұл топ адам денсаулығын қорғау, өнеркәсіп, мәдениет, туризм, білім беру, жастар, спорт және кәсіптік білім беру, азаматтық қорғаныс (табиғи апаттардан) және мемлекеттік органдар арасындағы әкімшілік ынтымақтастықты қамтиды. Айрықша құзыретіне кірмейтін салалар бойынша ЕО-ның заң шығару билігін бақылайтын екі принцип бар – субсидиарлық принцип және пропорционалдық принцип. Аймақтық не жергілікті деңгейде қолға алынған шаралардың нәтижелі аяқталуына мүше-елдердің күші жетпей, шараның ауқымы мен салдарына қарай ЕО деңгейінде жүргізу жөн болған жағдайда ғана ЕО-ның іске кірісуін субсидиарлық принцип дейді. Бірлескен құзырет салалары бойынша туындаған мәселені ұлттық деңгейде қарастырғаннан гөрі, Одақ деңгейінде қарастырудың әлдеқайда нәтижелі болатыны байқалғанда ғана ЕО өз бетінше шараларды қабылдайды. Сонымен қатар ЕО билік жүргізген (заң шығарған) кезде өз құзыреті шегінен шықпауға тиіс, мұны пропорционалдық принцип дейді. Пропорционалдық принцип бойынша ЕО-ның іс-әрекеті мақсатына жетуге қажет шектен аспауы керек. Лиссабон шартының 2-бабында адамның қадір-қасиеті, азшылық құқықтары және теңдік қоғам құндылығы ретінде мойындалған. Пропорционалдық критерийі келесі сұрақтарға жауап күтеді. Біріншіден, мүдделерді алға жылжытуға бағытталған әкімшілік іс-шаралар заңды ма? Басқаша айтқанда, дұрыс мақсат көзделді ме? Екіншіден, таңдалған әдіс-амалдар мақсатқа жетуге септесе ме? Үшіншіден, таңдалған әдіс-амалдар неғұрлым шектеулі әдіс-амалдар ішінен таңдалды ма? Бұл әдіс-амалдар мақсатқа сәйкес пе? Егер таңдалған іс-шаралар осы үш критерийдің біреуінен өтпесе, оны тоқтату керек. Еуроодақтың заң шығару процесі екі принципке негізделген: бірлескен шешім және білікті көпшілік принципі бойынша дауыс беру (QMV). Негізінен, заңдар осы қос принцип құрайтын кәдімгі заң шығару тәртібінде қабылданады. Бірлескен шешім – Кеңес пен Парламенттің бірлесе заң шығару тәртібі. ЕО заңдарының көбісі осы тәртіппен шығарылған. Бірлескен шешім принципі Кеңестің және Парламенттің мақұлдауын талап етеді. Бұл принцип ереже, директива немесе шешім қабылдау кезінде Кеңес пен Парламентке бірдей билік береді. Жоғарыда айтылғандай, білікті қос көпшілік принципімен дауыс беру талабы бойынша Кеңес мақұлдайтын заң жобасын, әуелі, мүше-елдердің 55 %-ы мақұлдауға тиіс, ал бұл елдердің халқы бүкіл ЕО халқының 65 %-ын құрауы керек. Қос көпшілік дауыс берудің мәні – халықтың санына қарай дауыс беруді жүзеге асыру, яғни барлық мүше-мемлекетке тең дауыс құқығын беру. Парламентте өз халқының санына орай әр мүше-мемлекеттің бірнеше дауысы бар. Мәселен, ең көп дауыс Германияда, оныкі – 96 дауыс, ал ең аз дауыс Кипр, Эстония, Люксембург және Мальтада, оларда алты дауыстан ғана. Әрбір елге бөлінген Парламенттегі орындардың санын 8.1-кестеден көріңіз. Парламентте заң жобасының қабылдануы үшін жай көпшіліктің дауысы қажет болады. Лиссабон шартына дейін энергетика, зияткерлік меншік, еңбекші-мигранттарды әлеуметтік қамсыздандыру, қылмыстық істер бойынша сот ынтымақтастығы, Еуроюст5 пен Еуропол6 құрылымы, үшінші елдерге шұғыл қаржылай көмек көрсету және мәдени шараларды қолдау секілді көптеген салалар бойынша заң Кеңестің бірауыздан дауыс беруімен қабылданатын. Ендігі жерде бұл салаларға қатысты заңдар қос көпшілік дауысынсыз қабылданбайды. Еуроодақ келісімдерінде кей сала бойынша әдеттегі заң шығару тәртібін арнайы заң шығару тәртібіне ауыстыру қарастырылған. Мәселен, Еуроодақтың қауіпсіздігі мен сыртқы саясаты секілді нақты бір салада Кеңес бірауыздылық тәртібін қолданады. Кеңес ЕО-ның жалпы сыртқы тарифін белгілеуде немесе еркін сауда келісімі туралы келіссөздер жүргізуде Парламентпен кеңеспей-ақ, тәуелсіз әрекет ете алады.

ЕО құқығының қайнар көздері Қауымдастық заңнамасын екі бөлікке жіктеуге болады – негізгі заңнама және қосалқы заңнама. Негізгі заңнама ЕО-ның негізгі заңдарына (шарттарына) негізделген. Қосалқы заңнаманың қайнар көздері Еуроодақ институттары шығаратын заңдардан тұрады. ЕО институттары үш түрлі заңнамалық құжат шығарады: (1) нормативтік актілер; (2) директивалар; (3) шешімдер, ұсыныстар және пікірлер. Осы заңнамалардың қайнар көздерінің арасында төмендегідей айырмашылықтар бар: Қаулылар – ортақ қолданыстағы құжат, барлық мүше-елдерде заңдық тұрғыда міндетті және тікелей қолданылады (тікелей әсер ету күші). Сол себепті де қаулылар әрбір мүше-мемлекеттің заңына айналады, директивадай орындалуы үшін тағы бір ұлттық заңның шығуы міндет емес. Директива заңдық тұрғыда міндетті, бірақ ұйғарылған мақсатқа қалай қол жеткізетінін мүше-елдердің өздері шешеді, яғни іске асыру формасы мен әдісін таңдау еркіндігі беріледі. Әдетте директива бір қорытынды немесе нәтижені және мүше-мемлекеттердің сақтауға тиіс мерзімді талап етеді. Мүше-елдер директиваны ұлттық заңнамаға енгізу мерзімі ішінде өз заңын (немесе нормативтік-құқықтық актісін) қабылдайды. Алайда мүше-елдер директиваны сөзбе-сөз орындасын деген талап жоқ. Егер ЕО комиссиясы мүше-мемлекет директиваны тиісті түрде орындамады деп тапса, әлгі елге мәжбүрлеу шараларын қолдана алады. Шешім заңдық тұрғыда міндетті, бірақ жалпыға бірдей емес, тек кімге арналған болса, соған ғана. ЕО бәсекені қорғау туралы заңнама саласында жиі шешім қабылдайды. Басқаша айтқанда, бәсекені қорғау туралы заң бұзылды деп сезіктенген Комиссия тергеу жүргізіп, компанияның немесе жеке тұлғаның заң бұзғаны туралы шешім шығара алады. Ұсыныстар мен пікірлердің міндеттеуші күші жоқ, есесіне, олар – ЕО-ның маңызды саяси ұстанымдарын көрсететін құжаттар. Ұсыныс Комиссияның бастамасымен шығарылады, ал пікір, негізінен, мүше-елдің сұрағына жауап ретінде жіберіледі. Парламентпен бірлесе немесе Комиссия ұсынысымен жұмыс істейтін Кеңес қандай құқықтық құжат қабылдайтынын өзі шешеді.

ЕО заңнамасы және оның тікелей әсер ету күші Мүше-елдердің қай-қайсысы үшін де ЕО келісімінің баптары, ережелері мен нормативтік актілерінің тікелей әсер ету күші7 бар. Бұған нақты мысал бола алатын басты іс – Van Gend en Loos8. Нидерланд сотына түскен талап-арыздан басталған осынау істе көлденеңнен киліккен сұрақ – жеке тұлғалар Еуроодақ келісімінің орындалуын көксеп, ұлттық сотқа талап-арыз бере ала ма? Бұл сұрақ ЕО шарты баптарының тікелей қолданылуын қарайтын Еуропа әділет сотына жіберілді.

Van Gend en Loos

Талап-арыз берушінің айтуынша, Нидерланд мемлекеттік баж салығын өсіруге тыйым салатын ЕО заңнамасын бұза отырып, тағы бір мүше-елден келетін тауарға импорттық баж салығын9 ұлғайтқан. Голландтар тарифтің ешқандай өспегенін, бар-жоғы тауарға қайта жіктеме жасалғанын, ал ЕО заңнамасы қайта жіктеуге тыйым салмайтынын айтып ақталды. Енді осы жерде жеке тұлға ұлттық сотта Шарт ережелеріне сілтеме жасай ала ма деген сұрақ бас көтерді. Дұрыс жауап бере алатынына күмәнданған Нидерланд соты бұл мәселенің шешімі бүкіл Одақ бойынша аса маңызды екенін түсініп, істі Еуропа әділет сотына жолдады. Нидерланд үкіметі бұл мәселе Еуропа әділет сотының құзыретіне жатпайды деді, бұл пікірге Бельгия да қосылды. Олар ұлттық заң мен ЕО заңы арасындағы қатынас – ұлттық конституциялық мәселе, оны ұлттық сот шешуге тиіс деді. Ал Еуропа соты Шарттың кез келген бабына түсіндірме беру құқығының бар екенін мәлімдеді. Сонымен, Шарттың тарифке қатысты баптарының тікелей әсер ету күші бар ма және ол жекелеген тұлғаларға арыздану құқығын бере ме деген сұрақ өз шешуін күтті.

Еуропа әділет сотының уәжі Бастапқыда сот Шартты түсіндіруге мақсатты немесе телеологиялық көзқараспен келді. Мәселеге шектеулі көзқараспен келгенде тиісті бапта жеке тұлғалардың сотқа арыз беру құқығы белгіленген бе деген сұрақ туар еді. Сондықтан сот Шарттың бабы қандай мақсатта дайындалды және жеке тұлғаға сотқа шағым түсіру құқығын беру сол мақсатқа жету жолында септігін тигізе ме деген гипотетикалық сұрақ қойып, мәселеге еркін көзқарас тұрғысынан келді. Сөйтті де, ұлттық соттарда жеке тұлғалар Шарттың баптарына сілтеме жасай алады деген қорытынды жасады.

Түйін ● Eуропа әділет соты – ЕО заңнамасын түсіндіру жағынан ең жоғарғы құзыретке ие орган. ● Еуроодақ шарттарында тікелей әсер ету күші бар (бірден ұлттық заңнаманың бір бөлігіне айналады). ● Жеке тараптар Еуроодақ заңнамасының бұзылуы туралы ұлттық соттарға шағымдануға құқылы. Сөйтіп, Van Gend en Loos ісінде мүше-елдердің ықтимал ниетін алға тартқан сот онымен де шектелген жоқ. Оның түпкі ойы ЕО мақсаттарын бәрінен биік қою еді. Тікелей әсер ету күші доктринасы мен Van Gend en Loos ісіне байланысты берілген түсіндірме ЕО заңнамасының10 маңызды бөлігіне айналды. Сот «Шарттың рухы, жалпы жүйесі және тұжырымдамасына» негіздеп, Шарт бабында тікелей әсер ету күші бар деген қорытындыға келді. Турасын айтқанда, сот барлық ЕО шарттарының конституциялық мәртебесі бар деп санайды. Осылайша Еуропа әділет соты Еуропа қауымдастығын, содан кейін Еуроодақты тәуелсіз заңды бірлестік деп белгіледі. ЕО-ның осы күнгі құрылымының қалыптасуына сеп болған жайттардың тағы бірі ЕО директивасын орындамаған әкімшілік аумаққа айыппұл төлету болды. Бұл Франкович ісі еді.

Франкович пен Бонафацийдің Италияға қарсы ісі

ЕО төлем жасауға қабілетсіз компанияда жұмыс істейтін адамдарды қорғауға бағытталған 80/987 директивасын қабылдады. Бұл құжат жұмыс беруші қарыз болып қалған жағдайда қызметкердің сотқа шағымдануына көмектесетін қор құруға мүше-елдерді міндеттеді. Италия директиваны белгіленген мерзім ішінде ұлттық заңнамасына кіргізе қоймады. Комиссия Италияға қарсы талап-арыз берді. Сот Италияның директиваны орындамауы – ЕО заңнамасын бұзғаны деп қаулы етті. Италия 80/987 директивасын орындамай, өтемақы қорын құрмағандықтан, қаржылық жағдайы қиындаған компанияның қос қызметкері мемлекеттен өтемақы ала алмады да, талап-арыз берді. Қызметкерлер директиваның сатылы әсер ету күші бар деп түйіп, директиваның Италия үшін міндеттілігіне сүйенді. Van Gend en Loos ісінде Еуропа әділет соты заңға тікелей әсер ету күшін беретін шарттарды белгілеп көрсетті. Біріншіден, ЕО заңы: (1) анық әрі бірмағыналы болуы керек; (2) кесімді болуға тиіс; 3) қосымша заңнамалық шараларға тәуелді болмауы керек. Ал директива қосымша ұлттық заңнамалық шарасыз іске аспайды, ендеше, директивада тікелей әсер ету күші болмайды. Әлбетте, сот 80/987 директивасында тікелей әсер ету күші жоқ деген тұжырым жасады, себебі бұл құжат кесімділік сипатынан ада еді және жеке тұлғаларға өтем-ақы төленетін қорларды құру түрінде шаралардың орындалуын талап еткен болатын. Сондықтан Италияға қарсы талап-арыз бергенде директива екі қызметкер үшін арқа сүйеуге жарамсыз еді. Сот енді мүше-елге директиваны орындамаудан туындаған зардапты өтеткізу мүмкіндігін қарастыруға көшті. Сөйтті де, «Келісімнің жалпы схемасы мен негізгі принциптеріне» орай, сот директиваны орындамаған мүше-елді келтірген зияны үшін жауапқа тартуға негіз бар деп шешті: Мүше-мемлекеттердің сақтауға тиіс ЕО заңнамасының бұзылуы салдарынан жекелеген адамдар өз құқықтарын қорғап, шеккен зардаптарының орнын толтырта алмаса, онда ЕО принциптерінің нәтижесіз және мәртебесінің сынға түскені деп түсіну керек. Мүше-елдердің зиянды өтеуге міндеттілігі Шарттың 10-бабында айтылған, осы бапқа сәйкес, мүше-елдер ЕО заңнамасынан туындайтын міндеттемелерін орындау жолында бар күшін салуға міндетті. Яғни ЕО заңнамасындағы олқылықтан туындаған заңсыздық салдарын жоюға борышты. Бұл жауапкершілікті орнықтырудың үш шарты бар. Біріншіден, директива жеке тұлғаларға құқық беруге тиіс; екіншіден, директива беретін құқықтарды анықтау мүмкіндігі қамтамасыз етілуі керек; үшіншіден, директиваның орындалмауы мен келтірілген залал арасында себеп-салдарлық байланыс болуы керек. Соттың пікірінше, талап-арыз берушілердің жағында жаңағы шарттылықтың үшеуі де бар, яғни директива арызданушыларға құқық берді, директиваға қарап, сол құқықтарды білуге мүмкіндік болды, ал залал сол директиваны орындамағаннан туындады.

Түйін ● Van Gend en Loos ісінен белгілі болғаны – бірден мүше-елдердің заңына айнала қоймайтындықтан ЕО директивасында тікелей әсер ету күші жоқ. ● Франкович ісі ЕО директивасын орындамай, жеке тараптарға залал келтірген мүше-мемлекетті жауапты етудің үш шартын белгіледі. ● Директива орындалмаған (немесе дұрыс орындалмаған) жағдайда тараптарға сотқа арыз беруге рұқсат ету арқылы Франкович ісін қараған сот директиваның тікелей әсер етуіне қатысты фактілердің болмауы жағдайын азайтты.

Төрт еркіндік «Төрт еркіндік» – тауар қозғалысының еркіндігі, адамдардың еркін жүріп-тұруы, қызмет қозғалысының еркіндігі және капитал қозғалысының еркіндігі. ЕО-дағы тауар қозғалысының еркіндігі шетелдік экспорттаушылар үшін өте маңызды. Мәселен, америкалық экспорттаушы ЕО-ның 28 елінің бірінде импорттау мен кедендік бақылаудан өтсе жетіп жатыр. Алғашқы импорттан кейін тауарларды ЕО аймағында еркін тарата беруге болады.

Тауар қозғалысының еркіндігі Мүше-елдер отандық тауарды қорғап, тура сондай бәсекелес тауарды импорттаудың алдын алу үшін өзге мүше-елдерден кіргізбеуге тырысады. Оның бір тәсілі – импорт өнімдерге, дәл сондай отандық өніммен салыстырғанда, салынатын ішкі салықты арттыру. ЕО заңнамасы бұлай алалап салық салуды заңсыз санайды. ЕО шартының 90-бабы былай дейді: «Мүше-елдің ешқайсысы тікелей немесе жанама түрде басқа мүше-елдің өніміне отандық өнім салығынан жоғары салық сала алмайды». Сол секілді ешқандай мүше-ел өзге бір өнімді жанама түрде қорғау мақсатында тағы бір мүше-елдің өніміне ішкі салықты жоғарылата алмайды. Біріншіден, мүше-елдер арасындағы импорт пен экспортқа кедендік баж салығын салуға тыйым бар, сондай-ақ осы секілді басқа да төлемдерге11 тыйым салынған. Екіншіден, мүше-елдер арасында импорт пен экспорттың санына шектеу (квота) қоюға да рұқсат берілмеген.12 Cassіs de Dіjon ісінде13 Франциядан Германияға ликер импорттаушы құрамындағы алкоголь айтарлықтай жоғары деңгейде болмаған ішімдіктерді импорттауға тыйым салған неміс заңына қарсы болды. Импорттаушының пікірінше, алкогольдің ең төменгі деңгейін белгілеу тауар қозғалысының еркіндігіне қол сұғумен парапар. Немістер маскүнемдікпен күресу қажеттігін алға тартып, ережені қорғауға барын салды. Олардың ойынша, алкоголі аз ішімдіктер көбірек ішуге итермелейді де, түбінде адамды маскүнемге айналдырады [Сіз бұл аргументке сенесіз бе?] Сот пропорционалдық принципін14 алға тартып, немістердің уәжін қабылдамады. Басқаша айтқанда, алкоголизммен күресу – заңды мақсат, сондықтан пропорционалдық принцип талабы бірінші орындалады. Бірақ осы заңды мақсатқа жету үшін таңдап алынған әдістер ұтымды емес. Соттың пікірі бойынша, адамдар онсыз да күшті ішімдікті ішер сусынына жиі қосады, сондықтан әлсіз ішімдік импортына тыйым салу мен маскүнемдікпен күрестің арасында ешқандай байланыс жоқ. Керісінше, бұл немістің қуатты ликер өндірушілерін қорғаудың астыртын әдісі еді.

Жанама дискриминация Жанама дискриминация – тауардың шығу тегіне тікелей сілтеме жасалмайтын, бірақ іс жүзінде импорттық тауарға жоғары салық салуға апарып соғатын салық жүйесі. Humblot v. Dіrecteur des Servіces Fіscaux ісінде15 Франция азаматы Францияда сатып алар Мерседес көлігі ақысынан француз жол салығын алып тастауды талап етті. Француз салық жүйесі автокөліктің қуатына қарай жол салығының сомасын арттырған. Қозғалтқышының номинал қуаты 16-CV автомобильдерге салынатын салық сомасы біртіндеп 1100 француз франкіне дейін өскен. Ал 16-CV-дан жоғары болса, салық мөлшері 5000 франкке бір-ақ шығады, яғни салық 400 %-ға артады. Жол салығы туралы заңда автокөліктің шыққан еліне сілтеме жасалмайды, сондықтан, бір қарағанда, нақты (тікелей) импортталған автокөліктерге дискриминация жоқ сияқты. Талап-арыз беруші Францияда қозғалтқышының номинал қуаты 16-CV-дан жоғары автокөлік жасалмайтынына дәлел келтірді. Яғни жоғары салық импорттық автокөліктерге ғана салынған, оның ішінде ЕО мүше-елдерден импортталған көліктер16 де бар. Бұл – жанама дискриминацияның классикалық үлгісі, заң бейтарап болып көрінгенімен, импорттық автокөліктердің салығы мүлдем басқа. Сот ЕО шартының 90-бабы мүше-елдерден импортталған автокөліктерге ғана арналған салыққа апаратын прогрессивтік салыққа тыйым салатынын айтып тұжырымдады. Тауардың жанама дискриминациясының соңғы мәселесі – импорттық тауар мен отандық тауардың ұқсастығын анықтау. 90(1)-бап бір-біріне «ұқсас» ішкі тауар мен мүше-елдерден импортталған тауарға алалап салық салуға тыйым салады. Егер ішкі нарықта импорт тауарлар ұқсас отандық тауарларға қатысты алаланған жағдайда ғана алалау орын алады. Енді мемлекеттік кеден қызметкерлері мен соттар тауар «ұқсастығын» қалай анықтайды деген сұрақ туады. Ұқсастық мына факторларға қарай анықталады: тауардың бір салық санатына жатуы; тауарды шығару жолы; тауардың өндірісінде қолданылған заттары; тұтынушылардың тұтынып жүрген тауарға балама деп білуі.

Сандық шектеулер және соған балама шаралар Рим шартының 28-бабында «Мүше-елдер арасындағы импортқа сандық шектеу қою мен соған балама барлық шараға тыйым салынады» делінген. Балама әсер дегеніміз – квоталық жүйедегідей импортталатын тауарларға ашық шектеу қойылмаса да, түптеп келгенде, импортталатын тауардың санын заңсыз шектегенде тура сол квотаның әсерін беруі. Еуропа соты сандық шектеуге балама шараларға не жататынына кеңінен анықтама беріп, бұған тіпті дүкендердің ашылу уақыты сияқты, бір қарағанда, импорт тауарға еш қатысы жоқ коммерциялық ережелер мен нормаларды да қосты.

Procureur du Roі v. Dassonvіlle ісінде17 Бельгия заңы шотланд вискиінің Шотландияда жасалғанын растайтын сертификатпен қоса жүруін талап еткен. Ал бельгиялық дистрибьюторлар вискиді Франциядан сертификатсыз импорттаған. Бельгия соты сертификатын талап ету сандық шектеудің балама шарасы болуы мүмкін деген оймен істі Еуропа сотына жіберді. Еуропа соты сандық шектеудің балама шарасына – «Одақ ішіндегі саудаға мүше-елдердің тікелей не жанама кедергі жасайтын немесе кедергі жасауы ықтимал бүкіл сауда ережелері жатады» деп, кең ауқымда түсіндірме жасады. Сөйтіп, Ұлыбританиядан импортталған вискиден сертификат талап етуді заңсыз сандық шектеудің балама шарасы деп анықтады.

Сандық шектеулер мен оның балама шаралары қатарынан шығарылғандар Рим шартының 30-бабы мүше-елдерге келесі себептер бойынша импортты шектеуге мүмкіндік береді: (1) қоғамдық мораль; (2) жария тәртіп немесе қоғамдық қауіпсіздік; 3) адамның денсаулығы мен өмірін, жан-уарлар мен өсімдіктің тіршілігін қорғау; 4) көркемдік, тарихи немесе сәулеттік мәні зор ұлттық жәдігерлерді қорғау; (5) өнеркәсіптік не коммерциялық мүлікті қорғау. Еуропа соты астыртын сауда кедергісі ретінде пайдаланылуынан сақтана отырып, барынша сығымдап, осындай себептер тізімін жасады.

Р.-дің Хенн және Дарбиге қарсы18 ісінде айыпталушыларға кедендік заңды бұзып, Ұлыбританияға бей-әдеп материал әкелді деген айып тағылған. Еуропа әділет соты мұндай заңдардан әдетте қоғамдық моральдың бұзылуына қатысты ешқандай мәселе туындамайды деген қорытындыға келді. Ал осының алдын алу үшін жасалған шектеулер алалау мақсатында қолданылды ма, жоқ па – мәселе сонда. Сот: «Мұндай материал мемлекет ішінде емін-еркін дайындалса немесе сатылса, онда кедендік заңнамадағы сандық шектеу моральды қорғаудың емес, қасақана алалаудың амалы, яки мүше-елдердің арасындағы саудаға астыртын шектеу қоюдың құралы ретінде қарастырылады», – деп түйді. Сот мұндай материалдар тіпті ел ішінде емін-еркін айналымда жүрсе де, заңдық тұрғыда оған шектеу бар, сондықтан импортқа қойылған бұл сандық шектеуді қоғамдық мораль туралы бап ақтайды деп шешті.

Бұрын кейбір өнімдер мемлекеттік қорғанысқа қажет деп есептелетін. Еуроодақтың құрылуына түрткі болған да осының төңірегіндегі жағдай. Еуропа көмір және болат бірлестігі 1952 жылы, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылды. Бұл екеуі қару өндірісінің басты шикізаты болғандықтан, ендігі соғыстың алдын алу осы көмір мен болат өндірісіне қадағалау орнатудан басталады деген ниет еді. Campus Oіl компаниясының Индустрия және энергетика министрлігіне қарсы ісінің19 мән-жайы былай болды. Ирландия заңы бойынша мұнай импорттаушылар өздеріне қажет мұнай мөлшерінің белгілі бір бөлігін Ирландия жерінде орналасқан мұнай өңдеу зауытынан сатып алуға тиіс болатын. Ирландия мемлекеттік қауіпсіздік үшін елде кемінде бір мұнай өңдеу зауытының болу керектігін айтты. Еуропа әділет соты бұл талаптардың ұлттық қауіпсіздік мақсаттарда қолданылғанымен келісті.

АДАМНЫҢ ДЕНСАУЛЫҒЫ МЕН ӨМІРІН, ЖАНУАРЛАР МЕН ӨСІМДІК ТІРШІЛІГІН ҚОРҒАУ Импорттық тауарға қатысты денсаулық пен қауіпсіздік талаптары бойынша тауар жіберуші елде де, қабылдаушы елде де қосарлы бақылаудан өтуі керек, Еуропа әділет соты осы тәртіпке байланысты мынадай бір ілік тапты. Комиссияның Біріккен Корольдікке қарсы ісінде20 Ұлыбритания жұртшылығы құс індетінен (ньюкасл ауруы) сақтау үшін басқа мүше-елдерден құс еті мен жұмыртқа әкелуге тыйым салған. ЕО комиссиясы Еуропа сотында Ұлыбританияға қарсы сот ісін бастады. Сот Ұлыбритания тыйымы Еуроодақтың құқығын бұзды деп түйді. Сот назарына алған факторлардың қатарында тыйым салу уақыты (жұмыртқа импорты айтарлықтай артатын Рождество мейрамының қарсаңы) мен импортқа қойған шарт болған еді, осылайша британдық фермерлерден қолдануды талап еткен әлгі ауруға қарсы шарадан экспорттаушы елдегі шара күштірек болғанда ғана импортқа рұқсат берілді.

БАЛАМА ӘСЕРЛІ КЕДЕНДІК БАЖ САЛЫҒЫ МЕН АЛЫМДАР Рим шартының 25-бабында «ЕО тауардың барлық түрімен сауда жасайтын Кедендік одақ негізінде құрылған» делінген. Бұл бап мүше-елдер арасындағы импорт пен экспортқа балама әсерлі кедендік баж салығы мен алым алуға, Еуроодаққа кіретін және кірмейтін елдер арасында «ортақ кедендік тариф» тағайындауға тыйым салады. ЕО-ға кірмейтін елдер экспорттаушыларына байланысты 25-бап «үшінші елдерден» шығарылып, мүше-елдерде еркін айналымда жүрген өнімдерге ешқандай қосымша баж салығы салынбайды дейді. Бастапқыда айтылғандай, шетелдік экспорттаушы үшін бұл ЕО импортының бірінші елінде ЕО-ның жалпы баж салығын ғана төлеуге тиіс дегенді білдіреді. Одан соң қандай да бір ұлттық баж салықтарын төлеместен, бүкіл ЕО бойынша тауарын тегін тасымалдай береді.

Еуропа соты сандық шектеуге балама шараның анықтамасын бергені сияқты, кедендік баж салығына балама алымның да кең анықтамасын берген21. Комиссияның Италияға қарсы ісінде22 ЕО комиссиясы барлық экспортқа алым белгілеуімен Италия ЕО заңын бұзды деп мәлімдеме жасады. Италия бұл алым – кедендік баж салығы емес, экспорттаушының керегіне жарар статистикалық ақпарат жинап бергені үшін алынған ақы деп жауап берді. Сот бұл уәжді қабылдамай, былай шешті: Шарттың түсіндіруі бойынша, шекарадан өтетін отандық не шетелдік тауарға дәл кедендік баж салығы болмаса да, кез келген біржақты тәртіпте белгіленген материалдық (ақшалай) алым кедендік баж салығына балама алым болып саналады, оның мөлшері мен мақсаты да, тәсілі де маңызсыз. Ол алым мемлекет пайдасына жаратылмайтын болса да, алалау не қорғаныс шарасы болмаса да, сондай-ақ төлем алынған өнім кез келген отандық өніммен бәсекелеспесе де, келісім сөзі күшінде қалады. Комиссияның Италияға қарсы ісінде Еуропа соты импортталған және экспортталған тауарға белгіленген алымдарға қатысты жоғарыдағы ережені негізге алды. Алымның мақсатының еш маңызы жоқ. Егер алым тек қана импортталған және экспортталған тауарға тағайындалса, онда ол заңсыз деп есептеледі. Ал тауарды тексеруге алынатын немесе талап етілетін бақылау шығындарына кететін үкіметтік алымдарға келер болсақ, денсаулық сақтау мен қауіпсіздік мақсатында тауарды тексерістен өткізу шығынын жабу үшін алым белгілеуге Еуропа соты рұқсат береді. Мұндай тексеріс тек импорттаушы мен отандық өндірушіге тең дәрежеде жалпы нормативтік схема бойынша жүргізілсе болғаны. Мұндай алым кедендік баж салығына балама емес.

Халықтың (азаматтар мен жұмысшылардың) емін-еркін жүріп-тұруы Келісімнің 1612/68 -қаулысы және 2004/38-директивамен толықтырылған 39-бабы бойынша шетелдік жұмыскерді азаматтығына қатысты тікелей де, жанама да алалауға болмайды. Шарттың 39-бабының 2-тармағы жұмыскерлердің емін-еркін жүріп-тұруы «жұмысқа орналасу, сыйақы төлеу және басқа да жұмыс істету шарттары жағынан адамды азаматтығына қарап алалауды жояды» дейді. ЕО қаулылары мен директивалары «азаматтығына байланысты алалаушылық» туралы толығырақ ақпарат береді. 1612/68-қаулысының 7-бабының 2-тармағы бойынша ЕО қызметкерінің «әлеуметтік және салықтық игіліктерге» деген құқығы жергілікті қызметкермен бірдей. 2004/38-директивасы бойынша үш айға келген ЕО азаматына тіркелу үшін кемінде дәл сондай уақыт берілуге тиіс. «Жария тәртіп, мемлекеттік қауіпсіздік немесе денсаулық сақтау» принциптеріне орай жүріп-тұру еркіндігін шектейтін ескерілмейтін жағдайлар бар. Соған қатысты бір-екі қызықты оқиғаны айта кетейік. Еуропа әділет соты Еуроодақтың саентологияны23 ұстанатын азаматын елге кіргізбеу туралы Ұлыбританияның шешімін қолдады. Себебі Ұлыбритания үшін саентология – қоғамға теріс әрі зиянды, жария тәртіпке қарсы ағым. Адоуи мен Корнельдің Бельгия үкіметіне қарсы24 ісінде Бельгия жария тәртібін алға тартып, Францияның екі азаматшасына жезөкшелікпен айналысады деп, елде тұруға рұқсат бермеді. Бельгияда жезөкшелік заңсыздыққа жатпайтындықтан, Еуропа әділет соты Бельгияға қарсы шешім шығарды. Өйткені әлгі екеуі расымен де жеңіл жүрісті әйел болса да, жезөкшелік елден шығаруға себеп бола алмайды.

Кәсіп ашу және қызмет қозғалысының еркіндігі Қызметтер мен кәсіп ашу қозғалысының еркіндігі ЕО-ның бір елінің азаматына ЕО-ның басқа бір елінде жұмыс істеуіне немесе бизнеспен айналысуына мүмкіндік береді. Бірақ дәрігер, адвокат, инженер секілді бірқатар мамандықтарға мемлекеттік заңнама бойынша біліктік пен сертификация талабы қойылады. Мәселе мемлекеттік білік стандартының әр елде әртүрлі болуында. Мысалы, Румынияда жұмыс істеуге құқылы заңгер Францияның білік талаптарына сай келмеуі мүмкін. Сондықтан Еуроодақ нақты-нақты мамандықтарға байланысты біліктікті өзара тануға шақырған көптеген директива қабылдады.

Кәсіп ашу еркіндігі Рим шартының 43-бабы ЕО азаматының кәсіп ашу еркіндігін шектеуге тыйым салады. Кәсіп ашуға ЕО елдерінде агенттіктер, филиалдар немесе еншілес компаниялар құру жатады. 43-бап кәсіп ашу еркіндігін «өзін-өзі жұмыспен қамтып, еңбек ету құқығы» ретінде қарастырады. Кәсіби білік мәселесіне келсек, Еуропа әділет соты қаулы еткендей, Париж адвокаттар алқасының бельгиялық адвокатты Франция университетінде оқымаған деп жұмысқа алмауға құқығы жоқ, өйткені Франция университеті Бельгиядан алған құқық саласындағы ғылыми дәрежені Франциядағы құқық саласының ғылыми дәрежесімен тең көреді. Бұл мәселе біз ойлағандай оңай емес, себебі ЕО-ның бір елінде адвокат болып істейтін адам басқа елінде де еш қиындықсыз жұмыс істеп кете бермейді. Еуропа әділет соты ұлттық құқық саласының ерекше дәрежесінің болуы басқа елде заң практикасын қабылдаудан бас тартуға себеп бола алмайды деп санайды. Мысалы, жоғарыда аталған істе, бельгиялық адвокат Францияда avocat (адвокат) боп орналасу үшін франциялық адвокатурада емтихан тапсырды. Еуропа соты Vlassopoulou ісінде25 бұдан да арыға барып, шетел адвокатын жұмыс істегісі келген елдегі емтиханнан өте алмай қалса да, баламаны бағалау («дипломы бойынша білімі, дағдысын жергілікті заңдарда талап етілген білім, дағдымен салыстыру») рәсімін өткізуге міндеттеді. Бұл іске түрткі болған оқиға грек адвокатының Германиядағы заң фирмасында бірнеше жыл адвокаттық емтиханын тапсырмай-ақ жұмыс істегені еді. Өзара тану принципі Шарттың 47-бабында белгіленген, онда «диплом, сертификат және ресми біліктің басқа да дәлелдемелерін өзара мойындау туралы» директивалар қабылдау талап етілген. Соның өзінде ЕО елдері шетелдік біліктікті мойындауға асығатын түрі жоқ. Мұның себебі мемлекеттер осы салаларда тәжірибеден өтуші өз азаматтарын қорғау үшін асығыстық жасамай отыр деп ойлаймыз.

Қызмет көрсету еркіндігі Шарттың кәсіпорын ашу және халыққа қызмет көрсету еркіндігі туралы нормалары – ортақ нарық құрудың бір тетігі. Шартта көрсетілгендей, кәсіпорын ашу және қызмет көрсету құқығы директивалар қабылдау арқылы туындайды. Сот сондай-ақ 43-ші (кәсіпорын ашу еркіндігі туралы), 49 және 50-баптарда (қызмет көрсету еркіндігі туралы) ұлттық заңнамаларға тікелей әсер ету күші бар деп қаулы етті. Шарт бизнес ашу немесе қызмет көрсету құқықтарын жүзеге асыратын шетелдік компаниялар мен азаматтарды алалауға, кемсітуге тыйым салады. Еуропа әділет соты бертін келе кәсіпорын ашу және қызмет көрсету ережелерінің жүріп-тұру еркіндігіне кемсітуге жатпайтын кедергі қоюға да қатысы бар деп мәлімдеді. ЕО-ның 2009 жылғы Қызметтер туралы директивасы26 ЕО-да бизнес ашуға көмектесетін қосымша ережелер мен трансшекаралық қызметтер туралы ереже бекітіп, адамдар мен компанияларға тұрақты өкілдік ашпай-ақ немесе өзі келмей-ақ, ЕО-ның басқа елдерінде жұмыс жүргізу мүмкіндігін туғызды. Директива бизнес, құрылыс, білім беру, жылжымайтын мүлік, заңмен қадағаланатын мамандықтар (заң, медицина, бухгалтерлік есеп, инженерлік, т.б.) және бөлшек сауда қызметін көрсету сияқты кең ауқымды қызмет аясын қамтиды. Бірақ директива электрондық коммуникация, қаржылық, көлік, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерге қолданылмайды.

Капитал қозғалысының еркіндігі Бұл принцип ортақ нарықтың жұмыс істеуі үшін өте маңызды, себебі ол интеграцияланған, ашық және тиімді қаржы нарығы мен қызметтерге жеткізеді. Ортақ нарық жүйесіндегі адамның емін-еркін банк шоттарын ашатын, шетелдік компания акциясын не шетелдік жылжымайтын мүлікті сатып алатын мүмкіндігі болуға тиіс. ЕО-ның бір елінің компаниясы басқа елінің компаниясына инвестиция құя алуы және басқара алуы керек. Капитал еркіндігі 1957 жылғы Рим шартында бекітіліп, ЕО-ның іргелі принципіне айналса да, капиталды немесе валюта айырбасын бақылау 1990 жылдардың басына дейін сақталды. Капитал мемлекет рұқсатынсыз ұлттық шекарадан өтпейтін. 1988 жылы Кеңес капитал қозғалысына қойылатын қаптаған шектеулерге қарсы капитал қозғалысын ырықтандыруға арналған директива қабылдап, 1990 жылдың ортасына қарай валюталық бақылау жойылды. 88/361/EEC директивасы Еуроодақ аумағындағы капитал ағынына қойылған барлық шектеуді жоюды талап етеді. «Салыстырмалы құқық: Кеңес директивасының қысқаша мазмұны» атты 8.6-мысалға қараңыз. Директива Маастрихт шартында бекітілді, ол мүше-елдер арасындағы немесе мүше-ел мен ЕО-ға кірмейтін елдер арасындағы капитал қозғалысы мен төлемдерге қойылатын барлық шектеулерге тыйым салады. Директива сияқты емес, шарт нормасының барлық ЕО елдеріне тікелей әсер ету күші бар. ЕО-ға мүше болғысы келген үміткер ел капитал қозғалысына қойылған барлық мемлекеттік кедергіні жоюға тиіс. 8.6-мысал. Салыстырмалы құқық: 88/361/EEC Кеңес директивасының қысқаша мазмұны

Капитал қозғалысы дегеніміз не? 1. Бір елдегі инвестордан басқа елдегі қаржы мекемесіне ақша аудару. 2. Тікелей шетелдік инвестиция (шетелдік компанияны инвестициялау немесе сатып алу). 3. Жылжымайтын мүлікке инвестиция салу. 4. Құнды қағаздарға (акция, облигация, траст құжаттары) инвестиция салу. 5. Несиелер мен кредиттер ЕО ішінде де, үшінші елдерде де айрықша жағдайларда капитал қозғалысына шектеу қойылуы мүмкін. Оның мысалы ретінде жалпы сыртқы саясат пен қауіпсіздік саясаты аясында Украина дағдарысы кезіндегі Ресейге қарсы іске асырылған салық салу, қадағалау, жария тәртіпті қарастыру, ақшаның ізін суытуға байланысты салынған қаржылық санкцияларды айтуға болады.

ЕО-ның негізгі құқықтар хартиясы Негізгі құқықтар хартиясы бастапқыда 2000 жылы 7 желтоқсанда қабылданды, бірақ Маастрихт шарты бойынша 2009 жылға дейін ЕО заңнамасына енгізілмеді. Ал қазір ЕО заңы бойынша Хартиядағы құқықтардың ұзын тізімін бұзу заңсыз болып саналады. Алайда Ұлыбритания мен Польша Лиссабон шартында Хартияға қосылудан бас тартты. Сондықтан Хартия осы екі мемлекеттің қолданысында жоқ, яғни бұл елдердің азаматтары Еуропа әділет сотына немесе өздеріндегі ұлттық сот жүйесіне Хартиядағы құқықтарының бұзылуы туралы шағымдана алмайды. Жеті тараудан тұратын Хартияда шамамен 54 бап бар. Алғашқы алты тарау қадір-қасиет, еркіндік, теңдік, ынтымақ, азаматтардың құқықтары мен әділ сот секілді негізгі құқықтарға арналған. Ал соңғы тарау Хартияны түсіндіру мен қолдану мәселелері жайында. Алты тараудың қысқаша шолуынан Хартияның қамту аясын көруге болады. «Қадір-қасиет» деп аталатын бірінші тарау 5 баптан тұрады: (а) адамның қадір-қасиеті; (ә) өмір сүру құқығы; (б) жеке басқа қол сұқпау құқығы; (в) азаптауға, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жазаға тыйым салу; (г) құлдық пен мәжбүрлі еңбекке тыйым салу. Бұл тарау өмір сүру құқығына кепілдік береді әрі азаптауға, құлдыққа, өлім жазасына, евгеникалық тәжірибеге және адам клондауға тыйым салады. «Еркіндік» атты екінші тарауда 14 бап бар: (а) бостандық пен қауіпсіздікке деген құқық; (ә) жеке және отбасылық өмірге құрмет; (б) жеке деректерді қорғау; (в) некеге тұру және отбасын құру құқығы; (г) ой, ар-ождан және дін бостандығы; (ғ) сөз бостандығы мен ақпарат еркіндігі; (д) жиналу және қауымдастыққа кіру еркіндігі; (е) өнер мен ғылым бостандығы; (ж) білім алу құқығы; (з) кәсіп таңдау еркіндігі мен еңбек ету құқығы; (и) кәсіпкерлікпен айналысу еркіндігі; (к) меншік иесі болу құқығы; (л) бассауға алу құқығы; (н) депортация, елден шығару немесе экстрадициялау кезіндегі қорғану құқығы. Тарау еркіндік, жеке өмірге қол сұқпау, жеке өмір құпиясы, неке, ой, дін бостандығы, пікір білдіру еркіндігі, басқосу мен топ құру, білім, жұмыс, мүлік, баспана және жеке өмір деректерін қорғауды қамтиды. «Теңдік» атты үшінші тарауда 7 бап бар: (а) заң алдындағы теңдік; (ә) алалауға жол бермеу; (б) мәдени, діни және тілдік әралуандық; (в) әйел мен ердің теңдігі; (г) бала құқықтары; (ғ) егде жастағы адам құқықтары; (д) мүгедектерді қатарға қосу. Тарауда заң алдындағы теңдік; мүгедектік, жас және жыныстық түсінікке байланысты кез келген алалауға тыйым салу; мәдени, діни және тілдік әралуандық; балалар мен қарттардың құқықтары қамтылған. «Ынтымақтастық» тарауы 12 баптан тұрады: (а) кәсіпорын ішінде жұмысшылардың ақпарат пен кеңес алу құқығы; (ә) ұжымдық келіссөз бен іс-әрекетке деген құқық; (б) жұмыспен қамту қызметіне қол жеткізу құқығы; (в) негізсіз жұмыстан босатылғанда қорғану құқығы; (г) әділ әрі тең еңбек жағдайы; (ғ) балалар еңбегіне тыйым салу, жастарды жұмыс орнында қорғау; (д) отбасылық және кәсіби өмір; (е) әлеуметтік қамсыздандыру мен әлеуметтік көмек; (ж) денсаулық сақтау; (и) жалпы экономикалық мүддені білдіретін қызметтің ашықтығы; (к) қоршаған ортаны қорғау; (л) тұтынушыны қорғау. Бұл тарау әлеуметтік және еңбек құқықтарын қамтиды, соның ішінде әділ еңбек жағдайында жұмыс істеу құқығы, негізсіз жұмыстан босатудан қорғау, медициналық көмектің ашықтығы, әлеуметтік көмек және тұрғын үймен қамтамасыз ету қарастырылған. «Азаматтардың құқықтары» деген бесінші тарау 8 баптан тұрады: (a) Еуропа парламентінің сайлауында дауыс беру және сайлауға түсу құқығы; (ә) муниципалдық (жергілікті) сайлауда дауыс беру және сайлауға түсу құқығы; (б) дұрыс басқаруға деген құқық; (в) құжаттарға қол жеткізе алу құқығы; (г) Еуропа омбудсменінен көмек сұрау құқығы; (ғ) Еуропа парламентіне өтініш беру құқығы; (д) жүріп-тұру және қалаған жеріне қоныстану еркіндігі; (ж) дипломатиялық және консулдық қорғанысқа деген құқық. Бұл бөлім Еуропа парламенті сайлауында дауыс беру және ЕО аясында емін-еркін жүріп-тұру құқығы сияқты ЕО азаматтарының құқықтарын, сондай-ақ басқару құқығы, Еуропа парламентіне шағым түсіру және құжаттарға қол жеткізу сияқты бірнеше әкімшілік құқықтарды қамтиды. Еуроодақ азаматтығы. Кез келген мүше-мемлекеттің азаматы ЕО-ның да азаматы болып саналады. ЕО азаматтығы ұлттық азаматтығын алмастырмайды, тек қосымша толықтырады. ЕО азаматы Одақ аумағында емін-еркін жүріп-тұрып, өмір сүре алады, ЕО парламентіне сайлауға түсе алады және Одақтың мемлекеттік қызметіне тұруға бәрі бірдей құқылы. «Әділет» деген алтыншы тарау 4 баптан тұрады: (а) тиімді құқықтық қорғаныс құралдарына және әділ сот төрелігіне деген құқық, (ә) кінәсіздік презумпциясы және қорғану құқығы, (б) заңдылық және қылмысқа жазаның сәйкестігі принциптері; (в) бір қылмыс үшін екі рет қудаланып, жазаға кесілмеу құқығы. Бұл Хартияның алдындағы адам құқықтарына қатысты құжаттың қабылдануына ЕО-ға қатысы жоқ үкіметтік емес ұйым, яғни Еуропа кеңесі көп еңбек сіңірді. Ол 1953 жылы 3 қыркүйекте күшіне енген халық-аралық құжат Адам құқықтары жөніндегі Еуропа конвенциясы (ECHR) еді. Еуропа кеңесі еуропалық 47 елден тұрады. Оған Беларусь, Қазақстан және Ватиканнан басқа барлық Еуропа елдері кірді. Мемлекеттер Адам құқықтары жөніндегі Еуропа сотын да құрды. Бұл сотқа кез келген жеке тұлға Конвенцияны бұзған мүше-мемлекеттің үстінен шағым түсіре алады.

Еуроодаққа тауар импорттау Бұдан бұрын айтылғандай, шетелден экспорттаушылар мен ЕО-ға импорттаушылар үшін Еуроодақтың ең ұтымды жағы – тауар кіргізу тәртібінің біркелкілігі мен тасымалдау еркіндігі. Өндіруші-экспорттаушы ЕО-ның 28 елінің қай-қайсысында да кеңсе аша алады және сол елде кедендік бақылаудан өткеннен кейін тауарды ЕО-ның қалаған жеріне емін-еркін тасымалдай береді. Тауар кеденнен еш қиындықсыз өту үшін және импорттау процесін реттеу мақсатында көптеген компаниялар сол елден кедендік агент жалдайды. Тауарды импорттау кіру декларациясының C88 формасын толтырудан басталады. Кіру қағазы қаралып, қабылданған соң, кедендік баж және қосымша құн салығы есептеліп, төленеді. Тариф пен қосымша құн салығы ЕО-ның Кедендік процессуалдық кодексінің (CPC) көмегімен анықталады. Тиісті тарифті немесе баж салығын есептеу үшін импорттаушы тапсыруға тиіс нәрселер: (1) импортталатын тауардың тұтыну тәртібі мен түрінің сипаттамасы (коммерциялық инвойс), тауардың тұтынуға не қайта экспорттауға арналғаны туралы және айрықша мәртебесі туралы мәлімет; (2) тауардың код нөмірі (келісілген тарифтік кестенің жіктелімі) тауарға қоса беріледі. Бірінші ақпарат тауардың құнын анықтау үшін және екінші ақпаратты код немесе жіктеме нөмірін алу үшін пайдаланылады. Жіктеме нөмірі нақты бір импортталатын тауардың тарифтік мөлшерін белгілейді. Мөлшерлеме баж сомасын анықтауда тауар құнына көбейтілген пайыз (ад валорем) қызметін атқарады. Тарифті есептеу 6-тарауда тереңірек талданған. Импорттаушы өз өнімінің сапа, техника және қауіпсіздік стандарттарының бәріне сәйкес болуы керектігін білуге тиіс. ЕО түрлі мемлекеттік стандарттарды сәйкестендіріп, импортты едәуір жеңілдетті. СЕ (Conformіte Europіennе) таңбасын жасады. 94/25/EC және 2003/44/EC директиваларына сәйкес жасалған бұл таңба бүкіл Еуроодақтың сапа стандарттарын үйлестірді. Өнімге қойылған СЕ таңбасы оның сапасының жақсылығын білдіреді. Ал бұл сертификатты алу – оңай шаруа емес. Өнімнің әрбір бөлігіне дейін CE стандартына сай болуға тиіс. Мәселен, моторлы қайықты алайық, ол 50, не одан да көп стандарттарға сай болуы керек. СЕ сапасы тауар Еуроодаққа жіберілгенге дейін тексеріледі. ЕО рұқсат беруші органдар деп аталатын жеке компанияларға СЕ сапасын тексеру құзыретін беріп қойған. Біріншіден, құзыретті орган өнімнің стандартқа сәйкестігін анықтау үшін оның техникалық мәліметін тексереді. Екіншіден, орган өнімнің өз техникалық куәлігіне сəйкес жасалғанын тексеру үшін өндіруші оның сынамасын қоса тапсырады. Үшіншіден, өндіруші өз өнімдерінің біркелкі сапамен шығуын қамтамасыз ететін сапалық бақылаудың ішкі жүйесі жұмыс істейтініне органның көзін жеткізуге тиіс. Төртіншіден, өндіруші CE сертификатын сақтап отыру үшін өндіріс барысын мезгіл-мезгіл тексеріп тұруларына, өнімдерінің кездейсоқ үлгілерін тексерулеріне рұқсат беруі керек. CE сертификатын алуға кететін уақыт пен шығынға қарамастан, мұны әдетте өндіруші-экспорттаушылар алады, ал Еуропаның кеден органдарының алуы талап етілмейді.

Еуроаймақ Еуро (€) – ЕО құрамындағы 28 мемлекеттің он тоғызының ресми валютасы. Осы 19 ел Еуроаймақты құрайды, олар: Австрия, Бельгия, Кипр, Эстония, Финляндия, Франция, Германия, Грекия, Ирландия, Италия, Латвия, Литва, Люксембург, Мальта, Нидерланд, Португалия, Словакия, Словения және Испания. Ал қалған тоғыз мемлекет өз валютасын сақтап қалды: Болгария (лев немесе BGN), Хорватия (куна немесе HRK), Чехия (крона немесе CZK), Дания (крона немесе DKK), Венгрия (форинт немесе HUF), Польша (злотый немесе PLN), Румыния (лей немесе RON), Швеция (крона немесе SEK) және Ұлыбритания (фунт стерлинг немесе GBP). 2015 жылы борыштық дағдарыстың кесірінен Грекия Еуроаймақтан шығарылған алғашқы мемлекет бола жаздады. Еуроодаққа кірмейтін бірқатар ел, яғни Андорра, Косово, Черногория, Монако, Сан-Марино және Ватикан еуроны өздерінің мемлекеттік валютасы ретінде қолданады. Валютаның символы бір кездегі Еуропа өркениетінің алтын бесігі – грек жұртының эпсилон (Ɛ) әрпінен алынған, ол әрі Еуропа сөзінің бас әрпіне де келіп тұр. Таңбаның ұзына бойымен өтетін қос сызық «тұрақтылықты» білдіреді. Төменде еуро таңбасының кескіні көрсетілген.

ЕО-ның бәсекені қорғау туралы заңы Рим шартының 81–82-баптарында (бүгіндері Еуроодақ қызметі туралы келісімнің 101–102-баптары) ЕО-ның бәсекені қорғау туралы (монополияға қарсы) заңының негізгі параметрлері белгіленген. Шарттың 81-бабы монополияға, үстемдікті (нарықтағы үлесінің көптігін) қараулықпен пайдалануға және бәсекелестердің өзара бәсекеге қарсы сөз байласуына тыйым салады. 81-баптың 1-тармағындағы тыйым тек келісімдер мен шешімдерге ғана емес, сондай-ақ құпия сөз байласудың «келісілген іс» сипатындағы басқа да түрлеріне қатысты. 81(1)-бапты бұзатын келісім 81-баптың 3-тармағындағы жауапкершіліктен босататын критерийлерге сай келіп қалмаса, басқа жағдайда бірден заңсыз боп саналады. ЕО-ның бәсекені қорғау туралы заңында қайткенде үкімет пен соттар Келісімнің бәсекеге қатысты оң және теріс әсерін қалай теңестіре алады деген сұрақ кеңінен талқылануда. 2004 жылы бәсекенің жаңа ережелері күшіне енді. Шарттың 81–82-баптарында баяндалған бәсеке принциптерін іске асыру туралы 1/2003 қаулысы 17/62 қаулысын алмастырды. Ол алдын ала рұқсат алу тәртібін ілгерілетті. ЕО Комиссиясынан (ІV директорат) мақұлдау алып, артық төлемдерден босату жүйесіне ену үшін келісімдер оның назарына ұсынылуы керек. Орталықтандырылмаған мәжбүрлі орындау режимі бойынша мемлекеттік соттар бұдан былай 81(3)-баптың ережелерін қолдана алады.

8.1-сурет. Еуро символы Босату жүйесі әртүрлі келісімдерді (франчайзинг, белгілі бір нарықтағы үлесінен төменгі деңгейде компаниялардың жұтылуы не бірігуі т.б.) бәсекені қорғау туралы заңнан босайтын санатқа жіктейді. Босатылатын сол келісім мен қызмет түрлерінің санаты заңдар блогынан босату деп аталады. Заңдар блогынан босатудың артықшылығы мынада: (1) ЕО комиссиясының жұмысын жеңілдетіп, рұқсат беру уақытын қысқартады. Соның арқасында бар күш-жігерін бәсекені қатты бұрмалайтын және нарықтың интеграциясына кедергі келтіретін шектеу практикасымен күреске жұмсауға мүмкіндік туады; (2) Еуропада бизнес жүргізетін фирмалардың әкімшілік әурешіліктері азаяды; (3) Еуроодақтың бәсекені қорғау туралы заңын іске асыруда мемлекеттік органдар мен мемлекеттік соттардың рөлі күшейеді. Заңдар блогынан босату қолданыста жоқ салаларда тараптар ЕО комиссиясының ресми рұқсатын алуға тиіс.

Қазір қолданылып жүрген заңдар блогынан босату жағдайлары мынадай: ● Франчайзинг: 2790/1999 қаулысы (сатылы дистрибуция, сатып алу және франчайзинг туралы келісімдер); ● Лицензиялау: 240/96 қаулысы (технологияны трансферлеу туралы келісімдер); ● Автокөлік дилерлері: 1400/2002 қаулысы (автокөлік секторындағы сатылы келісімдер мен келісілген тәжірибелер);

● Мамандандыру: 2658/2000 қаулысы (мамандандыру туралы келісімдер); ● Зерттеулер мен әзірлемелер: 2659/2000 қаулысы (зерттеулер мен әзірлемелер туралы келісімдер).

Тарау түйіні 1. Еуроодақтың негізін 1953 жылғы Париж шарты мен Еуропа экономикалық қауымдастығын (EEC) құрған Рим шартынан басталатын бірқатар шарт қалады. Енді бір шарттар Еуропа экономикалық қауымдастығын одан да ауқымдырақ Еуропа қауымдастығына өзгертті. «Еуропалық одақ шарты» немесе TEU деген ресми атауымен танымал Маастрихт шарты Еуропа қауымдастығын Еуроодаққа айналдырды. Еуроодақ шарты Одақты өз алдына бөлек үкіметтік саяси ұйым етіп құрды. 2009 жылы Лиссабон шарты жүзеге асырылғанда Еуроодақ толық жұмыс істейтін демократиялық үкімет болып шыға келді. 2. Еуроодақтың жеті институты бар: Еуроодақ кеңесі (Кеңес), Еуропалық кеңес, Парламент, Комиссия, Еуропа әділет соты, Еуропалық орталық банк және Есеп палатасы. 3. Еуроодақ заңнамасында бекітілген төрт еркіндік: адам, тауар, қызмет және капитал қозғалысының еркіндігі. 4. Еуроодақ заңы отандық өнім пайдасын көздеп, сырттан кірген тауарды жанамалап болса да алалауға тыйым салады. Саудаға астыртын немесе байқаусыз кедергі келтіру сандық шектеуге парапар шара (MEQR) болып есептеледі. 5. Кеңес пен Парламент – екі заң шығарушы орган. ЕО заңдарының көбісі «әдеттегі заң шығару тәртібімен», яғни Парламентте көпшіліктің дауысымен және қос көпшілік деп аталып кеткен «білікті көпшілік дауысымен» (QMV) қабылданады. 6. Еуроодақтың заң шығару қызметі субсидиарлық және пропорционалдық принциптерімен шектеледі. Субсидиарлық принципі бойынша ЕО тек жекелеген елдердің әрекеті жеткіліксіз болғанда ғана іске араласа алады (заң қабылдайды). Пропорционалдық принципі бойынша ЕО заңының мазмұны мен формасы шарттарда көрсетілген мақсаттарға жетуге қажет деңгейден аспауға тиіс. 7. Кеңес пен Парламент қабылдаған құқықтық құжаттардың екі негізгі түрі – қаулылар мен директива. Қаулылардың тікелей әсер ету күші бар, ол қабылдана салып, бірден мүше-елдердің ұлттық заңнамасының бір бөлігіне айналады. Директивада тікелей әсер ету күші болмайды, мүше-мемлекет оны іске асыру туралы тағы бір құқықтық құжат қабылдағаннан кейін ғана директива ұлттық заңнамаға енеді. Ұлттық деңгейде құқықтық құжаттың қабылдануына тәуелді болғандықтан, директива принциптері мен ережелері ЕО-ның әр елінде әртүрлі жүзеге асуы мүмкін. 8. Еуропа әділет соты (ECJ) – ЕО-ның жоғарғы соты. Ол мынадай арыздарды қарастырады: (а) ЕО заңнамасын бұзған немесе заңын (директиваны) іске асыра алмаған мүше-мемлекетке қарсы Еуроодақ институттарының бірі берген арыз; (ә) өз құзыретін ЕО шарттарында белгіленген шектен асыра пайдаланғаны үшін ЕО-ға қарсы мүше-мемлекеттің берген арызы; (б) ЕО заңнамасын бұзғаны (импортқа жасырын шектеу қойғаны) үшін бір мүше-елдің екінші мүше-елге қарсы арызы; (в) ЕО заңын орындамай, зардабын тигізген мүше-мемлекетке қарсы Еуроодақтың жекелеген азаматы берген арызы; (г) ұлттық соттардың ЕО заңын түсіндіруді сұраған өтініші. 9. Негізгі құқықтар хартиясы алты принципке негізделген: қадір-қасиет, еркіндік, теңдік, ынтымақтастық, азаматтардың құқықтары және әділдік.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропа конвенциясы – European Conventіon on Human Rіghts (ECHR)

Еуропалық кеңес – European Councіl Адам құқықтары жөніндегі Еуропа соты – European Court of Human Rіghts (ECHR)

Халықаралық валюта қоры – Іnternatіonal Monetary Fund (ІMF) Маастрихт шарты (Еуроодақ шарты немесе TEU) – Maastrіcht Treaty (Treaty of the European Unіon or TEU) Сандық шектеулерге балама шаралар – Measure Equіvalent to a Quantіtatіve Restrіctіon (MEQR)

Қоғамдық мораль ескертпесі – Publіc Moralіty Clause Білікті көпшілік принципі бойынша дауыс беру – Qualіfіed Majorіty Votіng (QMV)

Париж шарты – Treaty of Parіs Рим шарты (Еуроодақ қызметі туралы шарт немесе TFEU) – Treaty of Rome (Treaty on the Functіonіng of the European Unіon or TFEU)

Пысықтау сұрақтары 1. Сол жақтағы терминдерді оң жақтағыларымен байланыстырыңыз (жауабы 249-бетте):

2. ЕО заң шығарушылары неліктен ережелер формасын емес, директива формасын таңдайды? Оның ЕО азаматтары мен компаниялары үшін айырмашылығы не? Директива формасы шетелдік (ЕО-ға кірмейтін) компанияның инвестиция салуы, не бизнес ашуы үшін ЕО елін таңдауына қалай әсер етеді? 3. Шенген келісімі халықтың емін-еркін жүріп-тұруы үшін елдер арасындағы мемлекеттік шекараларды жоюға арналды. Африкадағы, Сириядағы дағдарыс және ЕО-ның кедей елінен бақуатты еліне ағылған ішкі миграция Шенгенге мүше болудың тиімділігіне күмәнмен қарауға мәжбүр ете бастады. ЕО елдеріне қоныс аударушылардың толассыз легі кейбір ЕО елдерінде ұлтшыл, иммиграцияға қарсы партиялардың көбеюіне түрткі болды. Ендеше ЕО жүріп-тұру еркіндігі принципін қайта қарауға немесе өзгертуге тиіс пе? ЕО емін-еркін жүріп-тұру саясаты мен мүше-елдердің өз шекарасын бақылау мәселелерін қалай ұштастыра алады? 4. ЕО-ның ең кедей елдерінің бірі Болгария ЕО-ға кіргеннен еш пайда таппады десек, қателесе қоймаспыз. Ал Польша өзінің толыққанды демо-кратиялық ел екенін дәлелдеді. Ол – 2008 жылғы қаржы дағдарысынан туындаған «Үлкен рецессия» (Great Recessіon) кезеңінде өсу қарқыны салыстырмалы түрде жоғары болған Еуроодақтағы бірден-бір ел. Польша мен Болгарияның ЕО-ға кірудегі тәжірибесін салыстырыңыз. Халқының тұрмыс жағдайы мен жан басына шаққандағы ЖІӨ-ні едәуір арттыруда Болгарияға не кедергі болып тұр? Польша өз экономикасын дамыту мақсатында қандай дұрыс шараларды жүзеге асырды? 5. ЕО-ға жаңадан қосылған елдер мен бұрынғы КСРО елдерінің көбісінде сыбайлас жемқорлық ушығып тұр. Мысалы, 2014 жылы Transparency Іnternatіonal ұйымының жемқорлық индексіндегі 175 ел ішінде Еуропа елдері былай индекстелді (1 = жемқорлық өте төмен, 175 = жемқорлық өте күшті. Жемқорлық жоқ әр ел 100 ұпай алды, жемқорлық кең етек жайған ел еш ұпай алмады, яғни 0 ұпай): Украина (146-орында, жалпы ұпайы 26); Сербия (86-орын; 41 ұпай); Болгария, Грекия, Италия және Румыния (69-орын; 43 ұпай); Хорватия (61-орын; 48 ұпай); Чех республикасы (53-орын; 51 ұпай); Венгрия (47-орын; 54 ұпай). Еуроодақтың жемқорлығы өте төмен елдері: Дания (1-орын; 92 ұпай), Финляндия (3-орын; 89 ұпай), Нидерланд (8; 83), Германия (12; 79), Ұлыбритания (14; 78), Австрия (23; 73) Франция (26; 69). Сыбайлас жемқорлық пен экономикалық гүлденудің өзара байланысы қандай? Неліктен ЕО елдерінің кейбірі сыбайлас жемқорлықты тізгіндеді, ал басқаларының шамасы келмеді? Болгариядағы жемқорлыққа қарсы күреске ЕО қалай көмектесті? 6. АҚШ пен Еуроодақ арасындағы Еркін сауда туралы келісімінің (Транс-Атланттық сауда және инвестиция серіктестігі немесе T-TІP) мәселелері мен ережелерін қарастырыңыз. T-TІP қандай салаларды қамтиды? T-TІP келісімінің маңызы неде?