Жылдар сыры

Авторы: ISBN: 978-601-251-092-8 Беттер саны: 256 Жанр: Эссе

УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз 3-7 А 87 Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті «Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды. АСАБАЕВ Зəкiр Жылдар сыры: (диалог-эссе, публицистикалық портреттер мен толғамдар). – Алматы: “Ана тiлi” баспасы ЖШС, 2013. – 256 б.

ISBN 978-601-251-092-8 Зəкір Асабаев ұзақ жылдар бойы қазақ баспасөзінің бетінде қалам тербеп келе жатқан белгілі публицист-қаламгер. Жинаққа оның соңғы жылдары жазылған дүниелері берілді. Ав тор дың өнер мен əдебиеттің біртуар тұлғалары жайлы жазылған эс се ле рі, портреттік баяндары мен толғамдары айтары мол оқылым ды дүниелер. Кітап көпшілік оқырманға арналады. УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз 3-7 © Асабаев З., Жылдар сыры, 2013 ISBN 978-601-251-092-8 © “Ана тiлi” баспасы ЖШС, 2013 А 87 МАЭСТРО диалог-эссе диалог-эссе

Жұмабаевпен танысып, жастық шақтарын тай құлындай тебiсiп, тату-тəттi, қызықты өткiзсе керек. Между прочим, əкем жөнiнде ешкiм онша көп сұрай бер меушi едi, сенiң сұрағаның дұрыс болды. Сөйтiп, ол Омбы мен Уфада оқыпты. Онан соң шамалы уақыт ауылда бала оқытса керек. Бiрiншi əйелiнiң аты Күлəш екен, одан Ғалия деген қызы бар, Талдықорғанда тұрады. Бала-шағалы. Жездемiз Ғабдыразақ органда жауапты қызметтер атқарған, шенi полковник едi. Апам да, жиендерiмiз де қатысып тұрады. Апамның ептеген ақындығы бар. Əкем ауылдан Петропавл қаласына барып, педтехникумда сабақ берiп жүргенде екiншi рет менiң анам Зылиқаға үйленiптi. Мағжанның əйелiнiң аты да Зылиқа болатын. Екеуi де қаны татар болғанмен, жаны қазақ едi. Орта бiлiмi бар анам негiзiнен үй шаруасында болды. Петропавл мен Көкшетаудағы педтехникумда сабақ берген əкем Ақмола губерниялық халық-ағарту бөлiмiнде инспектор боп та iстеп, фаэтонға мiнiп жүретiн, Көкшетаудан Алматыға ауысқан соң, ҚазПИ-дi сырттай бiтiрiп, сонда ұстаздық еттi. Жас кезiнен жазушылықпен айналысып, КазАПП-қа мүше, “Кедей сөзi” газетiне редактор болыпты. “Ташкент – нанды қала” деген романды қазақшаға аударған. Көрем десең, əне, сөреде тұр. В.Катаевтың “Жалғыз желкен жалтылдап” деген романын тəржiмаладым деушi едi, бiрақ неге екенiн қайдам, ол басқа бiреудiң аудармасымен жарық көрдi. Бала кезiмiзде, одан кейiн де əкем Мағжаннан бастап Сəкен, Iлияс, Бейiмбеттермен қатар жүрiп, қызметтес болғанын оңашада там-тұмдап қана айтатын. Олардың бəрi халық жауы боп, атылып кеттi ғой. Жеке пiкiрi шығар, кейiн ашық айтатын кез келгенде Мағжанды жоғары бағалап, Сəбит пен Ғабит оған теңесе алмайды деп отыратын. Мағжанның əйелi Зылиқа апай əкем мен шешеме өле-өлгенше келiп жүрдi. Репрессия жылдарында, сiрə, өз басына да қауiп төнгеннен бе екен, əкем артық сөйлемей, көбiнесе томағатұйық, сақ жүретiн. Тiптi, қанды көйлек досы Мағжанның əйелi үйге келгенде де бiзге ауыздарыңа ие болыңдар дегендей емеурiн бiлдiретiн-дi.

Заңғар жазушы Мұқтар Əуезовтi көзi тiрiсiнде талай көрдiк. Менiң əкемнен 5-6 жас кiшi болса керек. Мұқаң мен орындайтын “Абай” ролiне шын пейiлден риза боп, қуана құптайтын, құттықтайтын. Өз басым қазақтың қандай халық екенiн оның “Абай” эпопеясынан бiлдiм десем, титтей өтiрiгi жоқ. Əне, сол данышпан маған: “Сенiң əкеңнiң аты жер жарып, дүрiлдеп тұрғанда менiң бұтымда жыртық дамбал да жоқ едi”, – дейтiн. – Сөйтiп, əкеңiз Петропавлда екiншi рет үйленген деңiз. Сiз тұңғышысыз ба? – Иə, тұңғышымын. 1926 жылы Петропавлда тудым. Екiүш жасымда Көкшетауға көшiп, əкем сондағы педтехникумда дəрiс берiптi. Екiншi класты сонда бiтiрген соң, əкемнiң қызмет бабына байланысты Алматыға қоныс аудардық. Үшiншi кластан бастап 54 мектепте оқып, содан берi Алматыда тұрып келемiз. – Бала кезiңiзде ауылға, əкеңiздiң тума-туыстарына барып тұрдыңыз ба? Ауылдың тiршiлiк-тынысы, қазақы болмысына қанықсыз ба? – Маған ауылға баруға мүмкiндiк тумады. Ал iнiм Мұратты əкем ауылға жиi апаратын, сондықтан ба, ол қазақ тiлiне менен жүйрiк, еркiн сөйлейдi. Ұлттық салт-дəстүр, əдет-ғұрыпқа да жетiк. – Неше ағайындысыздар? – Əкемнiң бiрiншi əйелiнен Ғалия деген апамыз бар дедiм ғой. Ал бiр ата-анадан үшеумiз, Мəскеудiң Болат жəне түстi металдар институтында оқыған – менен бес жас кiшi қарындасым Рауза ертерек қайтыс болды, өзiнен кереметтей əншi шығуы мүмкiн едi, бұйырмаған соң амал жоқ. Iнiм Мұрат, өзiң де бiлетiн шығарсың, белгiлi музыкант, “Қазақстанның халық артисi”, қазiр Алматы қаласы əкiмшiлiгi жанындағы камералық оркестрдiң дирижерi. – “Алып анадан” дейдi ғой, Ереке! Сiздiң атақты əншi болуыңызға ата-анаңыздың ықпал-əсерi болды ма? Олардың өнерге қатыстары қалай едi? Əн салып, музыка аспаптарында ойнаушы ма едi? – Жалпы, ұмытпай тұрғанда айтып қояйын, бiздiң əулет Бөртебай, Серкебай деген кiсiлерден тарайды. Серкебайдан

өзге өрен-жарандарын айтпағанда, жетi ағайынды əкем мен бiздер болсақ, Бөртебайдың үрiм-бұтағы да өсiп-өнген. Анау 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы паркте Бейсембай Үмбетбаев деген белгiлi азаматпен қатар жерленген көрнектi қоғам жəне мемлекет қайраткерi Фазыл Кəрiпжанов сол Бөртебайдан тарайды. Басқа Кəрiпжановтар да бар. Ал жетi атамызда өнер саласында аты шыққан кiмдер болғанын бiлмеймiн. Əкем де, шешем де қара жаяу емес-тi, екеуi де əн-күйдi, музыканы жақсы көретiн, ұнататын, сүйетiн. Анамның құлаққа жағымды нəзiк даусы бар едi. Ол да, əкем де жай дауыспен, мəнерiн бұзбай əн салатын, негiзiнен халық əндерi. Неге екенiн бiлмеймiн, қайтыс болардың алдында əкемнiң көзiнен мөлт-мөлт жас тамшылап жатып, сондай бiр мұңды үнмен “Қызыл бидайды” айтқаны əлi күнге дейiн құлағымда. Марқұмның өмiрi туған ел, өскен жерi – əнжырдың қайнар көзi, аруақты да қасиеттi Арқаны аңсаумен өттi ме, кiм бiлсiн?! Ұлы Абай “Туғанда дүние есiгiн ашады өлең, өлеңмен жер қойнына кiрер денең” демеушi ме едi. Əкем жарық дүниемен өлең айтып жатып қоштасты. Ой, жалған-ай! – Əйтсе де, сiзге бала кезiңiзде музыкадан азды-көптi əсер еткен адамдар болған шығар? – А-а-а! Иə, неге болмасын, болғанда қандай! Фазыл жан, Ғалымжан дейтiн нағашыларым скрипка, тағы бас қа аспаптарда ойнайтын. Оларды есiм кете құмартып тыңдайтынмын. Фазылжан нағашымның үйiндегi Əмина апай, орысша бiр ауыз сөз бiлмесе де, тұла бойы тұнған қазына iспеттi едi, Магишакар əжемнiң тағлымды сөздерi, шырқайтын əндерi, тəлiм-тəрбиесiн қалай ұмытайын. Өз үйiмiзде де скрипка болатын. Аспапты қолға қалай ұстау, қалай ойнауды Ғалымжан нағашым ерiнбей-жалықпай үйрететiн. Қысқасы, жас кезiмде скрипкада ойнап, əн салатынмын. Даусым қыздың үнiндей жiңiшке едi. Фазылжан мен Ғалымжан нағашыларымның екеуi де соғысқа қатысқан. Жандары жəннатта болсын... – Бала кезiмде əн салдым, скрипкада ойнадым дедiңiз. Қай кезде де атышулы əншi, музыканттардың көбi үлкен өнерге алғашқы қадамдарын музыка мектебiнен бастаған ғой. Сiз ше?

– Менде сəл басқашалау. Музыкаға талап, ынта-ықыласым зор болғанмен, физика пəнiн ұнататынмын. Үлгерiмiм жақсы болатын. Егер соны оқысам, əй, жаман физик болмас едiм-ау деп ойлаймын. Əкем де физик болуымды қалай тын. Күтпеген жерден соғыс басталған соң, ертеңгi күнiмiздi көбiрек ойлаған əкем менi сөзсiз физика-математика факультетiне берем деп жүрдi. Өзiм де солай ойлағанмен, музыкаға деген құштарлық күннен-күнге күшейе бердi. Сiрə, бетiнен қақпайын дедi ме екен, меселiмдi қайтарғысы келмеген əкем 7-шi кластан бастап П.И.Чайковский атындағы музыкалық училищеге түсiрдi. Үш жылдан кейiн отбасымызға материалдық көмек жасау қажет болғандықтан, оқуды тастап, жұмыс iздеуге тура келдi. Үйде бiр топ жанбыз, кiрiс аз, шығын көп. Əкемнiң тапқаны жұмырға жұқ болмайтынын көрiп, бiлiп жүремiн. Онда барамын, мұнда барамын, ретi келмейдi. Бiр күнi əйтеуiр радиоға диктор болып орналасудың сəтi түстi. Табысы тəуiр, үй-iшiме жəрдемдесуге мүмкiндiк туды. – Оқуын оқымай-ақ бiрден диктор болдыңыз ба? Қазақша ма, орысша ма? – Скрипкашы Семен Коробченко дейтiн жолдасым болушы едi, бiрде үйлерiне барсам, соның Леонид деген iнiсi: “Ермек, саған жұмыс керек пе?” – десiн. “Керек”, – деймiн. “Онда радиоға кел”. “Онда не бар?” “Дауыс ырғағың, мəнерiң жақсы, менiңше, дикторлыққа жарап тұрсың”. “Мейлi”, – дедiм. Леонидтiң өзi диктор болатын. Бардық. Көрдi. Тексердi. Қызметке алды. Ол шақтарда КазТАГ-тың хабарын бүкiл елге радио арқылы тарату үрдiсi бар-тын. Киностудияның құжатты фильмдерiне диктор қажет. Радиодағы негiзгi жұмыс пен бiрге, соларды да қоса атқарып жүрдiм. Жалақым 1500 сом. Бұл ол кезде үлкен ақша. Үйiмiзге ырыс кiрiп, береке дарығандай болды. А-а, айтпақшы, қай тiлде диктор болдың деп пе едiң? Қазақша. Көп жұрт менi орыс мектебiнде оқығандықтан қазақшаға шорқақ деп ойлайтын болу керек, олай емес. Қазақ жазушысының баласы қазақ тiлiн бiлмесе, қалай болғаны? Əрине, орыс тiлiне бейiмдеу екенiм рас. Қазiр бұрынғы одақтас республикалардың бiзден басқасы, тiптi анау славян тектес украин, белорустарға дейiн орыс

тiлiн мансұқтап, терiс айналып жатыр ғой. Ол қате. Орыс тiлi əлемдiк тiлдердiң санатына жатады. Сонда не, қазақ пен латыш немесе қазақ пен армян, грузин мен молдаван бiрбiрiмен аудармашы арқылы сөйлесуi керек пе? Сондықтан орыс тiлi керек. Ал əр ұлт өз ана тiлiн қорғау, сақтау, дамыту басқа гəп. Ана тiлсiз ұлт болмайды. – Əнуарбек Байжанбаев туралы не айтасыз? Ол кiсi жөнiнде əртүрлi қызық əңгiмелер естiледi. Есiңiзде қалғандары бар ма? – Əнуарбек Байжанбаев менiң ұстазым болатын. Қуақы, əзiлкеш, сөз тапқыш, зиялы кiсi едi. Əнекеңнiң өз басы туралы, не ол айтты дейтiн əңгiмелер аз емес. Шапағатын көп көрдiм. Соғыстан кейiнгi жылдарда “маған егер Сталиннiң бұйрығын оқу керек болса, эфирге шығар алдында 150 грамм, Калининнiң жарлығын оқу керек болса, 100 грамм жетедi, допингiм сол” деп күлдiретiн. Аздап iшетiн, əрине. Бiрақ “қазақтың Левитаны” аталғаны əдiл. – Сiз диктор боп жүрген кезiңiзде композиторлардың бiрi дарыныңызды байқап, үлкен өнерге – əншiлiкке баулыды дегендi құлағымыз шалған. Ол кiм? – Радиоға келгеннен бастап сондағы əншi, күйшi, музыкалық ұжымдарға ден қойып, көкейге де, көңiлге де тоқып жүрдiм. Радио таңғы 6 сағат 30 минутта ашылады. Жұмысқа кешiкпеу үшiн сағат 5-те тұрып, жаяу барамын. Қызмет орныма жеткенше бар даусыммен əнге басамын. Радиода хор, орыс халық аспаптарының симфониялық оркестрi, басқа да толып жатқан əншi, күйшi, музыкант, дирижер, концертмейстрлер болатын. Қол қалт етсе, соларға жанасамын. Симфониялық оркестр құрамында елеусiздеу боп екi музыкант отыратын. Екеуi де орыстың домра аспабында ойнайды. Бiрi – Фуат Мансұров, бiрi – Тұрғыт Османов. Тұрғытпен қатты достасып, үйiнен шықпайтынмын. Əкесi репрессияға ұшыраған пақыр екен. Кейiн Фуат та, Тұрғыт та жоғары бiлiм алып, атақты дирижер болды. Бүгiнде Тұрғыт бақилық, Фуат аман-сау, қызмет iстеп жұр. Əлбетте, ылғи өнер адамдарының iшiнде жүрген соң, ара-тұра əн саламын жəне қалай саламын десейшi! Соны сезетiн хор жетекшiсi Антон Максимович Москаленко бiрде

менi өзiне шақырды да: “Байқауымша, сенде дауыс бар, кəне, бiр əн айтшы”, – дедi. Айттым. “Жақсы, – дедi ол, – сенiң даусың жолға қойылған дауыс екен, мүкiсi жоқ, қайдан үйренгенсiң?”. Скрипкада ойнайтынымды, музыкалық училищеде оқығанымды айттым. “Түсiнiктi, – дедi Москаленко. – Əзiрше хор құрамында əн салуға қалайсың? Кейiнгiсiн көре жатамыз”. Бiрден келiстiм. Келiстiм де, хордың құрамында əн сала бастадым. Оны мiсе тұтпай, концертмейстрлердiң сүйемелдеуiмен атышулы опералардан классикалық арияларды орындап жүрдiм. Мен айтатын Рубинштейннiң “Нерон” операсындағы эпиталама (үйлену тойының əнi), Чайковскийдiң “Иоланта” операсындағы Роберттiң ариясы кəсiби əншiлерден кем түспейтiн. Бəлкiм, сондықтан болар, Мəскеудегi – Качалов көшесi 24 – дыбыс жазатын үйге əн жаздыруға талай рет барғаным. Сонда атақты Левитанға жолығып: “Мен Серкебаевпын, сiзбен танысқым келедi”, – дегенiмде, ол бетiме күлiмсiрей қарап: “Ермек, сенi кiм бiлмейдi”, – дегенi есiмде. Байқап отырсың ба, ол кезде мен əлi кəсiби əншi емеспiн, қазақ радиосының дикторы, өз бетiнше əн айтып жүретiн бей мəлiмдеу адаммын. Оған басты себепкер – Антон Максимович Москаленко. Əншi ретiнде жолымды бiрiншi ашқан сол. Ал əлгi сен айтқан композитор содан кейiн. Ол əлi соншалық атақты емес-тi. Бiрақ аға ретiнде асты-үстiне түсiп, сыйлайтынбыз. Кiм екенiн бiлiп отырсың ба? Мұқан Төлебаев! – “Бiржан-Сара” операсы сол кездерде қойылған жоқ па едi? – Қойылуын қойылған. Алайда, Байғали Досымжанов, Əнуарбек Үмбетбаев, Шабал Бейсековалардың Сталиндiк сый лық алып, олардың да, авторының да дүрiлдегенi одан көп кейiн. Мұқан Төлебаев КСРО Халық артисi атағын екiншi онкүндiкте алды. Радиода көркемдiк жетекшi боп iстейтiн Мұқан Төлебаев менiң əн салатынымды байқап, сыртымнан көз салып жүредi екен. Бiрде өзiне шақырып, “кəне, бала, бiр ария орындашы” дедi. Радионың симфониялық оркестрiне қосылып,

Чайковскийдiң “Евгений Онегин” операсындағы Греминнiң ариясын шырқадым. Оған дейiн опера театрына жиi барып, аталмыш арияны да, басқаларын да тыңдаушы едiм. Сондықтан оңай айтылды. Ария бiрден (сол шақтағы дəстүр бойынша) радиодан берiлдi. Ізiнше күллi республиканы бiлмеймiн, Алматы бiрден шу ете түстi. Опера театрының басшылары да тыңдапты. Орындау мəнерiмдi тұңғыш рет көзбен көрiп, ықылас қоя тыңдаған Мұқан мəз-мейрам, қатқылдау көрiнетiн қара қошқыл өңi нұрланып: “Ей, бала, кəне, жүр менiмен бiрге, театрға барамыз, сенiң орның мұнда емес, сонда”, – дедi арқамнан қағып. Мұқанға iлесiп театрға бардым. Директор Райхан Жұмин жылы шыраймен қарсылап, қасында отырған бас дирижер Григорий Арнольдович Столяровқа таныстырды. Сол арада аяқ астынан бiр əн айтуымды сұрады. Айттым. “Қабылдау бөлмеге шыға тұр”, – дедi. Шықтым. Сəлден соң директордың кабинетiнен атып шыққан Мұқан: “Құттықтаймын, бала! Сенi жұмысқа қабылдайтын болды. Жалақың жоғары категориялы – 1500 сом, оған қосымша азық-түлiкке литерлi карточка аласың”, – дедi. Сөйтiп, мəселе аяқ астынан шешiлдi. Басшылар менi нақ сол сəтте қызметке алу жөнiнде бұйрық та шығарып жiберген болу керек. Залға кiрiп, осы мекеменiң нақ бiр туабiттi адамындай аяқты алшаң-алшаң басып жүрмiн. Сахнаға шықтым. Əне, сол мезгiлде өз-өзiмнен құтым қашып, зəрем зəр түбiне кете қорқайын. Неге дейсiң бе? Ал қабылдады. Операларға қатысып, ариялар орындармын. Сонда олар қандай опера, қандай роль? Жанама рольдер ме? Көпке ұзаймын ба, ұзамаймын ба? Əлбетте, мүмкiндiгiм, талантым бар, бiрақ моральдық құқым жоқ. Жүрексiну себебiм сол. Салым суға кетiп, сахнада əн шырқауға мұршам болмасын жан-тəнiммен сездiм, ұқтым, түсiндiм. Не iстеу керек? Кету керек. Қайда? Əзiрше бұрынғы iстеп жүрген жерiм – радиоға. Бiрақ одан да кетемiн. Консерваторияға түсемiн. Бұл соңғы шешiм. Өзгермейтiн байлам. Өмiрiме осындай бетбұрыс жасағаны үшiн Мұқанға мың да бiр рақмет!

– Жалпы дикторлыққа дейiн өнерге қатысыңыз болып па едi, сахнаға шығып па едiңiз? Əншiлiкке кездейсоқ келдiм деп ойламайсыз ба? – Мектепте оқып жүргенде көркемөнерпаздар үйiрмесiне қатысып, аспаптық ансамбльде флейтада (қолдан жасаған сыбызғы) ойнадым. 4-5 кластарда оқып жүргенде қазiргi Гоголь мен Пушкин көшелерiнiң бұрышындағы пионерлер үйiнде сан рет өнер көрсеттiк. Əне, солайша музыкалық училищеге түскенге дейiн тəп-тəуiр дайындығым болды. Училищеде скрипкада ойнауды шыңдап, жетiлдiре түстiм. Ондағы оқуды үзiп, жұмысқа орналасқан соң ара-тұра радиодан əн салып, тiптi Мəскеуге барып жаздырып жүрсем де, сахнаға шыға қойған жоқ едiм. Мен өзiмдi ешқашанда əншiлiкке кездейсоқ келдiм деп ойламаймын. Керiсiнше, Əмiре де, Ақан да емес, өз амплуамды тапқан əншi Ермекпiн. Ерте ме, кеш пе, өнер айдынында құлашты кең сермеп, еркiн жүзетiн сəт сағаты бəрiбiр туар едi. Оған сенiмiм кəмiл. – Алғаш тыңдарман қауым сiздi опера əншiсi ретiнде танып-бiлген. Тұңғыш рет қай партияны орындадыңыз? Көрермен қалай қарсы алды? Сын айтушылар, қасақана бұра тартқандар ұшырасты ма? Опера əншiсi болуға дайындық кезiнде соны орындасам деп армандаған рольдерiңiз болды ма? – Театрдан кеттiм. Радиоға қайтып оралдым. Бiрақ мұнда ұзақ аялдамасымды олар да, өзiм де бiлетiнмiн. Бұл кезде радио жанындағы хор дирижерi Антон Максимович Москаленконың орнына Орлов деген келген-дi. Зайыбы Валентина Ивановна концертмейстр-тiн. Обалы қайсы, олар да маған қолдау көрсетiп, Орловтың қарауында əн салуды жалғастырып жүрдiм. Орлов консерваторияға түссем деген талабымды қуаттап, қолдау көрсеттi, дайындалуыма көмек жасады. 1946 жылы консерваторияға құжат тапсырдым, даусымды тыңдаған мамандар бiрауыздан оқуға қабылдады. Қазақ өнерiнiң өркен жаюына бiр кiсiдей тер төгiп, үлес қосқан зиялы маман Иван Васильевич Круглыхин консерваторияның директоры, əйелi Антонина Васильевна Круглыхина Қазақстан ның халық артисi едi. Олардың да, басқалардың да

музыка саласындағы еңбегi, тiптi, қимыл-қозғалыс, жүрiстұрыстарына дейiн бiздерге үлгi, өнеге-тiн. Əн класында “Қазақстанның өнерге еңбек сiңiрген қайраткерi” Александр Матвеевич Курганов дəрiс бердi. Оның Алматыға қалай табан тiрегенi өзiнше оқиға. Мұнда соғыс жылдарында шығармашылық жұмыстармен келген ол керi қайта алмай, бiраз уақыт аш-жалаңаш жүрiптi. “Өлмегенге өлi балық” дегендей, көшеде қаңғырып жүрген пақыр бiрде опера театры директорының орынбасары Я.Л.Лубяноймен ұшырасып қалып, ол өздерiне жұмысқа шақырыпты да, бесаспап бiлгiр маманның содан бастап бағы жанып сала берiптi. Курганов көптеген дарын иесiне ақыл-кеңес берiп, қол ұшын созыпты. Кейiн консерваторияға ауысыпты. Ұстаз ретiнде бiлiмiне тəжрибесi сай, асқан сауатты, жаны таза, кiсiлiгi мол, ғажап адамға қарыздар жалғыз мен ғана емес, олар тiптi көп. Консерваторияны 1951 жылы сол Кургановтың класында бiтiрiп, “опера-концерттiк орындаушы” деген мамандық алып шықтым. – Ə, театрға сонан соң келдiм деңiз. – Жо-жоқ, театрға бiрiншi рет қабылдағанда қашып кеттiм дедiм ғой. Ал екiншi рет 1947 жылы консерваторияға түсiп, көңiлiм жайланғандай болған соң жұмысқа алуларын сұрап, өзiм бардым. Алуын алды. Алайда, айлық жалақы алғашқы кездегi өздерi айтқаннан едəуiр төмен – 1100 сом болды. Карточка да жұпыны. Шалқайып қайтейiн, барға мəзiр, көндiм, келiстiм. Əрi оқып, əрi жүмыс iстедiм. Басты рольдi бiрден кiм берсiн, бiраз уақыт “Абай” операсындағы Көкбай секiлдi уақ-түйек партияларды орындап жүрдiм. – Ғафу етiңiз, “Ер Тарғын” операсының ескi фонограммасында атышулы “Көк аршын” əнiнiң əуезiмен орындалатын шағын партия бар. Өзiңiз айтып отырған уақтүйектердiң бiрi сол болса керек, шамасы. Ұсақ-түйек болса да, құлаққа жағымды үн ерекше естiлiп, жанды баурайтын. Соны сiз орындап па едiңiз? – Солай шығар. Бiрақ жатпай-тұрмай iзденумен болдым. Түбi кəдеге асар деген оймен, “Абайдағы” Абай партиясын ешкiмге бiлдiрместен, өз бетiмше жаттап, толық игерiп алдым. Айтқандай-ақ, консерваторияны бiтiретiн жылы Абай

ролiн орындадым. Одан көп ұзамай “Евгений Онегиндегi” Евгений, “Травиатадағы” Жермон рольдерiнде көрiндiм. Ендiгi дəмем – “Севиль шаштаразындағы” Фигароның ролi. Бiрақ ол қиынның қиыны, жүрек дауаламайды, кəдiмгiдей сескенемiн. Əйтсе де, аталмыш опера сахнаға шығатындай күн туса, үмiт жоқ емес. Ақыры түбi қайырлы боп, ол мақсатқа да жеттiм. “Травиата” да солай. – Күлəш, Қанабек, Құрманбек, Ғарифолла, Əнуарбек, Байғали, Кəукен, Шабал сынды тарландар бар едi-ау. Олар сiздi қалай қабылдады? Жылы құшағын ашқандар да, тоң-терiс қарағандар да болған шығар. Оның үстiне, олар қазақша, сiз орысша сөйлейсiз. Түсiнбестiк болушы ма едi? – Қазақ операсының шаңырағын көтерiскен, халық арасынан шыққан табиғи дарын иелерiнiң кəсiби бiлiмi болмаса да, əрқайсысы өзiнше алып бəйтерек едi. Сырттай маңғаз, арыстандай айбатты көрiнетiн аға-апалардың бойындағы кiсiлiк қасиет, iшкi мəдениет, қарапайымдылық, кiшiпейiлдiктерiнде шек жоқ-тын. Əлбетте, əрбiрiнде өзiне тəн мiнез-құлық, адами, пенделiк қасиеттер де байқалмай тұрмайтын. Құрекең қызбалау, Қанекең серiлеу, Ғарекең тұйықтау, Байғали тым биязы, Əнуарбек мақтаншақтау, Кəукен қылжақпастау дегендей. Күлəш пен Шабал апаларымыз мейлiнше сыпайы едi. Жеке пiкiрiм ғой. Ешбiрiнен жатсыну, өзiң айтып отырғандай тоң-терiстiк сезген емеспiн. Бəрi жылы қарайтын, еркелететiн, қолдары қалт етсе, үйлерiне шақыратын. Мүсiлiм Абдуллиннiң өзi екi күннiң бiрiнде үйге жүр, ас дайын деп жiк-жапар болатын. Өте қонақжай, тектi жан едi марқұм. Ал ендi “олар қазақша, сiз орысша сөйлейсiз. Ара ларыңызда түсiнбестiк болушы ма едi” дейсiң. Оны кiм айтып жүр саған, бiздiң бəрiмiз де қазақпен қазақша, орыспен орысша сөйлесетiнбiз. Бұл жағынан арамызда түсiнбестiк болған емес. Қайта олар қала баласы саналатын менiң қазақша сөйлейтiнiме ризалық бiлдiрiп, шеттерiнен қолпаштайтын. Жаңа ғана мен еншiме əлi басты роль тимей жатып, Абай айтатын бүкiл партияны күнiлгерi жаттап алдым демедiм бе? Сол қазақ тiлiн бiлгеннiң арқасы емей не? Айтқандай,

ержете келе əкеме “менi неге қазақ мектебiне бермедiңдер” дегенiм бар. Ол “заман солай болды ғой” дедi де қойды. – “Ер Тарғын” операсында Ер Тарғынның ролiн орындадыңыз. Опера авторы – Е.Брусиловский. Сол адам Қа зақстанға өкпелеп кеткен дейдi. Осы жөнiнде бiлетiндерiңiз бар ма? – Несi бар, əдiлдiк, шындық тұрғысынан көрген-бiлгенiмдi айтуыма болады. Е.Брусиловскийдiң еңбегi өлшеусiз. “Жалбыр”, “Қыз Жiбек”, “Ер Тарғынды” қосқанда – сахнаға шыққаны бар, шықпағаны бар – ол 31 опера жазды, аз ба, көп пе, өзiң бағамдай бер. Сол арқылы қазақтың небiр асыл əн-күйлерiнiң мəңгi сақталып қалуына дəнекер болды. Сонда бұл оңай тiрлiк пе? Ой, дүние-ай! Бiреулер соны да көпсiнiп, кезiнде кейбiр опералардың афишаларында Е.Брусиловскийдiң атын атамай, “музыкасы халықтiкi” деп жазғанды да бiлемiз. Онан соң ол қалай өкпелемейдi? “КСРО халық артисi” атағына лайық едi. Қимады. Терiсiне сыймай ашуланған марқұмның əкiмқараларға қатты-қатты сөздер айтып, Мəскеуге бiржола кетiп қалғаны жанға батады. Өкiнiштi! – Консерваторияда оқи жүрiп, əрi опера театрында жұмыс iстедiм дедiңiз. Сiз сахнаға шығатын күндерде атаана, тума-туыс, дос-жаран, жақын-жуықтарыңызды театрға əдейiлеп шақырушы ма едiңiз? Сiз орындағын партиялар туралы қандай лебiз бiлдiретiн? Олардың пiкiрiне құлақ асушы ма едiңiз? – Құдай сақтасын, арзан абырой-атақ үшiн үйме-жүйме гүлдестесiн арқалап, дүмеп жату дейтiн ешқашан болған емес, өз басым алашапқынды жаратпайтынмын жəне ондай нəрсе ойыма да келмейтiн. Ата-анам да, тума-туыс, жора-жолдастар да театрға қаласа баратын, қаламаса өздерi бiлетiн. Осы кезде ғой, бiреу-мiреу сахнаға шығатын болса, алыстағы ауыл-аймақтан бастап, айнала-төңiректегi күллi үрiм-бұтақтарына дейiн шұбырып келiп, сапырылысып жататыны. Əлбетте, келсiн, көрсiн, егер өнердi шын сүйiп, риясыз бағалап, жан-тəндерiмен ұға аларлық шамалары болса. Сол шiркiндер өздерiне жақын өнерпаздарға ғана барып, басқаларына айында-жылында бiр рет аяқ баспаса ше?

“Ой, дəурен-ай!” “Ана жолы айттым ғой, Омбы, Петропавл, Көкшетау сапарының қамындамын, бiр аптадан кейiн аттанамын, қазiр тiс дəрiгерiне қаралып жүрмiн, онан соң сен өзiң, бауырым, следователь сияқты екенсiң, шаршап қаламын. Мейлi, келе бер, бiрақ бiлiп қой, көп уақытым жоқ, келiстiк пе?” Бұл екiншi сұхбаттасу алдындағы əңгiме. Жарықтықтың көңiл-күйi жоқ па деген күдiкпен бөлмеге кiре бергеннен: – Өткендегi сұхбатта əкем жайлы бiраз айтыппыз ғой, жур налдан оқығанда жыладым, əлi де айтатын нəрсе көп, бiрақ сол жолы Алматыға бiржола табан тiрегенге дейiн оның аз уақыт Алматыда, одан Шымкентте қызмет iстегенiн ұмыт қалдырыппын. Мен ол кезде тым жаспын. Шымкентке не үшiн барып жүргенiн қайдан бiлейiн, – деп ағыл-тегiл сөйлеп берсiн. – Сiз ол кiсi Петропавл мен Көкшетаудағы педтехникумдарда сабақ берген дедiңiз ғой. Сол шақтарда сондай оқу орны Шымкентте де болған, бiраз уақыт Жүсiпбек Аймауытов басшылық еткен. Мағжанды жақсы бiлген, ардақ тұтқан. Əкеңiздi де бiлгендiктен бiрге жұмыс iстеуге ша қыр ған болуы мүмкiн. Кейбiр құжаттарда Жүсiпбек Аймауытовтың Шымкентте қамауға алынғаны айтылады, – дедiм. – Қисыны бар, – дедi сұқ саусағын шошайтып. – Демек, Жүсiпбек ұсталысымен əкем ел жаққа кеткен болды-ау, сiрə. Бұл қай жылдар? – 1920 жылдардың соңы болса керек. – Елге еңбегi сiңген небiр өрен жүйрiк ғылым, қоғам қайраткерлерiне дəрiс берген əкемнiң терең парасат иесi бола тұра ешкiмге керегi жоқтай қарапайым, жұпыны ғұмыр кешкенiне қазiрге дейiн жүрегiм ауырады, қапаланамын. – Ол кiсiнiң бiрi дирижер, əрi музыкант, бiрi композитор өзге ұрпақтарын айтпағанда, отыз жетiнiң ойранынан

аман қалып, сiздей ұлы əншiнi тəрбиелеп өсiргенiне шүкiр деу керек болар. – Əрине! Жүзi жадырады. Көңiлдендi. Орнынан тұрып, əрi-берi жүрдi. – Сол шақтарда, театрға жұмысқа тұрып, өзгелермен иық тiрескен тұстарда сiздi ұрыншақтау, өзiмшiл болды дейдi. Шын ба, ғайбат па? – Пах! Ұрыншақ!... Өзiмшiл!... “Жақсының артынан сөз ередi, жаманның атынан бөз ередi” демеушi ме едi. Кiмнiң аузына қақпақ боласың? Ұрыншақ боп ешкiмнiң басын жарып, көзiн шығарған жоқпын, өзiмшiл деген де бекер. Қайта қызметтес ағайындардың көбiмен сыйласып, сырлас-мұңдас болдық. Шығармашылық тұрғыдан бiреу менiң жолыма, не мен бiреудiң жолына кесе көлденең тұрған емеспiн. Тiптi, менiмен бақ таластыратын ешкiм жоқ болатын. Мұнымды дұрыс түсiн! – Осы жерде мынандай сұрақтың ретi келiп тұр. Барлық адамда алғашқы махаббат деген болады. Сiз алғаш ғашық болған кыз кiм едi? Есiңiзге аласыз ба? Кейiнгi тағдыры қалай болды? Онан кейiн де ғашық болған шығар сыз? Сiзге де ғашық болған арулар аз емесi айтпаса да түсiнiктi. Олардың сезiмiне сезiммен жауап бердiңiз бе? Құпия болмаса, аты-жөндерi қалай едi? – Мм... м... Алғашқы махаббат... Махаббат па, балаң сезiм бе? Əй, соңғысы дұрыс болар. 6-шы класта оқып жүргенде жасы менен үлкен, 8-шi класта оқитын Римма деген қызға есiм кете ынтам ауды. Сұлудың сұлуы едi. Ақ дидары жатсам-тұрсам көз алдымнан кетпейтiн. Көңiл бiлдiрдiм. Ол қай дан қабылдасын. “Əй, мұрынбоқ” деп iшiнен бiр күлген де қойған шығар. Өзiмен қатарлас Ваня деген баламен жүредi деу шi едi, сол рас боп шықты. Ақыры екеуi үйлендi. Римма консерваторияның əн класында оқыды. Кейiн Самарқанға көшiп кеттi. Қайтып оны көрген де, ештеңе естiген де емеспiн. Мына бiр пiкiрдi мен өзiм қазақ болғандықтан айтып отыр деме, қазақтың халық əндерiне тең келетiн ештеңе жоқ. Сөздерiнде қаншама жарастық, үйлесiм, құдырет, философия жатыр. Қарашы! “Оймақ ауыз, күлiм көз, жас жiгiттiң сүйгенiай!” Операда қызмет ете бастаған алғашқы жылдарда сол

жас жiгiтiң бiз болатынбыз. Қылшылдаған кез. Үйленгенмiн. Алдын-ала айтып қояйын, саналы ғұмырымдағы алғашқы ма хаббатым – жаным сүйiп қосылған бiрiншi жарым Тамара Ефимовна Лебедева. Жарайды, негiзгi мəселеден ауытқымайық. Ғашық болған арулар аз емес шығар дейсiң бе? Əлбетте, аз емес. Ертеректе гастрольдiк сапармен Қызылордаға бардық. Бiрде спектакль, бiрде концерт. Күн сайын елiктiң лағындай жап-жас қазақ қызы келiп, үнемi бiрiншi қатарда отырады. Есiл-дертi мен, оны əрiптестерiм де, өзiм де байқап жүр дiк. Қылжақпастау құрдастарым: “Əй, қолыңа өзi келiп қонған перiштенi бауырыңа баспайсың ба?” – деп кеу-кеулейдi. Ұзамай ол қыз маған ғашық екенiн сездiрдi. “Əйелiм, ұлым бар” дегенiмдi құлағына iлмейдi. “Егер ма ған қарамасаңыз, өзiмдi поездың астына тастаймын” деп “қорқытты”. “Əй, сен жiгiт, əлi он гүлiнен бiр гүлi ашылмаған қызды неге əурелейсiң”, – деп əпкесi шаптықты. Жазықсыз жапа шеккендей халге түстiм. Əпкесiне: “Солай да солай, бəрiне кiнəлi өзi” деп ұрсып тастадым. Əне, сол қыз да ауық-ауық есiме түседi. Сiрə, мен оның алғашқы махаббаты болдым ба екен, əй, солай шығар. Өте жас едi, көрiктi едi. Қалқашым-ай, қайтейiн... Ендi бiз артиспiз, өнер адамдарымыз. Гастрольдiк сапарға жиi шығамыз. Одақтас республикалардың жұлдыздарымен бiрге өз елiмiз бен шетелдердi көп араладық. Сондай шақтарда бауырлас елдердiң қыз-келiншектерi де көңiл бiлдiретiн. Анау əйгiлi балерина, ақ шалқандай Бернара Кариева (КСРО халық артисi), мың бұралған бишi Флора Кай дани секiлдi (екеуi де өзбекстандық) айдай сұлу арулар ынтызарлық бiлдiрiп едi-ау! Ой, дəурен-ай! Ал мен қашанда некелi жарыма адал боп, ақ жолдан таймадым. Əлгiндей бикештердiң кейбiрiмен əдеттегiдей дос, жол дас ретiнде сыйласып, отбасылық қарым-қатынас жасап жүрдiк. Қазақ университетiн бiтiрген бiрiншi əйелiмнiң мамандығы химик едi, химия институтында академик Əбiкен Бектұровтың қарауында iстедi. Əне, сол институттағы менi жақсы көрген тағы бiр химик əйелдiң ғашықтықтан өртене жаздағаны өз алдына дастан iспеттi. Мына пiкiрiмдi ұмытпай жазшы. Кезiнде бiлдiк пе, бiлмедiк пе, менiң ойымша, қазақтың қыздарындай сымбат-

ты да сұлу, көрiктi қыздар бүкiл жер бетiнде жоқ. Дүниедегi арудың аруы – қазақ қыздары! Қандай ғажап, тамаша! – Театрға қабылданған соң белсене жұмыс iстедiңiз, көптеген рольде ойнадыңыз. Өнер адамдары əдетте қабылет деңгейi, қызметiне қарай дəрiптелiп, бағаланып жатады. Сiз ше? Тұңғыш рет қандай атақ, марапаттарға қолыңыз жеттi? Еңбегiм жанбады, не кеш елендi деп назаланған кезiңiз болған жоқ па? – Құдай сақтасын, болған жоқ. 1953 жылы Румынияның астанасы Бухарест қаласында жастар мен студенттердiң дүниежүзiлiк фестивалы болып, өнердiң əр саласынан конкурс өттi. Əншiлер байқауында мен өңшең сен тұр, мен атайындардың арасында топ жарып, екiншi дəрежелi күмiс медаль алдым, бiрiншi дəрежелi алтын медаль орыс əншiсi Владимир Отделеновке бұйырды. – Ондай əншiнi естiмеппiз. Егер ол сонда сiздi жолда қалдырған болса, кейiн неге аты дүркiремедi? – Оны қайтесiң. Мендей қазақтың тақиясына сол марапат та тар емес-тi. Ал келесi – 1954 жылы “Қазақстанның еңбек сiңiрген артисi” атандым. Жиырма сегiзiмде. 1958 жылы – “Қазақстанның Халық артисi”. Отыз екiмде. – Бiрақ қалай дегенде де, жұрттың көбi сiздiң шырқау шыңға шарықтай көтерiлген кезiңiз 1958 жылы қазақ əдебиетi мен өнерiнiң Мəскеуде өткен онкүндiгi деп есптейдi. Онда отыздан жаңа асқан кезiңiз. Орда бұзып, жарқ еттiңiз. Алты адамның бiрi боп – опера саласында Роза Жаманова екеуiңiз – КСРО Халық артисi атандыңыз. Оған дейiн Роза Жаманова “Қазақстанның еңбек сiңiрген артисi” екен. Сiзде қандай атақтар болды? – Оны айттым ғой. Тұңғышын да, басқасын да. Тек бiр ескеретiн нəрсе, “Қазақстанның Халық артисi” мен “КСРО Халық артисi” атақтарын бiр жылда, яғни 1958 жылы алдым. Кейiнгiсi сол жылдың соңында жария етiлiп, ресми жарлық келесi 1959 жылдың басында шықты. Бiр жылда екi бiрдей ең жоғары атаққа ие болу сирек кездесетiн құбылыс болса керек. – Сол кезде бiраз қауым Роза Жаманова “Қазақстанның Халык артисi” болмай жатып, бiрден “КСРО Халық артисi” атанды. Күлəш кiм, Роза кiм? Бұл бұра тартудың көрiнiсi деп өсек-аяң таратты. Сiз қалай ойлайсыз, Роза

Үмбетқызы лайықты ма едi? Онымен əрiптес ретiнде сыйласушы ма едiңiз? Розаны қандай əншi деп санайсыз? – Опера театрының табалдырығын аттағалы берi əрiптес боп келе жатқан Роза өнерде өз орны, ерекшелiгi бар, даусы əсем, мəнерi жұмсақ, кəсiби сауатты дарын иесi. Кiшiпейiл, сергек, сезiмтал, еңбекқор, адамгершiлiгi қандай! Ешкiммен шатастыруға, алмастыруға болмайтын, опера өнерiнiң майталман шеберi. 1958 жылы “КСРО Халық артисi” атағын алғаны əдiл, орынды. Онда əуелi “Қазақстанның Халық артисi” болсын деген шарт та жоқ-тын. Онкүндiк – үлкен сын, бəйге. Бəйгеде аты озса, қазылар қара қылды қақ жарып, əдiл бағасын берiп жатса, Розаның жазығы қайсы? Өнер – бəсеке, соны ұмытпа! Розаға қатысты есiмде жүрген мына жайды да айта кетейiн. Сол уақыттарда Қазақстан Компартисы Орталық комитетiнiң идеология жөнiндегi хатшысы Нұрымбек Жандiлдин зиялы қауымға оң көзбен қарады. Ол туралы жұрттың анау-мынау дейтiнi бар. Мен бiлетiн Нұрекең қызметiне адал, принциптi, сауатты, алғыр, қазақ өнерiнiң шын жанашыры болатын. Көп бiлетiнi көрiнiп тұратын. Оны қазақтың қара домбырасына қырын қарапты-мыс деген де көңiлiме қонбайды. Естуiмше, домбыраны бiр кiсiдей тартатын адам оған қалай ғана қырын қарамақ? Бiр ағаттық кеткен шығар, бiз ондайды қашанда қырық құбылтып, терiс айналдыра салуға шебер емеспiз бе? Əлi есiмде, онкүндiк аяқталуға таяп, жүзден озған жүйрiктер мен мыңнан озған тұлпарларға атақ-дəреже үлестiретiн мезгiл жақындағанда Нұрекең қонақүйдегi мен жатқан бөлмеге өз аяғымен келiп: “Ермек, сен “КСРО Халық артисi” атағы алты адамға беру ұйғарылғанын бiлесiң, бiреуiне Роза Жаманованы лайық деп отырмыз. Ол талантты өнерпаз, мəскеулiктердi қалай баурағанына куəсiң, танымал опера əншiсi, бұл салада əлi күнге дейiн əйелдерден Күлəштан бөлек ешкiм жоқ. Күлəш бақилық. Розаның болашағы алда. Қалай ойлайсың?” – дедi. Үлкен басымен ақылдаса келген жоғары лауазым иесiне бұл идеяны екi қолымды көтере қостайтынымды айттым. Жəне мұным бiреудiң ырқына жығылу емес, керiсiнше, өзiндiк байлам, жеке көзқарас, адал ниетiм едi. Кейiн Ю.Митустың “Ульяновтар семьясы” операсында ол Лениннiң анасы Мария Ильиничнаны, мен қырықта болсам да, жасөспiрiм Ульянов-Лениндi орындадық. Тағы да

сол автордың “Жас гвардия” операсында мен Олег Кошевойды, Роза Громова ма екен, басты рольдердiң бiрiн орындадық. Екеумiз де Мемлекеттiк сыйлық алдық. Аллаға тəуба, Розамен достық, əрiптестiк қарым-қатынасы мыз қалпында, қатар жүрiп, бiрге қартайып келемiз. Қазiр ол да, мен де тəлiмгер-ұстаз, профессормыз. Сəтi түскенде, сахнаға да шығып қоямыз. Бибiгүл екеуiнiң кейде “өйт, бүйт” деп ақыл үйрететiнi бар. Ондайда азу көрсетiп, кейiп тастаймын. Онан соң жайларына кетедi. Бiздердiкi наз ғой, кек сақтау болмайды. – Сiз бiрiншi рет қатысқан қазақ əдебиетi мен өнерiнiң екiншi онкүндiгiнде қандай операларда көрiндiңiз? Орыстар сiздi жоғары бағалады. Үлкен театрда қалу жөнiнде ұсыныс болғаны шын ба? Неге қалмадыңыз? Кiм кедергi жасады? Сол тұстағы КСРО Мəдениет министрi Е.Фурцевамен қалай едiңiз? Сол адам артына жақсы өнеге, дұрыс iз қалдырған дейдi ғой. – Сұрақтарыңның сықпытынан бiраз нəрседен бейхабарлығың көрiнiп тұр. Мен онда ешқандай спектакльге – опера деп түсiн – қатысқан жоқпын. Ə-ə, бiрiншi онкүндiкте “Қыз Жiбек” операсы көрсетiлгенiн меңзеп отырсың ғой. Екiншi онкүндiкте “Бiржан Сара” қойылды. Ондағы басты рольдердi Б.Досымжанов, Р.Жамановалар сомдады. Бiз үкiмет мүшелерi қатысатын күндi күттiк. Оған дейiн топтопқа бөлiнiп, түрлi мекеме, кəсiпорын, жоғары оқу орындары, Бүкiлодақтық көрме т.б. жерлерде концерт, кездесулерге барып жүрдiк. Онкүндiктегi қорытынды концертте “Севиль шаштаразындағы” өзiм келiмiне келтiре меңгерген “Фигароның каватинасы” мен “Иоланта” операсындағы Роберттiң ариясын орындадым. Көрермендер дуылдата қол соғып, айқайлап, ысқырып, көпке дейiн жiбермедi. Н.С.Хрущев бастаған үкiмет мүшелерi де маған қарап қолдарын көтерiп, қошемет бiлдiрдi. Сол онкүндiкте орыстар сiздi жоғары бағалады дегенiңдi қалай түсiнемiз? Өнерiмiздi тамашалаған тек орыстар ма екен? Мəскеулiктер десең сөз басқа. Бiздi залдағылардың бəрi бағалады, бас идi, қол шапалақтады. Үлкен театрда қалу жөнiнде ұсыныс жасалғаны шын ба? Неге қалмадыңыз, кiм кедергi жасады деп кесiп-пiшесiң. Олай деп кiм айтты? Онкүндiктен кейiн маған үлкен театр-

да қалу жөнiнде ешқандай ұсыныс болған жоқ, болуы да мүмкiн емес-тi. Өйткенi, ондай ұсыныс баяғыда-ақ айтылып, мен көнбей кеткенмiн. 1953 жылы Бухаресте өткен дүниежүзiлiк фестивальға қатыстым дедiм ғой, əне, содан Мəскеуге қайтып оралғанда бiздi үлкен театрға алу үшiн Бетховен залында тыңдап, 8 адамнан бiр еркек, бiр əйел – Галина Олейниченко екеумiз – сыннан шауып өттiк. Тiптi, келiскен-келiспегенiмiзге қарамастан, анкета да толтыртты. Алайда, мен ойланып-толғана келе, Мəскеуде қалуға құлқым соқпады. Туған елдi, халқымды қимадым. Мен үшiн Абай атындағы театрдан артық өнер ордасы жоқ-тын. – Əйтсе де, егер сонда, 1953 жылы үлкен театрға қалған болсаңыз, КСРО Халың артисi бола алар ма едiңiз, Мəскеудiң аты Мəскеу дегендей. Бөтен ел, бөтен жұрт... – Көптiң бiрi боп қала берер ме едiң, небiр шортандардың арасында iзiм-қайым жұтылып кетер ме едiң дейсiң ғой. Жоқ! Жұтылмас едiм. Ең жоғары атақты да, басқасын да алар едiм. Бұған иманым кəмiл. Ал ендi КСРО Мəдениет министрi Е.Фурцеваға келсек, ол бiр асқан зиялы, абзал жүректi, бiлiмдi, ақылды, ала қойды бөле қырықпайтын, жаны таза, iзгi адам едi. Шапағатын талай көрдiк. Пəлендей қандай байланыс болсын?! Қызмет бабында риясыз сыйласып жүрдiк. Бiр-бiрiмiздi жақсы бiлдiк, түсiндiк. Əттең, шiркiн, бүгiнде сондай басшылар кемшiн ғой, кемшiн. Жоқ десе де болады. Қазiр қайда да Фурцевалардың тырнағына тұрмайтындар қаптап жүр жəне олар ештеңенiң исi мұрнына бармаса да, мəдениетке төрелiк айтқысы келетiндерiн қайтерсiң?! Абай айтпақшы, “қайнайды қаның, ашиды жаның”. – 1936 жылғы бiрiншi онкүндiкте Күлəш Байсейiтова 23 (кейбiр деректе 24) жасында КСРО Халық артисi атанды. Күллi ұжымнан бiр өзi. Сол үшiн оны күндегендер көре алмай, аяқтан шалғандар болған құсайды. Ол кiсiнiң өлiмi де жұмбақ, əлдекiмдер қастандық жасады дегендей сыбыстар ызыңдайды. Қалай ойлайсыз, солар шындыққа жанаса ма? Күлəш өмiрiнiң соңғы жылдарында iшiмдiкке салынды деп жазылғандарды оқыдық. Онымен сахнада əрiптес (партиялас) болдыңыз ба? Адам ретiнде қандай едi? Қанабек ше? Екеуi қалай тұрды?

– Бiрiншi онкүндiкке қатысқан өнер шеберлерiнiң көбi тума талант иелерi екенiнен хабарым бар. Солардың арасынан Күлəштiң жалғыз өзi топ жарып, жоғары атаққа ие болғаны керемет жай, əрине. Ол кезде республикада кейбiр жаңадан ашыла бастағандар болмаса, арнайы бiлiм беретiн музыкалық оқу орындары мүлдем жоқ есебi-тiн. Сон дықтан Күлəштiң биiк шыңға шырқап шыққанына шүкiр демеске əддi жоқ. Ал қатарының алды болғаны үшiн Күлəштi кiм дер күндеп, аяқтан шалғанын бiлмеймiн, бiлгiм де келмей дi. Маған аяны: ол ғаламат əншiлiгiмен қоса, драмалық бейнелердi актриса ретiнде де сəттi шығаратын (Роза Жаманова да солай дедiм ғой). Осы жерде ұмытпай тұрғанда айтып қояйын, бiз консерваторияда актерлiк шеберлiктен дəрiс алдық. Күлəш апамызға ондай сыбаға қайдан тисiн. Бəрiбiр актрисалық өнерi ерекше-тiн. Бiрақ Күлəш сияқты ол да кəсiби оқу орнында оқымаған Үрия Тұрдықұлованың актрисалық алғырлығының жөнi мүлде бөлек едi. Оны ұмытпаймын, пiр тұтамын. Əттең, жолы болмады, атаусыз, ескерусiз қалды, iз-түзсiз ұмытылды. Оған кiнəлi кiм, тағдыр ма, бiлмеймiн. Əлбетте, амплуасын тапқан Күлəш апамыз өз дəуiрiнiң ерен тұлғасы. Тбилисиге барғанда З.Палиашвилидiң “Даиси” операсындағы басты партияны керемет орындап, күллi қауымды табындырғаны қандай ғажап! Пуччинидiң “Чио-Чио-Сан” операсында мадам Баттер фляйдi қалай ойнаушы едi?! Қыз Жiбек, Сара, Ажар, Ақжүнiс т.б. айтпағанда. Күлəшпен аз уақыт əрiптес болдым. Ол Ақжүнiстi ойнағанда, Ер Тарғын əлi менiң маңдайыма жазыла қоймағанды. Алайда, “Абай” операсында мен Абай, ол Ажардың партиясын қатар орындадық. “Ер Тарғында” жанама рольдерде көрiндiм. Менiңше, Күлəштiң опера ерекшелiктерiн жақсы бiлiп, шебер меңгеруiне Е.Брусиловскийдiң əсерi аз болмаса керек. Е.Брусиловский туралы айттық қой. А.Затаевич екеуiнiң қазақ музыкасының өркендеп-өсуiне, халықтық мұралардың сақталуына қосқан үлестерi таудай десе жарасады. Күлəштi iшiмдiкке салынды деп ғайбаттаудың керегi жоқ. Қызметiне жауапты қарайтын адамның оған уақыты қайда? Жұрт қатарлы iшсе, iшкен шығар, сол үшiн мiндеттi

түрде маскүнем бола қала ма? Түсiнбеймiн! Күлəштiң пендешiлiктерi деген не? Хабарым жоқ. Қанабекпен қалай тұрғанын бiлгiң кеп бара жатса, Қанекеңнiң кiтабын оқы, сонда бəрi айтылған. Оның өлiмiне бiреу-мiреу себепкер болды деп те ойламаймын. Телефон шыр еттi. Ермек Бекмұхамбетұлы асықпай барып тұтқаны көтердi. Əлдекiмге: “Жұмыс iстеп жатырмыз, қазiр бiтемiз”, – деп орнына келiп отырған бойда: – Саған ұмытпай тұрғанда айтайын, мен қазақтың аяулы перзентi Сəкен Сейфуллиндi көргенмiн. Көршiмiздiң үйiне су жаңа қара машинамен келген. Қатып киiнген, басында жiбек шашақты түрiк телпек, қолда таяқ, қарағанда көз тойғандай сымбатты, сырбаз. “Қазақ кiм?” – десе, “осы” дейтiннiң өзi. Сен бiлмейсiң бе, Сəкеннiң руы кiм? – Арғын болса керек, бауырыңыз. – Мен арғын емеспiн. – Онда кiмсiз? – Кереймiн, бiрақ өзiң құсап менi екiнiң бiрi арғын дейдi. Шамасы, шыққан жерiмiз, туған өлкемiз Арқа болған соң, солай ойлайтын болар. Арқада кiм жоқ, өздерiн ақсүйекке балайтын төрелерден бастап уақ, найман, керей, қыпшақ... толып жатыр. Кiшi жүз, үйсiн тайпалары да болса керек. Əйгiлi күш иесi, бiртуар əншi Балуан Шолақ үйсiн екен ғой. Көкше айналасында тумалары бар көрiнедi. Ал маған рушылдық жат, қазақтың бəрi бiр қазақ, қаны бiр туысқан. Осы күнге дейiн бiреуге сен керей екенсiң деп iштартып, əмпей-жəмпей болған емеспiн. Əйтпесе, толып жүр ғой керейдiң де аузымен құс тiстеген небiр ығай мен сығайлары. Мен таза сыйласқанды ұнатамын. – Рақмет, Ереке! Ендi сөзiмiздi əрi қарата жалғастырсақ. КСРО Халық артисi атанған шақта қандай күй кештiңiз? Жоғары мəртебеге ие боларыңызды алдын-ала бiлдiңiз бе? Сiздi де жоғары атақты неге бiз алмастан ол алды деп күндегендер ұшырасты ма? Олар тобықтан шал мады ма? Үстiңiзден домалақ арыз-құрыз жазылған жоқ па? – Сұрақты қардай бораттың ғой тегi! Бiздер, сол шақтағы қазақ өнерiнiң жас өскiндерi, ең алдымен онкүндiкке тереземiз тең дəрежеде қатысқанымызға марқайдық, шаттандық,

қуандық. Сол жылдың алғашқы айларында “Қазақстанның Халық артисi” атанған өз басым бұл жолы да қандайда бiр марапаттан құр қалмасымды iшiм сезгенмен, пəлендей ештеңе дəмете қойған жоқ болатынмын, сондықтан алдын-ала бiлдiм деп қалай айтамын. Рас, онкүндiктiң соңына таман “пəленге пəлен”, “түгенге түген атақ берiледi-мыс” дегендей күбiрсыбыр айтылып жүрдi. Ал ендi онкүндiк қорытындысында бабым да, бағым да жанып, аспандағы Айға қолым бiр-ақ жеткендей болған сəтте қатты ыңғайсызданып, қолайсыз жағдайда жүргенiмдi жасыра алмаймын. Тiптi, ұялғандай күй кештiм. Неге? Апырай, жас басыммен Тарханов, Качалов, Черкасов сынды алыптармен теңескенiм бе деймiн ғой, баяғы. Даусым, артистiгiм ғаламаттығына қарамай, өзiмдi олармен бiрдей санауға бiртүрлi жүрегiм дауаламайтындай сезiндiм. Бiрақ дос-жаран, жора-жолдас, əрiптестерiм арқажарқа, мəз-мəйрам, əлбетте. Құрмет-қошемет, құттықтау, ас та тек қолпаштау, шет те, шек те жоқ əспеттеу. Бiр тəуiрi, өзiмдi сабырлы ұстадым, басым айналып, мастанған жоқпын. Оған ақылым жеткенiне құмбылмын, құдайға шүкiр. Қандай күй кештiңiз деген соң айтып жатқаным да, ұғып отырсың ба? Кiмдер күндеп, iштарлық жасағанын байқамаппын. Əйтсе де, бəрiмiз де пендемiз, күңкүл-шүңкүлдер болуы бек мүмкiн. Көзiм көрiп, құлағыммен естiмеген соң, кiмдi жазғырайын. Ешкiм үстiмнен арыз жазып, тобықтан шалған жоқ. Бiлетiнiм бiр-ақ нəрсе: мен үлкен ақын Хамаң, Хамит Ерғалиев “iрiлердiң iшiнде iрiктелген” деп баға берген əншiмiн. Одақ кезiнде атақтары жер жарған А.Бабаджанян, Т.Хренников, З.Долуханяндардан бастап, Мəскеуде тұратын атақты композиторлардың бəрi “Ермек, менiң əнiмдi айтшы” деп қанша қиылса да, өз қолайыма келетiн туындыларды ғана орындаудан танған емеспiн. С.Туликовтың “Отан” əнiн ұзақ жыл шырқадым. Өз республикамыздағы партиялық форум, жиындар мен үкiметтiк концерттердi мен бастап, мен аяқтайтынмын. Мəскеуде өткен мерекелiк концерттерге де сан рет шақырды. Содан ба, бiреулер менi “саяси əншi” деп те айтатын. Одан түгiм кеткен жоқ. Менi одақтағы саяси басшылардың бəрi сыйлайтын. Бəрi дегенде, мен олардың ешқайсысымен табақтас не ауыз жаласқан дос-жар болғаным

жоқ. Партияның кезектi сьезi, конференциясы сияқты үлкен форумдарда Н.С.Хрущев, Л.И. Брежнев, Н.А.Косыгин, М.А.Суслов, А.А.Громыко т.б. қайраткерлердiң менiң өнерiме риза боп, жылы шырай байқатқандарын айтып отырмын. Саяси бюроға ұзақ жыл мүше болған Д.А.Қонаевтың орны өзге. Өткен жолы да айттым-ау деймiн, Димаш Ахметович менi баласындай еркелетiп, қолынан келген жақсылығын аяған емес. Өте жақсы пəтер бердi. Атақ-марапаттар алуыма көп септiгi тидi. Есiме түскенде тағы да айтармын, ендi көп ежiктеме. – Қазақ композиторларымен шығармашылық байланысы ңыз туралы не дер едiңiз? – Мен репертуар таңдауға қатал қарайтынмын, əлi күнге солай. Осының көңiлiн табайыншы деп ешкiмге жалпақтамаймын, жалыну атымен жоқ. Қазақ композиторларымен қарым-қатынасым қалпында. Е.Хасанғалиевтiң “Сағындым сенi”, С.Байтерековтiң “Жан досым” т.б. əндердi орындадым. С.Мұқамеджановтың əндерiн де шырқағаным бар. Аттарын атамай-ақ қояйын, маған бiраз ақынның əнге жазған мəтiндерi ұнамайды, жасанды, iркiс-тiркiс, кедiрбұдыр. Нұтфолла Шəкенов тамаша едi, марқұм “Ермекжан” деп iшi-бауырыма кiрiп тұратын. Өлеңдерi тез жатталатын, түсiнiктi, үйiрiмдi болатын. Композиторлар да солай. Олардың кез-келгенiнiң əнiн қабылдаған да, айтқан да жоқпын. Өзiн классикпiн дейтiн бiр композитор досым бар, оның да əндерi қолайыма онша келе бермейдi, шығармалары вокальдық талаптан төмен, шектеулi, тар шеңберден шыға алмайды. Жеке пiкiрiм ғой, бəлкiм, қателесетiн шығармын. Арғы-бергi дəуiрдiң бəрiнде қазақта əн мен күйдiң небiр төресiн шығарған дарындар көп болған, мүмкiн, көрмей-бiлмей, танымай жүрген шығармыз, қазiр де аз деуге хақымыз жоқ. Иса Байзақов қандай едi! Үйiмiзден талай дəм татқан. Нұрғисаның бiр өзi бiр əлем iспеттi емес пе едi?! Соның бiр қызығын айтайын. Бiрде маған “əй, мен сен қатысатын спектакльдерге дирижерлiк етпеймiн, сенде ырғақ жоқ”, – деп дүңк еткiзсiн. “Менде ме?” – деппiн ашу қысып. “Əй, əзiл ғой”, – деп жуып-шайды. Мiнезi аумалытөкпелi болса да, қайтымы тез едi. Сол күндердi қазiр қатты аңсаймын, сағынамын. Е, шiркiн, өттi ғой бұл жалғаннан

неше алуан бұлбұлдар мен дүлдүлдер. Дина Нүрпейiсованың домбыра тартысына қайран қалатынмын. Неткен шеберлiк! Ахмет Жұбанов оны “домбыраны құдайдай тартады” десе, мен теңеуге сөз табылмайды дер едiм. Айтпақшы, Динаны Құрманғазының шəкiртi дегенге түсiнбеймiн. Екеуi екi ғасырдың перзентi емес пе? – Базбiр дереккөздер бойынша, олардың бiр-бiрiн бiлгенi, жасы егде тартқан Құрманғазы өзiнен көп кiшi Динаның ғаламат өнерiне ерекше тəнтi болғаны анық. Бертiнде баспасөздiң бiрiнде дəулескер апамыздың бiр ет жақыны Дина бақиға аттанар алдында оған Құрманғазыдан ұлды болғанын аманат етiп айтқанын жазды. – Мiне, мəселе қайда!? – Онкүндiктен кейiн сiздi Алматыдағы күллi қоғамдық ұйым, мекеме, жоғары жəне орта дəрежелi оқу орындары аяқ-колыңызды жерге тигiзбей, кезек-кезек кездесуге шақыр ға ны на куəмiз. Ондайда сiз көбiнесе “Фигароның каватинасын” орындайтынсыз. Сұрақтарға орысша жауап бе ре тiн сiз, iлуде болмаса, қазақша əн, ария шыр қа май тынсыз. Дү рiл де те қол шапалақтаған қауымға болар-болмас бас иiп немесе елемегендей боп, сахнадан шы ғып ке те тiнсiз. Неге өйтушi едiңiз, бұл менмендiк пе, əлде қа ла да өс кендiк, орысқа табыну немесе кеңестiк тəр бие нiң ық па лы ма? – Онкүндiктiң айналасынан шықпай қойдық қой. Иə, шақыратын, баратынбыз. Жалғыз емес, топ болып. Сахнаға бағдарлама бойынша шығатынбыз. Фигароны айтсам, халықтың қалауы солай-тын. Сен аңғармаған шығарсың, қазақша да шырқайтынбыз. Репертуарымда “Сырымбет”, “Сұрша қыз”, Абайдың “Айттым сəлем, Қаламқас” т.б. əндер болатын. Ал ендi бiрыңғай орысша не қазақша сөйлеу мақсат емес-тiн. Əнсүйер қауымға болар-болмас бас ию көпшiлiктi менсiнбеу не елемеу емес. Менiң дағдым солай, өзiмнiң бетегеден биiк, жусаннан аласа, кiшiпейiл, қарапайым екенiме шəк келтiре алмаймын. Адамға iзеттiлiк жарасады. Бiрақ бiлiп қой, мен қолымды көкiрегiме басып, жөндi-жөнсiз екi бүктеле беретiндердiң қатарына жатпаймын, ондайға қаным қас. Бұл жерге кеңестiк тəртiптi қыстырып керегi жоқ. Қажет десең, бiздi адам еткен сол кеңестiк қоғам. Роза Жаманованың əкесi халық жауы боп, өзi балалар үйiнде тəрбиеленгенi немесе Семейдегi ет комбинатының ешкiмге

беймəлiм жұмысшысы Бибiгүлдiң оқып-тоқып, ел таныған өнерпаз болғаны да Кеңес үкiметiнiң арқасы. Так что, кеңестiк қоғамға күйе жақпа, жала жаппа! Одан да сен Фигаро ел-жұртқа қалай танылып, жан дүниелерiн қалай баурады, соны сұрамайсың ба? Айта беретiн онкүндiктен кейiн халық менiң Құдай берген аты-жөнiмдi былай қойып, қайда барсам да Фигаро дейтiн болды. Сахнаға шығатыным жария етiлiсiмен көрермендер дуылдата қол соғады да, көпке дейiн басылмайды, 5-6 минут музыка ойнайды, шапалақ сонда да толастамайды, тiптi арияны бастап кетуге мүмкiндiк болмайды. Екi қолымды көтерiп, əрең тежеймiн. Аудан, ауылдарға барғанда да сол. Бiр ауылда əлдебiр кемпiр: “Пигараны айтшы, балам”, – дедi кейiпкердiң атын бұзып. “Ол не керек, апатай?” “Қайдан бiлейiн, барлық жұрт пигара, пигара деп жатыр ғой. Дəмiн татайыншы деп едiм”, – деп ішек-сiлемдi қатыра күлдiргенi бар. Сəбит Байжанов дейтiн азамат болды. Орталық партия комитетiнде, кейiн Байланыс министрi боп iстедi. Əне, сол жiгiт қазiргi Кемеровадағы Аман Төлеев екеуi студент боп жүргенде мен гастрольдiк сапармен Новосибирскiге барыппын. Олар спектакльге билет таппай, театрға өрт сөн дiре тiн саты арқылы кiрiп, залдың қақ ортасынан бiр-ақ шы ғып ты. Сəбит жақсы жiгiт едi, ертелеу қайтыс болды. Ұзақ жылдан берi Ресейдiң бақандай бiр облысын басқарып отыр ған Аман Төлеев те қазақтың кiм екенiн танытып жүр ген азамат. Бiрде Ленинградқа жол түстi. Билеттер алдын ала сатылып кеткен. Театрға қалай кiрудi бiлмей, сенделiп жүрген қазақ жастарына 100 билет алып бердiм. Мұндай оқиғалар көп. Бəрi өнердiң арқасы. Қайсы бiрiн айтайын. Түр-түсi түтiгiп, бiраз қажығаны байқалған Ермек Бекмұ хамбетұлы “сұрағың бiттi ме?” дегендей, жағын сүйеп, оңға қарай жантайды. – Əкеңiздiң 1915 жылы Қазан ба, Уфа ма, солардың бiрiнде “Ғазиза”, “Бақсы”, “Жер дауы” деген үш пьесасы жарық көрiптi ғой, – дедiм таяуда естiген деректi көлденең тартып. – Ай, ол шынымен солай, рас, рас, қара басып, ұмытып кеткенiмдi қарашы-ай! – дедi көздерi күлiмдеп. – Оны кiм айтты?

“Менi тiзiмнен алып тастапты” Кезектi сұхбатты жалғастыру үшiн өткенде Омбы, Көк шетау, Петропавлға жүрмекпiн дегенiн меңзеп: “Ереке, сəлеметсiз бе? Қалай барып қайттыңыз? Шаршапшалдықпай оралдыңыз ба?” – дей бергенiм мұң екен, ол бiр ден: “Журналда дəлсiздiктер кетiптi. Менiң iнiм Мұрат “Қа зақстанның өнерге еңбегi сiңген қайраткерi” боп жүр, шын мəнiнде ол “Қазақстанның халық артисi”. Мiнезi менен де қатты, тəжiкелесуi мүмкiн, саған қиын тиiп жүрмесiн, байқау керек едi”, – деп бастырмалата жөнелсiн. “Мен қол қойғаным жоқ” дегендi де қосып қойды. Қапелiмде абдырағандай боп қалған мен: “Iнiңiздiң мiнезi қатты болса қай темiз, басқа салғанды көрермiз, қол қоймадым дейсiз, қасақана қоймап па едiңiз, мен байқамаппын”, – дегiм келiп бiр тұрдым да, айтуы да, қайтуы да тез тектiлiгiн ойлап, үндемей қоя салдым. Екi-үш күннен кейiн келсем, жарқылдай есiк ашқан Ерекең айтқандай-ақ жайдары күлiмсiреп, ақ ниет, адал пейiлмен қарсылады. Өткендегi өкпе-наздан iз жоқ, арқа-жарқа. – Несiн айтасың, сапарым сəттi болды, – дедi отырар-отырмастан. – Ел көру, жер көру жақсы ғой, көрермендердi мен де, олар менi де сағынып қаппыз. Шаршау деген болған жоқ. Алматыдан Астанаға Абай атындағы театрдың ұжымымен бiрге аттанып, онда барған соң көп бөгелмей Омбы, Петропавл, Көкшетау жаққа тартып кеттiм, оларда бiр-бiрден концерт бердiм. Бəрiнде де көрермен көп жиналып, залға сыймай кеттi. Жасым сексенге таяса да, көсiле шырқап, əлi бабымда екенiме, сыр алдырмағанына көңiлiм толып, риза болдым. Халықтың құрметi бұрынғыдай, тiптi, одан да зор ма деп қалдым. Барған жерлерiмде əуелi классикалық романстар орындадым. Омбылықтар “қазақша айтыңыз, қазақша!” деп едi, мен “қазақша соңынан болады, сары май-

дай сақтап тұрмын” дедiм де, сəтi жеткенде рояльға отырып, бiрнеше халық əнiн айттым. Онда концертмейстрiм болмай, жергiлiктi музыкант сүйемелдедi. Өз концертмейстрiммен Петропавлда қауыштық. Петропавл мен Көкшетаудан кейiн Зерендi ауданына бардым. Жерлестерiм төбелерiне көтерiп қуанды. Əттең, ту ған жерiмдi емiн-еркiн аралауға мүмкiндiк болмады. Сол сапардағы төрт концертте тiкеден тiк тұрған күйде демалыссыз, үзiлiссiз (антрактсыз, антуражсыз) 100-ден астам əн салы п, соған осы қазiр де өсiп отырмын. Қалай дейсiң, керемет пе? – Айтары бар ма, лайым да ылғи солай бола берсiн. Айтқандай, Петропавлда балалық шағыңыз өткен, əжеапа, нағашыларыңыз тұрған ғимараттар не олардың орны, құлын тайдай шапқылаған көшелердi көруге зауқыңыз соқпады ма? – Неге соқпасын, бiрақ даусымды сақтау үшiн қайда да бөлмеден шықпау, дұрыс тынығу, сақтық қажет болды. Мен о бастан əр концертке шығуды үлкен сынақ деп бiлемiн. Осы күнге дейiн солай. Əжемдi айтып қалдың ғой. Магишакар əжем мен үшiн Пушкиннiң тəрбиешiсi Арина Родионовнадан бiр де кем емес. “Балам, келшi, тамақ iшсейшi” деп үнемi бəйек болатын, өлiп-өшiп, асты-үстiме түсетiн. Не деген мейiрiм! Əдемi ғана, аласа бойлы, ұялшақтау, ешкiмге қатты сөз айта алмайтын Əмина жеңгем де жүрегiмнiң төрiнде. Петропавлда ата-анамнан бастап, сол қымбат жандардың барлығымен ойша сырласып, рухтарына бас идiм, бала кездегi кейбiр қылықтарымды еске алдым. Жамбыл жырау айтпақшы, бұл өмiр “ойхой, дүние серуен, адам бiр көшкен керуен” ғой. Фəни жалғанда тоқтау бар ма? – Сұрақтарға көшсек кайтедi? – Сұрақтарың таусылмайды екен. Əлi көп пе, немене? – Жетедi. Мəселенки, сiз театрда iстеп жүргенде қа зақ операларында жалындап, жанып кететiнсiз. Бiз дiң ше, Ер Тарғын ролiн даусы ащылау Əнуарбек Үм бет баев тан тұшымдырақ орындайтынсыз. Абай да ғаламат-тын. Абай бейнесiн КСРО халық артисi атағын сiзден бiраз кейiн иеленген Ришат Абдуллин екеуiңiз кезектесiп сомдайтынсыздар. Айтыңызшы, олармен араларыңызда бақ-

та ластық, бəсеке болмаушы ма едi? Жақсы мағынада, əрине. Үмбетбаев пен Абдуллин сiздi қалай бағалайтын? Өздерi бiр-бiрiмен қалай едi? – Тағы да iштегi қатып жатқан дерттi қозғамақсың ба? Туған театрымды ойлағанда қашанда Құрекең, Ғарекең, Қанекеңдей дарындар көз алдыма елестейдi. Бəрi де ұлы, бiртуар. Қай-қайсысынан да үлгi өнеге, тəлiм алдым. Қызу қанды, тура мiнездi, кiм-кiмге де шапағаты мол Құрманбек тiптi ашуға басып ұрысса да, бəрiбiр менi баласындай мəпелейтiн, аялайтын, ақылын айтатын. Көп сөзге жоқ Ғарифолла нағыз артист, сахнаның құйыны iспеттi едi. Ұлы Мұхтар Əуезов “Ғарифоллада бақсылық басым” дейтiн. Əрiптестерiнен саяқтау жүретiн, не болса да iшiнде жататын Қанабектiң де құдай берген өнерi бiр басына жетiп артылатын. Ал Əнуарбектiң, əсiресе, қазақ операларындағы орнына ешкiм таласа алмайды. Бұл жағынан менi одан биiктетемiн деп əуре болма. Ришат жөнiнде де солай. Тыңдарман қауым Абайдың ролiн Ришаттай орындайтын ешкiм жоқ деп санайтын (оны өзiм де талай естiгенмiн). Қосыламын, бiрақ мəселе онда емес, Əнуарбек те, Ришат та жалпы операда менiң өздерiнен биiк екенiмдi iштей болса да мойындайтын, гəп сонда. Əрiптес ағаларыма құрметпен қарап, сiрə, оларға оғаш қылық, бөтен мiнез көрсетпесем керек. Бəсеке, бақталастықты атама. Бiр Фигаро үшiн менiмен кiм тайталаса алады?! Ондай перi күллi əлемде болса болған шығар, бiрақ сол кездегi Одақтың өзiнде сирек-тiн. Мазурок деген болған, оны қазiр кiм бiледi? Көңiлiңе келмесiн, Əнуарбек пен Ришат бiр-бiрiмен қалай едi, не байқаушы едiңiз деуiң орынсыз. Не байқауым керек? Көрген-бiлгеннiң бəрi есте тұра бере ме? Меселiң қайтпау үшiн айтайын, олар өз жолдары, өз жөндерiмен жүретiн дегдар, сақ жандар едi. Осы сұрақтарыңа орай əлгiде “қозғайсың қатып жатқан iштiң дертiн” дедiм бе? Неге? “Абай” операсын тұңғыш рет тыңдағаным жадымда. Студентпiн. Театрда көрермендер аузы-мұрнынан шығып, ине шаншар орын болмайды. Билет ұшпайды. Амфитеатрға əрең iлiктiм. Ұзаққа созылатын спектакльдi соңына дейiн жалықпай тыңдадым. Айтайын дегенiм, ол кезде спектакльдер о баста қалай дүниеге келсе, солай қойылып, кесу, қырқу, үзiп-жұлқу болмайтын. Қазiр

ғой, қай спектакльдi алма, қысқарған актiлердiң екi-үшеуiнен бiр көрiнiс жасап, шат-шəлекейiн шығаратындары. Екi аяқты бiр етiкке тыққаннан не ұтатындарын бiлмеймiн. Уəждерi – көрермендерге ыңғайлы болсын, зерiкпесiн, жалықпасын, уақыттарын үнемдесiн. Ау, түйсiк-талғам, рухани нəр, тiптi, авторлық құқ қайда қалады сонда? Көрермен не түсiнiп, не ұғады, не қабылдайды? Анау бiр жақтарда солай етедi деп өңеш кередi. Егер анау бiр жағы батыс болса, өркениеттi елдердiң көбiнде ешқашан да олай емес. Əңгiме спектакльдi шебер қойып, үйлестiре бiлуде, рольдердi мiнсiз орындауда. Деңгейi жоғары спектакльден ешкiм жалықпайды, демалуға келген жұрт уақытты үнемдемек түгiлi, қайта оның қалай өткенiн аңғармай, үйлерiне бiр жасап, жадырап қайтпай ма? Мiне, бүгiнгi түсiнiктiң түрi. Жетесiздiк деуге аузым бармай отыр, бiрақ бiлместiк екенi күмəнсiз. Мейлi, Əнекеңдi, Əнуарбек Үмбетбаевты ауызға алған екенбiз, ендеше соның бiр-екi қызық хикаяларын айтып бе рейiн. Бiрде, iшiмiзде Əнуарбек, Кəукен, театрдың директоры Айташ Жұбанышəлиев, т.б. бар, күздегi қусаң да кетпейтiн бал аралары құсап, бiр жерге үймелей қалдық. Əзiл, қалжың, күлкi. Мен Үмбетбаевқа: “Əнеке, мына таңба не осы?” – дедiм денесiндегi көздерi үңiрейген адамның ба сы мен айқасқан екi сүйектi нұсқап. “Сен əлi баласың, жұмысың болмасын!” – дейдi ол. Бiр шеттен Кəукен: “Ермек, тағы сұра!” – деп кеу-кеулейдi. Тағы сұраймын. Əнекең: “Қап, болмадың ғой, байқа, аналар естiмесiн, əйтпесе сөз етедi”, – дейдi де, екi иығын қомдап қойып: – Бұл күштiлiктiң белгiсi. Сен менiң əйдiк боксшы екенiмдi бiлмейсiң-ау, шамасы. Баяғыда осы Алматыға өң шең мықтылар келiп, үлкен жарыс болды. Менiмен сайысуға Ресейдiң ешкiмнен жеңiлмеген чемпионы шықты. Төрешi жарысты бастаңдар деп белгi берер-берместе оны бiр соққаннан сұлатып салдым, – дедi бетi бүлк етпей. – Сорлының жағы бiр жаққа қарай ұшып кеттi. Əнекең “аналар естiмесiн” дегенмен, бəрi естiп, тыңдап отыр. Не күлерiмiздi, не жыларымызды бiлмей отырғанда, директорымыз Айташ Жұбанышəлиев: “Апырай, байғұстың жағы босап тұрған болды ғой”, – дедi мырс етiп. Жұрт ду күлдi. Əнекең мiне, мен қандаймын дегендей, қораздана түседi. Айтқаны рас па, өтiрiк пе, жұмысы жоқ.

Мəрттiгi де болатын. Бiрде əлдеқайда ұшу үшiн əуежайда жүгiмiздi өлшетiп тұрдық. Əнекеңнiң жүгi 3 кг артық болып, 1 сом төлеу керек болды. Жарықтық төлемеймiн деп қиғылық салсын. “Оу, Əнеке-ау, 1 сом деген не, төлей салмайсыз ба?” – дедiм. Ол тұра ұмтылды, мен тұра қаштым. Екi-үш аттап қуып жеттi де, алып денесiмен қабырғаға қапсыра тұрып: “Мойныңды жұлып алайын ба осы?” – деп шүйiле бердi. Қалтырап-дiрiлдеген мен: “Жұла алмайсыз, сiзден бұрын Құрекең жұламын деп уəде еткен, бұл сол кiсiнiкi, жұлсаңыз соған жауап бересiз”, – дедiм Құрманбектi тұспалдап. Əнекең: – Əй, ит-ай, тауып кеткенiн қарашы! – деп күлiп жiбердi де, содан бастап менi көрген жерде: “Ермекжан, осы сенiң мойның кiмдiкi, а?” – деп қалжыңдап жүретiн болды. Əнекең туралы айтатын нəрсе көп. Жалпы, сен оны дұрыс еске түсiрдiң. Тəртiптi, ұқыпты, сыпайы, таза адам едi. – Сонау жылдарда қазақ радиосында сiз орындайтын қазақ əндерi де, ариялар да басқалармен салыстырғанда кемдеу сияқты көрiнетiн. Неге? Əлде фонограммаға жазудан бас тартушы ма едiңiз? – Сенiң бiлмеуiң мүмкiн, əдетте, радионың да, теледидардың да басы ашық бағыт-бағдары, мақсаты болады. Мендей əншiлерге ол кезде ертелi-кеш жөн-жосықсыз көрiне беру шарт та, мiндет те емес-тi. Бiрақ Байғали, Əнуарбек, қос Роза, Шабал, Ришат, Мүсiлiм т.б. радиодан менен көбiрек естiлгенiн жоққа шығармаймын. Фонограммаға жазудан бас тартушы ма едiңiз дегенде, соларды меңзейсiң ғой. Неге бас тартамын? Эфирге жекелеген əндердi жазудан гөрi, классикалық шығармаларды жазу əлдеқайда күрделi, қиын. Дегенмен, радио мен теледидардан менiң орындауымда да əндер, ариялар берiлiп тұратын. Сиректеу десең, сөз басқа. Ал бүгiн қарашы, сол шақтардағы өнер жұлдыздарынан iлуде болмаса, кiмдi көрiп жүрмiз? Ұмытылмаған кiм қалды? Нағыз бейшаралық осы. Жас ұрпақ аға буын дарабоздарды тыңдап, бiлiп, көкейлерiне түйiп өсулерi қажет. Құрманбек, Ғарифолла, Күлəш, Үрия, Шабал, Байғали, Əнуарбек, Манарбек, Жүсiпбектердi айтпағанда, драмалық актерлер арасында да кинорежиссер Шəкеннен бастап таңдайына бұлбұл ұялаған қаншама мықтылар бар едi, шiркiн!? Екеумiз алғаш жолыққанда мен сенi бұрын танымасам да, көзiм тiрi кездiң

өзiнде елеусiз қалып бара жатқандаймын, пессимистiк сезiм, сары уайым еңсемдi езедi де тұрады, мына түрмен ертең олай-бұлай бола қалсақ, көмусiз қаламыз ба, қайтемiз дегенiм есiңде ме? Соны неге айттым, дұрыстап ойлашы! Мəселе жалғыз менде емес, бауырым!... – Алматыға бiр келгенде əзiрбайжан əншiсi, атақты Рашид Бейбутовтың концертiн жазып алуға рұқсат етпей, қыруар ақша талап еткенi бар. Гастрольге барғанда сiз өйтпеушi ме едiңiз? Жалпы Бейбутовтiң сонысы дұрыс па? – Рашид Бейбутов ғаламат əншi-тiн. Өзiн де, əзiрбайжан халқын да күллi əлемге танытты. Əзiрбайжандарда одан басқа да бiртуар дарындар аз емес, қазiр көзi тiрi Мүсiлiм Магомаевтiң бiр өзi не тұрады. Сөз ретiне қарай айта кетейiн, Мүсiлiм менiң əншiлiк өнерiмнiң өзiнен жоғары екенiн талай рет аңғартты. Бұл мəрттiк. Оны мен де осал деп отырған жоқпын. Батыстық үлгiде терең бiлiм алған, мамандығының майын iшкен əншi. Ал Рашид Бейбутовтың Алматыға келгенде концертiн жазып алуға ақша талап еткенiн көзiм көрген жоқ, бiрақ рас болса, талабы дұрыс, ол уақытта атақты тұлғалардың кешiн не концертiн жазу үшiн бағасы үкiмет тарапынан белгiленген кесте болатын, сол бойынша төлейтiн. Бiреу-мiреулер сол заңды белден басқысы келдi ме, қайдан бiлейiн. Бiрақ Бейбутовты кiнəлаудың қажетi жоқ. Кiм де болса, солай етуге хақылы. Əлгi Бейбутов қыруар ақша талап еттi деуiң де жөнсiз, бəлкiм, қыруар емес шығар, қайдан бiлесiң?! Мен де ондай гастрольге талай рет шықтым. Бiрақ, еш жерде ақша сұрап, қиғылық салған жоқпын. Егер берiп жатса, бас тартпайтынбыз, бермесе, өздерi бiлсiн дейтiнмiн. – Жас уақытыңызда сiздiң көпке дейiн “Сырымбеттен” бөлек қазақша əн салғаныңызды байқамаушы едiк. Тiптi, фильм-концерттердегi кейбiр қазақ əндерiнiң мəтiнi көбiнше орысша болатын. Рас, “Надо мной небо синеенi” қазiр бəрiмiз сағынамыз, аңсаймыз. Десе де, кеңестiк кездiң əкiмқаралары сiзге қазақша əн айтпа деген жоқ шығар. – Сен менi тағы да орысшыл болдың, қазақшаға бүйрегiң бұрмады дегелi отырсың ба? Жоғарыда қазақша диктор болып, “Абай” операсының мəтiнiн өз бетiмше жаттап алдым,

əкеме “менi неге қазақша мектепке бермедiң” дегенiмдi айттым емес пе? Оның үстiне, мен қысқа мерзiм iшiнде өзгелерден дараланып үлгердiм, кең танылдым. Абайдың “орыстың тiлi – дүниенiң кiлтi” дегенi бар, ин тер на цио налдық тəрбие бар. Қалай ойлайсың, тек қазақ əндерiн салып, қазақ операларынан аспасам, биiк дəрежеге жетер ме едiм, жетпес пе едiм? Лениндiк сыйлық беру жөнiндегi комитетке мүше болар ма едiм, болмас па едiм? Рас, үлкен бiр ел болған соң, жаппай орысша сөйледiк, əн шырқадық, талай елге, жерге орыс тiлiнiң арқасында танылдық, қазақты таныттық. Ал ендi “көпке дейiн “Сырымбеттен” бөлек қазақша əн салғаныңызды байқамадық” дегенiң қиянат. “Шапи-баяу”, “Сұрша қыз” ше? Ұмытпасам, менiң орындауымда Абайдың жəне сол тұстағы белгiлi қазақ композиторларының əндерi, қазақ операсынан ариялар аз болмайтын. Концерттiк кештерде де қазақ əндерiн де бiр кiсiдей орындайтынмын. Жалпы бəрiбiр, радио, теледидарға онша көп əуестенбегенiмдi жоққа шығармаймын. Дұрыс айтасың, əсiресе, бiздей адамдарға өткеннiң бəрi сағыныш, “Надо мной небо синеенi” қазiр өзiм де қатты аңсаймын. Одақтың қай түкпiрiне немесе шетелдерге барсам да жұрт менен əуелi “Фигароның каватинасын, онан соң “Небо синеенi” сұрайтын. “Фигароның каватинасы” секiлдi, сол əндi де осы мезгiлге дейiн менен өзге ешкiм орындағанын естiмеппiн. “Кеңестiк кездiң əкiмқараларды сiзге қазақша əн шырқама деген жоқ шығар” дегенiң артық. Əкiмқара болмақ түгiлi, аспанды тiреп тұрса да, кiм маған олай деуi мүмкiн? Менiң өзiндiк ұстанымым бар, содан тайған емеспiн. – Əзiрбайжан (əкелi-балалы) Полат Бюль-Бюльоглы, Шəукет Алекперова, эстон Георг Отс, қырғыз Болат Мың жылқиев, өзбек Батыр Закиров, армянка Гоар Гаспарян, украинка Белла Руденко, молдаванка Мария Биешу, Анатолий Соловьяненко т.б. белгiлi əншiлер бөтен елдерге гастрольге барғанда бiрiншi əндi (көбiнесе) өз тiлдерiнде орындап, өзге тiлдегi шығармаларға одан кейiн ауысатын. Қытайдың ел артисi (бiзше халық артисi) Хамит Ысқақұлы Пекин, Шанхай, Гонконгтан бастап, дүние жүзiнiң қай түкпiрiне барсам да, бiрiншi əндi қазақшадан бастаймын дейдi. Бiздегi қазақ əншiлерiнде сондай дəстүр бар ма, болды ма? Өзiңiзде ше?

– Ойыңның төркiнi түсiнiктi. Қай əншi болмасын, өзге көрермен алдында өз ұлтын ұлықтап, ардақтаса, құптарлық үрдiс. Алыс-жақын ел-жұртқа гастрольге барғанда бiрiншi шығарманы ана тiлiнде орындаса, ол да жарасымды, ешкiм терiс демейдi. Бiрақ оны қатып қалған қағида деуге тағы болмайды. Бəрi нақты жағдайға байланысты. Мəселен, Полат Бюль-Бюльоглы (əкесiн айтамын) бiрiншi əндi əзiрбайжанша шырқаса, жөнi бар. Батыр Закиров, қытайлық Хамит Ысқақұлы ма, оған да сыйымды. Маған да сөйтуге болар едi. Бiрақ үнемi олай бола бермейдi дедiм ғой. Əлгi Белла Руденко немесе Георг Отсты алсақ, олар да, басқалар да үнемi сен айтып отырған үрдiстi ұстанды дей алмаймын. Базбiр əншiлер жеке концерттерiнде əуелi (бiрiншi бөлiм) шетелдiк əн, романс, арияларды шырқап, екiншi жартысында өз ұлтының шығармаларына көшедi. Қазiргi əлемге белгiлi ресейлiк жас əншi Николай Басков кейде сөйтедi. Сол арқылы да оның орыс өнерпазы екенi барынша айшықталып, аспандай түседi. Айталық, мен Римде концерт берiп, бiсмiллəмдi классикалық туындыдан бастасам, сонда не, италиялықтар қазақ екенiмдi бiлмей қала ма? Соған өз басымнан өткен бiр нақты мысал айтайын. Бiр жолы Бельгияда болғанымда, əлдебiр бизнесмен жаныма келiп: “Сiз қайда оқыдыңыз? Италияда ма?” – деп сұрады. “Жоқ”, – деп басымды шайқадым. “Бəлкiм, Мəскеуде оқыған шығарсыз?” “Жоқ”, – дедiм тағы да. “Ендi қайда?” “Өз отаным Қазақстанда”, – дедiм. “Ол қандай мемлекет, қай жерде?” – дедi таңданғанын жасырмай. “Мұнда карта жоқ қой, көрсете алмаймын”, – деймiн. “Дегенмен, айтыңызшы, қайсы құрылықта, қай өлкеде?” – деп одан сайын қиылады. Сонан соң кеңiрек түсiндiрдiм: “КСРО дейтiн мемлекет бар, 16 республикадан құралады, солардың бiрi менiң елiм Қазақстан, жер көлемi жағынан Ресейден кейiнгi екiншi орында, Франция сияқты 5, Бельгия сықылды ондаған мемлекеттiң аумағымен пара-пар. Орналасқан жерi Азияда, Еуропамен де еншiлес, бiзде ғылым-бiлiм дамыған, өркендеген, құзырлы музыкалық оқу орындары, ұлттық консерваториямыз бар, менен өзге де танымал əншi, айтулы музыканттар толып жатыр”, – деп. Аң-таң болған ол:

– Қалай дегенде де, сiз ғаламат əншiсiз, елдерiңiздiң биiк өркениетi көрiнiп тұр, осы уақытқа дейiн қалай бiлмегенбiз. Ғафу өтiнемiн, бүгiннен бастап Қазақстан жайлы мəлiмет жинап, жан-жақты танысамын, бiлуге болатын нəрсенiң бəрiн бiлуге ұмтыламын – дедi басын шайқап. Жаңа сен украинка Белла Руденко, молдаванка Мария Биешудi де атадың. Белла ғажап əншiлердiң бiрi. Жоғарғы атақ-марапаттың бəрiн түгел алған. Əне, сол айтады: “Ермек, мен сенi əрқашан пiр тұтамын, екеумiз бiрге өткiзген күндердi ұмытпаймын”, – деп. Бiрге өткiздiк дегенде, айтулы байқау-жарыстарға қатысқан кездерiмiздi айтады да. Кезектi бiр үлкен сында ол да, мен де алтын медаль иелендiк. Қазiр баяғыдай барыс-келiс жоқ. Анда-санда интернет не хат арқылы хабарласып тұратынымыз болмаса. Ал молдаван əншiсi Мария Биешу баяғыда маған жолдаған бiр хатында: “Əлi ешкiм емес, қаймана көптiң бiрi кезiмде радиодан сенiң даусыңды естiдiм де, барлығын тастап, опера əншiсi жəне қатардағы қара жаяу емес, атақты əншi болуға бел будым”, – деп жазды. Солай болды да, өнер айдынында шолпан жұлдыздай жарқырап шыққан Биешудың атағы əне-мiне дегенше жер жүзiнде де дүркiредi. Лениндiк сыйлыққа ие болды. Жапония да Мадам Баттерфляйдiң ариясын орындап, тыңдарманды тамсандырды. Биешу өзiне де, өзгеге де қатаң талап қойып, өнерге барынша жауапкершiлiкпен қарайтын əншi. Мен де солаймын, бiрақ жұрт дұрыс түсiне ме, жоқ па, айта алмаймын.. Колоратуралық сопрано дауысты атақты əншi Евгения Мирошниченко да маған: “Антон Рубинштейннiң “Нерон” операсындағы эпиталаманы дəл сендей орындайтын ешкiмдi көрген емеспiн”, – деген-дi бiр жолыққанда. Бұларды мақтан үшiн емес, жоғарыдағы сұрақтарыңа орай ауызға алып отырмын. Айттым ғой, шет жұрттарға шыққанда алдымен өз ұлтыңның əуенiн өз тiлiңде шырқа, шырқама, əңгiме он да емес, гəп хас өнер, шеберлiкте. Құдайға шүкiр, таби ғат сыйлаған баритон даусымның арқасында елiмдi халықара лық деңгейге көтердiм дейтiн менiң өзiм де əлем жұрты Қазақстанды əлi күнге дейiн жарытып бiлмейтiнiне жаным ауырады. Ше-

телдерде жиi болатын немерем де “олар неге Қазақстанды бiлмейдi?” деп менен жиi сұрайды. Демек, бұл əлi бiз өзiмiзден басқа ешкiмге танылған жоқпыз, бiрдеңе жетпейдi деген сөз. Қазақ халқын əлемге кеңiнен əйгiлеу оңай-оспақ нəрсе емес. Көп жұмыс iстеу керек. Елдiң даңқын шығаратын алдымен əдебиет, мəдениет, өнер екенiн ұмытпауымыз қажет. Ал айтшы, Ұлыбритания дегенде есiңе алдымен кiм түседi? Шекспир, Байрон ба? Иə! Басқалары да аз емес. Франция ше? Дюма, Бальзак, Мопассан. Италия: Россини, Пуччини, Верди, Карузо, Паваротти. Германия: Гейне, Гете, Бетховен. Австрия: Штраус. Кете бередi. Қазақстан – Серкебаев дейтiнге əлi жеткемiз жоқ. Бiрақ жетуге тиiспiз. Серкебаев болмаса, басқалар. Ең бастысы, халқымыз дарынды, жүйрiктер əр салада жетiп жатыр. Əлбетте, саяси жағынан жағдайымыз жақсы. Нұрекең, Нұрсұлтан Əбiшұлының арқасында Қазақстан жер жүзiне танылып, даңқы артқан үстiне артып келедi. Шуылдақтар не десе, о десiн, өз басым Нұрсұлтан iнiме тəнтiмiн. Лайым да, осы қалыптан танбаса екен деп тiлек тiлеп жүремiн жаратқаннан. – Елбасымызды атап қалдыңыз. Ендеше, сол кiсi жөнiндегi ой-пiкiрiңiздi кеңiрек айтсаңыз қайтедi? Бүгiнгi саясатына көңiлiңiз тола ма, қай нəрсеге ризасыз, қай нəрсеге наразысыз дегендей. Тимесе бұтаққа деп, ызалана сөйлейтiн, қит еткендi жiпке тiзiп, түймедейден түйедей жасауға бейiм, өзара кикiлжiң, дау-жанжалы таусылмайтындарға көзқарасыңыз қалай? – Бауырым, мен саясаттан алыс адаммын. Батпаққа бас та ма. Нұрекең жайлы айтсам, ол бəрiмiз бiрауыздан сайлаған тұңғыш президентiмiз болғандықтан аз-мұз лебiз бiлдiргенiм деп түсiн. Жалпақшешейiң мен емеспiн. Атақдəреже, марапаттың бəрiн кеңестiк дəуiрде Нұрекеңсiз де алып қойғанмын. Нұрсұлтанның тұсында алғаным – мемлекетiмiздiң қазiргi ең жоғарғы наградасы – “Отан” орденi. Əрине, Нұрекең менi бiледi. Жұрттың көзiнше елпiлдепжелпiлдемесе де, ыстық ықыласын ылғи да сезiп жүремiн. Бiр дидарласу үстiнде тiптi: “Ереке! Мен сiздiң əндерiңiздi тыңдап өскен ұрпақ өкiлдерiнiң бiрiмiн. Сiздi шын жүрегiммен құрметтеймiн. Менi қашанда өзiңiзбен бiрге деп

есептеңiз. Егер де базбiр жерлерде өң-түсiм бұзылып, көңiлсiз жүрсем, оның сiзге қатысы жоғы қаперiңiзде болсын”, – деп таусыла сөйлегенi бар. Жиi болмаса да, оқтатекте телефон соғып, хал-жағдайымды сұрап тұрады. Бiр жолы машинада бара жатқанымда мерейтойыма байланысты телефон соғып құттықтады. Нұрсұлтанның бүгiнгi ел басқаруы ұнайды. Бiлiмдi, шешен, алғыр, өткiр. Анау нəрсеге ризамын, мынау нəрсеге наразымын деп жiлiктеп жатпаймын. Бiздiң Нұрекеңмен жер жүзiндегi мемлекет басшыларының бəрi санасады, мақтауға кенде емес жəне бəрiн де əдiл деп есептеймiн. Назарбаевтың арқасында қол жеткен жақсы лықтардың қайсы бiрiн айтайын. Ертеде қасиеттi Арқадан басқарылған байтақ елдiң қақ ортасынан Астанадай қала тұрғызып, солтүстiктегi қазақ рухы сөнуге айналған қалалар дан бiр-бiр театр, жоғарғы оқу орындары, ағарту, мəдениет орталықтарының көптеп ашылуы не тұрады!? Нұрсұлтан да ет пен сүйектен жаралған, кемшiлiктерi болуы мүмкiн. Заманында Абайды бағаламаған қазақ ендi бүгiнде Назарбаевтың орасан кемел iстерiн көзге iлгiлерi келмей, көлеңкелi жақтарына үңiле берсе, таңданатын дəнеңе жоқ. Əлде, олардың көңiлдерiн күптi еткен кем-кетiктi бiз көрмей, бiлмей жүр ме екенбiз? Мəселе əдiлiн айтып, ақ сөйлеуде. Əлбетте, олқылықтар жетедi, кейбiрiн ойлағанда жүрек сыздайды. Сонда не, бəрiне кiнəлi жалғыз Нұрекең бе? Бiр нəрсе арқама аяздай батады. Елбасының маңайында табанының бүрi жоқ, “бойы бұлғаң, сөзi жылмаңдар” кө бе - йiп бара ма деп қорқамын. Ойы дана, ақылы сара, қара қылды қақ жаратын сайыпқыран серiктерi болмаса, өзiң айтшы, Елбасы қанша мықты болса да, жалғыз өзi не iстей алады? Бұ лар жеке пiкiрiм. Ретi келгенде сыртқа шығарып жат қаным да. – Зиялылардың көбi ара-тұра президенттiң қабылдауын да болып, сыр бөлiсiп, пiкiрлесiп жатады. Сiз де онымен жолығып, осы ойларыңызды өзiне көзбе-көз айтпайсыз ба? Астана алыс десеңiз, Алматыда кездесуге болатын шығар дегендей. – Ол нəрсе ойымда жоқ емес, бiрақ онсыз да жетпей жатқан уақытын алып неғылайын деймiн де. Егерəкиде,

өз тарапынан ұсыныс болып жатса, қарсылық жоқ. Онда жоғарыда айтқандарымнан бөлек те бiраз жайларды алдына жайып салар едiм. – Мəселен, қандай? Бiр-екеуiн айтыңызшы. – Бiрiншiден, асып-тасқан байлығым жоқ екен деп, күлше сұрамасым анық. Екiншiден, сен шетелдердегi əдебиет, мəдениет, өнер өкiлдерi қалай тұратынын бiлесiң бе? Шеттерiнен мыңғырған бай. Тiптi, анау гастрольге барған сапарында Парижде қалып қойған Рудольф Нуриев дейтiн балет бишiсiнiң тұрмыс құрып, бала-шағалы болмаса да, соқа басында 24 бөлмелi пəтер, ұжмақтай аралдар мен теңiз жағалауларында толып жатқан үйлерi болғаны айдай əлемге аян. Үшiншiден, мен Нұрекеңе, əрине, олар туралы емес, өнер адамдарына көзқарасты өзгерту, дарынды жастар күнкөрiс үшiн шетелдерге топ-тобымен кетпейтiндей жағдай тудыру, халықтың арыз-шағымына жiтi қарау хақында айтар едiм. Өзiң ойлашы, басқасын былай қойғанда, күнделiктi газет беттерiнде президенттiң атына қаншама ашық хат, өтiнiш, тiлек жарияланады. Солар оған түгел жете ме, жеткiзе ме, алдына қойыла ма, əй қайдам, күдiгiм бар. Президенттiң қабылдауына барған адам мiне, мен қандаймын деп өзгелерге қыр көрсетпей, халықтың мұң-мұқтажын қаузасын, жабулы қазанның қақпағын ашсын, жұмбақ түйткiлдерге көзiн жеткiзсiн. Нағыз азаматтық сол болады, менiңше. – Əйтсе де, кейбiр сөз сыңайларыңызға қарағанда, өкпе-наз, ренiштерiңiз де жоқ емес сияқты ғой. Кiмге? Президентке ме, қоғамға ма? – Əй, өкпе-наз, ренiшi жоқ адам бола ма? Менде де бар. Бiрақ, президентке де, қоғамға да емес. Жаңадан қаз тұрып келе жатқан қоғамды көркейтемiз, көгертемiз, төрт аяқтан тiк тұрғызамыз деп өздерiнше өрекпiп жүрген əкiмқараларға, пысықайларға, жартыкештерге, шикiлерге, тиiстi мiндетiн мiнсiз атқарарлық шамасы жоқ бос белбеу, болбырлар мен əлiге дейiн масылдықтан дəмелi бейбақтарға! Қайсы бiрiн айтайын. Алысқа бармай-ақ, осы күнде шынайы өнердiң шырайын кетiрiп бiткен фонограмма дегендi алайықшы. Қазiргi дауасы жоқ бiр дерт осы. Баяғыда мұндай пəле жоқ едi. Тiптi, радиодан берiлуi тиiс дүниелердiң өзi алдын-ала жазып алған таспалардан емес, тiкелей эфирден таралатын,

оқылатын. Яғни, микрофон алдында əншiлер қысылыпқымтырылмай əн салып, спектакльдер қойылып жатқан күйiнде берiлетiн. Сұхбаттың бас жағында айтқанмын, Мұқан Төлебаев сұраған арияны мен де оркестрге қосылып, тiкелей эфирден шырқадым деп. Қай данагөйдiң тапқанын қайдам, фонограмма дейтiн шықты да, шырықты бұзды. Бiр қарағанда, бəлкiм, орындаушыға жеңiл, ыңғайлы, қосымша күш түсiрмейтiн шығар, бiрақ көзбояудың көкесi. Қайсыбiр жылы сахнадан “Шапибаяуды” орындайды деп хабарлаған менiң орныма фонограммадан Байғали Досымжановтың даусы естiлiп масқара болғанбыз. Осы күнде концерт залдарында аузын ашып, секеңдеп жұретiн əншiлердiң кешiне жапырыла баратын көрермендерге жаным ашиды. Шақырғанға барғаны үшiн ақша алатын əншiлер жиын-тойларда да сөйтедi. Өнерге əсiре-қызылдық жат. Рас болса, Қытайда фонограммаға қатаң тиым салынған дейдi, бiзде де ойланып көрсе артық болмас едi, бұл бiр. Екiншi, қазiр үлкен болсын, кiшi болсын, атқаратын қызметiне салдыр-салақ, жауапсыз қарау белең алулы. Қайда барма, есiнеп, қалғып-мүлгiп отыратын, ең жаманы жұртты менсiнбейтiн шарт мiнез, шамшылдарды жиi көресiң. Жұмыссыздық азайып келедi деп жүрмiз ғой, ендеше, əркiм бұйырған жұмысын қамшы салдырмай атқаруы керек емес пе? Мына бiр сорақылық есiмнен кетпейдi. Қайсыбiр жылы өмiрбақи қаралып жүретiн құзырлы емханаға барсам, мен жайлы деректер iзiм-қайым жоқ. Ақ халатты бикеш бiр парақ қағаз ұсынып: “Өзiңiз жөнiнде қысқаша мəлiмет жазыңыз, онан соң көремiз”, – дейдi бетi бүлк етпей. “Қалқам-ау, компьютерде бəрi болу керек қой, жазып қайтемiн”, – дедiм ашуымды əрең тежеп. Ол көнбейдi. Сонан соң амалсыз “Социалистiк Еңбек Ерi” деген атағымды ғана айттым. Сол-ақ екен, əлгi пақыр қайта-қайта кешiрiм сұрап, бұрынғы құжаттарды қас қағымда тауып алды. “Ешкiмге айта көрмеңiз, бiз кiшкентай адамбыз” деп жыларман болды. Шағымданып қайтейiн. Осында есепте тұруы тиiс адамдарды қысқартып, қайта тiркеу кезiнде жiберген шалағайлықтарын өздерi түзедi, есiмiмдi есуастықпен сызып тастаған компьютерге қайта жазды, сол жетедi. Əлбетте, бұл жерде əңгiме менде ғана емес, менiң жарам жеңiл, осын-

дай салғырттықтар көбейiп барады. Ал, айтшы кəне, ең құзырлы емханада солай болған соң, қалғандарға не жорық. Ағайындар-ау, тындырымды, тиянақты болайық та, оған не кедергi, не бөгет, əлде қылыштан қан тамған қатаңдық қажет пе? Ондайдың бетi аулақ. – Сөйтiп, сiздi тiзiмнен алып тастады деңiз. –Иə, жүйкеме тидi. Əлi күнге ұмыта алмай жұрмiн. Осы жерде Ермек Бекмұхамбетұлы сөзiн доғарды да, томсырая қалды. Өңi бiресе қызарып, бiресе қуарады. Шаршай бастағандай. Iзiнше басын кiлт жоғары көтердi де: “Жас ұлғайып, бос уақыт көбейгеннен бе, ойдан ой туындап, кейде үйге сыймай кетемiн. Ата-анамды жиi ойлаймын. Амандық болса, олар туралы алда да айтамын. Онан соң халық музыкасы жиi толғантады. Өзiң де маған халық əндерiн көкке көтере дəрiптейсiз деп көпшiк қойып тастадың ғой. “Қорлан” ойыма орала бередi. Мақтаудың да мақтауы бар, “өлiктi көп жусаң осырады” болмасын, менiңше, “Қорлан” Гуноның “Ромео мен Джулъеттасынан” бiр де кем емес, тең десе тең, артық десе артық. Бiрiншi түрiн айтамын. Осы бiзде – қазақта “Қорланды” сорғалатып орындайтын кiм бар? Жақсы бiлмейдi екенмiн. Екiншi түрi – “Хұсни-Қорланды” Ришат орындағаны есiмде. Өлтiретiн. “Қорланның” үшiншi түрi де бар дей ме?” – Сiзден артық бiлу қайда, – деймiн сыпайылап. “Қорлан ның” бiрiншi түрiн де, екiншi түрiн де келiстiре шырқайтын Ришат Абдулиннен басқа ешкiмнiң атын атап, түсiн түстей алмаймын. Сондықтан қазiр оларды бiреу-мiреу орындағанда не жақсы, не жаман деп баға беру қиын. Себебi, салыстыратын бастау жоқ. Өткен ғасырдағы 40-жылдардың аяғында бiр əншiнiң соғыстан бұрын пластинкаға жаздырған “Қорланның” бiрiншi түрiн тыңдағаным бар. Əншiнiң кiм екенi жадымда жоқ, естуiмше соғысқа кетпей тұрғанда Алматыда артист болса керек. Тумысы павлодарлық секiлдi. Нақты дерегiн ешкiм айтпайды. Орындауы ғажап болатын, тегiнде, бүгiнгi бiзге мəлiм нұсқа сол ма, кiм бiлсiн. Е.Брусиловский “Ер Тарғын” операсына “Қорланды” увертюра еткен ғой, хормен орындалады, есiңiзде ме? – Есiмде. Айта бер!

– Екiншi түрi “Хұсни-Қорланды” – өзiңiз айтпақшы, – марқұм Ришат Абдуллин керемет салатын. “Қорлан” əнi нiң алдыңғы екеуден бiр мысқал кем түспейтiн, аты да “Бiр мысқал” деп аталатын үшiншi түрi бары да рас. Оны ертеректе радиодан павлодарлық қарт əншi Байғабыл Жылқыбаев орындап жүрдi. Қазiр де оқта-текте естiлiп қалады. – “Қорланды” шығарған Естай ма? – Естай Беркiмбаев. Павлодарлық. Соғыс жылдарында Алматыға келiп қайтқан көрiнедi. – Əне, көрдiң бе? Бiз Əмiренiң даусы жазылмады деймiз, Естай соғыс жылдары Алматыға келсе, барлық əнiн өз аузынан жазып алуға болмас па едi? Əй, енжарлық-ай, ешкiмнiң есiне келмеген, құнттамаған ғой, сiрə. Əлде, жазылып, бiр қуыста шаң басып жатыр ма екен? Жазылмаған шығар. Ол тұрмақ, Алматының қақ төрiнде алшақ басып жүрген Иса Байзақов жазылған жоқ. Неткен сорлылық! Иə, “Қорлан” əннiң төресi. Классика! Теңеуге сөз жоқ. “Қорланды” түсiну үшiн ғаламат сезiм, түйсiк қажет. Қазақтың маңдайына бiткен жалғыз ол емес. “Қорланнан” аспаса да, иықтасатындар жетерлiк. Атап айтайын ба? “Алтыбасар”, “Қызыл бидай”, “Бурылтай”, “Жанбота” ... “Зəурештiң” өзi тұтас дəуiр, тұнып тұрған драма емес пе? Сол əндер қазiр неге сирек естiлетiн боп кеттi? Неге? Өң-түсi алабұртып, даусы қаттырақ шыққан Ерекеңе: – Оны айта алмаймын – дедiм. – Ендi бiр сұрақ қалып тұр, қалай көресiз? Бетiме қабағын түйiңкiреп қараған Ермек Бекмұхамбетұлы келiскен сыңаймен бас изегендей болды. – Ереке! Қазақтың бiртуар əншiлерiнен кiмдердi бағалай сыз? Көзi тiрiлерден тонның iшкi бауындай араласатын дарыңыз бар ма? Роза Бағланова, Бибiгүл Төлегенова туралы нақты не айтар едiңiз? Бибiгүлмен бiраз фильмге түсiп, бiр сахнада қатар өнер көрсеттiңiз. Басылымдарға берген сұхбаттарында Бибiгүл үш рет тұрмыс құрып, үшеуiнде де сəтсiз болғанын айтады (өз сөзi). Бұған не дейсiз? Екеуiңiздiң басыңыздан өткен, есте қалған ерекше оқиғалар бар ма?

“Жасыратын ештеңем жоқ”... Келесi сұхбаттасатын мезгiлдi бiлу үшiн телефон соғып, сəлемдесе бергеннен Ерекең: “Əй, сен немене осы, ананы айт, мынаны айт, кiммен керiстiң, кiммен тебiстiң, жасырма, қорықпа, қаймықпа деп тықақтай бересiң? Айтатынды айтамын. Құдайдан да, адамнан да жасыратын ештеңем жоқ”, – деп бұрқ-сарқ еттi де, iзiнше сабасына түсiп: “Iншалла, саулық та, көңiл-күй де жақсы. Бұйырса, тағы бiр гастрольдiк сапардың сəтi түскелi тұр. Кеше Асанəлi Əшiмовтың қолқа лауымен “Шəкен жұлдыздары” фестивалiнiң ашылуына қатыстым. Қысқасы, шаруа бастан асады, – дедi түк болмағандай. – Барамын деймiсiң? Келе бер, есiк ашық”. Мiне, əдеттегiдей, мұнтаздай таза, қоңыр салқын кең бөлмедегi үйреншiктi орнымызда қарама-қарсы отырмыз. Ерекеңе көзiмнiң астымен қарап қоямын. Қабағын түйiп, томсырая қалған маэстро бiресе қызарып, бiресе сұрланып, сан құбылады. Əн де салып жiбередi. “Назқоныр” ғой, – дейдi мен бiлмейтiндей. “Жағдайың қалай?” – деп гүж еттi. “Жақсы, рақмет”, – деймiн. Байқауымша, бiрдеңенiң ұштығын iздеп, таба алмай отырғандай. Басын сəл шалқайтып: “Өткендi аңсап, торыға берудiң жөнi жоқ”, – деп бiр қойды. – Өткен оралмайды, – дедi онан соң күрсiнiп. – Алдағыны ойлау керек. Бұған дейiн көрген-бiлгендер ғибрат үшiн. Кешеден берi бiр нəрселер көкейiмдi қозғап жүр. Ана жолы атаанам туралы алда да айтамын дегенiм есiңде шығар? Онда былай. Оқта-текте зиратқа барып, қабiрлерiне гүл қоямыз, еске аламыз. Сонда айналадағы төбелерi көк тiрейтiн күмбездер мен көз арбайтын неше түрлi кесенелерге ғажап қаламын. “Ау, бұл не, əлемнiң түкпiр-түкпiрiн аралағанда, мұндайды ешбiр жерден, ешбiр елден көрген жоқпыз ғой.

Қанша керемет болса да, мұны жарыс, бəсеке-бақталастық, тыраштық па, бiлмеймiн, жақсы нышан дей алмаймын. Тонналаған тастың астында қалған бейбақтарға жаның ашиды. Ескерткiш пе, құлпытас па, қою керек, əр нəрсенiң ретi, жөнi бар. Аспандаған мавзолей, айшықты үй-тамдардың қажетi бар ма? Қасиеттi “Құран кəрiмде” де марқұм болған мұсылман баласының басына аты-жөнi жазылған көк тас қойса жетедi демейтiн бе едi? Бұл бiр. Екiншi, мен Таллинн қаласына жолым түскенде атақты əншi, əрiптесiм Георг Отстың қабiрiне барып тағзым еттiм. Сонда байқағаным, оған қойылған ескерткiш-белгi қымбат та, жұпыны да емес, жарасымды, қонымды, қарапайым. Өз ата-анама қойылған ескерткiш те ешкiмнен кем емес, бiрақ алаулап-жалаулап тұрған жоқ. Эстон жұртының Георг Отсты соңғы сапарға аттандырғандарын да теледидардан көргенмiн. Таллиннiң бүкiл халқы зиратқа дейiн жаяу шығарып салды. Алда бiркелкi киiнген қатар-қатар дауылпазшы. Оқта-текте “бум, бум” деп ұрып қояды. Абыр-сабыр, айқай-шу, автоинспекторға iлескен қымқуыт жеңiл машина, автобус дегендер атымен жоқ. Құрмет пе? Құрмет. Жəне қандай құрмет!? Үйренетiн үрдiс пе? Олай деп айта алмаймын, себебi, бұл жерде мен бiздiң қазақтар неге эстон болмайды деп отырған жоқпын. Қанағат, нысап, қарапайымдылық айтайын дегенiм. Өркениетке бет бұрдық па, дұрыстап бұрайық, ойланайық. Дарақылықты қояйық. Кейде бiреу əрi, бiреу берi тартып, əркiм өзiнше бiлгiшсiнетiнiн көргенде осы қазақтардың өлiк жөнелтуiнде де кiнəрат бар ма деп қаламын. Бiрақ бiр нəрсенiң басы ашық: марқұмның көзi жұмылысымен “қаза – бардың малын шашады, жоқтың артын ашады” деп, түнеме, қонақасы, шығарып салу, үшi, жетiсi, қырқы, жұзi т.б. сылтаулармен жөн-жосық сыз төгiп-шашылады. Олардың сыртында жыртыс, ақша, жағалы киiм үлестiру дейтiндер бар. Бақилық болған пенденiң артында қалғандар ертең қалай күн көредi, оны ойламайды. Марқұмдардың жетiсiн, қырқын, жылын бергенге таласым жоқ, солардың өзiн де ақылмен жасаған дұрыс қой деп ойлаймын. Қызына сөйлеген Ерекең сəл тыныстап, үнсiз қалды. Соны пайдаланып қомдана бастаған маған:

– Тұра тұр, – дедi бiрдеңе дегiм келгенiн қалт сезе қойып. – Тағы да бiр-екi ауыз сөз бар, аузым қышығаннан емес, iшке сыймағандықтан. Айтайын ба? – О не дегенiңiз, құлағым сiзде, – деймiн Ерекеңнiң бұрынсоңды бұлайша көсiлгенiн көрмегендiктен қуана құптап. – Қыз-келiншектермен романдарыңызды айтсаңыз тiптi қатып кетер едi. – Ол кейiн, – деп саңқ еттi. – Қазiр... əнеукүнгi əңгiмеге қайта соққым кеп отыр. Көрермен мəдениетi... Қозғауын қозғадық та, айғақ айтпадық қой. Мəселен, бiр атақты жайсаң өнер кешiн өткiздi дейiк. Оның қуанышын бөлiсуге келген əрiптестерiнiң iшiнде тұлпар да, тұқыл да бар. Кеш аяқталды. Көрермендер сахнаға лап қойды. Көбi құшақ-құшақ гүлмен тұлпарға емес, тұқылға ұмтылады. Ең болмаса, солардың бiреуi бiр тал гүл ұсынбаған тұлпар елеусiз қала бередi. Ау, тұлпардың аты тұлпар емес пе? Оған да, залдағыларға да ыңғайсыз. Əрине, бұдан тұлпардың бағасы төмендеп қалмайды. Əңгiме сахнаға жапа-тармағай шыққандарда. Егер олар өнердi жан-тəндерiмен сүйсе, тұқыл қанша екi туып, бiр қалғандары болса да, ілтипаттарын қонақтарға көрсетпес пе?! Жəне олар осындай кеш не концертке ұдайы келiп тұра ма, жоқ па? Мiне, түсiнiктiң түрi! Осыған ұқсас жағдай таяуда өз басымнан өттi. – Онда, соны нақтылыңқырап айтыңызшы. – Егер турасын айтып, туғанға жақпай қалмасам, айтайын. Сен қатыстың ба, жоқ па, биыл белгiлi композитор Сейдолла Бəйтерековтi еске алу кешi өттi. Марқұм сы пайы жiгiт едi, талантты едi, көзi тiрiсiнде сыйластық, əндерiн орындадым. Еске алу кешiне атап шақырған соң бардым, əрине. Кеш жақсы өттi. Бiрақ қалай аяқталды, солай опыр-топыр басталды да кеттi. Сахнаға көздерi ежiрейе ұмтылған тобыр бiр-бiрiн иықтап, қағып-соғып, қоғадай жапырылады. Сахнада менен басқа да арнайы шақырылғандар аз емес-тi. Əлгi сабаздардың ешқайсысы оларға мойын бұрмақ түгiлi, пысқырып та қарамады. Менiң өзiм де былай қалдым (өкпелеп отыр десең, қателесесiң). Той иелерiне де, ұйымдастырушыларға да қояр кiнəм жоқ. Мəселе түсiнiкпайымның төмендiгi, оң-солды танымауда. Бұрын-соңды ондай-ондайдың небiр əкелерiн көрiп жүрсем де, дəл сол жолы қатты қарным ашты, дұрыс түсiнiп отырсың ба?

– Дұрыс тұсiнiп отырмын. – Түсiнсең дұрыс, жетiстiк ешқайда қашпайды, сенiң əлгi таусылып бiтпейтiн сұрақтарың килiкпей тұрғанда, көңiлiмдi күптi қып жүретiн тағы да кейбiр мiндерiмiзге тоқталайын. Алдымен өнер саласындағы. Өткенде фонограмма жайлы айттым, сахнада аузын ашып, оңды-солды қисаң-қисаң ететiндердiң мультфильмдегi қуыршақтардан несi кем деп. Баяғыда менiң орныма Байғали Досымжановтың даусын жiберiп ұят жасап едi, жақында тағы да оңдырмай жерге қаратты. Айттым ғой, таяуда “Шəкен жұлдыздары” фестивалының ашылуына бардым деп. Əне сонда сахнаға мен шықпай жатып əнiм естiлiп, оның өзiнде бас-аяғы бытысып, үзiлiп тынды. Мейлi, болар iс болды, ашу шақырмайақ, Шəкен туралы бiр-екi ауыз естелiк айтайын деп, кештi жүргiзушi қыз бен жiгiтке қолымдағы микрофонды алып кетiңдер десем, кергiп келмейдi. Онан соң, беттерiне қарай лақтырып жiбердiм де, сөзiме кiрiстiм. Фонограммаға Қытайда тиым салған дедiм. Таяуда түрiкмендер де солай еттi. Менiкi қате болса, олар неге өйтедi? Демек, фонограм маның қажетi жоқ. Бiзге де ойлану керек. – Айтыңызшы, оны қалай тоқтатуға болады? – Түрiкмендерде президенттiң арнайы жарлығы шыққанын өзiң де бiлесiң. Қытайда да солай деп естiгенмiн. – Сөзiңiздi бөлгенiме ғафу етiңiз. Мiнiмiз көп дедiңiз, тағы да бiр-екеуiнiң атын атап, түсiн түстеп айтсаңыз қайтедi? – Бiреуi былай, əрi ол өзi тым күрделi. Осы күнде – драмалық туындыларда шаруам жоқ – опералық спектакльдердiң құлағын кесiп құнтитып, мұрнын кесiп шұнтитып тастаған. Екi (не үш) актiден бiреу жасап, екi аяқты бiр етiкке тығады. Бұдан не ұтамыз дегенге уəждерi – бүгiнгi көрермен бөлек, жалығады, зерiгедi, театрға сирек келуi содан. Бұл бос сөз. Жақсы қойылып, шебер орындалатын спектакльден ешкiм жалықпайды да зерiкпейдi. Қайта, көрерменнiң көкiрек-көзi кеңiп, көп нəрсенi бiлiп-түйсiнiп, уақыттың қалай өткенiн байқамай, тынығып, рухани байып қайтады. “Қыз Жiбек”, “Ер Тарғын”, “Бiржан Сара”, “Абай” операларын тыңдаушылардың спектакльдiң ұзынқысқалығында жұмысы қанша? “Аққу көлi”, “Риголетто”, “Севиль шаштаразы” т.б. айтпағанда. Қазiр, менiңше,

өнердi насихаттау, санаға құю жетiмсiз. Олқылықты содан iздеген дұрыс. Əйтпесе, көрiп жүрмiз ғой, үзiп-жұлқып, түйедейден түймедей еткен спектакльдерге де жұрттың қалай баратынын. Ең өкiнiштiсi, ондай дүниелерден талғам төмендемей ме? Мəселен, “Фаустағы” Мефистофельдiң келiстiре орындалған бiр ариясын тыңдаған адамның аталмыш операға iздеп жүрiп барарына өз басым кəмiл сенемiн. Мұны осымен тамамдайық. – Демек, мiндер əлi таусылған жоқ қой? – Таусылған жоқ, немене, күнде сөз етiп жатырмыз ба, ауызша айтылған сөз айтылған жерде қалады. Қағазға түссе, ақынның “кiм таныса, сол алсын” дегенiндей, бiреу болмаса, бiреуге жетер деп жатқаным да. Өзiң айтшы, осы бiздiң қазақ əншiлерi өз елiмiзде де, өзге мемлекеттерде де басқа тiлде əн айтуға неге əуес? Əуес болғанда да, көк тамыры бiлеуленiп, қылмың-жылмың етiп, нақ бiр сол халықтың басын айналдырып, көзiн тұндырып тастайтындай əулекiленiп айтады. Əсiресе, шетелдерге барғанда. Оларды жəне елге оралған соң пəлен жерде пəлен халықтың, түген жерде түген халықтың тiлiнде əн шырқады деп жер-көкке сыйғызбай далақтата мақтаймыз. Турасын айтсам, жақсы бiлмейтiн тiлде əн салу өз-өзiңдi сыйламау, сайқымазақ етумен тең. Онымен ешкiмдi таңдандыра алмайсың, бəлкiм, тыңдарман қол соқса соғар, бiрақ ол сыпайы сыйлау, көңiл жықпастық қана. Оған мəзденетiн түк те жоқ. Қазақ қанша мықты болса да, италиялықтарды да, француздарды да ешқашан табындыра алмайды, ол мүмкiн емес. Одан да, шамаң жетiп жатса, Энрико Карузосы, Марио Лансосы, Рафаэлi, Эдит Пиаф, Армстронгi, Пол Робсоны болған озық халықтарға өз елiңнiң, халқыңның баға жетпес iнжу-маржандарын дəрiпте, майын тамыза құлақтарына құй, жүректерiне жеткiз. Саналарын жаулап ал. Елiктеме, шалықтама. Осы күнде кейбiр қазақтар өз сахнамызда да италяша, ағылшынша, французша əн салғансып, балқып-кебедi. Жарасса бұйырмасын, бiр түйiр лəззəт алмайсың. Базбiреулер сондайларды арқадан қағып, қолпаштап, қазақы “можантопайлардың” шекесiнен қарауға дiлгір. Адасу, алжасу, өзгелерге күлкi, мазақ болу деген осы! – Өзiңiз ше? Өзге тiлде əн салмайсыз ба? – Мен жақсы бiлмейтiн тiлде əн салған емеспiн, салмай-

мын да. Сен бiр сəт өзге тiлде əн салған бейбақтарға сол тiлдi бiлетiндердiң көзiмен қарашы. Бəлкiм, бiрдеңе ұғарсың. Өз басым осы өмiрiмде үш тiлде ғана əн шырқап келемiн: қазақша, орысша, татарша. Солар арқылы əлемге танылдым. Еще как! – Татарша айтқаныңызды естiмеппiн. – Естiмеуiң бек мұмкiн, бiрақ айтқанмын, қажет болса, əлi де айта аламын дегенiм ғой. Мəселен, “Фигароның каватинасын” италия тiлiнде мен де айтар едiм жəне онша жаман айтпауым да мүмкiн. Қалай ойлайсың, италиялық ұлы əншiлердiң кез-келгенi бiр қазақ əнiн шырқай алмас па едi?! Əн қадiрiн кетiрмеу керек. – Мiндер əлi бар ма? – Табылады! – Ең болмаса, бiр-екеуiн бұрын неге айтпадыңыз? – Оған мұрша бердiң бе? Қардай бораған сұрақтармен басымды қатырып (қарқылдап күлiп алды). Операға халықтың – əсiресе жастардың – ынтасын арттыру үшiн насихат керек дедiм ғой, ə? Оның түрi де, тəсiлi де көп. Құрғақ қасық ауыз жыртады дегендей, көп алдына шығып алып, опера деген олай, бұлай деп ақыл айтудың көк тиынға керегi жоқ. Бiрiншiден, мектептерден бастап, барша орта дəрежелi, жоға ры оқу орындарында ашық сабақ түрiнде болса да, не анау Кельберг тəрiздi мамандарды шақырып, жалғыз опера емес, жалпы өнер хақында жастармен дүркiн-дүркiн əңгiме өткiзу пайдалы-ақ болар едi. Алматы мен Астанада айына бiр-екi рет опера театрына ұйымдасқан түрде барып тұруды ұйымдастыру да қиын шаруа емес. Онан соң жоғары оқу орын дары жанынан – мейлi, сағаты аз бола берсiн, тiптi бол ма сын – өнер пəнiнен неге дəрiс жүргiзбеске?! Түркiстандағы университетте арнайы театр факультетiн ашып, театр құрғанын көзiмiз көрiп отыр ғой. Құдай бiледi, кезiнде оған қарсы болғандар жоқ болмауға тиiс. Қорықпау керек дейтiнiм сол. Марғаумыз, оянар түрiмiз жоқ. Айта берсе сөз көп, мəселен Абай атындағы театрдың оң жақ, жол жағынан неге өмiр ден озған бiрегей өнер жұлдыздарына ескерткiш орнатып, аллея жасамасқа!? Күлəштан бастап Жұмат, Əмiре, Иса, Құрманбек, Қанабек, Шара, Үрия, Ғарифолла, Байғали, Əнуарбектiң мүсiндерi сап түзеп тұрса, жарасымды бол-

мас па едi?! Үлкен-кiшi тəу етiп, жаңадан отау құрған жас жұбайлар аруақтарға тағзым ету үшiн барып тұрмас па едi?! Əрi-берiден соң, ол деген қазақ деген халықты əлемге əй гiлеп, абыройын асырмай ма? Шiркiн-ай, сондай күнге жетемiз бе, жоқ па? Бұл өзi соншалықты қиын нəрсе емес қой, түсiнетiн азаматтар табылып қолға алса, бiр не жыл жарым уақытта бiтiруге болатын шаруа (мейлi, тiптi көбiрек болсын). – Апырай, Ереке! Мiндердiң қайнар көзi сiзде екен ғой, қалай бiлмей келгенбiз? – Қылжақтама. Мен саған жарапазан айтып отырған жоқпын. Айт, айт дейдi де, қара өзiн. Мен жер шарын тү гел аралаған адаммын. Отан деген не, қалай түсiнесiң? Бiр-екi ауыз пiкiр айтсам бола ма? – Құдай үшiн, құлағым сiзде, əдемi келе жатырсыз. Бетiме қабағын шытып, сүзiле қараған маэстро “көпшiк қойма, жаратпаймын” деп күңк еттi де: – Ертеректе Францияға барғаным есiме түсiп отыр, – дедi көздерi жасаураңқырып. – Онда баспанамыз жоқ, iшi тар, күңгiрт, еденi сыз пəтер жалдап тұрамыз. Жалындаған жаспыз. Француздар өнер десе iшкен асын жерге қоятын халық қой, менi де, басқаларды да алақанға сап əлпештеп, асқақтатып бақты. Музыкаға аударманың керегi жоқ, мен орындаған қазақша, орысша əн, арияларға дуылдата қол соғып, ризалықтарын паш еткен үстiне ете түстi. Француз тiлiнде айтпадың деп ешкiм бетiме салық еткен жоқ. Өйткен болсам, төрдегi басым есiкке сырғып, құным көк тиын болар едi. Бiрақ айтайын дегенiм ол емес. Сонда арадан апта араламай жатып, елдi сағынайын. Айдауда жүргендей қамығып, жүрегiм сыздайды, ертелi-кеш ас батпай, көңiлiм босайды. Iшi-сырты ұжмақтай бес жұлдызды қонақ үйден жалығып, Алматыдағы жаңбыр жауса, төбеден су сорғалап қоя беретiн шымшықтың ұясындай күркеме жеткенше асығамын. Мiне, туған жердiң құдiретi! Осы тақылеттес пiкiрдi сонау бiр жылы Мəскеуде өткен жаңа жылдық “Огонек” кешiнде америкалық ұлы музыкант, атақты пианист Ван Клиберннен де шет пұшпақтап естiгенмiн. Өйткенi, ол америкалық болғанмен, ұлты орыс, бiр замандарда сол елге жер ауған эмигранттың ұрпағы көрiнедi. (Ван деген Ванядан шыққан дегендей). Содан

ба, тайпаластарына неге бүйрегi бұрмасын, оның үстiне қан деген бар. Ретi келгенде айта кетейiн, Ван Клиберн алғаш рет Мəскеуде өткен П.И.Чайковский атындағы 1 халықаралық конкурсте бiрден жарқ еттi. Онда жап-жас едi. П.И.Чайковскийдiң (оркестрге қосып) фортепьянаға арналған 1 концертiн ғаламат орындап, бас бəйгенi иелендi. Елiне оралғанда оған дейiн ешкiмге белгiсiз музыкантты мемлекеттiң президентi қарсылап, əуежайдан Ақ үйге өзiмен бiрге ашық машинамен алып барды. Көше-көшеге сыймаған ел-жұрт тiк тұрып құрмет көрсеттi. Ғибратты үрдiс емес пе? – Сөз бар ма? Сiз де қадiр-құрметтен кенде бол ған жоқсыз, шүкiр. Қонаевқа да, Назарбаевқа да ризалығыңызды өткен жолы айтқансыз. – Қонаев туралы бұйырса, əлi де айтамын. Əуелi əлгi сөздi аяқтайын. Неден бастап едiм? Ə, туған ел, өскен жер. Мəселен, мен өнер есiгiн аттағаннан Мəскеу, шетел болсын, басқа болсын, қайда да мақтау-марапат, жылы-жұмсақ сөздi бiр кiсiдей естiп келемiн. Əрине, табиғат берген өнердiң арқасында. Солардың барлығын да жеке басыма емес, туған елiмнiң, қазақ халқының атына айтылған ақ тiлек, iзгi ниет деп бiлемiн, солай қабылдағанмын. Мысалы, 1949 жылы Мəскеуде əншiлердiң конкурсы өтетiн боп, Қаукен Кенжетаев, Бекен Жылысбаев үшеумiз аттандық. Уыздай жаспын əрi консерваторияда оқып, əрi театрда iстеймiн. Кəукен мен Бекеннiң де қылшылдап тұрған кезi. Мен орыстың “Не бушуйте вы, ветры буйные” деген əнiн шырқадым. Керемет шыққан болуы керек, сол шақта бiраз жасқа келiп қалған самдағай əншi Антонина Васильевна Нежданова: “Ғажап орындадың, балақай!” – деп арқамнан қақса, тұс-тұстан қаумалап қолтаңба сұраған, аты аңызға айналған ұлы əншi Иван Васильевич Козловскийге қайтсек жақындаймыз деп шеткерiлеу тұр ған Қаукен, Бекен үшеумiзге ол көп iшiнен мойнын соза қа рап: “Анау жас жiгiттерге қолтаңбаны кезексiз беремiн”, – деп мерейiмiздi асырды. Ерекше ықыластанып тұрғаны – мен, əрине. “Қазақтар, жарайсыңдар!” – дегенде төбемiз көк ке жеттi. Қазақ екенiмiзге мақтандық, шаттандық. Өзiң бi лесiң, одақтық үлкен форум, айтулы жиындарда орыстың да, қазақтың да, белгiлi композиторларының “Отан”, “Отан ту ра лы” əндерiн көп орындадым. Мұны науқандық үрдiс дегенде де, бəрiбiр, отанның аты – отан, орны бөлек. Отан-

ды əнсiз де сүюге болады. Күллi жақсылық отанға деген махаб баттан басталады. Бүгiнгi жастар осыны ескерсе деп жатқаным ғой... – Сiз қашанда батыл, өткiрсiз. Тiптi, кұнi кеше Шəкенге арналған жиында өздерi бəрiн бүлдiрiп (фонограмманы сiз сахнаға шықпастан бұрын iске қосып жəне бас-аяғын былықтырып) алып, ала қойыңдар дегенде кердең сi ген кеш тi жүргiзушi қыз бен жiгiтке микрофонды лақтырып жi бергендей морт мiнезiңiз де бар екен. Екi сөзiңiздiң бiрi – “ешкiмнен қорықпаймын”. Неге олай дейсiз? Шынымен де ешкiмнен қорықпайсыз ба? – Қызық екенсiң, ол əшейiн ауыспалы мағынадағы сөз ғой. Бiлмейсiң бе, жорта айтамысың? О заманда бұ заман, ештеңеден қорықпайтын адам бола ма? Бəрiмiз де əйтеуiр бiрдеңеден қорқамыз. Менiң де қорқатын нəрселерiм аз емес. Мысалы, бақилық болған өнер адамдарын бұдан былай театрдан шығармайды-мыс деген сыбыс естiледi, содан қорқамын. Сонда қалай, о дүниелiк болғанда халық менiмен туған театрымда қоштаса алмай ма? Екiншi, биыл менi Райымбек бабамыздың тойына шақырмады. Қартайған соң шынымен қадiрiм қашқаны ма деп, содан қорықтым. Онан соң, өмiрiмше Сəбеңнiң, Сəбит Мұқановтың бəйбiшесi Мəриям апай мен Димаш Ахметұлы Қонаевтың үйiндегi жеңгемiз Зухра Шəрiпқызынан қатты қорқатынмын. Мариям апайдың көзi тiрi ғой, егер нансаң, осы күнге шейiн телефон соғып, хал-жағдайын сұрауға бата алмаймын. – Неге? – Себебiн өзiм де бiлмеймiн. – Сəбит Мұқановпен араласушы ма едiңiздер? – Жерлес қой, əкеммен сөйлесiп тұратын. Маған жылы қарайтын. Көрген жерде айтатыны: “Қонаққа қашан шақырасың?” – болатын. – Шақырдыңыз ба? – Ретi келмедi, бiз артиспiз, спектакль, гастроль деп шауып жүремiз. Əйтпесе, бiр шəугiм шай табылады. Оның үстiне, айттым ғой, Мариям апамнан өлердей қорқушы едiм деп. Ол кiсiде сыры беймəлiм бiр құдырет бар-ау деймiн, менi қорқытатын адам тегiн бола ма? – Зухра Шəрiпқызынан неге қорқушы едiңiз? – Оны да бiлмеймiн, əйтеуiр мысы басып тұратын.

– Қолынан шай iшiп пе едiңiз? – Iшуiн iштiк қой, оны қайтесiң. Болды, басқа əңгiмеге көшейiк. Телефон шыр еттi. “Уақыт жоқ, – дедi Ерекең əлдекiмге. – Айттым ғой сендерге, “Парасат” журналымен жұмыс iстеп жатырмын. Кейiн!” – деп тұтқаны атып ұрды. – “Айқын” деген қандай газет? – дедi онан соң. – Қазiр шығып жатқан жаңа басылымдардың бiрi. Жақсы газет, – деймiн. – Сiз туралы жазамыз дей ме? – Иə, қыр соңыма түсiп алды. Түбi мақұл десем бола ма? – Болады. – Ал айта бер, қай жерге келiп ек? Əлiбек деп пе едiң? – Қарсы болмасаңыз, журнал оқырмандарына Тбилисиде өткен халықаралық конкурста бiрден жарқ етiп бұкiл одаққа, одан шетелдерге танылған Əлiбек Дiнiшев туралы сiздiң пiкiрiңiздi бiлу артық болмас едi. Iзiңiздi басқан iнiңiз, зайырлы атақтардың бiразына иегер, қазiр өз атында дербес театры бар, ол да опера əншiсi дегендей. Не айтасыз? – Ешкiм жалғыз шауып бəйге алмайды, менiң өз жолым, оның өз жолы бар рухани iнiм. Талабына да, талантына да тəнтiлердiң бiрiмiн. Аздап менмендеу болғанмен, менi сыйлайды, бағалайды. “Ермек аға” деп құрақ ұшып тұрады. Əкесi Мұса Дiнiшевтi де бiлетiнмiн. “Қазақфильмде” жауапты лауазым атқарған, Мəдениет министрiнiң орынбасары, осы өздерiң шығарып жатқан “Парасаттың” “Мəдениет жəне тұрмыс” кезiндегi негiзiн салып, редакторы болған. Мұсекең де менi жақсы бiлетiн. Мұсекеңнiң əйелi Кəмилə Мұқымқызы өзiмнiң үзеңгiлес əрiптестерiм Ришат жəне Мүсiлiм Абдуллиндердiң туған əпкесi. Əлiбек оларға жиен. – Əлiбектi қазақты əлемге танытқан əншiлердiң бiрi дегенге қосыласыз ба? – Осы сендер көпiрте сөйлеуге құмарсыңдар. Əлем деген үлкен ұғым. Мен өзiмдi де қазақты жер жүзiне танытып тастадым дедiм бе? Керiсiнше, қазақты күллi адамзат бiлуi үшiн əлi көп жұмыс атқарылуы тиiс, кез-келген халық əдебиетi өнерiмен өркендейдi деп өткенде айтпадым ба, дəлелдер келтiрмедiм бе? Мен сияқты, Əлiбектi де көптеген ел-жұрт бiледi, əрине, бiрақ ол аз. Əлiбек амплуасы айқын, дара тұлға. Дауым жоқ. Елбасымыздың оған жеке театр ашып бергенi зор

сенiм, үлкен үмiт белгiсi. Нұрекеңнiң: “Əлiбек, осы театрдан сен ең болмаса өзiң құралпас бiр əншi тəрбиелеп шығарсаң, сол да тақиямызға тар болмас едi”, – дегенiн журналдарыңда өздерiң де жазғансыңдар. Сол үмiт ақталды ма? Мəселе сонда. Мен байқамадым. Ол театрдың қазiр не iстеп, не қойып жатқанын бiлмеймiн. Бұл бiр. Екiншi, о жер, бұ жерде əн салып, мейлi, мəскеулiк беделдi оркестрмен концерт берсе де, қазiргi орындау мəнерi, ырғағы солғын, тынысы бұрынғыдай емес, даусы бiршама отырғандай сезiледi. Маман ретiнде оның себебiн де шамалаймын, бiрақ айтпаймын, өзi елеп-екшегенi жөн. Бiр өкiнiшiм, Əлiбектiң қазақтың төл əншiсi ретiнде жыл санап түлеп-жаңғырып, шырқау биiкке самғай алмай келе жатқаны. Ол орындайтын сол бес-алты əннен бөлек те қазақта iнжу-маржандар толып жатқан жоқ па? Репертуарын солармен неге байытпасқа, жаңғыртпасқа?! Батыл-батыл қозғалыс, серпiлiс қайда? Не кедергi, не тұсау? Өзiң қимылдамасаң, кiм саған шайнап бередi? Онан соң Əлiбек iнiмнiң ұзақ жылдан берi қазақ əндерiнiң мəтiнiне мəн бермейтiнiне таңмын. “Қ” мен “Н”-дi айыратын мезгiл болмады ма? Егер айтар уəжi “қалада өстiм, орысша оқыдым” болса, мен де солай емеспiн бе? Оның да, менiң де əкемiз қазақтың белгiлi қаламгерi, журналист болған. Бұл жерде Əлiбек iнiм өкпелейтiндей артық ештеңе айтып отырған жоқ болсам керек. Сөзге тоқтау, мəрттiк деген бар. Мен бiлетiн Əлiбек əдiл, мəрт жiгiт! Болашағы алда. Менiң де, халқымыздың да одан əлi де күтерiмiз көп. Əлiбек жөнiндегi кейбiр түйiндеу-пайымдауларым осындай. – Ендi дағдылы сұрақтарға келейiк. Сонау 50-жыл дардың соңы мен 60-жылдардың бас шамасындағы “Əншi ауыл” фильмi қалай түсiрiлдi? Сiздi басты рольге актер ре тiн де ме, жоқ əншiлiк қабылетiңiздi ескергендiктен шақыр ды ма? Жалпы, сол фильмнiң желiсi сiзге арнап жазылды деген шын ба? Рая Мұхамедияроваға əрiптес ретiнде көңiлiңiз толып па едi? Шəкен Айманов жөнiнде не айтасыз? Қандай адам едi? Сол кездердегi “Қазақфильм” шығаратын фильмдерде басты кейiпкер ер адам ұлты қазақ болса, əйелi мiндеттi түрде орыс, керiсiнше, қазақ болса, күйеуi орыс болатын үрдiс есiңiзде ме? Сондайға қалай қараушы едiңiз? Кейiн киноға неге тұспей кеттiңiз? Себебi не? Бiржола киноактер болғыңыз келген жоқ па?

– Мына сұрақтардан адам адасады ғой. Есте сақталғандарды айтып көрейiн. “Əншi ауылдан” бұрын мына бiр жайға тоқтала кетейiн. Отан соғысы аяқталған соң, күллi одақта əдебиет пен өнердiң өсiп-өркендеуiне, дамуына жақсы ма, жаман ба, бiршама жағдайлар жасалды. 1949 жылы Мұхтар Əуезовтiң “Абай” романы үшiн 1 дəрежелi Сталиндiк сыйлық алуы да соның көрiнiсi. Басқадай əртүрлi марапатқа ие болған ақын-жазушыларды айтпағанда, артистердiң де айлары оңынан туып, Сталиндiк сыйлыққа ие болғандардың бiразы өткен жолы аталды, қайталап керегi жоқ. Тоқтағалы отырғаным, сол шақтарда басты рольдi əйгiлi əншi Сергей Лемешов орындаған “Музыкалы хикая” (“Музыкальная история”) атты фильмнiң күллi одақ көрермендерiнiң жүрегiн жаулап, мəдени өмiрiмiздегi елеулi құбылыс болғаны. Онда бойында тумысынан музыкалық дарыны бар қарапайым жiгiттiң (ұмытпасам, мамандығы шофер) əртүрлi қиын-қыстаулардан өтiп барып, елге белгiлi əншi болғаны жайында баяндалатын. Əрине, оқиғасы нанымды, тартымды, оның үстiне, бастан-аяқ əн, музыка. Əне, арадан аз жылдар өткенде соған ұқсас фильмдердi өзге одақтас республикалар да бiрiнен соң бiрi жасап, өздерiнiң маңдайалды əншiлерiн басты рольге түсiру арқылы насихаттау қарқын алды. Бəрiнде де басты кейiпкер бiртiндеп бағы ашылған, оған дейiн ешкiм бiлмейтiн ғаламат əншi. Армяндар Артур Айдинян, əзiрбайжандар Рашид Бейбутов, эстондар Георг Отс, өзбектер Батыр Закировтерiн солайша əуелеттi. Түрiкмен, қырғызда болды ма, бiлмеймiн, якуттер де бұғы бағатын əншi жiгiттiң Мəскеуге келiп, П.И.Чайковский атындағы консерваторияға түскенiн, одан əлемге аян əншi болғанын дəрiптейтiн фильм жасады. Сол нəрсе дəстүрге айналды десе де болады. Қазiр сол “үрдiс” шетелдерден жұқпады ма деп те ойлаймын, өйткенi сол кездерде испандық “Рафаэль” фильмi мен Ив Монтан түскен француздық, басты рольдi Лолита Торез атқарған аргентиналық, Энрико Карузо, Марио Лансоны əспеттейтiн италиялық фильмдер шетiнен керемет-тiн. Мiне, бауырым, қазақ кинематографистерiне де “Əншi ауыл” фильмiн жасау, басты рольге менi шақыру идеясы солардан ауысты ма, оны дөп басып айта алмаймын. Тегi, солай-ау деймiн. “Əншi ауылда” да басты рольде – ауылдағы көркемөнерпаздар үйiрмесiн басқаратын əншi жiгiт. Сылқым

сұлу бикеш те бар (Рая Мұхамедиярова). Əйтсе де, былай жақсы деп бағаланғанмен, “Əншi ауыл” жоғарыда аталған фильмдердiң шаңына да iлескен жоқ. Дүние жүзi тұрмақ, одақты бiр серпiлте алмаған соң, солай демегенде не дейiн. Жəне оған ешкiм кiнəлi емес. Театрдан киноға ауысқанына көп болмаған, кəсiби бiлiм-дағдысы аз Шəкен Аймановтың əлi балаңдау кезi (кино үшiн, əрине). Оның үстiне, бiлгiш көп, айтқыш көп. Сценарий қайта-қайта жазылады, өңделедi, мамандар кұн құрғатпай ауысады, аралары ылғи да ырыңжырың. Анау Раяны киноға түсiп бiткен кезде фильм жарамайды деп үйiне жiбердi де, кейiн шақырып алып, екiншi қайтара түсiрдi. Осы тiрлiк пе? Мен де көп нəрсеге наразы болдым, бас тартқым келдi. Бiрақ – шынымды айтсам – Шəкеннiң ыңғайына қарадым, сағын сындыра алмадым. – Қазiр сол замандарда түсiрiлген “Шабандоз қыз”, “Алдар көсе”, “Тақиялы перiште” т.б. фильмдердiң теледидар экрандарынан жиi көрсетiлiп, “Əншi ауылдың” байқалмауы содан екен ғой, қалай ойлайсыз? – Бiлмедiм. Рая Мұхамедиярова жөнiнде айтарым, ол кiшiпейiл, адал, таза, жiгерлi, ынталы, қайсар қыз болатын. Аяқ алысына көңiлiм толып, болашағынан көп үмiт күтушi едiм. Жолы болмады ма, теперiшке ұшырады ма, пəлендей биiктен көрiне алмады. “Ермек аға” деп сызылып тұратыны есiмде. Ал Шəкен Аймановты өзiң де бiлесiң, көп болмаса да, бiраз уақыт қатар жүрдiк, əрiптес ретiнде сыйластық, ұғыстық, түсiнiстiк. Жоғарыда атаған бiрқауым алыптар секiлдi, Шəкен де табиғи дарын иесi, сом жаралған iрi тұлға. Театрды тас тап киноға баруы ерлiкпен тең болатын. Кiшiпейiлдiгi, адамгершiлiгi, қарапайымдылығы, жомарттығы қандай едi!? Мəскеулiк алпауыттарды сондай қасиеттерiмен баурап, хас шеберлермен дос болды, сырласты, мұңдасты, ақылдасты, кеңестi, үлгi-өнеге, тəлiм алды, қажетке жаратты, қазақ киносын биiкке көтеруге ұтымды пайдалана бiлдi. Мұндай нəрсе екiнiң бiрiнiң қолынан келмейдi. Шəкенге бəрекелде! Ендi сол шақтарда кинодағы ұлты қазақ бас кейiпкер еркек болса, əйелi орыс, əйел болса, күйеуi қазақ болуы ның се бебiн менен несiне сұрайсың? Кеңестiк кездiң құйтырқы сы емес пе? “Қазақфильм” шығарған фильмдерде рас, Рая Мұхамедиярова Сафоновтың “əйелi” немесе Ыды-

рыс Ноғайбаев Куркинаның “күйеуi”, Фричинский Лола Əбдiкəрiмованың “ғашығы” секiлдi жалпақшешейлiк болмады емес, көп болды. Жəне мəскеулiк бастықтар фильм сайын солай етуге жарлық бердi деп те ойламаймын. Көбi өз iшiмiздегi шолақ белсендiлер мен ұлттық мүдде, халық намысынан гөрi тақ үшiн тасыраңдайтын жырындылардың анайылығы екенiне күмəнiм жоқ. Ендi бүгiн шетiнен мүсə пiр, бəрi батыр, уақыт құрбаны. Өткенге топырақ шаша бермеу керек. Шаш, бiрақ бiлiп шаш. Өз көзiңдi соқыр етiп алып жүрме. Кейiн киноға түспеген себебiм, басыбайлы киноактер емеспiн. Жоғарыда атаған Сергей Лемешев те солай. Басқалар да. Өтiнiш еткен соң, бiрдi-екiлi түстiк. Бiржола киноактер болу түсiме де кiрген емес. Мен опера əншiсiмiн, бiлдiң бе? Жəне қандай əншi! Ұлы əншiмiн! – Газет-журналдардағы арғы-бергi сұхбаттарыңыздың бiразында өзiңiздi үнемi ұлымын дейсiз. Ыңғайсыз емес пе? Əлде, əдейi айтасыз ба? – Ыңғайсыз болса, қайтейiн. Əдейi де айтамын. Көпсiнесiң бе? Пəтерiмдi күнде көрiп жүрсiң ғой. Қуықтай-қуықтай үш бөлме. Алыс-жақын елдердегi мен құралпас əншiлердiң бəрiнде патшаның сарайындай қос-қостан баспана. Бiр Растропович пен Архиповада қанша үй барын бiлесiң бе? Менiң ең болмаса, жоғарыдағы кең залда рояль тұратын екi қабатты бiр үйiм болса, көптiк етер ме едi? Мейлi, айтты не, айтпады не? Əйтеуiр, өкпелеп отыр деме. Бiреуге мiндет артқанды жек көремiн. Елiм, жұртым аман болсын. Ерекең керiле шалқайып, бiрауық үнсiз қалды. Өңi қату, қабағы түюлi. Ыңылдап қояды. – Александр Зацепин қандай композитор едi? – деймiн онымен ертеден таныс екенiн аңғартып. – А, Зацепин бе? – дедi əнтек қозғалып. – Ол осы өзiмiздiң Алматылық. Басында кəдiмгi жай музыкант едi, кейiн оқыпiзденудiң арқасында атақты композитор болды. Алғаш жазған əндерiнiң бiрi – “Бiздiң сүйiктi дəрiгер” фильмiндегi өзiң аузыңнан тастамайтын атақты “...Надо мной небо синее”, бiлдiң бе? Сол арқылы аты шығып, үлкен композитор болып кеттi. Қазiр Мəскеуде тұрса керек. Бүгiнде кiмсiң, əйгiлi Зацепин. Əндерiнiң бəрi танымал. Ресейлiк талай фильмге жазған музыкалары ғажап, құлағыңның құрышы қанады. Ескi досым ғой, заман мынау, оның да жасы бiразға келдi, көп

“Қаһарлансам, қамал бұзамын...” – Ермек Бекмұхамбетұлы, сəлеметсiз бе? – деймiн телефон соғып. – Ауру-сырқаудан саусыз ба? Көңiл-күйiңiз жақсы ма? – Əй, сен қайда жүрсiң? – деп саңқ еттi. – Жоғалып кеттiң ғой! – Жүрмiз. Өткендегi сұхбатты жаңа жылдан бастап қайта жалғастырамыз деп едiк. – Есiмде, келе бер. Əдеттегiдей (əйелi жұмыста), үйде өзi екен. Есiктi өзi ашты. Қимылы нық. Өңi ширақ. Көздерi күлiм қағады. Желсоққышты өшiрдi. Шам жақты. Үйреншiктi орнымызға жайғастық. Маэстро əлдебiр əуенге салып ыңылдайды. – Құттықтаймын, Ереке! – Не үшiн? Ə, президент сайладық қой. Сол үшiн бе? – Əрине. Даусыңызды кiмге бердiңiз? – Кiмге болсын, Назарбаевқа! Сайлауға көтерiңкi көңiлкүймен бардық. Оған дейiн түн ұйқымды төрт бөлiп ұзақ ойландым, елдiң жағдайын сараладым, сараптадым. Оппозициямыз деп жүргендердiң топшылауын електен өткiздiм. Президент сайлау оңай-оспақ нəрсе емес, бажайлау, таразылау лазым. Нұрекеңдi ақыл тоқтатқан ақсақалдардың сүйемелдегенiне тəнтi болдым. Өзiм де солардың бiрiмiн ғой. Қазiр ел тұтқасын ұстайтын Нұрекеңнен лайықты тұлға жоқ. “Жақсының артынан сөз ередi, жаманның артынан бөз ередi” дегендей, сайлауға байланысты неше алуан қисынды да, қисынсыз да сөздер, пiкiр-пайымдаулар айтылып жатыр ғой. Ол заңды құбылыс, басқаша болмайды. Басты нəрсе – халықтың қалауы, көзқарасы. Шүкiр, қазiр көзқарас бiр iзге, бiр қалыпқа түстi. – Оппозицияны ауызға алып қалдыңыз, айтыңызшы, олар неге жеңiлдi, қай жерден мүлт кеттi деп ойлайсыз?

– Бұл жайлы онша бас қатырғым келмейдi, əйтеуiр əңгiме көп. Таласым жоқ, тəуiр жақтары бар да шығар, титтей төмендетпеймiн. Бiрақ нақты жағдай, болмыспен санаспауға тағы болмайды. Менiңше, қазiргi оппозицияның мүмкiндiгi қораш, өз басым олар елдi ұшпаққа шығарады дегенге иланбаймын, сенiмiм аз. Əуелi ширасын, жетiлсiн, дəлелдесiн, өздерiн көрсетсiн. Кiмнiң кiм екенi шың басына шыққанда бiлiнедi. Анау билiкке қып-қызыл дау-дамай, ызғын-шу, ұрыс-керiспен жеткен Ющенко, Саакашвили, Бакиевтердей “көсемдерден” сақтасын... Бiздегiлер асықпасын, аптықпасын, олардың көшелерiнде де той болатын сəтке ақыл-парасатпен жетсiн. Сонда оларға да ақ бата беретiн кез келуi ықтимал. Лезде өңi-түсi бозарып, сұрлана қалған Ерекең бiрауық үнсiз отырды. Қабағы қату, басын (жайлап) оңды-солды шайқайды. Қас пен көздiң арасында қандай шыбын шағып алғаны белгiсiз. Iзiнше түйткiлдi өзi шешiп: “Бүгiн саған айтсам ба деген екi қуанышым бар едi. Ананы сұрап, мынаны сұрап, миымның əңкi-тəңкiсiн шығардың”, – дедi аузын бұртитып. – Ғафу өтiнемiн. – Жо-жоқ, орынды, ренжiме. Өткен сұхбаттарда Нұрекең туралы бiраз ойымды айтқан соң, ендi қайта сайлағанда қалай үндемеймiн? Əлгi екi қуанышымның бiреуi сол. – Екiншi қуанышыңыз не, онда соны айтыңыз. – Өзiң бiлесiң, өткен жаздың соңы мен күздiң алғашқы айларында бiраз гастрольдiк сапарларға шықтым. Омбы, Қызылжар, Көкшетау... одан Ақтөбе. Астанаға бiр-екi қай тара бардым. Алматыда да күнде жиын, күнде той. Президент сайлауы қарсаңындағы концерт, кездесулерге қатыс қа ным өзiн ше. Солардың салдарынан ба, ара-тұра шiкiрттенiп те қа лып жүрдiм. Таяуда зайыбым Альфиямен бiрге Астанада өт кен Күлəш Байсейiтова атындағы əншiлер байқауына барып қайттық. Мен оған көп жылдан берi төрағамын, Альфия жа уап ты хатшы. Барлық құжатты қаттап, реттеп, жөнге салатын сол. Бұл жолғы байқау бұрынғылардан жақсы өттi, көпте ген дарын иелерiнiң көзiн аштық. Бiлiктi, сауатты, əлем нiң кез келген түкпiрiнде өздерiн биiк деңгейде көрсете алатын кə сi би əншiлер қатары толығып келе жатқанына мар қай дым,

масаттандым, кейбiр күдiк-күмəндар сейiлгендей болды. Жүлделi орындардың денi алматылықтарға бұйырды. Гран При сыйлығын алған Дина Хамзина қызымыз, менiңше, алысқа шапқалы тұр. Болашақта жер жүзiнде Қазақстан десе, Динаның аты-жөнi қоса атала ма деген үмiт басым. Бi рiн шi орынды иеленген Жан Тапин деген жiгiт те жүзден озған жүйрiк ретiнде көрiндi. Ал ендi түркiстандық əйбəт əншi Оразкүл Есiмбекқызы Дəулетоваға – екiншi орын алса да – жан-тəнiммен риза болдым. Алматы, Астана ғана емес, алыс елдi мекендерiмiзде де сондай дарындар барына қуандым. Мен, өзiң бiлесiң, анау-мынауға елп етiп, оңай иi ле тiн кiсiң емеспiн. Жастар жан дүниемдi баурап, кө ңi лiм сенген соң айтып отырмын. Екiншi қуанышым сол. Қа лай, арзи ма, жоқ па? – Ойбай-ау, сiздей ғұламаның қаңтардың аязындай қатал сынына төтеп берген өскiндерге бiз не айтайық. Алдарынан жарылқасын. – Үшiншi қуанышым да бар. Қырық болса, қырық бiр болсын деп, соны да айтайын. Сендер бiлесiңдер ме, жоқ па, өткен жылғы қазан айының 7 мен 9 күндерi қазiр шетелдерде жүрген бiр топ қазақ өнерпазы туған топыраққа келiп, Алматы мен Астана қалаларында “Шығыста бүр жарып, Батыста шешек атқан” деген девизбен батысқазақстандық филармонияның оркестрiмен бiрге өнер көрсеттi. Iштерiнде Америкада тұратын өзiмнiң ұлым Алмас та бар. Əлгi батысқазақстандық оркестрдiң жанашыры қазiр Англияда тұратын М.Бисенғалиев. Əне, “Отанымыздағы концерттер” деп аталатын сол шерудiң де жөнi бөлек болды. Бiрегей скрипкашы М.Бисенғалиевтан бастап, əншiлер Э.Құрманғалиев, М.Мұхамедқызы, бишi С.Рахмедова, дирижер А.Торыбаев, пианист Т.Ержановтарға көрсетiлген көрермендер құрметiнен көзге жас алардай күй кештiк. Көбi менiң Алмасымның шығармаларын орындады. Оның үстiне, шетелдерден бiрге келген қандас əрiптестерi Алмасты мақтап, жылы ықыластарын бiлдiрiп жатты. Оған бəрекелде. Алмастың екiнiң бiрi, егiздiң сыңары емесiн өзiм де бiлемiн. Қайсы күнi түннiң бiр уағында Нью-Йорктен – шамасы, сонда командировкада жүрген болса керек – анау əлгi өзiмiздiң Мəдениет министрi болған iнiмiз Дүйсен Қасейiнов теле-

фон соғады. “Ереке, солай да солай, жаңа ғана Нью-Йорктiң симфониялық оркестрi Алмастың фортепиано үшiн жазған концертiн орындады. Қазiр содан шығып тұрмын, халық көп жиналды, концерт тамаша өттi, құттықтаймын”, – дейдi. “Дирижерi кiм?” – дегенiме, америкалық атақты бiреудi айтты, аты-жөнi есiмде жоқ, үшiншi қуанышым осы. Туған ұлыңның туындылары өз отандастары, онан соң əлем жұртшылығының кəдесiне жарап жатса, қуануға болатын шығар деймiн, қалай ойлайсың? – Құтты болсын. Жақында скрипкашы Жəмилə қызыңыз “Қазақстанның еңбек сiңiрген қайраткерi” атанды. Ол да құтты болсын. – А, иə, рақмет. Жəмилə туған iнiм, Қазақстанның халық артисi Мұраттың перзентi ғой, бiрақ менiң де қызым. Фамилиямыз бiр. Iншалла, ол да Серкебаевтар əулетiнiң бiр жұлдызына айналып келедi, ұлтжандылығы қандай. Талабына нұр жауа берсiн. Жəмилəнi көбiне əжесi (менiң анам) тəрбиелеген болатын. – Мұраттың əйелi қазақ па? – Бiз өзi əкемнен бастап барлығымыз интернационалдық отбасы болдық қой. Мұраттың үйiндегi келiнiм белорус қызы. Жақында, теледидардан көрген де шығарсың, Мұрат басқаратын оркестрмен өзiмнiң жас кезiмнен сүйiктi əнiм “... небо синеенi” орындадым. Менен кейiн Жəмилə скрипкада ойнады. – Ереке, əлгiде өзiңiз айтқан “Шығыста бүр жарып, Батыста шешек атқан” қазақ жастарына қатысты тағы да бiрер сұрақ келiп тұр көкейге. Өткендегi əңгiмелерiмiзде қазақ халқы əлемге əдебиет пен өнер арқылы танылуы тиiс, соңымыздан ерген жеткiншектер бар, алда не күтсек те солардан күтемiз дегендей пiкiр айтып едiңiз. “Бiз болмасақ сiз барсыз, үмiт еткен шырағым” деп Ыбырай Алтынсарин айтқандай, сол жастардың iшiнде сенiмнен шыға бастағандары бар ма? – Əзiрге бiрдеңе деуге ерте. Оларды бiр-бiрiнен бөле жаратындай ерекшелiктi байқадым дей алмаймын. Əйтеуiр, шеттерiнен дарынды екенi даусыз. Егер “асыл пышақтың қап түбiнде жатпайтыны” шын болса, бiрi болмаса бiрi əлi-ақ шырқау шыңға шығып қалуы ғажап емес. Уақыт көрсетедi.

– Ендеше, мынаны айтыңызшы. Орыс тiлдi газеттердiң бiрi сол жұлдыздарға елдi сағынасыңдар ма, қашан ораласыңдар деген сауал қойыпты. Оған М.Мұхамедқызы: “Қайда шақырса, сонда барып əн саламын”, Т.Ержанов: “Қазақстанның азаматы емеспiн”, Э.Құрманғалиев: “Мен қазақпын, бiттi”, А.Торыбаев: “Шақырса келемiн”, С.Рахмедова: “Қай қиырда жүрсем де өзiмдi қазақпын деп сезiнемiн”, ал сiздiң ұлыңыз Алмас: “Ниеттерi ақ болса, бiрiншi шақырғанда-ақ оралуға əзiрмiн”, – деп жауап қайырыпты. Осы пiкiрлерге қалай қарайсыз? – Қалай қараймын, дұрыс қараймын. Өзiң ойлашы, əрқайсысы əр елде жүрген сол қыз-жiгiттердiң бiр-бiрiн iздеп тауып, атамекенге ат басын бұрулары ғажап емес пе? Байқауымша, сен оларды қара бастың қамы үшiн мұхит асқандар қатарына қосқың келетiн сияқты. Дұрыс емес. Туған елдiң кiм-кiмдi де магниттей тартып тұратын киесi болады. Ол ешкiмдi де жiбермейдi. Əне, өздерi де айтыпты ғой бiрауыздан “келемiз” деп. Қазақтық қаны болмаса, Англияда тұратын М.Бисенғалиев Оралға келiп оркестр ұйымдастыра ма? Австрияда оқитын Алан Бөрiбаевты Астанадағы симфониялық оркестрдiң бас дирижерi болды деп өздерiң жазғансыңдар.. Ал анау Темiржан Ержановтың “Қазақстанның азаматы емеспiн” дегенiне шамданатын дəнеңе жоқ. Мен бiлемiн, ол шынында да бiздiң елдiң азаматы емес, Мəскеуде туып-өскен. Əлде, шетелде тұратын миллиондаған қандастарымыздың бəрi Қазақстан азаматы ма? Қайта Темiржанның үйiрiн тауып, ата тегiн ұмытпай, қастерлеп жүргенiне бəрекелде. Алмасқа келсем, “өйт, бүйт” демеймiн, өзi бiледi. – Рақмет, Ереке! Келесi сұрақ. Достарыңыз бар ма, көп пе, кiмдер? Жалпы, дос дегендi қалай түсiнесiз? – Бiз сенiмен өмiрiмде iз қалдырған қымбат та аяулы адамдардың барлығы жөнiнде – осы əңгiмемiз бiткенше – есiме түскендердi айта беремiн деп келiскенбiз. Бiр айтқанды екi айтып, қайта күйсеместен, əлбетте. Қазiр қатты сезiнетiн бiр нəрсе, адам қартайғанда бала болады деген рас па деп қалдым. Орыстар “стар и млад одинаковы” дейдi. Достардың бəрiнен дерлiк айырылып бiттiм десем болады. Бала кезде – мектепте бiрге оқыған – Сəбит деген досым бар едi. Сол

екеумiздiң жүрген-тұрған, қисық-қыңыр қылықтарымыз еске түскенде көңiлiм босайды. Өзiмдi жалғыз сезiнемiн. Ал ендi, бауырым, дос дегендi əркiм өзiнше түсiнетiнiн менсiз де шамалайсың ғой. Мағынасы терең, күрмегi күрделi философиялық ұғым. Мен саған бiр тəмсiл айтайын, бəлкiм, содан бiрдеңе ұғарсың. Ертеректе Н.Завадский деген Мəскеулiк көрнектi режиссер болды. Атақ-даңқы одан да биiк Галина Уланова деген бишi болды. Олардың арасындағы аңызға бергiсiз махаббат хикаясы жұрттың бə - рiне бес саусақтай мəлiм-тiн. Əне, соларды жастары ұлғай ған шақтарында бiр көргенiм есiмде. Завадскийдi жақы ны рақ танитынмын да, Уланованы сырттай бiлетiнмiн. Үшеу мiз жолыққан сəтте Завадский Улановаға соншалық нəзiк сезiммен елжiрей қарап: “Друг мой! Я хочу познакомить вас с великолепным певцом из Алматы Ермеком Серкебаевым”, – дедi оған “сiз” деп сөйлеп. Сол-ақ екен, жанары сөне бастаған көздерiнде кiлт жарқыл пайда болған Уланова маған қарай кiлт бұрылып: “Солай ма? Өте тамаша. Айты ңыз шы, қымбаттым, пəлен қыраттың үстiндегi пəлен үй орнында ма, бұзылған жоқ па?” – деп жiк-жапар болсын, со ғыс жылдары Алматыда тұрғанын меңзеп. Бiр ол емес, сол бiр қиын шақтарда Алматыға ұлы кинорежиссер С.Эйзен штейн, М.Рошаль, ұлы актер Н.Черкасов, белгiлi жазушы А.Толстойдан бастап көптеген Мəскеулiк əдебиет, өнер қайрат кер ле рi уақытша көшiп келген-дi. Iштерiнде Г.Уланова да болатын, əрине. Басқалар бiрнеше отбасы боп бiр үй, тiптi бiр подвалды (онда көптеген жеке меншiк, барақ үйлердiң асты толы пəтерге лайықталған подвал болатын) мекендесе, Г.Ула но ва ға жеке ғимарат берiптi. Айтып тұрғаны сол. – Ой, ол үй орнында, бұзылған жоқ, бұзбайды да. Көрген сайын сiздi еске аламыз, – деп жатырмын. – Байқап отырсың ба, Н.Завадскийдiң сол жолғы Улановаға “друг мой” деп сөйлегенiн. Бiле бiлгенге, шын пейiлден зор iзеттiлiкпен айтылған сол сөзде қаншама құрмет, нəзiк сезiм, терең астар жатыр. “Дос” дегеннiң осындай ма құдыретi болады. Ал ендi осы жасыма дейiн менде дос болды ма, болды əрине. Олардың iшiндегi бiр де бiрегейi – жас арамызда едəуiр алшақтық болғанмен – Шəкен Айманов едi. Маңдайға

сыймай кеттi ғой. Ойлағанда əлi күнге дейiн сай сүйегiм сырқырайды. Онан соңғы бiр досым ұзақ жыл опера театрында дирижер болған Халық артисi Тұрғыт Османовпен жұбымыз жазылмайтын. Бiрге жүрiп, бiрге тұрдық, арамыздан қыл өтпейтiн. Ол да кеттi бақиға. Мүсiлiм Абдуллин де кеттi. Қазiр қуаныштан жабырқау басым, құлазу жиi. Мұны дұрыс ұғын. Шүкiрлiк ететiн жайлар да жетедi. Талдықорғандағы – əкемнiң бiрiншi əйелiнен туған – Ғалия апам жиi хабарласып, хал-жайымды сұрап тұрады. Таяуда осындағы органда iстейтiн полковник қызының үйiнде бас қосып, арқа-жарқа болдық. Қыз деген мейiрiмдi ғой, Ғалия апам менi əлi күнге сол баяғыша басымнан сыйпап аялайды, еркелетедi (сексендегi шалдың қалай еркелейтiнiп көз алдыңа елестете бер, ха-ха-ха!). Бұл да болса зор медеу, сүйенiш. Өзiм ешкiмдi онша көп iздемеймiн, бара бермеймiн, елпiлдеп-желпiлдеуге жоқпын. Туабiттi мiнезiм солай болса, қайтейiн. Бiрақ жаным жұмсақ. – Ермек Бекмұхамбетұлы, ендi өткендегi кейiн жауап беремiн деген сұракқа келсек. – Есiмде жоқ. Ол не сұрақ? – Бiр сөзiңiзде осы жасыма дейiн төрт рет үйлендiм, төрт əйелiмнiң əрқайсысымен өзiмiзше бақытты ғұмыр кештiм дегенсiз. Сол некелi əйелдерiңiз хақында егжейтегжейлi баяндасаңыз қайтедi? Олардан қанша перзент көрдiңiз? Балаларыңыз қанша, iштерiнде сiздiң жолыңызды қуғандары бар ма? Олар қазiр қайда, не iстейдi? Барлығы да алыс, жақын шетелдерде тұрады деген рас па? О, тоба! Аяқ астынан нiлдей бұзылған Ерекең жиырыла қабағын түйiп: “Олардың не керегi бар, iшкi мəселеге араласып қайтесiң, түк те айтпаймын”, – деп шарт кетсiн. “Сiздей тұлғаның iшкi болсын, сыртқы болсын, өмiр иiрiмдерi қалың оқырманға, қала бердi өзiңiзге керек, мен үшiн қажетi аз” дегiм келiп бiр тұрдым да, тiлiмдi тiстеп, үнiмдi жұттым. “Айтпасаңыз айтпаңыз, – дедiм сəлден соң. – Кейбiреуi туралы айтып қойғансыз, жазылған да. Мəселен, бiрiншi əйелiңiз жөнiнде. Ең болмаса, соларды толықтырмайсыз ба? Жұрт барлығын өз аузыңыздан бiлгенi дұрыс емес пе?”

Сол-ақ екен, айтуы да, қайтуы да тез жарықтық: “Ə, мейлi, айтсам айтайын, – десiн бiрден шөлден көлге айналып. – Бiрiншi жаным қалап үйленген əйелiм Тамара Ефимовна. Мамандығы химик болатын, химия институтында iстеген, мəдениеттi, тəрбиелi жан едi. Одан Алмас, Байғали деген екi ұлымыз болды”. – Сөзiңiз аузыңызда, не үшiн ажырастыңыздар? – Не үшiн болсын, дəм-тұзымыз жараспады да. – Соны былай тарқатыңқырап айтсаңыз қайтедi? – Əй, өзiң бiр сүлiктей жабысқан неме екенсiң. Айтқызбасты айтқызатын болдың ақыры. Сiрə, жастықтың əсерi болу керек, əйтеуiр көрiне жолдан таю, көрсеқызарлық не ке ңестiк жүйенiң тiлiмен айтсақ, моральдық азғындау емес, мен бiр əйелге өлiп-өшiп ғашық болдым, бiлдiң бе? Балаша ғалы екенiме қарамастан, жан-тəнiммен сүйдiм. Ол бар жерде өмiр құлпырып, жоқ болса, қараңғы қапасқа айналады. Көбiне үйге қонбай, түзде болуым жиi. Соны Тамара да сезiп жүрдi, бiрақ сыр бiлдiрмейтiн. Оған да, маған да қиын. Ақыры жаңадан тапқан жан қалауыма бiржола кетуге бел будым. Киiм-кешегiмдi арқаладым да, үй-жай, дүние-мүлiктiң бəрiн қалдырып, соқа басым шығып жүре бердiм. Қайтейiн, тағдыр солай екен, өзiмдi тежеуге, тоқтатуға əл-дəрменiм жетпедi. – Əйелiңiз сотқа жүгiнiп, дау-жанжал шығарған жоқ па? – Ойбай-ау, айтып отырған жоқпын ба бəрiн соған тастадым деп. Не деп жүгiнедi сотқа?! Өз басым кейбiреулердей қазан-табақ, көйлек-көншекке таласып, ит-ыржың болуды жек көремiн. Сол үшiн соттасатындарға түсiнбеймiн. Пəленi бастадың ба, мойныңмен көтер. Некеден ажырау басқа əңгiме. – Iргелерiңiз бөлiнген соң балалар кiммен қалды, оларға көмектесiп тұрдыңыз ба? – Балалар анасымен қалды. Көмектеспей не көрiнiптi, көмектестiм, əрине. Тамара қайтқан соң да балаларды жетiмсiреткен жоқпын. – Бiрiншi əйелiңiз қашан, неден қайтыс болды? Ауырды ма?

– Ой, одан берi не заман. Əлдебiр қиын дерттен айыға алмады ғой. Жерлегенде басы-қасында боп, топырақ салдым, рухынан кешiрiм өтiндiм. – Сiздi отбасыңыздан ажыратып, есiңiзден тандыра ғашық еткен əйел кiм? Елден-ерек сұлулығына қызықтыңыз ба, əлде ақылы асқан данагөй ме едi? – Бiрiншiден, отбасымнан ажыратқан ешкiм емес, өзiммiн. Екiншiден, мəселе сұлулықта емес, “сұлу сұлу емес, сүйген сұлу” демей ме? Үшiншiден, көркiне ақылы сай болмаса, жолап нем бар? Күйдiрiп-жандырған ғашығымның аты-жөнi – кейiн екiншi əйелiм болған – Лидия Сергеевна. Қазiр Америкада тұратын қызым Иринаның анасы. Мамандығы педагог болатын. Жоғары жəне орта дəрежелi оқу орындары министрлiгiнде инспектор боп iстедi. Кеше ескi фотосуреттердi қарап отырып, Лидияның бейнесiне ұзақ үңiлдiм. Жан-дүнием толқып, жүрегiм шымырлады. Қарғашым едi ғой, аяулым, асылым. Дəм-тұзымыз келiспедi, жазмыш шығар. – Лидиямен неге ажырастыңыз? – Оны айтпаймын, əуре болма. – Үшiншi зайыбыңыз кiм едi? Одан неге ажырастыңыз? – Оның есiмi Раушан, ештеңе бiтiрмеген, үй шаруасындағы адам болатын. Перзент көргемiз жоқ. Үйлендiк, ажырастық. Жаман тұрдық дей алмаймын. Басқадай қосып-аларым жоқ, бiттi. Сұрамасаң да айтайын, бəрiбiр сұрайсың ғой, өзiң көрiп жүрген төртiншi əйелiм Альфия ақылды, нəзiк, сезiмтал, қонақжай, жаным сүйетiн ардағым. Бiлiмдi, сауатты. Консерваторияның хор дирижерлiгi факультетiн бiтiрген, қазiр опера театрында, басқа салада iстейдi. – Ендеше, балаларыңызға келейiк. Қанша балаңыз бар, не бiтiрдi, iштерiнде сiздiң iзiңiздi қуғандары бар ма? Немерелерiңiз қанша? Қазiр қайда тұрады дегендей. – Үш перзент сүйдiм. Алғашқы əйелiмнен көрген Алмас пен Байғали əке жолына түсiп опера əншiсi болмағанмен, екеуi де музыкалық бiлiм алды. Қазiр Американың Бостон қаласындағы балетте (солай аталады) iстейтiн Алмастың мамандығы пианист, композитор ретiнде де танымал. Класси калық бағыттағы шығармалары əсiресе батыстық ел-

дерде жиi орындалады. Бiр қуанарлығы, шығармаларының ұлттық нақышы мен қазақы бояуы қанық деседi айтушылар (өзiм де байқаймын). Шетелдердегi қазақ музыканттарының денi Алмастың шығармаларын орындауға бейiл, шеттерiнен мақтайды. Алмас Америкаға 1999 жылы кеттi. Алғашқыда əлқисас сын фортепианодан бастап, ептеп музыкатанумен де айналысқан-ды. Үйленген. Келiнiмнiң ұлты орыс. Анастасия деген қызы, (есiмiн менiң келiскен-келiспегенiме қарамастан қойған) Ермек атты ұлдары бар. Мəскеуде тұратын екiншi ұлым Байғали сондағы “А студио” ұжымының жетекшiсi. Байғали Күлəш Байсейiтова атындағы музыка мектебiн, одан соң консерваторияны бiтiрген. Оның да мамандығы пианист. Кəмилə, Сана дейтiн қыздары бар. Раушан келiнiм қарапайым қазақ қызы. Сəтбек, Сұлу есiмдi құда-құдағиым бар, осында тұрады. – Ирина ше? Қайда, не iстейдi, тұрмыс құрды ма? – Ол менiң Лидия Сергеевнадан көрген перiштем ғой, айналайын. Əке үшiн қыз деген тəттi болады екен. Ирина Мəскеу университетiн бiтiрген. Белгiлi жазушы Сапар Байжановтың Ерлан деген ұлымен тұрмыс құрған едi, əлденеден ажырасып кеттi. Бiрақ Дидар атты ұлдарын бiрге тəрбиелеп, қарым-қатынастарын үзбейдi. Ирина қазiр Америкадағы аса құзырлы саналатын мүгедектер пансионатында iстейдi. Алмас ағасымен араласып тұрады. Дидар немерем де сонда, сауда флотында оқиды, бұйырса, кеме капитаны болатын шығар. Ал Сапар құдам бүгiнде бақилық. Күлəш құдағиым зейнетке шықса да, жұмыс iстейдi деп естимiн. Айтқандай, кеше Сапарды еске алу мəзiрiне қатыстым. – Əсiресе, қыз-келiншектердiң сiздiң көрiктi де көркем келбетiңiз бен ерекше əншiлiгiңiздi меңзеп “бiр басына құдай бəрiн үйiп-төгiп бере салған” дейтiнiн талай естiдiк, куə болдық. Ендеше, үй сыртында да нақсүйерлерiңiз аз болмаған шығар? Қалай дейсiз? Бармақ басты, көз қысты махаббат дастандарыңыз жайлы айтарыңыз бар ма? – Сен, бауырым, менiмен кездескелi берi осы сұрақты тi келей де, жанамалап та қоюдай қойып келесiң. Алғаш ға шық болған қызыңыз болды ма дедiң, айттым. Сiзге ға-

шық болған қыз-келiншектер болды ма, олардың сезiмiне сезiммен жауап бердiңiз бе дедiң, айттым. Жас кездегi көңiлдес болған кейбiр бикештердiң аттарын да атадым. Ендi неғыл дейсiң? Тамара Ефимовнаның көзi тiрiсiнде – құпия түрде басталып – (Лидия Сергеевнаға) үйленумен аяқталған күйдiм-пiстiм ахуалдан басқа кейiн менде атын атап, түсiн түстеп айта қоятындай махаббат романы болған емес. Болса, жасырып қайтемiн, қорқамын ба? Шамасы, сендер батыстық жұлдыздар емiн-еркiн сiлтей беретiн ғашық-машықтыққа естерiң кете елтiп, менен де сондай бiрдеңе-шiрдеңенi дəметесiңдер-ау деймiн. Əлбетте, бəрiмiз де басы жұмыр пендемiз, бəлкiм, арғы-бергiде кездейсоқ көз түйiскен арулар мен қас қағымдық ыстық сəттер болса болған шығар. Оларды сөз етiп керегi не? Ешкiмнiң аты-жөнi де есте жоқ. Егер көкейiңдi тесiп отырған – мен жоғарыда атаған – Уланова мен Завадскийдiң ұзақ жылдық құпия махаббатына ұқсас хи каят болса, иегiң қышымай-ақ қойсын. Жоқ, жоқ, тағы да жоқ. Бiз қалай дегенде де, отбасына адал болу керек дейтiн кеңестiк идеалды берiк ұстандық, бауырым. Сол есiңде болсын. – Түсiнiктi, Ереке! Кешегi кеңес кезiнде қазақ музыка өнерi айтарлықтай өстi, дамыды. Өзiңiздей əншiлер шықты. Музыкалық сауаты бар композиторлар пайда болды. Олардың шығармаларын бiрнеше буын өкiлдерi тыңдап, шырқап, патриоттық, ұлттық тəлiм-тəрбие, рухани нəр алды. Бүгiнде көбi орындалмайды, авторлары аталмайды. Жазықтары не сонда? Кеңестiк қоғам, социалистiк үрдiс, компартияны əздектегенi ме? Мəтiнi болмаса да, жүз толғатып, мың ойланудан туындаған музыкалық жəдiгерлiктер мəңгi сақталуы үшiн не iстеу керек? Қазiр қайта жаңғыртылып жатқан алтын қорға солар қосылар ма екен? Ғұмырынша өнерге қызмет еттiк, соңымызға өлмейтiн-өшпейтiн үлес, мұра қалдырдық деп бақиға аттанған тұлғаларға обал емес пе? Рас, сiздiң қолыңызда тұрған пəрмен жоқ. Сонда да... Жаныңыз ауыра ма? – Түсiнемiн. Жаным неге ауырмайды, жаным түгiл, жүрегiм де ауырады. Мiне, сен ескi жараның бетiн тырнап, тағы да ауыртып отырсың. Бiрақ өзiң айтқандай, бұл жөнiнен мен-

де қазiр не қайран бар. Ойланса, анау мəдениеттiң тұтқасын ұстап, өнерге қорған боп жүрмiз дейтiн əкiмдер ойлансын. Солар өздерi Т.Жүргенов, I.Омаров, Ө.Жəнiбековтердiң iстегенiн iстемек тұрмақ, аты-жөндерiн бiлер ме екен? Əлде, кеңестiк кезеңдегi көл-көсiр музыкалық туындыларды мұртын бұзбай сақтау үшiн социализмге қарай керi шегiнемiз бе? Олай болмайды ғой. Сен кеңес дəуiрiндегi қазақ композиторларын айтсаң, осы күнде сол замандағы ұлылардың ұлысы Исаак Осипович Дунаевский бастаған алыптардың өзi назардан тыс қалып тұрған жоқ па? Айтшы, қазiр Шостакович, Пахмутова, Соловьев-Седой, Островский, Блантер, Бабаджанян, Хачатурян т.б. кiм бiлiп, кiм ескерiп жатыр? Қаншама құлақтан кiрiп, бойды алатын жеңiл музыкасы бар Дунаевскийдiң “Капитан Гранттың балалары” фильмiне жазған музыкасы қандай едi, шiркiн. (Осы арада көзi жасаураған Ерекең аталмыш фильмнен бiр-екi əндi айтып жiбердi). “Широка страна моя роднаясы” ше?! Мен оны Чайковскиймен қатар қоямын. Өзiмiзге келсек, егер қазақтың халық əндерi өлмесе, бiрiншiден, өз əндерi ұмытылса да, бiрақ Брусиловский өлмейдi, соны бiлiп қой. Ахмет, Мұқан да солай. Ахмет демекшi, “Абай” операсының афишасына амалсыз жазылатыны болмаса, қайран Ахмет Жұбановтың аты да аталмайтын боп барады емес пе? Не еске алу кешi, не байқау, жарыс, жүлде өтпейдi. Бiрнеше бөлiмнен тұратын “Тəжiк билерi” нелiктен насихатталмайтынына таңмын. Ол деген классика ғой. Ахаң марқұм сол үшiн Тəжiкстан ғылым академиясына толық мүше боп сайланбап па едi? Қой, айта берсе сөз көп, ренiш-нала көп. Менiңше, кеңес дəуiрiндегi қазақ композиторларының, ең болмаса, лирикалық сарындағы шығармаларын жиi-жиi насихаттағаннан ұтпасақ, ұтылмаймыз. Жақында, ұмытпасам, сондай бiр кеш өттi-ау деймiн. Шақырса барар ма едiм, кiм бiлсiн, шақырған жоқ. Бiрақ соны ұйымдастырған азаматтарға алғысым үлкен. Менiң ұстанымым: темiрқазық, тамыр мықты болсын. Əне, анау Иосиф Кобзон, Лев Лещенколар Алматыға келген сайын зал толы көрерменге қасқия қарап тұрып: “Сендерде Ермек Серкебаев деген əншi бар, бiлесiңдер ме?” – дейдi.

Тамырдың мықтылығы деген сол емес пе? Бəрiне төрешi уақыт. Орнына қояр, не қоймас, бiрақ үмiтсiз сайтан. – Елiмiз тəуелсiздiк алған тұстарда тозығы жетiп, ұсқыны қашқан опера театрының есiгi ұзақ жыл кiлттенiп, өнер сүйер қауым оны бiржола жабылып, құрдымға кете ме деп дағдарды. Абырой болғанда, қайта қалпына келтiретiн мүмкiндiк табылып аман қалды. Сол кездерде сiзге де оңай тимеген шығар, қандай күй кештiңiз? – Ау, бүкiл өмiрi сол театрда өткен адам қандай күй кешушi едi, жүрдiк қой ашық күнде төбемiзге жай түскендей “а, құдайлап”. Жалпы, театрдың жыры одан көп бұрын басталған-ды. Сахнасы салдырлап, еденi шiрiп, қабырғасы қаусаған ғимарат жөнiнде Қонаевқа барып: “Димеке, театрды күрделi жөндеуден өткiзбесе болмайды, нобайын жаңалау керек”, – деп дабыл қаққанмын. Ол: “Қарсы емеспiн, жаңа жоба бар ма, болса көрсет”, – дедi. Мен: “Архитектор емеспiн, қалай көрсетемiн, менiкi ұсыныс қой”, – дедiм. “Бiр амалын жасармыз”, – деген Димекең кейiн ұмытып кеттi ме, басқадай себеп болды ма, оң нəтиже шықпай, ақыры жабылып тынды ғой. Күн көрiсi қиындаған артистер бiрi ойға, бiрi қырға кетiп, базбiреулерi барған жақтарында қалып та қойды. Театрдың iшi-сырты сауда дүңгiршектерiне толып кеткен шақтағы ахуалымды сен сұрама, мен айтпайын. Шүкiр, бəрi артта, соған тəубе етемiн. – Өткендегi бiр сөзiңiзде Италиядағы опера театрының төменгi қабатынан ресторан көрдiм деп едiңiз. – Түсiндiм. Бiзге де керек пе демексiң ғой. Оларда ресторан болса, жоқшылықтан емес, баршылықтан. Өйткенi, ол Италия. Бiз Италия емеспiз. Италияда өнердiң қай саласы болмасын, күштi дамыған. Əсiресе опера. Барлығының байырғы дəстүрi, тарихы бар. Бiз үйренушiмiз. Əлбетте, үйре не алсақ. Сонау жылдары Қонаев пен Имашев Жамбыл облы сын да ғы əлдебiр шаруаның баласын айтулы əншi бола ма деп Италияға жiбердi. Қамқорлықтарын аямай, барлық жағ дай ды жасады. Əттең, не керек, ол жiгiт үмiттi ақ та ма ды, ақ тай алмады. Мəскеуде бiр жолыққанымызда Димекең “сол баладан көңiлiм қалыңқырап жүр” деп едi, айтқаны айдай келдi. Ол кiм деп сұрама, аты-жөнiнде тұрған ештеңе жоқ,

былтыр ма екен, марқұм боп кеттi. Сөзiмiз ауыр болмасын, жұрт бiлетiн жай болған соң айтып жатқаным да. Бiрақ сен осы сұрағыңмен есiме қай-қайдағыны түсiрiп отырсың. Италияда арғы-бергi замандарда небiр күмiс көмей, майталман əншiлерi көп болған. Қазiр де жетедi. Мысалы, бiрiнен бiрi өтетiн Паваротти, Доминго, Карарестi алайық. Үшеуi бiрiгiп (трио) те, жекелей де шырқайды. Маған бiр өзi мың əншiнi жолда қалдыратын теңдесi жоқ тенор Лучано Паваротти көбiрек ұнайды. Əне соған өз орындауымдағы əн, романс, ариялар жазылған компакт-дискiнi қалай жеткiзсем екен деп жүргенде, қайсыбiр жылы құдай жарылқап, үлкен ақынымыз Олжас Сүлейменов Италияға елшi боп бара қалмады ма?! Көп ұзамай Олжасқа “Павароттиге тапсыр” деп қолына компакт-дискiнi ұстаттым. Елшi ақын: “О, болды, сөз жоқ, орындаймын”, – деп алып кеттi. Алғашында қайдан бiлейiн, өнердi бiр адамдай сыйлайтын, түсiнетiн, бiлетiн, Олжас iнiме сендiм. Ай өттi, жыл өттi, не Олжас, не Павароттиден лəм-мим деген дерек жоқ. Олжас тапсырмады дейiн десем, ол мүмкiн еместей. Павароттидiң қолына тиген жоқ шығар дейiн десем, ол да мүмкiн еместей. Неге десең өзiмнiң топшылауымша, егер ондай iрi тұлға алыстағы қазақ əрiптесiнiң аманатын алған болса, үн қатпауы ақылға сыймайды. Содан анық-қанығын бiлейiн деп сөйлесiп байқасам, айтқандай-ақ, жөн-жобаға жетiк Олжас мырза: “Болады дедiм ғой, болады, жiгiттерге тапсырып қойдым, күтiңiз”, – дейдi. Осыны естiгенде, саған өтiрiк, маған шын, қатты қапаландым. – Бəлкiм, содан кейiн табыстаған шығар?! – Жоқ, жоқ! Табыстаса, барлық адрес, телефон нөмiрi түгел жазылған, құдай бiледi, Павароттиден бiр хабар болар едi. Болған жоқ, демек, алған жоқ. Римге жетiсiмен тындыра салатын шамалы бұйымтайды соншама созбақтап, пəленбай уақыттан кейiн жiгiттерiне “тапсырған” Олжасқа қатты ренжiдiм. Тiптi, Павороттидi елшiлiкке шақырып қолына ұстатса көптiк етер ме едi?! Онда қайта өзiне де, Қазақстанға да абырой болмас па едi?! Əйтсе де, сен дұрыс айтасың, Олжасқа ескерту жасаған соң, басында мен де солай ойлап, Павароттиге тапсырған да

болар, бiлмей жүрген шығармын, онда құдай кешiрсiн, Олжастан ғафу өтiнермiн деп көп уақыт əрi-сəрi күйде жүрдiм. Бiрақ олай болмады. Бiлдiм Олжаспен ойда жоқта аэропортта жолыққанда. Мұны сəл əрiден бастайын. Мен саған Астанада жыл сайын өтетiн Күлəш Байсейiтова атындағы байқауға тұрақты төраға екенiмдi айттым, ə? Əне, сондай кезектi байқаудың бiрiнде Тамара Өтеғалиева деген қыз Гран При бас жүлдесiн жеңiп алды. Бұл дарындылардың дарындысына бұйыратын мəртебе. Тамара ендi əрi қарай Италияға барып оқимын деп қиғылық салды. Өзiнiң тұрмыс халi онша емес пе, қайдам, бағын сынасын, меселi қайтпасын деп, жолына билет алып бердiм. Содан ол Римге аттанды. Жат жер, бейтаныс қала. Бiраз машақат көрiп, қиналса керек. Бiрде суықтан пана iздеген торғай құсап, Италиядағы қазақ елшiлiгiне барыпты. Ондағылар не iстеген? Қазақстандықпын, қазақпын дегенiне iш тартып елең ете қоймапты. Соны естiгенде қаршадай қызға жылылық, мейiрiм-шапқат, ыстық ықылас көрсетпегендердi қалай? Бұлары қалай деп ойладым. Сен бiлiп қой, мен қанша кiшiпейiл болғанмен, керек кезде қызған темiрдей қарып түсетiн қаһарлы адаммын. Қажет болса, қамал бұзамын. Қаһарыма ешкiм кезiкпесiн. Қажет пе, айта берейiн бе? – Айтыңыз, айта берiңiз, Ереке! – Неге тартынады екенмiн. Тартынбаймын. Бiр жолы аэропортқа барсам, кiрсе шыққысыз бөлмеде – бəрi жиналып бiр жаққа ұша ма, немене, iштерiнде Ақмарал Арыстанбекова бар – кiл қазақстандық елшiлер қатар түзеп, қаздиып отыр. Қол қусырып, бас иетiн мен емес. Сəлем де бермей, сəлем де алмай, тура Олжас Сүлейменовтың алдына бардым да: – Сен не iстеп жүрсiң, а? – дедiм терiме сыймай. – Елшiлiкке елжiреп барған қазақ қызына неге көмек қолын ұсынбадыңыздар? Қызметкерлерiңе неге ескертiп қоймайсың? Кiмдi айтқанымды бiлiп тұрсың ба? Бiлесiң!. Айттым да, келген iзiммен керi бұрылып кете бардым. Былай шыққасын да қалтырап-дiрiлдеп, өз-өзiме келе алмадым. – Олжас қалай қабылдады? Бiрдеңе дедi ме? – Не десiн, сұп-сұр боп отырды да қалды.

– Басқа елшiлер ше? Арағайындық бiлдiргендер болған жоқ па? – Мен айтарымды Олжасқа айттым. Басқалардың ша та ғы қанша? Бiреуi құқ еткен жоқ, етсе сыбағасын алар едi. Сол жолы Олжас менi, шамасы, Павароттиға байланысты ұрысты деп те ойлауы ғажап емес. Ойлай берсiн. Егер ол аманатты орындаса, Алматыға сан рет келiп жүр, бiр хабарын айт пас па едi?! Бiрақ, өзiме аян, Олжасқа аэропорт басында шү йiл ге нi ме Павароттидiң қатысы жоқ. Тiптi, ол аманатымды Павароттиге тапсырған күнде де, қазақтың қар ша дай қызы на жылы қабақ танытпағаны үшiн ренжiген болар едiм. Тағы да сұрағың бар ма? – Бар. – Онда келесiде. Қазiр бiр-екi əн салайын, қарсы емессiң бе? – Қарсы боп, қаһарыңызға ұшырайын ба? Сала берiңiз, құлақ сiзде. Орнынан қалт көтерiлген Ерекең көршi бөлмедегi рояльға барып отырды да, пернелердi басып-басып жiбердi. Кеттi əннiң небiр төрелерi бiрiнен соң бiрi əуелеп: “Ғайни”, “Тiлеу қа бақ”, “Родина”, “Ақ бақай”, “Көзiмнiң қарасы”... Бүгiн онша шаршамағандай. Кiрпияздық, зекуi кем. Қимас тық басым. Жылы қоштасып, жайдары тарастық. Ұлының аты ұлы ғой, шiркiн. Қазақтың бақыты үшiн ұзақ жасап, аман жүре берiңiзшi, Ереке!

“Мен қазақпын” Кезектi кездесу. Маэстро көпке дейiн үндемей, тұнжырап отырды. Мұндайда сананы ренжiтiп алмадым ба деген күдiк билейдi. Жоқ. Құдай сақтасын, ождан таза. – Президенттi ұлықтайтын күнi өнер көрсететiн жұлдыздар iшiнде сiздi де бар деп едi, қатыстыңыз ба, қалай өттi? – Жоқ, концерт кейiнге қалды. Ұлықтауды теледидардан көрдiм. Өте тамаша. Дос сүйiнiп, дұшпан күйiнетiндей болды. Ризамын. – Өткенде келесi жолы жеке басыңызға қатысты бiрекi сұрақ қоямын деп ем. – Айта бер. – Бiр қарағанда батыл көрiнгенiңiзбен, солқылдақсыз. Қорқақтық, жалтақтық десе де болғандай. Өзiңiзге байқала ма? – Дəлелiң бар ма? – Қай нəрсенi де жап-жақсы айтасыз да, артынша өз сөзiңiзден өзiңiз айнып, жалт беретiнiңiздi айтып жатқаным да. Неге? Сақтық па? Əлде айтқандарыңызды ұмытып қаласыз ба? – Мiне, мiне, сақтық. Қазақ “Турасын айтып, туғаныма жақпаймын” дейдi ғой. Кейде шындықты айтып, бiреумiреудi жəбiрлеп алам ба деп қысылатыным рас. Əрдайым жүз ойланып, мың толғанып сөйлеген абзал. Бəрiмiз де ет пен сүйектен жаралғанбыз, бəлкiм, кейде базбiр мүкiстер кетсе кететiн шығар. Бiрақ менi солқылдақ, қорқақ, жалтақ деуге қақың жоқ, бiлдiң бе? Мен қорқақ емеспiн. Жəне ештеңенi ұмытпаймын. – Онда мынаны айтыңызшы. Кейде қазаққа қаһарлана кiжiнiп, жерден алып, жерге саласыз. Бұл не, қағынан жеру ме?

– Қағынан жеру дегендi атама! Жерiсең өзiң жери бер! Егер маған қазақты жек көресiң десең, ашып айт. Бабалар рухына адал бiр адам мендей-ақ болсын. Сенiңше қалай, халқымыз жақсы екен деп, кемшiн жақтарын айтпауымыз, жасырып-жаба беруiмiз керек пе? Əлде, мiн жоқ па? Болғанда қандай! Оларды “қайнайды қаның, ашиды жаның” деп қинала айтқан Абай емес пе? “Даладағы аңдарсың”, “өңшең қырт” деп күңiренген де Абай. “Қалың елiм, қазағым...” деп қамыққан ұлы ақынды туған халқын даттады, мансұқтады деп кiм айта алады?! Қайрады, қамшылады десе, басқа гəп. Көп болса, менiкi де сондайдың бiр пұшпағы шығар. Бiрақ бiлiп қой, мен халқымнан артық емеспiн. Ешкiм артық емес. Айтқандай, сен 1997 жылы Мұхтар Əуезовтiң 90 жылдық мерейтойында Олжас Сүлейменовтiң қазақтар туралы не дегенiн бiлесiң бе? Бiлмеуiң мүмкiн. Мен естiгенмiн, бiлемiн. Олжас сол жолы Мұхтар Əуезовке өле-өлгенше күн көрсетпеген өзге емес, өзiмiз екенiн өткiр айтты, батыл айтты, батырып айтты. “Сендер, қазақтар, алауыздықтан алдарыңа жан салмайсыңдар, халық емессiңдер” дегенге дейiн барды. Ашынғаннан, əлбетте. Əйтпесе, мына мендей, Олжастай дарын тудырған қазақ халық емес пе? Əлде, қазақтың дана халық екенiн Олжас бiлмей ме? Сол сəт, сол көрiнiстер əлi күнге көз алдымда. Олжасқа жан-тəнiммен риза болғаным да есiмде. Ал өткен жолы Олжас жайлы айтқандарым өкпе емес, наз. Шындық. Бар болға ны. Олжастың көзiне түсер-түспес, оқыр-оқымас, қа лай қа был дай ты нын өзi бiледi, менiңше, дұрыс түсiнуге тиiс. Ол айтқандардан пайдадан бөлек зиян жоқ. Əсiресе, бы лай ғы қа уым ға. Олжас – тұлға. “Қазақ əдебиетi” газетi ол туралы “Қа дiр лей мiз, мақтаймыз, кiнəлаймыз, даттаймыз, Олжас – Олжас қашанда, ондай қазақ таппаймыз” деп əдемi жазыпты. Осында бəрi айтылған. – Құрманбек, Қанабек, Ришат, Мүсiлiм, Байғали, Əнуар бек, Шабал, Рахима Мұсабековалар тұлға едi. Бұған дейiн олардың бəрi болмаса да, кейбiреулерi хақында бiршама айттыңыз, мен айтпағанда кiм айтады, еске түскендерiн алда да айтамын дегенсiз. Қазақ операларында жұлдыздай жанып тұратын Эра Епанешникова деген орыс қызы болды. Сiздiңше, ол қандай əншi едi? Мұрат

Мұсабаев ше? Аты көп айтыла бермейдi, ол жайында аз-маз айта кетсеңiз... Кеңес Бақтаев туралы не айтар едiңiз дегендей... Бұларды еске алу себебiмiз, олар жайлы да бiле жүрсiн деп жатқанымыз ғой. – Бала жастан орысша оқығандықтан ба екен, мен осы күнге шейiн көбiнше орысша ойлап, орысша сөйлеуге бейiмдеумiн. Бiрақ ана тiлiмдi бiр кiсiдей бiлемiн, ойлай да аламын. Əкем бұл жағынан қатал болды. Анау Мұрат iнiмдi бiреулер жазатайым Марат десе, шыр-пыры шығатын. Онан соң қазақтың неше алуан мақал-мəтел, астарлы афоризм, қанатты сөздерiн үйретiп, баулыған адам Құрекең, Құрманбек болатын. Əлдебiр сөздi айтады да: “Осының мағынасы не, айт” – дейдi. Мен төмен қараймын. Онан соң өзi түсiндiредi. Миға қона кететiндей етiп. Мiне, ұстаз! Тауып көр осындай жанашырды. Эра Епанешникова. Анасы мыс қорыту цехының жұмысшысы болғандықтан ба, мiнезi ұрдажықтау едi. Əншi, актрисалығы ғажап-тын. Қазақ операларының көбiне қатысты. “Дударайдағы” Мариям Жагорқызының рөлiн қалай орындаушы едi. Мəскеуде өткен вокалистер конкурсiне қатысқан сəтi де болды, бiрақ өте алмады. Мұрат Мұсабаевпен ұзақ жыл бiрге жұмыс iстесек те, пəлендей əмпей-жəмпейлiгiмiз болған жоқ. Обалы не, операның қыр-сырын түсiнетiн, табиғатын бiлетiн тəп-тəуiр əншi едi. Əлгi бiр оның керiс-бұрыс мiнез-құлқынан хабарым аз. Шəлкес-шалымдық кiмде жоқ, азды-көптi бəрiмiзде де бар. Марқұм ерте кеттi, иманы саламат болсын. Одан да оның ағасын айтайық та. Рашид Мұсабаевты. Көп уақыт радио мен телевидениеде iстеген Рашид əндi талғаммен шырқайтын, баритон дауысы құлаққа жағымды өнер иесi. Қазiр зейнеткер деп естимiн. Осы күнi опера театрында Мұсабаевтардың тағы бiрi – əншi Марат Мұсабаевтың ұлы Талғат деген жас əншi шығып жүр. Егер бiрлi-жарым мақтаумарапаттауға елiгiп, сабадан асып жүрмесе, жақсы санатқа iлiгуi мүмкiн-ау деп ойлаймын. Кеңес Бақтаевты айтып қалдың ғой, “əркiм əлiне қарай” дегендей, заманында ол да шамасынша еңбек еттi, бiраз операда ариялар орындап, сахна, радио, теледидардан халық əн де рiн шырқап жүрдi. Жақында көрдiм, жұдырықтай қара

шал бопты. Өткен-кеткендi еске түсiрiп, бiраз қауқылдасып алдық. – Көп ағайынның көкейiндегi мынадай бiр түйiткiлдi сезiп те, естiп те жүремiз. Мəселен, о баста халық арасынан дарынды əншi ретiнде шыққан Қанабек, Құр ман бек, кейiнiрек Байғали опера театрына бас режиссер болды. Əне, солар режиссерлiк мiндеттi қалай атқарды, кə сi би маман еместiктерi бiлiнiп, байқалмады ма, сүрiнiп-қабын ған кездерi болды ма? Қалай дегенде де, режиссер деген режиссер ғой. Өзiңiзге режиссер болу жөнiнде ұсыныс айтылды ма? Айтылса, қалай қабылдар едiңiз? – Бұл сұрағың орынды. Ол жайында өзiм де айтпақшы едiм. Өйткенi, менен де əркiм-əркiм сұрап жүредi. Құрекең мен Қанекеңнiң табиғи дарын иелерi екенi даусыз, оларды кезiнде танып, таба бiлген Жұмат Шанинге бəрекелдi. Құрекең де, Қанекең де өнерге жан-тəндерiмен берiлген, жай əншi емес, актерлiгi де, артистiгi де шыңдалған, үнемi iзденiп, алысты болжай бiлетiн адамдар едi. Екеуiнiң қанша фильмге түскенiн бiлесiң бе? Түбiн түсiрушi едi ғой. Режиссерлiкке солар арқылы келдi. Жəне өз дəуiрлерiнiң талабына сай, жаман режиссер болған жоқ. Талай спектакльдер қойды. Байғали сəл басқалау. Егер Құрекең мен Қанекеңдi көкке көтерген халық əндерi болса, Байғали халық əндерiмен қатар, классикалық партияларды да орындады. Əншiлiк бiлiмi бар, алғырлау, бiлiктiлеу болды. Бiрақ бəрiбiр, режиссер ретiнде ол да кəсiби маман емес-тi. Соған қарамастан, ол қойған спектакльдердiң қайсыбiрi жүлде алып, мақталған сəттер де болды. Опера театрында үшеуiнiң де режиссер ретiнде де аттары қалды. Оны ешкiм жоққа шығара алмайды. Өзiме келсем, маған ешкiм режиссер бол деген жоқ, десе бас тартар едiм. Демегендерiне тəуба. Көтере алмайтын шоқпарды белiме қыстырып нем бар? – Ұзақ жыл əрiптес болдыңыз, белгiлi əншi Ғарифолла Құрманғалиевтiң кейiнгi тағдыры жайлы не бiлесiз? Ол кiсiнiң кызы Сəуле қандай əншi, əкесiнен оза алды ма? – Ғарекең де халықтан шыққан табиғи дарын иесi еке нiн айтқанмын. Артистiгi жақсы болатын. Айтылмаған не қал ды дейтiн болсаң, батыс өңiрдiң көп əндерi Ғарекең нiң ар қа сын-

да сақталып, өшпес қазынаға айналды. Əсiре се Мұ хит тiң əнде рi: “Үлкен Айдай”, “Кiшi Айдай”, “Пан көй лек”, “Зəу реш”, “Ақ иiс”, “Айнамкөз”, “Дүние-ай” т.б. Сахнада жанып кеткенмен, былайғы жерде қой аузынан шөп алмайтын момын жанға ұқсайтын. Кейiнгi тағдыры жайлы не бi ле мiн, жасы келдi, зейнетке шықты. Дəм-тұзы таусылған соң, дүниеден озды. Сол. Қызы Сəуле белгiлi əншi, көптеген атақ-марапаты бар. Əкесiнен озды-озбады деп ештеңе айта алмаймын. Жалпы, сөз ретi келгенде айта кетейiн, батыстың əнкүйлерi өз алдына мектеп iспеттi. Серпiндi, жiгерлi, екпiндi əндерiне екiнiң бiрiнiң тiсi батпайды. Күйлерi де солай. Батыс өңiрiнен шыққан Қали Жантiлеуов, Лұқпан Мұхитов, Рүстембек Омаров, Самиғолла Андарбаев, Əзидолла Ес қалиев, Бақыт Қарабалина сынды өнерпаздардың жөнi бө лек. Құрманғазы, Дина, Дəулеткерей, Қазанғаптарды айт па ғанда. Анау Əзидолла күйшiлiгi бiрсыдырғы, тұйықтау адам едi, əлi сондай. Қаршыға Ахмедияров iшкi мəдениетi бай, сыпайы, таза жiгiт. Айгүл Үлкенбаева құбылыс. Домбыра қағысы Дина апамызды еске түсiредi. – Ұмытпасам, сiз бiр кездерде Абай атындағы театрда партбюро (əлде партком) секретары болдыңыз. Сол кездегi үрдiске сай, ол деген ұжымдағы бүкiл ыстық-суық, жақсы-жаманның барлығына теңдей жауап бе ре тiн екi басшының бiрi. Елдi ашса алақанда, жұмса жұ ды ры ғында ұстайтын Орталық партия комитетiнiң атына күн құрғамай түрлiше арыз-шағым, домалақ хаттар тү сiп жататын. Бiр жолы театрға қатысты жазылған сондай домалақ арызды тексеруге (сiрə, журнал Мə де ниет ми нистрлiгiнiң органы болғандықтан шығар) қатыса жаздап, “аман” қалғаныма шүкiр. Арызда театрда мораль дық ахуал нашар, пəленше, түгенше кiнəлi дей келiп, бi раз адамның аты-жөнi аталған-ды. Iшiнде сiз де барсыз. Сөзiмiз ауыр болмасын, маркұм Ришат Абдуллин де тыс емес-тi. Сол есiңiзде ме? Партбюроның секретары бол ған да не байқаушы едiңiз? Қалай атқардыңыз? – Бiраз жыл партбюроның секретары болғаным рас. Бi рақ өзiмдi басшымын деп ойлаған емеспiн. Керек десең, сек ретар лық мiндет басы артықтау жұмыс сияқты көрiнетiн. Комму нис тер дi айрандай ұйытып, алабөтен белсендiлiк таныта

алмадым. Жыл сайын өтетiн есеп беру, сайлау жина лыстарында баяндаманы алдын ала түртiп алған мəлiмет тер ге қа рап тұрып жасай салатынмын. Жиналыс бiткен соң орынбасарым баяндаманы да, қаулы-қарарларды да қас қағымда қат тап, аупарткомға өткiзетiн. Əрине, жоғарыдан неше алуан бұй рық, нұсқаулар түсiп жататын. Бiрақ, бiз шығармашылық адамдар болғандықтан, партиялық қасаңдыққа онша көндiге де, икемделе де алмадық. Ұжымдағы моральдық ахуалдың құ дай қалайтындай емесi, өзара кикiлжiң, дау-дамай, таластартыс болуы бек ықтимал, алайда олармен директор айналысып, мен музыкалық шығармашылық жағына ден қоя тынмын. Сондықтан бiреу-мiреудiң атын атап, түсiн түстеп, анау олай едi, мынау былай едi, сүттен аппақ, судан таза мен едiм де уiм орынсыз. Өттi, кеттi. Жеке басыма ешкiм бүйректен си рақ шығарып, беталды ұрынған жоқ. Ұрынса, көре жатар едiк. Əттең, арыз тексеруге келмеген екенсiң. – Театрда өткен ғұмырыңызда бiрнеше директор, бас режиссермен бiрге жұмыс iстедiңiз, дəм-тұздас та болған шы ғар сыз. Солардың iшiнде биiк адамгершiлiк, iзгiлiк, iс кер - лiк қасиеттерiмен ерекше есiңiзде қалған кiмдер, бар ма? – Неге болмасын, сен тағы да менiң iшкi шеменiмдi қозғап, көңiлiмдi ұйқы-тұйқы еткелi отырсың ба? Талай басшымен қызметтес болдым, тəлiм-тағлымын, қамқорлығын көр дiм. Бiреуiн асқақтату үшiн екiншiсiн төмендетiп, бөлежарудан аулақпын. Оның үстiне, бүгiнде көбi бақилық. Қазақ тегiнде марқұмдардың жақсы жақтарын ғана ауызға алады. Көзi тiрiлер де аз емес. Сенсең де, сенбесең де өзiң бiл, еш бiрi мен артық-ауыз сөзге бармай, тiл табысып, сыйласып жұмыс iстедiк. Өз мiнезiм өзiме белгiлi, қиын жақтарымды да бiлемiн, əйтеуiр жалынып күн көретiн жалпақбай емеспiн. Ештеңенi бүкпестен, ешкiмнiң бет-жүзiне қарамай, ойымды тiке айтатын əдетiм бар. Оны дұрыс түсiнетiндер де, керi ұғатындар да жеткiлiктi. Адам өз кемшiлiгiн бiле бере ме, өз басыма өзiм тiлеп алған пəле-жала, қақ-сұқтан аман өтуiме құдай берген талантым көмектесiп келедi-ау деймiн. Жұртқа жасаған жақсылықтарым да аз емес. Олар да алдымнан шығып жүретiн шығар, қайдан бiлейiн. Артта қалған жылдарды саралап, өткенге зер салғанда, өмiрiмде бiр-ақ рет сөгiс алғаным еске түседi. Сөгiстiң аты –

сөгiс. Бұл ендi менi алғаш рет қызметке қабылдаған тұңғыш директорым, зиялы тұлға Райхан Жұминнiң тұсында. Ол шақтарда кiм-кiмнiң де түзу жолмен қия баспай жүруiне, салиқалы азамат, салауатты еңбек иесi болып қалыптасуына бiр сөгiстiң өзi жетiп жататын. Салмағы жүз батпан. Ұятын айтсайшы. Қара жерге кiрiп кетуге тесiк табылмайды. Талай күн ел бетiне қарай алмай, бəрiнен де əке-шешемнен қысылып, жанымды қоярға жер таппаған шақтарым ұмытылмайды. Сонда не үшiн дейсiң ғой. Арзымайтын нəрсе. Жұмысқа бiрдi-екiлi кешiгу, əлдекiммен шекiсiп қалу дегендей. Мiне, тəрбие! Айрықша есте қалған кiмдер деп отырсың ғой. Бiр-екеуiнiң атын атасам атайын. Тағы да Райхан Жұмин. Соғыстан кейiнгi қыруар қиындықтарға қарамай, опера театрының мəр те бе сi асқан үстiне аса түсуiне өлшеусiз үлес қосқан Рахаң орасан ұйымдастырушылық қабылетiмен бiрге, жаны сара, ожданы таза адам едi. Өзiнен жасы кiшiлердiң бəрi оны ұс таз тұтты. Өнердi терең түсiнетiн, ұғатын. Оның осы күнде есiмiн есте қалдыру шаралары мардымсыз ба, қалай деген ой келедi. Осы жөнiнде мықтап ойланатын, мəселе кө те ре тiн кез келдi-ау деймiн. Онан соң онша көп араласпасам да, бiлiктi министр болған адам – Iлияс Омаров, əлбетте. Онан соң қазiр көзi тiрi, өнермен көз ашқан кəдiмгi Жекең, Жексембек Еркiнбеков. Былтыр өткен мерейтойына қатысып, жылы сөзiмдi айттым, теледидардан сөйледiм. Мен саған айтайын, Жекең мiнезi жiбектей, аса сыпайы, қарапайым болғанмен, керек кезiнде қатал, табанды да бола бiлетiн. Өнер үшiн, əрине. Опера театрына директор болған кезiнде де, министр кезiнде де тындырған iстерi ұлан-ғайыр. Қайсы бiрiн айтайын. Жекеңе ұзақ ғұмыр, бақыт тiлеймiн. Режиссерлердiң кейбiрi хақында бұған дейiн айтқанмын, қайталамаймын. – Жас кезiңiзде скрипкада ойнағаныңыз жайында журналдан бiлген оқырмандар телефон шалып, сiздiң қа зақтың қыл қобызы жөнiндегi көзқарасыңыз, ой-пiкiрiңiздi бiл гi сi келедi. Қобызшы болуы да мүмкiн бе едi деседi. – Бiлгiсi келсе, айыбы жоқ, мен де бiлгенiмдi аянбайын. Бiрiншiден, қыл қобыз көнеден келе жатқан ұлттық музыка аспабы. Ұлы баба Қорқыттың аты бiзге қобыз арқылы жеткен.

“Қорқыттың күйiн” тыңдағанда сай сүйегiң сырқырамай ма? Кеңестiк дəуiрде Дəулет Мықтыбаев, Жаппас Қаламбаевтай дарабоз қобызшылар болды. Екеуi де жампоздың жампозы едi, қобызға арналған күйлердiң бiразы солар арқылы сақталып қалды десем, артық айтқандық бола қоймас. Екiншiден, қобыз тым күрделi, қиын аспап. Байқайсың ба, онда перне жоқ. Саусақ сəл тайса, күйдiң нақышы бұзы ла ды. Онан соң, домбыраға лайық күйлердiң кейбiрiн қо быз да ой нау ға бола ма, жоқ па, бiлмеймiн, бiрақ қобызға ар нал ған күй лер дi – егер мамандар нотаға лайықтап қайта тү сiр ме се – домбырамен орындау мүмкiн емес. Қателессем, құ дай ке шiр сiн. Сонау жылдары Құрманғазы атындағы оркестр құ ра мында Гүлнəфiс Баязитова, Фатима Балғаева деген қо быз шы лар қызмет iстедi. Сол кездiң өлшемiмен қарағанда, екеуi де шебер қобызшы саналды. Гүлнəфiс қобызда жеке орындайтын “Зұлқия”, “Қара торғай” əндерi де құлпырып сала беретiн. Қобыз үшiн жаралғандай едi. Жастар мен студенттердiң дүние жү зi лiк фестивалына қатысып, лауреат атанған Фатима Бал ғае ва ұстаздыққа ауысып, шəкiрттер тəрбиелеумен айналысты. Жақында дүние салды, иманы саламат болсын. Үшiншiден, қазiргi небiр саңлақ қобызшыларға көңiлiм толады. Қазақтың қыл қобызы солар арқылы жасай бередi. Қобызды əлемдiк деңгейге қалай көтеруге болады? Бiр ойланатын нəрсе осы. Өз басым қобызды қатты ұнатқаныммен, қобызшы болу жөнiнде ойланған емеспiн. Өткенде домбырашы болуың мүмкiн бе едi деп ең, ендi бəлкiм, етiкшi болғың келген жоқ па дейтiн шығарсың. Мен əншiмiн! Соны ұмытпа! – Бiр сөзiңiзде көп жылдан берi əншiлiкпен қатар дə рiс оқып, шəкiрттер дайындап жүрмiн деп едiңiз. Сол ең бе гiңiз дiң жемiсiн таттыңыз ба? Жолыңызды қуып, сiз дiң дəре же ге жеткен iзбасарларыңыз бар ма? Кiмдер? Өзi ңiз дi қан дай ұстазбын деп санайсыз? Балауса шағында Ал маты ға келiп, жас əншiлер байқауынан шауып өткен бү гiн гi ха лық артисi Роза Рымбаеваға бата бергенiңiздi, ақ жол тi ле ге нi ңiзд i көрiп едiк. Қазiр Роза шəкiртiңiзге көз қа расы ңыз қалай, көңiлiңiз тола ма? Сенiмiңiздi ақтады деп ойлайсыз ба?

– Бұлардан бұрын ғұмырымша есiмде жүрген мына бiр жайды айтайын. “Ұяда не көрсең, ұшқанда соны iле сiң” дейдi. Мұны айтып отырғаным, əкем Көкшетаудан Алматы ға (анам мен менi алып) көшерде сондағы бiр танысы: “Астанаға барған бойда Ахмет деген адамды тауып ал да, соның үйiне түс, менен сəлем айт, арғы жағын өзi бiледi”, – дептi. Əкем, əрине, солай етедi. Үйiлiп-төгiлiп Ахметтiң үйiне кiрiп барады. Сəлем бередi. Ахмет “төрге шық” дейдi. Төрге шығады. Ахмет жақсылап қонақ етедi. “Қысылыпқымтырылмаңдар, өз үйлерiңдей алаңсыз тұра берiңдер”, – дейдi. Бiз тұра берiппiз. Аттай он бес жыл, яғни, қашан Ахмет жарықтық басқа пəтер алып, өз үйiн бiзге қалдырып кеткенше. Ал не айтасың осыған? Бiр бейтаныс қазақ екiншi бейтаныс қазақтың үйiне көшiп келедi жəне солармен бiрге бiржола тұра бередi. Үй иесiнiң əйелi анау-мынау деп қиқаңдаған екен, Ахмет тиып тастапты. Мiне, қонақжайлық, дарқандық! Халқымыздың “еншiсi бөлiнбеген қазақпыз” дейтiнi осындайдан туындаса керек. Осыны ойлаған сайын жаным жадырап, бойымды мақтаныш кернейдi. Қазаққа деген. Өзiм де сондай болғым келедi. Шама жеткенше болып та жүрмiн. Мəселен, əлгi сұрақтарыңа жауапты соңғысынан бастасам, алыс ауданнан келiп Ленин атындағы сарайда өткен конкурс жүлдегерi Роза Рымбаеваға ағымнан жарылып, оң сапар тiлегенiме қазiрге шейiн ризамын. Сондағы тұлым шашы желбiреген Роза бүгiнде өз бетi, өз орны бар, өнерге берiлген танымал əншi. Талаптанды, талпынды, шыңдалды, өстi. Елдiң де, менiң де үмiтiмдi ақтады. Өсiп келе жатқан адам. Бүгiнгi жеткен биiгiне тоқмейiлсу ретсiз. Болашағы алда. Бiрақ менен оқып, дəрiс алған жоқ. Сондықтан шəкiртiм дей алмаймын. Ол бiр ауыз қайрау сөзiмнен қанаттанған қарлығаш, тума дарын. Жоғарыда атаған Ахмет деген адамның бiздiң отбасымызға жасаған ылтипатын қадiрлеп өскен мен осы жасыма дейiн жалғыз Роза Рымбаева емес, талай жас өскiннiң қолтығынан демеп, сүйеу болдым. Сенiмдi кiм ақтады, кiм ақтамады, бөлек əңгiме. “Өзi болған қыз төркiнiн танымайды” дегендей, жақсылықты бағалайтын да, бағаламайтын да мiскiндер болатынын, ханға сəлем берместей кекiрейiп жүретiндердiң талайын көрiп те, бiлiп те келемiз.

Құдайға шүкiр, шəкiрттерiм жоқ емес, бар. Менiң ақыл-кеңесiме сүйенiп, адам болғандар қаншама. Серкебаев мектебi – жақсы мектеп. Жаратылыста неше қилы кереғарлық, кемiстiктер болады. Өнер əлемiнде үмiт күтерлiк жастар аз емес, жетедi. Өкiнiшке қарай, 15 жастағы жасөспiрiмдi əншiлiк оқуға қабылдауға болмайды. Себебi, аталмыш жастың о жақ, бұ жағы өтпелi кезең. Ол шақта дауыс күрт өзгередi. Не құлпырады, не құртылады. Ертеректе Италияның Робертино Лоретты деген бала əншiсiнiң даусы күллi əлемдi таңдандырғаны есiңде ме? Əне, соның дауысы өтпелi шақта бұзылды да, қайтып жұлдызы жанбады, еш жерде айтылмайтын, аталмайтын болды, өсу орнына өштi. Жаратылыста неше қилы кереғарлықтар бар дейтiнiм сол. Менiң даусым да алғашында жiңiшке бас-баритональды болған. Сондықтан əншi болғысы келетiн шəкiрттерiмдi алдымен қатаң сүзгiден өткiземiн. Өйтпейiнше класыма алмаймын. Мен тау бұзып, тас жармасам да, ең болмаса, сауатты əншiлер тəрбиелегiм келедi. Ашығын айтсам, əншiлiктi бiр кезде мен де дөрекiлеу бастағанмын. Мен əн шырқағанда кейбiр арпабайлар “халық əндерiне икемi жоқ, өгiздей өкiредi” дейтiн. Əншiлiктiң қырсырын (жылдам) меңгерiп алған соң ондайларға өзiм де кезiктiм. Сан рет. Бiреулер тiптi “Ермек деген кiм, Серкебаев деген кiм, бiздiң де өз Серкебаевымыз бар” деп күпiнетiн. Тiптi, менiмен аты да, фамилиясы да ұқсас əн салатындарды көрдiм. Даусы күштi əншiлер болады, бiрақ əндерi жүрекке жетпейдi. Неге? Iшкi сезiм (нутро) жұтаңдықтан. Ырғақтың жөнi басқа. Кiмнiң қандай əншi екенi дауыс ырғағынан бiлiнiп тұрады. Сонау жылдары Мəскеуге жиi баратынбыз. Түсетiн жерiмiз – “Россия” қонақ үйi. Кiрген бойда бас əкiмшiге “сəлеметсiз бе?” десем, ол бетiме қарар-қарамастан “сəлеметсiз бе, жолдас Серкебаев” дейтiн. Бұл ненi бiлдiредi? Бiр адамға ғана тəн, қайталанбас дауыс ырғағын. Əлбетте, мен классикпiн, бiртуар əншiмiн. Менi ешкiм де басқа бiреумен шатастыра алмайды. Сөйте тұра, мен халық əндерiн Манарбек, Жүсiпбек құсап айтпаймын. Өз мəнерiм, амплуам бар. Мың жерден мың шəкiрт тəрбиелесем де, өзiмдей əншi шығара алмауым бек мүмкiн. Себебi, дарынды табиғат бередi. Жоқтан бар жасай алмайсың. “Вокал де-

ген не?” дегенге, орыстың халық əндерiн шырқаумен аты шыққан ұлы əншiсi Лидия Русланова: “Сұлу дауыс болу үшiн iшкi сұлу сезiм керек. Ондай дарын иесi айналаны өзiнше түйсiнедi, өзiнше сезiнедi. Егер iшкi сезiмi керзi етiкке ұқсаса, даусы да сондай болады”, – деп жауап бередi. Маған “сiздiң дауысыңызды (ырғақ, тембр) миллион адамның iшiнен бiрден бiлуге болады” дейтiндер көп. Мұны мақтану үшiн емес, əншiлiктiң иiрiмдерi терең екенiн бiлдiру үшiн айтып жатырмын. Өз класыма даусы қалыпқа түскен жастарды аламын. Қыздарды алмаймын. Қайтемiн басты қатырып. Мен сабақ бергенде басқа кластардан келiп тыңдайтындар болады. Ондайға қарсы боп, тиым салғысы келген педагогтар да кезiктi. Мəселен, бiр жолы Бекен Жылысбаевтың сөйткенi бар. Менiң мақсатым, кафедра кiмдi ұсынса, соны əншi етiп шығаруым лазым. – Сiзден оқып, өнер көрсетiп жүрген шəкiрттерiңiздiң атын атамайсыз ба? – Қажетi жоқ. Айрықша топ жарып жатса, айтуға болар едi. Ондай болмай тұр ғой. Менде оқыған Бақытжан Ыс қақов дейтiн əншiге аз-мұз көңiлiм толған дай болушы едi, жақын да қайтыс болды. – Əншiге не керек? – Керек нəрсе көп. Талант, қабылет, еңбексүйгiштiк. Онан соң қарапайымдылық, кiшiпейiлдiк. Кейiнгi əн шi лердiң көбiн құртып жүрген болмай жатып болдым, толмай жатып толдым дейтiн астамшылық, өзiмшiлдiк, менмендiк. Жасанды мiнез, iс-əрекетпен алысқа ұзамайсың. Мұны бiр деп қой. Екiншi, тоқмейiлсу, iзденбеу түбiмiзге жетiп келе жатқан. Тайыздықтан тоқырағандар қаптап жұр. Ой, Алла-ай! Ерекең осылай деп күрсiндi де, сөзiн доғарып, орынан тұрып кеттi. Өңi боп-боз, қабағы түюлi. – Сөзден шаршаймын, – дедi креслоға қайта жайғасқан соң. – Менде өнер адамдарының өмiрiнен есiмде қалған нəрсе көп қой. Солардың бiр-екеуiн айтсам қайтедi? – деп бетiме қарады. “Оған не сөз”, – деймiн. “Мəселен, Мұқан Төлебаев. Көп кездестiк. Өң-түсi қап-қара, көздерi өткiр, сырттай тəкəппар, сұсты көрiнгенiмен, жаны сергек, күлдiргi адам болатын. Қожанасырлығы да жетiп артылатын. Үйде

тырдай жалаңаш жүредi. “Неге өйтесiз?” – дегенге: “Денем ауа жұтсын”, – дейдi. Кейде тауға барамыз. Сонда айтатыны: “Ой, мына желдiң иiсiн-ай! Жұпар аңқиды-ау, жұпар аңқиды”. “Қазiр қара күз. Қайдағы жұпар”, – деймiн. “Ой, сенiң мұрның мұрын емес. Иiс сезбейтiн мұрынды ауыстыру керек қой”, – деп шиқылдай кұледi. Кел деген соң, үйiне барамын. Кешке дейiн ұстайды. Қараңғы болады. Жiбермейдi. Бiр кезде əйелiне: “Дариға, партитура композиторлар одағында қалып кетiптi. Барып алып кел!” – дейдi қабағын түйiп. Сағатқа қараймын. 12-ден ауып барады. “Мен барайын”, – деймiн. “Жоқ, Дариға барады”, – деп көнбейдi. Дариға шығып кетедi. Партитураны алып келедi. Мұқан оны керек те қылмай, анадай жерге атып ұрады. Солай едi ғой марқұм. Бiрде опера театрының директоры Райхан Жұминнiң каби не тi не кiл ығай мен сығайлар жиналды. Жиналыс. Қызу талас. Мен үнсiз тыңдап отырамын. Керiлдесу кезегi Брусиловский мен Хамидиге келедi. Əлденеге таласады. Екеуi де кекеш. “Евгений Григорьевич, сенiкi дұрыс емес”, – дейдi Хамиди сөзбен жеткiзе алмағанын қолмен жеткiзiп. Оған Брусиловский: “Латиф, сенiкi дұрыс емес!” – деп орнынан атып тұрады. Сөзбен жеткiзе алмағанын ол да оңды-солды сермеген қолымен жеткiзбек боп, Хамидидiң көзiн шұқып ала жаздайды. Солайша екi кекеш бiр-бiрiмен таласады. Қашан қалжырағанша басу айтқанға көнбей, əйтеуiр бiр тоқтай ды. Бiреулер терiс қарап, (ауыздарын басып) күледi. Күлкi ден тарс жарыла жаздайтын мен де отырамын зорға шыдап. Айқасқа қызу қанды Құрманбек, адуынды Қанабек, Манарбектер түседi. Ерсiлi-қарсылы атқылаған отты сөздер. Ай қай, ашу, ыза. Бiреудi-бiреу тыңдамайды, бiреуге-бiреу дес бермейдi. Манарбектiң аузы толы ботқа ма, пiшен бе, шаң қыл да ған даусы болмаса, не сөйлеп жатқанын тү сiн бейсiң, ұқпайсың. Ешкiмге тiзгiн бермей, бəрiн жеңiп шығатын да сол. Басынан сөз асырмайтын Құрманбек, жан баласына бет қаратпайтын Қанабектер “сенiкi дұрыс” деп зорға құ тыла ды. Əрi əншi, əрi композитор, əрi артист, “Қыз Жi бек тегi” Шеге ролi арқылы абыройы асқақтаған Манарбектiң кiм екенiн сен бiлесiң, басқаларды да, ал пенделiктерi осындай. Бə рi бiр, мен үшiн қайта айналып келмейтiн қымбат сəт тер.

Есiң де болсын, бiр-бiрiмен бет жыртысып, жағаға жармасу, сөз таластырудың да өзiндiк тағлымы болады, ба уы рым. Кiм дi кi дұрыс, кiмдiкi бұрыстығын көрiп-бiлiп отырасың. Бай қа, бағамда, сарала, сарапта, жақсысынан үйрен, жаманынан жирен. Тағлым деген сол. – Ереке, ер адамдардың арасында жiңiшке дауыспен əн салатындар кездеседi. Бiзде қазiр Эрик Құрманғалиев. Басқа елдерде де бұрын-соңды аз болмаған. Əсiресе, Италия мен Францияда. Өткен ғасырдың орта шенiнде Ресейде Глеб Романов (басқаларын айтпағанда) “Почему?” деген əндi əйелдерше орындайтын. Осы не? Бiз, мысалы, журналда Эрик Құрманғалиевтiң даусын “алып” деп жазғанбыз. Сол дұрыс па? – Болды, жетедi. Түсiндiм. XIX ғасырда жiңiшке да уыспен əн салу мода болған. Жəне ондай əншiлер сан жа ғы нан көп болған. Бiреулердiң даусы өмiрбақи жiңiшке кү йiн де қа ла ды. Бiреулердi өтпелi кезеңде – бала күнгi əдемi даусы сақ та лып қалу үшiн – қасақана пiштiрiп тастаған. Бұл қа тыгез дiк. Соның əсерiнен небiр қайғылы оқиғалар орын алған. Ай та лық, жас кезiнде пiштiрiлген жiгiт ержетiп, көр се көз тоя тын көрiктi жiгiт болмай ма? Сұлу қыздар ғашық болмай ма? Ұмыт па сам, осындай ахуалды бейнелейтiн фильм болды ғой деймiн. Менiң ұғымымда, ер адамның жiңiшке дауыспен əн салуы ұнамсыз. Немене, дарынды əйелдер аз ба? Солар салса да жеткiлiктi емес пе? Эрик Құрманғалиевке келсек, жүзбежүз танымаймын, бiрақ афишадан көрдiм, үнтаспадан əн дерiн тыңдағаным бар. Ұстазы Дорлиаг. Эриктiң даусы – сен айтқандай – алып емес, альтино. Басқа даусы болмаса қайтсiн, айта берсiн. Шетелде жүр ғой, қазақ əлi мұндай дауыссыз да əлемдiк деңгейге көтерiледi, көресiң. Сен дұрыс түсiн, Эриктi де, даусын да мансұқтаудан аулақпын. Глеб Романов дедiң бе? Емiс-емiс жадымда, өткен ғасырдың ортасында жiңiшке дауыспен əн салатын сондай əншi болды-ау деймiн, нақты бiлмеймiн. Бiлетiнiм жiңiшке дауыспен əн шырқап алысқа бармайсың. Жеке пiкiрiм деп бiл. – Опера театрында қазiр есiмдерiн ешкiм онша еске ала бермейтiн Тұрғыт Османов, Роберт Шiркiтбаев, Тимур Мыңбаев деген дирижерлер жұмыс iстеген. Солар

қандай маман едi, дирижер ретiнде жарқырай алды ма? Кейiнгi тағдырлары қалай болды? Нұрғиса Тiлендиевтiң дирижер болғаны рас па? Руттер ше? Кiм едi? Қазiргi дирижерларға көңiлiңiз тола ма? Жалпы, дирижерлiк қандай мамандық? Ой-пiкiрлерiңiздi ортаға салсаңыз. – Көрермендер опера тыңдайды, əн тыңдайды да, орындаушыларды музыка үнiмен сүйемелдейтiн жеке концертмейстр немесе оркестрге жəне оның дирижерi болатынына терең мəн бере бермейдi. Дирижердi (бiреулер) қолын əрiберi сермеп тұратын оңай жұмыс деп есептейдi. Сондықтан бұл сұрақтарың орынды. Мысалы, мен. Сахнаға көптiң бiрi ретiнде шығып əн, романс, ария орындағанда, болып жатса оркестр, болмаса бiр концертмейстрдiң сүйемелдеуi жетедi. Ал балет пен опералық спектакльдерге мiндеттi түрде оркестр керек. Ол дирижерсiз қарыс сүйем баса алмайды. Себебi, оркестр құрамындағы музыканттардың бəрi дирижердiң көз қырында, қатаң бақылауында болады. Бiрi зəредей мүлт жiберсе, музыкант емес, дирижерге сын, сол жауап бередi. Оркестр музыканты қашанда дирижерге, оның қаншалықты талантты, сезiмталдығына тəуелдi. Дирижердiң кiм екенi де осы жерде бiлiнедi, сараланады. Оны ғұлама мамандар ғана байқап ұғады, түсiнедi, баға бередi. Дирижерлiк хақында осы. Ол үлкен əңгiме. Ендi сен аттарын атаған, атамаған дирижерлерге келсек, əлбетте, бəрiмен де қызметтес болдым. Барлығымен бiрдей тонның iшкi бауындай араласып, қарым-қатынас жасамағанмен, əрқайсысы жөнiнде өзiндiк көзқарасым, азды-көптi бiлетiндерiм бары айтпаса да белгiлi. Тұрғыт Османовты арамыздан қыл өтпейтiн досым ретiнде де, қандай дирижер болғаны туралы да айтқанмын. Шiркiтбаев дегендi атама, аз уақыт iстесе iстеген шығар, кейiн қайда жоғалып кеткенiн бiлмеймiн, сөз етуге тұрмайды. Тимур Мыңбаевтың бiр ерекшелiгi, дирижерлiктi қырындысына шейiн меңгерген, сауатты, бiлiктi, қалыптасқан маман болатын. Қазақтың ұлы перзентi, əуе апатынан қаза тапқан əйгiлi ғалым Кəрiм Мыңбаевтың ұлы. Əкесi қайтыс болған соң анасымен бiрге Ленинградқа көшiп барып, сонда музыкалық бiлiм алған. Қазақстанға қаны тартып келген болу керек. Бiрақ тым кiрпияз, өзiмшiл, менiң айтқаным

ғана заң дейтiн өркөкiрек едi. Бiр жолы мен орындайтын шығармаға дирижерлiк етiп тұрғанда қасақана қиястығы үшiн оркестр мүшелерiнiң көзiнше қатты ескерту жасадым. Ол iштей шамырқанып қалды. Əн бiткен соң маған екiлене бiрдеңе айта бастап едi, жанымдағы белгiлi композитор менен бұрын ескерту жасап тыйып тастады. Содан қайтып шығармашылық байланысымыз болған жоқ, күнделiктi тiрлiкте де араласқан емеспiз. Айттым ғой, таланты да, мүмкiндiгi де мол едi деп. Басына қонған бақты бағалай алмаса, амал қанша. Кейiн симфониялық оркестрге ауысып, онда да пəлендей мандытпады, iз қалдырмады. Ұзақ та iстемедi. Ол кеткен соң орнына Төлепберген Əбдiрашев келдi. Кейiнгi тағдырынан ештеңе бiлмеймiн. Iзiм-қайым жоғалды. Өкiнiштi!... Опера театрында ұзақ жыл абыройлы да жемiстi қызмет атқарған дирижерлердiң бiрi – Руттер, əлбетте. Бiлiмi терең, орнықты, зиялы адам-тын. Үлкен де, кiшi де риясыз сыйлап, құрметтедi, қадiрледi. Театрды бiраз биiкке көтердi. Жас кезiнде теңiз флотында капельмейстр болыпты. Театрда табысты жұмыс iстеген басқа дирижерлер де аз болған жоқ, барлығының аты-жөндерiн тiзбелей беру шарт та, мiндет те емес шығар. Нұрғиса Тiлендиев те iстедi. Ол керемет композитор, музыканттығымен бiрге, дирижерлықтан да шаң iлестiрген емес-тi. Бiлесiңдер ғой анау “Отырар сазын”, оны ұйымдастырған да, тұңғыш дирижерi де Нұрғиса! Опера театрының қазiргi бас дирижерi Ринат Салаватов. Белгiлi маман, мiндетiн жан-тəнiмен атқарады. Үйде отыру жоқ, қашан көрсең Қазанмен екi арада шапқылап жүргенi. Бiздiң театрдың өсiп-өркендеуiне еңбек жолын Қазақ радиосының қарапайым оркестрiндегi қарапайым музы канттықтан бастаған Фуат Мансұровтың қосқан үлесi ұшан-теңiз. Кейiн Мəскеуге ауысты. Бүгiнде Ресейдiң де, Қазақстанның да халық артисi. Оны əлем кезушi деп қалжыңдаймыз. Шыны да сол. Дирижерлер туралы сөз еттiк қой, сөзден сөз туады, Ресейдегi симфониялық оркестрдiң бас дирижерi, есiмi күллi əлемге мəшһүр Владимир Федосеев деген бар. Əне, сол екеумiз жас кезде жан аямас дос болдық. Өзiнде жөндi киiм де жоқ, жыртық бəтеңкесiнен башпайлары шығып жүретiн.

“Сексен есiк қағып тұр...” Таңертең “кейiн хабарлас” деп едi, бiр сағаттан соң телефон соқсам, “демалып жатырмын, мазамды алма” деп гүр еттi. Ертеңiне де, оның ертенiне де жолыға алмай: “Əй, бiр қадалған жерден қан алатын қу екенсiң” деген үйреншiктi сөзiн тағы бiр естiп барып дидарласудың сəтi түстi-ау, əйтеуiр. Өткен жаздан берi бiр-бiрiмiзге қаншама етiмiз үйренiп, үйiрсектенсек те, кейде қабағын қарс жауып, “отыр” дегендi зорға айтады жарықтық. Кейде “отыр” демесе де қонжия кетемiн. Бұл жолы жылы жүзбен қарсы алды. Бiр-бiрiмiзге қарама-қарсы жайғасқан бойда: – Мiне, сексенге де келiп қалдық, есiк қағып тұр, – дедi қабағын керiп. – Мерейтой қалай ұйымдастырылады, қалай өтедi, қайда өтедi, қауым алдында не сөйлеймiн, қандай əндер айтамын, даусым қалпында бола ма, бабым келiсе ме, қазiр күнi-түнi соларды ойлаймын. Ойламасқа болмайды. Естуiмше, құзырлы орындар сексен жылдық мерейтойымды алдын-ала ойластырып, қарап жатпаса керек. Шамасы, Мəскеуге баратын шығармын. Қазiр ол деген арман ғой. Егер бара қалсам, бұдан елу жетi жыл бұрын тұңғыш рет əн салған құзырлы консерваторияның салтанатты залында мəскеулiктерге есептi концерт берер едiм. Шама-шарқым өзiме белгiлi, сүрiнбесем керек. Əлбетте, қазiр ол шақтағы тыңдармандар азын-аулақ болмаса, тiптi қалған да жоқ шығар, əңгiме онда емес. Олар болмаса, кейiнгi ұрпақ, жас өскiндер бар. Мақсатым – солардың назарын сахнаға тұңғыш рет шыққан уақыттағыдай – өзiме аудару, кiм екенiмдi, əншiлiк қарымымды айшықтау, бiлдiру, қала бердi, жасы сексенге келген əншiнiң əлi де тау бұзардай талабы барын аңдату, айғақтау. Жəне мен жеке концертiмдi бастаудан бұрын былай деген болар едiм: “Қымбатты

мəскеулiктер! Достар! Сiздердiң алдарыңызға ұзақ жылдардан кейiн аса сағынышты, iңкəр сезiммен келiп тұрмын. Бұл қалада, осы залда сан рет əн шырқап, шексiз iлтипатқа бөленгенiм есiмде, ешқашан ұмытылмайды. Мəскеу мен үшiн өте қымбат, ғаламат шаһар. Бұл қала, күллi орыс елi, орыс жұрты кезiнде менiң екiншi отаным, туған анамдай болған едi, қазiр де солай, қадiрлi мəскеулiктер! Бұл қалада алдымен орыстың, онан соң бүкiл əлемге əйгiлi ғажайып өнер шеберлерiмен таныс-бiлiс болдым, табыстым, қаншама ұлы тұлғалармен қимас дос болдым. Үлкендi аға, кiшiнi iнi тұттым. Айтулы ғұламалардың ақыл-кеңестерiн тыңдап шабыттандым, шарықтадым. Бiлмегендi бiлдiм, толмағанды толтырдым. Қазiр сол аяулы жандардың рухына тағзым етiп, басымды иемiн. Рақмет сiздерге! “Қалай ойлайсың, дұрыс бола ма, осылай дегенiм? – Бек дұрыс, ниетiңiзге жетiңiз. Мəскеуде қандай шығармаларды орындамақ ойыңыз бар? – Негiзiнен орыс, батыс композиторларының кең танымал əн, романс, ариялары. Мəскеуде тұратын өз қандастарымыз да аз емес, əне, соларға (басқаларға да, əрине) қазақтың халық əндерiн шырқау да ойымда. – Шүкiр, денсаулығыңыз керiм, бəйгеге қосатын тұлпар дай құлшынып тұрсыз. – Көпшiк қойма. Сексеннiң аты – сексен. Менiкi – адам өзi қартайса да, көңiлi қартаймайдының кебi ғой. Əйтсе де, денсаулыққа өкпе жоқ. Жақсылықтан үмiттiмiн. – Көңiл-күйiңiз орнында ма? – Сен не, манадан берi не айтқанымды тыңдамай отырсың ба, əлде мазақ еткiң келе ме? Айттым ғой жақсы деп. Бiрақ көңiлдiң алай-түлей болатын кезi де жоқ емес. Ой, өкiнiш, мұң-нала да жетедi. Жас кездегi жазатайым жiберген бiлместiк, қателiк-кемшiлiктерге де күйзелемiн, соғыс қиындығын есiме алсам, жүрегiм өртенедi. – Соғысқа қатысқан жоқсыз ғой, неге олай дейсiз? – Мəселе қатысу-қатыспауда емес, сенi қайдам, мен өзiм кейде осында жүрiп те бiз тартқан соғыс зардабынан гөрi, майданға барып бiр оқтан шейiт кеткен жауынгер бақытты ма деп ойлаймын. Қателессем, құдай кешiрсiн. Айтпақшы, сен дұрыс түсiн, мен тек қара басымды айтып отырған

жоқпын, жесiр ана, жетiм бала, аш-жалаңаштық, сол кездегi көзiм көрiп, куə болған дүйiм жұрттың мүшкiл халi жаныма қатты бататын. Əке-шешемiз жанымызда бола-тұра, қиындықтың небiр көкесiн көрдiк. Отбасымызға көмектесу үшiн радиоға диктор боп барғанымды айтқанмын, бiлесiң. Ал ендi сен бiлiп қой. Халықтан əулие ешкiм жоқ. Бəрiмiз халықпен адамбыз. Халықтан қол үзсең – шаруаң бiттi. Алдағы уақытта халық туралы тағы да айтатындарым бар, бəрi ретiмен, жарай ма? – Келiстiк. Бiр-екi сұрақ боп тұр. – Қысылма. – Сiз əншiлiкпен қатар, белгiлi қоғам кайраткерi де болдыңыз. Республика Жоғарғы кеңесiне депутат боп сай лан дыңыз. Ұмытпасам, қатарынан бiрнеше рет. Л.И.Брежнев, Д.А.Қонаевтармен жақын жүрдiңiз. Бiреулер сiзге Д.А.Қонаев оң көзбен қарағандықтан жеңiл машинасын бес-алты жылда бiр рет ауыстырып тұрды дейдi. Бiрiншiден, депутаттық мiндеттi қалай атқардыңыз, сайлаушылардың аманаттарын қалай орындадыңыз? Екiншiден, жеңiл машина жөнiндегi сөздер шын ба, лақап па? – Қазақстанның Жоғарғы кеңесiне төрт рет депутат болдым. Ол кезде қазiргiдей алашапқын жоқ, депутаттыққа ешкiм бүгiнгiдей көздерi шарасынан шыға таласып-тартыспайтын, қырқыспайтын, билiк кiмдi жөн көрсе, соны сайлай салатын (сайлаттыратын деген дұрыстау шығар). Бəрi күнiлгерi кесiп-пiшiлiп, тiптi, сенiң келiскен-келiспегенiңе де қарамайтын. Менi де, шамасы, бiр атақты артист қажет болғандықтан сайлады ма екен, анығын бiлмеймiн. Бiрақ депутаттық атқа таңба түсiргенiм жоқ. Аса белсендi боп кетпесем де, өзiмдi сайлаған аймақтарда Мəдениет үйлерiн салуға, оларды музыкалық аспаптармен қамту, оркестр ұйымдастыру, ұлттық киiм-кешек алуға қаржы бөлдiрдiм, базбiр əрiптестерiмнiң пəтер алуына көмек жасадым. Қысқасы, кеңестiк дəуiрдегi депутаттық мiндеттердi жаман атқардым дей алмаймын. Совет аудандық партия комитетiне мүше боп сайланған тұста да принциптi мəселелерден тыс қалмай, ұсыныс-пiкiрлерiмдi ешкiмнiң бедел-мансабына қарамай, өткiр айтатынмын. Аупартком хатшыларын

сынаған кездерiм болды. Сондықтан ба екен, бiреулер менен алыстау жүруге құмбыл-тын. Ал ендi саған Қонаевпен жақын болғандықтан жеңiл машинасын жиi-жиi ауыстырды деп кiм айтқанын бiлмеймiн, бiлсең өзiң айт. Димекеңнiң көмегiмен бiр машина алғаным шын, бiрақ қайта-қайта жөндетiп, тозығы жеткенше мiндiм. Қазiргi машинамды көрiп жүрсiң, салдыргүлдiр салдаба. Жасырмаймын, Қонаевпен қарым-қатынасым жақсы болды. Орысша айтқанда, он мог отличить шило от мыла. Туған ұлындай еркелетiп, айтқанымды екi етпей, өнерiмнiң өрге басуына қажет жағдайдың бəрiн жасады. Атақ-марапаттан кенде болмағаным да əуелi бiр құдай, онан соң туа бiткен дарын, қала бердi Димекеңнiң арқасы. Жақын араласпасақ та, менi Л.И.Брежнев те жақсы бiлетiн, ол Алматыда қызмет iстеген шақтарда жолыққан сəттерiмiз болды. Алды ашық, мiнезi кең, қазақтарға оң қарайтын адам едi. Бiр оқиға еске түседi. 1958 жылы Мəскеуде қазақ əдебиетi мен өнерiнiң онкүндiгi өтпедi ме? Əне, сонда үкiмет басшылары Кремльде онкүндiктiң аяқталуына орай қабылдау жасады (соңынан банкет). Оған қазақстандықтардан санаулы адам қатысты. Мысалы, ағайынды Абдуллиндерден Ришат қатысатын боп, Мүсiлiм қалып қойды. Қабылдау бiттi. Банкетке дейiн үзiлiс. Тыныстайын деп коридорға шықсам, жападан-жалғыз Мүсiлiм жүр. Өңi алабұртып, қызара бөртiп алған. “Əй, мұнда нағып жүрсiң!” – десем: “Неге жүрмеймiн, осы қазiр Брежневпен бiрге тұшпараға тойып шықтым”, – дейдi бетi бүлк етпей. “Қалайша?” “Қалайша болсын, оңаша бөлмеде екеуден-екеу тамақ iштiк, басқасы да болды”. “Қабылдауда болдың ба?” “Болған жоқпын”. Ал мен столға алма, жүзiм қойылған қабылдаудан iшегiм шұрылдап, қарным ашып шыққан едiм. Мүсiлiмнiң əлгi сөзiнен кейiн сiлекейiм шұбырып қоя бердi. – Брежневпен қалай жолықтың? – дедiм тағы да. – Сендер Хрущевпен мəре-сəре боп жатқанда мен Брежневтiң кабинетiне кiрiп бардым. Ол дəмге шақырды. Оның қонақжай екенiн бiлесiң ғой, – деп кеңк-кеңк күледi. Күлкiсiнде астар бар. Брежневпен бiрге тамақ iшкенiне емес, басқа бiрдеңеге күлетiнiн шамалаймын. Ə, иə, бұл

қағынғыр мұнда қалай кiрген, кiм кiргiзген? Соны сұрасам, одан сайын күледi, тiптi, менi мазақ ететiндей. Онда одақтың бiрiншi басшысы Н.С.Хрущев. Ұмытпасам, Қазақстаннан Мəскеуге таяуда ауысқан Л.И.Брежнев Жоғарғы Кеңестiң Төрағасы. Қабылдауда бəрiмiздiң есiлдертiмiз Хрущевке ауып, Брежнев болды ма, болмады ма, мəн бермеппiз. Есесiне, түр-түсi Ришаттан аумайтын Мүсiлiм КГБ-ның қырандарын тақырға отырғызып, Кремльге кiрiп кетiптi. Сол бойда Брежневке барады. Ар жағы белгiлi, айттым. Онкүндiкте осындай да болған. – Қонаев жөнiнде бiраз жылы лебiзiңiздi бұрын да бiлдiрiп едiңiз, қазiр де ағыңыздан жарылып айтып отырсыз. Димекең орнынан алынған соң қандай жағдайларға душар болғанын да бiлесiз. Азаматтың басына ауыртпалық түсiп, бұрынғы дос-жаран, əрiптестер бiр-ақ сəтте терiс айналғанда, кiмнiң жағында болдыңыз? Аяулы тұлғаның жанына жалау, көңiлiне медеу бола алдыңыз ба? Хабарласып тұрдыңыз ба? Қара бұлт сейiлiп, Димекең жадыраған күн нұрына қайта бөленген шақтарда ше? – Димаш Ахметұлы ұлы тұлға, iрi тұлға. Елдiң ел, жұрттың жұрт, қазақтың қазақ болуына сiңiрген еңбегi орасан. Ал ендi ер жiгiттiң басына не келiп, не кетпейдi, ол да бiр кезең. Димекең орнынан түскенде қызметтен кеткенiне емес, қалай кеткенiне, мансап үшiн ештеңеден тайынбайтын жымысқылардың аттан түспей жатып жағаға жармасып, төске шапқанына күйiндiк, налыдық. Қолдан не келедi. Өз басым Қонаевқа қай жағдайда да ешбiр пəле-жала, күйе жұқпасына кəмiл сенушi едiм. Өзiң айтқандай, Қонаев елжұрттың бетiне жарқын жүзбен қарап, жаппай құрметқошеметке бөленетiн шақ көп күттiрген жоқ. Сол күндерде өз тарапымнан мен де жылы сөздерiмдi айттым, ақ ниетiмдi бiлдiрдiм. “Маған адал екенiңдi бiлемiн, шырағым. Екеумiз де Алматыда өстiк, мұңымыз да, сырымыз да, жырымыз да бiр”, – деп ризалық бiлдiрдi! Зухра Шəрiповна қайтыс болғанда көңiл айттым, қайғысына ортақтастым. Димекең өмiрден озғалы он жылдан асты. Иманы жолдас болып, рухы мəңгi жасай берсiн, басқа не дейiн. – Əке-шешеңiз, отбасы мүшелерiңiз хақында бiраз мағлұматты өз аузыңыздан азды-көптi таратып

айтты ңыз. Жұртшылық ендiгi жерде ұлдарыңыз Алмас пен Бай ғали, қызыңыз Иринаның қайда тұрып, кiм болып iстейтiндерiн нақтырақ бiлетiн болады. Əсiресе, Алмас тың америкалықтарға композитор ретiнде танылып, шығар ма ла рын шетелдiк өнерлi қазақтардың орындап жүргенi т.б. Бiздiңше, туған iнiңiз Мұрат та осал еместей. Сөз арасында арагiдiк аты аталғаны болмаса, бұған дейiн Мұрат жөнiнде пəлендей əңгiме болған жоқ. Сол туралы кеңiрек айтсаңыз. Не бiтiрген, қандай жетiстiктерi бар, қазiр не iстейдi дегендей. – Мұрат соғыстың алдында туылды. Сол шақтардағы ауыртпалықтарды бəрiмiзден көбiрек көрген сол. Киер киiм, iшер асқа жарымай өстi. Бiрақ сағы сынып, мойыған жоқ. Əке-шешемнiң арқасында бiлiмдi, алғыр, мəдениеттi жiгiт болып өстi. Қазақша менен гөрi жақсы сөйлейдi. Оған себепкер ана тiлiмiздi ардақта, қастерле деп үйреткен əкем болатын. Мұрат əскерге барып, азаматтық борышын да өтеп қайтты. Консерваторияда оқып, жоғары музыкалық бiлiм алды. Аспирантураны бiтiрдi. Жаман музыкант емес. Жан-жақты сауатты. Халық музыкаларын өңдейдi, аранжировка жасайды, орындауға лайықтайды. Ертеректе скрипка ойнаған. Ұзақ жыл Қазақ радиосы мен телевизиясы жанындағы Нүсiпов басқарған камералық оркестрде жұмыс iстедi. Кейiн Нүсiповтiң орнына бас дирижер болды. Өзi жазған төл туындылары да баршылық. Мiнезi əкеме тартқан, тұйықтау. Онша көп ашылмайды. Алайда жаны таза, жүрегi кең, қатқылдығы да жоқ емес. – Сiзге ұқсайды екен де. – Бiздi салыстырма. Мен өзiмше, ол өзiнше. Оны əлгiде жаман музыкант емес дегенiмдi қорашсынба. Тегiн адам “Қазақстанның Халық артисi” болмайды. Басқадай марапаттары да жетедi. Қазiр Алматы қаласының əкiмшiлiгi жанындағы оркестрдi басқарады. – Жəмилə да сонда iстейдi деп пе едiңiз? – Сонда. Жеке концертке де шығып жүредi. – Елiмiз егемендiк алған жылдары ма, əлде сəл бұрын ба екен, Музыка қайраткерлерi одағы құрылып, сiз соған басшы болдыңыз. Сол туралы айтыңызшы, қажет пе едi,

кiмдер iстедi, қазiр бар ма, жағдайы қалай? Орналасқан үйден айырылып қалды деген рас па? – Аты дардай ондай одақ болды. Төраға мен едiм. Қаржы да əжептəуiр едi. Iшiмiзде бұрынғы Мəдениет министрi Жексенбек Еркiнбеков, өнер қайраткерi Iзбасар Өтешев бар бiраз адам бiр жағадан бас, бiр жеңнен қол шығара еңбек етiп, тəп-тəуiр жалақы алып жүрдiк. Жер-жерде кездесу, Айман Мұсақожаева, Жəния Əубəкiровалардың концертiн ұйымдастыру т.б. шараларды жүзеге асырып, жұмыс қайнап жататын. Бiрақ бертiн келе əуелi үйден, онан соң күйден айырылып, қаржы сұйылып, қатты қожырады. Қазiр бiржола тарап кетпесе де, өлместiң күнiн көрiп отырған жай бар. Жағдай мəз емес. Таяуда есепшот ашылды. Не шығып, не қоятынын келешек көрсетедi. Сондай одақ қажет пе едi дейсiң, əрине, қажет едi. Қазiр тiптi қажет. Əлде, қазақта музыка қайраткерлерi аз ба? Толып жатқан жоқ па? Қаржы табылса, жұмысты бұ рын ғыдан да жандандыруға болар едi, өйткенi, бiзде тəжірибе бар, қалыптасқан дағды бар. Бұл одақты мен ғана басқаруым керек деген сөз емес, егер қоламтасы қалған мекеменiң оты қайта лаулап жанатын болса, бастық табылады, iсте десе, өзiмнiң де iстей беретiн шамам бар. – Сiзде бiз бiлетiн атақтың бəрi бар да, бiр ғана “Əлем артисi” деген атақ жоқ сияқты. Оны қашан аласыз? – Сондай бiрдеңенi құлағым шалады, ол қандай атақ өзi, кiм бередi, қайда бередi, түсiнсем бұйырмасын. Қашан аласыз деп мəймөңкелемей-ақ қой. Зəру емеспiн. – Бүгiнде қазақ опера ардагерлерiнiң көбi бақилық. Саусаламат жүргендер Кəукен, Бибiгүл, Роза Жаманова, өзiңiз барсыз, iншалла. Сiздерден соңғы буын өкiлдерi Нариман Қаражiгiтов, Бақыт Əшiмова, Шолпан Тоқсановалар да зейнет жасында болса керек. Қазiр көзi тiрi үлкенкiшi əрiптестерiңiздiң iшiнен кiмдермен араласасыз? Кəукенмен сырласып-мұңдасасыз ба? Кəукен жазады, сiз ше? Сiзде де көл-көсiр дүние аз болмауы керек, ең болмаса, орысша жазуға талпынып көрдiңiз бе? – Ендi бiздiң жасымызда бұрынғыдай күн демей, түн демей сайран құрып, екiнiң бiрiмен араласу қиын. Оңашалыққа iңкəрмiн. Өткенде айттым ғой, өзге түгiлi, өзiмнiң ет жақын

тума-туыстарыма да көп елпiлдемеймiн, iздей бермеймiн деп. Сол айтқаным – айтқан. Бiрақ көңiлiмнен шығып жатса, сахнадан əлi де бас тартпаймын. Қалған күш-жiгерiмдi соған жұмсауға құмбылмын. Өзге қалаларда өтетiн салтанатты мереке-жиындарға баруға, гастрольдiк сапарларға шығуға да мүмкiндiк тауып, құдай содан айырмасын деп тəубе етiп жүремiн. Менiмен танысқалы Кəукендi жиi айтасың, ол немене, құдаң ба, жекжатың бе? Мен де айтайын. Кəукен əншi десең əншi, актер десең актер (кинода ойнағандарын айтам), əзiл-қалжыңға ұста, жазушылығы да бар, ғажап жаратылыс. Кiшiпейiл, кiсiлiгi мол. Əйгiлi “Алтыбасарды”, “Бiржан-Сарадағы” Жанботаны Кəукендей орындайтын ешкiмдi бiлмеймiн. Қазiр жасы ұлғайды. Маған қай жағынан да қымбат, аға досым Шəкеннiң iнiсi ретiнде тiптi қымбат. Жақсы қартайып келедi, қазымыр емес, қазына деуге лайық. Бибiгүл мен Роза Жаманова туралы жетерлiктей айтқан мын, қосып-аларым жоқ. Бақыт Əшiмова, Шолпан Тоқсанова, Қорлан Халиламбекова, Нариман Қаражiгiтовтер жайында не дейiн, шамаларына қарай еңбек еттi, танылды, атақ-дəрежеге ие болды. Театр есiгiн алғаш аттағанда бəрiне де шын пейiлден ақ жол тiлеп, жақсы ниетiмiздi бiлдiргенбiз. Өзгелердiң көңiлдерiне келмей-ақ қойсын, Қорлан ауқымы кең, амплуасы жоғары, сауатты, операны терең игерген əншi. Кейiнгi толқын iнiлерден театрдың ыстығына күйiп, суығына тоңып жүрген Шора Үмбетəлиев пен Ғафиз Есiмовтiң өнер десе iшкен астарын жерге қоятыны құптарлық. Мəселе елден алабөтен ерекшеленуде емес, жаның қалаған мамандыққа жан-тəнiңмен берiлiп, күш-жiгерiңдi аямай қызмет етуде. Өзiмнен жасы кiшi əрiптесiмнiң барлығына шығармашылық табыс, игiлiк тiлеймiн. Кiм-кiмге де құшағым ашық. – Əкеңiзбен қатар оқып, дəм-тұздас болған Мағжан Жұмабаевтың өмiр жолы, шығармашылығы, кейiнгi тағдыры туралы кеңiрек мағлұмат бiлуге талпындыңыз ба? Ақынның “Батыр Баян” дастаны бойынша түсiрiлген фильмдi көрдiңiз бе? – Əкем ашып айтпаса да, отызыншы жылдарда репрессияға ұшыраған қазақ зиялыларының көбiн жақсы бiлетiнi байқалатын. Əсiресе, Мағжан Жұмабаевты. Өз басы сол

зобалаңнан аман қалғанына тəубе етiп, артық сөйлемейтiнiн, айналаға екi қарап, бiр шоқитынын бұдан бұрын да ептеп айтқан секiлдiмiн. Ал оның жалғыз Мағжанмен таныс болғаны үшiн де пышаққа iлiгiп кете баруы бек мүмкiн едi. Бiзге, балаларына сақ жүру керегiн жанамалап болса да ескертуден жалықпайтын. Өкiнiшке қарай, Мағжан басқалардан кештеу ақталғандықтан ба, кiтаптарын оқыған жоқпын. Оның үстiне, қазақша емiн-еркiн оқи алмаймын. Мұхтар Əуезовтiң “Абай жолы” романының аудармасын оқыдым. Орысшасы мынадай болған соң, қазақшасының қандай екенiн шамалауға болады. Кiтаптан тек Абайдың емес, күллi қазақ жұртының болмысын көрдiм, сездiм, таныс тым. Ғаламат! Мағжанның “Батыр Баян” дастаны бойынша фильм түсi рiл ге нiн естiгенмiн, бiрақ көрген жоқпын. Көргiм ке ле дiақ. – Спортқа қалай қарайсыз, жанкүйер дейдi ғой. – Спортты ұнатпайтын ешкiм болмаса керек. Бiрақ спорттың да спорты бар, жанға жақыны, жақын емесi дегендей. Мəселен, мен спорттың бiр-екi түрiне ғана құмбылмын, басқасына уақыт жоқ. Сондықтан жанашыр десе бiрсəрi, жанкүйер деу артықтау болады. Ертеректе гастрольдiк сапармен Индонезияға бардық. Ондайда спектакль қойылмайтын, қойылғанмен мен қатыспайтын қол бос күндер болады. Сондай күндердiң бiрiнде ел астанасының спорт клубында бокстан əлемдiк жарыс өтiп жатқанын естiп, тамашалауға бардым. Тiлдi жақсы бiлмеймiн, ешкiммен сөйлесе алмай, өзiммен-өзiм отырмын. Сайыскерлер сапындағы Қазақстандық жiгiттердiң алаңға шығуын тағатсыздана күтемiн. Шынымды айтсам, бұған дейiн қазақ боксшыларының бiразын – сырттай болмаса – көрген де, бiлген де емес едiм. Бiр кезде шаршы алаңға екi бiрдей ауыр салмақты боксшы шыға келдi. Өз тiлдерiнде сөйлесе де, хабарлаушының Қазақстан, Əбдiсалан Нұрмаханов дегенiнен жерлесiмiздiң айқасқа түсетiнiн ұқтым. Шашы кiрпiдей, қабағы қату, қасы қалың, түсi суық, шомбал қара жiгiтке əлi жұдырық түйiстiрмей жатып жападан-жалғыз қалай қол соққанымды бiлмей де қалдым.

Жарыс басталды. Екi көзiм Əбдiсаланда. “Е, Алла, е, Аруақ, жар бола көрiңдер!” – деп жалбарынамын. Абырой болғанда, қазақ жiгiтi өзiнен əлдеқайда iрi зəңгiнi екiншi раундта сұлатып салып, өзiнiң де, бiздiң де мерейiмiздi асырды. Көзiмнен жас ыршып кеттi. Бұл сол кезде кең танылған ауыр салмақты боксшы Əбдiсалан Нұрмаханов едi. Ол сайысқа түсетiн күннiң бəрiнде барып, жанашырлық көрсетiп жүрдiм. Танысып алдық. Ақтық сайыста жеткен жеңiсiне куə болдым. Құттықтадым. Танысып алдық дегенiммен, ол менi сыртымнан жақсы бiлетiн болып шықты. Мен қатысатын операларды тыңдап жүредi екен. Мұны өз өмiрiмдегi айрықша оқиға болғандықтан айтып отырмын. Одан кейiн де Əбдiсаланның өнерiне талай тəнтi болдым. Бокс ғажап спорт. Таяуда Астанада тағы бiр боксшымен ұшырастым. Шағын денелi, шымыр келген, бұлшық еттерi қатқан қайыстай, орта бойлы. Көзi өткiр, өңменнен өткендей. Жуырда Балуан Шолақ атындағы спорт сарайында кəсiпқой бокстан чемпион атанды. Оны сонда ұлтжанды азамат Иманғали Тасмағамбетовтың жерден тiк көтерiп алып, елден-ерек құрмет көрсеткенi, жаңа пəтер кiлтiн сыйлағаны жарасымды болды. Марат Мəзiмбаев қой айтып отырғаным, бiлетiн шығарсың. Əне, сол жолы Маратқа бүйрегiм бұрып, риза болғаным сонша, ақ батамды берiп, ақшалай көрiмдiк ұсындым. Шын пейiлден. Қазағым үшiн. Халқымның батыр ұлына деп. Анау жылдары – жасырақ кезде қолым қалт етсе, футбол көру үшiн стадионға баратынмын. Онда да “Қайрат” ойнағанда. Басқасына зауқым соқпайды. Мəскеуге жолым түскенде, атақты Лужникиге бiр соқпай кетпейтiнмiн. Оның жөнi бөлек қой. Нағыз рахат. Немене дейсiң, жанкүйер дедiң бе, жанкештi жанкүйер болмасам да, спортқа жанашырлығымның сиқы осы. Қазiр жас ұлғайды, үйден көп шықпаймын. Көңiлiм қалайтын спорт хабарларын теледидардан көремiн. Қызыл сөз деймiз бе, ақылды сөз деймiз бе, сөзден жалығамын, тез шаршаймын. Бiр-екi əзiл айтайын. Бiрде бiр қу менi не айтар екен дедi ме, кiм бiлсiн, кездескен бойда: “Сүйiншi, “Севиль шаштаразын” қазақшаға аудардым”, – десiн. “Иə, музыкасын кiм аударды?” – дегенiме: “Оны ма,

италия тiлiнен” “Сыдық Мұхамеджанов аударды”, – деп ұстатпай кеттi. Ендi бiр жолы баяғыда Мəдениет министрi болған Лəйлə Ғалымжанова бар емес пе, тумысы көкшетаулық, маған апа боп келедi, əне, сол кiсi өзiмсiне сөйлеп: “Ермек, құлағым шалып жүр, iшедi екенсiң, оныңды қой”, – деп ескерту жасады. “Жарайды, айтқаныңыз болсын, бұдан былай жоламаспын”, – дедiм. Ол ескертуiм текке кетпедi, айтқаным орындалатын болды дегендей əжептəуiр масаттанды. Соны байқадым да: “Иə, iшпеймiн, бiрақ глубокое подпольеге кетемiн”, – дедiм. Өңi сəл бозарған ол: “Əй, саған дауа жоқ, көзге түспе, түссең обалың өзiңе”, – деп жымиған болды. – Көптен берi сiзден бiлгiм келiп жүрген бiр түйiткiл бар едi. Ертеректе түсiрiлген “Бiздiң сүйiктi дəрiгер” фильмiнде сiзбен бiрге дəрiгердiң туған күнiн ұйымдастыруға жанын сала жүгiрiп жүретiн қыз ба, келiншек пе, жас əйел бар едi ғой. Кейiн көрiнбей кеттi. Театр актрисасы ма, əлде киноға кездейсоқ келген адам ба, белгiсiз. Сол кiм едi, бiлесiз бе? – Ə, ол кiм ғой əлгi, анау атақты суретшi, əрi киноактриса Гүлфайрус Ысмайылованың туған сiңлiсi, аты – ұмытпасам – Рая. Фамилиясы Исмайылова. Ол жөнiнде менен басқалар да сұрайды. Ептеп бiлуiмше, фильм экранға шық қан соң ұзамай Рая үйiнен шыққан да, керi оралмай, iз-түзсiз жоғалып кетiптi. Солай деп бiреулерден естiгенмiн. Көп жылдардан кейiн тағы бiреулер Раяны Ташкент жақта əлдебiр өзбектердiң үйiнен көрдiк дептi. Шын ба, жалған ба, бiлмеймiн. Өте ибалы, кiшiпейiл, сезiмтал қыз едi. Аныққанығын бiр бiлсе, апасы Гүлфайрус бiлсе керек. Бiрақ онсыз да сыздап жүрген жүрек жарасын тырнағандай боп керегi не? Əрине, аянышты. Кинодан көрген сайын менiң де жүрегiм сыздайды. Ой, дүние-ай! Опасыз жалған деген осы екен де. – Арғы-бергiдегi сiз құралпас iрi тұлғалар əртүрлi мамандық иелерiмен, өндiрiс пен шаруашылықтағы белгiлi адамдармен, қоғам қайраткерлерiмен əмпейжəмпей араласып, сыр бөлiсiп, бiр-бiрiнiң ыстық-суығына ортақтасып жүргенiне айғақтар мол. Сiз ше? Осы жасыңызда кiмдермен қарым-қатынас жасайсыз?

– Өндiрiс, шаруашылық адамдарымен араласым жоқ есебi. Өнердегi қатарластарым сиредi ғой. Жүректерi дауаламай ма екен, мен ықылас бiлдiрмесем, жастар өз беттерiнше жолай бермейдi. Бiз сол – негiзiнен үлкен-кiшi əрiптестерiмдi айтып отырмын – салтанатты кеш-жиын, ресми бас қосу, мерекелiк концерт, қала бердi, консерваторияда дидарласып, əңгiме-дүкен құрамыз, сырласамыз, пiкiр алмасамыз. Роза Бағланова телефон соғып, аман-саулық сұрап тұрады. Бибiгүл де. Оқта-текте Роза Жамановамен жолыққанда бiр жасап қаламыз. Обалдары қайсы, көз көргеннiң аты – көз керген, менiң кедiр-бұдырымды олар көтерiп, олардың ерке-назын мен көтерiп дегендей, өзiмiзше рахаттанамыз, мəзмəйрам боламыз. Iзiмiздi басқан iнi-қарындастарымыз ақылкеңес сұраса, бiлгенiмiздi айтамыз, аянбаймыз. Ал ендi ақын, жазушы, сəулетшi, суретшi, тағы басқалармен де, шыны керек, онша əмпей-жəмпей емеспiн, тiл табуым да қиын. Бiрақ бұл өзiмдi олардан мүлде аулақ ұстаймын деген сөз емес. Ыңғайына қарай, сирек те болса жүз көрiсiп, бiр-бiрiмiзге iлтипат бiлдiрiп жүретiн ағайындар табылады. – Сiз өнер əлемiне қадам басқалы мəдениет саласын басқарған талай министрдi көрдiңiз, бəрiн бiлесiз. Олардың бiразы туралы осы сұхбат барысында азын-аулақ көзқарасыңызды бiлдiрiп, құдайлық сөзiңiздi айттыңыз да. Бұл жолғы сөз төркiнi басқа. Мысалы, анау бiр ауыстүйiс жылдарда репетицияны тренировка, декорацияны фейерверк дейтiн министрлер хақында ел аузында неше қилы алып қашпа, күлкiлi əңгiмелер айтылып, тiптi бұқаралық ақпарат құралдарында да жазылып жүрдi. Хабарыңыз бар ма? – Барлығын өзiң бес саусақтай бiлiп отырып, несiн сұрай сың, əлде арандатпақ ойың бар ма? Шөптiң басы жел тұрмаса қимылдамайды. Өз басым аузынан сөзi, қойнынан бөзi түскен министрлердi көрмедiм, бiлмедiм деп күнəкар бола алмаймын. Ондайлармен сөйлескен де емеспiн, басқа айтарым жоқ. – Осы уақытқа дейiн “Фигароның каватинасын” орындайтын Сiзден бөлек қазақ əншiсi жоғына өкiнетiндер

жеткiлiктi. Осы олқылықтың орнын қалай толтыруға болады? Бұл туралы əлi ештеңе айтқан жоқсыз. – Айтпаған себебiм, оны мен де, басқа да бiлмейдi. Əйтпесе, даусы да, бiлiмi де жетерлiк жастар аз емес. Бiрақ əзiрше олқылық орны толып тұрған жоқ. Менiңше, күрделi опералардағы күрделi партияларды орындау үшiн дарын қуаты сұрапыл, бiртуар əншiлер керек. Тағы да мақтанды дейсiң ғой, десең дей бер, мəселен, мен сияқты əншi əлi күнге шықпай жатса, амал не? Себебi əрқалай. Бiрiншiден, ондайларды Мұқан Төлебаев секiлдi дер шағында тани бiлу, көре бiлу, баулу лазым. Екiншiден, ол жас талапкер мейлiнше еңбекқор, алғыр болуы, жатпай-тұрмай iзденуi шарт. Тумай жатып атаққұмар, салбөксе, керенау-кердең, елiкпе-желiкпе болса, түк те шықпайды. Онан кейiн мендегiдей ерекше үн, бiртуар ырғақ сирек кездеседi. Қолдан жасай алмайсың. Өзiм де қиялдап жүремiн. “Шiркiн-ай, талантты бiреу көзiме түспей, назарыма iлiкпей жүр-ау, егер кеудесiнде оты, шыбыны бар жас болса, ештеңемдi аямай, бағып-қағып, көзiмнiң тiрiсiнде қатарға қосар едiм”, – деп. Иə, екiнiң бiрi Серкебаев бола алмаса, ол менiң кiнəм емес, тағы қайталаймын, хас дарынды табиғат жаратады. Ондайлардың көп болуы мүмкiн емес, көп болса, қадiрi кетiп, əрi жер бетiне сыймай кетпес пе едi?! Мəселе сонда. – Астанадағы опера жəне балет театрының аяқ алысы қалай, болашағына сенесiз бе, кадрларына көңiлiңiз тола ма? Жалпы пiкiрiңiз, көзқарасыңыз қандай? – Алдымен мынаны айтайын. Елiмiз тəуелсiздiк алғалы берi бұрын өнер ордасы болмаған бiрқатар облыс орта лықтарында драмалық, музыкалық-драма театрлары ашылғаны орынды. Оны көрегендiк деп те айтуға болады. Ал жаңа астанада жаңа опера жəне балет театры ашылмаса не болғаны?! Ашылды, ол да орынды. Рас, бiрден ашу оңай емес, көп дайындық, жан-жақты əзiрлiк қажет едi. Осы өзiмiздiң Абай атындағы опера театрының қандай қиындықпен шаңырақ көтергенiнен хабарың бар шығар. Бүгiн жағдай басқа, мүмкiндiк басқа. Астана қаласында елiмiздегi екiншi опера театрының жылдам ашылуы соның арқасы. Аяқ алысы қалай дейсiң, қалай болады, əлi отау тiккенiне көп болмағанын ескерсек, жаман деуге келмейдi.

Онда жиi барып, тығыз араласпасам да, сырттай шамаларын байқап жүремiн. Қазiр кəсiби мамандар жеткiлiктi, көп қиналмай аяқтанып кетулерi содан болар деп ойлаймын. Кадрлардың бiразы бiзден – Алматыдан барды. Режиссер, дирижер, əншi, бишiлердiң бiлiгi, тəжірибесi баршылық. Iздену, шыңдалу, əрi қарай өсiп-өркендеу бөлек əңгiме. Айтпақ шы, ол театрға халқымыздың ғаламат əншiсi Күлəш Байсейiтованың есiмi берiлгенi қандай ғанибет болды десейшi! Астанаға жолым түссе, соқпай кетпеймiн. Таныс-бiлiстермен əңгiмелесiп, ақыл-кеңес сұрайтындарға бiлгенiмдi айтамын. Жыл сайын өтетiн Күлəш Байсейiтова атындағы əншiлер байқауында да көп нəрсеге көз жетiп, дарын көздерi ашылады. Əзiрше жас ұжым мүшелерi iшiнен ешкiмнiң аты-жөнiн бөле жарып атамай-ақ қояйын. Олай ету мендей адамға жараспас та. Ең бастысы, мемлекетiмiзде екiншi опера театры бар ма, бар. Күндердiң күнiнде əйгiлi өнер ордасы атануына алғышарт бар ма, менiңше, ол да бар. Алдарынан жарылқасын. – Қазақ арасында руға, жүзге бөлiну бар, одан қайтсек құтыламыз деп дабыл қағатындар аз емес. Тiптi, ешкiм сұрамаса да, салған жерден өз-өзiнен мен руға, жүзге бөлiнбеймiн, ондайға қарсымын немесе “рушылдық дендеп тұр”, “жүзшiлдiк өршiп тұр” деп көлгiрситiндер жыртылып айырылады. Сiз не дейсiз? Бөлiну бар ма ? Кiмдер бөлiнедi? Қалай бөлiнедi? Бөлiнудiң көрiнiсi қандай? Өзiңiздi руға, жүзге бөлгiсi кеп, үгiттейтiндер болды ма, олардың шылауына ерiп кеткен жоқсыз ба? – Көңiлiңе келмесiн, бұл айтып отырғаныңның бəрi құлақты əбден мезi етiп, жауыр болған нəрселер. Не сонда, ру мен жүздi ойлап тапқан бабаларымыз ақылсыз ба? Бiле бiлгенге, ру мен жүз ұлан-байтақ жердi сақтау, тұтастық, бiрлiк үшiн қажет болмады ма? Қаны бiр қазақ қашанда бiр халық, солай болған, бола да бередi. Үш арыстың баласы тiзе қоса ғұмыр кеше бередi. Ал ру мен жүздi сан саққа жүгiртiп, жоқ жерден астар iздеп, қолдан жасаған қоқырсықты шаршамай қаузайтындарға обал жоқ. Адам болғасын, халық болғасын, русыз да, жүзсiз де өзара дау-шар, кикiлжiң, бақталастық, түсiнбестiк туындамай, белең алмай тұрмайды.

Оларды ру мен жүзге тели беру əбестiк. Солай екенiн ру, жүз тұрмақ, бiр əкеден туған үш ұлдың арасындағы салқындық, күншiлдiк, қырғи-қабақтан да аңғару оңайдың оңайы емес пе? Өзiң ойлашы, кез-келген отбасы мүшелерiнiң арасынан үш жүздiң өкiлдерiн көрiп жүрген жоқпыз ба? Əлгi сен айтқан “мен руға да, жүзге де бөлiнбеймiн”, не “жүзшiлдiк өршiп тұр”, “рушылдық ұлып тұр” дейтiндер өз атын өзi шақыратын көкектер. Айрандай ұйыған қауымды сүттей iрiтiп, алатайдай бүлдiретiн де солар, менiңше. Ондайлардан сақ болу керек. Руласын, жүздесiн ардақтау, аялау, сыйлау, азды-көптi қолғабысын тигiзу бөлiнуге жатпайды, қайта ағайынгершiлiк, туыстықтың бiр белгiсi. “Өзi жақсыға бiр кiсiлiк орын бар” дейтiн қазақ жақсыларды ешқашан жатсынбаған. Сондықтан өзiң жақсы бол, екi көзiң жымсиып, мен кереметпiн деп сызданба, көлгiрсiме, көпiрме, қой терiсiн жамылма, сақалыңды бұлдама. Өз басым руға, жүзге бөлiнудiң қандай болатынын, не екенiн бiлмеймiн, бiлгiм де келмейдi. Бəлкiм, адами болмыс, мiнез-құлқымда пендешiлiктер, кемiстiк, кемшiлiк, шəлкем-шалыстықтар бар шығар, бiрақ Серкебаев жүзшiл, рушыл дегендi бiр пенде айтқан емес, айта да алмайды. Рас, оңтүстiк, солтүстiк деп қалатыным бар, алайда, бұл да бөле жарылудың нышаны емес, оңтүстiк, солтүстiк, батыс, шығыс – барлығы өз отанымыз, қазақтың отаны, кiндiк қанымыз тамған атамекен. Оны бiр кiсiдей бiлемiн. Менi руға, жүзге бөлгiсi кеп үгiттегендер болды ма дейсiң, кiм үгiттейдi, қалай үгiттеуi мүмкiн?! “Жетi атасын бiл меген жетесiз” дегендей, құдайға шүкiр, ата тегiмдi бiлемiн, орта жүз, абақ кереймiн. Күбiр-сыбырын қоздатып, керейсiнiп кердең қағатындар маған жолай алмайды. Ақ ниетпен келетiн қай қазаққа да құшағым ашық, төрiм дайын, дəм-тұзым əзiр. – Қазақстанның дербес мемлекет болғанына қалай қарайсыз? Қазақ халқының болашағы туралы не ойлайсыз? – Осы сұрақ үнемi алдымнан шығады. Саясаткер болмағандықтан, жеке пiкiрiмдi айтайын. Мiне, қазiр мен ешкiмге есеп бермей, жалтақтамай, жалынбай, еркiн ғұмыр кешулiмiн. Киiмiм бүтiн, ас-суым əзiр. Кiмге болса да ой-

пiкiрiмдi бүкпестен ашық айтамын. Бұрын қалай дегенде де өзiмiздi əлдебiр көзге көрiнбейтiн тар қапас, бұғауда жүргендей сезiнушi едiк қой. Қазiр олай емес. Мұның бəрi тəуелсiз ел болғанымыздың арқасы. Бiрақ өткенге топырақ шашпау керек. Өткендi қаралау, барлығы жаман болды деп күстаналау арға сын болады. Ата-бабаларымыз ғасырлар бойы армандап, қолдарын жеткiзе алмаған тəуелсiздiгiмiздi жан-тəнiмiзбен құптай отырып, кеңестiк дəуiрдiң ұнамды жақтарын қалай ұмытамыз? Мəселен, жастарды алсақ, сəбилер алдымен бала бақшада тəрбиеленiп, онан соң мектеп есiгiн ашысымен октябрят, пионер, комсомол қатарында адамдық, тазалық, бауырмалдық, патриоттыққа баулынбаушы ма едi?! Қазiр солардың бiрi жоқ, экономика дамып, əл-ауқат жақсарғанмен, жастар тəрбиесi ақсаулы. Менiңше, бiр бетбұрыс жасамаса, жағдай ушыға түсуi мүмкiн. Осыны көп ойлаймын, толғанамын, тебiренемiн. Көшеде ауыздарына келгендi сөйлеп жүретiн бейбастық жастар көбеймесе, азаятын түрi көрiнбейдi. Неге? Онан соң кеңестiк кезде тұрмыстық тұрғыдан қанша қиналсақ та, оқып бiлiм алдық, мақсатқа жеттiк, атақабыройға ие болдық. Оны қалай жоққа шығарамыз? Əсiресе, менiң жасымдағы адамдардың көңiл-күйiн дұрыс түсiну керек. Əр сөзге жармасып, өткендi көксейдi дей беру жарамайды. Ақ пен қараны бiз де айыра бiлемiз. Ал халқымның болашағы жарқын екенiне кəмiл сенемiн. Қазақ небiр қиындықтарды бастан өткерген. Ендiгi жерде төзiм берсiн. Ынтымақ болсын. – Егер кеңес өкiметi болмаса, осындай дəрежеге жетер ме едiңiз десем, шамданбайсыз ба? – Əй, қазiр ғана айтқан жоқпын ба, неге шамданамын? Кеңестiк дəуiрден бұрын Ресей патшалығының боданында өмiр сүрген қазақтар iшiнде де сауатты тұлғалар болды, бiрақ халық жаппай сауатты бола алмады. Ол кеңес дəуiрiнде жүзеге асты. Төңкерiстен бұрын мендей адам шықты ма? Шыққан жоқ. Неге? Мүмкiндiк болмады. Бəлкiм, Ақан серi, Бiржан салдардың əншiлiк шеберлiгi менен əлдеқайда жоғары, табиғи дарындары артық болған шығар, бiрақ оларды опера əншiсi деп ешкiм айтпайды ғой. Сондай-ақ, мен сол

заманда ғұмыр кешсем, анау қуғын-сүргiннен көз ашпаған Балуан Шолақ, Мəди, Иманжүсiп, Құныскерейлердiң жолын құшуым мүмкiн бе едi? Əлбетте. Сондықтан əр нəрсенiң аражiгiн ажырата бiлу, қай нəрсеге де бiржақты қарамау керек. Жарылсаң жарылып кет, егер Кеңес өкiметi болмаса, мен мұндай дəрежеге жетпес едiм. Бəрiн бiлiп отырып, ағысқа қарсы жүзесiң, ə? Бiлемiн, менi бақылдатып сөйлеткiң келедi. – Қалай ойлайсыз, сiздiңше, мемлекетiмiзде басы ашық идеология бар ма, əлде жаңа идеология қажет пе? – Қазiр идеология бар деп те, жоқ деп те айта алмаймын. Бiр қарағанда, күнделiктi айтылып жүрген əңгiмелер, үгiт-насихат, бұқаралық ақпарат құралдарындағы мəлiметмағлұматтардың барлығы əлдебiр аузы-мұрны бiтеу идеология ға ұқсайтын тəрiздi. Бiрақ басы ашық емес, бұлдыр, бұлыңғыр. Менiңше, əлемге танымал боп отырған мемлекетiмiзге кiмге болса да ұғынықты, төрт құбыласы тең, кешендi идеология қажет. Оны жалғыз мен емес, бəрiң айтып жүрсiңдер. Айшықты идеологияны қалай жасау керек? Мəселе сонда. Жалғыз адам жасай алмайды. Шүкiр, аузын айға бiлеген бiлiктi ғұламалар аз емес, солардың жəне басқа қауым өкiлдерiнiң ақыл-көмек, атсалысуымен iске асырған жөн шығар деймiн. Сұраған соң айтып жатырмын, əйтпесе, бұл менiң ақылыммен тынатын шаруа емес. – Есiткен құлақта жазық жоқ, сiздiң əулетiңiздi орыстанып кеткен дейтiндер ұшырасып қалады. – Оттай берсiн. Мен саған айтқанмын, бiз əкемiзден бастап интернационалдық отбасы болғамыз деп. Қаршадайымыздан орыс мектебiнде оқып, тəлiм-тəрбие алдық. Балаларымның бəрiнiң анасы орыс. Iнiм де солай. Бiр келiнiм орыс. Есесiне, бiздерде қазақы рух, ұлтжандылық басым. Ал сенiң əлгi ауыздарына ие бола алмайтындарың ше? Өзi де, əйелi де ауылда туып-өссе де, қалаға орныққан соң бала-шаға, немере-шөбересi түгел орысша сөйлейтiн, тiлден де, дiлден де мақұрым пақырлар өрiп жүр ғой. Немене, олар сенiңше, орыстанған емес пе? Қарап тұрсам, бiзден де мүшкiл. Үй-iштерiнде тек кемпiр мен шал тақылдап қазақша сөйлейтiн ондайларды зиялы деуге аузым бармайды. Олармен салыстырғанда бiздiкi қайта заңдылау ма деп ойлай-

“Көргенiм де, бiлгенiм де көл-көсiр” Бұл жолы араға бiраз уақыт салып барып жолықтық. Бiрақ бұған дейiн Кəукен Кенжетаевтың мерей кешi, Наурыз мерекесi т.б. жерлерде дидарласып, сəлемдесiп жүрдiк. Ұлы əншiнiң көңiлi қош, қабағы ашық. Күлiм қаққан көздерi мейiрiм төгiп, жадырай қарсы алды. Менi отырғызған бойда жапсарлас бөлмеден əлдебiр айшықты қағазды əкелiп столға қойды да: “Бүгiн төбем көкке жетiп, шаттық құшағында отырмын, – дедi даусын сəл көтере сөйлеп. – Мə, қарап шық. Қалғанын сонан соң сөйлесемiз”, – деп терезеден сыртқа көз жiбере қырындай отырды. Қағаздағы мəтiннiң мазмұны шамамен былай: “Екiншi курс студентi Анастасия Алмасқызы Серкебаева айрықша еңбекқорлығы, табандылығы жəне үздiк өнерi үшiн көп қауым жоғары бағалайтын Лео Флинндi еске алуға арналған байқаудың жүлдесiмен марапатталады. Тэд Коскорес. Директор”. – Өзiң бiлесiң, ұлым Алмас Америкада ас iшiп, аяқ босатып жүрген жоқ. Талмай iзденiп, үйренiп, шыңдалып, өзiн танытып, қала бердi, жер бетiнде қазақ деген дарынды халық барын əйгiлеп, шама-шарқынша талпынуда, – дедi Ерекең ерекше əсерленiп. – Төл шығармаларымен де танылуда. Өткенде құзырлы өнер ордаларының бiрiнде өткен концертте қандай табыстарға жеткенiн айттым, Нью-Йоркте iссапарда жүрген Дүйсен Қасейiнов сол концерттен шыққан бойда қуанып телефон соқты деп. Ендi мiне, Анастасия немерем де əкесiнiң iзiмен амери ка лықтардың назарына iлiнiп, қанаты қатайып келедi. Бұған дейiн қара басып, саған айтуды ұмытып кетiппiн, бұл Анастасияның бiздi бiрiншi қуантуы емес, осыдан үш жыл бұрын да үлкен биiктен көрiнiп, мəз-мейрам еткен. Оның

дəлелi мынау, мə, таныс, – деп екiншi қағазды алдыма тастады. Оқып шығысымен: – Мəссаған, мұны осы күнге дейiн неге бiлмегенбiз, – дедiм қуанып. – Құттықтаймын, Ереке! Қарапайымсыз ғой, мақтануға жоқсыз. Сiздiң, орныңызда басқа бiреу болса алдақашан-ақ... – Жеттi! – деп сөзiмдi бөлiп жiбередi. Даусы ызғарлы. – Мипаздауға шеберсiң. Оқыдың ба, соны айт. – Оқыдым, – деймiн жасқана сөйлеп. Мақтансаң қазақ, мақтан дегендей, Ерекеңнiң де, жылы хабарды алыстан қас қағымда жеткiзген оның ұлы Алмастың да жан сезiмдерiн түсiну қиын емес. Екiншi қағаздағы сөздердiң салмағы алғашқыдан артық болса артық, бiр мысқал төмен емес. Мiне, қараңыз. “Президенттiк грамота. Оқудағы ерекше үлгерiмi үшiн Анастасия Серкебаеваға 2003 жылы берiлдi. АҚШ Президентi”. – Қалай? – дедi маэстро саңқ етiп. – Солай, бауырым. Түр-əлпетiнен əлгiдегi жекiргенiнен мысым басылып, жүнiм жығылыңқырап отырған менiң еңсемдi жазып, көңiлiмдi көтермек ниетi байқалады. Бетiме мейiрлене қарады да, сөзiн жалғастырды. – Балаларым қайда жүрсе де ұмытпай, хабарласып тұрады. Жақсылықтарын алдымен Əлфия екеумiзбен бөлiседi. Бiрақ гəп онда емес, мəселе Америка секiлдi үлкен елдiң бiрiншi басшысы қатардағы көп оқу орнының бiрiнiң қарапайым оқушысына жоғары үлгерiмi үшiн iлтипат бiлдiрiп, iзгiлiк танытуында. Оның үстiне, алыстағы қазақ жұртынан барған қызға. Алайда, Америка президентi олай деп қарамайды, оған кiм болса да бəрiбiр. Тек үздiк оқыса болды. Өзiң ойлашы, онда үлкен-кiшi оқу орындары толып жатқан жоқ па? Солардың бəрiне ден қойып, көз қырында ұстау үшiн қаншалық ыждаһат керек? Бұл нағыз көрегендiк, тектiлiк десе де артық емес. Мүмкiн, Анастасияның оқуға түскен соң үш жылдан кейiн атаулы жүлдеге ие болуына АҚШ Президентiнiң сол ыстық ықыласы, қолдауы дем берген шығар. Бiзде ше? Демiне нан пiскен, өңшең реформашыл уəзiрлер осындай үрдiстердi неге жүзеге асырмайды, неге дер кезiнде Нұрекеңнiң есiне салмайды. Айна-

ласындағы аларман-шабармандары алысты болжайтын сайыпқыран болмаса, жалғыз Нұрсұлтан қайсы бiрiне жетедi, бiр өзi не iстей алады деп айтып едiм ғой. Аты кiм едi, орта мектептердi он жыл емес, он екi жылдық етемiн, жоғары оқу орындарындағы студенттердiң төлемақысын еселеп көбейтемiн деп орнынан түсiп қалған бiреу болды ғой, əй, сондағы қарнымның ашқаны-ай. Қашан көрсең көсiлiп сөйлеп жататын қазiргi министрдiң де не тыңдырып, не қойып жатқанын жақсы бiлмеймiн, əйтеуiр, өзi орнынан тайғанша жүзеге асуы қиын тағы бiр реформаны қоздатып жiбермесе болғаны да. Одан да жастардың тиянақты бiлiм алуын қадағалап, көкейге қонатын iстермен айналыссын, бақыласын, елбасымыздың құлағына жеткiзсiн, мəселе көтерсiн. Саған екi бiрдей қағазды көрсеткендегi мақсатым немеремнiң жақсы оқығанына жалаң масаттану емес, сол нəрселердi де айту едi. Батыс елдерiндей болғымыз келедi екен, дұрыстап болайық, елiктеп-солықтамай, жақсы жақтарын алайық, дарақыланып далбақтамайық. – Апырай, Ереке, он түйеге жүк болардай сөз айттыңыз-ау. – Сен дұрыс түсiнiп отырсың ба, соны айт, – деп қабағын түйдi. – Артық болса, жазбай-ақ қой. – Жо-жоқ, артығы несi, белгiлi жайлар ғой, құдай сақтасын. Рұқсат етсеңiз, бiр-екi сұрақ бар едi. – Сұрақ кейiн. Менiң де көрген-бiлгендерiм бар. Соларды айтуым керек. Неге үндемейсiң? – Айта берiңiз, құлағым сiзде. – Əлi есiмде, жасым алпысқа толғанда Социалистiк Еңбек Ерi атағын алдым. Əзiрге айтарым, сол оқиғадан кейiн көп ұзамай Алматыда Республика Жоғарғы Кеңесiнiң кезектi сессиясы шақырылып, оған Кеңес мемлекетiнiң АҚШ-тағы елшiсi (аты-жөнi жадымда жоқ) Добрынин келдi. Мен Республика Жоғарғы Кеңесiне депутатпын. Отыратын орным – президиумның артқы жағы. Соған өте бере алдыңғы қатарда – iшiнде Д.А.Қонаев та бар, отырғандарға басымды идiм. Сол-ақ екен, Қонаев орнынан жылдам тұрды да, маған қарап қол соқты. Басқалар да тұрып, зəулiм сарайдың iшiн шапалақ кернеп кеттi. Бұл менiң жақында Еңбек Ерi болғаныма жəне Қазақ мəдениетiне деген құрмет едi. Жұрт

тынышталған соң орныма барып отырдым. Кенет сессияны жүргiзушi əй-шəй жоқ, “сөз КСРО Жоғарғы Кеңесiне депутаттыққа Қазақстаннан ұсынылатын кандидат, Кеңес елiнiң АҚШ-тағы өкiлеттi елшiсi Добрыниннiң сенiмдi өкiлi Е.Серкебаевқа берiледi” деп, менi мiнбеге шақырды. Əлгiнде Қонаевтың жанында отырған мəртебелi елшiнi көргенмiн, басымды иiп жасаған iлтипатым оған да ортақ-тын, əрi оны жақсы танитынмын. Жуырда ол Нью-Йоркте қазақстандық бiр топ делегацияны қабылдағанда, iшiнде мен де болғанмын. Сондықтан асып-саспай мiнбеге көтерiлдiм. Сенiмдi өкiл ретiнде əрiптестерiмдi Добрыниннiң кандидатура сын бiрауыз дан қолдауға шақырдым, сөзiм протоколға ендi. Ендi Нью-Йоркке барғанда не көрдiм, бiздi Добрынин қалай қабылдап едi, солар хақында бiр-екi сөз. Айналасы аса биiк темiр шарбақпен қоршалған зəулiм ғимараттың iшi ұзын-ұзын айқыш-ұйқыш коридор. Добрынин сол коридорлардың ортасына орналасқан, бiрде-бiр терезесi жоқ, брондалған томаға-тұйық кабинетте отырады екен. Бiздi жылы шыраймен қарсы алып, көбiнше елiмiздiң сыртқы саясаты жөнiнде əңгiмеледi. Ол қырғи-қабақ соғыс қаупiнiң бiрде өршiп, бiрде бəсеңдеп, бүкiл əлемнiң тағдыры КСРО мен АҚШ-қа тəуелдi боп тұрған кезi. Америкада не көп, кiм екенiңе қарамай, жайбарақат атып тастап жүре беретiн жалдамалы жендет көп. Президент Кеннеди, оның министр iнiсi Роберт Кеннеди, қоғам қайраткерi Мартин Лютер Кингтi тапа-тал түсте жайратып салғанын өзiң де бiлесiң ғой. Сондықтан кеңестiк елшiнiң осы кабинетiнiң өзi де қатерлi екенiн сезiнiп, қашанда сақ жүрiп, сақ тұратынына таңданған жоқпыз. Ол тұрмақ, бiздiң өзiмiздi қаншама белгiлi-белгiсiз оққағарлар кiрпiк iлмей күзетiп жүргенiн бiр тəңiрiм бiлсiн. Сол жолы Добрынин маған елден-ерек ықлас көрсетiп, əншiлiк өнерiме қанық екенiн айтқан-ды. Ендi мiне, не саясаткер емес, не Орталық комитетке мүше емес мен ойда-жоқта аса көрнектi кəнiгi дипломатқа сенiмдi өкiл боп шыға келдiм. Америкадағыдай емес, бұл жолы қысылып-қымтырылмастан, емен-жарқын сөйлесiп, Алматыдан аттанғанша жанында болдым. Қазiр ойласам, соның барлығы Димаш Ахметұлының маған, мен арқылы бүкiл қазақ өнерiне деген ыстық ықы ла-

сы, қамқорлығы, жанашырлығы екен. Əттең, не керек, соншама көлдей көңiл, кiршiксiз ықлас-пейiлдi дер кезiнде риясыз түсiнiп-түйсiнiп, қадiрiне жетпеу, бағаламау, жеңiлтектiк жетегiнде жүрiп, солай болуы тиiс дегендей астамшылықтан аса алмау неткен даңғойлық, бiлместiк, өкiнiш едi, дүние-ай. Ендi бас шайқап, бармақ шайнағанмен орнына келе ме, не пайда, не қайыр?! Бұл жайларды сол үшiн еске алып отырмын. Ең болмаса, жұрт бiлсiн, бiреу болмаса, бiреуге тағлым болсын деп. Бiр жағы ұлы тұлғаның рухынан ғафу өтiну. Аруағыңнан айналайын, Димекеңнiң жаны жаннатта боп, мендей тентек iнiсiнiң бiлместiгiн кешiрсiн. Қазақ барда – сен барсың, ғұлама аға. Мəңгiлiк ұйқың тыныш болғай, лайым да! Мұны бiр деп қой. Екiншi, қартайған адамның ыңқылсыңқылы болмай тұра ма, таяуда дəрiгерге барғанда бұрын танымайтын бiр ақсақалмен ойда жоқта жолығып қалдым. Қарапайым, дегдар жан екенi көрiнiп тұр. Жасын сұрап неғылайын, менен не аздап үлкен, не кiшi, əлпетiне қарап жас мөлшерiн айыру қиын адамдар болады ғой, ол сондай екен. Зейнеткер, əрине. Байқаймын, менiмен сөйлескiсi, сыр тиегiн ағытқысы келедi. Кеңес дəуiрiнде министрдiң орынбасары боп iстептi. Санасы сара, ойы айқын, сөзi мығым, өн бойында зипалық табы сақталған адам (қария деуге аузым бармай отыр, өйткенi, өзiм де қариямын) болған соң, сұхбаттасудан бас тарта алмадым. Əйтпесе, көп мылжыңға жоқпын. Сенiмен де лажсыздан бəдiк сапырып жүргенiмдi бiлесiң. Əне, сол кiсi маған: “Ермек, – дедi өзiмсiне атымды атап. – Бiлесiз бе, бiлмейсiз бе, сiз жөнiнде əңгiме көп. Қызмет бабымен шетелдердi жиi араладым. Қай елге, қай жұртқа бармайын, бiрден сiздi сұрайды, бəрiнiң де сiздiң талантыңызға тəнтi екенiне сан рет көзiм жеттi. Өзiмiз де сахнадан да, радио, теледидардан да талай көрiп тыңдадық қой. Көзге мақтады демеңiз, сiздей əншiнi мен де ешқайдан көрген де, бiлген де емеспiн. Расы керек, шет жұрттарда сiздiң есiмiңiздi атағанда, төбемiз көкке бiр елi жетпей, өсiп қалатынбыз. Тiлектес жандардың көп болғаны жақсы. Ендi соларға бiр мысал келтiрейiн. Ертеректе Қазақстанның атынан Болгарияға жолым түстi. Онда Болгария Кеңес Одағымен (Варшава шарты дейтiн)

бiр топта. Басқа елдерден де көп адам барған, солармен бас қосқан ресми жиында үлкен лауазым иесi, əлдебiр болгар менiң қазақстандық екенiмдi бiлiсiмен: “Айтыңызшы, Ермек Серкебаев сiздiң елден бе?” – дедi соншалық нəзiк сезiм, зор iлтипатпен. “Иə, бiздiң елден, қазақ əншiсi”, – дедiм. Сол-ақ екен, əлгi болгар: “Ендеше, бiлiп қойыңыз, оны бiз де жоғары бағалап, қадiрлеймiз, мақтаныш етемiз. Сонау жылы бiзге гастрольмен келгенде, зор табысқа жетiп, құрметке бөлендi. Сiздерде сондай əншiнiң болуы үлкен мəртебе”, – деп қолымды қысты, басқа да бiраз жылы сөздер айтты. Қысқасы, Ермек, сiздiң арқаңызда кейде бiз де өсiп, арқаланып қалатын шақтар көп болды. Болгар азаматының бұл сөздерiн сол жиынға қатысқан басқалар да естiп, құптайтындары байқалып отырды. Жиын соңында кавказ тектi бiр салиқалы адам жаныма келiп: “Танысайық, мен азербайжан елiнiң министрiмiн. Ермек Серкебаевтың сирек дарын иесi екенi бiзге де белгiлi, өз басым Мүсiлiм Магомаевтың немере ағайы боламын, туыспыз. Мүсiлiм бауырым Ермектi жақсы бiледi”, – дедi жайдары жымиып. Əзiрбайжан министрiне алғыс бiлдiрiп, табыс тiледiм. Арадан бiр жыл өтер-өтпесте Мүсiлiм Магомаев гастрольдiк сапармен Алматыға келдi. Концертiне бардық. Үйге қонаққа шақырдым, Министр ағайының амандығын сұрадым. Не дер екен деген оймен: “Серкебаевқа қалай қарайсыз?” – дедiм. Ол: “Серкебаевты ұстаз санаймын”, – дедi. “Фигаро ше? Ең жақсы орындайтын кiм?” – дегенiме де: “Серкебаевтан басқа кiм болушы едi”, – деп келтесiнен қайырды. Естиiн дегенiм де солар едi. Мүсiлiмнiң əдiлдiгiне риза болдым. Мiне, солай, Ермек. Өнерiңiз өрге басып, ұзақ жасай берiңiз, – деп сөзiн аяқтады емханада кездейсоқ ұшырасқан ақсақал. Өкiнiшке қарай, аты-жөнiн айтып едi, бiзде қазiр не ес бар, ұмытып қаппын. Тағы да кездесетiн шығармыз, көрсем танимын. Бет əлпетi жадымда. Күлiмсiреп сөйлейтiн мəдениеттi адам. – Сөзiңiз аузыңызда, сол жолы Мүсiлiм Магомаев Алматыға келгенде жолыққан шығарсыздар? – Сол жолы ма, басқа жолы ма, Мүсiлiм Магомаев Алматыға қашан келсе де жолығуға тырысатынбыз. Кейде КСРО халық артисi, əншi əйелi Тамара Синявская екеуi,

кейде жеке өзi келетiн. Маған жолықпай қайда барады?!. Жолыға қалсақ, сұхбаттасып, сырласып, мұңымызды да, жырымызды да ортаға салып, əңгiме-дүкен құратынбыз. Мен Мəскеуге барғанда да мүмкiндiгiнше дидарласуға тырысатынбыз. Кейде уақыт жетпей қалатын. Мүсiлiм талғамы биiк, сауатты əншi. Өткенде ол менi мойындайтынын айтқанмын. – Сұраққа ауысамыз ба? – Қоя тұр. Тағы бiр оқиғаны айтайын. Бұл өзi алмағайыптау нəрсе. Сонда да болса. Қашанғы iште сақтаймын. Жұртшылық шындықты бiлсiн, таразыға салсын, бағамдасын. Ертеректе атаулы мерекелер кезiнде алаңнан өтетiн халықты мiнбеге көтерiлетiн ат төбелiндей бюро мүшелерi ғана қол бұлғап құттықтаушы едi ғой, есiңде ме? Басшылыққа Назарбаев келiсiмен ол үрдiс өзгерiп, мiнбеге бiз секiлдi адамдар да топ-тобымен шығатын болды. Əркiм алдын-ала белгiленген орында тұрамыз. Бiр жолы жаза басып тұрмайтын жерде тұрып қалған екенмiн, екi көзi сыртына шыққан зəңгi күзетшiнiң бiрi сұп-сұр боп жетiп келдi де, қарқ етiп, сенсең де, сенбесең де өзiң бiл, менi “анда бар” деп итерiп жiбердi. Иба-iзеттен жұрдай, нағыз шаш ал десе бас алатынның өзi. Ар-ұятты бiлмейтiн тiлсiз, мылқау, қалайы солдатқа жұрттың көзiнше не дейiн, ашуымды тежеп, ешкiмнiң бетiжүзiне қарамай, орныма əрең жеттiм. “Апырай, – деймiн, – мына түрмен қайда барар екенбiз, қашан оңаламыз, қалай түзелемiз? Неткен көргенсiздiк, дөрекiлiк”. Сол сəттерде Қытайда болған бiр жай сап етiп есiме түсе кетсiн. Оны мына сорақылықпен салыстыруға тiптi де болмайды. Онда да (Қытайға барғанда) үкiмет мiнберiнде тұрғанбыз. Бұл ендi ертеректе. Мао-Цзедунның тiрi кезi. Жамбыл атындағы филармонияның директоры Қапланбеков бастап, Құрманғазы атындағы оркестр, оның дирижерi Шамғон Қажығалиев, мен жəне Бибiгүл бəрiмiз 1 Май мерекесi қарсаңында Пекинге бардық. Қытайлықтар жiкжапар боп қарсы алды. Неге екенiн бiлмеймiн, бiздiң делегацияға жауапты Қытай мəдениет министрiнiң орынбасары – жүзiктiң көзiнен өткендей пысық əйел – Бибiгүл екеумiздi елден-ерек əспеттеп: “Ертең мейрам, Мао-Цзедунды көргiлерiңiз келе ме?” – десiн. “Əлбетте, көргiмiз келедi”, – деймiз жарыса. “Онда ертең ерте тұрып, жуынып-шай-

ынып, дайын отырыңыздар, мен сiздерге көсем шығатын мiнбеге қалайда екi шақыру билетiн тауып келемiн”, – дедi. Ертеңiне алаңға барып, министрдiң орынбасары əйел, Бибiгүл үшеумiз толып жатқан қадiрлi қонақтармен бiрге мiнбенiң бiр шетiнде тұрдық. Мiнбе ұзын, биiк. Атақты Тяньаньмэнь алаңында оңды-солды бастарын шайқап, малдас құрып отырған қара құрым халық. Есебiн бiлу қиын. Миллионнан артық болса артық, кем емес. Гуiлдеген үннен аспан айналып, жер шайқалғандай. “Ана жерге барып, халыққа қараған боп тұрыңыздар”, – дедi жетекшiмiз. Солай еттiк. Билеттегi орнымыз басқа тұста, бұл жетекшiмiздiң бiз Маоны жақсылап көру үшiн жасаған айласы екен. Мао бiз дiң ту сыртымыздағы есiктен шығады екен. Бiз халыққа қа рап тұрмыз. Арамызда үлкен қызметкерлердiң ештеңеде ша руасы жоқ балалары екiлене асыр салып, ойнап жүр. Əл бет те, құтымыз қашып, қобалжып тұрмыз. Қорқыныш-үрей де жоқ емес. Кенет артымыздағы есiк ашылып, Мао-Цзедун шықты. Жанында К.Е.Ворошилов пен өзбек басшысы Ш.Ра шидов. Оларға жол берген боп бұрылған бiз Маоны анық көрдiк. Бибiгүл екеумiзге кезек-кезек қараған Маоның өңiн де “бұлар кiм” дегендей таңдану бар. Соны сезе қойған Рашидов: “Бұлар Қазақстаннан келген өкiлдер”, – деп тез таныстырып жiбердi. Мао: “Е, Қазақстан ба?” – деп қа быр ға да ғы картаға қарады. Ворошилов та қарап тұрмай: “Мен онда болдым ғой, орден тапсырдым”, – дедi қосарлана тiл қа тып. Мао бiзге болар-болмас бас изеп, жылы шырай бiл дiр гендей болды да, өзiнiң орнына қарай қозғалды. Бар бол ға ны бiрнеше секундтың айналасы. Осы қас қағым сəтте екi жақ та бiраз нəрсенi бiлiп үлгердiк. Шамасы, жетекшiмiз арнайы ескерткен болса керек, онда да қырағы күзетшiлердiң бiз дi сыртымыздан бақылап тұрғанын соңынан бiлдiк. Ше тi нен қарапайым, кiшiпейiл. Мао кетiсiмен жанымызға ке лiп басын иген екi күзетшi ендi өз орнымызға бару керегiн бiл дiрiп, сыпайы жымиып, жол көрсеттi. Бiз мiнбердiң шет жағын да ғы орнымызға бардық. Ал не айтасың, Қытайда қалай, бiзде қалай? Қытайлықтардың кiшiпейiлдiгiне ғажап қалған мен сол оқиғаны ұмытып та кеткендей едiм. Алматыдағы жиында ерiксiз ойыма оралды. Өзiмiздiң мəртебелi мiнбеде талай болып жүрмiн

ғой. Бiзде үлкендi сыйлау, жалпы адамды сыйлау жөнi бөлек. Өйткенi ауан бөлек. Көрдiң бе, сəл жаза басқаным үшiн ұрдажық, көрсоқыр күзетшi жағаға жармасып, тексiздiк танытты. Айтқан соң түгел айтайын, сол оқиғадан кейiн тағы бiр мерекеде ел басшыларымен бiрге бiраз адам Республика алаңындағы мiнберге көтерiлдiк. Мен қасақана ең шеткерi орынға барып, қитығып тұрдым. Кенет сонадай жерден маған қарап тұрған Назарбаевқа көзiм түстi. Сəлемдесу ишарасын жасап, бас изедiм. Сол-ақ екен, ол топты жарып жаныма жетiп келiп, қол берiп амандасты. Хал-жағдайымды сұрап, жылы сөздер айтты. “Ренжiмеңiз, Ереке!” – деп те қойды. “Ренжiгенi несi, сiзге көп рақмет”, – деймiн ғой ағым нан жарылып. Сөйтсем, ол бiтеу көкiрек күзетшiнiң өткендегi қылығын алыстан аңғарып, көрiп қалған екен. Соны ишаралап айтқанда мен: “Нұреке, сiз өте үлкен азаматсыз. Адамгершiлiгiңiз мол. Жан дүниеңiз мөлдiр, iшiңiз ақ. Бəрi көрiнiп тұр”, – дедiм. Нұрсұлтан Əбiшұлы: “Менi құртатын да сол ғой”, – деп күлдi. Жалпы, мен биiк мiнберге құштар да, құмар да адам емеспiн. Əрi-берiден соң ұяламын, қысыламын. Ертеректе мəртебелi мiнберде халықаралық қайраткерлер, саяси бюро мүшелерi, қолбасшылар тұратын. Ол кездегi мiнбер мен бүгiнгi мiнберде айырма үлкен. Сонда да бəрiбiр, құлқым соқпайды. Сен бұл айтқандарымды қазқалпында жаз. Жəне бас жаққа бара бермей, астарлаңқырап жаз. Түсiнетiндер түсiнер, түсiнбейтiндер өздерi бiледi. Менде өтiрiк көлгiрсiп, бiреу-мiреуге көпшiк қояйын деген ниет жоқ. Бiзде бiр-бiрiмiзге құрмет жетпейдi. Сөзiмнiң түйiнi сол. – Басқа да айтатындарыңыз бар шығар? – Асықпа. Ұлы Моцарт қайыршылықта өлдi. Қаңғыбастар жерленетiн қорымға қойылғандықтан, қабiрiнiң қайда екенiн де ешкiм бiлмейдi. Сенесiң бе? Ұлы композитор, дарабоз тұлға. Мiне, тағдыр. Бiрде Австрия королi атақты композитор Ференц Листке “сарайыма келiп концерт қойып берсiн” деген бұйрық жiбередi. Сонда Лист не деп жауап бердi дейсiң ғой. Корольдiң шабарманына: “Ұлы мəртебелiге айта барыңыз, жұртпен бiрге келiп, залға билет алып кiрсiн”, – дейдi. Мiне, тектiлiк! Қыңырлық емес, қайсарлық!

– Ереке, ендi бiр-екi дəстүрлi сұраққа ауыссақ. – Айта бер. – Сiз Кеңес өкiметi тұсында жоғары атақ-ма ра паттың бəрiне ие болдыңыз. Олардың бiрқатары туралы айтылды, жазылды. Сары майдай сақтап жүргенiмiз – Социалистiк Еңбек Ерi атағын қашан алдыңыз? Кү тiлме ген кедергi қырсықтар, жолыңызға көлденең тұр ған дар бол ған жоқ па? Еңбек Ерi болғаныңызды қалай қа был дады ңыз? – Мен саған айтқанмын, тағы да мəжбүрлеп отырсың, Алла ға шүкiр, үлкен-кiшi қандай атақ алсам да, ешкiм күн дестiк-бақастық, кедергi жасаған жоқ. Бəлкiм, ол Д.А.Қо наевтың маған əрдайым оң қабақпен қарағанынан шығар. Жасым алпысқа толар қарсаңда Социалистiк Еңбек Ерi атағына ұсынылғаным мəлiм болды. Алуын алдым, бi рақ қа лай алдым, мəселе сонда. Жарғы бойынша Ленин ор денi мен наградталған адамға арадан бес жыл өткенше Еңбек Ерi атағы берiлмейдi екен. Себебi, Еңбек Ерi атағымен қоса, марапат иесiне Алтын жұлдыз бен Ленин орденi қоса тапсырылады. Ал мен содан төрт жыл бұрын Ленин орденiмен ма ра пат тал ған едiм. Сондықтан Мəскеуде саяси Бюро мүше ле рi нiң арасында кереғар пiкiрлер болғанға ұқсайды. Əсiре се, М.А.Суслов “бiрiншiден, уставты бұзуға болмайды, екiншiден, ол əлi жас, Еңбек Ерi болуға ерте” деп қа са рысып ты. Əйтсе де, сол кездегi КСРО Жоғары Кеңесiнiң (атыжөнi есте жоқ) төрағасы табандылық танытып, кеңшiлiк жаса йық дептi. Тағы да бiреулер қолдаған көрiнедi. Еңбек Ерi болғанда қандай күй кешейiн. Кəдiмгiдей. Салқын қан ды лық пен қабылдадым. Қуанған жоқпын де мей мiн. Мақтау, мадақтау, құттықтау жетiп жатты. Еңбек Ерi атану – еңбегiң жанғанның шырқау шыңы. Сол биiкке қы ран дай самғап көтерiлдiм. Марапаттың бағасын бiлемiн, тү сi не мiн, төмендетпеймiн. – Əрiптестерiңiздiң арасында қызғаныш бiлдiрiп, көре алмағандар болған шығар. – Неге болмасын, болады ғой. Мен ондайдан биiк тұрамын, мəн бермеймiн. Оның үстiне, бiреу-мiреулер сыртымнан сыпсың сөздер айтса айтқан болар, бiрақ ешкiм көзiме пəлен деген жоқ.

– Сiз КСРО-дағы Лениндiк жəне Мемлекеттiк сыйлықтар жөнiндегi Комитетке мүше болдыңыз. Оған кiмдер ұсынды, қызмет бабында қандай ыстық-суықтар ұшырасты? Қазақстандық жерлестерiңiзге бүйрегiңiз бұратын ба едi, көмектесуге зауқыңыз болды ма? Қысқасы, сол шақтардағы есiңiзде қалған жайлардың басты-бастыларына тоқталсаңыз. – Саған оңай, сұрақ бересiң де қарап отырасың. Маған қиын. Көкейде тұнып жатқан небiр қызықты да қастерлi оқиғалар ойға түседi. Өмiрiмнiң аса мəндi де мағыналы тұстары едi ғой ол. Əрi, үлкен сенiм. Ондай аса мəртебелi комитетке ұлы Мұқтар Əуезовтен кейiн Қазақстан атынан мүше болудың қаншалық жауапты екенiн өзiң де бiлесiң. Менi онда əйгiлi композитор Д.Шостакович, жазушы Л.Соболев онан соң əлгi Хрущевтiң күйеу баласы, “Известия” газетiнiң редакторы Аджубей жəне де басқа дөкейлер сайлады. Комитет төрағасы Н.Тихонов едi. Ол заманда Лениндiк сыйлыққа ұсынылу қиынның қиыны болса, топ жарып шығу одан да қиын болатын. Хас талант сынға түскенде əдiлдiк салтанат құруы тиiс-тiн. Бұра тарту, сiз-бiзге жол жабық. Кiм лайық, соның бағы жанады. Соңғы шешiм дауыс беру арқылы айқындалады. Мəселен, комитет мүшелерiнiң жартысы қолдап, жартысы қарсы болғандықтан Солженицынге берiлмедi. Өзiм қатты сыйлайтын əншi Георг Отстың өте алмағанына жаным ауырды. Бiрақ комитет мүшелерiнiң бəрi мен емес, iлкiш тапты, пəлен дей алмайсың. Əшейiнде қысылып-қымтырылмай жанып тұратын армян əншiсi Гоар Гаспарян ақтық сында асыпсасып, өзiн сахнада дұрыс ұстай алмай, абдырады да қалды, оңбай сүрiндi. Атақты ала алмады. КСРО халық артисi, əйгiлi балет бишiсi Майя Плисецкая бiрiншi этапта келмей қалып, екiншi этапта концерттiк программалары үшiн Лениндiк сыйлықты қалпақпен ұрып алды. Украин əншiсi, КСРО халық артисi Дмитрий Гнатюк те шауып өттi. Менiң кезiмде бiздiң республикадан ешкiм Лениндiк сыйлық алған жоқ. Бибiгүл Төлегенова ұсынылып едi, бiрақ ол жолы Лениндiк сыйлықты Людмила Зыкина алып кеттi де, Бибiгүлге Мемлекеттiк сыйлық берiлдi. Бүйрегiңiз бұратын ба едi, көмектесуге зауқыңыз соғушы ма едi дейсiң, ол үшiн

əуелi лайықты деп саналған талапкер ұсынылуы керек, онан соң бүйрегiм мың жерден бұрып, көмектесуге зауқым соқса да, мəселе менде емес, дарында. Кiмнiң өнер қуаты мығым, соның мерейi үстем. – Комитетке бiздiң республикадан кiмдер мүше болды? – Мұхтар Əуезов, Ғабит Мүсiрепов, Қанафия Телжанов жəне мен. Қанафия атақты суретшi. Қатар жұмыс iстедiк. Өте зипа, зиялы жан. – Ұмытпасам, сiз КСРО Мемлекеттiк сыйлығына сол кезде ие болмадыңыз ба? – Солай. Өзi мүше боп отырып, сыйлықты жамбасқа басты деп пыш-пыштағандар да табылмай қалған жоқ. Бiрақ шындық басқа. Сыйлықты мен қызмет бабымды пайдаланып, не қол жайып, сұрап алған жоқпын, олай болуы мүмкiн емес, биiк марапат өнердегi биiк жетiстiктерiм үшiн бiрауыздан берiлдi. – Бибiгүл Ахметқызы ше? – Ол КСРО Мемлекеттiк сыйлығын да, Социалистiк Еңбек Ерi атағын да менен кейiн алды. – Сiздiңше, Бибiгүл сол атақтарға лайық па? – Сен не, арандатқалы отырсың ба? Əрине, лайық. Бибiгүл есть – Бибiгүл. Роза Бағланова, Роза Жаманова үшеуiнiң қазақ өнерiндегi орындары бөлек. Əрқайсысы тұлға. Жас кезiмнен қатар келе жатқан қымбат жандар. Менде қайбiр оңған мiнез бар, еркелiгiмдi түсiнедi, көтередi, рақмет! – Қазiргi теледидар жөнiнде кейiн айтатын пiкiрлерiм бар деушi едiңiз, соның сəтi келгендей. – Бары бар, кейде ағыл-тегiл айтқым келедi, кейде келмейдi. Айтқан соң оны солар дұрыс қабылдап, сөз төркiнiн ұқса жақсы. Жасы үлкен адам бiрдеңе бiлетiн шығар деп шын пейiлден құмбылдық танытып, қорытынды жасаса, айналып кетпейсiң бе? Өйтпейдi ғой. Сонда да айтып көрейiн. Тоқ етерiне келсем, қазiргi көрсетiлiмдерде сайқымазақтық басым. Көрерменге ой салар, тағлым аларлық нəрсе шамалы. Бұл тоқмейiлсу, iзденбеу, таптаурындыққа селт етпеудiң көрiнiсi, бiрiншiден. Екiншiден, эстрада дегенiмiз жартылай жалаңаш. Ендi түгелдей жалаңаштану ғана қалып отыр. Осы ма жеткен жерiмiз? Əлде, мен ештеңе түсiнбейтiн халге жеттiм бе? Айтшы өзiң, қайда бара жатырмыз. Анау

құрттай құжынаған шала сауат журналистердiң сөздерiнде де құлаққа қонатын, ой салатын нəрсе шамалы. Өткiрлiк, бiлгiрлiк тапшы. Бiреулерге қоятын сұрақтары қабыспайды, тайыз, қараптан-қарап қарның ашады. Интеллект бай болу үшiн iздену, еңбектену керек. Кейде əлдебiреулер сөйлесейiк деп маған да келедi. Сөз саптауларынан шошып, сендермен қазан қайнай қоймас деп босағадан аттатпаймын. Мəскеулiк əдебиеттанушы, музыкатанушылар кiммен болса да тең дəрежеде сөйлеседi, ұғысады. Олардан қымсынып, аяғыңды тарта əңгiмелесесiң. Ең ғажабы, бiрдеңе аласың, үйренесiң, нəр табасың. Бiзде ше? Қарағым-ау, басқасын қайдам, бiзде неге осы күнге шейiн пышаққа сап болардай музыкатанушы жоқ?! Анау Кельберг, Аравиндердiң өресi белгiлi. Қазақтан неге жоқ, қайда? Соны айтамын. Қала бердi, қазақша хабарлар неге жұтаң, сұрғылт? Тоқ етерiне келсек, iнжу-маржан, асылдарды өз iшiмiзден тауып, тəрбиелейтiн кез алдақашан жеткен. Шетелдiк, тiптi анау мəскеулiк эстрада шалапайларына таңданып, тамсана берудi, қол қусырып табыну, жаппай насихаттауды доғаратын уақыт жетпедi ме? Өзiмiзден, бəрi өзiмiзден болсын. Бұған дейiн өзгеге табынсақ (мəртебе көрсек), ендi бұдан былай олар бiзге қарай мойын бұрсын, табынбаса табынбасын, бiрақ санасатын болсын, аттап өте алмайтын болсын. Қазақ өнерпаздарының мүмкiндiгi оған толық жетедi. Əттең, қолда барды ұқсата алмай отырмыз ғой, ұқсата алмай. Жанашыр ұйымдастырушы қайда, намысты қолдан бермейтiн ұл-қыздарымыз қайда? Ендi сұрағыңды доғар. Тағы да бiрдеңелер ойыма түсiп отыр. “Ақылбайдың əнiн” тыңдап па едiң? – Талай тыңдадық. Кəукен Кенжетаевтың орындауында. – Мiне, мiне, өзiм де солай дейтiн шығар деп отыр ғанмын. Ол əндi тұңғыш орындаған мен болатынмын. Мұхтар Əуезовтiң айтуынан нотаға түсiрдiм деп Хамиди алып келген-дi. Əннiң төресi. Кейiн Мұхаң көрген жерде маған ризалығын бiлдiрiп жүрдi. Кəукен де жақсы айтады. Таяуда жасы тоқсанға толып, кешi өттi ғой. Жалпы, қай əндi болмасын жеке (сольный) орындағанда ариялық мəнерге бұру ретсiз. “Қыз Жiбек”, “Ер Тарғын” операларындағы халық

əндерiн ария ретiнде шырқау бiр басқа да, сахнада жеке орындау бiр басқа. Əр əннiң өзiндiк болмысы, рухы, тiптi дəмi, иісi деп те айтайын, философиясы сезiлiп тұруы тиiс. Осы талаптан кейбiр тəуiр деген əншiлерiмiз де шыға алмай жатады. Əсiресе, халық əндерiн арияға тəн мақаммен айту əннiң əрiн кетiредi, өңiн бұзады. Əн жүрекке жетуi үшiн жүректен шығуы лазым. Ертеректе одақ кезiнде “дауысты қажет етсең Козловскийдi, жүрекпен айтылатын əн қажет болса Утесовты тыңда” дейтiн сөз бар-тын. Екеуi де мықты əншi. Мен олардың кəсiби өзгешелiктерiн айтып отырмын. Мен де опера əншiсiмiн. Жасырақ кезiмде жасырмаймын – кейбiр халық əндерiн ариялық тəсiлмен шырқайтыным үшiн бүгiнгi ғұлама ғалым, академик Рахманқұл Бер дi баевтай азаматтардан аздап сын да естiгенмiн. Əдiл сынды жатсынбау керек, шамырқанбай қабылдау керек. Ал терi тонды терiс айналдырып жiберетiн шалағай сын жанды қажайды, пұшайман қылады. – Өкiнiштерiңiз бар ма? – Кiмде болмайды, өкiнiшсiз өмiр жоқ, қайсы бiрiн айтайын, бiразы айтылды. Кейбiр iрi тұлғалар халыққа, қоғамға сiңiрген ұлан-ғайыр еңбегiне қарамай, көзi тiрiсiнде-ақ ұмыт қалып жатады. Өлген соң екiбастан. Мiне, сол өкiнiш. Социалистiк Еңбек Ерi, КСРО Мемлекеттiк сыйлығының иегерi, КСРО халық артисi, екi рет Ленин, бiр реттен Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту ордендерiмен марапатталған, қаншама халықаралық, бүкiлодақтық байқаулардың жеңiм пазы атанған менiң өзiм де (олай емесiн бiле тұра) елеусiз қалып бар жатқан жоқпын ба деп қауiптенемiн. Оған себеп те жоқ емес. Базбiр құзырлы орындар менi аса қажетсiнгендiктен емес, өз мүдделерiне керек болған соң шақыратынын бiле тұра (шақырған жерден қалма дегендi де ескерiп) барамын. Сый-құрмет шын көңiлден болғанға не жетсiн. Тəуелсiз мемлекетiмiздiң ең жоғары наградасы “Отан” орденiмен марапатталғанымда Нұрсұлтан Əбiшұлы көп iшiнен оны маған бiрiншi тапсырды. Бiр жолыққанда Ресейдiң бұрынғы Мəдениет министрi Швыдко: “Ермек туралы көп айтудың керегi жоқ, ол халықтың сүйiктi əншiсi, та-

рихи тұлға”, – дедi. Соған қарамай, қазiр менi айналадағылар бiле бермейдi. Бiр мысал келтiрейiн. Машинамды бұрын өзiм айдаушы едiм, қазiр Ербол деген шоферiм бар. Əне, сол кейде өз подьезiмiздiң алдында балалар ойнап, не қым-қуыт көлiктен босамайтындықтан машинаны бiресе онда, бiресе мұнда қоятын кез болады. Бiрде көршi үйдiң алдында бiрекi минут кiдiрсе, əлдебiр көкбет əйел “тұрма мұнда, əкет” деп дiгiрлептi. Шоферiм: “Оу, бұл Ермек Серкебаевтың көлiгi, қазiр кетемiн”, десе де құлақ аспай: “Ол кiм сонша, бiлмеймiн ондайды”, – дептi. Осы жақын маңдағы басқа үйлердiң алдында да солай бопты. Кейбiр жол полициясы қызметкерлерiнiң де менi бiлмейтiнiн көрiп жүрмiн. Көңiл-күйiмнiң астаң-кестең болуына солар да жетiп жатыр. Қасым Аманжоловтың “Бiреудiң аспандағы асылымын, бiреудiң жерде жатқан жасығымын” дейтiнi тегiн болмаса керек. Мəденитi жоғары, өркениетi өскен елдерде ондай жоқ. Мəселен, италиялықтар Энрико Карузо, Марио Лансо, Лучано Паваротти секiлдi ұлы əншiлерiн еңбектеген баладан еңкейген кəрiге дейiн бiледi. Жə, менi қазiргi мəдениет саласын басқарып жүрген пысықтардың да бiрi бiлсе, бiрi бiлмейтiнiне шəгiм жоқ. Мықтаса, аты-жөнiмдi бiлер, бiрақ шығармашылығымнан толық хабардар дей алмаймын. Кiм бiлсiн, қартайдым ба екен, əлде тым нəуетектенiп кеттiм бе, бiр Аллаға аян. Бұлар өкпе ме, өкiнiш пе, наз ба, өзiң бағамдай бер. Басы ашық бiр өкiнiшiм бар, ол анық. Соғыстан бұрын да, майдан қызып жатқан тұстарда да үйге жиi келетiн Иса Байзақов əкеммен сырласып, арқа-жарқа боп отыратын. Сөз саптауы мен өлең айтуынан жəй бiреу емесi көрiнiп тұратын. Даңқы да аспандап тұрды ғой, бiрақ мəн бере алмасам, не амал. Əне, сол ғаламат адаммен өз бетiмше əңгiме-дүкен құрып, əндерiн өз аузынан үйренiп, əн салу мəнерiн бойыма сiңiре алмағаным ағаттық болыпты. Ендi өкiнгеннен пайда жоқ. – Əдеби кiтаптар оқисыз ба? – Мектепте жүргенде көп оқушы едiк қой. Бiртiндеп сиредi. Жұмысқа араласқан соң уақыт жетпедi. Қазiр қартайдық. Бiрақ бұл мүлде оқымаймын дегендiк емес. Əне, көрiп отырсың, қабырғадағы қайысқан сөрелердiң iшi

– Бұл əйгiлi С.Рахманиновтың Д.Мережковскийдiң сө зiне жазған “О, жоқ, кетпе, кете көрме, өтiнем” деген ро ман сы, – дедi əн бiткен соң. – Бұл да С.Рахманинов. Сөзiн жазған А.Фет, – дедi “Мен сенi күтемiн” деген екiншi романс аяқталған соң. – Ендi мынаны тыңдайық. Басқаларды қайдам, соғыс кезiн еске түсiретiндiктен бе, өзiме ұнайды. Вениамин Баснердiң “Аты жоқ асу үстiнде” (На безымянной высоте”) атты əнi, – дедi үшiншi үнтаспаны қосып жатып. – Мынау мен съезд, форум т.б. салтанатты жиындарда сан рет шырқаған кəдiмгi “Родина”. Музыкасы С.Туликовтiкi, сөзi Ю.Полухиндiкi, – деп төртiншi əндi тыңдадық. Екi бүктелiңкiреп отыр, мүлгiп отыр. Көздерi жұмулы, кiрпiктерi дымқыл тартып барады. – Пах! – дедi əн бiткенде. – Қалай екен? Əйбəт, ə? – Əйбат, – деймiн. – Жас кездегi даусыңыз. Теңеуге сөз жоқ. – Немене, қазiр даусым жоқ па, əлi сондай, – дедi бала мiнез маэстро. – Əрине, Ереке! Осы қарқыннан таңбаңыз. Ұзақ жасай берiңiз, – деп қолын қыстым. – Рақмет, – деп гүр еттi. Орнымнан тұрып, сыпайы қоштастым да, сыртқы есiкке қарай беттедiм.

“Өмiр ғой, өмiр...” Маусым айының орта шенiнде маэстроға телефон соғып: “Ереке, сiзбен танысып, əңгiмелесiп жүргенiмiзге бiр жыл толды. Денсаулығыңыз жақсы ма? Үй-iшiңiз аман ба?” – дей бергенiм мұң екен, сөздiң соңын күтпей: “Əй, сен хабарласпай кеттiң ғой. Өкпелеп жүрсiң бе, немене? – деп бастырмалай жөнелдi. – Шүкiр, бəрi дұрыс! Мерейтойға дайындық үстiндемiз. Мойын бұруға уақыт жоқ. Осы əлгi бiздiң сұхбатымыз бiттi ме, əлде тағы да жалғастырамыз ба?” – дедi онан соң. – Сұхбаттың соңғы нүктесi қойылып, бұйырса, кiтап болып шыққалы жатқанын бiлесiз ғой, – деймiн. – Иə, бiлемiн, – дедi жайбарақат. – Бiр нəрселер қалып қойған сияқты, көңiлiмдi күптi етiп жүр, соларды қоссақ кеш болмас па екен, үлгеремiз бе? – Бұрын айтылмаған жайлар ма? Тың нəрселер бар ма? – Қалай десем екен, əуелi тыңдасайшы. – Сөйлесуге дайынсыз ба? Қашан жолығамыз? – Қашан десең де əзiрмiн, – дейдi жұмсақ үнмен. Кiтапқа кiрсе жаман болмас едi. – Ақылдасайық. – Келiстiк, күтемiн. – Солайша арадан екi-үш күн өткенде редакцияда бас қосып, əңгiме-дүкен қайта жалғасты. Қазақ “жақсы адам қартайса қазына, жаман адам қартайса қазымыр” деп текке айтпаған. Қашанда қысқа қайырып, тоқ етерiн айтатын Ерекең: “Не айтуды ойланып-толғанып, кесiп-пiшiп келдiм. Сөздi бөлмей тыңдай бер”, – дедi. Қабағын түйiп, даусы бұзылынқырап шықты. Көзi жасаурағандай болды.

– Сен күткендей көп жаңалық жоқ. Есiңде ме, өткендегi сұхбаттардың бiрiнде Отан соғысы кезiнде елде тiрi жүрiп, қыруар қиындық көрген бiз секiлдiлерден қан майданда бiр оқтан мерт болған қатардағы солдат бақытты ма деп ойлаймын дегенiм. Сол сөзiм – сөз. Соғыс кезiндегi тартқан азапты, басқаларды қайдам, өз басым əлi күнге ұмыта алар емеспiн. Бəрiмiз басы жұмыр пендемiз, сол қасырет-қайғы, сiрə, сүйектен өтiп, жүрекке шемен боп қатып қалған болса керек. Бəлкiм, бiреулер ойлайтын шығар, Ермек Серкебаев өмiрбақи мұңсыз-қамсыз ғұмыр кешiп, рахатқа кенелiп жүрдi деп. Олай емес. Киер киiм, iшер асқа жарымай, құрқылтайдың ұясындай тар үйде қысылып-қымтырылып, қыста жағатын отын болмай, суықтан бүрсең қағып, май шамға да жарымай, қараңғыда қарманған сəттердi ешкiмнiң басына бермей-ақ қойсын. Дұшпаныма да тiлемес едiм. Əуелi сол соғыс өзi қайдан шықты, қалай басталды, тарихшы-зерттеушi болмасам да, өз пайымдауларымды бiлдiруге бел буып отырмын. Сен қаласаң да, қаламасаң да. Қазiр бiз де өмiрдiң бiраз түйiткiлдерiн өзiмiзше саралап ұғатын, түсiнетiн халге жеттiк. Бұрын бiлмеген беймəлiм, ақыл жете бермеген құпия құбылыстардың бiразын ендi бiлетiн болдық. Соғыс хақында кəнiгi тарихшылар да көрпенiң шетiн ендi-ендi ашып жатыр. Сталин деймiз, Гитлер деймiз. Сталиндi мақтаймыз, Гитлердi даттаймыз. Бiрақ екеуi көпке дейiн одақтас, бiтiмгершiлiкте болды дегеннiң жаны бар ма? Мен бар деп ойлаймын. Əйтпесе, Гитлердiң соғыс ашатынын дер кезiнде хабарлаған адамдарға Сталиннiң сенбей, күдiкпен қарағанын қалай түсiнуге болады? Жапониядағы барлаушы Рихард Зоргенiң мəлiметiне неге иланбады? Түсiнемiн, Сталин мiнезi қиын адам болды. Сен дұрыс түсiн, мен тiптi де Сталиндi жамандайын деп отырғаным жоқ. Айтайын дегенiм, қай заман, қай дəуiрде де Сталин мен Гитлердей билеушiлерден қарапайым халықтың аяусыз зардап шеккенi. – Сөзiңiз аузыңызда. Сталин елдi қорғау үшiн соғыспады ма?

– Айттым ғой Сталиндi жамандағалы отырған жоқпын деп. Бiрақ Сталин Гитлермен соғысқанға дейiн Финляндия, Манжурия, Жапонияға ұрынып, Бессарабия, батыс Украина, Балтық бойы елдерiн Кеңес үкiметiне күшпен қоспады ма? Сенiңше, бұл не? Арғы-бергi тарихта қашанда солай болған. Соларды ойлағанда “Пани дерутся, у холопов шуб трещат” деген поляк мəтелi ойыма келе бередi. Соғыс кезiнде əке-шешемiз жанымызда болса да, бiз көрмеген құқай аз. Ауырдың үстi, жеңiлдiң астымен өмiр сүрген жоқпыз. Сол қияметтен қалай аман қалғанымды өзiм де бiлмеймiн. Бiз үшiн шыбын жаны шырқыраған анамды ойлағанда, жүрегiм ауырады. Марқұм соғысты тұспалдап “Кiм тышты, Ғарып тышты, қара жердi жарып тышты” деп отырушы едi. Мəнi терең, түсiндiң бе? – Түсiндiм. Ғарып деген не? – Адамның аты ғой. Соғыс басталған соң тұрмыс-тiршiлiк төмендеген үстiне төмендеп, жағдайымыз ауырлай түстi. Əкем мұғалiм. Мұғалiмде қайбiр жаритын жалақы бар? Рас, соғыстан бұрын жағдайымыз бiршама жақсы боп келе жатыр едi. Соғыс басталды да, жер қауып қалдық. Екi бөлме деген аты ғана, үйiмiз шын мəнiнде бiр бөлме болатын. Кiре берiс қуыста от жағатын пеш, ескi диван. Жастық шағым сонда өттi. Ойын баласы болғандықтан үйге түнгi сағат бiр не екiде келемiн. Əкем төргi бөлмеде ұйықтап жатады, шешем менi күтiп отырады. Қарын аш. Күн сайын бəрiмiзге тиесiлi – 400 грамм қара нан. Анам қант салған бiр кесе суды қайнатады, əлгi нанды соны ұрттап отырып жеймiз. Төсекке жатқанда анам неше түрлi қызық ертегiлер айтады. “Ермек, егер көшеден бiр дорба ақша тауып алсақ не iстер едiк?” – дейтiнi бар. Жауабын да өзi айтады: “Базардан ет алар едiм, бəрiңе жаздық, қыстық киiм-кешек алар едiм”, – деп. Мен əзiрше табылмаған ақша жайлы қиялдап жатып ұйықтап кетемiн. Үйiмiздiң қандай болғанын айттым. Оның өзi де əлдебiр мекемеге тиесiлi болғандықтан, басшылары шығыңдар деп дiгiрлеп, əкемдi сотқа шақырады. Үйде Лениннiң кiтаптары көп болатын. Сотта əкем солардан дəйектеме келтiре отырып, үнемi жеңiп шығады. Көрдiң бе, бұл өз алдына бiр хикая. Жылда солай.

Соғыс бiттi. Бiрақ қиыншылық баяғы қалпы, тiптi одан да сорақы деуге болады. 1946 жылы консерваторияға түстiм. Екiншi курсты аяқтаған соң ба екен, жазға қарай студенттердi Сарқанд ауданына жұмысқа апарды. Сарқанд ауылында нан, жемiс, көкөнiс мол. Бiрақ онда көп бөгелгемiз жоқ, “Аманбөктер” дейтiн совхозға кеттiк. Ол да таулы жерде. Төрт бөлiмше бар. Төртiншi бөлiмше таудың арғы бетiнде. Бiз екiншi бөлiмшеде жұмыс iстедiк. Жұмыс болғанда астық жинап, шөп шабамыз. Шөп шабатын машинаны екi өгiз, екi ат тартады. Одан басқа жұмыстар да шаш етектен. Аман дейтiн бригадир бiзге қатал қарады. Өзi соғысқа барып келген екен, түсi жылымайды, қит етсе ашу шақырады, жөндеп тамақ та бермейдi. Тəулiгiне iшiп-жейтiнiмiз бiр бөлке нанның төрттен бiрi жəне бiр кесе көкшiл түстi ашқылтым сүт пе, қатық па, бiрдеңе. Шөп шапқанда машинаның алдыңғы жағында жергiлiктi орыс бала отырады. Ол шөппен бiрге басы қиылатын семiз бөденелердi маған байқатпай жинап алып, үйiне əкетедi екен де, күн сайын етiн жеп, сорпасын iшiп, тыңқиып тойып жүредi екен. Солайша үш ай өттi. Күздiң қара суығы басталып, қар жауатын кез жеттi. Бiздi қайтаратын түрлерi жоқ. Шешем маған қайта тiгiп кигiзген əкемнiң ескi костюмiнiң быт-шыты шықты, бəтеңке жыртылды. Əлгi бөлiмше қожайыны Аман деген бүгiн-ертең қайтамыз деп отырған күнi маған “ей, бала, сен анау таудың арғы жағында батпаққа батып қалған лобогрейканы барып алып кел, əйтпесе жiбермеймiн” деп қиғылық салсын. Күн бата жетiп, лобогрейканы жүргiзейiн десем, екi өгiз тарта алмайды. Айдала. Тас қараңғы түн. Қасқырлар қамай ма деген қорқыныш өз алдына. Ақыры болмаған соң, қос өгiздiң бiрiне мiнiп, түн ауа бөлiмшеге жеттiм. Келсем Аман маған қарап күлiп тұр. Найсапты келiстiрiп боқтадым. Ұзамай арбаға отырып, Сарқандқа кеттiк. Мұнда жеткен соң санитарлар бит пен сiрке басқан киiмдерiмiздi отқа қақтап, қағып-сiлкiп тазартқан болды. Əлi есiмде, отқа қақталған биттердiң сырт-сырт етiп жарылып жатқаны. Мұндайды кiм көрген?! Ертеңiне жүк машинасына отырып Алматыға тарттық. Қалаға жеткен соң алба-жұлба түрiме қарап милиция ұстап ала ма деген қауiппен қараңғы

түскенше машинадан түскен жерде жасырынып отырдым. Түнделетiп үйге келсем, əкем жоқ. Жаркентке қызмет ауыстырып кетiптi. Шешем менi күтiп, бармай қалыпты. (Ол мен келген соң да онда барған жоқ.) Менi көрiсiмен жылапсықтап, бетiмнен сүйiп, шай-суын бердi. Жуындырып-шайындырды. Кейiн айтатын: “Егер мен сонда əкеңмен бiрге Жаркентке кетсем, мына жаман үйден де айырылып, сен далада қалар едiң”, – деп. Сөйтiп, анамның арқасында баспанамыз аман сақталды. Мына бiр фактiнi де айтайын, сен ұмытпай жаз. Содан кейiн келесi жылы Алматының iргесiндегi Дмитриевка (қазiр Байсерке) селосына жұмысқа бардық. Үш ай жүрдiк. Қайтарда “iштiңдер, жедiңдер, тапқан ақшаларың соған кеттi” деп бiр тиын бермедi. Алматыға жаяу қайттық. Жолшыбай бiреу бiр бас қызылшасын бердi. Отыз шақырым жерден соны үйге əкелдiм. Анам содан ас пiсiрдi. Мiне, менiң көргендерiм. Өмiрiм қиындықсыз өттi дей алмаймын. Жақсылығы да қиындығы да аз болған жоқ. Өмiр ғой, өмiр... Уақыт өтiп жатты. Шешем бiздi (iнiм, қарындасым бар ғой) асырау үшiн қазiргi республика сарайы тұрған жерден əрiректегi диiрменге барып еденге, қабырға жақтауына қонған ұнның тозаңын жинап əкелетiн де, содан табаға нан пiсiрiп жегiзетiн. Нан деген аты ғана, дəмi жоқ. Шайнасаң – қиыршық тас, құм. Шешеме “қалай жеймiз” десек, “шайнамай жұтыңдар” – дейдi. Сумен қоса шайнамай жұтамыз. Апырай, сонда бiреу-мiреумiздiң ауырып-сыр қа ма ға ны мызға таңым бар. Əкем қайтып келдi. Тұрмыс бұрынғыша, шықпа жаным шықпа. Бiр күнi шешем əкеме: “Əй, Бекмағамбет, аштан қырылатын болдық қой, нағып отырсың, Шаяхметовке барсайшы», – дедi. Əкем қинала-қинала келiстi. Онда Жұмабай Шаяхметов Қазақстан компартиясы орталық Комитетiнiң бiрiншi хатшысы. Əкем қабылдауға жазылдым деп келдi. Көп ұзамай “Беке, сiздi бүгiн түнгi сағат 11-де Шаяхметов қабылдайды, келесiз бе?” деген хабар жеттi. Əкемде бармаймын дейтiн шама қайда, қараңғы көшемен түртiнектей жүрiп Орталық комитетке барды. Жұмабай Шаяхметов əкемдi келiскен уақытта қабылдап: “Беке, амансыз ба? Неге көрiнбей жүрсiз?” – дептi. Əкем: “Үлкен адамсың, бiр

жағы ұялып, келуге батылым жетпей жүрдiм ғой”, – дептi. Жұмекең: “Беке, мен сiзден оқыған шəкiртiңiз емеспiн бе?! Неге ұяласыз? Қандай шаруамен келдiңiз, қысылмай айта берiңiз”, – дептi. Əкем шынын айтады: “Жалақы аз, үй суық, отын жоқ, шам жоқ, тамақ жоқ, киiм жоқ, əзер жүрмiз”, – деп. “Жарайды, түсiндiм”, – деген Шаяхметов бiр тетiктi басып қалғанда, жалма-жан бiреу кiрiп келедi. Жұмекең оған: “Мына кiсiнi ертiп бар да, не сұраса, бəрiн бер, мекен-жайын жазып алып, жағдайын бiлiп, маған айтып тұр”, – деп табыстайды. Əкем рақметiн айтып, Жұмекең тапсырған адамның соңынан ередi. Ол əкеме бiрнеше метр əртүрлi матаға талон, бiзге, шешеме, өзiне бас киiм, аяқ киiм, басқа да қажеттi заттар бередi. Шешемдi ет комбинатынының асханасына ыдыс жуушы етiп жұмысқа орналастырады. Шешем айтатын: “Үйiлiп жатқан ыдыс-аяқ. Нəн ыдысқа майданға жөнелтетiн ет пiсiредi. Тереңдiгi екi метрдей. Маған соны жуғызады. Оны тазарту құдайдың азабы”, – деп. Əйтсе де, бұл да болса бiзге Құдайдың жасаған көмегi едi. Шешем күн сайын үш литрлiк шелекпен сорпа əкеледi. Ет болмайды. Бермейдi. Ебiн тауып ала қалғанда да, қарауылдар өткiзбейдi. Өткiзбеу өз алдына, қылмыстық жауапқа тарта салу түк емес. Онда тəртiп қатаң. Сорпа iшiнде ептеген өкпе, бауыр, жүрек, iшек-тұшақтар болады, бiзге сол да ғаламат тағам. Капустамен қосып соғып аламыз. Шешем, əрине, үйге жетiсiмен бiзге шелектi көрсетедi де, өзi сүрiне жығылады. Жұмысы ауыр, шаршайды. Шаяхметовтiң арқасында үйiмiзге 1 тонна сексеуiл, 2 тонна көмiр түсiрiлгенi де бар. Əкем сексеуiлдi тасқа ұрып жарады, мамам үнемдеп жағып, үстiне там-тұмдап көмiр салады. Үй жылиды. Көмiрдiң қызуынан плитаның кiрпiштерi жарылып кетедi. Жақсының шарапаты дегендей, иманды болғыр Жұмабай Шаяхметовтың арқасында сөйтiп, тұрмысымыз сəл де болса түзелдi, үйiмiзге береке кiрдi, ырзық молайды. Ростовтан келген көршi еврей кемпiр бар едi, бiр күнi шешемдi өзi басқаратын “тағам дəмi” деп аталатын артельге жұмысқа қабылдап, ол да өз тарапынан қайырымдылық жасады. Анам ол жерден де неше түрлi тағам алып келiп жүрдi. Көршi кемпiрдiң үрiп ауызға салғандай сұлу қызының маған көңiлi ауып, ықылас бiлдiретiн. Мен салқындау қарадым ғой

деймiн. Кейiн олар Ростовқа көшiп кеттi. Алматыдан бiраз байлық жинап алып кеттi-ау деп ойлаймын. Ендi бiр қызығы, бiздi тұрған үйiмiзден шығару əрекетi тиылмады. Олар сотқа бередi. Лениннiң айтқандарына сүйенетiн əкем ақтығын дəлелдеп, құтылып кетедi. Үйдiң меншiк иесi – мекеме бастығы да көршiмiз. Аты Шəкен, қызының аты Клара. Араласып-құраласып, тату-тəттi тұрдық. Шəкенде жаман ой болмағанмен, бiреулер айдап сала ма, қайдам, “тəртiп солай ғой, қайтейiн, көңiлге алмаңдар, менi де түсiнiңдер, мен сендердiң жағыңдамын ғой” деп ағынан жарылатын байғұс. Бiз сондайды да көргенбiз. Анау əлгi Сарқанд ауданындағы шолақ белсендi Аман деген əлi күнге дейiн есiмнен кетпейдi. Себебiн жоғарыда айттым. Шiркiн-ай, сол неме кейiн менiң кiм болғанымды бiлдi ме екен деп ойлаймын. – Бiлуi де, бiлмеуi де мүмкiн. Онда сiз жас жiгiтсiз. – Жас болғанда, жиырмадан асқан шағым ғой.Теледидар, кинодан көрсе, тануы мүмкiн. Соғысқа қатысқандардың көбi кiшiпейiл, қарапайым болғанмен, Аман сияқты көкiрегiн көтерiп, майданда болғанын мiндетсiнетiндер аз емес-тi. Жаныма жара салған сондайлардың тағы бiреуi есiмде. Консерваторияны бiтiрiп, театрда жұмыс iстеп жүргенде Синьцзяньға гастрольдiк сапармен бардық. Онда бiрiншi əйелiм...е..е...е, аты-жөнi кiм едi, тоқта тоқта... – Тамара Ефимовна Лебедева. – Иə, дұрыс айтасың, Тамара Ефимовна Лебедевамен ажыраспаған кезiм. Бiрде Тамара телефон соғып, екi бөлмелi пəтер берiлгенiн хабарлады. Iссапардан асығып-аптығып келсем, Тамара жылап отыр. Не болды десем, “жүр, бiзге берген пəтерге барайық, сонда бiлесiң” дейдi. Онда барсақ, бөтен еркек отыр. Түсi суық, бiр аяғы ағаш, шүңiрейген көзi өңменiңнен өтедi. Сəлемiмдi дұрыс қабылдаған жоқ. “Бұл қалай?” – дегенiме: “Бұл солай, мен соғыс ардагерiмiн, мүгедекпiн, сендер үшiн қан төктiм, аман-сау жүргендерiң менiң арқам, – деп бет қаратпайды. – Маған ешкiмнiң əмiрi жүрмейдi, қай құдайың болса да келе берсiн, бұл пəтерден өлмей шықпаймын”, – дейдi. Амал қанша, заңды пəтерден қағылдық. Бiрақ сол подъезде мамандығы рентгенолог жасы келген бiр адам бар-тын.

Əйелi де, балалары да жақсы жандар болатын. Əне, сол адам маған: “Бiз басқа пəтерге ауысамыз, сен бiздiң пəтерге кiрiп ал”, – деп ақыл бердi. Кiрiп алдық. Үй комитетiнiң бастықтарына бiзге берiлген үйге əлдебiр соғыс мүгедегi кiрiп алып, шықпай қойғанын, ендi мына босаған пəтерден бiздiң де шыға алмайтынымызды айттым. Əлгi соғыс мүгедегiмен бiраз уақыт көршi тұрдық. Өте қытымыр, айналасын тұқыртпай жүре алмайтын, дүкендерден нан, сүт, қант сияқтыларды таяғын шошаңдатып үнемi кезексiз алатын, айқай-шуы көп пенде едi. Ау, соғысқа қатысқан жалғыз сол ма? Өз басым майданда алған орден, медальдарын омырауына бiр рет те тақпай, ешкiмге көрсетпей өткен сыпайы жандардың талайын бiлемiн. Ұмытпасам, өзiмнiң жерлесiм, Кеңес Одағының Батыры Мəлiк Ғадбуллин ағамыз да сондай болды-ау деймiн. Əттең, былайша бiлгенiмiз болмаса, жақын араласып, сырлас-мұңдас бола алмадық. Ол жазушы, əдебиетшi-ғалым, мен əншi, рухани тұрғыдан алыстық жоқ, тонның iшкi бауындай болып-ақ жүретiн жөнiмiз бар едi, амал қанша?! Өмiрдiң жартысы өкiнiш дейтiн кiм едi, Қадыр Мырза Əлі ме, иə, сол ғой деймiн. Кiм айтса да дұрыс айтады. Ол шiркiнiң – өкiнiштi айтам – бəрiмiзде де аз емес, қайтемiз. “Алды – үмiт, арты – өкiнiш алдамшы өмiр” дейдi Абай атамыз. Алла жар болсын баршамызға. Өткен сұхбаттардың бiрiнде екiншi жарым Лидия Сергеевнадан ажырасқанымды айтқанмын, қалай десең, олай де, мен үшiн ол да өкiнiш. Бiраз жыл бiрге тұрған адамыңмен ажырасып кету оңай бола ма? Естi адамға бұдан асқан қиындық болмайтын шығар. Өзегiңдi өкiнiш қариды, қиналасың. – Онымен не үшiн ажырасқанымды жарылсаң да айтпаймын дегендей едiңiз. Əлде, таратып айту ниетiңiз бар ма? Күбiр-жыбыр болмау үшiн барлығын өз аузыңыздан естiген дұрыс болмас па екен? – Ары ойлап, берi ойлап, өзiм де сондай байламға келгендiктен Лидия Сергеевнаның атын атап отырмын. Айт десең, мен дайын. Қажет пе өзi? Алдымен соны айтшы! – Бiлiп отырып, несiн сұрайсыз?! – Əй, қусың-ау. Ұстатпайсың. О баста Лидия Сергеевнаға сүйiп қосылған некелi əйелiмнен кетiп, өлердей ғашық

боп (екiншi рет) үйленгенiмдi айтқанмын. Ажырасуымның себебi не? Оны айтқан жоқпын. Тоқ етерi былай. Алтын дегенiм жез болып, Лидия да ер азаматты сыйлай алмайтын, жел сөзге еретiн шайпау мiнездi, ұрыс-керiске бейiм бiреу боп шықты. Лидияны жамандайын деп отырған жоқпын. Жасыратыны жоқ, сол бiр кездерде не көп, жора-жолдас көп, дос көп, той-думан, ойын-сауық көп, iшу жиiрек. Iшкенде ақылыңды iшпейсiң ғой. Алайда, Лидия басқаша қарайды. Бiреулердiң азғырғанына бой алдырды. Новосiбiр облыстық партия комитетiнде жауапты қызмет iстейтiн əкесiне менi маскүнем деп шағымданды. Əкесi Қонаевқа хат жазды. Қонаев ол хатты менiң көзiмше қоқыс салатын қорапқа лақтырып тастады. Мiне, қазақ. Димекең нағыз азамат едi ғой. Ешқандай шара қолданбады. Бəрiнен өкiнiштiсi, Лидияның басқа бiр еркекпен жүретiнiн сездiм. Оның үстiне, бiр күнi үйге қызу күйде келсем, анасы екеуi есiктi iштен iлiп алып, ашпай қойды. – Əкесi обкомда iстейтiн едi дедiңiз, сонда анасы не, күйеуiмен ажырасқан ба едi? Сiздермен бiрге тұрғаны қалай? – Сен бiлмейсiң, ол кезде ресейлiктердiң көбi кедей болатын. Лидияның ата-анасы да жарыған адамдар емес-тi. Сондықтан жазға қарай, əсiресе, анасы Мира Осиповнаны шақырып алатынбыз. – Түсiнiктi. Сiзге есiк ашпады. Онан соң не болды? Есiктi бұзып кiрдiңiз бе? – Не тантып отырсың? Бұзып кiретiн бұзақы ма екенмiн? Қатты сырқаттанып, реанимацияға түстiм. Бiраз уақыттан кейiн Лидия Қазақстан Орталық партия ұйымының хатшысы Саттар Имашевқа барып, “Три богатыря” дейтiн үйлерден екi бөлмелi пəтер алып, қызым Ираны жетектеп сонда кеттi. Мен жоқта үйде ештеңе қалдырмай, дүние-мүлiктiң бəрiн сабақты инеге дейiн үптеп кетiптi. Лидия КазПИ-де iстейтiн. Айтпақшы, соңғы жылдары маған ылғи да “сен менiң арқамда адам боп жүрсiң” деп ыңылдай беретiн. Өзiң де бiлесiң, күйеулерiнiң миын шұқудан жалықпайтын қатындар көп қой. Лидия да солардың бiрi боп шыққасын амалым қайсы. Ол менi азып-тозып, құрып кетедi деп ойлады. О баста өлдiм-өштiм деп ұрынған өзiм. Ендеше, кiмдi

кiнəлаймын? Бұл солай. Немене, айтпасын айтқыздым деп мəз болып отырсың ба? – Не десеңiз де еркiңiз, ренжiмеймiн. Лидия қазiр қайда, осында ма? Сiзден кейiнгi күйеуiнен бала-шағалы болды ма? Ол күйеуi қазақ па едi? – Айтады екенсiң. Қайдағы бала-шаға?! Күйеуi бiр институтта оқытушы боп iстейтiн орыс болатын, екеуi Днепропетровскiге көшiп кетiп едi, онда барған соң ажырасыпты. Күндердiң күнiнде маған қайта қосылайық деп емеурiн бiлдiрген. Сынған шыны қайта қалпына келе ме? Қызым Ира да шешесiнiң сырын жақсы бiледi. Кейiн өзiме келдi. Лидия қазiр қартайған, жалғыз тұрады. Ретi келгенде Лидиямен қазiрге дейiн сөйлесiп тұрамын, Альфиямен де таныстырғанмын. – Қателессем Құдай кешiрсiн, өткен сұхбаттарда Лидияға шаң жуытпай, аһылап-үһiлегенiңiзге қарағанда, бəрiбiр, оны шын сүйгенге ұқсайсыз. – Мүмкiн. Бəрi мүмкiн. Орыстар “Любовь зла, полюбишь козла” дейдi. – Үшiншi əйелiңiз жөнiнде де таратыңқырап айтарыңыз бар шығар? – Раушан ба? Бар. Жасырып-жабатын ештеңе жоқ. Лидиядан ажырасқан соң бойдақтық өмiрдiң қиыншылығын бiр кiсiдей көрдiм. Раушан опера театрындағы бiр цехта iстейдi екен. Спектакльдерден қалмайтын. Əдемiше аруға аңсарым ауып, бiрде үйге алып келдiм де, ерлi-зайыпты боп тұрып қалдық. Бiрнеше жыл отастық. Күндердiң күнiнде əлденелерден көңiлiм суып, Раушанды жаным қаламайтынын сезiп жүрдiм. Күндердiң күнiнде тағдыр Альфияны кезiктiрдi. Ол менi, мен оны ұнаттым. Раушанға “мен басқа адамды жақсы көремiн” деп ашығын айттым. Онан соң Қонаевтан алған керемет үйдi бөлiп, үш бөлменi Раушанға берiп, үш бөлме өзiме қалды. Сенсең де, сенбесең де өзiң бiл, мiнəйi себеппен 20 мың долларды Раушан иеленiп, мен бiр тиынсыз қалдым. Мүмкiндiгiм мол адаммын, кедейленген ештеңем жоқ, ұзамай ақша да, дүние-мүлiк те қалпына келдi. Бiрақ бiрде Раушанның маған санаторийге жолдама əперiп, қалтаңа қаржы салайын дегенiне риза болғанымды жасырмаймын.

Қазiргi жарым Альфия жайлы айтқанмын, бiлесiң, əкешешесi Павлодарда тұрады. Альфия сауатты, алғыр, маған шын берiлген, iсiне мығым. Бұрынғы күйеуi Мəскеуде оқыған тəуiр музыкант болғанмен, iшiмдiкке əуес едi, қайтыс болған. Одан ұлы бар. Оны мен өз ұлымдай көремiн. Былтыр үйлендiрдiк. Жақында немере сүйдiк. – Сыбырлағанды Құдай естiмей ме дегендей, өткен сұхбаттарда бiр кезде сiз туралы республикалық газеттердiң бiрiнде “Қонақүйдегi гастрольдер” деген фельетон жарияланғаны туралы сұрағым келгенмен, ренжiтiп аламын ба деп үндемей қоя салып едiм. Есiңiзде бар шығар, ол қай газет едi, жазған кiм? – Сенiң де бiлмейтiнiң жоқ екен. Болған ондай фельетон. “Ленинская смена” газетiнде жарияланған. Жазған сабаз – Брейгин дейтiн бiреу. Қазiр ата-бабасының ежелгi отаны Израильде деп естимiн. Менiңше, оны маған айдап салған бiреулер болған-ау, сiрə. Өзiмше қазақтың əн-би ансамблiнiң жетекшiсi боп ұзақ жыл iстеген, КСРО Халық артисi Лидия Чернышева ма деп шамалаймын. Қит етсе, жұртты Брежневтi айтып қорқытатын. Одан тiптi Димаш Ахметов жарықтық та аяғын тартады дейтiн. Оңай ма, Брежнев деген Брежнев. Құдай емес, құдайдан былай да емес. Ал фельетонның жазылу жайы былай. Əлдеқайдан командировкадан оралып, қазiргi “Жетiсу” қонақүйiнде тұрып жатқанмын. Бiрде бөлмеге қадiрлi достар келiп, ештеңе бүлдiрмесек те, бiраз гуiлдестiк. Түннiң бiр уағында қонақүйдiң əкiмшiлiк қызметкерi келiп: “Серкебаев жолдас! Сiз мұнда тұрғаныңыз үшiн ақша төлеген жоқсыз. Дереу төлеңiз!” – деп дiгiрлесiн. Мен: “Əй, əуелi таң атсын да, сендер немене, менi түн жарымда қашып кетедi деп ойлайсыңдар ма? Жоғалыңдар!” – деп қуып шықтым. Содан бiреулер құлақтанып, анадан мынаған, мынадан анаған жеткен. Чернышева бiлген. Брейгин килiккен. Сол. – Ол кезде, əсiресе, кез-келген фельетон ресми орындарда талқыланып, сыналған адамдардың мəселесiн қарап, шара қолданатын үрдiс болушы едi. Сiзге жаза берiлдi ме? – Не үшiн? Ешқандай жаза берiлген жоқ. Берiлуге тиiс те емес-тi. Əлгi өзiң айтқан ресми орындар да, басқалар да ауыздарына су толтырып алғандай, бiрде-бiрi құқ еткен жоқ.

бiр жағы жер планетасының кiндiк шегiне жеткен дарабоз тұлғаның сыртқы сұсы мен айбыны мысымызды басып тұратын. Ол жөнiнде айтылмаған, жария болмаған, əйгiленбеген ештеңе жоқтай көрiнетiн. Том-том кiтаптар жазылған болар, бəлкiм, бiз аңдаусызда байқамаған шығармыз деген ой да қылаң беретiн ара-тұра. Əйтсе де, журнал оқырмандарының талап-тiлегiн ескерiп, Ерекеңмен кездесуге, тiлдесуге тəуекел еттiк. Ол да шалқайып-шiренбей, зипалық танытып, бiрден келiсiм бердi. Бiз өзiн күллi дүниеден сырт қалғандай сезiнiп, жиiжиi мұңға батып отыратын əншiнiң жанының тереңiне бойлауға тырыстық. Бұған дейiн көрген-бiлген, түйсiнгенсезген оқиғалар мен кұбылыстарды қамту арқылы ғұмырнамалық бел-белестерiн айшықтау, тəлiмгерлiк-өнегелiк тұстарын молырақ ашуды мақсат тұттық. Ермек Серкебаев! Бүкiл дүние таныған талант. Əлемге қазақ ұлтын танытқан, талай-талай аламан бəйгеде оза шауып жүлде алған ерен жүйрiк. Ермек Серкебаев! Ұлтымыздың, Қазақстанның мақтанышы. Қазақ деген ұғыммен қатар аталар есiм. “Кiм келiп кiм кетпейдi бұл өмiрге”. Ұлы əншiнiң жан дауысындай естiлiп, жүректегi шерiн, мұңы мен наласын ала шыққан осынау сөздiң астарын көкiрегiнде көзi бар кiмкiмнiң де терең түсiнерi қақ. Шыңға бiткен жалғыз шынардай халықтың бағына туған, əнiн төрткүл дүние тiк тұрып тыңдаған Ермек Серкебаев бiреу. Ол баршамыздың мақтанышымыз. Ол бекзат болмысты əншi. Ұлы əншiнiң қайталанбас ғажайып өнерiне, халқына сiңiрген еңбегiне өлшем жоқ. Ермек Серкебаев – қазақ деген ұлы халықтың қайнары, сарқылмас рухани қазынасы.

ЖЫЛДАР СЫРЫ публицистикалық портреттер мен толғамдар

СҰЛУЛЫҚҚА ІҢКƏР АҚЫН немесе Қуандық Шаңғытбаев туралы толғаныс Күндер. Айлар. Жылдар. Тоқтауды білмейтін уақыт көші тынымсыз алға жылжыған сайын, күні кеше бірге тыныстап, бірге ғұмыр кешкен азды-көпті аралас-құралас, дəм-тұздас боп, жарық дүниеден бақилыққа ауысқан аяулы жандардың бет-бейне, тұрыс, іс-əрекеттері де бұлдыр тартып, көмескілене беретіні табиғи жай. Жүре келе олардың көзін көріп, рухын əспеттейтіндер де сетінеп, селдірей түседі. Мен білетін, сен білетін күллі бір кезең, дəуірде айшықты ізі қалған тау тұлғалар біртіндеп елес-жұмбақ, аңыз-əфсанаға айналады. Əсіресе, кейінгілерге. Əрине, олар халқына қыруар қызмет етіп, даңқын аспандатса, оларды халқы да жадында сақтап, есінде ұстайды. Əйтсе де... Жалындап, дабылдап, жарқылдап, ішкі жан жарасын сез дірмей, сырт көзге қашанда шат-шадыман жүретіндей кө рінетін қадірменді Қуан аға, арқалы ақын Қуандық Шаңғытбаевтың бүгінде кім қай қылық, қай сыр, кісілік, адами кес кін-келбетін біледі, еске алады? Бұл тұрғыдан көкейді күп ті етіп, сыртқа шығаруды күтіп, жүрек түкпірінде жүретін азын-аулақ жəй-түйлерді ортаға салсақ деуші едік. Соның ре ті енді келгендей. Қуандық Шаңғытбаевтың аты-жөні мектеп есігін ашып, қара танығаннан мəлім-тін. Өлеңдерін оқыдық, өлеңдеріне жазылған əндер тыңдадық, қазақ өнерін күрт құлпыртып, дабы сын асырған “Беу, қыздар-ай”, “Беу, жігіттер-ай” пьесаларын Алматыдан да, ауылдық сахналардан да талай рет көріп, рухани сусындадық. Өзін ше? Көремін, танысамын, тіпті, қатар жүріп қызметтес боламын, əзіл-қалжыңын естимін, базбір кəдесіне де жараймын деп кім ойлаған? Соның бəрі де бастан өтті, шүкір. Осынау заманының сер кесі, халқының еркесі, сəнді де сымбатты, жан дүниесі ас пандай ашық, жүрегі кең, көңілі көл, зəредей кəкірсіз азамат ақынды тұңғыш рет 1958 жылы жазда мені астанаға

бас тап келген Апбаз Қаражігітов ағаммен бірге Жазушылар одағында сыртынан көрдім. Ол кезде қолы жеткендер əл дебір қымбат матадан тігілген ақ костюм-шалбар киетін. Қуекеңнің үстінде де сондай киім бар екен. Ұзамай Апбаз ағам Жұбан Молдағалиевті шайға шақырып, ол Қуандықты ер те келді. Мұны қазір там-тұмдап айтып жүретін себебім, со дан бастап Жұбан Молдағалиев маған жылы қарап, радио ның бастығына жұмысқа ал деп араб əрпімен хат жазып берген-ді (бірақ маған басқа жерге орналасудың сəті түсті). Ол кезде Жұбан “Жұлдыз” журналының редакторы, Қуандық орынбасары екен. Екеуін шайға шақырғанда Қуандық дастарқанға отырар-отырмаста Жұбанды меңзеп: “Бұл сам, мен зам”,– деп жайраңдай сөйледі. Онан соң университетті Апбазбен бірге бітірген Ізтай Мəмбетов екі сөзінің бірінде Қуандықты мақтап, өлеңдерін жатқа оқитынына куə боп жүрдік. Ұмытпасам, “Шабандоз қыз” дейтін өлеңіне ерекше дəріптейтін. Қуандықтың Ізтайға – оның Жұбан Молдағалиевтің қарындасына үйленгенін тұспалдап – “Əй, Жұбанның күйеу баласы” дейтіні де жарасып тұратын. 1964 жылы мамыр айында “Мəдениет жəне тұрмыс” журналына əдеби қызметкер боп қабылдандым. Журнал басшысы, мені 1958 жылдан білетін белгілі қаламгер Сапар Байжанов фельетон жанрын қатты қадірлейтін, соны қолға аласың деді (алайда, ұзамай ол жанр суалып, “Ара” журналының өзі шартты фельетон жариялайтын күн тумады ма?). Уақыт өтіп жатыр. Үлкен қала. Анда-санда Қуандық аға ны көргенде ұшып барып амандасамын. Жатсыныпжа тырқамай “ой, аузыңды...” дейтін үйреншікті əзілімен жағдай сұрап, айналып-толғанады. 1966 жылы ма екен, Қуан аға Киностудияда істеп жүрген жауапты қызметінен босап, “Мəдениет жəне тұрмыс” журналына келді. Келді де, он шақты адам отыратын ескі бөлменің бір шетіне жайғасты. Ол кезде редактор – Мұса Дінішев. Бір бөлмеде қысылып-қымтырылып отыратындар – Жекен Жұмаханов, Ғаббас Жұмабаев, Жамал Байжанова, Бек Тоғысбаев, Өкім Жайлауов, Қажкен Ахметов, Жағда Бабалықов т.б. ақын жазушылар.

Ертеден-кешке дейін əңгіме-дүкен. Ортадағы жалғыз теле фон бір сəт босамайды. Он қызметкерге сырттан он адам, он қызметкер сыртқа он рет телефон шалғанның өзінде, есептей беріңіз, жиырма қоңырау. Ал ол тіпті де жиырма емес. Міне, осындайда мақала жазу, хат қорыту, сырт авторлар мен сөйлесудің қандай боларын бағамдай беріңіз. Редакцияның үйі ескі, тар. Редактордың кабинетінің алдын дағы қуықтай бөлмеде секретарь-машинистка, көр кемдеуші редактор, техникалық редактор, корректор, курьер, үй сыпырушы үйме-жүйме боп отырады. Қарсыдағы одан да шағын күңгірт бөлмеде редактордың орынбасары – жауапты секретарь мен бір əдеби қызметкер. Қалған кең бір бөлмеде – біздер, екі адам бір столдың екі жағына отыратын он сабаз. Қуан ағаға қаламдас құрбы-құрдас, аға дос, іні достары жиі келеді. Көбірек келетін – екі пьесаны бірлесіп жазған – бұрын редакцияның маңына жоламайтын халық артисі Қанабек Байсейітов. Қанабек анаған бір, мынаған бір “тиісіп” бол ған соң, Қуан аға екеуі шығып кетеді. Қуан аға Қанабек туралы небір қызық əңгімелер айтады. Қызметсіз қалған Қайнекей Жармағамбетов те Қуан ағаға жиі келіп жүрді. Өзін қашанда ашық-жарқын ұстайтын Қуан ағаның біз біл мейтін сан түрлі “өнері” бар екен. Екі сөзінің бірі “Өй, Тахауи!”, “өй, Берқайыр!”. Еркелетсе де, кейісе де солардан бастап, солармен тамамдайды. Əлдекімдерге телефоннан дау сын өзгертіп сөйлегенде, олар түгіл, жанында отырған біздер танымай қаламыз. Телефон шыр етті. Мен көтердім. Жас əйел сыңғырлаған дауыспен Жағданы сұрады. Тұтқаны Жағда Бабалықовқа ұсын дым. Ойда дəнеңе жоқ. Əшейінде бəсең үнмен қысқа сөйлеп, қысқа қайыратын Жақаң бұл жолы даусын сан құбылта шығарып, ұзақ сілтесін. Əдейілеп құлақ түрмесек те, бір бөлме болған соң еріксіз естіліп тұр емес пе? Жақаң “солай ма, қайда дейсіз?”, “енді көрейік” дегендей бірдеңелер айтып, сылқ-сылқ күледі, “болады, болады” дейді. Ең ақыры “ой!” деп кеңк етті де, тұтқаны орнына қоя салып, одан сайын күлсін. “Қуандық қой, Қуандық!” – дейді төрдегі Жекенге қарап. “Бойдақпын, жаспын, басыңыз бос па? Жігіттігіңіз қалпында ма? Онда танысайық. Осы бүгін кездесейік”,– дейді əйел дауыспен. “Енді қайтейін. Сеніп қалдым”,– дейді Жағда.

Асқазаным ауыратын мен түсте диеталық асханаға барып тамақтанамын. Басқалар осы үйдің бұрышындағы дүнген лапшасы бар кафеде түстенеді. Кейде мен де барамын. Манна боткасы, котлет секілді жеңілдеу тағам аламын. Қуан аға лап шаға қара бұрыш, қызыл бұрыш, сіркесу, тұзды аямай салып жатып, менің алдымдағы тағамға да бұрыш сеппек боп қол созады. Мен баж етемін. Басқалар жалт қарайды. Қуан ағаға да керегі сол. Қыран-топан күлкі. Тағы да шыр еткен телефонды көтерейін. Ар жақтан кəдім гідей сөйлеген біреу ананы-мынаны сөз етіп, соңына қарай: “Берқайыри”, Берқайыри, Берқайыри” деп тұрып алсын. Бұл не мазақ деп, тұтқаны тастай салдым. Бірақ ол жолы оны Қуағаң деп ойламаппын. Даусын өзгертіп сөйлеген сол екенін кейін білдім. Əзілің жарасса, атаңмен ойна дегендей, əйтеуір менімен жиі қалжыңдасатын (мен өйтпеймін). Редактордың орынбасары – жауапты секретарь ауысып, орнына Қуан аға тағайын далды. Республикада жаңадан тұрмыстық қызмет көр се ту министрлігі құрылып, жоғарының нұсқауымен журнал ендігі жерде мəдениетпен қоса, осы саланы да жазуы тиіс болды. Редактор Мұсекең оны маған жүктеп, жаңадан тағайындалған Тұрмыстық қызмет көрсету министрі Камалбай Кетебаевқа ертіп барды. Журналдың əр санында тұрмыс комбинаты, етікші, шаштараз, сағат жөндеуші, тігіншілер жай лы мақалалар жазу қолға алынды. Қуан аға екі күннің бі рінде “шаштараз туралы материал керек, қазақ болсын, қайдан болса да тап” дейді. Қалада не көп, шаштараз көп, ал қазақ емге жоқ. Əйтеуір, бір күні “ДЭУ-15” жақтағы моншадан əлдебір ұсқынсыздау қазақ шаштараз табылып, сол жайлы шағындау мақала жазылды. Қазақ шаштаразды мақтап-мақтап келіп, “шаштараздық мəңгілік мамандық, адамдардың сақал-мұрты өспей тұрмайды, сондықтан шаштараздар ешуақытта жұмыссыз қалмайды” деп, басына “Таздардан басқаның бəрі риза” деген тақырып қойылды. Ар жағында “таздарға шаштараз не керек” деген Қуан аға үшін қылжақ бар. Мақаламен танысқан Қуан аға кіріп келіп: “өй, аузыңды ұрайынын...” айтты да, жұртқа қарап: “Əй, мынау осылай етті, мазақтады”,– деп қарқ-қарқ күлді. Кейде “Осы неге əр-

бір адам өмірдің сұлу болуына ат салыспайды?” – дейтін əсемдікке, сұлулыққа мəңгі ғашық, іңкəр ақын. Бір күні “бұдан былай сен маған қоғамдық негізде орын ба сарсың” деп, жауапты секретарьдың орынбасары ретінде атқарылуы тиіс біраз мəселені қадап айтты, қызметкерлерге бұл менің орынбасарым деп хабарлады. Аға əдеби қызмет кер лікке бір саты жоғарылағаным таяуда, бастауыш партия ұйымының секретары, əрі саяси насихатшымын. Қуан ағаның тапсыруына орай, айналадағыларға оны-мұны айт қан, талап еткен боламын. Пəлендей ештеңе жоқ. Сонда да Ғаб бас Жұмабаев болмашы нəрсеге мені “тырнадан жасауыл қойсаң, басыңнан қиқу кетпес” деп іліп-шалатын. Бір бөл ме дегі он шақты адамның үш-төртеуі темекіні орындарында отырып, езіп тартады жəне тысқа шығып тартқан жөн де ген ді құлаққа ілмейді. Олар жоқта Жекен Жұмаханов: “Əй, антұрған, партия жетекшісің ғой, мыналарға айтсайшы, бөл меде шылым шекпесін”,– дейді. Оны Жамал Байжанова, Жағда Бабалықов қостайды. Мен айтуын айтқанмен, нəтиже жағын өздері де көріп жүреді, сонда да мені қайрайды. Бірде тағы да сол Ғаббас Жұмабаев сөзуарлыққа салып: “Айналайын Асабаев, аздап қана қасарайық, кіп-кішкентай коллектив те, қырғиқабақ жасамайық”,– деп түймедейді түйедей етті. Іншалла, көңілге алатын дəнеңе жоқ, ұждан таза, қайта осы ның бəрі бізді одан сайын жақындатып, табыстыра түсті. Қайран Ғабең, Ғаббас Жұмабаев асқан білімді, сауатты, қара сөздің алғыры, екі тілге жүйрік, аса қарапайым, текті адам еді. – Əй, – деді бір күні Қуан аға оңашада. – Мынау жауапты секретарьлық жұмыс маған қол болар емес. Ол орынға Мұсе кеңе сені ұсындым, егер шақырып алып айтып жатса, бас тартпа, жарай ма, маған бөлім меңгерушілігі жетеді. Мен ойланып қалдым. Ол қызметке дайын емесімді білемін. Тіпті, əлі бөлім меңгерушісі де емеспін. Бірақ Мұсекең ол жөнінде сөз қозғаған жоқ, Қуан аға бөлім меңге ру шілік ке ауысып, орнына Шəрбану Құмарова келді. Партия ұйымының секретары болған соң, ай сайын жарна жинау менің еншімде. Сонда көріп жүретінім, қайдан алатынын да шаруам жоқ, Қуан ағаның айлық табысы кем деген-

де мың сомнан төмен болмайды. Басқаларда 200-300-дің о жақ, бұ жағы. Қаламақы алмай, таза жалақымен жүретін Мұсекеңде əрі де, бері де емес, тұп-тура 250 сом. Қуан аға насыбай ататын. Насыбай болғанда, оңтүстіктегі Сарыағаш, Келес аудандарының насыбайларымен маған дей - ін де əмпей екен. Қуан аға бізге келген соң, насыбаймен қамтамасыз ету толық маған ауысты. Жылына кемі екі-үш рет командировкаға барғанда шампан бөтелкесіне толтырып ала ке лемін. Қуан аға бірден тіл астына салады. Салады да: “Ой, қандай керемет, міне, насыбай деп осыны айт”,– деп басын шайқайды. Тағы бірде Ташкенттен ала келген насыбайдың бір шөкімін аузына салған бойдан рас па, өтірік пе, мойны сал бырап, талып қалсын. “Өте күшті екен” деді есін жиған соң. Жоғарыда оны “ішкі жан жарасын сездірмей” деп қалдық қой. Бір басына ол жағы да жететін. Он төрт жыл төсек тартып ауырған анасын Қуан ағаның жар қосағы Мəриям жеңгей сыр білдірмей күтіп, қас-қабағына қарады, бағып-қақты. Енесі қайтыс болған соң Мəриям жеңгей де сондай аурумен ауырып, ұзақ жатып қайтыс болды. Бұл кездердегі Қуан ағаның жан күйзелісін білдірмей, еңсесін тік ұстап жүруі ерлік тің ерлігіне тең еді. “Дунган лапшасын Жəнібек (ұлы) екеу міз жасаймыз, қамырды өзім созамын” дейтін. Ол кезде дүкенде молынан сатылатын əрі дəмді, əрі тез пісетін “русский пельмен” дейтін болды. Соны пайдаланатын. Үйіне бар ғанда Қуан аға созған лапшаның да, пельменнің де дəмін тат қанбыз. Журнал редакциясынан Қазақ радиосына бас редактор боп ауысқан соң да, ара қатынасымыз үзілген жоқ. Онша-мұн ша жазған-сызғандарымды эфирден бергізіп, көмектесіп жүрді. Оның үстіне, бұл жақтан елге кім барса да, ол жақтан мұн да кім келсе де, менің тапсыруыммен насыбай ала келеді. Оны Қуан ағаға не мен, не əкелген адамның өзі апарып береді. Кейде телефоннан: “Əй, Тахауи!” – деп саңқ етеді. Бұл насыбай таусылғанда естілетін дауыс. Біле қоямын. “Бола ды, болады, келеді, алдырамын”,– деймін. Қайсыбір жылы біраз ағайын белгілі ақын Берқайыр Аманшинді еске алу кешінде бас қосып, сонда Қуан ағаның кенжесі – өзі Гаукамаш деп еркелететін – Гауһарды көріп, бір жасағандай болдым. Гауһар

онда Қуан ағаны өмірінің соңғы жылдарында сенімді серік бо лып, риясыз бағып-қаққан Мəриямнан соңғы қосағымен бірге келіп, екінші анасын мəпелеп-аялап отырды. Қуан ағаның көзі тірісінде дидарласа алмаған екінші жеңгеймен сонда танысып, жиын біткен соң Гауһар екеуін көш жерге дейін шығарып салдым. Омар Хаямның рубаяттарын шебер аударған Қуандық Шаң ғытбаевтың қандай ақын болғанын ел-жұрт бізсіз де біледі. Мəриям жеңгей дүние салған соң, Қуан ағаның қайғысы қа лыңдап, мұң-наласы молая түсті. Оны өлеңдерінен де аң ғару қиын емес-ті. “Мені жан-тəніммен түсінетін адам та былды, екі бөлмелі пəтерге шықтым, үйге кел”,– деді бір жо лы телефон соққанымда. Қу тірлік, жол түспеді, мұрша келмеді. “Ешкімде шатағым жоқ, өзіммен-өзіммін, сыйлағанның құлымын”,– дейтін Қу ан аға қашан тілдессек те. “Əй, Тахауи!” – деп саңқ ететін өткір де ашық дауыс ес тілмейтін болғалы қай заман. Біз де жаның жаннатта болсын, қайран аға дегеннен бөлек не айтайық. Бір өзі бір əлем, бір дəуір деуге сиятын Қуандық Шаңғытбаевтай заңғарлар да, дүлдүлдер де кетіп жатыр, өтіп жатыр ғой фəни жалғаннан. Беу, дүние-ай! ҚАЙТПАС-ҚАЙСАР ЖҮСЕКЕҢ немесе Алтайбаев жайлы бір үзік сыр Зейнет жасына жетіп, қатарда жүрген, кейбірі əлі де тəу - ел сіз еліміз, қазақ халқының мүддесі үшін қолдарынан кел - генше азды-көпті еңбек етіп жүрген бүгінгі аға буын өкілде рі де кезінде өздері пір тұта құрметтеп, солардай болсақ деп еліктеген, арман еткен, үлгі-өнеге алған, ұстаз санаған ға зиз жандар тіпті де аз болмаған. Олар КСРО деп аталған əлем дегі ең қуатты, айбынды мемлекет дəуірлеген шақтарда тер төккендері үшін жазықты емес. Ең бастысы, олар ар-ождан ды жоғары ұстап, азамат деген атқа лайық ғұмыр кешті.

Бастарын бəйгеге тігіп, қиыннан жол тауып, қазақтың қамын ойлады, тура жолдан таймады, ата-бабалар салтын берік ұста ды. Сөйтіп, бүгінгідей кезеңге жетті, тəуелсіздікке куə болды. Ал, олар үлгі-өнеге алған жайсаңдардың көбі (өмір заңы бойынша) бүгінде бақилық. Айттық қой, енді өздері аға буын қатарында деп. Олардың алдындағы аға буын өкілдерінің бірі – төменде есімін еске алып, рухына тағзым етуді парыз са нап отырған белгілі қоғам қайраткері, қарымды қаламгер, өмір бақи басшылық лауазымдар атқарған, кісілік келбеті мен жарқын бейнесі көз көргендердің жадында сақталып келе жатқан Жүсіп Алтайбаев. Иə, сол тура мінезді, принципшіл, от ауызды, орақ тілді, (сол кездің сөзімен айтқанда) үкімет пен партия қайда жұмсаса, сонда барып, жүктелген міндет үдесінен зор абыроймен шыға білуімен зор құрметке бөленген қайтпас-қайсар Жүсекең, жақсы мағынадағы адуынды Алтайбаев. Революция алдындағы қазақ өмірінен білігі мол, халықтың інжумаржан нақыл сөздері мен арғы-бергі тарихын терең білетін, өмірінің соңғы жылдарында (амалсыз) архаизмге айналса да, қолдануға болатын айшықты сөз, сөз тіркестері мен атауларды жинақтап, мерзімді баспасөз беттерінде жарыққа шығарғаны ерлікке пара-пар-тын. Басқаларды қай дам, əйтеуір, Жүсекең мен үшін осынысымен-ақ ерен көрі неді. Оны жəне басқаларды ойлағанда, Жүсекеңнің əлемдік классикалық шығармаларды аудару арқылы да биікке көтерілгені не тұратын еді деп одан сайын марқая түсетініміз де рас. Па, шіркін! Кеңестік кезеңдегі аударма үлгілері керемет еді-ау. Жас толқынның солар арқылы пісіп-жетіліп, қалыптас қаны үлкен мəртебе-тін. Сауатты, шебер аударылған шығармаларда қолданылған қазақтың небір бейнелі, шымыр, ұт қыр сөздері мен келісті тіркестер қазақ тілінің орасан бай екенін əйгілейтін. Оны жасағандар (бүгінгі аға буын өкіл дерінің алдындағы өңшең сақа сайыпқырандар) сонау Ш.Құдайбердиев, Ж.Аймауытов, С.Ерубаев, М.Жұмабаев, М.Əуезов, Ғ.Мүсіреповтен бастап, Елшібеков, Бектемісов, Өзденбаев, Жүсіп Жантурин, «Шыңғыс хан», «Батыйды» аударған Мұқаметжанов (Қалтай емес), Əбдіқадыров, бас қа да көп-көп қалам қайраткерлері еді. Біреуі – Жүсекең, Жүсіп Алтайбаев. Сол шақтағы аға буын журналистер ішін де

əртүрлі газет-журнал, баспаларда редактор, директор болған, радиокомитет, киностудияны басқарған К.Шалабаев, Қ.Сиранов, Қ.Шəріпов, С.Бəйішев, К.Үсебаев, Ə.Қарағұлов, М.Дінішев, А.Бейсембаев, Л.Ғалымжановалардың камқорлы ғына бөленіп, кейін солардың ісін жалғастырушы бүгінгі аға буын өкілдерінде арман аз шығар дейсің. Жүсекеңе қайта оралсақ, оған арнайы тоқталыңқырап отыр ғанымызға қарап, бəлкім, біреу-міреу мені онымен қоянқол тық қызмет істеп, жақын араласқан шығар деуі мүмкінау. Ғазиз жандарды еске алып, аруағына тағзым ету үшін олай болу шарт та, міндет те емес. Өзім, мысалы, Жүсекеңді сырттай біліп, жүріс-тұрыс, сөйлеу мəнері, жұрттың бəрі біліп, бағалайтын адами қадірі, жарық көрген шығармалары үшін сыйлайтынмын. Бетпе-бет дидарласып, ауызба-ауыз тіл дескенім бір-екі рет. Онда да қысқа ғана (əңгіме арқауы ол емес). Осыдан біршама бұрын Жүсекеңнің туғанына жүз жыл толған мерейтойы ресми түрде аталып өтті. Сонда оның сах на төріндегі залға қасқая қараған суреті мен көзін көріп, аралас-құралас болған адамдар, жасы жүзге таяған, əлі көзі тірі əйелі, өзге де ет жақындары жəне (əсіресе) адал сүт емген шəкірттерінің бірі, сатирик-ақын Қажытай Ілиясовтың сол күні бірнеше газетке қатар шыққан мақалалары мен ес ке алу кешінде жасаған тартымды баяндамасы көңіл құсын қиянға шарықтатып, кейінде қалған біраз жайларды еске түсірді. Бұларға еске алу кештің мақсаты да сол болған соң тоқталып отырмыз. Дəл сол күні Жүсекеңнің та ғы бір ізбасары Мыңбай Рəшев сексенге толып, Əуезов атында ғы театрда өтетін болғандықтан, біраз жұрт сонда кетсе де, Жүсекеңді əспеттеп, əлпештеу, еске алу жоралғысы көңілдегідей өтті. Əңгіме кеште емес, оның былайғы қауымға берер тағылымдық мəнінде, рухани түлеуде. Жоғарыда азкем баяндалғандар солардан туындаған толғаныстар еке ні түсінікті шығар деп ойлаймыз. Қазіргі орта буын, аға бу ын қаламгерлерге тікелей де, былай да көзайым боп, сол шақтарда орта толтырып жүретін біраз жайсаңдардың аты-жөндерін атадық, оған осы жолғы бір себеп Жүсекеңнің мерейтойы деп, айтулы қайраткердің аруағына тағзым етуді ортақ

парыз санап отырмыз. Өйткені, Жүсекең күллі алашқа ортақ перзент, артында мол мұра, өшпес із қалған тұлға болатын. Қаршадайынан атқа мініп, облыстық газет редакторы, КазТАГ-та директор, директивтік органдарда жауапты қызметтер істеген, зейнетке шығардан алдын он жылдан астам «Ара» журналын басқарған Жүсекеңнің бүкіл жазған-сызғанын тізбелеп, шығармашылығына талдау, саралау жа са мақ емеспіз. Оған тіс те батпайды, мақала көлемі де көтер мейді, олай ету əдебиет зерттеушілерінің міндеті болар деп қараймыз. Жоғарыда там-тұмдап айтқанымыздай, Жүсекеңдер қызмет еткен жылдарда астанадан шығып, бүкіл республикаға таралатын қазақша басылымдардың жалпы саны, кейбір ве домстволық уақ-түйектеулерін қоса есептегеннің өзінде, саусақпен санағандай еді. Жəне де біразы соғыс лаңына байланысты жабылып қалып, 50-60 жылдар аралығында қай та шыға бастады («Қазақ əдебиеті» газеті, т.б), кейбірінің көле мі ұлғайды («Лениншіл жас», т.б.), кейбірінің аты өзгерді («Əдебиет жəне исскуство» – «Жұлдыз»), бірқатар басылымдар жаңадан өмірге келді («Мəдениет жəне тұрмыс», «Бі лім жəне еңбек», «Спорт» газеті, т.б.), оларда өткір сын мақа лаларға қоса, сатира, юмор, фельетон, памфлет секілді уытты жанрлардың өзіндік орны, үлесі болды. Сондықтан да, бəрінің де оқырманы мол, беделі зор, тиражы қомақты, халыққа кеңінен танымал еді. Оқырмандарға олардың редакторы нан бастап, қатардағы қызметкерлерінің де аты-жөндері етене таныс, бес саусақтай белгілі болатын. Пəленше кім десе, пəлен газет не журналда істейді деп сақ еткізеді. Ақынжа зушылардың атақ-даңқы тіпті бөлек. Кітаптары арқылы да, санаулы ұлттық басылымдар арқылы да халыққа жетіп жа татын. Əсер қандай! Мың-мыңдаған жас өскіндердің солар дың арқасында гүл жарып, шешек атқаны қандай ғажап құ былыс. Міне, руханият құдіреті! Өнер құдіреті! Кез келген оқырман сатира, юморға ежелден ділгер. «Ара» журналының өмірге келуі сол жылдардың өркен жая түсуіне ықпал еткен, айта қаларлықтай жаңалық болды. Бұрын есімдерін газет-журналдардан ұшырататын қыр ғи тілді (А.Тоқмағамбетов, С.Төлешев, С.Адамбеков т.б) сатириктердің аты-жөндерін енді «Арадан» жиі көретін бол-

дық. Пай-пай! Бір С.Адамбеков не тұратын еді. «Араның» алғашқы редакторы Ғ.Мүсірепов, Қ.Жармағамбетовтей алып тардан кейінгі редактор – жаңылмасам – Ж.Алтайбаев болды. «Араның» ұстанымы біреу, өзге басылымдардай ешкімді мақтамайды. Тек сынайды. Нөмір сайын қос-қостан фель е тон не фельетонға бергісіз тұздығы ащы сыни материал. Тартқан жебесі нысанаға дөп тиетін сақа сарбаз-мергендер сол баяғы С.Адамбековтен бастап, М.Рəшев, Н.Байсеркеев, Ш.Смаханұлы, С.Əлжіков, И.Иманəлиев, Қ.Ілиясов... кете бе реді. Оқта-текте Кызылорда жактан А.Тоқмағамбетов ауыр артиллериядан «ататын» жойқын снаряд күллі елді дүр сілкіндіреді. Жүсекеңді зейнетке шыққанға дейін сирек көретінбіз. Өз басым, шынымды айтсам, бет бейнесін жыға танымайтынмын да. Редакция Жазушылар одағында болатын да, оқтатек те сол жаққа жол түскенде кеңсесіне себепсіз кіруге жү рек сініп, сыртынан қарап өтетінбіз. Алайда, хат арқылы жолдаған бір неше шағын сықақ əңгімелерім жарық көріп, Жүсекең болмаса да, басқа кейбір қызметкерлерімен таныс болатынбыз. Бірақ, сонда да редакцияға бейсауат бас сұқпайтынбыз. Жүсекең мені біледі-ау деп те иек қы шымайтын. Жазғаны басылған авторларды бас-басына қайдан біле берсін. «Жоқ, ол сені біледі, – деді бірде Шона Смаханұлы. – Үш сықақ əңгімең бір нөмірде шығып, үшінші сыйлық алды емес пе, неге білмейді, бірақ, ол суық адам, ешкімге елпілдемейді, соған қарап, менменсіген біреу екен деме, мейірімді, кі ші пейіл, əділ. Ол бізбен де ресми түрде сөй леседі». Өзім де солай шығар деп ойлағанмен, бірде алыс облыстардың бірінен (командировкаға барғанда) олжалап қайтқан фельетонды кабинетіне кіріп, өз қолына ұстаттым. «Жараса, басылады» болды бар айтқаны. Келген ізіммен кері шықтым да, жүре бердім. Фельетон ұзамай жарқ етті. Жай жарқ етпей, «бас кейіпкерін» – Шығыс Қазақстан облыстық «Казсельхозтехника» бастығы – жасындай жұлып түсті (ал, мен Жүсекеңе барып рақмет айтуға жүрексіндім). Жүсекең пенсияға шыққан соң, ара-тұра Горький көшесін дегі күллі газет-журналдар орналасқан тоғыз қабатты

(№50) үйге келіп жүрді. Ол кезде де тікелей қарсы жолығып қалмаса, бұрылып сəлемдесуге батпайтынбыз. Бір жолы «Мəдениет жəне тұрмыс» журналына сықақ əңгі месі шықты. Əдебиет бөлімі əзірлеп, бас редактор Мұса Ді нішевке ұсынса керек. Мен баспаханаға жіберер қарсаңда көріп, сурет салдырғаным есімде. Ол кезде қаламақы белгіленген күні кідіріссіз беріледі. Сы қақ əңгімеге артық та, кем де емес, 30 сом тиесілі. Жүсекеңнің əңгімесі шыққан санның ведомосын қол қойдыру үшін Мұсекеңе алып бардым. Əншейінде кімге қанша қойыл ғанына мəн беріп, өзгеріс жасамайтын ол осы жолы Жүсіп Алтайбаевтың фамилиясының тұсындағы 30 деген цифрды ортасынан бір сызды да, өз қолымен 80 деп жазды: «Пенсионер ғой», – деп күбір етті. Бірнеше күннен соң кабинетіме Жүсекең келсін. Келсін де, қысқа аман-саулықтан соң: «Гонорарды алдым. Шамасы, аяғансыңдар ғой, көтеріп қойыпсыңдар», – деді бетіме ащылау жымия қарап. Мен «Мұсекең» деп күмілжи беріп ем: «Білемін, – деді сөзімді бөліп. – Қазір оған да барамын. Бірақ, бұл туралы айтпаймын. Мен мінезі тік адаммын, ренжітіп алуым мүмкін. Сондықтан, саған айтып отырмын. Өйткені, гонорар қою сенің міндетің. Бұдан былай олай жасама. Мейлі, кім болса, ол болсын, пенсионер ме, басқа ма, бəрібір, белгілі кестені бұз ба, бұл жолы кешірдім, алда солай етсең, гонорарыңды алмай кетемін», – деді. Бұл Жүсекеңмен екінші рет дидарласып, тілдесуім еді. Бірақ, қандай!.. Өмірінің соңғы жылдарында «Ағыбай батыр» деген роман жазып, Кенесары-Наурызбайдың аттары аталатындықтан ба, басқа себептен бе, жарыққа шығуы оңай болмай, білетін дердің айтуынша, кітап редакторы Берік Шахановтың табан дылы ғы арқасында əрең жарияланған көрінеді. Онда да, жалқұй рығы күзеліп, біршама шырайынан айырылып... Жүсекеңдей айбарлы тұлға, əріптес аға, қарымды қаламгер еске түсіп, бейнесі елестегенде, əлдебір тылсым сезім жан ды баурап, өз-өзіңнен сергисің, серпілесің, арқаланасың. Жақсының аты өлмейді деп тегін айтылмаған-ау дейсің. Қайран, Жүсекең! Текті тұлға! Рухың сөнбесін!

АТАҚТЫ АКАДЕМИК немесе Бақия Атшабаров жайлы мөлтек сыр 1964 жыл. Жаздың алғашқы айлары. Алматы сол баяғыша шағын қалпы (қысқа уақытта қанатын кең жайып, алып шаһарға айналғаны кейін). Ол кезде сенбі демалыс емес, сондықтан, жексенбі сайын жұрт Медеу жаққа ағылады. Он - да жұпыны, қарабайыр мұз айдыны, демалыс үйі бар. Жұпы ны мекенде (қызметкерлер тұратын) ескірген ағаш үйлер. Қаладан баратындарға мұз айдыны да, демалыс үйі де емес, жағасында зəулім терек, қайыңдар өскен асау өзен, тау беткей леріндегі қарағайлы орман, көгал керек. Таза ауада тыныс тау, тастай суық суға түсу, қоңыр салқын жел өтінде жел піну, күнге қыздырыну деген рахат. Күш-қайрат жинап, ты ңайып қайтасың. Əрі-бері қатынайтын көліктер əрең сиятын, ені тар тас жол бойында Медеуге дейін де қала тұрғындары адым сайын жасыл ағаштар саясында топ-топ боп дастархан жайып, ұйылысып отырады. Медеуден бірер шақырым берідегі «Просвещенец» демалыс үйінің маңы да құжынаған халық. Алматы мен Медеудің орта шенінен оңға қарай бұрылатын тас жол «Каменское плато», «Түрксиб» санаторийлеріне апара ды. Олар орналасқан жер де тұнып тұрған табиғат. Жолшы бай қорапша автобустан түсіп қалып, солай қарай тартатын дар аз емес. Əне, сол шақтарда орта жолдағы аялдамада үйме-жүйме боп тұратын олар Медеу жақтан келіп тоқтайтын іші тар қо рапша автобусқа лап қояды. Онсыз да лық толы көлікке жапа-тармағай ұмтылып, бірін-бірі кимелеп, басып-жаншып, мінгендер мінеді, мінбегендер қалады. Кейде Медеуден келетін көліктегі жолаушылардың біразы жарты жолда түсіп қалады да, қиылыстан мінетіндер емін-еркін отырады. Сол шақтарда көлікке үнемі орта жолдан мінетін əлдебір жігіт ағасын көріп қалып жүрдім. Көбіне жексенбі сайын Медеуге бара жатқанда емес, кешкі салым қайтып келе жатқанда. Бойы ортадан төмен, тығыншық денелі, үлкен көзілдірік астын дағы бадана көздері күлімдеген, қалыңдау қара шашы

тө гі ліп тұратын, жалпақ мұрын, бұжыр бет ол бірден артқа өте ді де, қашан межелі жерге жеткенше ешкімде, ештеңеде ісі болмай, ерні салбырап, қалғып-мүлгіп отырады. Қызық бол ғанда, онымен түсетін аялдамамыз бір боп шыққан. Ленин проспектісі мен Шевченконың бұрышы. Сол жерден ол да, мен (біз) де оңға бұрыламыз. Шағын өзеннің көпірінен өтіп, Городская көшесіне түсеміз. Оның бойында – оң жақта туберкулез институты, диспансер, ликер-арақ зауыты, та ғысын тағылар... Городскаяның сол жағында бау-бақшаға малынған шағын көшелер, жеке меншік үйлер... Медеуден қайтқанда жиі-жиі жолымыз түйісіп қала беретін жігіт ағасы да, сірə, сол көшелердің бірінде тұратын болу керек. Қай тұстан бұрылып «ғайып болатынын» аңғармаймын (қажет деп те санамаймын). Əйтсе де, тегін адам еме сі байқалып тұрады. Ол кезде қалада қазақтар селдір, жоқ пен тең десе де болады, əр қазақ арпа ішіндегі бір бидай іспетті. Осынау бейтаныс қазақты өзімше ғалым шығар деп шамалаймын. Өйткені, сырттай білетін əдебиетші Балта бай Адамбаев, қашанда бірге жүріп, бірге тұратын дəрігер-жазушы Зейін Шашкин, сыншы Есмағамбет Исмайылов, əйелдер институтында істейтін Қапан дейтін азаматты ылғи осы маңайдан көремін. Ал, Медеу жақтан қайтқанда ұшырасатын жігіт ағасының əдебиет ауылынан емесі бірден көзге ұрады. Жаз ортасы ауа (қара күзге дейін) автобусқа жарты жолдан отыратын оның қолында дорба-дорба алма, шие, сəбіз, пияз, қияр, сарымсақ т.б. болады. Иə, ғылымның қай саласынан екенін қайдам, бірақ, ол ғалым. Түр-түс, жүріс-тұрыс, бəрі келіп тұр. Танысып, шүйіркелесетін рет жоқ. Ешкімде ісі болмай, қапшығын арқалап, өзімен-өзі жүретін адамға қалай жанасасың. Болады, ешкімде шатағы жоқ, міндеті жоқ мұндай адамдар болады. Оларға сен де оң қара, орыстар айтатындай, «с выводом не торопись». Уақыт өтіп жатты. Сол (1964) жылы көктемде «Мəдениет жəне тұрмыс» журналына орналасқан біз пақырыңыздың күзге шекті үш-төрт рет алыс-алыс облыстардың ұзақ-ұзақ аудандарына командировкаға барып, талай-талай шаруа тындырған боп жүретін жайы бар-тын. Ол кезде журналда əр тоқсан сайын редколлегия мəжілісі өтеді екен де, мен əлі солардың біріне де қатыспаған едім...

Бірақ, редколлегия мүшелерін жүзбе-жүз көрмесем де, бə рінің атақ-даңқына сырттай қанықпын. Бірі əдебиет, бірі мə дениет, өнер, архитектура, педагогика, музыка, медицина – əр саладан сарапшы, кеңесші. Редакция қызметкерлері əзірлеген материалдардың бəрі болмаса да, кейбірін күні бұрын оқып, төрелік айтады. Қара күздің соңындағы мəжіліске аппарат қызметкерлері – тəр тіп бойынша – редколлегия мүшелері түгел жиналған соң бардық. Редактордың кабинетінде жақсылар мен жайсаңдар əзіл-қалжың айтып, жайраңдап отыр. Көбін бетпе-бет танымай ды екенмін. Əйтсе де, редактордың оң қапталында отырған – шашы жан-жаққа төгілген, дүрдік ерін, қабағы сал быраңқы, орта бойлы, қара торы, денесі тығыншықтай, жа сы қырықтың о жақ, бұ жағындағы – адам көзіме бірден жылыұшырай кетті. Алғашында маған селт етіп қараған ол да əлсін-əлсін көз тастап отырды. Редактор Мұса Дінішев редколле гия мүшелерінің ныспыларын əкесінің атымен қосып ай та ды екен. Мəжіліс барысында: «Сіз не дейсіз, Бақия Атша барович?» – дегенде, маған жүзі таныс адам ештеңе демей, басын бір жағына қисайта, селк-селк күлді де, «дұрыс» дей салды. Содан-ақ оның баладай пəк, артық сөзге жоқ, қарапайым, кішіпейілдігі аңғарылғандай еді. – Енді сен сөйтесің ғой, – деп (редактор) Мұсекең жымиды.. Аты-жөні Бақия Атшабарович боп шыққан адам тағы да «дұрыс» деді де, жан-жағына қарап қарқылдай күлді. Қызық болғанда, тегі бұған дейін өтіп жүрген мəжілістерде де солай ма екен, қайдам, ортамыздағы біреу: – Ау, Бəке, тым болмаса, бит туралы бірдеңе демейсіз бе? – дегенде, онсыз да жарылғалы отырған жұрт ду күлді. Ал, Бақия Атшабаров болса, бет-аузын бір сипап тастап, «несі бар, бит туралы айтайын» деді де, бір-екі ауыз бірдеңе деумен қайыра салды. «Ауылда бит көп. Бит зиянды. Күресу керек», – дегендей. Сөйтті де, үлкен іс тындырғандай, жұртқа қомдана қарап жы миды. «Енді рас қой, битті құртпаса болмайды», – деп қосымша пысықтаған болды өзінше. Міне, бұған дейін демалыс күндері Медеу жаққа бір автобус пен барып, кейде бірге қайтып, бір аялдамадан түсіп

жүретін – бұған дейін кім екенін білмейтін – Бақия Атшаба ровичпен осылай танысып едім. Ол журнал 1958 жылы жа рық қа шыққалы медицина саласына жауапты редколлегия мүшесі, ғылым докторы, профессор, Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының директоры екен. «Батыр аңғал» демекші, ғылым қуғандар ішінде жұмысқа кейде аяқ киім орнына шəркеймен бара салатын не галстук, шалбарының ышқырын байлауды ұмытып кететіндер болады деуші еді, Бəкең солардың сортынан сияқты. Бала мінез, аңғал, сəл қожанасырлау ма, қалай. Ешкімді жатсынбай, жатырқамай, шүйіркелесе кететіні өзінше. Ұзамай мені де көрген жерде атымды атап, бауырға тартып жүрді. Аңғалдау көрінгенмен, есте сақтау қабылетінің мықтылығына сан рет куə болдым. Жүре келе былай да араласып, дастарқандас, дəм-тұздас та болған жайымыз бар-тын. «Мəдениет жəне тұрмыс» журналының қызметкерлері – Мұсекеңнен бастап Бақияның білетіні бит, тек битті айтады деп қалжыңдайтын. Ал... Бақия Атшабаровичпен редакциядан тыс жақынырақ та - ны сып, араласқанымыздың мəнзəлəсі былай. Ұлы Отан соғы сына қатысып, майданнан аман-есен оралған Бақаң Алматыға келген бойда дəрігерлік мамандығы бойынша жұмысқа орналасады. Ғылымға ден қойып кандидаттық, докторлық диссертация қорғайды. Ұзақ жыл жоғарыда аталған ғылыми-зерттеу институтына директор боп, үлкен абыройға жетті, қазақ кадрларын көптеп өсірді. Солардың бірі оралдық жас жігіт – Төлеуғали Айтбаев та Бəкеңнің ұсынысымен журналда редколлегияға мүше боп, қажет мақалаларды көбіне сол жазатын. Оны: «Төлеуғали жазуға менен шебер», – деп Бəкең де көтермелейтін. Екеуі де бертінге дейін, заман өзгеріп, қиюы қашқанша журналдан қол үзген жоқ... Енді Бəкеңмен журналдан тыс жақынырақ аз-кем араласқұралас болғанымызға келсек, ол басқаратын институтта өзінен бөлек Мақашев, Айдарханов, Қайрақбаев, Алда назаров сынды бір қауым соғысқа қатысқан ғалымдар қыз мет істеді. Бəрі де Бəкең сияқты институт бітірген бойда майданға алынып, аман-сау оралғандар. Бірі – медицина ғы лымының докторы, профессор Əмір Тұрлыбайұлы Алдана заров ме німен жерлес, жанашыр аға еді. Журналға жиі қа ты сып тұ-

ра тын Бүркіт Айдарханов, рак ауруы туралы маржан дай тізіп, көлемді, кесек мақалалар жазатын профессор Мəтха лық Қайрақбаевпен де мəмілеміз жарасып, сыйласатынбыз. Ғалымдық əлқиссасын (негізінен) Бəкең басқаратын ин ститутта бастаған сол кездердегі жас пері, ұлтжанды тұл ға, кейін Денсаулық сақтау министрі болған Төрегелді Шарманов та сол ғұламалардың алдын көріп, кісіліктеріне куəлердің бірі (деу артық емес). Төрегелді Шармановты Əмір Алданазаров та алақанда аялады, сыйластықтары ерекшетін. 1975 жылдың басында 57 жасында өмірден озған Əмір Тұрлыбайұлының қазасында Төкең, Төрегелді Шарманов бүкіл атшы-қосшыларымен бірге қызмет етіп, соңғы парыз дарын өтегені есте. Бəкең, Бақия Атшабаров екібастан. Құр дас, сыйлас, майдандас, замандас, əріптес ретінде ғазиз жан ның жетісі, қырқы, жылын өзі басқарып, одан кейін де мар құмның семьясына көмектесіп, ілтипатын аямады. Бір оқи ға ойға оралады. Əмір Тұрлыбайұлының қырқы өтіп, жұрт тараған соң, Ба қия бастаған біраз адам қалып, жылдығына дейін басын көтеру жайын сөз етті. Тізгінді қолына алған Бақия Атшабаров сонда: – Лениншіл қанша дегенмен басқа қалада, жұмысбасты, уақыты бола бермейтін шығар, – деді Талдықорғандағы пединститутта ректор боп істейтін (Əмір Тұрлыбайұлының жақын бауыры) Лениншіл Рүстемовке қарап. – Немат інісі сырқат, – деп маған көз қиығын тастады да: – Сондықтан, қазірден бастап басын ашып алайық, осы міндетті саған жүктесек қайтеді? – деді менің атымды атап. – Қаржы өзі мізден, семьясына салмақ салмаймыз. – Рақмет, Бақия Атшабарович, – деді талдықорғандық рек тор Лениншіл Рүстемов. – Бір адам жауапты болғаны жақсы, бірақ, бəріміз де қарап қалмаймыз ғой. – Жөн-ақ, аға сенікі ғой, – деп күлімсіреді Бəкең. Осы тұста: – Бақия Атшабарович, естіп жатырмыз, ағамыз қайтқалы өзіңіз бастап қызмет етіп жүр екенсіздер, сол үшін сізге Əмір Тұрлыбайұлы дүниеге келген топырақтың ел-жұрты атынан алғысымыз шексіз. Айып етпесеңіз, ағамыздың басын қарайтуға қажет қаржы бізден болсын, осыдан барған бой-

да жібереміз, – деді Əмір ағаның қырқына арнайы делегация бас тап келген Келес аупарткомының екінші секретары, əрі, жақын туысқаны Тазабек Есенов (марқұм). – Дұрыс айтасыз, бұл нəрсе кешеуілдемеу керек. – Жарайды, онда солай болсын, – деп Бəкең орнынан кө терілді. – Атыңыз Тазабек пе? Сізге де рақмет, інім,– деді ел ден келген Есеновке қолын ұсынып. – Ертеңнен бастап кірісе бер,–деді маған Тазабек қош тасар да. –Тек тастың жақсысы болсын. Гранит дұрыс. Осыдан барған бойда қаржы қамдап, Сатыбалды не Сүйіндік екеу інің бірі алып келеді. Айтқандай-ақ, бірер аптаның ар жақ, бер жағында Келес ауданының (сол кездегі) бас дəрігері Сүйіндік Дəулетов қажет қаржыны алып келіп, жаздың ортасында Əмір Тұрлыбайұлының басына сұр граниттен еңселі ескерткіш-белгі қойылды. Бақия Атшабарович бастаған бес-алты профессор екі машинамен зират басына барып, ескерткіш-белгіні көріп қайтты. Əмір Тұрлыбайұлының зайыбы дастарқан жайып, құран оқытты. «Ойдағыдай бопты, Əмір Тұрлыбайұлының жерлестеріне бəрекелде», – деп ризалық білдірді Бақия аға. Өмір бар жерде – қаза бар. Қандай жағдайда да таза, шын сыйластыққа не жетсін. Осынау естелікті сол үшін де жазып отырмыз. Бақия Атшабаровичке қатысты болғандықтан да. Қалың қауым оның достыққа адал, кісілік келбеті қандайлығын білген үстіне біле түсу үшін де. Қайран, Бəкең! Бақия Атшабарович! Медицина институтын бітірісімен ел қорғауға аттанып, соғыстан аман-сау оралған бойда ғылыммен айналысып, (қазіргі кемсауат) «жасампаз» академиктердей емес, шын ғұлама, академик дəрежесіне жеткен, «Мəдениет жə не тұрмыс» журналында ұзақ жыл редколлегия мүшесі, оның басшысы, майдангер журналист Мұса Дінішевпен дос тықта ры жарасқан Бақияның балалық шағы тіпті де оңай-оспақ болмапты. 1930-32 жылдардағы ашаршылықтан əупірімдеп аман қалған анасы екеуі Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы əлдебір алыс ауылда ілдəлдалап ғұмыр кешіп, өйтіп-бүйтіп мектеп бітірген соң Бəкең Алматыға аттаныпты, анасы ауылда қалыпты. Содан ана мен бала арадан он бір жыл өткенде (Бəкең соғыстан Алматыға келіп, жұмысқа

орналасқан соң) бір-ақ қауышыпты. Бұлар, бəлкім, айтуға оңай шығар, ал, жылдар бойы жалғыз тұяқты сарғая күткен ана мен оны бір сəт те жадынан шығармай, қаскөй жаумен шайқасқан, одан ғылым жолында инемен құдық қазуға кіріскен Бақияның ыстық-суық алапат жан сезімдерін қайда қоярсың. Соғыстан кейінгі (Алматыда) бастан кешкен мехнат-машақаттар қаншама. Барлығына тоқталмай, Бақияның сол қиын кездерде алдымен анасын көшіріп əкеп, универ ситет бітірген Күлкенге үйленгені, үш ұл өсіріп, олардың бірінің өз жолын қуған ғұлама ғалым болғанын (қалған екеуі де өмірден өз орындарын тапқан) айтсақ та жеткілікті шығар дейміз. Бақия майданда жүргенде жападан-жалғыз тіршілік еткен анасы өлең шығарып, дəтке қуат етеді екен. Бəкеңнің қазір зейнеткер ұлы Айдар солардың кейбірін былайша келтіреді: Жылқының тарттым шылым қу басынан, Бозінген естім арқан шудасынан. Қазақтан екеу де емес, тым болмаса, Əкесі жалғыз еді-ау түу басынан

Түнқатар тəтті болды тас бұлағың, Көзімнен бір-бір ұшты жас қыраным. Қу азап бір күнгідей болмас еді-ау, Фронттан аман қайтса шамшырағым. Сұрасаң барған жерім Берікқара, Сайрандап жүруші едім екі арада Қаңбақтай жел айдаған үйсін келдім, Тағдырға дəм-тұз тартса тоқтау бар ма?! Ұлы Жамбыл атамыздың «Ойхой, дүние серуен, адам бір көшкен керуен» дейтініндей, өтіп жатыр, керуен көшіп жатыр ғой «... кезекпенен өлініп, баяғыдай көрініп...» (Абай). Аласапыран тіршілік, баяны жоқ уақыт. Тəйт! Неге баяны жоқ? Саналы ғұмырында халқының көзайымы, айбары боп, артына өлмес-өшпес мұра қалдырған арыстарды қайда қоясың? Жоғарыда аз-кем əңгіме арқауы болған қадірменді Бəкең, марқұм Бақия Атшабаровичтай. Олар көп, қара ормандай емес пе еді?. Қашанда, барлық кезде, бүгін де... Беу, дүние-ай!..

ҚАЛАМГЕР ҚАНАХИН немесе Өтекеңнің екі қыры 1. Аңдамай сөйлеген қасқа Өтекең деп отырғаным – Өтебай Қанахин, кəдімгі белгілі жазушы, біраз жыл бір шаңырақ астында қызметтес боп, бірге жүріп, бірге тұрған аяулы жан. Баянсыз уақыт, өмірден озғанына ширек ғасырға бет алыпты. Жеңіл əзіл-қалжың айтатыны болмаса, беталды сөзге бармайтын. Айтары болса, кім-кімнің де көзіне айтатын. Кейбір жайды «құрсыншы» деп жылы жауып қоя салатын. Бақиға озған соң да, кейін де есімі онша атала бермейді, алдыңғы жылы ма екен, жан жары Сағираның арқасында біраз көңіл жақын тума-туыс, дос-жарандар бас қосып, сексен бес жылдығын атады. Сол қарсаңда өз басым шағын естелік жазып, ол газетте жарық көрді. Мынау (одан да шағын) – екіншісі. Өтекеңнің көкейден кетпей жүретін екі қыры болушы еді, соларды оқырман назарына ұсынуды жөн көрдім. Алдымен... Өтекең өзі туралы да, басқадай жайлар жөнінде де айта бермеуші еді (дедік қой). Əйтсе де, айтатын. Мəселен, сонау ашаршылық жылдарда бір əулеттен жалғыз қалып, бала лар үйінде ержеткенін, одан майданға алынып, соғыс аяқталған соң, 1954 пе, 1955 пе, сол жылдардың біріне дей ін Порт-Артур қаласында əскери қызметкер болғанын са ғынышпен майын тамыза əңгімелейтін. Порт-Артур ертерек те патшалық Ресей, кейін Кеңес өкіметінің Қытайдың қақ ортасындағы меншікті қаласы болған. Орыс тарихында орны үл кен. Кезінде «Порт-Артур» атты роман, пьеса, басқа да əде би шығармалар жазылған. Жалпы, бір мемлекет ішінде екінші мемлекетке тиесілі қала болу сирек кездеседі. Қазір өзге мемлекет жеріндегі ондай қала Қытайда ғана бар (Гонконг). «Порт-Артурды» Кеңес өкіметі алдақашан Қытайға беріп жіберген. – Əне, сол «Порт-Артурда» жүргенімде, – дейтін Өтекең. – Өзімді бір сынап көрейін дедім де, анау-мынау емес, соғыс тақырыбына роман жазайын («Ауыр күндер»). Жазайын да,

қолжазбаны Алматыдағы Жазушылар одағына жіберейін. Олардан жауап келсін: «Романың ұнады, «Əдебиет жəне ис кусство» журналында басылады, əскери қызметті тас тап, Алматыға кел», – деген. Бұл мен үшін күтпеген жай еді. Құстай ұшып, жетіп барғым келді. Бірақ, жоғары лауазымды, шені үлкен офицерді кім жіберсін. Қала коменданты қай ы рымды жан еді, соның кеңесімен КСРО Қорғаныс ми нис тріне қайта-қайта хат жазып жүріп, əйтеуір, рұқсат алып, бірден Алматыға тарттым. Обалдары не, мұндағылар жақсы қабылдады. Əсіресе, Сəбит Мұқановтың ықыласпейілі ерекше болды. Уақытша пəтер жалдап, «Социалистік Қазақстан» газетіне қызметке тұрдым. Мұнда редактор Қасым Шəрі пов тен бастап, соғысқа қатысқан Жекен Жұмақанов, Хамит Ер ғалиев, Рақметолла Райымқұлов, Құрманғали Ұябаев, Есет Əукебаевтай бір қауым майдангер қаламгерлер жұмыс іс тей ді екен. Солардың қатарына қосылдым. Мен Мəскеудің рұқ сатымен əскерден босап, Алматыға келгенде оң қабақ көр сеткендердің бірі Ғабең, Ғабит Мүсірепов еді, ұзамай сол кісі жаңадан ашылған «Ара» журналына редактор болып, сонда шақырды. Сол кезде Ғабең үстінен қарап, өңдеген материалдарды əлі күнге дейін теберік ретінде сақтап жүрмін. Алғыр, сауатты Өтекең содан соң «Жазушы» баспасында бас редактор, Орталық партия комитетінде бөлім меңгеру шісінің орынбасары, «Жалын» альманағының (бірінші) редакторы секілді сатылардан өтіп... мəнəйі себептермен 1970 жылдың көктемінде «Мəдениет жəне тұрмыс» журналы на бөлім меңгерушісі боп келді. 1971 жылы барша газет-журнал Горький көшесі бойындағы тоғыз қабатты жаңа үйге көшкен соң, екеумізге бір бөлме тиді. Екеуміз де бөлім меңгерушісіміз. Түсте бірге тамақтанамыз, іргедегі паркте бірге серуендейміз. Солайша төрт жыл өте шықты. Бұл аралықта мен Бас редакторға орынбасар, Өтекең Мəдениет министрлігіне бас редакторлыққа ауысты. Пенсияға шыққан соң оны редакцияға қайта қабылдап, тағы да бес жыл бірге жұмыс істедік. Енді жоғарыда айтқан Өтекеңнің екі қырына келейік. Өтекеңмен алғаш танысқан, табысқан жылдар. Бір кабинетте отырып, түсте бірге тамақтанамыз, онан соң іргедегі паркке

барып шамалы серуендейміз (дедік қой). Бір жолы парктің оңашалау тұсында келе жатқанымызда, алдымыздан əлдебір жігіт шыға келсін. Бірден Өтекеңмен əмпей-жəмпей амандасып, жік-жапар болсын. Екі езуі құлағында. Өңі таныс, жаңа жаза бастаған жас перілердің бірі болса керек. Өтекең бірден оның сөзін бөліп: – Əй, батыр, – деді сəл түсін суыта, салқын жымиып. – Сен анау жолы мені үйіңе не үшін шақырдың, аға деп сыйлап, қонақ ету үшін бе, əлде, қанша ішетінімді білу үшін бе? Сөйтті де, мені қақпайлап, бұрылып жүре бердік. Қапелім де əлгі пақырдың не күйге түскенін аңғармай да қалдым. Состиған қалыпта бірдеңе деп міңгірлеп жатты. Қасымызға қайта жақындай алған жоқ. «Апырай, бұл не болғаны деймін» Өтекеңе бірдеңе деуге мен де бата алмай. Өзі пəлен демеген соң, себебін сұраған жоқпын. Бірақ, топшы лауымша, шамасы, ол жігіт Өтекеңді қонаққа шақырған, битін салып күткен, онан соң ішіне сыймай, əлдекімдерге мақтанған, солай да солай, Өтекең біздің үйде жақсылап ішті деп. Ол сөз əлдеқашан Өтекеңе жеткен. Өтекеңнің кейін айтуынша, шынында да, солай болыпты. О, аңдамай сөйлеген қасқа-ай! Қазақ осылай қапылады емес пе? 2. «Қолтаңба бермеймін» Өтекең былайша иі жұмсақ, қарапайым көрінгенмен, принципті қатты ұстайтын. Баукеңдей демесек те, офицерлігі байқалмай тұрмайтын. Сөйлеу мəнері, жинақылық, жүрістұрыс – бəрі. Өтекеңнің екі қыры деп отырмыз ғой, қыр ма, сыр ма, екіншісі былай. Оның алдында... Өтекең «Мəдениет жəне тұрмысқа» келгенде бірнеше ро ман, повесть, əңгімелері шыққан сақа жазушы-тын. Көбін оқығанбыз. Айтпақшы, Орталық партия комитетінде жүр генде де осы журналға ауық-ауық əңгімелері жарияланатын. Енді, міне, бір шаңырақ астындамыз, екеуміз бір ка бинеттеміз. Біреу телефон соғып, мені сұраса, тұтқаны ұсына ды да, өзі дереу коридорға шығып кетеді. Алғашында мұ нысы несі деп жүрдім. Сөйтсем, əдеті солай екен. Оны бір

жолы Бек Тоғысбаев айтты: «Жалын» альманағында Өте кең редактор, мен орынбасар боп, екеуміз бір кабинетте отырған да солай ететін, мəдениетті адам ғой», – деп. Енді мен де сөйтетін болдым. Өтекең телефонмен сөйлесе бастаса, тез тысқа шығып кетемін. Бірақ, екінші қыры дегелі отырғаным ол емес. Кітаптары шығуын шығады, алайда, олар жөнінде Өте - кең н ің өзі емес, көбіне басқалардан естиміз. Өтекең кі та бым шығады не шықты деп жар салмайтын. Əйтеуір, өз басым оның біреу-міреуге қолтаңба жазып, кітап ұсынғанын байқаған емеспін. Бəрін жүре келе білдік... Күллі редакциялар жайғасқан тоғыз қабат ғимараттың ең төменгісінде жеңіл тағам, сусын, газет-журнал, дəрі-дəрмек, баспалардан шыққан жаңа кітап т.б. сатылады. Арыбері өткенде алдымен қарайтынымыз кітап, əрине. Бір жолы таңертең Өтекеңнің жаңа кітабын көріп, сатып ал дым да, кабинетке келген соң қолтаңба жазып беруін сұ рап, алдына қойдым. Сонда жазғаны: «Пəленшеге автор дан» деген соң күн, ай, жыл, қойған қолы – бітті. Сəл қоңылтақсыдым ба екен, кітабыңызды неге өзіңіз бермедіңіз дегендей наз білдірдім. «Мен, шырағым, өз тарапымнан ешкімге кітап берген емеспін, бермеймін де», – деді. Алды-артын жұ мыр лап, кесіп айтты. «Неге?» – демедім. Дей алмадым. Əл де не санаға жеткендей болды. Іштей құптадым. Жүре келе мұнысының дұрыстығына көз жетіп, көңіл иланды. Өйткені, əлі шығып үлгермеген кітабын алдын-ала дабыралаумен қоймай, шыққан соң көл-көсір жылы сөзін үйіп-төгіп, кез-келгенге тықпалайтын ағайындарды көріп жүретінбіз. Базбір авторлардың əлдебір жоғары мансап иесі ме, менменсіген кеудемсоқ па, сондай біреулерге өліп-өшіп ұсынған кітабы қай жер болса, сол жерде шашылып қалып жататынына да куə болатынбыз. Қасқалдақтың қанындай қастерлеп, жастанып жатып оқыса, кітап сөресінің төріне қойса, не сөз, құдайдың бергені емес пе? Бəлкім, кітап авторы солай болады деп ойлайтын шығар, бірақ, ілкіде болмаса, олай емес. Өтекең мұндайды өз басынан өткермесе де, жақсы білген болса керек. Менің білуімде, журналда біраз жыл қызмет істеген белгілі ақын Берқайыр Аманшин де өз кітабын ешкімге ұсынбайтын.

КӨКТЕН ТҮСЕ ҚАЛҒАНДАЙ КӨРІНЕТІН немесе Мəдениет Ешекеев туралы бір үзік Байқаймысың, байқаймысың, мынау ғажап тамашаны, бір адамға байланысты бір адамның болашағы Мұхтар Шаханов Халықты табиғат сыйлаған талантымен табындырып, руханият əлемінде өшпес із қалдырған (жəне жер басып жүрген көзі тірілердің де) тұлғалардың қай-қайсысының да алғашында көкейге аңыз адам ретінде орнығатыны ғажапақ. Оларды бір көрсем, сөзін тыңдасам, өмірде қандай екенін білсем деген іңкəрлік солардан бастау алса керек (дегіміз келеді). Мəселен, өз басым сахнадан да, былай да көре алмай арманда қалған əйгілі Күлəш Байсейітованы əлі күнге сол аңыз адам ретінде қабылдап, аруағына тағзым етемін, оны көріп-білгендерге қызығамын, мұраттарына жеткендей көремін. Кейін білген Күлəш жайлы деректерден санаға тоқыл ғандар аз көрінеді, əлі де бірдеңе жетпейді. Əйтсе де, оның да қарпайым пенде ретіндегі бастан кешкен қызықшыжықтары жайлы кейбір мағлұматтар əрі қуантып, əрі түңілдіреді. Əйтпесе, өз дəуірінде шығар биіктің бəріне шығып, жоғары атақтың бəрін (дерлік) иеленіп, кемеліне келген шақта іші тар (аты-жөні белгілі) пасықтар оның үстінен домалақ арыз жазып, Қытайға одақ атынан барғалы тұрған өнерлі топтан қасақана қағылғанына не деуге болады. Ал, жазды. Ал, бармады. Бір мезетке зұлымдықтың жолы болды. Күлəш бармай қалды (барғызбады). Ұзамай Мəскеудегі қонақүйде өлім құшты. Мақсат сол ма еді? Əрине. Басқа не? Тек жаны жауыз жайсаңдар одан кейін (содан бері де) қалай жер басып жүр екен демесе. Бəлкім, күллі ел аза тұтқан Күлəш тің қазасы үстінде олар да қоштасуға барған болар, тіпті, іштей айызы қана тұрып бір уыс топырақ салған шығар. Бəрі мүмкін. Қош, сөзді неге бұлай бастадық? Тоқ етерін айтсақ, дарын иелерінің ешбірінің тағдыры шуақты, жолы даңғыл

бола бермейтінін тағы да қосымша еске салу ниетімен. Осы жолы қолға қалам алуға таяуда ойламаған жерден бір кітаптан белгілі əнші Мəдениет Ешекеевтің мүлде Ешекеев болмай қалуы мүмкін екенін аңғартатын айғақтың алдан шығуы болды. Біз белгілі дегенмен, кезінде Еңбек сіңірген, Халық артисі атанған семейлік Мəдениет Ешекеев белгіліден жоғары, бірегей əнші-тін. Оның орындауындағы қазақтың небір керемет əндері бүгінде сирек естілгенмен, алтын қорда аз бол ма са керек деп шамалаймыз. Жоғарыда айтқандай, алғаш көргенде өнері ерен бұйра шаш ты, еңсегей бойлы, толықтау, жалпақ бет, ақ сары жігіт те аспаннан осы қалыпта түсе қалғандай, қамсыз-мұңсыз жан дай көрінген. Дəл осыған дейін басынан нендей құқайлар өткенін кім білген. Егер сол шақтарда іші тар, қызғаншақ біреу лерден жандарын сала араша түскен арлы азаматтар болма са, пəленбай жылды арқалап не əншілік көз ұшындағы арман күйінде қол бұлғап қала берер ме еді, қайтер еді?! Құдай сақтаған. Мəдениет əншіні тұңғыш рет көрген сəттер өзінше хикая деуге сиымды (қазір білесің). 1963 жыл. Март айының басы. Болмашы қар алдақашан жоқ болған. Жер көктей бастағанмен, ағаштар бүр жармаған. Күн салқындау. Бірақ, костюммен жүре беруге болады. Кейде қысы да жазғытұрымға ұқсайтын Сарыағаштың көктемі. Аудандық Мəдениет университетінің қоғамдық негіздегі директоры Төлеген дос Айбергенов редакцияға телефон соқты: – Павлодардан алты жігіт, үш қыз – бір топ өнерпаз ке ліпті. Кешке концерт. Барайық, – деп. Бұдан бірер ай бұрын Алматыдан да кіл уыздай жас талап өнерпаздар келіп бір серпілткен. Ішінде есте сақталғаны – уыздай жас Сара Тыныштығұлова, Мекес Төрешев бар-тын. Асығыс болды ма, олардың ертеңіне қайда кеткенін білмей қалдық. Газетке мақала жазумен тындық та қойдық. Мыналар... Көбінің қазір аты-жөні есте жоқ, павлодарлық өнер паз дар да ғаламат екен. Орталарындағы аласа бойлы, арық, жə пірей ген қалқан құлақ, қара жігіт баяншыдан өзгелері тү гел əнші, үш қыз əнші əрі биші. Ал, енді жасы біз құралпас анау бұй ра шашты ақ сары жігіттің əншілік қарымы елден-ерек екен. Ашық, кең, мəнерлі əуендер бірден баурады. Айт қан-

да ры түгелдей Арқаның əні. Өздері Павлодардан келсе, олай болмай қайтушы еді. Əрине, бірлі-жарым Шəмші, Əб ла хат, Əсет Бейсеуов, Сейділ Шəріповтің əндері де ара лас пай қалған жоқ. Тек əн емес, күй, терме, сын-сықақ, тақ пақ орында ған павлодарлық өнерпаздардың мейлінше кі ші пе йіл, қара па йым, білім-біліктілігі де көрініп тұрды. Олар сол жолы Иса Байзақов, əнші Майра туралы естеліктер айтты. Ертеңіне тағы да Төлеген Айбергенов телефон соқсын: – Кешегі павлодарлық өнерпаздар қазір «Таскескенге» жүруге дайындалып жатыр. Аудандық Мəдениет бөлімі сен екеумізге бірге барыңдар деп қолқа салып отыр. Аупарткоммен келісіпті. Орталық асханаға келе бер, сонда жолығамыз. Қонақтарға шай берейік, – деп. Əй, Төлеген-ай! Өнер десе елпілдеп тұрады. Бармаймын деп көр. Жо...о...оқ! «Бармаймыны» несі, барамыз. Оның үсті не кешегі концертте ерекше көрінген анау бұйра бас, сары жігітпен жақынырақ танысқан тіпті де артық емес. Оның үстіне, Карл Маркс атындағы совхоздың бір бөлімшесі санала тын «Таскескен» ауданға тиіп тұр, төрт-бес шақырым. Оның үстіне, бірыңғай Жағалбайлы тұратын бөлімше меңгеру шісі Тағай Оспановтың өзі де өнерлі, көзі ашық, қонақжай, жайдары жігіт (бүгінде марқұм). Сондықтан, аудан бөлген авто буспен түстен кейін сонда аттандық. Айтқандай-ақ, Тағай Оспанов қойын сойып, қолын қусыра қарсы алды. Аузын ашса, жүрегі көрініп, алыстан ата-бабасы тіріліп келгендей құрсан. Дастарқанға отырар-отырмаста ауылдың алты ауызы деп өзі бастап, баянға қосылып бірнеше əнді төгіп-төгіп жіберді. Қонақтар да аянған жоқ. Кешкі концертке дейін де, кейін де. Менің есіл-дертім Мəдениетте. Біршама жақын танысқандай болдық. Сөйлесе келе білгенім, Алматыдағы «Қазақконцертте» істейді екен. «Мыналардың ортасында қайдан жүрсің?!» – дегеніме: «Қазір демалыстамын, танитын жігіттер ғой, өтініш еткен соң келісіп едім», – деді. Концерттен соңғы қонақасыдан кейін алыстан келген бауырларды ауылдың тағы екі тұрғыны қоярда-қоймай шайға шақырды. Лаж жоқ, баруға тура келді. «Павлодарға барып тұ рамыз, ол жақта тума-туыстарымыз көп», – деушілер де

табылды. «Енді барсақ сіздерді тауып аламыз», – десті. Міне, қарға тамырлы қазақ! Павлодарлық қонақтар Төлеген Айбергеновтің өлеңдерін тыңдап, ұзаққа сілтейтін жыр-термелерін тыңдап тəнті болыс ты. Ертеңіне адрес алмасып, қимай қоштастық. Қонақтар келесі шаруашылыққа аттанды. Біз ауданға қайттық. Бұрын онша аңғармағанбыз ба, немене, анау əлгі Мəдениет Еше кеевтің орындауындағы əндер, əлде, даусы тым ұқсас болғандық тан Жүсіпбек Елебеков деп ойладық па, радио, телевизор дан жиі беріледі екен. Құлақ шалған сайын «Міне, біздің Мəдениет!» – деп елпеңдейміз. Арадан бірер жыл өткенде Алматыға қоныс аударып, «Мə де ниет жəне тұрмыс» журналына қоныс аударған менде қым-қуыт тіршілікпен жүріп, Мəдениетті іздейтін мұрша бол мады. Астанаға менен кейін келген Төлеген де пəлен дей қой мады. Бірақ, концерт залдарында əндерін тыңдап, о жер, бұ жерде көріп қалатын Мəдениетпен арқа-жарқа амандасып, жағдай сұрасып жүрдік. Баяғыша қақ-сұқ, артық сөзі жоқ біртоға, ұстамды, қарапайым, бекзат қалпы. Айтпақшы, еңбек сіңірген артист атағын алған соң өзі қа ты сатын концертке шақырып, гүл ұсынып құттықтаған сəт есте. Бір көргенде «Семейде істеймін», бір көргенде «Ал ма ты ға қайтып келдім» деп жүрді. Кейін Семейге біржола табан тірегенін білдік. Бірде Қазақ радиосындағы музыкалық редакцияның бас редакторы Илья Жақанов: «Осында Семейден Мəдениет Ешекеев келіп жүр. Білесің бе, білмейсің бе, жақында халық артисі атағын алды ғой. Сол туралы му зы калық очерк жазсаң қайтеді? Келсін десең, менде отыр, қазір барады, – деді телефон арқылы. – Бізде талай дүниең барын білесің, мұны да алтын қорға лайықтап жазғаның дұ рыс». Бұған дейін Мұхтар Өтебаев, Əзидолла Есқалиев, Мəкен Əлиасқаров, Рақым Тəжібаев, Рəбиға Есімжанова т.б. əншікүйшілер жайлы музыкалық очерк жаздырған Ильяға қалай жоқ дейін. «Келсін», – дедім. – Еңбегің бағаланып жатыр, құттықтаймын, – дедім ұзамай редакцияға келген Мəдениетке. – Рақмет, – деп жымиды бұрынғыдан біраз толысып, жігіт ағасы жастан аса бастаған Мəдениет. – Бір тілегім, радиоға жаз саң Жүсекеңе еліктейді демеші. Ұқсаса ұқсар, бірақ,

мен дегі өзіме тəн дауыс. Біреулер солай деп зығырыма тиіп бітті. – Білемін, – дедім. – Мен олай ойламаймын. Соны шама келгенше айқындап, дəлелдеп көреміз, – дедім. – Өзің Семейге барасың ба? Барсаң, соқпай кетпе, – деді ол маған. – Жол түссе, сөйтеміз. Сол жолы жазылған музыкалы очерк радиодан көп жыл бойы беріліп жүрді. Қазір білмеймін. Мəдениет Ешекеевтің шығармашылығы жайлы біраз деректер қамтылған-ды. Тек... тек... сол жолы... Бақиға аттанғанына біраз жыл болған қайран əншінің таны мал өнер иесі болу өңі түгіл түсіне кірмей, тосаттан тап болған тағдыр талқысына бас иіп, келешектен біржола үміті үзілген шақтарынан басқа. Оларды несіне айтам деді ме екен, кім білсін. Оны біз де кейін, соңғы екі-үш жылдың айналасында бі ліп жүрміз. Білгенде, белгілі музыка зерттеуші ғалым, сын сағттарда кейбір жас өскіндерге көмек қолын созып, желеп-жебеп жүретін қадірменді профессор Пернебек Момыновтың «Қазақ музыкасының қысқаша тарихы» кітабы ның ІІІ-томынан (базбірі хақында осы журналда бұған дейін де айтылған). Мəдениеттің сырын білмейтін екінің біріне көктен аяғы салбырап түсе қалғандай көрінетін əншінің қандай тар жол, тайғақ кешулерден өткені жайлы ендігі сөзді оның əкесіндей қамқоршы болған ұстазы Пернекеңнің өзінен тыңдайық: «1957 жылдың қыркүйек айында Семейдің Абай атындағы драма театрында облыстағы талантты жастардың (солай дейік) жарысы өтіп жатты. Осындағы музыкалық училищенің директоры маған қазылар алқасының төрағалығы жүктелгенді. Əн, күй, би, акробаттық-цирк, көркемсөз бойынша бəрін зерделеп, елеп-екшеп, таразылап отырмыз. Бір кезде сахнаға еңсегей бойлы, бұйра шашты, қолында домбырасы бар өрімдей жас жігіт шықты. Ауылдан келгені көрініп тұр. Киімі жұпыны, мақталы шалбар, күпəйке. Жүргізушінің хабарлауынша, аты-жөні Мəдениет Ешекеев, Абай ауданындағы бір ша руа шылықта тракторға тіркеуші екен. Ол Абайдың «Бойы бұлғаң», Біржан салдың «Жамбас сипарын» жеріне жеткізе орындады.

Елең еткен алқа мүшелерінің бірі: «Даусы Жүсіпбек Елебековтен аумайды екен», – деп күбір етті. «Ұқсаса ұқсар, бі рақ, көшірме емес, бұл аймақта əркімнің өзіндік орындау мəнері болады», – дедім мен. Шыны керек, оның орындау шеберлігіне таңданып əрі риза болған қазылар алқасы бірінші орынды сөзге келмей Мəдениетке берді, үзілісте өзі ме шақырып, жай-жапсарын сұрадым: «Қарағым, жасың қан шада, үйлендің бе?» – деп. – Жасым жиырма бірде, бойдақпын, əкем қайтыс бол ған, шешем, қарындасым үшеуміз тұрамыз. Білімім бес клас тық – деді қысыла төмен қарап. – Əкеден жеті жаста қал сам да, анамның арқасында консерватория бітіріп, адам қа та рына қосылған өз жағдайымды ойлай келе, бұл балаға қайт сем де жəрдемдесуге бел будым. Себебі, ол Абай, Əміре сын ды асылдардың сынығындай көрінді. Егер оған қолдау жа сау қолымнан келсе, жаңылмайтыныма сендім. Сендім де, əңгі менің ашығына көштім. Мен музыка училищесінде директор мын, сонда оқуға кел деп. Білімі бес кластық, училищеге онжылдық бітіргендер алынады. Ол жағын өз мойныма алып, документтеріңді тез əкел де тапсыр дедім. «Орысша білмеймін ғой», – деді. «Білмесең үйренесің, ал сабақты өзім қазақша оқытамын», – деп қамшылай түстім. Əн салу ше берлігін игерсең жетті, – дедім. Сөйтіп, оны оқуға қабылдадық. Дауыстан сабақ беретін еврей оқытушы бар еді, ол бірден «мынадай даусы бұзылмаған табиғи дарын тапқанымызға ризамын» деп, Мəдениетті өз қамқорлығына алды. «Сіз еуропалық əн айту дəстүрінде тəрбие алғансыз, ал, бұл бала халықтық дəстүр өкілі, тыныс, дема лу техникасын үйретсеңіз», – дедім. Ол келісті. Мəдениетті екі-үш ай əн айтқызбай даярлап, баптап, мамыр айында баяғы екі əнін айтқыздық. Осы аралықта ше бер - лігі арта түсіпті. Тыңдаушылар риза болды. Маған алғыс айт - қандар да аз болмады. Мəдениеттің алғысы өзінше. Ол ұзамай еліне кетіп, біраз күннен соң ренжіп оралды. Себебін сұрап едім, еңсесі түсіп, көңілі жер болған ол: «Менің азын-аулақ жетістігімді газеттен оқып, іштері күйген ауыл басшылары не үй салуға алған қарыз ақшаны қайтар, не колхозға келіп жұмыс істе, əйтпесе, заңға тартыласың

деп шарт қойды. Енді əрі қарай оқи алмаймын, колхоз үйді алып қойса, анам мен қарындасым далада қалады», – деп мұ ңайды. Мынау шынында да күтпеген қырсық. Не істеу ке рек? Дереу облатком председателінің атына үш-төрт ұстаз атынан хат əзірлеп, Ербосын Хасеновке өзім бардым. Хатты беріп, ауызша да айттым: « Елдің жұлдызы болатын əншіден айрылып қалмасақ игі еді», – деп. Е. Хасенов түсі ніп: «Өтінішің ерекше екен, қарағым. Сен сол болашақ əн ші нің екі машинаның құнына тең қарызы кешірілсін деп тұр сың ғой, солай ма?» – деді. «Дəл солай», – дедім. «Сессия да қараймыз», – деді. Ұзамай Мəдениет Ешекеевтің қарызы кешірілді деген шешім шығып, көшірмесі маған берілді. Мен Мəдениетке беріп, ауылына жібердім. Облатком шешімі орындалды. Бірақ, біреулер менің үстімнен Мəскеуге домалақ арыз жіберіп, ол қара күйеден де құтылдық. Енді оны қалай да Алматыға жіберіп, Жүсіпбек Елебековтен тəлім алу жа ғын ойластырдық. Онсыз болмайтынына көзіміз жетті. Мə де ниет министрі Əмір Қанапинге хат жаздық. Министр бізді қолдады. Мəдениет Жү се кеңнің класында оқып, кəсіби əнші боп шықты. Табиғи талантының арқасында Мəдениет тез өсті, тез қатайды, тез танымал болды. 1981 жылы Еңбек сіңірген, 1987 жылы Халық артисі атанды. 1981 жылы есімі республиканың Алтын кітабына жазылды. Менің Мəдениеттің атақты əнші болуына қосқан үлесімнің кей парасы осындай. Алматы, Семей өнер ордаларында жемісті еңбек еткен Мəдениеттің есімі халық жадында. Жуырда Семей музыка училищесінің атау лы тойына барғанымда ондағылар мені хан көтеріп қарсы алды. Азын-аулақ еңбегімді ұмытпапты. Кейбірін атап айтты да. Барлығына рақмет. Сол жолы тірілермен қауышып, мар құмдарға құран оқыдық». Пернекең осылай дейді. Саралай білсек, оның бұл сөзде рін де көп мəн-мағына жатыр. Пернебектің шарапатшафхатын көргендер аз емес. Біреуі жоғарыда айтылған Мəдениет Ешекеев, əрине. Жақсылық ұмытылмайды, ерте ме, кеш пе, ал дан шығады. Жақсылардың мерейі шалқи берсін, лайым да.

ӨКІНІШКЕ ТОЛЫ ӨМІР немесе Жамал Омарованың ұлы Шəміл, басқа да өрен-жарандары жайлы үзік сыр Белгілі əнші, халық əртісі, 1945 жылғы Мəскеуде өткен же ңіс парадына, əрі соның құрметіне берілген банкетке қаты сып, Сталиннің алдында əн салған соғыс ардагері Жа мал Омарова екеуміз апалы-сіңлілі əйелдерден туған қа рын бөле болатынбыз. Майданға бастан-аяқ (азын-аулақ үзі ліс термен) қатысып, өзі басқарған өнер тобымен жауынгерлерге рух-жігер берген қайран апатайымның омырауы орден, ме дальдарға толы, жеткен абырой асуы биік, Мəскеуден ора лысымен СССР халық əртісі атағы берілетіндігіне күдік-күмəн жоқтай еді. Бірақ, тағдырдың жазуы шығар, Сталин нің оған «шаруаң болса, тікелей өзіме хабарлас» де ген сөзі, əріптестер мен жора-жолдас, ағайын-туыстар алдында ғы құрмет-бедел – барлығы бір-ақ сəтте жым-жылас боп, күлі көкке ұшты. Себебі, Жамал Мəскеуден Алматыға орал ғанда, туған ұлындай мəпелеп өсірген кенже інісі Абы - лай мен тұңғыш перзенті (менен бірер жас үлкен) Қаз бек қарақшыларға қосылып, кісі өлтіру, тонау, басқа да қыл мыстық істерге қатысқаны үшін түрмеге түсіп, сот жүріп жатқан-ды. Ол туралы жақын-жұрағаттары Жамалға айтпай, көп уақыт бойы жасырып келген еді. Енді бəрі ашылды. Сот аяқталып, ұйымдасқан қарақшылардың төрт-бес басшысы ату жазасына, қалғандары ұзақ мерзімге бас бос тандығынан айыруға кесілді. Ату жазасын алғандардың бі рі – Абылай. Қазбекке – он бес жыл. Белді бекем буып, жанұшыра жүгірген Жамал Сталиннің өзі көзбе-көз тапсырған кө мекшісі Поскребышевке телефон соғып, көмек етуін өтіне ді. Солайша, Абылай атудан аман қалып, Қазбектің түрме мер зімі қысқарады. Есесіне, Жамалдан (нақ бір қылмысты ба ла лары емес, өзі жасағандай) көп жұрт теріс айналып, Мəс кеуге де есік тарс жабылды. Ұзақ жылдардан кейін түрме ден оралған Абылай мен Қазбек жоғары білім алып, екеуі де құзырлы орындарда жауапты қызметтер атқарды, алайда, өмірден ерте кетті.

Бұл ұзақ хикая. Мен шетпұшпақтап қана тоқталып отырмын. Айтарым басқа. Мəселен, қазірге дейін алдақашан бақи ға аттанған Жамалдың атында ауыз толтырып айтардай ештеңе жоқ, есімі онша көп атала бермейді, «өлдің Мамай, қор болдыңның» кері келгелі не заман. Оны базбір көзі тірі аға буын өкілдері болмаса, кейінгі ұрпақ жөнді білмейді де. Жа мал кім еді, елге сіңірген еңбегі, қызметі қандай, бұларға егжей-тегжейлі тоқталмай, өзім білетін бір-екі өкініштілеу жайларға ден қоймақпын. Жамал Ташкенттің іргесіндегі Қауыншы (Торқыс деп те аталатын) елді мекенінде ғұмыр кешкен, үш ұлының екеуін Пе тербор мен Берлинде оқытқан Қожамқұл деген алпауыт бай дың Омар есімді ұлынан туған немересі. Əкесі Омар Бер линде техникалық білім алып, Алашорда партиясының оң түс тік бөлімінің жұмысына араласқан, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Əуезов, т.б. жақсы білген қайраткер. 1937 жылы репрессия пышағына ілігіп, із-түзсіз кеткен. (Біреулер қа сақана сөйте ме екен, Омардың Алашордаға қызмет еткені жайлы айтылмайды). Жамалдың халық жауының қызы деп қа лайша қудаланбағаны таңқаларлық. Бəлкім, елден ерек дары нының арқасы ма, айта алмаймын. 1929-1930 жылдары барша мал-мүлік, дүние-жиһаздары тəркіленіп, ебін тауып Тəжікстанға өтіп кеткен өз əкем де 1941 жылға дейін сонда бас сауғалап тіршілік етті. Мен 1931 жылы Сталинабадта туылыппын. 1941 жылдың көктемінде Алматыға көшіп келіп, Жамал апатай мен Есей жездемнің үйі не түстік. Төрт бөлмелі кең-мол пəтерінде үш ай бірге тұрдық. Кейін Ботаника бағында директор боп істейтін Есей жездем əке-шешемді жұмысқа орналастырып, баспана берген соң, сонда үш жыл тұрдық. Жамал, Есей, əкем Əбді рахман бəрі соғысқа кетті де, біз Ташкент іргесіндегі атамекеніміз – Қауыншыға көшіп бардық. Сонда орысша ор та мектеп бітіріп, Мəскеуде жоғары білім алдым, Ленинградта көп уақыт ұстаздық еттім (ғылым докторы, профессор ретінде). Біз Тəжікстаннан Алматыға келген кезде Жамал апатайдың үйінде анасы Жаңылыс, күйеуі Есей, ұлдары Абылай, Қазбек, Шəміл жəне де Жəмила, Тұрсынбек, Қатира деген іні-сіңлілері бірге тұрады екен. Былай алғанда, үлкен отба-

сы. Қазбек 9, Шəміл 3,5 жаста. Шымыр, өжет, қолды-аяққа тұрмайтын мазасыз, шекесі торсықтай, қара домалақ Шəмілді барлығы «тəтік» деп еркелетеді екен. Ауладағы үлкен-кішілер де солай атайды. Бірақ, бұл Шəмілге ұнамайтын. Біреу «тəтік» десе, аузын бұртитып, түсі сұрланып, мұрнының асты нан міңгірлейді. Жасы кішкентайлықтан «тəтікті» бізбен бір ге ойнауға жібермейді. Өзі əнші болғандықтан, Жамалдың үйіндегі басқалар да қа ра жаяу емес-ті. Жаратылысы бөлек, есту қабілеті (Ахмет Жұ банов слух дейтін) елден-ерек Шəмілді консерваторияның оқытушысы арнайы келіп, пианинода ойнауды үйретеді. Басқа балалар да үйреніп жүрді. Жəмилə, Тұрсынбек, Қатира дом быра тартады. Мен домбыра аспабын тұңғыш рет осы үйде көрдім. Қатираның демеуімен Қазбек екеуміз де домбы ра тартуға қызыға бастадық. Қатира консерватория жанындағы музыкалық училищеде оқиды. Есей жездем бастап, кейде менен басқалардың бəрі қосылып əн шырқайды. Менің анам мен Жамалдың анасы қосылып шырқағанда ұшқан шыбынның ызыңы білінбейді. Қатираның «тəтікке» күні-түні музыка үйреткені Қазбекке ұнамайды. Қатираны мазақтап, жынына тиетін сөздер айтып, сол үшін шапалақ та жеп жүрді. Бұл Шəмілді жақсы көр гендіктен екенін білеміз, сеземіз. Кейін есейіп, ес жиғанда Қазбектің Шəмілді жай ғана жақ сы көріп қоймай, туған бауыры ретінде қызғанатынын да ұққандай болдым. Алдын-ала айта кетейін, Қазбекті Шəміл де өле-өлгенінше жанынан артық санап, ешкімге бір ау ыз бөтен сөз айттырмай, қызғыштай қорғайтын. Қазбек қай т қан соң, оның маңдайындағы жалғыз ұлы Қуат пен əйелі Марияшқа Шəміл аузындағысын жырып беріп, көп қамқорлық жасады, ыстық-суықтарына төзді, ортақтасты. «Тəтік ті» жалғыз Қазбек емес, барлығы жандарындай жақсы кө ретінін жоғарыда айттым. Оның тағы бір себебі, «тəтікті» маң дайының көзге айрықша түсіп, жарқырап тұратын қас қасы болатын. Қазбек менің «неге бұлай?» дегеніме, «жұрт көп сүйгендіктен солай» дейтін. Бұлар балалықтың бал дəурен шағы. Одан соңғы ержету кезеңдерімізді əрқайсымыз əр жақта өткіздік. Шəміл Қазақстан да, мен Өзбекстанда дегендей. Жоғары білім алып, қыз-

мет ке араласқан соң да бір-бірімізден қол үзбей, хат-хабар алы сып, барып-келіп тұрыстық. Алайда, Ленинградтан Алма тыға келген сайын мен Қазбекпен көбірек бірге жүріп, Шəмілмен онша əмпей-жəмпей бола алмайтынбыз. Оның та ғы бір себебі, Шəміл негізінен ағайын-туыс арасындағы ұйымдастыру жұмыстарын атқарады, тойбасылық жасайды, бір жағынан Тұрсынбек, Қазбектерден аса алмай, мені көп қо лына түсіре алмайтын-ды. Шəміл Есейұлы Омаровпен шын мəніндегі қызықты да қи мас, туыстық, бауырластық қарым-қатынасымыз 1972 жыл дан бастау алады. Мəскеуде жоғары білім алып, техни ка ғылымынан кандидаттық қорғаған, доцент, құрылыс ма териал дары бойынша маман, қазіргі (сол кезде институт) Қазақ тың Бас Архитектура-құрылыс академиясының негізін қа лау шылардың бірі, аталмыш оқу орнының тұңғыш партком секретары Шəміл сол жылы əйелі Лиза екеуі Францияға ба рып, қайтарында Ленинградта тұратын бізге соқты. Мен білдей ғылым докторы болсам да, меншікті баспанам жоқ, мекеніміз – жатақхананың қуықтай үш бөлмесі. Профессорлық аттестатты күтіп жүргенмін. Шəміл мен Лиза Парижден Ленинградқа бір топ достарымен бірге таң алдында «Қызыл жебе» пойызымен келді. Олар ды осындағы жора-жолдастары күтіп алып, түске дейін анда-мұнда апарып, қаланы аралатып, құрмет көрсетті. Түске қарай барлығы біздің шаңыраққа сау ете түсті. Дастарқан жасап, күтіп отырғанбыз. Мен осында оқитын бірқауым қазақ аспиранттарды да шақырған едім. Жамалдың баласын кө ру олар үшін де таңсық. Күліп-ойнап, көңілді отырдық. Шə мілдің баритон дауыспен нəшіне келтіре салған əніне сүй сінген қонақтар қайта-қайта қол соғып, алғыс жаудырды (бұл жайларға – негізгі айтпағым сол болғандықтан – алда кеңірек тоқталамын). Қонақтар тарап, оңаша қалған соң, өмір көріп ысылған, тə жі рибелі доцент, танымал маман Шəміл маған өткір көз дері мен тесіле қарап: «Болды, жетті! – деп саңқ етті. – Ер туған же ріне! Мұнда қимайтын нең бар?! Туған елге, Алматыға қоныс аудар», – деді. Бұл оның шын жанашырлық сөзі болатын. Мұндай лебіз ді бұдан бір-екі жыл бұрын Алматыдан арнайы келген

Жамалдың інісі, сүйікті бөлем, Қазақ политехникалық Институ тының профессоры, əйгілі «Досмұқасан» ансамбілінің не гізін қалаушы ірі ғалым Тұрсынбек Омарұлы, сондай-ақ, Қатира əпкемнің күйеуі, милиция полковнигі Серік Қарықбо лов та білдірген-ді. Басқа тума-туыстар да айтатын. Алайда, «жазмыштан озмыш жоқ», дəм-тұз бұйырған жерде тағы да біраз жыл ғұмыр кештік. Алматыға Ленинградтан пəтер алып, кем-кетікті толық түзеген соң көшіп келдік. Қазақ универ ситетіне (конкурстан өтіп) Гидрология кафедрасының мең герушісі боп қабылданған соң. Ал, енді Шəміл мен Лиза Парижден Ленинградқа келгенде гі көрген-білгендерге қайта оралсам, ол күні қонақтың үйме-жүйме болғаны сонша, мен коридорда, əйелім Аннушка (Шəміл солай атайтын) асүйде, балалар далада түнедік. Көңіл кең болса, бəрі сияды. Таршылық байқалған жоқ. Толассыз тост, əн, əсіресе, хормен айтқан «Менің Қазақстаным» ерекше есімде. Жұрт білетіндей, оны тұңғыш орындаған – Жамал Омарова. Шəмілдің анасы, менің бөлем. Студенттік жылдар мен аспирантурада оқыған мез гіл - дерде, шамасы, мен Жамал Омаровамен жақын туыс тығым ды онша көп айта бермесем, ұстамдылау болсам керек. Арадан көп жылдар өткенде Ленинградта аспирантурада бір ге оқыған армян жігітімен жолықтым. Ол бірден: «Əй, до сым, сен Жамал Омарованың інісі екенсің ғой. 1972 жы лы Ленинградқа келген оның ұлы Шəмілді маған неге көр сетпе дің. Сен көрсетпесең де, мен бəрібір көрдім», – деді де, тө мендегі оқиғаны баяндап берді. Бірде Шəміл құрылыс материалдары бойынша қорғалатын кандидаттық диссертация иесіне оппонент ретінде Ереванға барады. Бұл кезде ондай мəртебеге Мəскеу арқылы ғана қол же тетін. ВАК-тің ерекше көз қырындағы Шəмілді солар ұсына ды. Диссертация табыспен қорғалады. Қорғалған соң, армян дар банкет береді. Тегі, қонақжай армяндардың шынайы ықылыс-пейілдеріне риза болғаннан ба екен, əншейінде суыры лып əн салмайтын, салса, көпшілікпен бірге шыр қай тын Шəміл сол жолы анасы Жамалдың репертуарындағы армян əнін сол тілде аңыратып қоя береді. Оны өзбек əншісі са налатын СССР халық əртісі, ұлты армян Тамара-ханум да сү йіп тыңдайтын. Біз де талай естігенбіз. Шəміл орындаған ар-

мян əніне банкетке қатысқандар түгел қосылып, екін ші рет оркестрмен бірге тағы айтқызады. Жұрттың көбі көзіне жас алады. Не керек, Шəміл сол жолы Ереваннан үлкен ға лымды ғымен қоса, əншілігімен де танылып, Алматыға қа зақ тың да, өзінің де мəртебесін аспандатып оралады. Көшеде кездескен армян досым маған осыны айтып, Шəміл дің кəсіби өнерпаздардан кем түспейтін шеберлігіне риза лығын жеткізуге сөз таба алмай, қақалып-шашалып тұрды. Міне, өнер құдіреті! Хас өнердің мəртебесі! Шəмілдің өзіне тəн əншілік дарыны ақыл-ойы толысып, өмір лік көзқарасы қалыптасқан жылдарда бұрынғыдан те - реңі рек таныла бастады. Бала кезде алған музыкалық біліміне орай, құлаққа жағымды, тыңдаушысын бірден баурайтын баритон даусының жөні бөлек-тін. Басқаларын былай қой - ғанда, анасы Жамалдың репертуарын түгелдей жатқа біле тін. Олардың дені СССР халықтарының əні болатын да, əрқайсысын сол тілде орындайтын. Даусының ерекше ыр ғағы Жамалдан асып түспесе, кем соқпайтын. Алматыға көшіп келген соң Шəміл бізді жақын туыстарымен таныстырып, олар кезек-кезек ерулікке шақырды. Дос тары да аз емес екен. Солардың ішіндегі ерекше есімде қалғанда ры Қазақстанның Құрылыс индустриясының жетекші ма ма ны, цемент зауытының бұрынғы директоры, Құрылыс ма те риалдары министрінің орынбасары Кеңес Бекішев еді. Кеңестің мезгілсіз өліміне қатты қайғырған Шəміл қа за ға қатысты ғұрыптың барлығына белсене араласты, марқұмның отбасына қамқорлық-қолдау жасады. Шəмілдің үйінде ми нистр дің бұрынғы орынбасары, жаңадан ашылған Архитек тура жəне құрылыс институтының тұңғыш ректоры Сер - пек Байболовпен де танысқан жайым бар. Шəмілдің тə лімтəрбиесін көрген Сайлау, Қанағат, Болат Қынатов сын ды шəкірттері бүгінде құрылыс саласының көрнекті қай рат - керлері, ұстаздарын құрметпен еске алып, ол жөнінде тебіре не айтады. Қашанда құдайлығын айтатын Шəміл өсек-өтірік, ғайбат сөз, біреуді күстаналаудан бойын аулақ ұстады. 1988-1989 жыл дары 19 ғылым докторы, профессор жұмыссыз қалып, кеш ке қарай Есентай өзенінің бойына жиналатынбыз. Əртүр лі əңгіме айтып, шахмат ойнап, уақыт өткізіп жүрдік.

Сол кездерде Шəмілдің қолтықтан демеп, қолдау-сүйеніш көр сет кенін қалай ұмытайын. Жоғарыда Шəміл анасы Жамалдың репертуарын түгел білу ші еді дедім. Жиі-жиі екеуден-екеу оңаша музыкалататынбыз. Əн салатын – ол, тыңдайтын – мен. Кейде Жамалдың маг ни тофонға жазылған əндерін тыңдаймыз. Ескі таспа қырыл дай бастаса, Шəміл өзі күшті даусымен қосылып, де меп жібереді. Опералардан орындайтын ариялары да кере меттін. Айтуынша, «Паяцы» операсынан орындайтын ария лар мен «Иоланта» операсындағы Робертоның ариясын тың даған марқұм Мұқан Төлебаев оған бірыңғай əншілікке ауыс де ген көрінеді. Үйлерінен қонақ үзілмейтін. Жəне дастарқанға жиналған дар Шəмілдің зиялы ғалымға жарасты ғибратты əңгіме лері мен əн, арияларын тыңдап, бір жасайтын. Əндерді кө бі не жұбайы Лиза екеуі қосылып айтатын. Олардың орын дауындағы «Ақ бантик» əні əлі күнге құлағымнан кетпей ді. Ардақты азамат, абзал дос, қымбатты бөлем Шəміл тұл пардың тұяғы, асылдың сынығы екенін отбасына шын беріл ген адалдығымен де дəлелдей білді. Перзенттері Қайрат, Айгүл, Алмазды жанындай жақсы көрді. Айгүл тұрмысқа шы ғып, Дəмір деген немересі дүниеге келгенде бəріміздің көңі ліміз тасып-төгілді, шаттыққа кенелдік. Кішкентай Дəмір Шəмілдің «тəтік» кезіндегі топ-томпақ, сүйкімді бейнесін еске түсіретін. «Тəтік» тəтті дегеннен шыққан (дедік қой). Беу, опасыз жалған дүние-ай! Құдай қолдап, аруақ же беген Шəмілден қапылыста айырылып қаламыз деп кім ой лаған?! Демалыс күні болатын. Таң бозарып атар-атпаста Шəміл телефон соқты. Солайда солай, күндізгі сағат он екіде үй де бол, кешікпе, ақылдасатын мəселе бар деп. Былай да таңер тең ұйқыдан кеш оянатын мен демалыс күні түске де йін ұйық тап, төсектен жай тұратынмын. Бүгін олай болмайын деп тұр. Айтқан кезінен бір сағат бұрын барсам, таңертеңмен ба зар дан əкеліп, былқытып пісірген қойдың басы, ішекқар ны дайын екен. Бір-бір рюмкеден коньяк ішіп, соңынан қой дың бас-сирақ, басқа да жылы-жұмсағын соғып алдық. Менің əйелім де, Шəмілдің əйелі де мұндайды өлсе жемейді. Сон дықтан, оларды шақырған да жоқпыз. Ақылдасатын мəсе ле бар деп еді, не айтар екен деп елеңдеймін. Шəмілдің

асы ғар түрі жоқ. Тек əн сала береді. Бірінен кейін бірін. Əн бол ғанда қандай, шіркін. Кіл інжу-маржан. Шəміл менің өтіні шім бойынша «Иоланта» операсынан Робертоның ариясын шырқады. Сай-сүйекті сырқыратқан ариядан көңілім бо сап, өзімді ұстай алмай, еңкілдеп жылап жібердім. Арияны күрт доғарған Шəміл: «Көке, не болды саған?» – деп асты-үстіме түсіп жатыр. Мен орнымнан тұрдым да, сыртқа шығып, аулада біраз серуендеп жүрдім. Үйге қайта кіріп, шай іштік. Шəміл тағы да əнге басты. Толассыз. Мен «əу» деуді білмеймін. Бірақ, тəу ір тыңдаушымын. Шəміл оны біледі. Бүгінгі тыңдаушы біреу. Ол – мен. Шəміл Есейұлы ерекше дарын иесі еді. Бұл соңғы дидарласуымыз боп шықты... Енді ойласам, соғыс жылдарындағы жəне соғыстан кейінгі елді сансыратқан қиыншылықтардың салдарынан сол дарын иесіне кəсіби əнші болу бұйырмастан, жанбай жатып сөнді десе де болғандай екен. Ес жиып, етек жиғанда бəрі кеш еді. Оның үстіне, екі бірдей баласы түрмеге жабылып, көпке дейін машақат, қаңқу сөз, өсек-аяңнан көз ашпаған Жамал апатай мен Есей жездемнің Шəмілді айтулы əнші етіп тəрбиелеуге шамалары да, мүмкіндіктері де болмады... Əннен бағы жанбағанын Шəмілдің өзі де сезініп, жиі торығатын, мұңға бататын. Өкініші о дүниеге өзімен бірге кетті. Бүгінде Алматыда алыс-жақын бірқауым тума-туыстар бармыз. Бəрі бірдей тату-тəтті, аралас-құралас дей алмаймын. Алайда, Шəміл екеуміздің достығымыздың жөні басқа еді. «Əкесі достың баласы дос» дегендей, оның əкесі Есей мен менің əкем Əбдірахман фəниден араларынан қыл өтпестей дос болып өтті. Сол үрдіс бізге де жұқса керек. Генетикалық жақ тан алғанда, екеуміз де Құлжан батырдың ұрпағымыз. Еңсегей бойлы Ер Есімнің атақты баһадүрлерінің бірі болған Құлжан батыр аруағының үнемі жебеп, жар боп жүретінін сезі немін, ұғынамын. Ендеше, барлығымызды да аруақтар желеп-жебеп жүр сін, ағайындар. Анасы Жамалға ұқсап атақты əнші болу бұйырмас тан, өкініші ішінде кеткен менің қымбатты бөлем, белгілі ға лым Шəмілдің аруағы риза болғай.

ХАЛЫҚ АҚЫНЫ ИСА БИНАЗАРОВ немесе ұлы Амантай хақында Осынау санасы сара, ойы терең, кісілігі де, кішілігі де мол, қарапайым, кішіпейіл, еңбексүйгіш, жігіт ағасы жасындағы Амантай Исаұлы көп жылдан бері ежелгі атамекені Семей қаласында тұрады. Сондағы жоғары оқу орындарының бірін де дəріс береді, ғылыми-зерттеу жұмыстармен шұғыл да - нады. Ғылымға берілген, ізденімпаз ғалым бірнеше моно графия лық, зерттеу кітаптардың авторы. Топтама жинақтарда да жиі жарияланады. Бұл жалпылама білетініміз, оның ғалым ретіндегі ұлан-ғайыр еңбегіне талдау жасау, баға беру – осы сала мамандарының еншісінде. Біз Амантайды қайдан, қалай білеміз, ол туралы сөз қозғап, есімін неліктен ауызға алып отырмыз, осыларға ден қоймақпыз (оқырман қауым солар дың өзінен де Амантай жəне ол шыққан əулет хақында тани түсуге болатын біраз дерек-мəліметтерге қанығар деп ойлаймыз). Алдымен айтарымыз, Амантай қасиетті Арқа уəлаятын ме кендейтін, (тайпа ретінде) сан ғасырлық тарихы бар Арғын ның «Қаракесек» тармағына жататын текті тұқымнан тарайды. Əкесі сонау – өткен ғасырдағы 1943 жылы Алматыда болған республикалық ақындар айтысында Жамбыл, Нұр пейіс, Саяділ, Кенен т.б. алыптар қатарында топ жарып, «Қазақстанның халық ақыны» атағын иеленген Иса Биназаров болатын. Амантайдың үлкен ағасы Мұрат Исаұлы Семей пединститутының қазақ тілі мен əдебиеті факультетін бі тірген соң, біраз жыл мектептерде ұстаздық етіп, кейін қауіпсіз дік органдарында жемісті қызмет еткен отставкадағы пол ков ник. Алматыда тұрады. Жуырда сексен жасқа толып, тума-туыс, дос-жаран, əріптестерінің ортасында мүшелтойын өткізді. Өзі тіл-əдебиет маманы, əрі, халық ақынының баласы, бала жастан сергек, сезімтал, алғыр, ауыз əдебиет қазына ла рымен сусындап өскен Мұрат та кейінгі аса жауапты қызметін атқара жүріп, шабыты келгенде өлең жазып, олары бұқаралық ақпарат беттерінде жарияланып тұрды. Бес-алты

өлең кітабы жарық көрді. Тумысынан « мен пəленмін» деп күпінбейтін, аса кішіпейіл, қарапайым, жан дүниесі та за, бай, əділ Мұрат Исаұлы өз ортасында қашанда сыйлы қадірлі. Əдеби кітаптар, газет-журналдар оқуға уақыт табатын əн ші, домбырашы Мұраттың да «əке көрген оқ жонар» ұл екені ылғи да байқалып, сезіліп тұрады (оның қарапайымдылығы сонша, егер сəті түіп, осы жолдар көзіне түссе, өзін қолайсыз сезінетіні анық, иман кəміл, соған қарамай, тəуекел ге бел будық). Жақсының жақсылығын айт дегендей, халық ақыны əкесінен бастап, осынау қазақ кім десе, мынау деу ге лайық жандар хақында (кешірім сұрай отырып) бір-екі ауыз лебіз білдіргенді жан санаған жайымыз бар. Ақ ниет, адал пейілден. Мұрат пен Амантайдың əкесі Иса ақсақалдың көзін көріп, дəмдес болғанымызды да айта кеткен артық емес. Олай дей тініміз, Мұрат 1960 жылдардың басында қызмет бабымен Алматыға көшіп келген соң, Иса ақсақал соның қолында тұр ды. Бір өкініштісі, тұрмыс қамымен жүріп, ол кісімен жөн деп, кең-мол əңгімелесе алмадық. Өзі де ашылып, көп еш теңе айтпайтын. Оның үстіне, Алматыға келген соң, бір жыл ға жетер-жетпесте дүние салды. Кеңсайға жерленіп, сон да жатыр. Енді халық ақыны деген атақ екінің біріне беріле қоймасы айтпаса да түсінікті ғой. «Иса ақсақалдың жазбаша шығармалары бар ма еді?» – дегенге, ақынның ұлы Мұрат: «Бар. Ғылым академиясының қорында біраз дүниесі жатыр. Əттең, соларды жинақтап, жарыққа шығаруға мұрша болмай жүр, шыққандары аздау», – деп ағынан жарылады. Түсінеміз. Мұндай жай екінің бірінің басында болады. Осы Алматыда Иса ақсақалдың бірқауым елге таны мал жерлес адамдары болушы еді, бүгінде Сапарғали Бе галиннен бастап, олардың да біразы бақилық. Ағартушы-бұ қа рашыл əйгілі ақын Сəбит Дөнентаевтың Ленин аудан дық атқа ру комитетінде председатель боп істеген қызы, мар құм Сəулеттің күйеуі, кəсіподақ саласында ұзақ жыл басшы қыз меттерде болған Дайырбеков қария тоқсаннан асса керек. Өнерден хабары мол, əнші, домбырашы ол кісі қазір бір де ңе айта ала ма, жоқ па, пəлен деу қиын. Оның үстіне, қартайған (дедік қой). Бет əлпеті анасы Сəулеттен айнымай-

тын ұлдарын анда-санда көріп қаламын, бірақ, Алматының асфальтінде өскен ол не айта қояр дейсің. Өзі былай ақкөңіл, ашық-жарқын( жасы алпысқа жақын, не асып кеткен), ішкі мə дениеті мол, зиялы жан. Мені о бастан ептеп мазалайтын – Иса ақынның мұрасы ха лыққа жеткен үстіне жетсе деген ой. Ештен кеш, əлі де мүмкіндік жоқ еместей. Осыған орай, Мұрат Исаұлымен сыйластығы бар белгілі ғалым С.Қасқабасовтың құлағына алтын сырға деу көптік етпестей көрінеді. Бұл бір. Екінші, сөзіміздің бісміллəсін Амантай Исиннен бастама дық па? Текті тұқымнан дедік. Мұны жайдан-жай айт па - ғанымызға алда келеміз. Жалпы, Исиндер əулетінің текті лігі не дəлел іспетті жайлар толып жатыр. Біреуі былай. Сонау 1960 жылдардың ортасында ма екен, аса қонақжай əйе лі Күлəнда екеуі де қаншалық жұмысбастылығына қарамай, дастарқандары жиылмайтын Мұрат Исаұлы бірде: «Ертең үйге кел, сен бұрын білмейтін бір жас əншімен таныса сың», – деді. «Кім?» – деп сұрағаным жоқ. Ертеңіне барған да бір-ақ көрдім. Шаштары тікірейген, қара торы, жылы жүз ді жас жігіт өзін бейне осы үйдің адамындай еркін ұстап, майда-шүйде шаруаларға араласып, құрақ ұшып жүрді. Сөйт сем, ол Мұраттың ет жақын немере інісі екен. Мұраттың өзі де: – Менің əкем Иса, мұның əкесі Қайса. Мен Мұрат Исинмін, бұл Марат Қайсин, – деп таныс тырды оны. Сəлден соң Марат Қайсин домбыра алып, қысылып-қымты рылмай əнге басты. Құлаққа таныс Арқа əндері. Бірінен бірі өтеді. Гəп құлаққа таныс екенінде емес, қалай орындауда. Пəлі! Мұндай да хас шебер болады екен. Мүлде бөлек. Үлкен сахналарда ысылып-жетілген танымал, белгілі, беделді əнші лерден көш ілгері. Дауыс, ырғақ, мəнер мүлде бөлек, асып-саспай, бүлдірмей-бұзбай, тастай етіп шырқайды. Оқутоқу, үйренуді қажет етпейтін дап-дайын тума талант. Мұрат Исаұлы мені текке шақырмаған боп шықты. – Маратты Жүсекең біле ме? – дедім бұл үйге андасан да келіп тұратын халық артисі, атақты əнші Жүсіпбек Елебековті меңзеп (ол кісі Мұраттың əкесі Иса Биназаров қайтыс болғанда, қаза рəсіміне бастан-аяқ қатысқан). – Мараттың келгені бүгін ғой, көреміз, – деді Мұрат. Əне, сол Маратты көруімнің де, əнін тыңдауымның да алды-арты

сол болды. Бір жолы Мұраттан сұрағанымда: «Артист болмай мын деп ат-тонын ала қашты ғой, мен де көп ежіктемедім, қа зір елде тұрады», – деді де қойды. Бекер! Бекер! Марат өз еліміз емес, күллі əлемді тамсандыра тын əнші болары сөзсіз еді. Бəлкім, қателесермін, алайда, ма ған солай көрінді. Оған дейін де, одан кейін де дəл Марат тай əншіні кездестірген емеспін. Жүсіпбек, Манарбек, Мə де ниет, Жəнібек... Бəрінің өз орны, жөні бар. Ал, Марат Қайсин... Ол басқа! Ғарышқа бір-ақ самғайтын хас жүйріктің өзі еді, амал нешік!? Оны сондықтан еске алып отырмын. Енді Амантайға келейік. Тарих ғылымының кандидаты, доцент, кейбір сөзі жылмаң желмаялардай емес, ғылым шы ңы на инемен құдық қазу арқылы өрлеп келе жатқан, екі тілге бір дей, айтарына да, жазарына да тек қана қасиетті қазақ тілі – ана тілді қолданатын намысты ғұлама (иə, солай, күмəнданба), таңдансаң өзің біл, ол əрі домбырашы, музыка та рихына жетік сегіз қырлы, бір сырлы өзгеше жаратылыс иесі. Асыра мақтап, əсірелеп отырған дəнеңе жоқ, шыны да, ақиқаты да солай, қайта, жеткізе алмай отыруымыз бек ықти мал. Өйткені, Амантай... Көз ашқаннан халық ақыны əкесінің, онан соң, мектепке барғаннан бастап – күллі тума-туыс, ет-жақындары «аға Мұрат» деп атайтын – Мұрат ағасы мен медицина ғылы мының кандидаты, доцент, самдағай хирург, белгілі онкологги неколог жеңгесі Күлəнданың тəрбиесінде өсті. Алматыда қазақ мектебі емге жоқ кездерде оқуды бастан-аяқ орысша оқыды. Аржағы белгілі. Орысшаның аты – орысша. Ілуде бол маса, ондайлар қазақ екенін де зорға мойындап немесе біржола мансұқтап, тіл, діл, əдет-ғұрып, салт-санадан ма құрым қалғанын білмей, білгісі де келмей, жүгерінің сояуындай сойдиып «жетілгендер» аз ба, құдай-ау?! Амантай олай бол мады. Біраз жыл көрінбей кеткенде, Семей пединститутын да оқып жатыр дегенді құлақ шалушы еді, солай боп шық ты да. Бірде «Жазушы» баспасынан кезекті сатиралық əң гімелер жинағымның сүйінші даналарын алып, қанға біткен əдет бойынша, ешкімге дабыра етпей, тым-тырыс жүрген де, көп ұзамай Мұраттың үйінде əлдебір қуанышты бас қосу боп, соған бара қалайық. Бір кезде күтпеген жерден Аман тай қасыма келіп: «Аға, кітабыңыз шығыпты, құтты

бол сын, мана осындағы дүкеннен сатып алдым», – деп қолтаң ба сұрасын. – Ой, айналайын, қайда жүрсің? – деймін бұрынғыдан есейіп, ақыл тоқтатқан (бозбала емес), сындарлы маман екені көрініп тұрған жас жігітке. – Семейдемін, аға. – Институтты бітіріп пе ең? – Бітіргенмін. Былтыр. – Қазір не істейсің? – Ғылыммен айналысып жүрмін, институтта дəріс бере мін. Ол бұрын Алматыда болғанда қазақша ма, орысша ма, қай тіл де сөйлесетініміз есте жоқ, қазір бір-бірімізбен қазақша сөй лесіп жатырмыз. Амантай ана тілде ағып тұр. Орысша оқы ған деуге келмейді, олай десең, күнəһар болатындайсың. Мыс қылдай мүкіс жоқ. Кедір-бұдырды атама. Тіл ғана емес, мəнерлеп, өз-өзін ұстау, дауыс, екпін, ырғақ – бəрі та - за қазақша. Шіркін-ай, орыс мектебін бітірген қазақ жас тарының барлығы осындай болсайшы деген ой сонда-ақ қы лаң берген-ді. Баяғыда. Бірақ, қайдан! Не көп, меңіреу мəңгүрттер көбейген шақ емес пе қазір?! Сол жолы Амантайдан институтта қай тілде оқыдың деп сұрамаған екенмін, əлі күнге дейін ойға келмейді. Себебі біреу. Қажеттілік жоқ. Институтта қай тілде бітірсе де, Амантай мектепте де, институтта да қазақша оқыған кез-келген мүмінді қалпақпен бір-ақ ұрып алады. Сол күні Амантай мүлде күтпеген екінші қырынан тағы көрініп, бізді де, басқаларды да таң-тамаша етті. Ақын, əнші Мұрат ағасының бабында тұратын алтынмен аптап, күміспен күптелген домбырасын алсын да, Дина мен Құрманғазының күйлерін бірінен соң бірін төгіп-төгіп жіберсін. Пах! Домбыра ны жай тартпай, əр күй жөнінде қысқаша түсінік-мəлімет бере отырып тартқанын қайтерсің. Кəнігі, кəсіби домбыра шылардан асып түспесе, бір де кем емес. Жоғарыда оның ға ла мат əнші ағасы Марат Қайсин туралы да солай деп ек қой. Амантай туралы да басқадай сөз жоқ. Бүгінде жігіт ағасы болған Амантай монографиялық кітап тармен қоса, ара-тұра тұшымды, толғақты мақалалар жаза ды. Ешкімге ұрынбайды, сұғынбайды, кітабы не өзге жазған дарына мақтау дəметіп, не пікір сұрап көз сүзбейді, қол

жай майды, бір сөзбен айтқанда, иілмейді. Онсыз да ғылымбілім қайнары табиғи жолмен тау суындай сарқырап жатқан соң, өйтіп неғылсын. Бəрі табиғи. Осы айтылғандарды қа ғазға түсіріп, тілеулес жандар назарына ұсыну көптен сəті түспей жүрген (арман іспетті) мақсаттың бірі еді. Тəуба! Бүгін ре ті келгеніне шүкіршілік. Рас, базбір ағайындардың асыра сіл теп жібермеді ме екен деуі бек мүмкін. Əсіресе, Мұрат жə не Амантайдың өздері. Келіспеймін. Себебі, келісе алмаймын. Керісінше, жоғарыда жанамалап айтылғандай, Жамбыл мен жүз көріскен Қазақстанның халық ақыны, марқұм Иса Биназаров ұрпақтарының басқаша болуы мүмкін емес. Қай та бізде олардың адами қадыр-қасиет, дарындылық, азамат тық парыз-міндетке адалдық, алымдылық, өрлік, ерлік, дег дарлық, ізгілікті іс-əрекеттерін жеріне жеткізе айта алдық па деген күдік-күмəн басымдау. Əйтсе де, барға мəзір, əзірше осы боп тұр, Күлəнда. Ғұмыр болса, алда тағы көре жатармыз. Лайым да, сіздердей қазақтар көп бола бергей, құрметті Иса Биназаров ұрпақтары, Исиндер əулеті! ӨТКЕН КҮНДЕР ЕЛЕСІ немесе Нартай ақын келген күн Өткен ғасырдағы екінші дүние жүзілік алапат соғыс жылда рының ауыртпалығын көтеру кім-кімге де оңай болған жоқ. Үй саны отызға жетер-жетпес «Ынталы» колхозындағы бас көтерер ер азаматтар майданға алынып, ауылда қалған кемпір-шал, бала-шағаның күні барлық жұмыс мойындарына артылған əйелдерге қарап қалды. Мақта, бидай, арпа өсіріп, азын-аулақ жылқы, сиыр, қой-ешкіні бағып-қағатын солар. Колхоз бастығы, ферма бастығы, есепші, бригадирлер де əйелдер. Үш колхоз қарайтын ауыл совет пен біз тұратын кол хоз ға көбіне əлдеқайдан (партияның тапсыруымен) келетін əйелдер басшы болды. (Біреуі – Күлнəш дейтін əйел, бейне сі ұмытылмайды. Тəкен Əлімқұловтың шығарма сында ғы Күл нəш содан аумайды, бəлкім, сол шығар деп ойлап жү ремін). Кемпір-шал, бала-шағаларға да жұмыс жетіп артылат ын.

Қиындық бастан асатын сол шақтарда жұрттың бір сəт те болса жұбаныш ететіні – кейбірінің əскердегі күйеулерімен қосылғанына бір жыл да болмаған жас келіншектердің сыңсып, өксіп, қосыла шырқайтын мұң-зарға толы əндері. Ауыл дан əудем жер алыстағы мақта алқабы жақтан күні ұзақ та лып естілетін əуендерге ойын балалары жиі елеңдеп, құлақ түреді. Кешке қарай қыз-келіншектер бір үйге жиналып, сығырайған шырақтың жарығында Бібəйшə жеңгеміз тартатын домбыраға саусақтарын сыртылдатып ойнайды. Ішіпжей тін ештеңе болмайтындықтан, дастарқан жайылмайды. Əркім өз үйінде барымен өзек жалғайды. Ең қызығы, айналадағы басқа ауылдарды қайдам, біздің ауылдағы үлкен-кішінің бəрі кіл бұрын естілмеген əндер айта ды. Ел басына күн туғанда екінің бірі жанынан əн (зарлы əуен) шығарып, жаппай өлең айтатынын сонда көргенбіз. Соғыс жылдарындағы сондай əуендердің бесеуін ұмытпай, жа дымда сақтап келемін. Өзімше оларды 1941,1942,1943, 1944, 1945 жылдарға теліп қойғанмын. Ол əуендер сол жылдардың сипатын аңғартатынымен бағалы (түбі нотаға жаз ды рармын деген үміт бар. Мыңжасар Маңғытаев досым талай уəде беріп, əлі күнге қолы тиетін түрі жоқ). Соғыс жылдарында, əсіресе, қыс айларында ауылға андасан да əлдеқайдан дастан, қыса айтатын жыршылар келеді. Бірі домбыра, бірі гармонмен айтады. Жүгері ботқамен жаса латын той-томалаққа қайдан болса да, міндетті түрде бірекі жыршы келеді. Кейде Алматы ма, Шымкент пе, бір жақтар дан артистер келетіні де бар. Олардың əн-күйлерін есіміз кетіп, еліре тыңдаймыз. Құйма құлақ балалар «Қыз Жібек», «Қо быланды батыр» дастандарын естіген күннің ертеңінеақ зуылдатып айтып жүреді. Артистер айтатын əндерді күллі ауыл қағып алып, жарыса шырқайды. Əне, солардың ішінде ерекше есте қалғаны «Алтын көкем» атты өзгеше мəнермен со зып айтылатын, сұлу əуезді əн болатын. Кім шығарғанын қай дан білейік, ауыл адамдары бас қосқанда бірінші содан бастайды: «Арыстандай айбатты алтын көкем, Жауды жеңіп есен-сау келер ме екен-ау»,– деп. Соғыс кезінің табы лапылдап тұратын бұл əндегі «алтын көке» біреудің əкесі, біреудің ағасы, інісі, біреудің жар қо-

сағы, ғашығы. Сондықтан, «Алтын көкем» айтылғанда, үлкен дер түгілі, балалар көз жастарына ие бола алмай, ағылтегіл жылайды. Енді сəл шегініс. Арадан пəленбай жыл өткенде Шымкен т ке жол түсті. Онда «Мəдениет жəне тұрмыс» журналында істеймін. Бір үйде облыстық партия комитетінің жауапты қызметкері, əрі, əн шығарып, кітап жазатын, баянмен та мыл жытып əн шырқайтын, қыз мінезді, артық сөзі жоқ Мұхаметжан Рүстемовпен дəмдес болдық (кейін өз үйінде де болғанбыз). Мұхаметжан, əрине, əн салды. Өз əндері де, халық əндері де шырқалып жатыр. Бірде баянды құлаштай со зып, келесі əнді əуелетті. Тоқта, тоқта! Əй, мынау таныс əуен ғой. Қайда, қашан, кімнен есіттім? Жə, еске түсті. Бұл сол соғыс жылдары елді күңіренткен алтындай ардақты «Алтын көкем» ғой. Одан бері не заман. Ұмытқалы қашан. Оның үстіне, аталмыш əнді одан беріде ешкім айтпаса, жаңғырт паса. Міне, енді ұзақ жылдардан соң тыңдап отырмыз. – Оу, Мұқа, мұны қайдан білесіз? – демейін бе əн бітісімен. – Неге білмеймін? Əкем мен туыс ағам шығарған емес пе? Ол белгілі жыршы, жырау, əнші еді. Мүмкін, естіген шығарсың, Нартай Бекежанов, – деді Мұқаметжан сабырлы қалыппен. – Солай ма? Сонда сіз Нартайға туыссыз ба? – Айттым ғой немерелеспіз деп. – Кешіріңіз, Мұқа, білмейді екенмін. Бірақ, Нартайды біле міз. Жаратылысы қарапайым, сыпайы Мұқаң жымиды да қойды. – Бала кезде «Алтын көкемді» көп тыңдағанбыз. Бүкіл ауыл айтатын, – дедім тағы да көп уақыттан соң естіп отыр ған таныс əннің əсерінен арыла алмай. – Ал, мен Нартай ағамның тікелей өзінен үйренгенмін, – деді арқалана сөйлеген Мұхаметжан. – Жетпеген жерін түзеп, міне, енді өстіп айт деп бата берген. Содан бері айтып келемін. Қалай, жақсы ма? – Жақсы болғанда қандай, сонау кез дер дегі жабырқау жылдардың лебі есіп тұр ғой. Не айтары бар? – деймін ғой. Сөйтіп, ойда жоқта əрі бала кезден таныс «Алтын кө кемді» тыңдап əрі көптен сыйласып, араласып жүретін Мұха-

мет жан Рүстемовтың Нартайдың жақын інісі екенін бірінші рет білдім. Апырай деймін өзімше, Мұқаң бұл жайлы осы кез ге дейін неге айтпаған, ішіне қалай сақтап келген? Басқа бі реу болса...баяғыда-ақ... Енді соғыс жылдарына қайта оралсақ, көп соза беретін еш теңе жоқ, бірде аш, бірде тоқ, жұрттың көз жасы көл боп жататын, қайғы-қасіреті мол сұрғылт, сұрқай күндер, айлар, жылдар өтіп жатты. Елдің бар тірек-сүйенері – үміт, алдан күтетін жақсылық. Арагідікте ауылға жыршылар келіп бір жасасақ, əлде қайдан артистер келсе, екі жасаймыз. Жеңіс күні жеткенде, бала да болсақ, шаттықтан жарылуға шақ қалдық. Жеңістің не еке нін жан-жүрегімізбен сезіндік, білдік. Міне, сол шақтарда киелі өнердің бір қауым самдағай өкіл дерін көріп, көңіл көкке шарықтаған сəттер күні бүгін гідей көз алдымызда, санада сайрап тұр, ұмытылмайды, ұмыты луы мүмкін емес. Себебі, ол – өнер! Өнерсіз ешбір халық, тіпті, мың өліп, мың тірілсе де, өркен деп, өсе алмайды, гүлдемейді. Өнердің самдағай өкілдері дедік пе? Кімдер олар? Консерватория бітірмеген – Шəмшіге ұқсас – Құрманғазы, Дана, Мұхит, Қазанғап, Дəулеткерей, Ақан сері, Біржан сал, Сегіз сері, Балуан Шолақ па? Шүкір, олардың аты-жөндері ел есінде. Ал, олардан артық болмаса, кем емес, бəлəйі себептермен кейін аттары атала бермеген саңлақтар аз ба еді? Онда арғы-бергіде ғұмыр кешкен аты-жөндері белгісіз дарын иелерінің əндері мен күйлерін қайда қоямыз? Олардың шығармаларын ардақтап, аялап, халық əндері не халық күйлері дейтініміз жалған ба? Жалған емес. «Бипыл», «Нақнақ», «Ой көк», «Топан», «Аққу» секілді т.б. əн-күйлердің салмағы авторы белгілі шығармалардан артық па, кем бе? Артық дей алмасақ та, кем емесі шындық. Ендеше, əн-күйлерді орындаушылар да солай. Кейбірі, тіпті, бүгінгі халық артисі, неше түрлі сыйлықтың лауреа ты, Еңбек Ері атанып жүрген əнші-орындаушылардан анағұрлым биік, жоғары. Оны көз көріп, көңілде орныққан. Тек бүгін де есімдері «белгісіз» демесе. Енді ол да өмір заңы, əлбет те. Фəни жалғанның үрдісі солай. Мысалы, Отан соғысы аяқталардан бірер жыл бұрын «Қоңыртөбе», «Комитерн», біз

тұратын «Ынталы» – үш колхозды біріктірген «Сары-жылға» ауыл советіне Төлеш Қармақбаев деген председатель келді. Еңсегей бойлы, толық денелі, үрпек шаш, көк көз, сарғыш өңді, халыққа жайлы, кішіпейіл Төлеш əншілігімен де танылды. Домбыра, гармонды мінсіз тартады, əнді нақышымен айтады, даусы алты қырдың ар жағынан естіледі. Жəне мен осындаймын деп кеуде көтермейді, күпінбейді, қазіргі базбір таланты көк тірейтін кірпияз «ұлылардай» шытына сызданбайды. Ешкімді жатсынбайды. Өз басым 1945 жылы əкем соғыс тан аман-сау келгендегі жұпыны тойда сол Төлештің неше түрлі халық əндерін құйқылжыта шырқағанына куəмін. Есімде қалғаны – «Екі жирен» (бірінші түрі). Солар жөнінде ертеректе жазған – соғыстан оралған əкемді оның інісімен бір ге тас жолда күтіп алғандағы оқиғаларды өзек етіп – «Тас жол дағы кездесу» деген деректі əңгіме «Қазақстан əйелдері» журналында басылды. Басты кейіпкер – Төлеш Қармақбаев. Жүрегінің түгі бар, қызу мінезді, ержүрек адам-тын. Соғыстан оралған əкеммен əңгімелері жарасып, біздің үйде жиі бо латын. Өзінің отбасы қайда екенін (онда) білмейтінбіз. Кейінірек Келес ауданына кіре берістегі қалың Шанышқылы мекендейтін Əжіке ауылындағы бес-алты үй түркістандық ағайындарының ортасында тұрғанын білдік. Екі араға атпен қатынапты. 1946 ма, 1947 жыл ма, сол аралықта біздің үй ге тосаттан кіріп келіп, əкеме «мені қызметтен босатты, пар тия дан шығарды, партбилетті президиумға апарып бермей, лақтырып жібердім» дегені есте. Бұл шындық еді. Оны сол кездерде Келес аупарткомында екінші секретарь болған (кейін Өзбекəлі Жəнібековке партбилет тапсырған) Қайып Жи де баев 1993 жылы Алматыдағы үйінде жолыққанда өз аузы мен айтты. Қайып Алматы облысының тумасы екен. Келес ке дейін Арыс, Шəуілдір аудандарында басшылық қызмет те болған байырғы партия қызметкері (қазір марқұм). Осы жайларды арқау етіп жазған «Партбилетін лақтырған əнші» деген көлемді мақала қазіргі берері жоқ, таралымы тақыр басылымдардың бірінде тақ-тұқ жарық көрген болды. Құм ға құйған судай кетіп жатқан есіл еңбекті енді бұйырса, «Мəдениет» журналына ұсыну ойда бар. (Егер Төлеш жайлы көлемді мақала осы журналда басылса, бұл айтқан қысқа деректер оған кедергі жасамайды. Керісінше, білген үстіне

білдіре түседі). Бұған дейін де Төлеш жайлы айтып, тамтұм дап болса да жазып та жүрген жайым барын айттым ғой. Келестіктер Төлешті ешқашан ұмытпайды. Тік мінезді, батыр бітімді, ерекше əншілігі үшін. Сол жылдарда менің анамның күйеуі соғыстан оралмаған сіңлісінің үш бөлмелі үйінің бір бөлмесінде (ол да түр кістан дық) Қыдырбай дейтін жас жігіт тұрды. Керемет күйші бо латын. Динаның «Тойбастар» күйін содан бірінші рет естідім, үйрендім. Жайдары, кішіпейіл, қарапайым еді. Аудан да салық жинайтын агент боп істейтін. Ауыл аралағанда аратұра біздің үйге қонып кететін. Ондайда бір жасайтынбыз. Енді ойласақ, ауыр тіршілік еңсені езген сол шақтарда халық ты үлкен тығырықтан алып шыққан құдіреттің бірі қасиет ті өнер, оның Төлеш Қармақбаев əнші, Қыдырбай күйші се кіл ді бірегей өкілдері екен ғой. Сол бірегейлердің бірі Нартай екенін де құлақ шалатын. Аты аталғанда тегін адам емесін сезетінбіз. Оны көзбе-көз кө реміз, өнеріне куə боламыз деген қайда ол кезде. Қайда тұ ра тынын да білмейтінбіз. Бірақ, дəм бұйырып, жаратқан Алла Нартайдың өзін де, өнерін де көруге жазғанына шүкірлік етеміз. Бір-ақ рет! Бірақ, қандай кездесу! Соғыс біткеніне екі не үшінші жыл. Жаз. Марғау тіршілік. Ыстық ми қайнатқандай. «Сары-жылға» ауыл советіне қа рай тын қатар орналасқан үш колхоздың біреуінде ғана іші тар, орындықтары алқам-салқам, (егер солай деуге болса) сахнасына ат айналмайтын клубсымақ бар. Сондықтан ки но келсін, артистер келсін, кеңсенің алдында көрсетіледі. «Артистер келіпті, ішінде Нартай бар екен» деген хабар дүңк етті. Жəне концерт үш колхоздың біреуі – Коминтернде бо лады, қалған екі колхоздың адамдары сонда барады десті. Екі ара бірер шақырым. Енді ал кеп күн батуын күтейік. Кеш ке үш колхоздың адамдары тайлы-таяғымен кеңсе алдына жиналды. Даңқы кең жайылған Нартайдың өнерін тамаша лаудан гөрі, өзін көрсек деген қызығу басым. Электр жоқ. Сондықтан, бұған дейінгі концерттерде сол жұмысқа тө сел ген біреу солярка жағып жарық беретін. Ол деген бір жа нып, бір сөніп, артистердің дидарын əрең көреміз. Бұл жо лы құдай жарылқап, «Қоңыртөбе» колхозының жақында ал ған жүк машинасын əкеліп, концерт соның жарығымен көрсетілді.

Концерт жүргізуші біздің топта Нартай бар деп атын атаған да жұрт ду қол шапалақтап, дуылдап кетті. Əуелі бір-екі артист əн салып, күй тартты. Біздің есіл-дертіміз Нартай. Қашан шығады деп тағатсызданамыз. Міне, үш-төрт артистен кей ін ол да шықты. Орта бойлы, төртпақ, шашын тап-тақыр етіп алдырған, басы үлкендеу, қара мұртты, сұсты адам екен. Енді ойласақ жас шамасы сол кездерде елудің жуан ортасында болса керек. Иығында – гармоны (бізде сырнай демейді, сыр най басқа, музыкалық аспап емес). Нартай басын сəл иді де, əнге басты. Əн болғанда, жыр ма, терме ме, түйдек-түйдек ағылып жатқан əсем əуен, асқақ лебіз. Алғаш сабырлы, салмақты көрінген хас өнер паз біртіндеп серпіліп, халықты əн-жыр емес, ұтымды əзіл - қалжың, күлдіргі əңгімелерімен де баурай түсті. Онан соң концерт жүргізуді қолына алып, өзі басқарды. Кезекті өнерпаз сахнаға шығарда: «Ғайни». Пəленше орындайды»,– деп қыс қа қайырады. Нартаймен кім көрінген бірге жүре ме, се ріктері кілең сен тұр, мен атайыннан. Бірінен бірі өтеді. Арагідікте тізгінді өзі алады да, жалтыраған етжеңді үлкен ба сын бір жағына қарай бұрып, ұзақ толғайды. Даусы сəл қар лығыңқы ма еді, есте жоқ. Есте қалғаны – бет-бейне, пошым нұсқасы. Нартай тұлғасы. Атышулы ақын Əбділдə Тəжібаевтың «Есімдегілер», тағы басқа кітаптарында Нартай туралы көп айтылады. Білме гендерімізді солардан білдік. Арқалы ақын сəл қиялға ерік берің кірей ме, немене, Нартайдың гармонын суреттегенде іші бос, тозығы жеткен алабажақ қапшыққа теңейтіні бар. Иесі қол ға алғанда ғаламат үн шығады, былай тастай салса, мыжмыж қапшық. Пах! Жоғарыда тым жақын болмаса да, шама-шарыққа қарай бір шама араласқан, жастайынан оңтүстікте əртүрлі жауапты қызметтер атқарған, жазушы, композитор, əнші, жыршы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі, жуырда өмірден өт кен марқұм Мұхаметжан Рүстемовті текке атаған жоқпыз. Ең алдымен, сыпайы, кішіпейілдігі, онан соң, Нартай секілді бір туар өнер иесінің туысы болғаны үшін десек те. Оның аузынан бала кезден таныс «Алтын көкем» əнін естігенде, Нартай туралы баяндалған осы жайларды қысқаша есіне салғанмын. Жүзі жайнап, ризалық білдірген еді.

Ал, енді Нартайдың есімін мəңгі есте қалдыру, мұраларын жинақтау, кəдеге жарату, ардақтау, аялау аясында жүзеге асқан, асуы тиіс қандай шаралар бар? Əйтеуір, Қызылорда қаласындағы театр Нартай Бекежановтың атымен аталады, оған да шүкір, əрине. Басқа білетініміз шамалы. Олар жайында кеңірек бір білсе, Нартайдың жырларын шабыттана айтатын классик жазушы Оразбек Сəрсенбаев білуі ықтимал. Оразбек болар, басқа болар, Нартай жөнінде ойланайықшы, ағайын. НАТАЙ КЕНЕСАРИНГЕ РУХАНИ ІНІ БОЛҒАНМЫН... немесе профессор Бағыбек Құндақбаевпен соңғы тілдесу Мəдениет қайраткері, өнертанушы. Тіпті ойламаған, өң түгіл, түске кірмеген жай. Күтпеген жерден соғылған телефоннан атымды атай сала апыл-ғұпыл сөйлеп жатыр (мені таныды деп ойлап тұрғаны анық). «Бүгін «Алматы ақшамынан» оқыдым» деп, Кенесары батыр Қасымұлының немересі туралы жазылған мақаланы атады: «Оқыған бойда көп нəрсе еске түсіп, қатты толқыдым. Натай Əзімханұлы Кенесариннің атын ешкім еске ала бер меуші еді, саған да, газетке де рақмет. Онымен өткен ғасыр дың 50 жылдарының басында Ташкенттегі театр-көр кем су рет институтында оқып жүргенде танысып, ағалы-інілі бол ған дай жайымыз бар еді. Солар есіме түсіп, əсерден ары ла алмай тұрмын. Қысқасы, екеуміз жолығуымыз керек екен. Е, жалған, Натай Əзімханұлы не көрмеді. Бірге түскен суреттеріміз де бар. Барлығын беремін. Кеңейтіп, қайта жаз ға ның дұрыс болар еді...» Осы жерде сөзін бөліп: «Сіз Орталық партия комитетінде іс те ген жоқ па едіңіз?» – дедім бір түйткілді анықтамай болма сына көзім жеткендей боп. «Орталық партия комитетінде істеген жоқпын, – деді жұлып алғандай. – Танымай қалдыңау деймін ə? Бұл Бағыбек ағаң ғой». – Сəл солай боп қалды, сізді басқа біреумен... даусыңыз ұқсас екен... – деп кешірім өтіндім.

Солайы солай-тын. Алғашында телефонда бастырмала та сөйлей жөнелген адамды Орталық Комитеттің ауыл ша руашылық бөлімінде ұзақ жыл жауапты қызмет атқарып, кей ін басқа да биік лауазымдарға жеткен, өзім жақсы білетін-бір қадірлі ағамыз деп түсінгенім рас. Сөз ауаны өзгеріп, тереңге бойлап бара жатқан соң, амалсыз Бəкеңнің сөзін бөлуге тура келді. Мен білетін қадірлі жан сірə да Ташкентте оқымаған адам болатын, оның үстіне, театр-көркемсурет институтына қатысы жоқ. Бірақ, өнер, əдебиет, мəдениетке жақын, Маңғыс тау облыстық атқару комитеті председателінің орынбасары болғанда сол салаларға басшылық жасаған. Кейін зейнетке шыққанша Президент əкімшілігі аппаратында істегенде де солай. Əдебиет, өнер өкілдері арасында жақсы біліп сыйла са тын, араласатын адамдары аз емес. Бағыбек екеуінің дау ыс ырғағы, сөйлеу мəнері егіздің сыңарындай болса, мен қай тейін. Бағыбекке соны аңғарттым (сыпайылап). – Ондай болады, – деді Бəкең көңілдене қарқ-қарқ күліп. – Ал онда қашан кездесеміз, соны айт. Үй телефонымды жазып аласың ба? Академияда істеймін ғой, қызмет бар, бір ақ, онда көп бара бермеймін. Жұмысты үйде де тындыра беремін. – Бəке, түсініп тұрмын, ұзамай кездесуіміз керек екен, ал қазір бір-екі сұраққа жауап беріңізші, – деймін қызығушылық жеңген мен шыдамсыздана. – Мақаланы оқысаңыз, Натай Кенесаринді менің бір-ақ рет көріп, содан алған азын-ау лақ əсер аумағында жазғанымды да білген болдыңыз. Байқа уым - ша, сіз осы кісімен ұзақ уақыт қоян-қолтық араласып, сырлас-мұңдас болған сияқтысыз... – Солай, – деді енді ол да менің сөзімді бөлгеніне ғафу өті ніп. – Манадан бері не айтып тұрмын. Ол үлкен əңгіме. Те ле фонға сия қоймас. – Сонда да, Бəке, Натай Əзімханұлымен тұңғыш рет қашан, қалай кездестіңіз? Ағалы-інілідей болдық дейсіз. Тым бол маса, солардың шет жағасын айтыңызшы. – Жарайды, асығып тұрған ештеңе жоқ, – деді жайдары мі нез ді, жайсаң жан. – Сен шаршамасаң, айтып көрейін. Айта берейін бе? – Алла разы болсын, құлағым сізде. – Онда былай. Сол 1950 жылдары жоғарыда айтқандай

Ташкенттегі театр-көркемсурет институтында оқып жүрдік. Аталмыш оқу орнында ұлты қазақ ұл-қыздар аз емес-тін. Олар дың ішінен кейін қазақ өнерінің даңқын асырған көпте ген қайраткер өсіп шықты. Өзіміздің Нұрмұхан Жан тө рин, қа зір Шымкент театрында істейтін Ақсақал Қал мыр заев т.б. Нұрмұханмен жатақханада бір бөлмеде тұрғанбыз. Əне, сонда Ташкенттегі алуан түрлі жоғары оқу орындарын да қазақ жастары көп оқумен қатар, оқу орындары басшы ларының да біразы қазақ болатын. Өзің де Ташкентте оқып сың ғой, Натай туралы мақалаңда олардың біразының атын атағаның да содан шығар. Менің қосарым, Мелиорация инс ти тутында Қашқаров, Ауыл шаруашылығы институтында Насыров, Алманиязов, Өзенбаев, Майлыбаев, Үркімбаев, Əлібаев сынды профессорлар істеді. Барлығының да атағы да, айбыны да зор болатын. Біразы кейін Алматыға ауысты. Бекіш Насыров пен Əбдікəрім Үркімбаев (əрқайсысы 14 жылдан) Өзбекстанның Ауыл шаруашылығы министрлігін басқарды (министр). Кейін ол қызметті Егемқұл Тасанбаев атқарды (ол облпарткомның бірінші секретары, облат ком председателі боп та істеген). Мангелдин Байланыс ми нис трлігінің тұтқасын ұстады. Қайсы бірін айтайын. Біраз қазақ ғалымдары жоғары оқу орындарының директоры (не орынбасары) болды (декан, кафедра меңгерушілері өзін ше). Солардың бірегейлерінің санатында Орта Азия политехникалық институтының (онда ректор демейді) директоры Ниязовты ерекше атаған жөн. Нағыз ұлтжанды, ба тыл, кішіпейіл, қарапайым, мейірімді (қожа) қазақ еді. Өнер ге жақын болғандықтан ба, театр институтында оқитын бір топ студентті үлкен басымен іздеп келіп, үйіне апарып қо нақ етті, танысты. «Енді сен бұдан былай қысылып-қым ты рылмай, үйге емін-еркін келіп жүр, менің тумасаң да туған дай інім боласың», – деген соң, неге бас тартайын. Аптасына ке мі бір не екі рет көрінбесем, кəдімгідей ренжиді. Мен де оған бауыр басып, аға тапқаныма төбем көкке жете қуанып жүр дім. – Ертең сабақтан шыққан бойда үйге жет, қонақ келеді, бір ге күтеміз, – деді бір жолы кешкілік телефон соққанымда. «Кім?» деп сұрған жоқпын. Директордың үйіне осал қонақ кел месі белгілі. Ертеңіне айтқан уақытында бардым.

Сол үйдің бір адамындай болған соң, бірден үй шаруасына араласып, жүгіріп жүремін ғой баяғы. Бұл жолғы қонақ Алматыдан Ташкентке таяуда қоныс аударған жігіт ағасы жасындағы еңсегей бойлы, қара торы ның сымбаттысы, қыран қабақ, қыр мұрын, өткір көзді, ат жақты, мінезі салмақты, байсалды адам екен. Жанында тал дырмаш денелі, үріп ауызға салғандай сұлу келіншегі, үй иесі солай ұйғарса керек, дастарқан басында олардан бөлек ешкім жоқ. Неге екенін, маған қонақ жігіттің көңіл күйі тө мен, жүзі сынықтау көрінді. Олар да көп сөзге бармай, өз де рін сыпайы ұстап, онша көп жарыла бермейді. Ме ні кі – ауыз бағу, ағаның қас-қабағын бағу. «Əн сал» деді. Ептеп «əу» деген болдым. Анекдот айт деді. Оны да бірдеңе ет тім. Бірақ, бəрібір, арқа-жарқа, ашық-жарқын, көңілді отырыс бола қоймады. Ниязов ағам əлгінде қонақтың кім еке нін айтып, оны маған, мені оған таныстырған. Натай Əзім хан ұлы Кенесарин екен аты-жөні. Мамандығы геолог, ғылым кандидаты көрінеді. «Докторлығы дайын, амандық болса, ұза - май қорғайды», – деп те қойды үй иесі. «Бұл жер Алматы емес, қор қатын ештеңе жоқ», – дегенінің де түйінін кейін тү сін дім. Содан, қысқасы, сен əңгімелеген Натай Əзімханұлымен мен алғаш рет Ташкент политехникалық институтының ректоры Ниязовтың үйінде осылай танысып едім. Ниязов ағам ме ні босқа шақырмапты, ол жолы Натай Əзімханұлының «басбұзар хан» Кенесарының туған немересі, Абылайхан əу летінен болғаны үшін Алматыда қуғындалып, осында бас сауғалап келгенін ашық айтпаса да, барлығын түсіндім, ұқ тым. «Бұдан былай осы ағаңа да туған іні боп, ыстықсуығына ортақтасып, қасында жүр», – дегенін құп алдым. «Натайдың тұратын жері – қаланың шетіндегі бір өзбектің екі бөлмелі нашар үйі, азын-аулақ жөндеу керек, соған жəрдем дес», – деп те тапсырды Ниязов ағам. Ас-су ішіліп, бата жасалған соң, Натай Əзімханұлының үйіне олармен бірге бардым. Баспана Ниязов ағам айтқаннан да жұпыны, нашар екен. Жер еден, есік-терезесі алқа-салқа, төбесінен тамшы ағып, азынап тұр. Натай Əзімханұлының ыңғайымен күн сайын келіп жүрдім. Алғаш келген беттері ғой, тұрмыс жүдеу. Екі кішкентайы Қызылорда жақтағы

жеңгейдің төркін жұртында құсайды. Əр күні кеште жер ошақтағы қазанға картоп қуырамыз. Бірде май тапшы боп, жеңгейдің менің бетіме қарап: «Картоптың үстіне сүт тамызсақ қайтеді?!» – дегені есімде. Сен Натай Əзімханұлы геология институтында директор боп тұрғанда Шыланзардан алған төрт бөлмелі үйінде болсаң, мен əлгінде айтқандай, бірінен соң біріне көшкен, бірінен бірі жұпыны төрт жалдамалы пəтерінің бəрінде болған мын. Шыланзардағы əйбəт үйін де білемін, əрине. – Сіз алғаш көргенде Натай Əзімханұлы қандай жұмыс істейді екен? – Ташкентке жаңа келген кезі ғой, қайбір жұмыс дейсің, ұмытпасам, лаборант сияқты еді. – Кейін қалай тез өсті? – Енді өзің шамаламайсың ба, қалай тез өспейді, білімпаз ғалым, текті тұқымнан, оның үстіне, қолдаушы қамқоры Ния зов болса. Ол өте беделді, айтқаны екі болмайтын, бетті адам еді. Обалы не, Өзбекстан басшысы Шараф Рашидов та лай қазақтың талантын бағалап, оң көзбен қарады. Оның тұ сында министрлердің екі не үшеуі міндетті түрде қазақ бо латын. Обкомда бірінші хатшы, облаткомда председатель бол ған Елібаев, Жанпайызовтай қазақтар қаншама. Жоғары оқу орындарында директор болған қазақтар жайлы əлгінде айттым. – Натай Əзімханұлымен кейін де араласып тұрған шығарыздар? – Онсыз бола ма? Туған жеріне сыйдырмай, қуғын-сүргін нің қырсығынан өмірден ерте кетті ғой. Бірақ, қысқа бол са да, ұлы аталары Абылай, Кенесарылардың атына лай ық ғұмыр кешті. Əй, сен дұрыс мəселе қозғапсың. Натай Кенесарин атаусыз қалып барады. Мұны тез қолға алып, бір амал жасау керек. Осында Абылай ұрпақтары аз емес, олар неге үндемейтіндерін білмеймін. Натай Кенесарин қалай ардақтаса да болатын көрнекті тұлға. Жарайды, осымен доғара тұрайық. Қалғанын кейін. Сен бастаған екенсің, енді жарты жолда тастама. Мен де қарап қалмаспын. Ең дұры сы, алдымен менімен сұхбат жаса. Ар жағын көреміз. Айтпақшы, оның туған ұлы осында тұрады. Момындау жігіт. Көп көріспейміз. Сенімен жолықтырамын, жарай ма?

– Жарайды, Бəке. Натай Əзімханұлымен бірге түскен сурет теріңіз де бар шығар? – Бар, жетеді. Ал, сау бол. – Бəке, Бəке! Кешіріңіз, тағы бір сұрақ. Ташкентте Нұрмұ хан Жантөринмен бірге оқыдым дедіңіз ғой. Сол кісі жайлы бірер ауыз айтыңызшы. Студент кезінде қалай оқыды? – Сырықтай ұзын бойлы, даусы өткір, əуезді, мінезі қат - қылдау, бірақ, қайырымы мол, адамгершілігі жоғары Нұр мұхан басқалардай емес, біздер қызық қуып, сəкəкулеп жүрген де, күні-түні кітап оқитын. Оқымаған кітабы болмайтын. Кейін соның бəрі шығармашылығынан көрінді. Біліп қой, кітап оқитын актер мен оқымайтын актердің айырмашылығы жер мен көктей болады. Бұл жағынан Нұрмұханға жететін актер жоқ деп кесіп айта аламын. Егер қателеспесем, ертеректе Алматыда тұрған белгілі журналист Жүсіп Жантөринмен туыс сияқты еді. – Рақмет, Бəке! – Көріскенше. Өткен жылғы күз айларының бірінде «Алматы ақшамында» Натай Əзімханұлы туралы (болар-болмас) шағын естелік жарыққа шыққан соң телефон соққан Бағыбек аға онда бүгін-ертең бақилық болар дегендей емес, тың, қайратты, жігер лі сияқты еді. Ғұлама ғалым, белгілі өнертанушы, теа тр зерттеуші, сыншы Бəкең қазақ газет-журналдарының барлы ғында талай-талай татымды, тұщымды дүниелер жазды. Енді, міне, ойламаған жерден өте шықты. Неткен өкініш. Білімі терең, санасы сара, жаны таза тұлғалардың табиғи болмысы да, жүріс-тұрысы да, айналамен қарым-қатынасы да қарапайым, елеусіздеу болмай ма? Бағыбек те сондай ғұлама лардан болатын (біршама таныс, сыйлас болғанмен, бұған дей ін Бəкеңнің Ташкентте оқығанын білмейді екенмін). Марқұм ның жаны пейіште, иманы саламат болсын. Енді амал жоқ, жоғарыда телефон арқылы болған азын-аулақ əңгімеге де шүкірлік дейміз де. Студенттік жылдарда танысып-табы сып, қиын кезеңдерде Кенесариндей тұлғаға табанды тірек, сенімді серік, жанына жалау болған Бəкеңнің Натай Əзімханұлы хақында өзі уəде еткендей айтары мол-ақ сияқты еді, шіркін. Сұм ажал дегеніне жеткізбей, қиядан шал ды. Аманаты ішінде кетті. Əттең!..

ҚҰПТАНДАҒЫ ҚОҢЫРАУ немесе ақиық азамат, аяулы аға Əбілмəжін Жұмабаевқа арнау Қазақ атам арғы-бергіде айтқан, айтып келе жатқан, айтып та жүретін ұлағатты да ұтқыр сөз тіркестерінің астарында терең философия, тағлымды толғаныс, ел мен жер, ұрпақ мүддесі, тəлім-тəрбиелік үлгі-өнеге барына мəн береміз бе, парқын пайымдап, зейінмен зерделеп, аңғаруға жеңілжелпі атүсті қарау жағымыз басым емес пе дегендей ойлар иектейтіні де болады емес пе? Болады, болғанда қандай. Бірақ... бірақ, өзімізше бəрін қатырып жүрміз дейтін де өзіміз болмасақ неғылсын деп те қойсақ, ол да жарасатындай ма, қалай өзі. Жоқ, ағайын, сап-сап, бас жаққа бара берме. Одан да бір сəт «жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» дейтін тəм сілге көңіл аударайық. Ол не? Бақастықтан бес қадам, қызғаныштан қырық қадам, жамандықтан жарты көш алыс жүр, кең бол, кешірімді бол, бір жаманның (өзің білетін) жаман дығын бетіне баспасаң да түк етпейді, Құран-Кəрімде со лай айтылған деген салауат сол емес пе екен? Сеніңше қай дам, біздіңше солай (секілді). Десе де, жамандықты желдей естіріп, жақсылықты жария ету Қаратаудан қиын болып бара жатуы қалай? Жақсылықты (бағаламау демей-ақ қояйық) елемеу, елей бермеу, ұмытуға құмбылдық, «төркінін та ны майтын – өзі болған – қыздардың» (ұлдар деп те есепте) құрттай құжынап, ол да өзі секілді бұл ғаламға уақытша қонақ – өзгенің зəредей жетістігіне тырсию, көлгірсу, өтірік қуану, жалған қолпаштау, жалт беріп аунап кеткіш (марқұм Тұтқабай Иманбековтің сөзі) «бүгінгі дос, ертең жауларды» көрмей жүрген, білмей жүрген кім бар, сірə? Осындай-осындайлар ғой кейде желкеге мініп, жігеріңді құм ететін, жаныңды жасытып, (əрі) пұшайман ететін. Ондайда қайдан сая табуды білмей, саяқтана сабылатының-ай (десейші). Бір жай еске түседі. Ертеректе («Мəдениет жəне тұр мыс» журналында) қызмет бабымен Денсаулық сақтау министр лігін де басқарма бастығы (əрі коллегия мүшесі) боп істейтін

Аб дуллаев дейтін азаматтың жұмыс орнына бардым. Кадр мəселесімен айналысатындықтан ба, қабылдауында кі сі көп екен. Хатшы қызға аты-жөнім жазылған қағазды ұсы - нып, бастығына беруді өтіндім. Ол солай етті. Бірақ, бастық көпке дейін қабылдамады. Əйтеуір, үш сағаттан кей ін кіріп, мақсатымды айттым. Қабағы тұнжыраңқы, өңі сол ғын, қарасұр жігіт мен қойған сұрақтарға қысқа-қысқа, тақ-тұқ жауап айтып, оларды блокнотқа түсіріп біткенше (жұ мыс уақыты алдақашан аяқталып) сағат тілі жетіге ауды. Байқауымша, бұл кабинет иесіне ұнамайтындай. Алдына кел гелі түсі бір жылымай, оқтау жұтқандай шіренген жасы өзім құралпас бастықтың қасаң қалпы маған да ұнамайды. Шата ғым нешік, шаруа бітсе болды емес пе деп мен отырмын. Шаруа бітті. Қағаз-қаламды қалтаға салып, қоштасу жоралғы сын жасауға ұмсына бергенім сол екен, о тоба, кабинет иесі: «Айыпқа бұйырмаңыз, бізде жұмыс қауырт, енді бір сағат тан соң сарапшылар келіп, түн ортасына дейін солармен отырамыз, күнде солай», – десін кенет бетіне қызыл қан жүгі ріп, көздері күлім қаға. Маған біртүрлі қимастықпен қарайтындай. Құдай жарылқа ғанда, бұған дейін айтпаған «журналдарыңыз жақсы, сіз ді білеміз» дейтін сөздер де аузына түсті. Жеке басына қа тысты жайларды да жайып салды. Ұққаным: Түркістан ту ма сы екен, əйелі екеуі Африка елдерінде бес жыл жұмыс іс теп, елге оралғанына көп болмапты. Сол жақта жүргенде (мұндағы) ұлы қайтыс боп, бастарынан ауыр жағдай өтіпті. – Шетелден келгелі осы қызметтемін, жұмыстың оңайы бола ма, ғылыммен айналыссам ба деп едім, көре жатармыз, – деді бəсең дауыспен. – Көңілім қабарып, жаным жабыр қағанда тек Абайды оқимын. Абайдың кітабы үйде де, қызмет орнымда да бар, – деп тартпадан екі томдығын алып көрсетті де, қайта орнына салып қойды. Мəссаған! Манадан бері «сықиған сықпытына» қарап, осы мүміннің кітап тұрмақ, газет-журналдың иісі мұрнына ба рар ма екен деп отырған жазекем мен ойлағаннан мүлде бөлек боп шықты. Қарай гөр, ə?! Алғашқы əсер алдамшы деп қалай дəл айтылған. Бірден ішім жылып сала берді. «Əлі түннің бір уағына дейін отырамыз» деген замандастың

жұмысына бөгет жасамайын деп, жылы қоштастым да, шығып жүре бердім. Онымен кейін əлдебір ресми мəжіліс, жиналыс, сал та нат - ты кеш, той-томалақтарда көрісіп, тілдесіп қап та жүрдік. Абдуллаевпен, əрине. Алғаш көргендегіден мүлде басқа, шат тықта да, жасып-жабырқағанда да Абайды оқып дəтке қу ат алатын, мамандығы дəрігер зипа да зиялы, ойы терең, өре сі биік жігіт ағасын. Соңғы уақыттарда көре алмай кетке нім болмаса. Қиналып-қитыққан не қуаныш-қызыққа кенелген шақтарда тек Абайды оқып жаным жай табады дейтін Абдуллаевтан өзге де соған ұқсас ізгі жан иелерін талай ұшыраттық, көр дік. Мұңға батып, не көңілі тасыған шақтарда қолына Абай дың кітабын ұстаған ағайынды көріп, өзің де сергіп, бір жасағандай күй кешетініңді байқамай да қалатының қандай ғанибет десейші, шіркін! Сондай-ақ, (аяулы Сапар Байжанов жиі айтатын) кеудесі жақсылардың – алтын сандық екені жəне əңгіме арқауы, өмір сөз басында айтылғандай, көлеңкелі, кежір құбылыстар емес, қашанда жақсылармен көркейіп, гүлденіп-көктеп, өркен жая ты нына пəлі демеске əдді жоқ жəне оған айғақ-дəлел толып жатқаны да аян. Енді солардың біріне ден қойып кө релік. Алдын-ала айтып қояйық, алда сөз болатын əңгіме өзегі өз мамандығымызға үндес, бір майданда жұмыстанған əріптес аға, заңғар тұлға, замандас жайында болмақ. Өткен ғасырдағы 60-шы жылдардың басында республика жұртшылығына кеңінен танымал, ауылда болсын, қалада бол сын, екі үйдің бірінің төрінен табылатын «Мəдениет жə не тұрмыс» журналының редакциясы еден-қабырғалары шұрқ тесік, мейлінше ескірген, аса жұпыны үш-төрт бөлмеге орналасқан-ды. Төрт бөлім меңгерушісі мен төрт əдеби қыз меткер сығылысып бір бөлмеде отырады. Жазу стол, орын дықтар тапшы (сол кездерде ғой марқұм Əбілахат Ес паевтың тек қаламақы емес, жалпы жағдайды ескеріп: «мəдениеттерің жақсы, тұрмыстарың нашар екен» дейтіні). Солай болса да, журналда көрінгісі келетіндердің ішінде ақын, жазушы, ғалым, мəдениет серкелерінен басқа да ата ғы жер жаратын дөйлер жетіп артылатын. Айына бір рет шыға-

тын журналдың үштен біріне – көркемсуретті деген атына сай – түрлі-түсті (слаид) жəне жай фотолар орналасады. Ауыл-селодағы тілшілдерден бастап талапкер ақын-жазушы, композиторлар ескеріледі. Алматы өз алдына. Кенеулі дүниелер солардан. Əр санға бір мықты əңгіме, екі белгілі, алты не одан көп балауса ақындардың өлеңі, (нотасымен) бір əн, очерк, публицистикалық мақала, жай мақала, хабар-ошар, ке ңес тер, айтпақшы, үш арнаулы тілшінің іссапарға барып жазып келетін мақаласы міндетті түрде басылуы шарт. Əзілсықаққа бір бет. Ай сайынғы міндет (шамамен) осылай. Жазға нын алып келетіндерге басылады-басылмайды дейтін уəж осы тұрғыдан айтылады. Əйтсе де, əдебиетші, тілші, бас қа да гуманитарлық салада жұмыстанатын үлкен-кіші ғалымдар есік құрғатпайды. (Жарияланым оларға ғылыми кеңесте есеп беру үшін қажет екені жүре келе белгілі болды). Ара-тұра бізді тікелей басқаратын Орталық партия комите тінде істейтін Сапар Байжанов, Ахмет Икенов, Өтебай Қа на хин сынды қаламгерлер де келіп тұрады. Бірі – белгілі көсемсөзші, жазушы Əбілмəжін Жұмабаев. Жазғаны мен бас қа ратын бөлімге тиесілі екенін алдын-ала біле ме, əйтеуір, сегіз-тоғыз қызметкер отыратын бөлмеге (өз аяғымен) келген бойда жалпы жұртқа бас иіп сəлем береді де, бірден ма ған үйірсектейді. Машинкаға əспеттеп басқан мақаласын сонша лық əдеп-ибамен бере тұрып: «Қажет десең, қысылмай қыр нап-сырнап, өңдей бер, қарсылық жоқ. Жарамаса өкпе жоқ, – дейді мейірімді, жұмсақ үнмен. – Редакция талабын бі ле міз, жұмыстың аты – жұмыс», – дейді де, жайлап шығып жүре береді. Аң-таң боп мен қаламын. Біріншіден, үлкен үйде сектор басқаратын адамның мақаласын біреуден беріп жібере салмай, өз аяғымен алып келетініне, екінші, редактор не орынба сарға бармай, бөлімді аттамайтынына, үшінші, жарамаса өк пе жоқ дейтініне. – Əбілмəжін сондай, – дейді төр жақта отыратын Жекен Жұ мақанов ол шығып кетісімен. – «Социалистік Қазақстан» мен «Қазақ əдебиетінде» бірге істегенбіз. Онда астамсу болмай ды, əзелден солай. Оның орнында басқа біреу болсыншы, көрер ең бəлем...

Бір емес, қатарынан екі-үш рет солай болған соң, қалай таңданбайсың, қалай иланбайсың. Өз басым бұған дейін Əбекеңнің жазғандарын газет-журналдардан көре ті нім болмаса, былайша үнемі Мұқан Мамажановпен шатас ты ратындықтан, түр-түсін жөндеп ажырата алмай, көшеде көрсем, бəлкім, танымас па едім, қайтер едім. Ал, ол болса, əр кел ген сайын атымды атап, іші-бауырыма кіре сөйлейді. «Ма қаламды өңдей бер, түзе, жөнде, жарамаса қайтып бер», – дейді. «Ренжімеймін», – дейді. Мұндайлар сирек, əрине. Бі рақ, болады. Өзім Əбекең сияқты тағы бір адамды білемін. Ол – Мамадияр Жақыпов. Ол да жазғанын əкелгенде: «Қажет болса, жөндей бер, реніш жоқ», – дейтін үнемі жайдары күлім сіреп. Əбекеңе: «Сізді жөндеп өле алмай жүрміз бе?» не Мамадиярға: «Сенің жазғаныңды редакциялап не көрініпті», – дейтін біз қайда! Екеуінің де жазғанын тек бөлімге тиісті жасайтынын жасап қана (əзірлеп), редакторға ұсынатынмын. Ол ұзамай нөмірге салады. Жақсы мақала ұсынғаным үшін мақтау еститін олжа – менікі. Міне, жақсының шарапаты. Айналаға сəуле шашып жүру деген осындай-ақ болар. Айттым ғой, бұған дейін Əбекеңмен жақын біліс-таныс, аралас-құраластық болған жоқтығын. Одан кейін де... Тек... Бір жолы Əбекең ОК-тен «Жазушы» баспасына директор боп ауысқан соң Сейдахмет Бердіқұловтың себебімен «Шолпан» кафесінде бірге дəм татқанымыз болмаса (алды-арты да сол). Сондағы мені əлпештеген Əбекеңнің қайта-қайта атымды атап, іштарта сөйлегені ұмытыла ма? Бүгінде қарап отырсам, күнделікті қауырт жұмыспен алы са жүріп жазған жеті-сегіз кітап, орысшадан аударған екі романның басым бөлігі «Жазушы», біразы «Жалын» баспала рынан шыққан екен. Тіпті, қазір дəл есте жоқ, əйтеуір, со лар дың бəрін де директор не бас редакторға кірмей, тəртіп бойынша тиісті бөлімге өткізгенімді білемін. Жəне бəрі де дер кезінде тақырыптық жоспарға еніп, кідіріссіз шы ғып жатты. Əрқайсысының көлемі 7 табақ екі бірдей са ти ралық əңгімелер жинағымның екеуі де 30 мыңдық тираж бен бірінен соң бірі «Жазушы» баспасынан жарық көрді. Осы жерде қадірменді Əбекең, сырттай таныс (десе де сый ымды) Əбілмəжін ағамның маған жасаған тағы бір ай та

қаларлықтай шарапатын ауызға алмау мүмкін еместей көріне тін жайы бар. Міне, жақсының жақсылығын айтатын тағы бір сəт те жеткендей. Ол былай... Мақтанғандық емес, мен пақырда осы кезге дейін əлдене үшін біреу-міреуге жүз салу, бірдеңе сұрау деген бола қоймап ты. Болса «Есім салған ескі жол» не «Қасым салған қасқа жолмен» болған да шығар. Тек бір жолы бір жанашыр азаматтың «Жалын» баспасынан шыққалы тұрған 12 бас па табақ кітаптың əр баспа табағына тиесілі болмашы қала мақы ға күнілгері қол қоя салғанымды өздігінен біліп қап, өзі ара ласып, екі есеге көбейтіп қайта шарт жасатқаны болмаса. Ол кездегі директор кім жəне оның не ойлағанын білмеймін. Білетінім – өзімнің ол жайлы ешкімге тіс жармағаным, ешкім ге шағым жасамағаным. Ал, Əбекең, Əбілмəжін аға жөнінде ондай пенделікті ешкім нен естіген де, білген де емеспін (осы уақытқа дейін). Керісінше, оның атына айтылатын алғысқа қашанда құлақ қанық. Үлкен жүректі Əбекеңнің кімге болмасын ішкі есепсіз жасайтын таза, риясыз шапағатын көргендердің бірі өзім де сем, оған куə Əбекеңнің өзі дер едім. «Жазушы» баспасының жоспарына енген сатиралық əң - гі мелер кітабымның əне-міне шыққалы жатқанынан ха бардар болатынмын. Бірақ, тираж, қаламақы туралы ал дын -ала «қам жасау» қаперге кірмейтін. Бірде құптанда, яғ ни, түнгі сағат он бірден аса үйге телефон шалынды. Көтерсем – арғы жақтан атымды атаған əлдекім бейуақытта мазалағанына кешірім сұрап, «мен Əбілмəжін Жұмабаев едім» деді бəсеңдеу, жұмсақ үнмен. Үлкен адамның атын ес тісімен таңданып, əрі ризалығым тасып-төгілген мен: «О, Əбеке, ассалаумағалейкүм», – деп елп еттім. «Мəселе былай, – деді тоқетерін айтып. – Бізден кітабың шыққалы жат қанын білетін шығарсың. Жиналғаны 25 мың тираж екен. Сондықтан ертең Қазақстан тұтынушылар одағының Кі тап саудасы басқармасының бастығы Аянға барып 5 мың сұ рашы. 30 мың болсын деп жатқаным да. Соны айтайын деп ем». Əбекеңнің бұл сөзіне не деуді білмей сəл бөгелдім де: «Əбеке! – дедім тəуекелге басып.

– Мен үшін сіздің телефон соққаныңыз жетеді. Аянға бара алмаймын, тіпті, 10 мың да қанағат, ғафу етіңіз». «Солай ма?», «Солай, Əбеке, кешіріңіз». «Апырай, ə? Онда Аянның үстінен қарайтын Ақынбеков дейтін бар, соған барсаң қайте ді?». «Оған да бармаймын. Сіздікі жанашырлық, рақмет». «Онда мейлі, шырағым», – деп телефонды қоя салды. Əрине, Əбекеңнің ықыласына мерейім тасып, төбем кө к ке екі елі жеткендей күй кештім. Ертеңіне ол жайлы ірге міздегі «Жетісу» газетінің бас редакторы, Əбекеңнің қан дыкөйлек досы Пернебек Бейсеновке айттым. «Бекер етіп сің, Əбілмəжіннің көңілі үшін Аянға бара салмадың ба?» – деп күлімсіреді ол. «Менде ондай жоқ қой, Пернеке». «Білемін»». «Аянға бару керек пе деп өзім де ойлағанмын. Зауқым бол маса қайтейін. Əбекең ренжімес деп көңіл жұбатқанмын. Бірақ, Əбекең соның ертеңіне... кешкілік екінші рет телефон шалды. Сірə, оған дейін жазу жаза ма екен, бұл жолы да сағат он бірден асқанда, құптанда. Қысқаша айтқаны: «Кешегі сөзге ренжіген жоқсың ба? Сен бармасаң, бүгін өзім бардым. Аянға емес, Ақынбековке. Əрі, сол маңда бір шаруам да бар еді. Ақынбеков 5 мың берді. Енді кітабың 30 мың боп шығады. Бір-екі аптадан соң сигналдық даналарды алып қаласың. Мұндай кітап жатпайды, дұрыс болсын дедік те, шырағым», – болды. Телефон түнгі сағат 11-ден асқанда шырылдаған соң, құптан болмай қайтеді?! Түн жарымда екі рет соғылған қоңырау сыры осындай. Кітап шығуын шықты, əрине. Тек, содан соң Əбекеңе əдейілеп барып рақмет айттым ба, жоқ па, мен үшін қараңғылау. Əлде, сол жолы өзі құсап түн жарым да үйіне қоңырау соғып алғыс білдірдім бе екен, ол да бұ лыңғыр. Егер жазатайым олай болмаса, осы айтылғандар төлеуі болсын.

ПАРЫЗ ПАРАСАТЫ немесе Мұса Дінішев жайлы бір үзік сыр Совет өкіметі орнап, сол кездерде дүние есігін ашқан ұр пақ та, əрине, алдарындағы аға буынға қарай бой түзеп, солардай болуға талпынып өсіп ержетті, шама-шарқынша тырбанып, қолы жеткен баспалдаққа табан тіреді, еңбек етті, ұрпақ жайды. Əркімге əртүрлі тағдыр бұйырғаны өз алдына. Ес біліп, етек жиғанда көріп-білген, сезінген, қа был даған қоғамды бұрыннан қалыптасқан (екен) деп жəне оны мəңгілікке балағаны табиғи жай. Басқаша мүмкін де емес қой. Олай болса, ауыл, аудан, қала, совхоз, мектеп, пойыз, самолет, тағы басқалардың бəрі социалистік қо ғам тұ сында пайда болып, біртіндеп орныққанын жүре келе, ай на лада ғы болмыс, тірлік-тынысты саралау арқылы ба ғам дауы да заңдылық (дер едік). Бұл балалық шағы өткен ға сыр дың 40-шы жылдарындағы алапат соғысқа дөп келген бей бақтар ға да ортақ. Əй, олар арманшыл, қиялшыл, ішер ас, киер киімге жарымай жүріп, шеттерінен романтик болмады ма? Қиын дық тан қорықпады, қай машақатқа да қасқая тұр ды, оларды осылай жетелеген бірінші – сенім, екінші – ал да рында ғы аға ұрпақтың үлгі-өнеге, тəлім-тағлым, кісілік келбет, табиғи қадір-қасиеті, солардай болуға ұмтылыс, ынта-жігер, табандылық. Өз басым бүгінде осыларды терең сезініп, тəубе деймін. Өмір біртегіс даңғыл емесін біле тұрып, алдыңғы толқын – ағалар рухына іштей де, сырттай да тағзым етемін, бас июмен жүремін. Бұл, бір жағы, парыз да болса керек. Парызды ұмытпау – ол да парыз. Сөзді бұлай бастау себебіміз, алдымыздағы аға буын өкілдерінің барлығымен жүзбе-жүз таныс-біліс, сырласмұңдас болмасақ та (ол мүмкін де емес), жақсы біліп, жақын жүрген, жасы үлкен, биік адамгершілік иесі, қамқор жандар тіпті де аз болмағаны тағдырдың сыйы емес пе еді? Қазекем қанша жерден екі туып, бір қалған болса да, əрісі бір əкешешеден жаралса да, біреу-біреуге бірдеңе бөліп бере ме деп фəлсафа соқпаушы ма еді? Солай, оны кім білмейді?! Гəп зипа, зиялылық, тазалық, адалдық, жер шарының қиыр шетіне бірге бара алатын ірілікте. Ұмытылмас бекзаттықта.

“Мəдениет жəне тұрмыс” (қазіргі “Парасат”) журналының киелі шаңырағында өткен қырық сегіз (онша аз емес) жыл мерзім осылай деуге үндеп, қолтықтан демеп, жігерді жанитындай жайы бар. Е, сол жылдар ішінде кімдермен қызметтес, пікірлес, сырлас-мұңдас, дəм-тұздас, ағайын-туыстай болмадық де сей ші. Кө кі рек-көңілде барлығы сайрап тұр, жақұттай жайнап тұр, іншалла, жігерді қайрап та тұрғандай. Енді қысқасына көшсек, өз қолымен ашқан аталмыш басылымды ұзақ жыл басқарып, ұжым мүшелерінің рухани əкесі іспетті болған қадірлі Мұсекең, Мұса Дінішев хақында бұған дейін азды-көпті лебіз білдіріп, оларда оның жұмыс тəсілі, қамқорлығы, биіктігі, өзге де арғы-бергі біршама жайлар қамтылған секілді еді. Бұл жолы осы күндерде туғанына жүз жыл толып отырған Мұсекеңнің өзіміз білетін (білген) жұмыр басты пенделердің бəріне тəн – кейбір пенделік түйткілдері, адами болмыс, тақуалық, бір қарағанда, бірден түсіну оңай емес, жеке басына ғана жарасты базбіо мінезқұлық, іс-əрекет, өзгешеліктер хақында аз-кем сыр шертуге құмбылдық танытып отырған жайымыз бар. 1964 жылы журнал редакциясы Төлебаев көшесі, 52 үйде болатын. Екіқабатты ескі ғимараттың үстінде “Казстальконструкция”, “Казмедтехника”, “Мектеп” баспасы, “Жетісу”, “Семиречье” газеттері, “Казводхоз” дей ме-ау, толып жатқан мекеме, кеңсе, ұйымдар. Бірі – “Мəдениет жəне тұрмыс”. Төменгі қабат – тұтастай дүкен. Ғимараттың қарсы алдында – №1 баспахана, автостанция, азық-түлік дүкені, сырахана т.б. Қазір бұл жерге ат шаптырым аумақты алып жатқан – “Сымбат” сəн академиясы орналасқан. Қарсы бетте зəулім универсам, оған іргелес екіқабатты сауда кешені. Сол кездегі журналға тиесілі үш бөлме ғана-тын. Кіреберісі – машинкашы, көркемдеуші, техникалық редакторлар, корректор, курьер отыратын – редактордың кабинеті, қапталда он шақты қызметкер, қарсыда жауапты секретарь мен көмекші отыратын едені шіріген, ашса əрең жабылып, жабылса əрең ашылатын есіктері алқам-салқам, қабырғалары жырым-жырым, тозығы жетіп, тоқырап біткен, тышқандар зулап жүретін шағын-шағын екі бөлме. Осында таң атып, тауық шақырады. Редакция үйінің қораштығында ешкімнің

жұмысы жоқ, мəселе – айбында. Журналдың айбыны (беделі) деген керемет. Екінің бірі жазған-сызғандарым шықса деп армандайды. Жұмысқа орналасу – көкке қол созумен тең. Мұнда істейтіндерге кім-кім де қызыға да қызғана қарайды. Жұмыс жүріп жатады. Редактор, жауапты секретарь (орынбасар), жалпы саны тоғыз бөлім меңгерушілер мен əдеби қызметкерлерді қосқанда, таза шығармашылықпен айналысатын он бір адамның кемі үш-төртеуі ай сайын міндетті түрде алыс облыстарға іссапарға шығып, су жаңа материал əкелу – бұлжымас заң. Сондықтан, шұрқ етуге уақыт жоқ, басылым беделі жоғары, тираж жыл, ай емес, күн санап көбейіп отырады. Қызметке əдеби қызметкер боп қабылданған мен біртіндеп аға əдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, одан Мұсекеңнің (өзі үнемі айтатындай) оң қолы – жауапты секретарь-орынбасар боп тағайындалдым (1973 ж.). Бұл кезде редакция Төлебаев көшесіндегі шіріген кеңседен Горький көшесі бойындағы 9 қабат жаңа ғимаратқа ауысып, жырғаған тұс (барша газет-журнал да). Бұл енді кейінірек, əрине. Ал, Төлебаев көшесіндегі кеңседе жұмыс істейтін күндердің бірінде... “Редактор шақырады” деген соң, дерек барсам, əлдебір қағазды жайып тастап, қаламын шошайтып отырған Мұсекең: “Сен мұнда Тимирязев депсің, Темирязев емес пе?” – деді алдынан көз алмай. “Жоқ, Тимирязев”, – дедім. “Темирязев емес пе?” “Жоқ, Мұсеке, Тимирязев”. “Онда мейлі, соны сұрайын деп ем, бара бер”. Бұған мəн бермеген мен орныма келіп, жұмысыма кірістім. Түстен кейін біз отыратын бөлмеге тосаттан кіріп келген Мұсекең: “Сенікі дұрыс екен, – деді маған қарап салған жерден. – Əлгіде үйден түстеніп шыққан соң Тимирязев көшесіне барып, үйлердің сыртындағы жазуларды көрсем, солай екен”, – деп күлді де, шығып жүре берді. Мен де аң-таң, басқалар да аң-таң. “Бастық жаңа не деп кетті өзі, түк түсінбей қалдық қой”, – деп Ғаббас Жұмабаев күңк етті. “Бірдеңені тексерген-ау, сірə. Сен білесің ғой, ол не?” – деді Жекен Жұмақанов маған қарап. Сонда ғана Мұсекеңнің мана түске дейін мені шақырып, Тимирязев туралы сұрағаны есіме түсті де, мəн-жайды айттым. “Мұса

сондай адам”, – деді Жамал Байжанова апай. – “Бірдеңеге күдіктенсе, анықтағанша сөйтеді, тыным таппайды”. “Апырай, ол кісі сонда сол бір сөз үшін ерінбей-жалықпай жер түбіне барып келген бе?” – деп Қуандық Шаңғытбаев таңдайын тақ еткізді. “Əскет қой, Мұса əзелден солай”, – деп Қажкен Ахметов гүр етті. “Несі бар, дұрыс, қате кетсе, кім жауап береді?”. Бұл менің пайымым. Осы жəне осы құралпас талай-талай қызықтар болды емес пе? Қызық дейміз, қайдағы қызық?! Ол кездерде газет-журналдарда басқа тұрмақ, бірді-екілі əріп, тыныс қате жіберу үлкен мін. Бүгінгідей күн сайын өріп жүретін олар (əріп, тыныс қате) тұрмақ, өңі өзгерген сөз, сөйлем, Айбергеновтің өлеңін Қадырға тели салу, Абайдың “өлді деуге сыя ма” дейтінін “бола ма” деп торсаңдау, Қасым Аманжолов Оралда туды, Мұстақым Ықсановты Мұсабек Ысқақов, Поль Робсонды Ропсан, Кеңес Үсебаевты Қосбаев, Георгий Брянцевті Боярцев деп түзету, олақ аударма, тіс сындырар тіркестерді атама. Түске де кірмейді. Қалай десе де, журналда қате жібермеу керек. Жіберген бір не екі реттен соң қощ, қарағым. Жолың əне! Сондықтан, Мұсекеңнің бір ғана Тимирязев атауына аттан сала “шүйлігуі” Қажыкең, Қажкен Ахметов айтқандай, тіпті де əскеттік емес, керісінше, қажеттілік (қалыпты жай) болатын. Көп білсең де, көптен артық білмейсің. Ол білгенді сен білмейсің, сен білгенді ол білмейді. Талап бірдей: сақ бол, сауатты бол, үйрен, үйрен жəне үйрен. Əйтпесе, құның көк тиын. Міне, ол кездегі редакторлардың ұстанымы. Қазіргі “Бас” деген “қосымшаның” қашан пайда болғаны белгісіз, əйтеуір, ол шақтарда “Бас” жоқ-ты. Бүгінгідей ысқырығы жер жаратын (бесеу емес) жеті ешкі айдаушылар көбейгенін көпсініп отыр деме, олай дейтін ешкім жоқ, ойбай. Тек көбейген жақсы, ал сауатты болған одан да жақсы дейміз де, қайтейік. Жоғарыда – мен қызметке орналасқан кезде (1964) – журнал редакциясын салдабасы шыққан ескі ғимараттың жоғарғы (екінші) қабатында болғанын айттық қой. Екінші қабатқа көтеріліп, оңға бұрылғанда, дəл бұрышта – жолды бөгеңкіреп тұратын тіреуіш болатын. Бірде асығып келе жатып, əлгіден сойдиып шығып тұрған ұзындығы қарыс сүйем

жаңқаға шекемді соғып алайын. Аздап қан шықты, бірақ, қан тоқтағанмен, жарақат орны білініп тұрса керек. Соған көзі түскен Мұсекең: “Шекеңе не болды?” – деді бірден. “Байқаусызда соғып алып...” – деп міңгірледім. “Қайда?”. “Осында, екінші қабаттағы бұрышта”. “Солай ма, жүр, бірге барып көрейік”. Екеуміз кабинеттен шығып, сонда бардық. Мұсекең жаңқаға бір ауық қарап тұрды да, қолымен ырғап-ырғап жұлып алып, анадай жердегі жəшікке тастай салды. Сөйтті де: “Апырай, мұны неге ешкім байқамаған? Көзіңе тимепті, онда қиын болар еді”, – деп маған мейірім төге қарады. Ал, мен өзімше бұл жолы да таңдандым. Мұсекеңнің “абайлап жүрмейсің бе?” деп дүрсе қоя бермей (басқа біреу болса, сөйтуі бек ықтимал еді), əдейі барып жаңқаны өз қолымен жұлып тастағанына таңданбай көр (əрине бұл жайлы ешкімге лəм деген жоқпын). Сонда бұл не? Оны өзің шамалай бер. Ал, меніңше, ізгілік, тектілік, кісілік, жанашырлық. Адами біліктілік. Аруағы шат болсын. Енді аяулы жанмен қызметтес болған он екі жылда баржоғы бір рет қана аз-кем сөзге келіп, жүз шайысқандай болғанымыз бар еді, қысқаша, соны баяндайық та, нүкте қояйық. Ол былай. 1965 жылдың басында Мəдениет министрінің орынбасары қызметінен журналға екінші рет редактор боп келген Мұсекеңмен риясыз түсінісіп, əмпей-жəмпей бола қалдық деу шындықтан алыстау болар еді. Сол жылдың мамыр айында Гурьев облысында республика тұңғыш рет алыс жайылымдардағы малшыларға мəдени-тұрмыстық қызмет көрсететін автопойыз ұйымдастырылып, оған фототілші П.Ф. Редько екеуміз бардық. Маңғыстау түбегіндегі – баруы үш, қайтуы үш, алты күндік – үстіртті мекендейтін малшыларға мəдени-тұрмыстық қызмет көрсеткен автопойызбен жарты ай бірге жүріп, Алматыға бір ай шамасында оралдық. Отыз беттік мəтін, мұқабаның төрт, ішкі арнайы төрт беттен тыс, басқа да көл-көсір фотосуреттермен қоса, журналдың үштен екі бөлігінде күнделік үлгісінде жазылған мақала жарық көрді. Содан бастап маған əдеттегіден əлдеқайда жылы қараған Мұсекең кіші əдеби қызметкерден аға əдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі етіп, жеті жылдан

асар-аспаста жауапты секретарь (орынбасар) болдым (мұны құптағандар да, құптамағандар да болғанын сөз ету артық). Аппаратта таза шығармашалықпен айналысатындар – Мұсекең екеумізді қосқанда – он бір адам (дедік). Өзгелер – техникалық қызметкерлер. Ұжым мүшелері тату-тəтті, ынтымақпен жұмыс істейді (бəрі басшының арқасы). Мұсекең екеуміздің де арамыздан қыл өтпейді десе болады. Бұл кем-кетік жоқ деген сөз емесі түсінікті. Мұсекең күнделікті болмай тұрмайтын əттеген-айлардың қайқайсысын да сабырмен, байыппен айтып, шамға тимей, түсіндіреді, ұғындырады. Жеке іс-əрекетімен пысықтап, нығарлайды. Мəселен, директивалық органдарға екі күннің бірінде жіберіліп жататын орыс тіліндегі іс қағаздарды мүкіссіз жазуды мен тек Мұсекеңнен үйрендім. Ондай тағлымдары да көп, қайсы бірін айтайын. Қоғамдық-əлеуметтік мəселелерді былай қойғанда, республикалық мəдени өмірінде ірі оқиға, айтулы жаңалық, алуан іс-шаралар жиі болады. Сондайлардың бірі – 1974 жылғы желтоқсан айында Талдықорғанда жаңа облыстық музыкалық-драма театры ашылатын болды да, соған құрметті қонақ ретінде бару əрі мақала жазу үшін Мұсекең фототілші В.Мыльников екеуіне самолетке күнілгері билет алып, дайындалып жүрді. Сол күндерде оның Чайковский атындағы конкурста бас жүлде алған əнші баласы Əлібек Тбилисиден келуі керек екен. Бірақ, үш күннен бері аэропортты қалың тұман тұмшалағандықтан, ұлын аэропорт басында тапжылмай күткен Мұсекең Талдықорған театры ашылатын күні маған телефон шалып: “Тбилисидің самолеті əлі Москвада, бері қарай ұшатын түрі жоқ, мен қайтсем де Əлібекті күтемін. Сондықтан, орныма сен бар. Талдықорған жақын ғой, ауа райы шамалы түзелсе, самолет ұша береді екен. Машинаны жібердім, тез жет”, – деді. “Билет” дей беріп ем, “менің билетіммен барасың” деп бір-ақ түйді. Ол кезде аэропортта қазіргідей тықақтап тексеру жоқ, барған бойда (ауа райы аз-маз мүмкіндік жа са ғандық тан) Мыльников екеуміз ұшып кеттік. Жаңа театр ашу рəсімі салтанатты жағдайда өтті. Халық көп болды. Мəдениет министрі М.Базарбаев, халық артисі Қ.Байсейітов, Р.Қаныбаева т.б. сөйлеп, тұңғыш спектакль

сəтті қойылды. Біз ол күні де, ертеңіне де Қ.Бейсембиев басқаратын театр ұжымын слайд, фотосуретке түсірдік, материалдар жинадық (қонақ болдық). Оның ертеңіне Алматыға келіп, Мұсекеңе баян еттік. Ол өте көңілді екен. Əнші баласы Əлібек үлкен табыспен оралыпты. Орталық партия комитетінің секретары С.Имашев Мұсекеңді телефонмен құттықтапты. – Ал, енді мақаланы жылдам əзірле, Мыльников те сөйтсін, нөмірге үлгеру керек, – деді Мұсекең. Үш беттік мақаланы сол күні-ақ жазып, машинкаға бастырып, Мұсекеңе бердім. Түн бойы көз ілмей жұмыс істеген Мыльников те ертеңіне суреттерін столға қойды. Арадан бір-екі күн өтер-өтпесте Мұсекең, не сайтан түрткенін қайдам, мені өзіне шақырды да. “Мақаланы жарты бетке түсір, тегі, мұны суреттерге мəтін ретінде берген жөн болар, ойланшы”, – деді салқындау раймен. Мұндайды күтпеген басым “мақала онсыз да шағын, бар болғаны үш бет, жаңа театр ашылғаны маңызды жаңалық емес пе, несіне қысқартамыз” дегім келсе де, ештеңе демей шығып кеттім. Кабинетіме барған соң ойламаймын ба, “бұл қалай, неге?” деп. Түкке түсінбей, найшам пəсейіп, ренжісем де, ұзамай еңсемді жиып, “керек болса өзі қысқарта берсін, ал, мен іштен шыққан шұбар жыланды қидалай алмаспын” деп шештім өзімше. Сөйтіп, ол жайлы пəлен демей, пəруəйім пəлек боп жүре бердім. Бір-екі күннен соң – Мұсекең екеумізге ортақ – қабылдау бөлмедегі қыздың алдынан театр жайлы өзім жазған мақалаға кездейсоқ көзім түссін. Анықтап қарап жіберсем, мені онша жақтыра бермейтін əдебиет бөлімінің меңгерушісі мақаланы нақ бір ала алмай жүрген өші бардай, аяусыз шимайлап, өшіріп-сызып, жарты беттей-ақ қалыпты. Мұсекеңнің кабинетіне кіріп бардым да: “Мұныңыз қалай? Мені қызмет бабы өзімнен төмен адамға неге жығып бересіз? Онда ашып айтайын, ол маған эталон емес. Мына мақалаға жарты бер болса да, қол қоймаймын, авторлықтан бас тартамын. Мені командировкаға барған жоқ деп есептеңіз, ақшасын қазір барып, бухгалтерияға өткіземін”, – дедім тұла бойым дірілдеп, əрең сөйлеп.

Сөйтіп, кілт бұрылып, кетуге оңтайлана бергенімде “тұра тұршы” деді Мұсекең. Даусы жұмсақ, жайбарақат. Бетіне қарасам, күлімсіреп отырғандай. “Сен немене, ренжіп қалдың ба?” – деді түк болмағандай. “Ренжиін-ренжімейін, бəрібір”, – дедім əрең сөйлеп. – Мақалаға қол қоймаймын, командировканың ақшасын өткіземін. Өзіңіз қысқартсаңыз, бір жөн. Бөлім меңгерушісіне жығып бергеніңіз дұрыс емес”. – Енді не істейік, соны айтшы. – Мақала қалай жазылды, солай барсын, не өзіңіз түзетіңіз. – Жарайды, мен араласпаймын. Қалай жібергің келсе, солай жібере бер... Лəм демей шығып кеттім. Сəл де болса көңілім орнына түсіп, бойым жеңілдегендей болды. Енді ғана “апырай, Мұсекеңді ренжітіп алмадым ба”, деген ой иектесін. “Оны ренжіткенше, тым-тырыс жұмыстан кете салғаны жақсы еді ғой. Өй, тайқы маңдай десе!” Бұл жайға ол да, мен де қайтып оралған жоқпыз. Бұ рынғы дай жүріп жаттық. Мақала бұған дейінгі үш емес, төрт бет боп жарық көрді. Алғашқы нұсқаны армансыз айғыздаған сабаздың не ойлап, не қойғаны да белгісіз күйде қала берді. Ол сыр білдірмеді. Бəрінен ғажабы, осы жолы Мұсекең екеуміздің арамыздан өтіп кетуі ықтимал қара мысықтың көлеңкесі де кө рінбе ді. Қайта, əріптес аға-інілік сыйластығымыз арта түсті. Сирек құбылыс па? Əлбетте. Кісілік, тектілік осындай-ақ болар. Қайран, Мұсеке! Аяулы азамат! Лайым да Кеңсайда қа тар жатқан жар қосағыңыз Кəмила апа екеуіңіздің рух тары ңыз сөнбесін. Нұрларыңыз пейіште шалқысын! ЖЫЛДАР ЖЫРЫ немесе архитектор Əбдісағит Тəтіғұлов туралы үзік сыр «Ел дегенде езіліп, жұрт дегенде жұмылып істе...» Батыр Бауыржанның осы сөзі, неге екенін қайдам, өз басыма қырық жылдан астам уақыттан бері біліп, сыйласып келе жатқан аптал азамат, қадірменді Əбекең, белгілі архитектор Əбдісағит Тəтіғұлов жайлы айтылғандай болады да тұрады.

Биылғы жылдың алғашқы тоқсанында жасы жетпіске толып, сексенге бет алған Əбекеңнің ел үшін езіліп, жұрт үшін жұмылып жұмыс істегеніне жəне еңбегі жанып, көпшілік құр метіне бөленген зиялы да зипа маманның ештеңені міндет сіп, бəлсінбей, мейлінше қарапайым ғұмыр кешіп келе жат қанына куəлердің бірі ретінде (тұңғыш рет) аз-кем лебіз білдіруді парыз санап та жүретін жайым барын жасырыпжаппаймын. Алдын-ала еске салайық, көпшік қою, мақтаумарапат емес, ол жағы – Əбекең қаласын, қаламасын, бізсіз де жетіп артылады. Атақ-абыройды сұрап алған жоқ, бəрі таби ғи, жөн-жобамен өріліп, беріліп келеді. Ал, болмашы бір же тіс тігін айтсаң қысылып қалатын Əбекең əлі күнге солай, бая ғы екеуміз алғаш танысқан кезден бір аумаған Əбекең. Сал мақты, сабырлы, білікті-білімді, мінезге бай, жайсаң, жай дары қалыптағы. Енді алда базбір айтатындарымыз мақтауға ұқсап кетсе, алдымен Əбекең, онан соң оқырман қауым нан кешірім өтінуге дайынбыз. Мына бір фактіге назар ауда рыңызшы. Əбекеңді білуге сол да жетіп жатқандай. Кеңестік дəуірдегі қиын-қыстау жылдарда өз бетінше оқып-жетіліп, республикадағы қаншама құрылыс нысандарын да қолтаңбасы қалған, қазақтан шыққан тұңғыш кəсіби архитектор Төлеу Құлшыманұлы Бəсеновтің туғанына өткен жылы 100 жыл толғаны бүкіл ел деңгейінде кеңінен ата луы керек-ақ еді. Өкінішке қарай, олай бола қоймады, Тө леу Құлшыманұлының шəкірті саналатын Əбдісағиттың алдын-ала жер-жерге қаққан дабылы нəтиже бермеді. Онан соң қайтсін, Əбекең (тағы басқа ынталы топ мүшелері) өзі бастап қолға алып, алдымен Т. Бəсеновтің артында қалған күллі еңбегін (керемет фотосуреттермен айшықтап) қалыңқалың екі том етіп бастырып шығарды. Айтулы архитектор туралы барша бұқаралық ақпарат құралдарда айтылды, жазылды, көз көргендердің естеліктері жарияланды. Онан соң құзырлы мекен-жайда алыс-жақын шетелдерден бастап, бүкіл елден қонақтар шақырып, Т.Қ. Бəсеновтің 100 жылдық мерейтойын дүрілдетіп өткізді. Қаржы жағын (тек) өздері қамдады. Осы не, азаматтық па? Əрине! Мұндай шараны жүзеге асырмақ тұрмақ, біреуге біреу дұрыстап сəлем беруге құлықсыздық дендеген тұста, Əбекең ондай қадамға тіпті де ұпай жинау үшін барған жоқ. Жəне Төлеу Құлшымановты

ұстазы ретінде ғана емес, осы бір Алматының құрылысына өлшеусіз еңбек сіңірген тұңғыш ұлттық архитектор, алып тұл ға атаусыз, ескерусіз қалмаса деп күш салды, билікке де, басқаларға да өкпе-наз білдірмей, барлығын ың-шыңсыз тын дырды. Тағы бір нəрсе ойға оралады. Соңғы жылдарда басқа проблема жоқтай, қазақта зиялы жоқ деп кесіп-пішу, суалдыра сайрау не осы! Шынымен солай ма? Бəлкім, бұл зиялыларды «жерлеушілердіңң жеке пікірі шығар, ендеше, олармен таласып-тартысып, арамтер болмай, біз де жеке пікір ретінде айтсақ, олай емес. Қазақта зиялылар бар, толып жатыр, іншалла. Бұрын да, қазір де. Зиялысыз халық болмайды. Батыс, шығыс, оңтүстік, солтүстіктің бəрінде жүзеге асқан, асып жатқан əдеби, мəдени, руханият жемістері түгелдей зиялылардың арқасы емей не? Қазақ зиялыларын оларды екі күннің бірінде қармаққа ілігіп, қақ панға түсетін жоғары лауазымды құлқынқұмарлар мен мін деттерін жөнді атқара алмай шерменде боп жататын жо ғары шенді бейбақтармен шатастырма, көпке топырақ шаш па. Е, айтқандай, «зиялы жоқ деп кесіп-пішетіндер сол айтқандарына өздері сенер ме екен? Əлгідей «аксиомаң астарында зиялы мүлде жоқ емес, біреу болса да бар, ол мен» дегендей ишара болмаса неғылсын деңіз. Ат жалын тартып, еңбекке араласқалы бері, бəрі болмаса да, бірқатар қазақ басылымдарына қаржылай да, моральдық та қолдау көрсетіп, жоғарыда атаған Төлеу Бəсеновтен басқа да көптеген айтулы тұлғаларға құрмет көрсетуін жал - ғас ты рып келе жатқан Əбдісағит Тəтіғұлов та бүгінгі қазақ зия лыларының бір де бірегейлері қатарында, əрине. Бірақ ол бұл жайлы дабыралау былай тұрсын, тіпті, ойламауы да мүмкін. Мүмкін емес, солай екеніне дау жоқ. 1930 жылы қазан айының 5-інде ұйымдастырылған «Казгоспроект» жобалау институтына республика басшысы Д.А. Қонаев 1975 жылы Əбекеңді небəрі 35 жасында өз қолдауымен дирек тор еткені де тектен тек болмау керек. Əне, бұл күндері 80 жылды ғын атап жатқан сол шағын институт қазір дүние жүзінің барлық елдерінен тапсырыс алатын, нормативтік-құқықтық жəне техникалық құжаттардың электрондық базасын əзірлеп шығаруға қабілетті «КАЗССЖ» жобалау академиясына айналған (акционерлік қоғам). Президенті – Əбекең.

Əлемдегі АҚШ-тан бастап, көптеген алып мемлекеттердің са ла бойынша сан алуан атақ-дəрежелеріне ие, ҚР Мемлекет тік сыйлығының лауреаты, профессор, академик Əб ді сағит Тəтіғұлов. Осынау қасаң дерек-мəліметтерді жұрт біл ген үс ті не біле түссе деп көлденең тартқанымызбен, мен үшін олардан да қымбатырақ, жан-жүйеге жақынырақ, аса қастер лі, ыс тық, əсте ұмытылмайтын айшықты жайлар болушы еді, ен ді соларға ойысайық. Əбекең туралы тұңғыш рет қалам тартудағы негізгі мақсат та сол. Бұл енді онша елеңдеп, тамсана қалатындай тосын əлдене немесе елден-ерек оқыс, тылсым оқиға-құбылыс та емес, ке рісінше, сонау артта қалған ескі жылдар еншісіндегі қалай таныстық, қалай жақындастық, өзара сыйластық, қадір-құрмет сыры неде, бұған себепкер кімдер дегендей елес тəрізді есте сақталып келе жатқан аяулы сəт, əсер-сезім, бастан кешкен, куə болған болмыс-бітім, жастық шақтың кейбір өрнекнақыштары. Сол шақтардағы тыныс-тіршілік, дəуір қияпаты десе де болғандай. Енді амалсыз «менге» ауысамыз (онсыз болмайтынын сіз де білесіз). 1958 жылы саусақпен санағандай (əрі кетсе 5-6 ғана) қазақша басылымдар «Мəдениет жəне тұрмыс» (қазіргі «Парасат») деп аталатын жаңа журналмен толығып, қа лың оқырман тағы бір рет жырғады. Олай демей не дейік, аздаған жыл ішінде тиражы күрт өсіп, екі жүз мыңнан артса (480 мыңға шарықтағаны кейін, суалғаны да сол тұстар). 1964 жылы көктемде дəм жазып аталмыш журналға қызмет ке тұрған мен алғашқыда біраз уақыт сын-сықақ, фельетон жағын қаузадым. Өйткені, редактор Сапар Байжанов соларды қатты ұнататын. Сапекең ұнатқанмен, сын тезі басқаларға жақпайтын. Тіпті, билік тарапынан «фель етонды қайтесіңдер, «Ара» бар емес пе» дегендей күң кіл-сүңкіл де жетіп қалатын құлаққа. Сондықтан, көбіне сы қақ өлең, əңгіме, бірқақпайлармен шектелеміз. Сондай се беп тен бе екен, анығын басшылар білген болу керек, бір жо лы Арал ауданынан журналдың екі тілшісі əдейілеп барып (тексеріп) алып келген материалды алғашында маған фельетон етіп жазу тапсырылды да, соңынан аяқ астынан сын мақалаға айналдырылып жарыққа шықты. Ол тұрмақ аузын айға білеген «Ара» журналының өзінде де фельетон сиреді. Дау тудыр-

майтын, басы ашық, фельетонға сұранып тұрған фактілердің сан рет өңін өзгертіп, штаттан тыс автор ретінде, шартты фельетон етіп жазып беріп жүрдік. Сөйтіп, «Мəдениет жəне тұрмыс» бір бетке шақталатын құрғақ сын-сықақпен біржола қала берді. Кейде оларға да шүйілетіндер табылатын. Əлдебір қазақша оқитын далбағай министр жур налдың бас редакторы Мұса Дінішевке пəлен материалда біз ді сынапсыңдар, кəне, дəлелдеңдер, егер өтірік болса, кі нə ліні жазалаңдар деп дау салыпты. Мұсекең қолма-қол маған айтты. Мен өзімше «бұл сықақ əңгіме ғой» деп шыр-пыр боламын. «Бара бер, əлгіде министр (марқұмның аты-жөні есте, атамауды жөн көрдік) телефон соққанда жауабын кей ін айтайын дегенмін, қазір өзім хабарласамын, дегенмен, сақ болу керек», – деді Мұсекең күле сөйлеп. Осынау жайларды тəптіштеп отырғанымыз, біріншіден, олар сол кездегі түсінік-пайым, қоғамдық ұстаным, дəуір ерекшелігі, өмір иірімдері, екіншіден, менің Əбдісағит Тə тіғұловпен танысып-табысуыма себі тиген дүмі диірмен тартадының кебі іспетті тұрпайылықпен туыстас анайылау бір жағ даяттар. Соңғысын сəл таратып баяндайық. Димаш Қонаев 1960-1962 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші секретары болған шақта құ зырлы министрлердің біразын қазақтан тағайындады. Бірақ, Қонаев ұзамай Хрущевтің «құдыретімен» қызметтен бо сады. Орнына оңтүстіктегі кіл қазақтар мекендейтін үш ау данды бармақ басты, көз қыстымен өзбектерге өткізіп жі берген, Шымкенттен Ташкентке жиі барып, Рашидовпен шай ішетін қасқа сайланды да, бір демде қазақ минист р лердің алтауын бірдей тайдырып, ұлты бөлектерді қонжит ты (сол кездегі газеттерді қарауға болады). Бұл қазаққа жа салған қиянат еді. Əйтсе де, құдай жарылқап, 1964 жылы Хрущев қуылды да, Д. Қонаев қайтадан бірінші болды. Көп қиындықты ақылмен жеңе отырып, екі обкомда ғана қалған қазақ бірінші секретарлардың қатарын көбей ту ге ден қойды, Орталық Комитеттегі он шақты бөлім мең ге руші лерінің тек біреуі, (Тоқтағали Жангелдин), жиырмадан ас там министрлердің төрт-бесеуі ғана қазақ екеніне назар ау дарғаны іс жүзінде көріне бастады. Арадан бір-екі жыл өтер-өтпесте бұрын мүлде болмаған Жеңіл өнеркəсіп, Ет-сүт,

Село құрылысы, Тұрмыс қызметі, Құрылыс материалдары, Тас жолдар – барлығы алты министрлік құрып, басшылыққа қа зақтар сайланды. Шовинистік сырқаттан айығып бітпеген қы зыл империя тұсында, біле білгенге бұл да ерлікпен пара-пар іс еді. Республика өркендеу үшін бірінші кезекте құрылысты күшейту қажет болды. Тек құрылыс бойынша төрт түрлі министрлік, бір Мемлекеттік комитет жұмыс істе ді. Орталық Комитеттің құрылыс саласын басқаратын секре тары (Д.Қонаевтың сенімді серігі) М.Б. Ықсановтың ба тылдығы арқасында сол бесеудің төртеуін қазақтар басқар ды. Мұны айтып отырғанымыз, ол кездерде қазақтар мем лекеттік деңгейдегі құрылыс мекемелерін басқару былай тұрсын, бұл саладағы қатардағы жай қызметтерге де алына бермейтін. Басшылары қазақ болған соң, тек Алматыдағы екі құрылыс материалдар комбинаты, екі Темір-бетон зауыты, толып жатқан трест, СМУ, ДЭУ т.б. қазақтар жетекшілік етті. Бір əңгіме үстінде Ф2 Темір-бетон зауыты директорының: «Мұнда мен келгенде жұмыс істейтін 5 мың адамның 30–40-ы ғана қазақ екен, кейін олардың санын 600-ге жет кізіп, алты орынбасардың 3-ін, бас инженердің 7, орын ба са рының 4-ін қазақтан сайладым, – дегені бар-тын. Еш жерде, ешқашан көп айтыла бермейтін мұндай дерекмəліметтерді тектен-текке ауызға алып отырмағанымызды ша маларсыз деп ойлаймыз, дос. Республикадағы жаңадан бой көтерген қаншама қала, гүлденіп, көркейген аудан, ауыл, селоларды айтпағанда, ару Алматының қысқа мерзім ішін де қанатын кең жайып, адам танымастай өзгеріп шыға келгені сондай кешенді іс-қимылдардың арқасы болмағанда, өз-өзінен бола қалып па. Міне, бұларда сөз басында атаған қазақтан шыққан тұңғыш архитектор Т. Бəсенов пен оның М. Меңдіқұлов, А. Қапанов, Ш. Уəлихановтай үзеңгілес серіктері мен Ə. Тəтіғұлов сынды шəкірттерінің де үлес-қолтаң балары көл-көсір десек, титтей де артық болмайды. Ал, енді Əбдісағитпен алғаш кездесіп, танысуымызға «дү мі диірмен тартатын» бір дəу себеп болған деп пе едік? Еш қандай боямасыз, қоспасыз, қаз-қалпында айтқанда, ол былай. Жоғарыда сол əлгі (жақсы есімде, 1966 жыл) Д.Қонаев билікке екінші рет оралған соң көп ұзамай алты жа ңа министрлік құрылғанын айттық. Біреуі – Тұрмыстық

қыз мет көрсету министрлігі. Министр – Камалбай Кетебаев. Оңтүстіктегі Киров ауданы, Бағара селосының тумасы екен. Камалбай қызметке келе сала бізді, бізді болғанда, «Мə дениет жəне тұрмыс» журналы мен бас редакторы Мұса Дінішевті біраз уақыт əуреге салып, кəдімгідей дүрліктірсін. Бір күні коллективті кабинетіне шұғыл шақырып, осы қазір Орталық Комитеттен келіп отырмын деген Мұсекең: «Бір мəселе шығып тұр. Соны ақылдасып, жауабын тез айтуымыз керек», – деді өңі сəл сұрлана күлімсіреп. Құты қашып, əбіржіп қалғаны көрініп тұр. – О не сонша?– деді редакторға қашанда қысылмай, еркін сөй лейтін Жекен Жұмақанов. – Жаңадан ашылған Тұрмыстық қызмет министрі Кетеба ев журналды бізге беріңдер, біздің орган болсын жəне қазақша-орысша шығару керек деп Орталық Комитетке ұсыныс-хат түсіріпті,– деді Мұсекең. – Қалай сонда, Мəдениет министрлігінен тартып ала ма екен? – деп Ғаббас Жұмабаев аузын басып селк-селк күлді. – Журналдың Тұрмыс министрлігіне не қатысы бар, қызық,– деді Жекен Жүмақанов. – Мəселе сонда,– деді Мұсекең іле. – Журналдың аты «Мəдениет жəне тұрмыс» бол ған дықтан, сөйтсе керек. – Орталық Комитетке кімге жазыпты? – Кімге болады, Қонаевқа да. Ол Имашевқа беріпті. Бүгін Имашев мені шақырып таныстырды. – Ол не деді? Береміз дей ме? – Олай деп кесіп айтқан жоқ, бірақ... бұл бір демде шеші летін шаруа емес. Кетебаевтың екпіні қатты. Бүгін-ертең өзіміздің министрге барамын. Коллектив мүшелері: – Сөйтіңіз, Мұсеке!– деп жамырап қоя берді. Кете баев тың талабы ол кезде де, қазір де дұрыс па, бұрыс па, пəлен деу қиын. Əйтеуір, министрлік таққа қонжия сала ашыл ға ны на əлі он жыл толмаған журналға ауыз салғаны шындық. Жəне бірден басқа емес, Қонаевқа шыққан. Машақат содан бас тал ды. Мұсекеңе бəрекелде, «Мəдениет жəне тұрмысты» өз қолымен ашқан соң, үш жылдан кейін Мəдениет ми нис трлігіне орынбасар боп ауысты да, төрт жылдан кейін бұрынғы қызметіне

қайта оралды. Кіммен сөйлесіп, кіммен келіскенін өзі біледі, əйтеуір, журналды Тұрмыстық қызмет министрлігіне бермей, Мəдениет министрлігінің органы ре тін де сақтап қалды. Е, бүл Мəдениет министрлігінің органы деген өзінше əң гі ме. Журналды барлық жағынан Орталық Комитет өзі бас қа ратындықтан, Мəдениет министрлігімен қатысымыз ша малы болатын. Тек бас редакторды анда-санда коллегия мə жілісіне шақыратыны болмаса, өйтіңдер-бүйтіңдер деп іш кі шаруаға араласа бермейтін. Əйтеуір, министрдің бір орынбасары тұ рақ ты түрде редколлегияға мүше болады, сонымен əумин. Ал, журнал Тұрмыстық қызмет көрсету министрлігіне ауыспай, (салымызды суға кетіріп) екі тілде шықпайтын болған мен, олардың талабы біржола із-түзсіз қалған жоқ. Коллек тив мүшелері елеңдеп жүрген күндердің бірінде Мұсекең аяқ астынан жиналыс ашып: – Кетебаев сөйтіп жатыр дегенде, Ілекең (Мəдениет министрі Ілияс Омаров) Имашевқа телефон соғып, үзілді-кесіл ді қарсылық білдірді. Шамасы, мені келсін десе керек, үш-төрт күннен соң Имашевқа өзің бар деді. Кеше сонда бардым. Имашев менің көзімше Кетебаевпен сөйлесті. Ке лісім былай. Бүгіннен бастап журналда тұрмыс бөлімін ашып, бұрынғыларға қосымша сол салаға қатысты жайларды жазып тұратын боламыз. Ол бөлімді сен басқарасың, – деп маған қарады. Мен үндемедім. Не жазамыз, не қамтимыз демедім. Артын күттім. Есесіне, мұндайда қарап қалмайтын Жекен Жұма қанов: – Сонда бұл не жөнінде жазады?– деп менің атымды атады. Оған Мұсекеңнен бұрын Қуандық Шаңғытбаев жауап бер ді: – Жеке, қызықсыз, не жазушы еді, анау əлгі шаштараз, етік ші, тігінші, пішуші, өндірістік, тұрмыстық комбинаттар дегендер толып жатқан жоқ па? Соларды жазады да. Олар аз болса, асхана, дүкен, магазиндер бар,– деп. Жұрт ду күлді. Қуан ағаның сөзін қалжың деп ойлады. Бі рақ, қалжың болмай шықты. Қалжың болмағаны: – Дұрыс,– деп оны іле Мұсекең қостап,– Имашевпен де, Кетебаевпен де солай келістік. Тұрмыстық қызмет саласын-

да жұмыс істейтін қазақтар аз не мүлде жоқ. Жастарды соған үн деуіміз керек. Бұл маңызды мəселе. Тағы не қамтылады, ал да ойланамыз, – деді. Сөйтіп, журналда ойламаған жерден ресми түрде тұрмыс бө лімі құрылды. Рас, тұрмысқа байланысты бұған дейін де тамақты столда отырып ішу, қолды сабындап жуу, тіс щетка, төсек-орынға ақ жайма, (қаптайтын) сейсеп пайдалану секілділер там-тұмдап болса да жазылып тұратын. Енді тұрмыс тық мəселелер бұрын түске де кірмеген кең ауқымда жазылуы қажет болды. Ол үшін Мұсекең мені қасына ертіп, екеуміз Тұрмыс министрі Камалбай Кетебаевқа бардық. Ол бірден қабылдап, екі сағаттай сөйлестік. Бірі басқарма, бі рі бөлім бастығы боп істейтін екі қызметкерін шақырып бізбен таныстырды. Оларға алда журналмен тығыз байланыс та болыңдар деп тапсырды. Қазақшылығы мол, ана тілге жүйрік, ұлтжандылығы аңқып тұрған Камалбай Мұсекеңді сырттай білетінін қайта-қайта айтып, «аға» деп сөйлеп отырды. «Сəл болмағанда, журналыңызды тартып ала жаздағаным үшін кешірім өтінемін»,– деп қалжыңдап та қойды. Мұсекең оған өз атынан мақала жазуды тапсырды. Бір аптадан соң дай ын дап, редакцияға жеткізіп те берді. «Камалбай Кетебаевич мақаланы өзі жазды, біз қол тигізгеміз жоқ»,– деді ма қала ны əкелген басқарма бастығы Жəрдемəлиев. Бүгін қарап отырсақ, бұлардың барлығы да өткен жылдар дың өшпес іздері, сол шақтардағы тыныс-тіршіліктен де рек беретін жайлар екені сөзсіз. Қарбалас енді басталсын. Министрдің журналда ұлты қазақ шаштараз, етікші, тігінші туралы жазыңыздар дегенін іске асыру қиынның қиыны болды. Қайдан іздесек те, бірлі-жарым аты қазақ, заты дүбəра тігіншілер демесе, ондайлар онша табыла қоймады. – Енді былай етейік,– деді Мұсекең бір күні. Етікші, тігінші, шаштараздармен алысқа ұзамаймыз. Тұрмыс бөлімінің ая сын кеңейту керек. Ол үшін қазір ауылдық жерлердегі архи тектуралық жоба, тұрғын үй, мəдениет үйі, клуб, монша ғимараттарының типтік жобасын жариялап, түсінік беріп тұр сақ. Сен осы жөнінде ойлан. Апырай, бір саланы жарыта алмай жүргенде, бұл не тағы? Зəрем ұшсын, бірақ білдірмеймін. Ойлан дейді, ойланатын дəнеңе жоқ. Абырой болғанда, еңсесі түсіп, əрі-сəрі болған

мен пақырға бұл жолы да иманды болғыр Мұсекеңнің өзі даңғыл жол ашып жіберсін. Арадан бірер ай өтер-өтпесте: – Ертең Госстройға барамыз, – деді Мұсекең мені ша қырып. (Госстрой дегені Мемлекеттік құрылыс комитеті). – Сондағы председательдің орынбасары Төлеуге кіреміз. Білесің бе оны? Төлеу тұрмақ, Госстройдың не екенінен бейхабар бейбақ не дей алсын. – Білмеуші едім,– деп күмілжідім. Ертеңіне Госстройға бардық. Əлдебір бастықтың қа былдау бөлмесіне кірдік Есіктің сыртына «Председательдің орынбасары Төлеу Құлшыманұлы Бəсенов» деп жазылған. – Төлеу Құлшыманұлы өзінде ме?– деді Мұсекең хатшы қызға орысшалап. – Өзінде. – Онда біз келді деп айтыңыз. Келіскенбіз. Біледі. Лып етіп бастығына кіріп кеткен хатшы қыз лезде кері шықты да: – Кіріңіздер, – деді. Кірдік. Тегі, Мұсекең бұрыннан таныс-біліс пе, Төлеу Құл шыманұлымен арқа-жарқа амандасып, бірден шаруа жай ы на көшті. Орынбасар үнсіз тыңдап болған соң, қапталындағы радио телефондардың бірін басып: – Маған келші,– деді жай ғана. Сол замат кабинетке кіріп келген орта бойлыдан сəл жоғары, сымдай тартылған сымбатты қара торы жігіт Мұсекең екеумізге қол беріп амандасты да, қарама-қарсы орындыққа отырды. Байқаймын, бейтаныс жігіт жас жағынан менімен шамалас, ісіне жетік, бастығының сеніміне кіріп, ысылыптө селген маманға ұқсайды. – Түсіндім, – деді табиғатынан аз сөзді екені көрініп тұрған Төлеу Құлшыманұлы Мұсекеңе қарап. – Алда мына жігітпен байланыс жасайсыздар. Бұл осында Азаматтық құрылыс басқармасының бастығы, коллегия мү шесі. Аты-жөні Əбдісағит Шаймұхамбетұлы Тəтіғұлов. Əлқиссаны Төлеу Құлшыманұлынан бастаған Мұсекең оған да ауыл-селолардағы құрылыс жайлы мақала жазуға тапсырыс беріп, кабинеттен шықтық. Жанымызда – Əбдісағит. – Мен кете берейін, сен осында қалып, мына жігітпен жақ - сы лап таныс, сөйлес, ақылдас, – деген Мұсекең қайтып кет ті.

Мен Əбекең, Əбдісағитқа ілесіп, кабинетіне бардым. «Жыл қы кісінескенше» дегендей, ол екеуміз Бəсеновтің алдын дағыдай емес, тез шүйіркелесіп, талай мəселенің басын шалдық-ау деймін. Бірер аптадан соң қолға тиген Төлеу Бəсеновтің мақаласы суретімен жарияланды. Одан кейін Əбекең. Бір ғажабы оның құрылыстың ықпыл-жықпылдары жайлы жатық тілмен қазақша жазатын мақалалары, əсіресе, күндіз ұшқан жапалақтай жартасқа соғылып быт-шыт болуы бек мүмкін менің міндетімді анағұрлым жеңілдетіп, тосын көзге сыр білдірмей, аяқты нық басып жү руге сеп жасады. Əбекең білді ме, білмеді ме, онымен танысқан күннен бастап, сондай күйде болдым. Оның үстіне, қарапайымдық, кішіпейілдік, жібектей жұмсақ мінез қандай. Біліктілік, білім, қызметке адалдық, кəсіби шеберлік өз ал дына. Ендігі жерде журнал бетінде тұрмыстық саланың ауқымы ұлғайып, шаштараз, етікші, тігінші, киім пішушіден бөлек, ауыл-селоларды көркейту, көгалдандыру, əр ауыл, ауданның архитектуралық бас жоспары, мектеп, тұрғын үй, клуб, мə - дениет үйі, монша ғимараттарының типтік жобалары үз бей жарияланатын болды. Олардың бірқатарын өзі жазса, бірқа тарын жазуға ол тауып беретін Уховатов, Ратушный, Ким се кілді толып жатқан (автор) архитекторлар тартылды. Толып жатқан жобалау мекемелерімен байланыс орнатылды. Əсіресе, «Казсельхозпроект» мекемесінің қолды ұзартып, көп кəдеге жарағаны керім болатын. Енді бүгін титтей де қысылып-қымтырылмай жəне үлкен мақтанышпен айтуға болар еді: солардың бəрі алдымен Əбдісағит Тəтіғұловтың арқасы еді деп. Онан соң басқа лардың. Отыз жылдай мерзім ішінде жалпы тиражы 480 мыңға жетіп жығылған, қазақ қауымына кең тарап, рухани қайнары болған «Мəдениет жəне тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналы туралы əңгімелегенде, оның байырғы қамқор-қолдаушы, жанашырларының бірі, тұрақты авторы, осы күнге дейін қол үзбей келе жатқан Əбекең, Əбдісағит Тəтіғұловтың есі мін атамау ағаттық болар еді. Бүгінде – сөз басында айтқанымыздай – əлемдік мəн-маңызға ие «KAZGOR» Жобалау академиясы сынды құзырлы мекемені басқарып отырған Əбекең бұ рын

«Мəдениет жəне тұрмыс» журналына қаншалық оң қа бақпен қараса, қазір классик жазушы Дулат Исабеков бас қара тын «Мəдениет» журналының да белсенді жанкүйер демеу шілерінің қатарында. Аталмыш журнал жарық көре бастағалы ақылдастар алқасының мүшесі, тұрақты автор, оқырман. Көкірегі ояу, көзі ашық, қазақтың ұлтжанды пер зен ттерінің бір де бірегейлерінен саналатын Əбдісағит Шаймұхамбетұлы қалың елге танымал архитектор ғана емес, со нымен бірге, бірнеше əдеби, ғылыми кітаптар жазған қарым ды қаламгер де. Əбекеңе алда да зор табыс, бақыт-береке, мықты ден саулық, ұзақ ғұмыр тілейміз. ДАРЫНДЫ ДҮЛДҮЛДЕР немесе үш алыптың достығы туралы үзік сыр – Жазу-сызу аздап қолымнан келгенмен, мен ақын да, жазушы да емеспін. Тек өнерге қатысты көзім көріп, куə болғандарды ғана əңгімелеуге құлқым бар, – дейтін қарт əнші, еңбегі сіңген артист, марқұм Бісміллə Балабеков. – Сендер 1930 жылдар ішінде қазақ өнерінің қалайша өсіпөркендегенін онша біле бермессіңдер. Қазақтан шық қан тұңғыш театр режиссері Жұмат Шанин мен министр Темірбек Жүргеновтің қазақ өнеріне қамқорлықтары ерекше еді ғой. Екеуі де «халық жауы» боп атылып кетті. Олар жөнінде қазіргі айтылып, жазылып жүрген дерек-мəліметтерде дəлсіз дік, білместік, бұрмалау жоқ емес. Тіпті, олармен үзең гілес боп, жұмыс бабында қатар жүрген мен де бес саусақтай бі лемін дей алмаймын. Əйтсе де, есімде сақталған кейбір жай ларды ортаға салу парыз (деп білемін). Бір таңқалатыным, халық таланттарының 1934 жылы өт кен республикалық слеті жөнінде егжей-тегжейлі айтыла тын қомақты еңбек əлі күнге дейін неге жоқ? Слетті кімдер ұйымдастырды, кімдер қатысты, кімдер қандай жүл деге ие болды, жалпы, қалай өткенін жан-жақты баяндай тын – қатысушылардың бəрінің суреті басылған кітап неге шы ғар-

масқа?! Əркімнің өз білгенінше тиіп-қашып сөз ететіні аз. Білместік, кереғарлық сондайдан туындайды. Енді негізгі айтарыма келейін. Құдай берген дарынның арқасында 1932 жылдың басынан бастап Қарағанды радиосында біраз уақыт Қали Байжанов, Иса Байзақов, Қосымжан Бабақовпен бірге əнші боп істедім (бұл жұмысқа мені композитор Борис Ерзакович алдырған болатын). 1933 жылдың басында Сібірге əкем, қарындасым Рахима үшеуміз гастрольге шығып, Кузбасстың айналасындағы қазақтарға үш ай концерт көрсеттік. (Əкем мен қарындасым Рахима Кузбасстың өз басында тұратын). Новосибирск радиосынан əн салдық. Ұлты орыс болса да, радио басшылары Алматыдағы жағдайлар ға қанық екен. «Сендердің астаналарыңда «Айман-Шолпан» деген спектакль қойылды. Режиссері Жұмат Шанин. Бұл хабарды біз Мəскеу радиосынан естідік, газеттен оқыдық, сенің орның сонда емес пе?» – десті (мұндай сөзді өзіміз түскен үйдің иесінен де естіп едік). Сол қамшы болды ма, қайдам, ертеңіне əкем мен қарында сымды Кузбассқа аттандырып, бірден Алматыға тарттым. Бұрыннан жақсы білетін Жұматтың үйіне түстім. Оның үйіші арқа-жарқа боп, қуана қарсы алды. Жұмат таяуда Қырғызстаннан оралғанын, онда жаңа спек такль қойғанын айтты. Бұл 1934 жылдың көктемі еді. Жұ мат ертеңіне мені оқу-ағарту (мəдениет, өнер де соған қа рай ды) комиссары Темірбек Жүргеновке апарды: «Мен қыр ғыз ға кеткенде, бұл Новосибирскіде жүріпті, тауып алдым», – деп жатыр. Министрмін деп отырған Темірбек жоқ, өте қарапайым, сыпайы, ашық. Бұрыннан таныс болғандық тан: «Кəне, «Қызыл бидай», «Алтыбасар», «Топай көк», «Қанапияны» айтып жібер», – деді. Домбырам жоғын байқа сымен, оң жағында қабырғаға сүйеулі домбыраны алып қолыма ұстатты (көрдің бе, қазір қайдам, ол кездегі минис трлер дің кабинетінде домбыра болатын). Темірбектің сұраған əндерін кабинеттің ішінде шырқап бердім. Министр ризалық сыңаймен Жұматқа қарады. Жұмат басын изеді. Кабинеттен шығысымен театрға бардық. Қызметке қа былдандым. Сəл күннен соң Жұмат: «Алматыда халық талант тары ның слеті өтеді, əкең де қатыссын, шақыр, біліп қой, бұл министрдің ұсынысы. Темкең əкеңді де біледі», – деді. Бір

жеті өтер-өтпесте əкем келді. Жұмат пен əйелін (Жанбике) дəмге шақырдық. Əкем Жұматтан Əбікей Сəтпаев, Əміре Қашаубаевты сұрады. Əбікей аман-сау, Əміре қайтыс болды дегенде көз жасын төгіп жіберді. Əкем солығын басып, көңілі біраз жайланды-ау дегенде: – Қазақстандағы күллі өнерпазды жинап байқау өткіземіз, озғандарға бəйге беріледі. Сіз сахнаға шыққанда Біржанның «Майда қоңыр», «Жамбас сипар» əндерін жиырма бес жасыңыз дағыдай айтыңыз, – деді Жұмат. – Қартайдық қой, – деді əкем. – Алда Бейімбеттің «Шұға» пьесасын қоймақшымын. Бұй ырса, сондағы қарттардың бірінің рөліне шығасыз, – деді Жұмат. – Ол болмас, – деді əкем. – Қинама. Басқалар бар ғой. Мен əн салуға жарасам да жетер. – Жарайды, онда əннен сүрінбеңіз. Алда өтетін слеттің мə ні үлкен. Мақсат – халықтың əн-күйлерін мадақтау, жинау, кейінгілерге аманаттау. Жүргенов солай деп отыр, – деді Жұмат асықпай сөйлеп. – Бұларың орынды екен, – деді əкем. – Ал, енді сен өзің де қара жаяу емес едің ғой, басқа жерде болмаса да, осы дастархан басында бір-екі əн салсайшы, біз де бір жасап, жырғап қалайық. Жұмат пен Жанбике сызылтып əн салды. Ой, сағынышты күн дер-ай. Енді қайтып келмейді-ау. Қайран Жұмат, арманда кет кен арысым-ай!.. Сонымен, Пушкин көшесіндегі музыка театрында (кейін ұзақ жыл «Қазақконцерт» сонда болды) өнерпаздарды тыңдау басталды. Елдің барлық түкпірінен ат сабылтып келгендер жыртылып айырылады. Бір ғана Жамбыл ақын мен Дина күй ші не тұрады десейші. Екеуі де керемет екен. Біліп қой, Жамбылды мен əлі даңқы жер жармай тұрған, елден келген та лант иесі ретінде көріп, тəнті болғанмын. Өнер өкілдері бірінен соң бірі шығуда. Үздік дегендерді қа зылар мен Жүргеновтің өзі жазып алып жатыр. Бір кезде сахнаға үстінде үлкен жеңіл шапаны бар Жəкең (Жамбыл) қырғыз қалпағын шалқайта киіп шыға келді. Даусы қо ңыраудай, өткір, ашық. Үзіліс кезінде оны Ораз, Кенен,

Сəкен, Жүргенов, Бейімбет, Ілияс, Мұхтар, Ахмет, Сəбит, Затаевич, Жұматтар ортаға алып, құрмет көрсетті. Ұлы ақын: «Əттең, осы күн жиырма бес жасымда келмеді-ау», – деп жымыңдайды. Келесі күні Жамбыл бізді сөзін өзі жазған «Угайым», «Тоқсан бес» деген екі əнімен таныстырып: «Екеуін де сен айтасың, тез үйрен», – деді маған. Қорытынды концерт күні бас жүлде алған Жамбыл, Дина жəне менің əкем Балабек жиналыс төрінде отырды, үшеуіне де бірінші дəрежелі дип лом, құрмет грамотасы тапсырылды, дербес пенсия тағайын далды. Осы слетті ұйымдастырған, əрі музыка театрының келеше гін ойлаған Темірбек пен Жұмат жар құлақтары жастыққа тимей зыр қағып жүріп, байқауда көзге түскен айрықша дарын иелері – қобызшы, сыбызғышы, сырнайшы, күйші, биші, əншілерді слеттен кейін алып қалуға күш салды. Ғарифолла Құрманғалиев солардың ішіндегі шамшырақ іспетті еді. Жұмат Шанинді кəсіби маман ретінде опера жəне балет театрының да іргетасын қалаушы деуге əбден болады. Бұл кездер Жұматтың Бейімбеттің «Шұғасын» сахнаға шы ғаруды ойластырып жүрген шағы-тын. Слет аяқталған соң көп ұзамай дайындыққа кірістік. Жұматтың режиссерлік тə сілі қарапайым, қонымды, актерлар мен актрисалардың тез түсініп, қабылдауына ыңғайлы. Жұмат əуелі оларды бір-екі күн қатар отырғызып, пьесаны не өзі оқиды, не басқа ға оқытып, тəптіштеп түсіндіреді. Əркімге тапсыратын кейіпкерінің мəтінін жаздырады. Сөйтеді де: «Ал, енді жазған қағаздарыңа қарап отырмай, сөзді бірінен соң бірің іліп əкетіңдер, – дейтін. – Сөздерді жаттап алыңдар, суфлерге сен беңдер. Ол сендер сүрініп-қабынбас үшін шұңқырда бұғып отыратын аңдушы. Екі көздерің суфлерде боп, құлақ тарың ды түре бермеңдер. Кім қай жерде не айтады, қай жерде іркіледі, дауысты қалай шығарады, құбылтады, айқайлайды, күледі, жылайды – бəрін өзі біліп, өзі шешуі тиіс. Спектакль сонда ғана жұрттың көңілінен шығып, табиғи мəнге ие болады», – дейді Күнде дайындық, ақ тер, көк тер. 20-25 күннен кейін театр залына дайындықты көру үшін Бейімбет Майлин келді. Бұл кезде артистер өз рольдерін түгелге жуық меңгерген.

Жұ мат: «Бейімбеттің алдында қысылып-қымтырылмаңдар, тіпті, оның отырғанын білмеген боп ойнай беріңдер», – деп кеңес берді. Мен бақсы болып шыққанда Жұмат Бейімбеттің жанында отыр екен. Биағаның жүзіне күлкі үйіріліп, масаттанғаны көрініп тұр. Дайындықтан соң Жұматқа: «Пьесаны маған бере тұрыңдар, біраз ұштайын. Əсіресе, анау бақсының аузына өтімдірек сөз салайын, бірдеңе жетпейтін секілді, шамам жеткенше өткірлейін», – деп шығармасын алып кетті. Ол күні біздің де арқамыз кеңіп, сыра ішіп, ырғап-жырғап қалдық. Ертеңіне дайындық күндегіден əлдеқайда қызу жүрді. Ертелетіп келген Биағаң Шұға роліндегі Кү лəш Байсейітова, Əбіш роліндегі Ибəди Тəуекелов, оны ал мастырғыш Қанабек Байсейітовті қайта-қайта тексеріп, шебер лікті шыңдауға үйретті. Оған шамданған Жұмат жоқ, қай та жазушыны көтермелеп, дем береді, «мен ескермеген екенмін, мұныңыз орынды» деп жайраң қағады, алғыс білді реді. Биағаңның жас кезінде өз ауылындағы қызыл отауда пьеса қойғанын да сол жолы: «Əй, Жұмат, егініме түсті деп өкпелеме, сендей сайыпқыран болмағанмен, менің де режиссерлігім бар», – дегенінен аңғардық. – Əй, Бісміллə! – деді Биағаң маған бұрылып. – Бақсы ке ле ді дегенде қарапайым жұрт оның жыны болады деп былай да қорқады, білдің бе? Ауруды қарағанда бақсы халықты алдап, дүние-мүлікті көбірек қарпу үшін барынша құтырады. Шұғаның жанына барып, аузыңнан ақ көбігің бұрқырап зікір салғанда, өтірік сөйлеп, алдайтының сезіліп тұрсын. Айтатын сөздерді қайта жаздым, толықтырдым. Жақсылап таныс, жатта, құйындатып, зуылдатып, жұрт үркетіндей етіп сөйле! – Құп болады, Биаға! – деймін қол қусырып. – Жаным са дақа! Дайындық бітіп, «Шұғаны» халыққа көрсететін күн де жет ті. Жұмат бəрімізге жеке-жеке қосымша ақыл-кеңес, нұсқау береді, пысықтайды. Тектілігінде шек жоқ, сабырлы, бай салды, сенімді. Ойын басталды. Зал лық толы. Жұрт біресе Шұға мен Əбіш тің мөлдір махаббатына сүйсініп, қуана құптайды, біре се бастарына түскен машақаттан торығып, қайғы-мұң да-

ры на налиды, көздеріне жас алады. Міне, айықпас дертке ұшыр аған Шұға төсекте жатыр. Кезек бақсыға жетті. «Жындарымды» шақыра жұлқынып шықтым да, қобыз тартып отырған бейбақтың қолынан аспапты жұлып алдым. Көзімді алақ-жұлақ еткізе барып, қабырғаға сүйеулі аса таяқты жерге салдыр-гүлдір атып ұрдым. Қайта көтеріп, еденді түйіптүйіп қалдым. Қобызды жерге бір соғып, аурудың айналасында отырғандарды үркіте қуып жібердім. Біресе секіріп, біресе күжірейіп, Шұға болып «ауырып» жатқан Күлəшті екі айналдым. Аса таяқты оқтала сермеп, залда отырғандарға қарай екпіндей жүгірдім. Бар даусыммен «аллаһу-ақ, бəлекті қақ!» – деп зікір саламын. Аузымнан ақ көбік атылады. Қайтадан қос аяқтап қарғып-секіріп, Күлəштің жанына бардым. Əлденелерді айтып, аса таяқты жоғары-төмен ұрғылаймын. Күлəшқа көзім түсті. Теріс қарап күліп жатыр. Мəн беруге болмайды. Одан сайын екіленіп: «Аллаһуақ, бəлекті қақ!» – деп барылдаймын, уілдеймін, секіремін, шыр айналып жүгіремін. Бір сəт дамылдап, залға қарадым. Қыран-топан. Орындарынан тұрып, қайта отырып жатқан адам дар. Маған ежірейіп, үрке қараушылар одан көп. Сарт та сұрт шапалақ. Жұмат мəз-мейрам. Жанбике жеңгем тіпті риза. Биағаның екі езуі екі құлағында. Əттең, не керек, Шұға ны «бақсылықпен» жаза алмадым. Бақиға аттанды. Ойын бітті. Артистер мен Жұмат, Бейімбет сахнаға шықты. Сəкен, Ілияс, Сəбит, Мұхтар, Ғабиттер олардың кезеккезек қолдарын қысып, құттықтап жатыр. Арынымды ба са алмай, терімді құрғатып, аса таяғымды тауып алғанша «бақсы, бақсы!» деген айғай шықты. Аса таяқты көтеріп залға шық қанымда жұрт маған да құрмет білдіріп, дуылдата қол соқты. Шымылдық жабылды. Жұрт тарап жатыр. Бейімбет Жұ - мат тың қолынан ұстап тұрып: «Бəрекелде, бауырым! Дары ныңа бас иемін. «Шұға» бұлай шығады деп ойлаған жоқ едім. Бір бақсының өзі-ақ анау-мынау кем-кетікті жойып жі берді», – деді. Біраздан соң маған да жақып кеп: «Саған үл кен рақмет. Мен де біраз бақсыны білуші ем, бірақ, сен бұ рын-соңды мен көрмеген тосын қимылдар жасап, пьесаға одан сайын жан бітірдің. Залға қарай тап берген тұсыңда бəрі міздің төбе шашымыз тік тұрып, кəдімгідей шошындық.

Əсіресе, жеңешең орындықтың астына кіріп кете жаздады», – деп селк-селк күлді. – Ал мен сені залдағы халықты айдап шыға ма, қайтеді деп ойладым, – деді Сəкен аға. – Таңертең біздің үйге кел, Жұмат та келеді, – деді Биағаң қош тасарда. – Ұмытып жүрме, келістік пе? – Ұмытпаймын, қазір жүр десеңіз де баруға əзірмін, – дедім əзілдеп. – Қазір болмайды, – деді біз қалжыңшыл деп ойлайтын Биағаң бұл əзілімді түсінбегендей. – Дайындық жоқ, жеңгеңнің де осында келгенін көрдің ғой. Айтпақшы, домбыраңды ала кел. Өз домбыраңмен əн сал ғаның дұрыс. Біздің домбыра саған жарамайтын шығар. «Ағаш аяқ», «Юран-ай»,» Сапар», «Қызыл бидайды» сенен артық айтатын ешкім жоқ қой, соларды тыңдап бір рахат тана йық. Келмей қалма! Шақырып отырған Биағаң болса, шалқаятын мен кіммін? Таңертең барсам, Жұмат менен бұрын барып, Биағаң екеуі əңгімелесіп отыр екен. Дастарқан алуан түрлі дəмді тағамға толы. Əне-міне дегенше, исі мұрын жаратын қызыл қуырдақ та келді. Қызыл дейтінім, сол кезде қала қазақтары асқа жап пай томат езіндісін пайдаланатын. Бірінен-бірі көріп, елік тейтін болса керек. «Тамақ жеуің онша емес қой» деген Биа ғаңа Жұмат: «Мынаның құйрығы қайсы, өкпе-бауыры қайсы, ажырата алмай отырғаным»,– деп бəрімізді ду күлдір ді. Бірер сағаттан кейін дастарқанға əкелген бір табақ еттің көбі білем-білем құйрық екен, Биағаң елеусіз ғана «ал, міне, құйрық та келді, асай бер» деді тағы да Жұматқа қарап. Осылай əзіл-қалжыңымыз жарасып, түс ауғанша отырдық. Биағаңның қалаған əндерін шырқап бердім. Жұмат пен Биағаң ертең Жүргеновке барып, елге гастрольге шығу жөнін де сөйлесеміз десті. «Шұға» мен «Айман-Шолпанды» апарсақ, ұпайымыз түгел болады деп те қалды. «Шұғаны» тағы да бір ай қойып, кем-кетігін түзеп ши раттық. Халық əр күні көп жиналады, бос орын болмайды. Бір айдан кейін Қарағандыға аттандық. Бір күн «Шұға», бір күн «Айман-Шолпан» қойылады. Соңынан концерт көрсетеміз. Шахтерлер қаласында қазақ аз емес-ті. Зал бір күн

бос болмайды, халық азаю орнына көбейе берді. Құрманбек жасаған Көтібар, Күлəш жасаған Шұға, Айман, Манарбек жасаған Жарас бейнелері жұртқа ерекше ұнады. Күн сайын оларды да, басқаларды да іздеп келеді, қонаққа шақырады. Жұматқа құрмет мүлде бөлек. Сонау Қарқаралыдан іздеп келу шілерде есеп жоқ. «Елге жүріңіз» дейді. Жұмат бара алмайтынын айтады. «Онда бəріңді алып кетеміз» дейді. «Ол да мүмкін емес, алдын ала белгіленген жерлерге ғана баруымыз керек, тəртіпті бұзуға болмайды», – дейді Жұмат. Қазақша, орысша газеттерде біз туралы күнде жазылады. «Шұғаны» жазған Бейімбет Майлин, «Айман-Шолпанды» жазған Мұхтар Əуезов, оларды сахналаған режиссер Жұмат Шаниндерге алғыс айтады. Құрманбек Жандарбековті көбірек дəріптейді. Оның артистігі де, дарыны да ғажап болатын. Əйе лі Шараның шыққан тегін ескеріп, екінің бірі «күйеу бала» дейді. Жас қыз-келіншектер «жезде» дейді. Гастрольдік сапар сəтті өтті. Театрға қыруар қаржы түс ті. Артистердің де қалталары томпайып, шала байыды-ау деймін. Бірақ, сол жолы Жұмат Шаниннің бір тиын алмағаны есім де. Қолы таза болатын, ақшаға қызықпайтын, аз ба, көп пе, жалақым бар, сол жетеді дейтін. Келер жылы қырғыз ағайындарға бардық. «Шұғаны» олар да жылы қабылдады. Құрмет те, табыс та жеткілікті болды. 1937 жылдың лаңы басталып, Жүргеновтен бастап, Биағаң да, Жұмат та атылды. Олармен бірге «Шұға» да құрдымға кетті. Біржола ұмытылды. Сондай пьеса болған еді деп атауға да қорқатын кез келді. Солайша жолы кесілген «Шұғаны» қайта тірілтуге (онда да пьеса емес, повесть ретінде) Биағаң, Жұмат т.б. ақталған соң қол жетті. Осы күнде театрлардың «Шұғаны» неге қоймай тынын білмеймін. Ол деген кез-келген театрдың репертуарын байытып, гүлдентіп жіберетін шығарма емес пе? Тиісті орындар мен мамандар осыны ескерсе қайтеді? Міне, қазақтың халық əндері мен күйлерін жинап, екі рет кітап етіп шығарған аса құрметті Александр Затаевичке қазақтың небір інжу-маржан əндерін жаздырған, халық таланттарының тұңғыш слетінде жүлдегер атанған əйгілі əнші Балабектің ұлы, еңбек сіңірген артист, ол да əнші əрі актер Бісміллə Балабеков марқұм Бейімбеттің (өзі бастан-

аяқ қатысып, риза болған) «Шұға» пьесасының тұңғыш сахналанғаны жайлы əңгімесін осылай тамамдап еді. 1960 жылдардың соңына қарай «Мəдениет жəне тұрмыс» журналына келген орта бойлы, мығым денелі қартаң адам: «Танысып қояйық, – деді маған қолын ұсынып. – Сенің орындауыңдағы «Айнамкөз», «Бурылтай» əндерін радиодан тыңдап жүремін, нақышымен айтасың», – деді салған жерден. Ол – жоғарыда əңгімелеген Бісміллə Балабеков еді. Зейнеткер, ұмыт қалғандай күй кешіп, жабырқап жүреді екен. Іргедегі Мəдениет мнистрлігіне ертіп барып, министр Ілияс Омаровтың қабылдауына жаздырдым. Министр жылы қабылдап, 70 сом мөлшерінде көмек бергізіпті. Бұл жайлы білетін көзі тірі куəлер қазір де баршылық. Мəселе онда емес. Алматыға жақын Жандосов совхозында тұратын өнерпазбен кейін де ұшырасып жүрдік. Кезінде елге танымал боп, қазақ өнеріне бір кісідей еңбегі сіңген əкелі-балалы хас өнерпаздардың арттарында қалған мұрасын жинақтап, кəдеге асырса, тіпті де артық болмас еді. Павлодар өңірінде туып-өскен Балабек пен Бісміллəдай өнер саңлақтары жайлы сол аймақтағы көкірегі ояу, көзі ашық азаматтар да қозғау салса, нұр үстіне нұр болмақ. СОЛ КҮНДЕРДЕ немесе олар Арал үшін алысты Өткен ғасырдың 30-40 жылдарында Кеңестік ғылымға жан-тəнімен қызмет етіп, аттары əлемге жайылған аса көр нек ті екі ғалым болды. Олар ағайынды Вавиловтар еді. Бірі – Сталиндік репрессияның құрбаны, бірі – КСРО Ғылым Академиясының президенті. Халық жауы (атанған) Вавиловтың «кінəсі» генетика саласында ашқан жа ңалықтарын қызғыштай қорғап, ымыраға келмегені. Сондықтан да, жаулары үстінен қайта-қайта арыз жазып, ақыры тү бі не жетіп тынды. Вавиловтың жетістіктерін теріске шыға рып, өз дегенін дəлелдеп баққан Лысенко Сталиннің шапа ғатына бөленді, жоғары атақ-абыройға жетті, бағы жанды. Ол өзін (жау атанған) Вавиловтың шəкіртімін дейтін. Ұс тазының орнын тартып алған бойда өзгеріп шыға келді.

Ста лин өлген соң əсіреқызыл, мансапқор екені əшкереленіп, із -түзсіз жоғалды. Ағайынды Вавиловтардың екіншісі – КСРО Ғылым Акаде миясының президенті боп, ғылымға мол үлес қосты, абырой биігінен көрінді. Бірінші Вавилов та ақталып, əділдік қал пына келді. Ағайынды Вавиловтардың есімі ресейлік ғылым тарихында алтын əріптермен жазулы. Төменде баяндағалы отырған оқиға да, дəл солардай болмағанмен, базбір ұқсастық жақтары жоқ еместей. Əңгі ме Хрущевтің өктемдігіне көнбей, өз ұстанымдарынан қайт паған Өзбекстан жетекшісі Усман Юсупов пен оның сенімді се рі гі – оң қолы, Хрущевке ашық түрде қарсы шыққан одақтық мнистрліктің басқарма бастығы, қазақ ғалымы Мұрат Бə кірұлы Майлыбаев жайында. Бұл хақында: – Біз Мұрат ағамен жай жерлес емес, бір ауылда туып, бір өзеннің суын ішкен тату-тəтті ағайын іспетті адамдар едік, – деп еске алады Ресей Ғылым академиясының мүше-корреспонденті, профессор, байырғы гидротехникме ли оратор, қазір де мамандығы бойынша еңбек ететін Абай Тұрсынов. – Өмірге келгеніне жүз жылдан асты. Рамадан тайпасынан тарайтын Мұрат ағаның ата-ана, ағайынтуыс тары Ташкент айналасындағы біздің ата-бабаларымыз мекендейтін Қауыншы аймағында ғұмыр кешті. Біздің онымен қаншалықты жақын, бауырласып кеткеніміз алда айты латындардан аңғарылар деп ойлаймын. Бұл жолы уақытын да ашып айтуға ешкімнің (менің де) батылы жетпеген ақи қаттың бетін ашып байқайық. Бастан небір қияметтер өтті ғой. Мұрат Бəкірұлының қалай аман қалғанына осы күн ге дейін таңқаламын. Өзбекстанның Жаңажол ауданында туып-өскен Мұрат Бəкір ұлы ес білгеннен мақта өсірудің жай-күйін зерделеп, сол са лада көптеген жаңалық ашып, жиырма бес жасында Ауыл ша руашылық ғылымының кандидаты атанды. Отызында ор да бұзды. Орда бұзбай не, 1940 жылдардың соңында сол кез дегі КСРО Ауыл шаруашылығы министрлігінде бас маман, одан жаңадан құрылған КСРО Мақта шаруашылығы ми нистрлігінің Оңтүстік-Батыс өндірістік басқармасының бас тығы болса. Аталмыш министрлік тараған соң, қайтадан бұ рынғы қызметіне барды (КСРО АШ министрлігі).

Мұрат Бəкірұлы мақтадан табиғи жолмен жоғары өнім өн діретін технология авторларының бірі еді. Олар ұсынған тə сілмен қосымша игерілген тың жерлерден соғысқа дейінақ əр гектардан 100 центнерден, қандырып суғаруға (субирри гация) мүмкіндік аз алқаптардан 55 центнер сүйрік талшық ты мақта жиналды. Есесіне, жердің құнары сақталып, то пырақ тозбады, жер асты суларының деңгейі көтерілмеді, егіс тік сорланбады. Бұл мақта өсірудің залалсыз, тиімді үл гісі-тін. Бірақ, Хрущевтің тұсында мақта өндірудің жаңа тəсілін таптық деп даурыққан əпербақандардың қыр сығынан бəрінің күлі көкке ұшты. Амудария мен Сырда рия дан мөлшерсіз бұрылған сулардың тоқсан пайызы жер ас тына кетіп, суармалы жерлер түгелге жуық жарамсыздан ды, мақта алқаптарын сор басып, көлдете суардық дегеннің өзін де əр гектардан алынған өнім 10-15 центнерден аспады (əлі сол төңіректе). Бұл нағыз қасырет, Мұрат Бəкірұлының сөзімен айтқанда, Арал апатының бастауы еді. Жөн-жобаны түсіндіріп, құдайлығын айтқандар жау атанды, қуғын-сүргінге ұшырады. Əлдекімдердің уағызына елтіп, өз беті нен қайтпаған Хрущев мақта өсірудің ғылыми негізде алдақашан дəлелденген, əрі ғасырлар бойы жинақталған тəсілде рін басшылыққа алайық дегендерге тісін қайрап, дүмшеге ба лады, ал, өздерінше “жаңалық” тапқандарды білгір санап, қолдап-қуаттады. Бірақ, бəрібір бір топ адам қатты қар сылас ты. КСРО Мақта шаруашылығы министрі Усман Юсупов бастаған маман-ғалымдар пікірлерін Хрущевке ашық айтты. Бір емес, бірнеше рет өз ұстанымдарын дəлелдеуге күш салды. Хрущев көнбеді. Усман Юсуповтан құтылғысы келді. Көз алдау үшін министрлік қызметтен Өзбекстан Компартия сы Орталық комитетіне бірінші секретарь етіп жіберген Ус ман Юсупов ұзамай одан да қуылып, шөлейт аймақтағы сов хоздардың біріне директор боп төмендетілді. Көрдіңіз бе, Одақтық министр, Республика басшысы... совхоз директоры (бұған алда егжей-тегжей тоқталамыз). Усман Юсуповтың оң қолы, сенімді серігі, мақта өсірудің қа лыптасқан тəртібін бұзғандарға қарсы топтың жетекшісі, Ташкентте өткен пленумда Хрущевке қатты-қатты сөздер айт қан Мұрат Майлыбаев та барлық атақ-марапаттан айырылып, партиядан шығарылды. Бас сауғалап Алматыға келді.

Оның туған құдасы, менің немере ағам, Өзбекстанның сол кез дегі Ауыл шаруашылық министрі, биология ғылымының док торы, профессор Ештай Өзенбаев «өз еркімен» қызметтен бо сағанмен, ол да Қазақстанға ауысуға мəжбүр болды. Ен ді осыларды ретімен баяндап, су шаруашылығы маманы ре тінде өзім білетін (дəлсіздіктер болса, оны басқалардың түзетуі не қарсылық жоқ) деректерге ден қояйық. Болашақ ғалым-агроном, алдымен Өзбекстанда, онан соң Мəскеуде жоғары лауазымды қызметтер атқарған Мұрат Май лыбаев Ташкенттің іргесіндегі Рамадан махалласында дү ниеге келді. Халқының тоқсан пайызы қазақ Жаңажол ауданы (əрі қала) Қазан төңкерісіне дейін патшалық Ресейдің мақта шаруашылығымен айналысатын ірі өндіріс орталығытын. Мұнда ХІХ ғасырдың соңында Орта Азиядағы мақта тазалайтын, (мақта шитінен) май жасайтын, қант өндіретін заводтар жұмыс істеді. Оларды электр қуатымен жабдықтау үшін қала ішімен ағатын Күркілдек өзенінен (күні бүгінге дейін жұмыс істейтін) электр станциясы салынды. Біздің (Шанышқылы тайпасына жататын) ата-бабаларымыз мұнда ХҮІ-ХҮІІ ғасырларда қоныстанып, кейін Мұрат тың ата-бабаларын қанаттарының астына алған екен. Мал өсіріп, егін салған. Ташкент ол кезде Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі аса ірі сауда жəне өндіріс орталығы болған. 1864 жылы орыстар Ташкентті ба ғындырып, Ресейге қосқан соң құрылған Орыс-Австрия-Түземдік акционерлік компания жергілікті тұрғындарды мақта план тациясын кеңейтуге жұмылдырады. Жоғарыда аталған заводтар мен су электр станциясы салынады. Сондықтан, Ор та Азия, оның ішінде Ташкент уəлəятын артта қалған, ме шеу аймақ еді деуге болмайды, феодальдық құрылыстан бір шама алыстаған капитализм үлгісіндегі елдімекен-тін. Тұрғындар анау айтқандай қараңғы, сауатсыз емес-ті. Ме нің анамның ұлы атасы Қожамқұл секілді алпауыт байлар балаларын Париж, Берлин, Петербургте оқытты. Сол Қожам құлдың бір баласы Омар (Жамал əнші-бөлемнің əкесі) Берлинде жоғары техникалық білім алса, тағы бір ұлы Нəшір (Қазан төңкерісіне дейін) Петербургте оқыды. Жаңажол қаласындағы қызметкерлер мен жұмысшылар, баз бір диқандардың үйлеріне электр жарығы “Ильич ша-

мы” деген атау пайда болардан көп бұрын келген-ді. Қазақ ауылдарында мұсылман мектептерімен бірге, орысқа зақ мектептері ашылып, оларда жəне бірыңғай қазақ мек тептерінде Ыбырай Алтынсариннің əдістемесі, Ахмет Бай тұрсынов, Жұмабай Күдерин, Хұсайын Ибрагимов, басқа да қазақ ағартушыларының оқулықтары бойынша дə ріс жүргізілді. Солардың бірі – Жамал Омарованың неме ре ағасы, Петербургтегі педагогикалық институтты 1916 жылы бітірген Нəшір Қожамқұлов ашқан қазақ гимназиясын бітіргендер арасынан кейін халыққа танымал адамдар шығып, бəрі де елге қызмет етті. (Бірыңғай орыс мектептері революциядан кейін пайда болды). Осындай ортада туған диқандар əулетінен шыққан болашақ ғалым-агроном Мұрат Майлыбаев мақта өсірудің қы зығы мен шыжығына бала жастан қанығып, барлығын көзі мен көріп, жердің құнарлылығын қалай сақтау керегін қа пы сыз біліп, сезініп өсті. Ол орыс-қазақ мектебінің түлегітін (кейін гимназияға ауысты). Орысша сауатты, еркін оқып, жа зып, сөйлейтіні үшін “молда бала” атанды. Жамал Омарованың (1937 жылы халық жауы боп, ре прессияға іліккен) əкесі Омар Алашорда партиясының оңтүс тіктегі өкілі ретінде Ахмет Байтұрсыновпен тығыз қарым-қаты нас жасады. Ахмет Байтұрсыновтың кеңесімен Ташкент ай наласында ағарту жұмыстары кең дамыды (əсіресе 2030 жылдарға дейін). Ұзамай Ташкент қазақтары қанда бар жай басарлық салдарынан өкінішке ұшырады: Түркістан рес публикасы тарап, оған қарайтын республикалар бөлініп кетті. 1924 жылы Ташкент қаласы Өзбек КСР-нің қарауына өтіп, астанаға айналды (өзбектердің астанасы оған дейін Са - марқан еді, Ташкент бейтарап қала болатын). Ендігі жерде қазақ жастары жаппай Ташкенттегі институттар мен ма мандандырылған техникумдарда білім алуға ұмтылды. Мұ рат Майлыбаев 1926 жылы Орта Азия мемлекеттік уни вер ситетін (əйгілі САГУ) тамамдаған соң, Орта Азия мақта шаруа шылығы (СоюзНИХИ) институтында жұмыс істеді. 1933 жы лы Мақтаарал тəжірибе станциясына ауысты. Міне, осы жылдарда (1933-1939) Мұрат Майлыбаев аса қу ат ты ғылыми-зерттеу тобын құрып, оның құрамында кейіннен биология ғылымдарының докторы, профессор, Қа зақ КСР

Ғылым Академиясының мүше-корреспонденті, менің немере ағам, Мұраттың құдасы Ештай Өзенбаев, аталмыш тə жі рибе станциясы негізінде құрылған Мақтаарал сов хоз-тех ни ку мының директоры, САГУ-ді бітірген ғалым-профессор Бəкір Əлібаев, Жаңажол мақта заводының бұ рын ғы жұмысшысы, кейін Өз бек стан компартиясы ОК-нің бірінші секретары болып, КСРО мақта шаруашылығы ми нистрі лауазымын атқарған, əлгіде аталған үш қазақ ға лы мын барынша қолдаған, мақта өсірудің тəсілін жеті атадан бері жақсы білетін, ұлты өзбек, бірақ, қазақтың тілі мен салт-дəстүріне жетік Усман Юсуповтар болды. Аталмыш топ мү ше ле рі нің ұзақ жылдық табанды еңбегі арқасында қан дай табыстарға жеткенін сөз басында да шамалап айт тық. Олар жасаған технология жетістіктері күллі Орта Азия мен Қа зақ стан да басшылыққа алынып, суармалы жерге еккен мақ талық алқаптың əр гектарынан 100, суы аз жерлердің əр гектарынан 55 центнерден өнім алынушы еді (дедік). (Ке йін гі ұзақ жылдар ішінде 20 центнердің өзі зор жетістік деп санала тын болды). Мұрат Майлыбаев бас қар ған топ мү ше ле рі нің тех нологиясы бойынша мақта жəне басқа да қыл дар егіл ген ал қап тар дың əр гектарына жұм са ла тын су мөл ше рі 3,5 мың м3 болса, кейін «жаңашыл» ай қай шы лар дың ар қа сын да 16,5 мың м3 болды (Арал қасіреті қалай бас тал ғаны на назар сап, есте ұстайтын тұс осы). Əлбетте, ертеден келе жатқан мыңдаған жылдық тəжірибе ге сүйеніп жасалған ғылыми-технологиялық ұстаным қа - таң сақталуы керек-ақ еді. Онда диқандар мақтамен бірге, бас қа дақылдарды да дүркірете өсіріп, асып-төгілген мал азығы, көл-көсір жем-шөп, жібек құртын өсіруге қажет тұт аға шы, құс шаруашылығы, ежелгі қолөнерді дамыту істері сəт ті жалғаса берер еді. Мақта плантациясына далиған алқап тың керегі болмай, жан-жағын тұт, басқа да ағаштар қорша ған шағын алқаптар жетіп артылар еді. Жəне ол “түнгі суару ға” қолайлы боп, жыл сайын тұрақты түрде жоғары өнім алу ға қол жетер еді. Бірақ... Жергілікті ғалымдардың ата салт негізіндегі ұсыныстары Мəскеу мен ондағы мүйізі қарағайдай мелиораторларға ұнамады. Ұнамақ түгіл, тұс-тұстан өре шапты. Лысенко “идеясы мен” уланған кежірлер мақта плантациясынан механизация ны кең қолдану тəсілімен суару арқылы бұрын-соңды

бол маған ас та төк өнім аламыз деп өршелене түсті. Ол деген бұған дейінгі мақта өсіру дағдысын түбірімен жойып, ұланғайыр алқапқа техниканы қаптатып жіберу деген сөз болатын. Бұл жөнінде ол кезде КСРО мақта шаруашылығы министрі боп істейтін Усман Юсуповпен жеке əң гі ме лес кенім бар. Мен Жаңажол қаласындағы орыс орта мектебін медальмен бітіріп, Өзбекстан Комсомолы орталық ко ми те ті нің жолдамасымен Бауман атындағы жоғары техникалық училищеге түсу үшін Мəскеуге барған едім. Жолға шығар алдында ағайын дардың жасы үлкен ақсақалы, 1914 жылдан компартия мүшесі, Жаңажол қаласындағы кедейлер одағының басшы сы, жоғарыда аталған Акционерлік компанияға қа рас ты за водтар мен жер телімдеріне иелік еткен Оңғарбай бабамнан бата алдым. Оңғарбай бабам сол кездегі өрімдей жас жі гіт Усман-аканың (оны күллі Өзбекстан солай атаған) жанашыр-ұстазы болатын. Қарт большевик Мəскеудегі шəкір тіне мен арқылы сəлемхат жолдамақ боп, оны ежелгі түрік ғұрпы бойынша өлеңмен жазды. Мен бастан-аяқ жаттап алып, Усман-акаға үш қайтара ауызша оқып берген соң, ұмы ту ға тиіс болдым. Одақтық министрдің қабылдауына күздің ортасында бардым. Жұмыс мерзімі əлдеқашан аяқталғандықтан, Усман-ака кабинетінде бір өзі отыр екен. Оның мені ет жүрегі елжіреп, ашық-жарқын қабылдағаны сонша, өз-өзімді ұстай алмай, ең кілдеп жылап жібердім. Қайтейін, аңғалдығымның сал - дары нан басыма түскен қиындық та жоқ емес-ті. Өзімізге аян дəстүрге сай, ол мені алдымен жуынып-шайындырды, арнаулы бөлмедегі дастарқанға шақырып, палауға тойдырды, шай ішкізді. Онан соң барып шаруамды айтуға рұқсат етті. Оңғарбай бабамның тапсыруы бойынша, ол жазған өлеңді өзінің мақамына салып, бет құбылысымды өзгерте тұрып, нық тап-нықтап үш қайтара оқыдым. Қатты əсер етсе керек, Ус ман-ака басын төмен салып, көпке дейін үнсіз отырды. Менің аспай-саспай, тақылдап сөйлегеніме таңданса да керек. Кейін ол өлеңді ұмыттым, əрине. Бірақ, жалпы мазмұны жадымда. Оңғарбай бабам өз шəкіртіне Одақтағы Еуропалық ай мақтың оңтүстігінде мақта өсіру тиімсіз, тіпті, зиян дей ке ліп, Усман-акадан бұл жұмысты тастап, Өзбекстанға ора-

лу ды талап еткен-ді. Мақтаны “шаршылап-ұялау əдісімен өсі ру” деген нəрсе төніп келеді, соның алдын алу сенен басқаның қолынан келмейді деп нығарлаған. Усман-ака хат мазмұны мен таусыла сөйлеген Оңғарбай бабамның ашулы талабын маған ұзақ түсіндірді. Шамасы, жан дүниесін қозғап жіберсе керек, туған жерді аңсап, қатты сағынып жүргенін де жасырған жоқ. Жалшылықпен өткен жас тық шағын еске алды, (əкемнің əкесі) Тұрсын атам, əкем Əбдірахман, Торқыс ауылының басқа да үлкен-кішілері жайлы жылы-жылы сөздер айтты. (Қазақша таза сөйлеуші еді де дім ғой, əйтпесе, Оңғарбай атам оған хатты өлеңмен жаза ма?). Айтқандай, мен ойда жоқта басыма түскен қиындықтан бір ауыз сөзбен құтқарып, басқа оқу орны – Мəскеудің су ша ру ашылығы институтына түсуіме кеңес берді. “Ей, інім, се нің үрім-бұтағыңның бəрі мұрап болған, енді сен де ғалым-мұрап боласың”,– деп арқамнан қақты. Одан бері 66 жыл дан астам уақыт өтті. Аса қадірлі Усман-аканың өсиетін қалт қысыз орындап келемін деп ойлаймын өзімше. Оңғарбай бабамның сəлем хатында айтылған мақтаны “шар шылап-ұялау əдісімен” өсіру науқаны билік басына Н.С.Хрущев келген соң зор қарқынмен белең алып, кең түр де насихатталуға көшті. Кеңестік мелиораторлар мақта ша руашылығын жаппай “механикаландыру жəне автоматтанды ру” идеяларын əпербақан Хрущевтің миына құйып бақты. Ол туралы күллі басылымдар (одақтық газет-журнал) күн құрғат пай жазып, айтулы жиын (пленум, съезд), форумдарда көл-көсір табыс көзі деп аспандатты. Жəне (уақытша) мол өнім алушылардың аты-жөндері дəріптеліп, орден, медальдар мен марапатталды, кеуделеріне Алтын жұлдыз тақты, съез дерге делегат болды, шетелдерге барды. Бүкілодақтық Ауыл шаруашылық көрмелерде əздектелді. Толып жатқан асқақ əн, ода шығарылды. Не керек, насихаттың аты наси хат, мақтаны “шаршылап ұялау əдісімен” өсіру (егу), жаң быр латып суарудың “ғажаптығы” тез арада халықтың санасына сіңіп те үлгерді. Алайда... Егіс көлемін соншалық далитпастан, шағын алқаптарды ұтым ды пайдалану арқылы мол өнім алуға болатын ғасырлар бойы жинақталған тəжірибенің бір-ақ сəтте жоққа шы-

ға рылуына бұл саланың кейбір мамандары келісе алмады. Алдымен Хрущевтің өзі КСРО Мақта шаруашылығы министрі еткен қадірменді Усман Юсупов оған (Хрущевке) там-тұмдап айтып жүрді. Мұны партия саясатына қарсылық жəне ғылым мен техниканың жетістігін бағаламау, түсінбеу, көне көзқарастан айнымау, кертартпа-кещелік, мақта шикіза тын əдеттегіден жүздеген есе көп өндіруге қастандық деп қа былдаған Хрущев ұзамай аталмыш министрлікті таратып, Усман Юсуповты еліне қайтарды. Бірден қатты кетпей, Өзбек стан Компартиясы Орталық комитетіне бірінші секретарь етіп жіберді (партия саясатын қолдап, айтқанымыздан шықпай сың деп, əрине). Көп кешікпей Өзбекстан Орталық партия комитетінің бү кіл елді шулатқан əйгілі Пленумы болып, оған Хрущев қатысты. Оның түпкі мақсаты Пленум мүшелеріне “шаршы лап-ұялау əдісін” шегелеп түсіндіріп, партия саясатының дұ рыстығына бүкіл жұрттың көзін жеткізу еді. Сондай-ақ, өзін жақтайтындар мен еңбекте үздік шыққандарды мақ тапмарапаттау да ниеті бар-тын (марапатқа лайық жам поз дар неге аз болсын, үш мəрте Еңбек Ері Хамрақұл Тұр сын құловтай қасқалар жететін). Бірақ, Хрущев осы жолы өңі түгіл, түсіне кірмеген қарсылыққа тап болды. Ұзын-ырғасы былай. Усман Юсупов бастаған мақта өсірудің майын ішкен бір топ агроном-ғалымдар мен ақ жолдан аттамаған кейбір атышулы диқандар “шаршылап-ұялау əдісінің”, басқаны айт па - ғанда, орны толмас сүргінге ұшырататынын алдын-ала біл ді (дедік қой). Усман Юсупов əсіресе Мəскеуде министр боп тұрғанда өз қарауында Басқарма бастығы, əрі коллегия мүше сі боп істеген Мұрат Майлыбаевпен оңашада қауіптің қалай алдын алу керектігі жөнінде жиі сөйлесетін. “Бұл апат, ди қан дардың тілімен айтқанда, топан су, – дейтін Усман Юсу пов Мұрат Майлыбаевқа. – Мен шамам жеткенше жол бер меуге тырысамын. Сен де солайсың, білемін. Өзбекстанда біз ді қолдайтындар жеткілікті. Əй, бірақ, Хрущевтің бет алы сы жаман, топан су күндердің күнінде өзімізді шайып кет песе неғылсын”. Шынында да, Өзбекстанда мақтаны “шаршылап-ұялау əді сі мен” өсірудің зияндылығын ұғып, қиналып жүретіндер аз болмайтын. Жəне біразы қазақтан шыққан ғалымдар-тын.

Сонымен, Пленум басталсын. Сөз Хрущевке берілді. Түлкі бұлаңға жетік пақыр сөзіне анекдот араластырып, əлдекім дерді мақтап, əлдекімдерге көпшік қойып, ең соңында “шаршылап-ұялау əдісін” екі езуі көпіре дəріптеді. “Коммуниз мге жету үшін бұл төте жол, ғылымның үздік табысы, бірақ, арамызда бізді түсінбейтін, қолдамайтын жолдастар бар. Олар бұдан былай партия саясатына қарсы келмес деп ой лай мын”,– дегенді де қосып қойды. Онан соң бір топ “үздіктердің” есімін атап, марапаттау жөніндегі жарлықты оқыды. Арасында Усман Юсупов мен Мұрат Майлыбаев та бар бо лып шықты. Бұл нағыз басынғандық, оларды өз жағына қа ратудың қитұрқы амалы еді. Пленум жүріп жатыр. Хрущев сөйлеп тұр. Қайта-қайта ду қол шапалақтау. Айтарын айтып тауысуға айналды. Усман Юсупов пен Мұрат Майлыбаевтың атына да жылы лебіз білдірді. Енді кезек – еңбекте үздік шыққан ерендердің аты-жөндерін атап, трибунаға шақыру... Осы кезде Усман Юсупов Мəскеуден кеткен соң да КСРО Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қыз мет істейтін Мұрат Майлыбаев ұшып тұрып: – Құрметті Никита Сергеевич! Жақсы сөздеріңіз үшін рақмет, бірақ, мен сізбен келіспеймін,– деді Хрущевке тіке қа рап. – Мұнда “шаршылап-ұялау əдісіне” қарсы менен басқалар да бар. Бізге сөз беріңіз! Хрущев абдырап қалғандай болды. Парт бола ісініп, ашуы мұрнының ұшына шықты. – Бұл қалай?! – деп Усман Юсуповке бұрыла беріп еді, ол да асып-саспастан: – Сізге талай айттым. “Шаршылап-ұя лау əді сі нен” тартар зиян алда. Мен Майлыбаев жолдас ты қол даймын. Біз көзқарасы бір адамдармыз. Мақта өсіру ді еш кім нен ар тық болмаса, кем білмейміз. Рақым етіп, өзге лер дің пі кі рімен санассаңыз екен. Бұл сізге де, партия саяса ты на да қар сылық емес, құрметті Никита Сергеевич! – деді өңі тү ті гің кі реп. Хрущев одан сайын жынданды. Пленумнан мəн кетті. Зал сіл тідей тынған. Хрущев “жарты сағат үзіліс!” – деп қарқ етті. Қорқыныш, үрей. Пленум қайта жалғасты. Хрущев ашу - лы. Оны қолдаушылар табылды. Хрущев қорытынды сөзін де: “Солай жолдастар. Осылай боларын білгенбіз. Кері бұратындарға кеңшілік жасамақ едік, амал қанша, болмады.

Партия жаңылмайды. Артқа шегінбейміз. Бұған дейін де, бұдан кейін де тек қана ғылым мен техниканың жетістіктеріне сай жұмыс істейміз! – деп дүрдиді. (Қол шапалақтау). Пленум соңында ұйымдастыру мəселесі қаралды. Усман Юсу пов орнынан алынып, алыс аймақтағы совхозға директор боп баратыны айтылды. Мұрат Майлыбаевтың аты да атал мады. Тек партиядан шығарылып, жұмыстан қуылатыны хабарланды (“дəудің арты диірмен тартады” деген рас екен). Осылай боларын Мұрат Майлыбаев та білген-ді. Халық жауы ма, басқа ма, əйтеуір, жақсы болмасы анық еді. Бірақ, ол тайсалмады, жалпылдап жан сақтау қаперіне де кірген жоқ. Себебі, өз білігінің дұрыстығына сенімі кəміл еді, одан айнуға ар-ұят, ожданы жібермеді. Сондықтан да тайсал мад ы, тартынбады, айтқан сөздері қаперге алынбасын біле тұ ра бүкіл қауымға жеткізді. Хрущевтің жылымшы сөзіне елікпеді, берем деген Қызыл Ту орденінен бас тартты. Қорықпай тын адам жоқ, ал ол қорықпады (өз сөзі). Жоғарыда айтқанымыздай, сол бір “қарғыс атқан” пле нумға “шаршылап-ұялау əдісін” қолдамақ түгіл, оны естуге жүректері дауаламайтын Усман Юсупов пен Мұрат Майлыбаевтан басқа да жүрегінің түгі бар азаматтар қатысқан-ды. Бірі – Өзбекстанның сол кездегі Ауыл шаруашылық министрі, ме нің немере ағам, биология ғылымдарының докторы, профессор Ештай Өзенбаев-тын. Сол жолы репрессияға ұшырай тынына көзі жеткен ол да арызын жазып, қызметтен босады да, ғылыми-зерттеу институтына жылжыды. Бірақ, он да тұрақтай алмай, амалсыз Алматыға қоныс аударды. КСРО Ауыл шаруашылық министрлігіндегі жоғары лауазым ды қызметінен айрылып, партиядан шығарылған Мұрат Май лыбаев та Алматыда аса үлкен болмаса да, шайлығына жетерлік жұмысқа орналасып, адал қызмет етті. Жалпы, мақтаны “шаршылап-ұялау əдісімен” өсіруді қолда мағандардың дені қазақтар еді. Өзбек Усман Юсуповтан соң ғы қазақ Мұрат Майлыбаев, Ештай Өзенбаевтан кейін сол жөнсіздікке батыл қарсы шыққандардың төртіншісі – ол да менің туысым – белгілі ғалым, Орта Азия Мемлекеттік университетінің түлегі, Мақтаарал совхоз-техникумынның директоры, профессор Бəкір Əлібаев болатын. Аталған пленум шақырылғанға дейін өзі басқаратын одаққа мəлім аты-

шу лы шаруашылықта мақтаны жаңбырлатып суарудан бас тарт қан Бəкір де аяусыз жазаланды, қызметтен қуылып, пар тия қатарынан аласталды. Ауыртпалықты көтере алмай, қайғылы қазаға ұшырады. Артында əйелі, үш баласы қалды. “Шаршылап-ұялау əдісін” қолдамағандар сазайын тартып, мақтаны жаңбырлатып суарудан бас тартқандар талқан далған соң, “жаңашыл” мелиораторларға кең жол ашылып, ойларына келгенін істеді: мақта өсірудің (егу) бай ыр ғы тəсілдері жойылды, бос жатқан алқаптар “тың иге ру” деген сылтаумен жыртылып, қым-қуыт атыздар қа зыл ды, диқандардың оларды суға қандыру мүмкін емес деп зар қаққанына ешкім құлақ аспады. Суландыру жүйесі толық тай бұзылды. Сырдария мен Амударияның сулары толассыз жер астына кетіп жатты. Топырақ сорланып, мақта өсіру қиында ды. Бəрінен сорақысы, Арал тартыла бастады. Арал теңізі құ рыды деп дабыл қағу кейін пайда болды ғой. Себебін біреу біліп, біреу білмейді. Ал, оның бірден-бір себебі, алыс ты болжауға шамасы жоқ, əлжуаз, жағымпаз, ұраншыл, нау қаншыл топас мелиораторлардың мақталық алқап көлемін шектен тыс ұлғайтып, “шаршылап-ұялау əдісімен” өсіруді іске асырғаны еді. Жаңбырлатып суару деген кесапаттан да қанша ма су ысырап болғаны бір Құдайға аян. Ленинградтағы политехникалық институтта сабақ беретін мен өткен ғасырдағы 50-ші жылдардың ортасында командиров камен Ташкентке бардым. Ештай Өзенбаевтың үйінде Алма тыдан келген Мұрат Майлыбаевпен жолықтым (олар бауыздау құда еді). Дастарқан басында екеуі де томсырайып, көңілсіз отырды. Таяуда өткен пленумнан соңғы жай-түй бел гілі. Олар маған (орталықтың адамы деп қарағандықтан) өкпе-наз білдірді, тіпті, кеңестік “жаңашыл” мамандардың қа та рына қосып, “сендер ештеңе білмейсіңдер” дегенге дейін барды. Ал мен “шаршылап-ұялау əдісіне” о бастан қарсы бол ғанымды əрең ұғындырдым. Екеуінің онан соң ғана өңде рі жылып: “Енді көресің, тағы бір он шақты жылдан кейін табиғаттың тепе-теңдігі бұзылғандықтан, Арал теңізі суалып, құрдымға кетеді», – деп мұңайды. Арал теңізінің болашақ қайғылы тағдыры хақында əлі еш - кім ештеңе білмейтін кездегі олардың бұл болжамдарын кө реген дік десе де болғандай еді. Ақыры айтқандары айдай ке ліп,

Өзбекстандағы қыруар егістік алқап дақыл өсіруге жа ра май қалды. Қарақалпақстандағы сор басқан алқаптардың мүш кіл күйінен қаншама халық əлі күнге қиындық көруде. Арал дың халі анау. Оны құтқару, қалпына келтіру жөніндегі ай қай-шу, дабырадан қайран аз боп тұр емес пе? Əлдебір ко ми тет, қор дейтіндерден не шығып, не қоярын уақыт көр се те жатар. Арал жоғалып тынды. Əсіресе, 1970-ші жыл дар да күрт тартылып, адам айтқысыз апатқа ұшырады. Өз ба сым “Арал – 88”, “Арал – 89” деп аталатын екі бірдей экспе дицияға қатысып, қолдан жа сал ған қиянатқа көзім жет ті, төбе шашым тік тұрды. Сонау бір жылдардағы надан, өркө кі рек ға лым сы мақ тар дың ұраншыл айқайына еліккен Хрущев ке рен жі дім. Енді бұл қа те лік тү зе ле ме, табиғат тепе-теңдігі қал пы на келе ме, жоқ па, Арал теңізі тола ма, оны алдын-ала болжау оңай емес. Рас, қазіргі кездерде Аралды қалпына келтіру жөнінде бір ша ма игі шаралар жүзеге асып жатқанын білеміз. Сəттілік ті лейік. Əйтсе де, Аралдың неліктен тартылғанын көп жұрт əлі күн ге дейін нақты біле бермейтіні анық. Соған орай мы надай жайларды айтуға болады. Бұл – бұрынғы КСРО басшылы ғының су шаруашылығы жүйесіндегі аса ірі қателігі. Көк тен шұға жаудырып, көл-көсір өнім өндіреміз деген бос қия лы. Соның кесірінен Сырдария мен Амударияның жер ас ты на кеткен суларынан табиғат та, адамдар да өлшеусіз зиян шекті. Ұлан-ғайыр аймақ (тіпті, дүние жүзі десе де ар тық емес) суы тартылған Аралдың аспанға ұшқан тұзды то заңына бір тұншықса, суармалы алқаптардағы жер асты су ла ры көтеріліп, топырақ сорланып, дақыл өсірудің жолы ке сі ліп, опық жеуде. Бұларды көзі қарақты адамдар сол кездер де де айтты, дабыл қақты. Мəселен, “Арал-88” экспедициясына бізбен бірге қатысқан мəскеулік журналист “Правда” газетіне (15.ХІ.1988ж.) “Мақта алқабы адамдардың уақыты, күш-қайраты мен денсаулығын күйретуде” деп ашық жазды. Сол газеттің (ол да экспедиция құрамында болған) Се лю нин дейтін шолушысы: “Мақта өсірушілер өндірістік мүм кін діктен мақұрым қалып отыр”,– деп жар салды. Міне, көріп отырғанымыздай, сонау 1950 жылдардың орта шенінде Хрущевке қарсы шыққан Усман Юсупов, Мұ рат Майлыбаев, Ештай Өзенбаев, Бəкір Əлібаевтай алысты бол-

жай білген ғалым-агрономдардың апаттың алдын-алу жөнінде гі іс-əрекеттері далаға кетті, олардың қаупі тегін емес-ті. Олар сол үшін бастарын қатерге тігіп, қуғын-сүргінге ұшыра ды, жаманат жамылды. Алайда, өкінген жоқ. Мұрат аға Майлыбаев 1992 жылы 26 мартта 86 жасында дүние салды. Ол көрсоқыр қорқаулардың шермендеге ұшырай тынын көзінің тірісінде-ақ жақсы білді, ұғынды. Бірақ, не пайда? Қаншама мақталық алқап бүлініп, Арал теңізі жо ғал ды, суалды. Бұл олқылықтардың орны қалай толады? Егер толтырамыз десек. 1978 жылы Ленинградтан Алматыға келгенде Мұрат ағаның үйіне барып, сəлем бердім. Мені көргенде жүрегі жа рыла қуанып, əрі əлі күнге дейін қайғыдан қан жұтып жүр генін жасыра алмай, қатты күйзелісте отырды. Ол кезде Арал те ңі зінің аянышты халі жер-жерде кеңінен сөз болып жататын. “Айтпадым ба, айтпадым ба?” дегеннен бөлек аузына сөз түспеген қайран ағам көз жасына тұншыққан-ды. Сол жолы менімен қоштасқанда да: “Обал-ай! Обал-ай!”– деп күр сінумен болды. Сөз соңында айтайын дегенім, қайсыбір кездерде əлде біреулер: Арал теңізінің түбінен өркениет іздері, қала қал дықта ры табылыпты деп жалаулатты. Баспасөздер жаппай жазып, жерден жеті қоян тапқандай шұнаңдады. Арал теңізінің тар тылуы табиғи құбылыс дегендей емеурін байқатты. Соған орай, Аралдан “Экологиялық қолайсыз аймақ” деген атау ды алып тастау керек деушілер де бой көрсетті. Бəрі бекер, бос сөз. Аралды зерттеген экспедиция мүшесі ретінде ме нің айтарым, кейбір археологиялық жұрнақтар Аралдың тү бі нен емес, керісінше, “Барсакелмес”, “Лазарево”, “Возрож дение”, “Ұялы”, “Кедерлі” аралдарының тастақты шоқы ларынан табылған-ды. Онда да, болар-болмас, күмəнді жə ді гер лер (егер солай деуге болса, əрине)! Екіншіден, Жаға лау бұ ға зы ның өлшемімен салыстырғанда, Арал теңізінің дең ге йі – сонау тартылмай тұрған кездің өзінде – ешқашан 42,0 қалыптан өзгерген емес. Сондықтан, Арал теңізінің тү - бін де өр ке ниет іздері, көне қалалар қалдықтары болған-мыс де ген нің əфсана екенін ұмытпаған жөн. Нақты факт, ғы лы - ми-зерттеу нəтижелеріне иек арту лазым. Мұны кім-кім де ес те сақтап, жел сөздерге илана бермеу үшін айтып отырмын.

...Əйгілі ғалым-агроном Мұрат Майлыбаев ағамның “обал -ай, обал-ай!” деп күрсінгені күні бүгінгідей көз ал дым да. Аралдың құрдымға кетерін 10-15 жыл бұрын болжап: “Айтпадым ба? Айтпадым ба?” – дегені де есте. Иə, бұл фə ни жал ғанда небір ғазиз, көреген жандар ғұмыр кешті. Жа рық дү ние ден жаным арымның садағасы деген Мұрат Май лы - баев тай сайыпқырандар да өтті. Олар қолдан кел ге нін жасады. Жасай алмағаны үшін жазықты емес. Олар жа сай ал маған ды кейінгі ұрпақ жасауы лазым. Өз басым Арал қал пы на қайта келер деп үміттенемін. Оған Нұрсұлтан На зар баев тың қамқорлығымен бүгінгі жасалып жатқан іс-ша ралар куə деп қараймын. Сондай-ақ, ұзақ жыл башпайына «қо ңы рау байланып», елеусіз жүріп-тұрған Мұрат Майлы баев тай ер жү рек ғалымның еңбегін ескеріп, əділ бағасын бе ре тін уақыт жетті. Өзбек халқы қашаннан аспандата қа дір леп жүрген Усман аға Юсупов секілді, Майлыбаев та тиісті ба ға сын алып, ке ңі нен дəріптелуі тиіс деп ойлаймыз. P.S. Несін жасырамыз, Мұрат Бəкірұлының көзі тірісінде онымен сөйлесіп, ақиқатты анықтаған ешкім болмауы өкініш ті. Біріншіден, ондай адам барын білмеді, екіншіден, бір лі-жарым білетіндер партиядан шығып, қызметтен қуылғаны үшін тайсақтады, сескенді (оларды түсінуге болады). Е.Өзен баев, Б.Əлібаев жайлы да солай. Өзбектер де Усман Юсуповтың жеке басын құрметтегенмен, Аралға қатысты жан кешті əрекеті жайлы пəлен дегенін байқамаппыз. Бір өзбек, үш қазақ. Хрущевтен тайсалмаған төртеу (бұл бас қа лар ды мансұқтау емес). Олар Арал үшін алысты. Жоғарыда баяндалғандарды əлқисса деп түсінейік. Əрі қарай індетуге бастау деп қарайық. Егерəкиде, Арал апатының шын сырын білу қажет болса... ӨТКЕН КҮНДЕР ЕСТЕЛІГІ немесе соғыстан соңғы сойқандар Айтулы ғалым, техника ғылымдарының докторы, профессор, РҒА-ның мүше-корреспонденті Абай Тұрсынов Мəскеу қаласындағы жоғарғы оқу орындарында дəріс берді. Сонда

үй лен ді, бала-шағалы болды. Біраз жыл бұрын Алматыға қоныс аударып, зейнетте болса да, ғылым саласында əлі де еңбек етуде. Оның қоспасыз əңгімелерін ұйып тыңдау ға ни бет. – Біреу біліп, біреу білмейтін бір ақиқат бар, – дейді қазір жа сы жетпістің ортасынан асқан Əбекең. – Өткен ғасырдағы Қазан төңкерісіне дейін бүгінгідей Қазақстан, Өзбекстан дегендей қатып қалған қасаң атаулар бол маған. Болса да, сирек айтылады екен. Мəселен, осы күн гі Ташкент облысына қарасты аймақтарда сан жағынан қа зақ тар басым болатын да, өздерін сол жердің туды-бітті адам дары деп санайтын. Басқадай ой қаперлеріне кірмейтін (аталмыш облыста қазір де 500 мыңнан астам қазақ бар). Отырықшы қауымның көбі ауқатты, бай, бақуатты еді. Жасырары жоқ, менің əкем, оның ата-бабалары да мыңғыр ған малы бар, атақты байлар-тын. Сондықтан, үрім -бұ - тағымыздың көбі заман өзгерген соң ұсталғаны ұста лып, жер аударылып, атылғаны атылып, бас сауғалаған баз біреулері қашып-пысып ғұмыр кешті. Қызылдар атуға алып бара жатқанда жендеттерді жайратып, аман құтылған өз əкем Тəжікстанға асыпты. Мен сонда туылдым. 1941 жылы мамыр айының соңында Тəжікстаннан Алматы ға көшіп келдік. Мұнда əкеме жамағайын туыс, анаммен қа рын бөле, белгілі əнші Жамал Омарова тұратын. Жамал апатай мен күйеуі Есей жездем бізді құшақтарын жая қарсы алды. Үш ай бірге тұрып, онан соң Есей жездем директор бо лып істейтін Ботаника бағына орнықтық. Бұл жерден Есей жездем əке-шешеме жұмыс, баспана берді. Айтып қоя йын, Жамал Омарова апатайым да алпауыт байлардың тұ қы мынан еді. Жамал апатай мен күйеуі, өз əкем барлығы майдан ға алынған соң, анам, əжем, екі інім, бір қарындасым бəріміз ежел гі атамекеніміз – Қауыншыға көшіп бардық. 1945 жылы əкем аман-сау оралды. Бірақ, елді аштық жай ла ған сол кездерде құрттай құжынаған ұры-қары, баспашылар жұрттың зықын шығарып, зорлық-зомбылық, тонау, кісі өл ті ру белең алды. Міне, мен өз басым сондай сойқанның үшеуіне куə болдым. Алғашқысында – алдын-ала түсімде аян берген періштелер қорғап бір өлімнен аман қалдым. Жай-жапсары былай. Сол шақтағы тіршілік-тынысты нақты елестету үшін кеңірек айтайын.

Біз аудан орталығында тұрамыз. Бұл жерден Ташкентке шағын жолаушы пойызы жүреді. Бір күні үйімізге (бұрын Жабытай ауылы деп аталатын) Каганович колхозының басты ғы «тұлпардай кекілі бар, қамыс құлақ» айғырға мініп кел ді де, атты біздің үйде қалдырып, өзі бір шаруам бар, екі күннен кейін келемін деп пойызбен Ташкентке кетті. Кешкілік жұмыстан келіп, атты көрген əкемнің өңі қашып, арыбері адымдап, қатты мазасызданды. «Əттеген-ай, енді мұ ны қарақшылар түнге қарай көктей басып келіп, алып ке те ді. Ал, біз өмірбақи құнын төлейтін боламыз. Егер тірі қал сақ. Жоқ, балам, қазір атқа мін де, Каганович колхозының қо расына апар. Сонда тұрса, ат иесіне де, бізге де жақсы, он да қарулы күзетшілер бар, қауіпсіз болады. Тұр кəне, кі дір ме», – деп бір-ақ кесті. Əкенің сөзі заң, жал-құйрығы тө гіл ген, арқыраған айғырға міндім де, он шақырым жердегі кол хозға бет алдым. Шоралысыйға жеткенде алда келе жатқан адамдар аяқ асты нан бүйі тигендей дүрлікті де кетті. Енді байқадым, сайда ғы қамыс арасынан қапылыста шыға келіп, базаршыларды тонауға кіріскен қарақшылар үш-төрт бозбаланы жығып сал ды да, қалғандарын ұрып-соға бастады. Айқай-шу, жылап-сықтау. Менің жаныма жетіп келген, үс тін де ала шапаны бар, басына қазандай сəлде ораған жаяу қа рақ шының бірі жүгенді ұстай алып: «Үкажан! Аттан түс!» – деді жұмсақ үнмен. Қарақшының бетіне қараған бойда төбе шашым тік тұрып, тұла бойым дірілдеп қоя берді. Менің алдымда кəдімгі күн де көріп жүретін өзіміздің учаскелік милиционер тұр ғанды. Тек ол бұл жолы баспашылар кейпінде. Шымқай қа ра бетінде оймыш-оймыш шешек дағы бар, отыздар шама сында ғы зəңгі. Қателесуім мүмкін емес. Қас пен көздің арасында нартəуекелге қалай барғанымды қайдам, қарақшының жүген ұстаған қолына қамшымен бір салдым да, атқа қамшы басып, сытылып шыға бердім. Олар мені қолға түсіру үшін тырысып бақты. Бі рақ, дегендеріне жете алмады. Колхозға таяғанда егістік ал қаптардан ешкім көрінбеді. Сондықтан, кеңсе алдына жете бе ре айқай салдым: «Шоралысайда тонап жатыр. Аттан! Аттан!» – деп.

Атты колхоз бастығының туған інісіне тапсырдым. Ол мені талдың көлеңкесіне салған жұмсақ көрпешеге отыр ғызып, бір кесе салқын көк шай берді. Бұл екі арада тез жиналған қарулы ересектер трактордың тіркемесіне отыра сала, Шо ра лысайға қарай жөңкілді, соңдарынан аттарына міне са ла мылтық асынған жас жігіттер аттанды. Көп ұзамай жаныма осы ауылда тұратын Мақан нағашым, Мер тай, Дүйсенбек ақсақалдар келіп: «Құлжан ұрпағы! Батыр дың аруағы сақтаған ғой!» – деп қауқылдасып жатты. Мақан нағашым мені үйіне алып барып, асты-үстіме түсіп мə пеледі. Көрші-қолаңдар жиналып, неше түрлі сұрақтар беріп жатты. Кешке Шоралысайға кеткен адамдардың дерегін біл дік. Көмекке аттанғандар жеткенде, қарақшыларды ашын ған колхозшылардың өздері-ақ екеуін өлтіріп, үшеуін өлім ші етіп қуып жіберіпті. Өлген екеудің бірі – менің атымды тартып алмақ болған милиционер екен. Қара құсқа тиген соққыдан мерт болыпты. Ертеңіне үйге бардым. Əкем бірнеше күн бойы ешқайда жібермеді, тысқа шығармады, болған жай туралы ешкімге тісіңнен шығарма, егер өлген милиционер баспашылардың жансызы болса, онда бұл жерде басқа да сондай біреулер жүруі мүмкін деді. Базарлауға келіп, біздің қораға есегін қал дыратын Мақан тағама да соны айтты... Əтсе де, баспашылардың əрекеті бəсеңсу орнына, одан əрі өршіген үстіне өрши берді. 1946 жылы май мерекесінен кейін біз тұратын Жаңа жол қаласының (əрі аудан орталығы) көшелерінде пайда болған төрт бірдей Кеңес Одағының Баты ры əртүрлі кəсіпорын, мекеме, мектептерде кездесулерге қатысып, соғыста жасаған «ерліктері» хақында айтып жүрді. Олардың бірімен мен көзбе-көз ұшырасып, неше қилы сұ рақ тар жаудырып, қайда барса соңынан қалмай, ілестім де жүрдім. Бірде қант зауытының жазғы кинотетрында өткен кезекті кездесуден кейін əлгі «батыр» мені оңаша жерге шақырып алып, «бұдан былай маған жолама, егер тағы бір рет көрсем, жаныңды жаһаннамға жіберемін» деп құла ғымды бұрап-бұрап жіберді. Жаным шыға шыңғырып, азар құтыл дым. Бірнеше күннен кейін қалада əлдебір қаскүнемдер со ғыстан қайтып келе жатқан төрт батырды өлтіріп, барша құ жат-

тары мен киім-кешегін тонап алыпты деген лақап тарады. Соның ізінше бізге келген батырлар да қараларын батырды. Жарты жылдан кейін ұсталып, ату жазасына кесілген олар ту ра лы мəліметті газеттен оқыдық. «Сауап болыпты, – десті қа лың қауым. – Қан жібермейді? Өздеріне сол керек, иттерге ит өлімі лайық». Ол шақта Кеңес өкіметінің түкпір-түкпірінен жер ауып кел ген дердің қиямпұрыс қылықтары да бастан асатын. Шыдамның да шегі бар дегендей, халықтың ештеңеге қарамай бұрқ еткелі тұрған ашу-ызасына тосқауыл қойған іспетті болған мына бір оқиғаны да айта кеткенді жөн санаймын. Мен əр жексенбі сайын базарда сататын мөп-мөлдір əрі тастай суық бұлақ суынан түсетін азын-аулақ қаржыға оқулық, түсті қалам, дəптер, сиясауыт секілді керек-жарақтар алатынмын. Əлгі бір баспашы атымды тартып ала жазда ған оқиғадан кейін бір ай шамасы базарға бармай кеткен бо ла тынмын. Жағдай біршама түзелді-ау дегенде базарға қай та шықтым. Сол бір қарғыс атқыр күні суды үлкен базардың сабан базар деп аталатын бөлігінде сатып тұрдым. Мұнда келетіндер негізінен Қызылқұмды мекендейтін дала қазақтары (степные казахи). Шетінен мəрт, жомарт, əкелген айран, сүт, май, сүз бе, қатықтарын саудаласпай, болмашы ақшаға бере салады. Жұрт оларды «қаңлылар» деп те атайды. Əне, сол сабан базарға – мен айтқалы отырған – қайғылы оқи ға болатын күні таңертеңмен ат арбаға бау-бау жоңышқа, құ рт, май, сүзбе, қатық тиеген қартаң адам келді. Жанында он алты-он жеті жастағы ұлы бар. Қасы-көзі қиылған, сымбатты да келбетті, мұрты енді-енді тебіндей бастаған, дембелше келген жасөспірім. Киімі сəнді. Ашық даусы қоңыраудай сыл дырайды. Əке мен баланың саудасы бірден қызып сала бер ді. Екі езуі екі құлағына жеткен қартаң адам жоңышқадан түскен ақшаны қалтасына салуға əрең үлгереді. Құрт сатып тұр ған баласы да риза, көңілді. Осы мезгілде Ниязбаш қыстағында тұратын бір топ бұза қы жастар баса-көктеп базарға кіріп келі де, əдеттегідей, са тушыларға жағалай тиісіп, бірінің бас киімін лақтырып, бі рінің тауарын шашып, теуіп, ақшасын тартып алып, қызкелін шектерге өктемсіп, ойларына келгенін істей бастады.