Бату хан
Бату хан
Қ. Бегалин

шалқасынан жатқан Кочудың ұйқысы келер емес. Киіз
үйдің түндігінен жымыңдасқан жұлдыздарға қарап әр түрлі ма-
засыз ойдың құшағында ояу жатыр. Қазір оның аяғы ауыр, айы-
засыз ойдың құшағында ояу жатыр. Қазір оның аяғы ауыр, айы-

күні жетіп отырған шақ. Көңілі алаң, жүрексінетін секілді.
Кочу енді бір сәт түнгі дыбысқа құлақ түрді. Ошақтың қасына
жантая кеткен қызметшісі Үлші бір сарынмен пыс-пыс етеді.
Үлші ғана емес, бүкіл ауыл тәтті ұйқыға батқан. Көрші үйдің

бірінен әлдебіреудің қорылы, әріректегі бір үйден жас баланың
жылаған даусы құлаққа келеді. Анда-санда желідегі аттардың
пысқырынғаны естіліп қалады. Бөтен дыбыс жоқ. Тіпті ауыл ит-
тері де дамыл тапқан. Тек гуілдеген желдің сарыны тынар емес,

жалғыз жортқан аш қасқырдай ішін тарта ұлиды. Жас әйелдің
тұла бойы тітіркеніп кетті. Көрпесін қымтана түсіп:

түсінбегеніне қынжылғандай.
Үлші орнынан тұрып ошақ басына келді. Сөне бастаған
қоламтаны* аударыстырып, тамызық салды. От тұтанған соң, бір
құшақ қу шырпы тастады. Сәлден кейін алаулаған от сәулесінің

әсерінен киіз үйдің іші күндізгідей анық көріне бастады.
Кочу айналасына көз жүгіртті. Мұндағы әрбір зат таныс. Тек
дүниеге бүгін-ертең келетін нәрестеге арналған ағаш бесіктің
төрден орын алғанына көп болған жоқ. Осы бір сүйкімді, жаңа

бұйымға қарап жатқан Кочудің бойында ерекше сезім пайда бол-
ды. Оның болашақ иесі өзінің жүрегінің астында екенін ойлап,
алақанымен ішін сипады. Сол-ақ екен келіншектің бойын аналық
*Қоламта – жанып біткен оттың шоғы, күлі.

шалқасынан жатқан Кочудың ұйқысы келер емес. Киіз
ір мың екі жүз сегізінші жылдың күзі. Мамық төсекте

шалқасынан жатқан Кочудың ұйқысы келер емес. Киіз
ір мың екі жүз сегізінші жылдың күзі. Мамық төсекте

шалқасынан жатқан Кочудың ұйқысы келер емес. Киіз
ір мың екі жүз сегізінші жылдың күзі. Мамық төсекте

Кішкентай Орда-Еженді жетектеп Жошының бәйбішесі Сартақ-
қатын* да жетті. Ес біліп қалған Орда-Ежен анасының шапаны-
ның етегінен ұстап алған. Жаңа туған інісін көргісі келіп, мой-
нын созып қояды.

Міне, халықтың күткені, тойдың мәртебелі қонағы – Шыңғыс
хан немересін көруге үзеңгілес жолдастарымен өзі келе жатыр.
Ұлы хан атынан түсіп, тізгінін нөкеріне ұстатты. Кочу сәбиін
көтеріп атасының алдынан шықты. Тізерлеп отыра қалып, тағ-

қуаныштың зоры мына бала әулетіміздің даңқын асырып, атақты
хан атанғанда болмақ!
Жошының артында тұрған Елші ноян масайраған жұрттың
гу-гуінен даусын асыра:

Бұл күн бүкіл елдің жадында мықтап сақталды. Нәрестенің
өз есімі аталғанда шалықтап күлгенін, мұны көрген Шыңғыс хан
немересін қолына алып, басына асыра көтергенін жұртшылық
көпке дейін жыр қып айтып жүрді. Ырымшыл халық Бату ұлы

атасынан да асып түсуге тиіс деп жорыды.
Үш күн, үш түнге жалғасқан той тарқап, күнделікті күйбің
тірлік те басталды. Көшпенді елдің бар тірлігі мал, малдың жайы-
мен ел көшіп-қонып жүріп жатты.

Әдетте, көшпенділер жыл сайын көктем туа, жаңа жылды
қарсы алуға қырға шығатын. Еңбектеген баладан еңкейген кәріге
дейін түгел жиылып, өздерінше бір мәре-сәре болып қалатын.
Бұл – халықтың асыға күтетін мерекесінің бірі, күн менен түннің

теңесетін шағы. Мал сойылып, қазан асылатын, ән шырқалып,
күй тартылатын. Мереке, әсіресе, балуандар сайысымен, ат
бәйгесімен жандана түсетін.
Көктемнің мерекелі күндері тым ұзаққа созылмайтын. Жаз

басталар-басталмастан күн ысып, қырдың көгі тез қурайды.
Қырдың сәні кетісімен, көшпенділер тау етегіне қоныс аударатын.
*Қатын – ақсүйек, ханзадалардың анасын құрметпен осылай атаған.
**Бату – қатты, берік дегенді білдіреді.

Сайдың көк майса шалғыны жаздай басылмайды. Жылдың ең
ұзақ күнін көшпенділер осы жайлауда тойлайды. Күз түсісімен,
олар қайта қырға оралады. Сөйтіп қыс бойы Онон, Керулен, Толы
өзендерінің жағасын қыстап шығатын. Көктем шыға осы тірлік

қайта басталатын.
Бұл ғасырлар бойы ұлы даланы мекен еткен көшпенді
халықтың бұлжымайтын тұрмыс заңдылығы еді.
Күнді күндер қуалап, айды айлар, жылды жылдар басып,

уақыт жылжып өте берді. Бала Бату көшпенді өмірге әбден
үйренді. Арба шайқаған ұзақ жол, шұрқыраған малдың шуы,
малшылардың айғай-сүрені – бәрі ол үшін үйреншікті нәрсеге
айналды.

Ауыл ол кезде тыныш еді. Ұлы ханның немересі уайым, қайғы
көрмей өсіп келе жатты.

империясымен соғысып жатқан болатын. Соғысқа аттанар-
да Жошы Батуға «Сен атқа отыратын күнге жеткен кезде орала-
мын» деп уәде берген. Атқа мінуді тез үйренсем, әкем үйге тезірек
қайтады деген оймен Бату бұл өнерді бар ықыласымен меңгерді.

Міне, әкесінің үйге оралар мезгілі де жетті.
Бір мың екі жүз он алтыншы жылдың көктемі. Қырдың мың
сан гүлі жайнап, даланың құлпырып тұрған уағы. Бату мен
ағасы Орда-Ежен әкелерінің алдынан шықпақ болып атқа мін-

ді. Екеуі желе-жортып алдағы биік шоқылардың біріне қарай
жүрді. Қалың жусан басқан төбешікке шыққанда, шұбатылып
келе жатқан әскер бірден көзге түсті. Мыңдаған ат тұяғынан
көтерілген шаң будақтап, аспан мен жердің арасын тұтастырып

жібергендей. Оған қызарып батып бара жатқан күн сәулесімен
жалқынданған көкжиектің суреті қосылғанда, жалпақ дала өрт
құшағына оранғандай көрінеді.
Әскердің ең алдында есік пен төрдей торы айғыр мінген Жо-

Жошы екі ұлымен қалың қолдан оқшаулана берді. Жердің
көгі мол. Түкті кілемде келе жатқандай астарындағы аттарының
тұяқ дыбысы да естілмейді. Жошының бір байқағаны, Бату
ат үстінде бойын тік ұстауға тырысады екен. Баласының бұл

қылығына әкесінің көңілі кәдімгідей марқайып қалды.
Кенет алдарындағы төбеден бері асып құйғытып бір үйірдей
құлан шыға келді. Қарсы келе жатқан қалың тобырды байқап
қалып, бір бүйірлеп жалт берді. Жошы дереу садағы мен жебесі-

не қол салды. Көзді ашып-жұмғанша екі құланды атып түсірді.
Екі баланың таңданысында шек жоқ.
Сәлден соң төбе астынан төрт салт атты көрінді. Жануарлар
солардан қашқан екен. Әлгілердің үшеуі құландарды қуып кетті

жорықтан келе жатқан едім, ұлдарым қарсы алды. Үйге соқ,
өзімізше бір тойлайық.

қол жиып, Шыңғыс ханның бір түменіне күйрете соққы берді.
Еділ бұлғарлары да жан аямай қарсылық көрсетті. Солармен
болған ұрыста атақты Жебе ноян мерт болып, Сүбедей баһадүр
өлімші боп жараланды.

Ел ішіне суық хабарлар да жетіп тұрды. Соғыс созылған сайын
ауыл-ауылдағы азалы үйлер көбейе түсті. Төбе құйқаны шымыр-
латар зарлы жоқтау, жетім-жесірлердің қайғы-мұңы бала Батуға
ауыр тиетін. Әсіресе, қаралы хабар келген кезде Бату ауылда ба-

йыз тауып тұра алмайтын. Ауылдастарының жан күйзелісіне
шыдамай, атқа мініп дала кезіп кететінді шығарды.
Жаздың шыжыған ыстық күні. Нағыз ми қайнатар аптап.
Күнге күйген сары даланың қай жағына қарасаң да, бұлдыраған

сағым. Далада жортқан аң да кезікпейді. Тек анда-санда шырқау
көктен құлаш қанат дала бүркіті мен ін аузында басын қылтитып,
сәл нәрседен сезіктенсе жып етіп кіріп кетуге әзір саршұнақтар
ғана жолығады.

Жылдың бұл мезгілінде шөбі қуаң тартып, сидиған селе-
уі ғана көзге түсетін маң дала тым жұтаң әрі қатал көрінетін.
Жал-жал құмдауыт бұйра төбелердің шегі жоқтай. Әр жерден
шоқ-шоқ болып өскен сексеуіл ұшырасады. Көз тоқтатар басқа

ештеңе жоқ. Дала осы жалаңаш шексіздігімен айбарлы, тіп-
ті айбынды. Көкжиекпен астасып жатқан ұлы даланы бала Ба-
ту мұхитқа ұқсататын. Халқының ата қонысы – туған жерінің
қадір-қасиетін ұғынып, шын түсіне бастаған шағы да осы кез.

Мына даланы мекен еткен адамның, осында өсіп-жетілген тұтас
халықтың қайсар, шымыр, қатал әрі сабырлы болмауы мүмкін
емес. Ал мұндай халықты ең табанды, қайсар жан ғана басқара
алмақ. Егер хан болғың келсе, онда да атыңа сай Бату хан болам

десең, табанды, қайсар болуға тиіссің. Азалы ауылдан қашқандай
болып шыққан бала Батудың бүгінгі түйгені осы. Ол осы оймен ат
басын кері бұрды.
Ауыл қонған шағын тоғай сонадайдан қарауытып көзге түседі.

Су бойына жақын бұл маңның шөп, қурайы, бұта, жыңғылы
өзгеше. Жасыл желегі молырақ. Міне, ауыл үйлері де анық көріне
бастады. Ауыл шетіне таяғанда байқаса, бұлардың үйінің алдын-
да қарақұрым халық шоғырланып қалыпты. Жиылған жұрт Ба-

туды азан-қазан жылап қарсы алды. Көптің арасынан бір шабар-
ман бөлініп шығып:

ды, – деп естіртті.
Бату барынша тістеніп, жыламауға тырысты. Бір сәтте
нағашысын ой елегінен өткізді: өзін алғаш атқа көтеріп мінгіз-
гені, ат үстінде қалай отыруды, садақ атуды, қылыш сілтеуді

үйреткені көз алдынан өте берді.
Жан-жақтан көңіл айтып келушілер көпке дейін тыйыл-
мады. Кочу-қатын мен Батуға әркім өзінше басу айтып жат-
ты. Мынадай ауыр күнде сырт айналмай, қайғысын бөлісіп

жатқандарға Бату іштей риза еді. Расында, бұл көңілге үлкен
демеу екенін ұқты. Ал өзі ше? Басқалардың басына қайғы
түскенде ауылдан безгені қалай? Ін аузында қылтиып, сәл
қатерден жып беретін саршұнақтан айырмам болмағаны ма?

Бұған дейін осыны ойламағанына өкінді. Енді бұлай етпеске
өз-өзіне серт етті.
Соғыс бітті. Бірақ қаралы хабар бір үзілген емес. Келе-келе Ба-
ту қандай хабарды да бойын бекем ұстап тыңдауға әдеттенді. Қаза

шыққан үймен бірге ол да аза тұтып, қайғыларына ортақтасатын
шыққан үймен бірге ол да аза тұтып, қайғыларына ортақтасатын
болды. Бұл Батудың туған халқының жан-дүниесін түсінуінің ба-
сы еді.

Батуға әділдік іздеп, көмек сұрап келушілер де көп болатын.
Бату ешқайсысына жоқ демейтін және не нәрсені де әділ шешуге
тырысатын. Соғыста қаза тапқан жауынгерлер мен көп балалы от-
басыларына қол ұшын беруге ұмтылатын. Осынысы үшін халық

оны ерекше құрметтейтін. Жас күнінде-ақ Сайын хан атанғаны
да содан еді.
ұл күнде Жошы Дешті Қыпшақ өлкесінің шығыс аймағын

өзіне қаратып үлгерген-ді. Осы жерде оны ақ киізге көтеріп
хан сайлады. Жошы өз ордасын Арал теңізінің теріскейіне орна-
ластырды. Міне, Бату да бүкіл ауылымен сонда көшіп келе жатыр.
Жол оңай болған жоқ. Алтайдан асып, Ертістен өтті. Жүздеген

күймелі арба, отар-отар қой мен үйір-үйір жылқы Қыпшақ да-
ласын басып қаптап келеді. Осының бәріне Батудың өзі бас-көз
болып жүр.
ұл күнде Жошы Дешті Қыпшақ өлкесінің шығыс аймағын

өзіне қаратып үлгерген-ді. Осы жерде оны ақ киізге көтеріп
ұл күнде Жошы Дешті Қыпшақ өлкесінің шығыс аймағын

өзіне қаратып үлгерген-ді. Осы жерде оны ақ киізге көтеріп
ұл күнде Жошы Дешті Қыпшақ өлкесінің шығыс аймағын

Бірде қасқырдай жалаңдаған осы қарақшылардың біреуі қол-
ға түсті. Ұрыны әшкерелеп хан ордасының алдына үлкен діңгекке
байлап қойды. Соны көрмек болып біраз жұрт жиылды.
Ұры жас болғанымен, өңінен өмірдің талай ауыртпалығы-

ның табы байқалатындай. Әрі бет-аузы, қас-қабағы жарадан
көрінбейді, көкпеңбек. Жалт-жұлт етіп от шашқан жанарында
қайсарлықтың белгісі бар. Қысқалау сарғыш шашының әр жері-
не қан қатыпты. Жейдесі жыртылған, үстінде басқа ештеңе жоқ.

Тері шалбары мен былғары етігі ғана дін аман.
Анталаған көпшіліктің ішінен бірлі-жарым әйелдер шығып
ұрысып, біреулері балағаттап жатыр. Бетіне түкіріп, қолына
түскен бірдеңелерді лақтырып, ұрмақ болғандар да бар. Бір-екі

шал-шауқан оларға тыйым салып та жатты.
Байлаулы жігітке бірдеңе айтпақ болып жақын барған бір
кейуана оның түріне қарап іркіліп қалды. Жігіттің бет-аузына
үңіле түсіп айғайлап жіберді.

екенсің де, оңбаған!
Әйелдің сөзін естіп, хан ордасынан дүңкиген Жолшы шықты.
Теңселе басып ұрының жанына барды. Діңгектен босатып, ақ
ордаға қарай алып жүрді. Ұры қарсылық көрсеткен жоқ. Шыққан

тегінің осал еместігін көрсеткісі келгендей, бойын тік ұстап,
аяғын тәкаппар басып ере берді.
Киіз үйдің төрінде малдас құрып, қабағы тұнжырап Жошы
отыр. Екі жағына керегені жағалай нояндар, белді рубасылар

жайғасқан. Олар алдарына әкелінген екі қолы артына қайыра
байланған тұтқынға дұрыстап назар да салған жоқ. «Ұры,
қарақшы қандай болады екен?» дегендей барлай қараған Бату
ғана.

Екі иығына екі кісі мінгендей еңгезердей Жолшы тұтқын жі-
гітті арқасынан қамшысымен нұқып, әмірлі дауыспен:

руыңның қонысын айтпасаң да білеміз. Біздің сарбаздардың
қылышының қайраулы екенін ұмытайын деген екенсіңдер. Жо-
шы хан, рұқсат ет, қазір барып шауып келейін.
Жошы оған алара қарап, шолақ қайырды:

туған-туысыңның жазықсыз қаны төгілгенін тілейсің бе?
Мұны айтқан көпті көрген қарт ноян Элжидай болатын. Ол
тұтқынға қадала қарап сөйледі. Тұтқын болса, көзін ала қашып,
құнжыңдап біраз отырған соң, бойын тіктеді.

Рас, біздің халық соғыс зардабын тартудай-ақ тартты. Жаужүрек
сарбаздар қан майданда ажал құшты. Бірақ арттарында біз
құсаған ұлдары қалды…
Мына сөздің тұсына келгенде, Бұрұндай өз тізесін бір түйіп,

жігітке тістене жалт етті. Тұтқын оған тұра ұмтылмақ болғаны-
мен, Жолшы ұстап жібермеді. Оқты көзін қадап, жұлқынғаннан
басқа істер амалы жоқ еді.
Жошының берген белгісімен Жолшы жігітті қоя берді.

әйелдер ғана. Кемпір-шал, бала-шаға аш. – Жігіт бойын тіктеп,
кеудесін керді. – Мен де жетіммін, атым – Ит-Қара, руым – ал-
шы-татар!
Тұтқын хан алдына тізерлеп отыра қалды да, ызалы дауыспен

пай жұтып қойды.
Осы сәтте даладан мұңды әуен естілді. Нәзік әйел даусы
домбыраға қосылып көне бір әнді шырқайды. Жошы құлағын ті-
ге қалды. Қолын көтеріп, «Тынышталыңдар!» деп белгі берді.

«Халқым менің бақытты еді, бай еді. Адам деген ұмытшақ
қой, әй, енді. Естен шығып жер бетінде болатыны қасірет шат-
шадыман күн кешті. Масайраған бұл тірлігі халықтың Көк
Тәңірінің қолайына жақпады. Қасірет сап ойсыз басқа бақыт

құнын сездірмекке бел буды. Міне, осылай кең далада соғыс оты
лаулады. Соғыс деген қара түнек күндіз күннің, түнде айдың
қалқалады нұр жүзін. Мұндай бәле көрмеген жұрт зар жылады

күндіз-түн. Азалы үнді бір тынбаған Ұмай Ана естімесе, дүр сіл-
кініп үркітпесе қара түнек соғысты, не боларын кім білсін?! Кең
далаға қанат жайған сұм соғыс бір-ақ сәтте тынған соң, түнек
тарап күннің көзі шыққан соң, мәлім болды, кең далада аяқ ба-

сар жер қалмапты өліктен. Аққан қаннан өзен, көлдің суы тасып
жайылыпты маңайға. Қан сасыған қан майданның орнында той
тойлап жүр екі албасты масайрап. Қасіретті той көретін, қайғы-
мұңға шаттанатын албастыға болушы ма еді бұдан өткен мере-

ке. Қос албасты кенет осы өлік жапқан маң далада келе жатқан
әйелді көрді теңселіп. Іздегенге сұрағандай шыға келген бейбақ
жанды етпек болды келеке.
Осы ойменен жетіп келген албастылар сұрақ қойды төтеден:

«Не іздеп жүрсің бұл жерден?» Қайғы, шерден өңі солған бейша-
ра әйел жауап берді үмітпен: «Тапқым келеді үш жауынгер де-
несін. Ең үлкені жан жарым еді кешегі, ортаншысы – тете туған
бауырым, ал кішісі – жалғыз ұлым жарып шыққан өзекті».

Мұны естіген албастылар жайраң қағып, шаттанып, көміледі
күлкіге жас шыққанша көзінен. Байғұс әйел қан жұтқан түсінбе-
ді мән-жайды. Таңданысы ерек еді, білмек болды тезінен. Неге
күлдің, себеп қайсы шаттануға соншама? Мына сауал тосын бол-

ды, күтпеп еді екеуі. Жер бетінде бұдан өзге қуанамыз не жайға?
Жан көрмеген қайғы шөкті ұлы дала төсіне. Тәңірі де шыда-
мады, күрсініп салды тереңнен. Бұл күрсініс жел көтеріп, жел-
мен ұшқан топыраққа сансыз өлік қала берді көміліп. Көк Тәңірі

ағытып еді көз жасын, қанмен толған өзен, көлдер шыға келді та-
зарып.
Мына әйелді қуантпақ боп Тәңірі бір тілегін орындауға сөз
берді. Тәңірінің назарына іліккен соң, үмітпен жасын тыйды

байғұс әйел, қуат бітіп бойына. Сұм соғыстың кесірінен жай-
рап қалған үш кісімді таппай жүрмін еш жерден. Мүмкін болып
қауыша алсам солармен, басқа тілек болмақ емес ешқашан. «Бо-
сатылсын жақындары тезірек!» Осы болды Тәңірінің пәрмені.

Тас түнектің қожайыны келіспеді мұнымен, айлалы әйел ал-
дап тұр деп Тәңірін. «Тілек – біреу, үшеу емес, енді ойланып көр
өзің, қалай берем бір тілекке үш жанды. Үшеу емес, бір тілекке
бір-ақ жанды қайтарам. Үшеуінен таңда жалғыз біреуін».

Әйел айтты: «Еңкіш тартқан егде емеспін, әлі менің жар
құшуға, бала сүйіп қалжа жеуге шамам бар. Ал бауырды маған

тапқан әке-шешем кемпір, шал ғой қаусаған. Бала сүюді енді
оларға жазбаған. Сондықтан да қайтар маған інімді».
Тәңірінің бұйрығымен інісінің мәйітіне жан бітіп, бір тіле-
гі орындалды әйелдің. Бірақ мына сұм жалғанда шек болған ба

жауыздыққа?! Терісінен күйеуінің торсық, ұлының бас сүйегі-
нен ыдыс жасап берген екен әйелге. Күйігіне мына азаптың шы-
дай алмай байғұс әйел тасқа айналған заматта. Сол тас-әйел өз
орнында әлі де тұр қалқайып.

Көшпенділер өте қалса бұл маңнан, аялдайды қалай да. Иі-
леді тағзым етіп табанына сынтастың. Өйткені көшпенділер әлгі
әйелдің аман қалған інісінің ұрпағы ғой тараған. Ұлы Тәңір мы-
на өмірде ажал барын ешбір адам ұмытпасын деп болған жайға

араласпай шет қалған…»
Аңыз-ән біткен соң Жошы отырғандарды айнала бір шолып
өтті. Қыбыр еткен біреу жоқ, бәрі қалшиып қатқан да қалған.
Тек ұры жігіт қана шиыршық атады*. Бірдеңеге алаңдайтын

секілді. Бату мына тұтқынға өзінің ептеп бүйрегі бұратынын
байқады. Мұндай батылдық екінің бірінің қолынан келмейтіні
анық.
Тыныштықты хан сөзі бұзды.

Жолшы шығып кетті де, бір жас қызды ертіп келді. Тобығынан
түскен ұзын бұрымы болмаса, бозбала екен деп қалғандайсың.
Кигені тері шалбар, аяғында бұлғардың замшы** етігі, үстінде
мол тігілген шапан. Қолында тозығы жеткен сары домбыра.

Осы кезде Ит-Қара қызға ызбарлана жалт қараған еді, Бурак-
чин мүдіріп қалды. Бұрұндай тұтқынға жақтырмай қарап:

ді. – Жошы хан, жібере гөр оны. Тұтас халықтың тағдырын шеш-
кенде, бір баланың өмірі не тұрады саған.

Орнынан жұлқына көтерілген Ит-Қараны Жолшы бір ұрып
сұлатып салды. Қыз өз денесімен ағасын қалқалап шыр етті:

*Шиыршық ату – тықыршу, тыпыршу, дегбірсіздену.
**Замшы – жұмсақ иленген бұлан не бұғы терісі.

Тағы ұрмақ болып қолын көтере берген Жолшы алдындағы
еліктің лағындай жәудіреген қыздың көзін көріп тосылып
қалды.

тық кетті. Ауылымызға күнде қауіп төніп тұрса, біз жорыққа
қалай алаңсыз аттанбақпыз?
Элжидайдың бұл сөзін басқа нояндар қоштап, бас изесіп жа-
тыр. Қыз үміті үзілгендей, екі қолымен бетін басып жылап жі-

ерте кетеміз.
Отырғандар қозғалақтасып қалды. Тіпті тұтқын жігіт Ит-
Қара да елең етті. Буракчин жасын тыйып, көзін сүрте бастады.

қалатын… – деді Жолшы кеңкілдеп.
Оған қосыла үй ішіндегілер де ду күлді. Әсіресе Бұрұндай бар
даусымен қарқылдап әбден мәз болды. Ал Ит-Қара ызадан жары-
лардай. Ол қарындасына қарап:

бұрылып: – Астыңа ат, қолыңа қылыш берсем, бізбен жорыққа
жүремісің? – деп ұсыныс тастады.

табыстаңдар, жақсылап тамақтандырсын.
Ит-Қара арқан қиған білегін уқалап үй ортасында әлі тұр.
Жошы оған таңырқағандай қарады.

қарындасыңа рақметіңді айтарсың!
Үйдегілер тағы да күле бастағанда, Ит-Қара есікке қарай
тұра ұмтылды. Оның артынша үйден Буракчин мен Жолшы да

шықты. Жолшы Ит-Қараға «кейін өзіме қайтарасың» деп, мі-
ніп жүрген атын берді. Тұтқын жігіт атқа секіріп мініп, құйғыта
жөнелді.
Үлші мен Кочу-қатын ошақ басында ас қамымен жүр еді.

Осыны айтты да, ол келген ізімен кейін қайтты.
Екі әйел қызды бастан-аяқ шолып шықты. Буракчин
шұқшиып жерге қарап үнсіз тұр. Кочу оның қолындағы домбы-
расына қарап.

Буракчин тартынбады, бір тастың үстіне отыра қалып,
шырқай жөнелді. Сол заматта бір топ бала қаумалап, алқа-қотан
отыра қалды. Арасынан кейбіреулері таныс әндеріне қосылып
та қояды. Кочу-қатын Буракчинге ойлана қарап тұрды да, бір

мезетте үйге кіріп кетті. Кідірмей қайта шығып, қызды үйге
шақырды.

Гүлді қытай жібегінен тігілген әдемі көйлек шығарып
қойыпты. Қасында күміс әшекейлер, айна, опа, далап тұр. Бу-
ракчин аң-таң.

тамағыңнан ала түседі. Ал бұл жерде біз аш иттің асыраған иесі
де емеспіз. Оны өлтірсең де, қан қақсатып тісін қағып алсаң да,
одан келер түк пайда жоқ.

Есіктен кіріп келе жатқан гүлді көйлекті бойжеткенді көріп
Бату тосылып қалды. Қыздың қолында табақ толы буы бұрқыра-
ған ет. Бұрала басқан талдырмаш денелі қыз, жүріп емес,
қалықтап келе жатқандай. Мына биязы, жеңіл қимыл әлдебіреуді

еске түсіретін секілді. Апыр-ау, түрі де таныс қой. Бірақ қайда
көргені Батудың есіне түспеді.

аш иттің қарындасымын.
Қыздың нені тұспалдап тұрғанын түсінген Бату сөзден то-
сылып, қипақтап қалды. Бірақ енді болмаса, өзінің күлкіге
ұшырайтынын аңғарып, бойын тез жиды. Қызға қарап байсалды

Буракчин мына сұрақтың астарында күдік бардай сезінді. Се-
кемшіл үнмен:

ауылыңды шаппақ болып отырған жоқпыз.
Күдігі сейілгендей, Буракчиннің даусы енді нық шықты.

Буракчин манадан қолында тұрған бір табақ етті биязы да паң
қимылмен Жошының алдына қойды. Бұрылып шығып бара жа-
тып, босағаға жеткенде, мойнын бұрып Батуға қарап:

мен сөйлесу керек, – деді де, жып етіп шығып кетті. Ол кеткен-
нен кейін Жошы бір қозғалып:

тұратын. Тыныштықты расында үлкендер ойлайды. Бұл қыз
ақымақ емес.
Элжидайдың сөзін құптап үй ішіндегілер бас изесіп жатыр.
Тек Бату ғана қимылсыз. Ештеңемен жұмысы жоқ. Бір нүктеге

қадалып қалшиған да қалған. Жаңағы қыздың талдырмаш дене-
сі, қыпша белі, ақша жүзі, жәудір көзі, қызғалдақтай ерні оның
көз алдынан кетер емес.
Кешкі ас үстінде де Бату жұмған аузын ашқан жоқ. Өз ойы-

мен отырған ол айналасындағы көңілді әңгіме-дүкенге елең етпе-
ді. Жұрт ымырт жабылған соң бір-ақ тарасты.
Көктемнің тымық, жылы түні. Бату сыртқа шыққан соң
анасының отауына қарай бет алды. Есік алдында біраз адам алау-

лата от жағып, Буракчинге ән салдырып, тыңдап отыр екен. Ба-
туды көріп қыз әнін доғара қойды.

жайғасты.
Буракчин үзілген әнін жалғап әкетті. Ән салып отырып анда-
санда жалт етіп Бату жаққа қарап қояды. Бір үзілісте Бату одан:

ме немене?
Мұны айтқан Кочу-қатын болатын, өзі тіпті көңілді-ақ. Айна-
ла қоршаған жұрт кеу-кеулеп шуылдап кетті. Бәрінің көзі Бату-
да. Бату күлімсіреп Буракчинге қарады.

Буракчин алақанымен бетін басып күліп жіберді. – Мен шын ай-
тып отырмын, Буракчин.

Жолшы қамшысымен Кочу-қатынның отауын нұсқады.
Ит-Қара солай бұрылды. Анадайдан көріп келеді, ошақ басын-
да үш әйел жүр. Біреуі әдемі киінген жас қыз. Расында, Ит-Қара
өз қарындасын әрең таныды. Буракчин ағасын көріп, жүгіріп кеп

әйелге қарай алып жүрді. Кочу-қатын бұларға бірінші болып тіл
қатты.

Буракчин жеңінен ұстап жібермеді. Ит-Қара қарны аш болса
да, «жоқ, керек емес, ішпеймін» деді.
Кочу-қатын қазаннан бір кесек ет алып тостағанға са-
лып үлгерген-ді. Үстіне сорпасынан құйып, күлше нан қосып

тартпайсың. Ренжітем десең, өзің біл.
Ит-Қара бас тарта алмады. Тостағанды алып, жерге отыра кет-
ті. Апыл-ғұпыл жей бастады. Ит-Қара тамағын ішіп болған соң:

деді жадырап.
Үлші қуақылана жымиып:

де қарқылдап күліп жіберді. Оған қосылып әйелдер де күлді.
Әсіресе, Үлші ішін басып әбден сілесі қатқанша күлді.
Осы кезде күнгей жақтан бір топ атты көрінді. Ауылға
жақындап қалыпты. Биік жирен айғыр мінген біреуі көзге ерек-

ше түседі. Қоңқақ мұрны, үлкен қара көзі, тік қабағы, ақ сәлдесі
оның мұсылман халқынан екенін танытқандай.

Бату оны Арапша дейді. Құдалыққа баратын кісі осы.
Ит-Қара бетінің көгергенін, жарасын көрсеткісі келмей олар-
дан сырт айналды. Бірақ аттылардың бірі оны байқап қалған се-
кілді, жанындағыларға бірдеңе деп, Ит-Қараны меңзеді. Арапша

жақын келіп, әйелдерге құрметпен сәлем берді. Сосын Ит-Қараны
бастан-аяқ бір шолып:

Буракчиннің ағасы Ит-Қара сен бе? – деді.
Мұндайды күтпеген Ит-Қара аузына жөнді сөз түспей
сасқалақтап қалды, сәлден соң «иә» дегендей басын изей салды.

керек. Не киетініңді өзім таңдаймын.
Ол атының басын хан ордасына қарай бұрды. Қалғандар
соңынан ерді. Олар біраз ұзаған соң, Ит-Қара Арапшаның сөйлеу
мәнеріне салып келемеждегендей болып:

деді де, аналардың артынан жөнеле берді. Күлкіге қарық болып
әйелдер қалды.
Үстіне су жаңа киім, тақымына жарау ат тиген Ит-Қара
жұтынып шыға келді. Құдалыққа шыққан топтың алдын-

да жымың қағып жайнаңдап барады. Жүрегі алып-ұшып,
басқалардың бір сарынды жүрісіне көңілі көншімей, оқта-текте
артына қарап қояды.
Біраз жүрген соң, жер бедері өзгере бастады. Екі жақтан ке-

зек-кезек жыра, сайлар, жалаңаш бозғылт төбелер ұшырасады.
Оқ бойы алға ұзап шыққан Ит-Қара бір шоқының басына шыға
берді де, атынан секіріп түсіп, бұға қалды. Бұқпантайлап кері
шегінді. Мұны көрген басқалар тебіне түсті. Шоқының етегіне

желе-жортып жеткен Бату тізгінін тартты. Бәрі садақ, жебелерін
ыңғайлап алған. Алдарындағы кім болса да, бұлардың шегінер
түрі жоқ. Ит-Қара шоқыдан бері түсіп, дауыстады.

Бәрі шоқыға шықты. Ар жағы көсілген кең жазық екен. Бір
топ ақбөкен жайбарақат жайылып, теріскейге қарай беттеп ба-
рады. Бір шақырымдай жерде өзен көрінді. Киіктер сол суға бет
алған сыңайлы. Ит-Қара тықыршып қарай берді. Мұны байқаған

баспайды, көздері шағылысады. Олар желге қарсы, жазықпен
жоғары қарай салады.
Мұны жұрт құптаған соң, Бату саятты басқаруды Ит-Қара-
ның өзіне тапсырды. Ол кімнің қай жақтан шығып, кімнің қай

тұста тұратынын нақтылап, адамдарды бөліп тастады. Бұлар
жан-жақтан шыға келгенде, ақбөкендер дүр етіп бір жерге
шоғырланды да, Ит-Қара айтқандай, бастарын жерге салып жі-
беріп желге қарсы құйғыта жөнелді.

Құдалыққа бара жатқандарын ұмытқан топ жебе, садақтарын
сайлап, тұс-тұстан қиқулап, киіктердің соңынан лап қойды. Бие
сауым уақыт өтер-өтпес, олар өзен бойында жинала бастады.
Көбінің алдарына өңгерген бір-бір олжалары бар. Бәрінің басы

құралған соң, от жағып, атып алған жануардың жылы-жұмсағын
отқа қақтап, су бойында біраз демалды.

деп Бату Ит-Қараны мақтап қойды.
Бұрұндай дос көңілмен Ит-Қараның иығынан қағып:

мініп жүрген торы айғырын нұсқап: – Мынадай арғымағым бол-
са, ешкім ұстай алмас еді.

тамыз.
Бәрі сәйгүліктеріне ырғып мінді. Тек төрт-бес жігіт отты
сөндіріп, олжалаған киіктерінің етін жинастыруға қалды. Олар
асықпай келетін болды. Қалғандары астарындағы аттарының

бағын сынағалы тізгіндерін қоя берді. Ат құлағында ойнап өскен
далалықтың мұндай кезде қаны қызбай тұрған ба?! Қай-қайсысы
да маңдайы жарқырап бірінші жететіндей, жер апшысын қуыра
тасырлатып ала жөнелді.

Ә дегенде-ақ Бату алға шықты, оның артында Арапша. Үшін-
ші болып Бұрұндай келеді. Ит-Қара басында көптің орта шенінде
келе жатқан. Бірақ біртіндеп оза берді. Бұрұндайға да жетті.
Бұрұндай оны алға шығарғысы келмей, бар өнерін салды. Ит-

Қара шабандоздығын көрсетіп, бәрібір озып кетті. Ал Арапша
мен Бату жеткізер емес. Ол екеуі ат басын ауыл төбесі көрінгенде
бір-ақ тартты.
Атының да, өзінің де еті қызып алған Ит-Қара ол екеуінің

тұсына аялдамады, құйғытып өте шықты. Тізгінін ауылына жет-
кенде әрең тежеді. Үйлерінен үрпиісіп шыға келген ауылдаста-
рына қарап:

секіріп түсіп, аңтарыла қарап тұрған жұрттың ішіндегі ақ
сақалды қарияға жетіп барды.

аласың.
Қария Ит-Қараның өңіне тіктеле қарады.

Жігітке ұрыспақшы болып тұрған Назар ақсақал ананың
үстіндегі киімді байқап, аң-таң болып тосылып қалды. Осыны
күткендей Ит-Қара:

кідіріп тұрған Батудың тобына қарай дедектете жөнелді. Тосын
хабарға сенер-сенбесін білмей, халық күбір-күбір етісіп, сол жер-
де іркіліп қалды.

ретінде.
Назар сұқ саусағымен өз кеудесін өзі түртіп:

сырмай басын шайқап, адымын ширата түсті.
Екеуі аттылы топқа жақындады.

за мәнерлеп сәлем берді. – Ауылыңда біздің Сайын хан Батуға
лайық бір асыл тас жасырып жүрген көрінесің.

Арапша Назар ақсақалға қарап ұзақ сөйледі. Ешкім оның
сөзін бөлген жоқ. Арапша сөзін бітірген соң ақсақал қонақтарды
үйіне шақырды. Назардың үйіне Арапша мен Бұрұндайды ер-
тіп Бату кірді. Екі сарбаз есік аузында қалды. Қалған жігіттер

бөлініп көрші үйлерге түсті.
Ауыл той қамына кірісіп кетті. Еркектер мал сойып, әйелдер
қазан-ошақ басында жүр. Құрметті қонақтардан ештеңесін

аяған жоқ. Оның үстіне ауылдың кәрі-жасы түгел сыйлайтын
Буракчиннің ұзату тойы болса, қалай аянсын.
Бату төрде. Сол жағында – Назар мен Ит-Қара, оң жағында

лып келеді. Әкелері Шыңғыс хан әскеріне қарсы ұрыста қаза
тапты. Күйеуі өлген соң, шешелері екі баласын алып осы ауылға
қоныс аударды. Бірақ марқұмның өмір жасы ұзақ болмады.

Осында келген соң, көп кешікпей қайтыс болды. Күйеуінің күйігі
алып түсті-ау сол бейшараны. Менің өзімнің әйелім бала үстінде
қайтыс болды, сәби де жарық дүниені көрмей кетті. Ержеткен екі
ұлым бар еді, Жошы хан әскеріне қарсы жорықта екеуі де ажал

құшты…
Бату Назар ақсақалдың әңгімесін қалт етпей тыңдап отыр. Екі
көзі сонда. Қарияның отырған қалпынан, бір сарынды байсалды
үнінен қайратты жан екені сезіледі. Оның әжімді жүзіне қарап,

әңгімесін тыңдаған сайын, талайды басынан кешкен жан екенін
ұқты. Бойында қарияға деген бір жақындық оянғандай. Даусын-
да, сөз саптасында иландыратын, баурайтын күш бардай.

өшпенділік дегендер адамдарды бір-бірінен алшақтатса, бейбіт
өмір, сүйіспеншілік жақындатады. Мен сіздермен жақындассам
деймін. Бізге, Буракчин екеумізге ақ батаңызды беріңіз. Төскейде
малымыз, төсекте басымыз қосылса, кім біздің арамызға жік

салмақ?! Келер ұрпақ бір атаның балаларындай тату-тәтті ғұмыр
кешсін.

ұмытқалы қашан, әйелдер жоқтаудан өзге ән де салмайтын бол-
ды ғой…
Назар ақсақалдың сөзін Арапша іліп әкетті:

мол болсын!
сыл текті Бату жетім қызға үйленіпті деген хабар бүкіл

елге тарады. Халық мұны жақсылыққа жорыды. Мұндай
ерекше тойды өз көздерімен көрмекке қыруар адам жиылды.
Қанша дегенмен, ханзаданың қарадан шыққан қарапайым қызға
үйленуі күнде болатын оқиға емес.

Той үстінде адамдар бір-бірімен танысып, бірін-бірі қонақ-
қа шақырысып, бұрындары араларында алыс-берісі болмаған
ауылдар табысып жатты. Бұл той кейінгі талай тойлардың баста-
масы болды. Ақырындап ел ішіндегі қанды кектер ұмытылып,

өшпенділік жайына қалды. Адамдар арасындағы сүйіспеншілік
сыл текті Бату жетім қызға үйленіпті деген хабар бүкіл

елге тарады. Халық мұны жақсылыққа жорыды. Мұндай
сыл текті Бату жетім қызға үйленіпті деген хабар бүкіл

елге тарады. Халық мұны жақсылыққа жорыды. Мұндай
сыл текті Бату жетім қызға үйленіпті деген хабар бүкіл

елге тарады. Халық мұны жақсылыққа жорыды. Мұндай
сыл текті Бату жетім қызға үйленіпті деген хабар бүкіл

елге тарады. Халық мұны жақсылыққа жорыды. Мұндай
сыл текті Бату жетім қызға үйленіпті деген хабар бүкіл

жеңбейтін нәрсе бола ма?! Кешікпей тағы да бір жағымды оқиға
болған еді.
Бір күні Назар келді. Жетегінде сүліктей қара арғымағы бар.
Аяғын сәндене билеп басатын мұндай қазмойынды бұрын-соңды

бұл маңда ешкім көрмеген. Жануардың тұрпаты шынында ерек-
ше еді. Қызықпаған, сұқтанбаған жан болмады. Анау-мынауға
селт ете қоймайтын Жошының өзі де тысқа шықты.
Назар бір қолымен аттың шылбырын ұстап тұрып, екінші

Назар сөзінде тұрды. Кешікпей алғашқы керуен де жетті.
Нағыз жүк артуға жаралған қызыл нарлар маң-маң басады. Бас-
тары кекшиіп, аяқ алыстары тәкаппар-ақ. Керуеншілер түйелер-
ді шөгерген соң, саудагерлер тауарларын түсіре бастады.

Мұнда бәрі бар. Қытай жібегі мен шынысы, Бұқараның
түрлі-түсті матасы, Түркістанның қару-жарағы, Ферғана мен
Қорасанның қыш ыдысы, Үндістанның асыл тастары, бұлғардың
сапиян* етігі….

Қазір ел ішінде қарақшылық тыйылып, сауда-саттық даму-
да. Жол бойы да, өрістегі жылқы да тыныш. Мал басы көбейген,
халық қажетіне мейлінше жетеді. Бірақ қыпшақ, саксин, бұлғар
жерлерімен шектесетін батыс аймақ әлі де мазасыз. Олар сауданың

кең етек жаюына мұрша бермей, әлсін-әлсін әр жерден соқтығып,
керуеншілердің мазасын кетіріп жүр. Мұны естіген Шыңғыс хан
батысқа қарай жорыққа аттану керек деген хабар жіберді.
Алайда Жошы жорыққа шығуға асықпады. Бар-жоғы төрт-

ақ мың жауынгері бар. Өзіне қараған шығыс қыпшақ, оғыз,
қаңлылардан да қосындар жасақтады, бірақ бәрібір жеткілік-
сіз. Бұл күш Ертіс пен Жайық арасында көсіліп жатқан байтақ
өлкенің қауіпсіздігін сақтауға ғана жететін.

Хан ордасында Жошы отыр, жанында Бату. Жошы мұны се-
нен басқа ешкім естімей-ақ қойсын дегендей баяу сөйлейді.
*Сапиян – ешкі терісінен жасалған былғарының ең сапалы түрі.

орындамауға болмайды. Ертіс бойын Орда-Еженге тапсырамын,
сен осында қаласың, менің орнымда. – Сәл үнсіз отырып, сөзін
жалғады. – Ұлым, саған арнаған бір тартуым бар.
Жошы орнынан тұрып, тысқа беттеді. Бату соңынан ілесті.

Екеуі жаяулап ауылдың шетіне шықты. Әкесі қамшысымен
шағын төбешіктің қалқасында тұрған отауды нұсқады.

Жошы үйдің жанында тұрған нөкерлеріне белгі берді. Олар
дереу үйдің жабуын сыпырып түсірді. Жабудың астынан жерге
түскен жарық жұлдыздай жарқ етіп сап-сары үй шыға келді.

сайлануың да әбден мүмкін. Сен асатын белестер әлі алда.
Бірақ Бату әкесінің орнына таққа отыратынын ойлап та көр-
ген емес. Иә, оны алдында асуы, белесі мол ұлы жол күтіп тұрған
болатын.

Әкесі тарту еткен алтын ордаға Бату айы-күні жетіп босанғалы
отырған Буракчинді кіргізді. Буракчиннің қуанышында шек
жоқ. Үйдің ана жер, мына жерін шұқылап көп қарады. Ағасы Ит-
Қарада мүлде ес қалмаған. Мұндайды көрмеген ол екі-үш күндей

екі езуі жиылмай, ауыл арасында өзімен-өзі жүрді де қойды. Ба-
йыз тауып аялдайтын жері – алтын орданың жаны.
Бір күні сәскеде толғақ қысқан Буракчиннің ащы даусы естіл-
ді. Ит-Қара қалай қарай жүрерін білмей, сасқалақтап қалды.

Қаққан қазықтай қалшиып тұрғанда шар еткен жас сәбидің да-
уысы шықты. Манадан демін ішіне тартып қатып қалған Ит-Қара
сол кезде барып «уһ» деді. Содан соң анадай жерде олай-бұлай
теңселіп жүрген Батуға бұрылды.

Әйелдер Батуды ішке шақырды. Ол үйге кіре сала, бірден жі-
бек шымылдыққа қарай жүгірді. Күйеуін көрген Буракчин де
жүзі нұрланып сала берді. Жаңа туған нәрестеге еңкейе берген
Батудың құлағына:

Тұңғышы Сартақ дүниеге келген күн Бату үшін өмірдегі ең
бақытты шақтың бірі еді. Өкінішке орай, бұл ұзаққа созылмады.

бір күні аңға шықты.
Соңы үлкен қайғыға әкеп соқтырған бұл аңшылықтың
анық-қанығы әлі күнге дейін беймәлім. Белгілісі – Жошы бұл
маңайда бұрын-соңды кезікпеген ерекше ірі әрі асқан жүйрік бір

құланға жолығады. Саятшыл хан ойланбастан астындағы қара
арғымағына қамшы басады. Жанындағы нөкерлері шаң қауып
айдалада қалады.
Ханнан көз жазып қалған нөкерлер түнімен дала кезіп із-

деп, бозамықтанып таң атар кезде ханның өлі денесінің үстінен
шығады. Арғымағы көзге ілікпеген соң, ізін кезсе, жануардың
Жайықтан ары өтіп кеткені мәлім болады.
Бұл оқиға жайлы жұрт аузында әр түрлі жорамал жүрді. Ал

Бату әкесінің ажалы кісі қолынан келгеніне еш күмән келтірмеді.
Ол қалай да кек алуға серт етті. Бір күні Арапшаны шақыртып:

Бір жер болмаса, бір жерден шығатыны анық.
Арапша Батудың түпкі ойын оқып отырған кісідей:

саған сенемін.
Екеуі құшақ айқастырып қоштасты да, жалғыз салт атты түн
жамылып жүріп кетті.
Жошы қасиетті Ұлытау* маңына жерленіп, басына үлкен

кесене тұрғызылды. Әкесін арулап жер қойнына берген соң, Ба-
ту аға-інілерімен бірге ұлыс ордасына қайтты. Мұнда жаңа хан
сайлануға тиіс болатын.
Бауырлар жол үстінде әкелерінің орнына таққа отыруға Ба-

ту лайық деп шешті. Батуды бәрі сыйлайтын, сөзін екі етпейтін.
Олар өз шешімдерін білдіріп ұлы ханға жаушы жіберді.
Бату өзімен-өзі үнсіз келе жатыр. Оның басынан күмәнді
ой шығар емес. Бүйіріне шаншудай қадалады. Ойы сан-саққа

бар…
*Ұлытау – қазіргі Жезқазған облысындағы тау.

қарсы алдында құдды бір дұшпаны тұрғандай құшырлана қолын
сілтеп қойды.

Бату осыны айтты да қатты тебініп қалып, шаба жөнелді.
Басқалар да аттарына қамшы басты.
анзадалардың ауылға оралғанына бес-алты күн болғанда,

«ұлы ханның інісі Отчигин келе жатыр» деген хабар жетті.
Оны Шыңғыс хан Жошы ұлысына жаңа хан тағайындау тапсыр-
масымен арнайы жіберген-ді.
Құрметті қонақты қарсы алмақ болған Батудың аға-ініле-

рі түгел атқа қонды. Өзі олардан сәл кейінірек шықты. Қаралы
туысқандар иен далада кездесіп, көрісіп, қайғы бөлісті. Артын-
ша Бату да жетті. Сазарған өңі сыр берер емес, ат үстіндегі қалпы
адамнан гөрі қола мүсінге ұқсайды. Бату қастарына таяғанда ба-

уырлары жарылып, араларынан жол берді. Ол Отчигиннің ал-
дына келіп, қолын кеудесіне қойып сәлем берді. Осы кезде ұлы
ханның елшісі оң қолын көтеріп, салтанатпен былай деді:

«Жошы ұлысы оның балаларына тең бөлінсін және әке тағына
Сайын хан Бату отырсын» деген жарлық берді!
Отчигин келе сала бірден іске кірісті. Ең әуелі Жошымен бір-
ге сол күні аңға шыққан нөкерлерді түгел өлім жазасына кесті.

Олардың арасында белді рулардың, белгілі әулеттердің туыстары
да бар болатын. Бірақ Отчигин мұның ешқайсысына қарамады.
Үш күннен кейін ол Жошының мұрагері Батуды ақ киізге
көтеріп, хан тағайындап, таққа отырғызу салтанатын өткізді.

Рәсім жасалған соң Отчигин өзі бірінші болып жаңа әміршінің
алдына барып тізе бүгіп, тағзым етті. Содан соң оның оң етігінің
анзадалардың ауылға оралғанына бес-алты күн болғанда,

«ұлы ханның інісі Отчигин келе жатыр» деген хабар жетті.
анзадалардың ауылға оралғанына бес-алты күн болғанда,

«ұлы ханның інісі Отчигин келе жатыр» деген хабар жетті.
анзадалардың ауылға оралғанына бес-алты күн болғанда,

басын сүйді. Отчигиннің артынан басқалар да осы жоралғыны
қайталады. Бұл ханға адал боламыз дегенді білдіретін ант еді.
Бату таққа отырған бойда әкесінен қалған әскерді жиды.
Әскердің сол қанатын Мұңғар, ал оң қанатын Байқу басқарды.

Хушитай мен Кигитай Қутан ноянның мыңдықтары орталықты
құрады. Алайда қыпшақ, оғыз, қаңлыларды қосқанның өзінде
сарбаздардың жалпы саны бес мыңға да жетпеді. Ел шетіне бі-
реу-міреу басып кіре қалса, мұндай күшпен қарсы тұру оңайға

түспейді. Ал өз жеріңде емес, бөтен елге жорыққа шығу одан
әлдеқайда қиын екені айтпаса да түсінікті. Оның үстіне Батудың
қол басқару, соғысты жүргізу машығы да қалыптаса қоймаған.
Майданда әскери тәжірибенің ауадай қажет екені мәлім.

Бату ұлы ханның қыпшақтар мен бұлғарларға қарсы аттан
деген бұйрығын әкесінің орындай алмағанын біледі. Сондықтан
ол бұл жорықты әке алдындағы парыз санап, қайткенде атқа
қонуды ойлады.

Жауларының осал еместігін түсінген Бату ұлы ханға
қосымша әскер сұратып жаушы жіберді. Шыңғыс хан бұл кезде
таңғұттармен соғысып жатқан. Сондықтан ол Батуға әскер бере
алмады. Бірақ немересіне көмекке өзінің үзеңгілес серігі, атақты

қолбасшы Сүбедей баһадүрді жіберді.
Сүбедей мен Жебе бір мың екі жүз жиырма үшінші жылы екі
түмен әскермен Иран, Кавказ, қыпшақ, орыс, Еділ бұлғарлары-
ның жерлерін басып өтіп, олармен соғысып көрген. Сол жорықта

Жебе қаза тауып, Сүбедей баһадүр ауыр жараланған. Бір көзінен
айы рылып, аяғын ақсатып алған.
Өмірлік тәжірибесі мол қолбасшы, міне, енді Бату ордасына
жол тартты. Мұны естіген Бату бір орнында байыз тауып отыра

алмады. Аса қадірлі қонақтың алдынан өзі шықпақ болып атқа
мінді.
Бұйра төбелердің бірінен соң бірін асып мұздай қаруланған
мың сарбаз келе жатыр. Алдарында Сүбедей баһадүрдің өзі. Ке-

нет қарсы жақтағы шағын төбеден құйғытып бері қарай бір атты
шықты. Ол көзді ашып-жұмғанша жетіп келді. Сүбедейдің қарсы
алдына арғымағын шаншылта тұра қалып:

Сүбедей бейтаныс жігітті бастан-аяқ бір шолып өтті. «Бұл
кім өзі?» деп ішінен таңырқай бастаған баһадүрдің көзі оның

қолындағы қамшысына түсті. Баяғы өзі берген татар қамшысы.
Сүбедей күлімсіреп қоя берді.

Бату тым көңілді, жайнаң қағады. Аяғын билеп басатын
арғымағы ойқастап тұр.

Расымен, көп кешікпей алдағы белестен жиырма шақты ат-
тылы шыға келді. Олар жазықты кісілердей үнсіз жақындап ке-
ліп, ақырын ғана амандасты. Отчигиннің Жошы нөкерлерін өлім
жазасына кескені кеше ғана, оны қалай ұмытсын. Бұл да Ұлы

ханның жіберген кісісі. Қайбір жақсылықпен келе жатыр дейсің.
Сүбедей оларға жақтырмағандай сүзіле қарады. Тебініп қалып
алға түсті. Бату қатарласты. Қалғандары артта қалды.

тырмаймын.
Түкке түсінбеген Бату оған сұраулы жүзбен қарады.

жүріп неге мерт болғанын енді түсіндім. Мен бұған жол бере ал-
маймын.
...Алты қанат ақ ордада отырған Бату, Отчигин, Сүбедей суық
хабарды үнсіз тыңдады. Шыңғыс хан да аңда жүріп опат болып-

аттан жығылғанын өмірімде көрмеппін, – деді өңі қарауытып.
ыңғыс ханның империясы бәйбішесі Бөртеден туған төрт
ұлға төрт ұлыс болып бөлінді. Төле Моңғолияның Ба-
тыс және Орталық бөлігін алды. Үгедейге Жоңғария тиді.

Шағатай Қара-Қидандар хандығын иеленді. Жошының мұрагері
ыңғыс ханның империясы бәйбішесі Бөртеден туған төрт
ыңғыс ханның империясы бәйбішесі Бөртеден туған төрт

Бату Дешті Қыпшақтың шығыс аймағын еншіледі. Империя төрт
ұлысқа бөлінгенімен, әлі де бір орталыққа бағынды.
Ұлы таққа уақытша төрт ұлдың ең кішісі Төле отырды. Ағала-
ры сыртқы жаулармен соғысып жатқанда, Төле мемлекеттің іш-

кі саясатын басқарды. Олар жорықтан оралысымен, Төле тақты
босатып, құрылтай шақыртты.
Шыңғыс хан өлерінен бұрын құпия хат жазып қалдырған
екен. Кезінде сенімді күзет-кешектеннің* қолына табысталған бұл

хат Онон өзенінің бойында моңғол ақсүйектері түгел бас қосқан
жиында ашылды. Онда Шыңғыс хан өзінен кейінгі мұрагері етіп
Үгедейді көрсетіпті. Осылайша жаңадан ұлы хан жария етілді.
Бұл бір мың екі жүз жиырма тоғызыншы жылы болған оқиға еді.

бұлғарларға қарсы жорыққа аттануды тапсырған еді. Бірақ ол
бұл бұйрықты орындап үлгермей өмірден өтіп кетті. Әке тағына
мен отырдым, сондықтан бұл істі аяқтау маған жүктелуі керек.
Осы жорықты бастауға әскер бер.

мыз, әзірге көмек берудің реті бола қоймас.
Сүбедей осы жиынға келмеген еді. Бату оны өз орнына
қалдырған-тұғын. Ойындағысы шықпай құр қол келген Батуға
Сүбедей:

сысы онға татитын нағыз көкжал қасқырлар.
Бұған көп кешікпей Батудың көзі жетті. Бір мың екі жүз жи-
ырма тоғызыншы жылы Сүбедей Жайық пен Еділдің төменгі
жағына жорық ұйымдастырды. Ежелгі дұшпаны саксиндерге

күйрете соққы берді. Жеңіліс тапқан саксиндер пана іздеп бұлғар
патшалығына барды. Бұлғарлар оларға қолдан келген көмектерін
ұсынды, соның өзінде қақтығысқа шыдамай, тағы қашты.
Сүбедей мен Бату Еділ, Жайық бойын еркін жайлады. Бұл

кез Алтын Орда деп аталған қуатты дала империясының іргесі
қалана бастаған тұс еді. Кейінірек ол ірі мемлекетке айналды.
*Кешектен – ханның жеке күзетшілері.

Қазір ел тыныш. Жақын маңда жау жоқ. Жері бай, шөбі
шүйгін, суы мол. Нағыз жерұйық* дерсің. Жайлауы толған мал,
суы толған бекіре балық. Бату ордасын Жайық өзенінің көз тар-
тар әдемі жеріне көшірді. Кезінде Жошы осы жерге әсем сарай

салдыруды көксеген. Бұл арманын жүзеге асыра алмай кетті,
алайда сол жер Жошы Сарайы аталып кеткен-ді. Жошы Сарайы
уақыт өте келе, Сарайшық, яғни «кіші сарай» болып өзгерді.
Батудың қазіргі ойы сауда өрісін кеңейтіп, ел қазынасына пай-

да келтірер істі жолға қою. Сауданың өрістеуіне маңайындағы
бітіспес дұшпандары мүмкіндік бермей тұр. Оңтүстікте – Жа-
лал-ад-Дин, Батыста – Құтан хан. Оларға Батудың жалғыз өзінің
*Жерұйық – жұмақ жер, жайлы қоныс, құтты мекен.

шамасы жетпесі анық. Бұл екеуі тек Бату ұлысына емес, бүкіл
империяға төнетін қауіп. Ақыры бірде олардың да кезегі келді.
Бір мың екі жүз отызыншы жылы Шормаған ноян бастаған
үш түмен әскер Жалал-ад-Дин иелігіндегі Персияға басып кірді.

Бейғам жатқан Жалал-ад-Дин тойтарыс беруге дайын емес еді.
Соның өзінде ол бір жылға жуық уақыт бой бермей арпалысты.
Жалал-ад-Дин жеңіліп, Күрдістанның таулы аймағына
қашып тығылды. Бір мың екі жүз отыз бірінші жылы сонда жүріп

кездейсоқ бір қарақшылардың қолынан ажал тапты. Ол дүниеден
өткен соң, оғыз тайпалары бытырап кетті. Бір бөлігі Сирия мен
Кіші Азияға қарай қоныс аударды, қалғандары Түркістанға ора-
лып, моңғол хандарының билігін мойындады.

Соғыс өрті Каспий мен Арал теңіздерінің аралығындағы жер-
лерді тұтас жайпады. Бұл аймақтың халқы бейбіт тірлік іздеп
теріскейге таман ығысып, Батудың иелігіне жетті. Бату оларды
сыртқа теппеді, қайта құшақ жая қарсы алды. Жер де бөліп бер-

ді. Рубасыларын бауырына тартып, өзіне жақындата түсті.
Ендігі қауіп тек батыста ғана. Кешегі күні жеңіліп, бас
сауғалап қашқан дұшпан реті келсе, өш алуға дайын. Сондықтан
саксин, бұлғар, қыпшақтар бірігіп соғыс ашуы мүмкін екенін

Бату ойынан шығармады. Өзінің күші аз, ал ұлы ханнан көмек
болмайтыны белгілі. Осыны ойлаған ол жорыққа жасақ жинай
бастады.
Бату әскерін оғыз, түрікмен және Хорезм қыпшақтарымен

толықтырды. Оның туының астына кіргісі келгендер күн са-
йын көбейе бастады. Сөйтіп, жауынгерлерінің саны екі есеге
артты.
Бір мың екі жүз отыз екінші жылы Батудың екі түмен әскері

Еділ бұлғарларының батыс шекарасына келді. Олар тек өз ай-
бындарын көрсетіп, соғыспай, кері қайтты. Артынша «Бату хан
сансыз қол жиыпты, бас қолбасшысы атақты Сүбедей баһадүр
екен» деген сөз бүкіл елге тарады. Қыпшақ даласында Сүбедей

«ақсақ барыс» атанған. Бұл аймақта оның даңқын білмейтін
жан жоқ. Сөйтіп көзсіз батырмен қақтығысқа барғысы келмеген
көршілер аяғын аңдап басатын болды. Бату ұлысында алаңсыз
өмір басталды.

Осы кезде Арапшадан хабар келді. Бату оны өлдіге са нап
жүрген. Сөйтсе, ол амалын тауып саудагер кейпінде бұлғарлар

мен қыпшақтар арасына өтіпті. Жаушының бар айтқаны осы.
Бату соның өзіне қатты қуанды. Ең бастысы, Арапша тірі екен.
Қара арғымақтың ізі қайдан шыққанын Бату іштей сезді.
Ұмытылғандай болып, іште бұғып жатқан қанды кек қайта

бойын кернеген Бату дереу батысқа жорыққа аттануды ойға ал-
ды. Алайда осы кезде Сүбедейге елдегі ағасы Шауырханның
қазасы жайлы хабар жетті. Жорық кейінге қалды.
Бату бас қолбасшыны шығарып салып тұрып:

әскер сұрамақпын. Біз қолдағы бар күшімізбен оларды шегінді-
рерміз-ау, бірақ түбегейлі жеңе алмаймыз.

Үгедей әкесінің кешегі үзеңгілес серігіне жоқ дей алмады.
Ол әр отбасының үлкенін әскер қатарына алып, жасақ жинады.
Жиналған қолды Сүбедейдің қарамағына берді. Алайда Ұлы хан
Сүбедейді бірден жібермеді, әуелі Қытайға жорыққа жұмсады.

Жалғыз көзді баһадүр жолындағысын бірінен кейін бірін жай-
пап, жапырып, үлкен жеңістерге жетіп, Цзин империясының
астанасы Кайфэнді басып алды.
Сол жерден Сүбедей құрылтай болғалы жатқан Ұлы ханның

ордасына қайтты.
ұрылтай бір мың екі жүз отыз бесінші жылы Онон өзенінің

бойында өтті. Онда төрт бағытта бірдей жүргізілетін
жорықтар жайы талқыланды. Осы төрт бағыттың бірі батыстағы
бұлғарлар мен қыпшақтарды бағындыру болды.
Құрылтайдың соңында Ұлы хан Үгедей батыс жорығы баста-

латынын жариялады. Бас қолбасшылыққа Батуды бекітті. Ішкі
ордадан өз түмендерімен Төле мен Құлна хан және Күйік, Мөңке,
Бандар, Бөрі ханзадалар қатысатын болып шешілді. Келер, бір
мың екі жүз отыз алтыншы жылы олардың түмендері Каспийдің

солтүстігіне келіп тоқтады. Сөйтіп Жайық бойында қырық
күндей тынықты.

бойында өтті. Онда төрт бағытта бірдей жүргізілетін
жорықтар жайы талқыланды. Осы төрт бағыттың бірі батыстағы

бойында өтті. Онда төрт бағытта бірдей жүргізілетін
жорықтар жайы талқыланды. Осы төрт бағыттың бірі батыстағы

бойында өтті. Онда төрт бағытта бірдей жүргізілетін
жорықтар жайы талқыланды. Осы төрт бағыттың бірі батыстағы

әскеріміздің де шамасы жетеді. Қалғанымыз орыс қалаларына
қашып тығылған бұлғарлардың соңына түсейік, – деп Бату
қымызынан бір ұрттады. – Бізге жол білетін адам керек, ондай
кісі табыла ма?

Еділден өтіп, екіге бөлінді. Мөңке мен Төленің түмендері
атудың әскері бір мың екі жүз отыз жетінші жылдың күзінде
атудың әскері бір мың екі жүз отыз жетінші жылдың күзінде

Еділден өтіп, екіге бөлінді. Мөңке мен Төленің түмендері
атудың әскері бір мың екі жүз отыз жетінші жылдың күзінде
атудың әскері бір мың екі жүз отыз жетінші жылдың күзінде

Юрий енді дұрыс айттым ба дегендей, жанындағы князьдер-
ге қарады. Олар құптайтынын білдіріп бастарын изеді. Бояр-
лар шулап кетті. Кейбіреулері орындарынан атып тұрып, елші-
лерге жұдырық ала ұмтылды. Бірақ манағы ертіп келген батыр

олардың алдын кес-кестеп жібермеді. Сосын елшілерді тез-тез
сыртқа алып шығып, қақпаға дейін шығарып салды.
Ит-Қара Рязань князінің берген жауабын, ондағы болған жай-
ды айтып берді. Екі сарбаз көргендерін баяндап шықты.

Шайқас алдындағы түнде Батудың жорық шатырында но-
яндар мен қолбасылар бас қосты. Сүбедей оларға қысқа-қысқа
бұйрықтар беріп, бәрін қостарына қайтарды. Соңында өзі Бату-
мен оңаша қалды.

жұрдай болып қолындағының бәрінен айырылатынын шынымен
түсінбей ме?

шынында өздері жөндеп соғысуды да білмейді. Ертең көресің, бір
соққаннан-ақ тым-тырақай қашады.
*Нығарлау – әр сөзін тәпіштей, қадай айту.
езгіл қыстың басы. Күн суық. Қалың болмаса да, жерде

қар бар. Рязаньдық әскер негізінен жаяу жауынгерлерден
құралған, қару-жарағы да оңып тұрған жоқ. Сүбедейдің бұй-
рығымен моңғол атты әскері қарды бұрқыратып, қатқақ жерді
дүрсілдетіп лап қойды. Дауылпаздар соғылып, тас атқыштар мен

қалқанды арбалар іске қосылды. Шабуыл басталып кетті. Мына
көрініс орыстарға ақ тұманның арасынан құбыжықтар қаптап
шыға келгендей елестеді. Тәжірибелі қолбасшы айтқандай, олар
алғашқы сәтте-ақ улап-шулап қаша жөнелді. Бас сауғалап қалаға

кіріп тығылды.
Бес күн дегенде моңғолдар Рязаньға басып кірді. Юрий
Игоревич шайқаста ажал тапты. Тірідей қолға түскендерде
есеп жоқ. Алаңқайда иіріліп тұрған тұтқындардың арасынан

қар бар. Рязаньдық әскер негізінен жаяу жауынгерлерден
езгіл қыстың басы. Күн суық. Қалың болмаса да, жерде

қар бар. Рязаньдық әскер негізінен жаяу жауынгерлерден
езгіл қыстың басы. Күн суық. Қалың болмаса да, жерде

қар бар. Рязаньдық әскер негізінен жаяу жауынгерлерден
езгіл қыстың басы. Күн суық. Қалың болмаса да, жерде

қар бар. Рязаньдық әскер негізінен жаяу жауынгерлерден
езгіл қыстың басы. Күн суық. Қалың болмаса да, жерде

қар бар. Рязаньдық әскер негізінен жаяу жауынгерлерден
езгіл қыстың басы. Күн суық. Қалың болмаса да, жерде

шауып, бір демде жаудың біразын жайратып салды. Жары-
мына жуығы тірідей қолға түсті. Батудың алдына олардың
басшысының өлі денесін әкелді. Қолға түскендер оны Евпа-
тий Коловрат деген бояр деп танытты. Бату мынадай батыл

қимылға бастап жүрген ержүрек батырға іштей риза еді.
Ол өлімге мойынсұнып үнсіз тұрған тұтқындарға қарап:

заламаймыз. Енді қайтып өздерің соқтықпасаңдар, біз сендерге
тиіспейміз. Ал мырзаларыңды дұрыстап жерлеңдер, – деді.
Ханның шешіміне бәрі таң, әсіресе іштей өмірлерімен
қоштасып қойған тұтқындар көздері жыпылықтап, сенер-сен-

бесін білмей, мелшиіп тұр. Батудың арқасында ажалдан аман
қалған олар жат жерлік қайырымды әмірші жайлы көргендерін
жүрген жерлерінде айта жүрді. Бұл кешікпей бүкіл орыс жеріне
тарап кетті.

Бату әскері Коломна қаласының үстінен шықты. Ұлы
князь Юрий Всеволодович жіберген көмекке сүйенген қала
қорғаушылары қақпаларын ашпады.
Бату қала іргесіне Шыңғыс ханның кіші әйелі Құланнан

туған Құлна ханды қалдырып, өзі негізгі күшпен Москваға қарай
жылжи берді. Ол бұл қалаға бір мың екі жүз отыз сегізінші жы-
лы келіп кірген еді. Филипп Нянка бастаған москвалықтар ба-
рын салып қарсыласты. Бірақ олардың тойтарысы ұзаққа барма-

ды. Бату әскері көп күш жұмсамай-ақ, қарсыластарын быт-шыт
қылды.
Түн жарымында Батуды жаушы оятты. Қиян-кескі ұрыспен
Коломна қаласы алыныпты. Ұрысқа тікелей өзі араласқан Құлна

хан қаза тапқан екен.
Қаралы хабар лезде тарап кетті. Оң аяғынан ақсаңдай басып
шатырға Сүбедей кірді. Оның артынан басқа нояндар да келіп
көңіл айтты. Іші өртеніп бара жатқанымен, Бату сабыр сақтап,

сыр бермеді. Соғыстың аты соғыс, өлім-жітім болмай тұра ма?
Бату осы ойға табан тіреп, өзін-өзі жұбатқысы келгендей, маздай
жанған отқа қарап үнсіз отырды.
Құлна ханды жерлеп, азалы күндер өткен соң, Бату дереу

Владимирге аттанды. Тезірек қанды қанмен жуып, алай-дүлей
ішкі сезімін басқысы келді. Осы ойын сезгендей ұлы князь
Юрий Всеволодович Новгородтан көмек сұраймын дегенді

сылтауратып қаладан қашып кетіпті. Мына масқараны естіген
Батудың таңданбасқа шарасы жоқ еді. Намыстан жұрдай орыс
князінің қылығы оған мүлде түсініксіз. Ертең халқының бе-
тіне қалай қарамақ? Ондай ит өмірден өлім артық емес пе деп

ойлады.
Бату Бұрұндайды шақыртты. Ол босағада күтіп тұрғандай лез-
де кіріп келді. Тізесін бүгіп, тағзым етті. Бату жұлып алғандай:

Владимирдің түбіне келіп, бүкіл әскерімен шабуылға кірді.
Тас атқыштармен соққылап, ұшына от қойылған жебелер жау-
дырды. Қала отқа оранды. Жас князь Всеволод Юрьевич бас бо-
лып қорғанған владимирліктер үш күннен соң берілді. Бату сол

күні Суздаль қаласын да басып алды.
Енді әскер Новгородқа қарай жүрді. Жолай Торжок қаласын
бағындырды. Сол күні Бұрұндайдан жаушы келді. Сить өзенінің
Мологаға құяр сағасында ол Юрийдің жасағын қуып жетіп, тоз-

тозын шығарыпты. Осы жеңістердің артынша Тверь қаласы және
бірнеше ондаған ұсақ қалалар тізе бүкті.
Көктем басталып, күн жылымық тартысымен, қар еріп,
тоң жібіп, әскердің жүрісін ауырлатты. Тіпті кей жерлерде қар

суы өткелді, жолды бұзып қалың қолды кідірте берді. Мынадай
жағдайда Бату әскери кеңес шақырғанды жөн көрді. Кеңестің
шешімімен Новгородқа небәрі екі жүз шақырымдай қалғанда
әскер бағытын өзгертіп, оңтүстікке қарай бұрылды.

Олар жолда Козельск қаласының үстінен шықты. Бату қалаға
елші жіберген еді, орыстар оларды өлтіріп, денелерін қала бекі-
нісінен сыртқа лақтырып тастады. Мұны көрген Батудың өңі
түтігіп кетті.

дәті барып өлтірді? Мұндай қаланың күлі көкке ұшуға тиіс.
Қала бекінісі биік әрі нық болып шықты. Бекініс қабырғасын
опырып, басып кіру оңайға түспеді. Олар жеті аптадай атқылады.
Бірақ қала берілмеді. Ақырында Батудың шыдамы жетпей,

Владимирдің түбіне келіп, бүкіл әскерімен шабуылға кірді.
ір мың екі жүз отыз сегізінші жылдың ақпанында Бату

Владимирдің түбіне келіп, бүкіл әскерімен шабуылға кірді.
ір мың екі жүз отыз сегізінші жылдың ақпанында Бату

Владимирдің түбіне келіп, бүкіл әскерімен шабуылға кірді.
ір мың екі жүз отыз сегізінші жылдың ақпанында Бату

шатырында отырған күйі сыртқа атып шығады. Атына қарғып
мініп, тас атқыштарға жетіп келеді. Келген бойда құлшына іске
кіріседі. Ханның мына қимылын көрген сарбаздар да ширай
түседі. Ақыры қабырғаның бір жерін опырып құлатады. Қалаға

жол ашылады. Моңғол-татарлар ішке қарай лап қояды.
Ар жағы қиын болмады. Қаланы түгел жаулап, халқын те-
гіс қолға түсірген соң, Бату өзінің ең сенімді адамдарының,
елшілердің өлімі үшін қолға түскен еркектердің бірде-бірін

қалдырмай қырып тастауға бұйырды. Елшіге қол көтерген
жұрттың халі қандай болатынын айта жүрсін деп, әйел, бала-
шаға мен кемпір-шалдарға азаттық бергізді.
ір мың екі жүз отыз сегізінші жылы жазда Бату Еділдің

төменгі сағасына қайтып оралды. Мұнда келген кезінде ке-
йінгі тарихқа беймәлім күйінде қалған бір оқиға болды. Бұдан әрі
жағдайдың қалай өрбігеніне дәл осы жайт себебін тигізгені анық.
Түнде Батуды қарауылдың бірі оятты.

Есімі Арапша көрінеді.
Бату алабұртып сала берді. Ойы сан саққа бөлінді. Көңілінде
таңданыс та, қуаныш та, күмән да бар. Арапшаның қара ар-
ғымақтың ізімен кеткеніне қанша жыл өтті? Әкесі өлген күннен

Бату хан досын әрең таныды. Арапша ішке кірген бойда ті-
зе бүгіп тағзым етпекші болып еді, Бату екі аттап қасына жетіп
барып, оны құшақтай алды. Екеуі қатарласа жайғасып отырған
соң, Арапша ұзын-сонар әңгімесін бастады.

Бату оның сөзін бөлмей, үнсіз тыңдады. Арапшаның бармаған
жері, баспаған тауы қалмапты. Небір қиындықты да, қауіпті де
бастан кешкен. Бірақ Жошы ханның ажалы кімдердің қолынан
келгенін анықтапты.

қолымнан ажал құшты. Тек тірі қалған біреуі ғана. Оған не істе-
сем де, өлтіре алмадым, Бату хан. Шарапқа қосып у да бердім,
кеудесіне қанжар да сұқтым, бірақ...

Бұл кезде Мөңке мен Төле Солтүстік Кавказдағы қыпшақтар ға
күйрете соққы берген-ді. Қыпшақтар екіге бөлініп, бірі батысқа,
екіншісі күнгейге қашты. Күнгейге ойысқан қыпшақтар Дербент-
ке келіп тоқтады. Бірақ қала қақпасын ашпады. Шегінерге жері

жоқ қыпшақтар Дербентті күшпен алды. Арттарында қуғыншы
болғандықтан, олар бұл жерде көп аялдаған жоқ. Әрі асып За-
кавказьеге өтті. Қашқындардың соңынан қуған Мөңке мен Төле
бір мың екі жүз отыз сегізінші жылы аландар мен шеркестерді

бағындырып, Грузия жеріне басып кірді.
Батысқа қашқан қыпшақтардың басшысы Құтан хан бо-
латын. Мұны естіген Бату дереу қимылға көшті. Қанды кек
жауының соңынан қуып, Қырымға баса-көктей енді. Ал Құтан

хан Мажарстан королі ІV Беламен тіл табысып, Тисса және Ду-
най өзендерінің аралығына орнығуға рұқсат алған еді. Сол жылы
қырық мың қыпшақ қоныс аударып үлгерген. Бұл жерде олардың
жағдайлары жаман болған жоқ. Үлкен-үлкен қызметтерді иелен-

ді. Корольдің сеніміне мықтап кірді. Құтан хан кеңес, жиындарда
төрде отырды. Оның қызы Эржебет тақ мұрагерінің қалыңдығы,
өзі корольдің құдасы болды.
Бату ІV Белаға «Құтан ханды менің қолыма бер, әйтпесе,

корольдің жанына асқар тау да, өткел бермес өзен де пана бола
алмайды» деп елші жіберді. Мажар королі бұған құлақ аспады.
Құтан ханның соңына түскен Бату Киев Русіне келіп
соқтығысты. Бір мың екі жүз отыз тоғызыншы жылы көктемнің

басында Переславльді күйретті. Қарсы тұруға шамасы жетпейті-
нін білген Углич қаласы соғыссыз беріліп, салық төлеп тұруды
міндеттенді. Ал тойтарыс бермек болған Чернигов қаласын Бату
әскері бір мың екі жүз отыз тоғызыншы жылдың қазан айында

тізе бүктірді.
Бату Құтанды қолға түсіремін деп жүргенде, ІІ Ярослав Всево-
лодович Киевтен шығып, Владимир-Суздальға келеді. Жақында
ғана соғыс болып өткен князьдіктің билігін өз қолына алып, оны

нығайтпаққа кіріседі. Осы кезде Литва да Смоленскіні басып
алмақ оймен шабуыл жасап жатады. Ярослав батыс көршілерінен
зордың күшімен қаланы аман алып қалады.
Бір мың екі жүз отыз тоғызыншы жылдың қысында Бату

осы князьдікке қайта соққы берді. Ярослав қарсы шыға алма-
сын біліп, бірден бас иді. Бұдан былай Батудың жолына кедергі

етер ештеңе қалмады. Оның ендігі ойы тезірек Құтан ханнан кек
алып, оған қолдау көрсеткендерді жазалау еді.
Осы ниетпен Бату жорығын әрі қарай жалғастырды. Алда-
рында – Киев. Бұл мызғымас, берік қала. Бату шабуыл бастауға

асықпады. Әскерін және мінген аттарын тынықтырды. Бір мың
екі жүз қырқыншы жылы күзге салым олар «орыс қалаларының
анасы» атанған Киевтің іргесіне жақын келіп тоқтады.
Қала түбіне алғаш болып жеткен Мөңке төңіректің сұлулығы-

на таң қалды. Тұп-тұнық өзен, екі беті сыңсыған қайың, терек.
Аяқ асты жап-жасыл кілем төселгендей. Сансыз құстың әсем
әні құлақ тұндырады. Днепрдің суы күн сәулесімен шағылысып
жылт-жылт ойнайды. Боричев құламасынан көзге Подол түседі.

Саудагерлердің үйлері қоршай орналасқан үлкен базар қаңырап
бос тұр. Әр тұстан шіркеулердің күмбездері көз тартады.
Қасиетті София шіркеуінде Киев пен бүкіл Русь метрополиті
христиан жауынгерлеріне жеңіс тілеп, дін жоралғысын жасауда.

Шіркеу алдындағы айналасы ат шаптырым алаң халыққа лық
толы.
Бас қақпадан кірген аттылы жауынгерге халық жарылып,
орталарынан жол берді. Ол тас баспалдақтың алдына келіп бір-

Мына сөз ауыздан ауызға тарап алаңдағы халықты елең ет-
кізді.

Жұрт ошарыла сол жаққа қарады. Әлгіндегі аттылы өткен
ашық жермен үш салт атты келеді. Жүрістері баяу да паң. Қымбат
шапандары алтын жіппен зерленген, ер-тұрмандары күміспен
апталған.

Шіркеуден князь Михаил Всеволодович шықты. Артында ме-
трополит, сәл кейінірек князьдер мен әскербасы, боярлар тұр. Үш
елші шіркеу алдына келіп тоқтаған соң, ішінен біреуі алға озып,
келген шаруаларын айтты.

бағынсын, Сайын хан Батуға салық төлеп, тыныш өмір сүрсін
дейді!

деген өктем үн шықты.
Шулаған жұрт елшілерді қаумалай бастады. Ызалы көптің
көздері от шаша жалт-жұлт етеді. Князь Михаил басу айтпақ бо-
лып еді, елірген тобыр құлақ аспады. Осы кезде біреу:

...Князь Михаил қарусыз татарларға араша бола алмады.
Елшіге қол жұмсаған Козельск қаласының басынан кешкен
күйі князьге белгілі. Моңғол-татарлардың негізгі күші келіп
жеткенше, Михаил Всеволодович қаладан қашып үлгіруді ойла-

ды. Ол Мажарстанға тартты. Сонда бой тасалап, істің аңысын
аңдағанды жөн көрді.
Осы сәтті пайдаланып, князь Ростислав Мстиславович қала
билігін өз қолына алмақ болды. Бірақ князь Даниил Галич оған

жол бермеді. Ол Ростиславты тұтқындап, қала қорғанысын
әскербасы Дмитроға тапсырды да, өз иелігіне жүріп кетті.
Көкжиекті қызыл жалқынға малып күн батып барады.
Төбешікте қала жаққа көз салып Бату тұр. Алыста биік тас қор-

ған, оның әр тұсынан қылтиған мұнаралар қарауытады. Қаланы
айнала күзет жасақтары жүр. Киевтің бекініс қабырғаларын бұзу
оңайға түспесі анық. Сырттағы жау ішке өте алмауы үшін оны
мықты етіп салған.

Бату енді өз қосынына бұрылды. Ұзын сырықтарда жүз-
діктердің, мыңдықтардың тулары желбірейді. Әрбір шатыр-
дың маңында алаулаған оттар көрінеді.
Қазір сарбаздар тынығып жатыр. Таң атысымен олар ша-

буылға кіреді. Тағы да жан беріп, жан алысқан ұрыс. Қаншасы
осында жер жастанады, қаншасы жорықты әрі жалғастырады,
оны ертеңгі күн шешеді.
Кенет Батудың есіне ертеңгі шабуылдың тізгінін Мөңкеге

тапсырмақ болғаны түсті. Бірақ әскери кеңесте Мөңке ештеңеде
ісі жоқтай тұнжырап, үн-түнсіз отырды. Себебі ол қалаға ел-
шілікке ең жақын адамдарын жіберіп, нәтижесінде олардан
айырылған еді. Мөңкенің осы көңіл-күйін байқаған Бату бұл ойы-

нан тез қайтқан. Кеңесте Мөңкеден гөрі Күйік қала халқына тым
ызалы сияқты, түкірігі шашырап ашулы сөйлеп отырды. Сөйтіп
Сүбедей екеуі әскерге басшылық етуді Күйікке тапсыруды жөн
көрген.

Шабуылды Күйік бастайтынын естігенде, Мөңке иығынан
ауыр жүк түскендей жеңілдеп қалды. Күйік болса, екі езуі екі
құлағына жетіп шын қуанды. Мұның бәрін Батудың қырағы көзі
қалт жіберген жоқ.

Ала таңнан дауылпаздар соғылып, шабуылдың басталғаны
туралы хабар берді. Орыс жауынгерлері биік сатылар қойып
қала қабырғасына өрмелеп басқыншылардың төбесінен төнді.
Бекіністің үстінен ыстық май, су құйып, кесек-кесек тас, ағаш

лақтырды. Жебелер де қардай борап жатыр. Бекініс іргесіндегі
өлі денелер барған сайын үйіндіге айналып барады.
Күйіктің қимылын бақылап ат үстінде Бату отыр. Қабағы
түсіңкі. Анда-санда көзінің қиығымен жанындағы Сүбедейге

қарап қояды. Жалғыз көзді баһадүр сазарған қалпы үнсіз ғана
қарап тұр.
Осылай күндерден күн өтіп жатты. Қала қорғаушылары ғана
емес, хан әскері де қалжырай бастады.

Ұрыс үш айға созылды. Батудың шыдамы шегіне жетті. Бір
кеңес үстінде ол Күйікке риза еместігін айтып, ашу шақырды.
Екеуінің арасында жанжал шыға жаздады. Сүбедей араласпаса,
мұның ақыры немен тынары белгісіз еді.

нық шықты. Ол мұны Күйіктің көзіне қадала қарап тұрып айтты.
Күйіктің қаны бетіне теуіп, сазара қалды. Бірақ үнін шығармады,
тек шықшыты бұлт-бұлт ойнап, жұтқыншағы бүлк етті.
Киев бекінісі бір мың екі жүз қырқыншы жылы желтоқсанда

құлады. Қалаға басып кірген ызалы жауынгерлер ешкімге
аяушылық көрсетпеді. Әсіресе, Күйік бар ашуын тұтқындарға
төкті.
Ордаға қолы байлаулы әскербасы Дмитроны алып келді. Ол

екіге бүктеліп тізерлеген күйі көзінің астымен жан-жағына ұрла-
на қарады. Үй ортасында ошақ, одан әрі төрде біреу отыр. Желбе-
гей жамылған құндыз ішігі бар. Мығым денесі шиыршық атқан
бұлшық ет пен сіңір сияқты. Бет-жүзі тым сұсты. Тұтқынның

тіктеп қарауға батылы бармады. «Бұлардың атақты, қаһарлы ха-
ны осы екен ғой» деп ойлаған ол басын иді. Бірақ қорқынышын
байқатпауға тырысты. Өзекті жанға бір өлім, бұл өлімге бас тік-
келі қашан.

Көпті көрген тәжірибелі әскербасы Дмитро мына адамның
өктем көзқарасынан, отырысынан оның бірде-бір рет жеңіліп
көрмеген жан екенін пайымдады. Оның екі жағын ала басқа но-
яндар отыр. Бәрі үнсіз. Тыныштықты Бату бұзды.

Князь Олег Батудың не айтқанын аударып берді. Енді сөзге
басқа біреу араласты.

князьдің міндеті халықты басқару.
Дмитроның не дегенін Олег Батуға жеткізді. Бату жанындағы
нояндарға қарап сөйлей бастады. Олег оның бұл сөздерін аударған
жоқ, тек ақырын ғана:

қызметке шақырса, бас тартып жүрме, – деді.
Дмитро оған ештеңе түсінбегендей қарап еді, Олег жүзін бұ-
рып әкетті. Нояндар ұзақ айтысты. Тұтқын жайын ұмытып та
кетті. Ақыры Бату қолын жоғары көтеріп, бәрін тоқтатты да,

тілмашқа бірдеңені айтты. Олег оны нақышты үнмен аударып
берді.

уынан мұндай қайырым күтпеген еді, сасқалақтап қалды. Олег
аналардың тілінде тағы бірдеңе деп еді, олар ду күлді.

Волынский қалаларын бағындырды. Князь Даниил Мажар-
станға қашып, бас сауғалады.
Галич-Волынь жерлерімен Болохов аймағы шектесіп жатыр.
Бұл аймақта ірілі-ұсақты алты қала бар. Бату енді осы қалаларға

көз тікті. Олардың да алдыңғылардың кебін киері анық. Бірақ
Дмитро мен Олег жергілікті боярлармен сөйлесіп, мәселені бейбіт
жолмен шешті. Орыстар мол қылып азық-түлік, жем-шөп берген
соң, Бату оларға тиіспеді. Мажарстанға жорықты жалғастыруға

жеткілікті керек-жарағын қамдап алған қолбасшыға ретсіз
соғыстың қажеті де жоқ еді.
Көктем шығып жер беті жанданып, құлпырып, көк қаулай
бастаған кез. Әне, көкке тойған жылқылар өзенге құлап келе-

ді. Шатыр алдында найзасына сүйеніп, соларға қарап тұрған
қарауылдың құлағына ауық-ауық іштегілердің сөздері, қар-
қылдаған күлкілері келеді.

се өзін.
Қарауыл Күйіктің даусын жазбай таныды.

Бұл – Күйіктің інісі Бөрі. Екеуі бірін бірі қолпаштап қарқыл-
дай жөнелді.
Шатырдың арт жағынан сыбдыр шыққан соң, қарауыл солай
қарай бұрылды. Ханның құпия істерін басқаратын Арапшаны ол

бірден таныды да, шу шығарудың керегі жоғын түсінді. Арапша
қарауылға көз тоқтатып бір қарады да, ғайып болды. Жаңағы
көзқарастан бойын үрей билеп, қарауыл тұрған орнында сілейіп
қалды. Сол күні түнде ол Бату ханның алдында тұрды:

мырс етті. – Оған шамалары жетсе, қане. Жарайды, сен бара бер.
Жауынгер зып етіп шығып кетті.

тапсырамын, не істейтіндерін өздері білсін.
Ертеңіне таңертең нояндар Батудың бұйрығын үнсіз отырып
тыңдады. Күйік пен Бөрі орындарынан сүйретіле тұрып, шығып
кетті.

Екеуі шығысымен Сүбедей:
иевті тізе бүктірген соң, Бату Галич және Владимир

Волынский қалаларын бағындырды. Князь Даниил Мажар-
иевті тізе бүктірген соң, Бату Галич және Владимир

Волынский қалаларын бағындырды. Князь Даниил Мажар-
иевті тізе бүктірген соң, Бату Галич және Владимир

атақты Поппо фон Остерн. Ең соңында жеңіл жарақты атты әскер
мен жаяу сарбаздар.
Бұларды жол бойы жергілікті халық шуылдай, қошеметпен
қарсы алып, шығарып салып жатыр.

Бату ханға қарсы ұран көтерген Генрихтің әскерінің алдынан
Шағатай ханның ұлы Бандар ханзада бастаған түмендер аттанды.
Екі қол кең жазықта кездесетін болды. Генрихтің негізгі
соққы берер күші – темір сауытты, ұзын, ауыр найзалы рыцарь-

лар. Олардың мінген аттарына да сауыт кигізген. Рыцарьлар тым
сұсты, олар өздеріне сенімді еді. Жеңіл атты әскер мен жаяу сар-
баздар қосалқы күш секілді, артта тұр.
Бандар сарбаздары түнде ұзын ор қазып, бетін шөп-шалам-

мен көлегейлеп, жауып тастады. Таңертең бірден алға ұмтылған
темір сауытты рыцарьлар осы орға келіп жығылып, масқара
болды. Қарсыластарының күлкісіне ұшыраған поляктар мен
неміс тер қатты ызаланды. Бас-аяқтарын жиып, қайта шапты.

Татарлар ұрыс сала отырып шегіне берді. Алдарқатып, рыцарь-
ларды батпаққа әкеліп тықты. Батпаққа малшынған ауыр салт
аттылар жеңіліске ұшырады. Бұл бір мың екі жүз қырық бірінші
жылдың көктемі болатын.

Жеңіске жеткен Бандар түмендері Чехия жеріне келіп кірді.
Ал Батудың негізгі күштері тікелей Мажарстанға тартты. Алда-
рында – Карпат.
Карпаттың қар жамылған асқақ шыңдары да Батудың бетін

қайтара алмады. Ол тар шатқалдардың сәл қия бассаң, шыңырау
құзға ала кетер қауіпке толы жолдарымен алға жылжи берді. Ар-
тында жиһанкез қалың қолы келеді.

йын, мажар ақсүйектерінің мазасы қаша бастады. Олар Құ-
тан ханға моңғолдармен байласқан сөзің бар деп кінә тақты. Кеңес
шешімімен Құтан хан отбасымен түрмеге қамалды. Хан король-
ден мән-жайды түсіндіруді талап етіп еді, оны ешкім құлаққа

ілмеді. Қастасқан ақсүйектер бір түнде түрмеге кіріп, қыпшақ
ханын үй ішімен қоса қырып салды. Бұл оқиға бір мың екі жүз
қырық бірінші жылдың қысында Пеште қаласында болған.
Мажарлар қыпшақ ханының көзін құртқанымен, Батудың

қайқы қылышынан құтылмады. Көктемнің сәуір айында Бату
әскері Будапештке келіп жетті.
Король Белаға баяғы ескертпесін есіне салуға жіберген
Батудың елшілері кері қайтпады. Олардың тірі қалмағанын біл-

ген Бату шабуылға көшті.
Күндіз-түні тас атқыштар гүрсілдеп бір тынбады. Қала екі
айдай қоршауда тұрды. У-шу, шаң-түтіннен бас сауғалар жер
қалмады. Осындай қиын жағдайда тұрғанда, ІV Бела қуанышты

хабар алды. Хорватиядан ағасы Коломан әскерімен көмекке ке-
ле жатқан көрінеді. Король биік мұнараға шығып, бекіністің
сыртына көз жіберді. Төменде бекіністі айналдыра қазып, ішін
суға толтырған ор. Одан әрі жазық. Жау жағы қарбалас, тас

Король иығындағы қымбат матадан тігілген шапанын сыпы-
рып тастап, жалаң сауытымен қалды. Атқосшысы жетіп келіп
асыл тастармен безендірілген семсер тағылған белбеуін ұсынды.

ұшырамыз! – деді ол. Дауысында титтей де күмән жоқ.
Ал мына жақта нояндар өз жоспарларын талқылап жатты.

манмен қосылсын, сосын бір-ақ соғып екеуін де быт-шыт қы-
ламыз, – деді Бату.

жіппен жер бедері салынған матаны саусағымен шұқи көрсетіп. –
Бұл жерде өзен ағып жатыр, мажарлар оны Сайо дейді.

йын, мажар ақсүйектерінің мазасы қаша бастады. Олар Құ-
тан ханға моңғолдармен байласқан сөзің бар деп кінә тақты. Кеңес

йын, мажар ақсүйектерінің мазасы қаша бастады. Олар Құ-
тан ханға моңғолдармен байласқан сөзің бар деп кінә тақты. Кеңес
тан ханға моңғолдармен байласқан сөзің бар деп кінә тақты. Кеңес

йын, мажар ақсүйектерінің мазасы қаша бастады. Олар Құ-
тан ханға моңғолдармен байласқан сөзің бар деп кінә тақты. Кеңес

Қашқан болып көз алдап Бату жауды өзіне ыңғайлы тұсқа
әкелді. Барын салып қуып келе жатқан мажарлар мен хорват-
тар сап түзеп, шабуға әзір тұрған негізгі күштің қоршауына
түсті. Сақадай сай көшпенділер тұс-тұстан лап қойды. Мұндайды

оңайшылықпен құтыла алмас.
Бату әскері сан жағынан аз болғанымен, талай жеңістің дәмін
татып үйренген. Олар жауды көп екен демеді. Жалаңдай ұмтылды.
Алпыс бес мыңдық әскердің ту-талақайын шығарды. Олардың елу

алты мыңы жайрап қалды. Хорватия әміршісі Коломан да ұрыста
қаза тапты. Мажар королі ажалдан аман қашып құтылды.
Бұдан кейін Бату әскері шағын жасақтарға бөлініп, бір мың
екі жүз қырық бірінші жылы жаздай, күздей шығыс Мажарстан-

ды еркін аралады. Айтарлықтай қарулы қарсылық кездескен
жоқ. Олар ат аяғы жетер жақын маңды әбден тонады. Тек Боге-
мия королі Вацлав қана бір рет осындай шағын жасақты Кладно
қаласынан қуып шықты.

Польша, Мажарстан, Богемия, басқа да Еуропа князьдік-
тері көмек іздеп шарқ ұрды. Франция королі ІХ Людовик Бату
әскері бүгін болмаса, ертең бізге де жетер деген қауіппен үлкен
дайындыққа кірісті. Рим папасы бүкіл халықты жат жерліктер-

ге қарсы күреске шақырып үндеу тастады. Ал ІІ Фридрих болса,
керісінше Батумен тіл табысудың жолын іздеді. Ол Батуға жасы-
рын хат жолдады. Сөйтіп екеуі құпия келісімге келді. Осы әрекеті
үшін ІІ Фридрих Еуропа католик шіркеуінің басты жауының бі-

ріне айналды.
ІV Бела жеті айдай Загреб қамалында жасырынып жатты. Ол
Бату ендігі мені ұмытқан да шығар деп ойлай бастаған. Бірақ Ба-
ту оны естен шығарсын ба?

Бір мың екі жүз қырық бірінші жылдың қараша айында Қадан
ханзаданың түмені Дунайдан өтіп, Словения мен Хорватия ны
бағындырды. Содан әрі Загребке бет түзеді. Олар бірден Загреб
қамалын қоршауға алды.

Желтоқсан айында Батудың негізгі күші де мұз боп жатқан
Дунайдан өтіп, Загребке жетті. ІV Беланың әскерін осы жерде
тағы тас-талқан қылып жеңді. Король тағы қашып құтылды. Де-
реу соңына түскен Қадан оған жете алмады. Бела әуелі Адриат

теңізіндегі Сплит айлағына жетіп, сол жерден қайыққа отырып
Кралевац аралына өтіп кетті. Кейін одан шығып Рабе аралына ба-
рып тығылды.
Қадан амалсыз кері қайтуға мәжбүр болды. Бату оған Алба-

ния мен Сербияны бағындырып, одан әрі Болгарияға жетуді тап-
сырды. Барлығы сол жерде бас қосатын болып келісті.
ату бұл кезде Острогон, Стольни, Белград, Веспрем, Джур,

Нейштад секілді бірқатар қалаларды басып алды. Одан әрі
қазіргі Австрия жеріне дендей еніп, Вена қаласына ат басын ті-
реді. Содан соң Словенияға кіріп, Адриат теңізінің жағалауынан
бір-ақ шықты.

Алдарында жал-жал толқыны көбік атып көк теңіз жатыр.
Теңіздің тұзды суын татып көрген аттар пысқырынып, ішпей
қойды. Бату ат үстінде отырып сарбаздарына көз тастады. Өңдері
әбден тотыққан жауынгерлерінің қажығаны көрініп-ақ тұр. Иә,

жасыратыны жоқ, ұзақ жорықтан Батудың өзі де шаршады.
Бір мың екі жүз қырық екінші жылдың көктемінде Батудың
негізгі күштері Сербия жерімен Болгарияға қарай бет түзеді. Бол-
гария жеріне жеткенде, Батудың ордасына Қарақорымнан жау-

шы келді. Ұлы хан Үгедей қайтыс болыпты. Ол өлерінен бұрын
тақ мұрагері қылып немересі Ширамунды қалдырған екен. Ши-
рамун таққа қаралы күндер өткен соң ғана отыруға тиіс еді. Оған
дейін уақытша билік иесі ұлы ханның жесірі, Күйіктің шешесі

Туракин-қатын болып белгіленіпті. Батудың жаушыдан білген
бар хабары осы.
Бату хан әскеріне қаралы күндер жариялады. Күндіз зарлы
әуендер тартылып, мұңды жырлар толғанды. Қобызын сарнатып

бақсы күңіренді. Түнемелік қыбыр еткен ешкім болмайды, бәрі
ұйқыға жатады. Осындай қаралы күндердің бірінде таң қылаң
беріп қалған мезгілде Батудың шатырына Арапша кірді.

Қаралы күндер одан әрі жалғаса берді…
Жанындағы ақылшысы, әрі ұстазы Сүбедей баһадүрден
айырылған Бату батыс жорығын осы арадан тоқтатқанды жөн
ату бұл кезде Острогон, Стольни, Белград, Веспрем, Джур,

Нейштад секілді бірқатар қалаларды басып алды. Одан әрі
ату бұл кезде Острогон, Стольни, Белград, Веспрем, Джур,

Нейштад секілді бірқатар қалаларды басып алды. Одан әрі
ату бұл кезде Острогон, Стольни, Белград, Веспрем, Джур,

санады. Сол оймен ат басын Дешті Қыпшаққа қарай бұрды. Ду-
най өзеніне жеткенде әскерін тоқтатып, үзеңгілес серіктерін,
әскербасыларын шақыртты.

осыған дейінгі бүкіл жер бұдан былай біздің, ұлдарымыз бен
немерелеріміздің қонысы болып қалмақ. Бұл – Көк Тәңірінің біз-
ге берген сыйы!
Жиылған жұрт Бату сөзін қоштап шу етті. Шу басылғанда,

болады. Қай жерде болмасын, мыңғырған малымыз өріс тебеді,
жұрт қызығар керуеніміз жол тартады. Халық береке, байлыққа
бөленеді. Бірақ берекені сақтау керек, байлықты қорғау ке-
рек. Сондықтан әскерімнің бір бөлігі осы аймақтарда қалады.

Бейбіт елдің тыныштығын күзетеді. Бірақ одан бұрын өз әске-
рімді тұтастай бір көрсем деймін. Ертең бәрің өз түмендеріңмен,
мыңдықтарыңмен сап түзеп алдымнан өтесіңдер!
Елең-алаңнан дабыл қағылып, туларын желбіретіп, қару-

жарақ, сауыт-саймандарын жарқ-жұрқ еткізіп әскер
лек-легімен хан алдынан өте бастады. Міне, мынау бе-
тіне қарауға жан шыдамас ұранқайлар. Сүбедей өлген
соң бұлардың басшысы баһадүрдің үлкен ұлы Көкеші

болған. Олардан кейін өңкей жүндес жылқыға мінген
жалпақ бет моңғолдар келеді. Ал мынау ат жақты

келген қыпшақтар, олардың атқа отырысының өзі бір бөлек. Мына
қысқа шапандылар – оғыздар. Олардан кейін келе жатқандар сеңсең
бөрікті түрікмендер. Бұлардың мінгендері кіл ақалтеке, текежау-
мыт* арғымақтар. Ең соңында орыс князьдіктерінен қосылған жа-

яу сарбаздар мен таулықтар. Ұзын найзаларын иықтарына көлбей
салып алған, аяқтарын алшаңдай басады.
Мынадай айбын, сұсқа қарсы келер біреу табылар ма екен бұл
жерде? Таңертең басталған бұл шеру күн еңкейе аяқталды.

Бату Болгария мен Галицияның аймақ бастығы етіп Ноғай**
ноянды тағайындады. Оның қарамағына қыпшақтардан құралған
бір түмен әскер қалдырды. Қалған әскер тегіс атқа қонды.
*Текежаумыт – асыл тұқымды жылқы.

жетті. Ол осы жерде тарихқа Алтын Орда деген атпен енген
өз империясының орталығын салдырмақ болды.
өз империясының орталығын салдырмақ болды.
Зәулім қалалар бой көтеріп, қыстақтар тұрғызыла баста-

ды. Құрылыс бүкіл Ұлы Жібек жолы бойында жүргізілді. Күн
шығыстан батысқа дейін созылып жатқан керуен жолдарының
толық тыныштығы қамтамасыз етілді.
Далалықтардың мынадай ірі мемлекетімен көршілес елдер

тіл табысуға, оның қолдауына ие болуға тырысты. Сондайлардың
алғашқысы болып князь Ярослав Всеволодович келді. Ол өзінің
Батуға тәуелді екенін жариялап, салық төлеп тұруға сөз берді.
Ярослав ханның сеніміне ие болған соң, Владимир-Суздаль және

Киев князьдіктеріндегі өкілі деген хан жарлығын алды. Оның
орынбасары ретінде Дмитро жіберілді.
ату бір мың екі жүз қырық үшінші жылы Еділ бойына

жетті. Ол осы жерде тарихқа Алтын Орда деген атпен енген
ату бір мың екі жүз қырық үшінші жылы Еділ бойына

жетті. Ол осы жерде тарихқа Алтын Орда деген атпен енген
ату бір мың екі жүз қырық үшінші жылы Еділ бойына

Бұл кезде Алтын Орда Шыңғыс хан құрған Моңғол импе-
риясының құрамдас бір бөлігі еді. Сол себепті Бату ханның
жарлықтарын уақытша билік иесі Туракин-қатын бекітуге тиіс
болды. Ярослав Туракин-қатынның құзырына ұлы Константин-

ді жібереді. Бірақ Константин Қарақорымнан қайтып келеді. Ол
патшайымның Ярославтың өзін шақыртқанын жеткізеді. Орыс
князінің бұйрықты орындамасқа амалы қалмайды.
Батыс Еуропаның христиан мемлекеттері де Бату ханмен тату

болуға барын салды. Тіпті Ватиканда отырған жоғары дінбасыла-
ры да байланыс орнатудың жолдарын іздеп жатты.
Бір мың екі жүз қырық үшінші жылы Рим папасы тағына
ІV Иннокентий отырды. Екі жылдан соң ол Лион соборын жи-

нады. Осы жиылыстан кейін Алтын Ордаға аты әлемге Плано
Карпини ретінде танымал болған Иоанды бас етіп діни елшілік
шығарды. Дәл сол уақытта папа Балтық жағалауына өзінің ар-
найы өкілі мессандық Опизоны жіберді. Ол мұнда келіп крес-

шілерді ұйымдастырды. Бір мың екі жүз қырық бесінші жылы
кресшілер орыс князьдіктеріне шабуыл жасай бастады.
Александр Невский литван әскерімен Торка және Бежица
маңында кездесті. Орыс князінің жеңісі Ватиканның дегбірін

қашырды. Бір мың екі жүз қырық алтыншы жылы папаның се-
німді серігі Альберт Суербер де осында жетті. Бірақ бәрібір оның
бұл сапары да Ватиканның ойындағыдай нәтиже бермеді. Бейбіт
өмірдің ауылы алыс еді.

Осы жылы Алтын Орда ханының ордасына Рим папасының
тыңшысы алпыс бес жасар Иоан келді.
Шұбатылған ұзын қара шапан киген ақ бас монах Бату ал-
дында тізерлеп тұр. Қолында шиыршықталған қағазы бар. Иоан

асықпай ұзақ сөйледі. Тілмаш оны аударып тұр. Ханның екі көзі
монахта, мұның түпкі мақсаты не екенін түсінгісі келеді. Иоан
сөзінің соңында:

келеміз. Және олардың сіздерге де жау екенін білеміз. Папа ІV
Иннокентий татар патшасы мен халқына өзінің сәлемін жолда-
ды, – деді де басын иіп тұрып қолындағы ораулы қағазын ханға
табыс тады. Бату тілмашты тыңдап болған соң:

Қарақорымға барсын. Қолына алтын найза ұстат, жанына жігіт-
тер қос, жолда ешкім тиісіп жүрмесін.
Иоан есіктен шыққан бойда Қарақорымнан жеткен жаушы
кірді. Ол Батуға жақында Орхон өзенінің бойында ұлы ханды

сайлау үшін құрылтай шақырылатынын хабарлады.
Туракин-қатын болса, ұлы хан тағын өзінің ұлы Күйікке
дайындап та қойған еді. Тақтың заңды
мұрагері жас Ширамунды биліктен

шеттетіп үлгірген-ді. Мұны білген Бату
Күйіктің алдына барып, адал боламын
деп ант бергісі келмеді. Денсаулығым
болмай жүр дегенді желеу етіп Алтын

бойындағы құрылтайда Күйік ұлы хан болып жарияланды.
Таққа отыру рәсіміне көптеген тәуелді елдер мен халықтардың
басшылары қатысты. Солардың бірі Владимир князі Ярослав
Всеволодович еді. Ярослав Қарақорымнан қайтып келе жатып

аяқ астынан қайтыс болды. Туракин-қатынның әмірімен оны
у беріп өлтіріпті деген сөз шықты. Соның артынша Туракин-
қатын «әкесінің орнына тағайындаймын, тез жетсін» деп Алек-
сандр Ярославичке жаушы аттандырды. Александр Ұлы ханның

ордасына өзі баруы тиіс еді. Бірақ ол әкемнің кебін киермін деп
қорқып, шақыртуға келмей қойды.
Билік атты «асау» кім көрінгеннің тақымына тие бермейді.
Тақымыңа тие қалғанның өзінде, оның үстінде ұзақ отыруың

неғайбыл. Өйткені, билік – асаудың асауы. Бату сол асауға
мықтап мінді. Ол оны тақымынан оп-оңай шығармақ емес. Қайта
алға қарай жылжи түссем дейді. Бірақ күші сенен кем түспейтін
бақталас жолыңда тұрса ше?

Бату үшін бұл Күйік еді. Екеуінің ерте ме, кеш пе билік жо-
лында бір қақтығысары анық. Ол енді осы қақтығысқа дайында-
ла бастады.
Бір мың екі жүз қырық алтыншы жылы Бату кеше о дүниелік

болған Ярославтың інісі ІІІ Святослав Всеволодовичке орыс
жерінің бас князі деген атақ берді. Алайда оның бұл шешімі-
не ұлы хан Күйік келіспей, бас князьдікке Тверь князі Михаил
Ярославичті тағайындады.

Күйік жоғарғы билігін пайдаланып, Батуды тұқыртып*
алмақ болды. Осы оймен ол Батуға сарайға жетсін деп жаушы жі-
берді. Бұл шақырудың астарында жақсылық жатпағанын сезген
Бату асыға қоймады. Бұған ашуланған Күйік қара құрым әскерін

алып, бір мың екі жүз қырық сегізінші жылдың жазында Батуға
қарсы жолға шықты.
Төленің жесірі, Мөңкенің шешесі Суркуктени-қатын бұл ха-
барды Батуға жеткізіп, сақтандырды. Күйіктің озбыр, арам жан

екенін көріп жүрген ол іштей Батуға жақтас еді.
...Күн батты. Күндізгі аптап ыстық қайтып, алдан қоңыр
салқын самал есе бастады. Ат үстінде кеудесін самалға тосып Ба-
ту келеді. Жанында аға-інілері бар. Астындағы аяңшыл ат бір

қалыпты тербейді.
*Тұқырту – басу, бағындыру.
ір мың екі жүз қырық алтыншы жылы тамызда Орхон

бойындағы құрылтайда Күйік ұлы хан болып жарияланды.
ір мың екі жүз қырық алтыншы жылы тамызда Орхон

бойындағы құрылтайда Күйік ұлы хан болып жарияланды.
ір мың екі жүз қырық алтыншы жылы тамызда Орхон

шы ханның мазарының жанына жиылсын» деп хабар жібердім, –
деді Орда-Ежен.

жауымызға бәріміз бірге қарсы шығамыз деп ант ішкенбіз. Сол
антымызды бұзып көрген жоқпыз, – деді Шибан.

тастау керек еді, – деді Тоға-Темір.
Бәрі қарқылдап күліп жіберді. Бату кеудесін кере терең бір
дем алып:

тыр. Солармен бірігеміз, ар жағын сосын көрерміз, – деді.
Таң бозарып атысымен Бату әскері Жоңғариямен шектес
жатқан Алакөлге қарай бет түзеп, атқа қонды. Жолда бұларға ке-
ліп қосылып жатқан әскерде есеп жоқ. Ұлытау бөктерінде оларды

Орда-Ежен ұлысынан жиылған екі түмен күтіп алды. Бүкіл қару
ұстар әскері түгел жиылғанын көріп Орда-Ежен қатты қуанды.
Кешке Жошы ханның мазарына жақын маңда кеңес өтті. Но-
яндар өз әскерлерінің санын мәлімдеді. Жошы ұрпақтары мен

сенімді қаруластар түгел бас қосқан жиын түн жарымына дейін
созылды.
Бату Ит-Қараны ауылға бас-көз бол деп қалдырған. Оның
жеке жасақтары қазір ханның қосалқы түменінің құрамында.

Бұрұндайдың қарамағында жиырма мың қыпшақ бар. Сүбедей
баһадүрдің ұлдары Көкеші, Темір-Бұқа, Уранхай, әрқайсысы
бір-бір түмен қолмен келіп отыр. Түрікмен, оғыз, қаңлы секілді
рулардан құралған жасақтар да осында.

Хатшы тізім жасап отыр, аракідік Бату ханға қарап қояды.
Батуға әскер санының керегі де жоқ сияқты, тіпті мән бе-
ріп отырған жоқ. Сыңайы ойында басқа бірдеңе. Төмен қарап
отырған Бату бір кезде басын көтеріп, айналасына көз жіберді.

Бүкіл жақындары, тілеулес достары, аға-інілері осында. Тек бі-
реу жоқ. Иә, жалғыз Арапша ғана қасында емес. Ол қазір жау
қосынында.

көпес жауынгерлерге тегін шарап құйып, жұрттың бәрін
сыйлады. Ән-жыр айтылып, бишілер билеп, өнерпаздар барын
салуда.
Күйік оларға дән риза көңілмен тамашалай қарайды. Оның

жанында әлгі көпес отыр. Қоңқақ мұрын, сәлделі, жасыл шапан
киген. Өнерпаздар соның берген белгісімен ауысып жатты.
Шарап құйып отырған Суркуктени-қатын көпеске жақтыр-
май қарап қояды. Көпес болса, мұны көрсе де, көрмегендей. Ша-

рап ішіп отырған ыдысын оған жиі-жиі ұсынады. Бүгінгі күн
оған айырықша қуаныш сияқты.

қатар отыру мен үшін үлкен құрмет! Байғұс Бату ханның басын
еш қиындықсыз қағып түсіретініңе сенімдімін! Қане, осының
құрметіне бір ішейік!
Жат жерлік көпес ыдысын тағы ұсынды. Суркуктени-қатын

құмырадағы шарабы бітіп қалған соң, толтырып келуге орнынан
тұрды. Ол кетісімен, көпес ішін ұстап, бетін тыржитып:

Күйік түсінемін дегендей басын изеді.
Ыдысын шарапқа толтырып, қайтып келе жатқан Суркук-
тени-қатын қарсы алдынан сопаң етіп шыға келген жат жерлік
көпесті көріп шошып кетті. Мұны байқаған көпес:

шықпауға тиіс, – деді ақырын ғана.
Көпес осыны айтты да, әйелдің қолындағы шарап құйылған
ыдысқа бірдеңені салып, үн-түнсіз бұрылып кетті. Суркуте-
ни-қатын қайтып келгенде, ол өз орнында дым болмағандай

қымбаттым!
Шарап құйып жатқан Суркуктени-қатын жаңа әлгінде көр-
ген, естігеніне сенер-сенбес күйде еді. Сонда да қолындағы ыдыс-
ты дұрыстап аралассын дегендей шайқап-шайқап қойды...

көпес жауынгерлерге тегін шарап құйып, жұрттың бәрін
лы хан Күйіктің ордасы бүгін ерекше көңілді. Бейтаныс бір
лы хан Күйіктің ордасы бүгін ерекше көңілді. Бейтаныс бір
лы хан Күйіктің ордасы бүгін ерекше көңілді. Бейтаныс бір

шешілген. Бірақ бір мың екі жүз қырық сегізінші жылы
ақталас екі ханның әскері Жетісу өңірінде кездесетін болып

шешілген. Бірақ бір мың екі жүз қырық сегізінші жылы
ақталас екі ханның әскері Жетісу өңірінде кездесетін болып

Александр екі кардиналдың әңгімесінен ІV Иннокентий мұны
Алтын Ордаға қарсы айдап салғысы келетінін түсінді.
Қонақтарын аттандырып салысымен, князь Александр бірден
Батудың ордасына бет алды. Жолда Сартақ ханзадамен кездесті.

Екеуі көптен дос, достықтары соңғы кезде тіпті нығая түскен. Осы
кездесуде екеуі бұдан былай бір туған ағайындылардай болуға
серт етісті, бір-біріне анда, яғни өкіл бауыр атанды.
Бату ханға екеуі бірге баратын болды. Ханды олар далада

аңда жүрген жерінде жолықтырды. Сартақ әкесіне бірінші бо-
лып таяды.

жан еді. Иә, тыңдап тұрмын, не айтпақ едің?
Александр ештеңе бүкпей, бар білетінін жайып салды. Оны
зейін қоя тыңдап шыққан Бату:

адалдығыңды таныттың. Бүгіннен бастап сен Сартаққа бауыр
ғана емессің, менің өкіл баламсың. Жаныңа ағаң Андрейді ертіп
Қарақорымға барып қайт!

Күйік өлген соң, оның орнында жесірі Огүл-Гаймиш қалған.
Әрине, ол уақытша, құрылтай шақырылып, жаңа ұлы хан сай-
ланғанға шейін ғана тағайындалған болатын. Огүл-Гаймиш Ан-
дрейге Владимир князьдігі мен ұлы князь деген атақты бекітті.

Ал Александрдың иелігіне Киев пен бүкіл Русияны берді. Сөйтіп
бір мың екі жүз қырық тоғызыншы жылы ағайынды екі жігіт
Қарақорымнан үлкен олжамен оралды.
Ұлы хан сайлайтын уақыт та жетті. Бір мың екі жүз елуін-

ші жылы Шағатай ұлысының Ыстықкөлге жақын маңында
құрылтай шақырылды. Көпшілік ұлы хан тағына Бату отырсын
десті. Бірақ Бату бұдан бас тартты. Ол өзі құрған Алтын Ордасын
қимады. Өз орнына Мөңкені ұсынды.

Құрылтайда Үгедей мен Шағатай ұрпақтары бір жақ, Жо-
шы мен Төле ұрпақтары бір жақ болып айтысып қалды. Бір
атаның балалары арасында араздық туды. Құрылтай аяқсыз
қалды. Туысқандардың бір-біріне деген өштігі өршіді. Қарсы

жақ қастандық ұйымдастырмақ болған екен, ол уақытында
әшкереленді. Орда-Ежен бас болып жік салушылардың жазала-
рын тартқызды.
Келер, бір мың екі жүз елу бірінші жылы шілде айында

жаңа құрылтай шақырылды. Бұл құрылтайды Сартақ пен Берке
ұйымдастырды.
Ұлы хан тағына Мөңке отырды. Бату оның билігін нығайта
түсу үшін өзінің білікті нояндары мен қолбасшыларын Қара-

қорымға
аттандырды.
Мөңке
таққа

отырысымен,
кешегі
дұшпандарын ауыздықтауға кірісті. Шағатай мен Үгедейдің
дандайсыған ұрпақтары Мөңкенің қолынан ажал тапты.

Бұл кезде ұлы ханның рұқсатымен Алтын Орда аумағы
кеңи түсті, оған Жетісудың Шу өзеніне дейінгі жері қосылды.
Мәуереннаһр мен Кавказ да Батудың қол астына кірді. Жергі-
лікті князьдер иелігіндегі Русь тұтастай Алтын Ордаға бағынды.

Бірақ орыс князьдерінің Батуға көзқарасы біркелкі болмады,
оларға абайлап қарауға тура келді.
Кейбір князьдер батыстағы көршілерімен келісім жүргізіп,
Алтын Орда ықпалынан құтылуды да ойлады. Осындай жа-

сырын келісімдердің Александр Невский арқасында мәлім
болған кездері бар. Бір мың екі жүз елу екінші жылы ұлы князь
Андрейдің ұйымдастырмақ болған бүлігі әшкереленіп, қарулы

күшпен басылды. Ұлы князьдікке ағасының орнына Александр
тағайындалды.
Алтын Орда ханының батыл қадамдары Еуропа король-
діктерінің де мазасын қашырды. Рим папасы бүкіл христиан

әлеміне «жауға қарсы бірігіңдер» деген үндеу тастады. Ал ІХ
Людовик татарларды өз пайдасына жұмсауды ойлап, осы жолда
әрекеттеніп те көрді.
Бір мың екі жүз елу үшінші жылы ІХ Людовик өзінің сенім-

ді адамы, кезінде алтыншы кресшілер жорығына бірге шыққан
үзеңгілес досы Гильом Рубрукты Алтын Орда ханына елші қылып
жіберді. Қырықтар шамасындағы Гильом Рубрук ұзын бойлы,
екі иығына екі кісі мінгендей зор денелі адам екен. Үстінде жер-

ге тиіп шұбалған ұзын қара көйлектен басқа ештеңе жоқ, оның
сыртынан белін кендір арқанмен буып алған. Аяғында кебісі де
жоқ, жалаң аяқ. Сырт кейпінде, қолындағы Франция королі
тапсырған хаты болмаса, ел кезіп, қайыр сұраған тіленшіден еш

айырмашылығы көрінбейді.
Бату Рубрукты Еділ өзенінің бойындағы өз астанасы Бату Са-
райында қабылдады. ІХ Людовик христиандардың мұсылман
әлеміне қарсы қозғалысына Алтын Орданы тартқысы келеді

екен. Елшімен сұқбаттан Бату осыны ұқты.
Бату Рубруктың қолына ел шекарасында еркін жүруіне кепіл
болатын жарлық беріп, оны Моңғол империясының орталығы
Қарақорымға аттандырып салды. Рубрук ол жерде Ұлы хан

Мөңкемен кездесті. Гильом Рубрук жүрген жерінде көрген, біл-
гендерін күнделікке тізіп жаза берді. Бұл жазбасы кейін аман-
есен еліне оралған соң, бүкіл Еуропаға тарады.
Осы екі арада Бату ханға елдің батыс аймағынан жаушы келді.

Галич князі Даниил өз иелігінің шекарасына бекініс тұрғызыпты.
Бекінісінің саясында ол Куремса бастаған шағын жасақты иелігі-
не кіргізбей, қақтығыста жеңіске де жетіпті.
Бату Даниилге қарсы Бұрұндайды аттандырды. Бір мың екі жүз

елу төртінші жылы Бұрұндай бастаған қыпшақтардың екі түмен
қолы орыс князінің әскеріне күйрете соққы беріп, бекіністің дымын
қалдырмай қиратты. Ендігәрі мұндай бекініс салынбайтын болды.
Бұл оқиғаға байланысты Алтын Орда астанасында шағын той өтті.

Бату той кезінде көңілсіз отырды. Оған суық тиіп, мазасы бол-
май жүрген. Түнге қарай той тарқап, Бату жалғыз қалды. Үйде

ошақтағы сөніп бара жатқан отқа қарап отыр. «Адам да осы, – деп
ойлады ол, – от құсап бір күні сөнеді. Сонда артында не қалады?
Күлден басқа ештеңе».
Ашық түндіктен ұлпа қанат ақ көбелектей қалықтап қар

түсіп келеді. Бату қарға алақанын тосты. Ұлпа қар демде еріп,
жоқ болып кетті. Бала күнінде қар жауса, ылғи осылай алақанын
аша ұмтылатын. Сол есіне түсіп Бату күлімсіреді, бірақ ол кез-
де алақаны салқын сезетін. Қазір ол жоқ. «Мүмкін бұл менің

қызуым көтеріліп отырғандықтан болар?»
Бату ханның науқасы сол күннен бастап күшейе берді. Күннен-
күнге қызуы артып, түнемелік сандырақтайтынды шығарды.
Бір күні Бату түн ортасында оянды. Басын көтерсе, аяқ

жағында Буракчин жатыр. Күйеуінің аяғын құшақтаған күйі
ұйықтап кетіпті. Әлде мұны жанынан жібергісі келмей ме? Ба-
ту қайтадан жастығына жантайды. Шаңырақтан жұлдыздар
самсаған аспанның бір пұшпағы көрінеді. Жұлдыздарға қарап

жатып Бату «әлі мені қаншама шаруа күтіп тұр» деп ойлады.
Таңертең Батудың көзі ашық күйінде қалыпты…
Бату хан бір мың екі жүз елу бесінші жылы
дүние салды. Денесі Ақтұба өзенінің Еділге құяр

сағасына жерленді.
Алтын Орда Батудан кейін тағы үш жүз
жылдай өмір сүрді, заманының ең ірі мемле-
кеті дәрежесіне жетті. Бұл алып мемлекет

шығыста Ертіс, батыста Дунай өзендерінің
арасын алып жатты.
Бату хан жүргізген көреген саясаттың
арқасында осы ұшан-теңіз аймақта байла-

ныс және кеден істері оң жолға қойылып,
жалпы халық санағы жүргізілді. Тұтас ел
бұлжымас бір заңға бағынды. Жүз елудей жаңа
қала бой көтеріп, мыңдаған ауыл, қыстақтар

тұрғызылды. Са йын хан Бату құрған алып
мемлекетке ол кезде тең келер басқа ел болған
жоқ.