что изобретено человеческим умом.

может быть, пожалуй, ясна.

Ызғар шашып, бұлт мынау жерге төнген.

Мен ояу, ел ұйқыда, оттар сөнген.

Бүтін киім менде жоқ жаурамасқа.

Туғаннан, міне, шықтым талай жасқа.

Бір жағынан қышытып, биттер буып.

Жөргекке оралғанда іштен туып.

Көбінесе сондықтан да жүрмін азып.

Маңдай термен ас тауып адал жесең.

Ол сені алдап, арбап, кетсе де есең.

Ойға кіріп, шықпайтын сор менен бақ.

Торғай көздеп, шиді иіп, жасайтын жақ.

Балалықтың жанына ойын азық.

Еркелейтін сен неме қандайсың" - деп.

Жылдамырақ қозыға бармайсың деп.

Бір аяқ ас еді ғой сондық құным.

Қыңқылдап, иығынан түрттім жылап.

Мен үшін зекуіне шеше шыдап.

Көрсе егер, маған ұрыса береді", - деп.

"Аяқты бер, әнекей келеді", - деп.

Мұршам аз ой ойлауға онан әрмен.

Жетпедім бұл ниетке көңілге алған.

Боранмен жердің үсті көмілгенде.

Мұрның ғана көзіңе көрінгенде.

Денеме ызғары кеп батқанында.

Кір, сасығын, жең, жаға қырқылғанын.

Жақсы еді "алмадым" деп құр тұрғаным.

Ауыз кебер шілденің күндерінде.

Шірігін жумап па едім дәрі жағып.

Иығыма мойынағаш, шелек салып.

Киім жоқ, күзгі суық дірілдетіп.

Бай жатыр ақ үйінде пыр-пыр етіп.

Кеп түскем саудагердің қақпанына.

Мұқтаждықтан құтыла алмай, күні кешкен.

Әлі күнге жоқтықпен соры қайнар.

Кірде туып, өседі кір ішінде.

Қартайса: бала жоқ боп, онан жаман.

Түгі жоқ, киімнің бәрі құрақ.

Сондықтан, қайыр тілеп, ақтайды ел.

Қар астында қалады соққанда жел.

Тас құласа қалады үстін басып.

Қанша еңбек қылғаныммен жанталасып.

Өмір бойы көрмеген қарны ашып.

Жүретін сән - сауыққа ақша шашып.

Ол туғанда, иіс сабын тәнін жуған.

Деді оран, қой бере ме байлар жайға.

Ауыл тұрсын, бір тайпы елі тойған.

Ат мінді молда - дағы атын қойған.

Құтты болсын айтысты жас пен кәрі.

Ол туды деп қуанды елдің бәрі.

Солай деп, келгендер көп, тарту тарта.

Әдейі іздеп, беруге оған бата.

Тілектес жанның бәрі ер жетуге.

Шешемді байға ұрысқызып, жерлетуге.

Тойға сойған үйінің жылқы, қойы.

Еңбек қып, кедей таппас өмір бойы.

Ауруыңнан соның сол сөзі жаман.

Тоқым төсеп, сүйедім ерге басым.

Жөнеледі көзінен төгіп жасын.

Қандай шығыны болса да шыдамаған.

Уақыты артылды ма бос жүргеннен.

Ата, енеден жіберіп, түгін қоймау.

Соқыр теке ақ сүйек, шапқыласып.

Ойнамай жүрмеп пе едік онан қашып.

Қоймап па еді бірқатар бүлік салып.

"Сақалды ит, етігім тарт, бермен кел"! деп.

Қымыз ішіп қызарып үйде жату.

Анда-санда домбыра тыңқылдату.

Қоян қуу, тазыны жетектету.

Кедейді шолағымен тепектету.

Ол қоянды қуғанда талай шаттан.

Ыстықта аузы кеуіп, шаршап жатқан.

"Құдық аршы, әне тұр жылқы жеріп".

Есік ашар бір кедей құман алар.

Ортасынан бақ-дәулет қағыстырар.

Қанша сұрап алса да көңілі тоймас.

Олар келсе, сырғытар өзі соймас.

Қалаға дамыл таппай, шапқыласар.

Шығынды елге жаяр, татуласар.

Сонда ғана жақсы асқа аузым тиіп.

Сонда ғана үйірлеп сұлу сүйіп.

Сонда ғана байлармен қатар жүріп.

"Мал берсең кетпейсің деп, отқа күйіп".

Оңбайсың, күт кісіге бітеді мал.

Құрбан шал, ақыреттің қамын ойла.

Қияметте құдайым саған берді.

Молдекеңе емдеуге бір боз қасқа.

Шүкірлік қыл дер тағы бергеніңе.

"Жұмыс иесіз қалады өлген соң" деп.

"Өлмесін, басқа рақат көрмесін" деп.

Жіберер: "семірсін, - деп, - бойын жазып".

Бақытты іздеу керек басқа жолдан.

"Бейнеттен басқа алдында үміт жоққа".

Әркімнен кем көзбенен қаралғанға.

Әр жерде ит есепті саналғанға.

Іштен тынып жанғаннан, сөнген артық.

Жолында не кез келсе көрген артық.

Жүрегімде өмір бар, ыстық қан бар.

Бәрі де байдікіндей, байқасаңдар.

Жалғыз-ақ менде мал жоқ, онда мал бар.

Өз еркімше өмірді сүргім келер.

Сұлуды бұраңдатып сүйгім келер.

Жәбірленіп, кек тұтып, күйгім келер.

Қинағанды қинағым менің келер.

Кім мені алдамаса көңілім сенер.

Жұрт мақтарлық атақтар тапқым келер.

Алғысқа, абыройға батқым келер.

Торықтым, сұрай-сұрай құдайымнан.

Жүрем деп, білгенімше ылғи оңға.

Жан ашуын менен ап басуына.

Қожасынып, ызғарын шашуына.

Жалмауыз ол ит қашан асқа тойды".

Мін таққан бола қалар жұмысыма.

Күйер деп, не жаным бар қорғайтұғын.

Жұрт десін мейлі жынды, мейлі жулик.

Айтсаң да, айтпасаң да, тұрмын біліп.

Ел қорқып, дүниені оған үйген екен.

Еріксіз қыз - қатынын сүйген екен.

Зияны момындарға тиген екен.

Иттеріне тепкізіп, иген екен.

Көргенше талай кеуде күйген екен...

Оның да қызығарлық күйі - жайы.

Төре боп, ел билеп жүр, олар бәрі.

Болса да аузы қисық сөзі дәрі.

Аймақ көп, ешкім тимес бата тұрып.

Соны білер, соған барар, сонда қонып.

Хаж барған, дәулет, баққа отыр жарып.

Бір тиынға сатады ар, иманын.

Азсынып, бықып жатқан сонша малын.

Бай болды осы күні "мынау!" деген.

Таусылар ма мен санап айтқанменен.

Адам жоқ, үлгі қылып, кедей сүйінер.

Болса, сол бақ, дәулетті алар тартып.

Өмір бойы өтеді азап артып.

Шайтан саған еремін соны көріп.

Алдағыш қыл - бәріне тұрам көніп.

Болмайды бай болған соң жаман адам.

Түсуге тұр құбылтып, бір пішінге.

Кетерде көз жасымды тыймайтұғын.

Бейнеттен туған жерде көз ашқам жоқ.

Жанымды нем бар қимай, қинайтұғын.

Күзгісі де, міне, тұр дірілдетіп.

Қойды ма жалаңаш деп, мейірім етіп.

Аз малым ақ сүйек боп, жерде жатты.

Дейсің бе мендей сорлы күтіп бақты.

Жеп кеткен кезі болды жалғыз атты.

Кетемін қаңғырып-ақ бөтен елге.

Қазығым қарайлайтын сол ғой менде.

Сыбанып, қомыт киімінің жалба жеңін.

Күн қызғанша бүрсектер, ұршық бұрар.

Бәйбіше: "шай даяр ма!" онан сұрар.

Ағызып, шешем жуар қол саласын.

Жуады қазан-аяқ һәм шарасын.

Жағам ба деп жалтақтап күні кешіп.

Өмір бойы өкпесін есік тесіп.

Кедей болса - ақ күн бар ма оған оңған.

Мал үшін ұстап сатар әке қолдан.

Қойшы аңқау, мосқал екен келбеті де.

Мал беру келмеген соң ретіне.

Жиырма жастан бай қойын он жыл баққан.

Қалың малға жете алмай барлық тапқан.

Қойшы азаппен қартайып кер кетіпті.

Жас көңілін ол азғырып тербетіпті.

Болыпты ақырында амал бар ма.

Әкемнен шешеме деп, шыққан малға.

Жылқысын көп жүріпті тегін бағып.

Берген ескі-құсқысын жүрген алып.

Көп жылдар солайынша болған кәріп.

Аурулы, өзі көксау: күрк-күрк еткен.

Бәрі тоқ мен асырар деген ниетпен.

Аяғын шырмап келін, немере көрсек.

Құдайым жеткізсе егер сүйтіп бөлсек".

"Мен әкең, ал, - деп міне таяғымды".

"Қуантам, - деп ол отыр, — қарағымды".

Бай қызының ескісін кимек түгіл.

Бай ұлындай тарта алам мен де күйік.

Ұйықтай алмай жатқанда кеудем күйіп.

Білмеймін арқама жер батқанын да.

Туғаннан бұл күнгеше тартқаным да.

Бай шалға тоқалдыққа сатқаным да.

Кедейлікпен мен қалып, шал алғаны...

Шешесіне сый қылып, жаққаным да.

Меншіктеп бойға үйір қып баққаным да.

Шалекең көп мал беріп, қаққанында.

Жүрекке құр елесін жинағанмен.

Өнер жоқ, ашу қылып, қирағанмен.

Не болды құр жанымды қинағанмен.

Жүз әулие, мың пір кеп милағанмен.

Қидым - қидым... Амал жоқ, қимағанмен.

Ойлауға жалықпадым, тоя алмадым.

Ұйықтадым басқа сөзге оянбадым.

Сол отын жүректегі жоя алмадым.

Сонда да содан басқа ой алмадым.

Нұрымен жердің жүзін таңырқатып.

Тілеулес қу сүйегім көрде жатып.

Болса да, қандай бейнет айдайтұғын.

Бар қуаныш сол еді жайлайтұғын.

Өтсе де сөз сүйекке, таяқ етке.

Айқасып, тиген кезде бетім бетке".

Жексұрын шал "сүй" деді - ау, зорлап сүйіп.

Үлбіреген жас тәнді зорлап құшып.

Сәулелі қара көздің нұрын ішіп.

Ойым соған жеткенде жүрек тулап.

Жер жүзі дозақ болар ішім пысып.

Түнектей көк сақал соны қадап...

Малым жоқ болғаннан соң қалдым қарап.

Өлгенше қаңғып көңіл бөлемін деп.

Білмеймін, көңілім кетпес неге суып.

Және ойлаймын көз жасым бетім жуып.

Ойымнан жіберуге соңы қуып.

Жасайтын секілдімін арнап туып.

Білу үшін өмірді сүру керек.

Дүниеде тұра алғанша тұру керек.

Асықпай-ақ қойсам да алмай қоймас.

Қор ұйқысы ұзақ қой қанбай қоймас.

Сағынып, жыласа да күнде неше.

Неге мені тудырды" "оңсын" десе.

Даярлаған бақытым бар нешеме.

Толып жатыр, көзіммен көрдім кеше.

Нанбасаң сығалап көр, білгің келсе.

Үшеу, төртеу, білерсің, соңына ерсе.

Жарымай бәрі жылар аз-аз берсе.

Бай үйінің жұмысына кетер шеше.

Жай айтып, жалынғаның құлаққа енсе.

Еңбегімен төлер деп байың сенсе.

Өкпелеп жат, түбінде кедей жеңсе.

Бар қараңды айыпқа бергің келсе...

Қайтейін, бұрып-ақ тұр менің ішім.

Мені де олар туғызған өздері үшін.

Қалың өрттен бір тамшы сумен қорып.

Қартаярмын жүргенде әуре болып.

Қарасар мұрша тапсам бақыт қонып.

Ұят жоқ, ашпайтұғын бата көріп.

Разымын жұрт айтса қалай жорып.

Көз жасым жоқ жылайтын солқ-солқ.

Бай мен биттің жеуіне қаным сорып.

Білмеймін, осы жері маған арман.

Мақсатым - оқу оқу көңіліме алған.

Байлар сыйлап, түсірмес қолдан-қолға.

Байдың ісін келтіріп, ылғи онға.

Байың тұрсын, болысың болар жорға.

Шақырып тұр, мінеки, кеттім сонда.