«Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасының редакциялық алқасы:

Copyrіght © 2018, 2016, 2014 by Bovée & Thіll, LLC. All Rіghts Reserved. Manufactured іn the Unіted States of Amerіca. Thіs publіcatіon іs protected by copyrіght, and permіssіon should be obtaіned from the publіsher prіor to any prohіbіted reproductіon, storage іn a retrіeval system, or transmіssіon іn any form or by any means, electronіc, mechanіcal, photocopyіng, recordіng, or otherwіse. For іnformatіon regardіng permіssіons, request forms, and the approprіate contacts wіthіn the Pearson Educatіon Global Rіghts and Permіssіons department, please vіsіt www.pearsoned.com/permіssіons/. Acknowledgments of thіrd-party content appear on the approprіate page wіthіn the text. Thіs translatіon іs publіshed by arrangement wіth Pearson Educatіon by «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры («Natіonal Bureau of Translatіons» Publіc Foundatіon). All rіghts reserved.

Б66 Бове Куртланд, Тилл Джон Қазіргі бизнес-коммуникация. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2019. – 736 бет.

Коммуникация саласының белгілі мамандары ұсынған қолыңыздағы кітапта бизнес-коммуникацияға қатысты маңызды мәселелер, практикалар мен ұсыныстар кең ауқымда талқыланған. Бұл кітаптың 14-басылымы болғандықтан, қалыптасқан дәстүр жалғасып, оқытуды жеңілдетуге, белсенді білім алуға мүмкіндік беретін, сыни тұрғыда ойлануды жетілдіруге қажет теңдессіз механизмдер жиынтығы енгізілген. Әр тараудағы оқыту мақсатының нақтылығы студенттерді материалды қабылдауға дайындап, тараудың мазмұнын қалыптастыруға негіз болады. Әр тараудың басы мен аяғында жетекші компаниялардағы даму сатылары түрлі мысалдармен беріліп, карьера жасағысы келген және оны әрі қарай дамытуды көздеген бизнес иелері үшін таптырмас бизнес-тәжірибе үлгісі ұсынылып, толымды зерттеулерге бай материалдар қамтылған. Сонымен қатар медиа, хат, ұсыныс, аудиторияға бейімделу, клиент тарту, оларға көңіл бөлу, жарнама, презентация, резюме, сұхбат туралы тарқатылып, бизнес әлемінде коммуникацияның алар орны ерекше екені кеңінен баяндалған. Сондай-ақ онлайн режимдегі қызметтер де назардан тыс қалмаған. Көпшілік алдында сөйлеу дағдысын жетілдіріп, әсер қалдыруды, өз ойын жеткізуді, қобалжу сезімін жеңуді үйренгісі келетіндер үшін авторлардың берер кеңесі мол. Кітап менеджмент, PR, коммуникация мамандығында оқитын студенттерге, кеңседе жұмыс істеуге қажет маңызды іскерлік дағдыларды қалыптастырғысы келген оқырмандарға, бизнес-карьераға қызығушылығы бар көпшілікке арналған.

...Біздің мақсатымыз айқын, бағытымыз белгілі, ол – әлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына қосылу. Мақсатқа жету үшін біздің санамыз ісімізден озып жүруі, яғни одан бұрын жаңғырып отыруы тиіс. Бұл саяси және экономикалық жаңғыруларды толықтырып қана қоймай, олардың өзегіне айналады. Біз алдағы бірнеше жылда гуманитарлық білімнің барлық бағыт­тары бо­йынша әлемдегі ең жақсы 100 оқулықты әртүрлі тілден қазақ тіліне аударып, жастарға дүниежүзіндегі таңдаулы үлгілердің негізінде білім алуға мүмкіндік жасаймыз. Жаңа мамандар ашықтық, прагматизм мен бәсекелестікке қабілет сияқ­ты сананы жаңғыртудың негізгі қағидаларын қоғамда орнық­тыратын басты күшке айналады. Осылайша болашақтың негізі білім ордаларының аудиторияларында қаланады...

Бұл кітап іскерлік коммуникацияда карьералық дағдысын жетілдіру үшін Бове мен Тиллдің кеңестеріне құлақ асатын мыңдаған оқытушылар мен студенттерге арналған. Біліміңізді жетілдіруде, аз да болса, үлес қосқанымызға қуаныштымыз және бизнес әлемінде мол жетістіктерге жетуіңізге тілектеспіз!

Жазбаша және ауызша аудармашылар мен аударма бағдарламасының көмегіне жүгіну 146

Дата визуалдау 312 Ақпаратты, концепцияны және идеяны таныстыру үшін көрнекіліктерді таңдау 313

Грамматика, жазу және сөз қолданыс негіздері 702 1. Грамматика 703

2. Пунктуация 721

4. Лексика 730

Осы басылымдағы басты өзгерістер мен түзетулер «Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабының 14-басылымына төмендегідей негізгі өзгерістер енген: • Тараулардың мазмұнын ашатын жаңа 12 қысқаша сипаттама, тараулардың соңында жеке және командалық тапсырмалар берілді: Kaіser Permanente компаниясының әртүрлі мүдделі тараптармен коммуникация жөніндегі стратегиялық тәсілдемесі (3-тарау). Wolff Olіns компаниясының бизнес-коммуникацияда сторителлингіні пайдалануы, соның ішінде марапатқа ие жазушыны компанияның бас сторителлинг қызметкері ретінде қолданғаны туралы ақпарат (4-тарау). Заманауи қаріп дизайнын жасағанда Type Together компаниясының іскерлік құжаттардың, басқа да хаттардың жеңіл оқылуына ерекше мән беретіні туралы мәлімет (6-тарау). Жұмыс орнында қолданылатын Slack хат алмасу жүйесі көп мекемедегі коммуникацияны өзгерткені туралы мәлімет (7-тарау). Джилл Даффидің күнделікті хаттар легін анағұрлым нәтижелі түрде өңдеу бойынша кеңесі (10-тарау). Қазірде мыңдаған кәсіпкер қолданып отырған Strategyzer-дің дәстүрлі жылдық есепке революциялық балама болғаны туралы мағлұмат (13-тарау). Warby Parker-дің жылдық есепті жазудағы аудиторияға бағытталған өзгеше тәсілдемесі (14-тарау). WPP-дің уеб-интерактивін қолданып, бұрын-соңды болмаған оқылымы ең жоғары жылдық есепті даярлағаны туралы ақпарат (15-тарау). Джина Барнеттің сахнаға шығып, көпшілік алдында сөйлегенде өзін жақсы ұстауға көмектесетін бизнестегі кәсіби мамандарға арналған «бүкіл дене» кеңесі (16-тарау). Нэнси Дуартенің аудиторияны қызықтыратын слайд таныстырылымын жасауға байланысты ешқашан маңызын жоймайтын кеңесі (17-тарау). Жұмыс берушінің қажеттілігі мен қызметкер дағдыларын сәйкестендіру сияқты жұмыс іздеудегі аса маңызды мәселеде Burnіng Glass компаниясының жасанды интеллектіні қолдануы туралы мағлұмат (18-тарау). Қызметкерлерді жұмысқа іріктеу тәсілін өзгертуде әлеуметтік медианы ерекше әдіспен қолданған VMWare компаниясының тәжірибесі (19-тарау). • «Коммуникация келешегі» атты жаңа айдар студенттердің таяу жылдары бизнес-коммуникация тәжірибесін өзгертетін заттар интернеті, сәттік аударма, тактильді коммуникация, телепатия, виртуал және зорайтылған шынайылық, ым-ишараны есептеу, интеллектуал коммуникация боты, эмоцияны анықтау және голограмма сияқты таңғаларлық технологиялармен танысуына мүмкіндік береді: • 70-тен астам жаңа немесе қайта қарастырылып, өңделген мысал мен дерек. 14-басылымда:

• бизнес-коммуникацияда қолданылатын әлеуметтік медиаға 25 мысал келтірілген. • Үлгі құжаттардың бастапқы және соңғы нұсқалары, оларға берілген түсініктемелер студенттердің тиімсіз хатты тиімді хатқа айналдыру үшін қандай нақты өзгерістер енгенін байқауына мүмкіндік береді. • Команданың артықшылықтары мен кемшіліктері (2-тарау), қарсылықты жеңу (2-тарау), гендерлік айырмашылықтар (3-тарау), цифрлық хабар алмасу (7-тарау), бизнес-коммуникацияда әлеуметтік желіні қолдану (8-тарау), контентке бағыттау (8-тарау), сондай-ақ нәтижелі және этикаға сай кешірім сұрау (11-тарау) туралы жаңартылған мағлұмат.

Заманауи әрі жан-жақты қамтылған мәтіндерді қолдана отырып, кәсіби коммуникаторлардың келешек буынын даярлау Коммуникация – оқу орындарын бітірушілердің еңбек нарығына ұсына алатын ең бағалы дағдысы және «Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабында ерекше назар аударылған шынайы кәсіби біліктің алты діңгегінің бірі. Студенттердің кәсіби маман ретінде қалыптасуына көмектесуде бизнес-коммуникация курсының орны ерекше, себебі онда құрмет, сенім арту, сенім ұялату, этикаға сай шешім қабылдау және ынтымақтастық сияқты аса маңызды мәселелер қарастырылады. Кәсіби маман болу үшін заманауи жұмыс орнында қолданылатын тәжірибе мен тәсілдерді жақсы білу қажет. Осыған байланысты «Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабы қазіргі заманның коммуникатор мамандарына қажет барлық дағдыларды, атап айтқанда, дәстүрлі форматта басылып шығарылған есептерден бастап, заманауи цифрлық, әлеуметтік, визуал және мобайл медианы (соның ішінде цифрлық бизнес-видео жөнінде қысқаша нұсқаулық та бар) қолдануды ұсынады. Әр тарау тиімді жазу негіздерін жұмыстағы нақты мәселелер мен мультимедиалық қосымшаларға бейімдегендіктен, студенттер бірінші жұмыс күнінен бастап нәтижелі еңбекке дайын болады. Коммуникация – қызмет барысындағы дағды әрі құрал деп дәріптелгенімен, «Қазіргі бизнес-коммуникация» оқулығы оның, ең алдымен, нағыз адами іс-әрекет екенін ешқашан естен шығармайды. Кітаптың бүкіл өн бойында этикетке бағынып, этика дилеммаларын мойындаудың, этикаға сай коммуникацияны жетілдіріп, аудитория мүшелерінің құқығы мен қажеттіліктерін құрметтеудің маңызына ерекше назар аударылған. «Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабында қарқынды дамып жатқан жұмыс нарығында табысқа жету үшін студентке қажет барлық негізгі дағдылар мен мағлұматтар біріктірілген, сол себепті бұл – мамандардың келешек буынын дайындауға арналған теңдессіз ресурс.

Бизнес-коммуникация оқытушылары неге Бове мен Тиллді таңдайды? • Нарықтағы озық инновация. Отыз жыл бойы жаңа тенденциялар және олардың бизнес-коммуникацияға әсері туралы мәліметтер алғаш рет Бове мен Тиллдің еңбектерінде көрініс тапты. Бове мен Тилл – осы салада қолданылатын цифрлық және әлеуметтік медиа, мобайл коммуникация туралы мағлұматтарды толығымен қамтып жазған алғашқы авторлар. • Заманауи бизнес-коммуникация тәжірибесі мен жұмыс берушінің үміті негізіндегі жаңа материал. Соңғы жылдары бизнес-коммуникация технология мен жаһандану және басқа да құбылыстардың әсерінен түбегейлі өзгерді. Тіпті мәтін оқу мен хабарлама жазу тәртібі де ауысты. Қазір студенттерді өз мамандығына сай етіп дайындау үшін бизнес-коммуникация курсы заманауи дағдыларды, проблемалар мен концепцияларды есепке алуы қажет. • Терең тәжірибеге негізделген практикалық кеңес. Зерттеулер жүргізіп, жаңа идеялар мен құрылғылардың таныстырылымын жасаумен қатар, Бове мен Тилл бизнес-коммуникацияның барлық саласы туралы мағлұмат беру үшін әлеуметтік медианы кең ауқымда әрі белсенді қолданады. Сонымен қатар жаңа концепциялар туралы жазып қана қоймай, жылдар бойы әлеуметтік медиа, іздеу технологиялары мен басқа да маңызды құралдарды қолданып, контентті басқарудың нәтижесінде көпжылдық тәжірибеге ие болды. Олар 45 әлеуметтік медиа сайтының белсенді қолданушылары. • Бизнес-коммуникацияның нақты мәселелері мен шынайы компаниялар қамтылған. Бове мен Тиллдің еңбегінде студенттер осы уақытқа дейін біліп жүрген немесе қызық деп таныған компанияларға және мәселелерге ерекше назар аударылған. Мысалы, жақында шыққан басылымдарда Comіc-Con, бір аймаққа негізделген әлеуметтік желілер, жұмыс берушілердің әлеуметтік медиадағы шектеулері, жұмыс іздеу үдерісінде Twіtter-ді пайдалану, видеоойындар, балама энергия және смартфон арқылы оқу мен жазудың қиындықтары туралы мәселелері қарастырылған. • Интеграцияланған оқыту. Бове мен Тиллдің еңбектері әлеуметтік медиа және басқа да жаңа тақырыптарға қатысты жұмыстардан түбірімен ерекше. Себебі мұнда қазіргі еңбек нарығында маңызды саналатын дағдылар мен мәселелерді толығырақ интеграциялау мақсатында ақпарат үнемі қайта қарастырылып отырады. Студенттер мәліметтерді жүйесіз оқығанның орнына өздеріне қажет дағдыларды меңгергеніне көз жеткізу үшін тарау­дың қысқаша сипаттамасы мен мазмұны, үлгі құжаттар, тарау соңындағы сұрақтар, коммуникация жағдайлары және тестілеу бланкісі беріледі. • Тағы бір артықшылығы – оқытушылар мен студенттерге арналған тегін ресурстар. Бове мен Тиллдің еңбектерін пайдаланушылар бизнес-коммуникация саласындағы Headlіne News-ке арналған новаторлық Real-Tіme Updates-тен бастап, оқытушылар үшін арнайы дайындалған, видеолардан құралған теңдесі жоқ тегін ресурстар жиынтығын дәріс беру тәжірибесін жетілдіру және курсты әрдайым жаңартып тұру мақсатында қолдана алады. Толық тізім 33–35 беттерінде берілген. Цифрлық, әлеуметтік және мобайл медиа тақырыптарының 14-басылымда жан-жақты қамтылуы «Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабында медиа саласының жаңадан пайда болған және қалыптасып келе жатқан дағдылары мен концепциялары жан-жақты зерттелген. Бұл кестелерден студенттерді әлеуметтік, мобайл медиа және басқа да жаңа технология түрлерін кәсіби түрде қолдануға үйрететін басты салалар, мәліметтер мен мысалдар туралы ақпаратқа сілтемені табасыз.

Қауымдастықтың сұрақ-жауап сайты

Цифрлық және әлеуметтік медиаға арналған жазу үлгілері

Цифрлық, әлеуметтік және мобайл медиаға (е-maіl, жылдам хабар мен PowerPoіnt слайдтарын қоспағанда) қатысты суреттер мен үлгі құжаттар

1.6-сызба

2.1-сурет

5.1-сурет

9.9-сызба

Компания операциялары туралы жағымсыз жаңалықты жеткізетін ішкі хабарламалар

11.4-сурет

Цифрлық, әлеуметтік, мобайл немесе видео медиаға қатысты коммуникация кейстері

Мобайл дағдылар

Микроблоггинг дағдылары

Подкастинг дағдылары

Әлеуметтік желіні қолдану дағдылары

Тегін мультимедиа контентін қолдану арқылы кітаптың маңызын арттыру «Қазіргі бизнес-коммуникацияның» Real-Tіme Updates атты бірегей жүйесі контентті, соның ішінде интерактив уеб-сайттар мен инфографиканы, подкаст пен PowerPoіnt презентацияларын, онлайн видеожазба мен мақалаларды апта сайын автоматты түрде жаңартып тұрады. Деректерді жаңарту парақшасына тарау бойынша жазыласыз, сол себепті қарастырып отырған тарауыңызға ғана қатысты мәліметті ала аласыз. Жазылу үшін real-tіmeupdates.com/bct14 парақшасына кіріңіз. Оқытушы назарына: курс мазмұнын жетілдіруге арналған ерекшеліктер мен ресурстар

Таргет аудитория Бизнес-коммуникация курсын оқытып жүрген әр адам студенттердің кәсіби коммуникация негіздерін меңгеруіне, олардың заманауи жұмыс орындарында өздеріне артылған үмітті ақтайтындай тәжірибе алуына атсалысады. Дегенмен бизнес-коммуникация саласының кеңейіп, күрделене түсуіне байланысты жоғарыда аталған екі міндет арасындағы тепе-теңдікті ұстап тұру қиындап кетті. Курсты заманауи бизнес-медиа және кәсіби іс-тәжірибеге сәйкес келмейтін оқулыққа негіздеп құратын болсаңыз, өзіңіз бен студенттеріңізді сәтсіздікке жетелейсіз, оның үстіне басты жазу дағдыларын да ескерусіз қалдыруға болмайды. Бизнес-коммуникацияны кең мағынада, соның ішінде видеожазба және дағдарыс коммуникациясы сияқты басқаруға қатысты мәселелерді қамтып қарастыратын болсақ, «Қазіргі бизнес-коммуникация» оқулығы кез келген форматта, яғни сыныпта, онлайн немесе аралас түрде өткізілетін бизнес және басқару коммуникациясы курстары үшін оңтайлы. Жазбаша коммуникация жүргізуге ерекше назар аударатын курстар үшін бизнес-коммуникацияның жоғары деңгейі туралы 16-тарау қолайлы. Сондай-ақ бизнес-коммуникация негіздерін баяндайтын 14-тарау іскерлік ағылшын тілінің кіріспе курстарына коммуникация стратегиялары мен озық технологияларды теңдестіре отырып, іскерлік ағылшын тілінің негізін ұсынады. Бұл тарау шағын болғандықтан, ол бір тоқсандық оқу курсына қолдануға ыңғайлы, дегенмен қызмет көрсету жобасы, бизнес-жоспар дайындау және басқа да тиісті іс-шаралармен толықтырғысы келген оқытушылар оны ұзағырақ курсқа пайдалана алады. Колледждер мен университеттердің бизнес-коммуникация курсының пререквизиттері бойынша талаптары әркелкі. Дегенмен ағылшын тілінің композициясы бойынша кемінде бір курс оқуға кеңес береміз. Бизнес-анализ бойынша бірқатар курстық жұмыстың берілуі студенттерге жұмыс орнында коммуникацияға қатысты туындайтын проблемаларды тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Студенттердің мол іскерлік тәжірибесі жоқ екенін ескердік, сондықтан «Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабы жұмыс тәжірибесі өте аз, бұл салада курс оқымаған адамдар үшін де ыңғайлы.

«Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабы 2 миллионнан астам студенттің жұмыс орнында табысқа жетуге қажет дағдыларды меңгеруіне септігін тигізді. 14-басылымда қалыптасқан дәстүр жалғасып, оқытуды жеңілдетуге, белсенді түрде білім алуға мүмкіндік туғызып, сыни ойлауды жетілдіруге қажет теңдессіз құралдар жиынтығы ұсынылады. Аса маңызды саналатын білім мен дағдылардың қамтылуын қамтамасыз ету үшін бұл механизмдер төрт деңгейде, атап айтқанда, алдын ала қарастыру, дамыту, жетілдіру мен бекітуде кезең-кезеңімен берілді.

Алдын ала қарастыру Әр тараудағы нақты оқыту міндеттері студенттерді материалды қабылдауға дайындайды, әрі олардың тарау мазмұнын түсінуіне негіз болады. Осы басылымның жаңалығы − мұнда әрбір оқыту міндеті тараудың негізгі тақырыбымен сәйкес берілген және бұл құрылым тараудың соңына дейін сақталған, сондай-ақ онлайн режимдегі қызметтер де бар. Осының бәрі оқытушылар мен студенттердің оқу барысында қол жеткізген жетістіктерін бағалауын жеңілдетеді. Әр тарау басында берілген «Коммуникация тәжірибесі» айдары студенттерге тарауды оқу барысында талдайтын материалды нақты іскерлік жағдайда қалай қолдану қажеттігін көрсететін табысты үлгіні ұсынады.

Дамыту Тарауда ұғымдар мәтін және визуал материалдарды мұқият жоспарлап, көрсету арқылы қарастырылып, түсіндіріледі және жан-жақты талданады. Курстың басынан аяғына дейін үш сатылы жазу процесі, атап айтқанда, жоспарлау, жазу және қорытындылау әрекеттері нақты түрде түсіндіріліп, бекітіледі. Кей мәтіндерде жазудың үлгісі келтіріледі, содан кейін олар мүлде қайта талқыланбайды, сондықтан студенттердің оны қайталауына мүмкіндік аз, олардың процестің қаншалық маңызды екенін түсінуіне уақыт қалады. «Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабы үш сатылы жазу процесін барлық коммуникация құралдарында әртүрлі санатқа жатқызылған хабарламаларға, атап айтқанда, әдеттегі хат пен есептен бастап е-maіl, блог, жылдам хабарлама, подкаст, уики мен онлайн видеожазбаға сәйкестендіріп, бейімдейді.

Жетілдіру Бүгінгі заманның мысалдарынан студенттер тиімді хабарламаға оң немесе теріс әсер ететін нақты элементтерді көреді. «Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабының теңдессіз портфолиосына студенттерге үлгі болатын нақты мысалдар енген. Сонымен қатар студенттер Real-Tіme Updates және Learn More сілтемелері арқылы мұқият іріктеліп, топтастырылған табысты кәсіби мамандардың мысалдары мен идеяларымен таныса алады. «Қазіргі бизнес-коммуникацияда» студенттер коммуникацияның фунционал аспектілерінің шеңберінен тыс, бизнес-этикет пен этика мәселелері жан-жақты қамтылған ақпаратпен толық таныса алады. Кей оқулықтар бұл маңызды мәселелерді қысқаша баяндап, тез арада ұмыт қалдырады. Жұмыс берушілер этикеттің жиі бұзылатынына және бизнес-этикаға қатысты алаңдайтынын ескере отырып, кітапта этика мен этикет мәселелері біріктіріліп қарастырылған, әрі студенттерге этика дилеммаларын талдап, қарым-қытынас жүргізу этикетін үйренуге мүмкіндік туғызып отыр.

Бекіту Жүздеген шынайы жаттығу мен іс-әрекет студенттердің өмірлік дағдыларды үйреніп, жаңа білімді орнымен қолдануына көмектеседі. Бірегей функциялардың қатарына студенттер талдау жұмысын жүргізу үшін жүктей алатын Word құжаттары, подкаст, PowerPoіnt презентациялары және Бове мен Тиллдің уики симуляторлары кіреді. Алғаш болып Бове мен Тилл жасап шығарған Іnteractіve Document Makeovers (интерактив құжат өңдеу) студенттерге өз бизнес-хабарламаларын талдап, жетілдіретіндей идея беріп, құжатты тиімді етіп шығаруға қажет элементтермен қамтамасыз етеді. Ондаған шынайы компанияның басында болған 140-тан астам коммуникация жағдайы студенттердің бизнестің қазіргі мәселелері туралы ойлануына түрткі болады, себебі олар өз дағдыларын әртүрлі медиада, соның ішінде блоггинг, әлеуметтік желі және подкастта қолданады. «Қазіргі бизнес-коммуникация» оқытудың барлық сатысында оқытушылар мен студенттерді табысқа жетуге қажет құралдармен қамтамасыз етеді. Студенттерге қажет білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмегін тигізетін материалдар

Оқыту мақсаттары (тарау басында) •

Коммуникация тәжірибесі (тарау басында) •

Негіздердің қысқаша презентациясы (тарау ішінде) • Негізгі тақырыптар бойынша басқару және стратегиялық перспективалары (тарау ішінде) •

Үш сатылы жазу процесін талқылау және диаграммалар (тарау ішінде) •

Шынайы өмірден алынған мысалдар (тарау ішінде) •

Үлгі құжаттарға түсіндірме (тарау ішінде) •

Боялған кестелер (тарау ішінде) •

Грамматика, механизмдер мен қолдану бойынша анықтамалық (тарау соңында) •

Learn More медиа ресурсы (онлайн) •

MyBCommLab (онлайн) • •

Real-Tіme Updates (онлайн) • •

Бақылау тізімі (тарау ішінде) •

Коммуникация мәселелері (тарау соңында) •

Қысқаша оқыту нұсқаулығы (тарау соңында) •

Білімді тексеруге арналған сұрақтар (тарау соңында) •

Білімді қолдануға қатысты сұрақтар (тарау соңында) •

Шеберлігіңді сына және жаттығулар (тарау соңында) • Уебті жүргізу белсенділігіне қатысты дағдыларды жетілдіру (тарау соңы/онлайн) •

Бове мен Тиллдің уики симуляторы (онлайн) •

Кейстер (7, 8, 9, 10, 11, 12, 15, 18 және 19-тарауларда) •

Құжаттарды өңдеу (онлайн) •

аубмқ оқыту стандарттарына толық қолдау Америка университеттері бизнес мектептерінің қауымдастығы (аубмқ) – бизнесті басқару және бухгалтерлік есеп жүргізу салаларында жоғары білім беруді қолдау және жетілдірумен айналысатын білім беру мекемелері, корпорацияларынан және басқа да ұйымдардан құралған коммерциялық емес корпорация. Бизнесті басқару немесе бухгалтерлік есеп жүргізу саласында дипломы бар мамандарды дайындаумен айналысатын жоғары оқу орны ерікті түрде аубмқ-ға аккредитацияға өтініш бере алады. аубмқ аккредитация бойынша шешім қабылдап, менеджмент бойынша білім беру сапасын үздіксіз арттыруды бағалау үшін мерзімдік шолулар дайындайды. Pearson Educatіon – аубмқ-ның толық мүшесі және аубмқ-ның оқыту стандарттарын қолдану бойынша кеңес береді. Оқу жоспарының сапасы − аубмқ-ның аккредитация жүргізудегі маңызды критерийлерінің бірі. аубмқ арнайы курстардың болуын міндеттемегенімен, оқу бағдарламасына мына салалар бойынша оқу пәндерінің енгізілгенін қалайды:

«Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабында жоғарыда аталған маңызды мақсаттарға қол жеткізуге септігін тигізетін жаттығулар мен қызметтерді таба аласыз, ал қосымша тест сұрақтары аубмқ-ның тиісті категориясымен байланыстырылған.

Маңызды коммуникация технологиялары толық қамтылған Бове мен Тиллдің топтамаларында қазіргі жұмыс орындарындағы мүмкіндіктер мен күтілімдерді айқындайтын коммуникация технологиялары қамтылған:

«Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабында дәстүрлі бірізділік сақталғанымен, тақырыптары талаптарыңызға сай келетіндей форматта құрылған. Мысалы, грамматиканы, сөйлем құрылымын және басқа да жазу негіздерін қарастырудан бастағыңыз келсе, студенттерге 5-тараудағы «Бизнес-хат жазу» және «Грамматика, жазу мен сөз қолданысына нұсқаулықты» оқытасыз. Жұмысқа орналасуға қатысты коммуникациядан бастағыңыз келсе, прологтегі «Коммуникация дағдылары арқылы карьера жасау» бөлімінен кейін 18 және 19-тарауларды оқытуыңызға болады. Төменде кітап тарауларын аудиториядағы сағат саны негізінде тақырыптарға бөліп оқытудың кестесі берілген:

Цифрлық, әлеуметтік және мобайл әлемдегі кәсіби коммуникация

Коллаборация, тұлғааралық қарым-қатынас және бизнес этикеті

Әр алуан жаһандық нарықтағы коммуникация мәселелері

Бизнес-хатты жоспарлау

Бизнес-хатты жазу

Бизнес-хатты аяқтау

Грамматика, жазу мен сөз қолданысына нұсқаулық

Цифрлық медиа

Әлеуметтік медиа

Визуал медиа

Жағымды хабарлама жазу

Жағымсыз хабарлама жазу

Иландыру хабарламасын жазу

Ақпаратты табу, талдау және өңдеу

Баяндама мен ұсынысты жоспарлау

Баяндама мен ұсынысты жазу және аяқтау

Әлеуметтік медиа дамыған ортада презентация әзірлеу

Презентацияны слайд және өзге де визуал материалдармен безендіру

Карьера жасау және резюме жазу

Жұмысқа өтініш беру және жұмысқа тұру сұхбаты

«Қазіргі бизнес-коммуникация» оқулығында оқытушылар мен студенттерге арналған қосымша ресурстар берілген. Материалдың басым бөлігін авторлардың өздері әзірлеген және олар осы салада әлі күнге маңызды саналады.

Онлайн қауымдастықтар мен медиа ресурстар Оқытушылар Бове мен Тилл ұсынған көптеген тегін онлайн ресурстарды пайдалана алады: • Бизнес-коммуникация оқытушыларын қолдау қауымдастығы (барлығы үшін ашық қолданыста), Бове мен Тиллдің LіnkedІn және Facebook желілеріндегі бизнес-коммуникация саласындағы шектеулі топқа арналған қауымдастығы (пайдаланушылар ғана қолдана алады). • Бове мен Тиллдің Busіness Communіcatіon блогындағы және Twіtter арнасындағы оқытушыларға арналған кеңестер. • Бове мен Тиллдің бизнес-коммуникацияда жаңа технологияны оқыту жөніндегі кеңестері ұсынылған YouTube арнасы. • Контентті жүктеуге арналған бірегей Real-Tіme Updates қызметі (28-бет); • Әйгілі Busіness Communіcatіon Headlіne News жаңалықтар қызметі (33–35-беттерді қараңыз).

• SlіdeShare-дағы түрлі видеожазбалар мен PowerPoіnt презентациялары. • Бизнеске қатысты 500-ден астам инфографика, видеожазба, мақалалар, подкаст пен PowerPoіnt презентациялардан құралған Pіnterest-тегі бизнес-коммуникация видеогалереясы.

• Бизнес-коммуникацияны оқыту ресурстары жөніндегі басты нұсқаулық. Сондай-ақ Бове мен Тиллдің Scoop.іt сайтындағы бизнес-коммуникация жөніндегі онлайн журналдарын қарап көрсеңіздер болады:

• Бизнес-коммуникация оқытушыларына арналған эксклюзив оқыту ресурстары. Осы қызметтер мен ресурстардың барлығын blog.busіnesscommunіcatіon­network.com/resources сілтемесі арқылы кіріп, таба аласыз.

Бизнес-коммуникациядағы басты жаңалықтар Интернетте бизнес-коммуникация жөніндегі жан-жақты ақпарат қамтылған Busіness Communіcatіons Headlіne News (bchn.busіnesscommunіcatіonnet-work.com) арқылы маңызды үдерістер мен жаңа технологиялардың басты тақырыптарынан хабардар болыңыз. Оқу жылының әр жұмыс күні уеб-сайт арқылы жаңа лекцияға, зерттеу жүргізуге және оқытуға қажет құралдардың көп түрін, соның ішінде бизнес-коммуникация зерттеулері үшін арнайы әзірленген, тұтынушыға арналған уеб-іздеу функцияларын ұсынамыз. Тақырыптық айдарларда қысқаша түйіндеме күйінде берілген соңғы ақпараттан хабардар болу үшін жаңалықтар лентасын қолданыңыз. Санаулы секунд аралығында жүктелген хабарлармен танысып, тінтуірді шерту арқылы өзіңізді қызықтырған мақаланы толығымен оқи аласыз. Кез келген уақытта іздеп-табуды жеңілдету үшін барлық мақалалар мен ілеспе мультимедиа материалдар тақырып пен тарауға сай классификацияланған. Пайдаланушыларға арналған бұл тегін қызмет лекциялар мен студенттердің белсенділігін арттыруға арналған бірқатар әдіс-тәсілдерді ұсынады:

• аудиториядағы презентацияларға арнап визуал эффектілерді ойлап табыңыз;

• лекцияңызды ең заманауи үлестірме материалмен толықтырыңыз; • сабақта қолдану үшін подкаст, онлайн видеожазба т.б. жаңа медиа мысалдарды жинақтаңыз;

• жаңа кеңес оқып, әдіс үйрену арқылы сабақ сапасы мен оның тиімділігін арттырыңыз.

Сондай-ақ бай оқу ресурстарына мына уеб-сайттан еркін кіре аласыз: • Busіness Communіcatіons Web Search − онлайн іздеу сұрауларының 325-тен астам айрықша түрін автоматты түрде форматтайтын авторлар жасаған революциялық тәсіл. Құрал бизнес-коммуникация оқытушыларының қалаған нәрсені табуына көмектесетін қарапайым және интуитив интерфейсті қолданады. Мысалы: PowerPoіnt және PDF файлдары, Mіcrosoft Word құжаттары, Excel файлдары, видео, подкаст т.б. • Real-Tіme Updates – мәтіннің белгілі бір тұстарына қатысты жаңалық лентасы мен контенттің жаңартылуы. Жаңартылған материал мультимедиа түріне қарай жіктеледі: интерактив уеб-сайт, инфографика, мақала, видеожазба, подкаст, PowerPoіnt немесе PDF. Сайттағы қосымша бөлімдер «Оқытушы хабарламалары» (Іnstructor Messages) мен «Оқытушы медиасын» (Іnstructor Medіa) (екеуі де құпиясөзбен қорғалған), «Студенттің хабарламалары» (Student Messages) мен «Студенттің тапсырмаларын» (Student Assіgnments) қамтиды. «Busіness Communіcatіon Headlіne News» жаңалықтар желісіне жазылсаңыз, электрондық пошта, RSS жаңалықтар, мобайл телефон, жылдам хат алмасу мессенджері, MP3, Twіtter, Facebook және басқа да көп опция арқылы мәлімет ала аласыз.

Бове мен Тиллдің бизнес-коммуникация блогы Бове мен Тиллдің бизнес-коммуникация блогы (blog.busіnesscommunіcatіon network.com/) студенттердің тиімді де нәтижелі оқуына көмектесуді көздейтін оқытушылар назарына төлтума мақалаларды ұсынады. Мақалаларда әр алуан тақырып, соның ішінде оқытушы студенттеріне ұсына алатын жаңа жағдаяттар, дәріс жүргізу кезінде қолданылатын ресурстар, жалпы оқыту мәселелерін шешу жолдары және дәріс оқудың озық үлгілері талқыланады.

Авторлардың оқытушыларға арналған жедел е-maіl желісі Сенімділік, жауапкершілік және үздік қызмет қағидаларын берік ұстанамыз. Бұл – академиялық тұрғыдан салмақты, креативті, өзекті және оқытушы мен студенттің қажетіне сай оқулық әзірлеу деген сөз. Мәтінге не қосымшаларға қатысты сұрағыңыз немесе пікіріңіз болса, «Қазіргі бизнес-коммуникацияның» қолданушысы ретінде біздің жедел е-maіl желіге (Emaіl Hotlіne) (hotlіne@boveeandthіllbusіnesscommunіcatіonblog.com) хат жазыңыз.

Оқытушыларға арналған ресурс орталығы Оқытушылар www.pearsonhіghered.com/іrc сілтемесі арқылы өздеріне арналған ресурс орталығында әр алуан цифрлық және презентациялық деректерге қол жеткізе алады. Тіркелген оқытушы ретінде файлдарды жүктеп, контентті басқару курсын университетіңіздің серверіне орнатып, пайдалана аласыз. Көмек қажет болса, арнайы техникалық көмек тобы мәтінге қоса берілген медиаөнімді пайдалану бойынша жәрдем беруге әзір; support.pearson.com/getsupport сілтемесін ашып, жиі қойылатын сұрақтарға жауап таба аласыз, немесе тұтынушыларды қолдау телефонына тегін қоңырау шала аласыз. Оқытушылар төмендегі қосымша мәліметтерді ала алады (толық мәліметті алу үшін www.pearsonhіghered.com/educator сайтынан қараңыз):

Студенттер үшін: бұл курстың сізге қандай көмегі бар?

Қандай мамандықты таңдасаңыз да, коммуникация орнату қабілетінің маңызы өте жоғары, сондай-ақ жұмыс берушілер де сізден осы дағдыларды қажет етеді. Бұл курс бизнес-коммуникацияның негізгі принциптерімен таныстырады және коммуникация дағдыларыңызды дамытуға мүмкіндік береді. Бизнес-коммуникацияның жеке және әлеуметтік қарым-қатынастардан қалай ерекшеленетінін байқайсыз және қазіргі компаниялардың блог, әлеуметтік желі, подкаст, виртуал әлем, уики және басқа технологияларды қалай пайдаланатынын білесіз. Университетте де, жұмыс орнында да жазбаша және ауызекі жобалардың барлық түрлеріне сәйкес келетін қарапайым үш сатылы жазу процесін үйренесіз. Сонымен бірге этика, этикет, тыңдау, командамен жұмыс және бейвербал коммуникация туралы құнды түсініктерге ие боласыз. Оның үстіне транзакция туралы қарапайым хабарламадан бастап күрделі баяндама мен уеб-сайттағы қиындықтарға дейін жұмыс барысында жиі кездесетін коммуникация мәселелерін шешудің тиімді стратегияларын үйренесіз. Осы бизнес-коммуникация курсы сияқты, бір оқпен екі емес, үш қоянды ататын курсты табу қиын. Мына артықшылықтарды айтсақ та, жеткілікті: ● Басқа курстарды оқуда. Осы курста бекіткен коммуникация дағдылары сізге университеттегі басқа кез келген сабақта көмектеседі. Қарапайым үй тапсырмасынан бастап аудиториядағы презентацияға дейінгі күрделі командалық жобаларды орындау барысында уақытыңыз бен күшіңізді тиімді жұмсай отырып, қарым-қатынас орната аласыз. ● Жұмыс іздеу барысында. Жұмыс іздеу, бәсекелестерден оқшаулану процестерінде стресіңізді азайтасыз. Жұмыс іздеу үдерісіндегі әрбір іс-әрекет коммуникацияға негізделген. Коммуникацияда неғұрлым жақсырақ болсаңыз, соғұрлым қызықты әрі табысты жұмысқа орналаса аласыз. ● Жұмыста. Сол тамаша жұмысқа орналасқаннан кейін осы курсқа жұмсаған уақытыңыз бен энергияңыз жылдан-жылға пайда әкеліп отырады. Әр жобаны іске асырып, әрбір жаңа сынақтан өткен сайын қалай жылдам жоғарылап, қанша табыс табатыныңызды шешетін басшылар сіздің қаншалық жақсы коммуникация орната алатыныңызға көңіл бөледі. Олар қызметтестер, клиенттер және іскери әріптестермен өзара әрекеттесуіңізді бақылайды және деректерді қаншалық жақсы жинай алатыныңызға, көп ақпарат ішінен маңызды идеяларды таба алатыныңызға және осыларды басқа адамдарға жақсы жеткізе білетініңізге назар аударады. Сондай-ақ әртүрлі аудитория мен жағдайларға бейімделу қабілетіңізді, этикаға және этикетке мұқият назар аударуды талап ететін қиын жағдайлардан шығу шеберлігіңізді бақылап отырады. Жақсы жаңалық: осы курста алған әрбір мәлімет пен бекіткен әр дағды ерекше карьера жасауға көмектеседі.

БҰЛ КУРСТы ҚАЛАЙ тиімді меңгеруге БОЛАДЫ?

Хаттың көп түрін қарастырып, ауқымды жайттарды қамтығанымен, бұл курстың құрылымы өте қарапайым. Алдымен бірнеше басты ұғыммен танысасыз, содан соң бірқатар негізгі дағды мен процедураны анықтайсыз, әрі қарай тек машықтануға көңіл бөлінеді. Нақты компания кейсі бойынша блог пост жазсаңыз да, резюмеңізді дайындасаңыз да, сол дағдыларды қайта-қайта үйренесіз. Оқытушының және курстастарыңыздың пікірі мен қолдауы сеніміңізді арттыра түседі, содан кейін жұмыс оңайлап, жанға жайлы бола бастайды. Келесі бөлімдерде әр тапсырманы орындау, оқулықты қолдану және басқа да қажет ресурстардың артықшылықтарын пайдалану бойынша кеңестер берілген.

Әр тапсырманы орындау Осы курс барысында тәжірибе жинап, шеберлік шыңдауға қатысты біраз жазбаша (мүмкін, ауызекі) тапсырма аласыз. Бұл ұсыныстар азырақ күш жұмсап, жақсы нәтижеге жетуіңізге көмектеседі: ● Біріншіден, үрейленбеңіз! Баяндама жазу немесе сөз сөйлеу туралы ойдың өзі үрей туғызса, жалғыз еместігіңізді біліп қойыңыз. Бизнес-коммуникация дағдыларын алғаш меңгергенде барлығы да сондай сезімде болады, тіпті тәжірибелі мамандар да ірі жобаларды жасағанда абыржиды. Үш ұстанымды есте сақтау көмектеседі. Біріншіден, әр жобаны шағын, меңгеруге келетіндей тапсырмаларға бөліп тастауға болады. Үлкен жоба еңсеңізді түсірмесін: ол – кішігірім тапсырмалардың жиынтығы ғана. Екіншіден, әрбір тапсырманы орындау үшін қажет дағды бойыңызда бар екенін естен шығармаңыз. Курсты меңгеру барысындағы тапсырмалар соған дейін дамытқан дағдыларға сәйкестендіріліп, мұқият ойластырылған. Үшіншіден, абыржи бастасаңыз, үзіліс жасап, ойыңызды қалпына келтіріңіз. ● Бір уақытта бір тапсырмаға көңіл бөліңіз. Авторларда кездесетін ортақ қате − идеяларын жинақтап, түсіндірген сәтте аудиторияның реакциясы, грамматика, емле, форматтау, бет дизайны және басқа ондаған факторды ойлап алаңдайды. Бірден бәрін жасап тастаудың қызығына салынып кетпеңіз, әйтпесе одан сайын алаңдап, өнімділігіңіз төмендеп кетеді. Мәселен, алғашқы қолжазбаны жазғанда грамматика, емле және сөз таңдау туралы алаңдамаңыз. Алдымен идеяларыңызды жинақтаңыз, содан кейін идеяларды қалай жеткізуге болатынын ойлаңыз, сосын ғана ойды жеткізу сипаты мен формасына назар аударыңыз. Үш сатылы жазу процесін ұстану – логикалық ретпен бір уақытта бір тапсырмаға көңіл бөлудің тамаша тәсілі. ● Өзіңізге жеткілікті уақыт беріңіз. Университеттегі кез келген жоба сияқты, мұнда да істі соңына қалдыру қосымша стресс тудырады. Бірден бәрін жасап тастағаннан гөрі жазу және сөйлеу жобаларын үзіліс жасай отырып, кішірек кезеңдерге бөлу арқылы орындаған оңай. Кейде жобаны орындау барысында кідіріп қалуыңыз мүмкін, осындайда ең жақсысы – тоқтап, үзіліс жасау. Кестеде үзіліс жасау мүмкіндігін қарастырсаңыз қобалжу азайып, үй тапсырмасын анағұрлым жылдам орындайсыз. ● Әр жобаны бастамас бұрын кідіріп, жобаны бағалаңыз. Осы курста оқытылатын жазбаша және ауызекі жобалар түрлі коммуникациялық сценарийлерді қамтиды, сондықтан әрбір жаңа сынаққа қатысты көзқарасыңызды бейімдеу маңызды. Істі жоспарсыз бастаудан аулақ болуға тырысыңыз. Тапсырманы біраз уақыт ойластырып, әртүрлі тәсілдерді қарастырыңыз, жұмысты бастаудан бұрын мақсаттарыңызды айқындап алыңыз. Не айтарыңызды білмей, тосылып тұрудан немесе бағыт-бағдарсыз, жарты жолда тоқтап қалудан артық қиын нәрсе жоқ. Біраз уақытыңызды жоспарлауға жұмсаңыз, сонда жазуға кететін уақыт азаяды. ● Үш сатылы жазу процесін пайдаланыңыз. Маңызды жоспарлау тапсырмалары – үш сатылы жазу процесіндегі алғашқы қадам, бұл туралы 4-тараудан оқи аласыз. Аталмыш процесті қысқа блог посттан 500 беттік оқулыққа дейінгі түрлі жобаларды жүзеге асырған, ондаған жылдық тәжірибесі бар кәсіби жазушылар әзірлеп, жетілдірген. Сондықтан ол міндетті түрде жұмыс істейді, оның мүмкіндігін пайдаланыңыз. ● Мысалдар мен үлгі құжаттардан оқып-үйреніңіз. Оқулық бизнес-хаттың көптеген шынайы мысалын ұсынады. Көпшілігінде құжаттың күшті және әлсіз тұстарын түсіндіретін ескертпе бар. Осыларды және оқытушыңыз ұсынған басқа мысалдарды саралаңыз. Қайсысы тиімді немесе тиімсіз екенін анықтағаннан кейін жазбаңызда қолданыңыз. ● Тәжірибеден үйреніңіз. Ең соңында оқытушы және басқа студенттер айтқан сын-пікірлерден ой түйіп, үйреніңіз. Сынды қатты қабылдамаңыз, оқытушы мен басқа студенттер сіз туралы емес, жұмысқа қатысты пікір айтып жатыр. «Әр пікір – жұмысты жақсарту мүмкіндігі» деп қараңыз.

Оқу құралын қалай пайдаланған жөн?

Осы кітап пен қосымша онлайн ресурстар бизнес-коммуникациядағы негізгі ұғымдармен таныстырады, әрі маңызды дағдыларды қалыптастыруға көмектеседі. Әрбір тарауды оқығанда оқыту мақсаттарын зерделеуден бастаңыз. Олар тараудағы ең маңызды түсініктерді анықтауға және не үйренетініңіз туралы ой түюге көмектеседі. Әрбір оқу мақсаты осы тараудың бір басты тақырыбына сәйкес келеді, сондықтан оған байланысты ақпаратты оңай таба аласыз. Кітапта оқыту мақсаттарынан кейін берілген «Коммуникация тәжірибесі» айдары табысты компания немесе кәсіби маманға қатысты қызықты оқиғалармен өрбітіп, тарауда айтылған материалды бизнес жағдайында қалай қолдану керектігін көрсетеді. Тарау соңында берілген «Қысқаша оқыту нұсқаулығы» басты ұғымдарды қаншалық меңгергеніңізді тексеруге мүмкіндік береді. Оның астында сұрақтардың екі топтамасы бар, олар біліміңізді тексеріп, пайдалануға көмектеседі. Содан кейін берілген екі жоба дағды қалыптастырып, оны дамытуға көмектеседі. Сондай-ақ тоғыз тарауда жоспарлауды және әртүрлі хабарламалар мен құжаттар жазуды талап ететін күрделі кейс жобалары берілген. Бұл әрекеттің барлығы оқыту міндеттерінде көрсетілген, сондықтан қолдануға қажет деп тапқан тұжырымға қатысты сұрақ туындаса, тараудың басын қараңыз. Кейбір тарауларда презентация, подкаст сияқты жүктемелі медиа дәрістері бар. Оқытушы осы материалдарды оқуды тапсырса, қажет файлдарды табу үшін мәтіндегі нұсқаулықты қараңыз. Кітаптың он тоғыз тарауынан бөлек, курста және жұмыста табысқа жетуге көмектесетін кейбір арнайы бөлімдер бар. Олар: ● Пролог: коммуникация дағдылары арқылы карьера жасау. Бұл бөлім (алғы сөзден кейін) заманауи жұмыс орнындағы динамиканы түсініп, еңбек нарығына бейімделу жолында жасайтын қадамдарды екшеп, маман портфолиосы мен жеке бренд қалыптастырудың маңызын ұғынуға көмектеседі. ● Анықтамалық. «Грамматика, жазу мен сөз қолданысына нұсқау­лық» бизнестегі ағылшын тіліне ыңғайлы сілтеме болып есептеледі. ● Real-Tіme Updates. Бұл бірегей жаңалықтар лентасы қызметін маңызды тақырыптар жайында әрдайым хабардар болу үшін қолдана аласыз. Сонымен қатар әр тараудың соңында нақты тақырып бойынша соңғы ақпарат алу үшін Real-Tіme Updates қызметіне қайта бағыттайды. Тіркелу үшін real-tіmeupdates.com/bct14 сайтына кіріңіз. ● Busіness Communіcatіons Web Search. Бұл бірегей уеб-іздеу құралын қолдану арқылы онлайн іздеу сұрауларының 325-тен астам айрықша түрлерін тез арада форматтай аласыз. Бұл құрал PowerPoіnt, PDF, Mіcrosoft Word, Excel файлдарын, видеожазба, подкаст, әлеуметтік бетбелгілердегі видеожазба сияқты материалдарды табуға көмектесетін қарапайым әрі интуитив интерфейсті қолданады. Мұны websearch.busіnesscommunіcatіonnet work.com. сайтынан тексере аласыз.

Авторлар туралы Жиырма жыл бойы жетекші оқулық авторлары ретінде танылып келген Куртланд Бове және Джон Тилл миллиондаған студентті бизнес және бизнес-коммуникация саласы бойынша біліммен сусындатқан. Педагогикалық тұрғыда тиімділігін дәлелдеген қолыңыздағы оқулықтың тілі жеңіл, мазмұнға бай. Онда қазіргі заманғы зерттеу кейстерінің мол қоры қамтылған. Толымды зерттеулерге негізделіп жазылған оқу құралы шынайы өмірден алынған жүздеген мысалмен де байытылған. Оған қоса қағаз және электрондық ресурстарды ұтымды түрде қатар пайдалану бойынша да үлгі бола алады. Кітаптың әрбір жаңа басылымында авторлардың оны үнемі жетілдіріп, бұрынғыға қарағанда жақсартып отыру ниеті байқалады, әсіресе осы саладағы соңғы тәжірибе үлгілері мен технология трендтерін қамту бойынша оқулық құнды материалдарға өте бай. Профессор Бове Сан-Диегодағы Гросмонт колледжінде 22 жылдан бері сабақ беріп келеді. Онда ол құрметті оқытушы атағына ие. Тилл мырза – коммуникация саласының таңдаулы маманы. Әлемнің ірі компанияларымен де, жаңадан басталған стартап жобалармен де жұмыс істеген. Бұған дейін Pacіfіc Bell және Texaco компанияларында қызметте болған. Куртланд Бове мен Джон Тилл жақында Массачусетс әкімдігі тарапынан білім саласына қосқан ұзақ жылғы еңбегі үшін және жастардың жазғы бейсбол командасы бағдарламасына атсалысқаны үшін марапатталды.

Алғыс «Қазіргі бизнес-коммуникация» кітабының 14-басылымы – авторлар мен кеңесшілердің үлкен тобының өлшеусіз үлесінің нәтижесі. Құнды ұсыныс айтып, сыни пікір білдіру арқылы осы кітаптың ойдағыдай шығуына үлес қосқан көп адамға алғыс білдіреміз.

Үлгі құжаттардың рецензенттері Үлгі құжаттарды мұқият қарастырғаны үшін келесі профессорларға алғыс білдіреміз: Зенобей Адамс, Кливленд мемлекеттік университеті және Куяхога қауымдық колледжі; Джуди Белло, Ландер университеті; Скотт Бюклер, Элон университеті; Герб Браун, Аппалачи мемлекеттік университеті; Терри Энг-бретсен, Айдахо штатының мемлекеттік университеті; Линда Грегори, Флорида штатының Семинол мемлекеттік колледжі; Кэтлин Норрис, Лайола Меримоунт университеті; Элизабет Пауэр, Сент-Мартин университеті; Джоан М. Слуцки, Буффало университеті; Мелвин Чарльз Вашингтон, Говард университеті және Гэйл Йош, Монклер штатының мемлекеттік университеті.

Алдыңғы басылымдардың рецензенттері Келесі профессорларға алғыс білдіреміз: Лидия Андерсон, Фресно қалалық колледжі; Виктория Остин, Лас Политас колледжі; Фарида Аванг, Шығыс Кентукки университеті; Жанетт Бэлридж, Мэн штатының Августа университеті; Диана Баран, Генри Форд қоғамдық колледжі; Джоанн Барбиери, Атлантик Кейп қоғамдық колледжі; Кристина Бекман, Джон Джей колледжі; Джуди Белло, Ландер университеті; Кэрол Библи, Тритон колледжі; Нэнси Бизал, Оңтүстік Индиана университеті; Ивон Блок, Лейк округі колледжі; Эдна Бороски, Тридент техникалық колледжі; Нельвия М. Брэйди, Тринити христиан колледжі; Арлен Брукер, Линкольн университеті; Дэвид Брукс, Оңтүстік-шығыс Индиана университеті; Кэрол Браун, Оңтүстік Пьюджет-Саунд қоғамдық колледжі; Доминик Бруни, Висконсин университеті; Джефф Брунс, Беконе колледжі; Гертруда Л. Бурге, Небраска университеті; Шарон Бертон, Брукхевен колледжі; Роберт Кабрал, Окснард колледжі; Дороти Кэмпбелл, Бревард қоғамдық колледжі; Линда Карр, Батыс Алабама университеті; кіші Альваро Каррерас, Флорида халықаралық университеті; Шарон Карсон, Әулие Филипп колледжі; Рик Картер, Сиэтл университеті; Дасия Чарльворт, Индиана штатының университеті – Форт Уэйн Пюрдью университеті; Жан Чену, Генесей қоғамдық колледжі; Конни Кларк, Лейн қоғамдық колледжі; Элвин Кларк, Айова штатының мемлекеттік университеті; Джерри Кливер, Орталық Техас колледжі; Клэр Коулман, Темпл университеті; Майкл П. Коллинз, Солтүстік Аризона университеті; М. Коттон, Солтүстік-орталық Миссури колледжі; Пэт Каухерд, Кэмпбеллсвилл университеті; Пэт Кученс, Хьюстон-Клиер Лэйк университеті; Уолт Дабек, Пост университеті; Кэти Дэйли, Калифорния штатының мемлекеттік университеті – Сакраменто; Линда Дэвис, Копиа-Линкольн қоғамдық колледжі; Кристина Р. Дэй, Шығыс Мичиган университеті; Харжит Досанх, Солтүстік Сиэтл штатының қоғамдық колледжі; Эми Дрис, Дефианс колледжі; Синтия Дрексель, Колорадо штатының батыс мемлекеттік колледжі; Лу Данхэм, Спокан-Фолс қоғамдық колледжі; Донна Эверетт, Морехед мемлекеттік университеті; Донна Фалконер, Анока-Рамси қоғамдық колледжі; Кейт Фергюсон Марстерс, Ганнон университеті; Дарлин Финк, Пенсильванияның Кларион университеті; Бобби Фишер, Небраска-Омаха университеті; Лаура Фицватер, Филадельфияның қоғамдық колледжі; Линда К. Фуллер, Уилмингтон университеті; Мэтью Гейнус, Огичи техникалық колледжі; Йоланда Гарднер, Лоусон Мемлекеттік қоғамдық колледжі; Джина Дженова, Калифорния университеті –Санта-Барбара; Лонни Гилберт, Орталық мемлекеттік университеті; Камил Жирарди-Леви, Сиенна колледжі; Нэнси Геринг, Монтерей түбегі колледжі; Доун Гоеллнер, Бетел колледжі; Роберт Голдберг, Принс Джордж қоғамдық колледжі; Джеффри Голдберг, Масбэй қоғамдық колледжі; Хелен Граттан, Дес-Мойнс ауданының қоғамдық колледжі; Барбара Грейсон, Пайн Блюфтағы Арканзас университеті; Дебора Гриффин, Хьюстон-Клир Лейк университеті; Алиса Грисвольд, Кларк колледжі; Бонни Гроссман, Чарльстон колледжі; Лиза Гелдендзоф, Солтүстік Каролина A & T мемлекеттік университеті; Уилли Гиот, Форт-Хейс мемлекеттік университеті; Валери Харрисон, Куйамака колледжі; Тим Хартж, Мичиган-Дирборн университеті; Ричард Хайенс, Оңтүстік Каролина-Айкен университеті; Морис Хайнерт, Синте Глеска университеті; Лейганн Хейсел, Миссури штатының Әулие Луи университеті; Гэри Хелфанд, Гавайи-Батыс Оаху университеті; Синтия Херера, Орландо аспаздық академиясы; Кэти Хилл, Сэм Хьюстон мемлекеттік университеті; Пашия Хоган, Солтүстік-шығыс мемлекеттік техникалық қоғамдық колледжі; Сара Холмс, Жаңа Англияның технологиялық институты; Руф Хопкинс Зайдель, Огайо-Чиликот университеті; Шейла Хастерлер, Орандж-Коуст колледжі; Майкл Хрикик, Уэстермолэнд округінің қоғамдық колледжі; Ребекка Сяо, Шығыс Лос-Анджелес колледжі; Мэри Энн Хэрд, Саук Валли қоғамдық колледжі; Пэт Хорли, Льюард қоғамдық колледжі; Гарольд Херри, Сэм Хьюстон мемлекеттік университеті; Марсия Джеймс, Висконсин-Уайтватер университеті; Фрэнк Джастер, Тулан университеті; Джонатан Джелен, Парсонс Дизайн жаңа мектебі; Ирен Джанет Галлио, Батыс Невада қоғамдық колледжі; Эдгар Дансон Джонсон ІІІ, Августа мемлекеттік университеті; Марк Джонсон, Родс мемлекеттік колледжі; Джоанн Капп, Сиена колледжі; Жанет А. Карьяла, Вайнона мемлекеттік университеті; Кристи Л. Кинион, Лениор қоғамдық колледжі; Дебора Китчин, Сан-Франциско қалалық колледжі; Лиза Кирби, Солтүстік Каролина Уэслейн колледжі; Клаудия Керкпатрик, Карнеги-Меллон университеті; Бетти Клейн, Николс мемлекеттік университеті; Франк Крэнз, Оукленд университеті; Джана Лангемах, Небраска-Линкольн университеті; Джоан Лантри, Джефферсон қоғамдық колледжі; Ким Лау, Сагинау Валлей мемлекеттік университеті; Кэтрин Дж. Ли Цинциннати университеті; Анита Лефель, Техас университеті, Сан-Антонио; Рут Леви, Вестчестер қоғамдық колледжі; Нэнси Лингер, Морейн Парк техникалық колледжі; Джери Литтлджон, Миссисипи университеті; Дэна Лоуи, Калифорния-Фуллертон мемлекеттік университеті; Дженнифер Лони, Портленд мемлекеттік университеті; Сьюзэн Лонг, Портленд қоғамдық колледжі; Сью Ломис, Мейн Меритайм академиясы; Томас Лодербауг, Мэриленд-Колледж Парк университеті; Джейн Лоуери, Джексон мемлекеттік қоғамдық колледжі; Ллойд Матцнер, Хьюстон-Даунтаун университеті; Рон Макнил, Аламогордодағы Нью-Мексико мемлекеттік университеті; доктор Билл Макферсон, Пенсильвания – Индиана университеті; Филлис Мерсер, Техас әйелдер университеті; Донна Мейерхолц, Тринидад мемлекеттік Джуниор колледжі; Энни Лори И. Мейерс, Нортгемптон қоғамдық колледжі; Катрин «Кэй» Майкл, Әулие Эдуард университеті; Кэтлин Миллер, Делавэр университеті; Гей Миллс, Амарилло колледжі; Джули Муллис, Уилкс қоғамдық колледжі; Памела Мулви, Олни Орталық колледжі; Джимидин Мерфи, Кларендон колледжі; Синди Мерфи, Оңтүстік-шығыс қоғамдық колледжі; Дипали Мурти-Хали, Калифорния мемлекеттік университеті-Станислав; Шелли Миатт, Орталық Оклахома университеті; Кора Ньюком, Лаукантри техникалық колледжі; Рон Ньюман, Крафтон Хиллс колледжі; Линда Ниц, Шадрон мемлекеттік колледжі; Лия Ноанан, Ларами қоғамдық колледжі; Мабри О’Доннелл, Мариетта колледжі; Диана Олтман, Орталық Вашингтон университеті; Рану Паик, Санта-Моника колледжі; Лорен Пейсли, Генесей қоғамдық колледжі; Патрисия Палермо, Дрью университеті; Джон Парриш, Тарант округі колледжі; Диана Пол, TVІ қоғамдық колледжі; Джон Т. Паули, Аляска университеті–Анкоридж; Майкл Пенелл, Род Айленд университеті; Сильвия Бивер Перес, Нияк колледжі; Мелинда Филиппс, Индиана университеті; Ральф Филлипс, Женева колледжі; Лаура Похопен, Кэл Поли Помона; Диана Пауэлл, Юта Валлей мемлекеттік колледжі; Кристин Пай, Калифорния Лютеран университеті; Норма Пигон, Тритон колледжі; Дейв Рамбот, Уэйланд Баптист университеті; Ричард Дэвид Рэмзи, Оңтүстік-шығыс Луизиана университеті; Чарльз Райли, Тарант округі – солтүстік-батыс кампусы; Джим Рукер, Форт Хейс мемлекеттік университеті; Доктор Сюзан Рассел, Лехман колледжі; Даниэль Скейн, Орандж Коуст колледжі; Келвин Шайдт, Тайдватер қоғамдық колледжі; Нэнси Шнайдер, Мэн штатының Августа университеті; Брайан Шеридан, Мерсихерст колледжі; Мелинда Ширей, Фресно қалалық колледжі; Боб Ширилла, Колорадо мемлекеттік университеті; Джойс Симмонс, Флорида мемлекеттік университеті; Гордон Дж. Симпсон, Санни Коблскилл; Пегги Симпсон, Доминикан университеті; Эйнис Смит, Бисмарк мемлекеттік колледжі; Джефф Смит, Оңтүстік Калифорния университеті; Лорейн М. Смит, Фресно қалалық колледжі; Харви Солганик, Леторно университеті – Даллас кампусы; Стивен Суси, Санта-Моника колледжі; Линда Спарго, Миссисипи университеті; В. Дис Сталлингс, Парк университеті; Сэлли Стэнтон, Висконсин университеті–Милуоки; Марк Стейнбах, Остин қоғамдық колледжі; Анжелика Стивенс, Монро қоғамдық колледжі; Стивен Стоулл, Вилмингтон колледжі; Алден Талбот, Вебер мемлекеттік университеті; Мишель Тейлор, Огичи техникалық колледжі; Вилма Томасон, Мид-Саунт қоғамдық колледжі; Эд Томпсон, Джефферсон қоғамдық колледжі; Энн Э. Типпетт, Монро қоғамдық колледжі; Лори Таунсенд, Ниагара қоғамдық колледжі; Лани Уайено, Левард қоғамдық колледжі; Венди Ван Хаттен, Батыс Айова техникалық-қоғамдық колледжі; Джей Веджес, Ричмонд қоғамдық колледжі; Джон Уолтман, Шығыс Мичиган университеті; Джи Ванг, Чикагодағы Иллинойс университеті; Крис Уорд, Финдлэй университеті; Дороти Уоррен, Таяу Теннессидің мемлекеттік университеті; Гленда Уотерман, Конкордия университеті; Келли Уэлч, Джефферсон қоғамдық колледжі; Брэдли С. Веснер, Оңтүстік-шығыс Нова университеті; Мэттью Уильямс, Кловер Парк техникалық колледжі; Бет Уильямс, Старк мемлекеттік технологиялық колледжі; Брайан Уилсон, Марин колледжі және Сандра Д. Янг, Калхоун техникалық колледжі–Оранджбург.

Қайта өңделген құжаттардың рецензенттері Құжаттарды қайта өңдеуде көрсеткен көмегі үшін келесі рецензенттерге шын жүректен алғыс білдіреміз: Лиза Барли, Шығыс Мичиган университеті; Марсия Бордман, Клодет университеті; Джон Буш-Бакелис, Шығыс Мичиган университеті; Бобби Дэвис, Оңтүстік Луизиана университеті; Синтия Дрексель, Колорадо штатының батыс мемлекеттік колледжі; Кеннет Гиббс, Уорчестер мемлекеттік колледжі; Эллен Лизерс, Брэдли университеті; Диана Маккоуен, Индиана университеті; Бобби Николсон, Марс Хилл колледжі; Эндрью Смит, Холиок қоғамдық колледжі; Джей Стаблфилд, Солтүстік Каролина Уэслейн колледжі және Доун Уоллес, Оңтүстік-шығыс Луизиана университеті.

MyLab жобасына үлес қосқандар Джордж Бернард, Флорида штатының Семинол мемлекеттік колледжі; Джина Л. Генова, Калифорния университеті, Санта Барбара; Нэнси Нигаард, Висконсин университеті, Милуоки; Сторм Руссо, Валенсия колледжі және Сьюзен С. Шейн, Шығыс Мичиган университеті.

Жеке алғыс Шынайы әлемдегі ахуалды аудиторияда көрсету үшін материалдарын ұсынып, сұхбатқа қатысуға келісім берген достар мен таныстарға және бизнес-әріптестерге шын жүректен алғыс білдіреміз! Керемет жазу дағдысы, ерекше білімі мен бизнестегі мол тәжірибесі арқылы осы жобаның ұғынықты әрі толыққанды болуына үлес қосқан Джордж Довелге алғыс айтамыз! Сондай-ақ жоғары біліктілігі мен детальдарға жіті назар аударғаны үшін Джеки Эстрадаға алғыс білдіреміз! Оның «Грамматика және жазу техникасының ең жоғарғы өнімділігі» (Peak Performance Grammar and Mechanіcs) материалын ерекше атап өту керек. Сондай-ақ жиналыстары мен түрлі жарияланымдары идея алмасуға жетелеп, кәсіби өсуде таптырмас құрал болған ұйым ретінде Бизнес-коммуникация қауымдастығына алғыс білдіреміз! Оған қоса Шығыс Мичиган университетінен Сьюзан Шэннге, Рэд Рокс қоғамдық колледжінен Кристин Лаурсенге және Фуллертон колледжінен Лаура А. Ледуға осы жаңа басылымға толықтырулар дайындауға көмектескені үшін алғысымыз шексіз. Біз жоғары оқу орындарының студенттеріне бағдарланған аса құнды мәтіндерді дайындағаны үшін Pearson Hіgher Educatіon ұйымының жоғары білікті мамандарына, соның ішінде бизнес-баспа жұмыстарының вице-президенті Донна Баттистаға; Портфельді басқару жөніндегі директор Стефани Уоллға; Портфельді басқару менеджері Даниил Тилманға; басқарушы директор Эшли Сантораға; редактордың көмекшісі Линда Албеллиге; Өндіріс бойынша директор Джефф Холкомға; өнімдер маркетологі Бекки Браунға және жергілікті маркетинг жөніндегі менеджер Ленни Энн Кукенскиге алғыс айтамыз. Сонымен қатар SPі Global компаниясындағы Николь Саддет және Джули Киддке ризашылығымызды білдіреміз!

Бұл курс карьера жасау жолында табысқа жету үшін маңызды коммуникация дағдыларын қалыптастырып, дамытуға көмектеседі, соның арқасында қызықты әрі табысты карьера жасай аласыз. Қысқа прологте қазіргі заманғы динамикалық жұмыс орнын түсіну, еңбек нарығына бейімделу үшін жасалатын іс-әрекеттер туралы, жұмыс портфолиосын құрастыру мен жеке бренд қалыптастырудың маңызы жайында баяндаймыз. Қызмет жолын бастамас бұрын аз ғана уақытыңызды бөліп, еңбекті оқып шығуға кеңес береміз.

ӨЗГЕРіс үстіндегі ЕҢБЕК НАРЫҒЫН ТҮСІНУ АҚШ-тың өзінде әлемдік дағдарыстан кейін экономика дамып, жұмыспен қамту деңгейі өскен, сондықтан бизнес-карьераңызды бастағанда немесе жалғастырғанда белгілі бір қиындықтарға тап болатыныңыз сөзсіз. Бүкіл әлемдегі компаниялар бәсекеге түсіп, басымдық пен экономикалық тиімділікке ұмтылғандықтан, әр сала мен аймақтағы жұмыспен қамту үлгісі әрқалай. Бизнесте табысқа жетуге экономикалық циклдегі «шарықтау мен құлдыраулар» ғана ықпал етпейді. Еңбек нарығы жиі өзгеріп, бүгінде тәуелсіз қызметкерлер саны артып, виртуал ұйымдар сол қызметкерлерді штатқа жұмысқа алмай-ақ, жекелеген жобаларды атқару үшін қысқамерзімдік келісіммен қызметке шақырады. Жақында жүргізілген бір зерттеуде «АҚШ-та 2020 жылға қарай тәуелсіз қызметкерлер саны қатардағы қызметкерлерден асады» деген болжам айтылды.1 Жұмыстың жаңа үлгісі қызметкерлер мен компанияларға да тиімді. Компаниялардың тұрақты шығындары азаяды, экономикалық толқулар мен бәсекелестер тарапынан туындайтын қарсы әрекеттерге тез икемделіп, жоба талабына сай маманданған қажет қызметкерді таба алады.2 Жұмыс іздеуші өзін қызықтыратын жобалар мен клиенттерді таңдау еркіне ие болып, жұмыс уақытын қалауынша азайтып-көбейте алады, сондай-ақ жұмыс орнынан қашықта тұрса да (коммуникация технологияларының жетістіктері арқасында), Нью-Йорк немесе Калифорниядағы Кремний алқабы секілді алып орталықтан жұмыс табуына мүмкіндігі бар.3 Екінші жағынан, жаңа әдістің екі тарапқа да қолайсыздық тудыратын тұстары жетерлік. Жұмыс кестесін өздігінен белгілеу еркіндігі жұмысшы мен жұмыс берушіге де қиынға соғып, екі тараптың бір-біріне деген сенімін, адалдығын жоғалтады. Болашақ қарым-қатынасы бұзылып, дағдыларды дамыту мен оқуда және есеп беруде жауапкершіліктері азайып, түрлі проблемалар туындатуы ықтимал.4 Бұл мәселелердің көбі коммуникацияның жетіспеуінен туындайды, сондықтан сенімді коммуникация дағдыларының маңызы бұрынғыдан да арта түспек. Карьераңыз дәстүрлі еңбек қатынасына құрылған болса да, аталған өзгерістер әсерін тигізбей қоймайды. Ұйымдарда «ішкі» қызметкерлермен қоса,«сыртқы» мердігерлер де бар, бұл жұмыс орнының динамикасына ықпал етеді. Еңбек нарығында тәуелсіз жұмысшылар жұмыс берушілердің мүмкіндігін арттырады, сондықтан штаттағы қызметкерлер фрилансерлерге «жанама түрде» болса да, бәсеке болады. Сізге жұмысты жалғыз істеген ыңғайлы ма? Бүгінде тәуелсіз қызметкерлер жаһандық жұмыс күшінің маңызды бөлігіне айналған Осындай бұлыңғыр болашаққа қадам жасар алдында екі нәрсені есте сақтаңыз. Біріншіден, карьераңыздың тасы өздігінен өрге домалайды деп күтпеңіз: жауапкершілікті мойныңызға алып, ешқашан да берілмеңіз. Барлық нұсқаларды зерттеп, жоспар құрыңыз, мүмкіндіктер немесе кедергілерге тап болсаңыз, бағдарыңызды өзгертуге дайын болыңыз. Екіншіден, жұмыс беруші жағдайымды жасайды деп дәмеленбеңіз. Қызметкер бір компанияға өмір бойы адал еңбек етіп, өзіне де сондай қарым-қатынас көрсетілетініне сенімді болған заман келмеске кеткен. Сондықтан мүмкіндіктерді тауып, табысқа жетелейтін дағдыларды жетілдіру жолында карьера жасаңыз: мүддеңізді қорғау тек өзіңізге байланысты.

Жұмыс берушілердің еңбек нарығына көзқарасы Жұмыс берушінің көзқарасы бойынша, жұмыспен қамту процесі әркез тепе-теңдікті талап етеді. Тұрақты жұмыс орындарының болуы барлық салада бизнес өнімділігін арттырады, алайда көптеген жұмыс берушілер жалақыны азайтып немесе көбейтіп, бизнестің қаржылық жағдайына қарай икемделгісі келеді. Жұмыс берушілер қабілетті қызметкерлерді жұмысқа алғанды жөн санайды, бірақ олардың еңбегі қымбат бағаланатындықтан әрі бәсекелестер көз тігетіндіктен, қаржылық мәмілеге келу аса маңызды. Жұмыс берушілер экономикалық өсіммен және құлдыраумен күреседі. Жұмыссыздық деңгейі төмендесе, қызметкердің мүмкіндігі артады, сондықтан жұмыс берушілер талантты мамандарды өздеріне шақырып, ұстап қалу үшін аянбайды. Жұмыссыздық деңгейі жоғарылағанда жұмыс берушілердің үстемдігі орнайды. Олар еңбек күшін барынша таңдап, жұмысшының шартына илікпейді. Яғни экономикаға назар аудару керек, қойған шартыңыздың мүлтіксіз орындалуын талап ететін де, өзгенің талабына бейімделетін де уақыт туады. Компаниялар жұмыспен қамтуды әртүрлі нұсқалары бар күрделі бизнес-шешім деп есептейді. Карьереаңыздың қалай өрбитініне қарамастан, өз әлеуетіңізді толық пайдалану үшін жұмыс іздеуіңіз керек.

Жұмыс беруші жұмыс іздеушіге қандай талаптар қояды?

Заманауи жұмыс орнындағы жұмыс күшінің күрделілігі мен ғаламдық бәсекенің қысымы күшейгенде, жұмыс берушілер жұмыс іздеушінің бойынан қандай қасиеттерді көргісі келеді? «Өте көп» деген қысқа жауап аламыз. Барлық «сатып алушылар» сияқты, компаниялар да өздері жұмсайтын қаражатқа барынша лайық қызметкер тапқысы келеді. Өзіңізді барынша мінсіз кандидат етіп көрсетуге қанша тырыссаңыз да, тамаша мүмкіндікті жіберіп алуыңыз ықтимал. Мамандыққа қарай жұмыс берушінің қызметкерге қоятын талаптары әртүрлі, дегенмен барлық жұмыс берушілер жұмыс іздеушінің бойынан төмендегідей қасиеттерді іздейді:5 • Коммуникация дағдылары. Бұл оқулық бизнес-коммуникацияға арналғандықтан, коммуникация дағдыларын бірінші орынға қойып отырған жоқпыз. Жұмыс берушілерден қызметкерлердің бойынан қандай қасиетті іздейтінін сұрағанда, көбі «коммуникация орната алуы» деп жауап қатқан. Коммуникация дағдыларын жақсарту кәсіби өмірдің барлық саласында көмектеседі. • Тұлғааралық және командалық дағдылар. Жұмыста жеке басыңызға артылған міндет көп болуы мүмкін, бірақ жалғыз адам ештеңе тындыра алмайды. Басқалармен бірге жұмыс істеп, олардың да табысқа жетуіне көмектесу қажет. • Мәдениетаралық және халықаралық жағдайлардан хабардар болып, бейімделе білу. Табысты жұмыс берушілер әртүрлі жұмыс орындары, нарық пен қоғамдағы өзгерістерді жіті бақылап отыратындықтан, жұмысқа қызығушылығы жоғары қызметкерлерді іздейді. • Деректерді жинау, талдау және шешім қабылдау қабілеті. Жұмыс берушілерге қажет ақпаратты таба білетін, деректерді пайдалы білімге айналдыра алатын, тиімді шешім қабылдайтын қызметкерлер керек. • Цифрлық, әлеуметтік және мобайл медиа дағдылары. Заманауи қызметкерлер кеңселік бағдарлама жасақтамасын меңгерген, цифрлық медиа мен жүйелердің кең ауқымын қолдана алатын маман болғаны дұрыс. • Уақыт және ресурст менеджменті. Оқу орнында бірнеше шараны қатар атқарған болсаңыз, іскерлік әлеміне араласуға дайынсыз. Жобаларды жоспарлап, уақыт пен ресурстарды басқара білудің жұмыс істеу барысында маңызы зор. • Икемділік пен бейімделгіштік. Бұлар қызметкерлерге өте қажет қасиеттер. Соққыға төтеп беріп, бизнестегі негізгі талаптар мен жағдайларға тез икемделе алатын маман өзгеріске қарсы қызметкерлермен салыстырғанда карьерасын жылдам қалыптастырады (және бақытты болады). • Кәсібилік. Кәсіби шеберлік – жүктелген тапсырмаларды сенімді түрде жоғары деңгейде орындап, өз қызметін мақтан тұту. Шынайы кәсіби мамандар табысқа жетуге тырысады, білім-дағдыларын үнемі жетілдіреді, сенімді, жауапты әрі бизнес-этикетті біледі, соған орай шешім қабылдап, кәсібіне адал, үнемі оң көзқараста болып, жағдай қиындағанда оңай беріле қоймайды. Қай мамандықты таңдап, қандай жолмен жүргеніңізге қарамастан, коммуникация дағдылары карераңызға септігін тигізеді

Заманауи еңбек нарығына бейімделу жұмыс берушінің төлемі (тәуелсіз қызметкер болсаңыз, клиенттің төлемі) мен өз қалауыңыз үйлесетін ортақ шешімді табу үшін өмір бойы ізденуді жұмыс орнына бейімделу деп айтамыз. Өміріңіздің мыңдаған сағатын жұмысқа арнайсыз, сондықтан оны қалай жұмсауды, өзіңіздің не ұсына алатыныңызды, жұмыс беруші іздейтін маман болудың әдістерін табудың жолдарын қарастыру керек.

Нарықтағы экономикалық қажеттілік пен тұрақсыздық карьераңызға әсер ететіндіктен, қалаған ісіңізбен айналысу әркез мүмкін бола бермейді. Дәл қазір сүйікті ісіңізбен айналысуға мүмкіндік тумай жатса, құндылықтарыңыз бен қызығушылығыңызды ескере отырып, жұмыс іздеп көріңіз. Нәтижесінде нақты кәсібіңізді айқындап аласыз, өзіңізге ең қолайлы жағдайды анықтап, соған жету үшін оқып-үйренесіз. Төмендегі сауалдарға жауап іздеңіз: • Күн сайын қандай іспен айналысқыңыз келеді? Өзіңізді қызықтыратын істерді анықтап, адамдардың күнде немен айналысатынын біліңіз. Достарыңыз бен туыстарыңыздан, оқу орны түлектерінен, әлеуметтік желідегі достарыңыздан сұраңыз. Әртүрлі мамандық иелерінің сұхбаттарын оқып, олардың карьерасы жайлы түсінік қалыптастырыңыз. • Қалай жұмыс істегіңіз келеді? Жұмыстағы еркіндігіңіздің қай деңгейде болғанын қалайсыз? Әралуандықты ұнатасыз ба? Өнімдер, машиналар, адамдар, идея мен цифрлармен немесе олардың комбинациясымен жұмыс істегіңіз келе ме? • Қаржылық мақсатыңызды басқа бағыттармен үйлестіре аласыз ба? Мысалы, жалақысы жоғары қызметтің көбінде күйзеліске ұшыратуы мүмкін қауырт жұмыс көп болады, отбасыңыз бен достарыңызға бөлетін уақытыңыз азайып, жиі жол жүруді, мекенжайды ауыстыруды талап етеді. Сіз үшін жұмыс орны, өмір салты, қызықты жұмыс пен басқа да факторлар маңызды болса, жалақының аздығына қынжылмайтын шығарсыз?! • Карьера жасауда жалпы мақсатыңыз бар ма? Мысалы, қаржы немесе өндіріс саласының маманы боламын деген мақсатыңыз бар ма, әлде бірнеше салада тәжірибе жинап, басшылық қызметке қол жеткізгіңіз келе ме? • Қандай корпоративтік мәдениет сізге көбірек ұнайды? Бағынышты мен басшысы нақты белгіленген формалды иерархиялық ортада өзіңізді бақытты сезінесіз бе? Әлде құрылымның аз болғанын жөн көресіз бе? Топпен жұмыс істегенді қалайсыз ба, әлде жеке ме? Бәсекеге толы ортаны ұнатасыз ба? Жан дүниеңіз не қалайтынын, қандай жұмысты жақсы істейтініңізді және оны қаншалықты мінсіз атқаратыныңызды анықтау үшін көп уақыт керек, бірақ соның бәрін ертерек ойлағаныңыз жөн. 1-кестені толтыру арқылы карьера жасағыңыз келетін жұмыс түрін біршама нақтылай аласыз.

1. Жұмысты жеке істегім келеді

2. Жұмыста әралуандықты қалаймын

3. Адамдармен жұмыс істегім келеді

4. Технологиямен жұмыс істегім келеді

5. Дене еңбегімен айналысқым келеді

6. Ақыл-ой еңбегімен айналысқым келеді

7. Үлкен ұйымда жұмыс істегім келеді

8. Коммерциялық емес ұйымда жұмыс істегім келеді

9. Шағын бизнеспен айналысқым келеді

10. Қызмет көрсету саласында жұмыс істегім келеді

11. Бизнесімді бастағым келеді, немесе басқаның бизнесін сатып

___________ 12. Жұмыс уақытының тұрақты, белгілі болғанын қалаймын

13. Қалалық жерде жұмыс істегім келеді

14. Шағын қалада немесе қала сыртында жұмыс істегім келеді

15. Басқа қалада жұмыс істегім келеді

16. Таза ауада жұмыс істегім келеді

17. Бір ережеге бағынатын тәртіпті ортада жұмыс істегім келеді

18. Мүмкіндігінше тәуекелге бел бумасам деймін

19. Қаржысы аз болса да, өзіме ұнайтын жұмыс істегім келеді

20. Жоғары деңгейдегі корпоративтік менеджер болғым келеді

Немен айналысқыңыз келетінін білгеніңіз, әрине, жақсы. Ал компанияның қандай еңбегіңіз үшін жалақы төлейтінін білу – мүлде басқа нәрсе. Жұмыс берушіге ұсынатын тамаша идеяңыз бар шығар. Олай болмаса брейнсторминг жасап, дағдыларыңызды, қызығушылық пен өзіңізге тән ерекшеліктерді анықтап алыңыз. Алдымен, өзіңіз мақтан тұтатын жетістіктеріңіз бен тәжірибелеріңізді ой елегінен өткізіңіз, жетістікке жету үшін нақты қандай дағдылар қажет болғанын мұқият зерделеңіз. Мысалы, басшылық қабілет, шешендік өнер мен актерлік шеберлігіңіз сыныпта табысты жобаны ұйымдастыруға көмектескен шығар. Жетістігіңізді талдаған кезде дағдыларыңызды да тани бастайсыз. Ықтимал жұмыс берушілер үшін соның қайсысы пайдалы болуы мүмкін? Бұдан соң оқу дайындығыңыз бен жұмыс тәжірибеңізді, сабақтан тыс іскерліктеріңізді сараптаңыз. Біліміңіз бен тәжірибеңіз қандай? Еріктілер жұмысынан немесе сынып жобасынан жұмысқа пайда әкелетін қандай дағдыларды үйрендіңіз? Қандай да бір қызмет атқарып, марапат немесе стипендия алып, басқа тіл үйрендіңіз бе? Бизнеске қатысы жоқ жағдайда қалыптастырған дағдылардың қайсысын бизнесте қолдануға болады? Жеке қасиеттеріңізді қорытындылаңыз. Тез шешім қабылдай аласыз ба, туабітті жетекшісіз бе? Әлде біреудің соңынан ергенді жөн көресіз бе? Адамдармен тез араласатын, шүйіркелесіп кететін, ақжарқын жансыз ба? Әлде жеке жұмыс істегенді ұнатасыз ба? Өз бойыңыздағы ең басты қасиеттердің төрт-бесеуін тізіп жазыңыз. Туысыңыз немесе досыңыздан өзіңізге тән қасиеттерді айтып беруін сұраңыз. Қызығушылығыңыз бен жеке қасиеттеріңізді, қабілетіңізді анықтау қиын болса, оқу орнындағы карьера орталығына барыңыз. Көп кампуста қызығушылығыңыз бен қабілетіңізді, жеке бас қасиетіңізді анықтауға көмектесетін түрлі тест бар. Мұндай тест «мінсіз» жұмыс тауып бермеуі мүмкін, дегенмен сізге лайық мамандықтарға көңіл бөлуіңізге ықпал етеді.

бағаңызды қалай арттыра аласыз?

Жұмыстан не қалайтыныңызды және жұмыс берушіге не ұсына алатыныңызды анықтап алғанға дейін карьераға қажет қадамдар жасаңыз. Біріншіден, еріктілерге арналған жобаларды іздеңіз, уақытша жұмысқа орналасыңыз немесе штаттан тыс жұмыс табыңыз, немесе машықтанудан өтіп, тәжірибеңізді молайтып, дағдыларды күшейтіңіз.6 Craіgslіst не басқа да сайттардан фриланс жұмыстар табуға болады, кейбірі еңбегіңізге аздаған ақша төлеуі мүмкін, есесіне дағдыңызды байқай аласыз. Сондай-ақ краудсорсинг жобаларға қатысып, мүмкіндігіңізді сынап көріңіз, ол жерде компаниялар мен коммерциялық емес ұйымдар түрлі міндеттерді шешу үшін көпшілікті жұмысқа тартады. Осындай мүмкіндіктер арқылы құнды тәжірибе жинайсыз, қажет адамдармен байланыс орнатып, жұмыс портфолиоңызды маңызды ұсыныс хаттар мен жұмыс үлгісіне толтырасыз, осылайша жеке брендіңіз қалыптасады (келесі бөлімді қараңыз). Екіншіден, өзіңіз жұмыс істегіңіз келетін сала туралы көп оқып, ізденіңіз, жаңа зерттеулердің басында жүріңіз. Кәсіби мамандар мен достарыңызға қосылып, олардан жаңа үрдістер мен жаңалықтарды біліңіз. кәсіби ұйымдардың көбінде студенттерге арналған тақырыптар болады, немесе студенттерге мүшелікке өту үшін жеңілдіктер ұсынады. Курстарға қатысып, басқа да білім мен өмірлік тәжірибеңізді толықтырыңыз, штатқа жұмысқа орналасқанда оның бәрін үйрену қиынға соғады.

ПОРТФОЛИо құрастырУ Жұмыс берушіге табысқа жетелейтін дағдыларыңыз бар екенін дәлелдеу қажет. мамандыққа қатысты жұмыс тәжірибеңіз аз болса, ЖОО-дағы дәрістеріңізді дәлел ретінде ұсына аласыз. Жұмыс портфолиосын әзірлеп, оған дағдыларыңыз бен біліміңізді көрсететін жобаларды жинаңыз. Портфолионы қағаз және элек­трондық нұсқада құрастырыңыз, екеуі де карьераңызға пайдасын тигізеді. Қағаз портфолио сұхбат барысында көрсеткенге ыңғайлы, көрсету оңайға түспейтін жобалардың нәтижесін онлайн түрде жинап қоюға болады, мысалы, өзіңіз жасаған есепті әдемілеп салып қойыңыз. Электрондық портфолио арқылы дағдыларыңыз бен тәжірибелеріңізді мультимедиалық презентация әзірлеп көрсетесіз.7 Оған сіздің резюмеңіз, жұмыс үлгілеріңіз, ұсыныс хаттар, жұмысқа қатысы бар өзіңіз түсірген видеолар мен подкаст, блог пен мақалаларыңыз салынған сайт ретінде қараңыз, өзіңіз бен дағдыларыңыз туралы барлық ақпарат сонда көрсетілсін. Портфолионы өзіңізбен алып жүру үшін CD немесе DVD дискілерге жазыңыз немесе жеке сайтыңызға, ол болмаса оқу орнының сайтына (студенттерге арналған парақтары болса), немесе Behance сияқты арнайы сайттарға салыңыз. Америка Құрама Штаттары оқу орындарындағы студенттердің электрондық портфолиосын көру үшін real-tіmeupdates.com/bct14 сайтына кіріп, «Student Assіgnments» деген бөлімді таңдаңыз, сол жерде студенттердің электрондық портфолиосына сілтеме берілген. Осы курстағы «Портфолионың негізі» (7-тараудан басталады) деген тапсырмаларға баса мән беріңіз. Бұл тармақтар сіздің коммуникация дағдыларыңызды жақсартып қана қоймай, бизнеске қатысы бар күрделі мәселелерді түсініп, тиімді шешуіңізге септеседі. Осы жобаларды басқа курстың үлгілерімен біріктіру арқылы сұхбаттасуға барар алдында тартымды портфолио әзірлей аласыз. резюме жазғанда портфолионы дайын ресурс ретінде пайдаланасыз, себебі жылдар бойы істеген жұмыстарыңыздың нәтижесін көріп отырасыз. Сондай-ақ карьера жасау кезінде де портфолиоңызды толықтырып, жетілдіргеніңіз жөн; кәсіби мамандардың көбі өз қызметін жарнамалау үшін электрондық портфолионы пайдаланады. Портфолиоңызды дайындаған оқу орнындағы, жұмыстағы және басқа жердегі жұмысты атқару қабілетіңізді көрсететін дәлелдердің барлығын жинаңыз. Дегенмен қызметкер болып жүрген кездегі еңбектеріңізді салар алдында оны жұмыс берушімен бірге тексеріп алыңыз, қандай да бір өнімді (жазған, үлгісін жасаған, бағдарламалаған т.б.) салар алдында оны сатып алған клиентпен бірге қарап шығыңыз. Іскерлік құжаттардың көбінде құпия ақпарат болады, компаниялар оларды сыртқа жариялағанды құптамауы мүмкін. Портфолиоңызға түрлі элементтерді салмас бұрын жобаға қосқан үлесі мен мәнін басқалар түсіну үшін қысқаша сипаттамасын жазыңыз, онда төмендегі мәселелер қамтылсын: • Алғышарт. Неліктен ол жобаға қатыстыңыз? Ол оқу орнындағы жоба ма, жұмыстағы тапсырма ма, әлде өзіңіздің бастамаңыз ба?

• Жобаның мақсаты. Қажет болса, жобаның мақсатын көрсетіңіз. • Басқа қызметкерлер. Жобаны басқалармен бірге жасаған болсаңыз, сол жайлы және команданың белсенділігі туралы айтып өтіңіз. Мысалы, сіз топты басқардыңыз ба, әлде басқалармен виртуал команда ретінде қашықтан жұмыс істедіңіз бе? • Шектеулер. Кейде жобаның ең әсер етерлік тұсы – жасалу барысында уақыттан немесе бюджеттен шектеу болуы мүмкін. Жобаға сондай шектеу қойылған болса, ол туралы айта кетіңіз, бірақ бұл ескерту жұмыс сапасының төмендігі үшін кешірім сұрағандай әсер қалдырмасын. Мысалы, сайт жасауға бір апта ғана берілсе, «бұл жобаның ең қызық тұсы – дедлайн. Сайтты жасап, өңдеп, сынап, жариялауға бір апта ғана берілді» деп жазсаңыз болады. • Нәтижесі. Жобаның мақсатын бағамдауға болатын болса, нәтижесі қандай болды? Мысалы, қайырымдылық шарасына қаржы салу туралы хат жолдасаңыз, қанша ақша жинай алдыңыз? • Оқу тәжірибесі. Қажет болса, жоба барысында не үйренгеніңізді сипаттап жазыңыз. Есіңізде болсын, портфолионың өзі – коммуникация жобасы, тиімді коммуникация мен әдемі дизайн туралы осы курстан үйренген біліміңіздің бәрін кейін міндетті түрде қолданыңыз. Ықтимал жұмыс берушілер сіздің электрондық портфолиоңыз тұрған сайтты тауып алады деп санаңыз (тіпті ол туралы айтпасаңыз да), өзіңізге зияны тиер дүниелерді салмаңыз. Facebook, Twіtter және басқа да әлеуметтік желілерге өзіңіз жайлы теріс пікір қалыптастыратын дүниелер салған болсаңыз, оларды дереу өшіріңіз. Жұмысты бастау үшін, алдымен, оқу орнындағы карьера орталығына хабарласыңыз, көптеген оқу орындары студенттері үшін электрондық портфолио жүйесін ұсынады. (Кейбір оқу орындары қазір оны талап етіп жатыр, сондықтан әзірлеп қойған да боларсыз.) Интернеттен де көп кеңес таба аласыз, «электрондық портфолио», «студент портфолиосы» немесе «кәсіби портфолио» деп іздеңіз.

Компаниялар мен өнімдердің белгілі бір атрибут жиынтығын көрсететін брендтері бар, мысалы: Volvo көлігінің қауіпсіздікке баса мән беруі, BMW маркасының өнімділігі, Cadіllac көлігінің сән-салтанатымен ерекшеленетіні секілді. Сол сияқты сізді білетін адамдар кәсіби білігіңіз бен артықшылықтарыңыз, жылдар бойы қалыптасқан дағдыларыңыз бен қасиеттеріңіз туралы өзіндік түсінігі болуға тиіс. Мүмкін, жеке бренд қалыптастырып қойғаныңызды өзіңіз де байқамай жүрген боларсыз? Карьераңыздың келесі кезеңін жоспарлағанда жеке брендіңізді саналы түрде жүргізіңіз. Брендинг маманы Мұхаммед Әл-Тайи: «Жеке брендинг – сізді ерекше әрі бірегей етіп көрсететін қарым-қатынас жасау мен түсінісудің қысқаша әдісі»,8 – деп сипаттайды. Осы курс кезінде жеке брендіңізді жоспарлап, жетілдіруге қажет бірнеше мүмкіндік ұсынамыз. Мысалы, 8-тарауда жеке брендинг үшін шешуші рөл атқаратын әлеуметтік БАҚ-тағы бизнес-қосымшаларға қатысты кеңестер беріледі, 18, 19-тарауларда резюме жазуды, өз желіңізді құрып, сұхбатта өзіңізді таныстыруды үйретеміз. Жұмысты бастар алдында жеке брендингіңізді табысты ететін стратегия негіздерін атап өтейік:9 • «Өз оқиғаңызды» жазыңыз. Қарапайым тілмен айтқанда, бұрын не істедіңіз, енді не істемексіз? Әрбір жақсы оқиғаның шиеленіскен тұсы болады, оқырмандар «әрі қарай не болар екен» деп қызығып оқиды. Сіздің оқиғаңыз қалай өрбімек? 18-тарауда жеке брендті қалыптастыру әдісі туралы тарқатып айтамыз. • Кәсіби тақырыбыңызды анықтаңыз. Volvo, BMW мен Cadіllac көлігінің әрқайсысы сізді а нүктесінен в нүктесіне қауіпсіз, жайлы әрі сән-салтанатпен жеткізуі мүмкін, бірақ әр брендтің басқасына қарағанда айрықша атрибуты бар, сатып алушы көлік таңдағанда, алдымен, соны ескереді. Сол сияқты сізге де жай есепші, супервайзер немесе сатушы ретінде қарамауы керек. Сіздің ерекшелігіңіз қандай болмақ? Тамаша стратегсіз бе? Алған бетінен қайтпайтын, айтқанын орындататын тактиксіз бе? Мүмкін, техникалық гуру шығарсыз? Мәселелерді шеше білетін мамансыз ба? Тума талант боларсыз? Шабыттандыратын көшбасшысыз ба? • Байланыс орнатыңыз. Ірі корпорациялар жарнамаға бірнеше миллион доллар жұмсап, өз брендін жарнамалайды. Сіз өз брендіңізді азғантай ақшамен немесе тегін таныта аласыз. Оның құпиясы – желілік байланыс, ол туралы 18-тарауда толық баяндалған. Мүдделес адамдармен бірігіп, ақпарат алмасыңыз, дағды мен біліміңізді көрсетіп, басқалардың да табысқа жетуіне көмектесіңіз. • Брендті таратуда берген уәдеңізден ешқашан айнымаңыз. Брендті ұсынғанда уәде бересіз, яғни сол брендті сатып алған адам сіз ұсынған игілікті көреді деп сендіресіз. Брендинг кезінде берген уәдеңізде тұра алмасаңыз, жоспарлау мен коммуникация жасаудың еш пайдасы болмайды. Керісінше, сапаны әркез жақсартып отырсаңыз, талантыңыз бен кәсіби шеберлігіңіз өзіңізге қызмет етеді.

Қорытындылай келе айтарымыз, жұмыс іздеудің барлық қолжетімді құралдары мен ресурстарын қолданыңыз. Мысалы, қазір көп компанияның мобайл қосымшасы бар, сол арқылы қалай жұмыс істеу керектігін білесіз, әрі қажет бос орындарды іздей аласыз. Түрлі қосымшалар мен сайттар жұмыс табуға, сұхбаттан өтуге және кәсіби желі құруға көмектеседі.

1. Ryan Kіm, «By 2020, Іndependent Workers Wіll Be the Majorіty», GіgaOm, 8 December 2011, gіgaom.com. 2. Darren Dahl, «Want a Job? Let the Bіddіng Begіn», Іnc., March 2011, 93–96; Thomas W. Malone, Robert J. Laubacher, and Tammy Johns, «The Age of Hyperspecіalіzatіon», Harvard Busіness Revіew, July–August 2011, 56–65; Jennіfer Wang, «The Solutіon to the Іnnovator’s Dіlemma», Entrepreneur, August 2011, 24–32. 3. «LіveOps and Vіsіon Perry Create New Work Opportunіtіes for Rural Tennessee», LіveOps press release, 18 July 2011, www.lіveops.com; Malone et al., «The Age of Hyperspecіalіzatіon». 4. Adapted from Dahl, «Want a Job? Let the Bіddіng Begіn»; Malone et al., «The Age of Hyperspecіalіzatіon»; Wang, «The Solutіon to the Іnnovator’s Dіlemma»; Marjorіe Derven, «Managіng the Matrіx іn the New Normal», T+D, July 2010, 42–47. 5. Courtland L. Bovèe and John V. Thіll, Busіness іn Actіon, 5th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Pearson Prentіce Hall, 2010), 18–21; Randall S. Hansen and Katharіne Hansen, «What Do Employers Really Want? Top Skіlls and Values Employers Seek from Job-Seekers», QuіntCareers.com, accessed 17 August 2010, www.quіntcareers.com. 6. Nancy M. Somerіck, «Managіng a Communіcatіon Іnternshіp Program», Bulletіn of the Assocіatіon for Busіness Communіcatіon56, no. 3 (1993): 10–20. 7. Jeffrey R. Young, «E-Portfolіos» Could Gіve Students a New Sense of Theіr Accomplіshments» The Chronіcle of Hіgher Educatіon, 8 March 2002, A31. 8. Mohammed Al-Taee, «Personal Brandіng», Al-Taee blog, accessed 17 August 2010, altaeeblog.com. 9. Pete Kіstler, «Seth Godіn’s 7-Poіnt Guіde to Bootstrap Your Personal Brand», Personal Brandіng blog, 28 July 2010, www.personalbrandіngblog; Kyle Lacy, «10 Ways to Buіldіng Your Personal Brand Story», Personal Brandіng blog, 5 August 2010, www.personalbrandіngblog; Al-Taee, «Personal Brandіng»; Scot Herrіck, «30 Career Management Tіps—Marketіng AND Delіvery Support Our Personal Brand», Cube Rules blog, 8 September 2007, cuberules.com; Alіna Tugend, «Puttіng Yourself Out There on a Shelf to Buy» New York Tіmes, 27 March 2009, www.nytіmes.com.

Тарауды оқығаннан кейін: 1. Тиімді коммуникация карьераңыз және болашақта жұмыс істейтін компания үшін қаншалықты маңызды екенін түсінесіз. 2. Бизнес тұрғысынан алғанда, кәсіби маман ретінде коммуникация жасаудың қыр-сырын үйренесіз. 3. Коммуникация процесінің моделін сипаттап, әлеуметтік медианың бизнес-коммуникация табиғатын қалай өзгерткенін білесіз. 4. Бизнестегі мобайл коммуникацияның мүм­кіндіктері мен қиындықтарын меңгересіз. 5. Коммуникация технологиясын тиімді қолданудың төрт нұсқаулығымен танысасыз. 6. Этикаға анықтама беріп, этика дилемма-сы мен этикаға қайшы әрекеттердің аражігін ажыратып, этика шеңберінде шешім қабылдаудың алты ережесімен танысасыз.

MyBCommLab® Оқу үлгерімін жақсартыңыз! Pearson MyLabs қолданған 10 миллионнан астам студент оқу үлгерімін жақсартты. Симуляция, дәріс және тарау соңы мәселелерін mybcommlab.com сайтынан қараңыз.

Бөлшек саудада, тұтынушыларға қызмет көрсетуде немесе соған ұқсас салаларда қызмет істеген болсаңыз, онда әрбір клиенттің көңілін табу қаншалық қиын екенін білесіз. Ал енді бір мезетте 35 миллион клиенттің көңілінен шығу міндетін көз алдыңызға елестетіңіз! JetBlue компаниясы жыл сайын осыншама жолаушыны (орташа есеппен күніне 95 мың) тасымалдайды. 2000 жылдары жұмысын бастаған JetBlue әуекомпаниясы, өзге әуекомпанияларымен салыстырғанда клиенттерге қызмет көрсетуде өзінің қайталанбас стилін қалыпастырумен ерекшеленді. Мысалы, компания алғашқылардың бірі болып, клиенттерге қызмет көрсететін плафторма ретінде 2007 жылы Twіtter-ді пайдалана бастады. Ол кезде микроблоггинг қызметі енгізілгеніне бір-ақ жыл болған әрі көп компания оның бизнес-коммуникация үшін пайдасын сезе қоймаған. Ресми уеб-сайт компанияның онлайн жұмысындағы негізгі орталығы саналса да, әлеуметтік желі (компания Facebook-те де өте белсенді, парақшасына миллионнан астам лайк басылған) клиенттер мен уеб-сайт арасында тығыз қарым-қатынас орнатушы көпір міндетін атқарады. Цифрлық коммуникацияның барлық түрі компания үшін өте маңызды, сондықтан ол өзін цифрлық бренд ретінде де қарастырады. JetBlue-дің клиенттерге қызмет көрсету бойынша әлеуметтік желіні қолдану тәжірибесі жолаушылардың мобайл құрылғыларды қолдану тәжірибесімен тамаша ұштасып жатыр JetBlue әуекомпаниясы – әлеуметтік желінің қоғамдық сипатын іске жарата алған алғашқы компаниялардың бірі. Компанияның коммуникация саласының маманы Морган Джофстоун желідегі адамдардың пікірлерімен санасып отырудың пайдасын ерте сезіп, алғаш болып ұйымның Twіtter-дегі жұмысын бастаған. Оны жұрттың әлеуметтік желіде компания жайлы ойлары қызықтырған. Мейлі, ол ұшу барысындағы қажет көмек туралы жазба немесе компания қызметкерлерін мақтағаны туралы пост, тіпті компания туралы орынсыз сын болсын – бәрін маңызды деп санаған. Мұндай интерактивтің маңызы артқаны соншалық – қазіргі кезде ұйымның жиырма шақты Twіtter агенті бар және олар компанияның Twіtter-дегі парақшасын оқитын барлық екі миллион саяхаттаушыны тыңдауға даяр. Олар күнделікті оқырмандар сұрағына жауап беріп, қандай да бір мәселені шешеді, тіпті қажет болған жағдайда билеттерге қайта тапсырыс жасайды. (Тұтынушыға көмек қажет болған кезде компанияның Twіtter командасы әдетте тікелей хат алмасу тетігі арқылы әңгімені өзгелер көрмейтіндей жеке қылып, мәселе туындаған жағдайда тұтынушыларға электрондық пошта немесе телефон арқылы хабарласуға кеңес береді.) Жолаушылар тасымалымен айналысатын компания үшін клиенттерімен қарым-қатынас жасауда мобайл коммуникацияның маңызы зор. Көмек сұраған немесе Twіtter арқылы шағым түсірген клиент әдетте байланыс жасауды мобайл құрылғының көмегімен жүзеге асырады, мейлі, ол ұшаққа отырайын десін, әуежайда қалып қойып, қайта билет алуға мәжбүр болсын, тіпті ұшақтың әуеге көтерілуін күтіп отырған жолаушы болсын. Сондықтан мобайл байланыс – қазіргі кезде компанияның коммуникация стратегиясының басты элементінің бірі. Компанияның уеб-сайтын ұялы телефоннан оқу ыңғайлы, оған қоса компанияның сайтын арнайы телефон қосымшасы арқылы да пайдалануға болады. Компания алға жылжыған сайын барынша жаңаланып, клиенттеріне ең жоғары деңгейде қызмет көрсету үшін цифрлық, әлеуметтік және мобайл коммуникацияны назардан шығармай келеді.1

Коммуникацияның маңызы неде?

Тиімді коммуникация карьераңыз және болашақта жұмыс істейтін компания үшін қаншалықты маңызды екенін түсінесіз Коммуникация1 дегеніміз – жымию секілді қарапайым немесе JetBlue компаниясының әлеуметтік желі бағдарламасы секілді ірі бола ма (тарау басындағы «JetBlue. Коммуникация тәжірибесі» тақырыбында айтылды) – барлық жағдайда да ақпаратты жолдау процесі, бір немесе одан да көп медиа және коммуникация арналары арқылы жіберілген жіберуші мен алушы арасындағы қарым-қатынас түрі. Коммуникацияның болмысында бөлісу ниеті жатыр және оған сол бөлісуден алатын әсер де кіреді. Адамдар өзара ақпаратпен, деректерді бөліседі және бұл процесс екі жаққа да – жіберушіге де, алушыға да пайдалы.2 1.1-сызбада көрсетілгендей, ақпаратты бөлісу әртүрлі жол арқылы жүзеге асады. Мысалы, ақпарат сәтті жолданған кезде жіберуші де, алушы да өзара түсінісіп, мүддесі бір нүктеде тоғысады. Ал сәтсіз талпыныс жасалғанда, алушы жіберушінің бастапқы ниетін түсінбей, өзінше долбарлайды.

1.1-сызба. Ақпарат бөлісу Бұл сызба бағдарлама жобасының менеджері (сол жақта) мен бастығы (оң жақта) арасындағы ақпарат алмасудың әртүрлі жолмен жүзеге асатынын көрсетеді. Бірінші жағдайда жіберушінің ақпаратын алушыға сол қалпында, өзгеріссіз жеткізіп, алушы оны сол күйінде қабылдайды. Екінші жағдайда жіберуші мен алушы жағдайды өзара талқылап, ақпараттың мәнін түсінеді. Яғни мұнда екі тарап жағдайдың жақсы екенін білсе де, жобаның кешігу ықтималдығы бұрынғыға қарағанда арта түскенін бағамдайды. Үшінші жағдайда алушы «меніңше» деген сөзден секем алып, жіберушінің «жағдай ойдағыдай» дегеніне қарамастан, өзінше топшылайды Сіз осы курсты меңгеру барысында коммуникация дағдыларын жетілдіру үшін уақытыңыз бен энергияңызды жұмсайсыз. Мұндайда «ол соған тұрарлық па» деген сұрақтың туындауы заңды. Коммуникация жасау шеберлігі карьера жасауыңыз үшін де, болашақта өзіңіз жұмыс істейтін компанияңыз үшін де өте маңызды. Бұл турасында келесі бөлімде айтамыз.

Бизнесте табысқа жету үшін зор амбиция мен керемет идеяның болуы жеткіліксіз, адамдармен коммуникация жасай білуіңіз керек. Коммуникация жасау дағдысын жетілдіру – сіздің карьера жасау жолыңыздағы ең маңызды, бірегей қадамдарыңыздың бірі болуы әбден мүмкін. Өйткені сізде әлемдегі ең керемет идея бар болуы ықтимал, бірақ оны анық әрі дәлелді түрде жеткізе алмасаңыз, оның карьераңызға немесе компанияңызға еш пайдасы тимейді. Тауар сату немесе клиенттерді қолдау сияқты кейбір жұмыс түрлері коммуникациямен тікелей байланысты. Инженерия яки қаржы саласында үнемі күрделі идеяларды менеджерлерге, клиенттерге, әріптестеріңізге түсіндір­уіңізге тура келеді. Мұндайда техника саласындағы тәжірибеңіз сияқты, адамдармен араласу қабілетіңіздің маңызы арта түседі. Кәсіпкер болғыңыз келсе, онда инвесторлардан бастап банк қызметкерлері, үкімет өкілдері мен жұмыс берушілер, клиенттер және бизнес-серіктестерге дейін әртүрлі сала адамдарымен араласуыңызға тура келеді. Еңбек нарығының өзгермелі табиғаты да коммуникация шеберлігіне жаңа міндеттер жүктеп отыр. Қазіргі кезде көп компания тұрақты жұмысшыларынан бөлек, қысқа уақытқа немесе жеке жобаларға тәуелсіз мердігерлер мен жұмысшылар жалдауды әдетке айналдырған. Сіздің де осындай фрилансерлер тобынан табылуыңыз ғажап емес. Сондықтан әрбір жаңа келісімшарт сайын өзіңізді дұрыс қырынан көрсетуге тура келеді. Әртүрлі жұмыс жағдайында адамдармен араласып, карьераңыздың өрге басуында жауапкершілікті толықтай мойныңызға аласыз. Компания ашсаңыз немесе қандай да бір ұйымда қызметтік баспалдақпен жоғарыға көтерілсеңіз, уақытыңыздың негізгі бөлігін коммуникацияға арнайсыз. Топ-менеджерлер жұмыс күнінің біраз бөлігін коммуникациямен өткізеді, ал коммуникация шеберлігі шыңдалмаған мамандарының жоғарыға көтерілуіне мүмкіндігі аз. Коммуникация дағдысын жетілдіру – карьера ба­рысында жасалатын бірден-бір маңызды әрекет. Әлемде мықты маркетологтер, жақсы бухгалтерлер, білікті инженерлер мен адвокаттар көп болуы мүмкін, бірақ коммуникация шеберлігін меңгергендері бірен-саран. Сондықтан коммуникация дағдыларыңыз еңбек нарығындағы бәсекеде өзіңізді көрсетудің ерекше мүмкіндігі деп түсініңіз. Коммуникацияны дұрыс орната алмайтын жұмысшыларға жұмыс берушілердің көңілі толмайды және бұл – оқу орнын жаңа бітіріп, кәсіби бизнес-ортаға әлі бейімделіп үлгермеген, тәжірибесі аз жас мамандар алдынан шығатын кедергі.3 Жақсы жазуды, жақсы сөйлеуді, жақсы тыңдауды меңгеріп, кез келген жағдайда коммуникация жасаудың ыңғайын таба білсеңіз, қызметте үнемі алда болып, бұл қасиеттің өмір бойы игілігін көресіз.4

Коммуникация жеке басыңыз үшін ғана емес, жұмыс атқаратын компания үшін де маңызды. Тиімді коммуникацияның бизнес үшін төмендегідей пайдасы бар:5 • Жеке тұлғалар мен ұйымдар арасында жоғары сенімнің қалыптасуына тың серпін береді. • Нарық кеңістігіндегі маңызды қауымдастықтармен тығыз қарым-қатынас жасауға жетелейді. • Келіссөздерге, бизнес-ортада түсініктің қалыптасуына және трендтерге әсер етеді.

• Бизнес шығынының артуынан бастап өте маңызды қауіпсіздік мәселелеріне дейінгі ірі проблемаларды ерте анықтауға көмектеседі. • Уақытылы әрі сенімді ақпарат негізінде дұрыс шешім қабылдауға ықпал етеді.

• Түсініктірек әрі дәлелді маркетингілік хаттар жазуға пайдасы бар. • Қызметкерлердің еңбекке ынтасын арттырып, жұмысқа қанағаттану сезімінің пайда болуына жағдай жасап, жұмысшылардың қысқаруын азайтады.

Тиімді хаттар қажет ақпаратты ғана ұсынып, фактілерге негізделіп, қысқа әрі нақты жазылады.

Тиімді коммуникация компания мен оған қатысы бар барлық топ арасындағы байланысты нығайтады. Бұл топқа клиенттер, қызметкерлер, акционерлер, түрлі қызмет көрсетушілер, көршілер, түрлі қауымдастық пен мемлекет, жалпы айналадағы әлем кіреді. Байланыстың әлсіреуі салдарынан уақыт босқа кетіп, төмен нәтижелер көрсетуі мүмкін.6 Коммуникация дағдыларыңыз барынша тиімді болып, ұмтылысыңыз нәтиже беруі үшін олардың мейлінше қысқа да нұсқа, қажет ақпаратпен ғана қамтылған, дәйекті, сенімді болуын қадағалаңыз: • Қажет ақпаратты ғана ұсыныңыз. Айналаңыздағы адамдарға қандай да бір әрекетті жүзеге асыруда көмек болсын, компанияның жаңа ережесін түсіну ісі болсын – пайдалы ақпаратты жеткізуге тырысыңыз. • Күмәнді әсер қалдыратын емес, нақты фактілер келтіріңіз. Сөздеріңіз нақты болсын, қажет кезде арнайы детальдарға сипаттама беруден тартынбаңыз, анық, қонымды, тура және этикаға сай ақпаратты қолданыңыз. Пікір айту қажет болса, тұжырымыңызды мақұлдайтын тұшымды дәйек келтіріңіз. • Ақпаратты қысқа-нұсқа жеткізіңіз. Қысқа хат уақытты бағалай білетін қасиетіңізді көрсетеді және хат алушының оң жауап беру мүмкіндігін арттыра түседі. Оқитын адамға жеңіл болуы үшін күрделі ақпаратты қарапайым түрде жеткізуге тырысыңыз, ұқыпсыз жазып, қарапайым нәрселерді білместікпен күрделілендіруден сақ болыңыз.7 Жаңа қызметкерге жұмысты үйретуде, инвесторға бизнес-жоспарыңызды жарнамалауда күрделі ұғымдарды қарапайым тілмен түсіндіре білу де өнер.

Коммуникация – кәсібиліктің ажырамас негізгі бөлігі. • Сізге қандай міндет пен жауапкершілік жүктелген? Осыны анықтап алыңыз. Аудиториядан нақты жауап алғыңыз келсе, хатты да соған сәйкес жазыңыз. Орайы келгенде аудиторияға өз талаптарыңызды қойып, олар үшін не істей алатыныңызды анық жеткізіңіз. • Қонымды дәлел келтіріп, нанымды ұсыныс жасаңыз. Оқырмандарыңыз сіз көрсеткен үлгімен жауап беру қаншалықты пайдалы екенін білсін. 1.1-суреттегі тиімді хат пен тиімсіз хаттың мазмұнын салыстыруыңыз керек болғандықтан, жоғарыда айтылған бес маңызды сипаттаманы жадыңызда тұтыңыз.

1.1-сурет. Тиімді кәсіби коммуникация Басында тұрған хаттың жоба мүшелеріне жолдайтын маңызды ақпараты бар сияқты. Бірақ оны төменде тұрған хатпен бірге берілген түсініктемелерімен оқып, салыстырыңыз

Кәсіби маман ретінде коммуникация жасау

Бизнес тұрғысынан алғанда, кәсіби маман ретінде коммуникация жасаудың қыр-сырын үйренесіз Сіз өмір бойы коммуникация жасап келесіз, бірақ тәжірибеңіз жеткілікті болмаса, кәсіби ортада жұмыс істеу үшін тер төгуіңізге тура келеді. Әуелі «кәсіби маман» ұғымына тоқталайық. Кәсібилік дегеніміз – жоғары деңгейде нәтиже көрсете білу, үнемі мақсатқа сай әрекет етіп, өзіңді сенімді ұстау. Бұл – бірнеше сағат жұмыс істеп, жалақы алу емес. Нағыз кәсіби маман өзіне берілген тапсырманы орындап қана қоймай, саналы түрде үлес қосады. Кәсібиліктің айқындалған алты сипаты бар: табысқа жетуге ұмтылу, сенімді әрі жауапты болу, команда ойыншысына айналу, этикет үлгісін көрсету, этикаға сай шешім қабылдау, үнемі позитив түрде алға жылжу (1.2-сызба).

Мұндағы мақсат – осы айтылған кәсібилік элементтерінің тиімді коммуникацияға қаншалықты тәуелді екенін көрсету. Мысалы, команда ойыншысы болу үшін адамдармен тіл табысу икемі, кикілжіңдерді шешу қабілеті, әртүрлі тұлғалармен байланыс орната алу қасиеті керек. Коммуникация жасау шеберлігінсіз жұмыста әлеуетіңізді толық көрсете алмайсыз, онда өзгелердің сізді кәсіби маман ретінде мойындауы қиынға соғады. Бұл бөлімде қызметкерге қажет қасиеттер мен дағдыларды, коммуникация табиғатына және аудиторияға басымдық беру тәсілінің маңызына қысқаша шолу жасап, танысасыз.

ЖҰМЫС БЕРУШІнІҢ ТАЛАП-ТІЛЕКТЕРІН ТҮСІНУ Бүгінгі жұмыс берушілер коммуникацияның барлық түрінде шеберлікті талап етеді. Бағымызға орай, жұмыс берушілердің қояр талаптары төменде берілген талаптармен сәйкесетіндіктен, оларды алдын ала меңгеріп, табысты карьера жасауға болады:8 • Ақпарат қажеттілігін мойындап, ақпарат іздеудің тиімді жолдарын қолданып (әсіресе онлайн ақпарат көздерінен), сенімді ақпарат көздерін анықтау, жиналған ақпаратты этика шеңберінде қолдану – бұл дағдылар тобы «цифрлық ақпарат шапшаңдығы» деп те аталып жүр.9

• Қаржылық әлеуеті және тәжірибесі әркелкі адамдармен тиімді коммуникация орнату.

• Коммуникация технологиясын тиімді әрі өнімді қолдану. • Дұрыс сөйлеу мен жазудың грамматикалық, орфографиялық бекітілген өзге де аспектілерін сақтау. • Тіпті немқұрайды немесе дөрекі ортаға тап болғанда да, заманауи бизнес-этикет шеңберінде коммуникация жасау. • Кез келген жағдайда, тіпті мәселе түсініксіз болса да, жұрт қабылдағысы келмеген ақпаратты айтуға тура келсе де, этика шеңберінде коммуникация жасау.

• Уақытты дұрыс жұмсап, ресурстарды тиімді пайдалану. • Сыни ойлау дағдысын меңгеру. Сыни ойлау дегеніміз – жағдайды толық әрі объектив бағалау қабілеті, ол логикалық қорытынды жасауға және қажет ұсыныстар айтуға көмектеседі. Осы курс барысында бұл дағдыларды шыңдауға мүмкіндігіңіз болады, бірақ шектеліп қалмаңыз. Кәсіби мамандар коммуникация шеберлігін өмір бойы жетілдіріп отырады.

ҰЙЫМДАҒЫ коммуникация Айталық, бір мамандықты меңгердіңіз. Табысты карьера жасау үшін оны бизнес-ортада қалай қолдану керектігін де үйренуіңіз қажет, себебі ол сізге таныс қоғам мен білім ортасынан өзгеше болуы мүмкін. Әрбір ұйымның ресми коммуникация желісі болады, оған сәйкес идея мен ақпарат ағыны қан айналымы секілді иерархиялық негізде бір-бірімен алмасып отырады (1.3-сызба). Ресми желіге сәйкес ақпарат ағыны үш бағыт бойынша жүреді. Жоғарыдан төмен қарай – менеджерлерден қызметкерлерге бағытталған ақпарат ағыны. Мысалы, жұмыс бабына қатысты жіберілген ақпарат пен қабылданған шешімдер. Төменнен жоғарыға қарай – жұмысшылардың жоғары жаққа бағыттаған ақпараты. Ол қызметкерлердің белгілі бір мәселелерге қатысты ұсынысы, пікірлері, трендтерді сезіну туралы ойлары, мәселені шешу жолдары немесе шағымдар болуы мүмкін. Мұндай ақпарат менеджерлерге мәселені шешіп, дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі. Деңгейлес коммуникация – департаменттер арасындағы байланыс. Ол қызметкерлерге ақпаратпен алмасып, тапсырмаларды бірігіп орындауға, күрделі мәселелерді шешуге көмектеседі.10

1.3-сызба. Ресми коммуникация желісі Ресми коммуникация желісі деп компанияда әртүрлі қызмет атқаратын адамдар арасындағы байланысты атаймыз. Хаттар төменнен жоғары (төмен деңгейдегі қызметтен бастап жоғары деңгейдегі қызметтерге дейін), жоғарыдан төмен (жоғары деңгейдегі қызмет-терден бастап төмен деңгейдегі қызметтерге дейін), деңгейлес (бір деңгейдегі қызметкерлер арасындағы) бағытта жолдануы мүмкін Сонымен қатар әрбір ұйымда бейресми коммуникация желісі болады, оны «сыбыс» деп те атайды. Ол ресми желіден тыс болатын коммуникацияның барлық түрін қамтиды. Қарым-қатынас желісінің бейресми түрі кей кезде табиғи түрде – қызметкерлердің жұмыс барысындағы өзара байланысының нәтижесінде пайда болады, кейде ол жоғарыдағылардың қызметкерлерге қажет ақпаратты бермеуінің нәтижесінде туындайды. Ресми коммуникация желісіне тән шектеулер бизнес-ортада әлеуметтік медианың дамуына қозғау салды.

АУДИТОРИЯҒА БАҒЫТТАЛҒАН тәсіл Аудиторияға бағытталған тәсіл деп – аудитория мүшелерін түсініп, құрметтеп, ақпаратты барынша түсінікті түрде жеткізуді айтамыз. Мұндай тәсіл «сіз» көзқарасы деген атпен де белгілі. Өйткені мұнда бірінші кезекте хат авторының мүддесі емес, хат бағытталатын қызметкерлердің сұранысы ескеріледі. Хатыңызды алатын қызметкерлердің көзқарас ерекшеліктері, білімі, жасы, дәрежесі, стилі, жеке және кәсіби мәселелері жайында мүмкіндігінше терең таныңыз. Олар туралы ештеңе білмесеңіз, ақпарат табу мүмкін болмаса, тым болмағанда өзіңізді олардың орнында елестетіп көріңіз. Өзіңді өзгенің орнына қойып көріп, мәселеге солар тұрғысынан қарай білу – эмоциялық интеллектінің негізгі бөлігі. Эмоциялық және әлеуметтік дағдылардың комбинациясынан құралған эмоциялық интеллект – басқаруды шебер меңгерген менеджерлер мен көшбасшыларда кездесетін қасиет.11 Коммуникация жасайтын адамдарды көп білген сайын олардың талап-тілектерін ұғу оңай болады. Жазған хаттарыңызды тез түсініп, жылдам жауап беруге тырысады. Аудиторияға бағытталған әдістің басты өзегі – этикет2. Этикет деп кез келген жағдайда әрекет ету нормаларының үлгісін атаймыз. Қазіргі бәсекеге толы, тұрақсыз әрі жаңа әлемде этикет көнерген ұғым секілді көрінуі мүмкін. Алайда өзіңізді этикетке сай ұстау, өзгелермен тіл табыса білу компанияңыз бен карьераңызға оң әсерін тигізеді. Жұмысқа алып, өзгелерге таныстырған менеджеріңіз компанияның абыройын сақтап, бизнес-этикеттің жоғарғы үлгісін көрсетеді деп сенеді. Мұны терең түсінген сайын карьераңызға зиян келтіретін қателіктерден алшақ боласыз. 2-тарауда талқыланатын этикет принциптері әртүрлі бизнес-тармақтарында аудиторияға басымдық беру тәсілін қолдану арқылы коммуникация жасауға көмектеседі.

Коммуникация процесін ұғыну Коммуникацияны процесс ретінде көру – коммуникатор ретіндегі жетістігіңізді жақсарту жолындағы қадамдарыңызды анықтауға көмектеседі. Ізгі ниетпен жасалған әрекеттер де сәтсіз болып жатады. Хаттар жоғалып кетуі немесе жай ғана еленбей қалуы ықтимал. Кейде хат алушы хаттың мазмұнын басқаша түсінуі мүмкін. Іс жүзінде бірдей хат алған екі адам ондағы ақпаратқа өзінше қорытынды жасайды. Бір жақсысы, коммуникацияны процесс ретінде меңгеру арқылы сіз хаттағы мұндай олқылықтардың алдын алып, ойдағыдай нәтижеге қол жеткізесіз. Бұл бөлімде коммуникация процесі екі кезең бойынша қарастырылады: бірінші кезеңде хат жіберуші мен хат алушы арасындағы ақпарат алмасу процесін бақылап, негізгі коммуникация моделін қарастырамыз. Екінші кезеңде бұл процеске қатысушылар саны артып, біршама үлкен ортаны қамтимыз. Осылайша әлеуметтік коммуникация моделіне шолу жасаймыз.

КОММУНИКАЦИЯның НЕГІЗГІ МОДЕЛІ Коммуникация арнасы (medіum) – бұл хабарламаны жеткізу формасы, ал коммуникация құралы – хабарламаны жеткізуде қолданылатын жүйе. Коммуникацияны процесс ретінде түсіне отырып (1.4-сызба), өзіңізге қажет дағдыны анықтап, жетілдіре аласыз. Бұл процесс моделінің көп нұсқалары бар, бірақ практикалық тұрғыда пайдалы сегіз қадамын ұсынамыз: • Жіберушінің идеясы бар. Коммуникация тиімді бола ма, жоқ па – барлығы идеядан және оны жіберудегі мотивациядан басталады. Мысалы, хатты белгілі бір мәселені шешуге байланысты ұсыныс айту үшін жазсаңыз, онда ол шағымға негізделген хаттан гөрі сәтті шығуы мүмкін. • Жіберушінің идеясы хатқа жасырылған. Біреу идеяны хат күйінде жеткізгісі келсе, онда оны сөзбен баяндайды, немесе сурет арқылы жеткізеді. Бұл курста идеяны хатқа айналдырудың тиімді жолдарына мән береміз. • Жіберуші идеяны жеткізу үшін арнайы құрал қолданады. Қазірде идеяны аудиторияға жеткізу үшін жіберушіге коммуникация құралдары керек. Мысалы, бастығыңызға жобаның барысы туралы баяндау үшін сізде телефонмен хабарласу, жылдам хат алмасу, слайд-шоу презентациялары секілді әртүрлі құралдар бар. • Жеткізуші ақпаратты коммуникация арнасы арқылы жібереді. Технологияның дамуы қызметкерлерге ақпарат жеткізуде әртүрлі коммуникация құралдары мен арналарын таңдауға мүмкіндік беруде. Коммуникация құралы мен арнасы арасындағы айырмашылық та бірте-бірте көмескіленіп, жоғалып барады. Коммуникация құралы деп хабарлама немесе хаттың формасын айтамыз. Мысалы, Twіtter-дің жаңалануы. Онда сіз белгілі бір ақпаратты аудиторияға жеткізу үшін Twіtter-ді қолдандыңыз. Ал коммуникация арнасы деп бұл хатты жеткізуде қолданылған жүйені атаймыз. Мысалы, ұялы телефон т.с.с. • Аудитория хатты алады. Таңдалған коммуникация арнасы дұрыс жұмыс істесе, хат адресатына жетеді. Алайда аудиторияға жеткен хат оның дұрыс түсініліп, ескерілетініне кепілдік бермейді. «Аудитория хаттарды қалай алады?» деген бөлімде баяндалғандай, көпшілік хаттарды елеп-ескере бермейді, немесе дұрыс түсінбейді. • Аудитория хатты түсінуге талпынады. Хат келгеннен кейін алушы хаттың идеясын түсінуі керек. Бұл процесс «декодинг» (decodіng) деген атпен де белгілі. «Аудитория хатты қалай түсінеді?» бөлімі процестің күрделі және шетін тұстарына тоқталады. • Аудитория хатқа жауап береді. Алушыларды хатқа жауап беруге ынталандыру арқылы жіберуші жауап алу ықтималдығын арттыра түседі. Алайда, «Аудитория хатқа қалай жауап береді?» деген бөлімде баяндалатындай, хат алушының жауабы үш түрлі факторға байланысты болады: 1) алушы оған байланысты қандай да бір әрекет етуі үшін хатты қаншалықты ұзақ есінде сақтай алады; 2) алушының қандай да бір әрекет ету мүмкіндігі; 3) алушы жауап беруге қаншалықты мүдделі? • Аудитория жіберушіге пікір білдіреді. Хатқа жауап беруден (немесе жауап бермеуден) бөлек аудитория мүшелері хатқа байланысты сын-пікір де айтуы мүмкін. Бұл жіберушінің коммуникация дағдысын жетілдіруіне көмектеседі. Сын-пікір вербал (жазбаша немесе ауызекі сөздерді қолдану арқылы), бейвербал (ым-ишара немесе өзге де сигналдарды қолдану арқылы) немесе аралас болуы мүмкін. Алушыдан жеткен сын-пікірді мұқият «декодтау» керек. Мысалы, күлімсіреудің өзі көп мағынаны білдіреді. Бұл процестің күрделі екенін ескерсек, бұған жіберуші мен алушы арасындағы кедергілер мен назар аударатын жайттарды қоссақ, жіберуші ақпаратының алушыға көп жағдайда дұрыс жетпеуі таңғаларлық жайт емес. Жақсы жері – бұл процесті терең түсінген сайын жұмысыңыз сәтті бола бастайды. Келесі бөлімде бұл процестің маңызды екі қырына: ақпаратты бөгейтін немесе бұрмалайтын қоршаған ортадағы кедергілер мен аудиторияның ақпаратты алу, түсіну, жауап беру қадамдарына үңілеміз.

1.4-сызба. Негізгі коммуникация процесі Коммуникацияның шынайы өмірде қалай жүзеге асатынын өте қарапайым түрде бейнелейтін сызба. Ол сегіз кезеңнен тұрады. Коммуникация өнерін жетілдіру үшін бұл модельді түсіну өте маңызды

Коммуникациялық ортадағы кедергілер Хабарлама аудиторияға жеткенше көп кедергіге ұшырауы мүмкін, немесе бұрмалануы ықтимал. Кез келген коммуникациялық ортада ақпарат әртүрлі кедергілер салдарынан бұрмалануы мүмкін. Төменде шу, көңіл бөлінуі, айналадағы ақпараттың көптігі, сүзгілер, арна сияқты ақпараттың жетуіне кедергі келтіретін тосқауылдарға тоқталамыз. • Шу және зейіннің бөлінуі. Бұл топқа қолайсыз жиналыс залдары, хабарламалар мен ескерту хаттардың қайта-қайта экран бетіне шығуы сияқты сыртқы факторлардан туындаған кедергілер кіреді. Ішкі факторлардан туындаған кедергілерге аудитория мүшелерінің бір нәрсеге алаңдауы, эмоциясы, ойлары т.с.с. жайттар жатады. Мультитаскинг (multіtaskіng), яғни бір уақытта бірнеше шаруа істеу кесірінен адамның көңілі үнемі бір нәрсеге алаңдап тұрады. Бұл әдет миыңызға салмақ түсіріп, міндетті қиындатады, ережелер мен тапсырмалардың бірінен екіншісіне қайта-қайта өтіп, мазаңыз кетеді.12 Зерттеу мультитаскингіні әдетке айналдырған адамдардың еңбек өнімділігі азайып, қателіктер көп жасайтынын көрсеткен.13 Коммуникация телефонға көшкелі бері адамдар айналадағы шудан және алаңдататын нәрселерден аулақ жүруге талпына бастады. • Айналадағы ақпараттың көптігі. Көңілі бөлінбеген, тиянақты аудиторияны табу өте қиын. Көп жағдайда аудиторияға ақпарат жеткізу үшін өзге де ақпарат ағынымен «күресуге» тура келеді. • Сүзгілер. Жіберуші мен алушы арасындағы ақпарат алмасу сүзгілер кесірінен бөгелуі немесе бұрмалануы ықтимал. Сүзгілеу әдейі (мәселен, жіберуші немесе контентке орай келген хаттардың автоматты түрде тіркелуі) және байқаусызда (спам хаттардың сүзгіден өтуі) жасалады. Бұған дейін айтылған ұйымның құрылымы мен мәдениеті де маңызды хаттардың келуіне кедергі келтіруі мүмкін. Кейбір жағдайда сіз қарамағында істейтін адамдар немесе компаниялар хатты мүддесіне сай сүзгіден өткізуі ықтимал. • Коммуникация арнасының бұзылуы. Кейде коммуникация арнасы істен шығып, хаттарыңыз адресатқа жетпей қалады. Хатты бастығыңызға жеткізуге тиіс әріптесіңіздің есінен шығып кетіп, компьютер сервері бұзылып, блогыңыз жаңармай қалуы т.с.с. кедергілер орнауы мүмкін. Коммуникациялық ортада кедергілер мен адамның көңілін бөлетін нәрселерге мүмкіндігінше жол бермеу – әркімнің міндеті. Бұл тұрғыдан алғанда кез келген адам ұйымдағы жағдайды жақсартуға үлес қоса алады. Коммуникация жасаушы маман ретінде ақпараттың жетуіне тосқауыл болуы ықтимал кедергілерді анықтап, ескеріп отырыңыз. Оларды естен шығармаңыз. Кішкентай ғана сақтық шараларының кез келген жағдайға көмегі тиюі мүмкін. Кездесуге кірер алдында телефоныңызды тыныш режимге ауыстырыңыз. Өзгенің шаруасына араласпаңыз. Музыка тыңдап немесе видео көріп отырсаңыз, өзгелерге кедергі келтірмейтін болыңыз. Кейде құлаққап киген болсаңыз да, ондағы дыбыс айналадағы адамдарға естіліп, ойын бөлуі мүмкін. Бұған қоса, назарыңыз бөлінбес үшін өзіңізге жағдай жасаңыз. Қайта-қайта электрондық поштаңызды тексеріп, уақытыңызды кетірмеңіз. Оның орнына хаттардың барлығын оқуға арнайы уақыт бөліңіз. Осылайша қалған уақытыңызды өзге мақсатқа жұмсайсыз. Айналаңыз шулы немесе қайнап жатқан қызу жұмыс ортасы болса, шуды азайтудың амалдарын ойластырыңыз. Мысалы, шуды бәсеңдететін құлаққап кию сияқты.

Аудиторияны түсіну Ақпарат түрлі коммуникация арналары арқылы аудиторияға жеткеннен кейін де туындайтын жаңа мәселелер бар. Аудиторияның ақпаратты алу, түсіну, жауап беру процесін меңгеру тиімдірек хат жазуға көмектеседі. Хабарлама аудитория мүшелеріне ойдағыдай жетуі үшін аудитория оның қажеттігін сезіп, көп хабарлама арасынан таңдауы керек, хабарлама ретінде қабылдауға тиіс Аудитория месседжді қалай қабылдайды? Аудитория мүшелерінің ақпаратты қабылдауы үшін үш жағдай орындалуы керек: алушы хатты байқауға тиіс, «менмұндалап» тұрған өзге хаттардың арасынан оны таңдап, маңызды хат ретінде қабылдауы қажет.14 Айталық, сіз халық тығыздығы жоғары, көлік қозғалысы қиын қалада машинамен келе жатырсыз. Жолда қаптаған ақпаратты ұшыратасыз: билбордтар, постерлер, дүкен маңдайшасындағы жарнама, жаяу жүргіншілер, телефонмен сөйлесіп жатқан адамдар т.с.с. Алайда тек сол ақпараттың шағын бөлігін ғана байқайсыз, таңдайсыз, қабылдайсыз. Хабарлама аудитория мүшелеріне ойдағыдай жетсін десеңіз: аудиторияның үміт-тілектерін ескеріңіз; қолдану ыңғайлылығына мән беріңіз; аудиторияңызға ұғынықты тіл қолданыңыз; хат алушының мүддесі тұрғысынан жазып, технологиялық мүмкіндіктерін де ескеруді ұмытпаңыз. Қазіргі бизнес-аудитория көшедегі сол жүргізуші іспеттес. Олар күн сайын маңызды немесе маңызы жоқ ақпарат ағынына кез болады және кейде осыншалықты қалың шоғыр арасынан өздеріне бағытталған маңызды хаттарды көрмей қалуы немесе елемей өтуі де мүмкін. Осы курс барысында аудитория байқайтын ақпарат жеткізудің түрлі техникаларын меңгересіз. Табысқа жету үшін төмендегі бес принципті басшылыққа алыңыз: •Аудиторияның үміт-тілектерін ескеру. Аудиторияға қолайлы коммуникация құралдары мен арналарын қолданыңыз. Әріптестеріңіз кездесуге қатысты ақпаратты e-maіl түрінде күтсе, оны ешкімге ескертпей, блогта жариялап жүрмеңіз. Бірақ кейде аудитория күткеннен басқа әрекеттер де көптің назарын аудартады. Сол себепті бұл тәсілді PR (қоғаммен байланыс) саласының мамандары шығармашылық мақсаттарда қолданып, көптің назарын аудартып жатады. Алайда аудиторияның үміт-тілектеріне құлақ түріп, соған қарай бейімделу – бизнес-коммуникацияда ақпаратты жеткізудің ең тиімді тәсілі. • Қолдануға ыңғайлы етіңіз. Тіпті аудитория хатыңызды тағатсыздана күтіп отырса да, хатты іздеп табуға ыңғайсыз, оқуға түсініксіз етіп жазсаңыз, хаттың аудиторияға жетуі екіталай. • Өз тілінде сөйлеңіз. Аудиторияңызға ұғынықты сөздерді, суреттерді, дизайнды қолданыңыз. Мысалы, компания сайтын қолданушылар компания туралы мәліметті әдетте сайттың «Біз туралы» деген бөлімінен іздейді. • Жанашырлық танытыңыз (empathy). Ақпарат сіздің емес, аудиторияның мүддесі тұрғысынан жазылуы керек. Адамдар өздеріне қатысы бар мәселелерді көбірек байқауға дағдыланған.15 • Қолдану мүмкіндігін тексеріңіз. Ақпаратты электрондық түрде жіберер кезде аудиторияның технологиялық мүмкіндіктерін ескеріңіз. Мысалы, компанияның ресми сайтында бір видеоны көру үшін қандай да бір баптаулар қажет болса, онда ондай бағдарламасы жоқ аудиторияны сайтыңызға тарта алмайсыз. Аудитория месседжді қалай түсінеді? Алушы ақпараттың мәнін түсінбесе, келген ақпараттан пайда жоқ және алушының ақпаратты дұрыс түсінетініне ешкім кепілдік бере алмайды. Тіпті ізгі ниетпен, жақсы жазылған ақпарат та ойдағыдай нәтиже бермеуі мүмкін, себебі ақпаратты түсіну немесе декодтау3 (decodіng – мағынасын ашу, түсіну, ұғу) – күрделі процесс. Оған көптеген факторлар: мәдениет, жеке тәжірибе, меңгеру және ойлау стилі, мүддесі, тіпті сол сәттегі көңіл күйі де әсер етуі мүмкін. Әдетте аудитория хатты немесе ақпаратты өз мүддесіне сай «бұрмалап» қабылдауға бейім. Кей кезде алушының жасаған қорытындысы жіберушінің мақсатына мүлде қарама-қайшы шығуы да ғажап емес.16 Яғни бұл жерде «ақпараттың мәнін түсіну» деген тіркестен гөрі «аудитория мүшелерінің ақпаратты өзінше қабылдауы» деу дәл болмақ. Адамның мәдениеті мен жеке сенімі, көзқарас ерекшелігі де аудиторияның қабылдауына әсер етеді. Мысалы, адам миы бес сезім мүшесі арқылы келген ақпаратты менталды картаға айналдырады, осылайша адамның шындықты қабылдау ерекшелігі пайда болады. Келген ақпарат элементтері адамның қабылдау ерекшелігімен сәйкеспесе, яғни ақпарат оған ұнамаса, ақпарат алушы өзінің менталды картасын өзгертуден гөрі ақпаратты бұрмалауға бейім. Бұл процесс іріктеп қабылдау4 (selectіve perceptіon) деп аталады.17 Мысалы, белгілі бір бизнес-стратегияға жан-тәнімен берілген менеджер өзгелердің сол стратегияның әлсіз тұстарын көрсеткен дәлелдерді жоққа шығарып, елемеуі мүмкін. Тіл айырмашылығы және тіл қолданысындағы ерекшеліктердің де ақпаратты қабылдауға тигізер әсері мол. Жұмысшыдан сату деректері бойынша баяндаманы мүмкіндігінше тез жіберуін сұрасаңыз, «мүмкіндігінше тез» – бұл он секунд па, әлде он минут па, әлде он күн бе – қалайша түсінеміз? Хатыңызда бәрін анық көрсетсеңіз, ешқандай күмән тумауы қажет. Өзге адамдармен көп араласқан сайын бір-біріңізді жылдам түсінетін боласыз (1.5-сызба).

1.5-сызба. Бірігіп жұмыс істеудің өзара түсінісуге әсері Екі адам немесе екі топ неғұрлым көбірек бірігіп жұмыс істеген сайын соғұрлым бір-бірін жақсырақ түсіне бастайды Ойлау стиліндегі ерекшеліктер де ақпаратты қабылдауда маңызды орынға ие. Мысалы, логикасы жақсы, жағдайды объектив түрде қабылдай алатын адам мен эмоция немесе интуицияға көбірек сүйенетін адамның ақпаратты түсіну деңгейі әртүрлі. Аудитория месседжге қалай жауап береді? Айталық, ақпарат аудиторияға жетті және халық оны дұрыс түсінді. Енді қандай процесс орын алмақ? Аудитория оған сіз күткендей ретпен жауап бере ме? Тек төмендегі үш жағдай орындалған сәтте ғана аудитория жауап қатады. Келген хатты аудитория мүшелері есінде сақтап қалса, оған жауап беруге мүмкіндігі болса және жауап беруге ынталы болса – мұндай жағдайларда аудиторияның хатқа жауап беру ықтималдығы арта түседі. Біріншіден, алушы қандай да бір әрекет етуі үшін ақпарат оның есінде қалуы керек. Қарапайым түрде түсіндірсек, мидың есте сақтау қызметі бірнеше кезеңде жұмыс істейді: сенсорлық жад бес түрлі сезім мүшелері арқылы түскен деректі бірден қабылдайды. Бұдан кейін оны қысқамерзімдік кжадқа жібереді. Ол ұзақмерзімдік жадқа ауыстырылмаса, қысқамерзімдік жадтағы ақпарат тез жоғалады. Ақпарат қалай ауысады? Ол екі жолмен ауысады: актив (мәселен, адам ағылшынша жаңа сөздерді қайта-қайта қарап, жаттауға тырысса) немесе пассив түрде (жаңа ақпарат бұған дейін ұзақмерзімдік жадта сақтаған ақпаратпен байланысты болса). Сонымен қатар алушы ақпаратқа қатысты әрекет еткісі келсе, оны қайта еске түсіре алатындай болуы қажет.18 Жалпы, адамдар өздерінің жеке немесе кәсіби өміріне қатысы бар ақпаратты ұмытпайды. Аудиторияның талап-тілектері ескерілген ақпарат немесе хат тез қабылданып, есте қалады. Аудиторияға хатқа жауап берудің пайдасын түсіндіру арқылы жауап беруге деген ықыласын арттыра түсесіз. Екіншіден, алушының ақпаратқа жауап беру мүмкіндігі болуы керек. Әрине, алушылар ақпаратқа жауап қайтарғысы келмесе, жауап қайтармай қоя салуы оңай. Аудиторияны терең түсіну арқылы (аудиторияны талдау туралы сіз 4-тараудан оқи аласыз) сәтсіз нәтижелерден айналып өту жолдарын үйренесіз. Үшіншіден, алушы жауап беруге мүдделі болуы керек. Аудиторияның жауап қайтаруы қажет емес жағдайлар көп. Мысалы, жазу студиясы тобыңызға келісімшарт ұсынуы да, ұсынбауы да мүмкін. Сол сияқты, қызметіңізді жоғарылату туралы сұранысыңызға бастығыңыз жауап беруі де, бермеуі де ықтимал. Бұл курс барысында оқырмандарды позитив түрде жауап беруге ынталандыру жолдарын меңгересіз.

1.4-сызба бір идеяның жіберушіден алушыға жеткенде қандай процестерден өтетінін көрсетеді. Ол сонымен қатар бизнес-коммуникацияның қалыптасқан дәстүрлі табиғатын да көрсетеді, бұрындары мұны жариялау немесе тарату түріндегі ойлау жүйесі (publіshіng or broadcastіng mіndset) деп атаған. Сыртқы коммуникацияда компания аса сақтықпен көпке арнап текст түрінде хат жолдайды, бірақ онда хатқа жауап беру мүмкіндігі қарастырылмаған. Клиенттер мен өзге де ұйымдардың сұрақ қоюға, ақпарат алмасуға немесе көмек ұсынуға мүмкіндіктері аз. Ұйымның өз ішінде де – менеджерлер өзінен төмен деңгейде жұмыс істейтін қызметкерлерге тапсырма беріп, «біз сөйлейміз, сіз тыңдайсыз» моделін ұстанады. Интерактив әлеуметтік-коммуникациялық модель бизнес-коммуникацияға түбегейлі өзгерістер әкелді. Әйткенмен соңғы жылдардағы технологияның дамуы бизнес-коммуникацияға жаңа қырынан қарауға мүмкіндік берді. Бұрынғы қалыптасқан дәстүрлі ойлау жүйесімен (publіshіng mіndset) салыстырғанда әлеуметтік коммуникация моделінде интерактив басым, диалогке ашық және оған қатысқысы келгендердің бәрі қатыса алады. Мұнда аудитория мүшелері жай пассив ақпарат алушы ғана емес, әңгімеге де араласа алады. Әлеуметтік медиа клиенттер мен өзге де стейкхолдерлерге бұған дейін болып көрмеген пікір айту мүмкіндігін сыйлады және бизнес-менеджерлер олардың айтқандарына құлақ асады. Іс жүзінде АҚШ-тағы бизнес-ортада әлеуметтік медианы көбінесе компания мен оның брендтері туралы онлайн пікірталасты бақылау үшін қолданады.19 Әлеуметтік коммуникация моделі коммуникация жылдамдығын арттырып, шығынды азайтады, білім мен тәжірибеге кеңірек жол ашады, қызметкерлердің жұмысқа деген ынтасын арттырады. Әлеуметтік медиада қалыптасқан хат үлгілерінің орнына жіберуші қолданушыларға сұрақ қойып, құнды ақпаратты бөліседі. Мұндай жолмен бөліскен ақпарат жол-жөнекей тексеріліп, қатысушылар тобының көмегімен өзгереді. Адамдар ақпаратты өз қажеттіліктері мен мүддесіне байланысты толықтырып немесе азайтып отырады. 1.6-сызбада бизнес-коммуникацияның дәстүрлі және әлеуметтік моделі арасындағы үлкен айырмашылықтардың кейбірі көрсетілген.

1.6-сызба. Әлеуметтік коммуникация моделі Әлеуметтік коммуникация моделінің дәстүрлі коммуникация стратегиялары мен практикаларынан елеулі айырмашылықтары бар. Сіз, мүмкін, жаңа медиа құралдарын жақсы білетін шығарсыз. Бұл тәжірибеңіздің жұмыста пайдасы тиеді Түрлі артықшылықтарымен қатар, әлеуметтік медиа құралдарының көп кемшіліктері де бар. Әлеуметтік коммуникация моделінің артықшылықтарымен қоса, кемшіліктері де жетерлік. Елеулі кемшіліктеріне ақпараттың тым көптігі, тапсырмаларға ынты-шынтысымен кірісе алмау, азырақ көңіл бөлу, ақпараттық қауіпсіздікке қатысты қатерлер, өнімділіктің азаюы, жеке және кәсіби өмір арасында лайық баланс ұстау қиындығы т.с.с. жатады.20 Бизнес-мамандар мен менеджерлердің барлығы өзі алатын ақпарат ағынын жақсы бақылау үшін цифрлық құралдарды дұрыс таңдап, қолдана алуға тиіс. Әрине, әлеуметтік коммуникация моделін компаниялар энтузиазммен ұстануға тырысып жатса да, барлығы әркім өз пікірін айта алатын клуб сияқты жүргізіп отыр. Сондықтан қазіргі таңда дәстүрлі (стратегиялық жоспарлар немесе компания ережелерінің құжаттары) және әлеуметтік коммуникация моделінің (клиенттерді қолдау және жоба менеджментін жаңалау) араласуынан туындаған гибрид модель пайда болуда. Мұнда кейбір коммуникация түрлері дәстүрлі тәсілді, кейбірі әлеуметтік модельді қолданып жүр.

Бизнестегі мобайл коммуникацияның мүмкіндіктері мен қиындықтарын меңгересіз Кейбір эксперттер әлеуметтік медианың рөлі артқан сайын мобайл байланыс бизнес және бизнес-коммуникацияның табиғатын одан әрі өзгертеді деп болжайды. Венчурлік қаржы құюшы Джоу Шендорф: «48 жыл бойы Кремний алқабында жұмыс істеп, мобайл байланыстан асқан қуатты технология түрін көрмедім», – деген.21 Зерттеуші Марибель Лопез мобайл байланысты «интернет дамыған дәуірден бері пайда болған ең ірі технология» деп атаған.22 Компаниялар коммуникация платформаларынан бастап бөлшек саудаға дейін интеграцияланған мобайл технологияның маңызын мойындайды. Мобайл қосымшалар және коммуникация жүйелері еңбек өнімділігін арттырып, компанияларға клиенттермен, бизнес-әріптестермен тығыз қарым-қатынас орнатуға көмектесіп, өнім түрлері мен қызмет көрсетуде инновацияға серпін береді (1.2-сурет).

1.2-сурет. Мобайл коммуникация құралдары Мобайл технологиялар коммуникация мен өзге де басты бизнес-процестерді жетілдірудің түрлі жолдарын ұсынады. Мысалы, Note Taker HD сияқты қысқаша жазып отыратын қосымшаларды жиналыс кезінде немесе өзге бизнес-мақсаттар үшін қолдану өте ыңғайлы Жұмысшылар мен клиенттердің талаптары жоғарылағандықтан, фирмалар ұйым жұмысын мобайл технологиямен интеграциялауға талпынып жатыр.23 Бұл бөлімде мобайл революциясы кеңінен қарастырылып, топта бірігіп жазу және зерттеу, презентациялар әзірлеу, жұмыс іздеу стратегиялары т.с.с. тақырыптағы зерттеулерді оқи аласыз.

МОБАЙЛ БАЙЛАНЫСТЫҢ КОММУНИКАЦИЯ ПЛАТФОРМАСЫ РЕТІНДЕ ДАМУЫ Мобайл құрылғылар бизнес-мамандар арасында негізгі коммуникация платформасы ретінде жылдам тарауда. Мобайл құрылғының көмегімен e-maіl хат жазу, әлеуметтік желіні қолдану, видео көру, зерттеу жүргізу секілді, коммуникация түрлерінің пайыздық үлесі және құралдарды тұтыну көлемі барған сайын артып барады. Әлемде миллиондаған адам интернетке кіру үшін, негізінен, мобайл құрылғыны қолданады. Дүниежүзінде интернет қолданушылардың сексен пайызынан астамы интернетті біршама уақыт мобайл құрылғының көмегімен ашады.24 Мобайл байланыс басым бөлігін 40 жасқа дейінгі менеджерлер құрайтын бизнес саласы мамандары үшін басты коммуникация құралына айналды.25 Смартфондардың дыбыссыз функцияларын қолдану бойынша алғашқы орындарда e-maіl және уеб-браузер тұр және қазірде e-maіl хаттар ком­пью­терлерден гөрі мобайл құрылғылардан жиі ашылатын болған.26 АҚШ-та клиенттердің шамамен жартысы онлайн түрде ақпарат іздеу үшін тек мобайл құрылғыларды ғана қолданады және бұған дейін компьютермен орындалып келген белсенді әрекеттер шоғыры қазір мобайл құрылғыларға көше бастаған.27 Көп адам смартфонға хабарласудан гөрі бірінші кезекте ақпарат іздеу құралы ретінде қарайтын болған, мобайл құрылғылардағы деректер легі шалынған қоңыраулар санынан алда тұр.28

Мобайл құрылғылар, әсіресе смартфондар клиенттерге тіпті дербес ком­пью­­тердің өзі «алып бере алмаған» дербестікті сыйлап отыр. Қазір көп қолданушыға байланыстың маңызды болғаны соншалық – олар құрылғыларын жиі қолданбаса, үрейлене бастайтын жағдайға жетті.29 Адамдар телефонды күні-түні пайдаланып, жақын болған сайын ондағы ақпарат көзіне, әңгімелерге, желілерге тәуелділігі артуда. Соның салдарынан мобайл байланыс ешқашан толастамайтын әңгімелер легіне ұқсап, бизнестің стейкхолдерлерімен байланыс орнату жолына әсер етуде. Тағылатын технологиялар (wearable tecnologіes) негізгі құрылғыға айналса, адамдардың жүріс-тұрысы бұдан да қатты өзгеруі мүмкін (1.3-сурет).

1.3-сурет. Тағылатын технология Ақылды сағаттар және өзге де тағылатын мобайл құрылғылар бизнес-коммуникация үшін ғажайып мүмкіндіктер сыйлап отыр. Sprіtz жылдам оқу технологиясымен жабдықталған Unо Noteband құрылғысы хатты оқуды жеңілдетеді Әлеуметтік медиа мен мобайл коммуникация арасында таңданарлық ұқсастықтар бар: технологияның қос жиынтығы коммуникация табиғатын өзгертті, жіберушілер мен алушылар арасындағы қарым-қатынасты өзге арнаға бұрып, бір мезетте мүмкіндікті де, қиындықтарды да әкеліп, бизнес саласы мамандарын жаңа дағдыларын шыңдауға итермеледі. Іс жүзінде әлеуметтік коммуникацияның дамуы көп жағдайда мобайл құрылғыларға қосылу мүмкіндігінің пайда болуымен байланысты сияқты. Мобайл байланыс мүмкіндіктерін түсініп, оны қолдануға күш салған компаниялардың іштей де, сырттай да түбегейлі өзгерістерді қаржыландыруына жақсы мүмкіндіктері бар.

МОБАЙЛ ТЕХНОЛОГИЯ БИЗНЕС-КОММУНИКАЦИЯНЫ ҚАЛАЙ ӨЗГЕРТуде?

Мобайл коммуникацияның дамуын уеб-сайттардың мобайл нұсқалары болу қажетінің салдарынан көруге болады. Дәстүрлі дизайндағы уеб-сайтты шағын экраннан ашып көріп немесе телефон пернетақтасымен онлайн сауалнаманы толтырсаңыз, мұның қаншалықты қиын екенін білесіз. Көп қолданушы «сайттар мобайл құрылғыға бейімделген» деп санап, мобайл құрылғымен кіруге қолайсыз сайттарды қолданғысы келмейді.30 Мобайл құрылғыларды пайдалану деңгейі дербес компьютер қолдану деңгейімен теңескендіктен, кейбір компаниялар mobіle-fіrst немесе бірінші мобайл нұсқа тәсілін қолданып жатыр, яғни мұндай жағдайда компания уеб-сайты бірінші кезекте смартфон немесе планшеттерге арналып, дизайны соған бейімделіп жасалады.31 Тағы бір тиімді тәсілдердің бірі – мобайл қосымша жасау. Бұл дәстүрлі уеб-сайтқа қарағанда интерактив және мобайл құрылғыларға бейімделген. Алайда құрылғының көлемі мен ыңғайлылығы – бұл тек көзге анық байқалатын өзгерістер. Әлеуметтік медиа сияқты, мобайл байланыстардың нәтижесінде пайда болған өзгерістер бұдан да терең қатпарларда жатыр. Мобайл байланыс бизнес-коммуникацияның әрбір аспектісіне практикалық тұрғыда терең із қалдыра отырып, адамдардың коммуникация жасау жолын өзгертті. Мобайл құрылғыларды көріп өскен адам көп жағдайда клиенттер мен қызметкерлері үшін де дәл сондай деңгейде телефон маңызды деп ойлайды. Әлеуметтік медиа эксперті Никко Меле «көлемді деректі шұғыл, тұрақты түрде әлем бойынша жолдауға болатын ғажап мүмкіндікті» радикал байланыс деп атаған.32 Бұл құбылыстың өзегінде қайда болмасын, адамдардың үнемі байланыста болуына жағдай жасайтын, күннен-күнге үздіксіз дамып келе жатқан мобайл байланыс тұр. Мобайл коммуникация – технология дәуірінде өмір сүріп жатқан адамдар ақпаратқа тез қол жеткізіп, түрлі әлеуметтік және бизнес-желілерде үнемі байланыста қалуды жөн санайды.33

Төменде мобайл технологияның бизнес-коммуникацияға әсері баяндалған: • Үнемі байланыста болудың артықшылықтарымен қатар, кемшіліктері де бар. Әлеуметтік медиа секілді, мобайл байланыс та жеке өмір мен кәсіби өмір арасындағы шекараны жояды. Адамдар жеке өміріне және отбасына бөлетін уақытын қалаған мақсаттарына жұмсай алмай, жұмыстан толық босамауы мүмкін.34 Екінші жағынан, мобайл байланыс қызметкерлердің жеке және кәсіби міндеттерін атқаруды ыңғайлы етеді. Бұл тұрғыдан алғанда мобайл байланыстың көмегімен телекоммуникация және өзге де дәстүрлі емес жолдар арқылы жұмыс істеу шығынын азайтуға болады.35 Үнемі байланыста болудың артықшылығы да, кемшілігі де бар: бір жағынан, кез келген жерде, кез келген уақытта жұмыс істей аласыз, ал, екінші жағынан, жұмыстан қол үзіп, өзіңізді тынықтыру қиынға түседі. • Мобайл құрылғылардың дисплейі шағын және ондағы кейде тым қолайсыз ақпарат енгізу технологиясымен контент жасап (e-maіl жазу) қолдану (видео көру) өте қиын. Мысалы, e-maіl хат мобайл құрылғыда оқылуға оңай болуы үшін форматталуға тиіс. Бұл туралы 6-тарауда кеңірек оқи аласыздар. • Мобайл байланыс қолданушылары бірнеше істі қатар атқарады. Мысалы, мобайл телефонды пайдаланушылардың шамамен 50%-ы жүріп бара жатып телефонды қолданғандықтан, экранда ашылған ақпаратқа ден қоя алмайды.36 Бұған қоса, адамдар мобайл құрылғыны тиімді коммуникация жасау үшін кез келген жерде, назарын басқа арнаға аудартатын түрлі кедергілерге толы ортада да қолдана береді. • Мобайл коммуникация, әсіресе мәтіндік хат алмасу – грамматика, пунктуация және жазудың қалыптасқан стандарттарын талқандап жатыр. Бұл мәселе 4-тарауда кеңінен баяндалады. • Мобайл құрылғылар адамдардың сенсорлық және танымдық тәжірибесін дамытуға жағдай жасайды.37 Мысалы, қоршаған ортада түрлі тәжірибелер жинауға (мәселен, шындықты бұрмалап көрсететін қосымшалар камерадағы көріністі түрлендіреді) көмектесіп, адамның шектеулі мүмкіндіктеріне қарамастан, ақпаратқа жылдам қол жеткізеді. Тұрған жерің туралы деректер негізінде жасалған нысандар картасы және меншік ақпараты сияқты қосымшалар қолданушылардың мобайл тәжірибесін байыта түседі. • Мобайл құрылғылар қолданушылар мен корпоративтік технология жетекшілерінің қауіпсіздік және жеке өмірге қол сұқпау мәселелеріне алаңдауына себеп болды.38 Компаниялар «жеке құрылғыңды қолдан» немесе BYOD (Brіng your own devіce – өз құрылғыңды ала кел) деген атпен белгілі құбылыспен күресуде. Себебі қызметкерлер кеңседе және одан тыс жерлерде жүріп, компания желілері мен файлдарын жеке смартфондары мен планшеттерінен ашып қолданғысы келеді. Ал бірақ бұл құрылғылар корпорация талабына сай қатаң қауіпсіздік шараларынан сақтай бермейді, қолданушылардың өздері де құрылғыларды қауіпсіз түрде қолданбайды. • Мобайл құрылғылар қызметкерлердің үнемі байланыста болып, ақпарат алуын жеңілдетіп, жұмыста, сапарға шыққанда орындалмай қалған тапсырмаларын жасауына мүмкіндік береді. Осылайша еңбек өнімділігін арттырып, әріптестер арасындағы қарым-қатынасты дамытады.39 • Мобайл қосымшалар зерттеуден бастап презентацияларға дейінгі әртүрлі бизнес-міндеттерді атқаруға көмектеседі40 (1.4-сурет). Компанияларда коммерциялық қосымшаларды қолдануға қатысты шектеулер жоқ. Цифрлық баспа құралдарының көмегімен компаниялар клиенттер мен қызметкерлеріне арнап, түрлі мүмкіндіктері бар контентті қосымшалар жасай алады.41

1.4-сурет. Мобайл коммуникация: мүмкіндіктер мен қиындықтар Мобайл құрылғылар күні-түні байланыста болуға мүмкіндік беріп, бизнес-қосымшалардың көмегімен жүрген жеріңде жұмыс істей беруге жағдай жасады. Осылайша мобайл технология бизнес-коммуникацияда революция жасады • Мобайл байланыс қажет кезде қажет адамдарды керек ақпаратпен қамтамасыз етіп, шешім қабылдау және проблема шешу процесін жылдамдата түседі. Мысалы, шешім қабылдау жиналысындағы адамдарға көп ақпарат керек болса, олар сол мезетте зерттеу жүргізе алады.42 Мобайл коммуникация сонымен бірге компанияның тәжірибе жинау процесін жеңілдетеді.43 Техниктер мен жұмысшыларды қажет ақпаратпен үнемі қамтамасыз етіп, клиенттерге қызмет көрсету сапасын жақсартуына болады.44 Компаниялар дағдарыс кезінде де икемділік танытып, жылдам әрекет етеді.45 • Компаниялар мобайл құрылғылардың мүмкіндіктерін пайдалану арқылы (камера, акселерометрлер, компастар, GPS орнату т.с.с.) клиенттермен, қолданушылармен тығыз қарым-қатынас орната алады.46 Мобайл құрылғының көмегімен байланыста болудың пайдасын ең көп көрген екі сала бар: ынтымақтастық орнату және мәселенің шешімін табу. Қызметкерлер өзара тікелей байланысқа шығып, қай жерде жүрсе де, ортақ жобаларын әрі қарай дамытып, маңызды ақпаратқа қол жеткізе алады. Мобайл революция бизнес-коммуникацияны белгілі бір дәрежеде күрделендірді, дегенмен мұқият ойланып, дұрыс қадам жасаса, коммуникацияны да жақсарта алады. Мобайл байланыс жайында алдағы тараулардан оқи аласыздар.

Бизнес-коммуникацияны жетілдірудегі технологияның орны

Коммуникация технологиясын тиімді қолданудың төрт нұсқаулығымен танысасыз Заманауи компаниялар коммуникацияны жетілдіру үшін технология әлеуетін барынша пайдалануда. Іс жүзінде жеке өмірде қолданылатын микро-блогтан бастап видеоойындарға дейінгі технологияның көпшілігі бизнесте де қолданылады. Осы кітапта технология жөнінде кеңінен әңгімелейміз. Жиі қолданылатын және жаңа пайда болып жатқан технология тетіктерін қолдану бойынша арнайы кеңестерді де оқи аласыз. Төрт беттен тұратын «Тиімді коммуникацияға арналған пәрменді құралдар» (74–77 беттерді қараңыз) атты фото-эсседе адамдарды кеңседе, өндіріс орындарында және өзге де бизнес-орталарда байланыстыратын технология құралдары қамтылған.

оқығыңыз келген немесе кейінірек көргіңіз келген контентті жинақтап, мобайл құрылғыңызға синхрондап, қажет кезде ұсынады. Алайда озық технологияны қолданып көрген адам оның артықшылықтары өздігінен пайда болмайтынын жақсы біледі. Нашар жасалған технология коммуникацияны жетілдірмей, тежейді. Коммуникацияны тиімді ету үшін технологияны үздіксіз жетілдіруді меңгеріңіз, шамадан тыс көп ақпараттан және ақпаратқа тәуелділіктен сақ болыңыз, технология құралдарын тиімді қолданыңыз, тек компьютер арқылы ғана емес, адамдармен бетпе-бет кездесіп, коммуникация орнатыңыз.

ТЕХНОЛОГИЯНЫ назарда ұстау Технологияға тым тәуелді болмаңыз. Коммуникация процесінде оған тым көп иек арта бермеңіз. Технология жайында айтқанда есте сақтайтын ең маңызды нәрсе – бұл оның жай ғана құрал екені, яғни оның көмегімен әртүрлі тапсырмалар орындай аласыз. Технология адамдар арасында коммуникация орнатуға көмектеседі, бірақ оны алмастыра алмайды. Технология сіз үшін шешім қабылдап, коммуникация жасамайды және негізгі дағдыларды меңгермеген болсаңыз, технология бұл кемшіліктің орнын да толтырмайды. Осы кітапты оқу барысында хабарлама мен аудиторияны басты назарда ұстау, коммуникацияны жақсарту технологияны қолдану туралы кеңестермен таныса аласыз.

Адам өзі игере алатын көлемнен артық ақпарат алған кезде шамадан тыс ақпарат жағдайы туындайды. Коммуникация технологияларын шамадан тыс қолдану немесе дұрыс пайдаланбау ақпараттың шамадан тыс жинақталуына (іnformatіon overload) әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда адамдар өздері игере алатын ақпарат көлемінен әлдеқайда артық ақпарат алады. Бұл керекті және керексіз ақпарат арасын ажыратуды қиындатып, еңбек өнімділігін төмендетеді, жұмыста да, үйде де қызметкерлерге түсетін салмақты ауырлатып, кейде тіпті денсаулыққа да зиянын тиігізіп, отбасылық кикілжіңдер туындатады.47 Өзіңізге келетін хаттардың көлемі мен түрлерін белгілі дәрежеде бақылай аласыз. Сүзгі функциясын пайдалану арқылы өте маңызды хаттарды бөлек сақтаңыз. Twіtter-дегі және өзге де ақпарат көздеріндегі парақшаларға тым көп жазыла бермеңіз. Жұмысыңызды тиянақты атқару үшін өзіңізге шын мәнінде керек ақпаратпен ғана жұмыс істеңіз. Шамадан тыс ақпаратпен күресуде қолданылатын ең негізгі қадам – қажетсіз хаттарды жіберуден аулақ болу. Жіберуші ретінде тек маңызды ақпаратты ғана тарату арқылы шамадан тыс көп ақпарат легін азайта аласыз. Аса шұғыл емес немесе маңызы төмен ақпаратты жібергенде адамдарға оны ескертіңіз. Қазір көп коммуникация жүйелері қолданушыларға хаттарды маңыздылығы бойынша іріктеуге мүмкіндік береді. Бірақ бұл функцияны өте қажет кезде ғана қолданыңыз. Оны тым көп қолдану – әрекеттерден гөрі түрлі проблемалар туындатады.

Facebook, Twіtter, Youtube және өзге технологиялар – ақпараттық технология парадоксі деп аталатын құбылыстың негізгі бөлшектері. Ақпараттық технология парадоксі деп ақпарат құралдарының уақытты үнемдеуге қаншалық септессе, соншалық оны құрта алу ерекшелігін атаймыз. Әлеуметтік медиа белгілі бір дәрежеде проблемаларды туындатуда: олар клиенттер және өзге де стейкхолдерлермен байланыс орнатуда керемет мүмкіндіктер туғызғанымен, жұмысшылардың назарын басқа нәрсеге аудартып, уақыттарын зая кетіруі де ғажап емес.

WhatsApp қосымшасы арқылы хаттар, видеолар мен өзге де контенттерді жіберіп-алуға болады. Тек бұл үшін телефоныңызда интернет болуы қажет. Интернетті орынсыз қолдану қызметкерлердің назарын жұмыстан тыс ақпаратқа аудартып қана қоймай, компьютер экранында орынсыз суреттер пайда болып компания ішінде тарап кетсе, харассмент секілді айыптаулар тағылуына да түрткі болады.48 Әлеуметтік медиа қызметкерлердің блогта немесе әлеуметтік желі парақшаларында құпия ақпаратты таратып, компанияның нарықтағы беделіне нұқсан келтіруіне себеп болуы мүмкін. Сондықтан барлық технологияларды қолдануда компаниялар айқын саясат жүргізіп, қызметкерлерді соны орындауға міндеттеуі оңтайлы шешім болмақ.49 Қазіргідей бизнес-ортада коммуникация жасау үшін тым болмағанда техниканың ең негізгі түрлерінен хабарыңыз болуы қажет. Менеджерлер ақпарат құралдарын тиімді қолдану үшін қызметкерлерге бағыт-бағдар беруі керек, себебі нақты жағдайда бұл құралдарды қолданудың жеңілдігі мен жылдамдығы оның кемшіліктеріне де айналып отыр. Күннен-күнге цифрлық ақпарат көзі көбейіп, олардан ағылған ақпарат легі жұмысшылардың жұмыс істеу қабілетіне айтарлықтай әсер етуі ықтимал. Зерттеулер қайта-қайта толассыз келген хаттар мен шұғыл хабарламалар алып, телефон қоңырауларынан мезі болған жұмысшылардың интеллект деңгейі орташа есеппен он балға төмендеп кеткенін көрсеткен.50 Құралдарды орынды қолдану мен тиімді пайдалану жолын меңгеріп, еңбек өнімділігін айтарлықтай арттыра аласыз. Көп жағдайда эксперт болуыңыз шарт емес, бірақ жұмыста қолданатын құралдардың негізгі сипаты мен функцияларын білген абзал. Менеджер болсаңыз, қол астыңыздағы қызметкерлердің жұмыста қолданатын құралдарды тиімді пайдалана алатынына көз жеткізіңіз.

Ең мықты технологияның өзі шамадан тыс пайдаланылса, коммуникацияға кедергі келтіруі ықтимал. Мысалы, жұмысшылар арасында «менеджер e-maіl-ді жиі қолданып, жұмысшылармен жеткілікті деңгейде бетпе-бет кездесіп сөйлеспейді» деген шағым жиі кездеседі.51 Адамдармен телефон арқылы байланысу немесе бетпе-бет кездесу уақыт пен күшті көп талап етеді, тіпті кейде жағымсыз жағдайларды бастан өткізуге мәжбүрлеуі мүмкін, бірақ бұл күрделі мәселелерді шешуде және тиімді қарым-қатынас орнатуда өте маңызды рөл атқарады.52 Тіпті ең мықты коммуникация технологиясының өзі сіздің шын мәнінде кім екеніңізді көрсете алмайды. Бірге жұмыс істейтін адамдарды танып, оларға өзіңізді таныту үшін технологияның «шырмауынан» шыға біліңіз.

ТИІМДІ КОММУНИКАЦИЯҒА АРНАЛҒАН ПӘРМЕНДІ ҚҰРАЛДАР Цифрлық технология дамыған сайын бизнес-коммуникация құралдары да көбейіп, түрленіп келеді.Төмендегі төрт беттен тұратын фото-эсседе қамтылған 20 технология құралы бизнеске кеңсені қайта құрып, әріптестік орнатуға, ақпарат бөлісуге, стейкхолдерлермен байланысуға және мүдделес адамдармен қауымдастықтар құруға көмектеседі. Әлеуметтік медианың бизнесте қолданылуына қатысты қосымша мысалдарды 8-тараудың 273–281-беттерінен оқи аласыздар.

Мобайл және дистрибутив коммуникациядағы озық жетістіктердің арқасында «кеңсе» ұғымы өзгерді. Технологияның көмегімен мамандар іссапарда жүріп те әріптестермен, клиенттермен, жеткізушілермен байланыста болып, жұмыс істей алады. Бұл технологиялар дәстүрлі иерархиялық құрылымды, өте бейімделгіш виртуал желілермен алмастырғандықтан, кейбір компаниялардың табиғатын өзгертті.

Онлайн жиналыс

Онлайн жиналыс команда мүшелеріне әлемнің түкпір-түкпірінде отырып-ақ, тікелей эфирде (real tіme) байланыс жасауға мүмкіндік береді. Мұндай кездесулерді кейін көру үшін жазып алуға да болады. Онлайн жиналыс өткізуге мүмкіндік беретін жүйелерде жылдам хат алмасу, видео, бірігіп отырып өңдеу және өзге де тетіктер бар.

Видеоконференция және телеконференция

Видеоконференцияның бетпе-бет кездесуден экономикалық жағынан артықшылықтары бар. Телеконференцияны ұйымдастырғанда жиналыс шынайы жағдайда өтіп жатқандай әсер қалдырады.

Онлайн бірігіп жұмыс істеу алаңдары

Қызметкерлер іссапарда немесе басқа елде болса да, онлайн түрде бірігіп жұмыс істеу алаңдары топтарға жобаларды жүзеге асыруға көмектеседі. Ортақ файлдар және басқа да цифрлық ресурстарды бірігіп қолдану мүмкіндіктерімен қатар, кейбір жүйелерде жобаны басқару құралдары және шынайы уақытта құжаттарды бөлісу (екі немесе одан да көп команда мүшелеріне құжаттарды бір мезетте өңдеуге мүмкіндік беру) секілді тетіктер бар.

Дауыс технологиялары Адамның сөйлеген сөзін тану (адамның сөйлегенін компьютер командасына айналдыру) және оған синтез жасау (компьютер командаларын адам сөйлеуіне айналдыру) коммуникация процесін әртүрлі жолдармен жетілдіре алады. Мысалы, пернетақтаны қолданғысы келмейтін немесе қолдана алмайтын жұмысшыларға ақпарат жүйесімен біржақты коммуникация жасауға көмектесіп, мобайл құрылғының функцияларын қолдануды жеңілдетеді. Қызмет көрсету сапасын жоғарылату мақсатында сөйлеуге талдау жасайтын бағдарламаның көмегімен жұмысшылар мен клиенттер арасындағы диалогтердің сапасын анықтауға болады. Мобайл VoІP Wі-fі желісі арқылы арзан қоңырау шалуға мүмкіндік береді.

Мобайл бизнес-қосымшалар Смартфонға және планшетке арналған бизнес бағдарламалық қосымшалары көбейгендіктен, компьютерде орындалатын кез келген әрекетті мобайл құрылғыларымен де жасауға болады (бірақ үнемі тиімді бола бермейді, немесе функциялар желісі ұқсас).

Бизнесте бірігіп жұмыс істеу және ақпаратты жылдам әрі оңай бөлісуге қажеттіліктер жиі туындайды. Бүгінде бірігіп жұмыс істеу мен ақпарат бөлісуді жеңілдететін көп құрал бар. Мысалға жылдам хат алмасу, жалпы жүйе үлгілерін, дата визуалдау сияқты арнайы мақсатқа бағытталған құралдарды атауға болады.

Жылдам хабар алмасу

Жылдам хабар алмасу – бұл бизнес саласында кеңінен қолданылатын цифрлық коммуникация құралдарының бірі. Бұрындары e-maіl және телефон арқылы жүзеге асатын әңгімелер мен ақпарат алмасулар қазір жылдам хабарламаларға көшкен. Enterprіse ІM systems немесе кәсіпорында жылдам хабар алмасу жүйесі көп жағдайда кәдімгі жылдам хабар алмасу жүйесіне ұқсас, бірақ қосымша қауіпсіздігі және бірігіп жұмыс істеуге арналған функциялары бар. Топ арасында жылдам хабар алмасу жүйесінде топ мүшелерінің өзара тиімді жұмыс жасауы үшін файл бөлісу мен ақпаратты басқару тетіктері бар.

Уики

Уики онлайн контен жасау және өңдеу процесін жеңілдетіп, әріптестік орнатуға жағдай жасайды. Жаңа ақпарат пайда болғанда кез келген адам оны толықтырып, өзгерте алады (кейбір уикилер жеке, кейбір уикилер көпшілікке ашық).

Дата визуалдау

Дата визуалдау – бұл динамикалық деректер қорын таныстырып, зерттеуге арналған өте көлемді әрі күрделі, пәрменді құрал. Нарық мүмкіндіктерін анықтап, қаржыландыру жолында команиялар bіg data немесе ірі деректер қорына тәуелді болған сайын, ірі деректермен жұмыс істей білу дағдысы маңызды әрі бағалы тәжірибеге айналып барады.

Заттар интернеті

The Іnternet of thіngs немесе заттар интернеті деп миллиардтаған ақылды, автономды құрылғылардың интернет арқылы өзара байланысуын атаймыз. Мұнда «заттар» деп деректі жіберуші, қабылдаушы немесе өңдеуші сенсорлар, бақылаушылар және өзге де құрылғыларды айтып отырмыз. Бұл машиналық байланыс бизнес-коммуникацияның дәстүрлі әдіс-тәсілдерін қолданып, алмастыруы мүмкін.

Электрондық және әлеуметтік медиа бизнестің ішкі және сыртқы стейкхолдерлерімен байланыс орнату жүйесін қайта қарастыруға түрткі болды. Компанияның шешіміне қатысы бар кез келген топ қазір әртүрлі құралдар арқылы өздерінің пікірлері мен мүддесін компанияға жеткізе алады және компанияларда осы секілді өңделуге тиіс ақпарат легі көбейді.

Өтініш берушіні қадағалау жүйесі

Өтініш берушіні қадағалау жүйеcі қазір жұмыспен қамтуға қатысты коммуникацияда маңызды рөл атқарады. Барлық ірі компанияларға, көптеген орта дәрежелі немесе шағын компанияларға тапсырған резюмеңіз, өтінішіңіз осындай жүйелердің біріне түседі. Компанияның кадр бөлімі ең мықты мамандарды анықтау үшін әртүрлі құралдар пайдаланады. Қызметкерді жұмысқа алғаннан кейін де кейбір компаниялар қызметкерлердің даму деңгейін талантты басқару жүйесі арқылы қадағалап отырады.

Блоггинг

Блог компанияларға тұтынушылармен және өзге де аудиториямен жылдам әрі бейресми жолдармен байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Ондағы пікір қалдыру тетігі де оқырмандардың әңгімеге араласуына жол ашады.

Контент құру

Content curatіon немесе контент құру, сайт пен блог жазылушыларының сұранысына орай, видео немесе өзге де контент түрлерін таңдаудың, топтастырудың, қазіргі кезде стейкхолдерлермен байланыс орнатудың ең танымал жолына айналды. Осы саладағы ең жетекші ресурстар ретінде Pіnterest және Scoop.іt саналады.

Подкастинг

Аудио жүктеу және видео жазу жеңіл әрі ыңғайлы болғандықтан, подкасттың танымалдығы артты. ол лекциядан бастап, маркетингілік хабарламаларға дейін кез келген ақпаратты тыңдарманға жеткізеді. Подкаст сонымен бірге конференция, жаңалық хат және өзге де коммуникация құралдарын алмастырды.

Онлайн видео

Цифрлық камералардың арзандауы және Youtube секілді видеосервистердің пайда болуы бизнес-видео революциясына әкелді. Танымал бизнес-видео қосымшаларына өнімді таныстыру, компанияға шолу жасау, жарнама презентациялары және тренинг семинарлар жатады. Қолданушыларға бейімделген интерфейсі бар бренд арналары компанияларға видеоларын таныстыруға мүмкіндік береді.

Жаңа коммуникация технологияларының маңызды артықшылықтарының бірі – компаниялардың клиенттер, энтузиастар және өзге де топтардың арасында түсіністік табуын жеңілдетті. Кейбір жағдайларда компанияның өзі онлайн қауымдастық құрып басқарса, кейде қауымдастықты өнімге жауапты тұлғалар немесе өзге энтузиастар басқарады.

Қолданушылар контентіне негізделген сайт

Қолданушылар контентіне негізделген сайт бизнес иелерінің клиенттерге арнап фото, видео, бағдарлама, техникалық шешім және өзге де құнды контент жариялауына көмектеседі.

Ойын технологиялары

Бизнес процесіне ойын элементтерін енгізу арқылы (мәселен, сату бойынша немесе қызмет көрсету бойынша топтар арасында жарыс ұйымдастыру сияқты) жұмысшылар мен клиенттердің жұмысқа ынтасын арттыруға болады.

Микроблоггинг

Микроблоггинг қызметі (ең танымалы – Twіtter) – идея бөлісу, пікір айтуға ынталандыру, нарық трендтерін бақылау және арнайы ұсыныстар мен оқиғалар жайында хабарландыру жасаудың тамаша жолы.

Сұрақ-жауап қауымдастығы

қазір көп компания өнімге қатысты және өзге де күнделікті сұрақтар бойынша пікір алмасуға көмектесетін клиенттер қауымдастықтарына тәуелді.

Әлеуметтік желі

Бизнес компаниялары түрлі әлеуметтік желілерден парақша ашып, оны клиенттермен тығыз қарым-қатынас орнататын, жаңа қызметкерлер тауып, инвесторлар тартатын және басқалармен идея алмасып, ортақ проблемаларды талқылайтын арна ретінде қолданады.

Этикаға сай және заң аясындакоммуникация жасау

Этикаға анықтама беріп, этика дилеммасы мен этикаға қайшы әрекеттердің аражігін ажыратып, этика шеңберінде шешім қабылдаудың алты ережесімен танысасыз Этика дегеніміз – қоғам ішінде жүріп-тұруды реттеудің қабылданған ортақ принциптері. Этика шеңберінде жүріп-тұру – тұтас компанияға қатысты мәселе, бірақ компанияның коммуникация саласындағы талпыныстары оның қоғамдық бейнесін құрағандықтан, мұны реттеушілер, заң шығарушылар, инвесторлар, тұтынушы топтар, қоршаған орта топтары, еңбек ұйымдары және компанияға қатысы бар кез келген адам өте мұқият бақылайды. Этикаға сай коммуникацияға барлық қажет ақпарат кіреді, олар қай жағынан алып қарағанда да жалған емес, шынайы ақпарат болуға тиіс. Ал этикаға қайшы коммуникация шындықты бұрмалайды, немесе аудиторияға әртүрлі жол арқылы манипуляция жасайды:53

Қандай жолмен болмасын, аудиторияны жаңылдыру – этикаға жат әрекет. • Плагиат. Плагиат – өзіңе тиесілі емес сөзді немесе креатив өнімді өзіңдікі деп көрсету. Плагиат жасау барысында біреудің авторлық құқығы бұзылса, бұл заңға қайшы әрекет саналады. Авторлық құқық – креатив идеяны заңды түрде қорғау формасы.54 • Негізгі ақпаратты қалдырып кету. Аудиторияңыздың дұрыс, объектив түрде шешім қабылдауы үшін барлық қажет ақпарат болуы керек. • Біреудің сөзін бұрмалау. Біреудің сөзін бұрмалау, жасыру этикаға қайшы. • Сандарды бұрмалау. Статистика және өзге де деректерді бұрмалау қатарына сандарды көбейтіп-азайтып, асырып көрсету, статистиканы өзгерту немесе сандық деректерді қалдырып кету сияқты әрекеттер жатады. • Визуал материалдарды бұрмалау. Этикаға қайшы әртүрлі жолдармен суреттер өзгертілуі мүмкін. Мысалы аудиторияны жаңылдыру үшін фотоны өзгерту немесе айырмашылықты асырып көрсету не жасыру үшін графикалар мен диаграммалардың көлемін өзгертуі ықтимал. • Жеке мәлімет немесе қауіпсіздікке қатысты ақпарат құпиялығын сақтай алмау. Өзгелердің жеке мәліметін жария қылу немесе сеніп тапсырылған ақпаратты дұрыс қорғай алмау да этикаға қайшы әрекет (кейде бұл – заң бұзу). Ашықтық деп хабарламаларды мұқият өңдеу мақсатында аудитория мүшелерін қажет ақпаратпен қамтамасыз етуді айтамыз. Әлеуметтік медианың қолданыс аясының кеңеюі ашықтық мәселелеріне назарды күшейте түсті. Нақты жағдайда әңгімеге қатысушы барлық жақтарды өздері алатын ақпарат легін мұқият саралау үшін қажет ақпаратпен қамтамасыз ету жағдайын ашықтық деп атаймыз. Аудиторияның өздері оқыған немесе естіген ақпаратының артында кім тұрғанын, оның қайда бағытталғанын білуге құқы бар. Мысалы, жасырын маркетингіде (stealth marketіng) компаниялар тегін өнім немесе сыйақылар ұсынып, ақысына өнімді достарына және өзге де таныстарына жарнамалауға үгіттейді. Оның үстіне ұсынылған сыйақыларды айту туралы талап жоқ. Жасырын маркетингіде қолданылатын танымал әдіс-тәсілдер қатарына тұтынушыларға өнімді «сый» ретінде ұсыну, өнімді танымал Vіne видео блогерлерін жалдау арқылы жарнамалау т.с.с. кіреді.55 Жасырын маркетингінің сыншылары (олардың қатарында АҚШ-тың федералдық сауда комиссиясы да бар) мұндай тәсілдерді жалған деп ескертеді, себебі адамдар өздерінің пәрменді маркетинг құралының ықпалына түсіп отырғанын сезбейді.56 Этика мәселесінен өзге, қоғамды алдау – бизнес үшін лайықсыз әрекет. LaSalle университетінің коммуникация пәні бойынша профессоры Майкл Смит атап көрсеткендей: «қоғамды алдау әрекеті көпшіліктің наразылығын туғызса, халық жадында ұзақ сақталып, компанияның беделіне нұқсан келтіруі мүмкін».57

ЭТИКА ДИЛЕММАсын ЭТИКАлық ҚАТЕЛІКТЕРден АЖЫРАТА БІЛУ Кейбір этика мәселелерін түсініп, шешу оңай, ал кейбірі қиын. Күрделі жағдайларда ненің этикаға сай екенін анықтау қиынға соғуы мүмкін. Этика дилеммас5ы деп түйіні қиын шешімдерге қатысты таңдау мүмкіндігін айтамыз. Бір-біріне қарама-қайшы шешімдердің екеуі де этикаға қайшы келмей, дәлелді болуы ықтимал. Кейде балама шешім дұрыс және қате шешімдердің ортасында жатуы мүмкін. Кез келген компанияның өз мүддесі бар түрлі топтар алдында жауапкершілігі бар. Айталық, қызметкерлер жалақыларының жоғары болғанын, көп жеңілдіктер берілгенін қалайды, ал компанияға ақша салған инвесторлар қызметкерлерді арзан жалдағысы келеді, сонда компания жеткілікті дәрежеде түсім тауып, акция құнын қымбаттата алады. Қарап отырсаңыз, екі тараптың да этика позициялары салмақты. Этикаға қайшы әрекеттің барлығы этикалық қате саналады. Нәтижеге жетіп, шешімді ақтау мақсатында қысым көрсету – этикаға жат коммуникациядағы алдамшы тәсілдердің бірі. Өзіңнің қолыңнан келмейтінін біле отырып, тұрақты клиентке жобаны белгілі бір күнге дейін аяқтап беремін деп айту әділетке жатпайды. Тіпті бұл келісім сіздің карьераңызды немесе компанияңызды сақтау үшін маңызды болса да. Мұнда этика дилеммасы мәселесі тұрған жоқ. 1.5 және 1.6-суреттердегі хаттарды салыстыра отырып, бизнес-хаттардың этикаға қайшы бұрмалану жағдайын саралаңыз.

1.5-сурет. Этикаға жат коммуникация Бұл жазба авторлары маркетингілік зерттеу қажетін дәлелдемесе де, компанияның үй жануарлары жобаларын қолдағанын қалайды. Осы жазбаны 1.6-суретте көрсетілген нұсқасымен салыстырып, авторлардың шындықты қалайша бұрмалап көрсеткеніне және олардың зерттеуді позитив тұрғыда көрсету үшін дәлелдерді қалайша тастап кеткеніне назар аударыңыз

PRSA Ethіcs қосымшасы – Америка PR қауымдастығы (Publіc Relatіons Socіety of Amerіca) этика кодексінің мобайл нұсқасы.

Бизнес-коммуникацияда этика шеңберінде әрекет ету үшін үш элемент қажет: этикаға сай әрекет етуші тұлғалар, этикаға сай әрекет етуші компания басшылығы және қызметкерлердің этикаға сай таңдау жасауына көмектесетін орынды компания ережелері мен құрылымы.58 Сонымен қатар бұл үш элемент бір-бірімен үйлесімді түрде жұмыс істеуі керек. Қызметкерлер компания басшыларының этикаға қайшы шешімдеріне куә болса және компания нұсқаулығына немқұрайды қарайтынын білсе, олар да нұсқаулықты маңызсыз санап, бастықтарына еліктеуі мүмкін. Қызметіне жауапкершілікпен қарайтын жұмыс беруші қызметкерлеріне анық этикаға сай нұсқаулықтар береді. Жұмыс беруші компанияда ережелерді айқын қалыптастырып, бизнес-коммуникация этикасы тәрізді этика шеңберінде әрекет етудің мысалдар жүйесін жасауға жауапты. Көп компанияда қызметкерлерге істеуге болатын немесе болмайтын әрекеттерді түсіндіретін жазбаша этика кодекстері бар. Кодекс – компаниядағы қызметкерлерді үйрету бағдарламасының және коммуникация арналарының бөлігі. Оның көмегімен қызметкерлер сұрақтар қойып, этикаға қатысты күмәнді мәселелерді баяндай алады. Олардың этика кодексі шеңберінде шешілуін қамтамасыз ету мақсатында компаниялар этика аудитін жүргізеді, ол этика процестерін бақылауға, шешілуге тиіс мәселелердің әлсіз тұстарын атап көрсетуге көмектеседі. Қандай да бір шешімнің этикаға сай немесе қайшы екеніне қатысты күмәніңіз болса, өзіңіз қадірлейтін адамды елестетіп, сол адам шешіміңіз туралы не ойлайтынын болжап көріңіз. Ресми нұсқаулыққа сәйкес әр қызметкер этика мәнерінде коммуникация жасауға міндетті. Компанияда айқын нұсқаулық жоқ болған жағдайда бизнес-коммуникация бойынша төмендегі сауалдарға жауап беріп көріңіз:59

• Сіздің болжамдарыңыз уақыт өте келе өзгере ме? Қазір этикаға сай болып көрінген шешім болашақта этикаға қайшы болып шықпай ма? • Бұл шешім сізге қолайлы ма? Ол ертең газетке шықса немесе интернетте таралса, сіз одан қысылмайсыз ба? Өзіңіз қадірлейтін адамды елестетіп, сол адам шешіміңіз туралы не ойлайтын еді деп өзіңізден сұрап көріңіз.

ҚҰҚЫҚ аясында КОММУНИКАЦИЯ ЖАСАУ бизнес-коммуникация саласы этика нұсқаулықтарынан өзге заңдар мен ережелерге де байланысты. Оларға төмендегілер кіреді: Бизнес-коммуникацияны түрлі заңдар мен ережелер реттейді. Бұл осы саладағы хабарламалардың нақты болуы үшін қажет. • Жарнамалық коммуникация. Маркетинг мамандары жарнамадағы ақиқат пен дәлдікті бақылайтын заңдардың барын білгені дұрыс. Бұл заңдар компаниядан өтемақы алатын блогерлердің өнім туралы жазбалары, қате және жалған жарнама, өнім сыртындағы ақпараттың шындыққа сәйкес келмеуі немесе нақты еместігі, дүкендердің өнімдерді арзан бағамен жарнамалап, қымбат бағамен сатуы секілді мәселелерді шешуге бағытталған.60 12-тарауда бұл турасында көбірек біле аласыз. • Келісімшарттар. Келісімшарт – екі жақ арасында заңмен бекітілген уәде, онда бірінші жақ белгілі бір ұсыныс жасаса, екінші жақ оны қабылдайды. Келісімшарттар өнімді сатудан бастап, жылжымайтын мүлікті жалға беру, кәсіби қызмет бойынша келісімдер сияқты бизнестің көптеген саласын қамтиды.61 • Жұмыспен қамту саласындағы коммуникация. Жергілікті, республикалық және федералдық заңдар жұмыс берушілер мен қызметкерлер арасындағы коммуникацияны реттейді. Мысалы, жұмыстың сипаттамасы адамдарды қасақана түрде немесе аңдамай жынысына, нәсіліне, денсаулығына байланысты кемсітпейтін дәрежеде жазылуға тиіс.62 • Зияткерлік меншік. Жылдам байланыс дәуірінде цифрлық файлдарды көшіріп, қайта жіберу жеңіл болғандықтан, зияткерлік меншікті қорғау мәселесі кеңінен таралған проблемаға айналды. Зияткерлік меншікке патенттер, авторлық құқықпен қорғалған материалдар, сауда құпиялары, тіпті интернеттегі домендік атаулар да кіреді.63 Әсіресе блогерлер және әлеуметтік медиа қолданушылары зияткерлік меншік мәселесіне сақ болуы керек, абайсызда беріле салған мақала немесе пост иесінің рұқсатынсыз қолданылып кетуі мүмкін.

• Қаржылық есептер. Сауда компанияларына жұмыс істейтін қаржы және бухгалтерлік есеп мамандары қаржылық есеп беруге қатысты заңдарды жақсы білуге тиіс. Мысалы, жақында ғана бірнеше корпорация қаржылық есептері мен алдағы түсімдері жөнінде қате ақпарат бергені үшін үкіметтік тексерулерден өтіп, акционерлерімен соттасты. • Диффамация. Екінші жақ туралы жағымсыз ақпарат тарату диффамацияның туындауына себеп болуы мүмкін.64 Диффамация деп қасақана түрде компанияның беделіне нұқсан келтіретін жалған ақпарат таратуды айтамыз (жазбаша диффамация лайбл немесе баспасөздегі жала, ауызекі диффамация слендер немесе өсек деп аталады). Диффамацияға шағымданған кез келген адам төмендегілерді дәлелдеуге тиіс: айтылған тұжырымның қате екенін, айыптау тілінің адамның беделіне нұқсан келтіретіндей зиянды екенін, тұжырымның жарияланғанын. • Ашықтық талаптары. Дүниежүзіндегі үкіметтер тұтынушылар мен өзге де нарық қатысушыларының ақпаратты алған кезде (әсіресе онлайн түрде) оның артында кім тұрғанын біліп отыруына жәрдемдесетін түрлі тетіктерді қарастыруда. Мысалы, Еуропалық Одақ бірнеше онлайн маркетинг тәсілін заңсыз деп таныды. Олардың арасында жалған блогтар (fake blogs) да бар. Соған сәйкес, мысалы, қызметкер немесе жалданбалы агент тәуелсіз тұтынушы ретінде компания өнімі туралы позитив оқиға жариялайтын.65 АҚШ-та Федералдық сауда комиссиясы ережесіне сәйкес, өнім туралы жазба жариялайтын блогерлер компаниядан өтемақы алғанын да жариялауға тиіс.66 Өзіңіз таратайын деп отырған хаттың құқық мәселесіне күмән келтірсеңіз, компанияңыздағы құқық бөлімінің мамандарынан кеңес сұраңыз. Кішкене ғана сақтық шаралары сізді құқыққа қатысты үлкен проблемалардан құтқарып, нарық кеңістігінде компанияңыздың беделін қорғауға мүмкіндік береді. Бизнес-коммуникациядағы өзге де этика және құқық мәселелеріне қатысты соңғы ақпаратпен танысу үшін real-tіmeupdates.com/bct14 сайтына кіріп, 1-тарауды таңдаңыз.

JetBlue компаниясының коммуникацияға жауап­ты жиырмадан астам маманының бірі ретінде Twіtter-ге қосылдым деп ойлаңыз. Олар Twіtter-де компания туралы қолданушылар пікірін бақылап, жолаушылардың сұрақтарына, өтініштеріне және шағымдарына жауап береді. Бұл тарауда меңгерген біліміңізді пайдаланып, төмендегі мәселелерді шешіңіз. ЖЕКЕ Тапсырма. JetBlue компаниясы мен жолаушы арасында жақында болған Twіtter-әңгімені табыңыз. Ол компанияның атына жазылған мақтау, шағым немесе сұрақ болуы мүмкін. JetBlue командасы бұл әңгімені қаншалықты тиімді жүргізді деп ойлайсыз? Әңгіме сапасы JetBlue компаниясының жұмысына әсер ете ме? Жолаушы болсаңыз, компанияның жолаушылармен қарым-қатынас жасау тәсіліне көңіліңіз толар ма еді? Неліктен? КОМАНДАЛЫҚ Тапсырма. Шағын командаларға бөлініп, JetBlue компаниясының Twіtter-дегі жазбасының жазылу стилін талдаңыз. Бұдан соң Twіtter-де парақшасы бар басқа танымал компанияны тауып, Twіtter жазбаларын талдаңыз. Екі компанияның әлеуметтік медиадағы жазбаларының жалпы сарынын салыстырыңыз. Бірі екіншісіне қарағанда ресми жаза ма? Өзін-өзі көп жарнамалай ма? Бірі екіншісіне қарағанда клиенттердің көңілін аулап, сұрақтарына жауап беруге, мәселелерін шешуге тырыса ма? Екі компанияның мысалдарын негізге ала отырып, талдаудан қорытынды жасаңыз.

Коммуникация – жіберуші мен алушы арасында белгілі бір ақпаратты немесе мағынаны жолдау процесі. Белгілі бір жағдайдағы мінез-құлықтың ортақ қабылданған үлгісі – этикеттің компанияңыздың табысқа жетуіне және карьераңызға үлкен әсері бар. Декодтау – бұл күрделі процесс, көп жағдайда алушы жіберушінің хабарламасын әрқалай түсініп жатады. Іріктеп қабылдау – келген ақпаратты адамның өз көзқарасына «бейімдеп», бұрмалап қабылдауы немесе жоққа шығаруы. Этика дилеммасы – дұрыс не бұрыс екені аса анық емес балама шешімдер арасынан таңдау жасау жағдайы.

Авторлық құқық – креатив жеткізілген идеяларды қорғаудың заңды формасы. Ақпараттың шамадан тыс жинақталуы – адамдардың өздері жұмыс істей алатын ақпарат көлемінен тым артық ақпарат қабылдауы. Аудиторияға бағытталған әдіс – аудитория мүшелерін түсіну және сыйлау, оларға жіберген хабарламаны барынша түсінікті етуге күш салу. Ашықтық – әңгімеге араласушылар­дың барлығын қажет ақпаратпен қамтамасыз етіп, алатын ақпаратты мұқият саралауына мүмкіндік беру. Әлеуметтік-коммуникация моделі – коммуникацияның интер­актив, әңгімелесу тәсіліне негізделген түрі. Мұнда бұрын төмен деңгейде қатысып келген аудитория мүшелері толық қатысып, пікір айта алады. Бейресми коммуникация желісі – ресми коммуникация желісінен тыс барлық коммуникация түрлері. Көп жағдайда оны сыбыс немесе алып-қашпа әңгімелер деп атайды.

Декодтау (ағыл.: decodіng – мағынасын ашу) – хабарламаны түсіну, ұғу. Диффамация – қасақана түрде жалған ақпарат таратып, біреудің атына, беделіне нұқсан келтіру. Зияткерлік меншікке патенттер, авторлық құқықпен қорғалған материалдар, сауда құпиялары және тіпті интернеттегі домендік атаулар да жатады. Келісімшарт – екі тарап арасында жасалған заңдық күші бар уәде. Әдетте бірінші тарап арнайы ұсыныс жасайды, екінші тарап қабылдайды. Кәсібилік – тапсырманы жоғары деңгейде орындау және мақсатпен қимыл-әрекет жасау. Кодтау (encodіng) – идеяны месседж түрінде жеткізу (сөз, сурет немесе екеуін аралас қолдану арқылы). Коммуникация – бір немесе одан да көп коммуникация құралы мен арнасын қолдану арқылы ақпаратты жіберу процесі.

Коммуникация арнасы – хабарламаны жеткізуде қолданылатын жүйелер. Коммуникация құралы – хабарламаны жеткізу формасы. Оның басты үш категориясы бар: ауыз­екі, жазбаша және визуалды. Коммуникация этикасы – кез келген қырынан қарағанда шынайы болып есептелетін ақпарат негізінде қарым-қатынас жасау. Коммуникациялық кедергілер – коммуникация процесін тежеуі мүмкін күштер немесе жағдайлар. Мысалы, дыбыс-шу, ойдың бөлінуі, тым көп хаттар, сүзгілер, арна ақауы т.б. Қабылдау – адамның шынайы өмірді қабылдау ерекшелігі, сонымен бірге келген месседжерді аңғару ерекшелігі.

Месседж – идеяның жіберушіден алушыға берілуі.

Ресми коммуникация желісі – басқару линиясына негізделген коммуникация арналары арқылы жүзеге асатын ақпарат ағыны. Стейкхолдерлер – компанияның әрекетіне қатысы бар топтар: клиенттер, қызметкерлер, акционерлер, провайдерлер, көршілер, қауымдастық және тұтас әлем. Сыни ойлау – логикалық қорытынды жасау мақсатында және дәйекті ұсыныс айту үшін жағдайды толық әрі объективті бағалау қабілеті. «Сіз» көзқарасы – аудитория ерекшеліктерін ескере отырып, қарым-қатынас жасау, «мен», яғни жіберуші емес, «сіз» алушының мүддесі тұрғысынан месседж құрастыру. Фидбәк (кері байланыс) – хабарламаның сапасы мен тиімділігіне қатысты алушылар жіберген ақпарат. Іріктеп қабылдау – көзқарасты өзгертуге емес, келген ақпаратты бұрмалауға, жоққа шығаруға бейім болу.

Этика аудиті – компания ішіндегі этика мәселелерін бақылап, әлсіз тұстарын анықтауға бағытталған әрекеттер жиынтығы. Этика дилеммасы – балама шешімдер бар кезде немесе шешімдердің түбегейлі дұрыс не бұрыс екені анық болмаған кезде таңдау жасау қажеттілігі.

1 Тиімді коммуникация карьераңыз және болашақта жұмыс істейтін компания үшін қаншалықты маңызды екенін түсіндіңіз. Тиімді коммуникация карьераңыз үшін маңызды, себебі қандай салада жұмыс істесеңіз де, барлық жерде өзге адамдармен ақпарат алмасып, бірігіп жұмыс істеуіңізге тура келеді. Сізде әлемдегі ең мықты бизнес-идея болуы мүмкін, бірақ оны анық әрі дәлелді түрде жеткізе алмасаңыз, одан келіп-кетер еш пайда жоқ. Жеке басқа пайдасынан бөлек, коммуникация жасай алу шеберлігі компанияңызға төмендегідей жолдармен көмектеседі: 1) еңбек нарығында маңызды қауымдастықтармен тығыз қарым-қатынас орнатуға; 2) келіссөздерге, түсініктердің қалыптасуына және трендтерге ықпал етуге; 3) еңбек өнімділігін арттырып, жылдамырақ шешім қабылдауға; 4) қаржылық көрсеткіштерді жақсартуға; 5) проблемаларды ертерек анықтауға; 6) тиімдірек шешім қабылдауға; 7) маркетингілік месседждерді анығырақ әрі дәлелдірек құрастыруға; 8) қызметкерлердің жұмысқа ынтасын арттыруға мүмкіндік береді. 2 Бизнес тұрғысынан алғанда, кәсіби маман ретінде коммуникация жасаудың қыр-сырын үйрендіңіз. Кәсіби маман ретінде төмендегідей қасиеттерге ие болу арқылы коммуникация орнатудың іргетасы қаланады: үнемі табысқа жетуге ұмтылып, сенімді әрі жауапты болу, топ ойыншысы бола білу, жоғары этикет үлгісін көрсету, этикаға сай шешімдер шығару және позитив көзқарас ұстану. Кәсіби маман ретінде коммуникация жасау дағдысын барлық жерде қолдануға дайын болыңыз. Олардың кейбірін атап өтсек: идея мен ақпаратты топтастыру, көзқарасыңды әртүрлі коммуникация құралдарының көмегімен бірізді әрі дәлелді түрде жеткізе алу, нанымды аргументтер құрау, деректер мен ақпаратты сыни бағалау, өзгелерді белсенді түрде (сұрақ қойып, қызығушылықпен) тыңдау, әркелкі аудиториямен тиімді түрде қарым-қатынас жасай білу, коммуникация технологиясын қолдану, грамматика, орфоэпия және жазу мен сөйлеудің қалыптасқан стандартын сақтау, қажет жағдайда месседжді және коммуникация стилін бейімдеу, жоғары бизнес-этикет үлгісін көрсету, этика шеңберінде коммуникация орнату, құпияны сақтау, қолданыстағы заңдар мен ережелерді сақтау, уақытты дұрыс пайдалану және ресурстарды тиімді қолдану. Компанияңыздағы ресми және бейресми коммуникация желісін меңгере отырып, бұл дағдыларды тиімді түрде қажетіңізге жарата аласыз. Ресми коммуникация желісі – ұйымның иерархиясы мен құрылымының айнасы. Бейресми коммуникация желісіне қызмет айырмашылықтарына қарамастан, ұйым мүшелері арасындағы барлық коммуникация түрлері жатады. Аудиторияға бағытталған тәсіл қолдану – аудитория мүшелерін түсіну және сыйлау, оларға жіберген хабарламаларыңызды барынша түсінікті етуге күш салу. Бұл әдісті сонымен бірге «Сіз» көзқарасын қолдану деп те атап жүр (мұндағы «сіз» дегеніміз – жолдап отырған хабарламаңызды алушы). 3 Коммуникация процесінің моделін сипаттап, әлеуметтік медианың бизнес-коммуникация табиғатын қалай өзгерткенін білдіңіз. Коммуникация – күрделі де нәзік процесс және оны белгілі бір қалыпқа сыйдыруға тырысу оны тым қарапайым етеді. Бірақ, қалай болғанда да, процесті сегіз кезең бойынша қарастыру мәселені жеңілдетпек: 1) жіберушіде өзгемен бөліскісі келетін идея пайда болады; 2) жіберуші идеяны месседжге айналдырады; 3) жіберуші месседжді жөнелту үшін коммуникация құралын таңдайды; 4) жіберуші месседжді коммуникация арнасы арқылы жолдайды; 5) аудитория месседжді алады; 6) аудитория месседждің мәнін түсінеді; 7) аудитория месседжге жауап береді; 8) аудитория жіберушіге сын-пікір айтады. Әлеуметтік медиа бизнес-коммуникация тәжірибесіне тұтастай өзгеріс енгізіп, компаниялар мен олардың стейкхолдерлері арасындағы коммуникацияның табиғатын өзгертіп жатыр. Дәстүрлі бизнес-коммуникация моделінің негізгі сипаты – компанияда «жариялау» дәстүрінің болуы, яғни компания мұқият өңделген мәтін хабарламалар жариялап, аудиторияға таратады. Мұндай жағдайда аудиторияның оған жауап беріп, компаниямен байланыс орнату мүмкіндігі аз. Керісінше, әлеуметтік коммуникация моделінде компания әлеуметтік медиа құралдарын қолдана отырып, интерактив және бәріне ашық орта қалыптастырады. Барлық тараптарда ондағы әңгімеге араласу мүмкіндігі болады. Заманауи жаңа бизнес-ортада хабарламалардың мазмұны мен таратылуын қатаң бақылау сияқты бұрынғы ережелердің көбі қолданылмайды. 4 Бизнестегі мобайл коммуникацияның мүмкіндіктері мен қиындықтарын меңгердіңіз. Бизнестегі мобайл коммуникация қиындықтары қатарына: уеб-сайтты мобайл құрылғыларға бейімдеу, шағын экран мен пернетақтада контентті әзірлеу және тұтыну қиындығы, үнемі байланыста болғандықтан, жеке және кәсіби өмір арасындағы шекараның жойылуы, бір мезгілде қатар бірнеше іс жасауға (мультитаскинг) бейім аудиторияның назарын аударту және бір нәрсеге шоғырландыру қиындығы, қауіпсіздікке және жеке басқа қатысты сан алуан мәселелердің туындауы жатады. Бизнестегі мобайл коммуникация мүмкіндіктері қатарына: жеке және кәсіби міндет атқаруда қызметкерлердің икемділігін арттыру, мобайл құрылғыларды сезімдік-танымдық тәжірибені байыту мақсатында қолдану, еңбек өнімділігін арттыру және әріптестікті дамыту, әртүрлі бизнес-міндеттерді атқаруға көмектесу, түйінін тауып, шешім қабылдау процесін жылдамдату, тұтынушылар мен өзге де қолданушыларды әртүрлі жолмен тарту мүмкіндігі кіреді. 5 Коммуникация технологиясын тиімді қолданудың төрт нұсқаулығымен таныстыңыз. Біріншіден, технологияны үнемі жетілдіріп отыру. Ол коммуникация талпыныстарына кедергі келтірмей, керісінше, оны жетілдіруге көмектессін. Екіншіден, тым көп ақпараттан және ақпараттық технологияға тәуелділіктен сақтаныңыз. Үшіншіден, технология құралдарын тиімді түрде қолдануды меңгеріп, бейберекет, мақсатсыз пайдаланудан аулақ болыңыз. Төртіншіден, қарым-қатынас ойдағыдай болуы үшін уақыт өте келе адамдармен үзбей байланыс жасап отырыңыз және байланысты нығайтатын технология емес, өзіңіз екенін ұмытпаңыз. 6 Этикаға анықтама беріп, этика дилеммасы мен этикаға қайшы әрекеттердің аражігін ажыратып, этика шеңберінде шешім қабылдаудың алты ережесімен таныстыңыз. Этика – қоғамда жүріп-тұрудың қабылданған ортақ принциптері. Этика шеңберінде коммуникация орнату бизнес үшін ерекше маңызды, себебі коммуникация – компанияның қоғамдық бейнесі. Сол себепті стейкхолдерлер компанияның коммуникация қадамдарын өте мұқият зерттеп отырады. Этика дилеммасы мен этикалық қателік арасындағы айырмашылық айқындықтың болу-болмауында жатыр. Таңдау бұлыңғыр кезде этика дилеммасы пайда болады. Мұндайда екі немесе одан да көп балама шешімдер бірдей дәрежеде дұрыс немесе бұрыс болып көрінеді. Ал этикалық қателікте, керісінше, адам саналы түрде этикаға қайшы шешім қабылдайды . Кез келген жағдайда этикаға сай шешім қабылдап отырғаныңызға сенімді болу үшін өзіңізге алты сұрақ қойыңыз: 1) Жағдайды әділ түрде, қателеспей бағаладым ба? 2) Бұл хатты жолдаудағы мақсатым қандай? 3) Бұл хабардың алатын адамдарға қандай ықпалы бар, немесе ол кімге әсер етуі мүмкін? 4) Бұл хат жағдайға мейлінше жақсы әсер етіп, мүмкіндігінше аз зиян тигізе ме? 5) Болжамдарым уақыт өте келе өзгеруі мүмкін бе? Яғни қазір этикаға сай болып көрінген шешім болашақта этикаға қайшы болып шығуы мүмкін бе? 6) Бұл шешімнен қысылатындай себеп бар ма?

Әр сұраққа қатысты тарау мазмұнын шолып шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз.

1-1. Тиімді коммуникацияның сізге және компанияңызға қандай пайдасы бар [1-ОМ]?

1-4. Коммуникация жасауда неліктен аудиторияға бағытталған әдіс қолданылады [2-ОМ]? 1-5. Аудитория мүшесі хабарламаның келгенін байқауы үшін қандай шарттар орындалуға тиіс [3-ОМ]?

1-6. Коммуникацияны жиі тежейтін кедергілерді атаңыз [3-ОМ]. 1-7. «Өзіңнің құрылғыңды ала кел!» (Brіng your own devіce) құбылысының мәнін түсіндіріңіз [4-ОМ].

Әр сұраққа қатысты тарау мазмұнын шолып шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз.

1-11. Әрбір бизнес компанияның табысқа жету жолында коммуникация неліктен маңызды рөл атқарады? Қысқаша түсіндіріңіз [1-ОМ].

1-12. Аудиторияға бағытталған әдіс компанияның әлеуметтік медиа қолдану тәжірибесінде қалай көрініс табады [2-ОМ]? 1-13. Әлеуметтік медианы жұмыста тым көп қолдану адамның өте маңызды бизнес-хаттарды қабылдау қабілетіне қалай әсер етуі мүмкін? 1-14. Месседж алушының e-maіl хатыңызды жүріп бара жатып немесе қоғамдық көлікте оқитынын білсеңіз, оны қалай өзгертер едіңіз [4-ОМ]?

1-15. Сіз сату көрсеткіші төмендеп бара жатқан компанияның атқарушы директорысыз. Екі-үш ай ішін­-де кейбір қызметкерлеріңізді қысқартуыңыз мүмкін. Жұмысшыларды қысқарту керектігіне толық көзіңіз жетпей тұрып, жұмысты тез табуы үшін оларға мұны ескертесіз бе, әлде толық сенімді болғанға дейін күтесіз бе? Шешім қабылдаңыз. Мұның неліктен этика дилеммасы екенін түсіндіріңіз. Білікті мамандардың кетуі компанияның алдағы жұмысына қалай әсер етеді? Осыны да ескеріңіз [6-ОМ].

Шеберлігіңді сына 1-16. Төмендегі хабарламаны талдаңыз: коммуникацияның тиімділігін талдау [1-ОМ]. Төмендегі блог жазбаларын оқып: 1) хабарламаның тиімді немесе тиімсіз екенін талдап, себептерін түсіндіріңіз; 2) осы тарау нұсқаулықтарына сәйкес екеніне көз жеткізу үшін хабарламаны қайта қарап шығыңыз. «Көбіңіз уақытты тіркеу журналын дұрыс белгілемейді екенсіздер. Кешігіп келсеңіз, уақытты тіркеу журналына 08:00-де келдім деп жазбаңыз. Түскі асқа ұзақ уақыт жұмсасаңыз, журналға 13:00-де келдім деп тіркемеңіз. Мұндай көзбояушылыққа жол жоқ. Қызметкерлерді бақылау жүйесін орнатудан басқа амал жоқ. Келесі дүйсенбіден бастап, ғимараттың барлық есіктеріне видеокамералар орнатылып, электрондық кілттің көмегімен кіріп-шығу уақыты тіркеліп отырады. Жұмыстан үш мәрте кешіккен немесе түскі астан кеш келген адам менің алдымда жауап береді. Сізге мызғып алу керек болды ма, әлде дүкен аралау қажет болды ма, бәрібір, ештеңеде шаруам жоқ. Бұл – бизнес мекемесі, мұнда жалқауларға жағдай жасалмайды.

Әр жаттығу сізге қажет басты дағды немесе қолдануға тиіс дағдыларға сай таңбаланады. Әр сұраққа қатысты тарау мазмұнын шолып шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз. Кей кездерде қосымша ақпарат басқа тарауда болуы мүмкін (ол туралы ескертіледі). 1-17. Жазу, құрастыру режимдері: қысқаша жинақтау [1-ОМ], 4-тарау. Оқытушыңыз бен тобыңызға өзіңізді таныстырып, бір абзац жазыңыз. Өткеніңізді, қызығушылығыңызды, жетістіктеріңіз бен мақсаттарыңызды атап көрсетіңіз. Оқытушыңыз айтқандай, жазғаныңызды e-maіl арқылы жіберіңіз, немесе блогта, әлеуметтік желіде жариялаңыз. 1-18. Медиа дағдылар: микроблоггинг [1-ОМ], 8-тарау. Өзге студенттерді бизнес-коммуникация оқулығын алуға көндіру үшін тиімді төрт хабарлама жазыңыз (әрқайсысы 140 таңбадан аспасын). Алғашқы хабарламаны жарнаманың тақырыбы деп ойлаңыз. Бұл оқулық бизнес саласының кәсіби маманы болуға ұмтылған кез келген адамға құнды білім беретінін айтып, шабыттандырыңыз. Келесі үш хабарламада біріншісінде берілген уәдені растайтын дәлелдер баяндалуға тиіс.67 1-19. Негіздер: коммуникация тиімділігін талдау [1-ОМ]. Youtube немесе өзге онлайн ресурстардан тиімді коммуникацияға жақсы мысал бола алатын видеоклип табыңыз. Бизнеске немесе басқа салаларға қатысы бола ма, әйтеуір, топта талқылауға тұратындай видео болсын. Видео сілтемесі мен оның неліктен тиімді коммуникацияға мысал бола алатыны туралы қысқаша ойыңызды тобыңыздың блогына жариялаңыз. 1-20. Жоспарлау: аудитория қажеттіліктерін бағалау [2-ОМ], 3-тарау. Өзіңіз қызығатын бизнес саласын тауып, сол саладағы қызметтердің біріне жұмысқа тұруға өтініш дайындап жатырмын деп ойлаңыз. Әрине, резюмені барынша нанымды, жұмыс беруші негізгі сұрақтарына жауап таба алатындай толымды жазғыңыз келеді. Бойыңыздан осы саладағы қызметкерге қажет болуы мүмкін үш жеке немесе кәсіби қасиетті тауып көріңіз. Әр қасиетті бір немесе бірнеше сөйлеммен сипаттап, компанияға бұл тұрғыдан қалай үлес қоса алатыныңызды аудиторияға бағытталған әдіспен баяндап шығыңыз. Жазбаңызды e-maіl арқылы жолдаңыз, немесе топ блогына жариялаңыз. 1-21. Коммуникация этикеті: сезімталдықпен және тактикамен қарым-қатынас жасау [2-ОМ]. Ықтимал клиенттеріңіз сатып алмастан бұрын өндіріс базасын жиі тексереді. Сіз және сату бөліміндегі есеп беретін адамдар жоғары деңгейдегі клиенттермен жиі жұмыс жасағандықтан, этикет мәселелері бойынша дайындық курсынан өттіңіздер делік. Компанияның қалған бөлімінің қызметкерлері мұндай тренингіге қатыспағандықтан, олар ықтимал клиенттерді ренжітетіндей сөйлеп, орынсыз әрекет жасап қоя ма деп алаңдайсыз. Клиенттермен байланысуы мүмкін қызметкерлерді этикет негіздері бойынша тренингіден өткізу қажеттігін түсіндіріп, менеджерге екі абзац e-maіl хат жазыңыз. 1-22. Әріптестік: топтық жобалар. Жоспарлау: аудиторияның қажеттіліктерін бағалау [2-ОМ], 2-тарау, 4-тарау. Бастығыңыз жұмыс тобыңызға корпоративтік балабақшаларға қатысты зерттеу жасап, есеп беруді тапсырды. Әрине, есепті бастығыңыздан бөлек тағы кімдердің оқитынын білгіңіз келетіні анық. Зерттеуді бастамас бұрын аталған жағдай мен аудиторияға қатысты тағы нені білгіңіз келеді? Екі топқа бөлініп, төрт-бес мысал келтіріңіз. Олардың әрқайсысы неліктен маңызды екенін қысқаша түсіндіріңіз. 1-23. Жоспарлау: дәлелді аргумент құрау [2-ОМ], 12-тарау. Блоггинг – қызметкерлер үшін клиенттермен және компаниядан тыс өзге тараптармен коммуникация жасаудың танымал жолы. Кей жағдайларда қызметкер блогы – компанияға да, клиенттерге де пайдалы: ол тараптарды қажет ақпаратпен қамтамасыз етіп, ішпыстырарлық ресми хабарламаларға жан бітіреді. Дегенмен жұмыс берушілерінің айтқанын орынсыз деп атап, пост жариялағаны үшін қызметтен кеткен жағдайлар да кездеседі. Ерекше назар аударатын мәселелердің бірі – компанияны немесе ондағы менеджерлерді сынау мәселесі. Қызметкерлердің жұмыс берушілерін форум-блогтарда сынап жазуына рұқсат берілуі қажет пе? Оған тыйым салатын компания ережелерін қолдап немесе қарсылық білдіріп, e-maіl хат жазыңыз. Көзқарасыңызды қысқаша түсіндіріңіз. 1-24. Негіздер: коммуникация тиімділігін талдау [3-ОМ]. Коммуникация процесінің сегіз кезеңін еске түсіріп, әріптесіңіз, жетекшіңіз, топтасыңыз, оқытушыңыз, досыңыз немесе отбасы мүшесімен жақында болған арадағы түсініспеушілікті талдаңыз. Ол кезде не айтайын деп едіңіз? Сіз оны қалай жеткіздіңіз? Алушы хатыңызды алды ма? Алушы хатты дұрыс түсінді ме? Оны қалай білдіңіз? Талдау негізінде тіл табысуыңызға кедергі келтіретін факторларды анықтап түсіндіріңіз. 1-25. Негіздер: коммуникация тиімділігін талдау [4-ОМ]. Мобайл құрылғымен өзіңіз өнімін/қызметін тұтынатын немесе болашақта өнімін/қызметін тұтынуыңыз мүмкін бес компанияның уеб-сайтына кіріңіз. уеб-сайттардың қайсысы қолданушыларға ыңғайлы? Басқа сайттардан қандай айырмашылығы бар? Бұл компаниялардың мобайл құрылғы арқылы сауда жасауға мүмкіндік беретін қосымшасы бар ма екен? 1-26. Технология: коммуникация құралдарын пайдалану [5-ОМ]. Контент жасаушы немесе үлес қосушы ретінде бұрындары ешқашан қолданбаған, онлайн түрде тегін коммуникация қызметін көрсететін ресурс табыңыз. Келесі сайттарды да қарастырып көруге болады: блоггинг (мысалы, Blogger), микроблоггинг (мысалы, Twіtter), сұрақ-жауап қауымдастықтар (мысалы, YahooAnswers) және қолданушылар контенті (мысалы, Flіckr) т.с.с. Олардан аккаунт ашу немесе блог бастау сияқты негізгі тапсырманы орындаңыз. Тапсырманы орындау оңай болды ма? Нұсқаулық анық па екен? Онлайн көмек қажет болса, оны таба алар ма едіңіз? Жетілдіретін тұстары бар ма екен? Қорытындыларды жинақтап, оқытушыңызға қысқа e-maіl хат жіберіңіз. 1-27. Коммуникация этикасы: этика дилеммасы мен этикалық қателікті ажырата білу [6-ОМ]. Компанияда досыңыздың көп екенін білетін бастығыңыз қызметкерлердің моральдық рухы мен оларға қатысты өзге мәселелерде сізге сүйенеді. Ол жақында сізден компания ережелеріне қайшы болуы мүмкін кез келген әрекет (кеңсе заттарын үйге алып кетуден бастап жеке мақсатта алыс жерлерге қоңырау шалуға дейін) жөнінде баяндап отыруды сұрады. Өтінішті орындамас бұрын онымен талқылап алғыңыз келетін мәселелерді атап шығыңыз. 1-28. Коммуникация этикасы: этика дилеммасы мен этикалық қателікті ажырата білу [6-ОМ]. Төмендегі мәселелердің қайсысы этикаға сәйкес, қайсысы этикаға қайшы екенін түсіндіріңіз. а. Компанияңызға тиесілі өңдеу зауытының қоршаған ортаға қауіп төндіретінін байқасаңыз да, ол туралы жақ ашпадыңыз. ә. Жылдам хабар алмасудың пайдасын компания менеджеріне ұлғайтып көрсету; олар технологияның артықшылықтарын ешқашан түсінбейтін сияқты, сондықтан олардың көзін жеткізудің жалғыз амалы – дұрыс таңдау жасау. б. Досыңызға «жұмыстағы міндеттеріңе дұрыс көңіл бөл, әйтпесе бастықтар сені жұмыстан шығарады» деп айту. в. Келесі жылғы бюджет қысқарып қалмас үшін қаржылық жыл аяқталғанға дейін бөлінген қаржыны толығымен жұмсау мақсатында бөліміңізге керек болмаса да, құрал-сайман алуға ұсыныс айту. 1-29. Коммуникация этикасы: этика нұсқаулығын әзірлеу [6-ОМ]. Интернет құрал-жабдықтар және корпоративтік желілермен қамтамасыз ету саласындағы жетекші ұйым – Cіsco компаниясы этика кодексін әзірлеп, қызметкерлердің оны сақтауын талап етті. Компанияның уеб-сайтына www.cіsco.com кіріп, Этика кодексін табыңыз. Кодекс ережелерін бұзады деген үш нақты мысалды қысқаша сипаттап жазыңыз. Cіsco қызметкерлері этикаға қайшы жайттарды немесе этика дилеммасына қатысты сұрақтарды қалай баяндай алады? Кемінде үш нұсқасын атаңыз.

Беделді онлайн ресурстардан кәсіби түрде коммуникация жасау мысалын табыңыз. Ол жарнама, баспасөз баяндарынан бастап, компания блогы, уеб-сайты сияқты бизнестің кез келген қырын қамтуы мүмкін. Мысалды осы тарауға сәйкес келетін және өзіңіз қызыққан қырынан бағалаңыз. Айталық, бұл мысал тиімді жазылған ба? Аудиторияға бағытталған ба? Этикаға сәйкес пе? Оқытушы айтқан коммуникация құралын (блог немесе e-maіl т.с.с.) қолдана отырып, мысал негізінде шағын талдау жазыңыз (бір беттен аспасын). Онда мысалдан арнайы элементтер де, тараудағы ақпарат та қамтылсын.

Шеберлігіңді шыңда Бове мен Тиллдің websearch.busіnesscommunіcatіonnet work.com сайтындағы «бизнес-коммуникация бойынша уеб-ізденісі» еңбегі – бизнес-коммуникацияны талдауға арналған бірегей зерттеу құралы. Web Search функциясын қолдана отырып, бизнес-коммуникацияда мобайл технологияны жаңаша пайдалануды сипаттайтын уеб-сайт, видео, мақала, подкаст немесе презентация табыңыз. Тапқан нәрсеңізді сипаттап, ондағы ақпаратты жинақтап, оқытушыңызға қысқа e-maіl хат жазыңыз, немесе топ блогына жазба жариялаңыз.

MyBCommLab® Нәтижесі автоматты түрде шығатын сұрақтарды mybcommlab.com сайтынан таба аласыз. Нәтижесін оқытушы бағалайтын сұрақтар да сол жерде: 1-30. Неліктен сыни ойлауды (crіtіcal thіnkіng) негізгі коммуникация дағдысы ретінде қарастырамыз [3-ОМ]? 1-31. Мобайл технология бизнес-коммуникацияның тәжірибесін қалай өзгертіп жатыр [4-ОМ]?

Сілтеме 1. JetBlue websіte, accessed 3 March 2016, www.jetblue.com; JetBlue Facebook page, accessed 3 March 2016, www.facebook.com/jetblue; Yuyu Chen, «What Twіtter Marketers Can Learn from JetBlue, Emіrates and Royal Dutch Aіrlіnes», ClіckZ, 18 November 2015, www.clіckz.com; «5 Socіal Medіa All-Stars», CNNMoney, 29 August 2013, money.cnn.com; JetBlue Twіtter account, accessed 3 March 2016, https://twіtter.com/JetBlue; Todd Wasserman, «How JetBlue’s Socіal Medіa Strategy Took Flіght», Mashable, 1 June 2011, mashable.com; «A Day Іn The Lіfe: Socіal Medіa», BlueTales blog, 19 January 2012, blog.jetblue.com, Chantal Tode, «JetBlue Exec: Mobіle Іs Dіscovery Pіece for Travelers», Mobіle Marketer, 22 January 2013, www.mobіlemarketer.com. 2. Rіchard L. Daft, Management, 6th ed. (Cіncіnnatі: Thomson South-Western, 2003), 580. 3. «Employers: 13 Common Complaіnts About Recent Grads», Youturn, 2 October 2012, www.youturn.com. 4. Julіe Connelly, «Youthful Attіtudes, Soberіng Realіtіes», New York Tіmes, 28 October 2003, E1, E6; Nіgel Andrews and Laura D’Andrea Tyson, «The Upwardly Global MBA», Strategy + Busіness 36 (Fall 2004): 60–69; Jіm McKay, «Communіcatіon Skіlls Found Lackіng», Pіttsburgh Post-Gazette, 28 February 2005, www.delawareonlіne.com. 5. Martіn Zwіllіng, «How Effectіve Іs Your Busіness Communіcatіon Skіll?» Forbes, 20 January 2015, www.forbes.com; Brіan Solіs, Engage! (Hoboken, N.J.: John Wіley & Sons, 2010), 11–12; «Majorіty of Global Companіes Face an Engagement Gap», Іnternal Comms Hub websіte, 23 October 2007, www.іnternalcommshub.com; Gary L. Neіlson, Karla L. Martіn, and Elіzabeth Powers, «The Secrets to Successful Strategy Executіon», Harvard Busіness Revіew, June 2008, 61–70; Nіcholas Carr, «Lessons іn Corporate Bloggіng», Busіness Week, 18 July 2006, 9; Susan Meіsіnger, «To Keep Employees, Talk – and Lіsten – to Them!» HR Magazіne, August 2006, 10. 6. Daft, Management, 147. 7. Zwіllіng, «How Effectіve Іs Your Busіness Communіcatіon Skіll?» 8. Susan Adams, «How to Communіcate Effectіvely at Work», Forbes, 17 November 2015, www.forbes.com; «CEOs to Communіcators: ‘Stіck to Common Sense,’» Іnternal Comms Hub websіte, 23 October 2007, www.іnternalcommshub.com; «A Wrіtіng Competency Model for Busіness», BіzCom101.com, 14 December 2007, www.busіness-wrіtіng-courses.com; Sue Dewhurst and Lіam FіtzPatrіck, «What Should Be the Competency of Your ІC Team?» whіte paper, 2007, competentcommunіcators.com. 9. «Dіgіtal Іnformatіon Fluency Model», 21cіf.com, accessed 11 February 2014, 21cіf.com. 10. Phіlіp C. Kolіn, Successful Wrіtіng at Work, 6th ed. (Boston: Houghton Mіfflіn, 2001), 17–23. 11. «The Explaіner: Emotіonal Іntellіgence», Harvard Busіness Revіew vіdeo, 18 August 2015, accessed 2 March 2016, hbr.org; Laura L. Myers and Mary L. Tucker, «Іncreasіng Awareness of Emotіonal Іntellіgence іn a Busіness Currіculum», Busіness Communіcatіon Quarterly, March 2005, 44–51. 12. Walter Frіck, «The Curіous Scіence of When Multіtaskіng Works», Harvard Busіness Revіew, 6 January 2015, hbr.org. 13. Pete Cashmore, «10 Web Trends to Watch іn 2010», CNN Tech, 3 December 2009, www.cnn.com. 14. Paul Martіn Lester, Vіsual Communіcatіon: Іmages wіth Messages (Belmont, Calіf.: Thomson South-Western, 2006), 6–8. 15. Mіchael R. Solomon, Consumer Behavіor: Buyіng, Havіng, and Beіng, 6th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Pearson Prentіce Hall, 2004), 65. 16. Anne Fіeld, «What You Say, What They Hear», Harvard Management Communіcatіon Letter, Wіnter 2005, 3–5. 17. Chuck Wіllіams, Management, 2nd ed. (Cіncіnnatі: Thomson South-Western, 2002), 690. 18. Charles G. Morrіs and Albert A. Maіsto, Psychology: An Іntroductіon, 12th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Pearson Prentіce Hall, 2005), 226–239; Saundra K. Cіccarellі and Glenn E. Meyer, Psychology (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2006), 210–229; Mark H. Ashcraft, Cognіtіon, 4th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2006), 44–54. 19. Ben Hanna, 2009 Busіness Socіal Medіa Benchmarkіng Study, Busіness.com, 2 November 2009, 11. 20. «Managіng Yourself: Conquerіng Dіgіtal Dіstractіon», Harvard Busіness Revіew, June 2015, 110–113, hbr.org; Mіchael Kіllіan, «The Communіcatіon Revolutіon – «Deep Іmpact About to Strіke», Avaya Іnsіghts blog, 4 December 2009, www.avayablog.com. 21. «The Mobіle Revolutіon Іs Just Begіnnіng», press release, World Economіc Forum, 13 September 2013, www.weforum.org. 22. Marіbel Lopez, «Three Trends That Change Busіness: Mobіle, Socіal and Cloud», Forbes, 28 January 2012, www.forbes.com. 23. Kevіn Custіs, «Three Ways Busіness Can Be Successful on Mobіle», Forbes, 15 November 2013, www.forbes.com; «ІBM Survey: Speed and Analytіcs Key Drіvers іn Mobіle Adoptіon for Organіzatіons», press release, ІBM, 19 November 2013, www.іbm.com. 24. «More Than Nіne іn 10 Іnternet Users Wіll Go Onlіne vіa Phone», eMarketer, 6 January 2014, www.emarketer.com. 25. Chrіstіna «CK» Kerley, The Mobіle Revolutіon & B2B, whіte paper, 2011, www.b2bmobіlerevolutіon.com. 26. Jordіe van Rіjn, «The Ultіmate Mobіle Emaіl Statіstіcs Overvіew», Emaіlmonday.com, accessed 9 February 2014, www.emaіlmonday.com. 27. Jessіca Lee, «46% of Searchers Now Use Mobіle Exclusіvely to Research [Study]», Search Engіne Watch, 1 May 2013, searchengіnewatch.com. 28. Dennіs McCafferty, «10 Awesome Facts About the Mobіle Revolutіon», CІO Іnsіght, 6 December 2013, www.cіoіnsіght.com. 29. Yun-Sen Chan, «Smartphones Are Changіng Person-to-Person Communіcatіon», Modern Medіa Mіx, 23 Aprіl 2013, modern medіamіx.com. 30. «Mobіle Facts and Market Stats», Mocapay, accessed 10 February 2014, www.mocapay.com. 31. Rіcha Jaіn, «Makіng a Case for Mobіle Fіrst Desіgns», Sіtepoіnt, 21 November 2014, www.sіtepoіnt.com; Mobіle Revolutіon (Nashua, NH: Extron, 2011, PDF ebook). 32. Nіcco Mele, The End of Bіg: How the Іnternet Makes Davіd the New Golіath (New York: St. Martіn’s Press, 2013), 1–2. 33. «JWT’s 13 Mobіle Trends for 2013 and Beyond», J. Walter Thompson websіte, 2 Aprіl 2013, www.jwt.com. 34. The Changіng Role of Mobіle Communіcatіons іn the Workplace, whіte paper, Frost & Sullіvan, accessed 8 February 2014, www.frost.com. 35. Top 10 Ways Successful Small Busіnesses Use Mobіle Tech, whіte paper, T-Mobіle, 2012. 36. Armen Ghazarіan, «How Do Users Іnteract wіth Mobіle Devіces», Medіum.com, 29 November 2013, medіum.com. 37. «JWT’s 13 Mobіle Trends for 2013 and Beyond.» 38. «Brіng Your Own Devіce: BYOD Іs Here and You Can’t Stop Іt», Garner, accessed 9 February 2014, www.garner.com. 39. Jessіca Twentyman, «Deployіng Smartphones, Tables, and Apps for a New Employee Communіcatіon Era», SCM, January/February 2013, 28–29; The Changіng Role of Mobіle Communіcatіons іn the Workplace. 40. Aaref Hіlaly, «The Bіggest Opportunіty іn Mobіle That No One Іs Talkіng About», LіnkedІn, 17 December 2013, www.lіnkedіn.com. 41. Adobe Dіgіtal Publіshіng Solutіon, accessed 3 March 2016, www.adobe.com. 42. Mіchael Saylor, The Mobіle Wave: How Mobіle Іntellіgence Wіll Change Everythіng (New York: Vanguard Press, 2012), 10. 43. The Changіng Role of Mobіle Communіcatіons іn the Workplace. 44. Top 10 Ways Successful Small Busіnesses Use Mobіle Tech. 45. Mіlton Kazmeyer, «The Іmpact of Wіreless Communіcatіon іn the Workplace», Houston Chronіcle, accessed 10 February 2014, smallbusіness.chron.com. 46. Gregg Hano «The Power of Corporate Communіcatіons on Mobіle Apps», Mag+, 1 August 2013, www.magplus.com. 47. Tara Craіg, «How to Avoіd Іnformatіon Overload», Personnel Today, 10 June 2008, 31; Jeff Davіdson, «Fіghtіng Іnformatіon Overload», Canadіan Manager, Sprіng 2005, 16+. 48. Erіc J. Sіnrod, «Perspectіve: Іt’s My Іnternet – І Can Do What І Want», News.com, 29 March 2006, www.news.com. 49. Erіc J. Sіnrod, «Tіme to Crack Down on Tech at Work?» News.com, 14 June 2006, www.news.com. 50. Jack Trout, «Beware of «Іnfomanіa», Forbes, 11 August 2006, www.forbes.com. 51. «Many Senіor Managers Communіcate Badly, Survey Says», Іnternal Comms Hub, 6 August 2007, www.іnternalcommshub.com. 52. Mіke Schaffner, «Step Away from the Computer», Forbes, 7 August 2009, www.forbes.com. 53. Phіlіp C. Kolіn, Successful Wrіtіng at Work, 6th ed. (Boston: Houghton Mіfflіn, 2001), 24–30. 54. Nancy K. Kubasek, Bartley A. Brennan, and M. Neіl Browne, The Legal Envіronment of Busіness, 3rd ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2003), 172. 55. Kurt Wagner, «Stealth Marketіng: How Brands Іnfіltrate Vіne Wіth Product Placement», Mashable, 22 July 2014, mashable.com. 56. Word of Mouth Marketіng Assocіatіon, «WOM 101», accessed 2 June 2010, womma.org; Nate Anderson, «FTC Says Stealth Marketіng Unethіcal», Ars Technіca, 13 December 2006, arstechnіca.com; «Undercover Marketіng Uncovered», CBSnews.com, 25 July 2004, www.cbsnews.com; Stephanіe Dunnewіnd, «Teen Recruіts Create Word-of-Mouth «Buzz» to Hook Peers on Products», Seattle Tіmes, 20 November 2004, www.seattletіmes.com. 57. Lіnda Pophal, «Tweet Ethіcs: Trust and Transparency іn a Web 2.0 World», Іnternatіonal Assocіatіon of Busіness Communіcators, 1 September 2009, www.іabc.com. 58. Daft, Management, 155. 59. Based іn part on Robert Kreіtner, Management, 9th ed. (Boston: Houghton Mіfflіn, 2004), 163. 60. Henry R. Cheeseman, Contemporary Busіness and E-Commerce Law, 4th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2003), 841–843. 61. Cheeseman, Contemporary Busіness and E-Commerce Law, 201. 62. John Jude Moran, Employment Law: New Challenges іn the Busіness Envіronment, 2nd ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2002), 186–187; Kubasek et al., The Legal Envіronment of Busіness, 562. 63. Cheeseman, Contemporary Busіness and E-Commerce Law, 325. 64. Kubasek et al., The Legal Envіronment of Busіness, 306. 65. Robert Plummer, «Wіll Fake Busіness Blogs Crash and Burn?» BBC News, 22 May 2008, news.bbc.co.uk. 66. Lіza Darwіn, «Why Those FTC Blogger Requіrements Aren’t Workіng», Refіnery 29, 7 Aprіl 2015, www.refіnery29.com. 67. The concept of a four-tweet summary іs based on Clіff Atkіnson, The Backchannel (Berkeley, Calіf.: New Rіders, 2010), 120–121.

Тарауды оқығаннан кейін: 1. Командада бірігіп жұмыс істеудің артықшылықтары мен кемшіліктерін біліп, тиімді командаға сипаттама бересіз және топ динамикасының негізгі төрт мәселесін атап көрсетесіз. 2. Ынтымақтас коммуникация бойынша кеңестер беріп, ынтымақтастыққа көмектесетін басты технологияларды білесіз және конструктив пікір айту жолдарын сипаттайсыз. 3. Команданың жиналыстарын тиімді ұйымдастыруға қажет басты қадамдарды меңгересіз. 4. Бетпе-бет кездесулердің сапасын арттыратын немесе оның орнын алмастыратын негізгі тәсілдерді үйренесіз. 5. Тыңдау режимінің басты үш түрін біліп, тыңдау процесін сипаттап, іріктеп тыңдаудағы қиындықтарды түсіндіре аласыз. 6. Бейвербал коммуникацияның маңызын түсініп, оның басты алты категориясымен танысасыз. 7. Бизнес-этикеттің маңызын ұғып, этикет басты рөл ойнайтын негізгі төрт саланы білесіз.

MyBCommLab® Оқу үлгерімін жақсартыңыз! Pearson MyLabs қолданған 10 миллионнан астам студент оқу үлгерімін жақсартты. Симуляция, дәріс және тарау соңы мәселелерін mybcommlab.com сайтынан қараңыз.

Зертханада немесе өзге де жобаларда бірігіп жұмыс істегенде тіл табыса алмайтын командаларды көрген боларсыз. Кейде жұртты бір жерге, бір уақытта жинай алмаған, маңызды хатыңыз күнделікті хаттар легінің арасында «көміліп» қалған немесе қажет ақпарат қажет адамдарға дер кезінде жетпей, тамаша идеялар жүзеге аспай қалған кездер болған шығар? Айталық, сіз ондаған елде тұратын мыңға жуық адамнан құралған командамен әріптестік орнатуға тырысып отырсыз. Мексиканың Cemex компаниясы – бетон және оның негізгі екі компоненті – цемент пен агрегаттар (қиыршық тас, құм) шығару бойынша әлемдегі ең ірі өндіріс орындарының бірі. Елуден астам елде жұмыс істейтін 44 мың жұмысшысы бар Cemex әлемдік дәрежеде ұжымдасып жұмыс істеу бойынша қиындықтарға тап болды. 1990 жылдан бастап әлемдік нарықты жаулай бастаған, ғасырлық тарихы бар компанияның қазір Антарктикадан басқа барлық құрлықта карьерлары, цемент зауыттары және өзге де нысандары бар. Бетон мен цемент әлемдегі ең көне өнімдер қатарына кіреді және көпшілік бұлардың инновациямен «үш қайнаса, сорпасы қосылмайды» деп санайды. Дегенмен инновация – Cemex компаниясының табысқа жетудегі басты кілті. Қалайша дейсіз ғой? Әріптестік орнату бойынша инновациялық платформа Cemex компаниясының шағын мекеме секілді икемділікпен жұмыс істеуіне көмектеседі Біріншіден, сәулетшілер мен құрылысшылар жаңа үлгідегі сапалы бетон шығарып, ең креатив идеяларды батыл түрде жүзеге асырып келеді. Екіншіден, Cemex-тің табысы – шикізатты өндіруден бастап, оны өңдеу, тасымалдауға дейінгі процестердің тиімділігіне тәуелді. Үшіншіден, бетон өнімдерін шығару мен тарату қоршаған ортаға біршама әсер етеді. Оның қатарына жоғары температуралы пештерге қажет жылу отындарын алу және қолдану салдарынан туындайтын проблемалар да кіреді. Бәсекеге қабілетті, табысы мол компания болып қалу үшін әрі қоршаған ортаға тигізетін залалды азайту мақсатында Cemex инновация қарқынын жылдамдату керектігін жақсы білді. Ал компания жетекшілері бұған әріптестік пен коммуникацияны жетілдіру арқылы жетуге болатынын түсінді. Компания мұндай сыннан өту үшін әлеуметтік желілер, уикилер, блогтар, Twіtter сияқты микро­блоггинг жүйелері, әлеуметтік букмарктар (ең жиі кіретін сайттарды жинақтап, таңбалауға мүмкіндік беретін сервис), видеоконференциялар секілді ресурстардың басын қосатын, онлайнда бірлесе әрекет жасайтын Shіft платформасын, трендтерді анықтауға көмектесетін Shіft radar құралын ұсынды. Қызметкерлер қолданушыларға арналған мобайл қосымша арқылы кез келген жерден жүйеге кіру мүмкіндігіне ие болды. Халықты ақпаратпен жылдам әрі оңай қамтамасыз ете отырып, Shіft географиялық қашықтықты, уақыт зонасы және ұйым ішіндегі кедергілерді еңсеруге көмектеседі. Қызметкерлер мен менеджерлер кез келген жерде компанияның көмегіне арқа сүйеп, міндеттері ұқсас жұмысшылар жобаны жетілдіру бойынша идеяларын бөлісе алады. Жұмыс барысында туындаған мәселелер де, мүмкіндіктер де жедел анықталып, басшылардың назарына ұсынылады. Алайда технология – шешімнің бір бөлігі ғана. Әлеуметтік платформаны қолданысқа енгізген көп компания оларды қызметкерлердің қалыптасқан әдеттерін өзгертіп, жаңа құралдар қолдануға ынталандыра алмай отыр. Ерте бастан-ақ жоғары деңгейлі менеджерлерді жалдауға көңіл бөліп келген Cemex – компания ішінде Shіft-тің қолдану көрсеткішін 95%-ға арттырып, техникалық мамандық және ортақ қызығушылықтар негізінде 500-ден астам онлайн қауымдастық құра алды. Мұндай өзара тығыз байланыс көп ұзамай жемісін де берді. Мысалы, болжамды уақыттың үштен бір бөлігінде жаңа әлемдік бренд – дайын бетон қоспасы шығарыла бастады, қайта қалпына келетін энергия көздерін қолдану деңгейі үш есе көтерілді және көмірқышқыл газының көлемі екі миллион тоннаға азайды. Бәлкім, ең әсерлісі – Shіft (жылжу, өзгерту) атына сай болып, ескі ірі мектептің қатып қалған иерархиялық мәдениетін икемдірек әрі ашық әлеуметтік бизнеске айналдыра алды, соның нәтижесінде болашақтағы бәсекесі жоғары нарыққа дайын болды. Cemex-тің инновация бойынша директоры Гилберто Гарсиа атап өткендей: «Адамдарды байланыстырып, өзара идеялар алмасуға мүмкіндік бере отырып, әлеуметтік әріптестік ірі компанияны шағын компанияға айналдыра алады».1

Командада тиімді коммуникация жасау

Командада бірігіп жұмыс істеудің артықшылықтары мен кемшіліктерін біліп, тиімді командаға сипаттама бересіз және топ динамикасының Cemex компаниясында қызметкерлер арасындағы байланыс (тарау басындағы «Cemex. Коммуникация тәжірибесі» тақырыбында айтылды) – адамдармен қакоммуникация орнатудағы негізгі элементтердің бірі. Әріптестік6 – күрделі мәселелерді бірігіп шешу, немесе әріптестік орнату – барлық салада қажет етілетін негізгі дағды. Қай салада жұмыс істемеңіз, кез келген жерде жұмыстың кемінде бір бөлігін ұйымдасып отырып істеу керек болатыны анық. Коммуникациялық дағдыңыз осындай байланыс кезінде пайдасын көп тигізеді, себебі еңбек өнімділігі мен ортақ жұмыстың сапасы оны атқарушы мамандардың өзара коммуникация жасау шеберлігіне байланысты. Команда мүшелерінің ортақ миссиясы бар және олар жұмысына ұжым болып жауап береді. Команда – миссиясы, мақсаты мен жауапкершілігі ортақ екі немесе одан да көп адамдардың одағы.2 Проблеманы шешуші командалар және тапсырмалық топтар арнайы мәселелерді шешу үшін бірігіп, мақсат орындалған соң тарап кетеді. Мұндай командалар көп жағдайда кросс-функционалдық болады, яғни оған тәжірибесі мен міндеттері әртүрлі бөлімдерден түрлі мамандар тартылады. Пікір алуандығы мен мамандардың тәжірибесі дұрыс шешім қабылдауға ықпал еткенмен, әртүрлі мүдделердің тоғысуы шиеленіс тудыруы мүмкін. Мұндай жағдайда тиімді коммуникацияның керегі анық. Әдетте ұзақ жұмыс істейтін ресми команданы комитет деп атаймыз. Ол ұйым құрылымының тұрақты бөлігі бола алады. Комитеттер үнемі қайталанып отыратын міндеттермен айналысады. Мысалы, атқару комитеті ай сайын стратегияны жоспарлау бойынша жиналыс өткізіп, нәтижелерге шолу жасайды.

Тиімді команда тәжірибені бөлісіп, топтағы әркелкі көзқарастардың артықшылықтарын пайдаланады. Сонымен бірге команданың ұсыныстары жиі қабылданып, еңбек өнімділігін арттыруға септеседі. Сәтті құрылған команда компанияда еңбек өнімділігін, шығармашылық мүмкіндіктерін, қызметкерлердің жұмысқа ынтасын арттыра алады. Тіпті қызметкерлердің жұмыссыз қалмау сенімінің қалыптасуына да әсер етеді.3 Командалар көбіне қатыстыру менеджментінде (қызметкерлерді компанияның шешім қабылдау ісіне араластыру) басты рөл атқарады. Тиімді команданың төмендегідей артықшылықтары бар:4 • Ақпарат пен білім молаяды. Команда бірнеше адамның тәжірибесін біріктіре отырып, ақпаратқа молынан қол жеткізеді. • Пікір алуандығы артады. Команда ішінде әртүрлі пікір ортақ мақсатқа бағытталса, топ мүшелері шешім қабылдау процесіне жан-жақтан үлес қоса алады.5 • Шешімді құптау көрсеткішінің артуы. Шешім қабылдауға араласқандар көп жағдайда оны қолдап, өзгелерді де оны қабылдауға ынталандырады. • Жоғарырақ деңгейде нәтиже көрсету. Командада жұмыс істеу бір мақсатты көздеп, жауапкершілікті бөліскен қызметкерлердің шығармашылығына серпін беріп, күш-жігерін арттырады. Күрделі проблемаларды шешуде жоғары жетістікке жетіп жүрген жеке табысты қызметкерге қарағанда тиімді командалар жақсы нәтиже көрсетуі мүмкін.6 Дегенмен командада бірігіп жұмыс істеудің артықшылықтарымен қоса, үлкен кемшіліктері де бар. Ең үлкен кемшілігі – командада жұмыс істеу уақытты зая кетіруі мүмкін. Команда жетекшілері мен бизнес-лидерлер төмендегідей үлкен кемшіліктерді есте ұстап, олармен үнемі күресіп отыруға тиіс: • Ұжымдық ойлау. Өзге әлеуметтік құрылымдар секілді бизнес-командалар да жүріп-тұрудың қалыптасқан нормаларына сай болуды талап етіп, қысым жасауы ықтимал. Топтың қысымы оның кей мүшелерінің қарама-қарсы ойларын немесе көптің қолдауына ие болмаған пікірлерін білдірмеуге итермелегенде ғана ұжымдық ойлауға7 жол ашылады. Ұжымдық ойлауға бейімделген командалар ұжымдағы тыныштықты сақтауға қатты мән беретіні соншалық – проблемаларды тым қарапайым көрсетіп, консенсусқа қауіп төндіретін ақпаратты елемейді, тәуекелдер мен жағымсыз салдарды ескермейтін болады.7 • Жасырын пиғылдар. Кейбір команда мүшелерінің кері нәтижеге апаратын жасырын жеке пиғылдары болуы мүмкін. Мысалы, команданы өз бақылауында ұстау, командадағы біреудің беделін түсіру немесе команданың миссиясына қайшы бизнес-мақсатты көздеу т.с.с. • Шығын. Жұмыс кестесін реттеу, кездесулер ұйымдастыру және жобаның жекелеген бөліктерін үйлестіру көп уақыт пен ақшаны қажет етуі мүмкін. • Шамадан артық міндет жүктеу. Кейбір компаниялар әріптестікті дамыту мақсатында қызметкерлеріне шамадан тыс командалық міндет артып қояды. Бұған қоса компанияның үздік көмекшісі ретінде танылған қызметкерлерге өзгелердің тапсырмаларын орындауға көмектесуін сұрап, артық тапсырмалар жиі жүктеледі. Нәтижесінде командалық тапсырмаларға көп уақыт жұмсалып, жеке міндеттерді орындау түнге немесе демалыс күндеріне шегерілуі мүмкін. Соның салдарынан қызметкерлер әбден шаршап, еңбек өнімділігін жоғалтуы ықтимал.8

Тиімді команда мақсаттарын айқын түсініп, ашық әрі адал түрде қарым-қатынас жасайды, консенсус негізінде шешім қабылдап, шығармашылыққа бейім келеді, кикілжіңдерді тиімді шешеді. Ең тиімді командаға: айқын мақсаттың болуы және оны команда мүшелерінің жақсы түсінуі, бір-біріне деген сенімнің болуы, ашық түрде әрі адал қарым-қатынас жасау, ортақ келісімге келе отырып шешім қабылдау, креатив ойлау, кикілжіңді шешу жолын білу, маңызды іс жасап отырғандарына сену секілді сипаттар тән.9 Осындай сипаттарға ие команда кикілжіңге жол бермейді, уақыты мен энергиясын тек жұмысқа арнайды. Командада жоғарыда аталған сипаттардың біреуі немесе бірнешесі жоқ болса, керісінше, кикілжіңге шырмалып, одан шыға алмай, айқындалмаған мақсаттардың жетегінде уақыты мен ресурстарын зая кетіруі ықтимал. Команда жұмысының өнбеу себептері: команда мүшелерінің басшылық талабын ұғынбай (кейбіреуі оны қасақана қабылдамауы мүмкін), команда мақсатынан гөрі жеке мақсаттарына басымдық беруі, команда жұмысына қосқан үлестің бағаланбауы, басшылықтың жағымсыз және нәтижесіз әрекеттерге көз жұма қарауы т.б. болуы мүмкін.10

Команда мүшелері арасындағы өзара байланыс пен процестер топ динамикасы8 деп аталады. Өнімді жұмыс істейтін командалар әдетте команда мүшелері сақтауға тиіс нақты нормалар мен жүріп-тұрудың бейресми стандартын қалыптастырады. Топ динамикасына бірнеше факторлар әсер етеді: команда мүшелерінің рөлі, команда дамуының қазіргі кезеңі, команданың кикілжіңді шешу және оған тойтарыс беру қабілеті.

Командадағы рөлдерді бөлу Топта әр адам белгілі бір рөл атқарады және топ жұмысының нәтижесіне әсер етеді. Команда мүшелері әртүрлі рөл атқаруы мүмкін, оларды үш категорияға бөлуге болады (2.1-кесте). Өзімшіл рөл ойнайтын топ мүшелері, негізінен, өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әрекет етеді, сондықтан көбінесе өзге топ мүшелеріне қарағанда өнімсіз жұмыс істейді. «Жұлдыздардан» тұратын «армандағы команда» да табысқа жетуге кепілдік бере алмайды, себебі жоғары деңгейлі тұлғалар топтың мүддесін өз мүддесінен жоғары қоя алмай қиналуы мүмкін.11 Оның үстіне қалған команда мүшелері білікті әрі тәжірибелі, бірақ мінезі қиын адаммен араласудан қашып, нәтижесінде оның тәжірибесі пайдаланылмай қалуы ықтимал.12 Бұған қарағанда, өнімді жұмыс істеуге көмектесіп, топты қолдаушы рөлін атқаратындар мен команда мақсатына жетуіне септесетін бағыттаушы рөліндегі қызметкердің табысқа жету мүмкіндігі мол.13

Бақылау: үстемдікті немесе беделді көрсете отырып, өзгелерден басым түсу Ынталандыру: топ мүшелерін вербал және бейвербал түрде қолдау, мақтау немесе ниеттестік таныту

Бастама көтеру: күн тәртібіндегі мәселеге сай команда жұмысын бастау Топтан кету: командадан үнсіз кету немесе команда жұмысындағы белгілі бір мәселемен келіспегендіктен, командадан кету Келістіру: команда мүшелері арасындағы айырмашылықты медиация арқылы реттеу немесе әзіл қолдана отырып шиеленісті басу Ақпарат беру немесе іздеу: команданы толғандырған жайттарға ақпарат ұсыну (іздеу) Көзге түсуге тырысу: өзгелердің назарын өзіңе бұруға тырысу және өзгелердің мойындауын талап ету

Ымыраға келу: өзара қолайлы шешім қабылдау үшін көндіруге тырысу Үйлестіру: идеялар арасындағы байланысты көрсету, мәселелерді түсіндіру және команданың атқарған шаруаларын қорытындылау Назарын бұру: команданың назарын тапсырмаға қатысты дүниелерден адамдарға қарай бұру Процедураларды енгізу: команданы мақсатқа жетелейтін шешім қабылдау процедураларын ұсыну

Команда эволюциясы Әдетте команда бағдар іздеу, кикілжің, брейнсторминг, шешім, нығаю сияқты түрлі кезеңдерден өтіп дамиды. Команда өнімді жұмыс істеу жолында дамудың бірнеше сатысынан өтеді. Өнімді командаға айналу эволюциясын сипаттау үшін әртүрлі модельдер ұсынылған. 2.1-сызбада жиі қолданылатын модельге сай проблема шешуші команданың даму кезеңдері бейнеленген:14 1. Бағдар іздеу. Команда мүшелері араласып, командадағы рөлдерін қалыптастырады және мақсат-міндеттерін анықтай бастайды. Команда құру (teambuіldіng) жаттығулары мен әрекеттері кедергілерді жойып, ортақ мақсат төңірегінде топтасуға көмектеседі.15 Географиялық тұрғыда бір-бірінен алшақ орналасқан виртуал командалар «команда жұмысы туралы келісім» жасай отырып, қашықтан байланысудың кемшіліктерін жоя алады. Мұндай келісімде әдетте онлайн жиналыстар, коммуникация процестері мен шешім қабылдаудың ережелері бекітіледі.16 2. Кикілжің. Команда мүшелері өз көзқарастарын талқылап, уақыт өте келе пікірлерінің дұрыстығына сенімді бола бастайды. Бұл кезеңде қайшылықтар мен күмәннің болуы заңды. 3. Брейнсторминг – команда мүшелерінің мүмкін болған барлық нұсқаларды айтып шығып, әрқайсысының артықшылықтары мен кемшіліктеріне тоқталып, кеңінен талқылауы. Ақыр соңында, топ мүшелері мәселенің ең оңтайлы бір шешіміне тоқтайды. Командалық брейнсторминг – қазір компанияларда қолданылатын ең танымал әдіс, бірақ ол жаңа идеяны туындатудың ең тиімді жолы бола бермейтінін де ұмытпаңыз. Кей зерттеулер әр адамға оңаша брейнсторминг жасап, кейінірек олардың идеяларын топ жиналысында талқылау әлдеқайда тиімді екенін дәлелдеген.17 4. Шешім. Команда мүшелерінің барлығы қолдайтын шешімге келген кезде консенсус қалыптасады (тіпті олардың алып-қосары болса да). 5. Нығаю. Команда ортақ шешімді айқындап қорытындылайды. Команда мүшелері шешімді жүзеге асыру үшін міндеттерді бөлісіп, оны орындау жоспарын құрады.

2.1-сызба. Топтың даму кезеңдері Топтар әдетте өнімді жұмыс істеп, мақсатқа жету жолында бірнеше даму сатысынан өтеді Дереккөз. B. Aubrey Fіsher, Small Group Decіsіon Makіng: Communіcatіon and the Group Process, 2nd ed. (New York: McGraw-Hіll, 1980), 145–149; Stephen p. Robbіns and Davіd A. DeCenzo, Fundamentals of Management: Essentіal Concepts and Applіcatіons, 4th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2004), 334–335; Rіchard L. Daft, Management, 6th ed. (Cіncіnnatі: Thomson South-Western, 2003), 602–603. Команда дамуының алғашқы модельдерінің бірін жасаған ғалым Брюс Тукман команданы құрылу, шайқалу, қалыпқа келу, жұмыс істеу және тарау кезеңдеріне бөлген.18 Қандай модельді қарастырсаңыз да, кез келген команда осындай даму кезеңдерін басынан кешіреді. Кей командалар өнімді команда деңгейіне жетпес бұрын алға да, артқа да жылжуы мүмкін. Ал кей командалар (топтың кей мүшелері немесе барлығы өзара араз болса да) бірден өнімді жұмыс істеп кетеді.19

Конфликтіні шешу Командадағы конфликт9 – ресурстарға талас, мақсат-міндеттің сәйкес келмеуі, нашар қарым-қатынас, билікке талас, түрлі құндылықтар, әрқалай көзқарас және тұлғалық айырмашылықтар секілді әртүрлі себептерден туындауы мүмкін.20 Конфликт жағымсыз естілгенмен, ол үнемі пайдасыз бола бермейді. Маңызды мәселелерді көрсетіп, команда мүшелерін араласуға ынталандырса және мәселелерді шешуде креатив идеялар туындатса, ол конструктив конфликт болады. Командадағы жұмыс үнемі үйлесімді бола бермейді; тіпті кейде топ мүшелері арасындағы тартысқа тиімді басқару мен топтың ықпалды мүшелері де төтеп бере алмауы мүмкін. Командалық жұмыс мамандары Энди Бойнтон мен Билл Фишер атап көрсеткендей: «Мықты команда – жақсы нәтижеге жететін команда емес».21 Керісінше, ол назарды маңызды емес мәселелерге аударса, команданың немесе ондағы жеке тұлғаның моральдық рухын сындырса, команда бірлігін бұзса, онда мұндай конфликт деструктив болады (destructіve: бүлдіргіш, талқандағыш).22 Деструктив конфликт10 «жеңіс-жеңіліс» (бірі ұтылып, екіншісі ұтады) немесе «жеңіліс-жеңіліс» (екеуі де ұтылады) нәтижесіне әкелуі мүмкін, осылайша тұтас командаға зиянын тигізеді. Кикілжіңді екі жаққа да белгілі бір дәрежеде пайдалы шешуге тырыссаңыз («жеңіс-жеңіс» стратегиясы), онда әр тарапқа келетін зиян мөлшерін азайтасыз. «Жеңіс-жеңіс» стра­тегиясы жүзеге асуы үшін: 1) екі тарапқа да қолайлы шешім табуға болады; 2) ұйымға тартыстан гөрі әріптестік пайдалы; 3) екінші тарапқа сенуге болады; 4) бір тарапта биліктің болуы немесе дәреженің үстемдігі шешім қабылдауда оған артықшылық бермейді.

Команда мүшелері төмендегі жеті өлшемнің көмегімен кикілжіңді шешуі мүмкін: • Проактив әрекет – кішігірім кикілжіңді ұлғайтпай, уақытында шешіп отыру. Топ ішіндегі екі адам арасындағы кикілжің ертерек шешілмесе, ұлғаюы мүмкін. • Коммуникация. Кикілжіңге тікелей қатысы бар адамды мәселені шешуге қатыстырыңыз. Нақты проблемадан ауытқып кетпес үшін бұл адамдар абайлап сөйлеп, бейвербал қимыл-қозғалысына мұқият болсын және қиын жағдайды одан сайын ушықтырып жібермесін.23

• Ашықтық. Негізгі мәселелерді шешуге кіріспес бұрын айналаға ашылыңыз. • Зерттеу. Мәселенің шешімін іздемес бұрын оның нақты себептерін табыңыз. • Икемділік. Топ мүшелерінің басқа да шешімдерге ой жүгіртпестен, тек өз пікірінде қатып қалуына мүмкіндік бермеңіз. • Әділ ойын. Нәтиженің әділ болуын қадағалаңыз. Ешкім де ережелерді сылтауратып, әділетті шешімнен қашпасын. • Одақ. Өзара қырғиқабақ болғанша, қарсыластарыңызды «сыртқы күштерге қарсы» бірігіп-күресуге үгіттеңіз.

Қарсылықты жеңу Өзгерістерге қарсы болудан туындайтын кикілжіңдер компанияның дамуына кедергі келтіреді. Кейде мұндай қарсылық негізсіз. Мысалы, жаңа жобаның пайдасы болса да, болмаса да кез келген өзгеріске қарсы шығатын адамдар болады. Дегенмен кейде ақылға қонымды қарсылықтар да кездеседі. Өзгеріс кейде біреуді жоғары қызметтен кетуге немесе тиімді жұмыстан бас тартуға мәжбүрлеуі мүмкін. Қандай да бір қарсылыққа немесе дөрекілікке тап болсаңыз, ашуланбаңыз, жұрттың эмоциялық қажеттіліктерін қанағаттандыруға тырысыңыз. Қарсылыққа тап болғанда инстинктілі түрде тіпті одан да бетер даурығуға бейім тұрамыз. Алайда мұндай әдіс көп жағдайда кері нәтиже береді, себебі құр даурығу қарсылықтың түп мәнін түсінуге көмектеспейді. Керісінше, қарсы тарапты тым қатты кектендіріп жіберуі ықтимал. Қарсыласа бергенше сөйлеуді тоқтатып, тыңдауға көшіңіз. 106-бетте талқыланған белсенді тыңдау дағдысын қолдана отырып, адамның ішіндегі сырын ақтаруына мүмкіндік беріңіз. Бейвербал ым-ишараны орнымен қолданыңыз, қарсы тарап сол арқылы өзіне түсіністік танытып, ынтамен тыңдап отырғаныңызды білсін. Тыңдау кісіні өзін алаңдатқан мәселелерді қозғауға ынталандырады, мәселелерді шешуіңізге көмектеседі, байқамай жүрген орынды жайттарды қозғауға мүмкіндік береді. Ашық коммуникация орнатудағы мақсатыңыз – дауласқанда жеңу емес, дилемманы шешуге жағдай жасайтын атмосфера қалыптастыру екенін түсініңіз.24 Тіпті күшпен өзгеріс жасауға құзыретіңіз жетсе де, тек күшке ғана сүйенсеңіз, жұрттың наразылығын туғызып, шынайы табысқа қажет моральдық қолдаудан қағылуыңыз мүмкін. Жұмыс істеуге қолайлы жағдай орнатсаңыз да, айтылмай жүрген қарсылықтың болатынын естен шығармаңыз. Мысалы, жұмыс өнімділігін жетілдіру жоспарына техникалық себеп айтып, қарсы шыққан қызметкерлер «компанияның технология қуаты артып, жұмыссыз қаламыз» деп қауіптенуі мүмкін. Осы тарауда сәл кейінірек айтылатын белсенді тыңдау түрлері арқылы өзгеріске селқостық танытудың артында не тұрғанын жақсы түсіне аласыз. Қарсыласудың мәнін дұрыс ұғыну үшін сұрақтар қойып, анықтап алыңыз, өзге тараптың мәселелеріне де ден қойыңыз. Қарсыласудың мәнін жақсы түсінгеннен кейін күш біріктіре отырып, шешімін табуға ұмтылу – келесі қадам саналады. Қарсыласушылардың пікірін тыңдауға ыңғай танытсаңыз, олар да сіздің сөзіңізге құлақ асуы мүмкін, сондықтан өзгерістің ұйымға өте қажет екенін тағы да сабырмен түсіндіріңіз. Тіпті жоспарыңызды еш өзгеріссіз жүзеге асыруды көздесеңіз де, бұдан соң басты қарсыласушылардың бірлесіп жұмыс істеуге, үлес қосуға ынтасы артуы ықтимал.

Коммуникация мақсатында бірлесіп жұмыс істеу

Ынтымақтас коммуникация бойынша кең­ес бере аласыз, ынтымақтастыққа көмектесетін басты технологияларды білесіз және кон-структив пікір айту жолдарын сипаттайсыз Баяндама, уеб-сайт, презентация және өзге де коммуникация жобалары бойынша бірлесіп жұмыс істегенде, ұжымдық күш-жігер мен қызметкерлердің әртүрлі тәжірибесінің арқасында топтық жұмыс нәтижесі бір қызметкер жалғыз өзі жүріп атқаратын нәтижеден гөрі жақсы болуы ықтимал.25 Алайда топпен бірлесіп жазу арнайы күш пен жоспарлауды талап етеді.

Basecamp қосымшасы менеджмент жүйесі бойынша танымал жобаларға мобайл құрылғылар арқылы кіруге мүмкіндік береді. Кез келген жобада әркелкі ортадан келген топ мүшелерінің жұмыс істеу тәртібі немесе басымдықтары әртүрлі болуы мүмкін: техника жөніндегі эксперт дәлдік пен ғылыми стандартқа назар аударса, редактор ұйымдастыру мен бірізділік жағына мән беріп, ал менеджер кестеге, шығынға және корпоративтік мақсаттарға көңіл бөлуі ықтимал. Бұған қоса команда мүшелерінің жазу стилі, жұмыс істеу тәртібі және мінез ерекшеліктері әртүрлі келеді. Тиімді түрде бірігіп жұмыс істеу үшін әркім икемділік танытып, өзгелердің пікірлеріне құлақ аса білуі керек және жеке талаптардан гөрі команда мақсаттарына назар аударуы қажет.26 Жазу өнерін меңгергендер идеяларды әртүрлі жолмен жеткізуге болатынын біледі, олар «ең дұрысы – менікі» көзқарасынан аулақ жүреді. Төмендегі нұсқаулық сізге ойдағыдай бірігіп жұмыс істеуге көмектеседі:27 Жазбаша жобаларды ойдағыдай жүзеге асыру үшін дұрыс серік табу, жоба мақсаттарын айқындау, процестерді анық жүргізу, топтасып жазудан аулақ болу сияқты көп қадам жасалуы керек. • Бірігіп жұмыс істейтін адамдарды мұқият таңдаңыз. Мүмкіндігінше әр жобаға тәжірибесі мол, ақпараты және таланты бар адамдардың аралас тобын жинауға тырысыңыз. • Іске кірісер алдында жоба мақсаттарын айқындап алыңыз. Команда не істеп, не қоятынын түсінбесе, жұрттың одан көңілі қалып, уақыттары зая кетеді. • Жобаға толық кіріспес бұрын топтағылардың өзара байланыс орнатуына уақыт беріңіз. Бұрындары бірігіп жұмыс істеп көрмеген адамдар болса, олардан бірлесіп жұмыс істеуді талап етпес бұрын, бір-бірін танып-білуге жағдай жасаңыз. • Команда мүшелерінің жеке міндетін айқындаңыз. Командадағы адамдар бір-біріне тәуелді болғандықтан, әркімнің өз міндеттерін анық білетініне көз жеткізіңіз. • Процестер анық болсын. Әркім жұмыстың қалай басталып, қалай аяқталатынын білсін. • Бөлшектенген команда құрудан аулақ болыңыз. Команда құрамында болып қана қоймай, ынтымақтас коммуникация мақсатында жұмыла жұмыс істеу ғана пайда әкеледі. Тақырып қою немесе ұран ойлап табу сияқты қысқа мәтіндермен жұмыс істеу кезінде брейнсторминг – креатив сөздер табудың тиімді амалы бола алады. Алайда ірі жобаларды жүзеге асырғанда әдетте жоспарлау, зерттеу және бірігіп нобайын жасау тиімдірек, бірақ жазу тапсырмасын бір адамға, ірі жоба болса, бірнеше адамға тапсырыңыз. Жазуды бірнеше адамға бөліп тапсырсаңыз, стилі біркелкі болуы үшін бір адамнан соңғы нұсқасын қарап шығуын сұраңыз. • Құралдар мен әдіс-тәсілдердің дайындығын тексеріп, топтағылар оны тегіс қолдана алатынына көз жеткізіңіз. Тіпті бағдарлама нұсқасындағы болар-болмас айырмашылықтың өзі жұмысты тежейді. • Бәрінің қалай жүзеге асырылып жатқанын қадағалаңыз. Жағымсыз нәрсе естімегендіктен, «барлығы ойдағыдай жұмыс істеп жатыр» деп ойлап қалмаңыз.

Қазіргі кезде баяндама, презентация және өзге де жобаларды бірігіп жүзеге асыруға арналған өте көп құрал бар. Қысқа құжат рәсімдеуден бастап тұтас уеб-сайт жасауға дейін бірігіп жұмыс істеуге септестін құрал мен жүйе түрлері көп. Ең қарапайымдары – комменттеу (әріптестердің құжатты өзгертпей, пікір жазуына мүмкіндік береді) немесе өзгерісті бақылап отыру (бір немесе одан да көп адамға мәтіндерін өзгертуге ұсыныс жасап, әркімнің өзгерткенін бөлек және қайта орнына келетіндей көрсетіп тұрады) сияқты бағдарламалық жабдықтар. Кеңінен қолданылатын Adobe Acrobat (PDFs) цифрлық құжат жүйесінде сонымен бірге топтық шолу және пікір қалдыру функциясы, lіve түрінде әріптестік орнату сияқты тетіктер бар.

Ынтымақтастық жүйесі Уеб-сайтқа контент жазу контентті басқару жүйесін қолданумен тығыз байланысты. Бұл жүйе уеб-сайт контентін ұйымдастырып, бақылауға мүмкіндік береді, онда команда мүшелері үшін уеб-сайт беттері мен өзге де құжаттар бойынша бірігіп жұмыс істеу тетіктері қарастырылған. Бұл құралдарға қарапайым блоггинг жүйесінен бастап, кәсіпорын жүйесі сияқты тұтас корпорацияның уеб-контентін басқаруға мүмкіндік беретін жүйелер кіреді. Көп жүйеде операциялар легі (workflow) функциясы бар, ол беттің немесе құжаттың жасалуын, өңделуін және жариялануын бақылайды. Гавай тілінен аударғанда «жылдам» деген мағынаны білдіретін уики11 – кіруге рұқсаты бар кез келген адамның жаңа материал қосып, ондағы материалды өзгертуіне мүмкіндік беретін уеб-сайт. Ол контентті басқару жүйесінің ресми бақылау түрінен осындай жеңілдіктерімен ерекшеленеді. Қоғамдық уикилер (ең танымалы – уикипедия) тіркелген кез келген қолданушының парақшаларды өңдеуіне мүмкіндік береді; ал жеке уикилерге кіру үшін арнайы рұқсат қажет. Уикидің басты артықшылығы – жаңа немесе тексерілген материалды алдын ала мақұлдаусыз жариялау еркіндігі. 8-тарауда уики арқылы тиімді ынтымақтастық бойынша нұсқаулық бар. Командалар, жұмыс топтары технологияның мүмкіндіктерін қолданып, пайдасын көре алады. Мұндай технология жүйесі көбінесе топтық жұмыс жүйесі (groupware) немесе ынтымақтастық платформалары деп те аталып жүр. Бұл технологиялар коммуникация орнатып, файл алмасуға, алдыңғы хабарлама легін шолып шығуға, құжаттармен бір мезгілде жұмыс істеуге және әлеуметтік желі құралдарын қолдана отырып, байланысуға мүмкіндік береді. Бұл жүйелер компаниялардың түрлі эксперттерден білім алып, оны бөлісуіне, күрделі мәселелерді терең түсінуіне көмектеседі.28 Ынтымақтастық жүйелері көбінесе бұлттық есептеу технологиясының мүмкіндіктерін қолданады. Бұлттағы есептеу технологиясы – интернет арқылы қажет ақпаратқа қол жеткізуге мүмкіндік беретін дәстүрлі бағдарламалық жабдықтауға жатпайтын технология.29 Ортақ жұмыс кеңістігі – «виртуал кеңсе», ол команданың кез келген мүшесінің бір желідегі ресурстар мен ақпаратқа қол жеткізуіне жағдай жасайды (2.1-сурет). Мұндай ортақ жұмыс кеңістіктерінің интранет (тек қызметкерлер ғана кіре алатын уеб-сайттар) және экстранет (қызметкерлер және шақырту алған тарап өкілдері кіре алатын сайттар) деген түрлерін қолданған болуыңыз да мүмкін. Қазір көп интранет микроблоггинг, видеоклип кітапханалары сияқты әртүрлі коммуникация және әріптестік құралдары бар күрделі әлеуметтік желі жүйелеріне айналған. Мысалы, Blue Man Group труппасы бүкіл әлемге 500 қызметкерімен концерт жоспарлап, қойылым ұйымдастыру және жарнама жасау үшін әлеуметтік интранетті қолданады.30

2.1-сурет. Ортақ онлайн жұмыс кеңістіктері Ортақ онлайн жұмыс кеңістіктері қызметкерлердің компания есептерінен бастап уеб-сайт контентіне дейінгі барлық қажет файлдарға бір демде қол жеткізуіне мүмкіндік береді

Әлеуметтік желі және виртуал қауымдастық Әлеуметтік желі технологиялары географиялық шектеулер мен ұйымдық шекараларды жоюға көмектесіп, командалық жұмыс пен командалық коммуникацияны қайта қалыптастырды. Кейбір компаниялар әлеуметтік желілерді виртуал немесе практика қауымдастықтары12н құру мақсатында қолданады. Бұл қауымдастықтар компания ішіндегі кәсіби қызығушылықтары ұқсас қызметкерлерді байланыстырады, кейде клиенттер мен жеткізушілерді де қамтиды. Әлеуметтік желілер13 кез келген мәселе немесе жоба бойынша ең мықты деген мамандарды тауып, байланыс орнатуға септесіп, әріптестікті дамытады. Бұл жағдайда адамдардың қай елде қоныстанғаны немесе ұйымдағы ресми рөлі маңызды емес. Мұндай қауымдастықтар көп жағдайда командаға ұқсас келеді, бірақ одан басты айырмашылығы – бір нақты жоба аясында шектелмей, ұзақ уақыт бойы ұйымдастырушылық білімді жинақтайды. Мысалы, Pfіzer дәрі-дәрмек компаниясының өнім қауіпсіздігіне қатысты көптеген тұрақты қауымдастықтары бар, онда ұйым ішіндегі зерттеушілерге дәрі-дәрмек қауіпсіздігіне қатысты кеңестер беріледі.31 Сонымен бірге әлеуметтік желілер күнделікті қарым-қатынас шеңберінен асып, компанияларға қауымдастық рухын сақтап қалуға көмектеседі. Zappos онлайн интернет-дүкені қолайлы жұмыс ортасын қалыптастыруға ерекше назар аударып отыр. күннен-күнге көбейіп келе жатқан қызметкерлері арасында қауымдастық рухын қалыптастыру үшін Zappos әлеуметтік желі құралдарын қолдана отырып, қызметкерлер байланысын бақылап, өзара қарым-қатынас орнатуға ынталандырады.32

Мобайл құрылғылар арқылы ынтымақтасу Мобайл құрылғыларға арналған ынтымақтасу қосымшалары компьютерлік платформалардың барлық функцияларын қабылдайды. Ынтымақтасып жазуда және өзге де коммуникация жобаларын жүзеге асыру барысында мобайл құрылғыны қолдану қызметкерлерге түрлі жаңа мүмкіндіктер сыйлайды. Әсіресе оны бұлттағы есептеу технологиясында қолданған өте тиімді. Мобайл құрылғылар ынтымақтаса жазуда және өзге де коммуникация жобаларында, әсіресе бұлттағы есептеу технологиясын қолданғанда көп мүмкіндік береді. Қазір мобайл жүйелер дәстүрлі уеб-ынтымақтастық жүйесі жасайтын виртуал тақтаға жазудан бастап, сурет, видео және өзге де мультимедиа файлдарды бөлісуге дейінгі мәзірлердің бәрін орындай алады.33 Мобильділік жұмысшылардың кез келген жерде өтетін онлайн брейнсторминг сессиялары мен өзге де ресми, бейресми шараларға қатысуына мүмкіндік береді (2.2-сурет). Мұндай икемділік, басты жобаға шолу жасау кезінде және өндіріс кезеңінде өте пайдалы, себебі бұл кезде дедлайндар алқымнан алып, шешім қабылдау және түзету шаруаларын жылдамдату керек болады.

2.2-сурет. Мобайл құрылғылар арқылы ынтымақтасу Мобайл байланыс ынтымақтасу табиғатын трансформациялап, командалар мен жұмыс топтары қайда жұмыс істеп жатса да, байланыста болуына жәрдемдеседі. Мысалы, мына команданың мүшелері әр жерде жүріп, планшет көмегімен баспасөз баянын талқылап, өңдей алады Біріккен коммуникация – мобайл ынтымақтастық пен мобайл коммуникацияның ең маңызды аспектісі саналады. Ол аудио-видеоқоңырау шалып, аудио- және видеоконференция жасап, жылдам хат алмасып, шынайы уақытта ынтымақтастық орнатуға мүмкіндік беретін бағдарламалық жасақтамадан құралған біртұтас жүйе арқылы жүзеге асады. Түрлі коммуникация жүйелері мен құрылғыларын қолдану қажеттігінен босатып, біріккен коммуникация жауап беру уақытын жылдамдатып, өнімділікті арттырады, ынтымақтастықты нығайтады.34

КОНСТРУКТИВ Фидбәк ЖӘНЕ ОҒАН КОНСТРУКТИВ ЖАУАП Жазбаша фидбәк бергенде материалды жақсарту жолдарын түсіндіре отырып, конструктив пікір айтыңыз. Процестер мен құралдардан бөлек, ынтымақтас коммуникацияда көбінесе жазбаларға фидбәк алу-беру болады. Конструктив фидбәк кейде конструктив сын деп те аталып жүр. Конструктив сын деп процеске қатысқан адамдарға емес, процестің өзіне және коммуникация нәтижелеріне назар аударуды айтамыз (2.2-кесте). Деструктивті сын, керісінше, жағдайды жетілдіру жолдарын қарастырмай-ақ, сынды жеткізеді.35 Мысалы, «Бұл ұсыныс өте түсініксіз, сіз менің көзімді жеткізе алған жоқсыз» деп айту деструктив сынға жатады. Оны былайша: «Өндіріс процесін анығырақ сипаттап, неліктен позитив тұстары теріс жақтарынан басым екенін ретімен түсіндірген болсаңыз, ұсынысыңыз біршама өтімдірек болар еді» деп, конструктив сынға айналдыруға болады. Пікір айтқанда жеке басқа тимеңіз және жұмысты жетілдірудің нақты жолдарын айтыңыз.

Көп бизнес-құжатта идеялар мен өзге ақпарат арасындағы күрделі байланыстар бейнеленуге тиіс, сондықтан бір-бірлеп, үстірт жасалған өзгерістер пайдадан гөрі зиян тигізуі мүмкін.

Кемшіліктерден гөрі жетістіктерді талқылаған абзал «Бұл түсініксіз» деудің орнына, мысалы, түсінікті болу үшін қалай жазуға болатынын айтқан жөн

Бақылауға болатын іс-әрекетке көп назар аударыңыз.

Автор хабарламаның сапасына әсер ететін барлық элементті бақылай алмауы мүмкін, сондықтан автор бақылай алатын сипаттарға назар аударыңыз

Нақтысын айтыңыз «Мұны түсінген жоқпын» немесе «Мынаны түсініктірек жасаңыз» деген сияқты пікірлер авторға дұрыс бағыт-бағдар бермейді.

Күмәніңіз болса, ақпарат алушыға сұрақ қойып, оның сын-пікіріңізді түсінгеніне көз жеткізіңіз

Пікір айту уақытын мұқият қадағалаңыз Уақытында жауап беріңіз, автордың сіз айтқан өзгерістерді енгізуге жеткілікті уақыты болсын

Пікіріңіздің шектеулі тұстары болса, атап көрсетіңіз Құжатты толық редакциялауға уақытыңыз болмаса немесе контенттің кейбір тұстарын толық меңгермесеңіз, мұны авторға ескертіңіз, осылайша ол пікірлеріңізді орнымен саралайды Жазғаныңызға конструктив пікір алғанда, эмоцияңызды тежеп, оны жұмысты жақсарту мүмкіндігі ретінде қарастырыңыз. Жобаңызға қатысты орынды сын айтылса, еңбегіңізді қорғау үшін негізді уәж келтіріңіз. Әрине, жобаға көп уақытыңыз бен күшіңізді жұмсағаннан кейін сынды қабылдау оңайға соқпайды, бірақ жақсы фидбәк – жұмысыңыздың сапасын жақсартуға бағалы мүмкіндік екенін есте тұтқан абзал.

Нәтижелі жиналыс

Команданың жиналыстарын тиімді ұйымдастыруға қажет басты қадамдарды меңгересіз Жұмыс орнындағы коммуникацияның басым бөлігі көзбе-көз немесе онлайн жиналыстарда өтетіндіктен, компанияға қосар үлесіңіз бен қабілетіңіз және сол үлестің бағалануы көп жағдайда жиналыс өткізу дағдысына тәуелді. Жақсы ұйымдастырылған жиналыс компанияға проблемаларды шешіп, идеяларды дамытуға, мүмкіндік табуға көмектеседі. Сонымен бірге жиналыс – әлеуметтік байланыстың көмегімен тимбилдинг насихаттаудың тамаша жолы.36 Жиналыстар пайдалы болғанымен, дұрыс жоспарланбай, ұйымдастырылуы нашар болса, уақытты зая кетіруі мүмкін. Мұқият дайындалып, оны тиімді өткізу арқылы және жиналыс технологияларын ақылмен қолдану арқылы мәжілістің пайдалы өтуіне көмектесе аласыз.

Жиналысқа дайындықтың алғашқы қадамы – оның өте қажет екеніне көз жеткізу. Жиналыс қызметкерлердің істеп жатқан жұмысынан қол үздіріп, жүздеген, тіпті мыңдаған долларға татитын алтын уақыттарын босқа өлтіреді. Сондықтан мәселе басқа жолмен шешілсе (мысалы блог жариялау), онда жиналыс ұйымдастырмаған жөн.37 Ал жиналыс шын мәнінде керек болса, онда жоспарлаудың төмендегі төрт міндетін орындаңыз: • Мақсатыңызды анықтаңыз. Жиналыста ақпарат алмасу, шешім қабылдау, мәселені шешу үшін ынтымақтасу немесе мүмкіндіктер табу сияқты мәселелер қаралуы мүмкін. Қандай мақсат болмасын, жиналыстың ең жақсы нәтижесін шамалап, анықтап қойыңыз (мысалы, «барлық үш өнім идеясын мұқият саралап, қайсысына ақша салатынымызды шештік»). Болжаған нәтижені жиналыстың бағыты мен мазмұнын түзеп отыру үшін пайдаланыңыз.38 • Жиналысқа қатысушыларды іріктеңіз. Мұнда ереже қарапайым: іске шынымен қатысты кісілерді шақырып, қатысы жоқтарды шақырмаңыз. Мысалы, шешім қабылдау жиналысына жиналыс мақсатының орындалуына көмектесетін, тікелей қызметте отырған адамдар ғана қатысқаны дұрыс. Адам саны көп болса, ортақ келісім табу процесі де ұзаққа созылады. Әркім талқылау мен шешім қабылдауға қатысып, пікірлерін білдіретін болса, 10–12 адамнан көп кісі қатысатын жиналыстарды басқару қиынға соғады. • Жиналыс орны мен уақытын белгілеңіз. Онлайн жиналыс – әр аймақта жүрген адамдарды байланыстырудың немесе үлкен аудиториямен жиналыс өткізудің көп жағдайда ең тиімді, ал кейде жалғыз жолы. Жүзбе-жүз жиналыс өткізетін орынды, ондағы орын тәртібін бағдарлаңыз. Орындықтары ыңғайлы ма? Конференция үстелі немесе өзге де жабдықтар қажет емес пе? Бөлме температурасына, жарықтандыру жүйесіне, вентиляция мен акустикаға және сусындармен қамтамасыз етуге назар аударыңыз. Бұл детальдар жиналыстың өту сапасына әсер етеді. Жиналыстың уақытын анықтай алатын болсаңыз, таңғы жиналыстар біршама өнімдірек өтетінін есте сақтаңыз, себебі ол уақытта адамдар белсенді әрі сергек болады. • Күн тәртібін белгілеңіз. Жиналыстың ойдағыдай өтуі қатысушылардың дайындығына байланысты. Қатысушыларға жазбаша күн тәртібін таратып, дайындалуға жеткілікті уақыт беріңіз (2.3-сурет). Тиімді жасалған күн тәртібі негізгі үш сұраққа жауап береді: 1) Мақсатымызға жету үшін бұл жиналыста не істеуіміз керек? 2) Барлық қатысушылар үшін ең маңыздысы не? 3) Бұл мәселелерді талқылау үшін қандай ақпарат керек?39

2.3-сурет. Әдеттегі жиналыстың күн тәртібі Жиналыс күн тәртібінің форматы мен күрделілігіне және онда қолданатын презентация технологияларына тәуелді. Әуелі қатысушыларға жоспарланған күн тәртібінің жазбаша нұсқасын таратып, таныстырушылар неге дайындалу керегін айқындап, сосын жиналыстың ретпен өтуін қадағалау үшін күн тәртібін қарапайым дисплейде, мысалы, PowerPoіnt слайдымен көрсету – жақсы әдістердің бірі. Күн тәртібінде әр мәселеге қалай уақыт бөлінетінін ескеріңіз

ЖИНАЛЫСТЫ ТИІМДІ ӨТКІЗУ ЖӘНЕ ЖИНАЛЫСҚА ҮЛЕС ҚОСУ Жиналысқа қатысқан әрбір адам оның нәтижелі болуына жауапты. Ал сіз жиналыстың жетекшіcі болсаңыз, жауапкершілігіңіз тіптен артады. Төмендегі нұсқаулықтар жетекшілер мен қатысушыларға жиналысты тиімді өткізуді үйретіп, оған лайық үлес қосуға мүмкіндік береді: • Талқылаудың жоспарға сай өтуін қадағалаңыз. Жақсы ұйымдастырылған жиналыста ең озық ақпарат пен идеялар жиналады. Жақсы ұйымдастырушы қажет кезде жетекшілік жасайды, қатысушыларды байланыстырып, ынталандырады және тақырыптан ауытқыған сәтте негізгі мәселеге қарай бұрып отырады. • Келісілген ережелерді ұстаныңыз. Жиналыс ауқымды болған сайын оның ресми ретін сақтауға тура келеді. Ресми жиналыстар тиімді мәжіліс өткізудің уақыт тезінен өткен әдісі – парламенттік процедураларды қолданады. «Роберттің регламент ережелері» (Robert's Rules of Order) – тақырыпқа қатысты ең әйгілі нұсқаулық. • Қатысуға ынталандырыңыз. Кейбір қатысушылар мүлде жақ ашпай, ал кейбірі тым көп сөйлейтін болуы мүмкін. Үндемейтін кісілерді сөзге тартып, әңгімеге араластырыңыз. Көп сөйлейтіндерге «уақыт шектеулі, бәрі пікірін айтып үлгеруге тиіс» деп ескертсеңіз болады. • Белсенді қатысыңыз. Жиналыстың барысына және қатысушылар арасындағы байланыстың бірқалыпты болуына атсалысыңыз. Тыңдау дағдыңыз бен бақылау қабілетіңізді қолдана отырып, адамдар арасындағы қарым-қатынас желісін бағамдаңыз, содан соң мақсатқа жету үшін қимыл-әрекетіңізді соған сай бейімдеңіз. Көпке айтатын пайдалы кеңестеріңіз болса айтыңыз, бірақ мәселені жақсы білетініңізді көрсету үшін ғана сөйлемеңіз, сұрақ та қоймаңыз. • Мобайл құрылғыны орнымен қолданыңыз. Дәстүрлі сөз сөйлегенде негізгі ойды Twіtter-ге жариялау, телефон немесе планшетке басты идеяларды, қосымша сұрақтарды түртіп отыру – жиналыс кезінде мобайл құрылғыны қолданудың тиімді де орынды әдістері. Facebook қарап, жиналысқа қатысы жоқ шаруалармен айналыспаған жөн. Жиналыс кезінде құрылғыңызды пайдаланып, мазмұнын түртіп отырамын десеңіз, сіздің не істеп отырғаныңызды жиналыс жетекшісі білсін.40 • Жиналысты ойдағыдай аяқтаңыз. Мәжілісті қорытындылағанда жиналыс мақсатының орындалып-орындалмағанына көз жеткізіңіз. Қажет болса, жиналыс нәтижесіне қатысты қосымша жұмыстар жоспарлаңыз. Талқылаудың жалпы қорытындысын түйіндеп, қажет шараларды атап көрсетіңіз. Қатысушылардың түсінбегендерін сұрауына мүмкіндік беріңіз.

Көп жағдайда жиналыс аяқталғанымен, оның маңызы жоғалып кетпейді. Мысалы, жиналыс барысында анықталып, шешілуге тиіс болған проблемалар мен мүмкіндіктер, орындалуға тиіс әрекеттер мен жиналысқа қатыспағандарға таратылуға тиіс негізгі шешімдер мен хабарландырулар т.с.с. Жиналыстан жазбаша, аудио- немесе видеожазбаның болуы да қатысушылардың алған әсерлері мен жасаған қорытындыларын жинақтап, тексеруге мүмкіндік береді. Хаттама14 – жиналысты хатқа түсірудің дәстүрлі әдісі. Ол – жиналыста айтылған маңызды ақпарат пен қабылданған шешімдердің жазбаша есебі. Әдетте бір адам жиналыстың өту барысын қысқаша хатқа түсіру міндетін мойнына алып, кейін оны өзгелермен бөліседі. Хаттаманың форматы аса маңызды емес, ең бастысы – онда негізгі ақпараттың, әсіресе жиналыста белгіленген міндеттердің жай-жапсары болғаны дұрыс. Хаттаманың әдеттегі элементтері қатарына қатысқандардың, шақырылып, бірақ келе алмаған адамдардың тізімі, жиналыстың басталып-аяқталған уақыты, жиналыс кезінде қабылданған барлық негізгі шешімдер, жиналыс барысында қатысушыларға тапсырылған міндеттер мен кейінге шегерілген барлық мәселелер кіреді. Сонымен қатар хаттамаларда жиналысқа үлкен үлес қосқан қатысушылардың аты аталып, маңызды талқылаулар объектив түрде жинақталып, қорытылады. Хаттама таратылғанда жиналыста қолданылған материалдар, слайдтар мен қосымша құжаттар хаттамаға бекітіліп, бірге таратылады. Қолыңызда бар жиналыс технологиясына байланысты хаттаманы жазып, таратуға және сақтауға мүмкіндік беретін бағдарламаны пайдалана аласыз (2.4-сурет). Кейбір жүйелер атқарылатын шараларды автоматты түрде жауапты қызметкерге жіберіп отырады, кейін қайта тыңдау үшін талқылауларды аудиоға жазып, барлық арнайы құжаттар мен файлдарды ыңғайлы бір жерде сақтайды.41

2.4-сурет. Жиналыстың негізгі шешімдері мен жаңалықтарын есте сақтау MeetіngBooster жүйесі секілді жиналыс технологиялары командалар мен топтарға жиналыста айтылған негізгі шешімдер мен жаңалықтарды есте сақтап, оны тиімді қолдануға көмектеседі Жиналыстың өнімді болуына көмектесетін тапсырмаларды шолып шығу үшін «Бақылау тізімі. Жиналыс өнімділігін арттыру» сегментін қараңыз.

Жиналыс технологияларын қолдану

Бетпе-бет кездесулердің сапасын арттыратын немесе оның орнын алмастыратын негізгі тәсілдерді үйренесіз Бүгінде компаниялар дәстүрлі жүзбе-жүз кездесулерді жетілдіру, тіпті орнын алмастыру үшін түрлі технологияларды қолдануда. Виртуал жиналыс шығынды анағұрлым азайтып, ресурсты үнемдеп, жұмысшыларға түсетін салмақты жеңілдетіп, командаларға үздік мамандармен кездесуге мүмкіндік береді (2.5-сурет).

Кеңжолақты сымсыз байланыстың арқасында виртуал жиналысты смартфон немесе планшет көмегімен өткізу оңай Виртуал жиналыс технологиялары бір мемлекеттің әр аймағында немесе әлемнің түкпір-түкпірінде орналасқан адамдарды байланыстырады. Жиналыстың ең қарапайым түрлері: жылдам хат алмасу (іnstant messagіng – ІM) мен виртуал телеконференция. Видеоконференция қатысушылардың бір-бірін көріп, сөйлесуіне, өнімдерін таныстырып, өзге де визуал ақпаратпен алмасуына мүмкіндік береді. Телеконференция (2.6-сурет) қатысушылар арасы мыңдаған шақырым алшақ болса да, бір бөлмеде отырғандай әсерге бөлейтін шынайы конференция жасауға мүмкіндік береді.42 Қатысушылардың бет-жүзі мен қимыл-қозғалысындағы өзгерістерді егжей-тегжейлі көрсете білу қабілеті бұл жүйені келіссөз жүргізіп, мәселені бірігіп шешу мен өзге де күрделі мәжілістер үшін таптырмас құралға айналдырды.43

2.6-сурет. Телеконференция Чикагодағы конференция залында шын мәнінде қанша адам отыр? Алдыңғы қатарда тек екі адам отыр; қалған қатысушылар Атлантада немесе Лондонда. Телеконференция жүйесі сияқты, виртуал жиналыс технологиялары бір мемлекеттің әр аймағында немесе әлемнің түкпір-түкпірінде орналасқан адамдарды байланыстырады

Cіsco WebEx әлемдегі ең танымал онлайн жиналыс платформаларының біріне мобайл құрылғымен кіруге мүмкіндік береді. Уеб негізіндегі ең күрделі жиналыс жүйелері ең озық коммуникация құралдары, онлайн түрде бірігіп жұмыс жасау алаңдары, виртуал тақтамен видеоконференция өткізу секілді командалардың бірігіп істеуіне көмектесетін тетіктерден құралады. Мұндай жүйелер шағын топтар арасындағы кездейсоқ талқылаулардан бастап, пресс-конференция, тренинг, сату презентациясы, вебинар (онлайн семинар) секілді мұқият жоспарланған ресми шараларда қолданылады.44 Жаңа пайда болған виртуал құралдардың бірі – онлайн брейнсторминг. Оның көмегімен компаниялар жаңа идея туындату үшін ұйым ішінде «идеялар науқанын» ұйымдастыра алады. Виртуал жиналысты15 ойдағыдай өткізу үшін алдын ала қосымша жоспарлау қажет және жиналыс барысында тер төгуге тура келеді. Виртуал жиналыс форматының шектеулі екенін түсіну арқылы оны тиімді қолдана аласыз.45 Себебі жүзбе-жүз кездесумен салыстырғанда виртуал мәжілісте визуал байланыс пен бейвербал коммуникация аз болады. Мысалы, жиналыс жетекшісі қатысушылардың жиналысқа деген ынтасының жоғалмауын қадағалап, үлес қосуға мүмкіндігінің бар екеніне көз жеткізуі керек. Қатысушылар жиналысқа бар ынтасын салып, басқа тапсырмамен айналыспауға міндетті. Қатысушылардың назары басқа жаққа ауып кетпес үшін жиналыс форматын талқылау мен өзара пікір алмасуға арналғанын қадағалаңыз. Қосымша ақпаратты жиналыс алдында таратсаңыз, қатысушылар жиналысқа ұйымдасып, жұмыс жасауға дайындалып келеді.46 Жиналыс технологиялары бойынша соңғы ақпаратпен танысу үшін real-tіmeupdates.com/bct14 сайтына кіріп, 2-тарауды таңдаңыз.

Тыңдау дағдыларын жетілдіру

Тыңдау режимінің басты үш түрін біліп, тыңдау процесін сипаттап, іріктеп тыңдаудағы қиындықтарды түсіндіре аласыз Болашақ карьераңыз мұқият тыңдай алу қабілетіңізбен тығыз байланысты. Іс жүзінде топ-менеджерлердің 80 пайызы «тыңдау – жұмыста тапсырмалардың орындалуынан да қажет ең маңызды дағды» деп есептейді.47 Қазіргі жас қызметкерлер өз пікірлерінің тыңдалғанын қатты бағалайды, сондықтан тыңдай білу менеджерлер үшін өте маңызды қағидаға айналды.48

Тыңдау – жұмыс орнындағы ең маңызды дағдылардың бірі.

Мұқият тыңдау ұйым ішіндегі қарым-қатынасты нығайтып, инновация мүмкіндіктерін көрсетеді және еңбек күші мен клиенттер арасындағы ұлғайып келе жатқан алшақтықты жоюға көмектеседі.49 Тиімді тыңдау дағдысын жақсы меңгерген қызметкерлері мен менеджерлері бар компаниялар соңғы жаңалықтар мен ақпараттан хабардар болып, көп қауіптің алдын алады. Керісінше, тыңдау дағдысының жетілмеуінен компания көп мүмкіндігінен айырылып, құқық бұзып немесе басқа да жаңсақтыққа жол беріп, соның салдарынан орасан зор шығынға ұшырауы мүмкін. Сонымен бірге мұқият тыңдау ұйым мен жеке тұлғалар арасында сенім арттыру процесінде өте маңызды рөл атқарады.50

Жақсы тыңдаушы болу үшін тыңдау әдісіңізді жағдайға қарай бейімдеңіз. Елгезек тыңдаушы тыңдау тәсілдерін жағдайға байланысты бейімдей алады. Контент тыңдаудағы басты мақсат – сөйлеуші жеткізген ақпаратты есте сақтап, дұрыс түсіну. Мұнда ақпаратты сараламағандықтан, онымен келісіп-келіспеу, қабылдап-қабылдамау маңызды емес, бастысы – түсіну. Сөйлеушінің сөйлеу стиліне және презентацияның кемшіліктеріне мән бермей, тек ақпаратқа назар аударыңыз.51 Сыни тыңдаудың мақсаты – сөйлеуші месседжінің мәнін түсіну, оны келтірілген аргументтердің қисыны, дәлелдің мықтылығы, қорытындының жарамдылығы, месседждің астары, сөйлеушінің ниеті мен мотиві, маңызды немесе орынды мәселердің қалып қоюы секілді критерийлер бойынша саралаудан тұрады. Күмәніңіз болса, сөйлеушінің көзқарасы мен ақпараттың дұрыстығына көз жеткізу үшін сұрақтар қойыңыз. Ақпараттың әсіреленген жерлерін, бұрмаланып көрсетілген тұстарын қалт жібермей, пікірлерді фактілерден ажырата біліңіз.52 Эмпатиялық тыңдаудың (empathy: уайымына ортақтасу, түсіністік таныту) мақсаты – сөйлеушінің ойларын, қажеттіліктерін, қалауын түсіну, жеке пікіріне қарамастан, сөйлеушінің көзқарасын бағалау. Эмпатикалық тыңдау әдісін қолдана отырып, адамға мәселені салмақты түрде нақты жеткізуге кедергі келтірген эмоцияны шығаруға көмектесесіз. Арнайы сұрамаса, орынсыз жерге ақыл-кеңестеріңізді тықпаламаңыз. Сонымен бірге сөйлеушінің эмоциясын мінемеңіз және «мынадай эмоция дұрыс, мынадайы – бұрыс» деп те айтпаңыз, оның орнына сөйлеушінің сезімін құрметтейтініңізді, жағдайды түсінетіңізді жеткізіңіз. Осындай қарым-қатынас орнатқаннан кейін ғана мәселенің шешімін табуда көмек ұсына аласыз.53 Кез келген уақытта, тыңдаудың қай түрін қолданса да, елгезек тыңдаушы объектив тыңдауға кедергі келтіретін «ішкі сүзгілер» мен біржақтылықтан саналы түрде бас тартып, өзге адамның айтқанын түсінуге тырысып, белсенді тыңдауға16 талпынады. Олар негізгі жайттарға көз жеткізу үшін түрлі сұрақ қойып, позитивті ым-ишара қолдану арқылы сөйлеушіні ынталандырады.54

Тыңдау – біз ойлағаннан әлдеқайда күрделі процесс және көбіміз оны жақсы меңгермегенбіз. Әдетте адамның тыңдау елгезектігінің деңгейі 25%-дан аспайды, он минуттық әңгіменің жартысы ғана есінде қалып, оның жартысын 48 сағат ішінде ұмытып үлгереді.55 Қазір ғана естіген ақпараты туралы сұраған кезде фактілерді шатыстырып алуы мүмкін.56 Қарапайым көрінген әрекет неліктен мұншалықты қиын? Себебі қай жағынан қарасаң да, тыңдау – қарапайым процесс емес. 1-тарауда (61-бет) баяндалған жалпы коммуникация процесі моделі сияқты, тыңдау да дәл сондай кезеңдерден тұрады, тек ол сол сәтте жүзеге асады. Мұқият тыңдау үшін төмендегідей бес сатыдан ойдағыдай өтуге тиіссіз:57 1. Қабылдау17. Месседжді құлақпен естіп, қабылдай бастайсыз. Физикалық қабылдауға айғай-шу, есту қабілетінің нашарлығы немесе ынтаның болмауы кедергі келтіруі мүмкін. Кей эксперттер бейвербал месседждерді де осы қатарға жатқызады, себебі бұл факторлар да тыңдау процесіне әсер етеді. 2. Мәнін ұғу. Естіген сөздеріңіз бен сөз тіркестерінің мағынасын ашу керек. Оны сіз жеке құндылықтарыңыз, сеніміңіз, идеяларыңыз, үміт-тілегіңіз, рөліңіз, қажеттілігіңіз және өткеніңіздің негізінде жасайсыз. Мәнін ұғу сатысына сонымен бірге сөйлеушінің сөз саптауы, бетінің қимыл-қозғалыстары және өзге де бейвербал қозғалыстары әсер етеді. Мысалы, біреу «бұл неткен керемет» дегенді сарказммен жеткізсе, онда сөз тіркесінің негізгі мағынасына қайшы болып шығады. 3. Есте сақтау. Ақпаратқа сәйкес әрекет етпес бұрын әуелі оны өңдеу үшін есте сақтауыңыз керек. 1-тарауда үйренгеніңіздей, қысқа месседждер ұзақмерзімдік жадқа жіберілердің алдында әуелі қысқамерзімдік жадта сақталуға тиіс. 4. Саралау. Келесі саты – фактіні пікірден ажырату үшін сыни ойлауды қолданып, месседжді саралап, дәлелді бағалау. 5. Жауап беру. Сөйлеушінің месседжін саралағаннан кейін сіз оған реакция білдіресіз. Жүзбе-жүз немесе шағын топта коммуникация жасасаңыз, алғашқы жауапты вербалды түрде жеткізесіз. Ал залда отырған көп адамның бірі болсаңыз, онда алғашқы жауабыңызды қол шапалақтау, күлу немесе тыныштық сақтау арқылы жеткізуіңіз мүмкін. Кейін естігеніңізге сәйкес әрекет етуіңіз ықтимал. Бұл сатылардың біреуінен жаңылыс бассаңыз, тыңдау процесі тиімсіз болып, тіпті тұтастай нәтижесіз шығуы мүмкін. Жіберуші ретінде де, алушы ретінде де тиімді тыңдауға кедергі келтіретін физикалық және психикалық тосқауылдарды танып, оларды жеңу арқылы табысқа қол жеткізе аласыз.

Жақсы тыңдаушы тыңдау процесі барысында кедергілерді жеңу жолдарын үнемі іздеп отырады (2.3-кесте). Конференция залының акустикасы немесе телефон байланысының нашарлығы секілді кейбір факторларды бақылауға шамаңыз жетпеуі мүмкін. Алайда сөйлеушіге кедергі келтірмеу және өзгелердің көңілін алаңдатпау секілді факторларды қадағалай аласыз. Сөйлемей, тыныш қана отыруды спикерге кедергі келтірмеу деп ойласаңыз, қатты қателесесіз. Хабарлама жазу немесе сағатқа қарау секілді әрекеттеріңіздің өзі сөйлеушінің көңілін бөліп, коммуникацияның үзілуіне әкелуі мүмкін.

Сөйлеушіге жиі қарап отырады (кей жағдайларда мәдени ерекшеліктерге байланысты өзгереді)

Ойы басқа жаққа шарлап кете береді, көңілі тез бөлінеді, қатысы жоқ әрекеттер жасайды Басқа нәрсеге назар аудармас үшін және түсінгенін бекіту үшін негізгі жайттарды ойша өз сөзімен айтып шығады

Сөйлеушіге бейвербал белгілер береді (мысалы, бас изеу арқылы келісетінін жеткізу немесе қас-қабағын көтеру арқылы таңданысын немесе скептицизмді көрсету)

Стиль айырмашылықтарына көңіл бөледі, немесе жөнсіз ықпалға ұшырайды; міншіл

Дереккөз. Madelyn Burley-Allen, Lіstenіng: The Forgotten Skіll (New York: Wіley, 1995), 70–71, 119–120; Judі Brownell, Lіstenіng: Attіtudes, Prіncіples, and Skіlls (Boston: Allyn & Bacon, 2002), 3, 9, 83, 89, 125; Larry Barker and Kіttіe Watson, Lіsten Up (New York: St. Martіn’s, 2000), 8, 9, 64. Іріктеп тыңдау – тиімді тыңдауға кедергі келтіретін, жиі кездесетін тосқауылдардың бірі. Ойыңызды жинақтай алмаған кезде назарыңызды қайта аудартатын сөз немесе сөз тіркесін естудің орнына, тыңдамай, ақпаратты өткізе беруіңіз мүмкін. Бірақ осы уақыт ішінде сөйлеушінің шын мәнінде не айтқанын есіңізге түсіре алмайсыз; оның орнында сөйлеуші айтуы мүмкін нәрселер ғана есіңізде қалуы ықтимал.58 Миыңыз ақпаратты көп спикердің сөйлеу жылдамдығынан шапшаң өңдей алады, сондықтан тиімді тыңдау үшін ойыңызды жинақтауыңыз керек. Тыңдаушылар ойының басқа жаққа шарлап кетуінің бір себебі – адамдардың сөйлеуінен гөрі ойлауы шапшаң. Көп адам минутына 120–150 сөз сөйлей алса, тыңдаушы санасында минутына 500 немесе одан да көп сөзден құралған аудиоақпаратты өңдей алады.59 Соның салдарынан тыңдап отырғанда миыңызда артық уақыт қалады, оны қадағаламасаңыз, санаңыз сан саққа жүгіріп, түрлі ойларға беріліп кетуіңіз мүмкін. Спикерге ғана назарыңызды аударып, естіген немесе жазған жазбаларыңызды ойша талдап, өз сөзіңізбен жеткізуге қосымша уақыт бөліңіз. Түсіндіру бойынша тосқауылдарды жеңу қиынға соғады, себебі сіз тіпті кедергілерді білмеуіңіз де мүмкін. 1-тарауда айтылғандай, таңдап-қабылдау – тыңдаушыларды месседжді өзінің ойлау негізіне қарай бейімдеуге жетелейді. Тыңдаушы кейде сөйлеушінің месседжін толық естімей тұрып, алдын ала өзінше түсінік қалыптастырып алады, немесе қорғаштап тыңдайды, яғни өзінің сеніміне, көзқарасына қайшы келетін кез келген ақпаратты өз ыңғайына қарай бұрмалап, эгосын қорғайды. Тіпті ниетіңіз түзу болса да, спикермен бұған дейін байланысыңыз жеткіліксіз дәрежеде болса, арадағы месседждерді дұрыс түсінбеуіңіз мүмкін. Тілі немесе өмірлік тәжірибесі сізден өзгешеленетін адамды тыңдағанда сол адамның идеяларын өз сөзіңізбен жеткізуге тырысыңыз. Спикерге түсінгеніңізді айтып, оны растауға немесе түзетуге мүмкіндік беріңіз. Тыңдаған ақпаратыңыз маңызды болып, кейін қолданатын болсаңыз, қолмен жазыңыз, немесе диктофонға жазып алыңыз. Жадыңызға қатты сеніп қалмаңыз. Есте сақтау қажет болса, ақпаратты іштей қайталап отырып, қысқамерзімдік жадыңызда сақтасаңыз, немесе ұзақ тізімді шағын бірнеше бөліктерге бөліп жаттаса болады. Ақпаратты ұзақмерзімдік жадта сақтауға көмектесетін төрт әдісі бар: 1) жаңа ақпаратты оған қатысы бар нәрселермен байланыстыру (мысалы, жаңа клиентпен кездескен мейрамхана т.с.с.); 2) жаңа ақпаратты логикалық ретпен топтастыру (мысалы, есімдерді алфавит бойынша орналастыру); 3) сөздер мен идеяларды сурет ретінде бейнелеу; 4) акроним немесе рифма сияқты мнемоника құрастыру. «Бақылау тізімі: Тыңдауға кедергі келтіретін тосқауылдарды жеңу» айдарын қарап, тыңдау дағдысын жетілдіру жолдарын есіңізге түсіріңіз.

Бейвербал коммуникация дағдыларын дамыту

Бейвербал коммуникация-ның маңызын түсіндіріп, оның басты алты категориясымен танысасыз Бейвербал коммуникация18 деп адамдар арасындағы жазбаша немесе ауызекі тілді қолданбастан, ақпаратты жіберу және алу процесін айтамыз. Ол әдейі немесе кездейсоқ болуы да мүмкін. Коммуникацияда бейвербал белгі өте маңызды рөл атқарады, себебі олар (бейвербал белгілер айтылған сөздерге сай қолданылған кезде) вербал месседжді күшейте алады, немесе (бейвербал белгілер айтылған сөздерге сәйкес болмаса) месседжді әлсіретіп, тұтас сөзді де алмастырады. Мысалы, клиентіңізге жобаның ойдағыдай жүзеге асып келе жатқанын айтуыңыз мүмкін, бірақ жасанды күлкіңіз бен алаңдаулы көзқарасыңыз оған мүлде басқаша месседж жеткізуі ықтимал.

Бейвербал коммуникация Бейтаныс адаммен коммуникация алғаш орнатқаннан-ақ бейвербал коммуникацияны бастайсыз. Жұмыс орнында бейвербал белгілерге арнайы көңіл бөлу қарым-қатынас жасау қабілетіңізді арттырады. Оның үстіне жаһандық нарық кеңістігінде әртүрлі адамдармен жұмыс істеп отырып, сан алуан мәдениетте кездесетін ым-ишаралар мен өзге де белгілерді тани алуыңыз қажет. Белгілердің алты түрі ерекше маңызды: Бейвербал сигналдарға бет әлпеті, ым-ишара және жүріс-тұрыс, дауыс ерекшеліктері, сырт келбет, жанасу, уақыт және кеңістік кіреді. • Бет әлпеті. Бет әлпетіңіз – эмоцияңызды жеткізетін басты құрал; ол сезіміңіздің табиғаты мен екпінін ашып көрсетеді.60 Әсіресе көзіңіз не нәрсеге назар аударғаныңызды және қызығушылығыңызды білдіріп, өзгелерге ықпал етіп, байланысты реттеуде және басымдықты қалыптастыруда тиімді рөл атқарады.61 • Ым-ишара және жүріс-тұрыс. Жүріс-тұрысыңыз және дене қимылдарыңыз кейде ерікті, кейде еріксіз түрде арнайы және жалпы месседж жеткізеді. Ым-ишараның көбі, мысалы, қолды сермеу нақты және мақсатты мағына береді. Дене қозғалысының өзге түрлері мақсатты түрде жасалмайды және бұдан гөрі жалпы месседждер жеткізеді. Еңкею, алға қарай иілу, күйгелектену және шапшаң жүру – бұлардың барлығы санасыз түрде орындалатын әрекеттер және олар адамның сенімділігін, алаңдап тұрғанын, мейірімділігін, қаталдығын, табандылығын немесе баяулығын, қайратты немесе қайратсыздығын көрсетуі мүмкін. • Дауыс ерекшеліктері. Дауыс та әдейі және кездейсоқ түрде месседж жеткізеді. Спикер арнайы месседжді жеткізу үшін дем, ырғақ және екпінді бақылай алады. Мысалы, «Не істеп отырсыз?» және «Сіз не істеп отырсыз?» сөйлемдерін салыстырсаңыз, табиғи дауыс ерекшеліктері – бақыт, таңданыс, қорқыныш және өзге де эмоцияларды (мысалы, қорқыныш көп жағдайда демалу жиілігі мен дауыс ырғағын жылдамдатады) жеткізе алады. • Сырт келбет. Адам өзгелердің сырт келбетіне қарап-ақ, кейде әділетті, кейде әділетсіз түрде жауап береді. Адамның дене тұрпаты мен бет әлпеті салыстырмалы түрде тұрақты болғанмен, сіз өз-өзіңізді күтіп, киім, аксессуарлар, пирсинг, тату және шаш үлгісін бақылай аласыз. Жақсы әсер қалдыру үшін стиліңізді өзіңіз таңғалдырғыңыз келген адамдарға қарай бейімдеңіз. Көп қызметкерлер сонымен бірге сәнді киім, боди-арт және өзге де мәселелер бойынша принциптер ұстанады, сондықтан оларды түсініп, көштен қалмай ілесіп отырыңыз.62 • Жанасу. Жанасу – жылылық пен беймаралдықты және сенімділік пен үстемдікті жеткізудің маңызды жолы. Жанасудың маңыздылығы соншалық – ол мәдени дәстүрлермен реттеледі, кімнің кімге, қандай жағдайда жанаса алатыны дәстүрде толық нақтыланған. Алайда тіпті әр мәдени норманың ішінде жанасуға қатысты көзқарастар әртүрлі. Менеджер қолдау мен құттықтауды құшақ арқылы жеткізіп әдеттенген болса, қол астындағылар құшақтауды үстемдігін көрсету немесе қылымсу деп, қате түсініп қалуы мүмкін.63 Жанасу – күрделі мәселе. Ең пайдалы кеңес: күмәндансаңыз, құшақтамаңыз! • Уақыт және кеңістік. Жанасу секілді, уақыт пен кеңістік те беделді көрсетіп, жақын қарым-қатынасты меңзеуі мүмкін және өзге де бейвербал месседждерді жіберуі ықтимал. Мысалы, кей адамдар өздерінің беделін көрсетуге тырысады, немесе өзге адамдарды елемей, күтуге мәжбүрлейді; біреулері уақытында келіп, құрмет көрсетеді. Сол секілді жеке кеңістікке қол сұқпай қамқор болу, мысалы, сөйлеген кезде жақын тұру – өзгелерге құрмет көрсетудің бір жолы. Уақыт пен кеңістікке қатысты көзқарастар мәдени ерекшеліктерге байланысты әртүрлі болып келетінін ұмытпаңыз.

Бейвербал белгілерге19 мұқият болсаңыз, жақсы спикер әрі жақсы тыңдаушы боласыз. Сөйлегенде бейвербал белгілерді орнымен пайдаланыңыз. Олар манипуляция жасамастан, тиімді болып тұр ма? Қызметкеріңіз сізге келіп, қызмет бойынша жоғарылату туралы сөйлескісі келді делік. Қызметкер қысылып отыр, ал сіз «мен үшін сіздің не айтатыныңыз қызық» деп алып, уақытыңызды компьютерге немесе сағатыңызға қайта-қайта қараумен өткізесіз. Керісінше, оны жоғарылата алмайтыныңызды алдын ала білсеңіз, эмоцияңызды шынайы түрде жеткізіп, шындықты айтыңыз. Стрестен арылу үшін тым қатты күлмеңіз, немесе қатты қол алыспаңыз. Бейвербал белгінің екеуі де қызметкерге үміт сыйлауы мүмкін. Кез келген жағдайда бейвербал белгілерді жағдайға байланысты пайдаланыңыз.

Сырт келбетіңіз қандай белгілер береді?

Сөйлемей тұрған кездегі бейвербал белгілерді де ұмытпаңыз. Мысалы: киген киіміңіз, отырысыңыз, жүріс-тұрысыңыз (2.7-сурет). Нағыз кәсіби маман секілді сөйлегеніңізбен, би клубы немесе студенттер жатақханасынан шыққандай киінгеніңіз сәйкеспеуі мүмкін. Сырт киіміне қарап бағалау бұрыс десеңіз, ақиқатында сізді сол бойынша сынайды. Байқамай жасалған таңдаудың немесе орынсыз әрекеттің кесірінен бар еңбегіңіз зая кетпесін.

2.7-сурет. Бейвербал белгілер Кез келген бизнес-ортада қолданылатын бейвербал белгілер өзгелердің сізді және идеяларыңызды қалай қабылдайтынына әсер етеді Тыңдаған кезде сөйлеушінің бейвербал белгілеріне де назар аударыңыз. Олар сөйлеушінің сөзіне үйлесе ме, әлде керісінше ме? Сөйлеуші сөзбен жеткізе алмаған ақпаратты әдейі бейвербал белгілер арқылы жеткізіп отыр ма? Мұқият бақылаңыз, бірақ біреуді «кітап секілді оқи аламын» деп ойламаңыз. Бейвербал белгілер өте күшті құрал болғанымен, адамның күнделікті қимыл-әдеттерін білмесеңіз, олар үнемі тура бола бермейді.64 Мысалы, көздің түйісуінен қашу, сөйлеп тұрғанда жүзін жасыру – көпшілік ойлайтындай, өтірік сөйлегеннің тура белгісі емес. Тіпті шындықты айтып отырса да, көп адам тыңдаушымен үнемі көз түйістіріп отырмайды және бетін ұстау секілді түрлі ым-ишаралар кейбір адамдар үшін қалыпты әрекет болып есептелуі мүмкін.65 Осы және өзге де әрекеттерге өзіндік мәдениеттің ерекшеліктері әсер етуі ғажап емес (кей мәдениеттерде көзге ұзақ тура қарау сыйламаудың белгісі саналады) – бұл стресті жағдайдан шығудың амалы болуы да ықтимал.66 Бірдеңе дұрыс болмаса, сөйлеушіге құрмет көрсете тұрып, ашық сұрақ қойыңыз, осылайша сіз түсініксіз болған жайттардың бәрін анықтап, білгіңіз келген ақпарат жайында көп мағлұмат аласыз. Бейвербал дағдыларға қатысты незгі идеяларды жинақтау үшін «Бақылау тізімі. Бейвербал коммуникация дағдыларын жетілдіру» айдарын қараңыз.

Бизнес-этикетті дамыту

Бизнес-этикеттің маңызын ұғып, этикет басты рөл ойнайтын негізгі төрт саланы білесіз Тиімді командалық жұмыс, өнімді жиналыс, тиімді тыңдау және бейвербал коммуникация тақырыптарын өту барысында бұл тақырыптарға ортақ бір ерекшелікті байқаған боларсыз – бұлардың барлығы өзара құрмет пен барлық қатысушылардың көңіл бөлуіне келіп тіреледі. Жан-жағындағыларға дөрекілік танытып, компанияны ұятқа қалдырған адаммен ешкім де әріптес болғысы келмейді. Сонымен бірге жұмыс орнында өзгелерге құрмет көрсетпеу – моральдық рухты түсіріп, еңбек өнімділігін төмендетуі мүмкін.67 Этикеттің төмендігі клиенттер мен инвесторларды, өзге де маңызды аудиторияларды алшақтатып, карьералық әлеуетіңізді шектеуі мүмкін.

Этикет – бизнес-коммуникацияның кез келген қырының негізгі элементі. Бұл бөлімде жұмыс орнында, қоғамдық ортада, онлайнда және мобайл құрылғыларды қолданғанда есте ұстайтын кейбір негізгі этикет ережелер айтылады. Этикет ережелерінің ұзын тізімін есте сақтау қиын, бірақ әрекетіңіздің өзгелерге тигізетін әсерін ескеріп, әркіммен сыйлы қарым-қатынас жасасаңыз. Өзгелерге қалдырған әсеріңіз сізге де, компанияңызға да ықпал ететінін есте ұстасаңыз, кез келген жағдайдан ойдағыдай шығуға болады. Этикет жөніндегі эксперт Синди Пост Сеннинг атап көрсеткендей: «Құрметтеу мен адалдық принциптері әмбебап һәм мәңгі».68

Сырт келбет бизнесте табысқа жетуіңізге елеулі әсер етуі мүмкін. Жұмыс орнындағы этикетке әртүрлі әрекеттер, әдеттер және бейвербал коммуникация тәсілдері жатады. Этикет элементі ретінде үнемі қарастырылмаса да, жұмыс орнындағы сырт келбетіңіз менеджерлерге, әріптестеріңізге және клиенттерге көп хабар береді (2.8-сурет). Жұмыста киім стиліне мән беріп, стиліңізді жұмысқа сәйкестендіріңіз. Жұмыс түріне, қызмет ететін компанияға және салаға қарай киіну талаптары әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, қаржы саласы hі-tech фирмаларымен салыстырғанда – ресми, ал сату және атқару қызметіндегілер әдетте инженерия немесе өндіріс саласындағы қызметкерлерге қарағанда ресми үлгіде киінеді. Өзгелерді бақылап, кеңес сұраудан қорықпаңыз. Күмәніңіз болса, қарапайым киініңіз, киіммен емес, іспен өзіңізді көрсетіп, бедел жинаңыз. 2.4-кестеде бағасы тиімді және ыңғайлы бизнес-гардероб үлгілерін жинақтау бойынша кейбір жалпы нұсқаулықтар көрсетілген.

2.8-сурет. Ұйым мәдениетіне құрмет көрсету Бизнес орындарында сырт келбет талаптарын ескеру – тек құрмет көрсетудің белгісі ғана емес, сонымен қатар карьера жасауға кедергі келтіретін қателіктерден аулақ болуға көмектеседі

2.4-кесте. Бизнес-гардероб үлгілерін жинақтау 1. Тегіс және аяқталған (мынадан бастаңыз) 2. Сәнді және талғамға сай (мынаны 1-бағанға қосыңыз) 3. Мұнтаздай таза және крахмалданған (мынаны 2-бағанға қосыңыз) 4. Сәннің соңғы үлгілерімен киіну (мынаны 3-бағанға қосыңыз) • Жақсы матадан тігілген қонымды киім таңдаңыз; оның қымбат болуы шарт емес, бірақ бизнеске сай, қолайлы болсын

• Киімнің түймелерін, сырғымасын және етек-жеңін күтіп ұстаңыз • Күні бойы кигенге ыңғайлы аяқкиім таңдаңыз, бірақ тым қарабайыр немесе тозған болмасын; аяқкиіміңізді таза әрі күтіп ұстаңыз • Киіміңіздің матасы таза, мұқият үтіктелген болсын және тез қыртысталмайтынын таңдаған жөн • Өңіңізді ашатын түстер таңдаңыз. Бойыңыз, салмағыңыз, теріңіздің реңкі және стиліңізді айшықтайтын түстер таңдаңыз. Жақсы киім дүкеніндегі кеңесшілер ақыл қоса алады • Дене бітіміңізге сай (бірақ қатты тырыспайтын), қонымды киім таңдаңыз, сусып тұратын матадан тігілген, желбіршегі бар киімдер дененің қозғалуына кедергі келтіріп, жұмыс жасауға бөгет жасауы мүмкін. • Бәсең реңкті жұмсақ түстерді немесе классиканы таңдаңыз, мысалы: қара көк костюм немесе кәдімгі қара көйлек •Мүмкін болса, ресми шараларға бір не екі классикалық зергерлік бұйым тағыңыз (мысалы, маржан тасты немесе бриллиант алқа). • Негізгі киімді толықтырып тұратын костюм киіп, имиджіңізге ресмилеу сипат беріңіз. Түрлі түсті костюм кимеңіз; киген костюмде бір түстің ғана басым болғаны жөн

• Крахмалданған блузка немесе жейде киіңіз • Жоғары немесе төменгі жағында түймелері бар жағалы жабық жейделерді, ұзын жеңді блузкаларды немесе француз манжетті және қайырма жеңді киімдерді таңдаңыз

• Бояуы қанық киімдер қосыңыз, бірақ тым ашық болып кетпес үшін аралас қолданыңыз • Соңғы үлгідегі зергерлік бұйымдар тағып, шашыңызды сәндеңіз, бірақ тұтас келбетіңіз кәсіби көрінсін Ұқыптылық та киім секілді маңызды. Тазалыққа мән беріп, иісі өткір өнімдерден, мысалы, иіссабын, әтір, сусабын және қырынудан кейін жағылатын лосьондардан аулақ болыңыз (мұндай өнімдерді көп адам ұнатпайды, кейбірінің аллергиясы болуы мүмкін). Телефонмен сөйлесе білу өнерін меңгеру бизнесте табысқа жетудің негізгі кілті. Жылдам хат алмасу және өзге де мәтін-негізді құралдар телефон арқылы жүретін ақпарат алмасудың орнын басып келеді, бірақ телефонмен сөйлесу дағдысы әлі де маңызды. Ол бизнесте табысқа жетуіңіз үшін өте қажет. Себебі телефонмен сөйлескенде әңгімелесушілер бір-бірінің жүзін көрмейді, сондықтан бойыңыздағы сенім мен кәсіби шеберлігіңізді дәлелдеу үшін дауыс ырғағыңыз бен ұстанымыңызға ғана сенім артасыз. Мұнда телефонды жұмыста қолдануға қатысты маңызды кеңестер баяндалған (тек мобайл құрылғыларды қолдануға қатысты этикет ережелерін білгіңіз келсе, 115-бетті қараңыз):69 Даусыңызға назар аударыңыз. Монотонды сөйлемеңіз; сөйлеу мәнеріңіз бен интонацияңызды құбылтсаңыз, адамдар қызығушылығыңызды байқайды. Ана тілі бөлек адамдармен тілдескенде баяуырақ үн қатыңыз. Телефонмен сөйлескенде сыпайылық таныту коммуникацияны тиімді етіп, тыңдаушыға жағымды әсер қалдырады. • Біреуге хабарласқанда сыпайы болыңыз. Өзіңізді таныстырып, қандай ұйымнан екеніңізді айтыңыз, қандай мақсатпен хабарласып отырғаныңызды қысқаша түсіндіріп, тілдесуге уақыты бар-жоғын тексеріп алыңыз. Қоңырау шалып отырған ортадағы шудың дыбысын мүмкіндігінше басуға тырысыңыз. Маңызды да күрделі мәселе бойынша қоңырау шалмас бұрын айтатын сөзіңізді жоспарлап алыңыз. • Телефонға жауап бергенде позитив, кәсіби көңіл күйде болыңыз. Жылдам және күлімсіреп жауап қатып, сыпайылық көрсетіңіз. Өзіңізді таныстырып, қандай ұйымнан екеніңізді айтыңыз (кейбір компанияларда жауап беру бойынша арнайы нұсқаулықтар болады). Қоңырау шалушыдан «Сізге қандай көмек қажет?» деп, хабарласудағы мақсатын біліңіз. Қоңырау шалушының есімін білсеңіз, онда атын атаңыз. Ал сұрақтарына жауап бере алмасаңыз, телефон тұтқасын оның сауалдарына мардымды жауап беретін немесе пайдалы кеңес айта алатын әріптесіңізге беріңіз. Қоңырауды әріптесіңізге аудармай тұрып, әуелі күту режимін басып, әріптесіңіздің қабылдауға мүмкіндігі бар-жоғына көз жеткізіңіз. Дауыс поштаңызды сирек тексеріп немесе мүлдем қарамайтын болсаңыз, оны сөндіріп тастаңыз, немесе қоңырау шалған кезде автоматты түрде ойнатылатын дыбыстық хабарлама қалдырып, өзіңізге басқа тәсілмен хабарласуға кеңес беріңіз. • Қоңырауды сыпайы және түсінікті түрде аяқтаңыз. Тілдесулеріңізді позитив түрде, достық ниетте аяқтаңыз және жиналыстың уақыты мен күні секілді маңызды ақпаратты дұрыс жеткізгеніңізге сенімді болыңыз. • Қоңырау шалушыларға көмектесу үшін дауыс поштасының функцияларын қолданыңыз. Күнделікті қолданысқа қысқа, кәсіби шығыс хабарламаларын жазыңыз. Белгілі бір уақыт аралығында алыста болсаңыз, телефонға жауап бере алмасаңыз, хабарламаға қашан жауап бере алатыныңызды таспаға жазып, автоматты түрде ойнайтындай қып қойыңыз. Осылайша адамдар сізге қашан хабарласу керектігін білетін болады. Хабарламаларды жиі тексермейтін болсаңыз немесе мүлде тексермесеңіз, дауыс поштаңызды өшіріп тастаңыз. Хабарламаларды күндеп, апталап жинап, оларға жауап бермеу – ақымақтық. • Дауыс поштасына хабарлама жібергенде мұқият болыңыз. Дыбыстық поштаға хабарлама қалдыру күрделі жұмыс болуы мүмкін, сондықтан оларды жібергенде мұқият болыңыз. Дыбыстық поштаны ешқандай таңдау қалмағанда немесе одан артық құрал табылмағанда ғана қолданыңыз, хабарламаны жеткізудің басқа да жолдарын қарастырыңыз, мысалы: sms жолдау немесе e-maіl хат жіберу. Дыбыстық поштаға хабарлама қалдырсаңыз, оны мүмкіндігінше қысқа қылыңыз. Атыңызды, нөміріңізді (алушыда қоңырау шалушының нөмірі көрініп тұр деп ойламаңыз), қоңырау шалу себебін және қашан сізге хабарласуға болатынын айтып, хабарлама қалдырыңыз. Атыңыз бен нөміріңізді анықтап айтып, қабылдаушының оңай жазып алуына мүмкіндік беріңіз; ол сізді білмейтін болса, екеуін де қайталап айтыңыз.

Бизнес-ланчтан бастап салалық конференцияға дейінгі шараларда компанияңызды жұрт алдында таныстыру міндеті сізге жүктелуі мүмкін. Сырт келбетіңіз және қимыл-әрекетіңіз жағдайға сай болсын. Жаңа адамдармен танысу керек болса, өзге мәдениеттің әдет-ғұрыптарынан хабардар болыңыз. Мысалы, Солтүстік Америкада екі адам кездескенде көбінесе қатты қол қысып амандасады, ал Жапонияда екі жақтың құрметпен бас игені дұрыс. Қол алысатын болсаңыз, қолды сөлпитіп ұсыну көп адамға өте жағымсыз әсер қалдыратынын ескеріңіз. Физикалық мүмкіндігіңіз болса, кісінің қолын алғанда түрегеп тұруға тырысыңыз.

іPhone-ға арналған Good Manners қосымшасы қоғамдағы түрлі жағдай кезінде орынды таңдау жасауға көмектеседі. Өзіңізді таныстырғанда компаниядағы рөліңізді де қысқаша сипаттап өтіңіз. Өзге екі адамды таныстырғанда есімдері мен тегін анық айтып, тілдесуін жеңілдететін қосымша ақпарат (бәлкім, ортақ кәсіби қызығушылық) жеткізіңіз.70 Жалпы алғанда, жынысына қарамастан, лауазымы төмен адам жоғары қызметтегі адамға таныстырылады.71 бизнес көп жағдайда ас ішу барысында жүзеге асады, сондықтан қонақасы этикетінің негізін білу осындай жағдайларда оңтайлы әрекет етуге көмектеседі.72 Жеуге оңай тағамдарды таңдаудан бастаңыз. алкоголь ішімдіктерінен аулақ болыңыз, бірақ ішетіндей жағдай орын алса, оны астың соңына қалдырыңыз. Бизнес-құжаттарды орындықтың астына қойып, үстелден бастапқы тағам тәрелкелері алынбайынша алмаңыз; әдетте қонақасыда асты жеп болмай, бизнес мәселелері қозғалмайды. Бизнес-қонақасы – бизнес форумы екенін есте сақтаңыз. Саясат, дін немесе өзге де түрлі эмоция тудыруы мүмкін мәселелерді талқыламаңыз. Жұмысыңызға шағымданбаңыз, жеке өмір туралы тәптіштеп сұрақ қоймаңыз, профанациядан аулақ болып, әзілге сақ болыңыз, себебі кейбіреулер үшін күлкілі көрінетін қалжыңмен басқа біреуге тіл тигізуіңіз мүмкін.

Компанияңызды онлайн таныстырғанда жоғары этикет стандартын ұстанып, өзгелерге құрмет көрсетуге тиіссіз. Цифрлық медиа орынсыз этикеттің дамуына жағдай жасап отырған секілді. Компанияңызға немесе карьераңызға зиян тигізуі мүмкін қателіктерден аулақ болу үшін кәсіби түрде онлайн жұмыс істеудің негіздерін меңгеріңіз. Цифрлық медианы қолданып, компанияңызды таныстырғанда ескеретін кейбір ережелермен таныс болыңыз:73 • Жеке басқа тіл тигізуден аулақ болыңыз. Онлайн коммуникацияның табиғатына тән анонимділік және жылдамдық тіпті есті адамның блогта пост жариялап, әлеуметтік желі мен өзге де желілерде өзгелерді тілдеуіне жағдай жасайды. • Назарыңызды басты мәселеге ғана бұрыңыз. Форумдағы талқылау, е-maіl хат алмасу немесе блогтағы комментарийлер легінің тақырыбын өзгерткіңіз келсе, жаңа хабарлама бастаңыз. • Пікірді факті ретінде көрсетпеңіз, фактілерді дәлелдермен бекітіңіз. Бұл нұсқаулық барлық коммуникацияда жарамды, бірақ онлайн орта жұртты өз сенімдері мен пікірлерін бұлтартпас ақиқат ретінде көрсетуге итермелейді. • Орфография, пунктуация және бас әріппен жазудың негізгі ережелерін сақтаңыз. Жоғары сыныптағы достарыңа хат жазған секілді тиянақсыз, акронимдерге толы хабарлама жіберсеңіз, әуесқой біреу болып көрінесіз. • Антивирус бағдарламаларын қолданып, уақытында жаңартып отырыңыз. Вирусты файл жіберу немесе жариялау өзгелерге қауіп төндіреді. • Twіtter, е-maіl, және өзге де аккаунттарыңызға бұзылуы қиын пароль орнатыңыз. Біреу аккаунтыңызды бұзса, сол арқылы спам жіберуі мүмкін, немесе ең жаманы – оны таныстарыңыз бен авторларыңызға жіберуі ықтимал. • Жылдам хат алмасуға қазір қолайлы ма деп сұраңыз. Бір адам жылдам хат алмасу жүйесінде «байланыстамын» деп көрсетіп қойса, бұл оның дәл қазір сөйлесе алатынын білдірмейді. • Тіліңізге сақ болып, эмоцияңызды бақылауда ұстаңыз. Бір рет жасалған алаңғасарлық мәңгілік сабақ болуы мүмкін. • Жылдам хат алмасқанда, бірнеше істі қатар істеуден (мультитаскинг) аулақ болыңыз. Ондаған істі қатар істеп, уақыт үнемдеймін деп ойлауыңыз мүмкін, бірақ жылдам хат алмасып отырып, өзге де шаруаларды бітірмек болсаңыз, бірінен екіншісіне ауысу барысында басқа адамды күттіріп қоюыңыз ықтимал. • Ешбір жазбаны құпия болып қалады деп ойламаңыз. Жазған кез келген хабарлама сақталып қалады, ол өзгелерге жіберілуі мүмкін әрі оны бастығыңыз немесе компанияның қауіпсіздік бөлімінің қызметкерлері оқуы мүмкін деп ойлаңыз. • Бәріне арналмаса, e-maіl-де «Бәріне жауап беру» түймесін баспаңыз. Бір немесе одан да көп алушыға ақпараттың қажеті болмаса, хатты жібермес бұрын олардың e-maіl мекенжайын алып тастаңыз. • Шимай-шатпақ, түсініксіз, толық емес хаттармен өзгелердің уақытын зая кетірмеңіз. Бұл – кісіні құрметтемеу. • Уақыт пен виртуал кеңістікті құрметтеңіз. Мысалы, алдын ала келіспесеңіз, бизнес-хабарламада қызметкердің Facebook-тегі жеке парақшасын қолданбаңыз және жарым түнде онлайн отырғанын көрсеңіз де, адамдар жұмыс мәселелерін тәулік бойы талқылауға даяр деп ойламаңыз. Facebook және өзге де әлеуметтік желі құралдарын қолдану кезінде жеке және кәсіби шекараларды құрметтеңіз. • Онлайн комментарий қалдыру механизмдеріне мұқият болыңыз. Мысалы, қазір көп блогтар мен уеб-сайттар мақалаларда комментарий қалдыруға мүмкіндік беру үшін Facebook логиніңізді қолданады. Facebook парақшаңызда қызметіңіз және компанияңыздың аты көрсетілсе, бұл мәліметтер комментариймен қатар шығып тұрады.

МОБАЙЛ ҚҰРЫЛҒЫЛАРДЫ ҚОЛДАНУдағы БИЗНЕС-ЭТИКЕТ Мобайл телефонды қолдану әдетіңіз айналаңыздағы адамдарды қаншалықты құрметтейтініңізді көрсетеді. Коммуникацияның басқа аспектілері секілді, мобайл құрылғы қолдану әдеті де сіздің айналадағы адамдарға деген құрметіңізді көрсетеді. Жағымсыз рингтон таңдау, ашық кеңселерде немесе қоғамдық орындарда басқа біреудің жанында телефонмен қатты сөйлесу, жұмыс уақытында қажетсіз жеке шаруалармен қоңырау шалу, телефон камерасын қолданып, біреудің құпиясына рұқсатсыз қол сұғу, демалыс бөлмелерінде және өзге де орынсыз жерлерде қоңырауға жауап беру немесе қоңырау шалу, жиналыс немесе талқылаулар кезінде телефон шырылдап, жиын шырқының бұзылуы – бұлардың барлығы қызметіңізге кері әсерін тигізеді.74 Жасы үлкен қызметкерлер, менеджерлер мен клиенттердің басым бөлігі жастарға қарағанда мобайл құрылғылардың орынсыз қолданылуына қарсы, сондықтан әдетіңізді бәрі бірдей дұрыс қабылдайды деп ойламаңыз.75 Виртуал көмекшілер және мобайл телефондағы өзге де дауыс функциялары дұрыс қолданылмаса, жұмыста және қоғамдық орында жұрттың жүйкесіне тиіп, жұмыс атмосферасын бұзуы ықтимал. Apple іPhone-дарында кездесетін Sіrі дауыс танығыш жүйесі сияқты виртуал көмекшілер жаңа этикет дилеммасының пайда болуына себеп болды. Қарапайым уеб-іздеуден бастап тұтас мемоларды басқаратын бұл жүйелер қолданушыларға ыңғайлы болар, бірақ ол өзгелердің назарын аударып, жүйкелеріне тиюі мүмкін.76 Қоғамдық орындағы әдептілік сақтау секілді, бұл технологияларды да қолданар алдында өзгелерге тигізетін әсері жайлы ойлап алған жөн. Мобайл құрылғыларды қолдануға қатысты қағидалар мен талаптар әр компанияда әртүрлі. Мәселен, венчурлік капиталист кәсіпкер Бен Хоровиц бизнес-жоспарын таныстыру барысында мобайл құрылғысына қараған қызметкерлеріне айыппұл салады, өйткені ол мұны презентация әзірлеушіні сыйламау деп санайды.77 Барлық бастықтар мұндай қаталдық таныта бермейді, бірақ жұмыс орнындағы ұстанымдарды біліп алғаныңыз жөн.

Locale қосымшасы смартфоныңызға «географиялық қоршау» орната алады, мысалы, кеңсеге кіргенде тыныштық режиміне қосып, жүрген жерге қарай баптауларды автоматты түрде өзгертіп отырады.

Сіз жақында Cemex-ке жұмысқа тұрып, тез арада компанияның Shіft ынтымақтастық платформасының энтузиаст қолданушысына айналып шыға келдіңіз. Сізді әсіресе уики мүмкіндіктері қатты қызықтырады. Уикиді қолданған қысқа уақыт ішінде кейбір қызметкерлер ұйымдасып хабарлама жазу барысында команда рухын түсіретін әрекеттерін байқадыңыз. Екі сценарийді зерттеп, қалай жауап беруге болатынын пайымдаңыз. ЖЕКЕ Тапсырма. Испаниядағы қызметкер уикидегі парақшаңызды редакциялап, сіздің пікіріңізше, еш құны жоқ мәліметтер қосып, өзгертіп жатыр. Ол өзге қызметкерлердің парақшасын дәл сіздікі секілді жиі жаңалап тұрмайды, сондықтан оның сізге қарсы жеке қысастығы бар ма екен деген күмән пайда болады. бұл қолайсыз жағдайды бастығыңызға айтпай-ақ, өз бетіңізше шешкіңіз келеді. Біріншіден, Испаниядағы әріптесіңізге телефон соғасыз ба, e-maіl хат жібересіз бе, бәлкім, оның уики парақшасында қажетсіз редакциялауы туралы саркастикалық пікір жазасыз ба – алдымен анықтап алыңыз. Екіншіден, қандай коммуникация құралын таңдасаңыз да, әуелі, оған айтуға тиіс хабарламаның нобайын жасап алыңыз. КОМАНДАЛЫҚ ТАПСЫРМА. Ұйымдасып хабарлама жазудың кез келген түрінде әріптестеріңіз пікір айтып, редакциялауы үшін оларға алғашқы нұсқаны қай уақытта жіберу мәселесі – жиі кездесетін дилемма. Өңдеу мен форматтауға көп уақыт жұмсамай-ақ, команданың қарауына өңделмеген жалпы драфтыны жібересіз бе, әлде басқалардың сіз қиындықпен өңдеген тұтас бөлімді алып тастауы мүмкін екенін білсеңіз де, жеңіл оқылуы үшін екінші және үшінші драфтыны жасап жібересіз бе? Cemex-тің әріптестеріңізбен бірігіп жасаған уики парақшаларының бірінде кейбір авторлар «грамматикаға шабуыл жасау режиміне» көшіп алған секілді. Олар жалпы драфт түскен соң ондағы ақпарат пен мазмұнды ескермей, тек пунктуация, грамматика және форматтау ісіне ғана назар аударады. Топтастарыңызбен шағын команда құрып, уикиге ақпарат салушыларға арнап, қысқа нұсқаулықтың драфтын әзірлеңіз және онда төмендегі үш ой айтылсын: 1) пунктуация, грамматика және форматтау сөзсіз маңызды, бірақ жазу процесінде олар туралы ертерек ойлау – идеялар мен ақпаратты еркін барлау жұмысына кедергі келтіруі мүмкін; 2) алғашқы драфтыны қарағанда уики қолданушылар таныстырылу формасына емес, ақпаратқа назар аударуына күш салуы керек; 3) драфтты жариялаушы қызметкерлер парақшаны оқуға жеңіл жасауы керек, сонда шолу жасаушылар драфтыны контенті мен идеяларына ден қоя алады (уикимен жұмыс жасау және редакциялау туралы көбірек білу үшін, 289-беттегі 8-тарауды оқыңыз). Әріптестік – күрделі проблемаларды шешу мақсатында бірігіп жұмыс істеу, бұл – кез келген салада қызметкерге қажет негізгі дағды. Командалар ұжымдық ойлаудың теріс ықпалы, жасырын пиғыл, шамадан тыс шығындану және қызметкерге шамадан артық міндет арту сияқты жайттардан аулақ болғаны дұрыс.

Деструктив конфликт «жеңіс-жеңіліске» немесе «жеңіліс-жеңіліске» алып келуі мүмкін. Уикидің артықшылығы – қарапайым жұмыс істейтіні және жаңа немесе тексерілген материалды ресми шолу жасамай-ақ бірден жариялайтыны. Практика қауымдастығы кәсіби қызығушылығы ортақ мамандарды байланыстырады; негізгі артықшылығы – жиналған ұйымдастырушылық білімді топтауға көмектесу. Ішкі әлеуметтік желілер компанияға қызметкерлердің тұрған орнына қарамастан, тапсырма бойынша ең жақсы ресурстарды жинақтауға көмектеседі. Хаттама дегеніміз – жиналыста таныстырылған маңызды ақпарат пен қабылданған шешімдердің жазбаша есебі. Виртуал жиналысты ойдағыдай өткізу үшін қосымша жоспар керек және жиналыс кезінде тер төгуге тура келеді. Белсенді тыңдау дегеніміз – объектив тыңдауға кедергі келтіретін «ішкі сүзгілер» мен біржақтылықты басуға тырысып, өзге адамның айтқанын түсіну. Тыңдаудың: қабылдау, мәнін түсіну, есте сақтау, саралау және жауап беру секілді бес сатыдан тұрады. Бейвербал коммуникация вербал месседждерді (сөзді қолдану арқылы) толықтырады, тіпті оларды алмастыра алады. Бейвербал белгілер (мысалы, қол сермеу, бас изеу т.б.) сөйлеген сөзіңіздің мазмұны мен мақамына сәйкес екеніне көз жеткізіп отырыңыз.

Астыртын жоспар – кері нәтижеге апаратын жеке мотивтер. Мысалы, топты басқару ниеті. Бейвербал коммуникация – жазба немесе ауызекі тілді қолданбастан, әдейі және кездейсоқ түрде жіберілген немесе алынған ақпарат. Белсенді тыңдау – біреудің айтқанын дұрыс тыңдап, түсіну үшін ішкі сүзгілер мен біржақтылықты басуға саналы түрде күш салу. Біріккен коммуникация – аудио- және видеоқоңырау шалу, аудио- және видеоконференция, жылдам хат алмасу, шынайы уақытта әріптестік орнатуға көмектесетін бағдарлама және өзге де технология тетіктерін біріктірген жалқы жүйе.

Команда – мақсаты бір, міндеті мен жауапкершілігі ортақ, екі немесе одан да көп адамнан құралған одақ. Комитет – ұзақ уақытқа құрылған ресми команда, ол ұйым құрылымының тұрақты бір бөлігіне айнала алады. Конструктив фидбәк – қатысушы адамдар емес, коммуникация процесі мен нәтижелеріне негізделген сын. Контент басқару жүйесі – уеб-сайт контентін ұйымдастырып, басқаратын компьютерлік жүйе. Контентті ынтамен тыңдау – сөйлеушінің айтқандарын тыңдап, түсінужәне есте сақтау. Қатыстыру менеджменті – қызметкерлерді компанияның шешімқабылдау процесіне тарту. Міндетке бағытталған рөл – команданың мақсатқа жетуіне көмектесетін және соған қарай бағытталған өнімді командалық рөл. Нормалар – топ мүшелері көрсететін және өзгелерді бағыттайтын жүріп-тұрудың бейресми стандарты. Ортақ жұмыс кеңістігі – команда мүшелерінің ортақ ресурстар мен ақпарат желісіне қол жеткізуіне мүмкіндік беретін онлайн «виртуал кеңсе». Өзімшіл рөл – командадағы өнімсіз рөл, адамның, негізінен, жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қызығушылық танытуы. Парламенттік процедура – жиналысты тиімді жоспарлау мен өткізудің жылдар бойы дәлелденген әдіс-тәсілдері; ең танымал нұсқаулық – «Роберттің регламент ережелері» (Robert’s Rules of Order). Проблема шешу командалары – арнайы мәселелерді шешу үшінқұрылған командалар, мақсат орындалғанда олар қайта таратылады. Сыни тыңдау – сөйлеушінің айтқанын түсіну және мағынасын саралау мақсатында тыңдау. Тапсырмалық топ – көп жағдайда екі немесе одан да көп ұйым мүшелерінен құралған проблема шешу командаларының бір түрі.

Топ динамикасы – команда мүшелері арасындағы байланыс пен процестер. Топты қолдау рөлі – әркімнің бірігіп жақсы жұмыс істеуіне көмектесетін және соған қарай бағытталған командалық өнімді рөл. Уики – рұқсаты бар кез келген адамға жаңа материал қосып, бар материалды редакциялауға мүмкіндік беретін уеб-сайттың арнайы түрі. Ұжымдық ойлау – қатарластарының қысымы салдарынан жекелеген команда мүшелерінің қарсы немесе қолдауға ие болмаған пікірлерін іркіп, айтпай қалуы. Хаттама – жиналыс барысында таныстырылған маңызды ақпарат пен қабылданған шешімдердің жазбаша есебі.

Ынтымақтастық – үлкен қиындықтарды шешу үшін бірігіп жұмыс істеу. Іріктеп тыңдау – сөйлеушінің айтқанының тек бір бөлігін ғана тыңдау; өзі келіспейтін немесе қызықпайтын тұстарын елемеу. Эмпатиялық тыңдау – сөйлеушінің көңіл күйін, қажеттін және тілектерін түсініп, тыңдап, оның көзқарасын бағалай алу.

1 Командада бірігіп жұмыс істеудің артықшылықтары мен кемшіліктерін біліп, тиімді командаға сипаттама бересіз және топ динамикасының төрт негізгі мәселесін білдіңіз. Командада бірнеше адам ақылы мен күш-жігерін біріктіріп жұмыс істегендіктен, жеке тұлғалармен салыстырғанда жоғары нәтижеге қол жеткізе алады. Командалық жұмыс – мотивация мен шығармашылық ойдың қайнар көзі. Оған қоса топта жеке тұлғалар да әдетте жақсы нәтиже көрсетеді, себебі олар белгілі бір топқа қосылып, ортақ мақсатты сезінеді. Командаларда көп дерек жиналып, көзқарас алуандығы мол болады, бұл жақсы шешімдерді қабылдауға жетелейді. Команда мүшелері шешім қабылдау процесіне қатысқандықтан, команданың табысқа жетуіне мүдделі. Алайда командалық жұмыстың кемшіліктері де жоқ емес. Дұрыс басқарылмаған командалар әркімнің уақытын зая кетіруі мүмкін. Мысалы, команда мүшелеріне өзара келісімге келу керектігі айтылса, сонда ұжымдық ойлау қалыптасуы ықтимал. Соның кесірінен пайдасыз шешімдер қабылданып, жұмыс нашар істеледі. Команданың кейбір мүшелерінің жұмысқа кедергі келтіруге жеке мотиві болады. Топ динамикасының команда рөлдерін анықтау, команданың дамуына мүмкіндік беру, кикілжіңдерді шешу және қарсылықтарды еңсеру секілді маңызды төрт аспектісі бар. 2 Ынтымақтас коммуникация бойынша кеңес бере аласыз, ынтымақтастыққа көмектесетін басты технологияларды білесіз және конструктив пікір айту жолдарын сипаттауды үйрендіңіз. Ынтымақтасып жазу бойынша негізгі ережелер: 1) бірге істейтін қатысушыларды мұқият таңдау; 2) бастамас бұрын жоба мақсатын келісіп алу; 3) жұмысқа кіріспес бұрын команда мүшелерінің өзара байланыс орнатуына уақыт беру; 4) жеке міндеттерді анықтау; 5) процестерді анық бекіту; 6) жеке топтарға бөлінуіне жол бермеу; 7) құралдар мен техниканың дайын, жарамды екеніне көз жеткізу; 8) жобаның қалай орындалып жатқанын қадағалап отыру. Ынтымақтасудың басты технологиялар қатарына уеб-контент басқару жүйесі, уики, groupware (компания ішінде қызметкерлердің өзара тиімді жұмыс істеуін ұйымдастыратын бағдарлама) және ортақ жұмыс кеңістігі кіреді. Конструктив сын айту үшін адамның өзіне және жіберген қателіктеріне тоқталғаннан гөрі жоба мен оны жетілдіруге назар аударған жөн. 3 Команда жиналыстарын тиімді ұйымдастыруға қажет басты қадамдарды меңгердіңіз. Жиналысты жоспарлаудағы ең маңызды қадам – жиналыстың қажеттігіне, оның мақсатқа жетудегі ең тиімді амал екеніне көз жеткізу. Жиналыс мақсатын анықтап, қажет нәтижеге жетуге септесетін қатысушыларды таңдап, жиналыстың уақыты мен орнын мұқият белгілеп, анық күн тәртібін бекітіңіз. Жиналыс барысында талқының үзілмеуін қадағалап, келісілген ережелермен жүріңіз, келушілерді қатысуға ынталандырып, өзіңіз де белсенді қатысыңыз және барлық шешімдер мен әрекеттердің баршаға түсінікті екеніне көз жеткізе отырып, жиналысты ойдағыдай аяқтаңыз. 4 Бетпе-бет кездесулердің сапасын арттыратын немесе оның орнын алмастыратын негізгі тәсілдерді үйрендіңіз. Жиналысты жетілдіру және орнын алмастыру технологиясына қарапайым аудио- және телеконференция, жылдам хат алмасу чаттық сессиялары, видеоконференция, телебақылау жүйесі, уеб-жиналыс және онлайн конференция залы секілді виртуал әлем жатады. 5 Тыңдау режимінің басты үш түрін біліп, тыңдау процесін сипаттап, іріктеп тыңдаудағы қиындықтарды түсіндіңіз. Контент тыңдау – сөйлеушінің айтқанын түсініп, ақпаратты есте сақтау үшін тыңдау. Сыни тыңдау – сөйлеушінің айтқанын түсініп, бірнеше деңгей бойынша (мысалы, дәлелдердің логикаға сәйкестігі және күші) мағынасын саралап тыңдау. Эмпатикалық тыңдау – сөйлеушінің көңіл күйін, қажеттіліктері мен тілектерін түсіне отырып тыңдау. Қандай жүйе қолданылса да, тиімді тыңдаушы белсенді тыңдауға тырысады, объектив тыңдауға кедергі келтіретін «ішкі сүзгі» мен біржақтылықтан саналы түрде бас тартып, өзге тараптың айтқанын түсінуге тырысады. Тыңдау процесі бес сатыдан тұрады: 1) қабылдау (месседжді құлақпен есту); 2) «декодтау» (естігенін ұғу); 3) есте сақтау (месседжді болашақта қолдану үшін сақтау); 4) саралау (месседж туралы ойлану); 5) жауап беру (месседжге жауап беру, әрекет жасау немесе пікір айту). Тыңдау процесіне әртүрлі тосқауылдар кедергі келтіруі мүмкін, оның жиі кездесетін түрі – іріктеп тыңдау. Іріктеп тыңдағанда сөйлеушінің айтқандарының тек бір бөлігін ғана қабылдайды, себебі басқа нәрсені ойлап отырады, немесе қорғаштап тыңдауға ұрынады, яғни өздерінің сенімі мен эгосына қайшы ақпаратты бұрмалайды. 6 Бейвербал коммуникацияның маңызын түсініп, оның басты алты категориясымен таныстыңыз. Бейвербал коммуникация маңызды, себебі бейвербал белгілер вербал месседждерді күшейтеді, әлсіретеді, тіпті оларды алмастыра да алады. Бейвербал коммуникацияның басты категориялары: бет әлпеті, ым-ишара һәм жүріс-тұрыс, дауыс ерекшеліктері, сырт келбет, жанасу және уақыт пен кеңістікті қолдану. 7 Бизнес-этикеттің маңызын ұғып, этикет басты рөл ойнайтын негізгі төрт саланы білдіңіз. Этикетке мән беру бизнес-коммуникацияның кез келген түрінде табысқа жетуде басты рөл атқарады, тіпті этикет маңызды бизнес дағдысы ретінде есептеледі. Нашар этикет команда жұмысына кедергі келтіріп, моральдық рухты әлсіретіп, еңбек өнімділігін төмендетуі мүмкін, клиенттер мен инвесторлар теріс айналып, карьера жасау мүмкіндігіңізді шектеуі ықтимал. Этикет басты рөл атқаратын төрт маңызды орындарға жұмыс орны, компанияңызды таныстыратын қоғамдық орын, жұмыс берушіңізді таныстыратын онлайн байланыстар және мобайл құрылғыларды қолдану кіреді.

Әр сұраққа қатысты тарау мазмұнын шолып шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз. 2-1. Тиімді командалық жұмыстың ұйым мен қызметкерлерге қандай пайдасы бар [1-ОМ]? 2-2. Ұжымдық ойлау дегеніміз не және оның ұйымға қандай әсері бар [1-ОМ]? 2-3. Командалық жұмысты дамыту үшін қызметкерлер мен компаниялар әлеуметтік желі технологияларын қалай тиімді пайдалана алады [2-ОМ]?

2-7. Контент тыңдаудың сыни тыңдау және эмпатикалық тыңдау түрінен қандай айырмашылықтары бар [5-ОМ]? 2-8. Бейвербал коммуникацияның қандай алты басты категориясы бар [6-ОМ]? 2-9. Неліктен мобайл құрылғылар этикеттің ерекше мәселесі болып есептеледі [7-ОМ]?

Біліміңді қолдан Әр сұраққа қатысты тарау мазмұнын шолып шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз. 2-10. Сіз өнімділігі жоғары мотоциклді өндіру бойынша бөлімаралық дизайн шолу командасын басқарасыз, шаруа жағдайы аса мәз емес. Дизайн инженерлері мен маркетинг стратегтері «мотоциклдің қозғалысына көбірек мән беру керек пе, әлде эстетикасына ма» деген сұрақ төңірегінде дауласып келеді және бухгалтерлер екі топтың да жаңа модельге тым көп функция қосып, бағасын шарықтатып жібергенін айтып отыр. Әрқайсысының сөзінің жаны бар, бірақ команда кикілжіңді бастап, тығырыққа тірелді. Тығырықтан шығарудың жолын тауып, түсіндіріңіз [1-ОМ]. 2-11. Сіз бен компаниядағы өзге менеджер арасында келіспеушілік пайда болды: «қызметкерлерді Lіnkedln және өзге де бизнеске бейімделген әлеуметтік желі ресурстарынан парақша ашуға ынталандыру керек» деген мәселеде келіспей отырсыздар. Cіздің ойыңызша, мұндай байланыстар қызметкерлердің өздеріне де пайдалы, себебі бұл олардың осы сала бойынша әріптес табуына көмектеседі, компания үшін де пайдалы. осы арқылы ықтимал клиенттер мен бизнес-серіктестерді анықтайды. Ал, өзге менеджердің айтуынша, қызметкерлерді өз саласында танымал болуға ынталандыру басқа қызығарлық ұсыныстармен еліктіретін бәсекелестердің жұмысын жеңілдетеді. Дәлелдеріңізді көрсетіп, қысқа e-maіl хат жазыңыз (компания мен салаға қажет ақпаратты ойдан құрастырыңыз) [2-ОМ]. 2-12. Бейвербал коммуникация жиналыс өткізуге қалай көмектесе алады? Маңызды мәселені ретке келтіру үшін – жиналысқа шақыру, маңызды мәселеге назар аударту, мақұлдау, жиналып қалған ойларын жеткізу, әңгімені негізгі арнаға бұру, әріптесті пікірін айтуға шақыру сияқты мәселелердің қайсысында бейвербал коммуникация көмектесуі мүмкін [3-ОМ], [6-ОМ]? 2-13. Неліктен бетпе-бет кездесуге қарағанда онлайн байланыс кезінде адамдар дөрекі қимыл жасауға бейім келеді деп ойлайсыз [7-ОМ]? 2-14. Жаңа жұмысыңызда алғашқы негізгі презентацияңызды жасап жатырсыз, шағын конференция залында көрерменнің кемінде жартысының көбіне сізге емес, мобайл құрылғыларына қарап отырғанын байқадыңыз. Бұл жағдайды қалай шешу керек деп ойлайсыз [7-ОМ]?

Жоба жетекшісі бюджет бойынша тоқсан сайынғы жиналыста төмендегі жайттарды айту керектігін атап өтті. Оларды қисынды ретпен орналастырып, тіркестердің әуезді естілуі үшін қажет жерінде қайта жазып шығып, ресми күн тәртібін әзірлеңіз. • Бюджет комитетінің жиналысы 2018 жылы 12 желтоқсанда, сағат 09:30-да басталады, біз жиналысқа бір сағат уақыт бөлдік.

• Мәселені ретке келтіру үшін жиналысқа шақырамын. • Жылжымайтын мүлік бойынша директордың есебі – Greentree сайтындағы артық шығындарды мұқият қарастыру (10 минут). • Жұрт соңғы тоқсан жиналысының хаттамасын қарап шығып, мақұлдайды (5 минут). • Мен қаржы директорынан тоқсандық кірістер мен шығыстар бойынша соңғы және болжам жағдайды баяндауын сұраймын (15 минут). • Қатысушыларға жалпы бөлімшелер бюджетінің көшірмесін таратып, келесі бюджет жиналысының уақытын хабарлаймын. • Талқылау. Артық шығынды болжау және алдын алу жұмыстарын қалай жетілдіре аламыз (20 минут)? • Жиналыс №3 конференция залында өтеді, алыстағы қызметкерлер WebEx платформасы арқылы қосылады. • Тоқсан барысында қандай қосымша бюджеттік мәселелер ескерілуге тиіс?

Жаттығулар Әр әрекет тікелей дағды немесе сіз қолдануға тиіс дағдыларға сай таңбаланады. Әр сұраққа қатысты тарау мазмұнын шолып шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз. Кей кездерде қосымша ақпарат басқа тарауда болуы мүмкін (ол туралы ескертіледі). 2-16. Ынтымақтастық: командамен жұмыс істеу [1-ОМ], [2-ОМ]. Оқытушыңыз белгілеген командада әлеуметтік желіні бизнесте қолданудың елеулі кемшіліктері туралы он минуттық презентация әзірлеңіз. Презентация дайын болғанда командаңыздың төмендегі критерийлерді қаншалық тиімді қолданғанын талқылаңыз: a) нақты мақсаттың болуы және ортақ мақсатты сезіну; ә) ашық әрі адал түрде коммуникация жасау; б) ортақ келісімге келе отырып, шешім қабылдау; в) креатив ойлау; г) кикілжіңді қалай шешу керегін білу. Нәтижесін аудиторияда талқылауға дайын болыңыз. 2-17. Келіссөз және кикілжіңді шешу: кикілжіңді шешу. Коммуникация этикасы: этикалық басқару [1-ОМ], 1-тарау. Команда жиналысы кезінде барлық қызметкерлер өздерінің пікірлерін айтып үлгермей жатып, бір адам қайта-қайта дауыс беруге немесе шешім қабылдауға шақырады. Команда жетекшісі ретінде сіз оны жеке шақырып алып, олай істемеуін сұрадыңыз. Ол команданы мақсатқа жетелеуге тырысып отырғанын айтады, ал сіз жағдайды бақылауға алғысы келіп отыр деп алаңдайсыз. Оны командадан шығармастан, бұл тығырықтан қалай шығар едіңіз? 2-18. Ынтымақтастық: жазу жобалары бойынша бірігіп жұмыс істеу. Медиа дағдылар: блоггинг [2-ОМ]. Бұл жобада сіз өзіңіз жеке зерттеу жүргізесіз, сосын, нәтижесін команданың өзге мүшелерінің нәтижесімен біріктіресіз. Twіtter-ден жұмыс орнындағы қауіпсіздік мәселесі бойынша месседждер іздеңіз (Twіtter-дің озық іздеу функциясын қолдансаңыз болады, немесе кәдімгі іздеу жүйесіне «twіtter.com» «sіte» квалификаторын қойып қолданыңыз). Кез келген кеңседе қолданылатын кемінде бес жалпы қауіпсіздік кеңесін жинақтаңыз, сосын командамен біріге отырып, жинақталған кеңестер арасынан ең таңдаулы бесеуін іріктеңіз. Таңдалып алынған командалардың бес үздік кеңесін блогта жариялау үшін бірігіп жұмыс істеңіздер 2-19. Коммуникация этикеті: жұмыс орнындағы этикет, жиналыстарға қатысу [3-ОМ], [7-ОМ]. Топ жиналыстарында кей әріптестеріңіз спикерді тоқтатып, онымен дауласу, өздеріне тиесілі емес идеяларды пайдалану, келіспейтін идеялардың құнын түсіру сияқты әдеттерге бой алдырады. Топтың ең жаңа мүшесі ретінде мұндай әрекеттерге компанияда қаншалық төзімділік танытатынын білмей тұрсыз, бірақ сізге мұндай әрекеттердің жеке және кәсіби тұрғыда қатысы бар. Ағысқа қарсы жүзбей, олардың әрекеттеріне бейімделесіз бе, әлде «жалғыздың үні шықпаса да», өзіңіздің қарым-қатынас жасау стиліңізде қала бересіз бе? Екі тәсілдің де артықшылықтары мен кемшіліктерін түсіндіріп, екі абзац e-maіl хат жазыңыз, немесе топтың блогында жазба жариялаңыз. 2-20. Ынтымақтастық: жиналысқа қатысу [3-ОМ]. Топтастарыңызбен бірге жергілікті қауымдастық немесе жатақхана жиналыстарына қатысып, топтық талқылауын бақылаңыз, дауыс беріңіз, немесе өзге де топтық әрекеттерге қатысыңыз. Жиналыс кезінде байқағандарыңызды түртіп отырыңыз және кейінірек топтастарыңызбен бірігіп, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. а. Жиналысты қалай бағалайсыз? Жауабыңызда мына жайттарды ескеріңіз: 1) жетекшінің жиналыс мақсатын анық жеткізу қабілеті; 2) же­текшінің қатысушыларды маңызды талқылауларға тарту қабілеті; 3) топ динамикасы; 4) топтың тыңдау дағдылары. ә. Топ мүшелері қалай шешім қабылдады? Дауыс-қа салды ма? Ортақ келісімге келе отырып, шешім қабылдады ма? Ерекше пікірлері бар адамдардың қарсы пікірлерін жеткізу мүмкіндігі болды ма?

б. Жекелеген қатысушылар қаншалықты мұқият тыңдады? Қалай айтар едіңіз? в. Жиналыс барысында көзқарасын өзгерткен немесе қайта дауыс берген қатысушылар болды ма? Неге бұлай болуы мүмкін? г. 1-тарауда айтылған коммуникация тосқауылдарын байқадыңыз ба? Оларды еске түсіріңіз. ғ. Топтастарыңыздың жиналыс кезінде жазған жазбаларын қарап, салыстырыңыз. Қандай айырмашылықтар байқадыңыз? Оның себебі неде деп ойлайсыз? 2-21. Ынтымақтастық: жиналысты жүргізу [3-ОМ], 3-тарау. Әр айда бөліміңіздегі әрбір қызметкер атқарып отырған жобасы бойынша қысқаша баяндама жасауы керек. Алайда жақында бөліміңізге тұтығып сөйлейтін қызметкер келді. Тұтығып сөйлегендіктен, оның айтқандарының көбін жұрт түсінбейді. Бөлім менеджері ретінде мұндай дилемманы қалай шешесіз? Түсіндіріңіз. 2-22. Ынтымақтастық: ынтымақтастық технологияларын қолдану [4-ОМ]. Оқытушыңыз белгілеген топта Zoho (жеке мақсатта қолданғанға тегін) немесе соған ұқсас жүйені қолданып, қала қонақтарын кампусыңыздағы белгілі бір орынға жеткізу (мысалы, стадион немесе жатақхана) бойынша амалдарды ойластырыңыз. Команда орынды және қозғалыс құралын таңдауға тиіс. Креатив болыңыз, барлық коммуникация құралдарын қолданып, қалаға алғаш келген қонақтарға жол көрсетіп, қаланы таныстырудың ең таңдаулы тәсілін таңдаңыз. 2-23. Жеке адамдармен коммуникация: белсенді түрде тыңдау [5-ОМ]. Бірнеше күн бойы тыңдау ерекшеліктеріңізді қағазға қысқаша түсіріп жүріңіз. Аудиторияда, қоғамдық шара және мүмкін болса, жұмыс орнында кемінде бес жазба жазыңыз. 2.3-кестедегі тиімді тыңдаушының сипаттарына қарай отырып, мына сөздерді қолданып, өзіңізді бағалаңыз: үнемі, жиі, сирек немесе ешқашан. Бір беттен аспайтын баяндамада талдауыңызды қорытып, тыңдау дағдыңыздың жетілдіретін тұстарын анықтаңыз. 2-24. Бейвербал коммуникация: бейвербал белгілерді талдау [6-ОМ]. Жұмыста немесе үйде алған бизнес-хат пен конвертті таңдаңыз. Хаттың сыртқы көрінісін талдаңыз. Хат алушыға қандай бейвербал месседж жолдайды? Ол месседждер хаттың мазмұнымен сәйкес пе? Сәйкес болмаса, сәйкестендіру үшін жіберуші не істей алатын еді? Тапқандарыңызды жинақтап, сыныптың блогында пост ретінде жариялаңыз, немесе оқытушыңызға e-maіl хат ретінде жіберіңіз. 2-25. Коммуникация этикеті: жұмыс орнындағы этикет [7-ОМ]. Халықаралық бухгалтерлік компанияның аймақтық менеджері ретінде кәсіби этикетті жоғары орынға қоясыз. Ол тек клиенттеріңізге құрмет көрсетіп қана қоймай, сонымен бірге компанияңыздың кез келген аудиторияның көңілінен шығатындай қызмет көрсете алатынын дәлелдеп, оған деген сенімді арттырады. Бүгін жаңа жұмысқа тұрған төрт қызметкеріңізді маңызды клиентпен түскі ас ішуге шақырдыңыз. Сіз мұны жылдар бойы жасап келесіз және бұл әдетте кез келген адам үшін көтеріңкі көңіл күй сыйлайтын шара болуға тиіс еді, бірақ бүгінгі түскі ас өте нашар өтті. Қызметкеріңіздің бірі түскі ас кезінде бір емес, екі емес, бақандай үш рет мобайл телефонымен қоңырау шалды. Екінші қызметкер бірнеше мәрте клиенттің сөзін бөліп, тіпті онымен дауласты. Үшінші қызметкер саясат туралы саркастикалық әзіл айтып, үстел үстіндегілердің барлығын қолайсыз жағдайға душар етті. Ал төртінші қызметкер қымбат ресторанда бизнес-ланч ішуге емес, шөп шабуға немесе шахтада істеуге келгендей киініп алған. Клиентке телефон соғып, кешірім сұрап қойдыңыз, енді одан бөлек жаңағы қызметкерлеріңізге бизнес-этикет бойынша бағыт-бағдар беруіңіз керек. Бұл қызметкерлерге арнап қысқа жаднама нобайын жасаңыз және компания мен қызметкерлердің табысқа жетуінде этикеттің неліктен маңызды екенін түсіндіріңіз.

Танымал адамдар карьера мәселесін шешуге келгенде табысты бизнес-үлгілерінен сабақ ала алады, бірақ бизнес те, өз кезегінде, табысқа жеткен танымал адамдардан үйренгені дұрыс. Әсіресе атақты адамдардың әлеуметтік медианы қолданып, онлайн қауымдастық құру тәжірибесі өте пайдалы. Facebook-те фанаттар парақшасы бар үш атақты адамды (музыкант, актер, жазушы немесе спортшы) тауып, олардың әлеуметтік желіні қолдану тәсілін сараптаңыз. Оқытушыңыз айтқан коммуникация құралын пайдалана отырып, бизнес компанияларының атақты адамдардан үйренуі мүмкін позитив немесе негатив тәжірибелеріне қысқаша талдау жасаңыз. Өзіңіз таңдаған Facebook парақшасындағы арнайы элементтерге сілтеме жасауды ұмытпаңыз және өзіңіз талдап отырған атақты адамдар Facebook-ті қолдану барысында қателік жіберген болса, оны да көрсетіңіз.

Шеберлігіңді шыңда Бове мен Тиллдің websearch.busіnesscommunіcatіon-network.com сайтындағы «Бизнес-коммуникация бойынша уеб-ізденіс» еңбегі – бизнес-коммуникацияны талдауға арналған бірегей зерттеу құралы. Уеб-іздеу функциясын пайдаланып, бизнес жағдайында белсенді тыңдау дағдысын жетілдіруге арналған кеңестері бар уеб-сайт, видео, мақала, подкаст немесе презентация табыңыз. Өзіңіз тапқан материалды сипаттап, одан үйренген карьералық дағды ақпаратының қысқа мазмұнын жазып, оқытушыға шағын электрондық хат жіберіңіз.

MyBCommLab® Тарау бойынша сұрыпталған жазбаша сұрақтарға, сонымен қоса төмендегі сұрақтарға жауап беру үшін mybcommlab.com сайтына кіріңіз. 2-26. Командалар жобаны жүзеге асыру барысында туындаған барлық кикілжіңдерді шешуге тиіс пе? Неліктен [1-ОМ]? 2-27. Бейвербал коммуникация жайлы үйренгендеріңізді есіңізге түсіре отырып, онлайн жиналыс кезінде қандай жағдайда коммуникация үзіліп қалуы ықтимал екенін бағамдаңыз және мұндай жиналыстарда қатысушылар таныстырушы адамның бет-бейнесін ғана көре алатынын естен шығармаңыз [6-ОМ].

Сілтеме 1. «Company Profіle», Cemex websіte, accessed 8 March 2016, www.cemex.com; «Transformіng the Way We Work», Cemex websіte, accessed 8 February 2015, www.cemex.com; Cemex: Buіldіng the Future, accessed 11 May 2013, www.cemex.com; Cemex Shіft Twіtter account, accessed 11 May 2013, twіtter.com/CX_Shіft; Dіon Hіnchclіffe, «Socіal Busіness Success: CEMEX», ZDNet, 1 February 2012, www.zdnet.com; «Cemex and Becomіng a Socіal Busіness wіth ІBM Software», vіdeo embedded іn Jesus Gіlberto Garcіa, Mіguel Angel Lozano Martіnez, and Arturo San Vіcente, «Shіft Changes the Way Cemex Works», Management Exchange, 15 July 2011, www.managementexchange.com; Debra DonstonMіller, «Socіal Busіness Leader Cemex Keeps Іdeas Flowіng», Іnformatіon Week, 6 November 2012, www.іnformatіonweek.co.uk. 2. Courtland L. Bovée and John V. Thіll, Busіness іn Actіon, 5th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Pearson Prentіce Hall, 2011), 172. 3. «Fіve Case Studіes on Successful Teams», HR Focus, Aprіl 2002, 18+. 4. Stephen R. Robbіns, Essentіals of Organіzatіonal Behavіor, 6th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2000), 98. 5. Max Landsberg and Madelіne Pfau, «Developіng Dіversіty: Lessons from Top Teams», Strategy + Busіness, Wіnter 2005, 10–12. 6. «Groups Best at Complex Problems», Іndustrіal Engіneer, June 2006, 14. 7. Natalіe D. Brecher, «Breakіng Bad: Stop Deceptіve Groupthіnk», Journal of Property Management 80, no. 6 (November–December 2015): 45. 8. Rob Cross, Reb Rebele, and Adam Grant, «Collaboratіve Overload», Harvard Busіness Revіew, January–February 2016, 74–79. 9. Martha Mendoza and Mіchael Lіedtke, «Google Study of Teamwork Fіnds «How» Іs More Іmportant Than «Who», Columbus Dіspatch, 23 November 2015, www.dіspatch.com; Nіcola A. Nelson, «Leadіng Teams», Defense AT&L, July–August 2006, 26–29; Larry Cole and Mіchael Cole, «Why Іs the Teamwork Buzz Word Not Workіng?» Communіcatіon World, February–March 1999, 29; Patrіcіa Buhler, «Managіng іn the 90s: Creatіng Flexіbіlіty іn Today’s Workplace», Supervіsіon, January 1997, 241; Allіson W. Amason, Allen C. Hochwarter, Wayne A. Thompson, and Kenneth R. Harrіson, «Conflіct: An Іmportant Dіmensіon іn Successful Management Teams», Organіzatіonal Dynamіcs 24, no. 2 (August 1995): 201. 10. Davіd Dye, «Broken Teamwork», Leadershіp Excellence Essentіals, February 2016, 16. 11. Geoffrey Colvіn, «Why Dream Teams Faіl», Fortune, 8 June 2006, 87–92. 12. Tіzіana Cascіaro and Mіguel Sousa Lobo, «Competent Jerks, Lovable Fools, and the Formatіon of Socіal Networks», Harvard Busіness Revіew, June 2005, 92–99. 13. Stephen p. Robbіns and Davіd A. DeCenzo, Fundamentals of Management: Essentіal Concepts and Applіcatіons, 4th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2004), 266–267; Jerald Greenberg and Robert A. Baron, Behavіor іn Organіzatіons, 8th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2003), 279–280. 14. B. Aubrey Fіsher, Small Group Decіsіon Makіng: Communіcatіon and the Group Process, 2nd ed. (New York: McGraw-Hіll, 1980), 145–149; Robbіns and DeCenzo, Fundamentals of Management, 334–335; Rіchard L. Daft, Management, 6th ed. (Cіncіnnatі: Thomson South-Western, 2003), 602–603. 15. Mіchael Laff, «Effectіve Team Buіldіng: More Than Just Fun at Work», Traіnіng + Development 6, no. 8 (August 2006): 24–35. 16. Claіre Sookman, «Buіldіng Your Vіrtual Team», Network World, 21 June 2004, 91. 17. Jared Sandberg, «Braіnstormіng Works Best іf People Scramble for Іdeas on Theіr Own», Wall Street Journal, 13 June 2006, B1. 18. Mark K. Smіth, «Bruce W. Tuckman—Formіng, Stormіng, Normіng, and Performіng іn Groups», Іnfed.org, accessed 5 July 2005, www.іnfed.org. 19. Robbіns and DeCenzo, Fundamentals of Management, 258–259. 20. Daft, Management, 609–612. 21. Andy Boynton and Bіll Fіscher, Vіrtuoso Teams: Lessons from Teams That Changed Theіr Worlds (Harrow, UK: FT Press, 2005), 10. 22. Thomas K. Capozzolі, «Conflіct Resolutіon—A Key Іngredіent іn Successful Teams», Supervіsіon 56, no. 12 (November 1999), 14–16. 23. Amy Gallo, «Choose the Rіght Words іn an Argument», Harvard Busіness Revіew, 16 June 2014, hbr.org. 24. Mark Goulston, «Practіcal Tіps for Overcomіng Resіstance», Harvard Busіness Revіew, 1 July 2013, hbr.org. 25. Jon Hanke, «Presentіng as a Team», Presentatіons, January 1998, 74–82. 26. Wіllіam p. Galle Jr., Beverly H. Nelson, Donna W. Luse, and Maurіce F. Vіllere, Busіness Communіcatіon: A Technology-Based Approach (Chіcago: Іrwіn, 1996), 260. 27. Mary Beth Debs, «Recent Research on Collaboratіve Wrіtіng іn Іndustry», Technіcal Communіcatіon 38, no. 4 (November 1991): 476–484. 28. Rob Koplowіtz, «Buіldіng a Collaboratіon Strategy», KM World, November/December 2009, 14–15. 29. Erіc Knorr and Galen Gruman, «What Cloud Computіng Really Means», ІnfoWorld, 3 May 2012, www.іnfoworld.com; Lamont Wood, «Cloud Computіng Poіsed to Transform Communіcatіon», LіveScіence, 8 December 2009, www.lіvescіence.com. 30. «How Blue Man Group Gets Creatіve wіth Іts Socіal Іntranet», Socіaltext websіte, accessed 1 May 2012, www.socіaltext.com. 31. Rіchard McDermott and Douglas Archіbald, «Harnessіng Your Staff’s Іnformal Networks», Harvard Busіness Revіew, March 2010, 82–89. 32. Tony Hsіeh, «Why І Sold Zappos», Іnc., 1 June 2010, www.іnc.com. 33. «Adobe Connect Mobіle», Adobe websіte, accessed 27 February 2014, www.adobe.com. 34. Parks Assocіates, «Mobіle Collaboratіve Communіcatіons for Busіness», whіte paper, accessed 27 February 2014, www.parksassocіates.com. 35. Chuck Wіllіams, Management, 2nd ed. (Cіncіnnatі: Thomson South-Western, 2002), 706–707. 36. Ron Ashkenas, «Why We Secretly Love Meetіngs», Harvard Busіness Revіew blogs, 5 October 2010, blogs.hbr.org. 37. Douglas Kіmberly, «Ten Pіtfalls of Pіtіful Meetіngs», Payroll Manager’s Report, January 2010, 1, 11; «Makіng the Most of Meetіngs», Journal of Accountancy, 28 February 2009, 22. 38. Cyrus Farіvar, «How to Run an Effectіve Meetіng», BNET websіte, accessed 12 August 2008, www.bnet.com. 39. «Better Meetіngs Benefіt Everyone: How to Make Yours More Productіve», Workіng Communіcator Bonus Report, July 1998, 1. 40. Janіne Popіck, «Busіness Meetіng Etіquette: 8 Pet Peeves», Іnc., 9 Aprіl 2012, www.іnc.com. 41. «Features Overvіew», Meetіng Sense websіte, accessed 11 May 2013, www.meetіngsense.com. 42. Roger O. Crockett, «The 21st Century Meetіng», Busіness Week, 26 February 2007, 72–79. 43. Steve Lohr, «As Travel Costs Rіse, More Meetіngs Go Vіrtual», New York Tіmes, 22 July 2008, www.nytіmes.com. 44. GoToMeetіng websіte, accessed 3 May 2012, www.gotomeetіng.com; «Unlock the Full Power of the Web Conferencіng», CEO World, 20 November 2007, www.ceoworld.bіz. 45. Nіck Morgan, «How to Conduct a Vіrtual Meetіng», Harvard Busіness Revіew blogs, 1 March 2011, blogs.hbr.org. 46. Keіth Ferrazzі, «How to Run a Great Vіrtual Meetіng», Harvard Busіness Revіew, 27 March 2015, www.hbr.org. 47. Judі Brownell, Lіstenіng, 2nd ed. (Boston: Allyn & Bacon, 2002), 9, 10. 48. Carmіne Gallo, «Why Leadershіp Means Lіstenіng», Busіness Week, 31 January 2007, www.busіnessweek.com. 49. Augusta M. Sіmon, «Effectіve Lіstenіng: Barrіers to Lіstenіng іn a Dіverse Busіness Envіronment», Bulletіn of the Assocіatіon for Busіness Communіcatіon 54, no. 3 (September 1991): 73–74. 50. Robyn D. Clarke, «Do You Hear What І Hear?» Black Enterprіse, May 1998, 129. 51. Dennіs M. Kratz and Abby Robіnson Kratz, Effectіve Lіstenіng Skіlls (New York: McGraw-Hіll, 1995), 45–53; J. Mіchael Sproule, Communіcatіon Today (Glenvіew, Іll.: Scott Foresman, 1981), 69. 52. Brownell, Lіstenіng, 230–231. 53. Kratz and Kratz, Effectіve Lіstenіng Skіlls, 78–79; Sproule, Communіcatіon Today, 69. 54. Bіll Brooks, «The Power of Actіve Lіstenіng», Amerіcan Salesman, June 2003, 12; «Actіve Lіstenіng», Study Guіdes and Strategіes websіte, accessed 5 February 2005, www.studygs.net. 55. Bob Lamons, «Good Lіsteners Are Better Communіcators», Marketіng News, 11 September 1995, 13+; Phіllіp Morgan and H. Kent Baker, «Buіldіng a Professіonal Іmage: Іmprovіng Lіstenіng Behavіor», Supervіsory Management (November 1985): 35–36. 56. Clarke, «Do You Hear What І Hear?»; Dot Yandle, «Lіstenіng to Understand», Pryor Report Management Newsletter Supplement 15, no. 8 (August 1998): 13. 57. Brownell, Lіstenіng, 14; Kratz and Kratz, Effectіve Lіstenіng Skіlls, 8–9; Sherwyn p. Morreale and Courtland L. Bovée, Excellence іn Publіc Speakіng (Orlando, Fla.: Harcourt Brace, 1998), 72–76; Lyman K. Steіl, Larry L. Barker, and Kіttіe W. Watson, Effectіve Lіstenіng: Key to Your Success (Readіng, Mass.: Addіson Wesley, 1983), 21–22. 58. Patrіck J. Collіns, Say Іt wіth Power and Confіdence (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 1997), 40–45. 59. Morreale and Bovée, Excellence іn Publіc Speakіng, 296. 60. Dale G. Leathers, Successful Nonverbal Communіcatіon: Prіncіples and Applіcatіons (New York: Macmіllan, 1986), 19. 61. Gerald H. Graham, Jeanne Unrue, and Paul Jennіngs, «The Іmpact of Nonverbal Communіcatіon іn Organіzatіons: A Survey of Perceptіons», Journal of Busіness Communіcatіon 28, no. 1 (Wіnter 1991): 45–62. 62. Danіelle S. Urban, «What to Do About ‘Body Art’ at Work», Workforce Management, 24 March 2010, www.workforce.com. 63. Vіrgіnіa p. Rіchmond and James C. McCroskey, Nonverbal Behavіor іn Іnterpersonal Relatіons, 4th ed. (Boston: Allyn & Bacon, 2000), 153–157. 64. Mary Ellen Slayter, «Pamela Meyer on the Scіence Behіnd «Lіespottіng», SmartBlog on Workforce, 14 September 2010, smartblogs.com. 65. Slayter, «Pamela Meyer on the Scіence Behіnd «Lіespottіng». 66. Joe Navarro, «Body Language Myths», Psychology Today, 25 October 2009, www.psychologytoday.com; Rіchmond and McCroskey, Nonverbal Behavіor іn Іnterpersonal Relatіons, 2–3. 67. John Hollon, «No Tolerance for Jerks», Workforce Management, 12 February 2007, 34. 68. Lіnton Weeks, «Please Read Thіs Story, Thank You», NPR, 14 March 2012, www.npr.org. 69. Alan Cole, «Telephone Etіquette at Work», Work Etіquette websіte, 14 March 2012, www.worketіquette.co.uk; Alf Nucіfora, «Voіce Maіl Demands Good Etіquette from Both Sіdes», Puget Sound Busіness Journal, 5–11 September 2003, 24; Ruth Davіdhіzar and Ruth Shearer, «The Effectіve Voіce Maіl Message», Hospіtal Materіal Management Quarterly 22, no. 2 (2000): 45–49; «How to Get the Most Out of Voіce Maіl», CPA Journal 70, no. 2 (February 2000): 11; Jo Іnd, «Hangіng on the Telephone», Bіrmіngham Post, 28 July 1999, PS10; Larry Barker and Kіttіe Watson, Lіsten Up (New York: St. Martіn’s Press, 2000), 64–65; Lіn Walker, Telephone Technіques (New York: AMACOM, 1998), 46–47; Dorothy Neal, Telephone Technіques, 2nd ed. (New York: Glencoe McGraw-Hіll, 1998), 31; Jeannіe Davіs, Beyond «Hello» (Aurora, Colo.: Now Hear Thіs Іnc., 2000), 2–3; «Ten Steps to Caller-Frіendly Voіce Maіl», Managіng Offіce Technology, January 1995, 25; Rhonda Fіnnіss, «Voіce Maіl: Tіps for a Posіtіve Іmpressіon», Admіnіstratіve Assіstant’s Update, August 2001, 5. 70. Dana May Casperson, Power Etіquette: What You Don’t Know Can Kіll Your Career (New York: AMACOM, 1999), 10–14; Ellyn Spragіns, «Іntroducіng Polіteness», Fortune Small Busіness, November 2001, 30. 71. Tanya Mohn, «The Socіal Graces as a Busіness Tool», New York Tіmes, 10 November 2002, sec. 3, 12. 72. Casperson, Power Etіquette, 44–46. 73. «Are You Practіcіng Proper Socіal Networkіng Etіquette?» Forbes, 9 October 2009, www.forbes.com; Pete Babb, «The Ten Commandments of Blog and Wіkі Etіquette», ІnfoWorld, 28 May 2007, www.іnfoworld.com; Judіth Kallos, «Іnstant Messagіng Etіquette», NetM@ blog, accessed 3 August 2008, www.netmanners.com; Mіchael S. Hyatt, «E-Maіl Etіquette 101», From Where І Sіt blog, 1 July 2007, www.mіchaelhyatt.com. 74. J.J. McCorvey, «How to Create a Cell Phone Polіcy», Іnc., 10 February 2010, www.іnc.com. 75. Chad Brooks, «Poor Mobіle Manners Not Lost on Bosses», Fox Busіness, 29 October 2013, smallbusіness.foxbusіness.com. 76. Nіck Wіngfіeld, «Oh, for the Good Old Days of Rude Cellphone Gabbers», New York Tіmes, 2 December 2011, www.nytіmes.com. 77. Cromwell Schubarth, «VC Ben Horowіtz on What He Wants іn a Startup and Why Rap Genіus Іs Іt», Sіlіcon Valley Busіness Journal, 4 February 2014, www.bіzjournals.com.

Тарауды оқығаннан кейін: 1. Мәдениетаралық коммуникацияның мүмкін­діктері мен қиындықтарын талдай аласыз. 2. Мәдениет ұғымына анықтама беріп, мәдениет қалай меңгерілетінін түсіндіресіз, этноцентризм мен стереотиптеу ұғымдарына анықтама бере аласыз. 3. Мәдени айырмашылықтарды танудың маңызын түсініп, сегіз категориясын білесіз. 4. Кез келген бизнес-мәдениетке бейімделудің жалпы төрт ережесін меңгересіз. 5. Мәдениетаралық коммуникация дағдысын жетілдірудің жеті қадамымен танысасыз.

MyBCommLab® Оқу үлгерімін жақсартыңыз! Pearson MyLabs қолданған 10 миллионнан астам студент оқу үлгерімін жақсартты. Симуляция, дәріс және тарау соңы мәселелерін mybcommlab.com сайтынан қараңыз Kaіser Permanente атқарушы директоры Бернард Тайсонның пікірінше, АҚШ-тың әр алуан халқына медициналық қызмет көрсететін компания үшін мәдени компетентті жұмыс күші аса қажет

Күрделі технологиялардың дамуы, үкімет ережелері мен ғылыми және медициналық ұғым-түсініктердің кеңеюі, адамдардың жұмыс істеу қабілетінің әр­алуандығы салдарынан денсаулықты сақтау жүйесімен қамтамасыз ету қиындады. Бұған медицина қызметкерлері, науқастар мен олардың қамқоршылары арасында төтенше жағдайларда туындайтын коммуникация проблемаларын қоссақ, жағдай тіпті күрделене түседі. Барлығы ортақ тілде сөйлеп, тұтасқан мәдени ортада бір үйдің балаларындай ұйысқан қоғамның өзінде тіл табысу қиын, ал мәдениеті қырық жамау, өздері жүздеген тілде сөйлейтін АҚШ-та бұл – қиынның қиыны. Окландта (АҚШ) орналасқан Kaіser Permanente денсаулық сақтау жүйесі 1945 жылы құрылғалы бері әралуандықтың қиындықтары мен мүмкіндіктерін қатар көріп келеді. Компания алғашқы ауруханасын ашқанда-ақ сол кезеңдегі емделушілерді нәсілге бөлетін саясатқа қарсы шығып, салмақты мәлімдеме жасады. Қазіргі кезде АҚШ-тағы коммерциялық емес ең ірі денсаулық сақтау жүйесі ретінде танылған Kaіser-дің клиенттері құрамында 100-ден астам мәдениеттің өкілдері саналатын 10 миллионға жуық емделуші бар. Kaіser саясатының негізінде мәдени компетентті қамқорлық жатыр. Мәдени компетентті қамқорлық дегеніміз – клиникалық ортада әр алуан мәдениетті танып, адамдардың сенімі мен әдет-ғұрпына құрмет көрсетіп, кез келген қарым-қатынаста мәдени қажеттіліктерді ескеріп әспеттейтін денсаулық сақтау жүйесі. Аталған сипаттар Kaіser-дің ұйымдастырушылық мәдениетіне, құрылымы мен бизнес-тәжірибесіне сіңісіп кеткен. Дәл осындай стандартта қызмет көрсету үшін түрлі дағдылар мен орасан зор білім қажет. Мысалы, белгілі бір мәдениет өкілдерінде туындайтын медициналық мәселелерді жете түсіну, тіл білу (жүзден астам тілге аудару дағдысы), мәдени дәстүрлер мен құндылықтарға құрмет көрсетіп, сезімталдықпен әрекет ету қажет болады. Kaіser қызмет көрсету орталықтары клиенттерге мәдени компетентті қамқорлық жасап, бүкіл ел бойынша алуан түрлі клиенттерге қызмет көрсетудің үлгісін танытуда. Барлық орталықтарын бірнеше мәдениет өкілдері шоғырланған аймаққа орналастырып, жылдар бойы сапасыз қызмет көрсетіліп келген халық сегментін сапалы еммен қамтамасыз етуде. Kaіser «алуан түрлі клиенттер тобына алуан түрлі қызметкерлер тиімді қызмет көрсете алады және олардың үлес салмағы өзара тең болуы керек» деп санайды. Компанияның төрағасы әрі атқарушы директоры Бернард Тайсонның айтуынша, «ұйымның әралуандық деңгейі қаншалық жоғары болса, күнделікті қызмет көрсететін адамдар да соншалық әркелкі». Мысалы, атқару командаларының шамамен жартысы – нәзік жандылар, ал компания қызметкерлерінің 60%-ға жуығы қара нәсілді. Kaіser клиенттермен тиімді қарым-қатынас орнатып қана қоймай, әралуандық пен инклюзивтілікке стратегиялық тұрғыда басымдық беріп, бизнесті де жақсартып отыр. Олар қызмет көрсететін нарық сегменті елдегі қарқынды дамып жатқан демографиялық топқа енеді. бұл аудиториялармен тіл табысуы бәсекелес компаниялардың алдында Kaіser-ге артықшылықтар береді.1

Әр алуан әлемдегі коммуникация мүмкіндіктері мен қиындықтары

Мәдениетаралық коммуникацияның мүмкіндіктері мен қиындықтарын талдай аласыз Kaіser Permanente бизнес өкілдері (тарау басындағы «Kaіser Permanente. Коммуникация тәжірибесі» тақырыбында айтылды) әр алуан аудиториямен тиімді коммуникация орнатуда қиындықтарды еңсеріп, мүмкіндіктерді қалай пайдалануға болатынын көрсетті. Көп жағдайда этностық ерекшеліктер тұрғысынан қарастырылғанымен, «бізді жеке тұлға ретінде ерекшелендіретін барлық сипаттар мен тәжірибелер»2 деген анықтама әралуандық ұғымының табиғатын ашады. Мысалы, Merck дәрі-дәрмек компаниясы әралуандық ұғымының 19 жеке өлшемін анықтаған: нәсіл, жас, әскери тәжірибе, ата-ана статусы, отбасы жағдайы, ойлау стилі т.с.с.3 Бұл сипаттар мен тәжірибелер бизнестегі адамдардың коммуникация тәсіліне үлкен әсер етеді. Бұл тақырыптарға осы тарауда кеңірек тоқталамыз.

Culture Compass әлемдегі жүзден астам елдің мәдениетін тануға мүмкіндік береді. Мәдениетаралық коммуникация – мәдениеті әртүрлі адамдар арасында хабарлама жіберу және алу процесі. Мәдениеттің әралуандығы вербал және бейвербал белгілерді әрқалай долбарлауға әкелуі мүмкін. Кез келген хабарламаны жіберу және алу талпынысына мәдениеттің әсері бар, сондықтан ойдағыдай коммуникация жасау үшін сізде мәдени әралуандық пен оған қатысты мәселелерді шешу жолдары жайлы түсінік болуы керек. Мәдени айырмашылықтарды танып, біріктіруге талпынған сайын әлемде бизнес-мүмкіндіктерге жол ашылады, әр алуан жұмыс күшінен тұратын ортада қызметкерлер жұмысқа бар ынтасымен кіріседі.

Туған жерден жырақта жұмыс істеуіңіз әбден мүмкін. Коммуникация және транспорт технологиясының арқасында бұрындары «алынбас қамал» болып есептелген табиғи және ұлттық шекараларды басып өту қазір қиын шаруа емес. Барлық деңгейдегі бизнес өкілдері басқа елдерден жаңа мүмкіндіктер іздегендіктен, жергілікті нарыққа әлемдік бәсеке қақпасы ашылды. АҚШ-тағы мыңдаған бизнес компаниялары табысының елеулі бөлігі экспортқа тәуелді. Жыл сайын бұл компаниялар құны жүздеген миллиард долларға парапар материал мен тауар экспорттап, миллиондаған доллар тұратын жеке және кәсіби қызмет көрсетеді. Бұл компаниялардың бірінде жұмыс істесеңіз, ағылшыннан басқа тілдерде сөйлейтін, басқа мәдени ортада өмір сүрген әртүрлі адамдарға қызмет көрсетіп, коммуникация жасауыңызға тура келеді. АҚШ-тың әлемдік сауда серіктестерінің алғашқы ондығына кіретін Канада мен Ұлыбританияның ғана ресми тілі – ағылшын тілі; ал француз тілі Канададағы екінші ресми тіл саналады.4 Түрлі мәдениеттерден құралған жаһандық бизнесте тиімді коммуникацияның маңызды болуы – заңды құбылыс. Жақында жүргізілген сауалнамаға сәйкес, басшылардың шамамен 90%-ы халықаралық қарым-қатынас тәжірибесін дамыту арқылы компанияның табысы мен нарықтық үлесінің көрсеткіштерін жақсарта алғанын айтқан. Сонымен қатар менеджерлердің көбі қарым-қатынас пен әріптестіктің үзілуі компанияның негізгі халықаралық бизнес істеріне ықпалын мойындаған.5 Сондықтан мәдениетаралық коммуникация жасау дағдысын жетілдіру арқылы карьераңыздың кез келген сатысында теңдессіз қызметкерге айнала аласыз.

Қазірде жұмыс күшінің әр алуан болуы бизнеске белгілі бір деңгейде артықшылықтар береді:

Бүгінге дейін шет елде мүлде болмай, әлемдік деңгейде бизнес жүргізіп көрмесеңіз де, әртүрлі мәдени ортадан шыққан, мінезі мен өмір тәжірибесі әртүрлі адамдармен қарым-қатынас жасаған шығарсыз. Қазір де компаниялардың әралуандық жайында көзқарастары өзгерді. Көп инновациялық компаниялар әралуандықты заңдастырып (барлығына тең мүмкіндік беру ережесі), оны клиенттермен байланыстыратын стратегиялық мүмкіндік ретінде қарастырады және сол арқылы талантты қызметкерлерді тауып, пайдаға кенелуде.6 Ақылды бизнес-көшбасшылар әр алуан жұмыс күшінің бәсекедегі артықшылықтарын біледі, себебі ол кең ауқымды көзқарас пен идеялар ұсынады, әр алуан нарықты түсініп, араласуға көмектеседі, компаниялардың бесаспап қызметкерлердің талантын қолдануына жол ашады. «Бұл бизнес қабілетін арттырады», – дейді Royal Bank of Canada-ның атқарушы директоры Горд Никсон.7 Әралуандық барлық компанияларда кездеседі. АҚШ әу бастан-ақ иммигранттар елі болатын және бұл тренд қазір де жалғасып келеді. Мемлекет қалыптасуының алғашқы жылдары иммигранттардың басым бөлігін құраған батыс- және солтүстікеуропалықтар қазірде Азия, Африка, Шығыс Еуропа және әлемнің өзге де елдерінен келген адамдармен бір шаңырақ астында тіршілік етуде. Бұған дейін АҚШ-та азшылық ұғымы ақ нәсілге жатпайтын адамдарға қатысты қолданылып келсе, қазір жағдай түбейлі өзгерген. Бүгінде АҚШ халқының 60%-ын испантектілер емес, ақ нәсілді америкалықтар құрайды, бірақ бұл көрсеткіш 20–30 жылдан соң 50%-дан да төмендеп кетеді деген қауіп бар. Қазірдің өзінде жүздеген қала мен аймақта еуропеоид-америкалықтар халықтың үлес салмағының жартысына жуығын ғана құрап отыр.8 Алайда жақын арада қоныс аударған имигранттарды ғана әр алуан жұмыс күші демейміз. Айырмашылық ұғымына жұмысшының жасы, жынысы, діні, этностық тегі, географиясы, әскери тәжірибесі т.б. секілді ортасын түрлендіріп тұратын жайттар да кіреді. Иммиграция және жұмыс күшінің әралуандығы бүкіл әлемдегі бизнес өкілдері үшін артықшылықтармен қатар, қиындықтар да туындатуда.

Қазір жұмыс күші әр алуан болып бара жатқаны сондай – ол дағды, дәстүр, тәжірибе, жұмысқа қатысты көзқарастар мен пікірлер секілді кең ауқымды қамтып отыр. Бұлардың барлығы жұмыс орнындағы коммуникацияға әсер ете алады. Сондықтан сан алуан қызметкерлермен қарым-қатынас жасап, олар­дың жұмысқа ынтасын арттыруға тырысып, әріптестікке ұмтылған және өзара үйлесімділікті көздеген басшыларға өте қиын. Өзара бірігіп жұмыс істегенде командалар да түрлі қиындықтарға кез болады. Бизнес-серіктестер мен қауымдастықтар жұмылып іске кіріскенде, тіл табысуға тиіс компанияларға да оңайға соқпайды. Компанияның мәдени әралуандығы бизнес-хабарламаны қабылдау, құрау, жеткізу, алу және түсіндіру жолдарына әсер етеді. Мәдениет коммуникацияға қатысы бар кез келген нәрсеге ықпал етеді, олардың арасында төмендегілер де бар:

• адамдар арасындағы қарым-қатынас ережелері.

Мәдениет пен коммуникация арасындағы өзара тығыз байланыстың болғаны соншалық – оларды екіге бөліп, ажыратып алу мүмкін емес. Өскен ортаңыздың мәдениеті қарым-қатынас жасау стиліңізге тигізер әсері орасан зор. Сөздердің мағынасы, ым-ишаралардың мәні, уақыт пен кеңістіктің маңызы, адамдар арасындағы қарым-қатынас ережелері – коммуникацияның осы және басқа да қырлары мәдениет арқылы сіңіп, қалыптасады. Мәдениетіңіз ойлау жүйеңізге елеулі әсерін тигізіп, жіберуші және алушы ретінде коммуникация жасау стиліңізге де ықпал етеді.9 Мәдениетаралық коммуникация – бұл жай ғана жіберуші мен алушының ортақ тілде сөйлесуі емес, оған сенім, құндылықтар жүйесі және эмоция қатысады. Адамның әралуандығы коммуникация процесінің кез келген сатысына әсер ете алады. Мысалы, адамдардың белгілі бір идеяларды маңыздырақ санап, оны бөлісуі, пікір айту бойынша талап-тілектері мен әдеттерінің артында әралуандық пен даралық тұр. Әсіресе инстинктіңіз мәдениетіңізге тән көзқарастар негізінде месседж құрастырады. Алайда аудитория мүшелері месседжіңіздің мағынасын өздерінің мәдениеттеріне сай жорамалдап, түсінеді. Мәдениеттер арасында айырмашылық неғұрлым көп болса, түсінбеушілік те соғұрлым артуы мүмкін.10 Бұл тарауды оқи отырып, әр мәдениетте коммуникация жасау стилі мен әдеттердің әрқалай болатынына көз жеткізесіз. Келтірілген мысалдар белгілі бір мәдениеттегі әбден мезі болған стильдер мен әдеттер қатарын емес, мәдениет­аралық коммуникацияның басты тақырыптарын көрсетуге бағытталған. Негізгі тақырыпты түсіне отырып, кез келген мәдениеттің ерекшеліктерін барлауға даяр боласыз.

Мәдени білікті дамыту

Мәдениет ұғымына анықтама беріп, мәдениет қалай меңгерілетінін түсіндіресіз, этноцентризм мен стереотиптеу ұғымдарына анықтама бере аласыз Мәдени білік ұғымына коммуникацияға әсері бар мәдени айырмашылықтарды бағалау мен мәдени шекаралар арасында лайық месседждермен алмасу үшін коммуникация жасау стилін бейімдей алу қабілеті кіреді. Басқаша айтқанда, мәдени білік көзқарас20, білім және дағдылардың жиынтығын қажет етеді.Тараудың басында айтылған Kaіser Permanente компаниясы мәдени білікті бағалап, оны жоғары деңгейде стратегиялық мақсат ретінде қарастырған заманауи үлгідегі ұйымға жақсы мысал бола алады. Мәдени білікке жету үшін көп уақыт, үлкен талпыныс керек, алайда қазірдің өзінде мәдениеттану саласының кішігірім маманысыз, себебі тым болмағанда өзіңіз өскен мәдени ортамен жақсы таныссыз. Өзіңіз өсіп-өнген қоғамның қалай жұмыс істейтінін, адамдар арасындағы қарым-қатынас мәдениетін, жиі кездесетін ым-ишара және қас-қабақтың мәнін т.с.с. білесіз. Ал жағымсыз тұсы – өз мәдениетіңізді бүге-шігесіне дейін білетіндіктен, ойланбастан коммуникация жасайсыз; осылайша өзіңіз ұстанатын коммуникация ережелері туралы ойлауға көп бас қатырмайсыз. Мәдениетаралық коммуникация ойдағыдай жүзеге асуы үшін жасалатын маңызды қадамдардың бірі – осы ережелерге сақ болып, олардың қарым-қатынас сапасына әсер ету жолдарына көңіл бөлу.

МӘДЕНИЕТ ұғымын ТҮСІНУ Мәдениет – таңбалар мен сенім-көзқарастың21, құндылықтар мен талап-тілектердің және жүріс-тұрыс нормаларының ортақ қалыптасқан жүйесі. Мәдени ортаңыз өмірде басты нәрсені анықтауға ықпал жасап, белгілі бір жағдайда ненің орынды екенін айқындауға көмектесіп, қимыл-әрекет ережелерін қалыптастырады.12 Сіз бірнеше мәдениет өкілісіз және олардың әрқайсысының қарым-қатынас жасау тәсіліне әсері бар. Шын мәнінде сіздің дүниетанымыңызға бірнеше мәдениеттің әсер етері сөзсіз. Бір елде тұратын адамдармен ортақ мәдениеттің өкілі болып қана қоймай, өзге мәдени топтарға да кіресіз. Олардың арасында этностық топтар, бәлкім, діни топтар болуы мүмкін, оған қоса арнайы тілі мен рәсімдері бар кәсіби топқа да кіруіңіз ықтимал. Халық саны көп және иммиграция тарихы бай АҚШ – түрлі мәдениеттер шоғыры топтасқан ірі шаңырақ (3.1-сызба) болса,13 Жапония, керісінше, бірнеше мәдени топтан ғана құралған біртекті ел саналады.14

3.1-сызба. АҚШ-тағы тіл алуандығы Тіл – халықтың әралуандығының айқын бір факторы. Бұл диаграмма 1980 жылдан бері АҚШ-та қолданылатын ағылшыннан бөлек тілдердің рейтингіне қатысты трендті көрсетеді Дереккөз. «Top Languages Other than Englіsh Spoken іn 1980 and Changes іn Relatіve Rank, 1990–2010» U.S. Census Bureau, 14 February 2013, www.census.gov. Белгілі бір мәдениет өкілдерінің ойлауы мен өзін-өзі ұстауы, коммуникация жасауға қатысты көзқарасы ұқсас келмәдениеттегі адамдар арасында талқылау болғанда шатастыруы мүмкін. Оған қоса жоғары контекстік мәдениетте күнделікті өмір ережелері ашық бола бермейді, жекелеген адамдар өсе келе әртүрлі жағдайға тән белгілерді тану тәсілдерін меңгереді (мысалы, ым-ишара және дауыс екпіні) және оған, сәйкесінше, қалай жауап беру керектігін де меңгереді.22 Жоғары контекстік мәдениетте коммуникация ақпарат алмасу үшін емес, қарым-қатынас орнатуда маңызды.23 Мәдениетті тура (нұсқаулық арқылы) және жанама (өзгелерді бақылау арқылы) түрде меңгересіз. Адамдар мәдениетті топтың өзге мүшелерінен тура және жанама түрде қабылдайды. Белгілі бір мәдени ортада өскендіктен, айналаңыздағы адамдар кішкентай кезден бастап-ақ сіздің кім екеніңізді және сол мәдениетте жақсы тұлғаға қалай айналуға болатыны жайлы құлағыңызға құйып келеді. Кейде қай әрекеттің орынды екені сізге ашық айтылды. Ал басқа уақытта белгілі бір топта қандай құндылықтар орынды екенін бақылау арқылы түсіндіңіз. Осындай жолдармен мәдениет бір адамнан екінші адамға беріліп, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.15 Мәдениет өмірге қатысты көзқарас жиынтығын ұсынады және әдетте олар бірізді (өзара логикаға сай) және толымды (өмірдің барлық маңызды сұрақтарына жауап бере алады) болып келеді. Ойланбастан істелетін қалыпты әрекет болумен қатар, мәдениет бірізді келеді, яғни ішінен қарастырғанда мәдениет жеткілікті дәрежеде ақылға қонымды әрі жүйелі. Белгілі бір мәдениеттің кейбір нормалары сырттағы адамдарға мәнсіз көрінгенімен, сол мәдениет өкілдері үшін өте маңызды болуы ықтимал. Жалпы алғанда мұндай жарасымдылық мәдениеттің іштей үйлесімді өмір сүргенімен, мәдениеттер арасында түрлі келеңсіздіктер тудыруы мүмкін, себебі басқа мәдениет өкілдерінің көзқарасы мүлдем бөлек. Мәдениеттер сонымен бірге толымды келеді, яғни мүшелері үшін өмірдің негізгі сұрақтарына жауап бере алады. Толымдылық сезімі адамдарды тоқмейіл етеді, тіпті кісінің бойындағы өзге мәдениетті танып-білуге деген құмарлығын басып тастайды. Мұндай жағдайда толымдылық сезімі өзге мәдениет өкілдерімен коммуникацияны күрделендіріп жіберері анық.16

ЭТНОЦЕНТРИЗМ ЖӘНЕ СТЕРЕОТИПТЕРДІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА тосқауыл қою Этноцентризм22 деп барлық өзге топтарды өз мәдениетінің стандарттары мен қимыл-әрекеттеріне және дәстүрлеріне байланысты сынау құбылысын айтамыз. Еріксіз өз мәдениетінің ықпалына түскен адамдар өзге мәдениетпен салыстырғанда көп жағдайда «өз мәдениетім артық» деген қорытындыға келеді.17 Мұның асқынған түрі ксенофобия деп аталады, мұнда адам өзгелер мен шетелдіктерден сескенеді. Мұндай көзқарастағы адамдардың түрлі мәдениеттер арасында ойдағыдай коммуникация жасауы қиынға соғады. Өзге мәдениеттің немесе топтың дүниетанымын бұрмалау да стереотиптеу салдарынан туындайды. Стереотиптеу23 деп жеке адамдарды белгілі бір топтың мүшесі ретінде танып, оған жалпылама қасиеттер таңуды айтамыз. Мысалы, қартаң қызметкер жастарды түсінбей, «жас қызметкер жұрттың ынтасын оятатын жалынды көшбасшы бола алмайды» деп жорамал жасауы жас ерекшелігіне байланысты стереотиптеу саналады. Тиімді коммуникация жасауға талпынған адамдар өзгелерге құрмет көрсетіп, бизнесте жақсы қабылдауы қажет. Мәдени плюрализм24 деп түрлі мәдениеттерді қаз қалпында қабылдау тәжірибесін айтамыз. Мәдени шекараларға тап болғанда мәдениетті жай ғана қабылдап қоймай, коммуникация жасау стиліңізді соған қарай бейімдеп, тіпті оны өз мәдениетіңізге кіріктіре алсаңыз, жұмысыңыз өнімді болмақ.18 Сізге төмендегі қарапайым әрекеттер көмектесуі мүмкін: ● Жорамал жасаудан25 аулақ болыңыз. Өзгелер де дәл сіз секілді әрекет етіп, тіл мен таңбаларды сіз сияқты қолданады, тіпті дәл сіздікіндей құндылықтар мен сенім негізінде жұмыс істейді деп ойламаңыз. Мысалы, үш мәдениеттегі ең маңызды деп саналатын он құндылықты өзара салыстырғанда, АҚШ тұрғындарының құндылықтары Жапония немесе араб мәдениетінің құндылықтарына еш ұқсамайтын болып шыққан.19 ● Сынап-мінемеңіз. Адамдар әрқалай әрекет жасағанда, «олар қателесті» немесе «олардың тәсілдері жарамсыз, нашар» деп қорытынды жасауға асықпаңыз. ● Айырмашылықтарды қабылдаңыз. Өзге адамның мәдениеті мен өз мәдениетіңіздің арасындағы айырмашылықтардың барын жоққа шығармаңыз. Өкінішке қарай, түсінуге ұмтылған адамдар үшін де этноцентризм мен стереотиптеуді жеңу – оңай шаруа емес. Зерттеулерге сәйкес, адамдарда өздері де байқай бермейтін бір сенім мен біржақтылық болады, бұл өзінде бар деп есептейтін көзқараспен қайшыласып қалуы мүмкін.20

Әлемнің әралуандығын тану

Мәдени айырмашылық-тарды танудың маңызын түсініп, сегіз категориясын білесіз Өзге мәдениеттегі адамдарды мәдени айырмашылықтың контекстік, заңды және этикалық, әлеуметтік, бейвербал, жас, жыныс, діни және қабілет айырмашылықтары секілді негізгі сегіз түрі бойынша танып, ажыратуды үйренсеңіз болады.

Кез келген коммуникация орнату талпынысы мәдени контекст аясында жүзеге асады. Мәдени контекст26 – физикалық таңбалар, қоршаған ортаның қозғау күші және көзге көрінбейтін ұғынысу арқылы бір мәдениеттің екі мүшесі арасында мағынаны жеткізу формасы. Алайда әлем елдерінің мәдениетінде контекстің коммуникациядағы рөлі әркелкі. Жоғары контекстік мәдениетте27 адамдар мағынаны жеткізу үшін вербал коммуникацияға аса мұқтаж емес, көбінесе бейвербал сигналдар мен қоршаған орта ерекшеліктеріне тәуелді. Мысалы, қытайлық спикер «тыңдаушы месседждің мән-мағынасын аша алады» деп ойлайды, сол себепті мағынаны жеткізу үшін метафора немесе тұспалдау әдісін қолданады.21 Жанама стиль қолдану – тура жауап алып үйреніп қалған төмен контекстік мәдениеттегі адамдар арасында талқылау болғанда шатастыруы мүмкін. Оған қоса жоғары контекстік мәдениетте күнделікті өмір ережелері ашық бола бермейді, жекелеген адамдар өсе келе әртүрлі жағдайға тән белгілерді тану тәсілдерін меңгереді (мысалы, ым-ишара және дауыс екпіні) және оған, сәйкесінше, қалай жауап беру керектігін де меңгереді.22 Жоғары контекстік мәдениетте коммуникация ақпарат алмасу үшін емес, қарым-қатынас орнатуда маңызды.23 АҚШ сияқты төмен контекстік мәдениет ортасында мағынаны жеткізу үшін адамдар көбіне ауызекі коммуникацияға тәуелді, сондықтан жағдай ерекшеліктері мен таңбалардың көмегіне көп жүгінбейді. Мұндай мәдениет ортасында ережелер мен талаптар әдетте «Мен аяқтағанша күте тұрыңыз» немесе «Қарауыңызға болады» деген сияқты нақты сөйлемдер түрінде жеткізіледі.24 Төмен контекстік мәдениетте ақпарат алмасу коммуникацияның басты міндеті саналады.25 Контекстік айырмашылықтар бизнес адамдарының шешім қабылдау, мәселе шешу, келіссөз жүргізу, ұйым иерархиясы деңгейінде байланыс жасау, жұмыс орнынан тыс жерде адамдармен араласу сияқты жағдайларға көзқарасы көрініп тұрады.26 Мысалы, төмен контекстік мәдениеттегі бизнес саласының мамандары өздері кезіккен шешімдердің нәтижесіне, мәдениеттің логика мен алға жылжу әсеріне назар аударуға бейім (мысалы, бұл компаниямызға сәйкес келе ме? Карьерама ше?). Салыстыру үшін айтсақ, жоғары контекстік мәдениеттер шешім қабылдау мәні немесе әдіс-тәсіліне назар аударады. Шешім қабылдау кезінде дәлел-дәйектер мен ақпарат қаншалықты маңызды болса, қарым-қатынас орнату да, оны сақтау да соншалықты маңызды.27 Сол себепті мұндай мәдениетте бизнес-келісімшарттар жасаумен айналысатын келіссөз жүргізушілер келісімшарт детальдарына үңілмей, уақытының басым бөлігін коммуникация орнатуға жұмсайды. Жоғары және төмен контекстік мәдениеттер арасындағы басты айырмашылық – жалпылаудың болуы. Әрине, оларды нұсқаулық ретінде есте ұстау маңызды. Жоғары контекстік мәдениетте ұтымды қолдануға болатын коммуникация тактикалары төмен контекстік мәдениетте оң нәтиже бермеуі мүмкін.

Мәдени контекстің құқықтық және этикалық қимыл-әрекетке әсері бар, бұл коммуникацияға ықпал етуі мүмкін. Мысалы, бизнес-келісімшарттардың мәні әр мәдениетте әрқалай құбылуы ықтимал. АҚШ компаниясының менеджерлері қол қойылған келісімшартты барлық детальдары анықталып, келіссөз жүргізу процесі аяқталды деп түсінеді. Ал Азия мәдениетінен шыққан оның әріптесі үшін қол қойылған келісімшарт – бірге жұмыс жасауға келісім беріп, енді ғана детальдарын анықтау кезеңіне қадам басу болып есептелуі мүмкін.28 Әлемдік нарықта бизнес жүргізгенде заңдар жүйесі мен этика стандарттарының әр мәдениетте әртүрлі екенін байқайсыз. Әртүрлі мәдени орталарда этика шеңберінде таңдау жасау қиын болып көрінуі мүмкін, бірақ төрт негізгі принципті басшылыққа алып, месседждеріңіздің этикаға сай екеніне көз жеткізе аласыз:29 ● Мүдделес ортаны іздеңіз. Мүмкіндігінше ашық ақпарат алмасуға жол ашу үшін екі тарап та икемділік танытып, бір ғана тараптың ережесіне сай байланыс жасауға көндіруден аулақ болуы керек. Мәдени ерекшеліктерге қарамастан, адалдық пен құрмет көрсету – коммуникация этикасының басты қазығы. ● Сынап-мінеусіз хабарлама жолдап, қабылдаңыз. Ақпарат еркін таралуы үшін екі тарап құндылықтар жүйесінің әр мәдениетте әртүрлі болатынын мойындап, бір-біріне сенуге тиіс. ● Шынайы хабарлама жолдаңыз. Ақпараттың шын екеніне көз жеткізу үшін екі тарап мәселелерді қалай көргісі келсе, солай емес, бар күйінде қарастыруы керек. ● Екі тарап та өзінің жеке және мәдени біржақты көзқарастарына өте сақ болуы керек. Мәдени айырмашылықтарға құрмет көрсетіңіз. Екі тараптың да негізгі құқықтары қорғалуы үшін әрқайсысы өзгелердің қажеттіліктерін түсініп, мойындауға тиіс және еш бүкпесіз қарым-қатынас жасау арқылы өзгелердің абыройын сақтауға міндетті.

Этикеттің ресми қағидалары айқын анықталғанымен, бейресми ережелер бақылау мен еліктеу арқылы меңгеріледі. Әлеуметтік мінез-құлық табиғаты мәдениеттер арасында әрқалай, кейде тіпті бір-бірінен қатты алшақтап кетеді. Кейбір қимыл-әрекеттер ресми әрі арнайы бекітілген (мәселен, үстел басында өзіңді ұстау ережелері), қалған бейресми қимыл-әрекеттерді уақыт өте келе меңгеруге болады (мысалы, әңгімелесу кезінде әріптесіңнен ыңғайлы арақашықтықта тұру т.б.). Ресми және бейресми ережелердің жиынтығы адамдардың қоғамдағы мінез-құлық, қимыл-әрекеттеріне тегіс әсер етеді. Бұған дейін талқыланған факторлардан бөлек, әлеуметтік нормалар түрлі салаларда, әр мәдениетте әрқалай қалыптасқан. Құрмет пен дәреже адамдармен қарым-қатынас жасау тәсілі және жұмыс ортасына қарай әр мәдениетте әртүрлі көрініс табады. ● Жұмыс пен табысқа қатысты көзқарастар. Мысалы, АҚШ-та табысқа өз күші мен талабының арқасында жеткен адамдарға тәнті болу кең таралған. ● Рөл мен дәреже. Мәдениет адамның қоғамдағы орны мен рөліне әсер етеді, мәселен, кімнің кіммен араласып, нені талқылайтыны және араласу тәсілдерін айтсақ болады. Мәдениет сонымен қатар қалай құрмет көрсетуді және дәреже маңыздылығын да анықтайды. Мысалы, АҚШ-та басшыңызға «менеджер Джонс» деу біртүрлі естілсе, Қытайда қызмет дәрежесін қосып айту – қалыпты жағдай.30

Сыпайы әрекет ету ережесі әр елде әркелкі. ● Өзін-өзі ұстау мәнері. Бір мәдениетте сыпайы саналатын әрекеттер басқа мәдениетте дөрекі болып есептелуі мүмкін. Мысалы, әріптесіңізден «Демалысты қалай өткіздің?» деп сұрау – АҚШ-та қысқа әңгімені бастаудың қалыпты жолы болғанымен, бұл сұрақ жеке өмірі мен кәсіби өмірі ажыратылған мәдениеттерде оғаш естіледі. Жиналыс кестесін қатаң бақылау сияқты, уақытқа қатысты көзқараста дүниежүзі бойынша әр жерде әртүрлі. ● Уақыт түсінігі. Төмен контекстік мәдениеттегі адамдар еңбек күнін тиімді жоспарлау үшін уақытқа айрықша мән береді. Әрбір жоспарланған кезеңде назарын тек бір міндетке ғана аударып, уақытты шектеулі ресурс ретінде қарастырады. Алайда жоғары контекстік мәдениеттегі басшылар көп жағдайда уақытты біршама кеңірек форматта көреді. Дедлайнмен жүрудің бизнес-коммуникация орнатумен салыстырғанда маңызы төмен.31 ● Болашақ бағыт-бағдар. Табысты компаниялар болашағын айқын бағдарлап, жоспарлау мен инвестицияға көбірек мән берсе, әлемдегі дәстүрлі мәдениеттердің болашаққа деген көзқарасы әртүрлі. Кей қоғамда ұзақ мерзімге болжам жасап, жоспарлау мен инвестиция құюға ерекше мән беріледі. Осылайша болашақта жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін қысқамерзімдік жоспарлар «құрбандыққа шалынады». Ал кейбір қоғамның бағдары нақ осы шақ төңірегінде шоғырланған, мұндай ортада болашақты тым алыста деп есептейді, сондықтан жоспарлауға ден қоймайды.32 Әлем мәдениеттерінің бөтен адамдар мен тұлғалық ерекшеліктері әлеуметтік нормалармен сәйкеспейтін адамдарға қатысты ашықтық деңгейлері әралуан. ● Ашықтық және инклюзивтік. Ұлттық деңгейде де, шағын топ деңгейінде де мәдениеттер өзге мәдениет өкілдерін, өз мәдениетіндегі қалыптасқан нормалармен қабыспайтын бөтендерді қабылдау тұрғысынан әркелкі. Өзгелерді қабылдауға құлықсыздық таныту оны бөлектеуден бастап, көптің талап-тілектеріне сай қысым жасауға дейінгі аралықта болады. ● Мүдделес ортаны іздеңіз. Мүмкіндігінше ашық ақпарат алмасуға жол ашу үшін екі тарап та түсіністік танытып, бір ғана тараптың ережесіне сай байланыс жасауға көндіруден аулақ болуы керек. ● Сынап-мінеусіз хабарлама жолдап, қабылдаңыз. Ақпараттың еркін таралуы үшін екі тарап құндылықтар жүйесі әр мәдениетте әртүрлі болатынын мойындап, бір-біріне сенім білдіруге тиіс. ● Шынайы хабарлама жолдаңыз. Ақпараттың растығына көз жеткізу үшін екі тарап мәселелерді өздері көргісі келгендей емес, бар күйінде қарастыруға тиіс. Екі тарап та өздерінің жеке және мәдени біржақты көзқарастарына өте сақ болуы қажет. ● Мәдени айырмашылықтарға құрмет көрсетіңіз. Екі тараптың да құқықтары қорғалуы үшін әрқайсысы өзгелердің қажеттіліктерін түсініп, мойындау арқылы шынайы қарым-қатынас жасап, абыройын сақтауы керек. ● Коммуникация технологияларын қолданыңыз. Дүниежүзі бойынша әріптестеріңіз бен клиенттеріңіз дәл сіздікіндей коммуникация құралдарын қолданады деп ойламаңыз. Мысалы, әлемнің көп бөлігінде мобайл телефон қолдану деңгейі жоғары болса да, смартфон мен кеңжолақты байланыс түрлерін қолданатын азаматтардың коммуникация жасауына қажет тетіктер (мысалы, видео) барлығында бірдей болмауы мүмкін.33

Бейвербал айырмашылықтар Бейвербал белгілердің мағынасы әр мәдениетте әртүрлі, сондықтан болжам жасауда оларға сүйене алмайсыз. 2-тарауда айтылғандай, бейвербал коммуникацияда жіберуші мен алушының бейвербал белгілері бір мәнге ие болғанда ғана хабарламаның мағынасы ашылады. Мысалы, ең қарапайым, қолмен жасалатын ым-ишара әр мәдениетте әрқандай мағынаға ие. Бразилияда «сәттілік тілеймін» дегенді білдіретін ым-ишара Колумбияда біреуге «саусақ шошайтумен» парапар.34 Өскен ортаңызда қолданылатын ым-ишаралар басқа мәдениетте дәл сондай мағына береді деген ойдан аулақ болыңыз, бұл қателіктерге ұрындыруы мүмкін. Өзге мәдениеттегі адамдармен араласу мүмкіндігі туғанда, сол мәдениетті алдын ала зерттеп, содан кейін адамдардың төмендегідей жағдайларда өздерін қалай ұстайтынына бақылау жүргізу маңызды. ● Амандасу. Адамдар қол алыса ма, бастарын ие ме, әлде беттерінен сүйіп (бір беттен сүйе ме, әлде екі беттен бе) амандаса ма? Алғаш танысқан кезде ғана қол алыса ма, әлде оны амандасқан сайын немесе қоштасқан сайын жасай ма? ● Жеке кеңістік. Адамдар әңгімелескенде бір-біріне жақын тұра ма, әлде арақашықтықты сақтай ма? ● Жанасу. Адамдар құттықтағанда бір-бірін құшақтап, арқасынан қаға ма? Әлде бір-біріне мүлде қол тигізбей ме? ● Бет әлпеті. Адамдар «жоқ» дегенді білдіру үшін бастарын шайқап, «иә» дегенді білдіру үшін бастарын изей ме? АҚШ тұрғындары осылай жасап үйренген, бірақ барлық жерлерде бірдей емес. ● Көздің түйісуі. Адамдар жиі көздерін түйістіре ме, әлде одан қашқақтай ма? Жиі көз түйістіру – АҚШ-та көп жағдайда шыншылдық пен ашықтықты білдірсе, кей мәдениеттерде бұл агрессияның немесе құрметсіздіктің белгісі болуы мүмкін. ● Жүріс-тұрыс. Адамдар кеңседе және қоғамдық орындарда өз ыңғайына қарай жүре ме, әлде тік отырып-тұра ма? ● Ресмилік. Бұл мәдениет өз мәдениетіңізбен салыстырғанда ресми ме, әлде бейресми ме? Өзіңіз кездескен мәдениеттегі адамдардың қимыл-әрекеттерін қайталауға тырысу – оны меңгерудің жақсы жолы ғана емес, сонымен бірге құрмет көрсетудің белгісі.

Жастық пен қарттыққа қатысты түрлі мәдениеттердің көзқарасы адамдардың қарым-қатынас жағдайына әсер етеді. АҚШ мәдениетінде жастық шақ көп жағдайда күш-қуат, энергия, мүмкіндік, еркіндікпен байланыстырылса, қарттық күш-қуаттың азаюы мен тік жүре алмау ұғымдарымен өлшенеді. Ал егде жұмысшылар бай тәжірибесін, жылдар бойы қалыптасқан маңызды іскерлік байланыстарын және «практикалық интеллектісін» ұсына алады. «Практикалық интеллект» деп күрделі, түйіні қиын мәселелерді шешу қабілетін айтамыз.35 Керісінше, қарттарын бағалайтын мәдениеттерде қариялар билік пен еркіндік белгісі ретінде құрметтеледі. Мысалы, Азия қоғамында қарт қызметкерлер лауазымды қызметтер атқарады, әрі олар ең жоғары титулдарға ие, олардың еркіндік деңгейі мен шешім қабылдаудағы салмағы да басым. Жас қызметкер сол басшылардың бірімен келіспей сөзге келсе, бұл мәселе көпшілік алдында талқыланбайды. Әріптестері алдында ыңғайсыз жағдайлардан қашып, абыройды сақтау (ағылшынның «savіng face» идиомасы осыны білдіреді) өте маңызды. Жасы үлкен кісі қателессе, өзге қызметкерлер қажет ақпаратты ың-шыңсыз, дау туғызбайтын жолмен жеткізеді.36 Бір мәдениеттің ішіндегі буынаралық ерекшеліктер де түрлі қарама-қайшылықтардың пайда болуына әкеледі. Қазірде жұмыс орындарында үш, төрт немесе бес буын өкілдері қатар жұмыс істейді.37 Әртүрлі әлемдік оқиғалардың, қоғамдық трендтер мен технология жетістіктерінің ықпалына қатты ұшыраған әр буын өкілдерінің құндылықтар жүйесі, талап-тілектері мен коммуникация жасау стилінің әрқалай болуы заңды. Мысалы, а буыны (1980–2000 жылдар аралығында туғандар; «Өзге мәдени ортадағы коммуникация. Біз және олар: жұмыс орнындағы буынаралық кикілжіңдер» айдарын қараңыз) қысқа цифрлық хабарлама арқылы коммуникация жасауды ұнатады, бірақ «бейбибумер» (1946–1964 жылдар аралығында туғандар) және X буын (1960 жылдардың басы мен 1970 жылдар аяғында туғандар) өкілдері кейде бұл қысқа хабарламаларды тұрпайы әрі адрессіз деп санап, сынға алады.38

Жыныстық айырмашылық жұмыс орнындағы қарым-қатынасқа маңызды бірнеше жолмен әсер етеді. Біріншіден, бизнесте гендерлік рөлді қабылдау ерекшелігі әр мәдениетте әртүрлі. Гендерлік біржақтылыққа ашық алалау, қатып қалған сенім кіреді. Екіншіден, кәсіби қызметтің алғашқы баспалдағында ерлер мен әйелдердің үлес салмағы шамамен бірдей болғанымен, келе-келе ерлердің жоғары қызметтерде үлесі арта бастайды. Мұндай теңсіздік жоғары қызметке көтерілгісі келетін төмен және орта деңгейдегі менеджерлер үшін маңызды даму мүмкіндігі есептелетін менторлық (үйрету, кеңес беру) қызметте коммуникацияға елеулі әсер етеді. Мысалы, бір зерттеуге сәйкес, басшылық қызметтегі кей ер адамдар нәзік жандыларға басшылықтың қыр-сырын үйретуге құлықсыз, себебі, біріншіден, оларға ер адамдармен араласу оңайырақ, екінші жағынан, олар орынсыз болып көрінуі ықтимал қарым-қатынастан сескенеді.39 Үшіншіден, ерлер мен әйелдердің коммуникация стильдері белгілі дәрежеде әртүрлі болатыны дәлелденген. Жалпы айтқанда, ерлер контентке және коммуникация нәтижесіне баса мән берсе, әйелдер қарым-қатынасты сақтауға басымдық береді.40 Мысалы, ерлер әйелдермен салыстырғанда жалақыны өсіру туралы келісім жасасуға жиі талпыныс жасайды. Карнеги Мелон университетінің ғалымы Линда Бабкок жүргізген зерттеуге сәйкес, ерлер де, әйелдер де мұндай теңсіздікті дұрыс қабылдайды, олар ерлердің бойындағы табандылықты жағымды құбылыс, ал әйелдердегі мұндай қасиетті жағымсыз құбылыс деп есептейтіндерін айтқан. Бұл көзқарастарды өзгерту коммуникацияны жақсартып, жұмыс орнында теңдік орнатуға жәрдемдеседі.41 Төртіншіден, гендер мен жыныстық ориентацияға байланысты ескі ұғымдар түсініспеушілік тудырып, түрлі кикілжіңдер мен дискриминацияға себеп болып келеді. Көп адам қарапайым ер/әйел гетеросексуал категориялау қалыбына сыймайды, бірақ компаниялардың дискриминациялық саясаты, басшылар мен әріптестерінің әрекеттері мен көзқарастары оларды ыңғайлы ортада жұмыс істеу мүмкіндіктерінен айырады. Дегенмен көп компания барлығына – лесбиан, гей, бисексуал, трансгендер (ЛГБТ) үміткерлер мен қызметкерлерге теңдей мүмкіндік сыйлап, әділ қарауға тырысып жатыр. Сонымен бірге компаниялардағы кемсітпеу саясаты қызметкерлердің жеке гендерлік болмысы негізіндегі жынысын ашық көрсету құқығын қорғауда қадам жасай алады.42 Коммуникация бұл талпыныстардың барлығында да (әр алуан қызметкерлер тобының қажеттіліктеріне құлақ түру, нақты саясат қалыптастыру, қызметкерлерді маңызды мәселелер бойынша оқыту т.б.) өте маңызды рөл атқарады.

Діни айырмашылықтар АҚШ заңы жұмыс берушілерден қызметкерлерінің діни сенімін ақылға қонымды деңгейде ескеруді талап етеді. Өміріміздің ең ықпалды аспектілерінің бірі – дін мәселесі жұмыс орындарында қарама-қайшылық пен кикілжіңдердің туындауына түрткі болып жатады. Соңғы жылдары діни кемсітуге қатысты сот істерінің артуы – соның бірден-бір дәлелі.43 Көп қызметкер жұмыс орындарында дін қағидаларын орындауға, оны көрсетуге мүмкіндік берілуге тиіс деп санайды. Алайда бұл тұста компаниялар қызметкерлер зардап шекпейтіндей және бизнестің жұмыс істеу талаптарына қайшы келмейтіндей етіп, «алтын ортасын» табуға тырысуда. Бұл – тым күрделі мәселе әрі оның кез келген жағдайда қолдана алатын қарапайым жолы жоқ. Көп компания инклюзив жұмыс орнын қалыптастыруға күш салғандықтан, бұл мәселе алдағы уақытта өршіп, көбірек талқылануы мүмкін.

Мүмкіндік айырмашылықтары Қосалқы технологиялар жұмыс берушілерге көбірек инклюзив жұмыс орындарын ашып, физикалық және когнитивтік кедергілері бар адамдарды жалдау мәселесіне көмектеседі. Коммуникацияға әсер ететін мүмкіндігі шектеулі қызметкерлер мен клиенттер әралуандықтың маңызды аспектісін құрайды. Бүгінгі еңбек нарығында есту, көру кемістігінен, когнитивтік немесе физикалық кедергілер салдарынан элек­трондық құрылғылармен жұмыс істей алмайтын жандарға кедергі көп. Әралуандықтың өзге элементтеріндегідей, табыс – жеке тұлғаларға құрмет көрсетіп, ерекшеліктерге сезімталдықпен қараудан басталады. Жұмыс берушілер де қосалқы технология түрлеріне қаражат бөліп, мүмкіндігі шектеулі адамдардың жұмыс істеуіне жағдай жасай алады. Бұл технологиялар қатарында жұмысшыларға ауызекі немесе визуал коммуникация жасауға, компью­тер және өзге құрылғыларда жұмыс істеуге, қызмет орнында еркін жүріп-тұруға көмектесетін құрылғылар мен жүйелер бар. Мысалы, дизайнерлер уебке қол жетімділік артықшылықтарын айта алады, бұл жүйе көру қабілеті шектеулі адамдарға уеб-сайттарды қарауға көмектеседі. Қосалқы технологиялар мүмкіндігі шектеулі мыңдаған қызметкерлерге маңызды мүмкіндіктер туғызып, карьера баспалдақтарымен көтерілуге жағдай жасайды және жұмыс берушілерге талантты қызметкерлерді жалдауға жол ашады.44

Өзге бизнес-мәдениетке бейімделу

Кез келген бизнес-мәдениетке бейімделудің жалпы төрт ережесін меңгересіз Кеңсеңіздегі өзге буын өкілімен немесе әлемнің басқа бөлігінде отырған бизнес-серіктесіңізбен тиімді жұмыс істеуге тырыссаңыз, тиімді коммуникация орнатуда әдісіңізді кез келген жағдайға бейімдей алу өте маңызды. Бұл бөлім кез келген бизнес-мәдениетке бейімделу де жол көрсетіп, өзге мәдениет өкілдеріне АҚШ-тың бизнес-мәдениетіне бейімделу бойынша нақты кеңестер ұсынады.

Өзге бизнес-мәдениетіне бейімделуге нұсқаулық Өзге мәдениетті түсініп, оған бейімделуде қарым-қатынас жасау әдетіңізге өз мәдениетіңіздің әсерін мойындау – маңызды қадамдардың бірі. 138-беттегі «Мәдениетаралық коммуникация дағдыларын жетілдіру» тақырыбынан түрлі кеңестерді оқи аласыз, бірақ мұнда барлық бизнес өкілдерінің мәдени білігін арттыруға көмектесетін төрт жалпы нұсқаулық қана қамтылған: ● Өзіңіздің біржақты көзқарастарыңызды біліңіз. Мәдениетаралық коммуникация ойдағыдай болуы үшін өзге тараптың мәдениетін түсіну аздық етеді; сіз, әуелі, өз мәдениетіңізді, оның коммуникация әдетіңізге әсер ету жолын ұғынуыңыз керек.45 Мысалы, тәуелсіздік пен жеке жетістіктерді бағалайтыныңызды білсеңіз, бұл ортақ консенсус және топтық үйлесімді бағалайтын мәдениеттерде ойдағыдай коммуникация жасауға көмектеседі. ● «Алтын ережені» қолдануда абай болыңыз. «Өзгелер сізді сыйласын десеңіз, сіз де солай жауап қатыңыз» деген сөзді естіп өскен болуыңыз мүмкін. «Алтын ереженің» тығырыққа тірейтін тұсы – өзгелермен қалай қарым-қатынас жасауды қаласаңыз, олар да сізбен дәл солай қарым-қатынас жасағысы келмеуі мүмкін, әсіресе бұл өзге мәдениет өкілдеріне қатысты. Ең жақсы амал: басқалармен өздері қалағандай қарым-қатынас жасаңыз. ● Толеранттық, икемділік және құрмет көрсетіп жаттығыңыз. ІBM компаниясының өкілі Рон Гловер атап көрсеткендей, «біз қызметкерлерімізді және іс-әрекетімізді мүмкіндігінше кез келген ел, ұйым немесе мәдениетті құрметтейтін амалдармен басқаруға тырысамыз».46 ● Шыдамды болыңыз, әзілді түсініңіз. Тіпті өз ісіне берілген, ең мықты деген бизнес мамандарының өзі мәдениетаралық коммуникацияда қателіктер жасауы мүмкін, сондықтан барлық тараптардың бір-біріне түсіністік танытуы маңызды. Бизнес бұрын-соңды болмаған деңгейде жаһанданғандықтан, тіпті дәстүріне берік мәдениет өкілдерінің өздері басқа мәдениет адамдарымен шыдамдылық көрсетіп әрекеттесуді және кездейсоқ мәдени қателіктерді елемеуді меңгеруде.47 Әзілді түсіне білу де пайдалы қасиет, ол ыңғайсыз жағдайдан жеңіл шығып кетуге көмектеседі. Қателік жасап қойсаңыз, жай ғана кешірім сұраңыз, орынды болса, өзге адамнан қалай істеу керектігін сұрап алып, алға қарай қадам басыңыз.

АҚШ бизнес-мәдениетіне бейімделуге нұсқаулық Америка мәдениеті құптайтын құндылықтар қатарына индивидуалдық, теңдік және жеке өмірге қол сұқпау құқығы кіреді. АҚШ-қа жақында келсеңіз немесе АҚШ мәдениетіне ұқсамайтын өзге елде өскен болсаңыз, бұл бөлімде айтылған барлық тұжырымдар мен дағдылар АҚШ-тың бизнес-мәдениетіне бейімделуге көмектесе алады. Бұл елдің бизнес-коммуникация ерекшеліктерін меңгергенде есте ұстайтын кейбір негізгі ережелер мыналар:48 ● Индивидуалдық. Ұжымдық гармония мен ұжымдық табысты бағалайтын мәдениеттермен салыстырғанда, АҚШ-та жеке адамның жетістікке өз күшімен жеткенін жоғары бағалайды және оларды жеке табыстары үшін марапаттайды. Көп компанияда командалық жұмысқа мән берілсе де, жеке тұлғалар арасында бәсекеге жол беріп, қызметкерлерді үлкен жетістіктерге ынталандырады. ● Теңдік. Ел тарихында теңдік ылғи позитив сипатта болмаған, әрі қоғамда әлі күнге дейін теңсіздіктер кездеседі, дегенмен теңдік – Америкадағы басты құндылықтардың бірі. Бұл принцип – нәсіл, жыныс, әлеуметтік тек және тіпті жасқа да қатысты қолданылады. Басқа мәдениеттердің өкілдерімен салыстырғанда америкалықтар түрлі мәдениет өкілдерінің арманы мен мақсатын жүзеге асыруға мүмкіндік берілуге тиіс деп санайды. ● Құпиялық және жеке кеңістік. Әлеуметтік желілер мен өзге де жеке мәліметтер жинайтын басқа медиа түрлерінің дамуына байланысты жағдай өзгеріске түссе де, АҚШ тұрғындары жеке басқа қол сұқпауға үйренген. Бұл дағды жұмыстағы «жеке кеңістік» мәселесіне де байланысты қолданылады. Мысалы, олар есігі жабық кеңсеге кірерде рұқсат сұрайды және адамды жақсы білмейінше, оған діни сенімі мен жеке қызметіне байланысты сұрақ қоймауға тырысады. ● Уақыт пен кесте. АҚШ бизнес-компаниялары жұмысқа кешікпеуді және уақытты тиімді пайдалануды бағалайды. Мысалы, жиналыстар белгіленген уақытта басталып, аяқталуға тиіс. ● Дін. АҚШ-та ресми дін жоқ. Елде көп дін бар, ал адамдар бір-бірінің наным-сенімін құрметтеуге тиіс. ● Коммуникация стилі. коммуникация жасағанда адамдар көп жағдайда тура болғанды құп көреді және ұжымдық гармонияға қарағанда мазмұн транзакцияларға көбірек назар аударады. Мәдениетке қатысты басқа пікірлер секілді, бұл да тым жалпылама болжам. Халық саны 300 миллионнан асатын кез келген ұлттың өз ішінде көп ерекшелік болуы мүмкін. Алайда жоғарыдағы нұсқаулық бизнес-коммуникация жағдайларының басым бөлігінде ойдағыдай коммуникация жасауға көмектеседі.

Мәдениетаралық коммуникация дағдыларын жетілдіру

Мәдениетаралық коммуникация дағдысын жетілдірудің жеті қадамымен танысасыз Мәдениеттер арасында ойдағыдай коммуникация жасау үшін көп дағды қажет (3.2-сызба). Карьера барысында өзге мәдениеттер мен тілдерді меңгеру, коммуникация стилін таңдау еркіндігін құрметтеу, анық жазып, анық сөйлеу, мұқият тыңдау, аудармашылардың көмегіне қашан жүгіну керегін білу, өзгелердің өз мәдениетіңізге бейімделуіне көмектесу секілді жайттарды үйреніп, мәдениетаралық дағдыларыңызды жетілдіресіз.

3.2-сызба. Тиімді мәдениетаралық коммуникация компоненттері Сан қырлы бизнес-ортада коммуникация жасау – оңай шаруа емес, бірақ карьераңыз алға жылжыған сайын сезімталдықты дамытып, дағдыларыңызды жетілдіре түсесіз

Өзге мәдениеттерді зерттеу Коммуникациялық дағдыңызды өзге мәдениетке бейімдеу үшін сол мәдениет туралы білім ғана емес, әдеттеріңізді өзгертуге деген құлшыныс пен жігер қажет.49 Бағыңызға орай, барлығын бір мезгілде үйрену шарт емес. Көп компания бір елге немесе аймаққа бағытталған маман тағайындап, қызметкерлердің тек бір мәдениетке ғана назар аударуына мүмкіндік береді. Ал жұмыс берушіңіз бизнесті халықаралық деңгейде жүргізсе, белгілі бір мәдениетті меңгеруге тиіс қызметкерлеріне тренинг немесе қолдау бағдарламаларын ұсынуы мүмкін. Тіпті шағын зерттеу мен тәжірибенің өзі бизнестегі көп тығырықтан ойдағыдай шығуға көмектеседі. Сонымен қатар көп адам шынайы талпыныс пен жақсы ниетке позитив түрде жауап береді және олардың мәдениетін үйренуге қызығушылық танытсаңыз, бизнес-серіктестеріңіздің көмегіне жүгіне аласыз. Сұрақ қоюдан қысылмаңыз. Адамдар сіздің алаңдауыңызды және білуге құмарлығыңызды түсінеді. Бірте-бірте білім жинақтап, түрлі бизнес-жағдайларда өзіңізді қолайлы сезініп, тиімді жұмыс істей бастайсыз. Саяхаттауға және белгілі бір мәдени ортада жұмыс істеуге қатысты кеңес беретін сайттар мен кітаптар жетерлік. Сонымен бірге өзге мәдени ортада қолданылатын газет-журналдарды, тіпті музыка мен киноларды қарасаңыз болады. Мысалы, тілді меңгермесеңіз де, кинолардан бейвербал әдеттермен танысуға болады. (Алайда ойын-сауық өнімдеріне ғана тәуелді болудан сақ болыңыз. Өзге елдерден келген адамдар АҚШ мәдениеті туралы пікірлерін тек ақылы толмаған жасөспірімдер киносы мен атыс-шабысқа толы фильмдер арқылы қалыптастырса, оларда қандай көзқарас болатынын елестете аласыз ба?) Өзге елде бизнес бастар алдында зерттелуге тиіс басқа да маңызды мәселелерді білу үшін 3.1-кестеніқараңыз.

• Жұрт бейтаныс адамарға қалай қарайды? Жылы қабақ таныта ма? Суық па? Ашылып сөйлемей ме? • Адамдар бір-бірімен қалай амандасады? Еңкею қажет пе? Бас изеуіңіз қажет пе? Қол алысасыз ба? • Түскі ас, кешкі ас немесе біреудің үйіне қонаққа шақырылсаңыз, келіскеніңізді қалай білдіресіз? Сыйлық апаруыңыз немесе гүл жіберуіңіз қажет пе? Алғыс хат жөнелтуіңіз керек пе?

• Шақырудан бас тарту дөрекі саналмай ма? Қалай сыпайы түрде бас тартуға болады? • Әлеуметтік жерлерде қандай тақырыптарды талқылауға болады, қайсысын болмайды? Ал бизнес-орындарда ше? • Қоғамдық әдет-ғұрыптар ерлер мен әйелдер арасындағы байланысты қалай реттейді? Жастар мен қарттар арасындағы байланысты ше?

• Қандай түстер аза тұту белгісі саналады? Махаббаттың белгісі қай түс? Қуанудың ше? • Кейбір киім түрлерін белгілі бір жыныс мүшелеріне киюге тыйым салынған ба?

• Діни наным-сенімдер ерлер мен әйелдер және өзге топтар арасындағы коммуникацияға әсер ете ме?

• Дін қандай да бір тағамдарды жеуді міндеттей ме, әлде тыйым сала ма? Белгілі бір уақыттарда ше?

• Бизнестері ірі ме? Белгілі бір отбасына тиесілі ме? Мемлекет басқара ма?

• Олардың жұмысқа қатысты көзқарастары қандай? Ақшаға қатысты көзқарастары ше?

мәдениетаралық коммуникация ойдағыдай жүргізу үшін жеке коммуникация стиліңізді өзгерту қажет болады. Коммерция саласындағы жаһандану үрдісі жалғасуда және көп елде лингвистикалық әралуандық қоғамның бір бөлшегіне айналып, көп тілде сөйлейтін бизнес-мамандарға сұраныс артып келеді. Екі немесе одан да көп тілде коммуникация жасай білу жұмысқа өтініш беру кезінде бәсекеге қабілетіңізді арттырып, түрлі карьералық мүмкіндіктерге жол ашады.

Өзге адамның мәдениетін үйренуге күш салу – оны құрметтеудің белгісі. Тіпті өзге елдегі әріптесіңіз немесе клиентіңіз сіздің тіліңізде сөйлей алса да, олардың тілінде жиі кездесетін тіркестерді үйренуге уақыт бөліңіз. Бұлай жасау күнделікті іскери және қоғамдық жағдайлардан ойдағыдай шығуға көмектесіп қана қоймай, бизнес-коммуникацияға жауапкершілікпен қарайтыныңызды көрсетеді. Бәлкім, ол кісі сіздің тіліңізді меңгеруге көп уақытын сарп еткен болар.

ІTranslatex 80-нен астам тілді аударып, енгізілген сөздерді дыбыстайды. Мобайл құрылғылардың өзге тілді меңгеруде және өзге тілдегі адаммен коммуникация жасауда көмегі көп тиеді. Интернеттегі ұшан-теңіз қосымшалар мен уеб-сайттар негізгі сөздер мен тіркестерді, грамматика мен орфоэпияны меңгеруге көмектесіп, мәтін аударуға, тіпті ілеспе аударма жасауға жәрдемдеседі (3.1-сурет). Ағылшын – халықаралық бизнесте ең көп қолданылатын тіл, бірақ әркім ағылшынша түсінеді немесе дәл ағылшындар сияқты сөйлейді деп ойлап қалмаңыз. Оның үстіне бір тілде сөйлейтін әртүрлі елден келген адамдардың тіл қолданысы бірдей деген ойдан аулақ болыңыз. Канаданың Квебек штаты мен өзге де аймақтарында қолданылатын француз тілі мен Франциядағы француз тілінің арасында айтарлықтай айырмашылық бар. Сол секілді АҚШ пен Ұлыбритания бір тілде сөйлейтін екі бөлек ел ретінде қарастырылады. Мысалы, АҚШ-та айтылатын perіod (пунктуацияға қатысты), elevator (лифт) және gasolіne (жанармай) сөздерін Ұлыбританияда full stop, lіft және petrol дейді.

3.1-сурет. Мобайл тіл құралдары Аударма қосымшалары көмегімен көптілді бизнес-ортада жұмыс істеу өте қолайлы. Тіпті белгілі бір тілді меңгермесеңіз де, негізгі тіркестердің аудармасын жылдам ала аласыз

Коммуникация стиліндегі өзгенің таңдауын құрметтеу Әр мәдениетте коммуникация стилі, яғни туралық деңгейі, ресмилік дәрежесі, медиа таңдау ерекшеліктері және өзге де факторлар әрқалай (3.2a–d-суреттері). коммуникация жасайтын серіктесіңіздің талап-тілектерін білу оның стиліне бой үйретуге көмектеседі. Айталық, көру мен үйрену – дағдыларыңызды жетілдірудің ең тамаша жолы. Дегенмен көп мәлімет алғаннан кейін ғана мәдениет туралы жалпы түсінік қалыптастыра аласыз. Мысалы, АҚШ жұмысшылары әдетте ашық және тура коммуникация жасау стилін ұнатады; олардың өзге стильдерге көңілі толмайды. Швецияда да туралықты тиімділіктің белгісі ретінде санағанымен, қызу талқылау мен дауласу әдеттен тыс жағдай ретінде қабылданады. Итальян, неміс және француз басшылар әдетте әріптестерін сынаудан бұрын мақтамайды; олай істеу оларға манипуляция жасағандай көрінеді. Жапония мен Қытай сияқты жоғары контекстік мәдениеттен шыққан мамандар тура айта бермейді.50 Жалпы алғанда, АҚШ бизнесмендерімен салыстырғанда өзге ел кәсіпкерлерінің бизнес-хат жазу стилі анағұрлым ресми.

3.2a-сурет. Мәдениетаралық бизнес-хат: тиімсіз оригинал драфт Бұл хат (радио түрінде басқарылатын ұшақтар жасайтын Кентукки компаниясынан) көп мәселені ашып көрсетіп, оқырмандарын ыңғайсыз жағдайда қалдыруы мүмкін (өндіріс компаниясының менеджері Қытайда). 3.2b-суреттегі өзгерістерді бақылап, хаттың қалай өңделіп, негізгі аудиториясына қалай аударылғанын байқаңыз

3.2b-сурет. Мәдениетаралық бизнес-хат: алғашқы тексеру Бұл нұсқада бейресми тіркестер мен намысқа тиетін сөздерді қолдануға қатысты мәселелердің басым бөлігі қарастырылады. Бір түзетіп шыққаннан кейін мәтін ана тілі – ағылшын тілі адамдарға ұғынықты болуы мүмкін, бірақ қытай оқырманының түсінуі үшін кей сөздерді және хабарламаның форматын өзгертуге тура келеді, 3.2c-суретпен салыстырыңыз

3.2c-сурет. Мәдениетаралық бизнес-хат: соңғы рет тексеру Мынау – ағылшын тілді қытай азаматының ұғынуына жеңіл, Қытайдағы бизнес-коммуникация стандарттарына бейімделген мәтіннің ағылшын тіліндегі соңғы нұсқасы (мекенжайы алынып тасталды)

3.2d-сурет. Мәдениетаралық бизнес-хат: аударылған нұсқа Бұл қытайдың бизнес-коммуникация тәжірибесіне сәйкес форматта аударылған нұсқа

Жатық жазу Түсінікті жазу әр уақытта маңызды саналған, бірақ ана тілі ағылшын тілі емес адамдар жазғанда, мұның маңызы арта түседі. Хабарламаңыздың түсінікті екеніне көз жеткізу үшін келесі кеңестерді басшылыққа алыңыз (3.3-сурет):51 Ана тіліңізде сөйлемейтін адамдарға жазғанда немесе олармен сөйлескенде анық жазып-сөйлеп, жай сөйлемдер қолданыңыз. ● Сөздерді мұқият таңдаңыз. Адамдарды шатастыруы мүмкін көп мағыналы сөздерді қолданбаңыз. Мысалы, rіght сөзі ондаған түрлі мағына береді, сондықтан мағынаны дәл жеткізетін синонимдерді табыңыз. Мысалы, correct (дұрыс), approprіate (орынды), desіrable (қажетті), moral (моральдық), authentіc (түпнұсқа) немесе prіvіlege (артықшылық).52 ● Қысқа жазыңыз. Оқырман ақпаратты оңай түсінуі үшін оны шағын бөліктерге бөліңіз, жай сөйлемдер мен қысқа абзац қолданыңыз. ● Сөздер мен сөз тіркестерін бір-бірімен жалғайтын транзит сөздерді (transіtіon) көп қолданыңыз. Транзит сөздер мен сөз тіркестерін қолдана отырып, оқырманның ой тізбегіне ілесіп отыруына көмектесіңіз. Мысалы, бір-бірімен байланысты жайттарды бұған қоса, біріншіден, екіншіден, үшіншіден деген сөздер арқылы біріктіріңіз. ● Шетелге хат жолдағанда мекенжайын анық көрсетіңіз. Көбірек ақпарат білу үшін «а» қосымшасын қараңыз. ● Сандар мен күндерді мұқият көрсетіңіз. АҚШ-та 11-05-18 саны «2018 жылдың 5 қарашасы» дегенді білдіреді, ал көп елдерде бұл «2018 жылдың 11 мамыры» деген сөз. Жапония мен Қытайда әдетте жыл бірінші көрсетіліп, сосын ай, содан кейін ғана күні жазылады; сол себепті Жапонияда 2018 жылғы 5 желтоқсан деп жазу үшін 2018-12-05 деп көрсету керек. Сол секілді АҚШ пен Ұлыбританияда 1.000 деген 1 бүтін және үш таңбалы бөлшек сан саналса, Еуропаның өзге елдерінде бұл – мың деген сөз. ● Сленг сөздер мен тұрақты тіркестен және бизнес-жаргондардан аулақ болыңыз. Күнделікті қолданылатын ауызекі және жазбаша тілде сленгтер мен идиомалық тіркестер өте көп. Идиомалық тіркес – мағынасы құрамындағы сөздердің мағынасымен анықталмайтын тіркестер, сөз орамы. Америкалық ағылшын тілінен мысалдар: «Knocked one out of the park» (Ерекше жақсы атқарылған іс) және «More bang for the buck» (Не ексең, соны орасың). Бұл тіркестерді қолданғанда аудиторияңыз не айтып отырғаныңызды түсінбеуі мүмкін. Әзіл белгілі бір мәдениеттің ерекшелігін терең түсінуге байланысты болғандықтан, елдер арасында нашар таралады. ● Попмәдениеттің әзілдері мен оларды меңзеуден аулақ болыңыз. Бұқаралық ойын-сауық әзіл-қалжыңдары белгілі бір мәдениетке тән ақпаратқа негізделеді, сондықтан аудиторияңыз ол туралы мүлде білмеуі мүмкін. Бұл айырмашылықтардың кейбірі тым маңызсыз көрінгенімен, халықаралық аудиторияның талаптарына сай болу – өзге мәдениет туралы біліміңіз бен оған деген құрметті білдіреді.

Байқап сөйлеу және мұқият тыңдау Екпіні, мәнері, қарқыны мен дыбыс деңгейіне байланысты тілдер әртүрлі, сондықтан сөздердің мағынасы мен тұтас хабалараманың астарын ұққысы келген адамдарға қиындық туғызады. Рrogress деген ағылшын сөзі қай дыбысқа екпін түсіргеніңізге байланысты зат есім де, етістік те болады. Қытай тілінде ma сөзінің мағынасы спикердің қай буынға екпін түсіргеніне қарай ана, соқтығысу, жылқы немесе сөгу мағыналарында жұмсалады. АҚШ-тағы ағылшынтілді тыңдаушы арабтардың ауызекі тілдесуінен қуанғанын немесе ұрысқанын айыра алмайды.53 Мәдениетаралық коммуникацияны ойдағыдай жүргізу үшін анық сөйлеп, аудиторияның пікірін тыңдау өте маңызды. Әртүрлі тілде немесе тіпті бір тілдің әртүрлі диалектілерінде сөйлейтін тараптар арасындағы әңгіме ойдағыдай өрбісін десеңіз, сөйлеушілер мен тыңдаушылар келісімге келуі керек.54 Сөйлеуші хабарламасының мазмұны мен жеткізу стилін тыңдаушылардың қажеттіліктері мен әңгіме ауанына қарай түзеп отыруға тиіс. Мысалы, жүзбе-жүз тілдессеңіз немесе электрондық түрде видеобайланысқа шықсаңыз, ойыңызды жеткізу үшін қол және өзге де бейвербал белгілерді қолдана аласыз. Ал визуал байланыс болмаған жағдайда ойыңызды жеткізу үшін сөздер мен дыбыстық сипаттарды ғана қолданып, қосымша күш салу керек. Есесіне, тыңдаушы сөйлеушінің ойын түсіну үшін акцент, сөздік қоры мен ым-ишара секілді көңіл бөлетін өзге де факторларға барынша түсіністік танытуы керек. Ана тілі бөтен адамдармен сөйлескенде тіпті күнделікті әңгімені түсінудің өзі қиынға соғады. Мысалы, америкалықтар сөйлегенде бірнеше сөзді біріктіріп, түсініксіз сөз жасап жібереді. Мысалы, «Dіd you eat yet?» (Тамақ ішіп алдың ба?) дегенді «Jeetyet?» дейді. Французша ауызекі тілде ереже бойынша бірнеше сөз қосылып айтылады және оның айтылуы келесі сөзге байланысты өзгеруі мүмкін. Мұндай жағдайда ана тілі француз емес кісілер бір сөздің қашан аяқталып, екіншісінің қашан басталғанын түсінбей, дал болуы мүмкін. Мәдениетаралық сұхбатта ұғынықты болу үшін анық және ақырын сөйлеңіз, бірақ бөтен адаммен әңгімеде тым көлгірсіп кетпеңіз, тым қарабайыр да болмаңыз. Аса қажет болмаса, бастапқы айтқан сөздеріңізді қайталағанда синоним сөздерді пайдаланбаңыз, өйткені тыңдаушы қайта аударып, әуреге түседі. Әңгіме барысында сұхбаттасушының ойыңызды дұрыс түсінгеніне сенімді болу үшін пікірін сұрап отырыңыз. Әңгіме соңында айтылған жайт пен қабылданған шешім бойынша тыңдаушымен ойларыңыз бір жерден шыққанына көз жеткізу үшін тағы бір мәрте тексеріп алғаныңыз жөн. Мәдениеттер арасында жақсы тыңдау дағдысын қалыптастыру үшін естігенді сынсыз қабылдап, кісінің ойын аяқтауына мүмкіндік беріңіз. Тыңдаушы ретінде дауыстағы құбылмалылықты аңғаруға үлкен тәжірибе керек. Бастысы – мақсаты мен мағынасы туралы алдын ала жорамал жасамай, сөздерді сол күйінше естіп, қабылдау керек. Кісінің ойын аяқтауына мүмкіндік беріңіз. Сөзін бөлсеңіз, маңызды ақпаратты естімей қалуыңыз мүмкін. Оның үстіне бұл – сыйламаудың белгісі. Айтылған сөзді түсінбесеңіз, қайталауды өтініңіз. Қосымша көмек сұрап, өзіңді қолайсыз сезінуге қарағанда сәтсіз коммуникацияның салдары ауыр болмақ. Жазбаша және ауызша аудармашылар мен аударма бағдарламасының көмегіне жүгіну Маңызды бизнес-коммуникация кезінде кәсіби аудармашылардың қызметіне жүгініңіз («translator» – жазбаша және ауызекі аударатын маман, «іnterpreter» – тек ауызекі аударатын маман). Бизнесте аудармашылардың (translator – жазбаша және ауызекі аударатын маман, іnterpreter – ауызекі аударатын маман) көмегіне жүгінетін жағдайлар жиі туындайды. Аудармашылардың қызметі қалтаға ауыр тиюі мүмкін, бірақ өзге мәдени контексте коммуникацияға түскенде тәжірибелі кәсіби аудармашылардың тигізер көмегі мол.55 Өзге елдің мәдени ортасында өз тіліңізде сөйлеп қателік жіберіп, ұятқа қалмаңыз. Маркетинг пен жарнамада заманауи мәдениетпен үндестікте болу өте маңызды, компаниялар кейде transcreatіon, яғни мәтінді жай аудара салмай, материалды жаңа мәдени контекске бейімдеп, қайта құру тәсілін де пайдаланады.56 Кейбір компаниялар нақтылыққа көз жеткізу үшін кері аударманы қолданады. Яғни аудармашы хабарламаны өзге тілге аударған соң басқа аудармашы сол хабарламаны түпнұсқа тілге қайта аударады. Содан соң кері аударма түпнұсқа хабарламамен салыстырылып, қандай да бір қателік немесе алшақтық бар-жоғы тексеріледі. Кәсіби аударма қызметінің шығыны көп әрі біршама уақыт алатындықтан, компьютердегі аударма құралдары дами бастады. Арнайы бағдарламалық жасақтамалар, мобайл қосымшалары, WorldLіngo және Google Translate секілді онлайн қызметтер автоматты түрде аударма жасаудың түрлі формаларын ұсынады. Басты іздеу жүйелері өзіңіз тапқан сайттарды аудару туралы өтініш жасауға мүмкіндік сыйлайды. Бұл құралдардың ешқайсысы адам-аудармашы сияқты болмағанымен, олардың қызмет сапасы уақыт өте келе жақсарып келеді.

Төл мәдениетіңізге Өзгелердің бейімделуіне көмектесу Өзгелердің мәдениетіңізге бейімделуіне көмектесіңіз; бұл жұмыс орнын өнімді еңбек ортасына айналдырып, олардың да мәдениетін меңгеруге жағдай жасайды. Мәдениетаралық коммуникацияның ойдағыдай жүзеге асуына кез келген адам үлес қоса алады. Ірі корпорацияның ережелеріне үйрене алмай жүрген жас қызметкер бола ма, командаңызда бірге жұмыс істейтін шетелдік бола ма, олардың араласып, өз коммуникация стильдерін ортаға бейімдеуіне көмектесіп жүріңіз. Мысалы, ана тілі ағылшын емес сөйлеуші қателік жасап, бұл оның абырой-сеніміне нұқсан келтіретінін түсінсеңіз, лайық сөздер мен тіркестерді қалай қолдануға болатынын айтып, кеңес беріңіз. Ізет-құрметпен жасалса, тіл үйренушілердің басым бөлігі мұндай көмекке шын ниетімен ризашылығын білдіреді. Оған қоса көмектесу барысында өзге адамның мәдениеті мен тілінен де көп нәрсе үйрене аласыз. Сонымен бірге коммуникация процесін жеңілдету бойынша қадамдар жасай аласыз. Мысалы, әдетте екінші тілде ауызекі әңгімелесу жазбаша түрде коммуникация жасағаннан әлдеқайда күрделі, сондықтан шетелдік әріптесіңізден конференц-қоңырау барысында ақпаратты ауызекі бергеннен гөрі, жазбаша жауап қайтаруын өтінсеңіз болады. Жұмыс орнында мәдениетаралық коммуникацияны жетілдіру мақсатында идеялардың қысқа топтамасымен танысу үшін «Бақылау тізімі. Мәдениет­аралық коммуникация дағдыларын жетілдіру» айдарын қараңыз. Әр алуан әлемде коммуникация жасау бойынша қосымша ақпаратпен танысу үшін real-tіmeupdates.com/bct14 сайтына кіріп, 3-тарауды таңдаңыз.

Kaіser Permanente компаниясы әралуандықты бағалайды және қызметкерлер мен науқастардың қоян-қолтық араласуын алдыңғы орынға қояды. Айталық, сіз Kaіser медицина орталығында бөлім жетекшісі болып жұмыс істейсіз. Сіздің міндетіңіз – инклюзив орта қалыптастырып, кез келген мәдени ортадан шыққан қызметкерлерге қолдау көрсету. Бұл мәселелерді қалай шешер едіңіз? ЖЕКЕ ТАПСЫРМА. Өткен жылы Румыниядан көшіп келген Михай Сисей сіздің бөлімге орналасты. Ол – баға қалыптастыру мен сақтандыруда нағыз эксперт, бірақ өзге қызметкерлермен жұмыс істегісі келмейді, тіпті бірігіп жұмыс істеуге арналған командалық жұмыстардан да қашады. Командалық жұмыстың маңызды екені белгілі, енді бұл мәселені қалай шешер едіңіз? Бұл дилемманы шешу үшін бірнеше балама ұсынысты атап, қандай тәсіл қолданатыныңызды анықтап, себебін түсіндіріңіз. КОМАНДАЛЫҚ ТАПСЫРМА. Қызметкерлеріңіз этностық негізде шағын топтарға бөлініп алған. Этностық топ мүшелері бірге тамақ ішіп, қоғамдық орындарды бірге аралайды, жұмыс кезінде ана тілдерінде шүйіркелесіп отырады. Олардың ұйымшылдығын жақсы бағалайсыз, алайда бұл бейресми коммуникация арналары топтан тыс қызметкерлерді бөлектеп, ақпарат алмасу процесіне кедергі келтіруде. Бөлім ішінде қауымдастық мәдениеті мен командалық жұмысты нығайтуға қалай ынталандыра аласыз? Бөліміңіздегі мәдениетаралық коммуникацияны жетілдіру мақсатында жасауға болатын кемінде үш әрекетті ойластырыңыз.

Мәдени біліктілік көзқарас, білім және дағдылардың жиынтығын қажет етеді. Мәдениет – таңбалар мен сенім-көзқарастың, құндылықтар мен талап-тілектердің және жүріс-тұрыс нормаларының ортақ қалыптасқан жүйесі. Этноцентризм – өзге топтардың барлығын өз тобының стандарттары, мінез-құлқы және дәстүрлеріне қарай сынау құбылысы. Стереотиптеу – белгілі бір топқа мүшелігіне сүйене отырып, жеке адамға жалпыланған қасиеттер таңу.

Мәдени плюрализм – түрлі мәдениеттерді сол күйінде қабылдау. Жорамал жасамай, сынап-мінемей және айырмашылықтарды қабылдай отырып, этноцентризм мен стереотиптеуден құтылуға болады. Мәдени контекст – физикалық таңбалар, қоршаған ортаның қозғау күші және көрінбейтін ұғынысу арқылы бір мәдениеттің екі мүшесі арасында мағынаны жеткізу формасы. Жоғары контекстік мәдениеттер мағынаны жеткізуде бейвербал әрекеттер мен қоршаған орта ерекшеліктеріне тәуелді болса, төмен контекстік мәдениеттер айқын ауызекі коммуникацияға тәуелді.

Әралуандық – әрқайсысымызды жеке тұлға ретінде анықтайтын барлық сипаттар мен тәжірибелер. Жоғары контекстік мәдениет – адамдар өз ойын жеткізу үшін вербалдыкоммуникацияға тәуелділігі азайып, бейвербал әрекеттер мен қоршаған орта ерекшеліктеріне көбірек арқа сүйейтін мәдениет. Идиома тіркестер – құрамындағы жеке сөздердің мағынасымен анықталмайтын сөз орамдары; мұндай тіркестерді шет тілін меңгерушілер түсіне алмай, қиналуы мүмкін.

Ксенофобия – бейтаныс адамдар мен шетелдіктерден қорқу сезімі. Мәдени білік – қарым-қатынасқа әсері бар мәдени айырмашылықтарды бағалап, мәдени шекаралар арасында месседждердің ойдағыдай алмасуына көз жеткізу үшін қарым-қатынас жасау стилін соған қарай бейімдеу қабілеті. Мәдени контекст – бір мәдениеттің екі мүшесі арасында физикалық ишара, қоршаған ортаның ықпалы және көрінбейтін ұғынысу арқылы түсінісу формасы.

Мәдени плюрализм – түрлі мәдениеттерді сол күйінде қабылдау. Мәдениет – таңбалар мен наным-сенімдердің, құндылықтар мен талап-тілектердің және жүріс-тұрыс нормаларының ортақ қалыптасқан жүйесі. Мәдениетаралық коммуникация – хабарламаларды жіберу және алу процесі, мұнда адамның мәдени ерекшелігі вербал және бейвербал хабарламаларды түрліше қабылдауға әкеледі. Стереотиптеу – жеке адамдардың белгілі бір әлеуметтік топқа немесе мәдениетке тиесілігі негізінде оған жалпылама қасиеттерді таңу. Төмен контекстік мәдениет – ойын жеткізу үшін адамдардың көбіне вербал коммуникацияға тәуелді болып, жағдай ерекшеліктері мен бейвербал белгілерге азырақ жүгінуі. Этноцентризм – өзінен басқа топтарды стандарттар жүйесіне, қимыл-әрекеттеріне қарап және өз тобының дәстүрлерімен салыстыра отырып, сынап-мінеу.

1 Мәдениетаралық коммуникацияның мүмкіндіктері мен қиындықтарын түсіндіңіз. Әлемдік нарық кеңістігі ұлттық шекараларды бұзып, кез келген деңгейдегі кәсіпорындардың өзара бәсекелесуіне мүмкіндік береді. Сол себепті қазіргі кезде бизнес саласы мамандарының халықаралық шекаралардан өтіп, өзге мәдени ортада тұрып жатқан адамдармен коммуникация жасауына мүмкіндіктер жетерлік. Оған қоса отандық жұмыс күші де ұлты, діні және этностық тегі әртүрлі қызметкерлерден құралып, әр алуан болып барады. Мұндай ортада компаниялар әртүрлі көзқарастар мен идеяларға қол жеткізіп, әр алуан нарықты жақсы түсінуге және ең талантты қызметкерлерді жұмысқа тарту мүмкіндігіне ие болады. Алайда мәдениетаралық коммуникацияның қиындықтары да бар. Мысалы, әр алуан қызметкерлерді команда болып ынтымақтасып, бірігіп жұмыс істеуге ынталандыру, түсінбестік тумас үшін мәдениеттің тілге әсерін жеткілікті дәрежеде түсіну қиын. 2 Мәдениет ұғымына анықтама беріп, мәдениет қалай меңгерілетінін түсіндіресіз, этноцентризм мен стереотиптеу ұғымдарына анықтама бердіңіз. Мәдениет – таңбалар мен сенім-көзқарастардың, құндылықтар мен талап-тілектердің және жүріс-тұрыс нормаларының қалыптасқан ортақ жүйесі. Мәдениетті қоғамның өзге мүшелерінің кеңесін тыңдап, олардың қимыл-әрекеттерін бақылау арқылы меңгереді. Мәдениет адамнан-адамға және ұрпақтан-ұрпаққа дұрыс берілуі үшін осындай тура және жанама әдістер қолданылады. Этноцентризм – барлық өзге топтарды өз тобының стандарттары, қимыл-әрекеттері және дәстүрлеріне қарай сынау құбылысы. Стереотиптеу – жеке адамдардың белгілі бір әлеуметтік топқа немесе мәдениетке тиесілілігі негізінде оған жалпылама қасиеттер таңу, оның ерекше қасиеттерін көрмеу. Этноцентризм мен стереотиптеуді жеңу үшін алдын ала долбар жасаудан сақтанып, сынап-мінемеу керек және айырмашылықтарды мойындау қажет. 3 Мәдени айырмашылықтарды танудың маңызын түсініп, сегіз категориясын білдіңіз. Әртүрлі мәдениет өкілдері месседждерді әрқалай қабылдап, жеткізеді, осылайша түсінбестік туу ықтималдығы арта түседі. Мәдени айырмашылықтарды танып, оларға санамыздан орын бере отырып, әрбір адамның ойы мен әрекеті менікіне ұқсас болуы керек деген ойдан еріксіз түрде арыламыз. Айырмашылықтың сегіз категориясына назар аударудан бастаңыз: контекстік айырмашылықтар (ойды жеткізуде мәдениеттің вербал немесе бейвербал әрекеттерге тәуелді болу деңгейі), құқықтық және этикалық айырмашылықтар (заң мен этика ережелерін қарастыру және оларға бағыну деңгейі), әлеуметтік айырмашылықтар (қоғам мүшелерінің жұмыс пен табысты бағалауы, дәрежені мойындауы, мінез-құлықты анықтауы, уақытты қабылдауы), бейвербал айырмашылықтар (амандасу, жеке кеңістік, жанасу, бет әлпеті қимылдары, көз түйістіру, тұрған тұрысы, ресмилікке қатысты әртүрлі көзқарас), жас айырмашылығы (адамдардың жастыққа, ересектікке, қарттыққа қатысты көзқарастары), жыныстық айырмашылық (ерлер мен әйелдер қалай коммуникация жасайды, гендерлік идентификация спектрі), діни айырмашылық (наным-сенімдер жұмыс орнындағы коммуникацияға қалай әсер етеді) және қабілет айырмашылығы (мүмкіндігі шектеулі жандарға өзге қызметкерлермен ойдағыдай коммуникация жасауға мүмкіндік беретін инклюзив стратегиялар). 4 Кез келген бизнес-мәдениетке бейімделудің жалпы төрт ережесін меңгердіңіз: 1) өзіңіздің мәдени сыңаржақтылығыңызды тани отырып, бұл күштердің коммуникация жасау әдетіңізді қалай өзгертетінін түсіну; 2) «Алтын ережені» қолданбау (Алтын ереже: адамдардың сізбен қалай қарым-қатынас жасағанын қаласаңыз, олармен солай қарым-қатынас жасау) және оның орнына адамдармен өздері қалағандай деңгейде коммуникация жасау; 3) толеранттылық пен икемділікке және құрмет көрсетуге дағдылану; 4) шыдамдылық таныту және қолайсыз жайттардан жеңіл өту үшін әзілді түсіне білу арқылы кез келген бизнес-мәдениетке бейімделе аласыз. 5 Мәдениетаралық коммуникация дағдысын жетілдірудің жеті қадамымен таныстыңыз. Мәдениеттер арасында ойдағыдай коммуникация жасау үшін көп дағды қажет, олардың барлығын карьера жасау барысында әрі қарай жетілдіре аласыз. Мәдениетаралық коммуникацияны төмендегідей: 1) өзге мәдениеттерді игеру; 2) өзге тілдерді үйрену; 3) аудиторияның коммуникация стиліндегі талғамдарын құрметтеу; 4) мүмкіндігінше түсінікті жазу; 5) мейлінше түсінікті сөйлеу; 6) мүқият тыңдау және қажет кезде жазбаша не ауызекі аударатын аудармашылардың көмегіне жүгіну және аударма бағдарламаларын қолдану; 7) өзгелердің мәдениетіңізге бейімделуіне көмектесу жолдары арқылы тиімді ете аласыз.

Әр сұраққа қатысты тарау мазмұнын шолып шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз.

3-3. Этноцентризм дегеніміз не және коммуникация барысында одан қалай арылуға болады [2-ОМ]? 3-4. Жоғары контекстік мәдениеттің төмен контекстік мәдениеттен қандай айырмашылықтары бар [3-ОМ]? 3-5. Контекстік айырмашылықтармен қатар, мәдени айырмашылықтардың тағы қандай категориялары бар [3-ОМ]? 3-6. Мәдениетаралық коммуникация барысында әзілді қалай пайдаға жаратуға болады [4-ОМ]?

3-7. Мәдениетаралық коммуникацияда «Алтын ереже» қандай проблемалар туғызуы мүмкін [4-ОМ]? 3-8. Өзге мәдениет өкілінің мәдениетіңізге бейімделуі­не көмектесу үшін қандай әрекеттер жасай аласыз [5-ОМ]?

Біліміңді қолдан Әр сұраққа қатысты тарау мазмұнын шолып шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз. 3-9. Өміріңіздегі ең басты бес нәрсенің тізімін жасаңыз (мысалы, танымалдық, байлық, отбасы, рухани кемелділікке жету, жан тыныштығы, даралық, өнерімді паш ету). Тізімді өзіңіз өмір сүріп отырған мәдениетте бағаланатын құндылықтармен салыстырыңыз (мәселені ауқымды немесе тар шеңберде қарастырсаңыз болады. Мысалы, мәдениет ұғымын анықтай отырып, тұтас АҚШ мәдениетін, колледж немесе университетіңіздің мәдениетін алсаңыз болады). Жеке құндылықтарыңыз өз мәдениетіңіздің құндылықтарымен сәйкес келе ме? Сәйкес келмесе, мұндай сәйкессіздік өзге мәдениет өкілдерімен коммуникацияға қалай әсер етуі мүмкін [2-ОМ]? 3-10. Жорамалдан арылуға күш салу мәдени плюрализм тәжірибесіне қалай әсер етуі мүмкін [2-ОМ]? 3-11. Өзге мәдениет өкілдерімен араласуға талпынғанда өз мәдениетіңді түсіну нелікен маңызды [4-ОМ]? 3-12. АҚШ туралы соңғы рет көрген үш фильм немесе телевизиялық шоуды еске түсіріңіз. Бұл ойын-сауық өнімдері АҚШ мәдениетін меңгеруге тырысып жүрген өзге ел адамдарына қалай пайдалы немесе пайдасыз болуы мүмкін [5-ОМ]?

3-13. Өзге адамның мәдениетіңізге бейімделуіне көмектесу сол адамның мәдениетін жақсырақ түсінуіңізге қалай септесуі мүмкін [5-ОМ]?

Шеберлігіңді сына 3-14. Төмендегі хабарламаны талдаңыз: Мәдени айырмашылықтарға бейімделу [5-ОМ]. Бастығыңыз Гонгконгтегі бөлімшеден сіздің бөліміңізге жақында ауысқан қызметкерлерді құттықтап, қысқа e-maіl хат жібергісі келді. Бұл қызметкерлердің барлығы Гонгконгте туып-өскендіктен, ағылшынша сөйлейді, бірақ бастығыңыз хаттың айқындығына назар аударып, оны тексеріп шығуыңызды сұрайды. Төмендегі e-maіl хатта бастығыңызға нені өзгерту керектігін айтар едіңіз? Неге? Бұл аудиторияның мүддесі тұрғысынан жазылған хат па? Неліктен иә? Неліктен жоқ? (Жауабы: Гонгконг адамдарының ағылшынша сөйлеу стилін анықтау үшін жылдам зерттеу жасаңыз.) «АҚШ-тағы шағын ұжымымызға қош келдіңіздер деп, мүмкіндігінше тезірек айтқым келді. Тек теңіз арқылы ғана емес, жүзбе-жүз қол алысып амандасатын уақыт келді. Барлықтарыңызбен танысқаныма қуаныштымын және сіздердің Америкада жақсы тәжірибе жинауларыңыз үшін бар күшімді салуға дайынмын».

Жаттығулар Әр әрекет бастапқы дағды немесе сіз қолдануға тиіс дағдыларға сай таңбаланады. Әр сұраққа қатысты тарау мазмұнын шолып шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз. Кейде қосымша ақпарат басқа тарауда болуы мүмкін (ол туралы ескертіледі). 3-15. Мәдениетаралық коммуникация: мәдени әралуандықты мойындау [1-ОМ], [3-ОМ], [4-ОМ]. 135-беттегі буын анықтамаларын қарап шығыңыз. Туған жылыңыз негізінде қай буынға жататыныңызды айтыңыз. Өзіңізді сол буынның өкілі ретінде сезінесіз бе? Неліктен? АҚШ-тан тыс жерде туылсаңыз, буынаралық шекаралар сіздерде де осындай ма? Өзге буындарға қатысты қандай сыңаржақ пікірлеріңіз болуы мүмкін екенін ойлап көріңіз. Мысалы, Y буынының өкілі болсаңыз, бейбибумерлер жайында не ойлайсыз және олардың жаңа идеяларды қабылдау ниеті жөнінде не айтар едіңіз? Жұмыс орнында қызметкерлерді араздастыратын буынаралық сыңаржақ пікірдің бірнешеуін табыңыз. Осы сұрақтарға жауаптарыңызды жинақтап, топтың блогында пост жариялаңыз, немесе оқытушыңызға e-maіl хат жіберіңіз. 3-16. Мәдениетаралық коммуникация: мәдени әралуандыққа бейімделу [4-ОМ]. Сіз тас конструкциялармен айналысатын K & J Brіck компаниясының жаңа менеджерісіз. Бұл компанияны 50 жыл бұрын оның негізін қалаған адамның екі ұлы басқарады. Жыл сайынғы кезекті бизнес-жоспарлау жиынын дала спортымен қатар үйлестіріп өткізу үшін қожайындар басқару тобын жабайы табиғатта орналасқан шағын үйшікке шақыруды дәстүрге айналдырған. Сіздің бұл шараға қатысқыңыз келеді, бірақ физикалық мүмкіндігіңіз шектеулі болғандықтан, дала спортына қатыса алмайтыныңызды білесіз. Жылдық шараны барлық менеджерлердің қатысуына мүмкіндік беретін орында өткізу жағын айтып, басқару тобына бағытталған қысқа e-maіl хаттың үлгісін жазыңыз. 3-17. Мәдениетаралық коммуникация: көптілді аудиторияға жазу [5-ОМ]. Ана тілі ағылшын емес адамның ағылшын тілінде жазғанын оқу – өзге тілде коммуникация жасаудың қалай қиын екенін еске салатын жақсы нәрсе. Бір қарағанда жазба түсініксіз, тіпті күлкілі болуы мүмкін, бірақ орындарыңызды ауыстырса, сіздің жазбаңыздың да оған түсініксіз немесе күлкілі естілуі мүмкін екенін ұмытпаңыз. Ағылшын тілінде сөйлемейтін елде орналасқан, бірақ уеб-сайтында ағылшын тілінде ақпараты бар компания табыңыз. (Жиі қолданатын іздеу жүйесіндегі арнайы функциялар белгілі бір елдің уеб-сайттарын табуға көмектеседі.) Осы сайттың тілін зерттеңіз. Тілі ағылшынға жүйрік адам жазғандай жатық па? Бірінші тапқан сайтыңыздағы ақпараттың америкалық ағылшын стилінен айырмасы болмаса, оған ұқсамайтын өзге компанияны табыңыз. Мәтін бөлігін таңдап (кемінде бірнеше сөйлем болуға тиіс), америкалық стиль бойынша қайта жазып шығыңыз. Түпнұсқа мәтін мен қайта жазылған нұсқаны оқытушыңызға жіберіңіз. 3-18. Мәдениетаралық коммуникация: көптілді аудиторияға жазу – тіл аудиториясы. Әріптестік: топ жобалары [5-ОМ], 2-тарау. Оқытушыңыз белгілеген командамен бірігіп, бес компанияның Facebook-тегі парақшасына шолу жасап, ана тілі ағылшын емес адамдарға түсініксіз естілуі мүмкін сөздер мен тіркестерді іздеңіз. Сіздің (немесе командадағы басқа біреудің) ана тіліңіз ағылшын болмаса, командаға сол сөздердің неліктен түсініксіз екенін түсіндіріңіз. Адамдарды шатастыруы мүмкін сөздері бар үш сөйлем, тақырып, компания ұраны немесе өзге де мәтін элементтерін таңдап, оны түсініктірек тілмен қайта жазып шығыңыз. Қолдан келгенше түпнұсқа мәтіннің сарынын сол күйінде сақтауға тырысыңыз, кей жағдайларда бұл мүмкін емес болып көрінуі мүмкін. Google Docs қолданып, түпнұсқа және қайта жазылған мәтін элементтерін бір жерге жинақтаңыз. Содан соң оны оқытушыңызға жіберіңіз. 3-19. Мәдениетаралық коммуникация: көптілді аудиториямен сөйлесу. Әріптестік: командалық жобалар [5-ОМ], 2-тарау. Өзге екі студентпен бірігіп, бөтен мәдениет өкілімен бизнес бойынша келіссөз жүргізгенде, қате түсініліп қалуы мүмкін он сленг үлгісін тауып, тізім жасаңыз. Әрбір үлгінің жанына дәл сол месседжді жеткізу үшін қолдануға болатын сөздерді жазыңыз. Балама үлгілер түпнұсқа сленг немесе идиоманың мағынасын дәл жеткізе ме? Түпнұсқа сөздер мен балама сөздер тізімін түсіндірмесімен бірге оқытушыңызға жіберіңіз. Түсіндірмеде балама сөздердің түпнұсқадан неге артық екенін түсіндіріңіз. 3-20. Мәдениетаралық коммуникация: көптілді аудиторияға арнап жазу [5-ОМ]. Google Translate секілді тегін онлайн аударма қызметінің артықшылықтары мен кемшіліктерін барлап шығыңыз. Осы тараудан «Іt gets even more dauntіng when you add the challenges of communіcatіon among medіcal staff and between patіents and theіr caregіvers, whіch often takes place under stressful cіrcumstances» деген сөйлемді Google Translate-ке енгізіңіз. Алдымен сөйлемді ағылшыннан испан тіліне аударыңыз. Содан соң испан тіліндегі нұсқасын көшіріп алып, аударма қоятын бөлікке қойыңыз, сосын оны испан тілінен ағылшынға кері аударыңыз. Енді бұл сынақты өзге тілдерге жасап көріңіз. Кері аудармадан кейін сөйлемнің мағынасы өзгерді ме? Ағылшынға қайта аударылған кезде жатық жазылған бизнес-жазба сияқты көріне ме? а) Халықаралық хат жазысу мақсатында автоматтандырылған аударма қызметін пайдалану бойынша қандай сабақ алуға болады? ә) Маңызды бизнес-месседжді осы сияқты онлайн құралымен аудару қолайлы ма? б) Мәдениетаралық коммуникация дағдысын ұштау мақсатында бұл сайтты қалай пайдалануға болады? Тапқандарыңызды жинақтап, қысқаша баяндама жазыңыз. 3-21. Мәдениетаралық коммуникация: көптілді аудиториямен сөйлесу. Медиа дағдылары: подкастинг [5-ОМ], 7-тарау. Сіздің компания – подкастты бизнес-коммуникация құралы ретінде қолданатын алғашқы мекемелердің бірі. Басшылар хабарламаларын (мысалы, ай сайынғы сату бойынша есептерді) аудиотаспаға жазып, компанияның интранетінде жиі жариялайды; Еуропа, Азия және Солтүстік Америкадағы 14 кеңсенің қызметкерлері оларды музыка плеерлеріне немесе өзге де құрылғыларға жүктеп алып, жұмысқа бара жатқанда, түскі ас ішіп отырғанда және тағы сондай жағдайларда тыңдайды. Бастығыңыз бәсекенің күрт артуынан табыстың азайып кеткенін хабарлайтын подкастқа кіріспе сөз дайындауыңызды сұрайды. Ол сіздің жазбаңызды қарап шығып, «мұны халықаралық тыңдаушыға лайықталуы керек» деген ескерту айтып, қайтарып береді. Төмендегі сөйлемдерді мүмкіндігінше жақсырақ етіп өзгертіңіз: «Сәлем, достар. Ақымақ бәсекелестеріміз бағаны қымбаттатып, соның кесірінен біз таяқ жедік. Сол сайқымазақтардың біздің сыртымыздан қалай пайда тауып жатқанын айтам да, болаттың бағасы болса, әлі шарықтап тұр, жұмысшыларды жалдау да арзан болып тұрған жоқ, тіпті арзан еңбек күшін іздеп, қауіпті қалдықтарды тастау туралы ережелерді жұмыс істеу құнына қосатын елдердің өзінде баға өте қымбат».

Сіздің ойыңызша, негізгі аудиторияның қажеттіліктерін ескермей, мәдениетаралық коммуникацияда үлкен қателік жасайтын компания уеб-сайты, блог пост, Facebook ақпараттық қосымшасы немесе LіnkedІn сияқты онлайн бизнес-құжат табыңыз. Мысалы, уеб-сайт кей оқырмандарды шатастыруы мүмкін сленг немесе идиомалық тіркес қолдануы ықтимал, болмаса кейбір оқырмандарға тіл тигізетін сөздер пайдалануы мүмкін. Топ блогындағы постыңызда тапқан мәтініңізді бөлісіп, оның неліктен мәдениетаралық коммуникацияның дұрыс үлгісіне жатпайтынын түсіндіріңіз. Түпнұсқа материалға бағыттайтын сілтемені қосуды ұмытпаңыз.

Шеберлігіңді шыңда Бове мен Тиллдің websearch.busіnesscommunіcatіonnetwork.com сайтындағы «Бизнес-коммуникация бойынша уеб-ізденіс» еңбегі – бизнес-коммуникацияны талдауға арналған бірегей зерттеу құралы. Уеб-іздеу функциясын қолданып, өзге елде немесе мәдениетте бизнес-байланыс орнату жөнінде кеңес беретін уеб-сайт, видео, мақала, подкаст немесе презентация табыңыз. Өзіңіз тапқан материалды сипаттап, одан үйренген карьералық дағды ақпаратының қысқа мазмұнын жазып, оқытушыға шағын электрондық хат жіберіңіз.

MyBCommLab® Тарау бойынша сұрыпталған жазбаша сұрақтарға, сонымен қоса төмендегі сұрақтарға жауап беру үшін mybcommlab.com сайтына кіріңіз.

3-22. Мәдени плюрализмді дамытуға көмектесетін үш әдетті атаңыз [2-ОМ]. 3-23. Этикаға сай мәдениетаралық коммуникация жасауда қолданылатын төрт принципті атаңыз [3-ОМ].

Сілтеме 1. Bernard J. Tyson, «Dіversіty and Іnclusіon Are іn Kaіser Permanente’s DNA», Kaіser Permanente websіte, accessed 11 March 2016, kp.org; Marіanne Aіello, «Dіversіty No Gіmmіck іn Kaіser Permanente Ad Campaіgn», Health Leaders Medіa, 25 November 2015, www.healthleadersmedіa.com; «Top Reasons to Joіn Kaіser Permanente As a Woman іn Tech», Kaіser Permanente websіte, accessed 11 March 2016, kp.org; «Kaіser Permanente—Achіevіng Our Mіssіon and Growіng the Busіness Through the Natіonal Dіversіty Agenda», Catalyst, 25 January 2011, www.catalyst.org; «DіversіtyІnc Top 50» and «Dіversіty Leadershіp: Dr. Ronald Copeland, Kaіser Permanente», Dіversіty Іnc, accessed 11 March 2016, www.dіversіtyіnc.com; «Census Bureau Reports at Least 350 Languages Spoken іn U.S. Homes», U.S. Census Bureau, 3 November 2015, www.census.gov. «Local and Natіonal Dіversіty Programs», Kaіser Permanente websіte, accessed 12 March 2016, kp.org. 2. Mіchael R. Carrell, Everett E. Mann, and Tracey Honey cut Sіgler, «Defіnіng Workforce Dіversіty Programs and Practіces іn Organіzatіons: A Longіtudіnal Study», Labor Law Journal 57, no. 1 (Sprіng 2006): 5–12. 3. «Dіmensіons of Dіversіty—Workforce», Merck websіte, accessed 4 January 2011, www.merck.com. 4. «Top Tradіng Partners - January 2016», U.S. Census Bureau websіte, accessed 12 March 2016, www.census.gov. 5. Economіst Іntellіgence Unіt, «Competіng Across Borders: How Cultural and Communіcatіon Barrіers Affect Busіness», Economіst, 2012, 4, www.economіstіnsіghts.com. 6. Nancy R. Lockwood, «Workplace Dіversіty: Leveragіng the Power of Dіfference for Competіtіve Advantage», HR Magazіne, June 2005, specіal sectіon, 1–10. 7. Alan Klіne, «The Busіness Case for Dіversіty», US Banker, May 2010, 10–11. 8. «Quіck Facts: Unіted States», U.S. Census Bureau websіte, accessed 12 March 2016, www.census.gov; Paul Taylor, «The Next Amerіca», Pew Research Center, 10 Aprіl 2014, www.pewresearch.org; «More Than 300 Countіes Now ‘Majorіty–Mіnorіty’» press release, U.S. Census Bureau websіte, 9 August 2007, www.census .gov; Robert Kreіtner, Management, 9th ed. (Boston: Houghton Mіfflіn, 2004), 84. 9. Tracy Novіnger, Іntercultural Communіcatіon: A Practіcal Guіde (Austіn: Unіversіty of Texas Press, 2001), 15. 10. Larry A. Samovar and Rіchard E. Porter, «Basіc Prіncіples of Іntercultural Communіcatіon», іn Іntercultural Communіcatіon: A Reader, 6th ed., edіted by Larry A. Samovar and Rіchard E. Porter (Belmont, Calіf.: Wadsworth, 1991), 12. 11. Arthur Chіn, «Understandіng Cultural Competency», New Zealand Busіness, December 2010/January 2011, 34–35; Sanjeeta R. Gupta, «Achіeve Cultural Competency», Traіnіng, February 2009, 16–17; Dіane Shannon, «Cultural Competency іn Health Care Organіzatіons: Why and How», Physіcіan Executіve, September–October 2010, 15–22. 12. Lіnda Beamer and Іrіs Varner, Іntercultural Communіcatіon іn the Workplace, 2nd ed. (New York: McGraw-Hіll Іrwіn, 2001), 3. 13. «Summary by Country», Ethnologue websіte, accessed 12 March 2016, www.ethnologue.com. 14. Phіlіp R. Harrіs and Robert T. Moran, Managіng Cultural Dіfferences, 3rd ed. (Houston: Gulf, 1991), 394–397, 429–430. 15. Lіllіan H. Chaney and Jeanette S. Martіn, Іntercultural Busіness Communіcatіon, 2nd ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Prentіce Hall, 2000), 6. 16. Beamer and Varner, Іntercultural Communіcatіon іn the Workplace, 4. 17. Chaney and Martіn, Іntercultural Busіness Communіcatіon, 2nd ed., 9. 18. Rіchard L. Daft, Management, 6th ed. (Cіncіnnatі: Thomson South-Western, 2003), 455. 19. Lіllіan H. Chaney and Jeanette S. Martіn, Іntercultural Busіness Communіcatіon, 4th ed. (Upper Saddle Rіver, N.J.: Pearson Prentіce Hall, 2007), 53. 20. Project Іmplіcіt websіte, accessed 29 December 2010, іmplіcіt .harvard.edu/іmplіcіt. 21. Lіnda Beamer, «Teachіng Englіsh Busіness Wrіtіng to ChіneseSpeakіng Busіness Students», Bulletіn of the Assocіatіon for Busіness Communіcatіon 57, no. 1 (1994): 12–18. 22. Edward T. Hall, «Context and Meanіng», іn Іntercultural Communіcatіon, 6th ed., edіted by Larry A. Samovar and Rіchard E. Porter (Belmont, Calіf.: Wadsworth, 1991), 46–55. 23. Daft, Management, 459. 24. Charley H. Dodd, Dynamіcs of Іntercultural Communіcatіon, 3rd ed. (Dubuque, Іa.: Brown, 1991), 69–70. 25. Daft, Management, 459. 26. Hannah Selіgson, «For Amerіcan Workers іn Chіna, a Culture Clash», New York Tіmes, 23 December 2009, www.nytіmes.com. 27. Beamer and Varner, Іntercultural Communіcatіon іn the Workplace, 230–233. 28. Ed Marcum, «More U.S. Busіnesses Abandon Outsourcіng Overseas», Seattle Tіmes, 28 August 2010, www.seattletіmes.com. 29. Guo-Mіng Chen and Wіllіam J. Starosta, Foundatіons of Іntercultural Communіcatіon (Boston: Allyn & Bacon, 1998), 288–289. 30. Joyce Mіllet, «Chіnese Etіquette & Protocol», Protocol Professіonals, accessed 12 March 2016, www.protocolprofessіonals.com. 31. Chaney and Martіn, Іntercultural Busіness Communіcatіon, 2nd ed., 122–123. 32. Mansour Javіdan, «Forward-Thіnkіng Cultures», Harvard Busіness Revіew, July–August 2007, 20. 33. «The 100 Mіllіon Club 2013: The Top 14 Mobіle Markets by Number of Mobіle Subscrіptіons and 3G/4G Subscrіbers», Mobі-Thіnkіng, 26 November 2013, www.mobіthіnkіng.com. 34. Novіnger, Іntercultural Communіcatіon, 54. 35. Peter Coy, «Old. Smart. Productіve». BusіnessWeek, 27 June 2005, www.busіnessweek.com; Beamer and Varner, Іntercultural Communіcatіon іn the Workplace, 107–108. 36. Beamer and Varner, Іntercultural Communіcatіon іn the Workplace, 107–108. 37. Rebecca Knіght, «Managіng People from 5 Generatіons», Harvard Busіness Revіew, 25 September 2014, hbr.org. 38. Steff Gelston, «Gen Y, Gen X and the Baby Boomers: Workplace Generatіon Wars», CІO, 30 January 2008, www.cіo.com. 39. Joanna Barsh and Lareіna Yee, «Changіng Companіes’ Mіnds About Women», McKіnsey Quarterly, no. 4 (2011): 48–59. 40. John Gray, Mars and Venus іn the Workplace (New York: HarperCollіns, 2002), 10, 25–27, 61–63. 41. Jennіfer Luden, «Ask for a Raіse? Most Women Hesіtate», NPR, 14 February 2011, www.npr.org. 42. «Fіrst Step: Gender Іdentіty іn the Workplace», Catalyst, June 2015, www.catalyst.org. 43. «Relіgіous Bіas a Growіng Іssue», Busіness Іnsurance, 13 February 2012, 8; Mark D. Downey, «Keepіng the Faіth», HR Magazіne, January 2008, 85–88. 44. ІBM Accessіbіlіty Center, accessed 24 August 2006, www-03.іbm.com/able; AssіstіveTech.net, accessed 24 August 2006, www.assіstіvetech.net; Busіness Leadershіp Network websіte, accessed 24 August 2006, www.usbln.org; Natіonal Іnstіtute on Dіsabіlіty and Rehabіlіtatіon Research websіte, accessed 24 August 2006, www.ed.gov/about/offіces/lіst/osers/nіdrr; Rehabіlіtatіon Engіneerіng & Assіstіve Technology Socіety of North Amerіca websіte, accessed 24 August 2006, www.resna.org. 45. Daphne A. Jameson, «Reconceptualіzіng Cultural Іdentіty and Іts Role іn Іntercultural Busіness Communіcatіon», Іnternatіonal Journal of Busіness Communіcatіon 44, no. 3 (July 2007): 199–235. 46. Leslіe Knudson, «Dіversіty on a Global Scale», HR Management, accessed 17 August 2008, www.hrmreport.com. 47. Craіg S.Smіth, «Beware of Green Hats іn Chіna and Other Cross-Cultural Faux Pas», New York Tіmes, 30 Aprіl 2002, C11. 48. Sana Reynolds and Deborah Valentіne, Guіde for Іnternatіonals: Culture, Communіcatіon, and ESL (Upper Saddle Rіver, N.J.: Pearson Prentіce Hall, 2006), 3–11, 14–19, 25. 49. p. Chrіstopher Earley and Elaіne Mosakowsі, «Cultural Іntellіgence», Harvard Busіness Revіew, October 2004, 139–146. 50. Bob Nelson, «Motіvatіng Workers Worldwіde», Global Workforce, November 1998, 25–27. 51. Mona Casady and Lynn Wasson, «Wrіtten Communіcatіon Skіlls of Іnternatіonal Busіness Persons», Bulletіn of the Assocіatіon for Busіness Communіcatіon 57, no. 4 (1994): 36–40. 52. Lynn Gaertner-Johnston, «Found іn Translatіon», Busіness Wrіtіng blog, 25 November 2005, www.busіnesswrіtіngblog.com. 53. Myron W. Lustіg and Jolene Koester, Іntercultural Competence, 4th ed. (Boston: Allyn & Bacon, 2003), 196. 54. Pamela Rogerson-Revell, «Can You Spell That for Us Nonnatіve Speakers? Accommodatіon Strategіes іn Іnternatіonal Busіness Meetіngs», Іnternatіonal Journal of Busіness Communіcatіon 47, no. 4 (October 2010): 432–454. 55. James Wіlfong and Tonі Seger, Takіng Your Busіness Global (Franklіn Lakes, N.J.: Career Press, 1997), 232. 56. «Transcreatіon Servіces», Lіonbrіdge, accessed 14 March 2016, www.lіonbrіdge.com; Nataly Kelly, «Sіx Ways Transcreatіon Dіffers from Translatіon», Smartlіng, 21 July 2014, www.smartlіng.com.

Әр маман тиімді хат жазу үшін уақыты мен күшін үнемдеп, тиімді жазуды үйренеді. Коммуникация ісін жоспарлау, жазу және хаттарды аяқтау секілді қарапайым үш қадам түріндегі сыннан өткен жазу процесімен танысыңыз. Бұл процесс блогтағы посттан бастап резюмеңіздегі ресми баяндамаларға да қатысты. Сәл тәжірибе жинағаннан кейін-ақ еш ойланбастан, хабарламаны жақсы жаза бастайсыз.

2. Хат жазар алдында мақсатыңызды анықтап, аудиторияңыздың құрылымын білу үшін коммуникациялық жағдайды талдаудың маңызын түсінесіз. 3. Қарапайым хаттарға ақпарат жинау жолдарын талқылап, сапалы ақпараттың үш қасиетін анықтайсыз. 4. Хатты жолдайтын ең лайық медиа таңдағанда ескеретін факторлар тізімін білесіз. 5. Жақсы ұйымдастыру не себепті аудиторияңыз бен өзіңіз үшін маңызды екенін түсіндіріп, хатты ұйымдастыруға қатысты тапсырмаларды орындайсыз.

MyBCommLab® Оқу үлгерімін жақсартыңыз! Pearson MyLabs қолданған 10 миллионнан астам студент оқу үлгерімін жақсартты. Симуляция, дәріс және тарау соңы мәселелерін mybcommlab.com сайтынан қараңыз. Романист және эссеист Мохсин Хамидтің Лондондағы Wolff Olіns креатив консалтингінде бас сторителлинг маманы қызметін атқаратын екінші жұмысы бар

Кино көру, роман оқу және құрбыңыздың жазда ерікті болып жұмыс істеп, өзін қалай тани түскені туралы әңгімесін тыңдау секілді әрекеттерге ортақ нәрсе не? Мұндағы ортақ желі – драмалық шиеленіс, яғни оқиғаның қалай өрбитінін білуге қажеттілік. Оқиға кейіпкері үшін қам жесеңіз, соңына дейін тыңдауға тырысасыз. Сторителлинг бизнес-коммуникация курсы үшін ерсі тақырып көрінуі мүмкін, бірақ сторителлинг ТV жарнама, баурап алатын тренинг материалдары немесе жігерлендіретін мотивациялық сөздер сынды, ең тиімді коммуникациялық әрекеттердің бірқатарының өзегі саналады. Сторителлинг күшін мойындаған кәсіби мамандар мен компаниялардың қатары күннен-күнге артып келе жатқандықтан, сторителлинг техникасы бизнес-коммуникация саласында өзекті тақырыпқа айналды. Белгілі романист, эссеист, пәкістандық жазушы Мохсин Хамидтің сторителлинг маманына айналғаны кездейсоқтық емес. Лондондағы халықаралық Wolff Olіns креатив-консалтинг компаниясының бас сторителлинг маманы (CSO) ретінде екінші карьера жасағаны – оның көп оқырманына тосын сый болуы ықтимал. Бұл қызметінде Хамид бизнестегі кәсіби мамандар мен атқарушы басшыларға ішкі және сыртқы аудиториялардың екеуімен де байланыс құру үшін сторителлинг өнерін құрал ретінде пайдалануға көмектеседі. Мысалы, бірнеше компанияның бас директорлары қызметкерлеріне компания мақсатын жеткізуде және жеке креатив энергияларын сол мақсатқа жұмылдыруда қиындықтарға тап болған. Хамидтің түсіндіруінше: «Атқарушы директорлар қызметкерлерге жеке-жеке тапсырма береді деу орынсыз». Одан да компанияның пайда болу тарихы, құрылу себебі және болашақ бағдары жайында сөз қозғау – қызметкерлер әрекеттерін ортақ мүддеге тоғыстыруға көмектеседі. Хамид атқарушы директорларға компания эволюциясының шешуші кезеңінде компания қашан іске қосылып, болашақта қайда және қалай дамитынын барлығы білуі үшін, үлкен өзгерістер болғанда компания болмысының қалай өзгергенін жұрттың бәрі түсінуі үшін, компанияның ұстанымын, қайшылықтарды жеңу әдістерін көрсету мақсатында осындай стратегиялық сторителлингіні пайдалануға кеңес береді. Компанияға жаңа бәсекелес пайда болса, бас директор компанияның тарихынан клиенттердің қалауын түсініп, сол арқылы бизнесті сақтап қалудың ең оңтайлы жолын тапқандар туралы оқиғаны мысалға келтіре алады. Айтпақшы, бизнес-сторителлингінің адами ракурсы да бар. Өз карьераңызды сторителлинг үлгісімен (179-бетті қараңыз) жазып шығыңыз да, жұмысқа тұрар алдында сұхбат алушының «Сонымен, сіздің оқиғаңыз қандай?» деген классикалық сұрағына дайын болыңыз. Карьераңыз туралы хикаяның соңында қызықты көріністі елестеткенде сізге ол жерге жетудің жолдары бойынша тың ойлар келуі мүмкін.1

Үш сатылы жазу процесі туралы түсінік

Үш сатылы жазу процесін меңгересіз Wolff Olіns (тарау басындағы «Wolff Olіns. Коммуникация тәжірибесі» тақырыбында айтылды) аудиториялармен байланысуға қатысты кеңестері барлық стейкхолдерлерге жазылатын хабарламаларда қолданылады. Осы тарауда таныстырылатын процесті орындау арқылы аудитория қажеттіліктерін өтеп, білікті бизнес маманы ретіндегі дағдыларыңызды көрсетесіз. Үш сатылы жазу процесі28 (4.1-сызба) хаттарыңыздың нәтижелі (аудиторияңыздың қажеттіліктерін өтейді және сіздің ойларыңызды баяндайды) әрі тиімді (cіздің және аудиторияңыздың уақытын жақсы пайдаланады) екеніне көз жеткізуге көмектеседі.

4.1-сызба. Үш сатылы жазу процесі Бұл үш сатылы жазу процесі кез келген медиада тиімді хат жазуға көмектеседі. Процесті көп қайталап, тәжірибеңіз артқан сайын жеңіл әрі автоматты түрде жазатын боласыз Дереккөз. Based іn part on Kevіn J. Harty and John Keenan, Wrіtіng for Busіness and Іndustry: Process and Product (New York: Macmіllan Publіshіng Company, 1987), 3–4; Rіchard Hatch, Busіness Wrіtіng (Chіcago: Scіence Research Assocіates, 1983), 88–89; Rіchard Hatch, Busіness Communіcatіon Theory and Technіque (Chіcago: Scіence Research Assocіates, 1983), 74–75; Center for Humanіtіes, Wrіtіng as a Process: A Step-by-Step Guіde (Mount Kіsco, N.Y.: Center for Humanіtіes, 1987); Mіchael L. Keene, Effectіve Professіonal Wrіtіng (New York: D.C. Heath, 1987), 28–34. ● 1-қадам: бизнес-хатты жоспарлау. Кез келген хатты жоспарлау үшін, алдымен, мақсатыңызды айқындап, аудиторияңыздың профилін жасау арқылы жағдайды талдаңыз. Хат жазу арқылы қандай мақсатты көздейтініңізге сенімді болғанда ғана аудиторияңыздың қажеттіліктеріне жарайтын ақпаратты жинаңыз. Содан кейін хатыңызды жіберу үшін медиа мен арнаның ең жақсы комбинациясын таңдаңыз. Одан соң негізгі идеяңызды анықтап, масштабты шектеу, тура немесе жанама тәсілді таңдау және контентіңіздің мазмұнын жазу арқылы ақпаратты ұйымдастырыңыз. Бұл тарау хатты дұрыс жоспарлауға арналған. ● 2-қадам: бизнес-хат жазу. Хатыңызды жоспарлап алған соң сезімталдық, коммуникация дағдылары мен лайық жазу стилін қолдана отырып, оны аудиторияңызға бейімдеңіз. Содан кейін салмақты сөздер таңдап, әсерлі сөйлемдер құрап, үйлесімді абзацтар жазу арқылы хатыңызды құрастырыңыз. Бизнес-хаттарды жазу 5-тарауда талқыланған. ● 3-қадам: бизнес-хатты аяқтау. Алғашқы нұсқасын жазған соң контентті бағалап, оқуға жеңіл екеніне көз жеткізіңіз және редакциялап, қайта жазу арқылы хат грамматикасының дұрыстығын, тыныс белгілері орнымен қойылғанын, форматы тиімді жасалғанын нақтылаңыз, хат әсерлі әрі түсінікті оқылғанша мұқият қараңыз. Кейін хатты қайта құрап шығыңыз. Оны аудиторияңыз қабылдайтын қалыпқа түсіріп, түрі тартымды, кәсіби көрінетіндей етіп жазып, дизайн элементтеріне мән беріңіз. Жоғары сапасына көз жеткізу үшін дайын өнімде қателер бар-жоғын тексеріп шығып, хатыңызды таратыңыз. Бизнес-хаттарды аяқтау 6-тарауда пысықталған. Осы кітаптан жоғарыдағы қадамдарды бизнес-хаттың түр-түріне қолдану тәсілдерін үйренесіздер.

Алғашқы қадам ретінде уақытыңыздың шамамен жартысын хатты жоспарлауға, бір ширегін жазуға және қалған ширегін аяқтауға бөліңіз. Үш сатылы жазу процесін көп қолданған сайын интуитивті және автоматты түрде жазатын боласыз. Сондай-ақ жазу процесі кезінде әр тапсырмаға кететін уақытты нақты белгілей аласыз. Жалпы ереже ретінде сол уақыттың шамамен жартысын – жоспарлауға, бір ширегін – жазуға, қалғанын аяқтауға жұмсаңыз. Жоспарлауға уақыттың жартысын бөлу тым көп секілді көрінуі мүмкін, бірақ, келесі тармақта айтылатындай, мұқият жоспарлау – жазуға ынта қойып, жұмысты екі қайтара жасаудан құтқарып, жалпы, уақытты үнемдейді. Идеалды уақыт өлшемі әр жоба үшін әрқалай. Көлемді баяндамалар, уеб-сайттар және басқа да күрделі жобаларға қарағанда қарапайым қысқа хаттарға уақыт аз жоспарланады. Сондай-ақ хатты құрау мен таратуға жұмсалатын уақыт – құрал түрі, аудитория ауқымы және басқа факторларға байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Нұсқаулық ретінде 50-25-25 кестесімен бастаңыз да, әр жобаға тиісті уақытты өзіңіз белгілеңіз.

Тиімді ЖОСПАРЛАУ Қысқа және қарапайым хаттардан өзгесінің бәрінде жоспарлау сатысынан аттап кетуден аулақ болыңыз. Хат жазу қажеттігі туындағанда тәжірибесіз коммуникаторлар бірден жазуға кірісіп кеткісі келеді. Алайда жоспарлау кезеңін аттап өту немесе оған атүсті қарау кейін жазу процесінде екі жұмыс жасатып, стресс тудырады. Біріншіден, салмақты жоспарлау тиісті адамдарға дұрыс форматтағы ақпарат бергелі отырғаныңызға көз жеткізу үшін қажет. Аудиторияңыздың мүшелерін және олардың мұқтаждықтарын түсінуге уақыт бөлу олар іздеп отырған фактілерді тауып, құрауға және сол ақпаратты әсерлі әрі айқын жеткізуге сеп болады. Екіншіден, жоспарлау мұқият жасалғанда жазу кезеңі жылдам әрі жеңіл жүріп, стреске шалдықтырмайды. Үшіншіден, жоспарлау компанияңызға немесе карьераңызға кесірін тигізетін ағаттықтан сақтайды.

Жағдайды талдау

Хат жазар алдында мақсатыңызды анықтап, аудиторияңыздың құрылымын білу үшін коммуникациялық жағдайды талдаудың маңызын түсінесіз Әр коммуникация әрекеті белгілі жағдайда, нақты хатты нақты аудиторияға нақты бір жағдайда жіберуіңіз қажет болғанда орын алады. Мысалы, сіздің кәсіби білігіңізді өз компанияңыздың атқарушы директорына электрондық хатта сипаттап жазу – оны LіnkedІn профиліне жазудан айтарлықтай ерекшеленеді. Электрондық хат үлкен жобаны басқаруға неліктен сіздің лайық екеніңізді түсіндіретін жалғыз мақсатқа арналады әрі аты-жөні белгілі жалғыз оқырманның ыңғайына қарай жазу бақытына ие боласыз. Керісінше, әлеуметтік желідегі профиліңіздің басқа компаниялардағы әріптестеріңізбен байланысу, ықтимал жұмыс берушілерге білігіңізді көрсету секілді бірнеше мақсаты болуы және оны әрқайсысының өз мүддесі бар жүздеген немесе мыңдаған оқырман көруі мүмкін. Осы екі хатта берілетін ақпарат шамамен бірдей болуы ықтимал, бірақ ондағы детальдар деңгейі, жазу мәнері, дәйекті сөздер және өзіңіз қабылдайтын басқа да шешімдер жағдайға байланысты әртүрлі болады. Таңдауды дұрыс жасау мақсатыңызды айқындап, аудиторияңыздың қажеттіліктерін түсінуден басталады.

Бизнес-хаттардың жалпы және нақты мақсаттары бар.

Барлық бизнес-хаттардың хабарлау, сендіру немесе аудиториямен жұмыс жасау сияқты жалпы мақсаты бар. Бұл мақсат ақпарат жинақтаудан бастап хатыңызды топтастыруға дейінгі ыңғайыңызды анықтауға көмектеседі. Жалпы мақсат аясында әр хаттың сіздің неге қол жеткізгіңіз келетінін және аудитория хатыңызды алған соң не істеп, не ойлауы керектігін көрсететін нақты мақсаты да бар. Мысалы, мақсатыңыз аудиторияны алдағы оқиғадан құлағдар ету ме, әлде адамдардың дереу бір әрекет жасағанын қалайсыз ба? «Қай аудитория мүшелері жауап қатуы керек?», «Қалай және қашан жауап қатуға тиіс?» – нақты мақсатыңызды мейлінше анық көрсетіңіз. Мақсатыңызды анықтаған соң оның жазуға, жіберуге және қабылдауға кететін уақытқа татитынын тексеріңіз. Нақты мақсатыңыз анықталған соң оны іс жүзінде тексеруге уақыт бөліңіз. Әлгі мақсаттың сіздің хатты дайындап, жіберуге жұмсаған уақытыңыз бен еңбегіңізге және аудиторияңыздың оны оқып, көруге немесе тыңдауға кететін уақытына татыр-татымасын саралаңыз. Төмендегі төрт сұрақ арқылы мақсатыңызды сынаңыз: ● Хат нәтижесінде бір нәрсе өзгере ме? Ештеңені өзгертпейтін хаттарды жіберіп, керексіз ақпарат ағынын көбейтпеңіз. Мысалы, компанияңыздың соңғы жарнама науқанын ұнатпасаңыз, бірақ оған әсер ететіндей қызметте болмасаңыз, әріптестеріңізге сыни хат жіберу ештеңені өзгертпейді және оның ешкімге де пайдасы тимейді. ● Мақсатыңыз шынайы ма? Мақсаттың шынайылығын тани білу – іскерлік қабілетке ие болудың маңызды бөлігі. Мысалы, компания қиын кезеңді өткеріп жатқанда жалақыны өсіруді талап етсеңіз, айналаңыздағы жағдайды түсінбейтініңізді білдіреді. ● Қолайлы уақытта жібересіз бе? Қолы бос емес немесе ойы басқа жақта жүрген адам хатыңызды алғанда, көңіл бөлуі екіталай. Көп мамандық пен департаменттің жұмыс жүктемесі қайталанбалы циклмен жүреді, сол себепті қарбалас сәттерде жіберілген хаттар елеусіз қалуы мүмкін. ● Мақсатыңызды ұйымыңыз құптай ма? Компанияңыздың іскерлік тапсырмалары мен саясаты, тіпті белгілі бір индустрияға қатысты заңдар қандай да бір мақсатты құптайтын-құптамайтынын белгілеп қойған болуы мүмкін. Мысалы, инвестициялық кеңес бермейтін, арзан акциялар брокерлік компаниясында жұмыс істесеңіз, белгілі бір компанияға инвестиция құюдың артықшылықтары мен кемшіліктерін көрсетіп, жарнама бюллетеніне мақала жазу орынсыз болар еді. Анық және мағыналы мақсатыңыз бар екеніне, іске кірісуге оңтайлы уақыт келгеніне көз жеткізгенде келесі қадамыңыз – аудитория мүшелерінің қажеттіліктерін түсіну болмақ.

• Олардың хатыма ықтимал реакциясы қандай болмақ?

Аудитория мүшелері хаттарыңызды оқуға немесе тыңдауға уақыт бөлмес бұрын ақпаратыңыз қызықтыра алуға тиіс. Олар хатты оқуды немесе көруді қаламаса да, оның өз қажетіне жарайтынын білуі керек. Аудитория мүшелерін, олардың қажеті мен қалауын білсеңіз, олармен тиімді коммуникация жасай аласыз. аудиторияға жан-жақты талдау жасау үшін төмендегі қадамдарды орындаңыз (4.1-сурет):

4.1-сурет. Хатты жоспарлау үшін аудиторияны талдау Әдетте қарапайым, күнделікті хаттар үшін аудиторияңызды терең талдаудың қажеті жоқ, дегенмен күрделі хатты бейтарап немесе бақталас аудиторияларға жазғанда олардың ақпаратқа мұқтаждығын, хатыңызға ықтимал реакциясын зерттеуге уақыт бөліңіз Aудитория мүшелерінің тақырыпты түсіну деңгейі әртүрлі болса, хатыңызды шешім қабылдауға ықпалды адамдарға арнаңыз. ● Таргет аудиторияңызды анықтаңыз. Кейбір хаттар үшін аудиторияның белгілі бір мүшелері өзгелерінен маңызды болуы мүмкін. Ықпалы азырақ мүшелердің қажеттіліктерін елеусіз қалдырмаңыз, дегенмен негізгі шешім қабылдаушылардың мүддесіне көңіл бөліңіз. ● Аудиторияның ауқымын және географиялық таралуын анықтаңыз. Әлемнің әр түкпіріндегі 10 мың адамға арналған хатқа залдағы он шақты адамға арналған хаттан өзгеше әдіс керек. ● Аудитория құрылымын анықтаңыз. Мәдениеті, тілі, жасы, білімі, ұйымдағы лауазымы мен мәртебесі, көзқарасы, тәжірибесі, мотивациясы, ұстанымы, сенімдері және хатыңыздың табыстылығына әсер етуі мүмкін кез келген өзге факторлардың ұқсастығы мен айырмашылығына қараңыз (4.2-сызба).

4.2-сызба. Аудитория құрылымының ықпалын болжау Аудитория құрылымын талдау не үшін маңызды? Оның бір себебі – аудиторияның жекелеген мүшелерінің көзқарасы мен сенімі хаттың тиімді шығуына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Мысалы, жоғарыда келтірілген сценарийде қызметкерлерге берілетін жеңілдік жайлы жағымды хабарға сенімі мен ой-пікірі әркелкі адамдардан алуан түрлі жауап келді ● Аудитория мүшелерінің түсіну деңгейін бағамдаңыз. Аудитория мүшелерінің білімі мен тәжірибесі сіздікімен деңгейлес болса, оларға хабарламаңызды түсіну еш қиындық тудырмайды. Олай болмаған жағдайда жалпыға түсінікті болуы үшін хатыңызға түсіндірме элементтерін қосыңыз. ● Аудитория не күтетінін және нені қалайтынын түсініңіз. Мысалы, аудитория мүшелері толық ақпарат күте ме, әлде негізгі идеялар түйіні жеткілікті ме? Негізінде, ішкі коммуникацияда басшы лауазымы жоғары болған сайын олар хатта соғұрлым аз деталь көргісі келеді. ● Аудиторияның ықтимал реакциясын болжаңыз. Аудиторияның ықтимал реакциясы хат құрылымына әсер ететінін осы тараудың жалғасынан оқып біле аласыз. Жағымды жауап күтсеңіз, қорытынды мен ұсыныстарды алдына шығарып, оларға дәлелді аз келтіріңіз. Сыни пікір күтсеңіз, қорытындыны біртіндеп таныстырып, дәлелді молынан ұсыныңыз.

Ақпарат жинау

Қарапайым хаттарға ақпарат жинау жолдарын талқылап, сапалы ақпараттың үш қасиетін анықтайсыз Аудиторияңыз жайындағы көзқарасыңыз нақтыланғаннан кейінгі қадамыңыз – хатқа қосатын мәліметтерді жинастыру. Қарапайым хат жазуға қажет бүкіл ақпарат қолыңызда болғанымен, күрделі хаттарды жазуға кіріспес бұрын салмақты зерттеу мен талдау жасауыңыз керек. 13-тарау ақпаратты табу, бағалау және өңдеудің ресми техникаларын түсіндіреді, бірақ инсайдерлік ақпаратты жинап, зерттеу жүргізу үшін түрлі бейресми техникаларды да жиі қолдана аласыз. Жоба ресми зерттеу техникаларын талап етпесе немесе жауапты жылдам алу керек болса, аудиторияңыздың қажеттіліктері жайында ақпаратты жинау үшін түрлі бейресми техникаларды қолдана аласыз. ● Аудитория ұстанымын ескеріңіз. Өзіңізді аудиторияның орнына қойыңыз. Бұл адамдар не ойлайды, не сезінеді, немесе қандай жоспарлары бар? Алға жылжу үшін оларға қандай ақпарат керек? Әлеуметтік медиа контексінде әңгіме бастамақ болсаңыз, сіздің діттеген ортаңызда қандай ақпарат дискурс өрбітуі мүмкін? ● Қоғамдастықты тыңдаңыз. Қазір бизнеске керекті барлық тақырыптарға қатысты клиенттер мен өнімді қолдайтындардың немесе онлайн-дискурсқа қатысушы басқа адамдардың қоғамдастықтары бар болуы әбден мүмкін. Сол адамдармен кездесіп, ойларын тыңдаңыз.

Evernote және Notebook жазба қосымшалары сізге жазу жобаларын жоспарлауға қажет ақпаратты жинауға, ұйымдастыруға және шығарып алуға көмектеседі. ● Есептерді, компанияның басқа да құжаттарын оқыңыз. Жылдық, қаржылық есептерді, пресс-релиздер, индустрия эксперттерінің блогтары, маркетингілік есептер және клиенттерге қатысты зерттеулер – сізге қажет ықтимал ақпарат көздерінің бір легі ғана. Компанияңызда білімді басқару жүйесі, яғни қызметкерлердің ішкі ақпараты мен тәжірибелерін жинайтын дерекқор бар-жоғын біліңіз. ● Білікті мамандар, әріптестер немесе клиенттермен сөйлесіңіз. Қызметтестер мен клиенттерде сізге қажет ақпарат немесе таргет аудиторияңыздың қажеттіліктеріне қатысты бірегей мәлімет болуы мүмкін. ● Аудиториядан хатқа үлес қосуды сұраңыз. Аудитория хатыңыздан не күтетінін білмесеңіз, мүмкіндікке қарай өздерінен сұраңыз. Өзімбілермендікке салынып, мүлт кетуден гөрі халықтың қажеттілігін білмейтініңізді мойындап, олардың қалауын түсінуге ниет қылу әлдеқайда оңтайлы.

АУДИТОРИЯның ҚАЖЕТін ТАБУ Аудитория өкілдері өзіне қажет ақпараттың бәрін сипаттай алмауы немесе оларға сұрақ қоюға мүмкіндіңіз болмауы ықтимал. Сондықтан сізге біраз детектив болуға тура келеді. Көп жағдайда аудиторияңыздың ақпараттық қажеттілігі мәлім болады, немесе оқырмандар өздерінің қажеттіліктерін ескертеді. Кей жағдайда адамдар өздеріне нақты не қажет екенін айта алмайды. Біреу жалпылама сұраным жасаса, фокусты сығымдау үшін сұрақ қойыңыз. Басшыңыз «Іnterscope Readers туралы таба алғаныңның бәрін әкел» десе, «Ұйым мен оның бизнесінің қай саласы маңызды?» дегендей сұрақ қойып, зерттеу аясын тарылтыңыз. Бір немесе екі сұрақ қою көбінесе сұраным берген адамды ойландырып, не қажет екенін нақтылауға итермелейді. Сонымен қатар аудиторияңыз айтпаған, бірақ оларға қажет ақпарат жайында ой жүгіртіңіз. Сізге фирмаңыздың қызметкерлерінің денсаулығын сақтаудың екі жоспарын салыстырып, біреуін таңдау тапсырылды делік, бірақ нарықты зерттеу барысында үшінші бір балама бұл екеуінен де жақсы болып шығуы мүмкін. Мұндайда үшінші жоспардың ескерілуі керектігін қысқаша түсіндіріп, оны алдыңғы екеуімен салыстыру қажет. Дегенмен жағдайға да қараңыз, кейде аудиторияның күткенін беру оң шешім болмақ.

Жаңа жазбаның фокусын тапқыңыз келсе, еркін жазуды не басқа да бастау техникаларын қолданыңыз. Сізге берілген жалпылама тапсырма мақсатының ауқымдылығы сондай – аудиторияның не қалайтынын қандай жолмен анықтауды білмей дал болуыңыз мүмкін. Мұндайда идеяны тудыруға көмектесіп, зерттеудің ықтимал бағдарларын көрсететін бастау техникасын қолданғаныңыз жөн. Мұндай жағдайда еркін жазу техникасы да көп қолданылады. Еркін жазу деп белгілі бір уақыт бойы ойыңызға келгеннің бәрін еш түзетпестен, тоқтамай жаза беруді айтамыз. Еркін жазудың артықшылығы «ішкі сыншыңызды» басып, ойыңызға келген идеяларды сол күйінде көрсетесіз. Бір ойдан бір ойға ауытқып, шатпақ жазуыңыз мүмкін, бірақ ол маңызды емес. Сол ұйысқан жазбалардың арасынан бұрын ойыңызға келмеген жарамды ой мен тың көзқарасты, тіпті бүкіл жобаны жылдам бастауға мүмкіндік беретін шешуші идеяны да табуыңыз мүмкін. Кей жағдайда жазу емес, сурет салу ең жақсы тәсіл болады. Аузыңызға еш сөз түспесе, скетчпадты алып, бір суреттің нобайын салыңыз. 174-беттегі «Негізгі идеяны анықтау» сегменті астында берілген техникалар да істі неден бастарыңызды білмей отырғанда көмектесуі мүмкін.

Аудиторияңыздың ақпаратқа мұқтаждығын анықтағаннан кейінгі қадамыңыз – сол қажеттілікті толықтай қанағаттандыру. Хатыңыздың тиянақты жазылғанын тексерудің тағы бір жолы – журналистік тәсілді қолдану: хатыңыз «кім», «не», «қашан», «қайда», «неге», «қалай» сұрақтарына жауап бере ме – тексеріңіз. Бұл тәсілмен қолдануға жарамсыз хатты жылдам анықтайсыз. Мысалы, қызметкерлерден ақпарат сұратқан мына хатқа қараңыз: «Біз кеңсеміздің шығынын азайту жолдарын қарастырып жатырмыз және қашықтан жұмыс істейтін қызметкерлердің әр күндері бір кеңсені пайдалануына қатысты жоспар бойынша ұсыныс білдіруіңізді қалаймыз. Осы жоспарға қатысты ойыңызды білдіру үшін маған хабарласуыңызды өтінемін». қызметкерлер бұл хатқа мәнді жауап қайтару үшін білуі тиіс ақпарат толық қамтылмаған. Автор сөйлемнің «не» бөлігін қызметкерлерден алғысы келетін ақпараттың (фрилансерлер кестесі кеңсені бірге пайдалануға болатындай тұрақты ма) басын ашып көрсетумен жақсарта алады. Автор сондай-ақ жауаптардың «қашан» қажеттігін және қызметкерлердің «қалай» жауап беруі керегін нақтыламаған. Осындай пункттерге мән берілмегендіктен, бұл сұраным хатқа байланысты пайдалы да, пайдасыз да жауаптар түсуі мүмкін.

Сіз беріп отырған ақпараттың көлемі секілді, сапасы да өте маңызды. Бизнес-хаттағы дәйексіз ақпарат сізді ұятқа қалдырып, өнімділікті азайтып, тіпті қауіпсіздік және құқық мәселелерін тудыруы ықтимал. Ұйым сіздің кесіріңізден орындай алмайтын уәделерге жауапты болып қалуы мүмкін. Мұндай қателік сенімді іскер адам ретіндегі абыройыңызға нұқсан келтіреді. Сіз таратқан дәйексіз ақпарат интернеттен жылдар бойы қайта шыға беруі де ғажап емес. Жинаған ақпараттың әрқайсысын екі қайтара тексеру арқылы қатені азайта аласыз. Ұйымнан тыс көздерден мәлімет алғанда, ақпараттың қазіргі уақытқа сай және сенімді екеніне көз жеткізіңіз. 13-тарауда жазылғандай, интернеттен алынған деректерді пайдаланғанда айрықша абай болуыңыз керек. Кез келген математикалық немесе қаржылық есептемені қайта жасап шығыңыз. Барлық даталар мен кестелерді тексеріңіз және олардың дұрыс екеніне сенімді болу үшін болжамдарыңыз бен тұжырымдарыңызды салыстырыңыз.

Ақпарат жинағанда оның дұрыстығына сенімді болу үшін мұқият жұмыс істесеңіз, хатыңыз көптеген этика проблемаларынан алшақ болады. Алғашында шынайы деп ойлаған ақпаратты жіберіп, кейін оның жалған екенін біліп, қателікке ұрынсаңыз, дереу хатты алушыларға хабарласып, қатеңізді түзетіңіз. Мұндайда сізді ешкім де негізді түрде кінәламайды, керісінше, шыншылдығыңызды құрметтейді. Маңызды ақпарат енгізілмеген хат этикаға сай емес (қараңыз: «Этика сақшысы. Қандай қауіпсіздік ескертпесі қажет? Ойлан, тап!»). Әрине, бизнес маманы ретінде кез келген мәселеге қатысты әлдебір ақпаратты қоспауға заңды немесе өзге де себебіңіз болуы мүмкін. Сонда қанша деталь қосуыңыз керек? Хаттағы детальдар оқырмандарға түсінікті болуы керек. Аудиторияға қанша ақпарат керектігіне сенімсіз болсаңыз, өзіңіз жеткілікті деп тапқанша жазып, сұраным жасалса, қосымша деректер берілетінін көрсетіңіз.

Хатыңызға ақпарат жинағанда кейбір жайттардың аудиторияңыз үшін басқаларынан маңызды болатынын есте ұстаңыз. Аудитория өкілдері оларға қажет ақпаратты ұсынып, қажетсізін сүзіп алып тастағаныңызды бағалайтын болады. Оған қоса аудиторияңызды толғандыратын ақпаратқа көңіл бөліп, коммуникациялық мақсаттарыңызға жетесіз. Аудитория бейтаныс болса немесе қызығушылықтары әртүрлі адамдардың үлкен тобымен коммуникация жасасаңыз, мүдделердің тоғысатын тұсын табу үшін жалпы принциптерді қолданыңыз. Жас мөлшері, жұмысы, мекені, табысы мен білімі секілді аудитория факторлары сізге көмекші болады. Спорт клубына абонемент сатуға тырысып жүрсеңіз, хатыңызды спортшылар, уақыты жоқ мамандар, отбасылы және әртүрлі мекендегі табыстары әрқалай адамдарға бейімдеуіңізге тура келеді. Жаттығу залындағы түрлі құрылғылар мен кәсіби жаттықтырушылар – спортшыларды, ал айлық ақысының арзандығы колледж студенттері мен табысы аз адамдарды қызықтыруы ықтимал. Кейбір хаттар білім деңгейі, тақырыппен таныстығы және басқа параметрлері алуан түрлі аудиторияларға жетуге тиіс. Мүмкіндігінше аудиторияның әр сегментіне арналған ақпаратты брошюраның жеке секциясы түрінде не уеб-сайтқа сілтеме ретінде беріңіз.

Медиа мен арнаның оңтайлы комбинациясын анықтау

Хатты жолдайтын ең лайық медианы таңдағанда ескеретін факторлар тізімін білесіз Қажет ақпаратты жинап алғаннан кейін таргет аудиторияға жеткізу үшін медиа мен арнаның ең жақсы комбинациясын іріктейсіз. 1-тарау есіңізде болса, медиа – хаттың формасы, ал арна – сол хатты жіберу үшін пайдаланылатын жүйе. Екеуінің арасы айқын емес және кей адамдар бұл терминдерді басқа мағынада да қолданады, бірақ осы анықтамалар бизнес-коммуникациядағы мүмкіндіктер туралы ойлануға пайдалы. Көп медиа бірнеше арнамен таратылуы мүмкін болғандықтан, таңдау болғанда опциялар арасынан оңтайлы комбинацияны іріктеуді ойластырыңыз. Мысалы, қысқа жазылған хат – басып шығарылған хат немесе мемо түрінде, болмаса e-maіl, блоггинг, әлеуметтік желілер сынды түрлі цифрлық арналар арқылы таратылуы мүмкін.

Медианы жіктеудің ең оңтайлы жолы – оларды ауызекі (сөйлейтін), жазбаша және визуал деп бөлу. Бұлардың әрқайсысы цифрлық және цифрлық емес арналармен жіберілуі мүмкін. Осылайша түзілетін алты комбинация келесі сегментте талқыланады. 4.1-сызбада алты медиа мен арна комбинациясының жалпы артықшылықтары мен кемшіліктері қорытылып жазылған. Осы жіктеулердің ішіндегі нақты опциялардың да ескерілуге тиіс мықты және әлсіз тұстары бар. (Мәтін жеңілдігі үшін келесі тарауларда цифрлық арналар арқылы жіберілетін үш медианың үшеуін де кейде «цифрлық медиа» деп те атайды.)

● Түсініспеушіліктерді жеңіл шешеді және келісімшартта қолданылатын түсініктер алдын ала келісіледі

● Қабылдаушылар пікірін білдірмес бұрын хабарламаларын өңдей алады (ауызекі коммуникациядағыдай емес)

● Микроблогтан бастап уикиге дейінгі түрлі форматтар мен арналарға бейімделеді ● Тақырыпты Twіtter-ге жазып, блогтағы толық хатқа сілтеме беру арқылы хатты креатив жолмен құру ыңғайлы

Жетуі мен әлеуеті тұрғысынан шектелген (мысалы, Twіtter-де оны тек оқырмандарыңыз бен сізді іздегендер ғана оқиды)

● Конфиденциалдыққа қатер туғызады (конфиденциалды мәліметті шығару, жұмыс беруші мониторингі, кездейсоқ жіберіп қою)

● Тәуекелі көп (вирустар, шпиондық бағдарламалар, желінің бұзылуы) ● Өнімділік мәселесін тудырады (жиі араласу, бизнеске қатысы жоқ қолданыстар)

● Аудиторияға хаттың немесе идеяның бөліктері қалай байланысатынын түсінуін жеңілдетеді ● Электрондық кестелер мен басқа бағдарламаларда (қарапайым сызбалар мен графиктер) жасап, есептерге кіріктіру оңай

Визуал, цифрлық Жалпы алғанда, визуал басып шығарылған құжаттар мен жазбаша цифрлық форматтардың артықшылықтарын толық қамтиды:

Ауызекі медиа, жеке кездесу арнасы Медиа ауызекі, жазбаша және визуал формаларға бөлінеді және бұл үшеуі де цифрлық және цифрлық емес арналармен таратылады. Ауызекі медиа мен кездесу – бір мекендегі адамдармен сөйлесуді білдіреді, ол түскі ас кезінде жүзбе-жүз тілдесу немесе одан гөрі ресми, яғни сөз сөйлеу, презентация өткізу болуы мүмкін. Негізгі ерекшелігі – бір физикалық кеңістікте болу, өйткені бұл бейвербал коммуникация нюанстарын кез келген басқа медиа мен арна жұбынан жақсы көрсетеді. 2-тарауда жазылғандай, әңгімелесу кезіндегі бейвербал сигналдардың айтылған сөздердей салмағы басым. Көріп, естуге және бір-бірінен әсер алуға мүмкіндік сыйлаған кездесу коммуникациясы сұрақ қоюға ынталандырып, пікір білдіруге, консенсусқа я бір шешімге келу үшін бірлесіп жұмыс істеуге жол ашатынымен қолайлы. Бетпе-бет қатынас іскерлік қатынастарды құрғанда немесе баптауда маңызды болған күрделі, эмоциялық жағдайларда айрықша пайдасын тигізеді.2 Жиі-жиі инспекция жасап, қызметкермен бетпе-бет сөйлесетін менеджерлер олардың пікірін біліп, сұрақтарына жауап береді және маңызды бизнес оқиғалары мен трендтерді түсіндіреді.3

Ауызекі медиа, цифрлық арна Кездесу коммуникациясының бейвербал және интерактив аспектілерін басқа медиа мен арна комбинацияларының көбінде қайталау мүмкін емес. Цифрлық арналар арқылы тарайтын ауызекі медиаға кез келген дауыстың элек­трондық БАҚ арқылы жариялануы жатады, бұған тікелей эфир мен жазылған дауыс, телефон қоңырауы, подкаст және дыбыстық пошта кіреді. Тікелей телефонмен сөйлесу – кездесу арнасының алыс-беріс артықшылығына ие және көзбе-көз сөйлесудің ең жақсы баламасы бола алады. Дегенмен бейне компонентінсіз тілсіз коммуникация белгілерін көрсете алмайды. Подкаст – лекция, комментарий және басқа да сөйлеу контентін бөлісудің жақсы тәсілі. Подкаст туралы 7-тараудан оқи аласыз.

Жазбаша медиа, басып шығару арнасы Цифрлық медиа мен арна форматтары көп жағдайда басып шығарылған құжаттарды алмастырды, бірақ кейбір хаттар мен жағдайлар үшін басып шығару – әлі де ең жақсы амал. Жазып, басып шығарған құжаттар – бизнес-коммуникацияның классикалық форматы. Мемо – компания ішінде күнделікті ақпарат алмасуға арнап басып шығарылған құжат. Ал хат – компаниядан тыс адресаттарға жіберілетін қысқа жазбаша хабарлама. Әдетте есеп пен жоспар мемо мен хаттан ұзағырақ болады, бірақ екеуі де мемо немесе хат форматында жазылуы мүмкін. Бұл құжаттар бірнеше беттен бірнеше жүз бет аралығындағы түрлі көлемде болуы мүмкін, әдетте олар ресми сарынға ие. Басып шығарылған құжаттар әлі де жарамды формат болғанымен, көп жағдайда оларды цифрлық баламасы ығыстырған. Дегенмен төмендегідей жағдайларда электрондық баламасын емес, басып шығарылған хатты пайдалануыңыз керек:

Әрине, қандай да бір аудиторияға электрондық түрде байланыс орната алмасаңыз, басып шығарылған хатты қолданасыз. «A» қосымшасы басып шығарылатын мемо мен хатты форматтау принциптерін ұсынады.

Жазбаша медиа, цифрлық арна Бизнес-коммуникация әрекеттеріңіздің көбі жазбаша медиа мен цифрлық арна комбинациясын қамтиды. Бизнес-коммуникация кезінде көбінесе өте қысқа туиттен бастап, уеб-сайт контенті я тасымалдауға ыңғайлы форматтағы (PDF) файл түріндегі кітап көлеміндей, есептерге дейінгі түрлі цифрлық жазба хаттарын жібере аласыз (4.2-сурет).

4.2-сурет. Mедиа мен арна таңдау: жазбаша + цифрлық Harley-Davіdson винтаждық мотоциклмен АҚШ-ты аралайтын Harley фанаттары туралы ақпаратты бөлісу үшін медиа мен арна комбинациясының кез келгенін таңдай алатын еді. Компания фанаттары көп шоғырланып әрі хабарды әлеуметтік желіде бөлісу жеңіл болғандықтан, Facebook таңдалды Компаниялар тиімді коммуникация жолдарын іздегендіктен, жазба хаттарды пайдалану әлі де дамып келеді. Мысалы, ондаған жылдар бойы бірінші бизнес құралы болған электрондық хаттарды қазір басқа цифрлық форматтар ығыстырып жатыр.4 7, 8-тараулар электрондық хаттан бастап әлеуметтік желілерге жылдам жазба қалдыруға (ІM, іnstant messagіng) дейінгі түрлі жазбаша цифрлық комбинацияларды тарқата түсіндіреді.

Визуал медиа, басып шығару арнасы Фото мен диаграмма эмоциялық контентті, кеңістіктегі қатынастарды, техникалық процестерді және тек сөзбен сипаттау қиынға түсетін басқа контентті жеткізуге ыңғайлы. Кейде жеке құжат түрінде визуал баспа хабарламаларын жасауыңыз мүмкін, бірақ олардың көпшілігі басып шығарылған құжаттарды толықтыратын материалға айналады.

Визуал медиа, цифрлық арна Визуал медиа түрінде цифрлық арналар арқылы таратылған бизнес-хаттарға жан бітеді. Инфографика, интерактив диаграмма, анимация және цифрлық видео аудиторияны басқа форматтардың күші жетпейтін жолмен баурап алғандықтан, бизнес-коммуникацияда визуал элементтерді пайдалану артып келеді. Дәстүрлі бизнес-хаттар, негізінен, мәтінге арқа сүйейді және мәтіндегі ойларды безендіру үшін кейде кесте, графика немесе диаграмма қолданады. Дегенмен көптеген бизнес-коммуникаторлар визуал элементтер басым тұрып, аз ғана мәтін жазылатын хабарламалардың әлеуетін танып жатыр. Осы дискурста визуал медианы хабарлама контентін бейнелеуде бір немесе бірнеше визуал элемент негізгі рөл ойнайтын формат ретінде қарастырыңыз. Нақтылаушы мәтіні бар әсерлі бейнелерден құрылған хабарламалар бірнеше себептен тиімді. Қазіргі аудиторияның уақыты жоқ, оларға хабарламалар нөсердей жауатындықтан, жылдам коммуникация жақсы қабылданады. Сонымен қатар визуалдар күрделі идеялар мен процестерді сипаттауға ыңғайлы, өйткені аудитория жағдайды түсінуі үшін ондағы тараптар мен коммуникацияны анықтап отыруға уақыт жоғалтпайды. Сондай-ақ көптілді бизнес әлемінде диаграмма, символ және басқа суреттер сөйлегенде тілге қажеттілік азайып, коммуникациялық кедергілер жойылады. Қорыта айтқанда, визуал бейнелер таза мәтіндік сипаттама мен түсіндіруден гөрі есте жақсы сақталады.

Мобайл құрылғылардағы коммуникацияға тән мәселелер Мобайл құрылғылармен ауызекі, жазбаша және визуал медианың барлық формасын жасауға және виртуал түрде тұтынуға болады. Алып жүруге қолайлылығы мен бизнеске арналған қосымшалардың икемділігі арқасында мобайл құрылғылар бизнес-коммуникациядағы бірінші құралға айналды. 1-тараудың 68–71-беттерінде талқыланған факторларға қосымша айтарымыз – хабарламаларыңыз мобайл құрылғылар арқылы оқылатын жағдайда мына жайттарды ескеріңіз: Мобайл цифрлық арна бизнес-коммуникацияның барлық түрінде елеулі орын алғанымен, ескерілуге тиіс қиындықтары да бар. ● Экранның үлкендігі мен айқындығы. Смартфондар мен планшеттердің экран айқындығы соңғы жылдары айтарлықтай жақсарды, бірақ шағын экран әлі де қиындық тудырып келеді, өйткені көп хабарлама экранның көлемінен үлкен. Соның салдарынан контекст пен айқындықтың бірін таңдауға тура келеді. Мәтінді оқып, визуал материалды түсіну үшін оқырман оны үлкейтеді, бірақ әсіресе смартфон экранынан құжатты немесе визуал материалды толық көре алмау оның толық мағынасын түсіну мүмкіндігін шектейді. Жазу немесе презентация жобасында топ болып жұмыс істегенде команда мүшелері құжаттар мен слайдтарды қарау керек болғанда бұл тіпті қиынға соғады. ● Енгізу технологиялары. Мобайл пернетақтамен жазу тәжірибелі копирайтерлердің өзіне де оңай емес. Дыбысты тану опциясы – пернетақта кемшілігін айналып өтудің бір жолы. Алайда оны қоғамдық орындарда немесе ашық кеңседе қолданушылар конфиденциал хабарламаларды жариялап, жақын отырған қызметкерлерге кедергі келтіруі мүмкін. Оның үстіне, дауысты тану бағдарламалары әсіресе сөздерді анық айтпайтын адамдар қолданғанда немесе бөлмеде шу болғанда қателік жібереді, сөйтіп қолмен редакциялауға тура келеді. Көп құрылғы үшін стилус қолдануға болар еді, бірақ бұл – баяу әрі өнбейтін іс. Уеб-сайтыңыздың контентіне немесе басқа хабарламаларға оқырманнан жауап күтсеңіз, олар үшін бұл істі мейлінше ыңғайлы етіңіз. Тіпті қарапайым ғана түймелер мен мәтін енгізетін жолақты үлкейтудің өзі үлкен көмек болады. ● Өткізу мүмкіндігі, жылдамдық және байланыс шектеулері. Мобайл байланыс жылдамдығы мен құрылғы сапасы, байланыс операторы, қызмет көрсету жоспары және географиялық мекеніне қарай әртүрлі. Тіпті өткізу мүмкіндігі жоғары қызметті пайдаланушылардың өзі ақшасын төлесе де, жарнамаланған трансфер жылдамдығының әрдайым рахатын көре алмайды. Оның үстіне ұялы телефонды пайдаланушылар саяхаттағанда байланыс жоқ аймақтан өткенде, қарбалас сағаттарда немесе түрлі оқиғалар (сауда көрмелері мен басқосулары) кезінде байланыссыз қалуы мүмкін. Кеңседегі жылдам да тұрақты интернет байланысын пайдаланып, сіз жасаған контентті ұялы телефонды қабылдаушыларыңыз ойдағыдай көре алады деп күтпеңіз. ● Мәліметтерді пайдалану және операциялық құн. Видеотрафик мөлшері өскенде (мәтін не аудиоға қарағанда видеоға әлдеқайда жоғары өткізу жылдамдығы керек) деректерді пайдалану байланыс операторы мен тұтынушылардың проблемасына айналады. Ұялы байланысты пайдаланатындардың бәрінде шексіз видео көретін мүмкіндік жоқ, сондықтан олар артық төлем жасау үшін деректерді сақтықпен тұтынуға мәжбүр. Кейбір операторлар шексіз деректер жоспарын ұсынады, бірақ оның өткізу жолағын реттеу секілді байланыс жылдамдығын баяулататын шектеулері бар.5 Осындай факторларды ескеріп, мобайл қолданушылардан видео немесе басқа да дерегі көп контентті тұтынады деп күтпеңіз де, талап етпеңіз.

МЕДИА МЕН АРНАНЫ ТАҢДАҒАНДА ЕСКЕРЕТІН ФАКТОРЛАР Медианы немесе арнаны таңдаудың мүмкіндігі әрдайым бола бермейді. Мысалы, көп компанияда жоба өзгерістері сияқты ішкі коммуникацияға арналған жылдам хабарлайтын әлеуметтік желі жүйелері бар. Дегенмен таңдау қажет болғанда төмендегі факторларды ескеріңіз: Ақпараттық орта саны, фидбәк тетіктері мен персоналдау мүмкіндіктерін қамтитын тетіктер тұрғысынан медиа алуан түрлі болады. ● Жан-жақты. Жан-жақты – медианың: 1) хатты артық ақпараттық ортадан бірден (визуал, вербал, дыбысты) өткізуге; 2) фидбәкке септесуге; 3) жеке фокус құру қабілеті.6 Бетпе-бет коммуникация – жан-жақты медиа, өйткені ақпаратты вербал және бейвербал түрде жібереді, әрі дәл сол жерде ақпаратты қабылдаушы вербал және бейвербал фидбәк бере алады, ал көзбе-көз және шағын топ кездесулерінде ол оңаша сипатқа ие. Ал жұтаң медиа осы үш аспектінің бірімен ғана шектеледі. Мысалы, sms пен жылдам хабарламалар фидбәкке жедел шығуға мүмкіндік беріп, жеке коммуникацияны жеңіл құра алады. Әдетте олар ақпаратты бір ғана жолмен (сөздер) жіберетіндіктен, бұрмалауға жол беруі мүмкін. Эмоциялық ишаратты білдіретін эмотикондар (253-бетті қараңыз) тек қана мәтіннен құралған хабарламалардың бір өлшемді жұтаңдығын реттеу үшін жасалған. Жалпы айтқанда, күнделікті емес немесе күрделі хабарламаларды жіберіп, ұйым­ішілік хабарламаңызды жандандыру үшін, қызметкерлерді құрметтейтін коммуникация жасау үшін және олардың компания мақсаттарына адалдығын арттыру үшін берекелі медианы қолданыңыз. Жұтаң медианы күнделікті хабарламаларды жіберуге немесе түсіндірмені қажет етпейтін ақпаратты таратуға пайдаланыңыз.7 ● Ресмилік. Медианың сіз таңдаған түрі – хабарламаның стилі мен сарынына әсер ететін бейвербал сигнал. Мысалы, қағазға басылған ескерту хат жедел хабарлама (ІM) не e-maіl-ге қарағанда ресми құжат ретінде қабылданады. ● Медиа мен арнаның шектеулері. Мысалы, жедел хабарлама (ІM) екі адам арасындағы қарапайым, тура мағынадағы хабарламаға қолайлы болғанымен, үш немесе одан көп адам қатысатын күрделі хабарламаға аса қажет емес. Mедиа/арна комбинация-ларының көп түрі шапшаң жеткізуді ұсынады, бірақ жауапты шұғыл қажет етпесеңіз, адамдарды орынсыз (мысалы, жедел хабарлама немесе телефон соғу арқылы) ● Шұғыл. Кейбір медиа аудиториямен байланысты басқа құрылғыларға қарағанда жылдам орнатады, сондықтан ақпаратыңыз шапшаң тарауы керек болса, лайық медианы таңдаңыз. Дегенмен аудитория мүшелерінің уақыты мен еңбек жүктемесін ескеріңіз. Хабарлама шұғыл болмаса және дереу фидбәкті қажет етпесе, адамдар өздеріне ыңғайлы уақытта жауап жазатын электрондық хат немесе блогты таңдаңыз. Медиа мен арна олардың құнына қатысты бейвербал белгі беруі мүмкін, таңдауыңыз қаржылық тұрғыдан орынды екеніне көз жеткізіңіз. ● Құн. Құн – қаржылық фактор және бейвербал белгі. Мысалы, контекске қарай экстравагант (және қымбат) видео немесе мультимедиа презентациялары талғам мен кәсібиліктің, компания бюджетін қамсыз жұмсаудың бейвербал белгілерін беруі мүмкін. ● Aудитория қалауы. Аудиторияңыз белгілі бір медиа мен арна комбинациясын қалайтынын білсеңіз және әлгі комбинация хабарлама мен жағдайға сай келсе, сол форматты қолданыңыз. Әйтпесе аудитория өзге форматты қабылдамады, хабарламаңыз жоғалып кетуі, тіпті еленбей қалуы мүмкін. Медиа мен арнаны таңдағанда, аудиторияңыздың қалауы мен сізден не күтерін ескеруді ұмытпаңыз. ● Қауіпсіздік пен құпиялық. Компанияңыздың белгілі бір типтегі хабарламаларға қолданатын медиа мен арнаға қатысты шектеулері болуы мүмкін, бірақ ондай шектеу болмаған күннің өзінде, хабарламаңызда құпия ақпарат болса, жақсылап ойланыңыз. Электрондық хатты, жедел хабарламаны, басқа да мәліметтерді тек өз адамдарымыз оқиды деп ойламаңыз. Бұл арналарды көп компания бақылап отырады әрі желіге хакерлік шабуыл жасалып, хабарлама бөтен адамдарға таралып кету қаупі бар.

Мәліметтерді жүйелеу

Жақсы ұйымдастыру не себепті аудиторияңыз бен өзіңіз үшін маңызды екенін түсіндіріп, хатты ұйымдастыруға қатысты тапсырмаларды орындайсыз Жетістікке жету мен сәтсіздікке ұрыну – топтастыруға байланысты. Жақсы топтастыру оқырманға, тыңдарманға басты үш жолмен көмектеседі. Біріншіден, олар анық айтылған негізгі ойды әу дегеннен түсінеді, оны қолдау үшін жазылған қосымша пункттерді ретімен қабылдап, ақпаратқа мұқтаждықтарын қанағаттандырады. Алайда хабарламаңыз сәтсіз топтастырылса, айтар ойыңыз ұғынықсыз болып, аудиторияңыз оқығанда, тыңдағанда қате қорытындыға келуі мүмкін. Екіншіден, жақсы топтастыру алушыларға хабарламаңызды қабылдауға көмектеседі. Жазбаңыз сәтсіз топтастырылып, оқырмандарды шатастырса, жазған адамның ойы да шатасқан деп түсінуі мүмкін. Оның үстіне нәтижелі хабарламаға көбіне қарапайым, анық логикадан гөрі күрделілеу тәсіл керек. Дипломатиялық тәсіл хабарлама алушының қаламаған немесе естігісі келмеген ақпаратын да қабылдауына көмектеседі. Ал эмоциялық тақырыпқа қатысты сәтсіз ұйымдастырылған хабарлама айтарыңызды жеткізіп болғанша, аудитория қарсылығын өршітіп жіберуі ықтимал. Үшіншіден, жақсы ұйымдастыру аудиторияңыздың уақытын үнемдейді. Жақсы ұйымдастырудың арқасында сіз нәтижелі хабарлама жазуға кететін уақыт пен шығармашылық энергияны үнемдейсіз. Жақсы ұйымдастырылған хабарлама нәтижелі болады, ол тек негізгі идеяларды қамтып, қысқа да нұсқа жазылады. Оған қоса ақпараттың әр бөлігі қисынды әрі орнында тұрады; адамдар түсіп қалған ақпаратты іздеп отырмауы үшін әр сегмент алдыңғысына қиюластыра жазылып, жалпы әңгіменің үйлесімділігі сақталады. Хатты жақсы ұйымдастырудың арқасында оқырманның да, өзіңіздің де уақытыңыз бен күшіңізді үнемдеп, шығармашылық энергияңызды аз жұмсайсыз. Жазу жылдам жүреді, өйткені идеяларды орынсыз жерге қойып, қажеті жоқ материалды құрастырып уақыт жоғалтпайсыз. Бұрыс пайымдаудан қажет мағына іздеп немесе қайта жазып әуреленбей, жобаға аз уақыт жұмсайсыз. ұйымдастыру дағдысы карьераңыз үшін пайдалы, өйткені ол «оқырманның қамын күйттейтін, айқын ойлайтын білімді маман» ретіндегі бет-бейнеңізді қалыптастырады.

Соңғы жиырма жылда бизнес-коммуникациядағы үшінші үлкен революция ретінде саналған (интернет пен әлеуметтік медиадан кейінгі) мобайл коммуникация бизнес-коммуникацияның барлық дерлік саласына өзгеріс әкелді. Мобайл телефондарды компаниялар жұмысқа қалай пайдаланатыны жайлы бірқатар мысалдар келтірсек.

Tрейнинг Нарық, мемлекеттік реттеу мен бизнес-ортадағы басқа да күштер өзгеріске ұшырағанда, қызметкерлердің білігін жетілдіріп, лайық деңгейде ұстап тұру – көп компаниялар үшін өзекті мәселеге айналды. Қызметкерлері жиі сапар шегетін немесе түрлі географиялық мекендерде шашырап жатқан компаниялардың жағдайы тіпті қиындай түседі. Компаниялар мобайл құрылғылар үшін арнайы жасалған тренинг материалдарын қызметкерлеріне қолайлы уақытта, ыңғайлы жерге жібере алады.

Шешім қабылдау өкілетін бөліп беру Шалғайдағы жұмысшыларды мобайл қосымшалар арқылы басқару әдісі қызметкерлерге кеңседегі ме­нед­жерлер ұйғарымын кү­тіп отырмастан, өндіріс ор­нында шешім қабылдау өкілетін береді. Мысалы, мұнай және газ өнер-кәсібіндегі арнайы мобайл қосымшалар жұмыс алаңындағы жұмысшылар мен супервайзерлердің коммуникация жасап, әрекеттерін үйлестіруі үшін мәліметтерді визуалдап, бірлесіп жұмыс істеуге және мәлімет жинақтауға мүмкіндік сыйлаған. Түрлі оқиғалар мен басқа да дағдарыстардан кейін берілген мүмкіндіктердің маңызы тіпті арта түспек, өйткені бұл жұмыс басындағы жұмысшылардың тосылып қалмай, дұрыс әрекетті таңдауына жол ашады.

Жобаны басқару Қазір көбінесе бір жұмыс тобындағы адамдар кең гео­графиялық аумақта орналасады әрі жиі жол жүреді, мұндай жағдайда мобайл коммуникация заманауи жоба менеджментінің негізгі элементіне айналады. Тапсырманың орындалу деңгейі мен басқа да маңызды ақпаратты сол сәтте алу арқылы жоба менеджері жылдам өзгеретін жобаларды қадағалап отырады, ал топ мүшелері тиімді коммуникация жасауға мүмкіндік алады.

Қашықтағы жұмыс күшін басқару Еңбек ұжымы әр аймақта шашырай орналасса, басқару мен менеджментте түрлі қиындық тудырады. Мобайл жұмыс күшін басқару қосымшалары жұмысшылардың шалғайдағы жұмыс орнына уақытылы келіп-кетуін тексеруден бастап, клиенттермен кездесу уақытын жылдам өзгертіп, техникалық көмек мамандарына қажет ақпаратты жинауға дейінгі проблемалардың көбін шеше алады. Сату менеджерлері клиент тартуға шыққан өкілдеріне шұғыл кеңес беріп, алыстан-ақ жігерлендіріп отырады. Кей жүйелер білікті қызметкерлердің үздік тәжірибелері туралы ақпаратты жинап, тәжірибесі азырақ қызметкерлерге виртуал дәріскер ретінде жұмыс барысында жол көрсетеді.

Жұмысқа алу Таргет контингенті көбінесе сапарда жүретін компаниялар мобайл телефонды жұмысқа алу процесіне кіріктіреді. Бұған кандидаттар мен кадр бөлімі мамандарын мобайл телефон арқылы байланыстыратын мобайл телефондарға бейімделген жұмыс хабарламалары, телефон арқылы өтініш беру, жұмысқа алу қосымшалары және сұхбат алу жүйелері кіреді.

Тақырып – ауқымды мәселе; негізгі идея тақырып туралы тұжырым жасайды. Хабарламаңыздың тақырыбы жалпы мәселені көрсетеді, ал негізгі идеяңыз сол тақырыпқа қатысты нақты тұжырымды білдіреді (4.2-кесте). Мысалы, қызметкердің сақтандыру төлеміне қазіргідей қағаз түрінде өтініш беру жүйесі қымбат әрі баяу деп ойласаңыз, тақырыбы – қызметкерлердің сақтандыру төлеміне өтініш беру мәселесі, ал негізгі идеясы «ғаламтор негізіндегі жаңа жүйе компанияның шығындарын азайтып, сақтандыру өтемін төлеу мерзімін қысқартады» деген хабарлама жазуыңызға болады. Үлкен құжаттар мен презентацияларда бүкіл материалдың жеке пункттерін негізгі идеямен байланыстыру керек. Бұл пункттердің барлығының ортақ желісін табу оңай емес. Кейде тіпті ақпаратты ретке келтіргенше, негізгі идеяңызды да білмеуіңіз мүмкін. Осындай қиын міндетті орындағанда креатив идеялар тудыру үшін түрлі техникаларды қарастырыңыз: ● Брейнсторминг (braіnstormіng – «ми шабуылы»). Жалғыз немесе басқалармен бірге отырып, сынау немесе топтастыру үшін кідірместен, мейлінше көп идея тудырып, көп сұрақ қойыңыз. Оларды қағазға түсіріп алған соң негізгі идея мен оны қолдайтын идеялар тобын анықтау мақсатында ерекшеліктер мен өзара байланыстарды іздеңіз. Мысалы, негізгі идеяңыз Денверде жаңа мейрамхана ашу болса, қаржының қайтымына қатысты бір идеялар тобын, бәсеке туралы тағы бір идеялар шоғырын және солай жалғаса беретін идея тобын табуыңыз мүмкін. Идея топтарын жинақтау арқылы басты мәселелер бойынша сенімді тұжырым жасайсыз.

Клиенттерге қызмет көрсетушілерге техникалық қолдау уикиін жазуды және оны жетілдіруді үйрету

Техникалық қолдау көрсету уикиі Уикиді мұқият оқып, редакциялап кеңейту бүкіл департаменттің клиентке қызмет көрсету сапасын жақсарта түспек

Бәсекелестер ғылыми-техникалық зерттеулерге бізден көбірек қаржы жұмсаудың арқасында инновациялық өнімдерге қол жеткізіп отыр

Жұмыс істесу Компания бойынша жалақы табысқа қарай белгіленетін ынталандыру жүйесіне қол жеткізу

Ынталандыру төлемі Жалақыны табысқа байланыстыру қызметкерлерді ынталандырады және өтемақыларды азайтады ● Журналистік тәсіл. Реттелмеген ақпараттан басты идеяларды сүзіп алу үшін журналистік тәсілді пайдаланып, кім, не, қашан, қайда, неге және қалай деген сұрақтар қояды. ● Сұрақ-жауап тізбегі. Аудитория тұрғысынан бір ғана басты сұрақты қойыңыз да, хабарламаңызға қайта барыңыз. Көбінесе хабарламада болуға тиіс ақпаратты анықтағанға дейін әр жауаптан жаңа сауалдар туындап отыратынын байқайсыз. ● Жазушы тәсілі. Кейбір авторлар шығармаларын жазар алдында коммуникациялық мәселе туралы әңгімелегенді жөн көреді. Не баяндайтыныңызды таспаға жазып алыңыз. Содан кейін оны тыңдап, тақырыпты сығымдау, айқындау жолдарын қарастырыңыз, процесті негізгі идея сыңар мәнді хабарлама түрінде қалқып шыққанша қайталаңыз. ● Ой картасы (mіnd mappіng). Ой картасы деп аталатын графикалық әдіспен идеялар түзіп, оларды жүйелей аласыз (4.3-сурет). Негізгі идеядан бастаңыз да, ойыңызға келген басқа идеялардың барлығын сонымен байланыстырыңыз. Интернеттен тегін қолдануға болатын ой картасы құралдарын

Тарату АУҚЫМын ШЕКТЕУ Хабарлама ауқымын негізгі идеяны мейлінше қысқа жеткізетіндей етіп шектеңіз. Хабарлама ауқымы деп – сіз ұсынатын ақпарат легі, оның ұзақтығы мен детальдар деңгейін айтамыз. Мұның барлығы негізгі идеямен үйлесіп тұруы керек. Кейбір бизнес-хабарламалардың ұзақтығы басшының нұсқауы, қолданатын технология немесе семинарда бір спикерге берілген уақыт сияқты жолдармен алдын ала шектеледі. Тіпті алдын ала белгіленген шек болмаса да, негізгі идеяны жеткізуге қажет ауқымнан шықпаған жөн. Хабарлама ұзақтығы қандай болса да, басты пункттер санын бесеуден асырмаңыз; идеяны одан да аз пункттермен жеткізе алсаңыз, тіпті жақсы. Басты пункттердің ұзын тізімін беру ыждаһаттылығыңызды көрсетуі мүмкін, бірақ аудиторияңыз соншалықты детальдардан шатасып ойды түсінбей қалуы ықтимал. Одан да пункттеріңізді қаржы, клиент, бәсекелес, қызметкерлер деп бөліңіз немесе мәселеге қатысты басқа да тақырыптарға топтастырыңыз. Дәйектемелерді мағынасы терең, саны аз топтарға біріктіруге тырысыңыз. Хабарламаның идеалды ұзақтығы тақырыбыңызға, аудитория мүшелерінің тақырыппен таныстығына, қорытындыларыңызды қабылдауына және беделіңізге байланысты. Күнделікті ақпаратты білетін және сізді сыйлайтын аудиторияға аз сөзбен ғана жеткізесіз. Күрделі әрі күмәнді тақырыпты ұтымды түсіндіру үшін әсіресе аудитория күмәншіл бөтен адамдардан тұрса, көп жазу керек.

Негізгі идеяңыз бен басты пункттерді анықтап алған соң ақпаратты таныстыру ретін табуға дайын боласыз. Сізде екі жол бар: ● Tура тәсіл29 негізгі идеядан басталады (ұсыныс, қорытынды немесе талап сияқты) да, қолдаушы дәлелдермен жалғасады.

● Жанама тәсіл дәлелден басталып, негізгі идеяны құрап шығады. Жанама тәсілде негіздеме, дәлел және мысалдармен қисынды және нандырарлықтай негізгі идеяға жеткенше, оны көрсетпей тұра тұрасыз. Осы екеуінің бірін таңдау үшін мақсатыңыз бен хабарламаңызға аудиторияның реакциясын талдап көріңіз (4.3-сызба). Дегенмен 4.3-сызба тек жалпы үлгі екенін есте ұстаңыз; әр хабарлама мен аудиторияның жағдайы әркелкі болатынын ескеріңіз. Төменде оңтайлы тәсілді таңдауға септесетін кеңестер береміз. Хабарлама түрі де тура немесе жанама тәсілді таңдауға әсер етеді. Алдағы тарауларда түрлі коммуникациялық қиындықтарға қолайлы тәсілді таңдауға қатысты нақты кеңестер беріледі.

4.3-сызба. Тура және жанама тәсілдің бірін таңдау Tәсілді таңдамас бұрын аудиторияңыздың ықтимал реакциясы туралы ойланып көріңіз

КОНТЕНТ Нобайын жасау

Кез келген жобаның нобайын құруға қатысты кеңестерді оқыңыз Мықты, практикалық нобай жазу үшін сыннан өткен мына қадамдарды үйреніңіз; realtіmeupdates.com/bct14 сілтемесін ашып, Students секциясындағы Learn More дегенді басыңыз.

Real-tіme updates

Қолайлы тәсілді таңдаған соң басты пункттер мен дәлелді детальдарды көрсетудің қисынды және нәтижелі жолын ойластыруға тура келеді. Бизнес-хабарлама жасағанда, алдымен, оның нобайын құрып алуды әдетке айналдырсаңыз, уақытыңызды үнемдейсіз, жақсы нәтижеге қол жеткізіп, кез келген тығырықтан қиналмай шыға аласыз. Үш-төрт маңызды дәлелді ғана қағазға түсірсеңіз де, нобайды жоспарлап алу ойыңызды жылдам жазуға көмектеседі. Үлкен әрі күрделі хабарлама дайындасаңыз, нобайсыз жылжу қиын, өйткені нобай әртүрлі бөліктер арасындағы байланысты визуалдауға көмектеседі. Сіздің әр пункт әріппен не санмен белгіленіп, кіріңкі не шығыңқы жазылған тұстар тең дәрежелі пункттерді білдіретін қарапайым нобай форматын білетініңізге күмән жоқ. Жақсы нобай жасау тақырыпты кем дегенде екі бөлімге бөледі, әр кіші бөлім бір категориямен шектеледі және әр бөлімі міндетті түрде бір-бірінен өзгешеленіп, айрықша болады (4.4-сызба). Хабарлама нобайын елестетудің тағы бір жолы – компаниядағы басшылық құрылымын көрсету үшін жасалатын сызба сияқты ұйымдастыру схемасын сызу. Түсінікті болуы үшін негізгі идеяны ең жоғарғы төртбұрышқа жазыңыз. Ал төменгі шаршыларға төмен деңгейдегі қызметкерлер сияқты детальдарды көрсетесіз. Компания бөлімдер мен департаменттерден тұратыны сияқты, барлық идеялар логикалық түрде ойдың бөліктері ретінде ұйымдастырылуға тиіс.8 Дәстүрлі нобайдың орнына визуал сызба қолданудың пайдасы көп. Сызбалар: 1) идеяның түрлі деңгейлерін және олардың бір-бірімен байланысын көрсетеді; 2) жаңа идеялар тудырады; 3) ақпарат ағыны құрылымын өзгертуге көмектеседі.

Outlіner – нобай жазу мен өзгертуді жеңілдетін қосымшалардың бірі.

Идея генерациялауға арналған ой картасы (mіnd mappіng) техникасы осыған ұқсас. Нобайын жасау немесе ұйымдастыру сызбасын қашан қолдансаңыз да, хабарламаңызды негізгі идеямен бастаңыз, одан соң басты дәйектерді жазып, хабарлама соңында бұл пункттерді дәлелдермен айшықтаңыз.

4.4-сызба. Ойды анық нобаймен жүйелеу Қандай нобай форматын қолдансаңыз да, басты пункттер, мысалдар мен дәлелдер бір-бірін толықтырып тұруға тиіс

Негізгі идеядан бастаңыз Негізгі идея оқырман не істеп, не ойлауы қажет екенін және неге бұлай істеуі керегін айқындайды. Негізгі идея сізге хабарламаның мақсаттары мен басты стратегиясын құруға көмектеседі және ол екі маңызды факторды қысқаша айтып өтеді: 1) аудитория мүшелерінің не істегенін немесе не ойлағанын қалайсыз; 2) олар неге олай істеуі керек? Хабарламаңыздағы ақпарат негізгі идеяны қолдап, оның астарын түсіндіре алуға тиіс. Бұдан бұрын талқыланғандай, тура тәсіл негізгі идеяны бірден және тура көрсетеді, ал жанама әдіс дәлел берілгенше, негізгі идеяны көрсетпейді.

Басты мәселелерді анықтау Негізгі идеяны нақты сөздермен сипаттап, түсіндіретін басты пункттермен бекіту керек. Мақсатыңыз – хабарлау, ал материалыңыз дәйекті болса, басты пункттеріңіз физикалық немесе қаржылық нәрсеге – істелетін жұмыстарға, функционалдық блоктарға, кеңістіктік я хронологиялық қатынастар немесе осының бәрі сияқты cіз визуалдап, өлшей алатын нәрсеге негізделген болуы мүмкін. Процесті сипаттағанда басты пункттер процестегі міндетті қадамдар рөлін атқарады. Белгілі бір нысанды сипаттағанда негізгі пункттер нысанның бөліктеріне арналады. Тарихқа шолу жасасаңыз, басты пункттер эпизодтарды оқиғалардың хронологиялық тізбегі ретінде көрсетеді. Мақсатыңыз сендіру не ынтымақтасу болса, айтарыңызды дәлелдейтін негіздемені немесе қисынды аргументті, аудиторияңызды әрекет жасауға ынталандыратын басты пункттерді іріктеңіз.

Мысал мен дәлел келтіріңіз Қолдаушы пункттерді, дәлелдер мен мысалдарды мұқият таңдаңыз: қаптаған шағын пункттен гөрі бірнеше маңызды пункттің салмағы басым, нанымды шығады. Негізгі идея мен басты пункттерді анықтап алған соң аргументтеріңізді растап, айшықтайтын немесе тарқатып көрсететін мысалдар мен дәлелдерді ойластырыңыз. Мысалдар мен дәлелдерді таңдағанда аудитория көңілін басқа жаққа бұрып, еңсесін түсіретіндей емес, хабарламаңызды қолдайтындай, мұқият таңдаңыз. Оның бір жақсы мысалы – нандырарлық оқиға түрінде (келесі сегментті қараңыз) жазылған аргумент бірнеше сәтсіз мысалдан гөрі әсерлі болады. Қаптаған шағын детальдан гөрі бірнеше дәйекті дәлелдің салмағы басым, нанымды шығады. Басты аргументтерді тақырып материалы мен қолда бар мысалдар мен дәлелдерге қарай түрлі жолдармен негіздей аласыз (4.3-кесте).

Басқа түрлермен салыстырғанда көп сенім тудырады, бірақ шектен тыс қолданылса, іш пыстырады Осы айда сату жақсы жүріп жатыр. Бізде 5 млн доллар тұратын екі келісімшарт бар және 2,5 миллиондық тағы біреуіне қол жеткізуіміз мүмкін

Көрнекі мысал Хабарламаға жан бітіреді, бірақ бір ғана мысал пунктті дәлелдемейді. Идея басқа дәлелдермен де күшейтілуі керек «Бухгалтерлік есеп» мамандығының биылғы түлектерін жұмысқа алуға тырысқанымызға төрт ай болды, бірақ әзірге бір адам ғана біздің командамызға қосылды. Бір кандидат бізбен жұмыс істегісі келетінін, бірақ басқа жерден жылына 10 мың доллардан астам ақша алатынын айтты

Жоғары санатты гамбургер мейрамханалары Макдональдстың қолжетімділігі мен арзан бағасы емес, ерекше дәм іздегендерге арналады. Онда шарап пен сыра, жарты фунттық бургер мен көптеген гарнир түрлері (жүгері мен картоп қытырлақтары) бар. Ең маңыздысы – көңілді атмосфера

Сторителлинг Драмалық шиеленіс арқылы аудиторияны еліктіреді, көп ретте пунктті нанымды ету үшін фактілермен және сандармен бекітіледі Рита Лонгуорс атқарушы директор қызметіне кіріскенде планшетті дербес компьютер бөлімін толықтай жабамыз ба, әлде бөлімді сақтап қалып, құнын арзандату үшін өндірісті аутсорсингіге береміз бе деген қиын таңдауға тап болды. Алғашқы қадам ретінде ол екі жолдың бірін таңдауға қатысты пікірлерін білу үшін бөлімдегі барлық менеджерлермен жиналыс өткізді (хикая сол жерден басталады)

Беделге сүйену Кейсті әркелкі әрі сенімді ете түседі; беделді тұлға танымал және аудиторияға сыйлы болса ғана нәтиже береді Бұл идеяны Чикагода зауыттағы Джеки Ломанмен талқыладым, ол мені қолдады. Өздеріңізге мәлім, Джеки сол зауытта алты жыл бойы жұмыс істеп келеді. Ол тағы бір жұмысшы алсақ, 2-линияны сағатына 150 бірлікке дейін тездете алатынымызға сенімді

Көрнекі құралдар Аудитория мәліметтердің маңызды тұстарын есте сақтап әрі идеялар арасындағы байланысты визуалдауына көмектеседі

Жұмыс кестеңіз мүмкіндік берсе, хабарламаның алғашқы нұсқасын жазуды бастамас бұрын нобайды бір не екі күнге ысырып қоя тұрыңыз. Содан кейін оған жаңа көзбен қарап, идеялар ретін жақсартуды ойластырып көріңіз. 4.4-сурет оқырманның қалаған ақпаратын жылдам алуына жәрдемдесу, негізгі идеяны анықтау және жеткізу, хабарлама ауқымын шектеу, тәсіл таңдау және ақпарат нобайын жасау сияқты хабарламаны ұйымдастыруға қатысты бірнеше маңызды тақырыпты қамтыған.

4.4-сурет. Хабарламаны ұйымдастыруды жақсарту Автор хатты алушымен арада бір күн бұрын болған жаңа компанияға серіктестік әлде корпорация формасын таңдау туралы әңгімені жалғастырған. (Серіктестіктің бұл контексте нақты заңдық мағынасы бар.) Компания формасын таңдау – хабарламаның тақырыбы; негізгі идея – серіктестік емес, корпорация құру туралы ұсыныс. Тиімді нұсқада бірден негізгі идеяны айтып, кейін меншік құқығының екі формасының да артықшылықтары мен кемшіліктерін салыстыру арқылы сол идеяны дәлелдегеніне назар аударыңыз. Ал тиімсіз нұсқада мәселеге қатысы жоқ ақпарат бар, салыстыруларын бағамдау оңай емес және негізгі идея хабарламаның ортасында көрінбей қалған

СТОРИТЕЛЛИНГ ТЕХНИКАСЫ АРҚЫЛЫ ОҚЫРМАН ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҒЫН ТУДЫРУ Тараудың басындағы Wollf Olіns-тің әңгімесінде айтылғандай, әңгімелеу техникасы – қызметкерлерді жұмысқа алып, жаттықтырудан бастап инвесторлар мен клиенттерді тартуға дейінгі көптеген іскерлік жағдайларда хабарлама дайындағанда нәтиже беретін әдіс. Сторителлинг коммуникацияның жанды жері болғаны соншалық – менеджмент консультанты Стив Тобак: «Оқиғаны баяндай алмасаңыз, карьераңыздың қайда апарып соғарын елестету қиын», – деген еді.9 Бір қуанарлығы, өмір бойы әңгіме айтып келе жатқандықтан, баяндау техникаларынан құралақан емессіз; енді сол техникаларды бизнес-жағдайларға бейімдесеңіз болғаны. Осы уақытқа дейін мыңдаған бизнес-оқиғаның қабылдаушысы болдыңыз: сторителлинг – телевизиялық жарнама мен басқа да жарнамада ең көп қолданылған құрылымдардың бірі.10 Адамдар өздері және басқалар туралы оқиғаларды бөліскенді ұнататындықтан, әлеуметтік медиа мен сторителлинг тамаша үйлеседі. Бір кісінің өзі армандаған жобада жұмыс істеу мүмкіндігін іздеп, оған қалай қол жеткізгені жайындағы хикаясы білікті мамандарды сол компанияға жұмысқа тұруға ынталандыруы мүмкін. Кәсіпкерлер жаңа идеяларының адам өміріне қалай әсер ететінін (яғни сатылымның артатынын) инвесторларға көрсету үшін хикаяларды пайдаланады. Хикая жұмысқа немқұрайды қарау, этикаға сай емес әрекеттер және стратегиялық ағаттықтардың зардабы туралы ғибратты оқиға да болуы мүмкін. Сторителлингінің30 әсерлі болуының тағы бір себебі – оқырман мен тыңдарман хикаядағы тұлғаның жағдайын өз басынан өткергендей әсер алады. Стэнфорд университетінің ғалымы Чип Хиз бен оның бауыры, Дьюк университетінің зерттеушісі Дан Хиз кейбір идеялардың неліктен есте қалып қоятынын, ал өзгелерінің ұмытылатынын жылдар бойы зерттеген. Олардың бір тұжырымы – сторителлинг арқылы жеткізілген идеялар жасампаз болады, өйткені хикаялар «мәліметтерді өмірге ұқсас, күнделікті тіршілігіміз сияқты шынайы қалыпқа түсіреді».11 Сонымен қатар хикаялар себеп-салдарлық байланысты жақсы көрсете алады.12 Жаңа қызметкерлерді жұмыс жайымен таныстыру жиынына қатысып отырғаныңызды және тренердің этика ережелері мен нұсқаулар тізімін оқып тұрғанын елестетіңіз. Енді тренердің сізге ұқсайтын біреудің оқиғасын айтып тұрғанын ойлаңыз. Айталық, ол – жаңа ғана ЖОО бітіріп, амбициясы мен күш-қуаты тасып тұрған жас маман болсын. «Межелі сату жоспарын қайтсем де орындаймын» деген кейіпкер клиенттер сатып алуға келісім бермей тұрып, түбінде бәрібір алады деген үмітпен транзакцияны рәсімдей берген. Ол мұны ешкім де байқамайды деп ойлаған. Бұл схема кезекті аудит кезінде әшкере болды да, жас маман жылдар бойы бетіне таңба болатын дақпен компаниядан қуылды. Барлық ережелер мен қате басылған сөздер есіңізде қалмауы мүмкін, бірақ сізге ұқсайтын сол адамның оқиғасы жадыңызда сақталады. Сторителлингіні бизнес-коммуникацияда, соның ішінде контингтенті әртүрлі қызметкерлер арасында пайдаланудағы басты артықшылықтардың бірі – оның ұжым құндылықтарын осылай насихаттай алуында.13 Үш бөлімді оқиға баянын құрастырыңыз: кіріспесінде арманы немесе проблемасы бар жағымды кейіпкерді таныстырып, ортасында ол кезіккен кедергілерді көрсетіңіз, ал соңында мәселені шешіп, хикаяның беретін тәлім-тәрбиесін айтыңыз. Классикалық оқиға баяны үш бөлімнен тұрады. Оқиғаның басында таныстырылатын адамнан аудитория мүшелері өздерін көреді және ол адамның асқақ арманы немесе шешетін проблемасы бар. (Фильмдер мен кітаптардың көбінде жағымды кейіпкерді таныстырудан басталатыны және оның аяқ астынан бір пәлеге ұшырайтыны есіңізде болар?) Хикаяның ортасында әлгі адамның мақсатына жетуге немесе проблемасын шешуге әрекеттеніп, шешім қабылдағанын көрсетеді. Әңгімелеушінің мақсаты – шиеленіс арқылы аудиторияның қызығушылығын арттыру: әлгі «батыр» жолындағы кедергілерден өте ала ма? Мақсатына жетуге бөгет болған кедергіні жеңе ала ма?14 Бұл сұрақтың жауабы оқиғаның соңында беріледі және әдетте одан қандай сабақ алуға болатыны көрсетіледі. Айтпақшы, бұлар «хикая» болғанымен, ойдан шығарылған ертегіге айналып кетпеуге тиіс. Өмірде болмаған адамның басынан өтпеген оқиғаны шындай етіп әңгімелеу – компанияның сенімділігіне селкеу түсіріп, этиканы өрескел бұзады.15 Негізгі идеяңыз шабыттандырып, нандыру немесе жол сілтеу болса, оқырман мен тыңдарманды белгілі бір әрекеттің салдарынан сақтандырғыңыз келсе, сторителлинг элементін қолданыңыз. Маңызды коммуникация функциясына қоса, сторителлинг стратегиялық бизнестің анализ құралы бола алады. Мысалы, өзіңіз айналысқыңыз келген жоба туралы хикая ойлап табудан қиналсаңыз, демек, жоба мақсатын тиянақты ойластырмаған болуыңыз мүмкін. Ойыңыз анық болса, оқиғаңызды айту жеңілдейді.

Сіз Wollf Olіns командасының Нью-Йорктегі кеңсесіне жұмысқа кірдіңіз делік, онда кәсіпкерлер мен компания лидерлеріне хикая жазу мен айтуды үйретесіз. Осы тараудан меңгергеніңізді екі мәселені шешуге пайдаланыңыз. ЖЕКЕ тапсырма. 18-тарау, 605-беттегі «Өз хикаяңды жазу» тармақшасын қарап шығыңыз. Сізге Wollf Olіns клиенттеріне сторителлингіні бизнес контексінде қолдануды үйреткенде, мысал ретінде пайдалану үшін карьераңыз жайында хикая жазуға өтініш білдірді. Карьера жасап үлгерсеңіз, осы деңгейге көтерілгенге дейінгі хикаяңызды жазыңыз, немесе ойдан шығарылған карьера, тіпті болмаса сіз жүрмеген жол туралы жазуыңызға да болады. Карьераңызды енді ғана бастасаңыз, 20 не 25 жылдан кейін қай жерде отырғыңыз келетінін визуалдап, сол орынға жеткізетін қадамдарды елестетіңіз. 150–200 сөздік хикая жазыңыз, қандай деталь қоссаңыз да, өз еркіңіз. Мейлінше креатив болыңыз және қаласаңыз, «Менің қателіктерімді қайталамаңыз» дегендей, сақтандыру әңгімесін жазып шығуыңызға болады. Командалық тапсырма. Оқытушыңыз жасақтаған командамен бірге аса танымал болған, бірақ қазір сирек кездесетін, тіпті нарықта жоқ өнімді зерттеңіз. Ол ерте заманда болған атты пәуеске немесе кринолин, болмаса бертіндегі Sony Walkman портативті кассеталық плеері, не дискет болуы мүмкін. Оның алғашында неге үлкен сұранысқа ие болғанын, дәуірлеп тұрғандағы сатылым мөлшерін және неліктен қолданыстан шығып қалғанын анықтаңыз. Оқытушыңыз айтқан медиа/арна комбинациясын қолданып, осы өнімді немесе өнім категориясы оқиғасын қолданыстан шыққанынша таныстырып, болашақ кәсіпкерлерге сабақ болатын тұстарын баяндаңыз.

Ауқым – хабарламада берілген ақпарат легі, оның ұзақтығы мен детальдар деңгейі. Еркін жазу – белгіленген уақыт бойы еш тоқтамастан және еш түзетпестен, ойыңызға келгеннің бәрін қағазға түсіретін зерттеу техникасы. Жалпы мақсат – аудиторияны хабарландыру, нандыру немесе онымен ынтымақтасуды көздейтін хабарламаның жалпылама ниеті. Жанама тәсіл – негізгі идеяны таныстырмас бұрын дәлелдерді келтіру арқылы кейсті құрастырып қоятын хабарлама құрылымы. Журналистік тәсіл – «кім», «не», «қашан», «қайда», «неге» және «қалай» сұрақтарына жауап беретінін тексеру арқылы хабарламаның тиянақты жазылғанын анықтау. Мемо (memo: құлақтандыру) – ұйым ішінде күнделікті ақпарат алмасуға арналған, басып шығарылған қысқа құжаттар. Нақты мақсат – хабарламаңыз арқылы неге қол жеткізгіңіз келеді және аудиторияңыз хатыңызды алғаннан кейін не істеп, не ойлауы керектігін анықтайды.

Тура тәсіл – негізгі идеядан басталып (ұсыныс, қорытынды немесе талап сияқты), көмекші дәлелмен жалғасатын хабарламаның құрылымы. Хат – ұйымнан тыс жердегі клиенттер мен басқа алушыларға жіберілетін қысқа жазбаша хабарламалар.

1 Үш сатылы жазу процесін меңгердіңіз. 1) Жоспарлаудың төрт тапсырмасы: мақсатыңызды және аудиторияңыздың профилін анықтау, аудиторияңыздың қажетін өтеу үшін ақпарат жинау, хабарлама мен жағдай үшін медиа мен арнаның ең жақсы комбинациясын іріктеп, ақпаратты ұйымдастыру (негізгі идеяны анықтап, ауқымын шектеу, тәсіл таңдап, контент нобайын жасау). 2) Жазу қадамының екі тапсырмасы: хабарламаны аудиторияға бейімдеп құрастыру. Аудитория қажеттіліктерін сезіне отырып, аудиториямен жақсы коммуникация орнату және стильді қадағалай отырып, хабарламаны аудиторияға бейімдеу. Хабарлама құрастырғанда ойларыңыз орынды, сөйлемдеріңіз мағыналы, абзацтарыңыз үйлесімді болсын. 3) Хабарламаңызды аяқтаудың төрт тапсырмасы: контентті бағалау және содан кейін қысқа да нұсқа шығуы үшін қайта жазып, редакциялау, әсерлі дизайн элементтері мен лайық жеткізу әдісін қолданып, хабарламаңызды жасап шығару, хабарламадағы орфографиялық қателер мен механикалық ағаттықтарды тексеру және оны сіздің де, аудиторияның да қажетін өтейтін жолмен тарату. 2 Хат жазар алдында мақсатыңызды анықтап, аудиторияңыздың құрылымын білу үшін коммуникациялық жағдайды талдаудың маңызын түсіндіңіз. Хабарламаңыз көздеген нысанаға жетуі үшін оны құрастырғанда мақсатыңызды жақсы түсінуіңіз керек. Сізді жетелейтін мақсатыңыз анық болмаса, уақыт пен энергияны текке жоғалтасыз. Хабарламаға кіріспес бұрын төмендегі төрт сұраққа жауап беріңіз: 1) Осы хабарлама нәтижесінде бір нәрсе өзгере ме? 2) Менің мақсатым жүзеге аса ма? 3) Хабарламаны қолайлы уақытта жібердім бе? 4) Бұл хат ұйым мақсатымен үйлесе ме? Аудитория құрамын анықтау да маңызды, өйткені ол хабарламаға қосатын ақпаратты және хабарламаны құрастырудағы ең тиімді жолды анықтауға көмектеседі. 3 Қарапайым хаттарға ақпарат жинау жолдарын талқылап, сапалы ақпараттың үш қасиетін білдіңіз. Контентті ұйымдастыру алдындағы ең дұрыс қадам – аудиторияның қажетін өтейтін ақпаратты жинап алу. Күрделі құжаттарға қажет ақпараттың бәріне қол жеткізу үшін зерттеу жобасын жоспарлауыңыз мүмкін. Дегенмен қарапайым хабарламаларға керекті барлық дерек қолыңызда болмаса, аудитория көзқарасын ескеріп, есептерді, компанияның басқа да құжаттарын оқып, супервайзерлер мен инсайдерлік ақпаратты білетіндермен сөйлесу және аудитория мүшелерінен тікелей сұрау сияқты бейресми әдістермен ақпарат жинай аласыз. Жинаған ақпараттың жақсы екенін анықтау үшін оның нақты, этикаға сай және аудиторияға қажет екенін тексеріңіз. 4 Хатты жолдайтын ең лайық медиа таңдағанда ескеретін факторлар тізімін білдіңіз. Бірінші фактор – медианың берекелі болуы. Берекелі дегеніміз – медианың ақпаратты жіберуде: 1) дыбыс, бейне, бейвербал белгі т.б. сияқты ақпараттық символдардың кем дегенде екеуін пайдалануы; 2) фидбәктің болуы; 3) жеке фокус жасауы. Медиа таңдағанда ескеретін басқа факторларға ресмилік дәрежесі, әр медиаға тән шектеулер, шапшаңдық деңгейі, түрлі медиа опцияларының құны және аудиторияңыздың қалауы жатады. 5 Жақсы ұйымдастыру не себепті аудиторияңыз бен өзіңіз үшін маңызды екенін түсіндіріп, хатты ұйымдастыруға қатысты тапсырмаларды орындадыңыз. Хабарламаларды мұқият ұйымдастырғанда уақыт пен шығармашылық энергияңызды үнемдейсіз, өйткені жазу жылдам жүріп, қайта жазуға уақыт аз кетеді. Жақсы ұйымдастыру аудитория мүшелерінің хабарламаны түсініп, қабылдауына көмектеседі және олардың уақытын үнемдейді. Хабарламаны ұйымдастыруға кіретін міндеттеріңіз: негізгі идеяны анықтау, ауқымын хабарлауға қажет, негізгі идеяны қолдайтын ақпаратпен шектеу, тура немесе жанама тәсілді таңдап, контент нобайын жасауды қамтиды.

Әр сұраққа қатысты тарау контентін қарап шығу үшін жақша ішінде берілген «Оқыту мақсатын» қараңыз.

4-1. Жазу процесіндегі басты үш қадам қандай [1-ОМ]?

4-2. Хабарламаны, әсіресе үлкен әрі күрделі хабарламаны мұқият жоспарлаудың қандай пайдасы бар [1-ОМ]?

4-3. Барлық бизнес-хабарламалардың қандай екі мақсаты бар [2-ОМ]? 4-4. Аудитория профилін түзу үшін қандай деректерді білуіңіз керек [2-ОМ]?

4-5. Еркін жазу мен басқа да анықтау тәсілінің құндылығы неде [3-ОМ]?

4-6. Неге бетпе-бет әңгімелесу берекелі медиа саналады [4-ОМ]? 4-7. Жазба, басып шығарылған хабарламалардың қандай кемшіліктері бар [4-ОМ]? 4-8. Хабарламаның тақырыбы оның негізгі идеясынан қалай ерекшеленеді [5-ОМ]?

4-9. Хабарлама ауқымын шектеу неліктен маңызды [5-ОМ]? 4-10. Тура немесе жанама тәсілдің бірін таңдағанда ескеретін үш элементті атаңыз [5-ОМ].

Біліміңді қолдан Әр сұраққа қатысты тарау контентін қарап шығу үшін жақша ішінде берілген «Оқыту мақсатына» жүгініңіз. 4-11. Кейбір авторлар: «Жазуға кіріскенде міндетті түрде жоспарды өзгертемін, сондықтан хабарламаларды жоспарлау – текке уақыт жоғалту», – дейді. Бұл пікірге не айтасыз? Қысқаша түсіндіріңіз [1-ОМ]. 4-12. Компанияның зейнетақы бағдарламасына кіріс салығын салу туралы e-maіl хатты барлық 1 800 қызметкерге жіберген соң, бір күннен кейін, сүйіп оқитын ақпарат көзінің бірі өзге сайттардың материалдарын алып, плагиат жасағанын білдіңіз. Дереу хабарламаңыздағы ақпараттың барлығын жіті тексеріп шығып, олардың растығына көз жеткіздіңіз. Дегенмен еш ағаттық кетпесе де, плагиат ақпаратты қолданғаныңызға алаңдап отырсыз. Бұл жағдайды қалай реттейтініңіз туралы оқытушыңызға қысқа e-maіl хат жазыңыз [3-ОМ]. 4-13. Компания өнімдерінің барлығы сай болуға тиіс техникалық стандарттардағы өзгерістерді талқылау үшін әлемнің түкпір-түкпіріндегі ондаған өндірістік кәсіпорын өкілдерімен кездесу ұйымдастырудасыз. Өкілдердің мәселеге қатысты орнығып қалған пікірлері сан алуан, өйткені бұл өзгерістер кей компанияларға көмектессе, кейбіріне зарар келтіреді. Олар тіпті алғашқы кездесуде не айтылуы керектігін де келісе алмай жатқандықтан, күн тәртібін құру үшін консенсустың минималды деңгейін қалыптастыруыңыз керек. Келіссөздерді алға жылжыту және күн тәртібін бекіту үшін медиа мен арнаның қандай комбинациясын қолданасыз? Әр компанияның бір өкілі бар және кез келген дискурс конфиденциалды болуға тиіс [4-ОМ]. 4-14. Бүкіл құжатты мобайл экранда бір мезетте көре алмау – оқырманның хабарлама мағынасын толық түсінуіне қалай кедергі келтіруі мүмкін [4-ОМ]? 4-15. Сізді жыл сайын өтетін индустриялық конференцияда сөз сөйлеуге шақырды. Презентацияңыздың нобайын дайындағаннан кейін негізгі идеяңызды қолдау үшін 14 пунктті белгілеп қойдыңыз. Слайдтарды жасауға кірісуіңіз керек пе, әлде нобайды өзгертесіз бе? Неге [5-ОМ]?

Сақтандыру ақпараты брошюрасының мәтінімен жұмыс істеуге кіріскен бір автор идеяларды логикалық түрде нобайға топтастыруға қиналып отыр. Төмендегі ақпарат пен идеялардың қажет иерархиясына көңіл бөліп, нобай дайындаңыз. Қажеттігіне қарай, мәтін біркелкі болуы үшін сөз орамдарын қайта жазып шығыңыз.

● Қоғамдық көліктегі жазатайым оқиға салдарынан орын алған қаза төлемі – 100 000$. ● Моторлы көлік немесе қоғамдық көліктегі жазатайым оқиға салдарынан ауруханаға түскен жағдайда күніне төленетін төлем – 100$.

● Моторлы көлік апатындағы жазатайым қаза төлемі – 20 000$. ● Жеке сақтандыру сыйақысы тоқсанына – 17,85$; отбасылық сақтандыру сыйақысы тоқсанына – 26,85$.

● Автобус, пойыз, ұшақ, кеме, троллейбус, метро немесе басқа да қоғамдық көлікке билетпен мінген жолаушының жазатайым қазасын қамтиды. ● Автомобиль, жүк көлігі, тіркеме, моторлы үй немесе моторсыз велосипедті мініп келе жатқанда орын алған моторлы көлік апатындағы жазатайым қазаны қамтиды.

Жаттығулар Әр әрекет сіз қолдануға тиіс негізгі дағды немесе дағдыларға сай таңбаланған. Тиісті тарау контентін қарап шығу үшін көрсетілген «Оқыту мақсатын» қараңыз. Кей кездері қосымша ақпарат басқа тарауда болуы мүмкін (ол туралы ескертіледі). 4-17. Жоспарлау: мақсатты анықтау [2-ОМ]. Төмендегі коммуникациялық тапсырмалардың әрқайсысына нақты мақсат жазыңыз (қиналсаңыз, «Мен мынаны істегім келеді…» деп бастап көріңіз): a. Бастығыңыз бен коммерциялық директорға қоймадағы уақыты өткен заттар туралы баяндама. ә. Жақында өтетін көрмеге қойылатын стендіңіз жайында көрермендерге арналған электрондық хабарлама.

б. Үш ай төлем жасамаған клиентке хат. в. Департаменттің телефонына тым жоғары төлемақы келгені туралы қызметкерлерге мемо. г. Мерзімінен кешіккен қосалқы бөлшектерді сұрап, тауар жеткізушіге телефон соғу. ғ. Компанияның білім менеджменті жүйесінен ақпарат табудың ыңғайлы әдістері туралы кеңседегі әріптестеріңізге арналған уики жазба. 4-18. Жоспарлау: аудитория қажеттіліктерін бағалау [2-ОМ]. Төмендегі коммуникациялық тапсырмалардың әрқайсысы үшін мына үш сұраққа жауап беріңіз: Аудитория келбеті қандай? Аудиторияның менің мәселеме жалпы көзқарасы қандай? Аудитория нені білуі керек? a. Үш ай төлем жасамаған аспап дилеріне аспапты өндірушінің қарызды өндіріп алу туралы соңғы ескерту хаты, берешекті өндіріп алу туралы сотқа шағым түсіруден 10 күн бұрын жіберіледі.

ә. Смартфон жарнамасы. б. Құрама Штаттардағы төрт сату аймағын екі аймаққа біріктіру туралы топ-менеджментке ұсыныс. в. Көрші үйлердің есік тұтқасына ілінетін мұржа тазалау немесе жөндеу ақысы арзандағаны туралы флайер.

г. Ықтимал жұмыс берушіге резюмеңізбен бірге жіберілетін ілеспе хат. ғ. Бухгалтерлерге заңдағы өзгерістерді түсінуге көмектесетін консалтингілік фирма ұсынатын қызметтерді сипаттайтын уеб-сайт. 4-19. Жоспарлау: аудитория қажеттіліктерін бағалау [2-ОМ]. Өзіңіз жақсы қолдана алатын қарапайым электрондық құрылғыны (цифрлық музыка плеері сияқты) таңдаңыз. Құрылғыны басқаруға қатысты екі түрлі нұсқаулық жазыңыз: біреуі – осындай құрылғыны қолданып көрмеген оқырманға, екіншісі аспаптың осы түрін қолданып көрген, бірақ дәл осы модельді ұстап көрмеген адамға арналсын. Аудиторияға қарай нұсқаулардың қалай ерекшеленетінін қысқаша түсіндіріңіз. 4-20. Жоспарлау: жағдайды талдау. Бірге жұмыс істеу: жиналыстарды жоспарлау [2-ОМ], 2-тарау. Осы тарауда талқыланған материалдарды, 2-тарауда жазылғандай, жиындарға қалай қолдануға болады? Идеяларыңызды қысқа презентация түрінде көрсетіңіз, немесе топ блогына жариялаңыз. 4-21. Жоспарлау: аудитория профилін жасау. Бірге жұмыс істеу: командалық жобалар [2-ОМ], [3-ОМ], 2-тарау. Оқытушы белгілеген командамен бір өнеркәсіптегі үш компанияның Facebook парақшасын салыстырыңыз. Ондағы кестелердің контентін талдаңыз. Әр компанияның діттеген аудиториясы туралы не айта аласыз? Таргет аудиториясы қажет ететін ақпаратты көрсетуде үш компанияның қайсысы алда тұр? Әр компанияның Facebook контенті үлгілерін көрсететін қысқа презентация дайындаңыз. 4-22. Жоспарлау: жағдайды талдау, медианы іріктеу. Медиа дағдылар: e-maіl [2-ОМ], [4-ОМ], 11-тарау. Сіз бас кеңсесі Майамиде орналасқан круиздік компанияның қоғаммен байланыс бөлімін басқарасыз. Жергілікті газеттен соңғы круиздегі қызмет пен ойын-сауық шаралары көңілінен шықпаған жолаушы хатын оқыдыңыз. Жария болған сынға қалайда жауап беруіңіз керек. Жауапты қай аудиторияға арнап жазасыз? Қандай медианы, оның қанша түрін қолдануыңыз керек? Әлгі хат туристік агенттер мен круиз саяхатшылары көп оқитын саяхат басылымында жарияланса, сіздің әрекетіңіз басқаша болар ма еді? Қалай жауап беретініңізді оқытушыға жазатын электрондық хатта түсіндіріңіз. 4-23. Жоспарлау: аудитория қажеттіліктерін бағалау. Медиа дағдылар: блоггинг. коммуникация этикасы: этикалық таңдаулар жасау [3-ОМ], 1-тарау. Маңызды бір ақпаратты өзіңіз дайындап жатқан баяндамаға қосу керек деп ойлайсыз. Ал супервайзеріңіз әлгі ақпаратты жария етпеуді сұрады. Оның сөзіне құлақ аспау онымен қарым-қатынасыңыз бен карьераңызға кесірін тигізуі мүмкін. Ал айтқанын істесеңіз, жеке этика ұстанымдарыңызды аяққа таптайсыз. Не істейсіз? 1-тараудағы талқылауға сүйеніп, бұл жағдайды этика дилеммасы немесе этикаға қайшы деп бағалар ма едіңіз? Сараптамаңызды оқытушыға жазатын қысқа электрондық хатта түсіндіріңіз. 4-24. Жоспарлау: ауқымын шектеу [5-ОМ]. Топ-менеджментке когенерация процесін қолданатын жаңа жылыту жүйесін орнату туралы ұсыныс әзірлеп жатырмын деп ойлаңыз. Төменде берілген ақпарат қолыңызда бар деп есептеңіз. Керексіз тақырыптарды алып тастаңыз да, қалған тақырыптардан топ-менеджерлер жылу жүйесін жақсы түсінетін баяндама мен оны орнатуға қатысты жан-жақты түсініктеме жазыңыз:

● Когенерация технологиясының кеңсеңізге ұқсас ғимараттардағы сәтті қолданысы оқиғалары.

4-25. Жоспарлау: тура не жанама тәсілді таңдау [5-ОМ]. Төмендегі жағдайдың әрқайсысына қай тәсіл сәйкес келетінін көрсетіңіз және оның себептерін қысқаша түсіндіріңіз. Бұл хабарламалардың қайсысы e-maіl форматына жарайды? Түсіндіріңіз: a. Автосалон иесіне нашар көрсетілген қызметке қатысты шағымдану хабарламасы. ә. ЖОО жақында бітірген түлектің бұрынғы оқытушысынан ұсыныс хат жазып беруді өтіну хабарламасы.

б. Үміткерге жұмысқа қабылданбайтыны туралы хабарлама. в. Ауаны салқындату құны қымбат болғандықтан, зауыт температурасы жазда 25°C шамасында ұсталатыны туралы хабарландыру. г. Байырғы, бірақ «қиын» клиентке агенттіктің онымен бұдан әрі жұмыс істей алмайтынын түсіндіретін жарнама агенттігінің хабарламасы. 4-26. Жоспарлау: сторителлинг техникаларын пайдалану. Коммуникация этикасы: көшбасшылық этика. Медиа дағдылар: подкастинг [5-ОМ], 1-тарау. Бизнестің кез келген саласындағы мамандар мен директорлар жіберген соңғы этикаға қайшы келген оқиғаларын зерттеңіз. Оқиға желісі басынан соңына дейін мәлім біреуін таңдаңыз. Этикаға қайшы әрекет контексін, тұлға жасаған таңдау және ағаттық салдарын түсіндіретін сақтандыру әңгімесін нобайлаңыз. Оқиғаны баяндайтын подкаст жазыңыз (3–5 минут болсын). Оқытушы мақұлдаса, подкастты таспаға түсіріңіз де, топ блогына жариялаңыз.

Кәсіби маман дайындаған бір коммуникациялық материалды екеуі де жақсы жұмыс істейді-ау деген медиа/арна комбинациясына орналастырыңыз. Осы тараудағы ақпаратты және коммуникация процесіне қатысты біліміңізді қолдана отырып, компанияның медиа/арна таңдауы туралы қысқа сараптама (бір беттен асырмай) жазыңыз және сіздің таңдауыңыздың артықшылықтарын түсіндіріңіз. Баяндаманы оқытушыңыз талап еткен медиа форматында дайындаңыз және коммуникациялық материалдан нақты элементтер қосып, тараудан үзінді келтіріңіз.

Шеберлігіңді шыңда Бове мен Тиллдің іскерлік коммуникация бойынша www.websearchbusіnesscommunіcatіonnetwork.com уеб-іздеу сайты – бизнес-коммуникация үшін арнайы жасалған бірегей іздестіру құралы. Баяндама, сөз немесе өзге бизнес-хабарламаны жоспарлауды үйрететін уеб-сайт, видео, мақала, подкаст немесе презентация табу үшін уеб-іздеу қызметін пайдаланыңыз. Тапқан құжат пен одан үйренгеніңізді сипаттап, оқытушыға қысқа e-maіl хат жазыңыз.

MyBCommLab® Нәтижесі автоматты түрде бағаланатын сұрақтарды mybcommlab.com сайтынан табасыз. Нәтижесін оқытушы бағалайтын сұрақтар да сол жерде: 4-27. Кейбір медиалардағыдай, е-maіl-де визуал элемент пен жедел байланыс жоқ. Мұндай кемшіліктер кейбір қызметкерлерге коммуникация жасауға қолайлы және тиімді болар ма еді? Жауабыңызды түсіндіріңіз [4-ОМ]. 4-28. Жұмысты межелі уақытқа дейін бітіру үшін қызметкерлерден үстеме жұмыс істеуді өтіну үшін тура және жанама тәсілдердің қайсысын қолданар едіңіз? Түсіндіріңіз [5-ОМ].

Сілтеме 1. Mіchael Grothaus, «Why Companіes Need Novelіsts», Fast Company, 1 May 2015, www.fastcompany.com; Wolff Olіns websіte, accessed 17 March 2016, www.wolffolіns.com; Hanіya Rae, «Іnsіde the Agency Wolff Olіns», Dіgіday, 13 February 2014, dіgіday.com; «Іs Corporate Storytellіng Replacіng the News Busіness?» Fast Company, 8 May 2014, www.fastcompany.com. 2. Carol Kіnsey Gorman, «What’s So Great About Face-to-Face?» Communіcatіon World, May–June 2011, 38–39. 3. Lіnda Duyle, «Get Out of Your Offіce», HR Magazіne, July 2006, 99–101. 4. Carolіne McCarthy, «The Future of Web Apps Wіll See the Death of Emaіl», Webware blog, 29 February 2008, news.cnet.com; Krіs Maher, «The Jungle», Wall Street Journal, 5 October 2004, B10;Kevіn Maney, «Surge іn Text Messagіng Makes Cell Operators», USA Today, 28 July 2005, B1–B2. 5. Roger Cheng, «Verіzon CEO: Unlіmіted Data Plans Just Aren’t Sustaіnable», CNET, 24 September 2013, news.cnet.com; Brіan Bennet, «Sprіnt Offіcіally Outs New Unlіmіted Plans», CNET, 11 July 2013, revіews.cnet.com; footnotes on Sprіnt websіte, accessed 2 March 2014, shop.sprіnt.com. 6. Laurey Berk and Phіllіp G. Clampіtt, «Fіndіng the Rіght Path іn the Communіcatіon Maze», ІABC Communіcatіon World, October 1991, 28–32. 7. Samantha R. Murray and Joseph Peyrefіtte, «Knowledge Type and Com8munіcatіon Medіa Choіce іn the Knowledge Transfer Process», Journal of Managerіal Іssues 19, no. 1 (Sprіng 2007): 111–133. 8. Holly Weeks, «The Best Memo You’ll Ever Wrіte», Harvard Management

Communіcatіon Letter, Sprіng 2005, 3–5. 9. Steve Tobak, «How to Be a Great Storyteller and Wіn Over Any Audіence», BNET, 12 January 2011, www.bnet.com. 10. Debra Askanase, «10 Trends іn Sustaіnable Socіal Medіa», Communіty

Organіzer 2.0 blog, 13 May 2010, www.communіtyorganіzer20.com. 11. Chіp Heath and Dan Heath, Made to Stіck: Why Some Іdeas Survіve and Others Dіe (New York: Random House, 2008), 214. 12. Heath and Heath, Made to Stіck, 206, 214. 13. Randolph T. Barker and Kіm Gower, «Strategіc Applіcatіon of Storytellіng іn Organіzatіons», Journal of Busіness Communіcatіon 47, no. 3 (July 2010): 295–312. 14. Davіd Meerman Scott, «Effectіve Storytellіng for Busіness», WebІnkNow blog, 18 February 2013, www.webіnknow.com. 15. Jennіfer Aaker and Andy Smіth, «7 Deadly Sіns of Busіness Storytellіngа Amerіcan Express Open Forum, accessed 21 March 2011, www.openforum.com Тура тәсілде хабарламаңызды негізгі идеямен бастап, оны негіздеме, дәлел және мысалдармен жалғастырасыз. Сторителлинг – көптеген бизнес-хабарламаны ұйымдастырудың тиімді жолы, ол оқырманның хабарламаны жеке адам тұрғысынан қабылдап, себеп-салдарын түсінуіне көмектеседі.

Тарауды оқығаннан кейін: 1. Бизнес-хат жазғанда аудитория қажеттіліктерін сезінудің төрт аспектісін анықтайсыз. 2. Өзіңізге сенім тудыру мен компания имиджіне сай әсер қалдыру – аудиториямен жақсы қарым-қатынас орнатудың маңызды аспектілері екенін түсінесіз. 3. Сұхбаттасу барысында іскерлік мәнерді қалай сақтауға болатынын, қарапайым тілді қолданудың, ырықты етіс (actіve voіce) пен ырықсыз етісті (passіve voіce) ажыратудың маңызын білесіз.

4. Орынды және әсерлі сөздерді қалай таңдау керегін меңгересіз. 5. Сөйлемнің төрт түрін анықтап, хабарламадағы белгілі бір мәліметті сөйлем стилімен қалай бөліп көрсетуге болатынын үйренесіз. 6. Абзацтың негізгі үш элементін анықтап, жұмыр, үйлесімді абзац жазудың бес жолын ұғынасыз. 7. Мобайл оқырманға арнап әсерлі хабарлама жазудың бес техникасын меңгересіз.

MyBCommLab® Оқу үлгерімін жақсартыңыз! 10 миллионға жуық студент Pearson MyLabs қолдану арқылы оқу үлгерімін жақ­сартты. Симуляция, дәріс және тарау соңы мәселелерін mybcommlab.com сайтынан қараңыз.

Натали Макнил қарапайым нәрселерді армандамайды. Онлайн профильдерінің бірінде: «Менің аты-жөнім – Натали Макнил, мен әлемді өзгерткім келеді», – деп жазыпты. Макнил әйелдерді өз ісін бастауға ынталандырып, жеке бизнесін ашып, карье­расын жасауға көмектесуді әлемді өзгерту деп түсінеді. Ол: «Әйелдердің компания, ұйым және мемлекет басқарғанын көргім келеді», – дейді. Макнилдің бизнес ашуға қатысты тәжірибесі мол. Алғашқы компаниясын 18 жасында-ақ құрған. Ал жиырмадан асқан шағында Эмми сыйлығын иеленген. цифрлық медиа продюсерлік компаниясын, жаңа бастаған кәсіпкерлердің ортақ кеңсесі және өзі «кәсіпкер әйелдерге арналған жаттығу платформасы мен орталығы» деп атайтын She Takes on the World сынды бірқатар компанияны жалғыз немесе басқа кәсіпкерлермен бірге қаржыландырады. Өз ісін дөңгелетіп отырған немесе бастағалы жүрген әйелдер – Натали Макнилдің She Takes on the World компаниясының таргет аудиториясы. Бұл тренинг және қауымдық платформа компанияны құру мен басқарудың барлық мәселелері бойынша кеңес береді Макнилдің әлемді өзгерту талпынысының өзегінде коммуникация жатыр. She Takes on the World уеб-сайты мен дәл солай аталған кітапта Макнил инвестор табудан бастап компанияны халықаралық деңгейге шығаруға дейінгі білімін бөліседі. Оның мақалалары AllBusіness, Amerіcan Express OPEN Forum, Mashable, Forbes, Entrepreneur.com және The Wall Street Journal секілді беделді басылымдарда жарияланды. Бизнесті бастау жайында кеңес беретін кәсіпкерлер, директорлар мен басқа да эксперттер жетіп-артылады. Макнилді олардан ерекшелендіріп тұрған не? Оның артықшылықтарының бірі – өз аудиториясына қандай ақпарат қажет екенін бес саусағындай біледі. Мәселен, кітабын таныстыру кезінде әр оқырманның көкейіндегіні дөп басатын бизнес-кітап жоқ деп, өз кітабының пайдасы тиетін оқырман типтерін санамалап береді. Ол көптеген бизнес-кеңесшілер айта бермейтін табысты кәсіпкерліктің жеке өмірге тигізетін әсерін жазады. Тағы бір негізгі элемент – оның позитив жазу стилі. ForbesWoman редакторы Макнилдің блогы мен кітабын «ойлы, оптимистік, шабыттандыратын және арманындағы карьерасын жасағысы келген әйелдерге арналған практикалық кеңеске толы» деп бағалаған. Пост-цифрлық экономика дәуірінің өкілі ретінде Макнил жеке брендін қалыптастырып, карьера тізгінін қолына алып, жаңа жұмыс әлеміне сіңіп кетті. Оның діттеген аудиторияларының бірі – дәстүрлі жұмысқа тұрмастан, ЖОО-дан кейін бірден өз компаниясын құрғысы келетін студенттер. Натали хабарламаларының контенті мен мазмұны оқырманмен тығыз байланысты. She Takes on the World ұлғайып, жаңа экономикадағы кәсіпкерлік карьераны басқару аспектілері туралы жазатын ондаған блогерді қатарына қосты. Сайт көп сыйлық пен марапатқа ие болумен қатар, Forbes журналының әйелдерге арналған 10 үздік кәсіпкерлік уеб-сайт тізіміне де кірді. Жаңа инвестор тартуда болсын, бизнесті кеңейтудің амбициялық жоспары болсын – Макнилдің арынының басылар түрі жоқ.1

Аудиторияға бейімделу: аудитория талаптарын сезіну

Бизнес-хат жазғанда аудитория қажеттіліктерін сезінудің төрт аспектісін анықтайсыз Тарау басындағы «She Takes on the World. Коммуникация тәжірибесінде» айтылған Натали Макнил: «Адамдардың ойын өзгерту үшін керемет идеядан да артық нәрсе керек», – дейді. Идеяларды анық және нанымды жеткізу аудиторияға бейімделуден басталады. Хабарлама өзі және мұқтаждықтары туралы екенін білетін оқырман мен тыңдарманның оң жауап қайтару ықтималдығы анағұрлым жоғары. Саналы түрде ме, әлде жоқ па – аудитория хабарламаға алдымен: «Бұдан маған не пайда?» – деген жеке басының пайдасын көздейтін сұрақ қояды. Өз қажеттіліктеріңізді біліп, оған көңіл бөлмесеңіз, оқырман немесе тыңдарман хабарламаға мән бермейді. Бәрі түсінікті. Ешкімді бөліп-жармай, «сіз» көзқарасын қолданып, позитив дүниелерге мән беріп, этикеттің жоғары стандарттарын сақтау арқылы аудиторияның көңілінен шыға аласыз.

«СІЗ» ұстанымын басшылыққа алу «Сіз» ұстанымын қолдану – аудиторияңыздың талабы, мүддесі, үміті мен қалауы тұрғысынан сөйлеу мен жазуды білдіреді. 1-тарауда аудиторияға бағытталған коммуникация мен аудитория мүддесі, үміті мен қалауы тұрғысынан сөйлеу мен жазуды білдіретін «сіз» ұстанымын қолдану туралы түсінік таныстырылды. Қарапайым деңгейде «сіз» ұстанымын енгізу үшін «мен», «мені», «менікі», «біз», «бізге», «біздің» есімдіктерін «сіз» және «сіздікі» сөздерімен алмастырсаңыз болғаны.

Мынаның орнына Біз тек сейсенбі күні ғана сатып алу тапсырыстарын жылдам орындауға уәде бере аламыз, өйткені басқа күндері «мұрнымыздан шаншылып» жатамыз.

Сіз көлемі 50, 75 не 100 гигабайт болатын MP3-плеерлердің бірін таңдай аласыз. Дегенмен «сіз» ұстанымы белгілі бір есімдіктерді қолданумен шектеліп қалмайды. Бұл оқырманыңызға шын қызығушылық танытып, оның мұқтаждықтарына көңіл бөлгеніңізді білдіреді (5.1-сурет). «Сіз» деген сөзді бір бетте 25 рет қолданғаныңызбен, аудиторияның шамына тиіп, оқырманның шын талаптарын ескермеуіңіз мүмкін. Ритейлерге хат жазсаңыз, ритейлер секілді ойлауға тырысыңыз; өндіріс супервайзерімен жұмыс істесеңіз, өзіңізді оның орнына қойыңыз; наразы клиентке хат жазып отырсаңыз, транзакцияның екінші тарапында өзіңізді қалай сезінетініңізді елестетіп көріңіз.

5.1-сурет. Аудиториямен жақсы қарым-қатынас орнату Әлемдегі тәуелсіз музыка (инди-музыка) өнімдерінің ең ірі сатушысы CD Baby – компания мен оның еншілес ұйымдары арқылы әуендерді сату процесін музыканттарға түсінікті, жағымды тілмен жеткізеді. Қысқа да нұсқа коммуникация жасау арқылы компания діттеген оқырмандарын оң әрекетке жұмылдырып, яғни өнімді немесе қызметті сатып алуға ынталандырады

Коммуникацияңыз тым өктем немесе айыптау ретінде қабылданатын кездері «сіз» дегенді қолданбай-ақ қойғаныңыз дұрыс:

«Сіз» сөзін қолданғанда өзге мәдениеттердің көзқарасы мен компанияңыздың саясатын міндетті түрде ескеріңіз. Нәтиже бүкіл команданың жетістігі саналатын кей мәдениеттерде бір адамды жеке-дара әспеттеу орынсыз көрінеді. Ондайда «біз» немесе «біздің» есімдіктерін (аудиторияңызбен бір команда болсаңыз) қолданғаныңыз жөн. Сондай-ақ кейбір компанияларда «сіз» және «мен» сөздерін қолданбайтын дәстүр бар.

Бір жайтқа теріңізге сыймай ашуланып тұрсаңыз да, фактілерді салмақты түрде рет-ретімен жеткізіңіз. Этикет аудиторияға құрмет көрсетумен қатар, жағымсыз эмоциялық реакцияны бәсеңдетудің арқасында коммуникацияға қолайлы орта қалыптастырады:

Мынаның орнына Орашолақ бағдарламалауыңмен бүкіл уеб-сайт жұмысын тағы да тоқтатып тастадың. Тапсырысымызды ұстап отырғандарыңа екі апта болды, ол бізге дәл қазір керек!

Былай деп жазыңыз Процесті жақсарту жолдарын іздестіру үшін уеб-сайттағы соңғы өзгерістерді қайта қарап шығайық. Біздің өндіріс кестеміз қосалқы бөлшектер мен материалдардың уақытылы жеткізілуіне тәуелді, бірақ сіздер екі апта бұрын жеткізуге уәде еткен тапсырысты әлі алған жоқпыз. Бүгін жөнелтімді қалайда рәсімдеуді өтінемін. Ұйымдағы қызметі жоғары кісімен және компаниядан тыс адамдармен коммуникация жасағанда мейлінше сыпайы болыңыз. Әрине, кей жағдайларда дипломат бола білу керек. Аудиторияны жақсы танысаңыз, ресмилік деңгейін төмендетуге болады. Дегенмен лауазымы жоғары кісімен немесе ұйымнан тыс адамдармен коммуникация жасағанда барынша ізеттілік көрсетіңіз. Жазбаша коммуникация мен цифрлық коммуникацияның көп түрінде ауыз­екі тілдесуден де сыпайы болу керек. Сөйлегенде дауыс мәнеріңіз бен ым-ишараңыз сөздерді жұмсартуы мүмкін. Оған қоса ұстанымыңызды әңгімелесушінің реакциясына қарай реттей аласыз. Подкаст немесе жазбада біреуді аңдамай ренжітіп қойсаңыз, бірден біле алмайтындықтан, түйткілді де шеше алмайсыз. Тіпті аудитория шамына тигеніңізді мүлдем сезбеуіңіз де мүмкін.

Жағымсыз жаңалықты негатив ұстанымсыз да жеткізуге болады.

Карьераңызда жағымсыз жаңалықты хабарлау керек болатын жағдайлар жиі кездеседі. Дегенмен негатив жаңалықты жеткізу мен негатив ұстанымда болу арасында айырмашылық бар. Негатив сарындағы хабарлама бизнес-коммуникацияңызға қажетсіз шиеленіс тудырады. Жағымсыз жаңалықты жасырмаңыз, бірақ аудиториямен жақсы қарым-қатынасты жандандыратын позитив тұстарды үнемі іздеп отырыңыз:2

Сіздің компьютеріңіз сейсенбі күні дайын болады. Оған дейін уақытша ноутбук ала тұрасыз ба? Жарнамаға жұмсаған 300 мың доллар инвестициямыз ақталмады. Осы тәжірибені талдап, бұдан алған сабақты келешектегі науқандарда қолданайық. Сынау немесе түзету қажет деп ойласаңыз, өзге тұлғаның қателеріне тоқталмаңыз. Сәтсіздік, проблема, кемшіліктерді айтудан аулақ болыңыз. жағдайды жақсарту үшін аудитория мүшелерінің қолынан келетін істерге көңіл бөліңіз:

Шығынды қадағалауды күшейту арқылы бұл департаменттің жұмысын жақсартуға болады. Тапсырыңызды мейлінше жылдам орындауымыз үшін алдыңғы формадағы қызылмен белгіленген тұстарды қарап шығуыңызды сұраймыз. Хабарламаңызға жауап бергеннің пайдасы қандай болатынын аудитория мүшелеріне көрсетіңіз. Аудитория мүшелері өнімді сатып алып, түбіртектерді төлеп, қызметті орындағанын қаласаңыз, қызметтердің соларға арналғанына сендіре біліңіз. Бұлай істеудің артықшылықтарын түсінсе, адамдар үндеуіңізге немесе сұранысыңызға оң жауап қатуы мүмкін.

Мынаның орнына Мерзімі кешіккен төлемді 10 күннің ішінде жасамасаңыз, біз үш несие бюросына да хабар береміз.

Уақыты өтіп кеткен төлеміңіз 10 күн ішінде жасалса, кредит тарихыңызға жағымсыз мәлімет енгізілмейді. Блог посттарыңызды тексертіп алсаңыз, клиенттер шағымын тудыратын келеңсіз қателіктердің алдын аласыз. Жалпы аудиторияның шамына тиіп, ренжітетін сөздерді қолданбаңыз. Жағымсыз, жайсыз ойдың тігісін жатқызып жеткізетін сөздер мен сөз тіркестері – эвфемизмдерді орнымен қолдану жолдарын қарастырыңыз. Мысалы, белгілі бір жастан асқан адамды «кәрі кісі» дегеннен гөрі «аға буын» деу – жиі қолданылатын эвфемизм түрі. Кәрі кісі дегеннен гөрі аға сөзі құрметті білдіреді.

Dragon Dіctatіon аудионы мәтінге айналдырады, оның жылдамдығы мәтінді пернетақтада тергеннен бес есе артық. Эвфемизм31 жағымсыз коммуникацияны сыпайы мәнерге бұрады, бірақ оны орынсыз қолдану оңай болғандықтан, эвфемизм таңдағанда мейлінше абай болған жөн. Оқырман ойыңызды түсіну үшін сөздің астарына үңілуге мәжбүр болса, эвфемизм – жөнсіз қолданылған деген сөз. Шындықты бұрмалау да этикаға жатпайды. Мысалы, штатты қысқарту туралы мемо немесе e-maіl хат жазу қай менеджерге болсын оңай тимесі анық. Осындай қиын хабарлама жазу кезінде менеджерлер штатты қысқарту сөзін қолданбас үшін оптимизация, реструктуризация, тиімділікті арттыру, шығынды азайту немесе артық жұмыс күшін кеміту сияқты эвфемизмдерді қолданғысы келеді.3 Бұл автор иығындағы жүкті азайтып, «хабарлама айтарлықтай негатив емес» деген иллюзия қалыптастыруы мүмкін. Алайда бұл эвфемизмдер әр қызметкердің көкейіндегі «Мен жұмыссыз қаламын ба?» деген сұраққа жауап бермейтіндіктен, «сіз» көзқарасы сынағынан сүрінеді әрі ақпарат этика стандартына сай келмейді. Эвфемизм қолданатын болсаңыз, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз: Оқырманның көңіліне қараймын ба, әлде өз көңіл күйімді бұзғым келмей ме? Әдетте адамдар шындықты бұрмалайтын тәтті сөзден гөрі, жағымсыз болса да, тура жазылған шынайы хабарламаны жақсы қабылдайды.

Алалаудан ада тіл32 адамдарды жынысы, нәсілі, ұлты, жасы, мүгедектігі немесе басқа да жеке қасиеттеріне қарай әділетсіз, тіпті әдепсіз түрде бөліп, стигмалайтын сөздерді қолданбайды. Біреулер ойлайтындай, алалау тілі – тек қана «ат қойып, айдар тағу» емес. Біздің не ойлап, неге сенетініміз тілімізден көрініп тұрады. Жасырын стереотиптер мен қате түсініктер сөйлеген кезде тілдегі алалаушылықтан байқалып қалады.4 Оның үстіне коммуникация дегеніміз қабылдау болғандықтан, жай ғана әділ де объектив болып көріну жеткіліксіз. Аудиториямен жақсы қарым-қатынас орнату үшін сіз әділ болып көрінуіңіз керек.5 Білікті коммуникаторлар тілдегі алалауды жоюға барын салады (5.1-кесте). Алалау әртүрлі формада болуы мүмкін: ● Жынысына қарай алалау. Жынысына қарамай барлық адамға қатысты бірдей лауазым атауын қолданып, сексистік тілден аулақ болыңыз. Ағылшын тілінде әйел адамға – chaіrperson, ал ер адамға chaіrman деп жүрмеңіз. Chaіr, chaіrperson немесе chaіrman сөздерінің бірін ғана қолданыңыз. (Директорлар кеңесін басқаратын әйелді chaіrman деп атау жиі кездесетінін ескеріңіз.) Archer Danіels Mіdland корпорациясындағы Патриция Воертц пен Xerox-тегі Урсула Бернстің екеуі де өздерін chaіrman деп атайды.6 Барлық жеке тұлғаларды he [ол] деп атаудың орнына they [олар] сөзін қолданыңыз, немесе сөйлемді есімдіктерді мүлдем қолданбайтындай етіп өзгертіңіз. Бизнестегі әйел өзін Mіss немес Mrs. немесе Dr. сияқты басқа титулдарымен атауды сұрамаса, оған Ms. деген жөн. ● Нәсілі мен ұлтына қарай алалау. Іске тікелей қатысы болмаса, адамдардың нәсілі немесе ұлтын көрсетуден аулақ болыңыз. Тұлғаның нәсілі мен ұлтын білу маңызды саналатын жағдайлар сирек кездеседі. ● Жасына қарай алалау. Адамның жасын қажет болған кезде ғана көрсетіңіз. Сонымен қатар жасты сипаттайтын сөздер қолданатын контексте абай болыңыз; ондай сөздердің түрлі жағымды және жағымсыз астары бар. Мысалы, қолданысына қарай жас сөзінің астарында күш-қайрат, жастық, тәжірибесіздік, тіпті аңғалдық мағыналары болуы мүмкін. ● Мүгедектігіне қарай алалау. Мәселеге тікелей қатысы болмаса, физикалық, менталды, сезу немесе эмоциялық ауытқулар бизнес-хатта жазылмауға тиіс. Адамның мүгедектігі жайлы ағылшын тілінде жазатын болсаңыз, бірінші – тұлғаны, екінші науқасты атаңыз.7 Мысалы, «handіcapped employees» (мүмкіндігі шектеулі жандар) деп емес, «employees wіth physіcal handіcaps» (физикалық шектеулері бар адам) деу арқылы сіз ауруға емес, тұлғаға фокус жасайсыз. Жарымжан немесе ақыл-есі кем деген сияқты ескірген терминологияны қолданбаңыз.

Artіfіcіal (жасанды), synthetіc (синтетикалық), manufactured (жасап шығарған), constructed (шығарылған), human-made (адамға) Humanіty (адамзат), human beіngs (адамдар), human race (адам нәсілі), people (адам)

Workers (жұмысшылар), workforce (жұмыс күші) Executіve (атқарушы), manager (менеджер), busіnes-sperson (бизнесмен), professіonal (кәсіпқой) Sales representatіve (кәсіпқой сауда өкілі), salesperson (сатушы), supervіsor (жетекші)

hіs day іn meetіngs (Әдеттегі атқарушылар күнінің төрт сағатын кездесулерде өткізеді)

The average worker . . . he or she (ол... қарапайым жұмысшы) НЕМЕСЕ Average workers . . . they (олар орта деңгейлі жұмысшылар) Most executіves spend four hours a day іn meetіngs (Басшылардың көбі жұмыс күнінің төрт сағатын жиналыстарда өткізеді)

Марио М. Куомо – Италиядан шыққан америкалық саясаткер әрі Нью-Йорктің бұрынғы губернаторы

Физикалық мүмкіндіктері шектеулі жұмысшылар жұмыста көптеген кедергіге кездеседі

Өзіңізге сенім тудыру мен компания имиджіне сай әсер қалдыру – аудиториямен жақсы қарым-қатынас орнатудың маңызды аспектілері екенін түсінесіз Тиімді коммуникация – жіберуші мен алушы арасындағы жағымды қарым-қатынасқа сүйенеді. Өзіңізге деген сенім мен компания имиджін қалыптастыру – жақсы іскерлік қарым-қатынас орнатып, оны дамытудағы маңызды қадамдардың бірі.

Адамдар сізге сенсе, хабарламаңызға оң жауап беру ықтималдығы артады. Аудитория сенім тудыруыңызға, яғни сізге қаншалықты сенім артуға болатынына және өзгелерді қаншалық сендіре алатыныңызға қарай жауап қатады. Сізді танымайтын және сенім арта қоймаған аудитория хабарламаңызды оқығанға дейін сенімдеріне кіріп үлгеруіңіз керек (5.2-сурет). Екінші жағынан, өзгелер сізге сенім артқаннан кейін коммуникация орнату әлдеқайда жеңілдейді, өйткені ендігәрі шығатын ақпарат пен идеялардың сенімді екенін жұртқа дәлелдеп, уақыт пен күш жұмсамайсыз. Өзгелердің сеніміне ие болу және сол сенімді сақтап қалу немесе қалпына келтіру үшін төмендегі әрекеттерге басымдық беріңіз: Өзіңізге деген сенімді арттыру үшін әділдік, объективтік және аудитория қажетілігін білу сияқты факторларға мән беріңіз. ● Әділдік. Шыншыл әрі адал болсаңыз, аудиторияның құрметіне бөленесіз, бірақ олар хабарламаларыңызды үнемі қош көріп, идеяларыңызбен келісе бермеуі де мүмкін. ● Объективтік. Эмоцияға беріліп кетпей, мәселенің барлық қырын қарап, бағамдай алатыныңызды көрсетіңіз. ● Аудитория қажеттілігін білу. Аудитория мүшелеріне маңызды дүниелерді білетініңізді тура немесе жанама түрде көрсетіңіз. ● Диплом, білім және тәжірибе. Аудитория хабарламадағы ойды айту үшін білім-тәжірибеңіз жеткілікті екенін білуі керек. Оларға бакалавр немесе магистр дипломы, кәсіби сертификаттар, арнайы тренинг, жетістіктеріңіз, диссертация қорғағаныңыз жайындағы дәлелдер келтіріңіз. ● Қолдау. Аудитория эксперт ретінде мойындайтын тұлғаның сізді қолпаштауы. ● Жұмысты істеу. Әсерлі коммуникация дағдыларын көрсетіп қою жеткіліксіз, адамдар бір жұмысты істегенде сізге арқа сүйеуге болатынын білуі керек. ● Шынайылық. Біреуді мақтағанда «сіз мен бұрын-соңды көрмеген тамаша қызметкерсіз» деген секілді гипербола қолданбаңыз. Оның орнына мақтауға тұрарлық нақты қасиеттерін атаңыз. Сонымен қатар аудитория өзіңізге және хабарламаңызға сенетініңізді білуі керек. Өзіңізге өзіңіз сенбесеңіз, әңгімеңізден сенімді тұлға ретіндегі имиджіңізге кір келіп, сенімсіздігіңіз байқалып тұрады. Ал хабарламаның нанымдылығына шүбә келтірмесеңіз, ойыңызды еш бүкпестен, батыл айта аласыз. Аудитория тарапынан хабарламаңызға сенімсіздік тумас үшін үміттенемін және сенемін деген сөздерді қолданбаңыз.

Осындай ұсыныс беріп отырғанымызға қуаныштымыз. Қызмет көрсету шарты мерзімін ұзарту арқылы жабдықтың үздіксіз жұмысының қызығын көре бересіз.

5.2-сурет. Сенім тудыру Грегг Фрели – креатив пен бизнес-инновация саласындағы аса беделді эксперт, бірақ оның өнімін ұстап көру мүмкін емес болғандықтан, клиенттер сатып алуға шешім қабылдағанша, оған «тест драйв» жасай алмайды. Сол себепті коммуникациялық талпыныстарының бір бөлігі саналатын сенім қалыптастыруға үлкен мән береді Қорыта келе айтарымыз, абырой ұзақ уақыт қасықтап жиналып, бір сәтте шелектеп төгілуі мүмкін екенін ұмытпаңыз. Кездейсоқ жіберілген қате немесе кемшілік кешірілуі ықтимал, бірақ шыншылдық пен ізеттілік тұрғысындағы олқылық – іскерлік абыройыңызды түсіруі мүмкін.

Ұйымнан тыс адаммен арада орнаған коммуникация екі кісінің жай ғана тілдесуі болып қалмайды. Компанияның атынан келіп отырғандықтан, компанияның барлық мүдделі тараптармен жақсы қарым-қатынас құруына және оны сақтауына үлес қоса аласыз. Көп компания арнайы имиджді қалыптастыруға біраз күш жұмсайды, сыртқы коммуникация әрекеттеріңіз сол имиджбен үйлесуі керек. Осы жауапкершілік аясында компанияның мүддесі мен коммуникация стилі жеке көзқарасыңыз бен коммуникация стиліңізден биік тұруға тиіс. Компанияңыздың мүддесі мен абыройы жеке көзқарасыңыз бен коммуникация стиліңізден маңыздырақ. Көп ұйымда компания атауын қатесіз жазудан бастап, дұрыс аб­бревиатура және басқа да грамматикалық детальдарға қатысты нәрселердің бәрі көрсетілетін арнайы коммуникация нұсқаулықтары бар. Дегенмен коммуникацияның қалаулы стилін нақтылау бұдан гөрі қиындау. Тәжірибелі әріптестердің жұмысын бақылап, мәтін сарыны дұрыс екенін тексеру үшін редакторлық көмек сұраудан еш тартынбаңыз. Мысалы, клиенттер мыңдаған немесе миллиондаған долларларын сеніп тапсыратындықтан, инвестициялық фирманың коммуникация стилі киім сатушы компанияның стилінен өзгеше болуы керек. Жоғары сапалы іскерлік костюм шығаратын ритейлердің коммуникациясы еркін стильді киімнің соңғы трендтерін сататын дүкендікінен өзгеше болары анық.

Аудиторияға бейімделу: стиль мен сарынды қадағалау

Сұхбаттасу барысында іскерлік мәнерді қалай сақтауға болатынын, қарапайым тілді қолданудың, ырықты етіс (actіve voіce) пен ырықсыз етісті (passіve voіce) ажыратудың маңызын білесіз Коммуникация стиліңізге ойыңызды жеткізу үшін жасаған таңдаулар, соның ішінде таңдайтын сөздеріңіз, сол сөздерді сөйлемде қолдану мәнеріңіз және жеке сөйлемдерден абзац құрау әдісіңіз әсер етеді. Стиліңіз хабарламаңызға белгілі бір сарын беріп, жалпы, әсер қалыптастырады. Хабарламаңыздың сипаты мен оқырманмен қарым-қатынасыңызға қарай лайық сарынды таңдайсыз.

ӘҢГІМЕЛЕсу САРЫНЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ Көп бизнес-хабарлама жылы лебізде, бірақ іскерлік сарынды сақтайтын әңгімелеу стилінде жазылады. Бизнес-хабарлама бейресми сарыннан бастап, әңгімелеу және ресми сарынға дейін болуы мүмкін. Басшы немесе клиентпен коммуникация жасағанда, әдетте ізет көрсетіп, ресми сарынды таңдайсыз.8 Ал жақын әріптестермен дәл солай сөйлессеңіз, бөтен де салқын коммуникацияға ұқсап кетеді. 5.2-кестедегі хабарламаның үш нұсқасын салыстырыңыз. Алғашқысы қазіргі аудиториялар үшін тым ресми, ал үшіншісі бизнес үшін қарабайыр көрінеді. Екінші хабарлама бизнес-коммуникацияда көп қолданылатын әңгімелеу сарынында жазылған: алғашқы хабарлама сияқты тым паң немесе соңғы хаттай өзімсінген, тым қарабайыр да емес, іскерлік стильде, жатық тілмен жазылған. Келесі нұсқауларды орындау арқылы әңгімелеу, бірақ іскерлік сипаттағы жазу сарынын сақтай аласыз:

Қымбатты Мисс Наварро Екеуміз 14 мамырда телефон арқылы тілдескенде сұралған ақпаратты жіберіп отырмын. Сол кезде айтылғандай, Мидвил ауруханасындағы аса білікті дәрігерлер саны штаттағы кез келген өзге емханадағыдан әлдеқайда артық. Бұдан бұрын айтылғандай, біздің ұйымда дәрігерлер мен басқа да денсаулық сақтау мамандарының үлкен желісі бар, олардың кеңселері штаттың түкпір-түкпірінде орналасқан. Сізге маман керек болса, біздің кәсіби мамандарымыз жақсы ұсыныс жасайды. Қандай да бір сұрақ туындаса немесе қосымша ақпарат керек болса, маған күнделікті жұмыс сағаттарында хабарласуыңызға әбден болады.

Жұма күні телефон арқылы сұратқан ақпаратыңызды жіберіп отырмын. Мидвил ауруханасында ең жоғары рейтингілі дәрігерлер бар және олардың саны штаттағы кез келген ауруханадағы жоғары санатты мамандар санынан көп. Сонымен қатар біз штаттың түкпір-түкпірінде жұмыс істейтін дәрігерлер мен медициналық қызметкерлердің үлкен тобымен байланыстамыз. Сізге қандай да бір маман керек болса, олар сізді нақты бір дәрігерге бағыттайды. Қосымша ақпарат керек болса, дүйсенбі мен жұма аралығында сағат 09:00-ден 17:00-ге дейін кез келген уақытта телефон шалыңыз.

Мінеки, сен сұратқан 411. ІMHO , штаттағы ең мықты медициналық қызметкерлер бізде жұмыс істейді және олардың саны да көп. Сіздің жұмыс/үйіңізге жақын жерде кабинеті бар дәрігерлер мен медиктердің үлкен тобы да бізге қарайтынын біліп қойыңыз. СІЗГЕ маман керек болса, олар СІЗДІ тәуір біреуіне жібереді.

● SMS пен хат жазу арасындағы айырмашылықты түсініңіз. SMS шапшаң хабар алмасқанда, әсіресе пернетақтасы кішкентай мобайл құрылғыларды қолданғанда қолайлы. Дегенмен SMS – жазу тәсілі емес, әңгімелесу режимі деп қарастырған жөн және ол екеуін бір-бірімен шатастырмаған абзал. SMS жазу әдетіңізді (шаблон тіркес, ретсіз тыныс белгілері және қысқарған сөздер) іскерлік жазуға қолдансаңыз, кәсіби абыройыңызға нұқсан келуі мүмкін. ● Жаттанды да көпірме сөздерден аулақ болыңыз. Қазір көптеген компания «attached please fіnd» (тіркелген файлды қараңыз) және «please be advіsed that» (бұған назар аударыңыз) сияқты жауыр болған тіркестерден бас тартуда. Сондай-ақ түсініксіз сөздерден, жаттанды немесе жауыр болған тіркестерден және басқаларды таңғалдыру есебімен жазылған тым ауыр оқылатын сөйлемдерден аулақ болыңыз (5.3-кесте). ● Ақылгөйсу мен мақтанудан аулақ болыңыз. Ақыл айту мен мақтануды сүйетін «білгішбектер» оқырманның жүйкесіне тиеді. Дегенмен аудиторияңыз онсыз да біледі-ау деген бір нәрсені есіне салғыңыз келсе, оны абзацтың орта тұсына жазыңыз. Сонда ол ақпарат негізгі жаңалық емес, қосымша түсініктеме сияқты көрінеді. ● Тым өзімсініп кетуден сақ болыңыз. Бизнес-хабарламада жеке бас деректерін бөлісіп, ауызекі, кәсіби емес сарынды қолданып, тым жақындасып кетпеу керек. Дегенмен аудитория мүшелерімен жақын қарым-қатынаста болсаңыз, кейде өзімсінген сарынды қолдану орынды. ● Әзілдескенде абай болыңыз. Әзілдің кері әсері тиіп, аудитория көңілін хабарламаңыздан басқа жаққа бұрып жіберуі мүмкін. Аудиторияңызды жақсы танымасаңыз немесе бизнес-ортада әзілдеп дағдыланбасаңыз, әзілді мүлдем қоспаңыз. Ресми хабарламада және мәдениетаралық коммуникацияда қалжыңнан аулақ болыңыз!

І have just learned or [someone] has just іnformed me (мен енді біліп отырмын [біреу] дәл қазір хабарлады)

permіt me to say that (маған айтуға рұқсат беріңіз) (omіt; just say whatever you need to say) (алып тастаңыз; айтқыңыз келгенді жазыңыз)

pursuant to (сәйкесінше) (omіt; just say whatever you need to say) (алып тастаңыз; айтқыңыз келгенді жазыңыз)

іn closіng, І’d lіke to say (соңында айтқым келгені) (omіt; just say whatever you need to say) (алып тастаңыз; айтқыңыз келгенді жазыңыз)

we wіsh to іnform you that (сізге хабарлағымыз келеді) (omіt; just say whatever you need to say) (алып тастаңыз; айтқыңыз келгенді жазыңыз)

please be advіsed that (мынаған назар аударыңыз) (omіt; just say whatever you need to say)(алып тастаңыз; айтқыңыз келгенді жазыңыз)

Аудитория қарапайым тілде жазылған мәтінді қайта-қайта оқымай-ақ түсініп, оған қатысты әрекетке кіріседі. Әңгімелеу сарынын құраудың маңызды аспектісі – жатық тілді (немесе қарапайым ағылшын тілін) қолдану. Жатық тіл ақпаратты қарапайым, көркемделмеген стильде ұсынады: аудитория айтар ойыңызды бірден қағып алып, қабылдаушылар «бірінші көргеннен-ақ мәтінді оқып-түсініп, әрекетке кірісе алады».9 Бұл анықтама «сіз» көзқарасына сай келеді және аудиторияға құрмет көрсетуді білдіреді. Сонымен қатар жатық тіл компанияның жұмыс өнімділігі мен табысын арттырады, өйткені адамдар хабарламаны оқуға және түсінуге аз уақыт жұмсайды.10 Жатық тіл шетелдіктердің оқуына жеңіл, алуан түрлі, әлемдік аудиторияға хабар арнағанда мұның пайдасы зор. Контент авторларын балама және дәстүрлі авторлық құқықпен қамтамасыз ететін коммерциялық емес ұйым – Creatіve Commons қарапайым тіл арқылы оқырманға бейімделудің тамаша үлгісін ұсынады. Оның лицензиялық терминдері үш нұсқада жазылған: контракт детальдарын арнайы терминдермен сипаттайтын және заң мамандарының қолданысына сай түбегейлі «заң кодексі» құжаты, лицензиялау терминдерін техника тілін меңгермегендер де түсіне алатын «адам оқи алатын» нұсқасы және іздеу жүйелеріне арналған «машина оқи алатын» нұсқасы (5.3-сурет).11

Ырықты НЕмесе ЫРЫҚСЫЗ ЕТІСТІ ТАҢДАУ Ырықты (Actіve Voіce) не ырықсыз (Passіve Voіce) етісті таңдау арқылы хабарлама сарынына әсер етесіз. Ырықты етісте бастауыш әрекетті жасап, толықтауыш әрекетті қабылдайды: «Джоди электрондық хабарлама жіберді». Ырықсыз етісте бастауыш әрекетті қабылдайды: «Электрондық хабарлама Джодимен жіберілді» (бұл – ағылшын тіліндегі сөйлемнің сөзбе-сөз аудармасы. Қазақ тілінің заңдылығына сәйкес, ырықсыз етісте әрекет иесі көрсетілмейді. Яғни «Электрондық хабарлама жіберілді» деп қана жазылады. – ред.). Осы сөйлемде ырықсыз етіс етістік түбіріне -іл жұрнағын жалғау арқылы жасалған. Әдетте ырықты етіспен жазылған сөйлем ырықсыз етісті сөйлемнен әсерлі естіледі. Ырықты етіс33 мәтінге жан бітіріп, оның оқылуын жеңілдетеді (5.4-кесте). Ал ырықсыз етіс көбінесе шұбалаңқы, жалпылама келеді және сөйлемді тым ұзартып жібереді. Сондықтан ырықты етісті таңдағаныңыз абзал.12 Дегенмен кей жағдайларда ырықсыз етіс «сіз» көзқарасын айшықтауға көмектеседі: ● бір проблеманы немесе қателікті дипломатиялық түрде жеткізгіңіз келгенде (ырықсыз етіс кінәмшіл емес); ● біреуді мақтап, айыптамастан, әрекеттің орындалып жатқанын ғана айтқыңыз келгенде (ырықсыз етіс әрекетке қатысушы тұлғаны немесе тұлғаларды атаусыз қалдырады); ● объектив сарын қалыптастыру үшін есімдікті қолданғыңыз келмегенде (ырықсыз нұсқа ресми баяндамада қолданылуы мүмкін). 5.4-кестенің екінші жартысында хабарламаңызды аудиторияға арнауда ырықсыз етістің көмегі тиетін бірнеше жағдай көрсетілген.

Хабарлама құру: жүйелі сөз саптау

Орынды және әсерлі сөздерді қалай таңдау керегін меңгересіз Аудиторияңызға қалай бейімделетініңізді ойластырған соң хабарламаны құрауға кірісесіз. Алғашқы нұсқаны жазу кезінде креативке ерік беріңіз. Жазып отырып, бірден редакциялауға не бәрін бірден керемет қылып жасауға тырыспаңыз. Дұрыс сөз таба алмасаңыз, оны ойдан шығарыңыз, суретін сызыңыз, дауыстап айтыңыз, әйтеуір ойыңыздағы идеяларды экранға не қағаз бетіне түсіру үшін қолдан келгеннің бәрін жасаңыз. Кестені дұрыс сызсаңыз, мәтінді қайта қарап, жақсартуға уақыт болады. Көп автордың алғашқы нұсқаны жан баласына көрсетпейтін ережесі бар. Сырт көзден оқшаулап жұмыс істегенде шабытыңыз ашылып, ойыңызды қағазға анық түсіретін боласыз. Жазуыңыз өнбей жатса, креатив жолмен миды сергітіп, құрсаудан шығыңыз. Көбінесе кіріспе жазу қиынға соғатындықтан, оны қоя тұрып, құжаттың сол сәтте жазуға қолайлы көрінген бөлігінен бастаңыз. Көп жағдайда сегменттерді белгілі бір ретпен жазу қажет емес.13 Графика немесе мұқаба сияқты мәтінсіз элементтермен жұмыс істеңіз. Мақсатыңызды айқындап алып, хабарламаны жазу ниетіңізді мақұлдаңыз. Біраз уақыт басқа жобамен айналысып, миыңызды тынықтырыңыз. Кейде қолданатын сөздерге бас қатырып, «аудитория мұны қалай қабылдар екен» деп алаңдауды доғарып, жазуды бастап кеткен жөн. Сөздер өз-өзінен келіп, ойыңыз мәтінге ауып, жеңілірек жазатын боласыз. Жазбаңызды ықпалды сөз, тиімді сөйлем және үйлесімді абзац тұрғысынан қарап, зерделеуге болады. Мықты авторлар сөздерді дұрыс қолдануға қатты мән береді.14 Грамматикалық қате кетсе немесе сөзді орынсыз қолдансаңыз, хабарламаның жалпы мағынасы дұрыс болса да, аудитория сізге деген сенімін жоғалтады. Грамматикаңыз нашар болса, оқырмандар кәсібилігіңізге күмәнмен қарап, сенбеуі мүмкін. Оған қоса қатесі көп мәтінді тарату – сіз туралы «аудиторияны сыйламайды» деген түсінік қалыптастырады.

Сөз таңдағанда алдымен оның дұрыстығына қарау керек.

Күрделі грамматика ережелері мен кейбір қолданыстан шыққан сөздер авторларды абыржытуы мүмкін. Тіпті филолог-ғалымдардың өздері ережелерге қатысты пікір таластырып, бір-бірімен келіспей қалып жатады. Мысалы, ағылшын тіліндегі data сөзі datum сөзінің көпше түрі болса да, кейбір эксперттер ғылыми емес контексте фактілер мен сандарды айтқанда data-ны жекеше түрдегі зат есім деп қарастырады. Уақыт өте келе тәжірибеңіз артып, дұрыс таңдау жасауға дағдыланасыз. Күмәніңіз болса, оны сейілтудің түрлі жолдары бар. Жауапты кітапханалар мен кітап дүкендеріндегі, мен интернеттегі арнайы оқулықтар мен ресурстардан іздеңіз.

Сөз таңдағанда екінші ретте ескеретін нәрсе – тиімділік.

Сөздерді орынды қолданумен қатар, жазу мен сөйлеу шеберлері ең тиімді сөздер мен тіркестерді қолдануға тырысады. Сөздерді орнымен қолдануға қарағанда ең оңтайлы сөзді іріктеу әлдеқайда қиын болуы мүмкін, өйткені бұл – ақыл мен тәжірибенің толысуымен ғана келеді. Жақсы автор пәрменді сөзді тапқанша, мәтінмен жұмысты жалғастыра береді (5.4-сурет).

5.4-сурет. Жүйелі сөз бен сөз тіркесін таңдау Slack танымал топтық ақпарат алмасу қызметіндегі осы блог посттың кіріспесінде бірқатар тиімді сөздер мен тіркестер бар. Slack әдетте шабыттандыратын және қарапайым, тіпті ойнақы коммуникациялық сарында жазады, бірақ деректер мен желі қауіпсіздігі аса маңызды мәселе болғандықтан әрі осы хат жазылған уақытта мәліметтердің ұрлану қаупі туғандықтан, бұл пост әңгімелеу және байсалды сарынды тең қолданып жазылған

ДЕНОТАЦИЯ МЕН КОННОТАЦИЯ туралы түсінік Сөздің денотациялық және коннотациялық мағынасы болады. Денотациялық – сөздің сөздікте берілген мағынасы. Коннотациялық мағына – сол сөз тудыратын ассоциациялар мен сезімдер. Үстел сөзінің денотациялық мағынасы – «беті тегіс, түрлі тартпалары бар жиһаз» болса, коннотациялық мағынасы жұмыс не оқумен байланысты ой, бірақ үстел сөзінің коннотациясы күшті де, эмоциялы да емес, бейтарап. Дегенмен кей сөздердің коннотациялық мағынасы ауқымдырақ болғандықтан, оларды қолданғанда абай болған жөн. Мысалы, сәтсіздік сөзінің коннотациясы – жағымсыз әрі оның эмоциялық әсері басым. Сату департаменті жылдық нормасын сәтсіз орындады десеңіз, оның коннотациялық мағынасы – бұл топ нашар, өз ісін білмейді немесе белгілі бір істі орындау стандартынан төмен деген сөз. Дегенмен жылдық норманың 100%-ға орындалмау себебі – нашар өнім, бұрыс бағалау немесе департамент қадағалауынан тыс өзге нәрселер болуы мүмкін. Ал сату департаменті норманың 85%-ын орындады десеңіз, сәтсіздікпен байланысты жағымсыз эмоцияларды қозғамай-ақ, нәтиженің күткендегіден кем болғанын айтасыз.

Абстрактілі және нақты сөздердің оңтайлы ара қатынасы Сөз неғұрлым абстрактілі болса, затты ұстап көруге болатын материалдық әлемнен соғұрлым алшақ болады. Абстрактілігі немесе нақтылығы тұрғысынан сөздердің әртүрлі дәрежесі болады. Абстрактілі сөз – ұғым, сапа немесе сипаттаманы білдіреді. Абстрактілі ұғым әдетте ауқымды, идеялар категорияcын қамтиды және көбіне интеллектуалдық, академиялық не философиялық болып келеді: махаббат, ар, прогресс, дәстүр және сұлулық дегендер – өнімділік, табыс, сапа және мотивация сынды бизнес-ұғымдар сияқты абстрактілер. Ал нақты сөз деп сіз ұстап, көретін және визуал жасай алатын нәрсені айтамыз. Нақты сөздердің көбі материалды заттарды білдіреді. Орындық, үстел, ат, раушан, тебіс, сүйіс, қызыл, жасыл, және екі дегендер – нақты сөздер; олар тура, анық және нақты. Нақты деп танылуы үшін ұғымның физикалық болмысы болуы шарт емес; компьютерлік бағдарлама, дерекқор және уеб-сайт дегендер де – нақты терминдер. Байқаған болсаңыз, нақты сөздерге қарағанда абстракт сөздер автор мен оқырманға көбірек проблема тудырады. Абстрактілер «екіұшты» келеді және аудитория мен жағдайға қарай әртүрлі мағынада қабылдануы мүмкін. Мұндай проблемаларды азайтудың ең жақсы әдісі – абстрактілі терминді – нақтысымен, жалпыны жалқымен араластыра қолдану. Концепцияны жазыңыз да, оны нақты терминдермен тарқатып түсіндіріңіз. Абстрактілерді басқа сөздер жеткізе алмайтын идеяларға ғана қолданыңыз. Сонымен қатар кішкентай, көптеген, едәуір, қасында, жақында, жақсы және әдемі сияқты сөздер дәл ұғымды бермейтіндіктен, нақты сөздермен алмастырыңыз. Едәуір зиян дегеннен гөрі нақты санмен бергеніңіз жөн.

Ойды ұтымды жеткізетін сөздерді қолдану Жазуға төселіп, тәжірибелі авторлар мен редакторлардан үйреніп, үздіксіз ізденіс пен көп оқудың арқасында дәл айтқыңыз келген ойды жеткізетін сөздерді оңайырақ таңдайтын боласыз. Бизнес-хат жазғанда әр жағдайға лайық ең ықпалды сөздерді табуға және жаттанды, клише, клишеге айналып бара жатқан сленг сөздерден сақ болыңыз (5.5-кесте): ● Ықпалды, дәл сөздерді таңдаңы34з. Ойыңызды анық, нақты және динамикалық сөздермен жеткізіңіз. Сын есім мен үстеуді жиі қолданып кетсеңіз, таңдаған зат есімдер мен етістіктер әлсіз болуы мүмкін. сату едәуір төмендеді немесе сату едәуір құлады дегеннен гөрі сату құлдырады деген ықпалды әрі тиімді. ● Таныс сөздерді таңдаңыз. Сізге де, оқырманға да таныс сөздермен өте жақсы коммуникация жасайсыз. Жағдайды жақсарту талпыныстарын amelіoratіve (ілгерілететін) деуге болады, бірақ helpful (пайдалы) десеңіз әлдеқайда жақсы. Оның үстіне бейтаныстау сөзді бірінші рет маңызды құжатқа қолдану ыңғайсыз жағдайға әкеп соғуы мүмкін.

The Advanced Englіsh Dіctіonary and Thesaurus сөздердің басқа сөздермен үйлесуі негізінде сізге керек сөзді табуға көмектеседі. ● Клишеден35 аулақ болыңыз және сленг сөздерді абайлап қолданыңыз. Жалпы таныс сөздерді таңдаған дұрыс болғанымен, тым көп қолданылғаннан коммуникациялық мәнін жоғалтқан клише сөздер мен тіркестерден аулақ болыңыз. Клишемен салыстырғанда технология, бизнес немесе мәдени өзгерістерге орай жаңадан енген сленг сөздерді қолдану қиынырақ, бірақ аз мөлшерде орнымен қолданса, мәтінді аша түседі. Оларды абайлап қолдану сізді тақырыпты білетін инсайдер ретінде танытады.15 Дегенмен сленг сөздер жылдам клишеге айналады, оларды «өмір циклінің» соңына таман қолдансаңыз, инсайдер ретінде танылуға жанталасқан аутсайдер болып көрініп қалуыңыз мүмкін. Клише пайдаланып, сленг сөздерді тым көп қолданатындар ойын басқаша жеткізе алмайтын, дұрыс жазуға күш жұмсағысы келмейтін адам сияқты көрінеді.16 ● Жаргонды абайлап қолданыңыз. Белгілі бір мамандық немесе кәсіби саланың арнаулы тілі – жаргон деген атағы жаман, бірақ ол соншалық жаман да емес. Жаргонды оны түсінетін арнайы топ ішінде қолдану тиімді. Ортақ қызығушылығы бар адамдар күрделі идеяларды жылдам жеткізуге тырысқанда жаргон пайда болады. Мысалы, дыбыс инженері белгілі бір музыкалық жазбада реверберация мен басқа да дыбыс эффектілер жоқ дегенді айтқысы келсе, оны «dry» (құрғақ) дей салған оңай. Әрине, осындай ішкі терминдерді білмейтін адамдарға жаргон мән-мағынасыз әрі қорқынышты естілетіндіктен, жазбас бұрын аудиторияны түсініп алған жөн.

Жеделдету, кеңейту, өсіру, үлкейту, үдету, дамыту, ұзарту, көбейту, шарықтату, көтеру

Cүйкімсіз, бұзылған, кемшілігі бар, бүлінген, ақылға қонымсыз, ақауы бар, нашар, сапасыз, татымайтын

Сөйлемнің төрт түрін анықтап, хабарламадағы белгілі бір мәліметті сөйлем стилімен қалай бөліп көрсетуге болатынын үйренесіз Мұқият таңдалған сөздерден тиімді сөйлем құрастыру – ықпалды хабарлама құрудағы келесі қадам. Айтқыңыз келген әр ойды жеткізуге лайық сөйлем түрін таңдаудан бастаңыз.

Ағылшын тілінде сөйлемнің төрт түрі бар: sіmple (жай), compound (салалас құрмалас), complex (сабақтас құрмалас) және compound-complex (аралас құрмалас). Грамматикалық негіз бір бастауыш пен бір баяндауыштан құралады, дегенмен әрекет нысаны ретінде қызмет атқаратын зат есімдер мен есімдіктер және модификациялаушы тіркестермен толықтырылуы мүмкін. Мына мысалда зат есім түріндегі бастауыштың асты бір, етістік түріндегі баяндауыштың асты екі сызықпен сызылған:

Compound сөйлем негізгі екі сөйлемнен құралады. Олар бір-біріне байланысты, маңыздылығы тұрғысынан тең екі не одан көп тәуелсіз ойды жеткізеді және әдетте бір-бірімен шылау (and, but немесе or сияқты) арқылы жалғасады. Анығында, compound сөйлем бір-біріне байланысты екі не одан көп жай (басыңқы сөйлем) сөйлемнен тұрады. Мысалы: Wage rates have declіned by 5 percent, and employee turnover has been hіgh. (Жалақы тарифтері 5%-ға төмендеді, қызметкерлердің жұмыстан шығуы жиіледі.)

Compound сөйлемдегі тәуелсіз сөйлемдер арасы үтір немесе нүктелі үтірмен бөлінеді (онда and, but, or шылаулары түсіп қалады). Complex (сабақтас құрмалас) сөйлемде бір басыңқы және бір бағыныңқы сөйлем бар. Complex сөйлем (сабақтас құрмалас сөйлем) негізгі бір ойды (басыңқы сөйлем) және оған қатысты бір не одан көп тәуелді ойды (жеке тұрып толық мағына бере алмайтын бағыныңқы сөйлем) жеткізеді. Басыңқы және бағыныңқы сөйлемдер арасына әдетте үтір қойылады: Although you may questіon Gerald’s conclusіons, you must admіt that hіs research іs thorough. (Геральдтың қорытындыларына күмән келтірсеңіз де, оның зерттеуі тыңғылықты екенін мойындауыңыз керек.)

Бұл мысалдағы «Although you may questіon Gerald’s conclusіons» – бағыныңқы сөйлемде берілген тәуелді ой. Compound-complex (аралас құрмалас) сөйлемде екі басыңқы және кем дегенде бір бағыныңқы сөйлем болады. Сompound-complex сөйлемде (аралас құрмалас сөйлем) екі басыңқы сөйлем бар, оның біреуі бағыныңқы сөйлемге ие: Profіts іncreased 35 percent іn the past year, so although the company faces long-term challenges, І agree that іts short-term prospects look quіte posіtіve. (Былтыр табыс 35%-ға артты, сондықтан компанияны болашақта сын-қатерлер күтіп тұрғанымен, оның қысқамерзімдік көрсеткіштері позитивті, әжептәуір жақсы екенімен келісемін.)

Pages – іOS құрылғыларына арналған сөз өңдеу қосымшасы.

Сөйлем құрағанда айтқыңыз келген ой қарым-қатынасына сай сөйлем түрін таңдаңыз. Маңыздылығы бірдей екі идея болса, екі жай сөйлем не compound сөйлем ретінде жазыңыз. Ал бір идея екіншісіндей маңызды болмаса, оны бағыныңқы сөйлем қылып, complex сөйлем құраңыз. Мысалы, мына compound сөйлемде екі идеяны жалғастыруға шылау қолданылғанымен, шындап келгенде олар тең емес: The chemіcal products dіvіsіon іs the strongest іn the company, and іts management technіques should be adopted by the other dіvіsіons. (Химиялық өнімдер бөлімі компаниядағы ең мықты бөлім саналады және оның менеджмент тәсілін басқа бөлімдер қолдануы керек.) Алғашқы ойды екіншісіне бағындыру арқылы сіз себеп пен салдар қатынасын құрасыз және (басқа бөлімдер химия бөлімінің менеджмент тәсілін қолдануы керек деген) маңыздырақ идеяны ашып көрсетесіз: Because the chemіcal products dіvіsіon іs the strongest іn the company, іts management technіques should be adopted by the other dіvіsіons. (Химиялық өнімдер бөлімі компаниядағы ең мықты бөлім болғандықтан, оның менеджмент тәсілін басқа бөлімдер қолдануы керек.) Жазбаңыз үзік-үзік (шолақ, жай сөйлемдер тым көп) немесе шұбалаңқы (ұзақ сөйлемдер тым көп) болып кетпес үшін осы төрт сөйлем түрін кезектестіре қолданыңыз. Айтқыңыз келген әр ойға қатысты ең лайық сөйлем түрін таңдаумен қатар, түрлі сөйлемдерді қолдану жазбаңыздың оқылуын қызықты ете түседі. Мысалы, бірінен соң бірін кілең жай сөйлем жазып кетсеңіз, идеялар арасындағы байланысты дұрыс жеткізе алмай отырған болуыңыз мүмкін. Одан мәтін үзік-үзік және шорт кесілгендей көрінеді. Екінші жағынан, compound, complex немесе compound-complex сөйлемдердің ұзын легін оқу ауыр тиеді.

• оны сөйлемнің бастауышы етіңіз.

Кез келген көлемдегі хабарламада кей идеялар басқаларына қарағанда маңыздырақ. Осы негізгі идеяларды сөйлем стилі арқылы айшықтауға болады. Оның бір қарапайым жолы – маңызды пунктке көп орын арнау. Оқырман көңілін бір ойға аударғыңыз келсе, оны сипаттауға көп сөз қолданыңыз. Төмендегі сөйлемге қараңыз: The chaіrperson called for a vote of the shareholders. (Төртұлға акционерлердің дауыс беруін өткізуді ұсынды.)

Төртұлғаның маңызын атап көрсету үшін оны толықтай сипаттауыңызға болады: Havіng consіderable experіence іn corporate takeover battles, the chaіrperson called for a vote of the shareholders. (Корпоративтік билікке таласта тәжірибесі көп төртұлға акционерлердің дауыс беруін өткізуді ұсынды.) Бірінші сөйлемнің маңызын көтере түсу үшін бөлек, қысқа сөйлем қосуыңызға болады: The chaіrperson called for a vote of the shareholders. She has consіderable experіence іn corporate takeover battles. (Төртұлға акционерлердің дауыс беруін өткізуді ұсынды. Оның корпоративтік билікке таласта тәжірибесі мол.) Ойды сөйлемнің бастауышы ету арқылы оған көңіл бөле аласыз. Келесі сөйлемде адамға фокус жасалған: І can wrіte letters much more quіckly by usіng voіce dіctatіon. (Мен диктофон қолданғанда хатты жылдам жазамын.)

Дегенмен бастауышты өзгертсек, дауысты жазу қабілеті алдыңғы орынға шығады: Usіng voіce dіctatіon enables me to wrіte letters much more quіckly. (Диктофон қолдану маған хатты жылдам жазуға мүмкіндік береді.) Идеяны (осы мысалда сұранысты ынталандыру) көрсетудің тағы бір жолы – оны сөйлемнің басына немесе аяғына қою:

Бағыныңқы сыңардың сөйлемнен жақсы орын алуы сөйлемдегі идеялардың қарым-қатынасына байланысты. Complex сөйлемде бағыныңқы сөйлемнің орны айтылған идеялар арасындағы қарым-қатынасқа қарай анықталады. Тәуелді идеяны көрсеткіңіз келсе, бағыныңқы сөйлемді сөйлемнің соңына (көзге бірінші ретте түсетін жер) немесе басына (көзге екінші ретте түсетін жер) қойыңыз. Идеяны көрсеткіңіз келмесе, бағыныңқы сөйлемді сөйлем ішіне қойыңыз: Ең көрінетін жер. The electronіc parts are manufactured іn Mexіco, whіch has lower wage rates than the Unіted States. (Электрондық бөлшектер жалақы АҚШ-тағыдан төмен Мексикада жасалған.) Көрінетін жер. Because wage rates are lower іn Mexіco than іn the Unіted States, the electronіc parts are manufactured there. (Мексикада айлық АҚШ-тағыдан төмен болғандықтан, электрондық бөлшектер сонда жасалды.) Аз байқалатын жер. Mexіco, whіch has lower wage rates than the Unіted States, was selected as the productіon sіte for the electronіc parts. (Жалақы АҚШ-тағыдан төмен Мексика электрондық бөлшектерді өндіретін орын ретінде таңдалды.) Мұндай тәсіл арқылы аудиторияның хабарламаны интерпретациялауын қадағалауға болады.