Қазақстан Республикасының
Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»

Ақан Сері Қорамсаұлы. Шығармалары: – Алматы:
ЖШС “Қазақ­стан” баспа үйі”, 2013. – 384 бет.

Қолыңыздағы жинаққа есімі сазгер ретінде барша қа­
заққа әйгілі Ақан серінің ақындығын кеңірек насихаттау
мақсатында өлеңдері, толғаулары, әзілдері, айтыстары топ­
тастырылды. Ал әндері оқырман кәдесіне жарар деген ой-

мен нотасымен қоса беріліп отыр. Сондай-ақ Ақан серінің
ақын­дығы, сазгерлігі, тағдыры туралы, ол жайында жазылған
көр­кем шығармалар туралы марқасқалар пікірін қосуды да
теріс көрмедік.

Бірінші бөлім
Өлеңдер, толғаулар,

езутартар, айтыстар
Ақан серінің 1869 жылы түсірілген фотосуреті.
Мұны алғаш рет жариялаған Ә.Марғұлан.

Ақындық асыл бекзаты
(Бірінші бөлімге алғысөз орнына)
Өмірді өлеңмен ғана емес, өзінің өмірімен
суреттей білу ірі жанды адамның ғана қолынан келмек.

Мағжан Жумабаев
Қазақтың ұлы ақыны, дана композиторы, әншісі Ақан
серінің қазаққа аңыз болған өмірі мен таңғажайып шығар­
машылығы жайында аз жазылған жоқ. Осы орайда кейінге

көз тастасақ, көлемді зерттеулер, арнайы мақалалар өмір
оз­ған сайын молая береді және де ол еңбектердің бойында
қам­тылған мәселелер ұлғая түсіп, құндылығы, нақтылығы
жағынан да шындала бергені қуантады. Қазақ әдебиеті мен

өнері жолында ерен еңбектері бар айтулы ғалымдарымыз
Есмағамбет Ысмайылов, Ахмет Жұбанов, Қажым Жұмали­
ев, Айқын Нұрқатов, тағы да басқа әдебиетшілер Ақантану
жолында үлкен еңбек сіңірді. Алайда, ол кезде ескі ізбен

қайталаушылық та бой көрсететін. Ақанның ең ірі, ең тұң­
ғыш зерттеушісі Мағжан Жұмабаев кеңестік трагедиялы
қыр­ғынның жаласынан Құлагердей мерт болып, кейін пәле-
жа­ладан ақталып, еңбектері жарық көре бастағанда ғана

Ақан жайлы кей шындық (1989) көзін ашты. Мәселен, елге
мәш­һүр болып, ең сүйкімді өлендермен қатар айтылып жүр­
ген әйгілі ән «Сырымбетті»:
Ауылым қонған Сырымбет саласына,

Болдым ғашық ақсұңқар баласына.
Бидайыққа лайық қарағым-ай,
Бөктеріге қор болып барасың ба? –
деп шырқап жүруші едік қой. Ал, Мағжанды оқығанда «ауы-

лым» емес, «ауылың», «қарағым-ай» емес, «қалқабала», «бара-
сың ба?» емес, «барасың да» болып шықты. Міне, өлеңнің
шырайы ашылып, шырылдаған шындықтың шыға келгені.
Қыздың ауылы шынында да Сырымбетті жайлаған тө­

жайылса, сұлудың әкесі Жүсіп төре тұқымының есімі ел­ге
айқын өкілі. «Қалқа бала» деуі де әсем әрі есті сөз, «қа­ра­
ғым-ай» деп қолында барынан айырылып отырған жоқ, қо­
лына түспей ұмсынтып кеткен балғын жас, бала-ғашығын

айтып отыр. Ал, «барасың ба?» емес, «барасың да...» деуде
үлкен философиялық ұғым жатыр. Біріншіден, өле ғашық
Ақанның нәзік жанын өртеген өкінішін білдірсе, екіншіден,
«қалқа баланың» бас бостандығы өзінде емес, әкеде, мал

берген құдаларда, өз қаһары, өз дәстүрі билеп тұрған заман-
да. «Да» деуде жан қызығарлық үлкен күрсініс жатыр.
Мағжан ағаның еңбектері әлі жарық көрмей тұрғанда
Ұлттық Ғылым академиясының М.Әуезов атындағы әде­

биет және өнер институты әзірлеп, 1963 жылы Алматыдағы
қазақтың көркем әдебиет баспасынан шығарған «Ақан сері»
атты жинақта да «Сырымбет» ескі нұсқасымен жүр. Ол ол
ма, айтылған жаңалыққа көңілдері толмай, әлі де ескі үй­

реншікті сөзге алаңдайтындар бар. Алайда, «Ақантану» бі­
лімінде, біліктілігінде бұл кітап тасқа шыққан қарағайдай
көз тартқан үлкен тарихи жаңалық болып қолымызға тиді.
Жинақтын жалпы редакциясын басқарып, текстология жұ­

мысын жүргізген қазақтың аса көрнекті ақыны Әбділда
Тәжібаев зор жұмыстың басын қайырды.
Әбекеңнің кітаптың басындағы «Ақан сері» атты алғы
сөзі, қатардағы алғы сөз шеңберінен қаны толық, жаны та­

за, құлшынысы мол терең мағыналы монографияға ай­нал­ды.
Бұл алғы сөз шын мәнінде көптеген сындарлы мәсе­ле­лердің
басын ашып, Ақан серінің шығармаларын ел бауы­рына
тарта түсті. Содан бері Ақан сері Қорамсаұлының өлең­де­

рін әр жылғы поэзиялық жинақтарда көріп жүрдік. Ақан­
ның, Біржан салдың, Үкілі Ыбырайдың ақындық толық
жи­нақтарын шығару сараң тартқасын бұл жұмысты қолға
алып, Үкілі Ыбырайдың «Гәкку» атты жинағын Астанадағы

«Фо­лиант» баспасынан 2005 жылы Солтүстік Қазакстан
об­лысының бұрынғы әкімі Тайыр Мансұров мырзаның де­
меушілік көмегімен шығардық. Біржан сал атамыздың
жинағын баспаға былтыр тапсырдым.

«Үкілі Ыбырай мен Біржан салдың еңбектерін сіз құ­
растырсаңыз, мен Ақан серінің еңбектерін жинастырып
құ­растырайын», – деп Қазақстанның халық жазушысы,
марқұм Сәкен Жүнісов інім қолқа салып еді. Оған мен

келісе қойғанмын. Себебі, Ақан сері атамыздың алдында
Сәкеннің парызы толығымен өтелді, ол мәңгі жоғалмас
«Ақан сері» атты қос томдық романын әлемге паш етті.
Әттең, қатал да қайырымсыз ажал арамыздан Сәкен серіні

алып кетті. Сол күндерден бастап Ақан серінің ақындық
еңбектерін жинастыра бастадым. Бала күнімнен жинап
жүрген дәптерлерімді қарастырып Ақан мен Орынбай
Бертағұлының айтысын таптым. Бұл айтыс бұрын еш жерде

жарияланған жоқ еді. Тек қана Ақанның туғанына 150 жыл
толу салтанатында сабада қалған сарқытты еске түсіріп,
Көкшетау қаласындағы бүкіл Қазақстаннан келген алқа топ­
қа айтып бергенім бар. Есте қаншасы тұрса да, баршасы

сақталмайды ғой, әйтеуір өлең жинауға берілгендігім қа­жет­
ке жарады, бірсыпыра өлендерді анықтап, айқындап толық­
тырып осы жинаққа енгіздім.
Ұсынылып отырған кітаптың негізін жоғарыда атал­

ған, Алматыда 1963 жылы шыққан «Ақан сері» атты жинақ
құрайды. Сәкен Сейфуллин атамыздың 1935 жылы шығар­
ған «Ақан сері» атты кітабынан бұрын осы жинаққа кірмей
қалғандарын да үйірге қостым. Біраз текстологиялық өзге­

рістер қолда бар деректерге сүйеніп толықтырулар, кішігі­
рім түзетулер енгіздім, Ақандікі емес шумақтарды алып та
тастадым. Ақан өлендерін жинай беру тоқталмайды, себебі
әлі де қолға түспей жүрген дүниелер бар, ол болашақтың ісі.

1963 жылғы шыққан жинақтағы Хамит Тілеубаев пен атақ­
ты Доскей ақынның естеліктерін жаңа жинаққа кіргіздім.
Өйткені, көзімен көрген бұл кісілерде қалған мұра қымбат
дүние. Көп мағлұматты бала кезімізден Ақанды көрген ата­

мыз, халық ақыны, Үкілі Ыбырайдың шәкірті Молдахмет
Тырбиевтің айтқандарынан естіп едім, үлкендердің сөзі кө­
шірмедей үйлесіп, жүрекке жылы нұр шашып тұр. Ақан сері

туралы зерттеулер мен арнайы мақалаларды жинастырып
бөлек кітап етіп шығару да қасиетті іс болар деп ойлаймын,
ол да болашақтың киелі жұмысы болмақ.
Молдахмет Тырбиұлына парапар Жантілеудің Қоша­ны­

ның, Сұлтанмұраттың Әміресінің баласы Қайыржанның,
Сәрсенбайдың Қожахметінің, Рысбекұлы Тоқыштың, тағы
сондай ақсақалдардың қазынасын ақтарсақ, Ақан жайлы
әлі де деректер мен керектер алдымыздан шығары айқын.

М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында
академиялық дәстүрмен толықтырып шығарғанша алды­
мызда жұмыс әлі көп. Әзірше сәті түсіп жиналған дүниені
іске жаратайық деген оймен оқушы жамағатқа ұсынып

отырмыз.
Ақанның өмірі – атам қазаққа аңыз болған әйгілі де
әсерлі, атақты да аяулы нағыз сегіз сырлы бір қырлы өмір.
Біз Сырымбеттің етегіндегі «Казгородок» орта мектебінде

оқып жүргенде Сәкен, Мағжан, Ілияс, Бейімбеттерді білме­-
дік, ал Ақан жайлы сан түрлі хикаялы әңгімелерге қанып өс­
тік. Өз басым жас күнімнен Ақанды пір тұттым. Атажұртым
Арғын Қарауылдағы Қожым елі Ақан серінің ауылдарымен

қанаттас болды. Ана жұртым Үкілі Ыбырай ауылы да Ақан
ауылынан алыс емес-ті. Ақанның зиратынан Үкілі Ыбырай
ауылы он шақырымдай ғана жерде. Үкілі бабамыз серінің
нағыз шәкірті. Үкілі Ыбырайды Біржан салға апарып таныс­

тырып, батасын алдырған да Ақан. Ақан серінің беделі тө­
релерден зор, билердің аға биіндей болыпты, есімді білгелі
көкейіме қонғаны бүкіл ел сері бабамызды «Ақан аға»
атайтын. Үкілі Ыбырайдай Ақанның шәкіртіне жастай еріп,

еліктеп өскен Молдахмет Тырбиұлы Ақан ағаның талай ән­
дерін жалықпай айтса, өте қызғылықты өмір көріністерін де
қаз қалпынан өзгертпей біздерге ұғындыра білді.

ата мекенім Шал ақын ауданындағы «Еңбекте» де ән базары
тарқамады. Молдекеңе шәкірт – менің бөле ағам Мұса Аса­
йынов Үкілі бабамыздың немересі болатын. Ол атасына

тартып туған асқақ әнші, суырыпсалма да, жазба да жақсы
ақын еді, әттең, елу жасқа толмай өмірден ерте кетті. Менің
ән салып, өлең жазып, домбыра тартуыма да Молдекең
мен Мұса ағам себепкер болды. Бұл екі ақын да Ақан аға

дегенде ағыл-тегіл алғыстарын айтып, арқау тұтатын. Тәлім-
тәрбиелік маңызы мол Ақан жайлы әңгімелерді көп естідім,
әулиедей таныдым.
Ақан серінің туған жері қазіргі Солтүстік Қазақстан об­

лысы Айыртау ауданындағы Көкшетаудан 70-80 шақырым
жердегі Қоскөл ауылы. Кейін бұл әулет «Боқан өзегі» атан­
ған жерге қоныстанған. Осы жер мен қазіргі Ақан ауылы
(ескіше Кеңащымен) жерортада Көлденең-Қаратал деген

жер­де Ақан дүниеге келіпті. Атақты «Ақан туған» деген жер
осы. Ақанның Арғын ішіндегі Қарауыддағы арғы атала­ры­-
­ның бесінші тармағындағы Құдайқұл ақын, әнші болса ке­
рек. Өз әкесі Қорамса елге белгілі бай, әрі ұтымды сауда­

гер, адамшылығы жағынан да қадірменді мінезімен жақсы
атанған кісі болыпты.
Ақанның шын аты «Ақжігіт», кейін ата-ананың қойып
алған атымен елге әйгі Ақан деген ат бекіді. Айша деген

апасы, Мұхамбет, Рамазан, Айберген атты інілері соңынан
ерген. Ақан 13 жасқа дейін үй тәрбиесінде болып, ауыл
молласынан сабақ алыпты. Одан кейін Уәли Ахун деген
кісінің Қызылжардағы медресесінде үш жыл оқып білімін

арттырыпты.
16-17 жасында әнші, ақын, домбырашы аты шығып,
кешегі шәкірт жігіт серілікке бой тастайды. Ақанның өнерін
таныған Қорамса ақсақал қолынан келген ақылын айтып,

қаражатын аямай «сері болсаң мырза бол, бәйге, жүлде
секілді табыстарыңды алған жерде таратып, таза бол», – деп
әкелік ақылына көндірген.
Ақан әні кең даланы күңірентіп, Сексен көлді толқы-

тып, Есіл-Көкше аймағына кең тарай бастағанда Құлагерді
кездестіріп, мал да болса, адамдай достасып кетеді. Құ­
лагерді Көбей-Қарауыл Шөкетай жылқысынан шықты деп,

аузымен құс тістеген жүйріктігін айтушылар аз емес. Құла­
гердің туған жері Қансақты өзенінің кең даласындағы «Қа­
мал шоғы» деген ат жалындай ақ қайындар түбі екенін де
үлкендерден естіп едім.

Ал, мен Ақан ағаның: «Құлагер, құлыныңнан керім едің,
нағашым сұрағанда беріп едің» – деген сөзін ұмытпағанды
ұнатамын. Мағжан ағамыз да Ақан өмірін өлеңімен ғана
емес, өзінің өмірімен суреттеп кеткен тұлға десе, соған

көнеміз. Ақанның өмірі өлеңдерінде. Құлагер жайлы да
дүлдүл ақын Ілияс Жансүгіровтен артық айта алмаймыз.
Ол поэма қазаққа кең тарап, Құлагер мен Ақан жайлы
өлмес мұра, мәңгілік белгі болып қала береді. Ақанның

Құлагердің өліміне арналған зарлы өлеңін Ерейменнен
елге жеткенше айтқан сәтте жазып отырған Молдахмет
Тырбиұлының әкесінің інісі Ерторы әнші, Ақан әнін сөзімен
қағып алғыш, жаттампаз екен. Ол үш қара дәптерге ұзақ

жолдағы естігендерін жаза берген екен. Бұл үш қара дәптер
жайлы Есмағамбет Ысмайлов та жазып кеткен еді. Ол асыл
дүние қолды болды, ауызша білгендері Молдахмет Ержанов
пен Молдахмет Тырбиұлы, Қасым Бимырзаұлы, Өміржан

Сақаев, Қайыржан Сұлтанмұратовтардан естігенім бар еді.
Өз дәптерімде сақтаулы біразжерін қостым. Сонда:
Ауылым Сырымбеттің жел жағында,
Кездесті ауыр қайғы дер шағымда.

Жер шалғай, атсыз бар деп қақсап еді-ау,
He дермін Құлагерсіз ел алдында?.. –
дегенін, Құлагердің бас иесі болса да бүкіл халықтың Аты­-
ғай-Қарауылға олжа салған жүйріктің өліміне деген өз кү­

йігін, өз кінәсімен қоса мойындап отыр. Бұл үлкен мінез­
ділік, халық алдындағы кішіпейілділік тек қана Ақан­дай
даналардан туады. Құлагерді өлтірткен Батыраш, Қотыраш­
тардың зомбылықтарынан іші қыж-қыж қайнағанда туған

Ақанның «Құлагер» атты өлеңі бүкіл қазақ даласының тра­
гедиясын айтып тұр, бұл өлең арқылы Ақан серінің есімі
шартарапқа ел мұңының қозғаушысы болып таралды.

Салбырап сапты аяқтай төменгі ернің,
Шыныңмен өлгенің бе Құлагерім.
Баспа-бас қызға бермес жануарым,
Басылмас бір шырқамай менің шерім, –

десе, Ақан серінің поэзиясында Құлагер тақырыбы ерекше
орын алып, сөзімен де, әнімен де ерекше биік дәрежеге кө­
терілді. Жалпы халықтық ұғымда жақсы өлең келісті су­рет
пен тапқыр теңеуден тұрса, Ақанда соның бәрі бар. «Ауы­

лың қонған Сырымбет саласына», «Оралдың ақ түлкісі
Аралдағы», «Көкжендет, тұғырың алтын, маржан баулы»,
«Ор болып қалушы еді шапқан жерің» сияқты тізе берсек дә­
леліміз көптен де көп. Мағжан ағамыз Ақан серінің әлемдік

белгілі рыцарь, трубадурлардың мінезінен туғандай дала­-
лық серіліктің ауқымын кең ашады да батыстағы «Таң жы­
рын» өзінше еске салады. Расында да түнгі ләззат сырын
осынша ашық айтудың өзі де асқан шеберлік қой:

Жамылып екеуара бір шапанды,
Айқасып тap төсекте жатқан қандай?!
Мойныңа ақ білекті арта тастап,
Тіл дәмін бір-бірінің татқан қандай?!

Сол жерде айтылмаған сыр қалмайды,
Кілт ашып ақ сындықты ақтарғандай.
Ойынның қызығымен білмей қалып,
Машырықтан таң сарғайып атқан қандай?!

«Тұрыңыз, үйге сәуле түcіпті» дeп,
Біріне-бірі күліп айтқан қандай ?! –
деп жан тылсымын көркем сөзге орап мөлдір махаббаттың
құпия сырларын осылай ашу, суреткерлік пен шыншылдық­

тың нағыз өзі, Абайша айтсақ «пайғамбар сүннәті».
Қазақтың серісі әлемдік серіліктің үздік түрі, онын мұңы
да телегей, жан қиярлық ерлігі де жеткілікті, мейірбандығы
да бір төбе. Ең бастысы, біздің Ақан серінің ел қамын ойла-

­ған азаматтығы, адам баласының басындағы заманауи қа­
сиет­терді түсіне біліп жауап қайтаруы оның өнегелі бекза­

далығында жатыр. Бұл орайда Мағжан ағамыз: «Жамал ұза­
тыларындағы Ақанның шығарған «Сырымбет» әні өліп бара
жатқан құс төресі аққудың әні. «Сырымбеттей» терең зарлы
ән сирек болар. Жердің жүзіндегі мұң, адам баласының бар­

лық зары сол «Сырымбетке» жиналғандай» десе – Ақанның
поэзиясы мен композиторлығына беріліп отырған үлкен ба­
ға. Әділ баға да осы. Шын мәнінде «Сырымбет» әнінің сөзіне
келсек қайталанбас үздік поэзия әрі асқақ, әрі нәзік, мұңлы

да терең ойлы сөзі мен әні ұласып тұрған ғаламат.
Адамның бойындағы сан алуан сезім дүниесінің үндес­
тігін Ақан табиғатпен ұштастырады. Оның куәгері де, досы
да, сенімді тірегі де Сырымбет. «Қарындас-ау, енді есен бол»

десе, қимасынан айырылып қиналғаны, бірақ алда өмір бар
деп ауыр қоштасса, алдында берік қорған болып Сырымбет
тұр. Дарқан өмір жатыр. Өмірдің ащысы мен тұщысын осы
өлең шынында өте терең жеткізіп тұр.

Ақан поэзиясындағы махаббаттың балы мен уын тегіс
шолуға болар еді, бірақ алғы сөздің шеңбері оған жібер­
мейді. «Құлагер» мен «Сырымбетті» сөз еткеннен кейін на­
зарымды басқа тақырыпқа аудармақпын. Әйтпесе, алғаш

атастырғаны Бәтима сұлу тойға жақындағанда өліп кетті.
Алып қашып үйленген жары Тінәлі қажының қызы Ұрқия
үш айдан кейін шешек шығып дүниеден озды. Өз ұнатқаны
Сұмат қожаның қызы Бәтима (Фатима) он жыл отасқанда екі

қыз, бір ұл көрді. Фатима да ерте кетті, үлкен қызы да солай
көп тұрмады, жалғыз ұлы Ибраһим (Ыбан) мылқау болып
туды. Ақтоқтымен болған хикаясында бір дастандық дүние
бар. Осының бәріне Ақан көптеген әні бар тамаша өлеңдер

арнап кетті.
Ақанды махаббат поэзиясының асқан шебері, сиқырлы
дүлдүлі деп білемін. «Дариға, қайырылмадың қалқа бала,
жүректің енді ем жоқ қой жарасына» деуінде үлкен ой тол­

ғағы жатыр. «Жылай-жырлай өлгенше, арттағыға сөз қал­
сын» деп Абай атамыз да айтып кеткен жоқ па? Сондағы айт­
қаны: «Бітпейді іштегі ғашықтық жарасы» деген шындық

емес пе? Ақан Абайдан екі-ақ жас үлкен, бұлар жүректері
үндес даналар. Бірі Жамалын, бірі Тоғжанын аңсап өтті. Жа­
малдан айырылған Ақанға жүрегінің махаббат берген соңғы
шырағы сөнгендей болды, «жылай-жырлай сөнгенше» арт­

тағыға махаббат әнұраны «Сырымбетті» тастап кетті.
Ақан сері, әсіресе, ақ патшаның шапқыншылары елді
алып, шүрайлы жерді алып, отырған жайлы қоныстарын
тар­тып алып елді мекендер мен қалалар сала бастаған кезде,

қазақ баласына қара бұлттың төнгенін айқын сезді де жыр
семсерін солай қарай жұмсай бастады.
«Сексен бес жыл болыпты поддандыққа,
Қайырсыз патшамызға ел болмадық.

Құр мен қоян секілді алуға оңай,
Қай жұртқа аңқаулықпен жем болмадық», –
дей келе: «Дариға, дертті заман келгеннен соң, қаламға жан
қалмады тізгін тежер», – деп ақындық күреске шығады.

«Темір айыр, ақ балта қолдарында,
Тілге келмей ұрады өңмеңдесіп...
Қасиетті ата-баба зиратының,
Үстіне егін салды жайлап есіп», –

дегенін оқығанда Хрущевтің «Целинасы» да еске түседі.
Тентектер мен есерлер көп келді, ауылдағы аналар балалары
жыласа «целинник» келе жатыр деп қорқытатын. Он төрт
жыл Кеңестер Одағы кезінде Қазақстан Үкіметін басқарған

Бәйкен Әшімовтің де ата зираты туған ауылындағы егіннің
ортасында қалыпты. Тәуелсіздік келгеннен кейін ғана бұл
сорақылық жойылды. Ал, Ақанның заманында әрине, бұл
сорақылық күшейе түсті. Сондықтан ол өлеңдерінде қазақ

өмірінің ащы шындығын аша түседі. Өзінің саясатқа да,
шаруашылыққа да құр алақан еместігін көрсетіп «Қойдан
қоңыр не қылған халық едік» деп айта келе, шындықтын
бетін аянбай ашуға тырысады.

Парапар крестъянға тең болмадық,
Тартылып қай жараға ем болмадық?

Малымыз, жерімізден пайда тиіп,
Қалайша патшамызға жем болмадық ? –
деп пәленің төркінін тура көрсетеді. Ашулы, ызалы кезінде
біржола көшіп кетеміз деп те қыр көрсетеді. Құтсыз

жерден көшкендер аз болмады, ал құтты жерлерін орыстың
крестьяндары мен помещиктері, кулактары басып алды.
Бұл көше салудың қоқан-лоқысы емес, бостандықты көк­
сеудің сесі еді. Ел жайлауға көшкенде мылқау баласы Ыбан­

мен Сарыкөлдің жағасында жалғыз қалуы жын-перінің
құ­шағында кеткені емес, қайраткер азамат, намыскер тұл­
ға­ның қыр көрсетіп, айбат шеккені. Білмегендер перінің
қызына да жапсырады, ол – бекер сөз, жала сөз, жалған сөз.

Дұшпандарының ауыз үйлі өсегі, ел-жұртқа тарап кеткен
жалғандық. Ханнан да қадірлі, биден де биік ел әлпештеп
қана қоймай ерекше сыйлаған актангерге арамдық білдірген
дұшпандарының өсегі.

Ақан серінің поэзиясынан үлкен орын алатын шығар­ма­
ларының парасатты ойтолғаққа арналғаны аз емес. Олары
жүйелі де орынды, діндар Ақан, не сері Ақан емес, қазақтың
үздік ойшыл Ақан серісі екенін көрсетеді. Оның серілігінің

негізінде мейірбандық, қамқорлық, жанашырлыққа негіз­
дел­ген бекзаттық басым десек, ұлағатты сөздері де сол төңі­
ректен көрінеді:
Алтынды қорлағанмен жез болмайды,

Жібекті жуғанменен бөз болмайды.
Мысалы, әр нәрсенің бәрі сондай,
Жаманның көкірегінде көз болмайды, –
деген сөздері неден кем?! «Жаманның көкірегінде көз бол­

майды» деп толғануы, нағыз дала философиясының дара да,
дана түрі емес пе?
Абай атамыз да «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін»
деген өлеңінде: «Көңілінің көзі ашық, сергегі үшін» – демеп

пе еді?! Ендеше екі дананың тағы да тоғысқан жерін көрдік.
Атақты Орынбай ақынмен айтысқанда Орекең жас Ақанның

үстіндегі киіміне «әкеңнің киіміндей солбырайған» деп тиі­
седі. Сонда Ақан:
«Ақан да сөз табады ағасына,
Қарайды ағасының жағасына.

Бұрынғы ата-баба киген киім,
Мирас боп қалмас па екен баласына» –
деп сөзден тостырады. Ата жолы, ескі дәстүр, ұлттық киім
дегенді қорғағандағы сөзіне не жетпек?! Бұл өленде де

асқан ақындық, сұлу поэзия һәм терең философия бар. Ол
ата мұрасына қорған болу. «Достарыма» деген қысқа өлеңін
тегіс келтірейік:
«Жиырма бестен артық жас бар ма,

Ұйқыдан жаман қас бар ма?
Еріншектен жаман нас бар ма?
Ойлаңдаршы ағалар,
Жан жарыңнан артық дос бар ма?

Шын жолдасың көп дауға,
Жауға жалғыз тастар ма?
Айта салған бір сырым,
Бірге жүрген достарға».

Міне, шын даналық: нақыл айтам, ақыл қосамын демей­
ді. «Айта салған бір сырым» деп, шылбырды сүйрете тас­
тайды. Бұл үлкен мінез, ойлы мінез, нағыз инабатты мінез.
Ақан серіге тиісетін тек қана сұлулар мен ақындар емес,

елдегі жанаса кеткеннің бәрі де, тілдесіп қалуды, қағытып
өтуді жақсы көрген. Ақан соның бәріне сабыр сақтап, кең мі­
незбен қарсы алады. Бірак серінің уытты тілі, терең ойы елге
жылдам тарап кетіп халық аузында қанатты сөзге айналады.

Бірде, Шота Уәлихановпен мектепте оқып жүргенде әкесі
Ыдырыс атаймен Ақан сері туралы әңгімелесіп отырғанда
айтқаны есте ұмытылмастай қалды. Сөз Саумалкөлдегі Ға­
лиянұр деген молла мен Ақанға байланысты екен. Ғалия­

нұрдың немерелерін білуші едім. Ақан Ғалиянұрмен кездесе
қалғанда оның «орақ мұрнына» тиіссе керек. Сонда молла:

«Мен орақ мұрын болсам, пайғамбарға тартқанмын» десе
керек. Сонда Ақан:
«Мұхаммед – Құдай досы пайғамбары,
Пайғамбарды көрген жоқ жұрттың бәрі.

Пайғамбардың сипаты сендей ме екен,
Орақ мұрын, шегір көз, ақжал сары», –
депті. Біз Шота екеуміз өле күлсек Ыдырыс атай да бір езу
тартып, «Ғалиянұр шынында да «ақжал сары» еді, Ақан

осындай жерде тап басып бұлтартпауға шебер, «жанды же­
рін» тез тапқыш ақылман ақын ғой», – деп сөзін тоқтатты.
Ақан серінің орысша, қазақшасы аралас өлеңдерін ба­
ла кезде көп білуші едім. Кейін сүбелі өлеңдерін айта, айта

оларды ұмытыңқырап қалған екенмін, дегенмен қолда ба­
ры­ның біразы бұл кітапқа кірді. Айтайын дегенім, осындай
өлеңдерінде, кейбір орыстарға арналған өлеңдерінде орыс
сөздері жүретіні баршылық. Бірақ оны әзілдің әсері деп ұғу

керек. Және де ол әзіл, әзіл түбі зіл дегендей көкейіндегі
барын да айтып қалады. Кейде орыстың сұлуларына да ұнап
қалуы мүмкін ондай өлеңдері де баршылық.
«Көптен-көп поклон айттым скажия,

Сырымды кімге айтамын сізден зия?
Именной, искренный ескеріңіз,
Хорошенько сестра, сватия», –
дегені қандай жақсы.

“Жете алмай постоянно уағдасына,
Кемпір мен шал ойнайды напрасно.
Ойнаса, жігіт пенен қыз ойнасын,
Олардыкі всегда согласно”, –

деген сияқты өлеңдері тіл шұбарлығымен бүкіл ақындық
өнеріне тәсірін тигізбейді, бұл шын мәніндегі экспромт,
қалжың өлеңдер. Бұл жайлы айтпасақ та болар еді, бірақ
әр жерде Ақан серіге сын таққандай сөздерді оқып қалған

соң оқырманға өз ойымызды жеткізгіміз келген деп ұғыну
керек. Турасын айтсақ, Ақанның тілінде тарғылдық жоқ, ал

көрсетіп отырған мысалдарымыз ескеруге тұрмастай әзіл­
дер. Біле білсек, бұл ол кездер үшін үлкен өнер.
Ақан поэзиясының қадау-қадау тақырыптарына тоқта­-
лып өтсек, ол бұл кітаптың тек қана сері бабамыздың ақын­-

дық мұрасын қазаққа кеңірек аша түсуді, нысанаға алғаны-
мыз. Өйткені, Ақанның әндері үнемі айтылып жүреді, ал
ақындық толық жинағы шыққалы 45 жыл өтіп отыр. Құ-
дайға шүкір, қадірде мәдени мұраға, жалпы ұлттық мұраға

көзқарас дұрыс, сондықтан Ақан поэзиясының қыр-сырын,
әсіресе, құндылығы мен әсерлігін, жанға жылы, ойға қуат
әсемдігін айта білу де зор ықылас пен көре білуді тілейді.
Ақан серінің махаббат лирикасының өзгеден ерекше ар­

тықшылығы, онда ақындық әсерлі айқын сурет үйлесімді
сәтті ұйқас, жүйрік те орамды тіл байлығы молырақ. Мысал­
ға, “Балқадиша” бір естігенде жатталып қалады, ұзатылып
отырған тойында Ақан сері отырған үлкен үйге келіп сәлем

берудің өзі де қызға біткен ерлік қой, әне, сол қимастыққа
лайық Ақан өлеңі де өте сұлу, “Өзеңді өрлей біткен тал
қадиша” деуінде қай жаққа көз салсам да алдымда “қара
басың хан қадиша, сен көрінесің” дегені ғой. “Бір емес, екі

жеңгең келіп отыр, рұқсат бізден сізге, бар, Қадиша” деуі де
қыздың бір көріп шығуға ынтық ерке назына әрі аға, әрі сұлу
десе балқып кетер сері Балқадишаны да балқытып жіберді.
Естіген жан бұл әннің жанға жылы сиқыр күшіне табынап

кеше ғана айтылғандай көреді. Нақтылы өмір көрінісін мәң­
гілікке жеткізе білуде Ақанның кей өлеңдері тұтас поэмаға
ұқсап кетеді. “Ауылың қонған Сырымбет саласына” деген
бір тармақта қаншама сурет, тарих, нақтылы әдірісі, мекен-

жайы жатыр десеңші?!
Ақанның айтыстары да бір қызғылықты хикая. Ол айтыс
қуып, жарысып озайын деп жүрген, айтысқа жан-тәнімен
беріліп түскен ақын емес. Өмірінің өзі бір өлең дегендей, әр

қағытпасы, кішігірім сөз сынаса қалуы, шағын айтыстары
айтыс қуғандықтан емес, өмірдің өзіне кездескен бір көрі­
нісінің белгісі. Бірақ Ақанға тиісушілерге бәрі қызық, тізгі­

нінен бір тартып қалғанның аты тарихта қалады. Не де болса
Ақан сері әр сөзіне мән бере отырып, ғашық десе толқыта,
қайғы-қасірет десе жылата біліп ел жүрегінен орын алды.
Айтыса қалса да бұл жанрдың өз салтымен самғай тартып

өткір де ащы тілмен, аз сөзбен соғып түсіруді меңгерген
ақын. Ақан кіммен қағысып, кіммен айтысса да өмір шын­
дығы, ұлт дәстүрі, ақындық шеберлігін ақсатпайды, қайта
айтысқанды ақсатып та, қақсатып та түсіреді. Жасымда

Орын­байдың айтыстарын көп айтып жүрдім, кемеңгердің
керемет сөздерін әлі де жатқа айтып жүремін. Ал Орынбай
мен Ақанның айтысын Құлагердің ағып өтіп, жеке келген
шабысындай көремін.

“Қалың қазақ қайықтың батып бара жатқанын білмейді.
Бірақ Ақан секілді біраз сезімпаз ұлдары ғана болар-болмас
сезген де, көпке алдымен өзінің өмірін ереуіл етіп жасаған”
деп Мағжан ағамыздың үлкен баға беруі тегін емес. Патша

өкіметі қазақтың жеріне басып кіріп, ата қоныстарынан
айырған зомбылыққа шыдамай “Тынышты жер іздер ек
арып-ашып” деп ашынды. Ол Сарыкөлді мұжықтар тартып
алғанда мылқау баласымен елден жырақ жалғыз қоныстап

өтсе, пері қысқан жоқ, серілігі мен азаматтық бекзаттығы
жасатты деп білемін. Жер жөніндегі күресте орта жүздің
саңлағы, бар қазақтың ардағы сөзін өткізе алмай өртенгенде
өзін ел алдында жүруден қорынып, қысылып өтті, ол ақ

патшаның жер саясатына деген қоқан-лоқысы емес, нағыз
ашық сес көрсетуі еді. Ақан атағы асқақ, қас дұшпаны
көп адам еді, анау-мынау өсек сөзді де сол көре алмастар
шығарып, перінің қызына жабыстырды. Аң аулап, құс салып

таза ауа, таза өмірде бұл жалғаннан Ақан сері 1913 жылы
дүниеден озды. Ақан мен елдің қоштасуының қалай өткенін
Молдахмет атамнан естіп едім, Хамит Тілеубаев та жақсы
келтіріпті. Қоштасуында Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы “Уа,

дүние...” деп бастап ұзақ толғау, жоқтау айтса, артынан
арнайы өлеңі жинағына кірді. Айтулы кісілерден Сердалы
ақынның баласы, Алаштың асыл азаматы Мәмбетәлі Серда­

лин болыпты. Атығай Қожамбет ақын да жиналған жұртты
Ыбыкеңді жалғастыра тебірентіпті. Ыбыкеңнің:
Ән қайда қанша естісең талмайтұғын,
Өзің ақын, өзің би Ақан аға

Күн туды-ау, саған жоқтау арнайтұғын.
Құлады тауым алдымда,
Есімнен танып қалдым ба?
Тойымсыз туған қара жер,

Ақанды да алдың ба? –
деген өлеңін Молдекең жатқа айтушы еді. Иә, поэзия тауы
құлады, серіліктің атасы өтті дүниеден, “өзің ақын, өзің би”
десе, Сарыарқаның тақсыз патшасы өтті дүниеден сол са-

ғат­та. Ол сағат ел жайлаудан оралған сарғылт күз еді, Сы­
рымбетке Жалғызтау қосыла жылағандай табиғат та сү­йікті
досымен қоштасты. Пейіште Құлагер де шын шұрқырап, бір
кісінеген шығар.

Ақан сері дегенде Сырымбет, Құлагер елестейді, дарқан
дарынды ақын, композитор, үздік әнші, асқақ азамат, ел
мұ­ңына оранған талай хикаялар елестейді. Өзгеге ұқсамас
өмі­рі де, өнері де қазақ халқының мақтанышына айналды.

Адам баласында сирек кездесетін сан қырлы дүлдүл бекзат­
тылықтын не екенін танытып кетті. Кейінгі жас ұрпақтарға
дананың дарабоз қасиеттерін аша түсу біздің парыз бен мін­
детіміз деп санаймын. Ақан серінің даңқын бүкіл әлемге

жаю да елге жүк. Дананың 165 жылдық мерейтойы құтты
бол­сын!
Кәкімбек САЛЫҚОВ,
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері,

Солтүстік Қазақстан облысының, Көкшетау,
Жезқазған, Сатбаев қалаларынық құрметті азаматы.
(Алғысөз авторы құрастырып жинақтан)

Ақанның ескі әдет бойынша атастырумен алған әйелі он
жылдан соң өледі. Одан бір ұл, екі қыз қалады. Ұлы тілсіз
болады. Әйелі өлгеннен кейін Ақан серілікті бұрынғыдан да
басым үдетеді. «Дүние пәнилікті» күшейтеді... сұлулыққа

беріледі. Сұлулықты жырлайды. Сулулыққа арнап сұлу ән­
дер шығарады. Көкшетаудың жақсы жерлерін патша өкі­ме­-
ті ала бастайды. Мал азая бастайды. Ақаннан да жақ­сы жер­
лерді патша өкіметі біртіндеп қымқырып ала бе­реді. Ақан

ке­дейленеді. Ылғи ойын-күлкі, сауық, мереке, думан орта­
сында жүріп шығарған Ақанның сұлу әндері, жал­тыл­даған
өлеңдері Ақанның нәзік, терең қасіретті екенін біл­діреді.
Ақанның қасіреті өз табының қасіреті еді. Ақанның «дүние

пәнилігі» де өз табының ішкі сырларынан туған зат еді.
Сүйтіп, Ақан өле-өлгенше сері атанып кеткен ақын.
Жақсы жерден, қалың малдан айрылған соң Ақан серілікті
сопылықпен байланыстырған көпшіліктен өзін аулақ ұстау­

ға тырысқан, жазды күні көл басында оңаша жалғыз үй қа­
лып сарнайтын болған. Сондықтан бұған түсінбеген жұрт
Ақанды перінің қызымен тұрады деп шығарған. «Перінің
қызы адамзаттың сұлу үніне құмар болады екен. Сондық­

тан Ақанның әдемі, сұлу әніне оңашада перінің сұлу қызы
келіп, Ақанға қосылған екен. Ақанның көл басында оңа­
ша қалып ән шырқайтыны сол» деген сөздерді шығарған...
«Ақан­ның өлеңдерінің жұмбақ болатыны да сол – перінің

қызына жұмбақтап арнағандығынан...» деп шығарған. Ақан­
ның көп өлеңдері қолға түспеді. Әзірше осы өлеңдерін те­
ріп жинап жібердік. Ақанның өлеңдерінен оның билер
(фео­дал) табының ақыны екені, билер табының санасымен

жырлаған ақын екендігі ... айқын көрінеді. Ақанның ірі, дар­
қан ақын екендігі де өлеңдерінен айқын көрінеді. Онсоң,
Ақан ақындығының үстіне, ән шығарғыш композитор,
оның «Сырымбет», «Ақ көйлек», «Үш тоты құс», «Құлагер»,

«Қара торғай» деген әндері қазақ әндеріндегі сұлу әндер.
Бұл жинақта Ақанның шығармаларына толық сын жаса­
мадық. Бұл өлеңдерді тек әдебиет тарихымызға дерек бола
берсін деп жіберіп отырмыз. Кейін Ақанның шығармала­

Аспанда ақиығым биік шыңда,
Жібек бау шығыршығы күміс сымда.
Аяғы үш А.Б.М. ятаракки
Жұмбағым басқан ізі жыныс құмда.

Кім айтар тағрыпыңды мұндай қылып,
Тартылған тілграмда сымдай қылып.
Сөзіме әшиялы жауап қайыр,
Ақ қоян жүгіретін жымдай қылып.

Қолға алдым хат жазуға қалам, сия,
Сарби зат мұқтан шаһи Гүлнәзия.
Шараптың шашыраған гауһарындай
Көңлімнің заһарына салдың ұя,

Кәстәрен секілденген бәнде мақбұп
Бәндені бұрам деген кәні зия.
Тағы да хат жазамын сын мен зыйден,
Тағрыпың кейін емес әліпбиден.

О.Р.З.М.Л. айны кәрім
Көңлімнің іңкәрісі дал мен мимнен.
Тағы да ұйқтап жатып көрдім бір түс,
Көргенім табиғи гауһар гүл тоты құс.

Болғанда сапи алтын, шашың пази
Көңліме саруби жаңа салдың бір іс.

Ой қалқа, біздің көңіл қайда жатыр ...
Толқыған он төртінде айда жатыр.
Ат тұрса, атан тұрса көз салмаймын,
Арғымақ мың теңгелік тайда жатыр.

Қош исі жарқыратып көңіл ашқан,
Ақ құйрық фамилиный шайда жатыр.
Гүл шашақ, жасыл бояқ жайлауында
Көңілім ел қонбаған сайда жатыр.

Хиуадан торға түскен ақ сұңқардай,
Көңілім қапаланған торда жатыр.
Білетін асыл жайын жан болмаса,
Жаманды ие қылайын, жолда жатыр.

Қалқаға анда-санда жазған назым,
Хәлімнің дәптеріндей томда жатыр.
Тапсырдым теріс болсаң бір тәңріге,
Тәңріге айтар сөзім сомда жатыр.

А.Қ.М.Л.Л. Радубайны,
Брилиант гауһар жүзің сонда жатыр.
Сөзіңнің әрбір қарпі менде жатыр,
500.000 бинақордай сенде жатыр.

Еш адам тағрыпыңа тұра алмаған,
Назымың үш тоты құс анда жатыр.
Қарпіңді ақ қағазға тартып көрсем,
Назымың он екі шын қанда жатыр.

Нәсілін үш тотының біле алмасаң,
Екі шам біреуі қанда жатыр.
Ғашықлық бұлбұл құсы сайрағаны
Ғарана паруаза қанда жатыр.

Дауасы бұл дертімнің табылмаса
Ішінде ақ көйлектің орын жатыр.
Қалқаның тал бойында порым жатыр.
Баласы ақиықтың түсер ме деп,

Баурында Көкшетаудың торым жатыр.
Толықсып тай дүзгеннің көбігіндей
Қойылмай ғашықлықтың қорым жатыр.
Көңлімді басқа жанға бұра алмаймын

Торыны таңға байлап мінген қандай!
Үкілі әсемдетіп жүрген қандай!
Тұсынан қызды ауылдың ән шырқатып,
Сыбанып ақ білекті түрген қандай!

Сөз салып қалқажанға жеңгесінен,
Құрбыңмен сыпайы ойнап күлген қандай!
Ишарат әзілменен сөз қатысып,
Қыр-сырын жеңгесінен білген қандай!

Күнінде уәделі қалқа жанның
Сылантып сал торыны мінген қандай!
Ауылы қыз қалқаның қайда екен деп,
Жүгіртіп сайлау жермен желген қандай!

Бір сайға торышаны байлап тастап,
Тұсына ақ боз үйдің келген қандай!
Алаңдап алабұртып тұрғаныңда,
Алдыңнан қарсы шықса ақша маңдай,

Келдің бе ебін тауып қалқашым деп,
Боз үйге есік ашып енген қандай!
Жамылып екеуара бір шапанды,
Айқасып тар төсекте жатқан қандай!

Сол жерде айтыспаған сыр қалмайды
Мысалы әбдіре ашып ақтарғандай.
Ақырын үйден шығып таң алдында
Баяғы сайдағы атты тапқан қандай!

Ойласаң бұл дүниеде не қызық бар,
Қасынан қалқажанның аттанғандай?
Торыны жүгіртесің көңлің тасып.
Өлтіріп бай көпесті ақша алғандай.

Аулыңа өлеңдетіп сен қайтасың,
Бәйгеден атың келіп шаттанғандай...

Сүйген жардан айрылдым
Айрылдым тағдыр айдап бұлбұл құстан,
Тарттым мен қасірет-қайғы бала жастан.
Қондырған бақыт құмай көлеңкесін,

«Сары алтын сабыр түбі» асып-саспан.
Амал жоқ, ғашық жарым кеттің өтіп,
Тұрмайды жамандықты ешкім күтіп.
Басты ғой қайғы-қасірет мен пақырды,

Жайықтың ақ түлкісі аралдағы,
Алдымнан сен бір шыққан маралдағы.
Пормыңа төңкеріліп жайдым қанат,
Шарықтап ақ иықша Оралдағы.

Ертістің құба талы секілденіп,
Алдымнан майысып шық бұралдағы.
Келемін сал кемемен сайсатланып,
Дариядан сен шамшырақ пырандағы.

Қызыл гүл сен болғанда гүлбақшада
Біз бұлбұл күйін шерткен Ирандағы.
Қиынның қиясында тұрсаңдағы,
Қиғаштап қанатымды бұрамдағы.

Қапаста қиын-қыстау бекінсең де,
Тәуекел майданында тұрамдағы.

Жайықтың ақ түлкісі аралдағы
Жайықтың ақ түлкісі аралдағы,
Алдымнан сен бір қашқан маралдағы.
Қараймын томағамды ашып-жауып,

Тауыңның ақ иықша Оралдағы.
Ертістің құба талы секілденіп
Алдымнан майысып шық бұралдағы.
Жаудырап екі көзің отырасың,

Тұндырған шай секідді құмандағы.
Көзіме мұнарланып көрінесің,
Түлкідей тұра қашқан тұмандағы.
Сен болсаң алқызыл гүл, асыл еркем,

Мен бұлбұл сайрап тұрған иран бағы.
Құрбыңа назарыңды бір салмайсың,
Кертағы сияқтанып құландағы.
Қалқыған дариядағы сен бір кеме,

Ішінде бір шамшырақ бұрандалы.
Қайратпен қаһарманша бекінсең де,
Тәуекел майданында тұрамдағы.
Жайықтың сіз қоңыр қаз қырындағы,

Біз сұңқар, сізге тиген ұрымдағы.
Барып ем ілейін деп суға түсті,
Қаз екен дария-толқын ығындағы.
Болмаса ақтұйғынның балапаны,

Қай құстар іле алмаған бұрындағы.
Сен болсаң адамзаттың асылысың,
Біз қанжар алтындаған қынындағы.
Ұнаса көңіліңе, перизадам,

Көңіл тілегі
Бағаңа құн жетпестің бірі едіңіз,
Бақшада жаңа шыққан гүл едіңіз.
Сұқсырдай су ішінде мекен етіп,

Ілінбей қармағыма жүр едіңіз.
Көрініп қолға түспей жүрсің, қалқа,
Қай жерде мекен еткен түнегіңіз?
Түн қайтып түнегіңнен ұшқаныңша,

Үзілмес сірә сізден күдеріміз.
Үмітім көңлімдегі бітер еді,
Артылса ақ төсіңе білегіміз.

Көңіл сыры
Көзіңнің құмартамын қарасына,
Ғашықтық құлағың сал наласына.
Бәйге алған топтан асып Құлагердей,

Үш жүздің мәшһүр болдың баласына.
Мен болып қыран бүркіт ілер едім,
Түлкі боп шықсаң таудың даласына.
Өзіңнің мәртебеңе хат жазамын,

Қалдырма дұшпаныңның табасына.
Ежелден қыз-бозбала болғаннан соң
Біреудің біреу қалар жаласына.
Адасқан жалғыз қаздай үнің шықпас,

Ілінсең жайған тордың шарасына.
Шен алған ақ патшадан князьдайын,
Біліндің тоғыз дуан қаласына.
Көңілім сені көрсем болады шат,

Қонғандай бәйтеректің панасына.
Перизат көркің артық тәмам жаннан,
Сөйлесең сөзің тәтті шекер-балдан.
Сүмбіл шаш, оймақ ауыз, меруерт тісің,

Құрбыңда сені құшқан қалмас арман.
Асыл зат, алқызыл гүл сен болмасаң,
Жаманға кісі емеспін қолқа салған.
Айтатын бір-екі ауыз бар ғой назым,

Айтайын сол назымды көңліме алған.
Қыз-жігіт теңін тауып ойнап-күлмек,
Бұл мирас бұрынғыдан бізге қалған.
Бір күні қапа болып өкінерсің,

Басыңда тұра бермес дүние жалған.
Перизат, бір сен үшін қапаландым,
Сағынып сипатыңды хатқа салдым.

Ойласам сіз тараптан жауабыңды
Баса алмай аяғымды естен тандым.
Етпесең өзің біліп бір дауасын,
Тәнім дерт, көңлім капа, от боп жандым.

Ей, қалка, сенің үшін жайдым торды,
Танитын кезің болды оң мен солды.
Сүмбіл шаш, қарақат көз, жазық маңдай,
Көретін күн бола ма бейне хорды?

Жүзіңді көптен бері көрмеген соң,
Жүрекке бітпейтіндей қайғы толды.
Тас есік тамнан үйді мекен етіп,
Жүзіңді көре алмайтын заман болды.

Сүйген қалқа
Кдлқатай, кари глаз екі көзің,
Никогда не забуду айтқан сөзің.
Третий, второйлар толып жатыр,

Первый сорт кімнен тудың сенің өзің?!
Қалқаның бес мың теңге бір басында,
Жайнайды алтын-гауһар сырғасында.
Ақ меруерт, асылзада бекзат қалқам,

Мен сенің жараймын ғой жолдасыңа.
Серінің қолқасы бар бір басында,
Күн сәулең елес беріп тұр қасымда.
Өмірің өткіншідей өте шығар,

Қызықты көре алмасаң дер жасыңда.
Кім кепіл өмір гүлі сынбасына,
Саяда тұрсаңдағы шың басында.
Армансыз жас шағыңда өткізіп қал,

Жағасын ақ көйлектің парға тартқан,
Жауабың алуа шекер балға тартқан.
Жабулы шамбыл белі арғымақтай,
Порымың сондай, қалқам, қанға тартқан.

Бір жылда қисабыңды ала алмадым,
Жүз миллион серубира санға тартқан.
Сәулетті ақ жүзіңді сыпаттасам, –
Пормындай ақша ханның шанға тартқан.

Азырақ қалқа бала назымым бар,–
Күйіңдей қызыл қайың қылға тартқан.
Маңыңа көңіл батып жан жүре алмас,
Атындай ханзаданың таңба тартқан.

Паһымдар сөзімді мен келтіремін,
Өрнектеп ақ жамбыдай сымға тартқан.

(Екінші нұсқа)
Ақ көйлек ғашық болсаң бізге деген,
Шығайық ақ түлкідей түзге деген,
Қиядан толғап төнген ақ иықтың,

Саятшы түсіп тұр ғой ізге деген.
Ақ көйлек ақықпенен түймеленген,
Етегін кестеменен түйрелеген.
Сақтаулы сен гауһардың жауһарысың,

Отыңа пәруаналар үймелеген.
Әгәрда мәнәріме тием десең,
Түсерсің неше түрлі күйге деген.
Гауһардың жалтылдаған отын білмес,

Құр бәнде білмей отқа күйме деген,
Әгәрда мәнәріме тием десең
Түсерсің неше шерлі күйге деген.
Мен таудың асылзада ақ маралы,

Аспанда ақ иық бар жүйде деген...
Қалқаға ақ көйлекті ырымдаймын,
Сұқсырды ақ сұңқардай қырындаймын.
Қалқамен дидарласып қайтқан күні

Дарияның кемесіндей сырылдаймын...
Етегін ақ көйлектің кестелеген,
Қалқажан шырын сөзін дестелеген.
Он екі ай арадағы өтседағы,

Әлі жүр айтқан сөзің есте деген.
Көңілің шын махаббат бізде болса,
Иншалла аламыз ғой еске деген.
Айтқан сөз арадағы қылап болмас,

Шығармыз уағдалы төске деген.
Сары алтын сабыр түбі деген қалқаш,
Сырыңды ешбір жанға шешпе деген.
Алтынды желқайығың табылмаса,

Еске алсаң бұл сөзімді Ғайни Кәрім,
Ескегің күміс болсын еспелеген.
Жастықпен тағрыбыңды танымаймын
А.Н.Д. мен О. бестеген.

Шырын мен Шырын Мәжнүн ғашығындай,
Түсірдің ғашық отын ішке деген.
Аспанда алтын айдың пәдеріндей,
Бұл қаулы бұзылмайтын десте деген.

Көңлімнің қамалында жатыр қалқа,
Памельный шай секілді мәстелеген.
Қолыңа жібек тізгін түспей қалмас,
Күдерің жал-құйрықтан кеспе деген,

Шаршы түс мезгілінде дидарласып,
Тағы да жолығармыз кешке деген...

(Үшінші нұсқа)
Етегін ақ көйлектің алтындаған,
Ажарың ақ жамбыдай жарқылдаған.
Сексен қыз серуенге шықсадағы

Ішінде сен қоңыр қыз қаңқылдаған.
Қамалап қанша дұшпан келседағы
Қалқажан айтар сөзін тартынбаған.
Болғанда сен аққу құс көлде жүзген,

Лашын құс не болады талпынбаған.
Көз салып жаман қызға не қылайын,
Кигіздей бейнесі жоқ қарпылмаған...
* * *

...Етегі ақ көйлектің ілмеленген,
Қастарың қарып мәттай сүрмеленген.
Сүмбіл шаш, лағыл ерін, асыл қалқа
Іш-баурым ғашық отпен тілмеленген.

Ақ көйлек
Етегін ақ көйлектің алтындаған,
Ажарың ақ жамбыдай жарқылдаған.
Үстінде дүниені алған жайқын көлдің

Бетінде сен коңыр қаз қаңқылдаған.
Қамалап қанша дұшпан тұрсадағы,
Ой, қалқа, біз дегенде тартынбаған.
Аспанда үшып жүрген мен ақтұйғын,

Келгенде жем жеріне шаңқылдаған.
Тындасаң ықыласыңмен, асыл еркем,
Көңілімде бір сөзім бар айтылмаған.
Он бес пен жиырманың арасында,

Уа, шіркін, жігіт емес талпынбаған.
Жапанға сен бір біткен шынар ағаш,
Саяңа мен емес пе салқындаған?
Етегін ақ кәйлектің кестелеген,

Жақсы қыз айтар сөзін дестелеген.
Құрбыңнан артық туған ақмаралым,
Әлі жүр айтқан сөзің есте деген.
«Лағып бет алдына шаршамайын,

Жұмысты бітірейік кешке» деген.
«Сары алтын сабыр түбі» деген, қалқа,
Сырыңды ешбір жанға шешпе деген.
Етегін ақ көйлектің маржандаған,

Жақсы қыз айтар сөзін арзандаған.
Жақсының жақсылығын білгеннен соң,
Жаман қыз неге керек малжаңдаған?
Сүйкімсіз жаман қызбен сөз байласып,

Жеріне уағда айтқан жігіт барған.
Күндізгі айтысқан сөзі есінде жоқ,
Хабарсыз төсегінде ұйықтап қалған.
Үйінде көрінгенмен мауқын басып,

Кәпірдің айтқан сезі бәрі жалған.
Жылында бір жолықсаң жақсымен бол,
Жаман қыз жүрсін, кәпір, менен әрмен.

Етегін ақ көйлектің бүрмелеген,
Жағасын машинамен түймелеген.
Сақтаулы алтын қазына жауһарымын,
Аулақ жүр, неге керек кимелеген.

Егерде көлеңкеме тием десең,
Түсерсің неше түрлі күйге деген.
Алтайдың шыңындағы сен бір түлкі,
Ақиық біз емес пе шүйделеген.

Үмітке, жемес астан дәмелі боп,
Арадан кейбір адам мінбелеген.

Оралдың мен ақ иық сыраңдағы,
Сен, сәулем, қызыл түлкі қыраңдағы.
Қия тас қиынына кетсеңдағы,
Қамшылап қанатымды бұрамдағы.

Қия тас қиынына бекінсең де,
Тәуекел майданында тұрамдағы.
Асыл зат, алқызыл гүл қарындасым,
Серіуайдың саясында еремдағы.

Есілдің құба талды шынарым-ай,
Алдымнан майысып шық бұралдағы,
Көріндің хордай болып ұжмақтағы,
Өткірсің наркескендей қынаптағы.

Сөзіңді ішбір жанға ұстатпайсың
Қалбырға құйып қойған сынаптайын.
...Жігіттің хасы болған пірі едіңіз,
Аспанда ұшып жүрген сіз ақ тұйғын.

Екіден үшке жеткен түлегіңіз.
Сұқсырдай су ішінде мекен етіп,
Ілінбей қармағыма жүр едіңіз.
Көрініп қолға түспей жүрсің, қалқа,

Қай жерде мекен еткен түнегіңіз?
Түн қайтып түнегіңнен ұщқаныңша
Үзілмес сірә сізден күдеріміз.
Жұмысым көңлімдегі бітер еді,

(Ақынның өлеңдерінің кейбіреулері екінші түрде де
айтылып жүргендігін көрсетеді. С.С.)
Хат жаздым қағаз алып, қалам, сия,
Көптен-көп сәлем айттым гүлнәзия.

Тағрыбың тамам қылып танығандай
Діл бардан ділмар керек шаһбазия.
Хат жаздым қағаз алып, қалам, сия.
Шірі зат дұқтар сах гүлнаһия.

Әрне қыш мәдхәмді түстерсің,
Діл арайы, діл қапзайы гүлнаһия.
Садақтың шашыраған гауһарысың
Көңлімнің заһарысына салған ұя.

Жасұя дарын секілді бенет мақпұр,
Кісания секілді Кінәзия.
Көптен-көп паклон айттым скажия,
Сырымды кімге айтамын сізден зия.

Именной, секретный ескеріңіз,
Хорошенко, сестра ыспатия.

...Кісідей өкпелеген мойның бұрмай,
Білдің бе кемшілік деп ғашықтықты.
Жоқ болса айтар сөзің жұбайыма
Жүрейін, амалым ие, өз жайыма.

Обалым айнымасам, маған емес,
Жаратқан жақсы қылып құдайыңа.

* * *
Төменденгі өлеңдерді С.Сейфуллин Ақанның мылқау ба­
ласы Ыбаннан алған екен. Оған «бұл өлеңдер ел өлеңдері
сияқты» деген ескерту жасапты.

Кәусәрдің тілің тәтті шарабынан,
Қолымды қылдым ағлан қарабынан,
Бір бәйіт қиссаланып, назым жаздым,
Қасіретім шоқ, ішім жалын барабынан,

Бір жыр соққан желден болса пайда,
Дариға, жан сауымның тарапынан.
Бірталай күн өткіздім зарилықпен,
Қосылмай жырақ жүрген себебінен.

Көз талмас қашықтанып қарасақ та,
Сыпайы бойындағы әдебінен.
Көрінер жұтқан түйін тамағынан,
Сүзіліп оқ төгілер қабағынан.

Дариға, айтып-айтпай неге керек,
Кеткен соң құзыр өтіп заманынан.
Қарасам ертелі-кеш көзім талмас,
Жолыңа пида болсын бұл ғарып бас.

Бағасыз дүниядағы ай нұрындай,
Жүзіңді бір көрген жан қайғылы бас.
Жігіттер сені көріп дәм тата алмас,
Қасіретіңнен алдыңда сөз қата алмас.

Жігітте еркек туған мен болмасам,
Қасыңа жаман батып бір жата алмас.

Жігіттің сонан еді көңлі талмақ.
Сәулем ең ол пиғылдан аман жүрген,
Жоқ болсын шарт бойынша сөзден қалмақ.
Жан-жаннан жатырқамай келсең қасқа,

Ойнармыз әзіл сөз бен тілден жалмап.
Әншейін анау-мұнау сүймесіңді,
Жіберген емес пе едің сөзбен алдап.
Тұңғиық шыға алмасақ кеттің суға,

Тәуекел дариясына қатар жалдап.
Қаттаудай оқ жібермес мәккәм бол,
Самарқан жібегінен өрген талдап.
Секілді Шәмші-Қамар дақтар Бану,

Затыңды жанға арам мендей тану.
Заты жоқ жасықлықтың нышанасы
Адамға айтқан сөзің жетпей қалау.
Талап бар жаралған соң тірі жанда,

Мұратқа кімі жетіп, кімі арманда,
Базарда бағың сына дегендейін,
Басымды бұл майданға қылдым бәндә.
Ықылас ыждихатпен жағат етіп,

Шыбын жан шыдай алмас шерің тәндә.
Жеміс ең пісіп тұрған бақшадағы
Ерік бар ма бұйырмаса біз меһманға.
Талпынған көңіл есер бір шәрмәндә.

Нәпсіге ақыл еріп жүр пәрманда.
Шыраққа түсіп жанған мен пәруәнә,
Ес білмес, не қылмайды ол дәрмәндә.
Ықылас назарын сал перде тартып,

Уақытымда көңіл құсы тудың артып.
Ләйлінің Мәжінүні секілденіп,
Мас еткен мен ғарыпты нұрың шарпып.
Жарқ етіп айдың бетін бұлт алсын,

Діңкемді бүйте берсең құрытарсың,
Иісті гүл, қырмызымды қып-қызыл гүл,
Мақбубтың қай мінезін ұмытарсың,
Тауаның аз, талабың қысқа болса,

Араға жаман атақ жуытарсың.
Жасымнан ұмытпаған ойда барсың,
Хал-қуат ақылымды алған жарсың,
Өзіме дуаналық әсер беріп,

Ішіме сөнбейтін от салған жарсың.
Тарлықта зарлық қылып тұра алмасаң
Бойыма әсіре қызыл жалған жарсың,
Арадағы оттан ыстық қызу кетсе,

Біріндей көз таныстың қалған жарсың.
Сөзде тұр шарттан аумай, меһрім қансын,
Дұшпанның көре алмаған іші жансын.
Уәдеге бір айтылған тоқтасалық,

Қуанып достарымыз бір жұбансын.
Жадқа сөз, жақсы мінез, жайдары асық,
Жағымды жан жадыратқан қайран ғашық.
Сегіз қыр сексен сырмен шырға тартсаң,

Түсе алмас айтқаныңа кейбір жасық.
Өрнекші жөн білмеген надандарға
Тауып едің нақыш беріп, өрнек шашып.
Қараңғы көңілімнің ай мен күні

Жарығың азаймайды күңгірт басып.
Сөз бірге, ақыл ойлас, мінез тату,
Тұрады сені көріп көңіл қасып.
Махаббат бізде болмай, жатта болса

Аһ ұрам у ішкендей ішім ашып.
Шолпандай адам едің жаһан көркі,
Тіл шаршап көп айтуға кетіпті еркі.
Қымбатты жаннан ғазиз асыл еркем,

Шықпаған бұл қасіреттен жанның беркі.
Бұл сөзге сәулем не деп айтар екен,
Дүние де бір-бірінсіз сайқал екен.
Күн түскен күзгі шөптің мысалындай

Кәміл өзге жаннан көп санасы
Қиялдың ол алдында сіз данасы.
Ақылға ишаратпен айтпай түскен,
Өткір зейін пікірің нышанасы.

Баулыған балапандай құсым едің,
Дәм айдап түзден торға түсіп едің.
Құрт жесе қызыл шешек не амал бар,
Тұғырдан жаңа тулап ұшып едің.

Еш сенде арман жоқ, кәзір дым да,
Саяда қызыл гүлдей пісіп едің,
Сатылма он төрт жармақ ақша үшін
Би ғайны заманамыз ұшып едің.

Бір құдай жазған тағдыр қалу, бала,
Жазудан қайры іске қылма пәле,
Мағлұмың енді қандай халге түсер
Қасіреттің қапасына мен мұбтала.

Кісідей арқалаған нақақ жала
Тағдырға тәдбір таппай қалмай шала.
Құр көңіл алып-ұшқан ешбір болмас,
Жоқ болсын бір тозаңдай көңілде ада.

Нәрсені аз деу мақалдыр болмай тұрған,
Ой терең, дария құйсаң тоймайтұғын.
Қанатым тасқа соғып қалды қирап,
Қыран ем мұрадымды қоймайтұғын.

Қырық шалғым бәрі бірдей қалды қирап,
Таба алмай ем-дауасын жүрмін жинап,
Күте тұр біраз заман уақыт жетсін,
Кәміл толып жетілгенше қайта ширап.

Жас өмір далбасалық күнмен өтті,
Жеһетпен көп шаршадым жанды қинап,
Машақат сауда сенің базар күнің
Түсе тұр жолыққанша толық сыйлап.

Пәруәнә өлім іздеп түсер отқа,
Шын ғашық аямайды басын сотқа,
Ғашыққа тіріліктің керегі жоқ,
Мал түгіл, бас байладық ырасхотқа.

Ақ екен раушаның атқан таңнан,
Ай сәулем жүзің жарық жаққан шамнан.
Жер жүзінің жігітін аралатып,
Көңілің ауса маған сонша жаннан.

Ай мен күн сырнай тартып, жұлдыз билеп,
Той қылса көкте мәлек қуанғандавй
Ойласам, сіздей жанды қай жан алған,
Мен едім атағыңа көрмей қанған.

Қолынан қой жарысы келмейтұған,
Жамандар құрметі кем құмарланған.
Басқаға ылайықсыз жанар нұрың
Шарапсың мыңнан таңдап бірге тамған.

Ғашықтық халымды мен баян қылдым,
Жалының жүрегімнің басын шалған.
Қолы жетпей наданның, аузы жетіп,
Құл құтырса құдыққа қармақ салған.

Сенің тілің шарап пен таһурадай,
Созса алтын қасықтай боп балға малған.
Ғашықтық мен шығарған мирас емес,
Жүсіп пен Зұлайхадан үлгі қалған.

Ізденіп Баһрамда гүләндәмді,
Мехнатпен ақырында сүйтіп алған.
Көп жүріп жаһан кешті Сайфүлмәлік,
Жамалды Иран бақтан іздеп барған.

Ғашықтық майданында шаһит болып,
Бозжігіт Әнуаз үшін болған қандай.
Бұлардың зар тартқаны Ләйлі-Мәжнүн,
Ізденіп, ақырында мансап қонған.

Зияда Қорлығайын, Фархад-Шырын,
Бұл күнде хабарым бар сондай жолдан.
Нұштери сеқридан жаннан кешіп,
Көзімнен аққан жасқа алдым толған.

Ақыры Қозы Көрпеш, Баяндай боп,
Жүзімнің қызыл нұры бұжұл солған.
Беліңе алтын шоғың алты оралған
Бұл күнде басқа қыз жоқ сіздей болған.

Пердеңнен ақ жүзіңді бір шығарсаң,
Күндік жер мәшһүрленіп нұрға толған.
Шарапты ап ләззат сілекейің
Ақ меруерт отыз тісің қырлап жонған,

Кірпігің қатар тізген әскеріндей,
Жігіттің көзінің тасы сағым қонған.
Мақбұбі қазір уақыт таң қалмай біл,
Бір күні қыз қияпат кетер қолдан,

Қай жақсы заманыма тұс келер деп,
Бұл күнде хабарың бар оң мен солдан.
Уәдені мәккәм тұтсаң серт байласып,
Босанба жазылсаң да біздің тордан.

Мұратқа талаптының жетпегі бар,
Бұл сөзді молда айтады сауал сорған.
Бұл сөздің ишаратын адам білер,
Үлгісіз не деп айтсам надан білер?

Басы жетпес орынға аяқ салып,
Жақсы мен не себептен жаман күлер?
Ізденіп жар тапмақтық қиын жұмыс,
Бір көрмек деп қыз ұлын әркім сөйлер.

Әрқашан халық бірдей жаралмайды
Асылда мыңнан біреу қадыр білер.
Тең тауып жар алғанның кемі бар ма,
Сұңқардай тұғырдағы тоғыз түлер.

Жамандық аз-ақ күні жасырынып
Жатпайды, ұрлағанмен, бір күн білер.
Құлдан ғунар тумайды, күңнен көсем,
Өзіңмен бірдей болсын жырың шешен.

Жасықтан ашық мінез табылмайды,
Айта алмас көп ішінде аман-есен.
Талапсыздың талабы қорынуда,

Шығады жүз сөйлетсең сөзі кешең,
Осындай михнаттан ерте сақтан,
Не қасиет қалады палан десең.
Көп шер бар көкіректе тарқалмаған,

Тіл байғұс асығыс жұп айта алмаған.
Ай қалқа, есітіңіз есіркерсіз,
Арызым құлағыңа байқалмаған.
Бір құдай көңіліңе салсын рақым,

Жомарттай сұраушыны қайтармаған.
Жасты көз, жылаулы сөз, ғарып едім,
Ғамкен көз сіз тарапқа жаутаңдаған.
Ғашықты назым қылдым әзіл үшін

Сорлы мен, арманым не тауса алмаған.
Қамыс бармақ қайысып іс тіккенде,
Бұйымға ине балқып өте алмаған.
Мен түгіл жансыз темір нұрыңа мас,

Қасыңнан сөкпе мені кете алмаған.
Тауында куә қапсыз бірде рахат,
Алсам деп саяңдағы екі алмадан.
Сұңқарың қарай алмай қайырудан,

Аққуды қарға қылар көре алмаған.
Ит еркелеп үйренсе ауыз жалар,
Сөз көп қой қыз балаға қайқаңдаған.
Жаманды жақсы көрме, үйір қылма,

Зарар бар жылы сөзде бипаңдаған.
Мен кірдім бақшаңызға сейіл етіп,
Тұрам ғой тамашаңда халым кетіп.
Көз көріп, көңіл мас боп дидарыңа,

Сындырдым сүйегімді ойран етіп.
Машырықты Мағрибқа жазған алла
Әзелде қосар мекен парман етіп.
Ғашықтық талыбынан бос болмайын,

Көрейін қолым жетсе дәрмән етіп.
Жаралды тәні бенде нұрдан қайнап,
Шағылып тудың сен сол нұрдай болып.

Талпынам таза туған ажарыңа,
Белімді тәуекелге мәккәм байлап.
Көңілің түсер ме екен балдай еріп,
Ғашықтың көз жасына ырқым айлап.

Мехнатты ауыр жүкті мойныма алып,
Бір жанды құрмандыққа тұрмын сайлап.
Айырған асыл сәулем сөздің парқын,
Байқаған жаман, жақсы кісі нарқын

Таста асыл гауһар дейін адам үшін
Нәсілің таза туған зат шәріпім.
Ұядан тудың жеке асыл өсіп,
Сауаптан кім жамандар үміт кешіп .

Перизат тот баспайтын сүйегі асыл,
Тот баспас саф алтындай бедер көшіп.
Жұпар жел мас боламын самалыңа
Туып ең нұр безеніп заманымда.

Сағымдай жазғытұрғы толқын ұрып,
Қарасам көз алмасар жамалыңа.
Аларсың менен хабар жазған хаттан,
Реғна таза гүлсің өскен бақтан.

Ия ата, ия анада кемдігі жоқ.
Асылдан шыққан тегің арғы заттан.
Жан рахат айтқан сөзің қандай майда,
Өзіңдей жанның бәрі болу қайда?

Жұмақтың Нағима атты хор қызындай
Абзалат Ғайыш атадан болдың пайда.
Керілген қас пен кірпік атқан оқтай,
Ішіме қайғы салдың жанған оттай.

Шер болып еш жібімес менің кеудем,
Қасіреттен жұмарланып жатыр доптай.
Қарағым құшақтасам құмарланып,
Қосылған екі ғашықтай жұбайланып,

Жан тынып, ішімдегі жалын шықса,
Аузымнан ақ сағымдай мұнарланып.

Құшақтап қыл беліңнен бір таң жатсам,
Ақ торғын орамалдай жұмарланып.
Ми, тамыр, ақыл, ойдан арман қалмай,
Мастансам қызуыңа тым алданып,

Көтеріп гүл байшешекті көңіл күліп,
Семірсе нәпсі мұрад бір жалданып.
Қардан ақ, қаннан қызыл ет пен бетің,
Иықтан қолаң шашың гүл талданып.

От сөнсе жүректегі жанып тұрған,
Сорғанда тілден ләззат мейір қанып,
Ет пен бет бір-біріне еріскенде
Айтысқан шартқа жетсем әбден қанып.

Бұл менің ғашықтығым сізге жарық,
Айтқызбай асыл сәулем білген нарық.
Білім, ғылым, ақылды, таза инабатты
Алмасаң сыр шықпайды іштен жарып.

Бір сырың, сегіз қырың бәрі өзіңде,
Неткен жан жаман дейді аузы барып.
Шапақтың кешке батқан қызылыңдай,
Төрт құбылаң тең жаралған дидар шәріп.

Махаббат базарына мақшуқында,
Қызуырдан құрмет күткен мен бір ғарып.
Жүзіме нәзір салып қарағанда
Еміреніп жан қозғалар от таралып.

Хақиқат шын ғашық жар дегізіп ең,
Әуелден тілің ұшын емізіп ең,
Ақырда сөз аяғы қайыр болсын,
Дегендей кәміл тоят жеткізіп ең.

Сүйікті ең, зат орайлас, ақыл ойлас,
Жауһарсың бағаң қымбат қолға тимес.
Қызарған бет табылар, ниет табылмас,
Жаманды мың көргенмен көңіл сүймес.

Парт кетіп арадағы шарт бұзылса,
Қалайша тән мен жаным отқа күймес.

Мүбәдә тастап мені кетсең жатқа,
Еш нәрсе басқа өлімнен хайла емес.
Шын ғашық көңіл сырын баян етпес,
Уәдә айтқан әуел баста шарттан кетпес,

Надандар махаббаттан ғапыл болған,
Ғашыққа жәрдем беріп тағайын етпес.
Асыл ең жаннан түйін сөзге бекем,
Айнымас, сертен қайтпас, сөзден жылмас.

Қатқаным шын хақиқат шәріп жандай
Қыл өтпес арамыздан достым қимас.
Бір жанды менің үшін пида қылып,
Ауыздан шыққан сөзді екі қылмас.

Жаталық таң жадырап атылғанша,
Сөз болып дүрі гауһар шашылғанша,
Дүниені сен болмасаң қылам талақ,
Жарым деп бір затсызға асылғанша.

Тұғырда тоят жемей өлген жақсы,
Қор болып қарақұсқа қатылғанша,
Таза құс талпынбай-ақ аштан өлсін,
Жем іздеп бір жемтікке шатылғанша.

Деп ойлап өз нәпсіме дес беріп ем,
Бір сізге ынтық болып ескеріп ем.
Жас күнде қызылға қол көп сермедім.
Бір жеуге өлексені дерт көріп ем.

Перде ашып, бағасыз тең жыртқанша,
Әншейін жай тұруды дұрыс көріп ем.
Бұл күнде көңіл суып, қызық тозып,
Таза жүрек, шын сөзбен серт беріп ем,

Нәпсіме жүрегімді сұлтан қылып,
Тоқтатып өз бойыма ерік бермеп ем,
Жолыққан таңдап жүріп таңдағаным.
Сіз едің бойға ылайық қамдағаным.

Бұрыннан іздеп жүріп жаңа тауып,
Өзіме ылайықты деп сомдағаным,

Көрікті сіздің гүлді бағ жаратпай,
Басқаға, өзіңе аян, қонбағаным.
Жаралған жиһан көрік, нәсілің бекзат,
Гүліндей Пердеуістің солмағаным.

Бұрынғы перизаттан мысал үшін,
Дүниенің ақырында орнағаным.
Сіз бір гүл аман тұрған қазан ұрмай,
Тезлікпен сола көрме бағда тұрмай.

Көргелі жамалыңды жеһаттемін,
Басқаға хор да болса, мойын бұрмай.
Жүзіңе көрген құмар сүйінемін,
Көргенше дидар қосып күйінемін.

Сыпатың көзден таса болғаннан соң,
Мас болып, даруманда иілемін.
Зат біліп қырық ерсең мен де сендік,
Көргем жоқ пиғылыңда кәзір кемдік.

Сізден соң басқа қызық керек емес,
Егерде осы жолы кетсе теңдік.
Шыға алмай талпынамын төрде тұрып,
Биіктен миуа аласың ойда тұрып,

Уәдеден күйсе жаны жылжымасын,
Арықтап кейін қалмай жолда тұрып.

Ж-ға
Бағында махаббаттың көп күн жүрдім,
Ләззатын бар миуаның өзім көрдім.
Жә, алла, мұрадымды кәміл беріп,

Мақбуба мұрадыма қылма мақрұм.
Мен үшін шіркін көңлің тербеді ме?
Болсайшы жаным пида гүл бетіңе.
Иә кәрім нәсіп ойла қалқа жанды

Мақбуып жар ғашық деген құрметіне.
Болмайды көңіл раушан сөз болмаса,
Несие қарамаймын тез болмаса
Ой қалқа, көп сағындым, бір келіп кет,

Бір нәрсе төтенінен кез болмаса,
Дегенде мақбуб жаннан қозғаламын,
Хат жазып қағаз, қалам қолға аламын.
Пәруана отқа түскен мысалындай,

Дидарың атрапында толғанамын.
Мақбубым ақылың дана, көңлің биік,
Жаманға бере алмаспын көзім қиып.
Сырт күйік болмайды екен бір сағаттай,

Қалмаса іштегі отқа жүрек күйіп.
Жеткізгей бұл мұратқа зұлжалалым,
Көргенсіз кеше түнде менің халым.
Сырт күйік бір сағаттай білінген жоқ,

Болған соң махаббаттан іште жалын.
Ұстауға ақ сұңқарды тор құрайын,
Түспесе, күннен күнге зор құрайын.
Егерде құрған торға түсіп шықса,

Тағы да қайта түс деп не қылайын.
Сіз үшін құрған торым түйген жібек,
Махаббат жағасы бар, ғашық тиек,
Опасыз бұл жалғанның сүйгенімен

Ғазиз жан ол болмаса неге керек?
Білмейсің махаббаттың сен ауырын
Рақымсыз қатты екен тәсіп баурың.

Жұлдыздай өмір зая батып кетсе,
Тұрмассыз ит байласа болар аулың.
Әр уақыт ырахымы жоқ қатты құдай,
Іздендім қалқа жанды нәпіс тыймай.

Мақбубаға уәсіл айла иә кәрім деп,
Зарландым жалғыз жүріп, уа дариға-ай.
Қай уақыт қабыл болар ғарыз хатым,
Көп күнгі қабыл болып ыждаһатым,

Дария сия болса да, дарақ қалам,
Жаза алман мыңнан бірін мен сыпатын.
Орнына келгеннен соң уәде болды,
Ғиыш-әшрат махаббатта көңіл толды.

Көрген соң зипа бойың, ғазиз жүзің,
Зұлғыйңа азат көңлім бенде болды.
Несіне мен жүрейін тірі болып,
Наданның дүние толған бірі болып.

Тимесе мақсат қолға көңілге алған,
Тән жатсын топырақта сірі болып.
Шыдамай мен кетейін бұл параққа,
Шәріп жан құрбан қылып топыраққа,

Соққанда перхат желі тірісінен,
Сөндірер тисе жалын шамшыраққа.
Ол шырақ жақса тәңрім неге өшсін,
Кәрім ғой, мақсатты алла неге кессін.

Паанкеху сапа ләззат кәміл көріп,
Онан соң мына жалған бізден көшсін.
Мақшуба бір сіз үшін қиналайын,
Алды-артын махаббаттың жиналайын.

Сызғаныш махаббатта мен пәруана,
Дидарың атрапында толғанайын.
Тіздеген меруерт секілді тістерің бар,
Хорындай жәннат нағым түстерің бар,

Кей мінезі бақыр қылзым толқынындай
Жан білмес ғажап қайран істерің бар,
Нон қойнында нүктедей мен жатайын,
Махаббат бағында мен түн қатайын,

Қалқажан, қойыныңда мен жатайын.
Көзімді алмай қараймын сағынғаным,
Уәдеге мұнша ұзатып не қылғаның,
Суретің елестейді көз алдымда,

Сарғайып, естен кетпес, сағынғаным.
Десеңіз уәде қылмай мен еңрейін,
Барабар қысап қылып теңгерейін,
Ғашықтан тоят беріп, қолыма алып,

Жесеңіз махаббаттан жем берейін.
Махаббат біз де келдік жағасына,
Дұшпандар назар салмай шамасына
Көңілім, жаным, тәнім бірдей берсем,

Тола ма махаббаттың бағасына.
Махаббат түсіп кеттік кәруана,
Жылама, қосыла алмай өз парыңа.
Бағында махаббаттың алмай тұрып,

Мен қондым бұлбұл болып дидарыңа.
Мақшуға көңілімнің таптым дерік,
Дүниеден алған таңдап жалғыз ерік,
Қағарман нәсіре құрғыны алғандайын,

Ол болмаса ғазиз жан неге керек.
Ғашықлық күннен күнге ер жетеді,
Қасіретің жаным шайқап еңретеді.
Кей уақыт ырақымсыз қатты құдай,

Мені де сол себепті тебрентеді.
Ж-дан сұрағаным жанның жаны,
Уәде қылып өтті ғой дүние пәни.
Жаным тұр уәдеңіз жанабында,

Болмаса шығар тәннен берген жаны,
Мақшұққа қиылған қалам қасы,
Сөз емес жүз мың дақтыр ғазиз басы,
Болмайды баға қойып сыпатыңа

Таудың бір калифорный лағыл тасы.
Жан туған жоқ жаһанда көргенімдей,
Екі бетің бақшаттың гүл-гүліндей,
Көп күлдім сансыз ойнап өмірімде,

Қалқажан ақ дидарың фарфордан ед,
Достым сен осалаққа уәде ет,
Мүбада қасіретіңнен сапар шексем,
Қисабы мен болармын үкімі шаһит.

Мақбуба уәдесін жұммен тыйған,
Он бесте махаббатты бірге жиған,
Көңілдегі мұратқа мен жетпесем,
Емес пе ғарып достың жаным қиған.

Құдая мұндай шаттық кімге болған,
Үстіне қызыл гүлдің бұлбұл қонған,
Дүниеден мен армансыз өтер едім,
Қосылсам Нәзи нонға ғашық болған.

Құс ұшты көлден аққу саятыма,
Жалғанда жаңғыз ылайық тоятыма.
Тағдырда лауық қалам жазған болса,
Мойынсұн пәнкеқудің аятына.

Құс ұшып алар аң жоқ, бәрі жаман,
Мақшухат майданында тұрсын аман.
Жымы тіл, сусыны сөз тоят жеген
Сала алмас бабын тауып бөтен адам.

Маңдайда қиылып тұр сенің қасың,
Дариға он алтыға келген жасың,
Жан-тәнім, ақыл қошым берер едім,
Менікі болса сенің жалғыз басың.

Кей мінезің бар десем қисық тұрған,
Жарақат оңалмайды ғашық ұрған.
Жүруші ем көп тағдырға мойын бұрмай,
Мен болдым енді сізге басын бұрған.

Жарасқан сол қал көзге шамшат бойын,
Махаббат сонша қымбат білсе бойым,
Иманды ақиретте берер құдай,
Дүниеде жалғыз-ақ сіз ақыл-ойым.

Жақсының жаман қайдан білсін затын,
Қазаққа болған мағлұм менің атым.
Тағрыпына ғашық боп жаздым назым,
Зарланған, сені жад қып, жазған хатым.

Біз бұлбұл қызыл гүлге тартқан сада,
Нәркес көз, қалам қасты лағыл бала,
Иранның Құсни зия тотысындай,
Гәугерден әзкен нәсіл туып зада.

Топ көрсе қырындайтын сіз бір тұлпар,
Бұлбұл құс қызыл гүлге болады іңкәр,
Қадиша, Ғалия мен Нұргүләндам,
Сіздерді неге ұмытсын көрген сұңқар.

Үш тоты
Мен бүгін ұйықтап жатып көрдім бір түс,
Көргенім бақ иранда үш тоты құс.
Сары алтын, сапы меруерт қарағым-ай,

Көргенге жамалыңды көңілім қош.
Тағы да ұйқтап жатып көрдім бір түс,
Шығыпсыз бір ауылдан, үш тоты құс!
Бұларды танымасаң танытайын,

Көгершін, бірі бұлбұл, бірі күміс.
Ғашық боп бұл қыздарға көз салғанда,
Боласың біреуіне көңілің қош.
Тағы да ұйқтап жатып көргем бір түс,

Өзгеше екеуінен бір тоты құс.
Caп алтын ерке сұлу, қарағым-ай,
Болады не себептен уағдаң бос?..
Бір жақсы бір жақсыны өкпелетпес,

Жем жеген ақсұңқарым колдан кетпес.
Бұйырса тағдыр бізді татулыққа
Еске алмай менідағы қапыда өтпес.

Сырымбет
Аулың қонған Сырымбет саласына,
Ғашық болдым ақсұңқар баласына.
Бидайыққа лайық қалқа бала,

Бөктеріге қор болып барасың да...
Ауылың қонған Сырымбет жел жағына,
Артық туған бала едің ел бағына.
Лашын құсқа лайық қалқа бала,

Бөктергінің іліндің тырнағына.
Алтын қайық жарасар күймесімен,
Назым тартпас бұлбұл құс сүймесімен.
Қоскөл жаққа таныса киіп барған

Ақтоқты­
Бұл жерде Сырымбеттей тау бар ма екен,
Малға жай Жекекөлдей қау бар ма екен?!
Селт етіп оң қабағым көтерілді,

Көңлімді қалқам келіп аулар ма екен?
Ақтоқты, бәрекелді, тапқаныңа,
Шекеңе үкіден шоқ таққаныңа.
Құдайдан бұдан артық не тілейсің?

Түсіпті шолақ қасқыр қапқаныңа.
Ақтоқты кеткенің бе шыныңменен,
Tap жерде бал беруші ең тіліңменен.
Дарияның қайраңындай қалқа бала,

Зарланып ән шырқасам мұңым терең.
Ақтоқтының сипаты
Ой, қалқа, тілің тәтті, лебің балдай,
Қалам қас, ителгі көз, жазық мандай.

Түсінде Бағлан патша ғашық болып,
Секілді сүйген сұлу Күләндамдай.
Ойладым ғашықтыққа жарай ма деп,
Ішінде жанған оттың күйген жандай.

Жүсіптей Жақыпұлы зындандағы
Тұрамыз қасіретіңе біз де жылай.
Қыпша бел бәйге кердің жарауындай,
Кекілің тоты құстың тарауындай.

Қайрылып өзіңді аңсап келген шақта,
Жаутаң көз ақсүңқардың қарауындай.
Қор болып бір жаманға барғаныңша,
Еркек боп тусаң етті, қарағым-ай!

Ақтоқтыға
(Әні бар)
Ақтоқты шашың жібек, жүзің айдай,
Адамзат сипатыңа таң қалғандай!

Әлемнен таңдап алған жан сәулемсің,
Тілекті жеткізейін, қапы қалмай.
Қара арба мінгеніңіз күймелеген,
Ақ көйлек үстіңдегі түймелеген.

Жарасар үстіңдегі барқыт камзол,
Тігісін машинамен бүрмелеген.
Ілем деп лашын құстай жүргенімде,
Көлденең жамандар кеп кимелеген.

Ақыл, көркі парапар жан болмаса,
Жаманды сүйемісің тең келмеген?!
Жастықта надандарға мойындап қап,
Түбінде қасірет тартып күйме деген.

Жамандар өз басын ап жүре алмайды,
Жамандық үсті-үстіне үймелеген.
Оралдың ақиығы аңға тартқан,
Шолпанның жүлдызындай таңға тартқан.

Жамбы мен алтын балдақ жарқыраған
Секілді Үргеніште ханға тартқан...

Ақтоқтының зары
Шошимын шымылдықтың құруынан,
Жеңгемнің маған қарап тұруынан.
Жұртыма мен риза болар едім,

Құтқарса бөктергінің құрығынан.
Қоскөлге құсым салып қиялаймын,
Қолымда көк орамал, биалайым.
Ішімді қайғы оты күйдіреді,

Несіне айтар сөзден ұялайын.
Кеткенің бе, ақтоқты?
Айрылдым сенен, сәулем, жылай-жылай,
He болар менің күнім бұдан былай?

Айрылып, амандасып қалғанымша,
Одан да кәріп жанға өлім оңай.
Кім айтар мақтауыңды мендей қылып,
Тартылған телеграмы сымдай қылып.

Жаманға қор қылғанша қарағымды
Күшала берсең етті удай қылып.
Ақтоқты, кеткенің бе шыныңменен,
Tap жерде бал беруші ең тіліңменен.

Сарымида басыңды кесіп алып,
Даулассамшы өмірде құныңменен.
Дарияның қайраңындай қалқа бала,
Зарланып ән шырқаса, мұңым терең.

Ақтоқтыға айтқан аужары
Кеткенің бе, Ақтоқты, шыныменен, жар-жар,
Талай мейіз беруші ең тіліңменен, жар-жар!
Алысқан қол бар еді, айтысқан серт, жар-жар,

Ант етіп айырылмас денеңменен, жар-жар.
Кеткенің бе, Ақтоқты, шыныңменен, жар-жар,
Алтын сапы асындым қыныменен, жар-жар.
Ғашық болған көңілім, асылзада, жар-жар,

Жатсам ұйқым келмейді түніменен, жар-жар.
Кеткенің бе, Ақтоқты, шыныңменен, жар-жар!
Талай жауап айтушы ең сырыңменен, жар-жар.
Асып туған құрбыңнан, тотықұсым, жар-жар,

Ән шырқайын азырақ үніңменен, жар-жар.
Дін мұсылман естіген Қорлығайын, жар-жар,
Қытай, шүршіт, қалипа үрімменен, жар-жар.
Таңмен қайтқан жұлдыздай дәуірің аз, жар-жар

Өте шықты дәрежең дүрілдеген, жар-жар.
Тәңрі бұйрық қылмады, шара нешік, жар-жар,
Бұ дүниеде пенде жоқ сүрінбеген, жар-жар.
Ақ қайраңы мұхиттың сықылданып, жар-жар,

Біздің қармақ бұйрықсыз ілінбеген, жар-жар.
Таң мезгілде шығушы ен шұбалаңдап, жар-жар,
Жарық қылып дүниені нұрыңменен, жар-жар.
Бағы иран гүліндей түрленуші ең, жар-жар,

Қара көзге көрініп түріңменен, жар-жар.
Заманында үш тоты атанып ең, жар-жар,
Тым болмаса жүрмедім біріңменен, жар-жар.
Көптен жалғыз барасың аздай болып, жар-жар,

Құрбың үшін жылаған замандасым, жар-жар,
Сан тобынан адасқан қаздай болып, жар-жар.
Қасың қара қаламның сиясынан, жар-жар,
Қолың нәзік таулардың миясынан, жар-жар-ай!

Көгілдірі аққудың сықылданып, жар-жар,
Қайтқан құстай боздайсың ұясынан, жар-жар-ай!
Жібек шәлі басыңа ораушы едің, жар-жар,
Жұпар құйып шашыңды тараушы едің, жар-жар.

Барқыт бешпент, көйлегің материя, жар-жар,
Оқаменен әр сайын қынаушы едің, жар-жар!
Өз үйіңе патшадай қарындасым, жар-жар,
Шәһизада басыңды балаушы едім, жар-жар!

Күміс тұрман, алтынды ер, боз жорғамен, жар-жар,
Қырық ауылды көшіңді жанаушы едім, жар-жар.
Лағыл сырға құлаққа ілуші едің, жар-жар,
Барлық қыздың туындай асыл еркем, жар-жар.

Тамашаға сайрандап жүруші едің, жар-жар,
Жүруші едің құлаққа інжу тағып, жар-жар.
Тамашаңа барушы ем күнде бағып, жар-жар,
Торғын мәнер, шимайлы орамалың, жар-жар.

Қарақаттай көзіңнен жастар ағып, жар-жар,
Көңілдіге түс болмай асылзада, жар-жар.
Көндігесің жаманға енді неғып, жар-жар,
Күміс тұрман салушы ең мініп жорға, жар-жар!

Гауһар кәмәр беліңді буған шақта, жар-жар,
Ұқсаймын деп ойлаушы ең Ғайн қорға, жар-жар.
Өз үйіңе патшадай замандасым, жар-жар,
Ақсұңқар құс сықыдды түскен торға, жар-жар!

Ақтоқтыны алып қашқаннан кейін, соңынан қуып
келгендерге айтқан жұмбақ өлеңі:
Бір қырғи шабыттанып жемге ұшқан,
Жемін жеп, тояттанып көңіл қосқан.

Аспаннан қара бүркіт түйілген соң,
Айырып тегеурінін қылды жосқан.
Ұша алмай бөдегендей қалғаннан соң,
Жиылды көп жағалтай әрбір тұстан.

Ашыққан жыртқыш құстар сімілтірі,
Солар кеп бұл жемтікке душарласқан.
Қандай құс өлімтікке әуес емес,
Бәрі де, қарға, құзғын, топырласқан.

Келгендер, біз бұл жұмбағыңды шеше алмадық, ал енді
өзің шеш дейді. Сонда Ақан өз жұмбағын былайша шешкен
екен.
Қырғиың мен емес пе ем жемдеп күткен,

Бөденең қыз емес пе мен деп кеткен.
Мен соққан бөденені байланбайсың,
Шоңқұрша бірлігің жоқ ел боп кеткен.
Аспанда қара бүркіт Сералы ғой,

Құйындай мені соғып жел боп кеткен,
Бөденем тұяғымнан шыққаннан соң.
Бала қырғи ішінде шер боп кеткен.

Әйкөк
Сырымбет биік адыр қатар кезең,
Жарысып таудан құлап аққан өзен.
Ұқсаған биқасапқа көк шалғыны,

Көкорай қайың мен тал бәрі де әсем.
Мөп-мөлдір сынапқа ұсап бұлақ аққан,
Маңында үш түрлі көл шалқып жатқан.
Топырағы бейне мақпал, егінге жай,

Алайкөк
Дария ағып жатқан суда сын жоқ,
Жануар өлдім деген малда тіл жоқ.
Құрбылар, тіршілікте ойна да күл,

Бұл дәурен екі айналып келмегі жоқ.
Қайырмасы:
Аха-хау, ала-лай көк,
Үкілі қоңыр үйрек.

Кеткенде аулың шалғай,
Уа, шіркін, қалдым жүдеп.
Салғанда қара өлеңге тілім майда,
Тілімнің майдасынан көрем пайда.

Әрдайым медет берсе тіл-жағыма,
Салайын түрлендіріп осындайда.
Қайырмасы:
Аха-хау, ала-лай көк,

Үкілі қоңыр үйрек.
Кеткенде аулың шалғай,
Уа, шіркін, қалдым жүдеп.
Ұшып кетсе көрінбес қара шыбын,

Қолдан шыққан нәрсенің бәрі шығын.
Көрмегелі көп айдың жүзі болды,
Аман-есен жүрмісің қарашығым?
Қайырмасы:

Аха-хау, ала-лай көк,
Үкілі қоңыр үйрек.
Кеткенде аулың шалғай,
Уа, шіркін, қалдым жүдеп.

Ләйлім
Есен-аман жүрмісің, Ләйлім шырақ,
Жаңа таптым аулыңды көптен сұрап.
Жел тимесе жан тимес деп жүргенде,

Қол ұстасып жатпенен кеттің жырақ.
Аққу едің таранған айдындағы,
Ұштың ұзап қанатың жайдыңдағы.
Көлеңкеңнді көрсетпей кете бардың,

Қол алысқан сертіңнен тайдыңдағы.
Осылай ма еді, ей, қалқа, айтқан сертің,
Жүрегімді жандырды ғашық дертің!
Мұнша неге сен мені әуреледің,

Болмаған соң әуелде баста еркің?!
Нәзікгүл
Нәзікгүл, дертке дауа айтқанда атың,
Жаралған перизатым, асыл затым.

Әр түрлі қылықтарың ойға түссе,
Жиылған бар денеме қасіретің.
Қарағым, етің аппақ аялаған,
Қаршыға өзен суды жағалаған.

Тауындай Баянауыл мұнарланған,
Жүз жылқы көлеңкенді саялаған.
Келмейді қара шашың тарақтауға,
Көнбейді бала бүркіт балақтауға.

Дарияның ортасында сіз бәйтерек,
Біз келдік бұтағыңа қонақтауға.

Райхан гүл
Ак көйлек, қызыл камзол, лағыл маңдай.
Аузың бал, тілің шекер, нәзік таңдай.
Халіңнен, қасіретіңнен берші хабар,

Жолыңа сарп етейін жиған малды-ай.
Қайырмасы:
Ахау, құрбым-ай,
Қыздар гүл-гүл-ай.

Лағыл шаш жазғы таңда-ай,
Райхан гүл-ай.
Сүмбіл шаш, пісте мұрын, лағыл иек,
Шынардай он саусағың құлжа сүйек.

Осындай ғашық жардан айырылған соң,
Жалын боп жарым үшін жүрмін күйіп.
Қайырмасы:
Ахау, құрдас-ай,

Біз бір мұндас-ай.
Жерлерге көкмайсасыз,
Бір күн қонбас-ай.

Тер қатқан
Шаба алмас арғымақ ат тер қатқансын,
Көрген жер көз жаздырар ай батқансын.
Мәңгілік достық жүрек деуші едім-ақ,

Қайтейін көңіл шіркін бір қалғансын.
Тұсынан ауылыңның өттім-кеттім,
Үкіңді шекеңдегі бермей кеттің.
Сол үкі азар болса жүз теңгелік,

Көңлімді өкпелеттің мың теңгелік.
Екі торы ат
Пар жектім екі торы сүмендетіп,
Жеріңе уағда еткен келдім жетіп.

Уағда өткен айдың басында еді,
Кетіпті содан бері күндер өтіп.
Алайын әсем әнге басып-басып,
Есілдей ұзын аққан жүрмін тасып.

Көңілім қалқатаймен көптен тату,
Іс қылар қандай жігіт менен асып?!
Ұшады бозша торғай аспанменен,
Бұйрықсыз жан шыға ма сасқанменен?!

Кісіге кісі жары жар бола ма,
Баурына тартып қанша басқанменен.
Су аспас биік жардан тасқандағы,
Жігіттің жары Құдай сасқандағы.

Бағаңа жан жетпейтін асыл еркем,
Дәрежең жұлдызбен тең аспандағы.

Ішінде орта жүздің жүрмін шалқып
Құлагер, дөненіңде алдым сатып,
Қызыққа ойнап-күліп жүрмін балқып.
Бас қосса неше жиын, қандай топта,

Келесің Құлагерім таңырқатып.
Бағаңа құн жетпейтін Құлагерім,
Келуші ең қараңды үзіп шаңырқатып.
Бір сиыр, жүз теңгеге түскен тұлпар,

Алып ем нағашыма бағалатып.
Елторыдай нағашым бергеннен соң,
Сайрандап заманымда жүрмін шалқып.
Болған соң сен қолымда, Құлагерім,

Ішінде орта жүздің жүздім қалқып.
Мінгенім, Құлагерім, өзің тұлпар,
Қолыма ұстағаным тағы сұңқар.
Жастықтың арқасында қылдым сайран,

Өзім сал, өзім ақын, емеспін зар.
Алып ем жиырма бесте дөненіңде
Көруге қызығыңды болып іңкәр.
Бәйгеден үш жүз аттан озып келдің,

Артыңнан жете алмаған талай тұлпар.
Астынан сен жалаудың өтпеген соң
Ат қойған Үркеккер деп сонда жұрттар.
Зілқараның Әлібегі бірге барып,

Бір бедеу сыйға берді және сұңқар.
Үш жүзге аты шыққан Құлагерім,
Жалғанда бұдан артық не қызық бар?!
Аттанып соныменен кейін қайттық,

Бәтима қызға
Басыңда кәмшат бөркің жарқыраған,
Иығыңда алтын шолпың ән құраған.
Сипатың жұмақтағы хор қызындай

Жамандар сізді көріп қалтыраған.
Кетуші ем жаман қызға көзім салмай.
Жазамын атағыңды арып-талмай.
Қанша айтсам мадағыңыз болмас тәмам,

Сіз гүлсіз үкілі бөрік, жазық маңдай.
Иншалла амандықпен табысармыз
Көңілде өкініш пен қайғы қалмай.

Ұрқияжан
Ұрқия шашың жібек, қанжар қасың,
Көрінер тамағыңнан ішкен асың.
Жаманға сені қор ғып қия алмаспын

Тірлікте аман болса ғазиз басым.
Күмістей он саусағың тартқан сымға,
Құрайын тұзағымды тартып жымға.
Құрысын Ақан атым жете алмасам,

Қор қылсам қапияда сені сұмға.
Айырар асылзада жігіт парқын,
Жүрекке жара салдың қалқам алтын.
Махаббат екеумізде қайнаған су,

Ұрқияға айтқан аужар
Аққу кетіп Қоскөлдің қазы қалды, жар-жар-ай,
Қысы кетіп мешіннің жазы қалды, жар-жар-ай!
Біраз назым тотыға айтпай болмас,

Көбі кетіп дәуреннің азы қалды, жар-жар-ай.
Түйін болып көңліме кетеді ғой, жар-жар-ай,
Бір айтатын серінің назы қалды, жар-жар-ай,
Кеше туған жас қызды шалдар алды, жар-жар-ай.

Толғанатын оларда несі қалды, жар-жар-ай.
Ғашықтықтың қисабы асып еді,
Ескеретін қалқаның несі қалды, жар-жар-ай.
Ақ қағаздың бетіне тарттым сия, жар-жар-ай,

Жібересің сұлуды кімге қия, жар-жар-ай.
Мәликедей ақжарқын жан едіңіз, жар-жар-ай,
Кеткенің бе алысқа, сен Ұрқия, жар-жар-ай.
Бұл жалғанда кетпес деуші ем, жар-жар-ай,

Енді есен бол, қарағым, уа, дариға, жар-жар-ай.
Жібектей оратылған қолаң шашың, жар-жар-ай,
Қиылған қандай сұлу екі қасың, жар-жар-ай!
Ләззат пен сұлу көркем бәрі бірдей,

Қай затқа бағаланар сенің басың, жар-жар-ай!
Ақ көйлектің жағасын ырға тартқан, жар-жар-ай,
Машинамен қандай қып шырға тартқан, жар-жар-ай.
Көп қыздардың ішінде тоты дана, жар-жар-ай,

Қия жүзі асылдың қорға тартқан, жар-жар-ай.
Ақ маңдай қарақат көз сүйген сәулем,
Секілді нәзік белің сымға тартқан, жар-жар-ай!
Көлбеңдеп дәл алдымнан өткенің бе,

Бағалы жүйрік аттай сыйға тартқан, жар-жар-ай!
Бар назымды жеткіздім бір өзіңе, жар-жар-ай,
Білесің жазылғанын қандай хаттан, жар-жар-ай!

Ұрқиядан айрылғанда
Мен саған Ұрқияжан, болдым ғашық,
Ойласам жүре алмаймын қадам басып.
Бір күн бе, екі күн бе мен айрылдым,

Қалам ғой жалғызсырып енді жасып.
Серігім, мәңгілікке жан жолдасым,
Қиылған айдай сұлу қара қасың.
Лепіріп жүрек шіркін тасып еді,

Қараторғай
(Әні бар)
Келеді қараторғай қанат қағып,
Астына қанатының маржан тағып.

Бірге өскен кішкентайдан, сәулем едің,
Айрылдым қапияда сенен нағып?
Қайырмасы:
Қараторғай,

Ұштың зарлай,
Бейшара-ай, шырылдайсың
Жерге қонбай.
Ертістің ар жағында бір терең сай,

Сүйреткен жібек арқан тел қоңыртай.
Басына миуа ағаштың қонып алып,
Сайрайды таң мезгілде қараторғай.
Қайырмасы:

Қараторғай,
Ұштың зарлай,
Бейшара-ай, шырылдайсың
Жерге қонбай!

Көкжендет
Көкжендет, тұғырың алтын, маржан баулы,
Тұрушы ең ағаш үйде асыраулы.
Алпыс қаз, тоқсан үйрек бір күнде алған

Құс қайда Көкжендеттей қыран шәулі.
Көкжеңдет, шалғың ұзын, мойның қысқа,
Қайырып салушы едім ұшқан құсқа.
Айрылып Көкжендеттен қалғаннан соң,

Осы әнге шырқап салдым мына тұста.
Көюкендет, ұшушы едің тоғайды өрлеп,
Шабытқа таңертеңгі қоя бер деп,
Ертеден қара кешке салғанымда,

Көкбестім жүре алмайтын көзі терлеп.
Суылдап сұқсыр үйрек ұшар кешке,
Түседі Көкжендетім сонда еске.
Қарасам, оң қолымда Көкжендет жоқ,

Жүгірдім сасқанымнан Қозыкөшке.
Көкжендет, сені салдым дабыл қағып,
Мойныңа әшекейлеп тұмар тағып.
Қарасам, жан-жағыма Көкжендет жоқ,

Балқадиша
Дегенде Балқадиша, Балқадиша,
Өзенді өрлей біткен тал қадиша.
Сексен қыз серуенге шықса-дағы

Ішінде қара басың — хан Қадиша.
Дегенге Балқадиша, Балқадиша,
Желкілдеп көлге біткен тел Қадиша.
Бұлаңдап асау тайдай жүрген басың,

Боларсың қандай жанға жар, Қадиша?!
Қызы едің Ыбекеңнің, Балқадиша,
Күн туар біздің сөзге зар Қадиша.
Бір емес екі жеңгең келіп отыр,

Рұқсат бізден сізге, бар, Қадиша.
Майдақоңыр
Жігіттің падишасы Әмір-Темір,
Бозбала әнге салсаң қайғың кемір.

Кешегі бес болыстың кеңесінде
Шығарған Ақан сері Майдақоңыр.
Сұлу ат, жақсы әйел ер қайрағы,
Жігіттің болып өстім боз тайлағы.

Қағаз шай, ащы насыбай – ерге қуат,
Күйіңе түсіреді қай-қайдағы.

Маңмаңгер
(Әні бар)
Маңмаңгер, кекілің келте, жалың майда,
Байлаған сені сипап қалқатай да.

Жүрісің желмаядай, жануарым,
Көрейін қызығыңды осындайда.
Қайырмасы:
Ахау, жігіт ері,

Дерсің мені,
Деп салған
Маңмаңгерге
Ақан сері.

Маңмаңгер, ән қосайын жүрісіңе,
Дер екен қалқа қалай келісіме.
Сыдыртып маңмаңгермен келе жатып,
Осындай ән құйылып түсті есіме.

Қайырмасы.
Маңмаңгер, кекілің келте, жалың майда,
Бал татыр қант қосқанда қағаз шайға.
Кісіден анау-мынау жалтару жоқ,

Ақ көйлек, дүрия бешпент сәулем кайда?
Қайырмасы.

Көкшетау
Көкшетаудың биігі,
Бауырында ойнар киігі.
Ғашық болған Қаракөз,

Қашан тарқар күйігі?
Қайырмасы:
Ау-ей, Қаракөз,
Сен жұбайым,

Қаддың-ау кейін,
Мен не дейін?..
Көкшетаудың басында,
Қалқам тұрса қасымда.

Артық туған бала едің
Ғашық болған жасымда.
Қайырмасы:
Ау-ей, Қаракөз,

Сен жұбайым,
Қаддың-ау кейін,
Мен не дейін?..

Мақпал
(Әні бар)
Үйірі қысырақтың мақпал қара,
Шашыңды күндіз жу да, түнде тара.

Алыстан ат терлетіп келгенімде,
Ей, Мақпал, қырыңдамай бермен қара!
Үш жүзге атым мәлім Ақан сері,
Келгенім Мақпал қыздың туған жері.

Алыстан ат сабылтып келдім іздеп,
Бір көріп қайтайын деп, Мақпал сені.
Біз қайтып елге таман бастық қадам,
Сымбатың хатқа сыймас айтса тәмам.

Ей, қалқа, мұнша неге зарланасың,
Елге алып қайтпас па едім келсе шашам!..

Шамшиқамар
Шамшиқамар секілді Дәттербану,
Кісі қандай көңілді сізден тану.
Ғашықлықтың бұл да бір нышанасы,

Атқан сөзін құрбыға жетпей қалу.
Қайырмасы:
Сен-дағы Бағдаттағы Шамсиядай,
Балқиды шіркін көңіл дауаламай.

Осы тойға бұл хатым өтпйді деп,
Айтқан сөзім құрбыға жетпейді деп,
Сабыр сақтап аз ғана біз отырмыз,
Бұйырған адам ешқайда кетпейді деп.

Қайырмасы:
Сен-дағы Бағдаттағы Шамсиядай,
Балқиды шіркін көңіл дауаламай.
Әннің сәні келмейді қалшылдамай,

Көңіл толмас құс ілмес қаршығадай.
Асау жүрек басылар жанған өрттей
Жүр екенсіз ей, қалқа, менсіз қалай?
Қайырмасы:

Сен-дағы Бағдаттағы Шамсиядай,
Балқиды шіркін көңіл дауаламай.

Іңкәр-ай
Ер-тоқымнан кетпейді аттың қағы,
Талаптанбай ашылмас ердің бағы,
Іңкәр-ай, Жәнипа-ай,

Жарамайсың, Әнипа-ай.
Иран бақтың, ай, қалқа, гүліндейсің,
Піскен алма алқызыл түріндейсің.
Іңкәр-ай, Жәнипа-ай,

Жарамайсың, Әнипа-ай.
Жүзіп жүрген судағы сен-ақ қайран,
Салсам қармақ өзіңе ілінбейсің.
Іңкәр-ай, Жәнипа-ай,

Ақсаусақ
(Әні бар)
Толықсыған жарқын жүз толған айдай
Сұлу қызды көргем жоқ сірә мұндай.

Қайырмасы:
Ғашықпын, қалқам,
Сырымды айтам.
Ақсаусақ,

Арманым жоқ,
Бір болсақ.
Қарақат көз, қыр мұрын, жазық маңдай,
Сүйген жарым болсайшы Ақсаусақтай.

Қайырмасы.
Қабылдашы құрбыңның жазған хатын,
Әдейі арнап жолдаған аманатын.
Қайырмасы.

Жалындаған жүректің жастық отын,
Сөндірмеші сүюші махаббатын.
Қайырмасы.

Жамал қызға
(Әні бар)
Қыздарды мен қайтейін қылаң-сылаң,
Қалайша ғашық отқа сабыр қылам?..

Бірге өскен кішкентайдан қимас сәулем,
Басы жұм, ортасы мем, аяғы ләм.
Жамал жан, етің аппақ, мақтадайсың,
Әр уақыт мені есіңе сақтағайсың.

Тұсынан ауылыңның ән саламын,
Сол кезде шырт ұйқыда жатпағайсың!
Перизат
Ғизатлу жаздым сәлем перизатқа,

Қимаймын сені, қалқам, басқа жатқа.
Аршын төс, алма мойын, ей, перизат,
Оқыңыз зейін салып осы хатқа.
Перизат, хат жазамын саған қастап,

Қолыма қара сия, қалам ұстап.
Мойныңда жібек арқан сөзім болсын,
Жүрмеңіз сол арқанды шешіп тастап.

Ғашық жарға
Аузың бал, тілің шекер, нәзік тандай,
Сөйлеймін, абзал құрбым, сізді талмай.
Алтын қол, күміс саусақ, қалам бармақ,

Қиғаш қас, нұрлы жүзің, жазық мандай.
Құлпыра зия бойың сұлу бір жас,
Ғашықтық әуресінен боламын мас.
Данышпан ақылың артық жаратылған,

Керекті адамзатқа сіз асыл тас.
Мен көрдім нұрлы жүзің, қыпша белің,
Ақ түсті, кәукәр көзді, тәтті тілің.
Ажарың бақшадағы хор қызындай,

Сипатынды сырлауға келмес тілім.
Жауабын менің айтқан қаламайсың,
Мінезің ерке өскен баладайсың.
Тұйғындай тұғырдағы жемге тойған,

Қызға хат
Құрметті сөз жазамын Раушаныңа,
Кез болдың бір талапкер дер шағыма.
Тимеген жүген, құрық асау керім,

Жүрмісің иран бағы шарбағында?!
Шолпандай әуедегі түстің көзге,
Ойлаушы едім туды деп өз бағыма.
Жайраңдап суда жүзген аққайрандай

Ілінші желбезектен қармағыма.
Мойныңа асыл білек артар едім,
Асылзат, шыдамайсың салмағыма?
Кетпесін ғашық сыры айдалаға,

Айтамын сенен басқа қай балаға?
Есітсем бір сөзіңді мақұлдаған,
Болады ем қонғандай жан жараға.

Қыздарға
Қыз бала сұлу болса болар қандай,
Ләззаты тіл тартады шекер-балдай.
Күлім көз, оймақ ауыз түссе қолға,

Сүмбіл шаш, қиғаш қасты, жазық мандай.
Жұлдыздай екі көзі жалт-жұлт етіп,
Жанынан арғы-бергі кетсең өтіп.
Басына кәмшат бөрік қырын салып,

Қасыңа іркілместен келсе жетіп.
Күмістей он саусағы тартқан сымдай,
Серке сан, бөтегелі, белі қылдай.
Бұралып, он майысып бүктетіліп,

Қыссаң да қай жерінен тұрар сынбай.
Ойқастап саяқ малдай жүрсе шеттеп,
Кеудеңде жаның болса тартар ептеп.
Аспайтын бар салмағы уысыңнан,

Емшегі келе жатса жаңа беттеп.
Ғаламға шыққан Күндей нұрын шашып,
Сөйлесе, шаттандырса көңіл ашып.
Жиын той, қыз-келіншек бас қосқанда,

Көрінсе қатарынан мойны асып.
Шырайлы серім таспа болса, нұры,
Сұрғылт боп ақ қояндай келсе түрі.
Сары боп, қас пен көзі қара болса,

Қалқам-ау
Қалқам-ау, естен кетпес айтқан сертің,
Ойлаушы ем түгел ғой деп ақыл-көркің.
Мінезің арқандаған ат секілді,

Қай-қайда сермегенмен жетпейді еркің.
Сәтсіз күн болған екен шыныменен,
Дауасыз сөнер емес жанған өртің.
Тәуірлік қамын ойла жігіт шақта,

Айтулы бір перизат болса тап та.
Қыз болса, парасатты қадір білген,
Тұрса да іздеу керек иран бақта.
Секілді қыздар бұлбұл көлден ұшқан,

Сыртынан аңдып тұрар жігіт шақта.
Білімің тең құрбыңа жеткен тегін,
Кім қияр — сені қалқам қиянатқа?
Ілетін лашынның қоңыр қазын,

Ілсем деп үміт етер жапалақ та.
Ақиық мекен еткен бәйтерегін,
Жабы құс ағашына ұялатпа.
Күн шалса бұтағыңның жапырағын,

Әзілге олжа қылып бізді ұялтпа.
Ақтүлкі сен қиынды мекен еткен,
Аспанда біз ақ бүркіт қағып кеткен.
Қияның қия таста тұрсадағы,

Қырымнан көріп келдім, ілмей кетпен.
Түлкінің ең қызылы болсаңдағы,
Қапыда ұшқырымын саған жеткен.
Ақиық жоғарыдан шүйліккенде

Ақ түлкі шұбалаңдап жата кеткен.
Жатқанын ақтүлкінің көріп қыран,
Әшейін қағып өтті бір ретпен.
Әдейі арнай түскен түлкісіне

Зағипаның Ақанға жазған хаты
Жастықта ойнап-күлген, қарағым-ай,
Артық еді досыңнан талабың-ай.
Көңілім әлі сенен бөтен емес,

Қайтейін Хақ бұйрығы, барамын-ай.
Қош енді — кезі келіп көре алмасақ,
Жеткізсін ой-тілегің мұрадыңа-ай.
Қызықты бақыт шамы өшпей тұрып,

Өтініш бір басыңнан сұрадым-ай.
Бірге өскен кішкентайдан, асыл құрбым,
Арада жүріп тұрдың сыр алдырмай.
Балбырап гүл бақшаның өскен гүлі,

Жер нұры төгілуге қозғалдым-ай.
Қайыр қош, енді маған разы бол,
Жүре гөр енді артыма сөз қалдырмай.
Ағаеке, болдым жолдас мен жасымнан,

Жаманат таба алмадым бір басыңнан.
Шіркін-ай, қандай қызық сол бір күндер,
Дүние теріс айналды болмашыдан.
Жол асып, кеттім енді ерік болмай,

Айрылған мен ақбөкен ордасынан.
Бар болса көңіліңде бұйымтайың,
Назар бер ишаратпен бір басымнан.
Дариға-ай, көңілде арман қалмас еді,

Жай алып мекен етсем өз қасыңнан.
Ақылын сабырменен жеңдірмесем,
Адам жоқ солай-ау деп жан ашыған.
Қош айттым сыртыңыздан жүзің көрмей,

Дүние өткенің бе соққан желдей?..
Басыңнан бағым ауып тайғаннан соң,
Қалды ғой жақсы, жаман болып бірдей.
Қызығы өткеннен соң аз заманның.

Тоң тартты шіркін көңіл қара жердей.
Таппады көңіл арман шырын бұзып,
Мын күнің болмаған соң бір күнгідей.
Айналып заман оңға уақыт келсе,

Жарқырап бұлт астынан шыққан күндей.
Арманым, уа, дариға, қалмас еді,
Күн батып, таң атқанын қалсам білмей.
Сәлем айт, сүйген жардың қолын ал да,

Айналды, дүние шіркін бір жалғанға.
Ойда жоқ бүйтіп сенен кетем деген,
Қайтейін өтер іске амал бар ма?
Мың күнің бір күнгідей болмайды екен,

Етпесе тағдыр нәсіп ғашық жарға.
Зарығып құштарлықпен үмтылсақ та,
Жазбапты тағдыр шіркін қосыларға.
Ғашық боп Ләйлі менен Мәжнүн өткен,

Таппаған мақсұт-мұрат осылар да.
Дүниеден неше ғашық кетті арманда,
Тапсырдым мен басымды осыларға.

Ақанның Зағипаға қайырған жауабы
Сені ойлап, жібек едім, болдым жүндей,
Бұлт басты көңілімді шыққан күндей.
Қайғыдан көңіл шіркін шат болмайды,

Жарымен көңілі сүйген ойнап-күлмей.
Ізденіп екі жақсы қосылады,
Жарасып ай мен күндей, тұрар бірдей.
Біреуге ақыл айтар дана емес пе ең,

Кеттің бе мені қиып соққан желдей?!
Ақылың артық еді бала жастан,
Ешкімге тең көрмеуші ем бүл алаштан.
Өзіңе өзің сеніп қапаландың,

Қайтем деп жерің бар ма ақылдаскан?
Қаралас шаруа ойы барлығыңның,
Бұл күнде еш адам жоқ топтан асқан.
Қайтейін бұған-дағы шүкір еттім,

Тағдыр да осылай шығар әуел бастан.
Өткен күн арман екен жалғандағы,
Көрінген бір мұнара таңындағы.
Өткен күн ойлағанмен қайтып келмес,

Әр іске уақытында қамдан-дағы.
Көңілден қайғы табар замандас жоқ,
Өзіңдей мен де болдым шармандағы.
Жақсы жоқ ебін тауып сөндіретін,

Махаббат ғашық отын жанғандағы.
Ақ қағаз, ұста қолым қаламыңды,
Ойлаған кім тоқтатар талабынды.
Зағипа, саған арнап хат жазайын,

Көп айтып арман тілек сәлемімді.
Қатынасып сәлемнама екі араға,
Астыртын біліп тұрам хабарыңды.
Дұшпан көп сырттан тындап қарап тұрған.

Қай жерден табамын деп амалыңды.
Лайық екінші хат сізден болсын,
Күтемін сағынышпен хабарыңды.

Ақмарал
Шоқ болған жана түсіп, беу, қарағым,
Көз салып мекеніңе көп қарадым.
Тапсырып бір аманат өзіңізге,

Айла жоқ, амалсыздан мен барамын.
Есіркеп жауабымды еске аларсың,
Айналар кезің келсе бай орамың.
Бір тәуір ләззәтпенен лебіз шығып,

Жұмысым тез бітер деп кеп тұрамын.
Иран бак Қап тауындай жол берілсе
Жерде тұр кол жетпейтін шат тұрағың.
Қол жетпес жерде тұрсың көз көргенмен,

He пайда дидарласып жүз көргенмен.
Тоқтату көңіліме бере алмадым,
Болар деп хабар сенен сөз бергенмен.
Ғашықтың қандай қалде тұрғандығын

Сұраймын айламенен кез келгеннен.
Қарағым, тым болмаса дидарласпай,
Сөнер ме ғашық оты су бергенмен?!
Иран бақ Қап тауындай жолы берік,

Қарасы мекеніңнің көрінгенмен.
Қаламдай қиғашталған қара қасың,
Болар ма сендей зирек асыл тасым?!
Лайық не де болса арамызға

Тұсында сіз болғансын замандасың.
Сыр алып, сыр бергендей емес едік,
Берер деп біз үміткер уағдасын.
Күмістей сымға тартқан он саусағың.

Жел қонған мұнарланып сен бір сағым.
Көзге анық көрінбейсің, ей шырағым!
Бәдиғұл-жамал есім пері қызы
Иран бақ мекен еткен наушар бағын.

Қоспаса екі жастың ынтымағын.
Бір жауап кешіктірмей жіберіңіз
Қайтпасын сізден сынып менің сағым.
Немене қиын-оңай болмасына,

Құдайым екі достың ашса бағын.
Сен бұлбұл иран бақта тұрған сайрап,
Қош тұрсын мекенінді құрмет айлап.
Арманда жолыға алмай болдым сізге,

Қайтейін отырасың көзің жайнап.
Ғашықтык қандай асыл екендігін
Перизат, білсең керек өзің де ойлап.
Қызықсыз мың күніңнен де бір күн пайда,

Ол артық отырғаның күліп-ойнап.
Көргенсін ақжүзіңді болдым қайран,
Таусылды сізге деген ақыл-айлам.
Жүзге анық, сөзге таныс болғанменен

Қанекей, артылдырып көрген пайдам.
Қарасам ой жіберіп осылай деп,
Аспайды қанша айтқанмен ақыл ойдан.
Бұл сөзім қолға тисе құп оқыңыз,

Сөзімді жай білмеңіз айтып қойған.
Жастықпен армандының біреуісің,
Парасат біліміңмен өзің де ойлан.
Хат жаздым қара сия, қалам алып,

Бұл сөзім қолға тисін хабарланып.
Құрбыңның жазған хатын тәрбиелеп,
Тыңдаңыз шын көңілмен назар салып.
Күннен нұр, айдан раушан, сәулетайым,

Сен гауһар жанып тұрған мәңгі жарық.
Жазған хат, құпия сөз жауап сізден,
Күтемін лебізінді құмарланып.

Қалқа бала
Шығушы ең кеш болғанда көлденеңдеп,
Жеріңе уәде айтқан қолың сермеп.
Кешігіп көп айналып қалды ма деп,

Келемін өзен сумен томарды өрлеп.
Жеріңе уағда еткен жетіп, қалқа,
Мойныңа қолымды арттым тілің бер деп.
Көлбеңдеп көрінгенге тұра берсең,

Кетпей ме айдалаға есіл еңбек?!
Келгенде қыз он беске қызыл түлкі,
Шақырар бозбаланы келсең кел деп.

Сүмбіл шаш
Гауһардай екі көзің, сүмбілден шаш,
Болғанға сіз — бақ иран, біз сандуғаш.
Жеткізген кімді Тәңрім мақсатына

Ғашықты бір-біріне қылған мұқтаж.
Біреуі жеті ғашықтың Жүсіп еді,
Зынданға Зылиха үшін түсіп еді.
Бұрыннан ғашық болған бір біз емес,

Болмайды басқа жанның ісі енді.
Баласы падишаның Сейпілмәлік,
Неше жыл о да жүрген от боп жанып.
Сарғайған мақсатына жетпей қалмас,

Айғын қызға
Айғынжан, бетің де аппақ, етің де аппақ,
Аулыңнан шыға алмаймыз айналақтап.
Қойды алдырып, қораны бекітерміз,

Керекті жалғыз түйір жүрген сақтап.
Көз көрмей, құлақ естіп байқаушыдан,
Өтті деп бүгін түнде біреу аттап.
Кім екен түнде жүрген, ол антұрған,

Еркем
Мен қайтермін, ой, еркем, сен кеткен соң,
Құлазиды кең жайлау ел кеткен соң.
Он жетіңе мен келдім осынау елге,

Айтып-айтпай немене іс өткен соң.
Жастық күні, ой, еркем, түседі еске,
Жез бұйдалы кер тайлақ ерер көшке.
Ата-ананың жолынан кім аттаған,

Апыр-ай, he деген жан жаратылған
Қарағым, жіберейін сізге сәлем,
Тартқан жоқ бұдан бұрын ешбір әлем.
Жан еркем, сипатыңа көзім түсіп,

Көңілім көптен бері болды елең.
Секілді бойың шынар, көзге наркес,
Жазылған ақ қағазға қасың ерен.
Апырым-ай, не деген жан жаратылған,

Емес пе ғайып қайрат таратылған?
Көңілім қапаланған көрген сайын,
Қарасам нәзік белің бұратылған.
Жүрмісің аман-есен перизатым,

Арғыдан келе жатқан құсни затың.
Көрген жан сипатыңа таң қалады,
Бар шығар Гүлбарамдай салтанатың.
Жатсынба біздің сөзді, қалқа бала,

Әр жерге мәлім болған менің атым.
Секілді сенің түсің ғани қаят,
Жігіт бар ойласаңыз біздей зият.
Сізге мен ишаратпен сөз сөйледім,

Тендеспен ойнап-күлсек болмас ұят.
Ауады біздің көңіл сізді көріп,
Барады ықыласыңа көңлім еріп.
Тотының тоқсан екі тарауындай,

Сөйлеймін әрбір түрден сөзді теріп.
Болғанда нәзік белің, зия бойың,
Дұрыс па маған деген ішкі ойың?
Төрт бөліп түн ұйқымды келгенімде,

Ынтызарым
Қарағым, қарақаттай көз жанарым,
Ерігіп жаңа келді сөз жазарым.
Жәрмеңке жастық уақыт өтіп кетіп,

Бұл күнде тоқталып тұр сол базарым.
Қиынның қия тастай биік шыңнан,
Аяғын енді өзің біл ынтызарым.
Тәуекел саяхаттап салдым кеме,

Дарияның ортасында сен шынарым.
Сұлу қыз шақырғанда байпаңдаған,
Өткір қыз бозбаладан тайсалмаған.
Қарасам тал бойында бір мінің жоқ,

Сарыуыз жұмыртқадай шайқалмаған.
Қалкама күліскенім — сүйіскендей,
Дүниеде күліп-ойнап жүріскендей.
Болғанда тілің майда кәмпит, балдай,

Ішінен ақ құманның су ішкендей.
Әр сөзің сөйлегенде бұлбұл еткен,
Көргенде ақ жүзінді есім кеткен.
Сипатың неше түрлі мадақтасам,

Хор қызы тырнағыңа әрең жеткен.
Әркімдер қызыл түлкі сен деседі,
Мұзбалақ ілуіне тең деседі.
Қызарып қызыл түлкі қырға шықса,

Ақиық қиялай кеп шендеседі.
Жаманнан бойың тартып ерте сақтан.
Қапыда өтпес пышақ қол кеседі.
Қалқатай сұқсыр үйрек сырандағы,

Қиында қия жартас тұрсаңдағы,
Қиғаштап қанатымды бұрамдағы.
Бір басым бір сен үшін шыңға қарсы,
Тәуекел майданында тұрамдағы.

Алдым жар, айналуға, артым тұман,
Жақын тұр бақ пен сордың сыналмағы.
Ата-анаң көздің жасын көрмес пе екен,
Баласын жылы сүйер жыландағы.

Мен десең белді бекем буамдағы,
Атадан қайта жас боп туамдағы.
Қалқатай, бір өзің деп сабыр қылсаң,
Көз жаспен көңіл кірін жуамдағы.

Базар қызға
Ой, қалқа, ғашықтықпен іздеген біз,
Қыздардың қырмызысын ителгі көз.
Алыстан ат терлетіп келгенімде,

Өзіңнен тілек етем бір ауыз сөз.
Қарағым, жарық туған ажарың-ай,
Қыз тумас орта жүзде Базарымдай.
Сұлу шаш, қиылған қас, ашық мандай,

Тең өскен кең тоғайда балғын талдай.
He керек бұл өмірде тірі жүріп,
Жар етіп Базарымды тартып алмай.

Жанатай қажының қызына
Аққу құстай сымбаты
Айдын көлде қалқыған.
Сайраған бұлбұл секілді

Бақыт іздеп талпынған.
Балдай тәтті сөзіңнен,
Қозғалып жүрек алқынған.
Қадірін біл ағаңның,

Кемімеген нарқынан.
Аңғарарсың ықыласпен,
Сөйлеген сөздің салтынан.
Тісің меруерт, тілің бал,

Иісің жұпар аңқыған.
Он саусағың өнерлі
Жұрттың бәрін таң қылған.
Сөйлесең есімді аласың,

Раушан жүзің балқыған.
Хақ жазбаса шарам жоқ,
Сүйгенім сен зар қылған.

Бибіғайша
Құрметлу хат жазамын асыл затқа,
Сөзімді айтатұғын жаздым хатқа.
Жарқыным, тәкаппарлық жасамаңыз,

Алыңыз бұл сөзімді ілтипатқа.
Бұл сырды сыртқа шашпай өзің ойлап,
Қалдырма құрбыңызды зор ұятқа.
Көрмесем тұра алмаймын жүзіңізді,

Қарақат ішке тартқан көзіңізді.
Төзе алмай ғашықтыққа жаздым мұны,
Орынсыз қалдырмас деп сөзімізді.
Мен сіздің раушан тартқан жүзің көрдім,

Балалық уақытымдай көңіл бердім.
Бір ұшқын көзіңізден бізге түсіп,
Кетірді берекесін ғазиз ердің.
Ерітіп түскен ұшқын ғашықмайын,

Ғашықтық орын алды барған сайын.
Бір шипа жүрегіме бола ма деп,
Қасыңнан алыс кетпей қалғандаймын.
От сөнбес, таусылды ғой сабыр суы,

Жалынды отқа күйдік сабыр туы.
Ішімді шыдамастай қайнатқан сон,
Көнілден кетер емес нәпсі буы.
Ойымнан кетер емес бір сен өзің,

Шыдауға қалмай барад бойда төзім.
Қарағым, айналайын, Бибіғайша,
Ойымнан кетер емес айтқан сөзің.
Көзіме көрінесің хор қызындай,

Раушан жарық қылған жұлдызындай.
Болғанда қасың қара, шашың сүмбіл,
Жүз сомдық базардағы пат құнындай.

Сізді ойлап ұйқы қашты екі көзден,
Түсінер ақылды адам айтқан сөзден.
Сөз мақұрым болад деп ойламаймын,
Жауабын күтіп тұрмын өзіңізден.

Ғашықтық басқа түскен үлкен сауда,
Ұқсайды қаулап жанған қалың қауға.
Сырымды жасырмай-ақ айтқанымда,
Құрбымды мүмкін емес ойламауға.

Жан сәулем, бір өзіңе айтамын наз,
Білмейді сөз қадірін ақылы аз.
Сағынып өткен күзде барғанымда,
Кете алмай сені тастап тұрдым біраз.

Құпия тапсырылсын жазған хатым,
Жіберген сізге арнап аманатым.
Қандай сөз қайтарасыз ерік өзіңде,
Әуелден белгілі ғой арғы затым.

Қарағым, бір жауап жаз бұл қағазға-ай,
Үндемей қалма мақұрым білімі аздай.
Бұл хатым бір дұшпанға кез болар деп,
Тоқтаттым аяғына атым жазбай.

Ей, қалқатай
Нұсқамен өлең жаздым, ей, қалқатай,
Көргенде дидарыңды көңілім жай.
Алмайсың бір сөзімді ілтипатқа,

Қыз жоқ па елде сендей әкесі бай?!
Хат жазып, өлең айтып қылдым айла.
Бірдей ғой екеумізге залал, пайда.
Басында мәңгі-бақи дүние тұрмас,

Көзкөрген апаларың кетті қайда?
Ат жүйрік, көңіл жүйрік деседағы,
Барғанда өкінерсің басқа жайға.
Қыз тумас елде сендей дінге мықты,

Дәмдісі жауабыңның жаңа шықты.
Кісідей өкпелеген мойның бұрмай,
Білдің бе кемшілікдеп ғашықтықты?..
Жүрегім зәру етті-ау шырайыңа,

Барайын ұнатпасаң өз жайыма.
Обалың өкпелесең маған емес,
Жаратқан жақсы қылып Құдайыңа.
Ақмарал мекенің бар биік жерде,

Мен жүрмін қолым жетпей тілдесуге.
Ылайык жанарыңа жарасуға,
Ылдидан аяғымды бастым өрге.

Сұлу қыз
жаңа піскен алмадағы
Сүлу қыз жаңа піскен алмадағы,
Гауһар тас жасырынған бір таудағы.

Қадірін өз басының білген қыздар,
Қарамас көзін салып ханғадағы.
Егерде осындай қыз қолға түссе,
Құшақтап, ал тілінен жалмадағы.

Жастыктың жолын егер ол білмесе,
Қоспаймыз оны қыз деп санғадағы.
Ақылсыз кейбір қыздың белгісі сол,
Сөз айтар кейін тұр деп шалғадағы.

Кейбір қыз ойнай алмай теріс қарар
Байқатпай асыл заттың бар талабы.
Өткен күн, өшкен өмір қайтып келмес,
Ойнап-күл бір жақсыны тандадағы.

ГАУҺАР-ЖАҚұТ
Інжілдің жаспенен жел қалпындасын,
Халықтың ертегілі тарпындасын,
Бұл сөздің уақиғасын адам бімес,

Мағнаң Биданпаның шарқындасын.
Бір жерден сізді қоштап кәләм шықса,
Ғашығың ақ иықтай саңқылдасын.
Шабытын ақсұңқардың сырттан естіп,

Қоңыр қаз айдындағы қаңқылдасын.
Ақ түлкі шыңнан қашқан сен болғанда,
Түскенде ақиықтай аңқылдасын.
Пенде боп қорғалаған күнің қараң,

Зайыр боп қарға, құзғын қарқылдасын.
Қосылса екі асылзат жарасады,
Қосылып гауһар-жақұт жарқылдасын...

Аужар
Бісміллә деп жазылған нұрдан қалам,
Күн дегенде жаралған барша ғалам, жар-жар-ай!
Пайғамбардың сүннеті жиын-тойда, жар-жар-ай,

Тыңдасаңыз айтайын біраз кәләм.
Ғайры нәрсе болмайды жазылғаннан, жар-жар-ай,
Жұда болдың ата-ана қолдарынан, жар-жар-ай.
Жарылқасын бір Құдай жолдарыңнан, жар-жар,

Көп жамағат жиылған тындашы деп, жар-жар.
Қарындасым сөйлейін мұңдарынан, жар-жар.
Қыздар мұңдық айрылған атасынан, жар-жар,
Шашыраған теректің бұтасынан.

Көшпелі алтын секілді гауһар мойын, жар-жар,
Еске дұға алғайсың батасынан, жар-жар.
Қыздар мұңдық айырылған әкесінен, жар-жар,
Суда ғарық болғандай кемесінен, жар-жар.

Балапанын қорғаған қудай болып, жар-жар,
Оқ тигендей зарланар денесіне, жар-жар.
Қыздар мұңдық айрылған ағасынан, жар-жар,
Киілетін сықылды жағасынан, жар-жар.

Ұзатарда жылайды қыздар байғұс, жар-жар,
Туған айдай кемиді бағасынан, жар-жар.
Қыздар мұңдық айрылған інісінен, жар-жар,
Қанат-құйрық бауырлас тынысынан, жар-жар.

Бауырластың жолдары қиынырақ, жар-жар,
Бал-шекердей құйылған шынысынан, жар-жар.
Қыздар мұңдық айрылған сіңлісінен, жар-жар,
Одан бұрын кететін мұңдасынан, жар-жар.

Тәуір болып жөнелсе алдыңғы апасы, жар-жар,
О да ғибрат алмай ма үлгісінен, жар-жар.

Тоты құстай сыланған қарындасым, жар-жар,
Тақия, кәмшат қалады белгісінен, жар-жар.
Қыздар мұңдық айрылған жеңгесінен, жар-жар,
Жақынырақсыр айтқан өңгесінен, жар-жар.

Ақтұйғын ұшар биік ұясынан, жар-жар,
Шыбын жаны шыққандай кеудесінен, жар-жар.
Қыздар мұңдық айрылған құрбысынан, жар-жар,
Әзіл айтып тең өскен құрдасынан, жар-жар.

Босанғанға ұқсайды жібек тізгін, жар-жар,
Күміс құйрық, қаракөк жорғасынан, жар-жар.
Көңілің қапа болады бір сағатта, жар-жар,
Көкала үйрек жүзгендей көз жасыңнан, жар-жар.

Дауысыңа сыңсыған жүрегіміз, жар-жар,
Кем болмайды балқыған қорғасыннан, жар-жар.
Қыздар мұңдық жұртынан айрылғанда, жар-жар,
Бала құстай қанаты қайрылғанда, жар-жар.

Әйел болып туды деп ғазиз басым, жар-жар,
Оттай қайнар жүрегің қайғырғанда, жар-жар.
Мына дәурен басыңнан кетті көшіп, жар-жар,
Кемеліңе түрленіп жеттің өсіп, жар-жар.

Қимасаң да кешесің қарындасым, жар-жар,
Туған жерің өсірді алтын бесік, жар-жар.
Қимасаң да амал жоқ өз жұртыңды, жар-жар,
Қайран жұрт деп кетерсің есендесіп, жар-жар-ай.

Ұл боп тусаң бұл күнде жүрмес пе едің, жар-жар,
Құдіреттің ісі еді, амал нешік, жар-жар-ай.

Аужар-ай
Мен сері домбырамды қолға алайын,
Тап басып қырғауылдай жорғалайын, жар-жар-ай.
Тойыңа бұлбұлдайын кез келген соң,

Азырақ ағызайын тілдің майын...
Жылтырап екі көзің шоқгай болып,
Жылағаның батып тұр оттай болып.
Елің үшін еңіреген қарындасым,

Сан тобынан айырылған лақтай болып.
Құс ұшады өзінің ұясынан,
Жартастың жарып салған қиясынан, жар-жар-ай.
Аққудың көгілдері секілденіп,

Қайтқан қаздай боздайсың ұясынан.
Қыздар мұңлық айрылған құрдасынан,
Әзіл айтып, тең өскен құрбысынан.
Бос қалғанға ұқсайды алтын белгі

Күміс құйрық, қара көз жорғасынан.
Кім көтерер назыңды баяғыдай,
Қор боларсың көңілің соған тынбай.
Құлын-тайдай еркелеп жүрген басың,

Іздесең де дәурен жоқ бұрынғыдай.
Тізген меруерт секілді отыз тісің,
Оңға бассын, шырағым, әрбір ісің, жар-жар-ай.
Күзгі күнгі аққудай қанат қомдап,

Мекеніңе ұшуға отырмысың?
Жарасар келбетіңе сүмбіл шашың,
Қиылған сымдай болып екі қасың.
Сарының малы түгіл басы жетпес,

Уһ дегенде бойымды дуалады,
Бұхарды — су, Хиуаны — құм алады.
Құры кетіп, Қоскөлдің қазы қалды,
Қысы кетіп мешіннің жазы қалды,

Көбі кетіп дәуреннің азы қалды.
Біраз назым қалқаға айтпай болмас,
Айтатұғын асылдың назы қалды.
Аулыңа сен кеткен соң кім барады,

Шырмауық
Шырмауық шығарында бас тартады,
Біздің ел ерте жайлап кеш қайтады.
Ел қайтқан жайлауынан құла дүздей,

Көңлімді ұкпай қойды қалқамдағы.
Ахау, дүние жалған,
Өтті-ау арман.
Сұм тағдыр шырмауықтай,

Шырмап алған.
Үйректің атқызбайды қасқалдағы,
Шебердің былқылдайды бас бармағы.
Бұл күнде ағаң болдым төр алдында,

Бір кезде Ақан едім аспандағы.
Ахау, дүние жалған,
Өтті-ау арман.
Сұм тағдыр шырмауықтай,

Шырмап алған.
Дүние, қызыл-жасыл кімді алдадың,
Сен берген ризықтан құр қалмадым.
Дәуренді мендей сүрген кім бар екен,

Сонда да қызығыңа бір қанбадым.
Ахау, дүние жалған,
Өтті-ау арман.
Сұм тағдыр шырмауықтай,

Әудем жер
Әудем жер жүре алмаймын аяғымнан,
Ұстаймын екі қолдап таяғымнан.
Сайраған орта жүздің бұлбұлы едім,

Кәрілік келіп қалды қай жағымнан?..
Қайырмасы:
Сәулем-а-а-ай, уаһ-а-һау,
Қай жағымнан,

Шіркін-ау, қай жағымнан.
Қал-ла-ли-ла-ау,
Қалала, лалалу-ей, еһейә ей-ей-ау.
Әудем жер жүре алмаймын белім ұйып.

Кім тілер кәрілікті жанын қиып?
Тиынды біреу берген олжа көріп,
Жүремін жас кісідей дүние жиып.
Қайырмасы:

Сәулем-а-а-ай, уаһ-а-һау,
Қай жағымнан,
Шіркін-ау, қай жағымнан.
Қал-ла-ли-ла-ау,

Біржан салға
Бұл өлеңді С.Сейфуллин өзі құрастырған жинақта
«Біржан мен Ақан сері туралы табылған бір өлең»
деген тақырыппен берген

Қазақта даңқы шыққан Біржан ақын,
Келтірген сұлу өлең сөздің нарқын.
Сан топта, сан жүйрікпен жарысқанда,
Келмеген қапталына ешкім жақын.

Өлеңмен ән шырқаса дерсің бұлбұл,
Жандыға шалдырмаған бейне дүлдүл.
Жарыста ұлы дүбір мүдірмеген,
Құлашын үдей сілтеп жайнап гүл-гүл.

Ән салса арыстандай ақыратын,
Ауаны қалтыратып жапыратын.
Саңқылдап даусы жетіп алты белге,
Көркем ән маңайда елді шақыратын.

Көтеріп көкіректі ырғағанда,
Дауысын шарықтатып шырқағанда.
Асқақ ән алты белден естілетін,
Құлаштап домбыраны бүлғағанда.

Жарыста наркескенмен жауды ұрғандай,
Отты тіл жас жапырақ, қауды ұрғандай.
Қақтаған нәзік күміс дағараға,
Аспаннан гауһар бұршақ жаудырғандай.

Қазақта кім білмейді Біржан салды,
Ағызған қызыл тілден шекер-балды.
Сан ақын жарысканда талай топта,
Үздік боп бәйгені ақын Біржан алды.

Қазаққа даңқы шыққан ақын Сара,
Бәйгеден келген талай жеке дара.
Біржан мен шаршы топта айтысқанда,
Ол дағы қыла алмаған ешбір шара.

Біржандай болмады ақын тау ұлында,
Сол кезде еш қазақтың ауылында.
Ақынның моласы тас жол аузында,
Тауының туып өскен бауырында.

Ақанның Ұмсынай деген қызға жазған хаты:
Хат жаздым, қағаз алып қалам, сия,
Көптен-көп сәлем айтам гүл-нәзия.
Тагрибын тәмәм етіп танытқандай,

Діл бардан ділмар керек тіл – Уәзия.
Арнаған мадағымды нұр түсіндей,
Садақтың шәшыраған гәуһарындай,
Алабұртқан жүрегіңе салдым ұя.

Есіміңді біреуден естіп едім
Басы «жем», ортасы «мем», аяғы «ия».
Қараөткелде Ғазез ақынның Құлагерге шығарған өле­
ңіне разы болып айтқан өлеңі:

Айтасың еске алып Құлагерді,
Ашасың айтқан сайын ішкі шерді,
Атақты Қарауылдың өнерпазы,
Разымын көргеніме Ғазез ерді.

Жігіттің нағыз гауһар түрі екенсің,
Дүние жаннатының гүлі екенсің,

Бұл елде өнерпазы екеу болса,
Дәл соның қатардағы бірі екенсің.
Қайтейін Құлагерім қолдан кетті,
Дұшпанның қастығымен ажал жетті,

Асына Сағынайдың барғанымда,
Жұсыбы Батыраштың қағып кетті.
Ғазез ақын Ақанға, Құлагердей ат тапсам аласыз ба
дейді, сондағы Ақанның жауабы.

Биеден Құлагердей тумас құлын,
Табылмас жинасаң да дүние бұлын.
Шерімді іште жатқан қозғаған соң,
Әншейін айтқаным ғой көңіл мұңын.

ЕКІНШІ арна
Заманға қарап айтқан сөз
Адамның біліміне ақыл серік
Адамның біліміне ақыл серік,

Ақыл кен таусылмайтын жанға көрік.
Мидан шыққан сөзіңе тіл себепкер,
Қалай айтып сөйлесең өзіңде ерік.
Денеге аяқ басшы, ой жетекші,

Рақат таппақ адамзат көзбен көріп.
Жақсы менен жаманды сезбек үшін
Біздерге қойған жоқ па мұрын беріп?
Жаман, жақсы әр сөзді естіген соң,

Бәрідағы тұрады құлаққа еніп.
Тірлікте тырбанып қал сайран етіп,
Ажал келмей тұрғанда шауып жетіп.
Құрметсіз зайыбыңмен өмір сүрсең,

Қотыр бұзау секілді қалдың өліп.
Тұрмысқа тірі күнде бол себепкер,
Отырма күр үйіңде бойға сеніп.
Талап қыл, азды-көпті жұмса ойды,

Айтамын замандасқа біраз кеңес
Айтайын замандасқа біраз кеңес,
Жігіттік талап еткен жаман да емес.
Өнермен талпынам деп орға түссе,

Өкініп өз ісіне қайғы жемес.
Атағы артта қалған кей сабаздын,
Өлсе де, оның сөзі өлмек емес.
Жұлдызы ер жігіттің оңынан шығып,

Бақ қонса ғажап емес ертелі-кеш.
Келгенде оралыңа ойнақтап қал,
Келмейді қайта айналып бұл жиырма бес.
Жастықта әр тараптың басын шалсаң,

Қармақты тәуекел деп суға салсаң,
Еңбегің еңбектеген кетпес зая,
Міндетке бір жетерсің ойыңа алсаң.
Жігіт бар он үш түрлі біз білетін,

Соларды баяндайын кұлақ салсаң.
Бірінші жігіт
Әуелі абзалында жігіт басы,
Биік боп тұрар оның даражесы.

Бәйгеден күнде келген ол бір саңлақ,
Жабының тең келмейді жүз бағасы.
Ілмейтін көлден таңдап қудан басқа
Алынған ақ тұйғынның томағасы.

Бір мінез, әрі дана, дарқан лебіз,
Айнымас темір қазық уәдесі.
Қолға алса күллі жанды раушан еткен,
Дүниенің мысалы абзал гауһар тасы.

Екінші жігіт
Екінші бір жігіт бар баулы құстай,
Бауынан босанбайды жазы, қыстай.
Ерігіп құсқа салса ілмей түспес,

Зауыттан жаңа шыққан екі жүзді
Алмастай, майысатын емес мыстай.
О дағы қаз ілгендей бір қаршыға,
Жіберсе бабын тауып көлге нұсқай.

Үшінші жігіт
Үшінші бір жігіт бар толық торы,
Ойлайды кез келмес деп дұшпан оры.
Ауызбен «нағыз асыл жігітпін» деп,

Кеудесін көтеретін таудай зоры.
Құлашын жас кезінде сермей алмас,
Жетсе де неше апатқа созған қолы.
Аударып бірін-бірі әкете алмас,

Тең тұрар таразыда оң мен солы.
Қырандай бау аспаған көлбелеңдеп,
Көмескі із түспеген жүрген жолы.
Білімін бір жігіттің білседағы,

He керек зая кеткен білген молы.
Төртінші жігіт
Төртінші бір жігіт бар мінезі ауыр,
Асыл зат ажар берген өңі тәуір.

Жетсе де неше атырапқа атақ-даңкы,
Қажымас қара етті аттай берік сауыр.
Алмай ма аманатын қолын созса,
Желдетіп соқсадағы үлкен дауыл,

Toп көрсе бәйге атындай шабатұғын,
Тұрады жалы барға өкпе-бауыр.
Бесінші жігіт
Бесінші бір жігіт бар терең ойлы,

Сыр айтып еш адамға бермес бойды.
Өнерін жақсы-жаман іште сақтап,
Шығарып майда тілмен паруат1 қойды.
Адамға жүйрік ақыл бере тастап,

Талайдың қабыл-ғапыл сырын жойды.
Түсіріп ақ көңілді кайласына,
Ішінен білдірместен бітеу сойды.
Ол жігіт түлкіге ұқсас айлакер-ді,

Із тастап бірдей жортты қыр мен ойды.
Алтыншы жігіт
Алтыншы бір жігіт бар қарқылдаған,
Арсызды ілтифат қып алқымдаған.

Ақ жарқын, ашық ықылас ол бір шахуаз,
Ақ көңіл, ашық мінез аңкылдаған.
Ажалсыз маған тағдыр келмейді деп,
Қарысып дұшпанынан тартынбаған.

Жетінші жігіт
Жетінші бір жігіт бар желдей есер,
Байлаусыз әр сөзінің артын кесер.
Бір көрген жат адамға сыр алдырып,

Сырының іштен жанған бәрін шешер.
Баянсыз ұшпа бұлт секілденіп,
Дүниеден бейопасыз күні кешер.
Сегізінші жігіт

Сегізінші бір жігіт сегіз қырлы,
Нык сөзді, раушан көңіл, жалғыз сырлы.
Сөзінен тартқан сымдай теріс шықпай,
Сау басын шатыстырмас іске кірлі.

Құйқылжып ақ бүркіттей төңкеріліп,
Сөйлейді әр мәжіліске әрбір түрлі.
Жігіттің оңды-солды құлқын танып,
Әркімнің өзіне сай табар тілді.

Тоғызыншы жігіт
Тоғызыншы бір жігіт бар қоңыр бөрік,
Жел шықпай қозғалмайды белгі беріп.
Тасандап шана тартқан өгіздей боп,

Шығармас сырын сыртқа сондай берік.
Кісіден алса алып, өзі бермей,
Қайла мен ақылына болған серік.
Қызбайтын топты көрсе қалың тері,

Базарда бағасы бар қырық теңгелік.
Оныншы жігіт
Оныншы бір жігіт бар қатынжанды,
Киеді қатынынан артылғанды.

Аяғын қия жерге бір баспайды,
Алдынан құрулы арқан тартылған-ды.
Біріне бірі сондай машықтасып,
Қызықпен таңды сондай атырған-ды.

Бұл жігіт әйелменен бірге қисап,
Әйелге жақын келіп ғапылданды.
Әйелдің қолтығына кіріп алып,
He айтса бәрін соның мақұлдады.

Он бірінші жігіт
Бір жігіт он бірінші өсек айтар,
Ауызбен көп адамды ол байытар.
Кішкене торсығына сөз құйып ап,

Апарып әр ауылға барып шайқар.
Жамандап бірді бірге құйылыстырып,
Қуанып ат алғандай үйге қайтар.
Дұрыс сөз ақылынан шықпаса да,

Қынадан жаман сөздің түбін байқар.
Он екінші жігіт
Бір жігіт он екінші кербез сал-ды,
Бойына адамдықты жиып алды.

Өзіне өз жұмысы мақұл болып,
Көзіне кеңес айтар ілмес жанды.
Кісіге бойын беріп жақын келмес,
Семірген мәстек аттай майлы жалды,

Сіресіп сықырлаған тәкаппар боп,
Ойланып өзгелерден білмес халды.
Майданда кейбір жігіт жалғыз тұрар,
Ойға алмай санамастан дүние-малды.

Он үшінші жігіт
Жігіттің тағы бірі түссін еске,
Семірген ол бір сабаз қара күшке.
Базары жігіттіктің ойында жоқ,

Жастық шақтар
Туған соң анаңыздан шыксаң бірге,
Еңбектеп екі жаста жүрдің төрде.
Үш жаста талпындыңыз үй ішінде,

Төрт жаста кадам басып жүрдің жерде.
Бес өтіп, сонда шықтың алты жасқа,
Лайық баққа біткен қиғаш қасқа.
Жетіде талпындыңыз жүйрік аттай,

Сегізде үкілі шоқты тақтың басқа.
Тоғызда толықсыдың туған айдай,
Ләззатты сөзің тәтті шекер, балдай.
Онында сан құрбыңнан озып шығып,

Он бірде жайтаңдайсың тұрымтайдай.
Он екіде екпіндедің жүйрік аттай,
Он үште ешнәрсеге жүрдің батпай.
Он төртте алтын тудай айқындалып,

Әлемге мәшһүр болдың жазған хаттай.
Он бес пен он алтыға бастын аяқ,
Он жеті о да тұр ғой жақын таяп.
Уа, шіркін, қыздың күні он сегіз ғой,

Жанымды қияр едім аямай-ак.
Он тоғыз, жиырмаға бастың қадам,
Күн шалар көкорай басын күзге таман.
Жиырма бір-жиырма екі қалса кейін,

Ілгері сол жасыңнан ұшпас бағаң.
Келетін мұнан сонғы жиырма үш,
Жиырма төрт қалса кейін ол бір тыныс.
Немене айтып-айтпай пәни жалған,

Артыңда кала берсе жиырма бес.
Күтқармай жиырма алты о да келер,
Кемуге күн-күн сайын пенде күтер.
Құрысын жиырма жеті, жиырма сегіз,

Жүйрік ат одан асса табады өнер.
Жиырма тоғыз, отыз о да жаман,
Келмейді кайта айналып өткен заман.
Қызықты жас күндерді айтып өттім,

Жігіт сипаты
Жігіт боп гауһар тастай асыл болса,
Әлсізге жаны кілең ашыр болса.
Әрқашан жігіт сондай тәуір болмас,

He пайда шүберектей жасыл болса.
Көзі де, көңлі де соқыр қараңғының,
Несі адам түк білмейтін масыл болса.
Наркескен кайрылмайтын қылыш болса,

Мінезі, ақыл, өнері дұрыс болса.
Бір сырлы, сегіз қырлы болса жігіт,
Жорғадай тілі майда жүріс болса.
Ақылды, сабырлы ер деп соны айтамыз,

Еткені берекелі жұмыс болса.
Бұл айтқан ақылымда жалған бар ма?
Көріңдер миға салып бұрыс болса.
Бозбала шамшырактай фанар болса,

Ішінде қалың топтың жанар болса.
Ақиқат адамдықтың белгісі сол,
Су берсең, балдай көріп қанар болса.
Ақылсыз кейбіреудің мінезі сол,

Бір сөзді екі қылып жамар болса,
Бұл саған айтқан, досым, өсиетім,
Жүре бер тыңдамай-ақ залал болса.

Қыз сипаты
Бірінші бір қыз келер ақша маңдай
Жамағат — үлкен-кіші мақтағандай.
Анадан туғаннан-ақ болып дана,

Әлінше жақсыларды жақтағандай.
Құрбысын жауға бермес ол шахбаз,
Жолдасын сары алтындай сақтағандай.
Жүреді теңін тауып ойнап-күліп,

Сыны жоқ жұмысынын ақсағандай.
Екінші бір қыз келер тілі жорға,
Ұқсаған жұмақтағы бейне хорға.
Ажары, ақша беті сағымданып,

Жарасар құлағына алтын сырға.
Үшінші бір қыз келер қара шашты,
Күлім көз, оймақ ауыз, қиғаш қасты.
Шомылған айдын көлдің аққуындай,

Отырар ағажан деп кәрі-жасты.
Төртінші бір қыз келер қара торы,
Бұлғақтар шекесіне такқан шоғы.
Өз ісін өзі білмей жұртқа күлер,

Білініп жүрседағы нәзік жолы.
Бесінші бір қыз келер сұрша жайдақ,
Отырар тәуекелге белін байлап.
Көңілі жас-кәріні бірдей көріп,

Нәпсіні семіртеді майдай шайнап.
Алтыншы бір қыз келер толық сары,
Бойына тең келмейді жанның бәрі.
Лайықты өзіне тең таппаған соң,

Кетпейді көкіректен қайғы-зары.
Жетінші бір қыз келер алым-салым,
Болғанда мойны қысқа, шашы қалың.
Әрқашан осындайға кез келеді,

Әйелдер сипаты
Ақыл – шам, керек оған май мен білте,
Сасарсың кеш боп қалса егер ерте.
Кеш болмай, күн бұрыннан жабдық сайлап.

Қолыңа түсіре бер бірте-бірте.
Кім мінер ел көшкенде тауып атын,
Адам көп танитұғын әйел затын.
Дүниенің тұрақтайтын тұрағы екен

Гүл жүзді, сырлы сөзді жақсы қатын.
Белгілі ұрғашының бізге жайы,
Бұл күнде мал боп тұр ғой қыздың байы.
Әйелдің ақылдысы қолға түссе,

Адамның барып тұрған ақ маңдайы.
Бұлттан шыққан күндей көрсең жүзін,
Сөйлесер әрбір түрлі күймен сөзін.
Толғанып оқ жыландай толықсыса,

Ешкімге білдірмейді басқан ізін.
Ал сонда түгел болар ажар, көрік,
Мінезі ажарына болар серік.
Алыстан мекеніне лебі тартып,

Боп кетер қызыкқандар оған жерік.
Әйелді сыйлау керек ескеріп біз,
Оларға айту керек орынды сөз.
Жақсы әйелге көз салып бір қарасаң,

Алып кете жаздайды қиғаштап көз.
Ішпей, жемей тойғызып түріменен,
Көрінгенді бәстес кып өзіменен,
Шығып кете жаздайды денеңнен жан,

Көзінің қойса қарап қырыменен.
Танимыз осылайша әйел жүзін,
Мінезін, ақыл, көрік, бал мінезін.
Айтуға үшіншіні жаңа келдік,

Ақ мамық үлпілдеген бота көзім.
Іс болар басқа түскен бұл бір сарсаң,
Жаманнан құтылмассың қайда барсан,
Төртінші бір әйел бар көңіл ашар,

Ал қызыл, ақ сұлудан келін алсаң.
Қол жетпес сермегенмен көктегі айға,
Дерт екен бірдей келген жарлы, байға.
Жолама шамаң келсе бесіншіге,

Жай-жайма – жайма төсек жер алмай ма?
Сияды қанша болса жіп ұршыққа,
Ілінсең шыға алмассың бір қырсыққа.
Одан да артын біліп ойланыңыз,

Сары әйел сыртылдаған ол пысық па?
Шошытар иманыңды кейбір жауыз,
Дәні жоқ, бәрі қайтып болар қауыз.
Дұшпаның, досың түгіл, кез келсе де,

Қабатын ит секілді қырсық ауыз.
Тай ойнап, тақыр жерге жылқы жусар,
He жесе ит баласы соны құсар.
Өлікті бір аманат сақтағандай,

Тұнжырға, тұйықтыққа болма душар.
Үй ішін жаман әйел тұмандатар,
Домалап әрбір жерде құман жатар.
Тазалық бұл әйелде болмаған сон,

Күнаға жігіт адам содан батар.
Көйлегі кір болады май-май ғана,
Ұрысар байыменен таймай ғана.
Сыртына шөмішінің балшық жағып,

Салады қазанына шаймай ғана.
Ойламай ол байының ата-тегін,
Сонымен қатын алар ерден кегін.
Үстіңе киім кисең, жыртасың деп,

Достарыма
Жиырма бестен артық жас бар ма?
Ұйқыдан жаман қас бар ма?
Еріншектен жаман нас бар ма?

Ойлаңдаршы, ағалар,
Шын жарыңнан артық дос бар ма?
Шын жолдасың ондайда
Жауға сені тастар ма?

Айта салған бір сырым,
Бірге жүрген достарға.

Кәрілік
Дүниенің мысалы,
Бұтаққа қонған сауысқан.
Ұшып жүріп шықылықтап,

Өлексе жеп тауысқан.
Келеріңде сұлусың,
Ғашықтай боп қосылған.
Кетеріңде қызыл түлкісің

Шошыған қатты дауыстан.
Бір қалыпта тұрсаң не етеді?
Кетесің шығып уыстан.
Ақырында кісіні

Болғанда мұндай күйде заманамыз,
Жәй жатып сақарада қамаламыз.
Болыс, би ет пен шайға мәз болуда,
Қайткенде тура жолды таба аламыз?

Үйренген халықпыз ғой шегіншекке,
Кәсіпсіз сақарада еріншекке.
Байлар жүр малша күйсеп, малын айдап,
Ұйқымен өмір өтіп тектен-текке.

Жай жату тек бүгінгі жанның қамы,
Қаперсіз шөп жейтұғын малдың қамы,
Өзді-өзін талап жеген әлі жетсе,
Хайуан сахарада аңның қамы.

Жігіттер өнер үйрен заманыңда,
Денсаулық, әлің келген аманыңда.
Жайылып сақарада жатамыз деп,
Мінеки қалдық дұшпан табанында.

Түлкі де паналайды терең сайды,
Білесіз бар мақсұт деп ет пен шайды.
«Сақтансаң сақтаймын» деп айтқан тәңір,
Аңдыған қасқыр қойды аямайды.

Ақ қаудың астығы жоқ шайнағанмен,
Құр тілдің пайдасы жоқ сайрағанмен.
Көнбейді жаман адам ынтымаққа,
Жүрмейді шошқа жөнге айдағанмен.

Алтынды орағанмен жез болмайды,
Жібекті жуғанменен бөз болмайды.
Мысалы әр нәрсенің бәрі сондай
Жаманның көкейінде көз болмайды.

Шірімес алтын жерде жатқанменен,
Оқ өтпес ажалсызға атқанменен,
Жалқауға сөз, жаманға таяқ өтпес,
Тас жібімес дарияға батқанменен.

Ит қызыл болғанменен түлкі болмас,
Ойнақтап сиыр үркіп жылқы болмас,
Ел көркі дәулет екен әзелден-ақ,
Дәулетсіз ел болса да көркі болмас.

Жақсыға бітсе дәулет бақ айналар,
Жаманға бітсе дәулет әуейленер,
Басына ер жігіттің бір іс түссе,
Арасы қас пен достың абайланар.

Жігіттің көз тоқтаттық қандайына?
Шешеннің тәңір берген таңдайына.
Батырдың қайрат берген жүрегіне,
Балдының ырыс берген маңдайына.

Мәстектен тұлпар артық шаппаса да,
Тексізден текті тумас мақтаса да.
Баласы ителгінің қу ілмейді,
Алтыннан тұғыр қылып сақтаса да.

Жабыға тоқым салма жалы бар деп,
Жаманға басыңды име малы бар деп,

Жануар деп сыйпайды әрбір малды,
Шошқаны кім сыйпайды жануар деп.
Сауысқан шықылықтап сұңқар болмас,
Мәстекті мақтағанмен тұлпар болмас,

Кей жаман бітті ғой деп әкім болад,
Халық та сол жаманға іңкәр болмас.
Сауғанмен жалғыз сиыр іркіт болмас,
Өнерді бойға біткен іркіп болмас.

Мысалы әр нәрсенің бәрі сондай,
Сұңқылдап күшіген қүс бүркіт болмас.
Су шықпас қазғанменен тау басынан,
Қазақтың дау кетпейді сау басынан.

Жолдасы сыр айтысқан жау боп шықса,
Ер жігіт жаңылады тәубасынан.
Жалпаңдап ақыл сорма қатыныңнан,
Мұқарсың жақсы болсаң жақыныңнан,

Жігітке о да болса сын емес пе,
Шықпаса қатын айтқан ақылыңнан.

Дүние жеткізбейді
Дүние жеткізбейді ойласаң да,
Жақсы артық әзілдесіп ойнасаң да.
Ақ қаудың түбі шірік, ас болмайды,

Көктемде дәмін алып шайнасаң да.
Баласы құладынның қу ілмейді,
Алтыннан тұғыр қылып байласаң да.
Көнбейді жаман адам ынтымаққа,

Жүрмейді шошқа жөнге айдасаң да.
Шын тұлпар дүбір шықса шыдамайды,
Тас қылып төрт аяғын байласаң да.
Жатпайды болат пышақ қап түбінде

Дүние адастырар қуғаннан соң,
Шырмайды қол, аяғың буғаннан соң,
Дүние аз күншілік пәни жалған,
Басыңнан қайғы кетпес туғаннан соң.

Қаршыға әлсіз болса қаз алмайды,
Ер жігіт малсыз құлаш жаза алмайды.
Бұл дүние жұртты алдаған бейне базар,
Әр адам өз әлінше базарлайды.

Би болмас белін жуан бұғанменен,
Тазармас заты жаман жуғанменен.
Әртүрлі әр адамның сыпаты бар,
Бір ата, бір анадан туғанменен.

Көкқұтан мойнын созып қаз болмайды,
Шөл құмайт көк шалғынды саз болмайды.
Сасықтың пиғалы ылас – қараңғылық,
Тұрса да шілде туып, жаз болмайды.

Жиылып қарға-құзғын шулағанмен,
Артылып қалыбынан мәз болмайды.
Жамандар жайда жәрдем бермек түгіл,
Тар жерде басын бақса аз болмайды.

Ит үрер жақсыға да, жаманға да,
Сары алтын жамандаумен жез болмайды.
Бұйығып, дүзге шықса бұққан «ерлер»,
Еліріп от басында ез болмайды.

Әркімнің өзіне лайық қалыбы бар,
Пасықтан ыластық мінез тез қалмайды.
Жақсының өзі өлсе де, сөзі өлмейді,
Жамннан үлгі аларлық сөз қалмайды...

Ер пайдасы тиеді сасқан жерде,
Ел жаңылып етегін басқан жерде,
Жаманға жазатайым ісің түссе,
Қақшиып қалады екен аспан-жер де.

Тар жерде қолдың ұшын бергенді айтшы,
Екінің бірі мырза тасқан жерде.
Жамандар көре алмаған қылады өсек,
Ылайық заманында асқан ерге.

Шапса да қанша жүйрік, бедеу озар,
Болмайды кім үмітті қосқан жерде.
Билер көп тор алдында тысырайған,
Жол табар көсем қайда қосқан жерде?

Дәулетің барда досың толып жатыр,
Тауық көп тары, бидай шашқан жерде.
Басыңа қиын-қыстау іс түскенін
Білерсің досың қалмай қашқан жерде.

Жігітті шешенсіген дауда сына,
Мақтаған қыран құсты ауда сына.
Қарын тоқта әркім-ақ үйде батыр,
Жігітті батырсынған жауда сына.

Білінер жер жақсысы қыс келгенде,
Көрінер көлдің көркі құс келгенде.
Кімнің алыс, жақыны сонда ашылар,
Басыңа қиын-қыстау іс келгенде.

Бір дауа бір тарқасын дәрмен дертім,
Қалдырдым жігіттерге сөздің артын.
Жақсыға жасын сынап кәміл айтып,
Байлайық тиянаққа істің шартын.

Бұларға үлгі берген өзі сауап,
Қымбаттың арзанменен білер нарқын.
Көлденең көмейіме сөзім тоқтап,
Басылған талай жаннан біздің қарқын.

Осындай сөз айтты деп біреуге айтып,
Шығарар оқығандар сөздің дәрпін.
Берерге ғылым жазып адам керек,
Біреу мыс, біреу қола, біреу алтын.

Сонымен салмақтаған ер табылса,
Айтылмай неге қалсын менің атым.
Дана, надан мағанасы екі түрлі,
Сарғайып сана, жүрек болар салқын.

Оқушым айтушыдан болсын зият
Ақыл, ғылым, пиғылдың білсін парқын.
Астан жілік тістесін, тойдан ілік,
Шарапатты жақсымен жүрсең жақын,

Сырлы сөзбен үлгілі жауап айтпай,
Надандар қай сезіммен болар ақын?
Мағанасы жолдастықтың қиын жатыр,
Ойласаң әуел бұрын құрбы хақын.

Шын жолдасын сыпайы сырттан мақтар,
Әуелі шын сырласың ішін ақтар.
Көзің жоқта сыртыңнан көмек болып,
Біреуге жамандауға ұят сақтар.

Оқуға жеһат қылған жігіттерге
Азғантай мен жазайын ақыл дәптер.
Ұмытар жақсылығын ерден көрген,
Әрқашан жаман жолдас бастан аттар.

Әуелі өзін біліп бойын шақтар.
Құл болмас, құны кетпес кішіліктен,
Білімді терең ойлап сөзін саптар.
Ал енді қандай жанда тиянақ бар?

Ойласаң, білген адам соны жақтар.
Бір дұшпан көре алмаған жамандаса,
Жете алса жақсы жолдас сөзін ақтар.
Сыр шашпас жақсы жолдас таза жүріп,

Қайғыға ортақ болар мойнын бұрып,
Тастамас жау қолына қысылғанда
Өзіңмен жанған отқа бірге кіріп.
Жекеге басын сақтап, өзін жақтап,

Ер шерік айтқан сөзден кетпес іріп.
Шырқырап шыбын жанын бірге салар,
Мойныңа бір дұшпаннан түссе құрық.
Айнымай, кетпес толқып, жаннан қорқып,

Бәйгіге басын тігіп қалар тұрып.
Құзырға қырық кісінің бірі жарар,
Біткен жоқ қой жақсы адам елден құрып.
Адамға мал мен мансап жолдас емес,

Байлықпен шайқап төгіп, ішсең үріп.
Қазына басқан байлық арылғанда,
Алғандай қолдың кірін сумен жуып.
Бір жылпос майдалықпен жағынам деп,

Қызметін бір ниетпен алар жойып.
Жамандық жақсылыққа бірдей болып,
Жолдасың іші-тыстан болсын жуық.
Шын жүрек, таза тілек табылмайды.

Болмасын сырты күлкі, іші қулық.
Бұл заманның тамыры құдандасы,
Әуелі арбасумен ойлар сұмдық.
Құданың бұйырмаған нәрсесіне

Кіріптар боп жүреді адам мұңдық.
Болмайтын өзі жалтақ, сөзі өсек.
Дос қайда айрылмастай тап он жылдық!

Өзіне келер пайда болса, оны алып,
Тозбақ үшін жаралдық дүние тұлдық.
Аңқайтып міз бақпайтын жерде қалар,
Жамбастың шұқырындай жаңғыз бұлдық.

Нәпсіге адам бенде жүрер күйіп,
Кетеді кесепеті дінге тиіп.
Тапырақтап өзіңді өзің қор қыласың.
Сайтаннан ту көтердің әскер жиып.

Ой ғазазіл нышаны ойлағанға,
Мағанасы күпірліктің көктен биік.
Шүкір пікір кесірлік жаман емес,
Майдалықтан жақсылық болар қиық.

Бірінен соң бірі ретімен құрыған соң,
Ақыл, жүрек тазарар ойы сыйып.
Көңіл баспақ көп ойлап көз жеткізіп,
Тоқтау, сабыр ылайық нәпсі тыйып.

Адам нәпсі шағуатқа ие болса,
Өзін өзі қалыпқа қайта құйып.
Баспасаң аса берер көңіл көрлік,
Бенде тияр сабырмен батыр туып,

Аузын байлап баспаса ер болмайды,
Ендігінің батыры жолы сұйық.
Кісі өлтірген батырлық, ұрлық, қулық,
Кітапта мұның бәрін дейді буық.

Шын хақиқат шариғат дәлеліне,
Әуелі нәпсі тыйған ерлік түзік.
Ішкен, киген, дүниеге мастық қылған,
Нәпсінің дариясына кеттік жүзіп.

Біреуден бақыт, кісілік асырам деп,
Бой созып, сайтан құсап тұрмыз қызып.

Болмайды сұлу қулықты жаман қатын,
Білмейді оқытсаң да сөздің салтын.
Ілмелеп салған жерден кекесін деп,
Қылады ұрыс-жанжал сөздің артын.

Кетеді таң атқан соң өсек бағып,
Еріне былшылдайды елді шағып.
Қонаққа тамақ бер деп ептеп айтса,
Жүреді теріс қарап сылбыр қағып.

Аулақта жайғастырып айтсаңдағы,
Құлағынан кетеді судай ағып.
Ұрысуға болдырмайды үш күн салса,
Сөйлесе ілестірмес сәумең қағып.

Кісіге күле сөйлеп келмес жанап,
Былшылдар ел көзіне байын қамап.
Таусылды күні-түні ет пен шай деп,
Қонағын қыстай келген бәрін санап.

Көжені көп ішеді оңашалап,
Құрда боп үсті-басы сары алалап.
Ерінен сөйлегенде қалыспайды,
Сүйреңдеп алды-артынан жанасалап.

Біреумен құрып отыр қатын кеңес,
Сөздерін алмашалап салып егес.
Әу демес шақырғанда, қайда десең,
Өзіңмен сөз сөйлейді болып теңдес.

Құман жатыр күл болып домаланып,
Шақ етер «қайда?» десең айқай салып.
Құйғаны ақшыл шама құманына,
Шаймен дәрет аласың тазаланып.

Сыпырмас үйдің ішін киіз қағып,
Ешуақыт шаруа қылмас отын жағып,
Тазалық үй ішінде болмаған соң,
Бойыңда қадыр, баға қалар нағып.