Сьерраға (Sierra), маған қолдау көрсеткені үшін

Джетт (Jett) пен Рубиге (Ruby), маған шабыт бергені үшін

Бауырларыма, маған ең алғаш шабыт сыйлағандарға

Ата-анама, мен үшін дұға еткендерге

Және осы жолды байқап көріп, соңымнан ергендердің барлығына «Ешқандай жақсы жігіт жоқ.

Ешқандай жаман жігіт жоқ.

Тек сен бен мен бармыз, біз жай өзара келісе алмаймыз».

— Дэйв Мейсон (Dave Mason), «Біз жай келіспейміз» (“We Just Disagree”)

Ескі раңчо (ranch) үйінің тозығы жеткен бербер тоқыма кілемі (Berber carpet) аяғыма батып, қышытып бара жатты. Үстіме үлкен көйлек пен Өрмекші-адам (Spider-Man) суреті бар іш киімімді киіп, басты бөлменің бұрышында бүрісіп отырдым. Шашым мен терім асығыс, жылытылмаған душтан кейін әлі сулы еді. Мен қалтырап тұрдым. Сондай-ақ аузым ырсиып мәз болып отырдым. Сегіз жасар мен бірде-бір сәтті жіберіп алғым келмеді.

Басты бөлмеде бәрі жиналған еді. Отбасымыздың отағасы федералды судья (federal judge) болып жұмыс істейтін арғы атама (great-grandfather) еді. Менің атама, әкеме, немере бауырларыма, үлкен ағаларыма (great uncles) дейін — кімді алсаңыз да — бәрі сот адвокаттары (trial lawyers) болатын. Жыл сайын Фишер (Fisher) әулетінің ер-азаматтары Батыс Техастың (West Texas) Хилл Каунти (Hill Country) аймағында маусымның ашылу демалысында аңға шығу үшін жиналатын. Барлығы он үш адам еді, ал бұл жолы алғаш рет мен қосылып, он төртінші болдым. Жоғары лигаға (big leagues) шақырылғандай сезіндім. Ол — мен, ақыры әкеммен бірге Джеймс Тейлор (James Taylor), Джим Кроче (Jim Croce) және Джерри Джефф Уокерді (Jerry Jeff Walker) тыңдап, сегіз сағаттық жолға шығуға жасы жеткен мен едім. Ол — мен, ақыры үлкен жігіттердің қасында жүруге жасы жеткен мен. Байқап отырған боларсыз, мен тіс жарып сөз айтқан жоқпын, бірақ ол маңызды емес еді. Мен «IBC Root Beer» газдалған сусынын ішіп, анам ешқашан рұқсат бермейтін мөлшерден де көп сүрленген ет (beef jerky) жедім.

Алғашқы кеш менің жадымда тасқа қашалғандай сақталып қалды.

Кешкі ас аяқталғанда, атам тарелкасын қойып, диванның шетіне қарай жылжыды. Ол бір оқиғаны айта бастады. Өзінің жұмысы, судья және сот ғимараты (courthouse) туралы бірдеңе. Мен оның бұл оқиғаны сол күннің басында, ескі киік жасырынатын күркешені (deer blind) жөндеп жүргенде әкеме де айтып бергенін бірден таныдым. Бұрын, таңертең бұл оқиға әлдеқайда қарапайым баяндалған еді. Ол жүк көлігінің кузовынан жасыл бояуды іздеп жүріп, бұл оқиғаны жай ғана, жайбарақат дауыспен айтқан болатын.

Бұрынғы сөздер, бірақ мүлдем басқа әңгіме.

Мен оның белгілі бір көріністі қайта сомдап (reenact) беру үшін орнынан тұрғанын таңғала тамашаладым. Ол дауысына реңк беру үшін қолы мен бет әлпетін шебер қолданды. Әсерлі жерлерінде дауысы көтеріліп, шиеленісті сәттерде баяу әрі төмендеп отырды. Тіпті оның дауыс ырғағы (tone) да өзгерді. Бұл шынымен сол әңгіме ме? Ол он минутқа жуық бүкіл бөлмедегілердің назарын өзіне аударды. Ұзақ үзілістен (pause) кейін ол оқиғаның түйінін (punch line) айтқанда, бөлме шат күлкіге толды. Мен бейнебір сиқырлы шоуды көріп отырғандай сезімде болдым.

Оның оқиғасының аяқталуы басқаларға сөз кезегін берді, немере бауырларым, әкем, тіпті арғы атам да бірінен соң бірі сот залындағы (courtroom) өз оқиғаларын айтуға кірісті. Сот адвокаттары ретінде олардың барлығы тамаша әңгімешілер (storytellers) еді. Күлкі түннің ортасына дейін созылды.

Мен сол бұрышта тізелерімді түнгі көйлегіме тығып, әрбір оқиғаға, әрбір сөзге арбалып отырдым. Ұйықтап кеткенше бәрін бойыма сиңірдім. Кеш болып қалған еді. Әкем қолымда сүрленген еті бар күйі ақырын төсегіме көтеріп апарып жатқызды.

Сол кеш мен үшін жаңа, бірақ таңғаларлықтай таныс нәрсені ашу болды, бейнебір бұған дейін мұның бәрін көргендеймін. Бұл маған алғаш киіп көргенде дәл келген аяқ киім сияқты, бірден дұрыс болып көрінгені есімде.

Сол түні және кейінгі он жылдағы маусымның ашылу демалыстарында мен отбасымның асыл мұрасын қабылдап алдым: бұл — оқиғаларды баяндау (storytelling) арқылы мүдделерді қорғауға (advocacy) арналған, ұрпақтан-ұрпаққа берілген болмыс. Жылдар өткен сайын құқық, заң (law) — бұл отбасылық кәсіп қана, ал қарым-қатынас, коммуникация (communication) — отбасымыздың шынайы әуестігі екенін түсіндім.

Ешкімді таңғалдырмағандай, мен заң мектебіне (law school) түсіп, сот адвокаты болғым келді.

Он жыл бойы заңгерлік практикамен айналысқаннан кейін де, мен бұған ұқсайтын басқа кәсіпті білмеймін. Маған жеке басымда ешқандай келіспеушілік жоқ адамдардың мәселелерін шешу үшін жалданамын. Оның үстіне, қарсы тараптың да өз адвокаты бар, ол маған мәселе тудыру үшін ақша алады. Күн сайын мен басты жұмысы менің ұтылуымды қамтамасыз ету болып табылатын адамдарға қарсы шығамын. Ал алқабилер соты (jury trial) туралы сөз болғанда, бәске тігілген нәрсе бұдан жоғары болуы мүмкін емес. Менің қалай қарым-қатынас жасайтыным және клиентіме қалай қарым-қатынас жасауды үйрететінім олардың кәсібін қайта қалпына келтіруі немесе одан мәңгілікке айырылуы сияқты айырмашылықты білдіруі мүмкін. Куәгерлерден жауап алсам да (deposing witnesses), тараптардан айқыш-ұйқыш сұрақ-жауап алсам да (cross-examining parties) немесе судья мен алқабилер алдында уәждер айтсам да (giving arguments), әрбір іс — жаңа сабақ. Менің барлық мақсатым — қақтығысқа (conflict) қарай ұмтылу. Егер сіз менің қарым-қатынас дағдыларымды заң мектебінде үйрендім деп сенуге бейім болсаңыз, олай етпеңіз. Заң мектебі сізге заңды қалай қолдануды үйретеді: келісімшарттар принциптері (principles of contracts), азаматтық құқық бұзушылықтар (torts), конституциялық құқық (constitutional law) және штат пен федералдық іс жүргізу ережелері (state and federal rules of procedure) — бұлардың бәрі маңызды. Мен сіздерді бір-біріңізбен жанашырлықпен (empathy) қалай сөйлесуге болатыны туралы сабақта отырады деп айта алмаймын. Қызынған дау-дамайды қалай басу керектігі туралы дәрісті естімейсіз. Заң мектебі сізге заңды оқуды үйретеді. Ол сізге адамдарды оқуды үйретпейді. Ол жағын өздігімнен үйренуге тура келді.

«Саған ұнай ма?!» — деп шыңғырды қарындасым Сара (Sarah) емізігінің арасынан, маған елестетілген құймақтардың (invisible pancakes) бесiншi сыбағасын алып келiп. Төрт баланың үлкені ретiнде мен үлкен аға болуды өте жақсы көрдім.

Он үш жасқа толғанымда, бауырларыммен байланысым соншалықты тығыз болды, олар тіпті ата-анама қарағанда маған көбірек бағынатын. Қайда барсақ та, мен балапан баққан тауық сияқты едім. Ал он алты жасымда мен оларды мектепке көлікпен апарып, жолда емле сөздерін (spelling words) қайталатып жүрдім.

Анығын айтқанда, ата-анам өте мейірімді әрі тамаша адамдар. Қарындасым туғанға дейінгі алғашқы төрт жылда олар маған өздерінің бар асылын құйғандықтан ғана мен сондай жақсы болдым. Сонымен қатар маған үлкен аға болу жауапкершілігі шынымен ұнайтын.

Ең үлкені болу эмоционалды тұрақтылыққа (emotional stability), бастамашылдыққа (initiative) және соған ұқсас қасиеттерге әкеледі деп есептеледі. Ал мен үшін бұл ерте жастан бастап коммуникацияның негіздерін (communication fundamentals) шыңдауды үйретті.

Мен Сараға сүйсініп, күлімсіреп: «Мм-хмм, өте дәмді», — деп, елестетілген тамақты жеп жатқан сияқты кейіп таныту арқылы оның көңілін табуды тез үйрендім. Мен ашулы сөздерден гөрі мейірімді сөздер оның ашылып сөйлесуіне жақсырақ әсер ететінін байқадым. Кіші інім Джонатан (Jonathan) менің есімімді қайталап (олар мені Бабба (Bubba) деп атайтын, бұл — оңтүстік штаттардағы ең үлкен ұлға айтылатын еркелету сөзі) және сөйлемді аяқтағанша кекештеніп тұрып алатын. Мен шыдамдылықпен күтіп, басымды іззеп, оның сөздерін өзіне қайталап айтсам, ол өзін түсінікті сезінетінін үйрендім. Ол сонымен қатар ұзақ уақыт бойы дауыссыз дыбыстарды айта алмай, тек дауысты дыбыстарды ғана айтатын. Мен табиғи түрде оның аудармашысына айналдым, вербалды емес ишараларды (nonverbal mannerisms) анықтап, ол ренжімей тұрып, қапаланатын жағдайларды алдын ала болжайтынмын. Ең кіші інім Джейкоб (Jacob) үшеуінің ішіндегі ең эмоционалдысы еді. Ол сезімдерін қатты беріліп сезінетін, тез ашуланатын. Мен сөзімді баяулатып, дауысымды бәсеңдетсем, оның да сабасына түсетінін түсіндім. Мен оның сезімдерін жеке басыма қабылдамай, іштей сезінуіне мүмкіндік беруді үйрендім. Кейде құшақтау кез келген сөзден де артық әсер ететін. Әрбір бауырдың өзіндік ерекше тұлғасы (personality) бар еді, ол олармен тереңірек деңгейде байланысу үшін арнайы тәсілді, ерекше мәнерді талап ететін.

Тұңғышы ретінде менде дамыған ең маңызды дағдылардың бірі — арадағы дауды шешу (mediate and resolve conflict) қабілетім болды. Егер екі бауырым қарындасымның «Полли Покет» (Polly Pocket) ойыншығына таласып, айқайласа бастаса, мен айқайды тез тоқтатып, әрқайсысына оқиғаның өз нұсқасын айтқызып, содан кейін кімнің кезегі екені және қандай ымыраға (compromise) келу керектігі туралы шешім қабылдайтынмын. Және бұл жұмыс істеді. Мен бауырларыма өз қажеттіліктерін қалай білдіруді және бір-бірінің қажеттіліктерін қалай түсінуді үйретуде шебер болдым. Бауырларымның арасындағы коммуникация үшін үлгі болу күнделікті өміріме айналды.

Қазір үйленгенмін, екі балам бар, бұл әлі де күнделікті өмірім. Мен әрбір кезеңде, әрбір қарым-қатынаста, әрбір достар тобында коммуникатор (communicator) болдым. Бәлкім, сіз бұны жай сөйлей білу қабілеті (knack for talking) деп ойлайтын шығарсыз. Мен мұның астарында одан да зор нәрсе жатқанын білемін. Мен өсіп келе жатқанда күн сайын кешке әкем төсегімнің шетіне отырып, маған еңкейіп: «Дархан құдай (Dear God), Джефферсонға (Jefferson) даналық бер және әрқашан оның досы бол», — деп сыбырлайтын. Мен дұғаның құдіретіне сенемін. Және де ата-анамның дұғасынсыз сіз бұл кітапты оқып отырмас едіңіз деп сенемін.

2020 жылы мен беделді қорғау фирмасында (defense firm) өнiктес (partner) атандым. Осы жетістікке қарамастан, мен кәсіби тұрғыда депрессияда (professionally depressed) едім. Мен әрқашан бір метафораға қайта оралатынмын: өзімді парашютпен (parachute) жүгіріп жүргендей сезіндім. Мен істер бойынша шот ұсынып (billing) және жұмыс істеп жаттым, иә, бірақ шығармашылық тұрғыдан ешқайда жылжымай тұрған едім. Жағдайды одан сайын қиындатқан нәрсе — әкем де дәл сол фирмада жұмыс істейтін. Өз жолыммен кеткім келетіні туралы ойымды оған алғаш рет айтқанымда, жұмсартып айтқанда, бәрі ойдағыдай бола қоймады. Шынымды айтсам, одан кейінгі жиырма әңгімемізде де, тіпті фирмаға бұл туралы ресми хабарлаған сәтімде де жағдай оңай болған жоқ. Ол менің қалуым үшін барын салды. Бұл өте ауыр әңгімелер еді. 2022 жылдың қаңтар айында мен бәрін түбегейлі өзгертетін екі қадам жасадым. 1. Біріншіден, мен жеке жарақат (personal injury) істерімен айналысатын жеке заң фирмамды — «Фишер фирмасын» (Fisher Firm) аштым. Менде кеңсе де, көмекші де болған жоқ, тіпті принтерім де жоқ еді. Мен ноутбугімді көтеріп, кофеханаларды жағалап, достарымның бос кеңселерін уақытша пайдаланып жүрдім. Клиенттерді тез жинап алдым, және, шынымды айтсам, бұл керемет сезім болды. Мен шынайы мәселелері бар нақты адамдарға көмектесе алдым. Мен парашютті кесіп тастадым да, ақырында алға қарай сенімді қадам баса бастадым. 2. Екіншіден, мен әлеуметтік желіде қарым-қатынас бойынша кеңес беретін алғашқы жазбамды жарияладым. Бастапқыда мен мұны әлеуетті клиенттерді тарту (generate leads) үшін пайдаланғым келді. Әлеуметтік желілерде көптеген заңгерлердің өздері білетін жалғыз нәрсені — тек сатуды ғана істеп жүргенін көрдім. Олар мұны адамдарға оқыс оқиғадан кейін не істеу керектігін және кімге қоңырау шалу керектігін айтатын жаңа билборд алаңы ретінде қабылдады. Мен тіпті оның кейбір түрлерін өзім де байқап көрдім. Бірақ одан кейін бұл маған мүлде ұнамады, ішкі сезіміме сай келмеді. Ойыма көз алдыма билбордтарға суреттері жапсырылған, қолдарына балға, жалын шашқыш және бокс қолғабын ұстап: «Жарақат алдыңыз ба? Мен — Техас ірімшік үккішімін (Texas Cheese Grater)! Маған қоңырау шалып, көк қағаздарыңызды қазір алыңыз!» деген сияқты ақылға сыймайтын сөздерді айтып тұрған адвокаттар келді. Түһ. Мен түршігіп кеттім. Мұндай нәрселерге шыдай алмаймын. Ең бастысы, бұл мен емес едім. Мен басқа жолды таңдадым. Өзімді сатудың орнына, мен құндылықты тегін ұсынатын боламын. Маған не пайда әкелетіні туралы емес, басқа адамдарға не пайдалы болатыны туралы. Және бұл жолы мен мұны бастан-аяқ қандай болсам, дәл сондай шынайы өз қалпымда жасаймын. Джефферсон (Jefferson) ретінде. Адамдарға қалай шын мәнінде көмектесе аламын? Бұл адамдардың өмірімен үндесетін, олардың үйлері мен жұмыс орындарына жарық пен ізгілік әкелетін хабар болуы керек еді. Біреуге не айтарымды білмей қалған кезімде ата-анамның: «Ал, сен олардың нені білгенін қалайсың?» — деп қоятын сұрағы ойыма сап ете қалды. Жауап маған басыма тас түскендей анық жетті. Мен оларға өзім танитын кез келген адамнан гөрі жақсы білетін нәрсемді айтамын. Мен оларға қалай қарым-қатынас жасау керектігін үйренуге көмектесемін. Менің керемет жабдықталған жұмыс үстелім немесе қымбат камерамен түсіретін студиям болған жоқ, бірақ пикап көлігім (truck) мен телефоным болды. Осының өзі жетерлік еді. Мен телефонымды селфи режиміне қойып, жазу батырмасын бастым. Дереу сол сәтте бұл бейнероликті «Заңгер сияқты дауласудың жолдары, 1-бөлім» («How to argue like a lawyer pt.1») деп атауды және оны үш оңай тармаққа түйіндеуді жөн көрдім. Бос көлігімнің алдыңғы орындығында отырып, телефонымның экранына сұрақтарды қалай қысқарақ ұстау керек екендігі, эмоционалды түрде қалай азырақ әрекет ету қажеттігі және шектен тыс балағат сөздер тағамға тым көп тұз сепкенмен бірдей екендігі туралы айттым. Бұған дейін бейнероликте іс-әрекетке шақыру (call to action) болуы керек деген нәрсені кездестірген едім. Сондықтан видеоның соңында: «Осыны байқап көріңіз де, маған тіркеліңіз», — дедім. Қандай да бір себеппен, неге екенін өзім де түсіндіре алмаймын, осы сөзді айтқан соңғы секундта қолымды аузыма апардым. Солай қала берсін деп шештім. Терең тыныс алып, қырық жеті секундтық видеоны әлеуметтік желіге салдым. Мен ерекше бірдеңе болады деп күткен жоқпын. Осы уақытқа дейін барлық видеоларымда нөл қаралым болған. Шынында, мен тіпті «Неге менің видеоларымда 0 қаралым?» және «Қысқа бейнероликті (reel) қалай жасау керек?» деп «Гуглден» (Google) іздеген болатынмын. Бұдан кейін болған оқиғаға мен мүлде дайын емес едім. Бір сағат өткен соң, «қалай дауласу керек» туралы видеомның қаралымы көбейіп, тез арада мыңдаған көрсеткішке жетті. Келесі күні ол миллиондарға жетті. Әрине, мен бұл миллиондаған адамның көліктің артқы жағында тұрған қызымның қызғылт автоорындығын және ұлымның шүмекті сусын ыдысын (sippy cup), сонымен қатар менің ойланбай таңдаған киім үлгімді — костюм жакетінің ішінен киілген пішінсіз поло көйлегімді көретінін білдіреді деп ойламаған едім. Сол күні өзін миллиондаған адам көреді деп ойлап кім киінеді дейсіз? Бұл адамдарды қызықтырмаған да сияқты. Бұл менің өмірімнің сол кездегі дәл бір сәті еді. Бұл оларға мен ешқандай қосымша қымбат тауар ұсынбай (upsell), ешқандай айла-шарғысыз, тікелей өздеріне сөйлеп тұрғандай әсер қалдырды. Бұл шынайы еді. «Енді не істеймін?» — деп сұрадым бір досымнан. Ол: «Тағы да түсір», — деп жауап берді. Мен солай істедім. Сол жылы мен әлеуметтік желілерде бес миллионнан астам жазылушы жинадым, олардың арасында жүздеген танымал тұлғалар мен қоғам қайраткерлері болды, мұның барлығын мен жүргізуші орындығында отырып, Айфонымды (iPhone) пайдаланып, қарым-қатынас бойынша кеңестер беру арқылы жасадым. Әрқашан бірдей тәсілмен — жалғыз өзім, көлігімде, заң фирмасынан шығып үйге жеткенше қай жерге тұрақтай алсам, сол жерде. Ешқашан алдын ала жазылған мәтінсіз, әрдайым түсірген күні жарияланатын. Ешқандай бейнемонтаждаушысыз, арнайы безендірілген графикасыз немесе сәнді субтитрлерсіз. Тек мен, телефонымды қолыма ұстап, өзім болып қалдым. Көлігімде бәрін жалғыз істегеніме қарамастан, көп ұзамай өзімді мыңдаған нақты адамдардың алдында конференцияларда басты баяндама (keynotes) жасап жатқанымды және менің қарым-қатынас әдістерімді үйренуді сұраған ұйымдарға сөз сөйлеп жүргенімді көрдім. Мен тіпті НАСА-да (NASA) сөз сөйледім. Әр сөйлеген сайын ойыма келетін жалғыз нәрсе: «Мұнда бәріңіз не істеп жүрсіздер?» деген сұрақ болды. Мен апта сайынғы қарым-қатынас бойынша кеңесімді алғысы келетін 250 000 электрондық пошта жазылушысына жеттім және дәл қазір сіз қолыңызда ұстап отырған кітапты жазуды бастау үшін «Пингвин Рэндом Хаус» (Penguin Random House) баспасымен келісімшартқа отырдым. Мен «Джефферсон Фишер подкастын» (The Jefferson Fisher Podcast) іске қостым, ол бірден чарттардың көш басына шығып, әлемдегі нөмірі бірінші қарым-қатынас подкастына айналды. Сонымен қатар мен адамдарды қарым-қатынасын жақсартудың практикалық тәсілдерімен қамтамасыз ететін ресурстар мен сабақтарға толы керемет онлайн-қоғамдастық құрдым. Менің бейнероликтерім барлық платформалар бойынша жарты миллиардтан астам қаралым жинады. Мен күн сайын ең жылы, ең шынайы алғыс пен ризашылық хабарламаларын алып отырғаныма бақыттымын және мұны зор кішіпейілділікпен қабылдаймын. Басқаларға осылайша көмектесе алатыныма, тіпті осы сөздерді қазір жазып отырғаныма әлі де сене алар емеспін. Мен әлі күнге дейін күн сайын заңгерлік қызметпен айналысамын, енді бүкіл АҚШ-тан (US) келген адамдарға жеке жарақаттары бойынша көмектесіп, оларды өзім сенетін адвокаттармен байланыстырамын. Мен әлі де күн сайын қысқа видео түсіремін. Мен әлі күнге дейін: «Осыны байқап көріңіз де, маған тіркеліңіз», — деймін. Миллиондаған адам мұны байқап көрді және маған тіркелді. Мен мұны жүрегімнің түкпірінен шыққан зор ризашылықпен айтамын. Оқиғаның осы деңгейге жететінін мен ешқашан армандамаған едім. Бірақ армандар мұнымен аяқталған жоқ. «Фишер фирмасын» ашқанымнан бес ай өткен соң, әкем отыз бес жыл қызмет еткен фирмасынан кетіп, ұлы маған қосылды, мұның басқа еш себебі жоқ еді, тек екеуміздің бірге заңгерлікпен айналысқымыз келгені ғана. «Қарт кісіге әлі де орын бар ма?» — деп сұрады ол күлімсіреп. Мен тілім байланып қалдым. Бұдан артық қалайтын ешнәрсем болмаған еді. Қазір бұл туралы жазып отырған сәтте де көзіме бақыт жасы келеді.

Алғашқы бейнежазбамды желіге жүктегеннен кейін көп ұзамай маған хаттар келе бастады — мыңдаған хат. Олардың көптігі соншалық, бәріне жауап беру былай тұрсын, тіпті оқып шығу мүмкін емес еді. Бұл хаттар менің контентімді бақылайтын, менен кеңес сұраған оқырмандарымнан келген болатын.

Олар менен дін немесе саясат туралы үлкен философиялық мәселелер, тіпті құқықтық жайттар бойынша бағыт-бағдар сұраған жоқ. Олар күнделікті, нақты адамдар басынан өткеретін шынайы өмірлік ұсақ-түйік сәттер бойынша кеңес алғысы келді — күнделікті тұрмыстық мәселелерден бастап, жүректі ауыртатын оқиғаларға дейін сұрады. «Менің идеяларымды үнемі жоққа шығаратын басшыма не айтсам болады?» «Көп жылдар бойы көрмеген ересек қызыма не айтамын?» «Үнемі өзінікін ғана дұрыс санайтын серігіме не айтуым керек?»

Сіз іздеген оңай жауап — байланыс орнату.

Сіз лайық болған неғұрлым шынайы жауап — алдағы беттерде.

Мен бұл кітапты үш себеппен жаздым: 1. Әлеуметтік желідегі оқырмандарым өтінгендіктен. Мен үшін бұл — солардың кітабы. 2. Келесі әңгімеңізді жақсартатын өзім білетін нәрселерді сізге үйрету үшін. 3. Балаларым мен отбасыма өзімнің бір бөлшегімді қалдыру үшін.

Менің жазғандарым — күнделікті айтыс-тартыстардың, келіспеушіліктердің, қызу пікірталастар мен қиын әңгімелердің нағыз шынайы өмірлік майданынан алынған сабақтар.

Мен оқулықтар мен лекциялардан тыс, қарапайым, өмірдің өзінен алынған кеңестерді ұсынамын.

Бәлкім, қазіргі әлемге дәл осы нәрсе көбірек қажет шығар.

Мен сот адвокаты (сот заңгері / trial lawyer) болсам да, алда оқитын мәтініңізден бір де бір заң тармағын таппайсыз. Бұл кітап менің кәсібім туралы да, тіпті заңгерлер туралы да емес.

Бұл — барлық картаңызды ортаға қоюмен келетін осалдықты қабылдай отырып, басыңызды тік ұстап, батыл сөйлеу туралы кітап.

Өз ойыңды анық айту және айтқан сөзіңе сай әрекет ету туралы.

Бұл — дауысыңыз дірілдеп тұрса да, жайлылықтан гөрі батылдықты таңдау туралы. Тікелей сөйлеу басқа адамның сезімдеріне жанашырлық танытпау немесе оны елемеу дегенді білдірмейді. Тікелей болу — басқа адамды да, өзіңізді де жеткілікті деңгейде құрметтей алатыныңызға және өз қажеттіліктеріңізді қорықпай, ашық айта алатыныңызға іштей сенімді болу.

Осы мақсатқа жету үшін мен оны екі бөлімге бөлдім. Бірінші бөлім ең алдымен өзіңмен қалай байланыс орнату керектігін түсіндіреді. Бұл бір ерсі, тылсым нәрсе сияқты естілуі мүмкін, білемін. Бірақ олай емес. Бұл — жанжал туындаған кезде ой-санаңызды қай бағытқа бұру және ең бастысы, жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін сол көзқарасты қалай пайдалану керектігі туралы. Екінші бөлім осы тетікті өзге адамдармен байланыс орнату үшін қалай қолдану керектігін үйретеді. Байланыс орнату тәсілі жағдайға байланысты әртүрлі болады: ол мейлі қиын әңгімені шешу болсын немесе өз шекараңызды қорғау қажеттілігі болсын. Қандай жағдайға тап болсаңыз да, мен сіз үшін байланыс құратын үш ережені жасап шықтым: 1. Бақылаумен айтыңыз. 2. Сенімділікпен айтыңыз. 3. Байланыс орнату үшін айтыңыз.

Әрбір ереженің артында бірден қолдануға болатын, тәжірибеден өткен тәсілдер бар. Осы кітап барысында мен сізге сенімді қарым-қатынастың қалай көрінетінін, қалай естілетінін және қалай сезілетінін көрсетемін. Сіз менің жеке және кәсіби өмірімдегі шынайы оқиғалардан үйренесіз. Сондай-ақ сіз өзіңізді жүрекке жақын келетін болжамды диалогтардан көресіз. Не айту керек және не айтпау керек екенін, сонымен бірге, әрине, оны қалай айту керектігін білесіз.

Алдағы беттерді оқып шыққаннан кейін, сіз қиын әңгімелерден «қиындықты» алып тастап, өміріңізге шынайылыққа көбірек орын бере аласыз. Шынайы достық, шынайы байланыс және шынайы өсу. Бұл тек үйде немесе қарым-қатынаста ғана емес. Сіз өзіңіздің шынайы болмысыңыздың жұмыста және жиналыстарда көріне бастағанын байқайсыз. Хаттар мен электрондық хабарламаларға басқаша жауап беретін боласыз. Адамдар сіздің ұстанымыңыздың қандай екенін анық біледі. Сіз сенімділігіңіздің беделге айналғанына куә боласыз — және мен мұны көруге асықпын.

Бұл кітапты оқып отырып немесе кез келген бейнежазбамды қарап отырып, сіз: «Мұның бәрін қажет болған кезде қалай есте сақтаймын?» деп сұрауыңыз мүмкін.

Жүрегіңізге жақын келген бір кеңесті таңдап, оны мүмкіндігінше тезірек қолданыңыз. Мысалы, жетінші тараудағы тым көп кешірім сұрау туралы сабақ сізге қатты әсер етті делік. Сол бір сабаққа ғана назар аударыңыз. Оны үнемі есіңізде ұстаудың жолдарын табыңыз: көзіңізге түсетін жерге жазып қойыңыз, оны өзіңізге дауыстап айтыңыз немесе сізді қадағалап отыратын жақын досыңызға айтыңыз. Содан кейін оны қолдана бастаңыз. Орынсыз «кешіріңіз» деген сөзді айтқан сайын өзіңізді ұстап алып, оны айтқан әрбір сөйлеміңізден, жазған әрбір электрондық хатыңыздан немесе хабарламаңыздан алып тастаңыз. Өзіңізді осы бір ережеге бағындырыңыз. Тек содан кейін, бір апта бойы бірде-бір қажетсіз кешірім сұрамай жүре алған кезде ғана, өзіңізге жақын келетін басқа сабаққа көшіңіз.

Бұл кітапқа менің ең танымал және кең таралған (вирустық) бейнежазбаларымнан бастап, бұрын-соңды еш жерде бөліспеген ерекше қорытындыларыма дейін өзім іріктеп алған кеңестер енді. Егер сіз мұны әлеуметтік желіде мені бақылап жүргендіктен оқып отырсаңыз, сәлем, бұл әлі де сол менмін. Ақыры сізге белгі қоюға, парақтарын жыртуға және өзіңіздікі етуге болатын нақты бір нәрсені ұсына алатыныма мақтанамын. Бұл күтуге тұрарлық болғанын түсінесіз деп сенемін. Өз ойыңызды анық айтудың және сөзіңізге берік болудың уақыты келді. Өз қажеттіліктеріңізді қорықпай, ашық айтатын уақыт жетті. Ендеше, жолаушылар орнына келіп отырыңыз, мен «Ай-Би-Си рутбир» (IBC Root Beer) газдалған сусыны мен кептірілген етті ала келемін. Сіз келесі әңгімеңізді барлығын өзгертетін әңгімеге айналдыру жолындасыз.

Шынын айтсам, бұл мақтау сөз еді. Өйткені ол мені өте алысқа лақтыра алар еді.

Үстінде сарғыш-қоңыр комбинезоны (coveralls), сол жақ жоғарғы қалтасында қара жіппен «LaPray» деп кестеленген ақ сопақша жамауы бар Бобби ЛаПрей (Bobby LaPray) маған костюмімнің пиджагын тесіп өтердей ызалы жанарымен тесіле қарады.

Мен әдетте адамды сотқа дейінгі жауап алу (deposition) кездесуінде жолықтырмас бұрын оның сырт келбеті қандай екенін біле бермеймін. Бобби ЛаПрейді көз алдыма қалай елестетсем де, мынадай болар деп ойламаған едім. Мәжіліс залының үстелінде адамдардың жиналуын күтіп отырып, басымды көтергенімде, жартылай адам, жартылай алып дәуді көремін деп күтпеген едім. Оның сұлбасы бүкіл есік ойығын жауып тұрды. Әрине, мен орнымнан тұрып, онымен амандасып, өзімді таныстыру үшін қасына бардым.

Шыны керек, мен кішкентай адам емеспін. Бойым алты футтан (six feet – шамамен 183 см) асады. Бірақ мен Бобби ЛаПрейдің кеудесіне әрең жететін едім. Ол нағыз таудай адам болатын. Қол алысқанымызда, оның мүйізгектенген өте үлкен қолдарының қысуы «Том мен Джерри» (Tom and Jerry) мультфильміндегі сахна сияқты менің қолымда із қалдырды. Мен бұрын-соңды дәл мұндай дене бітімі айбынды адамның қасында болып көрмеппін.

Бұл іс бардағы төбелеске қатысты болатын және мен сол төбелеске байқаусызда ілігіп кеткен шеттегі куәгердің (bystander) мүддесін қорғап жатқан едім. Істің бір бөлігі ретінде маған оқиғаның куәгері Бобби ЛаПрейден жауап алу қажет болды. Сотқа дейінгі жауап алу барысында маған сотта куәлік бермес бұрын олардың не білетінін анықтау үшін ант бергізіп, сұрақ қою мүмкіндігі беріледі.

Көне мәжіліс залының үстелін айнала сағат тілімен сот хатшысы (court reporter) бәрін жазып отырды, одан кейін Бобби ЛаПрей, қарсы тараптың адвокаты (opposing attorney) және мен отырдым. Боббиден оң қолын көтеруді өтініп, ант бергізгеннен кейін, сот хатшысы маған бастауға болатынын білдіріп, әдеттегідей басын изеді.

Мен Бобби ЛаПрейге өмірбаяны және төбелеске не себеп болғаны туралы әдеттегі сұрақтарды қойдым. Олар қарапайым, ашық сұрақтар (open-ended questions) еді: Нешеде келдіңіз? Ең бірінші кіммен сөйлестіңіз? Басқа біреуді көрдіңіз бе немесе тиісті әрекетті жасадыңыз ба? Куәгердің белгілі бір көзқарасы бойынша оқиғалардың хронологиясын (chronology) құру үшін мұндай сұрақтарды пайдалану әдеттегі жағдай. Мен әрқашан сыпайы әрі инабатты болуға тырыстым — 90 пайызы бұл менің мінезім болғандықтан, ал 10 пайызы таза өзімді қорғау инстинктінен еді. Ол мен ашуландырғым келетін адам емес еді.

Бірақ мен қаншалықты қарапайым әрі жеңіл сұрақтар (softball questions) қойсам да, Бобби ЛаПрей бара-бара ызалана бастады. Мен мұны өз тәжірибомда жеткілікті түрде көргендіктен жақсы білетінмін. Оның қабағы әрбір жауап сайын түйіле түсті. Бұл – жағымсыз эмоционалды реакцияның (negative emotion) белгісі. Танауымен тыныс алудан аузымен дем шығаруға көшкендіктен, оның демалысы ауырлай түсті. Бұл – стрестің (stress) жоғарылау белгісі. Ол сөйлеп жатқанда дәу қолдарын бір-біріне бұрап сыға бастады. Бұл – үрей мен мазасыздықтың (anxiety) белгісі.

Менің не істегенім маңызды болмады. Осы бөлмеде менің бар болуымның өзі оның шамына тиетіндей көрінді. Бобби ЛаПрей неғұрлым наразы болып көрінген сайын, үстел төңірегіндегі кернеудің (tension) арта түскенін сездім. Шар үрлеп жатқандаймын және ол қазір жарылайын деп тұрғандай еді.

Бөлме іші тым-тырыс болып қалды.

Оның сөздері тым қатты әрі даңғырлап шықты. Соның салдарынан сот хатшысы сескеніп қалды. Мен жасы алпыс бестен кем емес қарсы тараптың адвокатына жылдам көз тастадым. Ол менен бетер толқып отырған сияқты еді. Түйісіп қалған көзқарасымыздан ол маған бақырайған жанарымен қарап: «Егер жағдай ушығып кетсе, өзің жауап бересің», – дегендей басын ақырын шайқады. Мен қайтадан куәгеріме бұрылып қарадым.

Тек ол «сыңайыңды» деген сөздің орнына басқа дөрекі сөз айтқан еді.

Сот хатшысы мазасыздана қарады.

Осы сәтте миымда жүздеген ой шарпысты.

Біріншіден, мен заңгерлерге, әсіресе денсаулыққа келтірілген зиян бойынша адвокаттарға (personal injury attorneys) қатысты мұндай қорлайтын стереотипке (stereotype) әбден үйренгенмін. Кейбір заңгерлер, шынын айтқанда, мұндай беделге әбден лайық болса да, мен бұл жағымсыз түсінікке қарсы жұмыс істеуге өте қатты тырысамын. Сондықтан менің мамандығым туралы кемсітуші қалжың немесе кекесінді ескертпе мен үшін таңсық емес. Мен оны түсіндім.

Екіншіден, оның маған сенбегеніне кінә артпадым. Мен оны адастыруға тырысқандықтан емес, оның ойынша мен заң, заңгерлер және «жүйе» (system) туралы бұрын-соңды білген немесе естіген барлық жаман нәрселердің кейпі болғандықтан. Әрине, оның маған сенуіне ешқандай себеп болған жоқ. Мен оны түсіндім.

Тек «ақымақ сұрақтар» деген сөз ғана шамыма тиді.

Мен күн сайын көптеген ақымақ нәрселер жасайтынымды өте жақсы білемін. Бірақ мен жасамайтын жалғыз нәрсе – ақымақ сұрақтар қоймау.

Бірақ мен бұған дейін де қателескен едім. Үшінші сыныпта оқып жүргенімде, мектебімізде жақсы оқитын оқушыларды әлі оқып үйренбегендермен жұптастыратын «оқудағы серіктес» (reading buddy) бағдарламасы басталды. Мені Эванмен (Evan) осылай жұптастырды. Аптасына екі рет кітапхана сабағында жұмсақ кресло-қаптарда (beanbags) отыратынбыз. Билл Мартин-кішінің (Bill Martin Jr.) «Қоңыр аю, қоңыр аю, не көріп тұрсың?» («Brown Bear, Brown Bear, What Do You See?») сияқты кітаптарын оның дауыстап оқуға қиналғанын тыңдайтынмын.

Эван дене жағынан менен әлдеқайда үлкен еді. Ол кезде оның бұлай үлкен болып тұрып оқи алмайтынын түсіну маған қиын болатын. Ол өзі білмейтін сөзге тап болғанда, оның дыбысталуына көмектесу менің міндетім еді. Бірақ ол бәрібір қиналатын. Содан соң мен оған заттарды басқаша түсіндірудің жолдарын таптым, мысалы, сөздерді есте қалатын тіркестермен байланыстыру немесе бөлмеде қасымызда не бар болса, соны пайдаланып, лезде метафоралар (metaphors) ойлап табу. Мен Эванның қызығушылығын арттыратын, күрделі идеяларды есте сақтауды жеңілдететін кішкентай айла-шараларды жасауды жақсы меңгеріп алдым.

Кейде оқу сабақтарымызды түскі үзіліс кезінде өткізетінбіз. Мен сол күні анам дайындап берген, сыртында қолдан салған смайлигі (smiley face) бар қоңыр қағаз пакеттен түскі асымды алып жатқанда, мұғалімнің оған асханадан поднос алып келіп бергенін бақылайтынмын.

Эванның анасы оған түскі ас дайындап бермейтін. Мен оның киімдері ешқашан үстіне шақ келмейтінін, үш өлшемге үлкен сияқты болып тұратынын байқай бастадым.

Бірде «throw» (лақтыру), «threw» (лақтырды) және «through» (арқылы) сөздерін қайталап жатқанымызда, мен бұны оның әкесіне допты қалай лақтыратынымен байланыстырып түсіндіруге тырыстым.

Аузымды аша алмай, сөйлей алмай қалғаным әлі күнге дейін анық есімде. Мен үнсіз қалдым. Оған жүрегім ауырды. Кейін білгенімдей, Эван ата-әжесімен бірге тұрып жатқан екен. Әкесі ол туғаннан кейін көп ұзамай кетіп қалған. Анасы түрмеде отырған еді. Бірақ үшінші сыныпта мен оның шынайы өмірін түсіне де алмайтын едім. Оның басынан өткеріп жатқан нағыз қиындықтары туралы мүлде хабарым жоқ еді. Мені түнде кітап оқып, ертегі айтып беретін сүйікті екі ата-анам өсіргендіктен, сол кезде оның мен мүлде білмейтін әлемде өмір сүріп жатқанын түсіндім.

Мұнда тағы нендей гәп бар? Мен негізі кіммен сөйлесіп отырмын? Мен мұны анықтауға бел будым.

Мен қайталадым: «Биылғы жылы сіздің ең үлкен күресіңіз — жеке өміріңіздегі ең ауыр қиындығыңыз не болды?»

Бұл сұрақты естігенде, Бобби ЛаПрейдің жүзіндегі барлық эмоция лезде ғайып болды. Ол сілейіп қалды. Оның көздері тиісті сөздерді іздеп жатқандай көрінген сәтте мен үндемей отырдым. Біраз уақыттан кейін ол ақыры тіл қатты. Сөздері бұл туралы айтуға қысылғандай, үзіліп-үзіліп, сенімсіз шықты.

Осыдан екі минут бұрын маған ашуланып, шүйліккен Бобби ЛаПрейден бұл Бобби ЛаПрей мүлде басқаша еді. Ол сөйлеген кезде жеңілген адам сияқты көрінді. Ол қорқып кеткендей көрінді. Тіпті бір түрлі, кіп-кішкентай болып кеткендей көрінді.

Оның сөздері санама әбден сіңгенше бірнеше секунд күтіп, сосын ақырын ғана: «Кешіріңіз. Мұның қандай екенін елестете де алмаймын», — дедім. Ол ернін қымқырып, басын сәл изеді.

«Бірақ сізге бір айтарым, — деп оның көзіне тура қарадым, — сіз жақсы ұлсыз».

Сол сәтте Бобби ЛаПрей оны көріп қалмасын деп басын төмен салды. Оның алып иықтары селкілдеп кетті. Жартастан еріген мұздай болып, дәу Бобби ЛаПрей жылай бастады.

«Рақмет сізге», — деді ол маған.

«Оқасы жоқ, әрине, — дедім мен. — Жақсысыз ба?» — деп сұрадым.

Ол мұрнын бір тартып, жеңімен сүртті де, бойын тіктеді.

«Иә, — деп жауап берді әлсіз жымиып. — Мен дайынмын».

«Барлығы бітті, — дедім соңында. — Менде басқа сұрақ жоқ. Уақытыңыз үшін рақмет».

Барлығымыз орнымыздан тұрған кезде, мен есікке қарай беттеп, қолымды создым. Тағы бір жан төзгісіз, сүйек үгер қысыс болар деп дайындалдым. Оның орнына, соңғы сәтте Бобби ЛаПрей құшағын айқара ашып, мені аюдай бауырына басты. Менің қолымнан келгені — тек жымиып: «Аман болыңыз», — деу болды.

Төмен қарамадым, бірақ аяғымның жерге тимей тұрғанына толықтай сенімдімін.

Өмірімде осындай сансыз қарым-қатынастарды бастан өткердім. Кейде қарсы алдымдағы адам Бобби ЛаПрей болады. Басқа кездері менің өзім Бобби ЛаПрей боламын. Бірақ бұл неге орын алады? Дауда жеңіске жету идеясынан бас тарту арқылы қалайша өзіңіз қалаған нәрсеге көбірек қол жеткізесіз? Басқа адаммен байланыс орнатудың сізге басымдық беретіні неде? Және өз қарым-қатынасыңызда осы күшті қалай пайдалана аласыз? Қарым-қатынас біржақты әрі қарапайым болуы керек деп сену оңай. Сіз: «Сіздікі қате», — дейтін, ал қарсы тарап дереу: «Иә, әрине, менікі сөзсіз қате», — деп жауап беретін әлем. Біреу: «Менде бәрі жақсы», — дегенде, бұл сөз тіркесінің жалғыз түсіндірмесі оның толықтай әрі анық жақсы екенін білдіретін кеңістік. Сырттан көргеніңіз ішкі болмысты толық сипаттайтын және қалыпқа әрдайым дөп келетін жер. Сіз солай болуы керек деп ойлайсыз. Оның сондай болғанын қалайсыз.

Бобби менің сұрақтарымды ақымақтық деп атаған кезде, менің ішімдегінің барлығы оның қате екенін дәлелдеуге ұмтылды. Сол сәтте істің мүддесі менің жеке қажеттіліктерімнің көлеңкесінде қалды. Менің өзімді дұрыс етіп көрсетуге деген құштарлығым басқа кез келген нұсқаларға көзімді соқыр қылды. Мен жеңгім келді. Бұл менен күтілетін нәрсе еді.

«О, сіз заңгерсіз бе? Онда сіз көптеген дауларда үнемі жеңетін шығарсыз». Мен мұны үнемі естимін. Бірақ бұл да шындыққа жанаспайды.

Ал бұл не үшін? Дау-дамай аяқталады. Әңгіме бітті. Сіз жеңдіңіз, құттықтаймыз. Енді қолыңызда не қалды? Жараланған сезімдер мен ыңғайсыз үнсіздік бағасына түскен, сол шешілмеген баяғы мәселе. Көп жағдайда, сізге әлі де бұл адаммен қарым-қатынас орнатудың жолын табуға тура келеді. Сіз әлі де олармен бірге өмір сүруге, бірге жұмыс істеуге мәжбүрсіз. Не айтқаныңызға байланысты, енді керісінше кешірім сұрауға тиіс адам өзіңіз болып шығуыңыз мүмкін. Кез келген мақтаныш сезімі қарым-қатынасқа келтірілген ұзақ мерзімді нұқсанмен салыстырғанда қас-қағым сәт қана.

Сот адвокаттары (trial attorneys) тіпті сөзталастарда жеңіске де жетпейді. Олар өз клиенттерінің фактілерін таңдай алмайды. Олар қай заңға бағыну керектігін таңдамайды. Барлығы да дәлелдеменің қабылдануға жарамдылық (admissibility) сүзгісінен өтуі керек, содан кейін заңды айғақтарға қатысты қолдану судьяның немесе алқабилердің (jury) еркінде. Бұл сөзталаста жеңіске жетуден гөрі, фактілерге үн беруге көбірек саяды.

Қарым-қатынастағы бәсекелестік қоғамды әлемнің «дұрыс» және «бұрыс», «жеңімпаздар» мен «жеңілгендер» болып бөлінетініне сендірді. Саяси дебаттан кейін келесі күні таңертең біреудің қоятын бірінші сұрағы әрқашан: «Кім жеңді?» болады. Бірақ егер біз көне гректер (ancient Greeks) дәуіріне оралсақ, пікірталастың (discourse) жеңіске жетумен ешқандай байланысы болмаған. Қарама-қайшы мәселелер төңірегіндегі сөзсайыс (debate) шындыққа ұмтылудың құралы болды. Басқа біреудің дәйегіндегі әлсіз тұсты ашып көрсету оны жоққа шығару емес, қайта нығайту және шыңдау үшін жасалатын. Әр адамға көзқарас қалыптастыруға және пікір тудырған қайшылықты мәселелерді терең зерттеуге уақыт беру үшін дебаттардың бірнеше күнге, тіпті апталарға созылатыны белгілі еді.

Бүгінде бұған мүлдем қарама-қарсы үрдіс байқалады. Келіспеушілік арқылы өзгенің көзқарасын түсініп, одан үйренуге ашық болудың орнына, сіз оны бірден бұғаттап тастайсыз. Өз түсінігіңізді жетілдірудің орнына, оған қауіп ретінде қарайсыз. Біз келіспейтінімізді паш ету үшін әлеуметтік желіге өзіміздің жеке мегафонымызға ұмтылғандай жүгіреміз.

Шыныңызды айтыңызшы. Әлеуметтік желідегі сіздің көзқарасыңызды даттаған жазба сіздің ойыңызды неше рет өзгертті? Ал сіздің біреудің пікірін сынап жазған жазбаңыз олардың ойын қаншалықты жиі өзгертті? Ешқашан. Дүние дөңгелеп, жаңалықтар легі алға жылжиды, ал келесі күні бұл ешкімге қызық болмай қалады. Сонымен, сонда не болды? Сіз нені дәлелдедіңіз?

Жан тыныштығынан айырылудың ең төте жолы — басқа біреуге өз ақылыңды тықпаштап, оған ашу шашу. Сөзталаста біреуді жеңіп шығу эгоңызды (ego) тойдыруы мүмкін, бірақ бәрібір сізді рухани аш қалдырады. Қарым-қатынаста жеңіске жету өміріңізде жақсы нәрселерге сирек әкеледі, тіпті әкелмейді десе де болады. Сондықтан да мен сізге жанашырлық танытып, мына бір шындықты айтамын:

Ешқашан сөзталаста жеңіске жетпеңіз.

Бұл дау-дамай, қызу талқылау немесе әңгімедегі шамалы түсініспеушілік болсын, сіздің мақсатыңыз «жеңу» емес. Оның мәнісін шешу, шикісін тарқату. Мәселенің түпкі мәнін түсінгенге дейін бос ұштарынан бастап тарқатыңыз. Түйінді сол жерден табасыз.

Бұл — түйіндер туралы кітап. Әлеуметтік қатынастардағы мойындаңызшы, сіз айналып өткіңіз келетін күрделі мәселелер. Шатасқан жіптердің түйінін тарқату уақытты, эмоцияны және күш-жігерді талап етеді. Қарым-қатынастағы қақтығыс (conflict) дәл осыны білдіреді: бұл — арпалыс, күрес.

Дау-дамай — басқа адамның жан дүниесіндегі арпалысына ашылған терезе. Әрбір қиын әңгімеде біреудің — сіз болсаңыз да, басқа адам болса да — кедергіге тірелетін кезі болады. Мүмкін сіз олардың не айтқысы келетінін түсінбейтін шығарсыз. Мүмкін көңіл-күйіңіз жоқ шығар. Мүмкін келіспейтін шығарсыз. Бұл жай ғана пікірлердің қақтығысы емес; бұл — дүниетанымдардың, заттарға қарау тәсілдеріңіздің өзіндік қақтығысы. Әрбір өткір әрі дөрекі сөздің артында өткен өмір тарихы, белгілі бір себебі жатыр. Егер сіз соған жетуге төзім мен тәртіп таба алсаңыз, оның астында жасырынып жатқан арпалысты, қорқынышты немесе үмітті ажырату үшін дау-дамайдың қатпар-қатпар қабаттарын аша алсаңыз, нағыз қарым-қатынас міне сол жерден басталады.

Өйткені, сайып келгенде, мәселе сөзталаста емес. Мәселе — құлыптың саңылауы арқылы басқа адамның әлеміне үңіле білуде және өзіңізге керек деп ойлаған әлгі жеңістің, бәлкім, сізге мүлде қажет болмағанын түсінуде.

Көптеген адамдар табысқа жету сәтсіздікті кері кету емес, керісінше баспалдақ, өсу мүмкіндігі ретінде көруден басталатынын түсінеді. Сәтсіздікті қабылдау — осы процестің бір бөлігі. Сіз мықтырақ болу үшін қателіктеріңізден сабақ аласыз. Келіспеушіліктер мен сөзталастар сияқты қарым-қатынастағы сәтсіздіктер де дәл солай жұмыс істейді. Олар табысқа жетелейді, өйткені олар дамуға болатын тұстарды көрсетеді, өзара қарым-қатынасыңызды қалай байытуға болатыны туралы түсінік береді. Әңгіме неғұрлым ауқымды болса, қақтығысты тиімді шешу қажеттілігі соғұрлым жоғары болады. Дұрыс бағытталған кезде қақтығыс төбелес емес. Бұл — мүмкіндік. Егер сіз оны көргіңіз келсе, бұл — шынайы әрі мәнді байланыс орнатудың катализаторы (catalyst). Өмірлік тәжірибеңіз қақтығысқа деген көзқарасыңызды қалай қалыптастырды?

Бала кезіңізде «Жоқ!» деп қырсыға айқайлау немесе ересектерді «Неге?» деген сұрақтармен көму — дүниені танып-білудің тәсілі болды. Себеп пен салдар. Жасөспірім шақта бұл қарапайым балалық реакциялар отбасыңыздан бөлек өз орныңыз бен болмысыңызды іздеуге байланысты күрделірек сұрақтарға ұласты. Сіз киген киім, тыңдаған музыка, тіпті араласқан ортаңыз (clique) кім болғыңыз келетіні туралы мәлімдемеңіз еді. Ересек өмірге қадам басқанда, келіспеушіліктер жеке басты дәлелдеуден гөрі басқа адамдармен қатар өмір сүруге көбірек негізделді. Әңгімелеріңіз балалар, мансап жолдары және ипотека (mortgages) сияқты тақырыптарға ауысты. Немесе менің жағдайымда, қандай шаңсорғыш сатып алу керек және ата-анамның гаражынан тауып алған сол жиһаздың «негізі әлі жақсы ма» деген секілді мәселелерге ойысты. Ересек адам ретінде таңдау бәсі өзгереді. Жауапкершілігіңіз артады, өйткені сіз ұжымдық түрде ойлануға мәжбүрсіз, енді қартайған ата-анаңыз немесе өз балаларыңыз сияқты өзіңізден басқа адамдар үшін де жауапты боласыз. Сіз саясат, жаңалықтар және жаһандық мәселелер сияқты кеңірек тақырыптарға қызығушылық таныта бастайсыз. Жасыңызға қарамастан, жағдай бұрынғыдан да белгісіз болып көрінуі мүмкін. Мұндай жағдайда сіз өзіңіз білетін нәрселерге — өмірлік тәжірибеңізге және өсіп келе жатқанда өзіңізге үлгі болған мінез-құлық үлгілеріне сүйенуге бейім тұрасыз.

Өзіңізден сұраңыз: Балалық шақтағы дау-дамайларды бақылау қазіргі сөзталасу мәнеріме қалай әсер етті? Егер сіз өскен үйде айқайлау мен агрессия қақтығысты шешудің негізгі әдісі болса, сіз ойыңызды жеткізудің ең жақсы жолы бұл емес екенін білсеңіз де, істің мәні осылай болуы керек деп ойлауыңыз мүмкін. Керісінше, егер сіз абыройды сақтап қалу үшін бәрі келіспеушіліктерді жасырып-жауып бағатын немесе көршілер не ойлайды деп қорқып әңгімеден қашатын ортадан шықсаңыз, сөзталастарға баспен кіру сізді ыңғайсыз сезіндіруі мүмкін. Бала кезімде жазда бір досымның үйінде түнеп қалғаным бар. Оның ата-анасы дәл біздің көзімізше қатты ұрысып қалды — есіктер тарс-тұрс жабылып, барлық қылықтар көрсетілді. Сол кезде қатты қорқып, абдырап қалғаным есімде. Мен ата-анасы ұрыс-керістерін жария қылмайтын, мәселені не өз бөлмесінде шешетін, не біз ұйықтағанша күтетін отбасында өстім. Сондықтан оның ата-анасының бұлай керіскенін көріп, менің көз алдымда ажырасу болып жатыр деп нық сендім. Ал менің досым ше? Ол тіпті кірпік те қақпады. Ол үшін бұл жай ғана әдеттегі сейсенбінің кеші болатын.

Егер бұл сіздің жағдайыңыз болса, онда мен сізден осы сынақты қабылдап, осы тұйық шеңберді бұзуыңызды сұраймын.

Дау-дамайларды жеңіске жететін нәрсе ретінде емес, сөздің артында тұрған адамды түсіну мүмкіндігі ретінде көруді үйреніңіз. Тек айтылған сөзді ғана естуді қойып, не сезіліп тұрғанын ести бастаңыз.

Алдыңызда тұрған адаммен байланыс орнату тәртібі мен машығын қалыптастырыңыз.

Қарым-қатынастағы сәтсіздіктерді қабылдап, олардан сабақ алыңыз. Әрбір қате қадамды өсу баспалдағы ретінде пайдаланып табысқа жетіңіз және өміріңізде шынайы әрі жағымды сәттерге орын беріңіз — дәл жаңа ғана сізді ядро сияқты алысқа лақтырып жібергісі келіп тұрып, артынша аюдай құшақтап қысқан адамның құшағы сияқты.

Ендеше, бұл сіздің ары қарай не айтатыныңыздан басталады.

- Дереу кешірім сұрайды және «Сенікі дұрыс еді» деп мойындайды деп үміттену - Сіздің пікіріңізді еш күмәнсіз қабылдайды деп күту - Бір әңгіме қарым-қатынастағы барлық тереңде жатқан мәселелерді емдейді деп сену - Талқылау табиғи түрде оларды бәріне сіздің көзқарасыңызбен қарауға әкеледі деп есептеу - Сіз алға тартқан әрбір уәжге олар жол беріп, одан жеңілгенін мойындайды деп ойлау

- Қарсы тарапқа сіздің ол туралы қамқорлық жасайтыныңызды білдіру - Екінші адамның жағдайын егжей-тегжейлі түсіну - Мәселенің қайталануын азайту немесе жою қадамдары бойынша келісу - Бұрмалаусыз/айыптаусыз бір-бірінің сезімдерін мойындау - Келісімге қол жеткізілмесе де, сөзіңіз естілді деген сезіммен әңгімені аяқтау

Өз есімімді атамай-ақ оларға кім екенімді білдіру.

Егер көпір бола алмасам, маяк боламын. Менің жеке құндылықтарым жеке басым үшін маңызды нәрселерді айқындайды. Біріншіден, мейірімділік маған анамды және оның барлық адамдарға қалай қарайтынын еске салады. Сонымен қатар, мен басқалардың қалай әрекет ететініне қарамастан, оларға мейірімділікпен қарағым келеді. Менің сөздеріме қарағанда іс-әрекетімнің айқын сөйлегенін қалаймын. Сондай-ақ шешім бірден табылмаған күннің өзінде де, мен олар қайта орала алатын тұрақты жарық көзі, қауіпсіз пана болғым келеді. Бұл құндылықтар менің кез келген байланысымды реттеуге көмектеседі. Қақтығыс кезінде не айту немесе өзін қалай ұстау керектігі туралы ішкі арпалыстар құндылықтарыма сай әрекет еткен кезде өздігінен шешіледі. Міне, мәселе осында. Сізге не айту немесе оны қалай жеткізу керектігі жайлы қиналып бас қатырудың қажеті жоқ. Басқа адамның өз істегенін өзіне қайтаруға лайық немесе лайық еместігі туралы күмәнданудың қажеті болмайды. Құндылықтарыңыз сіз үшін ең қиын шешімдерді қабылдайды. Қарым-қатынасыңызды құндылықтарыңызбен сәйкестендірген кезде, мақсатыңызға жету ықтималдығын арттырасыз және қиын сәттер туғанда сіздің шынайы болмысыңыздың көрінуін қамтамасыз етесіз. Бірақ бұл барлық ауыр жұмыс аузыңызды ашпас бұрын орындалуы керек дегенді білдіреді. Түсінікті ме? Жақсы. Енді таспаны артқа айналдырайық. Бззз.

Сіз телефоныңызға қарап, күтпеген мынадай хабарламаны көресіз: «Мен сөйлесуге дайынмын».

Екеуіңіз отырған кезде сіз: «Менімен кездескеніңе рақмет», — дейсіз. — Иә, әрине. Мен де қаладым, — деп жауап береді досыңыз.

Сіз әңгімені бастайсыз: — Мен бұдан да жақсырақ әрекет етсем болар еді.

Досыңыз: — Мен де, — деп жауап береді. Өзіңізді біршама еркін сезініп, мақсатыңыз бен құндылықтарыңызды әлі де есте сақтай отырып, терең тыныс алып, сөзіңізді жалғастырасыз: «Маған не айтқың келгенін жақсырақ түсінуге көмектесші. Мен нені байқамай қалдым?»

Және жиырма минут бойы досыңыз сіз мүлде білмеген нәрселерге байланысты өз сенімсіздіктері мен өкпе-назын ақтарады. Егер сіз кезінде білуге мүмкіндік жасағаныңызда, екеуіңізді де қазіргі жағдайға жеткізбейтін мәселелер еді.

Сіз сөзін бөлмейсіз. Қарсы шықпайсыз немесе өзіңізді ақтамайсыз. Сіз тек тыңдайсыз.

Біраз уақыт бұрын анам маған кенеттен хабарлама жазды. Ол меннен отбасымыздың ақ Ниссан (Nissan) көлігі туралы сұрады. Бұл мен заң мектебінде (law school) оқып жүргенде айдаған, бұрын бауырларымнан маған ауысқан көлік еді. Ол ата-анамның үйінің ауласында тұратын. Мен оны айдамағалы біршама жыл болған. Мынау — біздің хабарлама арқылы дәлме-дәл сөйлесуіміз: Анасы: Ақ Ниссанның жүріп өткен қашықтығы (mileage) қанша екенін білесің бе? Мен: Жоқ, анашым. Анасы: Жүрілген қашықтық қанша екенінен мүлде хабарың жоқ па? Мен: Жоқ, анашым. Анасы: Жақсы, ақ Ниссанның жүрілген қашықтығын білетін шығарсың деп ойлап едім. Мен: Анашым, сізге басқа қалай айтарымды білмеймін. Мен ақ Ниссанның жүрілген қашықтығын білмеймін. Анасы: Жарайды, Джефферсон (Jefferson). Маған тек сенің сөйлеу мәнерің (attitude) ұнамай тұр. Шынымды айтсам, бұл мені күлдірді. Абырой болғанда, ол менің алдымда тұрған жоқ еді. Хабарламалар бере алмаған нәрсені — жеңіл көңіл-күй тонымды жеткізу, адалдығыма сендіру және жүректен шыққан кешірімімді білдіру үшін мен оған бірден қоңырау шалдым. Сізде де өзіңіз ашуланып тұрмасаңыз да, хабарлама арқылы сөйлесу кенеттен ұрысқа айнала жаздаған кездер болды ма? Әлде біреудің электронды пошта (email) немесе желідегі хабарлама арқылы айтқан сөзінің мәнін немесе сізге деген сезімін қате түсініп, бұрмалаған кезіңіз болды ма? Қарым-қатынасты жеңілдетуге арналған осышама технологияға қарамастан, сөйлесу неге бұрынғыдан да қиындай түскендей көрінеді? Жауабы мынада: сіз эмоциялық реңкті (emotional nuance) жеткізетін деңгейде байланыс орнатпайсыз. Сіз жай есте сөз болып көріну үшін орналастырылған пикселдерді тасымалдап жатырсыз және содан бірдей нәтиже күтесіз. Сіз байланыс емес, тасымалдау (transmission) әлемінде өмір сүріп жатырсыз. Нағыз байланыс — бұл ақпаратты тереңдікпен бөлісу. Ол жеткізуге және мән-мәтінге (context) жол ашады. Ол сіздің тиесілі болу, түсінісу және өзіңізді білдіру сияқты ең терең қажеттіліктеріңізге тиеді. Хабарлама, электронды пошта және соған ұқсас тасымалдау салқын орта арқылы сигналдарды жіберу мен қабылдауға бағытталған. Бұл транзакциялық (transactional) сипатқа ие. Ол тек деректерді өңдеу мен жеткізуге ғана мән береді. Тасымалдау, сөзсіз, тиімді, бірақ өзара түсіністік пен шынайылыққа келгенде салғырт. Тасымалдаудан туындайтын мәселелерді күнде көріп жүрсіз. Адамдардың әлеуметтік медиа (social media) қолданбаларының пікірлер бөлімінде біреудің бетіне ешқашан айтпайтын нәрселерін жазатынының себебі осы. Хабарламалар мен электрондық хаттардың оңай қате түсіндірілуінің себебі де осы. Адамдардың пернетақта артында өзін қорғалғандай сезінетіні де сондықтан. Тасымалдау кезінде адамдар арасындағы байланыс болмайды. Анам менің хабарламаларымды өз басындағы сөздер ретінде естіді ме? О, ол оларды оқып шықты. Бұл рас. Бірақ менің шынайы мағынамды есту үшін оған менің дауысым қажет еді. Өтінемін, мені қате түсінбеңіз. Бүгінгі цифрлық ландшафтта (digital landscape) қашықтан өзара әрекеттесудің өзіндік орны мен мақсаты бар екені сөзсіз. Алайда, тасымалдауды байланыстың орынбасары деп сенген кезде қателесесіз. Олай емес. Бұл партитураны (sheet music) оқу маған оны симфонияның (symphony) орындауында естумен бірдей сезім береді деп ойлаумен немесе күннің батуын сипаттау оны өз көзіңмен көргендей әсер қалдырады деп сенумен бірдей. Тасымалдау ақпаратты жеткізеді, ал байланыс оған жан бітіреді. Сіз смайликтен (emoji) күлкіні оқу үшін емес, оның жылуын сезіну үшін жаратылғансыз.

Мен осы жерде «байланыс» сөзі біреуге «саналы бол» (be mindful) деп айту сияқты шамадан тыс асыра бағаланғанын түсінемін. Жамбасқа тиетіндей естіледі, бірақ бұл шынымен не білдіреді? Базалық деңгейде байланыс — бұл түсіністік (understanding) пен мойындаудың (acknowledgement) әдеміленген сөзі. Оны екі факторлы аутентификация (two-factor authentication) сияқты елестетіп көріңіз. Байланыс орнату үшін бірінсіз бірі болмайды. Егер мен сізді түсінсем, бірақ сіз оны біле алмасаңыз, сіз менімен байланыс орната алмайсыз. Ал егер мен сіздің айтқаныңызды мойындасам, бірақ бәрібір оны түсінбесем, мен сізбен байланыс орната алмаймын. Байланыс орнату үшін түсінудің ішкі процесі де, мойындаудың сыртқы процесі де қажет.

Мен үшін байланыс — бұл жеңіңізді түріп тастап, әңгімені өзіңіз қалағандай емес, қалай бар солай қабылдауға шешім қабылдайтын жер. Мен сіздің айтқаныңызбен келіспесем де, сізді түсініп, мойындай аламын. Мен сізді түсініп, мойындай отырып, әлі де сізге ренжулі, ренжіген немесе мұңлы бола аламын. Жасөспірім шағымда бір нәрсенің әділ еместігіне ренжіп, келіспеушілігімді білдіргенім есімде. Әкем әрдайым: «Ол саған ұнауы міндетті емес. Сен оны жай ғана түсінуің керек», — дейтін. Ол кезде, өзіңіз де бағамдағандай, мен мұны аса бағалаған жоқпын. Бірақ есейе келе оның айтқанының даналығын көре бастадым. Ол маған келіспеуге мүмкіндік беріп тұр еді. Ол себебін түсінуім үшін менімен байланыс орнатқанына көз жеткізіп жатты. Адамдар қақтығысқа (conflict) қатысты «байланыс» сөзін естігенде, оны көбінесе негативті позитивке айналдырумен байланыстырады, бұл жерде бәрі қуанышты нәрселер мен тыныш Холлмарк (Hallmark) фильміндегі сәттер туралы сияқты болып көрінеді. Бұл сіз бен мен өмір сүріп жатқан әлем емес. Байланыс оң да, теріс те болады. Ол қуаныш пен қайғының, оңайдың да, қиынның да арнасы. Ол екеуі де. Сіз әңгіменің нәтижесін таңдай алмайсыз. Сіз тек байланыс орнатуға тырысуды немесе тырыспауды таңдай аласыз. Тағы бір шындық бар: Кейде байланыс орнатпау — дұрыс таңдау. Кейде байланысты үзу (disconnection) — жауап. Әрбір әңгімеге байланыс қажет емес. Бәлкім, сіз байланыс туралы біреуді «өз деңгейінде» немесе «болған жерінде» кездестіруге тырысу тұрғысынан естіген шығарсыз. Мен бұны бұлжымас ереже дегенмен келіспеймін. Кейбір өзара әрекеттесулерде сіз олармен өз деңгейіне жақын жерде мүлде кездеспеуіңіз керек. Кейбір әңгімелерде олар тұрған жерден мың шақырым қашықтықта болуыңыз керек. Кейбір адамдар қол созғанды қаламайды. Бұл сіздің сәтсіздігіңізді білдірмейді. Бұл көбінесе сіздің даналығыңызды көрсетеді. Бүгінгі таңда коммуникация (communication) туралы жазылғандардың көбі әркім қуанышты әрі жайлы күйде кететін жеңіл әңгімелер құру керек деген идеяға тіреледі. Шынайы коммуникацияның қуанышты немесе жайлы нәрсеге еш қатысы жоқ. Байланыс кейде жайсыз болатын әңгімелерді жүргізуді білдіреді. Сізге керегі — бәрібір сол әңгімелерді жүргізуге деген бақылау мен сенімділік.

Теория жүзінде коммуникация қарапайым болуы керек. Мен бірдеңе айтамын, сіз оны түсінесіз, сіз маған жауап қайтарасыз, мен оны түсінемін. Өте оңай, солай ма? Пффт. Күнделікті коммуникация мәселелерге толы: қате түсіну (misinterpretation), сөзді бөлу (interruption), қорғаныс мінез-құлқы (defensive behavior) және тым қатты реакция білдіру (overreaction). Кейбір адамдар олардың өміріне әсер ететін бұл мәселелерді байқамайды. Басқаларында көбірек мәселе туғызбай, оларды жеңіп шығу үшін шеберлік немесе тәжірибе жетіспейді. Коммуникацияңыз сәтсіздікке ұшырағанда, бұл әдетте байланысты үзетін үш әдеттегі себептің бірінен немесе бірнешеуінен болады.

Кызу талқылау кезінде біреудің «Сен өзіңді естіп тұрсың ба?» деп зақпылап айтқанын естідіңіз бе? Шын жауап — жоқ, естімейсіз. Жоқ, мен шынымен айтып тұрмын. Естімейсіз. Сөйлеген кезде өз басымызда еститін дыбыс іс жүзінде сүйектеріміз арқылы тарайтын дірілден (vibrations through our bones) келеді. Дыбыс желбезектері басыңыздың сүйектері арқылы ішкі құлаққа өтіп, дауысыңызды тереңірек әрі байырақ естірді. Ал жазбаны тыңдағанда еститін дыбысыңыз ауа арқылы тарайтын дыбыс толқындарынан (sound waves) келеді, бұл дауысыңызды өзіңіз күткенмен салыстырғанда жіңішкерек немесе «өзгеше» етіп көрсетеді. Сондықтан, егер сіз қашан да болсын видео көрсеңіз немесе өзіңіздің аудиожазбаңызды тыңдасаңыз: «Тоқта, бұл менің дауысым ба? Мен солай естілемін бе?» деп ойлауыңыз мүмкін. Бұл сондықтан, өйткені ол ондай емес. Әйтеуір сіз үшін ондай емес. Сондықтан сіз сөйлескен кезде басқалардың не көретінін, не еститінін немесе не сезінетінін мүлде байқамайтыныңызға таңғалмау керек. Дауысыңыздың қаттылығын, тиктеріңізді (tics) немесе бос сөздеріңізді (verbal fillers) байқамайсыз. Өзіңізге толықтай қалыпты болып көрінгенде, біреу сізге сөйлеу мәнеріңіз ұнамайтынын айтқан кез болды ма? Әлде өз сөзіңізде айқайлап жатқандай сезінбесеңіз де, сізге айқайлап жатқаныңызды айтты ма? Тым жиі, басқа адаммен сөйлесіп тұрғанда, сіздің ситуациялық ақпараттандырылғандығыңыз (situational awareness) сізді қақтығыс жағдайына алып келеді. Бұл хабардарлықтың жоқтығы қарым-қатынасыңызға кернеу енгізуі мүмкін — бұл дерлік әрқашан байқаусызда орын алады. Кеңсеңіздегі стресті телефон қоңырауынан кейін, дәлізде әріптесіңіз сізбен жай ғана амандасқанда, өзіңіз де байқамай қабағыңызды түйіп, ренжігендей көрінгеніңізді елестетіп көргіңізші. Сол әріптесіңіз енді сізден қашуы мүмкін, немесе одан да жаманы, өз сигналыңызды сезбегеніңіз үшін басқа адамдарға сіз туралы жағымсыз сөздер айтуы мүмкін. Бұны бұған дейін де естігенсіз: «Менімен ұрысып қалдың ба деп ойладым». Қол жеткізуге болатын ең қиын ақпараттандырылғандық — өзін-өзі тану (self-awareness). Ал енді маған айтыңызшы. Қазір иығыңыздағы кернеу қайдан пайда болды? Толық тыныс алып жатырсыз ба? Жағыңыз неге түйіліп тұр? Өзін-өзі тану болмаса, сіз сөйлегенде кімнің аяғын таптап жатқаныңызды сезбей, өзіңіздің амандығыңыздың (well-being) кілтін іздеп, қараңғыда сүрінесіз. Ақпараттандырылғандық (awareness) қазіргі сәтте өзіңізді қалай сезініп жатқаныңызды анықтауға және белгілі бір күйді не себепті сезінетініңізді түсінуге мүмкіндік береді. Ол эмоциялық түгендеу жүргізуге және тапқан нәтижелеріңіз бойынша әрекет етуге мүмкіндік береді. Шыңдалған кезде ақпараттандырылғандық үйлесімділікке (alignment) айналады — бұл қазіргі күйіңіздің қазіргі сәтке сәйкес келетін-келмейтінін айтатын үздіксіз кері байланыс циклі (feedback loop). Бұл үйлесімділік сізге бақылау береді. 2-бөлім: Түсіністіктің жоқтығы (Cut 2: Lack of understanding) Мәселе әлемге өзіңіздің телескопыңыздың линзасы арқылы қарауды талап еткенде басталады. Қанша тырыссаңыз да, басқаларға заттарды өз көзқарасыңызбен көрсетуге тырысқан сайын, олар соғұрлым қарсыласатындай көрінеді. Классикалық келіспеушілікте сіз дерлік әрқашан өз ойлау танымын өзгертуді өзіңізден емес, басқа адамнан күтесіз. Ешкім бір-бірін түсінуге тырыспағанда, бұл мынадай ренішті сөздерге алып келеді: «Сол адамға дауыс беріп жатқаныңа сенбеймін. Қалай мұншалықты ақымақ болуға болады?» «Сіз жай ғана түсінбейсіз!» «Мен сізді танимын деп ойлаппын. Біз әртүрлі тілде сөйлесетін сияқтымыз.» Мәселе көбінесе сенім мен пікірдегі айырмашылықта емес. Мәселе — көзқарастың (perspective) айырмашылығын түсінбеуде. Біреудің сенімі сіздікінен өзгеше болғаны үшін оны жай ғана сынаудың орнына, не себепті бұлай ойлайтынын білуге мазасызданған кезде ғана, сіз олардың көзқарасын бағалай бастайсыз. Қарым-қатынаста түсіністік — бұл үйренуге болатын дағды, бағымызға орай. Ол сонымен қатар маңызды дағды болып табылады. Қақтығыс кезінде басқаның көзқарасын бағалау қабілеті болмаса, бұл су асты кемесіндегі торлы есік сияқты — алысқа бара алмайсыз. Алайда, бұл қабілетке ие болған кезде, сіз ұзақ мерзімді табысты терең қарым-қатынастар құруға мүмкіндік аласыз. Сіз бұл түсіністікке ақпарат тарату (transmission) арқылы емес, шынайы байланыс (connection) арқылы жетесіз. 3-бөлім: Өзіне деген сенімсіздік (Cut 3: Lack of self-assurance) Тікелей айту көптеген адамдар үшін қиын болуы мүмкін. Қақтығыспен бірге қорқыныш немесе ынғайсыздық келеді. Бұл қорқыныш әдетте денені бұру, көз түйістіруден қашу немесе қолды айқастыру түрінде көрінеді. Сонымен қатар, шынайы сезімдеріңізді жұмсартатын немесе жасыратын тіркестерді қолданып, сөздеріңізбен жалтаруға бейімділік бар. Бұл пассивті тіркестер сізді әңгімеге жанама түрде жақындатады; мысалы: «Сәлеметсіз бе, мазалағаныма кешірім сұраймын. Мен былай деп ойлап едім, егер бұл іске аспайтын болса, айта берсеңіз болады, бірақ…» «…міне, сондықтан бұл іске асуы мүмкін сияқты сезінемін. Мұның мағынасы бар ма?» «Бұл бәлкім ақымақ сұрақ шығар, бірақ…» Өзіне сенімділіктің (self-assurance) жоқтығы өзін-өзі бағалауыңызды (self-esteem) төмендетіп қана қоймай, жеке басыңыздың өсуін де туншықтырады. Тіпті өзіңіздің ойларыңыз да қолайсыздық ретінде қабылданғанда, сіз бойыңыздағы ең жақсы қасиеттерді шығара алатын өзара әрекеттесулерден жасырына бастайсыз. Бұл сонымен қатар өзіңіз барағыңыз келетін жерге бару үшін — сондай арманға жету, сол мансапты қуу, сол махаббатты табу үшін өзіңізді танытуға кедергі жасайды. Қарым-қатынастағы шыншылдық сенімділікті (confidence) талап етеді — бұл сіздің қажеттіліктеріңізді растайтын және дауысыңыздың естілуін, шекараларыңыздың құрметтелуін және сіздің басты қорғаушыңыз өзіңіз екеніңізді қамтамасыз ететін байланыс пен сенімділік. Сенімділік туралы қысқаша ескертпе (A Quick Note on Confidence) Жетінші тарауда біз сенімділік туралы тереңірек тоқталамыз. Бұны одан әрі оқымас бұрын, қазір сіздің білуіңіз керек бір нәрсе бар. Осы беттерде «сенімділік» сөзін көргенде, ойыңызда бір айырмашылықты сақтауыңызды қалаймын. Өткен шағыңыздан өзіңізге таныс сенімділік ұғымы мінсіздікке (perfection) басымдық береді. Мен сізден ары қарай қабылдауды сұрайтын сенімділік нұсқасы мейірімділікке/кешірімділікке (grace) басымдық береді. Сенімділік қорықпайсың дегенді білдірмейді. Ол қорқа тұра жасайсың дегенді білдіреді. Сенімділік әрқашан дұрыс айтасың дегенді білдірмейді. Ол қателескеніңді айтасың дегенді білдіреді. Сенімділік қателіктерден аулақ боласың дегенді білдірмейді. Ол оларды қабылдайсың дегенді білдіреді. Күн сайын мен сенімділіктің не екендігі туралы қаншалықты қате түсінік бар екеніне тап боламын. Маған «Шіркін-ай» деп басталатын хат артынан хат келеді. Шіркін-ай, мен бұлай айта алсам, шіркін-ай, тиісті сөзді таба алсам. Адамдар жиі сенімділік туралы бойыңыздың ұзындығы немесе ата-анаңызға қаншалықты ұқсайтыныңыз сияқты туа біткен қасиет сияқты айтады. Олар оны мінсіздік стандарты ретінде көреді. Шындығында, бұл мүлдем олай емес. Өзіңіз көресіз. Менің қазір айтпақшы болып отырғаным: егер сіз «сенімділік» сөзін оқып, оны өзіңізбен байланыстыра алмасаңыз немесе оны елестету қиынға соқса, онда сіз дұрыс кітапты ұстап отырсыз. Тараудың түйіні (Chapter Summary)

Әлеуметтік желідегі парақшамды бақылайтындар менің бос сөзді (fluff) ұнатпайтынымды жақсы біледі. Мен сізге шетте тұрып алып, қалай қарым-қатынас жасау керектігін үйрететін, мәселен, «зейін қойып тыңдау» (actively listen), «жанашырлық таныту» (show empathy) немесе «жаңа көзқарасқа ашық болу» (keep an open mind) сияқты кеңестер бермеймін. Мұндай нұсқауларды кабинеттік философтарға (armchair philosophers) қалдырғанды жөн көремін — олардың ниеті түзу болғанымен, нәтижесі шамалы. Әрі бұл сізден нақты не істеуді талап етеді өзі? Сізге нақты бірдеңе қажет. Дереу кәдеге жарата алатын бірдеңе.

Келесі беттерден нақ соны табасыз.

Ойымнан алшақтамаңыз. Математика сабағында ұйықтап қалған болсаңыз да, сіз функцияларды түсінесіз. Сіз оларды күн сайын қолданасыз. Кофеқайнатқышқа ұнтақталған кофе салғанда, оның сізге кофе жасап беретінін күтесіз. Термостаттағы төмендету түймесін басқанда, температура төмендейді деп күтесіз. Әжеңіздің отбасылық бәліш рецепті ше? Бұл да функция. Нұсқаулар жиынтығынан тұратын рецепт құрамдас бөліктерді (кіріс деректерін) дайын бәлішке (шығыс нәтижесіне) айналдырады. Сіз сол күні жұмыртқаның неліктен жұмыртқа болып тұрғанын ойлап бас қатырмайсыз — тек рецептті немесе функцияны ұстансаңыз, әжеңіздің бәлішін алатыныңызды алдын ала білесіз. Әрине, мен сізге бәліш беремін деп уәде ете алмаймын. Бірақ осы функцияның кіріс деректерін бұлжытпай орындасаңыз, шығыс нәтижесі — батылырақ, өзіне әлдеқайда сенімді сіз болатыныңызға уәде бере аламын. Небәрі жақсырақ қарым-қатынасқа бағытталған рецептті қолдана отырып, сіз келесі сұхбатты өз бақылауыңызға қайтаратын нәтижелерге қол жеткізе аласыз.

Соңғы екі апта бойы Джон тілін тістеп келеді.

Өйткені, Джонның әйелі және Лиллидің анасы Грейс (Grace) қатаң тәртіпті ұстанады. Лиллидің ұйықтайтын уақыты — кешкі сегіз. Ешқандай шегініссіз. Грейс тұрақтылық пен жүйелілік олардың қызының түні бойы тыныш ұйықтап, келесі күні өзін жақсы ұстауының басты кепілі деп санайды.

Соңғы екі апта бойы Грейс ашуын ішке буып келді.

Міне, кешкі сағат сегіз, Лиллидің ұйықтайтын уақыты келді және түнгі «қойылым» басталды.

Джон бұл жағдайдың бәріне кері әсерін тигізіп жатқанын біледі, бірақ өзін тоқтата алмайды. Грейс дәлізбен өтіп кеткен соң, ол Лиллиге: «Жарайды, тағы сәл-пәл ойнай тұруыңа болады. Бірақ содан кейін ұйықтау керек», — дейді. Джон Грейс естімеді ме екен деген үмітпен қонақ бөлмеге қарай аяңдайды.

Ол кіріп келе салысымен-ақ, Грейс (сәл тым қатты дауыспен): «Мен саған бұл туралы не айттым? Жоқ, болмайды. Ұйықтайтын уақыт болды. Ол қатты шаршаған», — дейді. Ол сәл кідіріп, содан кейін дәлізге қарап: «Жоқ, Лилли, ойыншықтарды жинайтын уақыт болды, жаным! Ұйықтайтын кез келді», — деп айғайлайды.

Қай жолды таңдасаңыз да, температура көтерілуін тоқтатып, төмендей бастайды. Түтін сейіліп, реніш басылады. Сөйлесуге айқындық енеді. Қарым-қатынастың маңыздылығын және қарсы адамның сіз үшін неліктен қымбат екенін (немесе қымбат екендігін) қайтадан түсіне бастайсыз.

Бар білетініңіз — бұл жағдай көңіліңізге мүлде жақпайды.

Өкінішке қарай, Джон мен Грейс әлі салқындаудан тым алыс. Грейс екі апта бойы жиналған өкпе-ренішін сыртқа шығарады. «Міне! Оның ешқашан тыңдамайтыны осыдан! Өйткені сен үнемі ережені бұзасың! Мұнда оның амандығы туралы шын мәнінде алаңдайтын адамның бірі — менмін. Ол қырсыққан кезде мен әлек болуым керек, ал сен қалағаныңды істеп жүре бересің! Сен ешқашан үйде болмайсың. Сен нені білуші едің?»

Жағдайды одан сайын ушықтырып, Джонның денесі де осындай қызу әсерлерін бастан кешіруде.

Бұл сөз жанына қатты батқан Грейс бекіне түсіп, келесі шайқасқа ұмтылады. Екеуі де шегінер емес. Олар ұрысуды жалғастырады. Денелері екінші адам тудырып отырған қауіпті жойғысы келеді. Дау-дамай жалғасқан сайын, не Грейс, не Джон өздерінің не айтып жатқанын толық түсінбейді — өйткені шынайы Грейс пен Джон тілдесіп жатқан жоқ. Олардың денелері мен ақыл-ойы реакция білдіруде. Тұтануда. Қауіптің көзін жою үшін қолдарынан келгеннің бәрін істеп және соған сай айтып жатыр.

Көбінесе тұтану кезеңдері қарсыластардың екеуі де әбден діңкелеп, көзге көрінетін бір кідіріс болғанша өзін-өзі өртеп тауысуы керек. Бұл келтірілген зиянды көруге жететіндей қысқа ғана сәт. Сол сәтте Джон Грейстің көзіндегі азапты көреді. Ол шектен шығып кетті.

Салқындау кезеңі басталды.

Джонның (John) ойлай беретіні: «Неге мен олай дедім? Мұның бұл дәрежеге жетуіне қалай жол бердім?» Көз жасына ерік бере жаздап, Грейс (Grace) те осыны ойлап таңғалады: «Неге мен олай бұрқ еттім? Неге сондай сөздер айтуым керек еді? Маған не болды?» Осылайша, олардың әу баста не туралы сөйлесе бастағаны ұмыт қалды — ал Лилли (Lilly) қазір өз жатын бөлмесінің еденінде ұйықтап жатыр.

Биік ағаштардың ортасында өмір сүрудің маған ең ұнайтын тұстарының бірі — жаңбыр жауған кез. Жазық әрі ашық жерлердегідей дауылдың қалай таяп келе жатқанын көре алмайсыз. Егер тек көзіңізге ғана сенсеңіз, ол төбеңізге төніп келмейінше, оның келе жатқанын білмей де қаласыз.

Сіз жаңбырдың жауайын деп тұрғанын білесіз, себебі оны сезесіз.

Бәрі баяулайды. Орман мен жануарлар тына қалады. Ауа температурасы төмендеп, жеңіл самал ағаштардың арасымен өткенде жапырақтардың сыбдыры жақындай түседі. Теріңізден салқындықты сезіне аласыз. Ауа электрленеді. Жаңбырдың иісін сезесіз.

Міне, дәл осы сәтте, дауыл алдындағы тыныштықта, жер бір сәтке қозғалыссыз қалыпта қатып тұрғандай болады. Табиғат дауылды бұрқ еткізу үшін дәл сол қолайлы уақытты күтіп тұрғандай, қолмен ұстауға болатындай күту сезімі күшейе түседі.

Әрбір дау-дамайда да дәл осындай кернеулі үнсіздік болады. Қақтығыс басталмас бұрын, эмоционалдық ахуалда айтарлықтай өзгеріс орын алады. Мүмкін кідіріс тым ұзаққа созылар немесе сөйлеу мәнері сәл өзгерер. Сөз таңдауы орынсыз көрінуі мүмкін.

Сіз жанжалдың басталғалы тұрғанын білесіз, өйткені оны сезесіз.

Сіз өзіңіздің немесе қарсы тараптың қазір сыр беретінін сезе аласыз. Дәл бір американдық төбешіктер (roller coaster) алғаш рет төмен қарай құлдилайтын сәттің алдындағы мезет сияқты.

Жаңбыр сияқты, сіз көбінесе даудың келуін тоқтата алмайсыз. Бірақ осы үш жылдам әрі тиімді тәсілді қолдана отырып, сіз оны жай ғана бастан өткеріп қана қоймайсыз. Сіз дау-дамайдың тұтануына жол бермеуді және нәтижелерді толығымен бақылауды бастайсыз.

Осыны біле отырып, мен Элизабетпен жауап алуға дайындалу үшін сағаттап уақыт өткіздім. Оны жаттықтыруға көмектесу үшін мен екінші адвокатқа еліктеп, дауыс ырғағымды өзгерттім. Одан да жылдамырақ жауап алуға тырысып, сұрақтарды бірінен соң бірін қарша бораттым.

Дөрекі, асығыс дауыспен мен: «Сонымен, сіздің басқа көлікті көруге уақытыңыз болды, солай емес пе?» — деп сұрадым.

Элизабет маған аңырып қарап қалды.

Ашуланған кейіп танытып, мен: «Қойсаңызшы, Карсон ханым (Mrs. Carson)», — дедім. Сосын дауысымды көтердім: «Бұл оңай сұрақ қой. Иә немесе жоқ. Уақытыңыз болды ма?»

Менің қысымым оның қатып қалуына әкелді — бұл тұтану кезеңінің (ignition phase) тағы бір белгісі — нәтижесінде көліктің жарығына тап болған еліктей жағдай туындады. Ол қобалжып тұрды; дауысы дірілдеп, көздеріне жас толды, бұл екеуі де дененің мүлдем табиғи реакциялары болып табылады. Оған оның денесі неліктен және қалайша мұндай агрессивті әрекетке реакция білдіріп жатқанын түсіндіргеннен кейін, мен оның ең көп қолданатын құралына айналатын ұғыммен таныстырдым.

Өзіңізді тыныс алуды бір сөз ретінде, әңгіменің бір бөлігі ретінде елестетуге мәжбүрлеу сізге бақыланатын тыныс алу хаттамаларын (protocols of controlled breathing) іске қосуға көмектеседі. Бұл хаттамалар сіздің денеңізді де, эмоцияларыңызды да реттеуде шешуші рөл атқарады. Тынысыңызды бірінші орынға қою сізге басынан бастап бақылауды қолға алуға мүмкіндік береді. Алғашқы екі секунд ең маңызды болып табылады, өйткені олар сіздің тұтану кезеңіңіздің екпін алуына жол бермейді.

Тынысыңыз тарылып қалғанда, сіз тұншығып немесе батып бара жатқандай сезінесіз. Белгілі бір мағынада, солай болып жатыр. Жылдам тыныс алу сіздің денеңізде оттектің тым көп болуына әкелсе, тыныс алмау немесе тым аз тыныс алу демді сыртқа шығармағандықтан көмірқышқыл газының тым көп жиналуына әкеледі. Сондықтан тынысты ұстап қалу немесе үстірт тыныс алу бірдей зиянды. Кернеу артқан сайын когнитивтік қабілетіңіз төмендейді.

Жақсы, енді Элизабетке оралайық.

Бірақ дәл сол кезде ғажайып орын алды.

Мен араласып, бес минуттық үзіліс сұрауға оқталып тұрғанымда, ол мұны жасады.

Басын алға қарай созып, қарсы тараптың адвокаты оған қысым жасады: «Сол күні сіз мүлде назар аудармадыңыз десек дұрыс болар, солай емес пе? Солай емес пе?»

Элизабет терең тыныс алып, иығын түсірді де, сабырлы түрде «Жоқ» демес бұрын өзіне жарты секунд уақыт бөлді. Дәл сол сәтте мен қарсы адвокат білмеген нәрсені түсіндім: оның бірінші сөзі «жоқ» деген сөзден бұрын шықты. Бұл оның тынысы еді. Және оның сұрағы мен өз жауабының арасындағы кеңістікті бойын түзеу үшін пайдалана отырып, ол әңгіменің тізгінін қайтадан өз қолына алды.

«Не болды? Менің сұрағым ұнамады ма?» — деп қарсы адвокат сөзімен түртіп қалды.

Сабырлы әрі өзіне сенімді Элизабет жымиып, басын шайқады. «О, жоқ, маған сіздің сұрақтарыңыз өте ұнайды», — деді ол баяу ғана. Мұны естіген ол басын түсінбестікпен қисайтты. «Оны нақтылауға көмектескеніңіз үшін алғыс айтамын», — деп жалғастырды ол. «Тағы да қайталаймын, жауап — жоқ. Олай айту дұрыс емес».

Аузы аңқиып, сағы сынған қарсы тараптың адвокаты (opposing attorney) келесі сұрағын таба алмай, сөздерінен жаңылып күмілжіді. Элизабеттің (Elizabeth) өзі қалаған реакцияны білдірмейтінін көрген ол бірнеше жеңіл-желпі сұрақ қойып, сөзін тез аяқтады.

Мен оған мақтанышпен күлімсіреп қарап тұрдым.

Ол оның сұрақтарын бақылай алмады, сондықтан өз-өзін бақылауды ұйғарды. Сұхбаттық тыныс алуды (conversational breath) қалай орындау керек Алғашқы сөзіңіз тынысыңыз болған кезде, мен мұны сұхбаттық тыныс алу деп атаймын. Мен «сұхбаттық» сөзін қолданамын, өйткені мұны әңгіменің табиғи барысында жасай аласыз. Дұрыс орындалғанда, ол кәдімгі тыныс алу сияқты көрінеді. Сіз бұл әдісті қарсы тарапқа оғаш көрінбей, кез келген уақытта қолдана аласыз. Дегенмен, сұхбаттық тыныс алудың ең қолайлы уақыты — қарсыдағы адам сөйлеп, сіз тыңдап тұрған кезде немесе жауап берердің алдында ғана. Сұхбаттық тыныс алу тәсілі мынадай: 1. Мұрныңызбен екі секунд бойы баяу тыныс алыңыз. 2. Тыныс алудың ең жоғарғы нүктесінде мұрын арқылы тағы бір секундқа жылдам қосымша тыныс алыңыз. Енді ішке тыныс алу ұзақтығы үш секунд болды. 3. Тыныс шығару ұзақтығы ішке тыныс алудан екі есе ұзақ болуын қадағалап, алты секунд бойы мұрныңызбен тыныс шығарыңыз. 4. Бұл жаттығуды кем дегенде екі рет немесе сұхбат барысында қажеттілікке қарай қайталаңыз. Сұхбаттық тыныс алу ғылыми зерттеулермен және ең стрессті жағдайларда тыныс алуды меңгерген жандардың тәжірибесімен дәлелденген бірнеше түрлі артықшылықтарды қамтиды. Сондай-ақ, сұхбаттық тыныс алу келесі үш дәлелденген факторды біріктіреді. Нәтижесінде — өз-өзіңізді сабырлы әрі зейінді ұстау үшін белгілі бір реттілікпен қайталауға болатын баяу, бақыланатын тыныс қалыптасады.

Алғашқы сөзіңіз тынысыңыз болған кезде, былай тыныс алыңыз: 1. Тыныс алуды баяулату үшін мұрынмен тыныс алыңыз Ауызбен тыныс алған кезде, ауа ешқандай кедергіге тап болмайды. Соның салдарынан минутына көбірек дем алып, дем шығарасыз. Яғни, жиірек тыныс аласыз. Ал жиі тыныс алу, өзіңіз білетіндей, тұтану кезеңінің (ignition phase) белгісі болып табылады. Егер бақылаусыз қалдырса, ауызбен тыныс алу сізді жеңіл үрей мен күйзеліс күйінде қалдыруы мүмкін. Ал мұрынмен тыныс алу, керісінше, ауаға көбірек қарсылық тудырады. Маған бір жақсылық жасаңыз: мына тестті жасап көріңіз. Терең тыныс алып, ауыз арқылы қалыпты түрде дем шығарыңыз. Енді тағы бір рет тыныс алып, ысқырмақшы болғандай ерніңізді сәл ғана тигізіп дем шығарыңыз. Болдыңыз ба? Бұл екінші тыныс шығаруда саңылау тар болғандықтан, ауа әлдеқайда баяу шықты. Әрине, сіздің мұрын жолдарыңыз аузыңызға қарағанда әлдеқайда тар, сондықтан мұрныңыз табиғи түрде баяу әрі терең тыныс алуға итермелейді. Мұрын жолдарыңыздың құрылымының өзі сіз жұтатын ауаны сүзуге, жылытуға және ылғалдандыруға арналған. Мұрынмен тыныс алу диафрагманы (diaphragm) қолдана отырып, ауа ағынын өкпеңізге тереңірек тартады. Бұл тынысыңыздың толық болуын қамтамасыз етеді. Ал неғұрлым толық тыныс алсаңыз, минутына соғұрлым аз тыныс аласыз, бұл тұтану белгілерінің алдын алады.

Енді оттекке толған екенсіз, ауаны белгілі бір мақсатпен сыртқа шығарайық. 2. Сабырлылықты сақтау үшін ұзағырақ дем шығарыңыз Стэнфорд медицинасының (Stanford Medicine) 2023 жылғы зерттеуі физиологиялық күрсіну (physiological sigh) деп аталатын тыныс алу әдісімен байланысты зор артықшылықтарды растады; бұл нақты уақыт режимінде күйзелістен арылудың ең жылдам тәсілдерінің бірі ретінде бағаланды. Бұл әдіс қалыпты тыныс алуыңызға бақыланатын, саналы күрсінуді енгізуді қамтиды. Бұл ретте мұрын арқылы қалыпты дем алып, артынша екінші, күрт қосымша дем жұтып, соңында ауыз арқылы ұзақ дем шығаруды білдіретін қос дем алудан бастаңыз. Дем шығару дем алудан шамамен екі есе ұзаққа созылуы керек. Қос дем алу өкпені толық үрлейді, ал ұзақ дем шығару терең күрсінгеннен кейін шығатын «аһ» дыбысының әсерін қайталайды. Мұндай созылыңқы дем шығару әдісі қан қысымын түсіруге және ағзадағы күйзеліс деңгейін азайтуға көмектеседі. Сондай-ақ, ұзағырақ дем шығару келесі жұтатын деміңіздің таза оттек болуын және көмірқышқыл газының дұрыс реттелуін қамтамасыз етеді. Басқа екі тыныс алу тәсілімен салыстырғанда, физиологиялық күрсіну үрейдің ең көп азаюын, көңіл-күйдің ең жоғары жақсаруын және тыныс алу жиілігінің ең төменгі көрсеткішін көрсетті. Бұл артықшылықтарды өз пайдаңызға жарату үшін, дем шығаруыңыз ұзағырақ, дұрысы — дем алудан екі есе ұзақ болуын қадағалауыңыз қажет.

Толық тыныс алғандықтан, енді өзіңізді сабырлырақ әрі өз-өзіңізді көбірек бақылауда ұстап тұрғандай сезінуіңіз керек. Бірақ тынысыңыздан кейінгі келесі сөзіңіз де бақылауда болуы үшін тағы бір маңызды қадам бар. 3. Ойыңызды тазарту үшін ырғақты тыныс алыңыз Егер сіз тыныс алудың сөздік қақтығысты бақылаумен еш байланысы жоқ деп ойласаңыз, онда оны физикалық қақтығыстың ең қиыр шегінде меңгерген жандар үшін бұл нені білдіретініне назар аударған жөн. «Теңіз барыстары» (Navy SEALs — АҚШ Әскери-теңіз күштерінің арнайы жасағы) ырғақты тыныс алуды тапсырма үшін аса маңызды деп санайтыны сонша, олар «тактикалық тыныс алу» (tactical breathing) деп аталатын арнайы дайындықтан өтеді. Жауынгерлік жағдайларда адреналиннің (adrenaline) күрт көбеюі адамның жүрек соғысын жиілетеді. Бұл ауытқу денеде қимыл-қозғалыс дағдыларын (motor skills) жылдам нашарлататын өзгерістер тудырады, ал бұл дағдылар өмір мен өлім арасындағы шекараны айқындауы мүмкін. Бұл реакцияны бақылау үшін сарбаздар жиі ырғақты тыныс алуды қолданады — бұл дем алу мен дем шығару арасындағы белгіленген есептің тұрақты жүйесіне сүйенетін әдіс. Мысалы, әрқайсысы төрт секундтан тұратын дем алу, тынысты ұстап тұру, дем шығару және тағы кідіруден құралған шаршылы тыныс алу (box breathing) — ырғақты тыныс алудың бір үлгісі. Ол тыныс алуда саналылық пен жүйелілік қалыптастырады. Ырғақты тыныс алудың пайдасы — жүрек соғысының төмендеуі, бұл сарбаздың ақыл-ой зейінін шыңдай түседі. Әскери қызметкерлердің жүгіріп бара жатып, бір, екі, үш, төрт деп ырғақты өлең жолдарын айқайлап айтатынының бір себебі — осы ырғақты тыныс алу. Есептеу олардың аяқ алысын және одан да маңыздысы — тынысын үйлестіреді. Қайталанатын үлгі өкпеден көмірқышқыл газын шығаруға көмектесіп қана қоймай, тұрақты ырғақ өкпенің шамадан тыс желденуінің (hyperventilation) немесе жүйесіз тыныс алудың алдын алады. Әскери қызметкерлер, құқық қорғау органдары, төтенше жағдайлар қызметкерлері (first responders), боксшылар, жойғыш ұшақ ұшқыштары және шығыс жекпе-жегі шеберлері тиімді әрекет ету мен аман қалу үшін тыныс алу шеберлігі аса қажет болатын жоғары күйзелісті қақтығыстарға жиі тап болады. Егер тынысты бақылау олар үшін жеткілікті дәрежеде маңызды болса, бұл сіз үшін де аса маңызды.

Сұхбаттық тыныс алу арқылы сіз саналы тыныс алудың оң нәтижелерін толық пайдаланасыз. Бұл тыныс сіздің келесі әрекетіңізге, яғни денеңіз бен жауапты реакцияларыңызды бақылауды күшейтетін қадамыңызға берік негіз қалайды. Сіздің алғашқы ойыңыз — жылдам бағдарлау (Quick Scan) Бөлме қараңғы әрі тұнжыраңқы болатын. Анамның эфир майы диффузорының (essential oil diffuser) иісі шығып тұрған еді. Заң факультетіндегі курстастарым мен мен тынышталғаннан кейін, йога нұсқаушысы қысқаша медитациядан бастайтынымызды айтты. Қастарым жоғары көтеріліп кетті. Ішімнен: «Қалай сонда, кәдімгі медитация ма? Әлгі ыңылдап, соған ұқсас нәрселер жасайтын ба?» деп ойладым. Мен бұрын-соңды йогамен айналысып көрмегенім былай тұрсын, ешқашан медитация да жасап көрмеген едім. Мұндай нәрсе Техастың (Texas) шағын қалашығында аса сәнде бола бермейтін.

Кілемшелерімізде отырып, біз көзімізді жұмып, толық тыныс алуға зейін қоюдан бастадық. Бұл өте оңай естілді. Менің қолымнан келер іс еді. Бірнеше минуттық тыныс алудан кейін біз нұсқаушы «денені бағдарлау» (body scan) деп атаған әдісті жасадық. Көзімізді жұмып отырып, аяғымыздан бастап басымыздың төбесіне жеткенге дейін денемізді баяу, ойша бағдарлау тапсырылды.

Мен нұсқаушының айтқанын орындауға тырыстым, бірақ өзімді ақымақ сезінуден басқа ештеңе сезбедім. Бәлкім, дұрыс жасамай жатқан шығармын?

Бөлмедегі жағдайды көру үшін бір көзімді аштым. Басқалардың бәрінде бәрі дұрыс сияқты көрінді. Сол сәтте мен нұсқаушының денемізді тыңдау үшін барынша қозғалыссыз қалуымыз керектігін түсіндіріп жатқанын естідім. Шынымды айтсам, мұның нені білдіретінін түсінгеніме де сенімді болмадым. Қайтадан екі көзімді жұмдым. Қайтадан зейін қоюға тырысып, тағы бір рет тыныс алдым да, бірдеңені іздегендей ойымды сабырға келтіруге кірістім.

Күттім.

Сөйтіп баяу ғана, өзімді қатты таңғалдыра отырып, ойша жоғары қарай бағдарлаған сайын денемнің ішінде бұрын-соңды аңғармаған физикалық сезімдерді байқадым. Бетімдегі және құлағымның артындағы кернеу. Көтерілген иықтар. Қатты қысылған жақсүйек. Үстіртін әрі біркелкі емес тыныс. Мен мұның бірін де бұрын қалай байқамағанмын?

Денем бұл күйзелісті өзінде сақтап келген екен, ал мен тіпті оны сезбеппін де.

«Дұрыс сәтті күт.» «Деректердің шындықты айтуына жол бер.»

Ешқандай сөзді блоктама

Клиенттеріме сенімділік психологиялық ұстанымын қалыптастыру үшін мен оларға өзіңмен шағын сұхбат (small talk) жүргізуді ұсынамын. Өзіңмен шағын сұхбат дегеніміз — тура солай: өзіңізбен өзіңіз жүргізетін шағын сұхбат. Бұл — бойыңызға күш-қуат беретін сөз тіркесі. Бұл — тепе-теңдікті жоғалтқандай сезінгенде, бойыңызды қайта жинақтауға көмектесетін сөздер жиынтығы. Ол позитивті аффирмацияға (positive affirmation) ұқсайды. Бұрыннан белгілі позитивті аффирмация әдетте «Мені жақсы көреді» немесе «Мен өзіме жеткіліктімін» сияқты тұлғалық немесе өзін-өзі жігерлендірудің дерексіз тұжырымдарын қамтыса, өзіңмен шағын сұхбат нақтырақ әрі контекстке байланысты болады, мысалы: «Тынысымнан бастау». Өзіңмен шағын сұхбаттар — еске түсірудің қуатты құралы. Олар сізді сенімділікті арттыру, өзіңізді қорғау позициясына түсіп кетуден сақтану немесе майда-үйде нәрселерге бола күйгелектемеуді еске салу болсын, өзіңіз қалайтын психологиялық ұстаныммен байланыстырады. Өзіңмен шағын сұхбатты алаңға шығар алдында тактиканы келісіп алатын, өзіңізбен өзіңіз өткізетін шағын жиналыс ретінде елестетіңіз. Өзіңіздің шағын сұхбатыңызды қалай құруға болады Өзіңіздің шағын сұхбатыңызды құру сіз ойлағаннан да оңай. Дегенмен, сүйенетін кейбір нұсқаулар бар. Шағын сұхбатыңызды мақсаттарыңызбен байланыстырыңыз Екінші тарауда сіз күрделі жағдайларға кіріспес бұрын өз мақсатыңыз бен сұхбаттасу құндылықтарыңызды түсінудің қаншалықты маңызды екенін білдіңіз. Мақсатыңызды өзіңмен шағын сұхбатыңызға байлаған кезде, сіз қарым-қатынаста қол жеткізгіңіз келетін нәтижені жан-жақты сақтандырасыз. Бұл сұхбаттың қай бағытта өрбігенін қалайтыныңызды екі есе нығайтумен бірдей. Егер мақсатыңыз сенімді болу болса, онда өз идеяларыңыз бен пікірлеріңізді сенімді түрде айтуды еске салатын шағын сұхбат құрыңыз: «Дауыстап айт». Сонымен қатар, егер мақсатыңыз сөзге келмей, әңгімені аяқтау болса, онда сондай сәтті нәтижені күшейтетін шағын сұхбат дайындаңыз: «Түсінуге тырыс». Бұл тіркес белсенді тыңдау мен эмпатияға ынталандырады, жанжалға тартылудың орнына қарсы тараптың көзқарасын түсінуге басымдық береді. Мақсатқа бағытталған мұндай шағын сұхбаттар — бұл сіздің сұхбатта не нәрсеге қол жеткізгіңіз келетінін еске салатын, негізгі мақсаттарыңызға сай болуға көмектесетін жеке ишаралар мен меңзеулер. Олар, әсіресе, эмоцияларға немесе қарсы көзқарастарға алданып қалу оңай болған сәттерде фокус пен бағытты сақтауға көмектеседі. Етістіктен бастаңыз «Мен күштімін» немесе «Мен өз сезімдерімнен тұрмаймын» сияқты тұлға туралы жалпылама ойлардың орнына, өзіңмен шағын сұхбатыңызды етістіктен бастаңыз. Етістік әрекетке жетелейді, «Орныңнан тұр» немесе «Сезін, қадалып қалма» сияқты белсенді психологиялық ұстанымдарды қалыптастырады. Етістіктерді қолданғанда, өзіңмен шағын сұхбаттар айқын әрі практикалық бола түседі. Етістік сізді әрекет етуге және өзіңізді тиісінше ұстауға итермелейді, пассивті толғанысты белсенді қатысуға айналдырады. Мысалы, «Менің шындығымның құны бар» сияқты аффирмация — пассивті. «Шындығымды айту» сізді дереу әрекет етуге, өз ойларыңыз бен сенімдеріңізді дауыстап жеткізуге үндейді. Сол сияқты, «Қиындыққа құшақ аш» сияқты тіркес сізді алға сүйрейді, төзімділік пен кедергілерге тікелей бетпе-бет келуге дайындық көңіл-күйін қалыптастырады. Егер мен Бобби ЛаПреймен (Bobby LaPray) сөйлескенде өзіммен шағын сұхбат қолданғанымда, ол «Күресті тап» болар еді. Етістіктен басталатын бұл тіркестер белгілі бір мінез-құлыққа нұсқау ретінде қызмет етеді, сізді тек басқаша ойлауға емес, басқаша әрекет етуге де ынталандырады. Олар жеделділік пен шұғылдық сезімін тудырып, өзіңмен шағын сұхбатты мінез-құлықты тез өзгертудің және өзіңді жігерлендірудің тиімді құралына айналдырады. Қысқа әрі жеке басыңызға арналған етіңіз Есіңізде болсын, өзіңмен шағын сұхбатыңыз билбордқа жазылып қойылмайды. Ол сізден басқа біреуге ұнауы немесе біреумен бөлісілуі міндетті емес. Жиі жағдайда ең үздік шағын сұхбаттар — дәл осы сәтте еске түсіргіңіз немесе жүзеге асырғыңыз келетін жеке тәжірибеңізге немесе естелігіңізге сүйенетіндер. Мысалы, бұрын менде жұмыста өз идеяларын білдіру кезінде табандылықты сақтауды есіне салып отыратын белгіні қалаған клиент болды. Оның өзімен шағын сұхбаты қандай болды дейсіз ғой?

«Айт оларға, Дорис (Doris).»

Бұл оның атасының әжесі өзі құмартып айтатын тақырыпқа қызынып сөйлей бастағанда әзілдеп айтатын сөзі еді. Бұл қарапайым тіркесте менің клиентім үшін үлкен жеке мағына мен қолдау жатқан еді. Ол оған әжесінің күші мен табандылығын еске салып, дәл сондай энергияны өзіне бағыттауға жігерлендірді. Бұл жеке тарихқа терең тамыр жайған бірнеше сөздің өзіңе деген күмән немесе іркіліс сәттерінде қалай қуатты сүйеніш бола алатынының айқын мысалы. Өзіңмен шағын сұхбаттар жай сөздерден артық нәрсеге айналады; олар адамның өзіне ғана ерекше әсер ететін жігерлендіру мен төзімділіктің жаңғырығы. Психологиялық ұстанымды жақсарту сөздерді дұрыс таңдаудан басталады. Сіз өзіңізге жақсырақ қарайтын сөздерді таңдауыңыз керек. Сізге жақсырақ қызмет ететін сөздер. Сізді кейінге тартқан өткен тәжірибелерге қарамастан, сізді алға жылжытатын сөздер. Түсінікті болу үшін, сіздің өзіңізбен шағын сұхбатыңыз «Нық тұр» делік. Осы ұстаныммен, келіспеушілік жағдайында сізге өзіңізді төмендететін немесе жеңілгендей қалдыратын сөздердің орнына, дербестігіңізді позитивті түрде күшейтетін сөздерді таңдау ұсынылады. Бұл айырмашылық былайша естілуі мүмкін:

Негативті: «Сенмен мүлдем сөйлесу мүмкін емес.»

Позитивті: (Нық тұр.) «Мен шешім табуға мүдделімін. Егер ол қарастырылмаса, маған қазір айтыңыз.»

Негативті: «Мен бұған шыдай алмаймын.»

Позитивті: (Нық тұр.) «Мен бұл мәселені өзге уақытта шешуді жөн көремін.»

Негативті: «Тырысудың еш мәні жоқ.»

— Мырза, көлік апаты орын алған кезде шамамен қандай жылдамдықпен келе жатқаныңызды білесіз бе— — Шамамен сағатына қырық миль шығар, — деп сөзін бөлді менің қорғауымдағы клиентім Чак (Chuck). — —болған кезде? — қарсы тараптың адвокаты (attorney) дауысынан разы болғандай реңк сездіріп, сұрағын аяқтады. — Жауап бермес бұрын, алдымен сұрағымды толық қойып бітуге мұрсат беруіңізді сұраймын, жарай ма? — Жарайды, — деп келісті ол. — Көлік апаты орын алған ке— — Сағатына қырық миль шамасында, — деп Чак сөзді тағы бөліп жіберді.

Бірақ Чак мұны жақсы білетін. Біз оның жауап алу (deposition) рәсіміне дайындық барысында қарсы адвокаттың сұрағын хаттамаға түсіру үшін толық аяқтауын күту қажет екенін пысықтағанбыз. Ол қарқынды тым асықтыра бастады. Мен оны бұл ой тұңғиығынан шығарып алуым керек болды. Келесі сұрақ пен жауаптан кейін мен дәлізде Чакпен сөйлесу үшін қысқа үзіліс сұрадым.

— Әне жерге барып отырайық, — дедім. — Жарайды, — деді ол, демігіп дерлік.

— Сонымен, осы демалыс күндері не істейсің? Қандай да бір жоспарлар бар ма? — деп сұрадым. Ол таңырқап қарады: — Ә? — Осы демалыста, — деп қайталадым жалбызды кәмпитімнің қағазын ашып жатып. — Сендер жақта не болып жатыр? — Оу. Ы-ы, нақты білмеймін, ойланып көрейін. — Ол ойланып, үнсіз қалды. Оның иықтарының төмен түскенін байқадым. Тыныс алуы баяулады. Шамамен жеті секундтан кейін ол: — Біз балаларды сөйлейтін жануарлар туралы жаңа фильмді көруге апарамыз, — деп жауап берді. — Жаңа ғана шыққан ба? — деп сұрадым. Ол тағы да сәл кідірді: — Иә, дәл сол. — О, қызық болайын деп тұр екен, — дедім мен. — Олардың жасы нешеде еді? — Бесте және жетіде, — деді ол күлімсіреп, енді бойын еркін ұстап. Қайта қалыпқа келтіру жүйесі жұмыс істеді.

— Тыңда, — дедім мен оған, — ішке қайта кіргенде, әр сұрақты ол саған осы демалыс күндері не істейтініңді сұрап жатқандай қабылдауыңды қалаймын. Менімен қалай сөйлессең, солай жауап бер. Сәл уақыт ал. Чак басын изеді; ұқсастық көкейіне қонды. — Түсіндім. Кідіріс жасау керек, дұрыс. Дем алуға мүмкіндік беру. — Дәл солай, — дедім мен. — Қарқынды сен басқарасың. Ол емес.

Сіз жылдамырақ сөйлейсіз.

Өзіңіздің жылдамдап бара жатқаныңызды сезетін осындай жағдайларда, бұл үдерісті мүлдем бақылай алмаймын деген жаңсақ түсінік пайда болады. Сіз жай ғана ағысқа ілесіп бара жатқандай боласыз. Бірақ шын мәнінде, сіздің аяғыңыз үнемі тежегіште тұрады. Сізге тек басу керек.

Ол — дер кезінде жасалған кідіріс.

Үнсіздік — дыбыстың жоқтығы шығар, бірақ бұл қарым-қатынастың жоқтығы емес. Мен мұны шын айтамын: үнсіздік — қарым-қатынас мәселелерін шешу үшін сіздің игілігіңіздегі ең тиімді құрал.

Біріншіден, көптеген адамдар үнсіздіктен қашады, өйткені оны тиімді деп санамайды. Бұл ойдың бір бөлігі заманауи медиадан көріп жүрген қарым-қатынастағы жылдамдық стандартынан туындайды. Подкаст (podcast) пен әлеуметтік желі бейнеүзінділері кідірістерді алып тастау үшін қысқартылып монтждалады. Фильмдер мен телешоулар жиі жылдам диалогтың әсерін тым әсірелеп көрсетеді, бұл барлығы дерлік не айтатынын алдын ала білетіндей әсер қалдырады. Бұл әрине түсінікті, себебі актерлер жазылған сценарий мен фильм монтаждаушылардың артықшылығын пайдаланады. Бұл шынайы өмірдегі қарым-қатынас емес. Кешкі жаңалықтардағы сөйлейтін мамандарды (talking heads) тағы бір мысал ретінде алайық. Бұқаралық ақпарат құралдары саясатта болсын, спортта болсын, қарсы көзқарастарды жылдам әрі тапқыр жауаптармен немесе «қағытып қалулармен» (clapbacks) зияткерлік жеңістің шыңы ретінде көрсетуге тырысады. Бұл мән-мағынадан гөрі жылдамдыққа басымдық беріледі деген бұрмаланған түсінік қалыптастырады. Шынайы әлемдегі пікірталастар БАҚ-тағыдай өрбімейді. Бұл салауатты өлшем емес.

Екіншіден, адамдар үнсіздік әлсіздікті көрсетеді деп қорқуға бейім. Мысалы, неғұрлым кәсіби ортада сұрақтарға электронды поштада болсын, бетпе-бет болсын дереу жауап бермеу білімнің немесе дайындықтың жоқтығын білдіреді деген сіңіп қалған түсінік бар. Бұл қорқыныш кейде дәлдік пен терең ойдың есебінен болса да, жеделдікке басымдық беруге мәжбүрлейді. Күнделікті әңгімелерде де үнсіздікті сөзбен (мысалы, «білесің бе» деген тіркеспен) немесе дыбыспен (мысалы, «ы-ы» және «эм») толтыру үшін паразиттік қыстырма сөздерді пайдаланатыныңызды байқайтын шығарсыз. Үнсіздік қабілетсіздікті көрсетеді деген түсінік бар, ал шын мәнінде, үнсіздік — бұл күтіп тұрған даналық. Сөздерді асықтыру ғана әлсіздікті көрсетеді. Сөздеріңізді бәсеңдету күштілікті танытады.

Бұрын: «Мазалағаныма кешіріңіз.» Кейін: «Көмегіңізді жоғары бағалаймын.»

Егер өзіне сенімсіз адам өзінің қосқан үлесіне сенімді бола алмаса, ол өзгелерді сынау арқылы өзін сенімді сезінуді таңдайды. Мұндай адам болмаңыз. Ал келесі жолы мұны байқасаңыз, олардың өз сенімсіздік кешенін басып жатқанын түсініңіз. Бұл шынайы сенімділіктің сөзге араласу сәтін таңдай білетінін еске салатын белгі болсын. 5-сабақ: Азырақ сөйлеңіз Сөз неғұрлым аз болса, ой соғұрлым анық болады.

Әңгімені сұраныс пен ұсыныс сияқты қарастырыңыз. Экономика ғылымы бір нәрсе шамадан тыс көп болса, адамдардың оған деген қалауы азаятынын айтады. Артық ұсыныс бағаны түсіреді. Керісінше, бір нәрсе тапшы болса, адамдар оны көбірек қалайды. Сұраныс бағаны көтереді. Дәл осы қағида қарым-қатынасқа да қатысты. Сіз неғұрлым көп сөз қолдансаңыз, менің соғұрлым тыңдағым келмейді және сөздеріңіздің құндылығы да соғұрлым төмендейді. Ал егер азырақ сөз қолдансаңыз, менің көбірек назар аударғым келеді және әр сөздің құны арта түседі. Әр сөздің өз салмағы бар. Сөйлесу нарығын артық сөздермен толтырып жіберсеңіз, назар тапшылығын тудырасыз.

Көрдіңіз бе? Тіпті бұрынғы үзіндіні оқып көрудің өзінде оның не айтып тұрғанын бірден ұғу қиын. Мұны үнсіздікті қабылдау арқылы түзеңіз.

Бұл әдісті алғаш рет қолданып көргенде, сөзіңіз бәсеңдеуі мүмкін, өйткені қыстырма сөздің орнына саналы түрде келесі сөзді ойлап таңдайсыз. Бұл — қалыпты жағдай. Кеңістікті бос шумен толтыру құмарлығына қарсы тұрыңыз. Үнсіздікпен үйлесім табуға үйреніңіз.

Алтыншы тарауда білгеніңіздей, үнсіздік кідірістер қосып, бақылауды жақсырақ ұстауға мүмкіндік береді. Ол маңызды тұстарға екпін қоюға жағдай жасайды. Сіздің ойыңызда бұл әдіс ыңғайсыз немесе оғаш көрінуі мүмкін. Бірақ тыңдаушы үшін сөздеріңіз мақсатты әрі нық естіледі. Қыстырма сөздер тыңдаушыға ешқандай құндылық бермейді. Әрбір артық сөз негізгі ойдың салмағын азайтады.

Керісінше, сіз жіберіп отырған белгі — өзіңізді төмен санайтыныңызды көрсетеді. Бұл сіздің қосқан үлесіңізге деген олардың күтулерін алдын ала төмендетуге тырысқан сақтануыңыз сияқты естіледі. Сіз өз мүмкіндіктеріңізді толық көрсетпей жатып, олардың бойына күмән ұялатасыз.

Сонымен қатар, сөйлеміңізден кейін «Түсінікті болды ма?» («Does that make sense?») деген тіркесті қосқан кезде де өз құныңызды түсіресіз. Айтылған сөзім дұрыс жетті ме деген сенімділікке мұқтаждықтан, айтқаныңыздың шынымен қисынды екенін мақұлдатуға деген ұмтылыстан туындайтынын түсінемін. Бірақ іс жүзінде бұл тіркес сізді ұтылысқа ұшырататын жағдайға душар етеді. Ең жақсы дегенде, бұл сізді өзіне сенімсіз адам етіп көрсетеді. Өз айтқаныңызға өзіңіз сенбей тұрғандай әсер қалдырады. Мысалы: «Ауа райына байланысты, кептеліс және тағы басқалар болғандықтан, ертеңгі жиналысты ауыстырсақ қалай болады деп ойлап едім. Түсінікті болды ма?» Ал ең жаман жағдайда, сіз тыңдаушыңыздың шамына тиіп кетуіңіз мүмкін, өйткені бұл олар анық түсініп тұрған нәрсені мүлдем түсінбей қалуы мүмкін дегенді білдіреді. Мысалы: «Сонымен, мына екі бөлікті осы жерге қосасыз, сонда ол жұмыс істей бастайды. Түсінікті болды ма?» Осы екі жағымсыз салдардың да алдын алу үшін, бұл сұрақты мүлдем алып тастаған немесе оны «Бұл туралы не ойлайсыз?» («What are your thoughts?») немесе «Қалай қарайсыз?» («How does that sound?») деген сөздермен ауыстырған дұрыс.

Өз орныңызды төмендеткелі жатқаныңызды байқаған сайын, кідіріңіз және өзіңізге деген күмән білдірмей, ойыңызды қалай сенімді жеткізуге болатынын қайта қарап шығыңыз. Есіңізде болсын, сіздің қосқан үлесіңіз құнды, ал оны сенімді түрде жеткізу өзгелердің сізді қалай қабылдайтынын ғана емес, сонымен бірге өзіңізді қалай бағалайтыныңызды да өзгерте алады.

Сондықтан оның орнына көтерілген мәселені дамытатын немесе жіліктейтін сөз орамдарына назар аударыңыз. Мысалы: «Сіздің айтқаныңызды әрі қарай толықтырғым келеді» («I’d like to build upon what you said.») «Бұны сәл тереңірек талдағым келеді» («I’d like to dig a bit deeper.») «Мұны сәл кеңірек өрбітсем бола ма?» («Can I take that a bit further?») «Менде бұл жерде пайдасы тиетін кейбір ұсыныстар бар» («I have some insight that might add value here.»)

Мен бұл сөздер жаман деп айтып тұрған жоқпын, қарапайым күнделікті әңгімеде олар өте орынды. Бірақ жауапты сәттерде барынша сенімді сөйлегіңіз келсе және әр сөздің маңызы бар екенін түсінсеңіз, үстеулерді сыртқа шығарып тастауға болады. Мына екі сөйлемді салыстырыңыз: «Сонымен, негізінде, үстеулер іс жүзінде сөйлемдеріңізді шайып жіберуі мүмкін» дегенді «Үстеулер сөйлемдеріңізді шайып жібереді» деген нұсқамен салыстырып көріңіз.

Басқа да көптеген сөз тіркестері сіздің сенімділігіңізді бұлдыратады. Мына мысалдардың қайсысы сізге таныс екенін байқап көріңіз: «Айтқым келгені...» («What I’m saying is…») немесе «Тек айтпағым...» («All I’m saying is…») «Маған мынаның осылай болғаны күлкілі көрінеді...» («I just find it funny how…») «Ренжімеңіз, бірақ...» («No offense, but…») «Тек мәселе мынада...» («It’s just that…») «Яғни... / Айтпағым...» («I mean…»)

Жиі, әсіресе жұмыс орнында, сізге жауабын білмейтін сұрақ қойылады. Бұндай кезде сіздің берген жауабыңыз өзіңізге сенімді тілді (assertive language) қолдануға мүмкіндік береді. Қорқып, абдырап қалған кейіп танытқанша (deer-in-the-headlights look), өзіңіздің өткен тәжірибеңізге сүйеніңіз:

Тікелей жауапты білмесеңіз де, өткен тәжірибеңізге сүйену сізге жауап беру үшін мықтырақ негіз береді. Басыңызды ауыртпаңыз, «Мен білмеймін» деп айтуда тұрған ештеңе жоқ. Шындығында, білмейтініңізді мойындау — бұл сенім қалыптастыратын шынайылық пен кішіпейілділіктің белгісі. Бұл мойындаудан кейін мәселені анықтауға уәде беру немесе тиісті тәжірибені талқылау сіздің құндылық ұсынуға ұмтылатыныңызды көрсетеді. Қолдарыңызды салып, шарасыздық танытқанша, өткен тәжірибеңізге сүйену белгісіздіктерді жеңу үшін өз біліміңізді тиімді пайдаланатын белсенді (proactive) адам екеніңізді көрсетеді.

Бұл сабақ оңай. Жауабыңызды бермес бұрын, «Сенімдімін» деген тіркестен бастаңыз. Одан кейін не айтатыныңыз аса маңызды емес. Тіңдеуші сенімді деген сөзді естіп, бұл мінез-құлықты сізбен байланыстырады.

Кейін: «Менің дағдыларым компанияңызға пайдалы болатынына сенімдімін.» ("I’m confident my skills will be an asset to your company.")

Кейін: «Көмектесе алатыныма сенімдімін.» ("I’m confident I can help.")

Кейін: «Сұрақтарым болса, қайдан қарау керектігін білетініме сенімдімін.» ("I’m confident that if I have questions, I know where to look.")

Қайтадан, басқа адам «Мен ойлаймын» (I think) тіркесінің орнына «Сенімдімін» (I’m confident) сөзін қолданғандағы өз реакцияңыз туралы ойланып көріңіз. Қай адамға көбірек сенім артасыз?

Осы кітаптың басында айтқанымдай, бұл сіздің не айтқаныңыз емес, қалай айтқаныңыз маңызды. Егер мен сізге тек қандай сөздерді қолдану керектігін айтып, олардың қалай естілетінін түсіндірмесем, берген уәдемді орындамағаным. Сенімділік дәл қалай естіледі?

Бұл — тепе-теңдік. Мен музыканы екі құлаққа да тым қатты емес, құлаққап арқылы тыңдап тұрғанымды елестетемін. Дыбыс теңгерілген. Өзіне сенімді қарым-қатынаста (assertive communication) бұл тепе-теңдік: «Мен сізді құрметтеймін және өзімді де құрметтеймін» дегенді білдіреді. Өзіне сенімділік (assertiveness) пен агрессивтіліктің (aggressiveness) айырмашылығы осында. Агрессивті қарым-қатынас басқа адамды құрметтеуге мән бермейді. Өзіне сенімді қарым-қатынас мән береді. Оның дыбысы — орнықты, бірқалыпты ырғақ. Сіз сөздеріңізге сөйлемді алып жүруге мүмкіндік бересіз, бұл сенімділік пен үмітті қатар аңғартады.

Мұндағы басты мәселе — «жоғары ырғақпен сөйлеуден» (uptalk) қашу, бұл сөйлем соңында сөздерді жоғары интонациямен аяқтауға бейімділік. Бұл — «Сенімдісің бе?» сияқты сұрақ қойғанда қолданатын көтеріңкі интонация. Бұл дыбыс хабарлы сөйлемдер болса да, белгісіздікті немесе мақұлдауды сұрауды аңғартады.

Өзіңізге сенімдірек естілу үшін сөйлемдеріңізді төмендейтін немесе бейтарап интонациямен аяқтаңыз. Бұны кешкі ас ішіп отырғанда отбасы мүшесінен тұзды алып беруін сұраған сияқты елестетіңіз. Сіз «Маған тұзды алып бере аласыз ба?» деп, тұздың не екенін білмейтіндей немесе олардың алып бере алатынына күмәнданатындай жоғары ырғақпен (uptalk) айтпас едіңіз. Сіз, сірә, бейтарап тонды қолданасыз, бұл мәлімдемеге көбірек ұқсайды, мұнда дауыс ырғағыңыз көтерілмейді, бірқалыпты сақталады.

Көз арқылы байланыс (eye contact) — өзіне сенімді қарым-қатынастың тағы бір маңызды құрамдас бөлігі. Ол белсенділікті, шынайылықты және сенімділікті білдіреді. Кездесуде идеяңызды немесе пікіріңізді бөлісіп жатқанда, тыңдаушылармен орташа көз байланысын сақтау сіздің өз үлесіңізге сенімді екеніңізді көрсетеді. Бұл: «Мен айтып тұрған сөзіме сенемін және мен осындамын, сізбен бірге осы әңгімедемін» дейді. Керісінше, көз тигізуден қашу сізді сенімсіз или қызығушылығы жоқ сияқты көрсетуі мүмкін, ал тым көп көз байланысы агрессивті (confrontational) болып қабылдануы мүмкін.

Егер көз байланысын орнатуда қиналсаңыз, мен қолданатын бір әдіс бар: сөйлеміңіздің соңғы бірнеше сөзіне дейін күтіңіз; сөйлемді көз байланысымен аяқтаңыз. Сізде көз байланысын барлық уақытта сақтау керек деген түсінік болуы мүмкін. Бұл қате. Шындығында, ұзаққа созылған көз байланысы сізді тым ауыр немесе, құдай сақтасын, тіпті оғаш (creepy) етіп көрсетуі мүмкін. Оның орнына сөйлеміңіздің соңында олардың жанарын аулаңыз. Сіз тиімділікті жоғалтпайсыз.

Каденция (cadence), яғни сөйлеудің ырғағы мен қарқыны да маңызды. Өзіне сенімді каденция асықпай немесе іркілмей, сөздеріңіздің толық түсінілуіне мүмкіндік беретін өлшемді қарқынмен анық сөйлеуді қамтиды. Бұл әр сөзге тиісті көңіл бөлу, сіз не айтып жатқаныңызды ойланғаныңызды және оны шын ниетпен айтып жатқаныңызды көрсету. Мысалы, жаңа стратегияны ұсынғанда, тым жылдам сөйлеу қобалжуды не өз идеяңызға сенімсіздікті білдіруі мүмкін, ал тым баяу сөйлеу сенімсіздік ретінде түсіндірілуі мүмкін.

Бақыланатын дауыс ырғағы, тиісті көз байланысы және ойластырылған каденция бірге қарым-қатынасыңыздың тиімділігін айтарлықтай арттыра алады. Олар сіздің өзіңізге сенімділігіңізді тек естіліп қана қоймай, сезінуге де, көрінуге де мүмкіндік береді. Қызметті көтеруді сұрасаңыз да, шекара қойсаңыз да немесе жай ғана өз пікіріңізді білдірсеңіз де, хабарламаңызды қалай жеткізетініңіз хабарламаның өзі сияқты әсерлі болуы мүмкін. Бұл элементтер анық, құрметті тілмен біріктіріліп, өзіне сенімді қарым-қатынасты анықтайды және оның жеке әрі кәсіби өсу үшін қуатты құрал болуына мүмкіндік береді.

Осы тараудың он сабағын жылдам сүзіп шыққаныңызды қалаймын. Ең көп қиналатынын таңдаңыз. Осы бір сабақты бүгінге, ертеңге немесе осы аптаға басты назарыңызға айналдырыңыз. Келесі әңгімеде, келесі хабарламада мүмкіндік туғанда, осы сенімді сөздер мен тіркестерді қолдана бастаңыз. Мұның сізге қандай сезім сыйлайтынын көріңіз. Басқа адамдардың қалай жауап беретінін көріңіз. Және бұл сізді өзіңізді көбірек көрсетуге қалай ынталандыратынын көріңіз.

Өзіне сенімді сөздерді қолдану сіздің сенімділігіңізді арттырады. Ал сіздің өсіп келе жатқан сенімділігіңіз өзіңізді жиірек сенімді түрде білдіруге себеп болады. Бұл — оң кері байланыс циклі (positive feedback loop). Сонымен, оны қоректендіріңіз. Сіз таңдаған сабақтағы тіркестерді қолдануды жақсы меңгергеннен кейін, басқа сабақтың тіркестерін қоса бастаңыз. Екі күннен кейін айтатын дұрыс сөздерді іздеуді күтпеңіз. Не айту керектігін қазір білу үшін өзіңізге сенімді сөздігіңізді қалыптастырыңыз.

Олардың сөздерін өзіне қайталап айтқаныңызда, бұл не түсініспеушілікті сейілтеді, не отқа май құйғандай болады. Тынысыңызға назар аударыңыз. Сол сәтте денеңіз құрысып қалмауы және ойыңыз шатаспауы үшін тыныс алуды бақылауға (breath control) сүйенуіңіз қажет. Егер тынысыңыз тарылып, үстірт тыныс алу күйіне түссеңіз, эмоцияңыз бен ашуыңызды кейін шығарып, басымдықты жоғалтып алу қаупі жоғарылайды. Қажет болса, келесі тарауда үйренетініңіздей, арақашықтық шекарасын (boundary) белгілеңіз. Олар сізді кемсітіп, паңданып немесе төмен санаған кезде (When they belittle, patronize, or condescend to you) «Мұны сіз түсінетін тілмен айтып көрейін».

«О, бәрекелді, ақыры салмақ тастапсың ғой. Жарайсың».

«Осыны қайтадан айтыңызшы».

«Мұны толық ести алмай қалдым — қайталап жібере аласыз ба?» 2. Нәтижеге бағытталған сұрақ қойыңыз (Ask a question of outcome) Олардың өз пікірін қайталауға батылы жетсе де, жетпесе де, сіз нәтижеге бағытталған сұрақ арқылы жауап бересіз. Мұндай сұрақ түрі олардың тудырғысы келген реакциясын айқындап, сыртқа шығаруға бағытталған. Қайталап айтқанда, сіз олардың естуі тиіс болған өз жаңғырығын сөзбен жеткізесіз. «Бұл сөзіңіздің жаныма батқанын қаладыңыз ба?»

«Мені ұятқа қалдырғыңыз келді ме?»

«Бұл сөз менің еңсемді түсіруі керек пе еді?»

«Мұны дауыстап айту сізге жағымды болды ма?» 3. Үнсіздікпен жауап беріңіз (Reply with silence) Олардың жауабы қандай болса да, үнсіздігіңіз сіздің жауабыңызға айналсын. Жауап бермеген абзал. Көбінесе олар болмашы сылтау айтады немесе жай ғана әзілдегенін айтады, болмаса сөздерінен шатасып, кейін шегіне бастайды. Олардың орынсыз әрекеті ауада салбырап тұра берсін, ал сіздің үнсіздігіңіз өзін ұстай алатын және сабырлы адам сіз екеніңізді көрсетеді. Олар дөрекі немесе менсінбейтін сыңай танытқан кезде (When they’re rude or dismissive) «Ой, сен әлі сөйлеп тұрсың ба?»

«Сенен ешкім сұраған жоқ».

«Сені тыңдаған сайын ақымақ болып бара жатқандаймын». Бұл пікірлер — әлеуметтік нормаларға қайшы келетін және құрметтің жоқтығын білдіретін неғұрлым кең таралған, жалпыға ортақ ескертпелер. Олар тікелей немесе жанама болуы мүмкін және олар көңілге қаяу түсіреді. Бұл пікірлердің мақсаты — сіздің ойларыңыз бен ұстанымдарыңызды жоққа шығару. Біреу сізге дөрекілік танытса немесе көзқарасыңызды менсінбесе, мына қадамдарды байқап көріңіз: 1. Қысқа үзіліс жасаңыз (Give it a short pause) Олардың сөздері туралы ойланып үлгеретіндей ғана қысқа кідіріс жасаңыз. Мұнда сіз үнсіздікті таразы ретінде пайдаланып, олардың айтқаны уақытыңыз бен күш-жігеріңізге тұрарлық па, жоқ па, соны өлшейсіз. 2. Ниетке қатысты сұрақ қойыңыз (Ask a question of intent) Бұл сұрақтар нәтижеге негізделген сұрақтарға ұқсас, бірақ салдарға емес, себепке бағытталған болып келеді; олар сөздердің қалай естілгенін аңғартуға және олардың ішкі ниеттерін зерттеуге ұмтылады. Мынадай сұрақтар: «Бұл сөзіңіздің дөрекі естілуін қалап па едіңіз?» (немесе қорлайтын, менсінбейтін)

«Мұның тым келте шығуын қалап па едіңіз?»

«Бұл сөзіңізбен нені көздедіңіз?»

«Бұған менің қандай реакция білдіргенімді күттіңіз?»

«Бұл сөз көмектесу үшін айтылды ма, әлде жанымды ауырту үшін бе?» 3. Күтіңіз (Wait) Көп жағдайда екінші адам: «Ой, құдай-ай, жоқ, мүлде олай емес, менің айтқым келгені...» деген сияқты сөздермен түсінік беріп немесе кешірім сұрап, өз пікірін түзетеді. Егер солай болса, құттықтаймыз, сіз бәрін жеке басыңызға қабылдаудан және қарым-қатынасқа нұқсан келтіруден аман қалдыңыз.

Алайда, егер олардың ниеті жаман болса, солай қалдырыңыз. Оларға үнсіздік сыйлаңыз да, алға жылжыңыз.

Бұл әдіс тек ауызша әңгімеде ғана емес, жазбаша қарым-қатынаста да тиімді. Электрондық пошта немесе хабарлама арқылы: «Бұл сөзіңіз тым келте естілсін деп пе едіңіз?» деп қысқа қайырудың өзі дұрыс жазылмаған әрі келте ойлы хаттардың көбін қалпына келтіре алады. Жалған кешірімдерге қарсы тұру (Pushing Back Against Bad Apologies) Олар қателескендерін біледі. Сіз олардың қателескенін білесіз. Соған қарамастан олар шынайы кешірім сұраудан қашады.

Біреудің жаныңызға батқан әрекеті үшін кешірім сұрауына қол жеткізу нағыз азап болуы мүмкін және бұл жараға тұз сепкендей, жанды одан сайын ауырта түсуі мүмкін. Біреу кешірім сұраудан бас тартса, бұл сіздің сезімдеріңіз бен бастан өткергендеріңізді жоққа шығару сияқты сезілуі ықтимал. Бұл арадағы жікті тереңдетеді, себебі нағыз кешірімнің болмауы жан жараңызды ескерусіз қалдырады және мәселені татуласудан одан сайын алыстатады. Сауығу үдерісі кешіккен сайын, сенім мен құрмет құлдырай бастайды.

Сіз де ондай жағдайды бастан өткердіңіз. Кешірім сұрағыңыз келмеген кездер болды — «Мен өкінбеймін, қате ештеңе істеген жоқпын». Егер өміріңізде сол адамды бағаласаңыз және ол адам шынымен ренжіген болса, кешірім сұраудан тартынудың қарым-қатынасты іштен жегідей жейтінін түсініңіз. Ал бұл сізге не тұрады? Шынымен? Онымен толық келіспесеңіз де, бір кешірім сізден нені алып қояды?

Мен мұнда сізді басқару үшін өзін құрбан ретінде көрсететін және кешірім сұрауға мәжбүрлейтін адамдар туралы айтып отырған жоқпын. Олармен күресудің басқа стратегиялары бар. Мен күнделікті болатын «сен менің көңіліме тидің» деген әңгімелер туралы айтып отырмын. «Дәл қазір кешірім сұрауға дайын емеспін. Тым қатты ашулымын, алдымен сабырға келуім керек» деп айту қалыпты жағдай. Бұл — қарым-қатынас. Бұл — шынайылық. Бірақ біреуді соған лайық емес деп санағандықтан кешірім сұрамау — әрі сот, әрі алқаби рөлін бірдей сомдаумен тең. Ешкім сізге нені сезіну керектігін немесе өзіңізді қалай сезіну керектігін бұйыра алмайды.

Бұл біреудің қолыңыздан ұрып жіберіп, «жаның ауырған жоқ» деп айтқанымен бірдей. Мұны шешу олардың құзырында емес. Біреуді кешірім сұрауға мәжбүрлеу қолыңыздан келмесе де, өзіңізді қорғай аласыз және бұдан былай жарамсыз, пайдасыз кешірімдерді қабылдамайтыныңызды білдіре аласыз.

Жарамсыз кешірімдердің түрі де, өлшемі де сан алуан, бірақ кейбіреулері басқаларына қарағанда жиірек кездеседі. Төмендегілер — сіз ең жиі еститін және бұрын да сөзсіз естіген кешірім түрлері: Жанашырлықсыз кешірім (The no-empathy apology) Бұл былай естіледі: «Ендеше, өзіңді солай сезінгеніңе өкінішті».

Сіздің жауабыңыз: «Менің сезімдерім үшін кешірім сұрама, істеген ісің үшін кешірім сұра». Бұл кешірім кез келген жауапкершіліктен жалтарады. Олар өздерінің теріс қылығын шешудің орнына, бар назарды сіздің реакцияңызға аударады. Сіздің бұл жауабыңыз әңгімені өзіне тиесілі арнаға қайтарады: қарсы тараптың іс-әрекетіне. Сіз: «Жоқ, бұл — менің сезімдерім, бұған мен иемін. Оған мен жауапты боламын. Ал сіз өз әрекетіңізге жауапты болыңыз» деген хабарлама жолдап отырсыз. Сіз біреудің сіздің сезіміңіз үшін өкінуі оның жасаған ісі үшін кешірім сұрауы емес екендігін айқындап отырсыз. Сіздің өзіңізді қалай сезініп тұрғаныңызға өкіну олардың міндеті емес. Олардың міндеті — осы сезімдерді тудырған өз мінез-құлқы үшін өкініш білдіру. Кешірім емес кешірім (The no-apology apology) Бұл былай естіледі: «Егер бірдеңені дұрыс істемесем, кешір» немесе «Егер көңіліңе тисем, кешір».

Сіздің жауабыңыз: «Сізден „егерді“ „үшінге“ ауыстыруыңызды сұраймын». Кешірім сөзіне «егер» шылауын қосу арқылы қарсы тарап кешірімді шартты әрі бұлыңғыр етіп көрсетеді, тіпті олардың жасаған ісі әлі де талқылауды қажет ететіндей болып көрінеді. Сіздің бұл жауабыңыз оларға шартты сөздерді алып тастауды тапсырады. Басқа адамнан «егерді» алып, орнына «үшін» деп айтуын сұрау арқылы сіз оларды өз әрекеттеріне неғұрлым тікелей жауапкершілік алуға жетелейсіз. Бұл кешірімді болжамнан нақты келтірілген залалды мойындау деңгейіне ауыстырады. «Көңіліңе тигенім үшін кешірім сұраймын» деген сөз әлдеқайда шынайы әрі мәнді болып шығады.

Бұл былай естіледі: «Кешірші, жарайма? Соңғы кезде күйзеліске ұшырап жүрмін (I’m sorry, okay? I’ve just been so stressed lately)». Сіздің жауабыңыз: «Күйзелісің үшін кешірім сұраудың қажеті жоқ. Маған айтқан сөздерің үшін кешірім сұрағаның керек». Бұл кешірім олардың өз мінез-құлқы үшін жауапкершілікті сыртқы ортаға — жұмысқа, балаларға немесе күйзеліске (стресске) ысырып тастауы болып табылады. Бірақ бұлардың барлығы олардың өз басында болып жатқан жайттар екенін түсініңіз. Олар сіздің басыңызда болып жатқан жоқ. Және олар үшін сіз зардап шекпеуіңіз керек. Бұл жауап олардың сылтауының күшін жояды. Олардың күйзелісі көңілге тиетін сөз айтқан жоқ. Олардың жұмысы сіздің көңіліңізді түсірген жоқ. Жауапкершілікті тиесілі иесіне қайтарыңыз.

Бұл былай естіледі: «Соншалықты сорақы адам болғаным үшін кешірім сұраймын» немесе «Сенің тым мінсіз болғаның үшін кешірім сұраймын». Сіздің жауабыңыз: «Мен кешірімді қабылдауға дайынмын». Бұл кешірім жай ғана уытты (токсикалық) емес. Бұл — айла-шарғы жасау, бағындыру (манипуляция). Олар сізді осы қармаққа ілінеді деп үміттенеді. Олар оқиғаның былай өрбігенін қалайды: Сіздің анаңыз: «Соншалықты жаман ана болғаным үшін кешір». Сіз: «Сіз жаман ана емессіз, сіз тек мынаны түсінуіңіз керек...» Сіздің анаңыз: «Иә, солаймын, мен оңбағанмын. Сен солай ойлайсың. Сен әрдайым тырысасың...» Сөйтіп олар сізге келтірген зардабынан алысқа, өте алысқа ұзап кетеді. Кешірімнің мұндай түрлері жанашырлық ояту және сізді жұбатушы ету мақсатында қарсы тарапты құрбан ретінде көрсетеді. Бұл жауап сізді тұзақтан тыс ұстайды. Ол бейтарап әрі байыпты, сондай-ақ нені қабылдауға дайын екеніңізді және нені тыңдағыңыз келмейтінін нық көрсетеді. Егер олар тағы да әрекеттеніп көрсе, жай ғана қайталаңыз: «Мен кешірімді қабылдауға дайынмын».

Бұл былай естіледі: «Мен жай ғана қалжыңдадым», «Әзілдеп айттым» немесе «Қылжақтағаным ғой». Сіздің жауабыңыз: «Онда күлкілірек әзілде», немесе «Онда жаңа тақырып тап», немесе «Ал мен қалжыңдамадым». Кешірімнің бұл түрі — өз әрекеттерінің салдарын азайтуға және жасаған ісіне байыппен қарамау керек екенін тұспалдауға бағытталған бүркемеленген әрекет. Ол сіздің сезімдеріңіздің орындылығына нұқсан келтіреді және мәселе сізде — әзілді түсінбеуіңізде, аса сезімталдығыңызда, артық реакция танытуыңызда дегенді білдіреді. Бұл жауап аталған айлаға қарсы тұрады және әзіл ешқашан зиян тигізуді ақтай алмайтынын анық көрсетеді.

Сөзді бөлудің барлығы бірдей жаман емес. Мүмкін қарсы тарап қатты толқып тұрған болар. Мүмкін өз-өзін ұстай алмай қалған шығар. Достармен еркін әңгіме барысында және бейресми ортада сөзді бөлу қалыпты әрі күтілетін жағдай. Бұл мәселе емес. Бірақ сіз байыпты әңгіме, сырласу немесе бүкіл компания көлемінде әсері бар іскерлік кездесу өткізуге тырысып жатқанда, сөзді бөлу адамның ашу-ызасын келтіруі мүмкін. Оларды тоқтатудың жолы мынада.

Сөзді бөлуді тоқтату үшін олардың атын атаңыз. Есімдер адамның назарын өзіне аударады. Егер сіз қарсы тараптың сөзін «Әй!» немесе «Тыңдасаңшы!» деп бөлсеңіз, олар одан әрі қорғанысқа көшіп, тұйықталып қалады. Ал егер сіз олардың атын атасаңыз, тіпті дауысыңыз қатал немесе ызғарлы шықса да, олар көбінесе ашық қалуға бейім болады. Есімді қолдану — әңгімені басып-жаншып жатқан немесе өзгелердің үстінен сөйлейтін адамды тоқтатудың жақсы тәсілі. Қалыпты дауыс деңгейімен олардың атын дауыстап айтыңыз. Егер ол тоқтатпаса, дауысыңызды арттыра отырып қайталаңыз.

Өз табанды тіліңізді (assertive language) қолданудың маңызды тұстарының бірі — келіспеушілікті білдіру. Бұл — өз мүддеңізді қорғаудың бір бөлігі. Бірақ келіспеген кезде не айтатыныңыз және қалай айтатыныңыз сенімді көріну мен өзіне сенімсіз көрінудің арасындағы барлық айырмашылықты құрауы мүмкін. Келіспеушілікті дөрекі түрде таныту оңай («Жо-оқ!» немесе «Өтірік!» деп ойлаңыз). Ал келіспеушілікті тиімді жеткізу әлдеқайда қиын. Келіспеушілікті реттеу осы кітаптың негізгі тақырыбына оралады: дауда жеңіске жету көбінесе сізді одан да көп нәрседен айырады. Сіз жеңіске жетуге немесе көзір картасын ойнауға тырыспай-ақ, өзгенің көзқарасымен келіспейтініңізді білдіре аласыз. Келіспеушілікті білдіру — өз позицияңызды қорғау деген сөз. Алайда өз келіспеушілігіңізді өзгенің сөзін тұншықтыру есебінен өткізу — басқа біреудің үстінен үстемдік ету болып табылады. Мұнда позицияңызды жоғалтпай — немесе өзгеден тартып алмай — келіспеушілікті білдіру қабілетіңізді арттыратын кейбір тереңдетілген әдістер берілген. Келесі жолы келіспеу қажет болғанда, мынаны байқап көріңіз.

Сіз: «Ауыстырмағанды жөн көрер едім. Маған өзіміз қолданып жүргені ұнайды».

Сіз: «Түсінемін, тек оның біздегі ұнтақ сияқты жақсы жуатынына көзім жетпей тұр».

Сіздің серігіңіз: «Неге ылғи өзіңнің идеяң болмаса, басқа нәрсемен келіскің келмейді?»

Сіз: «Бұл біз міндетті түрде келісуіміз керек нәрсе ме?»

Сіздің серігіңіз: «Иә, келісуіміз керек деп ойлаймын».

Сіз: «Бұл біз дәл осы сәтте келісуіміз керек нәрсе ме?»

Сіздің серігіңіз: «О, жоқ, олай емес сияқты. Одан да алдымен байқап көріп, сосын шешейік». Бұл сұрақ екінші адамды әңгіменің уақытын бағалауға мәжбүр етеді. Жақын қарым-қатынаста ешқашан болмайтын нәрселер туралы дауласу жиі кездеседі. Сіз «егер олай болса ше» және «бұлай болса ше» деген жорамалдар бойынша дауласып жатасыз. Дереу келісімге келудің қажеті бар-жоғын сұрау арқылы сіз шешімді көбірек ақпарат пайда болғанша немесе екеуіңіз де оны талқылауға дайын болғанша кейінге қалдыру мүмкіндігін енгізесіз. Шешімді кейінге қалдыруды өтіну — әңгімені дәл осы сәтте шынымен не маңызды екеніне бағыттау арқылы келіспеушілікті бәсеңдетудің жылдам жолы.

Бұл жауап тәсіл басқа болғанымен, мақсат біреу екенін көрсетеді. Сіз бірдей нәтижеге жетесіз, тек жұмысыңызды көрсету әдісі басқаша. Төте жолдар бар және көрікті айналма жолдар бар. Әрқайсысының өз артықшылығы бар. Әрқайсысы сізді қалаған жеріңізге жеткізеді. Бұл жауаптың артықшылығы — ол екеуіңіздің де назарыңызды түпкілікті мақсатқа аударады. Ол қақтығыстан сөйлесуге, ынтымақтастыққа басымдық береді. Екеуіңіз де отбасыңыз, компанияңыз немесе еліңіз болсын, не нәрсе болса да соған ең жақсысын қалайсыздар. Сіз жай ғана оған өзгеше тәсілмен келесіз. Бұл жауап мынадай жағдайларда тиімді: - Жалпы мақсат үшін не «ең жақсы» екені туралы келіспегенде - Олардың әдісі немесе іс-қимыл жоспары басқа факторларды ескермей қалғанда - Олар істі белгілі бір жолмен жасауға тым тоқталып қалғанда

Тәжірибе мен тарихты тірек ретінде пайдалана отырып, өз көзқарасыңызды білдіру үшін өзіңізге тірек немесе негіз бересіз. «Мен сізбен келіспеймін» деп қарсы тарапқа сөз қайтарудың орнына, бұл жауап сіздің әдетте не істейтініңіздің, неге артықшылық беретініңіздің немесе қалай ойлауға бейім екеніңіздің тарихына сүйенеді. Артықшылық беретін әдіс тұрғысынан дауласу позицияңызды қақтығыстан аулақ ұстайды. Сіз әдетте не істейтініңізді айтып отырсыз, ал адамдар мұны бетіне есік жапқандай тез реакциядан гөрі қабылдауға дайын келеді. Бұл жауап мынадай жағдайларда көмектеседі: - Олардың позициясы сіздің құндылықтарыңызға қайшы келгенде - Қарастырылып отырған тақырып бойынша тәжірибеңізді білдіру қажет болғанда - Ортақ дәлелдерден өзгеше қорытынды көргенде Келіспеудің дұрыс жолын білу сізді бөлмедегі ең сабырлы әрі өзін-өзі ұстай алатын адам ретінде көрсетеді. Жоғарыда айтылғандай сөз тіркестері әңгімені үзіп тастамай, оны жалғастыруға көмектеседі. Ал егер біреу тым табандылық танытып, қайтадан қысым жасаса ше? Тек сөз тіркесін қанша рет қажет болса, сонша рет қайталаңыз. Қарсы тарап мынаны түсінеді: сіз оңай шағылатын жаңғақ емессіз.

- Өз позицияңызды қорғау және өзіңіз үшін сөйлеу — бұл өзіңізге деген қамқорлық. - Ренжітетін немесе тиісетін пікірлерге жауап берудің кілті — олардың допамин (dopamine) іздеуіне берілмеу. - Жауапты кейінге қалдыратын стратегияларды қолдану арқылы допаминнің кілт етуін тоқтатыңыз: ұзақ пауза жасау, олардың сөздерін баяу қайталау немесе ниетті анықтайтын сұрақ қою. - Мінез-құлықты атап өтіп, қысқа, сенімді сөз тіркестерін қолдану арқылы жаман кешірімдерге, сөзді бөлуге және дауласу әрекеттеріне берік болыңыз. - Біреудің нашар қарым-қатынас әдеттеріне бейімделуден бас тартқан кезде, сіз басымдықты сақтап, сенімділікті арттырасыз.

Жас кезіңізде «жоқ» деп айту сіз үшін мәселе емес еді. Бірақ есейе келе, жол-жөнекей «жоқ» деудің өз бағасы бар екенін ұқтыңыз. Құрдастардың қысымына (peer pressure) «жоқ» деп айту сізді шеттетілгендей сезіндірді. Ата-анаңызға немесе мұғаліміңізге «жоқ» деу жазалануды немесе тәртіпке шақырылуды білдірді. Белгілі бір әрекеттерден бас тарту бойыңызда бірдеңе дұрыс емес сияқты немесе сізді ешкім жақсы көрмейтіндей әсер қалдырды.

Сондықтан сіз өзіңізден өзгелердің тыныштығы үшін көндіңіз, ымыраға келдіңіз, өзгелерге жағуға тырыстыңыз (people-pleasing). Сіз өзіңіздің шын қалаған нәрсеңіздің есебінен, өз амандығыңыздан (well-being) бұрын өзгелердің жайлылығы мен қалауларын бірінші орынға қойдыңыз. Уақыт өте келе бұл әдеттегі үлгіге (pattern) айналды: шектен тыс міндеттеме алу (overcommit), күйзеліс (stress), реніш (resent) және осының қайталануы.

Сіз өз амандығыңызды бірінші орынға қоюдың, өзіңізге және айналаңыздағы әлемге құрметпен қарап, айтқыңыз келгенді айтудың қалыпты нәрсе екенін қайта ұғына аласыз. Бұлай істегенде, сіз өзіңізді дені сау, бақыттырақ әрі шынайы болмысыңызға жақынырақ сезінетіндігіңізді байқайсыз.

Шаршамаңыз, кішкентай қадамдардан бастайық. Мен сізбен біргемін.

Диң!

Ноутбугіңіздің экранының бұрышынан әріптесіңізден келген хабарламаның хабарландыруын (notification) көресіз.

Эхх.

Еш ойланбастан, ішкі түйсігіңіз (gut) «жоқ» деп айтқысы келеді. Сіз бұл адамды жақтырмайды емессіз. Ол шынымен де жеткілікті түрде жақсы адам. Бірақ сіз оны жұмыстағы дос деп көресіз, жақын дос емес. Шын мәнінде, жай ғана қайталанатын таныс (repeat acquaintance). Өзіңізде де шаруа бастан асатын кезде, уақытыңыздың бір сағатын бос әңгімеге (small talk) жұмсағыңыз келмейді.

Сіздің алдыңызда үш таңдау бар: 1. Қабыл алу 2. Бас тарту 3. Елемеу

Сіз де, мен де сіздің 3-нұсқаны таңдағыңыз келетінін өте жақсы білеміз. Шын мәнінде, сіз хабарламаны елемей, терезені кішірейтіп қойғаныңызға бәс тігуге болады.

Иә, елемеу әдісі жұмыс істейді, бірақ мүлдем бұрыс себептерге байланысты. Ол адам сіздің өзінен қашқақтап жүргеніңізді түсінгенге дейін хабарламаларды елемеудің шекті саны бар. Осы шекке жеткенде, ол адам сіздің неге қашқақтап жүргеніңізді өз бетінше жорамалдайды және бұл жорамал сіздің «жоқ» дегіңіз келген шынайы себебіңізден де сорақы болатынына кепілдік бар. Бұл сонымен қатар жауапкершіліктен қашу (cop-out). Әрине, ертең офисте әріптесіңізді көргенше күте тұруға немесе «Ой, кешірші! Мүлдем байқамай қалыппын! Өкінішті-ақ. Барғым-ақ келіп еді» деп жауап жазуға болады. Қойшы осы. Бұлайша қанша рет істей аласыз? Бұл сіздің әріптесіңізге немесе өзіңізге деген құрметті қалай көрсетеді?

Елемеудің дұрыс қадам еместігінің тағы бір себебі: бұл шешім әлі де ойыңызды босқа алып, басыңызда «тегін тұрып жатыр» (living in your head rent-free). Сол оқылмаған хабарламаны көрген сайын, сол ой миыңызға келген сайын шешілмеген мәселенің салмағы (қаншалықты айтарлықсыз болса да) арта береді. Елемеу оны жойып жібермейді. Ол тек шешімді ұзартады және кейінірек екінші реттік әңгіменің болуын қамтамасыз етеді. Әріптесіңіз басқа бос уақытыңызды сұрап, сізді қайтадан ыңғайсыз жағдайға қалдырады. Ақырында көбірек босқа кеткен уақыт, көбірек текке кеткен күйзеліс.

Сізге қатты ұнай бермейтін жұппен бірге кешкі асқа, үйде қалғыңыз келгенде сыртқа шығуға немесе сізді қызықтырмайтын саяхатқа шақыру түскенде, сіз басқа адаммен келіссөз жүргізіп жатқан жоқсыз.

Сіздің жан тыныштығыңыз келіссөзге жатпайды (not negotiable). Тіпті өзіңіз үшін де. Өзіне сенімділік — егер қабылдағыңыз келсе, қабылдайсыз. Қаламасаңыз, қабылдамайсыз дегенді білдіреді.

Әріптесіңіздің хабарламасына «жоқ» деп қалай айтар едіңіз? Шамасы, сіз былай сияқты нәрсені ойлап отырған шығарсыз:

Осындай жауаптардан кейін өзіңізді қаншалықты жақсы сезінесіз? Олар шынайы болып көріне ме? Ыңғайлы сезіле ме? Шамасы, жоқ.

Міне, бұны қалай түзетесіз. Егер сіз 7-тарауды (Chapter 7) оқыған болсаңыз, артық кешірім сұраудан және еріксіз ақталудан (involuntary justification) арылу керектігін білесіз. Одан кейін сізде мынау ғана қалады:

Бөлшектеп қарасақ, бұнда екі элемент бар. Алдымен алғыс (шақырғаныңа рақмет), одан кейін «жоқ» деген жауап (бірақ бара алмаймын) келеді. Алғыстан бастап, «жоқ» сөзімен аяқтау тізбегінің мәселесі — сөйлемнің соңына ақталуды немесе сылтауды қосып қою өте тартымды болып тұрады. Мысалы: «Шақырғаныңа рақмет, бірақ бара алмаймын... өйткені баруым керек шаруаларым бар еді және қолым тимей жатыр...»

Тағы бір мәселе — бұл тізбек екінші адамды «неге?» деп сұрауға немесе ары қарай қазбалауға итермелейді. Өйткені сіз «бірақ бара алмаймын» деп аяқтаған кезде, ол адам сіз өзіне жанашырлық танытып: «Ой өкінішті-ақ, неге?» немесе «Қалайша?» деп жауап береді деп күтіп тұрғандай сезінеді. Бұл реттіліктің ең үлкен мәселелерінің бірі — ол сізді «бірақ» (but) сөзін қолдануға мәжбүр етеді, мысалы: «Рақмет, бірақ...». Бұл «бірақ» сөзі сіздің бұған дейін айтқан алғысыңыздың мәнін жояды.

Бұдан да жақсы жолы бар. Кәдімгі шақырулар мен әлеуметтік ұсыныстарға «жоқ» деп айту арқылы өзіңізге деген сенімділікті қалыптастыруды бастау үшін мына үш қадамды байқап көріңіз:

Бұл реттілік бірнеше себепке байланысты тиімді.

Біріншінден, сіз «жоқ» дегеннен бастайсыз, өйткені бұл тура жауап, ал туралық — бұл мейірімділік.

Екіншіден, сіз «жоқ» жауабын алғыспен толықтырасыз, бұл ұсыныстың құндылығын мойындайды және қарсы қамқорлықты көрсетеді. «Жоқ» деп айтып, содан кейін алғыс білдіру арқылы сіз жауабыңызда «бірақ» (but) сөзін қолдану қажеттілігін жоясыз.

Соңында, мейірімді сөзбен аяқтау жауапты жағымды ырғақта аяқтайды, ол «Неге?» деген сұрақты тудырмайды, керісінше «Оқасы жоқ!» немесе «Сізді іздейтін боламыз!» деген жауапқа итермелейді. Әсіресе хабарламада немесе жазбаша қарым-қатынаста оқырманға эмоционалды контекст беру үшін ыңғайына қарай эмодзилерді қолданудан тартынбаңыз.

Сонымен, қиялыңыздағы ноутбукті қайтадан ашып, әріптесіңіздің кофеге шақырғанына қараңыз. Хабарландыруды өшірудің немесе жауап бермей қоюдың орнына былай жауап бересіз:

Мұндай нақты, өзіне сенімді жауап сирек жағдайда ғана қарсылыққа немесе қарсы уәжге тап болады. Бұл жауапты «Шақырғаныңа рақмет, бірақ бара алмаймын» деген ыңғайсыз жауаппен салыстырып көріңіз.

Көңіл қалу (disappointment) сезімдерін қабылдаңыз. Олармен жұмыс істеңіз. Оларға қалыпты қараңыз. Сенімділігіңізді жоғалтпаңыз. Бұл — өз қажеттіліктеріңізді қайтарып алу және еркіндікті табу процесінің бір бөлігі. Адамның көңілін қалдырғандай сезінгеніңізде, бұл әдетте 98 пайыз эго (ego) және 2 пайыз шындық екенін түсініңіз. Яғни, көңіл қалу сезіміңіздің бір бөлігі — сіздің «жоқ» деп айтқаныңыздан ол адам күйреп қалатындай, сіздің қатысуыңыз өте қажет екеніне өзіңізді сендіруіңіз. Сіз олардың көңілді уақыт өткізуі үшін өте маңыздысыз, ал ол адам бұған төзе алмайтындай эмоционалды түрде төзімсіз деген сөз.

Шекара сіз үшін не маңызды екенінен басталады. Сіздің шекараларыңыз сыртқы әлемге құндылықтарыңызды, жан дүниеңіздің түкпірінде нені жоғары бағалайтыныңызды білдіреді. Бәлкім, бұл сіздің денсаулығыңыз, отбасыңыз, мансабыңыз, амандығыңыз, өзіңізді құрметтеуіңіз шығар. Бұлар — өміріңіздегі қорғауға лайықты ең қымбат дүниелер. Мысалы, отбасыңыз сіз үшін басты басымдық делік. Бұл — шекара емес, бұл — құндылық. Ал балаларыңызға ұйықтар алдындағы батаңызды беру мен төсегін қымтап жатқызудан құр қалдыратын іскерлік байланыс шарасына барудан бас тартқан кезіңізде, сіз сыртқы әлемге мұның сіз үшін құндылық екенін ұқтырасыз. Немесе серігіңізден ұзақта көп уақыт өткізуді талап ететін жұмыс ұсынысынан бас тартқан сәтте де солай болады. Дәл әлгі шарбақ секілді, бұл сіздің шекараңыздың қай жерде тұрғанын көрсететін айқын белгі.

Сол сәтте өзіңізді нақты қалай сезінгеніңізді есіңізге түсіріңізші. Болжап көрейін, сіз жағдайды толықтай бақылап тұрған жоқсыз. Сіз өзіңізді тұйыққа тірелгендей, шарасыз, алдыңыздағы қауіп-қатерге үнемі жауап қату күйінде жүргендей сезіндіңіз. Бұл — бейне бір сіздің дербестігіңізді біреу тартып алып, эмоцияларыңыздың қашықтан басқару пультін қолына ұстап, түймелеріңізді басып, рұқсатыңызсыз арналарды ауыстырып, ал сізді өз жан азабыңызды сырттай қарап тұруға мәжбүрлеп қойғандай күй.

Егер екінші адам сіздің шекараңызды құрметтеуге ниеті жоқ екенін анық аңғартса, оның салдарын (consequence) қосыңыз. Егер олар шекараңызды бұзуды жалғастыра берсе, орын алатын жайт — осы. Мұның екі қадамы бар. 1. Біріншісі — шартты кезең: «Егер сіз осылай жалғастыратын болсаңыз...» 2. Екіншісі — әрекет ету қадамы: «Мен... істеймін». Жетінші тараудан (chapter seven) есіңізде болса, бұл тіркес сенімділік ұялатады, бірақ бұл жолы ол сіздің шекараңызды бекітуге қолдау көрсетеді. Салдары қосылғаннан кейінгі шекараның көрінісі мынадай: «Маған бұлай қарауыңызды қабылдамаймын. Егер маған осылай қарауды жалғастыра берсеңіз, мен әңгімені доғарамын». «Мен демалыс күндері жұмыс істемеймін. Егер мені демалыс күндері жұмыс кестесіне қосуды жалғастырсаңыз, мен отбасылық құндылықтарыма қолдау көрсететін орын табамын». «Мен алкоголь ішпеймін. Егер маған бұл жөнінде қысым көрсетуді жалғастырсаңыз, мен кетіп қаламын».

Бұл бөлік — ең қиыны. Егер қандай да бір салдар белгілесеңіз, оны шын ниетпен орындауға тиіссіз. Өз талабыңызды білдіру (asserting yourself) дегеніміз — басқа адамға не істейтініңізді айтып, содан кейін соны іспен орындау. Бұл дегеніміз, егер олар сіздің шекараңызды елемеуді жалғастырса, сіз әңгімені тоқтатып кетіп қаласыз. Басқа жұмыс іздей бастайсыз. Кештен кетіп, таңдауыңызды құрметтейтін достарыңызға арқа сүйейсіз. Сіз өз сөзіңізге жауап беретініңізді және айтқаныңыздан қайтпайтыныңызды көрсетесіз. Бір қадам да артқа шегінуге болмайды. Олар қандай эмоционалды реакция білдірсе де, оның сізді жаңа ғана қойған шекараңызды жойып жіберетін әңгімеге қармақ қылып тартуына жол бермеуіңіз керек. Тұрақтылық (consistency) өте маңызды.

Шекараларды белгілеп, оны қолдана бастағаннан кейін, сіз білуге тиіс бір жайт бар. Бұл барлығына бірдей ұнай бермейді. Кейбіреулер тіпті жек көріп кетуі мүмкін. Бірақ олар бәрібір сол үшін сізді құрметтейтін болады. Шекаралар сіздің жаныңызда шынайы болмысыңыз үшін емес, өздері қалайтын қалыпқа сай болғаныңыз үшін ғана жүргендерді сүзгіден өткізуге мүмкіндік береді. Тіпті жақын достарды да. Тіпті отбасы мүшелерін де. Сіздің шекарасыз нұсқаңызды қалайтын адамдар табылады. Бұл — кімнің сіздің жағыңызда екенін, шынайы жақындарыңыз кім екенін бақылап, көретін сәт. Сізді жақсы көретіндер қолдайды. Ал сізді оларға беретін нәрсеңіз үшін ғана жақсы көретіндер сізге қарсы шығады. Шекараларыңызды сынайтын адамдар бар болғаны артықшылығынан (privilege) айырылғанына реакция білдіріп жатыр. Бұл бұрын кезексіз өтіп кете алатын болса, енді барлығы сияқты кезек күтуге мәжбүр болғандай жағдай. Олардың сіздің шекараңыздан қолайсыздық сезінуі — шекараның қате екендігінің белгісі емес, керісінше оның жұмыс істеп жатқанының белгісі. Мына ойды қабылдаңыз: «Жоқ, мен мұны сізге түсінікті етуге міндетті емеспін. Менің шекарам сіз өзіңізді жайлы сезінсін деп емес, өзім үшін қойылған». Кейбір адамдар бірден түсінбейді, және бұл — қалыпты жағдай. Оларға осы өзгеріске бой үйретуге мүмкіндік беріңіз. Бұл — қарым-қатынастар сыналып, қайта реттелетін (recalibrated) кезең болады. Қысқаша ескертпе: Сіз тым көп шекара қоятын адам болғыңыз келмейді. Шекарасының көптігі соншалық, қарапайым ынтымақтастыққа немесе орынды өтініштерге келіспеу сияқты міндеттеріне немқұрайлы қарайтын адамға айналмаңыз. Шекара — барлық нәрсеге сылтау (catchall excuse) емес. Ол жағымсыз қылықты ақтамайды. Ол сізді міндеттеріңізден босатпайды. Тым көп шекара кері нәтиже беруі (counterproductive) мүмкін. Өміріңіздегі шын мәнінде бағалайтын құндылықтарыңыздың төңірегінде ғана шектеу (периметр) орнатуды ұстаныңыз. Шекаралар — сіздің әл-ауқатыңыздың күзетшісі (bouncer). Олар өміріңізге нені өткізуге рұқсат беретініңізді бекітеді және қажет емес нәрсенің кіруіне жол бермейді. Сондықтан күзетшіңіздің батыл әрі көзге анық көрінетіндей болуын қадағалаңыз. Осы әңгімені бастауыңыз керек екенін білетін, ойыңызға келіп тұрған сол бір адамды ойлаңыз. Сізге қандай шекаралар қою керек? Қандай салдарларды белгілеу қажет? Және оны соңына дейін орындайтыныңызға өзіңізге қалай уәде бересіз? Осы сұрақтар туралы ойланып уақыт бөлген кезіңізде, тостағаныңызды төгетін емес, қайта керісінше толтыратын қарым-қатынастарға көбірек уақыт арнайтын боласыз.

– Н-не? Ал қалғандары ше? – деп сұрадым мен. – Жоқ, – деді ол басын шайқап, маған ерекше көзқараспен қарап. – Таңда.

Бірақ бұның жұмыс істейтініне уәде бере аламын.

Сонымен қатар, сіз маңызды емес немесе тақырыптан тыс мәселелердің шеңберден тыс (out of frame) екенін анық білдіресіз. Бағыттан ауытқуға аз азғырыласыз, өйткені сіздің шеңберіңіз әрекет ережелерін (playbook) белгілейді.

Шекара болмаса, дау-дамай қабырғадағы ең керемет жаңа кроссовка жұбын іздегендей, ары-бері қаңғырып, бір тақырыпқа тоқтай алмайды. Даудың пәні бір орыннан екінші орынға ауысады, өз қадамдарын қайталайды немесе әңгіме басталған жерден өте, өте алысқа кетеді. Сондықтан сіз дауды бір нәрседен бастап, мүлдем басқа нәрсемен аяқтауыңыз мүмкін. Егер тақырыбыңыз бақылаудан шығып кетсе, сіздің шеңберіңіз бақташы ит сияқты оны жинақтайды.

Өте жиі, сіз не айтқыңыз келетінін түсіну үшін сөйлесіп жатқан сәтіңізді күтесіз. Сіз ұшуға — яғни талқылауды бастауға шеберсіз, бірақ ұшақты қалай қондыруды (land the plane) білмейсіз. Сондықтан не айтқыңыз келетінін тапқанша қиналасыз және айнала сөйлей бересіз. Дерегіңізді жеткізу үшін он минуттық монологтың ең соңына дейін күтіп, «Осының бәрін айтып отырғаным...» дейсіз.

Әңгімеге тақырыптарды, элементтерді немесе мәселелерді неғұрлым көп үйсеңіз, оны соғұрлым ауырлатасыз және оның белгілі бір нәтижеге жету мүмкіндігі азаяды. Басынан бастап айқын шеңбер немесе соңғы нүкте болмаса, әңгіме екінші адамды тез шаршатуы мүмкін. Өз ойыңызды жеткізуге неғұрлым ұзақ уақыт кетсе, екінші адамның азайып бара жатқан назарын соғұрлым босқа жұмсайсыз. Сіз оны жоғалтасыз.

Белгісіздіктен қорқу әңгімеге үрей апарады, әсіресе әңгімеде белгіленген кеңістік болмаған кезде бірден ең жаман сценарийлерге ойысатын адамдар үшін. Жоғалту сезімі де триггерге айналады, өйткені екінші адам қателік жібердім бе немесе сіз қарым-қатынастан шыққыңыз келе ме деп қорқады.

Бұл қорқыныштар олардың эмоционалдық қозу фазасын арттырады, бұл тым эмоционалды реакцияларға немесе «Мен сенің не қалайтыныңды білмеймін!» деп айқайлау сияқты агрессияға әкеледі. Немесе бұл сізді: «Неге сонша ашулысың? Мен тек сөйлесуге тырысып жатырмын!» деп сұрайтын жағдайға қалдырады.

Мәселе белгісіз параметрлерде жатыр. Неліктен бұл тақырыпты көтеріп жатқаныңызды білмей, олар мұның қалай аяқталатынын немесе ауыр соққы бола ма деп сабылып қалады. Түсіністік те, мойындау да жоқ. Және, әрине, ешқандай байланыс та жоқ.

«Жалақы күтілімдері туралы талқылағым келеді.»

«Сейсенбі күнгі түстен кейінгі жоспарларды талқылауым керек.»

«Сізбен өзіме қатысты жеке мәселе төңірегінде сөйлескім келеді.»

Келесі кезекте, екінші адамға әңгіменің қалай аяқталғанын қалайтыныңызды айтыңыз. Сіз көзделген нәтижені болжап, сұхбаттың бағытын белгілейсіз. Әңгіме аяқталғаннан кейін өзіңізді қалай сезінгіңіз келетінін нақты баяндаңыз. Мүмкіндігінше анық сөйлеңіз. Көмек ретінде «Әрі осының соңында...» деген тіркесті аяқтап жатырмын деп елестетіңіз: «...арамыздағы жұмыс қарым-қатынасы одан әрі нығая түскенін қалаймын.»

«...бір-бірмізге деген құрметті сақтап қалғанымызды сезініп аяқтағым келеді.»

«...сіздің оны дереу түзетуім керек деп ойламай-ақ, мені жай ғана тыңдағаныңызды қалаймын.»

«...сізді әлі де жақсы көретінімді және бірге болғым келетінін білгеніңізді қалаймын.»

«Осыған келісе аламыз ба?»

«Бұл сіз үшін мүмкін бе?» Енді осы үш қадамның іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін көрейік. Кеңсенің кофе ішетін оңаша бөлмесінде әріптесіңізбен сөйлесіп тұрсыз делік. Фреймингтің үш қадамын да қолдана отырып, сіздің алғашқы бірнеше сөйлеміңіз былайша өрістеуі мүмкін:

«Кездескеніңе рақмет. Бүгін таңертеңгі сессияда айтқан сөздерің туралы қысқаша сөйлескім келіп еді. Әрі осы әңгімеден кейін бір-біріміз үшін не маңызды екенін және қалай жақсара алатынымызды жақсырақ түсініп шықсақ деймін. Бұған қалай қарайсың?»

Тағы бір мысал:

«Уақыт бөлгеніңізге ризамын. Осы тоқсанға арналған күтілімдер туралы сөйлескім келеді және екеуміздің де бірдей басымдықтарға адал екенімізге көз жеткізіп, көңілім орнына түскенін қалаймын. Келісесіз бе?»

Тағы бір мысал, бұл жолы жеке қарым-қатынас контексінде:

«Кеше кештегі мінез-құлқыңды қалай қабылдағаным туралы сөйлескім келеді. Осы орайда кімдікі дұрыс немесе бұрыс дегім келіп тұрған жоқ. Тек алдағы уақытта бір-бірімізге қалай қолдау көрсете алатынымызды түсініп, ары қарай қадам басқым келеді. Осылай істей аламыз ба?» Осындай айқын параметрлер қойылғанда, олар сирек «жоқ» деп айтады.

Бұл құрылым кіретін мәселелерді анықтап, кірмейтіндерін алып тастау арқылы фреймнің табиғи артықшылықтарын тиімді пайдаланады. Яғни, фрейм сұхбаттың ішіндегі мәселелерді айқындайды және одан тыс нәрселерді шетке ысырады.

Сонымен қатар, фрейм екінші адамға әңгіменің шегі мен соңы болатынын білдіреді. Сұхбаттың белгілі бір ауқымы болғандықтан, фрейм тыңдау қабілетін де арттырады, өйткені екінші адамға артық нәрселерге алаңдаудың қажеті болмайды. Түптеп келгенде, фреймдер хабарлама жіберуші мен қабылдаушы арасындағы байланысты нығайтады.

Менеджеріңіз сөзді былай бастады деп елестетіңізші: «Бүгін біз клиенттерден кері байланыс алу процесін жақсартуға баса назар аударамыз.» Онда сіз жиналыстың мақсатын айқынырақ түсініп, оған белсендірек араласқан болар едіңіз. Осындай нақтылық баршаның зейінін бір арнаға тоғыстырады. Жиналыс аяқталып, тақырып толық қамтылғанда, бәрі де риза болып тарасады, өйткені сұхбат нәтижелі, мағыналы әрі уақыт бөлгенге тұрарлық болып шықты.

Талқылауларды ықшам әрі жүйелі жүргізу үшін «бір фрейм, бір мәселе» концепциясы өте маңызды. Сұхбаттың тек бір ғана фреймі болғанда, екі түрлі артықшылық пайда болады: 1. Сіз өзіңізге не айту керек екенін дәл анықтап, артық сөздерден арылуға мәжбүр боласыз. 2. Сіз қарастырылып жатқан тақырыпты тереңірек талқылауға мүмкіндік беретін кеңістік жасайсыз. Бір мәселеден екіншісіне секіре бермеген кезде, тақырыптың тереңіне бойлауға мүмкіндік туады. Нәзік тұстарды зерттеуге, әртүрлі көзқарастарды ескеруге және шешімдерді бірлесіп табуға көбірек орын болады. «Бір фрейм, бір мәселе» тәсілі барлық қатысушыларды ұзақ күн тәртібіндегі келесі тақырыпқа ойша дайындалып отырудың орнына, осы сәтте болуға және белсенді қатысуға ынталандырады.

Практикада бұл арақатынасты қолдану — ауқымды жиналысты бірнеше шағын, серпінді микросессияларға бөлуді білдіруі мүмкін. Немесе хабарлама жазғанда не электронды поштада жауап бергенде, барлық тақырыпты бір хатқа үйіп-төге салмай, әр хабарламада тиісті шешім қабылдаушыларға арналған тек бір ғана мәселені қозғауды білдіреді.

Оның міндеті — менің қорғауымдағы адамды сағатына елу алты миль жылдамдықпен келіп соққан көліктің дене жарақатын салуы мүмкін емес екенін, не болмаса, ең құрығанда өте жеңіл жарақат келтіруі мүмкін екенін дәлелдеп, куәлік беру болатын.

Оған менің сұрағым ұнамады. Ал маған оның жауабы ұнаған жоқ.

Біраз үзілістен кейін сөзімді жалғастырдым: «Сіз менің қорғауымдағы адамды соққан айыпталушының атынан куәлік етіп тұрсыз ба?» «Көлігі оқиғаға қатысты көлікпен түйіскен тұлғаның атынан, иә, мырза», — деп жауап берді ол.

Не айтқым келгенін түсіндіңіз бе?

Бұл оны тығырыққа тіреу үшін қойылған сұрақ болатын. Алқабиді дәптерінен басын көтеріп, келесі сәтте не болатынына бар зейінін аударуға мәжбүрлейтіндей сұрақ. Негізі бұл сарапшы былай деуіне болатын еді: «Жоқ, дәл олай емес. Менің пікірім одан гөрі күрделірек, нәзік тұстары бар». Немесе одан да жақсысы: «Бұл сөзім қарама-қайшы сияқты естіледі, келісемін. Бірақ бәрі сіз ойлағандай оңай емес». Мұндай жауап қисынды болып естілер еді. Шын мәнінде, ол менің көрсеткен айырмашылығымды мойындап, оны өз уәжін күшейте түсу үшін пайдаланса, өзін әлдеқайда сенімдірек көрсетер еді. Оның орнына алқабилердің естігені мынау болды:

Әрине, бұл бір ғана оқиға оның барлық куәгерлік сөзін түгел жоққа шығармағанымен, қорғаушы тарапқа алқабилерден өте қажет болған сенімнің селкеу түсіп, тозуына әкелді. Хаттамаға түсетін әрбір сөз маңызды болып табылатын сот процесінде дәлелдемені дұрыс жеткізе білу қабілеті, жақсы болсын, жаман болсын, дәлелдеменің дәл өзіндей маңызға ие. Мұнда сот залындағы әрбір адам көрді: сарапшының қорғаныстық реакциясы тек өз уәжін құрдымға кетіріп қана қоймай, сонымен бірге қорғаушы тараптың бүкіл ісіндегі басты әлсіздікті көрсетіп берді.

Қорғаныстық әрекет тек сарапшы куәгерлерге ғана тән емес. Бұл барлығына бірдей қатысты. Сізге. Маған. Сот залынан бастап қонақ бөлмеге дейін. Қорғаныстық реакция кез келген уақытта бой көрсетуі мүмкін. Қашан қорғанысқа өтіп жатқаныңызды танып-білу, мұның неліктен болып жатқанын түсіну және оны басқару құралдарымен қарулану — өзгелердің сізге деген сенімін түбегейлі өзгерте алады.

Келесі әңгімеңізге қорғаныстық реакцияның құнынан қымбат түсетін нәрсе кемде-кем.

Таныс естіле ме? Солай екеніне бәс тіге аламын.

Ал енді оларды қайтадан оқып шығыңызшы. Олардың барлығына ортақ не нәрсе бар?

«Сен» деген сөз.

Қалқан көтерілген кезде аузыңыздан бірінші шыққысы келіп тұратын сөз — осы. Ашуыңызды төгіп жатқанда, сұқ саусағыңыздың нысанасына бірінші ілігетін адам — осы. Мен солай айтсам не болыпты? Бірдеңені дұрыс істемесем ше? «Ой, мен бе? Ал сен ше?»

Қатерді сезіну сақтығыңызды күшейтеді. Ішіңіздегі бар болмысыңыз басқа адам тудырған қатермен күрескісі немесе одан қашқысы келіп жатқанда, эмоциялық сезім сараптамалық ойлауды басып озады. Бұл құлағыңызды саусағыңызбен тығындап, «ла-ла-ла» деп мазақтап, олардың даусын өшіріп тастағыңыз келетіндей дәрежеге жетеді. Тыңдағыңыз келмейді. Білгіңіз келмейді. Ақылға жүгінгіңіз келмейді.

Сіз біреудің қорғаныстық әрекетіне тап болған жақта болсаңыз, бұл адамды естен тандыра жаздайды. Не айтсаңыз да, оны қалай айтуға тырыссаңыз да, олар бәрібір тыңдамайды. Олардың ойын қанша өзгерткіңіз келсе, сонша тырысып көріңіз. Одан түк шықпайды, өйткені сіз олардың қателігін дәлелдеуге қаншалықты қатты тырыссаңыз, олар өздерінің дұрыстығына соншалықты нық сене түседі.

Көрдіңіз бе, сіз бен біздің сенетін дүниелеріміз біздің төл меншігіміз бола бермейді, олар біз жақсы көретін адамдармен байланысты немесе солардан берілген, болмаса біздің болмысымызды қалыптастырған, қастерлеп сақтаған естеліктерімізбен астасып жатыр. Бұл дегеніміз, егер мен сізге белгілі бір ұстанымда, мысалы, саяси идеологияда қателесіп тұрсыз деп айтатын болсам, мен тек сізді қателесіп тұрсыз деп жатпағаным. Мен бұл арқылы сіздің әжеңіз қателесті, ең жақын досыңыз қателесті немесе он жасыңыздан бері келе жатқан сол бір естелігіңіз қате болған деп тұрған болуым әбден мүмкін.

Сіз бұл жайсыздықтан қашу үшін кез келген нәрсеге дайын боласыз, тіпті тыңдаудан бас тартуға дейін барасыз. Міне, сондықтан логика жұмыс істемейді. Дәлелдің көп болуы автоматты түрде оны қабылдауға алып келмейді. Керісінше, бұл өзіңізді одан әрі табан тірей қорғауға, тек өз ұстанымыңызды қорғап қана қоймай, сонымен бірге қарым-қатынастарыңызды және кім екеніңізді айқындайтын хикаяларды сақтауға әкелуі мүмкін. Сіз өзіңіздің бір бөлігіңізге айналдырған болмысыңызды «қорғау» үшін қорғаныс шебіне өтесіз — бұл төртінші тарауда (chapter four) білген ассоциация арқылы сәйкестік триггері (trigger of identity by association). Мен сізге қарсы неғұрлым көп күш жұмсап, өз ойымды бетіңізге шұқып көрсеткен сайын, сіз соғұрлым қасарыса түсесіз. Сіздің қорғаныс реакцияңыз — сізді қорғауға арналған табиғи механизм болғанымен, жиі пайдадан гөрі зиянды көбірек келтіреді. Қоршау тұрғызу арқылы екі нәрсе орын алады: 1. Сіз басқалардың сізді түсінуіне кедергі жасайсыз. 2. Сіз өзіңізді басқаларды түсінуден оқшаулайсыз. Мәселе міне осында. Сіз екінші пункттің салдарымен келісесіз, бірақ бірінші пункттің салдарын елемейсіз. Бұл дегеніміз — өзіңізге қойылатын барлық талаптарды алып тастап, дәл сол уақытта басқа адамға қойылатын барлық талаптарды сақтап қаласыз. Сіз әлі де олардың сізді түсінгенін күтесіз. Олар әлі де сіздің сезімдеріңізді ескереді деп күтесіз. Бұл есігіңізді құлыптап алып, сосын екінші адамның ішке әлі кірмегеніне ашуланумен тең. Сіз өзіңіздің немесе өзге біреудің: «Олар білуі керек еді» дегенін естіген шығарсыз. Олар менің ренжігенімді білуі керек еді. Олар бұлай етудің маған қалай әсер ететінін білуі керек еді. Дәл осы адамдар жағдай керісінше болып өзгергенде: «Мен сенің ойыңды оқи алмаймын ғой!» деп айғайлайды.

Бұл айналымды бір адамға ғана тән симптом деп өзіңізді сендірмеңіз. Бұны бәрі жасайды. Сіз көшені кесіп өтіп бара жатқан жаяу жүргінші болғанда: «Бұл көліктер меGroup күте тұра алады. Мен жаяу жүргіншімін. Олар менің өтіп бара жатқанымды көрмей тұр ма?» деп ойлайсыз. Ал қиылыста тоқтап тұрған жүргізуші болғаныңызда: «Мына жаяу жүргіншілерге қарашы... бейне бір бұл жердің қожайыны сияқты өтіп бара жатқанын. Мына жігіт әдейі баяу жүріп бара жатыр-ау деймін. Олар менің көлік айдап келе жатқанымды көрмей тұр ма?» деп ойлайсыз. Көзқарастың бұлай ауысуы өз жанашырлығыңыздың қаншалықты жылдам бейімделуіне жол беретініңізді көрсетеді, бірақ сонымен бірге айналаңыздағылардың жанашырлығы өзгеріссіз қалуын күтесіз. Техникалық тұрғыдан алғанда, сіздің сезініп отырғаныңызды психологтар фундаменталды атрибуция қателігі (fundamental attribution error) деп атайды, ол сіздің басқаларды түсінуіңізге немесе бағалауыңызға әсер етеді. Фундаменталды атрибуция қателігі дегеніміз — сіз тұлғалық сипаттағы түсініктемелерге тым көп мән беріп, сыртқы жағдайлық факторларды жеткілікті ескермейтіндігіңізді білдіретін тұжырымдама. Мысалы, егер біреудің кеңсеге кешігіп келгенін көрсеңіз, сіз оны жалқау, бейжай немесе ынтасыз адам ретінде сипаттауыңыз мүмкін (тұлғалық сипаттағы түсініктеме) және кептеліс, жаман ауа райы немесе жеке мәселелер сияқты факторларды мәнсіз деп санайсыз (жағдайлық түсініктеме). Ал егер ол адам сіздің қасыңыздан амандаспай өтіп кетсе, оны әдейі істеді деп ойлауыңыз мүмкін. Бұл — «сіз» сөзін қолданудың тағы бір үлкен мәселесі. Ол сізді нәрселерді жүрегіңізге тым жақын қабылдауға итермелейді, сондықтан басқалардың сөздерін немесе әрекеттерін, тіпті олай болмаса да, өзіңізге жасалған тікелей шабуыл ретінде түсіндіресіз. Мына мысалды қарастырайық. Сіз және сіздің жұбайыңыз ас үйдесіздер. Сіз: «Саған не болды? Көңілсіз көрінесің». Жұбайыңыз: «Шаршап кеттім. Ұзақ күн болды, үй шашылып жатыр, ал қазір ең соңғы қалайтын нәрсем — осы ыдыстарды жуу». Сіз: «Сонда сен маған бұл жерде көмектеспейді дегің келіп тұр ма? Мен кеше ыдыс жудым ғой». Жұбайыңыз: «Мен олай деп тұрған жоқпын». Сіз: «Дәл олай деп тұрсың. Сен мені бұл жерде жеткілікті түрде ештеңе істемейді деп ойлайсың. Үйдің жинақы болуын қадағалайтын мен бола тұра. Кестенің уақытылы орындалуын қадағалайтын мен». Астапыралла (Oof). Не айтқым келгенін түсіндіңіз бе? Өзара түсіністікке ешқандай мүмкіндік жоқ. Қорғаныс қабырғалары тұрғызылғанда, сіз екінші адамды түсінуге азырақ мән бересіз, бірақ олар сізді түсінуге көбірек мән береді деп күтесіз. Сіздің жұбайыңыз өз күні туралы сыр ашқысы келді. Бұл мүмкіндікті жақындасу үшін пайдаланудың орнына, сіз оны біржақты түрде өз болмысыңызға айып тағуға айналдыруды таңдадыңыз. Міне, жиі ашу-араздықты тудыратын тағы бір мысал.

Біреу сіздің төрт сөйлемнен тұратын хабарламаңызға «Ок» немесе одан да жаманы «К» деп жауап береді.

Сіздің басыңызға келетін бірінші ой: «'Ок' дегені несі? Бұл қандай 'Ок'?»

Сіз бұл туралы өз ойыңызбен әлек болуыңыз мүмкін. «Ок»? Тек «Ок» па? Оның сол хабарламаға жұмсағысы келген бүкіл күш-жігері осы ма? Бұл қандай дөрекілік, деп ойлайсыз ішіңізден. Сіз бұл хабарламаны басқа біреуге көрсетіп, қолдау алғыңыз келуі де мүмкін — «Бұл өте дөрекі емес пе?» Сіз жауап жіберуді ұйғарасыз.

«Битін, ұмытшы. Маған қазір бұл керек емес».

Түсініспеушілік ұрыс-керіске ұласады және кештің қалған бөлігінде сіздің уақытыңыз мүлде болмауы тиіс болған дау-дамаймен өтеді. Ал анығында, бұл «Ок» ол адамның кассада тұрғанда асығыс берген жауабы болып шықты, бірақ ол бәрібір сіздің хабарламаңызды алғанын көрсеткісі келген еді. Оқиғаларды жеке басыңызға қабылдағанда, сіз өзін-өзі жүзеге асыратын болжам (self-fulfilling prophecy) жасайсыз. Мұны түсіндіру үшін хабарлама сценарийін пайдаланайық: 1. Сіз хабарламаны дөрекі деп қабылдайсыз және оны өзіңізге жасалған жеке шабуыл ретінде қабылдайсыз. 2. Бұл қабылдау сіздің тұтану кезеңіңіздің (ignition phase) эмоционалды реакцияларын тудырады. 3. Енді эмоцияларыңызға сүйене отырып, сіз қорғана жауап бересіз. 4. Сіздің жауабыңыз екінші адамның да қорғана жауап беруіне себеп болады. 5. Енді бұл айналым сізге шынымен де шабуыл жасалып жатқандығы туралы сеніміңізді нығайтады және оны жүзеге асырады. Бұл айналым көбінесе дауыс интонациясының реңкі жоғалатын хабарлама, электрондық пошта немесе мессенджерлер арқылы жазбаша қарым-қатынаста жиі орын алады. Бұл — растау бұрмалаушылығының (confirmation bias) бір бөлігі, мұнда сіз өзіңіздің бұрыннан бар сеніміңізді растайтын немесе нығайтатын ақпаратты іздеуге, ал оған сәйкес келмейтін ақпаратты кері қағуға бейім боласыз. Дәл осы себепті, триггердің өзіңізді басқаруына жол бергеннен кейін, сіз сол триггерді қоректендіретін ақпаратты таңдамалы түрде іздей бастайсыз және оны айыратын ақпаратты елемейсіз. Мысалы, егер сіз біреуге бір нәрсені істеуді ұмытып кеткені туралы шағымдансаңыз, оның істемеген кездеріне баса назар аударып, оның істеген барлық кездерін елемеуіңіз мүмкін. Сіз жағымсыз жайтты іздейсіз және жағымдыны кері қағасыз, өйткені бұл сіздің қорғаныс мінез-құлқыңызды нығайтады. Қорғаныс реакциясын қалай тоқтатуға болады (How to Stop Defensiveness) Бірақ бұдан айығудың жолы бар.

Ол оқиғаларды қаншалықты жиі жеке басыңызға қабылдауыңыз — сіздің басқа адамдарға қаншалықты кеңшілік білдіретініңіздің тікелей көрінісі екенін түсінуден басталады. Адамның жақсы ниеттілігіне каншалықты кеңпейілділікпен сенім білдіресіз.

Біреудің әрекеті немесе сөздері сізге жеке тиісу ретінде қарастырылмаған болуы мүмкін деген идеяға неғұрлым ашық болсаңыз, оларға ренжу ықтималдығыңыз соғұрлым аз болады. Бұл кеңшілік — өзіңізден арғыны көре білуге дайын болу — сіздің әлеммен қалай қарым-қатынас жасайтыныңызды өзгерте алады. Жақсы ниетке сенуден тартынғаныңызда, сіз өз жан дүниеңіздің тыныштығына да жеңілдік беруден тартынасыз. Керісінше, кеңшілік танытқанда, сіз даяшының келте жауабы сағат алтыда жұмыстан шығуы керек болғандықтан және анасы балаларына қарап отырғандықтан туындаған ашудың салдары болуы мүмкін екендігін қабылдайсыз; алдыңыздағы көлік жай жүріп келеді (яғни жылдамдық шегімен жүріп келеді), өйткені жүргізуші өткен аптада ғана елу үш жыл бірге тұрған әйелінен айырылған; сіздің менеджеріңіз қысқа электронды хат жіберді, өйткені ол өзінің өмірін ғана емес, сонымен бірге оңалту орталығынан жаңадан шыққан ағасының өмірін де реттеп жүр — бұл сізге деген жаман ниеттен емес. Есіңізде болсын, сіз көріп тұрған адам — сіз сөйлесіп жатқан адам емес. Оқиғаларды жеке басыңызға қабылдағанда, сіз ешкім сізден көтеруді сұрамаған жүкті арқалап аласыз. Оны жерге қойыңыз және керісінше дәлелденгенше жақсы ниет бар деп есептеңіз. Эмпатия мен мейірімділікті саналы түрде тәжірибеде қолдану сіздің өзіңізге деген қарым-қатынасыңызды түбегейлі өзгертеді. Сіз өзіңіздің қателіктеріңізге кешірімдірек боласыз және өзіңізді азырақ сынайсыз, сайып келгенде, айналаңызға жағымды адамға айналасыз.

«Сен мені бағаламайсың» деудің орнына. «Сен жауап бермегенде, өзімді бағаланбағандай сезіндім» деп айтып көріңіз.

«Неге бұлай істедің?» деудің орнына. «Мұны қалай шештің?» деп көріңіз.

Не үйренгеніңізді айтыңыз. Сіз бірдеңе үйренгеніңізді білдіргенде, қарсы тарап өздерін бір нәрсе үйреткендей сезінеді. Не үйренгеніңізді айту оларға талқылауға үлес қосқандай және сіз олардың түсінігін бағалап тұрғандай әсер береді. Мысалы: «Бұл мәселенің сіз үшін өте маңызды екенін түсіндім».

Бұл кітапты оқып отырғаныңыздың себебі — келесі әңгімеңіз күрделі болуы әбден мүмкін. Егер солай болса, осында болғаныңызға және осы жерге дейін жеткеніңізге ризамын.

Бұл сіздің тұйық шеңберді бұзу сынағын қабылдағаныңызды білдіреді. Сіз дау-дамайды жеңіске жету құралы ретінде қарауды тоқтатып, керісінше оны сөздің артында тұрған адамды түсіну мүмкіндігі ретінде көруді таңдадыңыз. Сіз қарсы алдыңыздағы адаммен байланыс орнату тәртібін қалыптастырып жатырсыз.

Ендігі кезекте барлығы бұдан кейін не айтатыныңыздан басталатынын білесіз.

Егер тым қызуланып, қатал кіріссеңіз, қарсы жақ тұйықталып, қорғанысқа көшеді («Мен бе? Ал өзің ше?!»). Егер тым жұмсақ әрі қарапайым кіріссеңіз, олар сіздің түпкі ниетіңізге күдікпен қарайтын болады («Не айтқың келіп тұр?»). Ал егер тым енжар әрі жасқаншақ болсаңыз, олар сізді таптап өтуі мүмкін («Мен мұны тыңдамаймын»).

Күрделі әңгіме екі себептің бірінен одан сайын қиындай түседі:

Егер мен сізге бір кездері ұшаққа отырып, оның қайда қонатынын білмегенімді айтсам ше? Немесе көлік жүргізе бастап, қашан тоқтайтынымнан мүлде бейхабар болғанымды айтсам қалай болар еді? Мені есінен адасқан деп ойлар едіңіз. Бірақ біздің әңгімелерімізде бұл үнемі орын алып жатады. Қайда бара жатқаныңызды және оған қалай жететініңізді мүлде білмей, әңгіме тек ойыңызда елестеткендей өтеді деп күткен кезде, екінші тарауда талқыланғандай, өзіңізді көңіл қалуға бейімдейсіз.

Күрделі әңгімеден күрделілікті алып тастаудың ең жақсы уақыты — ол әлі басталмай тұрған кез. Жақындау тәсілі — бәрінен маңызды.

Тәсіліңіздің әрқашан сәтті шығуын қамтамасыз ететін үш ереже:

«Жоқ! Шық!» — деп айғайлады ол, сол қолын «тыңдамаймын» дегендей тоқтату ишаратымен алға созып.

Мен бір орнымда шыр көбелек айналып, қалай кірсем, тура сондай жылдамдықпен шығып кеттім. Шығып бара жатып, оның компьютерде бар ынтасымен бірдеңе жазып отырғанын көзім шалып қалды. Ұялғаннан құлақтарым қызарып әрі дуылдап, қайтадан үстеліме отырдым. Бұлай істемеуім керектігін білуім керек еді. Шамамен он бес минуттан кейін есік қағылған дыбыс естілді. Есік алдында әлгі серіктес тұрды.

«Әрине», — дедім мен, құлағымның қызарғаны әрең басылып. «Жаңағы үшін кешірім өтінемін. Ойым дәл бір нәрсенің ортасында еді. Егер сол кезде аяқтамасам, ойымды жоғалтып алатын едім. Не мәселе болды?» — деп сұрады ол.

Мен жұтынып алып, өзімді шатастырған жайтты айтып бердім.

«А-а, — деді ол жымиып. — Иә, неге шатасқаныңды түсіндім. Мен жазудан қате (typo) жіберіппін. Мұны түзеймін. Ал келесі жолы жай ғана кіретін уақытты ұсынып электронды поштама хат жаз. Осылайша мен жұмысым тоқтаған сәтте саған көмектесе аламын».

Әңгімені өз уақыт шеңберіңізде өтуге мәжбүрлегенде, екінші адам көбінесе басынан-ақ оған қалаусыз кіреді. Бұл тасжолда сағатына жетпіс миль жылдамдықпен келе жатқанда, тура алдыңыздан баяу жүретін көлік қосылып кетіп, сізді тежегішті басуға мәжбүрлегенімен бірдей. Бұл сіздің екпініңізді және зейініңізді бұзады.

Оның орнына талқылауды болашақта белгіленген бір уақытқа қойыңыз.

Бұл олардың тек уақыттық мүмкіндігін ғана емес, сонымен бірге саналық сыйымдылығын да білдіреді. Әрине, олардың уақыты болуы мүмкін, бірақ дәл сол сәтте оны қабылдауға эмоционалдық немесе менталдық ресурсы жетпеуі ықтимал. Сұраудың түрлі тәсілдері өте көп, сондықтан өзіңізге ең ыңғайлысын табыңыз.

Біреу сізге дәл осылай келгенде, өзіңізді қалай сезінетініңізді тағы да бір рет ойлап көріңізші. Сонымен қатар, бұл мысалдардың ешқайсысы да нақты уақыт көлемі туралы түсінік бермейді. Шұғылдықтың жоқтығын білдіретіні сізге ұнауы мүмкін, бірақ оның одан да зиянды салдары — белгісіздік. «Сөйлесуге бір секунд табасыз ба?» Бұл мән-жайға байланысты. Тақырып жағымды ма, әлде жағымсыз ба, жеке ме, әлде кәсіби ме, маңызды ма, әлде болмашы нәрсе ме? Осы факторлардың әрқайсысы сіздің жауабыңызға әсер етеді. Екінші адам өткен түнде болған қызықты оқиғаны айтып беруі үшін сіздің бірнеше секундыңыз табылуы мүмкін — егер бұл оқиға шынымен бірнеше секундқа созылса ғана. Бұл үлкен «егер». Әдетте, «Бір секунды бар ма?» деген сөз тіркесін «Екі сағатыңыз бар ма?» деп дұрысырақ тұжырымдаған жөн. Сөйлесуге сұраған уақытыңыз талқыланатын тақырыптың салмағына сай болуы үшін нақты күтілімдерді орнатыңыз. Салмақты тақырыптар көп уақытты қажет етеді. Сезімтал тақырыптар көп уақытты қажет етеді. Жағымсыз тақырыптар көп уақытты қажет етеді. Біреуге сізге отыз минут, бір сағат немесе төрт сағат керек екенін алдын ала айтқан пайдалы.

Біреудің қаншалықты уақыты қажет болатынын болжау және сол мақсатты уақытты бөлу қабілетіңізді жақсарта отырып, сіз жақсырақ байланыс орнатуға мүмкіндік аласыз. Қалайша? Өйткені сіз ойлануға және әңгімені өз шеңберіңізде ұстап тұруға арналған мақсатты кідірістер мен тыныштық сәттеріне арнайы уақыт қалдырасыз. Бұл сізге өзіңізді ұстамды әрі санаңызды сергек ұстау үшін баяу тыныс алып, асықпай сөйлеуге уақыт береді.

Керісінше, егер сіз уақыт талаптарын болжамай, әңгімеге асығыс кірісіп кетсеңіз, сізбен сөйлесіп отырған адамның әңгіменің мәнінен гөрі бұл сөйлесуден қашан құтылатынына көбірек алаңдап отырғанын көруіңіз мүмкін. Бөлген уақытыңыздың алаңдатпайтын жағдайда болуын қамтамасыз етіңіз. Телефоныңыз үстелдің үстінде жатпасын (оның беті төмен қарап жатқаны есептелмейді). Телефоныңызды қолыңызда ұстамаңыз (оған қарамағаныңыз есептелмейді). Талқылайтын мәселеңіз сіздің басты назарыңызда екенін аңғартыңыз. 2. Жалған сыпайылықты доғарыңыз Командаңыздың бір мүшесін жұмыстан босатуыңыз керек деп елестетіңіз. Сіз бұл адамға мүмкіндік беруге бірнеше апта тырыстыңыз, бірақ екі жаққа кетудің уақыты келді. Сіз мынадай электрондық хат жібересіз: «Уақытыңыз болған кезде менің кабинетіме келіп кетіңізші».

Іштей сіз бұл әңгімені шамамен бірнеше сағаттан кейін өткіземін деп ойлайсыз. Бірақ олай болмай шығады. Қызметкер сіз хатты жіберу батырмасын басқаннан кейін екі минут өтпей жатып кабинетіңізге кіріп келеді. Ол қобалжып тұрғандай көрінеді. Ол жұмысын жақсартуға тырысқанына қарамастан, нәтижесі мәз емес екенін біледі.

— О, сәлеметсіз бе! — дейсіз сіз көңілді кейіп танытып, қобалжығаннан жеңіл жөткірініп. — Отырыңыз.

Үстеліңіздің айналасындағы заттарды сәл түртіп, жалғыз қыстырғышты (скрепканы) қолыңызға алып ойнай бастағаныңызша бірнеше секунд өтеді.

— Қалыңыз қалай? — деп сұрайсыз сіз. — Мұндағы жұмыс қалай болып жатыр?

— Маған бәрі ұнайды. — Ол еріксіз жымияды. — Мен толық қолдауды сезінемін және жұмысымды қатты жақсы көремін. Мұның мен ойлағаннан әлдеқайда ұзақ уақыт алғаны рас, бірақ мен өз ырғағыма еніп келе жатқандаймын.

Қап. Сіз бұған дайын емес едіңіз. Сіз ыңғайсыздана қозғалып, орындығыңызды дұрыстап түзейсіз. Тыныштық орнап, келесі сөздерін іздеген оның күлкісі сөне бастайды.

Сіз сөзді жалғауға күш саласыз. «Е-е, тыңдаңызшы». Бөлмедегі ауа тарылып кеткендей болады. «Сонымен, мен көп ойландым және бұл мен үшін өте қиын шешім болды. Өйткені сіз маған ұнайсыз және сізді керемет адам деп санаймын. Сіздің көп тырысатыныңызды да білемін. Мұны айту маған өте ауыр. Бірақ меніңше, сізді, жұмыстан босатудың уақыты келген сияқты».

Сол сәтте оның көзіне жас толады. Сіз көзіңізді төмен қаратасыз.

Ол: «Бірақ неге? Маған мұнда ұнайды және...» деп өтіне сұрайды.

Бастапқыда бес минуттық әңгіме деп жоспарлағаныңыз бір жарым сағаттық талқылауға ұласып, соңында сіз оған командада тағы екі апта қалуға уақыт бересіз — бұл кейін өкінетініңізді білетін қадам. Әңгіме тақырыбы шынымен де сезімтал мәселе болғанда немесе жағымсыз жаңалық ретінде қабылданатын кезде біз жағдайды жұмсартуға тырысамыз. Соққыны бәсеңдеткіміз келеді. Жағдайды жеңілдетіп жеткізгіміз келеді. Бұл әдетте екінші адамның күні қалай өткенін, отбасын сұраудан немесе бұрын-соңды қызықпаған кездейсоқ бір тақырыпты қозғаудан басталады («Сіз бау-бақшамен айналысасыз ба?» Бос сөз). Сіз жағдайды жақсартып жатырмын, мейірімділік немесе сыпайылық танытып отырмын деп ойлайсыз.

Бірақ адамдар одан әлдеқайда ақылды.

Сіздің команда мүшеңіз мұны сезді. Сіз бұл талқылауға арнайы уақыт бөлмегеніңізбен қоса, сөзді жалған сыпайылықпен бастадыңыз. Ол өз жұмысының нәтижесі нашарлап жүргенін онсыз да білетін. Сіздің онымен не туралы сөйлескіңіз келгенін жақсы түсінді. Ол не үшін осында келгенін білді. Сіздің мазасызданып, орындықта тыпыршып отырғаныңыздан ыңғайсызданып отырғаныңызды сезді. Сіздің «Қалыңыз қалай?» деген сөзіңіз қаншалықты бейкүнә болып көрінсе де, ол жасанды болып шықты. Сізге оның халі немесе мұндағы жұмысының қалай ұнайтыны шын мәнінде маңызды емес еді. Сіз оны жұмыстан шығаруды жоспарлап отырғансыз.

Сыртынан зиянсыз болып көрінгенімен, сөзді сыпайылықпен бастау жанашырлық танытқандай кейіп таныту болып табылады. Бұл сіз қалаған нәтижеге кері әсер береді: оларға мейірімділік танытудың орнына, жасырын бейжайлықпен қарайсыз. Қызметкерді жұмыстан босату, қарым-қатынастағы күрделі мәселені шешу немесе апталап ішіңізде сақтап келген сезімдеріңізбен бөлісу — оның еш айырмашылығы жоқ. Адамдар шынайылықты қалайды. Тікелей, нағыз шынайылықты. Ал сіз олардан мұны қаншалықты алыстатсаңыз, олар соншалықты көп жасандылықты естиді және араларыңыздағы байланыс соншалықты әлсірейді. Күрделі әңгімелерді жүргізу барысында мына сияқты сұрақтарды барынша қолданбауға тырысыңыз:

«Сонымен, қалың қалай?»

«Соңғы кездері немен айналысып жүрсің?»

«Мына ауа райы бір қалыпқа келуі керек, иә?» Оның орнына басынан бастап ашық әрі тікелей болыңыз. Сөйлесуді олардың алдында қандай сипаттағы әңгіме күтіп тұрғанын айтудан бастаңыз. Жағымсыз жаңалықтар үшін мыналарды байқап көріңіз:

«Мұны есту оңай болмайды.»

«Менде жағымсыз жаңалық бар.»

«Менің айтатын сөзім саған ұнамайды.»

«Бұл сен үшін күтпеген соққы болуы мүмкін.»

Немесе күрделі әрі сезімтал тақырыптар үшін мыналарды байқап көріңіз:

«Бұл екеумізге де жағымды болмайды.»

«Мен бөлісуге ыңғайсыз бір жайтты айтуым керек.»

«Бұл туралы сөйлесу оңайға соқпайды.»

Қарапайым «Бұл қиын әңгіме болады» деген сөз де жақсы нәтиже береді.

Мұндай мәлімдемелер аузыңыздан шыққан ең бірінші сөз болуы керек. Немесе, ең болмағанда, олар сіздің «Менімен сөйлесуге уақыт бөлгеніңізге рақмет» деген сөзіңізден кейін айтылуы тиіс. Мұндай тәсіл әлдеқайда ашық әрі шынайы. Иә, ол ыңғайсыздау немесе күйзелісті сезілгенімен, әлдеқайда мейірімдірек болып саналады. Олардың ағзасына белгісіздікпен күресіп, жорамал жасаудың қажеті болмайды. Енді командаңыздың мүшесімен тікелей әңгіме қандай болуы мүмкін екенін көрейік.

— Келгеніңізге рақмет, — деп бастайсыз сіз.

Ол отырады.

Сіз оған қарап, сабырмен былай дейсіз: «Мұны есту оңай болмайды».

Сіздің келесі сөздеріңізге өзін дайындауы үшін оған бір секундтық үзіліс бергеннен кейін, сіз сөзіңізді жалғастырасыз: «Мен сізді жұмыстан босатуым керек».

Ол түсінгенін білдіріп, басын изейді.

— Бізбен бірге өткізген уақытыңыз үшін алғыс айтамыз және сіздің мансабыңыздың әрі қарай қалай дамитынын көруге қуаныштымын. — Сіз сөзіңізді жылы жымиыспен аяқтайсыз.

Осыдан бірнеше ай бұрын алты жасар ұлым қонақ бөлмеде маған қарай басы төмен салыңқы, қолдарын ішінің үстіне қойып басып келді. «Папа?» – деді ол.

«Не болды, батырым?» – деп сұрадым.

«Мен жаман нәрсе жасап қойдым», – деп жауап берді де, ол жаңа жейдесіндегі екі дюймдік тесікті көрсету үшін қолын жылжытты.

«Не болды?» – деп сұрадым.

Ол қайтадан төмен қарады. «Мен тек қайшының жейдемді кесетін-кеспейтінін тексергім келді».

Мен күлкімді әрең ұстап қалдым. «Ал, не түсіндің?»

Ол ауыр күрсінді. «Ол анық кеседі екен».

«Мен де солай ойлаймын. Маған келіп, айтқаныңа рақмет». Мен онымен қолымды тигізіп амандастым. «Енді оның кесетінін білгендіктен, мұны қайталамай-ақ қойайық, жарай ма?»

Бастысы – бұл әңгімелерді байланыс орнату үшін пайдалану. Осы әдістерді қолдана отырып, сіз тіпті сөйлей бастамай тұрып-ақ қиындықты жоя аласыз. Белсенді болыңыз. Басқа адамнан ауыр әңгіме жүргізу үшін уақыт пен орын сұраңыз. Әңгіме басталғанда, сыпайылықты ысырып қойып, бірден мәселенің мәніне көшіңіз. Түсініспеушілікті болдырмау үшін өз түйініңізді алға тартыңыз және көздеп отырған нәтижеңізді анық білдіріңіз. Ал жағдай керісінше болып, екінші адам сізбен күрделі әңгіме дүкен құруы керек болғанда, біреу сіз үшін қандай болғанын қаласаңыз, сіз де сондай адам болыңыз. Қауіпсіз кеңістік болыңыз. Бұл қадамдарды ақылмен қолданғанда, келесі әңгімеңізді өзара байланыс орнату мүмкіндігіне айналдыруға көмектеседі.

Көне Техас (Texas) сот ғимаратына апаратын суық гранит баспалдақтармен жоғары көтеріліп, ұзын дәлізге бұрылдым да, сот залының екі жаққа ашылатын үлкен ағаш есігін итеріп аштым. Ішке кіре бере, бөлмені көзбен шолып шығып, ойша тізімімді тексеру үшін сәл кідірдім.

Әне, мінбердің артында сот жасауылы (bailiff) мен сот хатшысына (court reporter) дауыстап әңгіме айтып жатқан судья отыр. Жақсы. Бөлменің бір жағында бір-біріне сыбырласып қарсы тараптың үш адвокаты тұр. Бұл да жақсы. Жазбаларым мен құжаттарым қойылған адвокаттар үстелінің (counsel table) артында менің қорғауымдағы адамның орындығы тұр.

Ол бос еді. Бұл жақсы емес.

Басымды жан-жаққа бұрдым. Менің қорғауымдағы адам қайда? Судьяға дауыстап, бастамас бұрын маған бес минут уақыт бере ала ма деп сұрадым. Оның бас изегенін көріп, екі жаққа ашылатын есікті қайта итеріп сыртқа шықтым. Іздеуге кіріскен кезімде дәліз бойынан қатты мәрмәр еденге тиген туфлиімнің тасырлаған жаңғырығы ғана естіліп жатты.

Менің қорғауымдағы адамның есімі Клемон Ли (Clemon Lee) болатын. Ал Клемон Лидің ұялы телефоны жоқ еді. Алпыс бір жастағы бастауыш мектеп еден жуушысының өмірі өзгерісті қаламайтын үйреншікті күнделікті тірліктен тұратын. Оған үй телефоны әбден жеткілікті еді. Сол нөмірге қоңырау шалдым. Ешкім көтермеді. Бойымды мазасыздық билей бастады.

Ақыры, үшінші дәлізден бұрылған кезімде, оның дәліздің түкпіріндегі орындықта отырғанын көрдім. Жүрісімді бәсеңдетіп, күлімсірей оған тіл қаттым. «Ли мырза? Бәрі дұрыс па?» Ол жауап қатпады. Аяғын айқастырып, қолын қусырған күйі көзін төмен қадап отырды. Үстінде қоңыр-сары түсті ескі костюм, шие түстес галстук бар еді. Ақ жейдесі сарғайып кеткен болатын. Бұған дейінгі әңгімелерімізден бұл оның шіркеуге барарда киетін костюмі екенін білетінмін. Әрі бұл оның бар жалғыз костюмі еді. Жанына отыра беріп: «Қалаймыз?» — деп қайталадым. Біз енді иық тірестіріп қатар отырдық.

Біраз үнсіздіктен соң ол ақырын ғана: «Оларға мен ұнамаймын», — деді.

«Қалайша ұнамайсыз?» — деп сұрадым.

«Мен жақсы сөйлей алмаймын. Олар менің аузыма сөз салып, бұрмалайды. Мен мұндайға жаралмағанмын», — деді ол. Оның қатты уайымдап отырғаны түсінікті еді. Сот залында қобалжу — қалыпты жағдай. Он екі алқаби (jurors) әрбір қимылыңды бақылап отырады, қара мантия киген судья саған жоғарыдан қарайды, ал қарсы тарап ақшасын төлеген адвокат сенің сенімділігіңді күмәнге қалдырып, айқас сұрақ алуға (cross-examine) дайын отырады. «Көзіме қараңызшы, Клемон. Мен қобалжып тұрған сияқтымын ба?» — деп сұрадым. Ол жайлап басын шайқап, жоқ деді.

«Сіз қандай да бір жамандық жасадыңыз ба?» Тағы да басын шайқап, жоқ деді. Шынында да, ол ешқандай қателік жасамаған еді. Оны басқа жүргізуші келіп соққан болатын. Жауапкершілік мәселесі даусыз еді. Дегенмен, нақты фактілердің шындығы мен адам санасының өзін-өзі сезінуі — мүлде екі бөлек нәрсе. «Олай болса, бәрі жақсы», — дедім мен. «Қане, тағы бір қайталап өтейік». Біз оның куәгерлер мінберіне шықпас бұрын немесе эмоциясын ауыздықтау үшін үзіліс қажет болған кезде қолданатын жылдам бақылау қадамдарын (quick-scan steps) қайталап шықтық. Куәгерлер мінберінің (witness stand) шағын микрофонына жауап бермес бұрын, ойын сабырға келтіру үшін сөйлесу тынысын (conversational breaths) қолдану жаттығуын жасадық. Оған бәрінен де керегі — өзіне сенімді болу еді. Алқабилердің алдында өзін басқа біреу қылып көрсетуге тырыспайтын, дәл сол қалпындағы шынайы болмысымен көрінетініне деген нық сенімділік керек болды.

Сотқа дейінгі айларда біз дәл осы сәтке дайындалу үшін бірнеше қысқа сөз тіркестерін құрастырған болатынбыз. Орнымнан түрегеле бастап: «Мінберге көтерілгенде кім боласыз?» — деп сұрақ қойдым.

Қолын айқастырғаннан босатып, қасыма тұрған ол: «Тек Клемон Ли боламын», — деп жауап берді.

Мен күлімсіредім. «Дәл солай. Ал егер қарсы тараптың адвокаты сізбен келіспеуге тырысса, бұл сізге не істеуге мүмкіндік береді?»

Сот залына қарай қайта беттей отырып: «Оларды үйретуге», — деп жауап қатты ол.

«Дәл солай», — дедім. «Ал қалай жауап беру керектігін білмей қалсаңыз, бірінші не дейсіз?»

Езу тарта күлімдеп, ол дәл біз дайындалғандай: «Тынысым», — деп жауап берді.

«Жақсырақ па?» — деп сұрадым.

Ол нық сеніммен: «Иә, мен мұны жеңе аламын», — деді. Қолымды оның иығына қойып, сот залының екі жаққа ашылатын ағаш есігін тағы бір мәрте итеріп аштым. Міне, ендігі кезекте сізді өз есігіңізден өткізіп жіберуіме тура келетін тұс келді. Клемон Ли айтқандай, сіз мұны жеңе аласыз.

Сіз расымен де жеңе аласыз. Осы кітап барысында сіз тек не айту керектігін ғана емес, оны қалай айту керектігін де үйрендіңіз. Сіз айналаңызда болып жатқан қарым-қатынасты көрудің әртүрлі тәсілдерін меңгердіңіз. Бұл дегеніміз — сіз бұрынғыға қарағанда нәрселерді басқаша ести бастайсыз. Сіз өзгелердің хабарламалары мен электрондық хаттарын оқыған кезде, олардың негізгі ойын бұлдырататын сөздерді, сөз тіркестері мен қыстырма сөздерді байқайтын боласыз. Өз сөздеріңізді қолданғанда анағұрлым мақсатты әрі нақты ойлы бола түсесіз.

Сөзімді бастаған жерімізден аяқтайын. Сіздің сөздеріңіз сіздің кім екеніңізді көрсетеді? Менің сізге тілерім — не айтатыныңыз бен оны қалай айтатыныңыз сіздің отбасыңыздың мұрасына айналсын. Кім болғыңыз келетіні және қалай есте қалғыңыз келетіні туралы асыл мұра. Жаңа өмір. Жаңа сіз. Барыңыз да, келесі әңгімеңізді барлығын өзгертетін әңгімеге айналдырыңыз.

Толықтай аударылды.

thenextconversation.com/newsletter

thenextconversation.com/member

thenextconversation.com/bonuschapter

Сиеррасыз (Sierra) осының көбі болмас еді.

Сіз оны әлі кездестірген жоқсыз, бірақ ол осында. Қазір сіз оқып отырған әрбір парақтың, әрбір бейнежазба мен көпшілік алдында сөйлеген сөздердің артында менің жарымның екі кішкентай баламызды тәрбиелеуде өз міндетінен де артық жүк көтерген жанқиярлығы жатыр. Ол мұны түкке тұрғысыз нәрсе дер еді. Бірақ олай емес екенін мен білемін. Кез келген ата-ана оның оңай еместігін біледі. Сондай-ақ, Сиерра — заңгер (attorney) әрі өзінің жеке табысты мансабы бар. Соған қарамастан, ол әйтеуір бәріне үлгереді. Егер мен осы ой-толғамдармен бөлісе алсын деп ол осының барлығын өз мойнына алмағанда, мына кітапты айтпағанның өзінде, осының бірі де болмас еді. Мен өзімді жақсы, сенімді, Виндоус 98 (Windows 98) деңгейіндегі өнім деп санаймын, тек нәтиже шығару жағы сәл баяулау. Ал Сиерра — өте жылдам процессор чипі (processor chip) бар ең соңғы Эппл Макбук Про (Apple MacBook Pro). Ол менен он есе жылдам ойлайды. Біз ұрысамыз ба? Әрине. Бізде де кез келген басқа ерлі-зайыптылар сияқты тіл табысу қиындықтары бола ма? Сөзсіз. Сеніңіз, осы өткен онжылдықта бұл маған тек пайдасын тигізді. Ол маған басқалардан гөрі көбірек ықпал етіп, тұлға ретінде қалыптастырды. Мен алғаш рет бейнероликтер жариялай бастағанда, біз оны және балаларды әлеуметтік желіден (social media) аулақ ұстауға келіскенбіз. Ол көлеңкеде жүруі мүмкін, бірақ Сиерра — менің басты кеңесшім (sounding board) әрі тірегім. Тек мынаны біліңіз: мен қандай болсам да, ол менен әлдеқайда жақсы. Сондай-ақ, ата-анам Дэвид (David) пен Шерлинге (Sherlyn) мені тек қалай тәрбиелеп өсіргендері үшін ғана емес, сонымен бірге олардың кім екендігі және оларды тану бақыты бұйырған жандарға сыйлаған жылулығы мен нұры үшін алғыс айтқым келеді. Уа, Құдайым, ізгілігіңе және ата-анамның менің өміріме даналық пен көрегендік сұраған дұғасын қабыл еткеніңе шүкір. Осы кітаптың сөздері адамдарды мені азырақ, ал Сені көбірек көруге жетелесін.

Отбасым мен достарымның қолдауына дән ризамын. Айға табан тірегендей сезім сыйлаған және мені әлі күнге дейін Бабба (Bubba) деп атайтын бауырларыма алғыс. Өмірімдегі осы ауқымды өзгерістер кезінде жаным күйзеліске түскенде, сабыр сақтауыма көмектескен ең жақын досым Мэттке (Matt) ризамын. Әрбір жеке әңгімесі ғибратты сабақ берумен аяқталатын енеме Суниге (Sunee) рақмет. Сондай-ақ, «Фишер Ферм» (Fisher Firm) отбасыма, әсіресе қолдауы мен төзімділігі мен үшін бүкіл әлемге татитын Лизге (Liz) алғыс білдіремін.

Сонымен қатар, осы кәсіп пен миссияны жүзеге асыруға көмектесу үшін еш ойланбастан білек сыбана кіріскен «Сивилити» (Civility) командама шынайы ризашылығымды білдіргім келеді. Олардың қолдауына, ынта-жігеріне және сеніміне өмір бойы қарыздармын.

Оқырмандарым алғаш рет кітап жазуымды сұрай бастағанда, неден бастарымды да білмедім. Бағыма орай, Жаратқан осы ой-толғамдарды сіздерге жеткізуге жәрдемдесетін тамаша адамдарды жолымда жолықтырды.

Дәстүрлі баспа ісінің қыр-сырын үйретіп, нағыз ғажайып болған әдеби агентім (literary agent) Тесс Каллероға (Tess Callero) алғыс. Оның бойында құштарлық пен парасаттылық молынан табылады. Егер сіз бұрын-соңды «салқын» электрондық хаттың (cold email) күшіне күмәнданған болсаңыз, мына кітап — соның айқын дәлелі.

Өзімнің шынайы болмысымды жазу барысында сақтап қалуыма сенім білдіріп, жігерлендіргені үшін «ТарчерПериджидегі» (TarcherPerigee) редакторым Джейкоб Сурпинге (Jacob Surpin) және Ұлыбританиядағы (UK) редакторым Пиппа Райтқа (Pippa Wright) рақмет. «Пингвин Рэндом Хаус» (Penguin Random House) баспасының барлық ұжымына, соның ішінде Лота Эринне (Lota Erinne), Линдси Гордон (Lindsay Gordon), Фарин Шлюссель (Farin Schlussel), Неда Даллал (Neda Dallal), Кэти Маклауд-Инглиш (Katie Macleod-English), Кейси Мэлоуни (Casey Maloney), Лиллиан Болл (Lillian Ball) және Вивиана Мореноға (Viviana Moreno), сондай-ақ алғашқы күннен бастап осы кітаптың қолдаушылары болған Меган Ньюман (Megan Newman), Трейси Бехар (Tracy Behar) және Мариан Лицциге (Marian Lizzi) алғыс айтамын.

Оқырмандар парақтар құрылымынан менің жүрегімнің үнін ести алуына көз жеткізу үшін арнайы келіп, менімен бір апта уақытын өткізген, шаңырағыма келіп отбасыммен бірге кешкі ас ішкен кітап коучым (book coach) Блейк Этвудқа (Blake Atwood) алғыс. Мен білек сыбанғанда, ол да білек сыбана кірісті.

Өзінің керемет иллюстрациялары арқылы әр тараудың тақырыбына жан бітіріп, сипат берген Янис Озолиньшке (Janis Ozolins) рақмет.

Осы кітаптың мұқабасын ғажап безендіргені үшін Пит Гарсоға (Pete Garceau) алғыс. Және соңында, Джетт (Jett) пен Рубиге (Ruby).

Күндердің күнінде бұл кітапты алғаш рет оқыған кезіңде, сендердің әкелерің болу бақытымен әлемде ешнәрсе теңесе алмайтынын білсеңдер екен деймін. Сендерді жақсы көремін.