Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

азақтың қаны бір, жаны бір жолбасшысы – мұғалім.
Еліміздің азғана жылдық ояну дәуіріне баға беру үшін
алты алаштың баласы бас қосса, қадірлі орын – мұғалімдердікі.
Бірге оқысқан, бірге оқытысқан, жылдарымыз бір, жолымыз бір

қазақ мұғалімдері!
Қолымнан келген осы еңбегімді сендерге тарту қылам.
Ниетімнің
тазалығы

үшін
тартуымды
қабыл
кѳріп

алыңыздар.
Мағжан Жұмабаев

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

ұл кітап 2-3 жыл бұрын қысқа уақыттық мұғалімдер
курсында оқылған дәрістерден түзілген еді. Бұл күнге
шейін басылып шығып жарық кѳре алмады. Бұл айып менікі
емес, бүлінген замандікі.

Кітапты бір орыс кітабынан тура тәржіма деуге болмайды.
Алдыма бір кітапты жайып қойып, бұрылмастан желе
бергенім жоқ. Тәрбие ғалымдарының пікірлерін таңдап алуға
ұмтылдым. Шамасы келгенше қазақ қанына қабыстыруға

тырыстым
(Кѳп
пайдаланылған
Рубинштейн,

Скворцов,
Смирновтардың педагогика туралы еңбектері).
Бізде бұрын жасалған пән тілі болмағандықтан, түрлі
терминдерге тап басқандай қазақша сѳз табу кѳп күшке тиді.

Қалайда курстарда оқыған мұғалімдердің жәрдемімен таза
орыс сѳздері қазақшаға айналдырылды. Ал енді жиһан тілі
болып кеткен шет сѳздерді қазақшаға аударам деп азаптануды
тиісті таппадым.

Мен педагогика майданында бәйгі алып жүрген жүйрік
емеспін. Кітаптың құрылысында, тілінде, түрлі ат қоюда, хатта,
кітаптың жалпы негізінде кѳп кемшіліктер болуға мүмкін.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Мұғалімдер тексеріп оқып, қате жерлерін кѳрсетсе, сансыз
рахмет айтар едім.
Мағжан Жұмабаев
1922 жыл, 15 сентябрь, Қызылжар.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Тәрбие кең мағынасымен алғанда, қандайда болса бір жан
иесіне тиісті азық беріп, сол жан иесінің дұрыс ѳсуіне кѳмек
кѳрсету деген сѳз. Ал енді адамзат туралы айтылғанда,
адамның

баласын,
кәміл
жасқа
толып,

ѳзіне-ѳзі
қожа
болғанша, тиісті азық беріп, ѳсіру деген мағынада жүргізіледі.
(Адамзат дене һәм жан аталған екі бѳлімнен тұрғандықтан,

бұл екі бѳлімнің соңғысы, яғни жан, адамзат үшін аса қадірлі
болғандықтан, дұрысын айтқанда адамға шын мағынасымен
«адам» деген атты осы жан ғана беретіндіктен, адам баласын
тәрбие қылу дегенде, әрине, адам баласының әсіресе, жанын

тәрбие қылу керек деп ұғу керек).
Жер жүзіндегі басқа жан иелерімен салыстырғанда, адам
баласы туғанда ѳте әлсіз, зағып, осал болып туады. Малдың
тѳлі туа сала аяқтанады. Тауықтың балапаны жұмыртқадан

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

іңгәлаған айғайы мол бір кесек ет. Ақылы, есі жоқ. Денесі тым
әлсіз. Ѳсуі, ұлғаюы тым сараң, тым шабан. Мінеки адам баласы
осылай ѳте әлсіз боп туып, аса сараң ѳсетіндігінен, оның
денесіне, жанына азық беріп, ѳсуіне кѳмек кѳрсетпей, яғни оны

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

әрбие тѳрт түрлі: дене тәрбиесі, ақыл тәрбиесі, сұлулық
тәрбиесі һәм құлық тәрбиесі. Егерде адам баласына осы
тѳрт тәрбие тегіс берілсе, оның тәрбиесі түгел болғаны. Егерде
ол жѳпшенді ыстық, суық, аштық, жалаңаштық, сықылды

тұрмыста жиі ұшырайтын кѳріністерді елемейтін мықты,
берік денелі болса, түзу ойлайтын, дұрыс шешетін, дәл
табатын дұрыс ақылды болса, сұлу сѳз, нәзік үн, әдемі түрден
ләззат алып, жаны толқынданарлық болса, жамандықтан

жаны жиреніп, жақсылықты жаны тілеп тұратын құлықты
болса, міне осындай болғанда адам баласының дұрыс тәрбие
алып, шын адам болғандығы. Балам адам болсын деген ата-ана
осы тѳрт тәрбиені дұрыс орындасын. Бала ауру не зағып болса,

баладан емес, тәрбиешіден. Бала тар ойлы, ақымақ болса, бала
кінәлі емес, тәрбиеші кінәлі. Бала сұлулықтан ләззат ала
білмейтін мақау жанды болса, бала айыпты емес, тәрбиеші
жазалы. «Бала істеген жауыздықтың жазасын тәрбиеші

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

әрбиеден мақсұт адамды, һәм сол адамның ұлтын, асса
барлық адамзат дүниесін бақытты қылу. Ұлт мүшесі
әрбір адам бақытты болса, ұлт бақытты, адамзат дүниесінің
мүшесі әрбір ұлт бақытты болса, адамзат дүниесі бақытты.

Қысқасын айтқанда, тәрбиедегі мақсұт "адам" деген атты құр
жала қылып жапсырмай, шын мағынасымен адам қылып
шығару.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

із жоғарыда адам баласының тәрбиеге мұқтаж екендігін,
оған қандай тәрбие беру керектігін, һәм ол тәрбиені не
үшін беру керек екендігін айттық. Жә, тәрбие керек. Бірақ,
балаға дұрыс тәрбиені әрбір тәрбиеші (ата-ана, мұғалім)

тәрбие жолын ешкімнен үйренбей-ақ, ешнәрсені оқып-
білмей-ақ ѳз бетімен бере ала ма? Әркім ѳзі-ақ жол тауып
кеткендей бала тәрбиесі соншама бір жеңіл нәрсе ме? Жоқ.
Бұлай емес. Бала тәрбиесі бір ѳнер, ѳнер болғанда ауыр ѳнер,

жеке бір ғылым иесі болуды тілейтін ѳнер. Баланы дұрыс
тәрбие қылу үшін әркімнің ѳз тәжірибесі жетпейді. Басқа
адамдардың
тәжірибесімен

танысу
керек.

басқа
адамдардың тәрбие майданындағы тәжірибелерін кѳрсеткен
жеке бір пәнмен, яғни тәрбие пәнімен таныс болу керек.
Тәрбие пәні - педагогика деп аталады.

Педагогика грек елінің сѳзі. Пед – бала, агоги – жетектеу
деген екі сѳзден құралған. Баяғы Грецияда балаларды бағып,
мектепке алып келіп жүретін кәрі құлдар педагог деп аталған.
Педагог деген аттың бұрын мақтаулы болмағандығы осыдан

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

ѳнерленген сайын педагог деген есім қадірлі, қасиетті болып
барады.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

алаға тәрбие бергенде әрбір тәрбиешінің алдымен
қолданатын жолы — ѳз тәжірибесі. Яғни бала күнде ѳзі
қандай тәрбие алған, һәм баланы бұрын ѳзі қалай тәрбие
қылған. Міне, осы жолмен жүреді. Әрине, бұл жолды тіпті

қисық жол деуге болмайды. Қисық болу былай тұрсын, тәрбие
туралы әрбір тәрбиешінің ѳз тәрбиесі - аса қымбат нәрсе.
Адамның ѳз тәжірибесі - жүріп кеткен жолы. Ол жолдың
жақсы-жаман жағы кѳз алдында сайрап тұр. Істегеннен кѳрген

анық. Кѳргеннен бастан кешкен анық. Бірақ бұл әркімнің ѳз
тәжірибесі қанша қымбат болғанмен, қатесіз жол деуге
болмайды. Бір адамның тәжірибесі тым тар, тым бірбеткей
тәжірибе. Тәрбиешінің ѳзіне қолайлы болған жол тәрбие

Келешек ѳз заманына лайық қылып шығару ғой. «Балаңды
ѳзімдей бол деп үйретпе, ѳзімдей болма деп үйрет!» деген
Әзірет Әлінің сѳзінде кѳп шындық бар. Бұл – бір.
Екінші, әрбір тәрбиешінің қолданатын жолы — ұлт

тәрбиесі. Әрбір ұлттың бала тәрбие қылуы туралы ескіден
қалып келе жатқан жеке-жеке жолы бар. Ұлт тәрбиесі

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

баяғыдан бері сыналып, кѳп буын қолданып келе жатқан
тақтай жол болғандықтан, әрбір тәрбиеші, сѳз жоқ, ұлт
тәрбиесімен таныс болуға тиісті. Және әрбір ұлттың баласы ѳз
ұлтының

ұлты
үшін
қызмет
қылатын

болғандықтан, тәрбиеші баланы сол ұлт тәрбиесімен тәрбие
қылуға міндетті. Бірақ, ұлт тәрбиесін, ұлттың тәрбие жолында
ұстаған жолын түгелімен дұрыс деуге болмайды. Ұлт
тәрбиесінің жақсылық жағы кѳп болған сықылды, жамандық

жағы да кѳп. Талай нашар, зиянды әдеттер әрбір ұлт тәрбиесі
ішінде толып жатыр. Баяғыдан бергі ұлт тәрбиесінің ішінде
ұнамсыз, зиянды әдет, жол-жоралар толып жатқан ұлттың
біреуі - біздің қазақ. Қысқасы, ұлт тәрбиесі қанша қадірлі,

керек жол болғанмен, адастырмайтын дұрыс жол деуге бола
бермейді.
Жоғарыда айтқаннан кѳрінеді, балаға шын дұрыс тәрбие
беру үшін, тәрбиешінің ѳз тәжірибесі, һәм ұлт тәрбиесімен

таныс болуы жетпейді екен. Бұлар - бірбеткей шикі
тәжірибелер. Бұлар сыннан ѳткізіліп, пісірмеген күйде берік
негіз бола алмайды. Бұлардың арасынан жақсы-жаманын,
алтын мен мысын тізіп ала білу үшін тәрбие майданында

шабылып ысылған тарландардың тәжірибелерімен, түрлі
ұлттан
түрлі
заманда

шыққан
тәрбие
ғалымдарының
ойларымен, қысқасы, тәрбие туралы дұрыс жолға түсіретін

шын тәрбие дәнімен, яғни педагогикамен жақсы таныс
болу керек.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

едагогика адамның денесін, һәм жанын дұрыс тәрбие
қылу
жолдарын
ізденетін

болғандықтан,
педагогика пәнімен дұрыс пайдалана білу үшін, екінші түрлі
айтқанда, адамды дұрыс тәрбие қыла білу үшін адамның
денесі, һәм жанының жайын кеңес қылатын басқа пәндермен

таныс болуға тиісті. Бұл пәндер тѳмендегілер.
Дене туралы пәндер:
Анатомия. Адам денесінің құрылысын баяндайды (Денеде
қандай мүше бар, жаратылысы қандай).

Физиология.
Адам
денесінде
болатын

кѳріністерді
баяндайды (тұру, жүру, демалу сықылды).
Гигиена. Саулықты сақтау пәні.
Гимнастика. Саулықты бекіту үшін түрлі дене қозғалысы

туралы.
Жан туралы пәндер:
Психология. Адамның жанының жайын, жан тұрмысын, жан

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

кѳріністерін, жан күштерін, ақыл-ойдың жайын баяндайтын
пән.
Логика. Дұрыс ойлау жолдарын кѳрсететін пән.
Этика. Құлық туралы пән. Яғни адамшылық не? Осыны

баяндайды.
Педагогикаға тағы бір керекті пән
едагогика тарихы. Түрлі заманда түрлі тәрбиеге адамзат
қалай қараған, қандай жолдармен жүрген, тәрбие

дүниесінде қандай білімпаздар ѳткен, олар қандай жаңа
жолдар
тапқан.
Міне,

педагогика
тарихы
осыларды
баяндайды.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

бір пәнді қалай оқыту жолын кѳрсетеді. Мысалы, мектепте
қазақ тілін қай жолмен оқыту керек екендігін үйрететін пән
қазақ тілінің методикасы деп аталады.

ұсталуға тиісті, сыныптарға шәкірттерді қалай бѳлу керек, оқу
пәнін қалай белгілеу керек, міне, осылар сықылды мектеп
құрылысы жұмыстарын кѳрсетеді.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

алпы педагогика екі нәрсе жайынан сѳйлейді: 1)
Дене тәрбиесі 2) Жан тәрбиесі
Дене тәрбиесі
аңа туған бала бір кесек ет қана деуге болады. Оның

жан тұрмысы әлі білінбейді. Сондықтан ата-ана жас
баланы тәрбие қылғанда күшінің кѳбін баланың дене
тәрбиесіне жұмсауға міндетті. Дене тәрбиесіне жеңіл қарауға
болмайды. Жан дұрыс тәрбие қылынса болады, дененің қанша

керегі бар деп ойлау дұрыс емес. Дене - жанның кабы. Қап
берік болса, ішіндегі зат та берік болмақ. Дене - жанның
құралы. Құрал мықты болса иесі де мықты. «Сау жан сау
денеде ғана болады» деген адамзат дүниесінің ескі мәтелі -

шын дұрыс мәтел.
Жаңа туған баланы тәрбиелегенде тәрбиеші тѳмендегі
нәрселерді білуге, һәм істеуге тиіс.
Ѳлшеу. Егерде сау болса, жаңа туған баланың салмағы 8

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

шамасында, нағыз сау, таза бала 10-11 қадақ шамасында
салмақты болады. Бастапқы 2-4 күн ішінде түрлі себептерден
баланың туғандағы салмағынан 1/2 - 3/4 - қадақ шамасында
кемиді. Мұнан соң бірте-бірте салмағы арта бастайды. 7-10

күнде туғандағы салмағына қайта түседі. Айдың аяғында,
туғандағы салмағынан 1/3 артады. Мұнан соң салмақ арту
шабандай береді. Екінші жыл бойына бастапқы салмағының
1/5, үшінші жыл бойына 1/10, ал енді тѳрт жастан онға шейін

жылына 4-5 қадақтан артып отырады.
Бала сау болып туды ма, ауру болып туды ма, сау болып
ѳсіп келе ме, жоқ ауруға айналды ма - осыларды дұрыс біліп
отыру үшін жоғарғы мѳлшер бойынша баланы ѳлшеп отыру

керек. Бастапқы айда күн сайын, мұнан соң жыл толғанша
жетіде екі-үш рет, екінші жылда жетіде бір, үшінші жылда
айында бір ѳлшеп отыру мақұл.
“Баламды безбенге сал” деп айттың деп қазақтың ыршып

кетуінде сѳз бар ма?! Тәрбиенің басқа түрлерін ести келе,
адуын әжелер ыршымақ түгіл сѳгіп тастар. Әйткенменен, амал
қанша,
кѳтерерміз.

Мойнымыз
жуан
болғанмен,
ѳзіміз

жуаспыз. Біздің бар тілегіміз ыршыса ыршысын, ұрысса
ұрыссын, тек біздің айтқанымызды естісе екен. Қайткенмен де
біреу болмаса біреу, жүздерін болмаса да мыңнан біреу осы
педагогика кѳрсеткен жолмен жүрер деп сенеміз. Біз ѳзімізді

ақынның:
Сѳзімді біреу алмас, біреу алар,
Құлағын біреу салмас, біреу салар.
Дүниеде сүйгенім бар, күйгенім бар,

Солардан аз да болса белгі қалар, –
деген сѳзімен жұбатамыз.
Жылылық. Баланың да, жеткен адамның да ѳлшеулі
жылылығы (Цельсий бойынша) 37 – 37.5 градус болады. Бірақ,

жаңа туған бала денесінің жылылығы бастапқы күндерде түрлі
себептерден мынау ѳлшеуден 2-3 градус кем болады.
Әйткенмен де ұзамайды, бұрынғы қалпына түседі. Және

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

баланың да, жеткен адамның да жылылығы бір тәулік ішінде
бір қалыпта тұрмайды. Біресе ѳлшеуден асып кетеді, біресе
тѳмен түседі. Жылылықтың тѳмендейтін уақыты – таңертең.
Жоғарылайтын уақыты кеш. Дене жылылығы “термометр”

деген бір құралмен ѳлшенеді. Осы құралмен баланың денесін
күнде ѳлшеп тұру керек. Жылылық белгілі ѳлшемде тұрса,
баланың сау болғаны, не жоғарылап, не тѳмендеп кеткен болса,
баланың ауру болғаны. Жылылық ѳлшеніп отырылса, келе

жатқан науқастың алдын алуға болады. Болмаса, науқас билеп
алып, баланы қолды-аяққа тұрғызбай шыңғыртқанда, оның
науқас екенін білу, кѳбінесе пайдасыз болып шығады.
Дем алу. Жаңа туған бала бір минутта 44-40 рет дем алады.

Мұнан соң бірінші жыл бойынша 40-35 рет, екінші жылда 28,
үшінші жылында 25 рет, сѳйтіп кеми-кеми, 15 жаста бір
минутта 20-17 рет дем алатын болады. Міне, дем алудың осы
мѳлшерден кем немесе артық болуы баланың сау болмауын

кѳрсетеді. Баланың дем алуын ояу отырғанда санау қиын.
Ойнап, қозғалып отырғанда дем алуды мѳлшерден арттырып
жібереді. Дұрысы, ұйықтап жатқанда санау.
Тамыр соғу. Жаңа туған баланың тамыры бір минутта 150

рет соғады. Екі жасар баланың тамыры 120-ға шейін соғады.
Жеткен адамның тамырының соғуы бір минутта 70-65-тен
аспайды. Бала ояу отырғанда, әсіресе, жылағанда тамыр соғуы
жиілеп кетеді. Мұндайда мѳлшерлі соғудан 20-25 рет артық

соғады. Баланың тамырын бала ұйықтап жатқанда байқау
керек. Сонда белгілі мѳлшерден тамыры артық я кем соқса,
баланың сау болмағаны. Тамырын ұстау арқылы бір адамның
ауру-сау екені білінетін болса, тамыршылық деген әулиелік

емес екені ѳзінен-ѳзі кѳрініп тұр.
Бірақ надандыққа не шара, біздің надан еліміз тамыршыны
жынымен сѳйлесіп, күбірлесіп, тәңірімен тілдесіп отыр деп
біледі.

Бала бѳлмесі. Мынау сѳзді оқығанда “атыңның басы тиіп,
жорғасы қалып па?” дегендей, қазақтың ѳзіне үй бітіп,

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

баласының жорғасы қалып па деп күліп кекетуші де табылар.
Шынын айтқанда, қазақта үй дерлік үй бар ма? Жоқ. Ѳнерлі
ауылдың адамы түгіл малы да жатпайтын бір былық қора.
Қазақтың қысқы үйінің кѳбі жермен-жексен болып жатқан

шымнан жасалған бір қуыс. Терезе деген тышқанның кѳзіндей
ғана бір тесік. Есіктен, тесіктен, үстінен аңырап тұрған суық.
Желдің жыбыр-жыбыр сѳйлегенін, дауыл, боранның адасқан
аңдай ұлығанын естігің келсе, сорлы қазақтың қысқы үйіне кір.

Шым қабырғадан, тѳбедегі сирек салынған сырғауылдың
арасынан сорғалаған су. Жер әбден саз. Босағада қатар-қатар
малдың тѳлі. Иіс-қоңыс, түтін. Егер қазақ жаз шығысымен
мынау сасық үңгір зынданын тастап, киіз үйіне шықпаса, сѳз

жоқ, бірнеше жылдың ішінде қырылып бітер еді. Мінеки, жыл
он екі ай ішінде сегіз-тоғыз ай қазақ тұратын үйдің түрі осы.
Әрине, мұндай үйде тұрған қазаққа бала бѳлмесі пәлендей
болсын деп айту орынсыз болар еді. Бірақ біздің үмітіміз

келешекте: сорлы қазақ мәңгі сасық үңгірде құрттап, шіріп
жата бермес, тұрмысын түзетер деп сенеміз. Бізге жұбаныш
ақынның әлгі ѳлеңі.
Сѳзге келейік.

Бала бѳлмесінің ішінде 6-5 куб сажын ауа болсын. Және ауа
жиі-жиі жаңартылып тұрсын. Бала жатқан үйде кір жуу, кір
кептіру, кірлеген киім тастау жарамайды. Себебі, кірдің кірі бу
болып, ауа болып баланың ішіне кіріп, саулығына зиян

келтіреді. Бала бѳлмесінің жылылығын да бақылап тұру керек.
Жаңа туған бала жатқан бѳлменің жылылығын Рьюмер
бойынша 17-18 градус, бір жеті мен алты жеті арасында 17-16
градус, мұнан соң 15-16 градус болуы тиіс. Қандай үйдің,

әсіресе, бала бѳлмесінің жарық болуы тым керек. Қараңғы
үйде тәрбиеленген баланың ѳсуі шабан болады. Тамағы қанша
жақсы болса да, зағып, нашар болып ѳседі. Сондықтан бала
жатқан бѳлменің жарығы мол болуы керек. Бѳлменің жарығы

мол болу үшін терезелері оңтүстік күн шығысқа, не оңтүстік
күн батысқа қарауы шарт.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Терезелері тура оңтүстікке қараған бѳлме қыстыгүні
жарық, жылы болғанымен жаздыгүні ыстық, қапа болады. Ал
енді терезелері солтүстікке – түн жаққа қараған бѳлме қашан
да қолайсыз. Сѳз аяғында қазақтың үйінде бала ѳсіруі,

асырауы туралы бір-екі ауыз сѳз айтып ѳтейік.
Бала тәрбиелеу үшін киіз үйді аса қолайлы деуге
болмайды. Аңғал-саңғал, ашық-тесік киіз үй баланың жел
тиіп, суық тиіп ауру болуына кѳп себепші. Бірақ баланы киіз

үйден біржола бездіріп кетуге орын жоқ. Киіз үйдің зиянды
болғаны сықылды, пайдалы жағы да бар. Әңгіме сол киіз үйдің
ішінде баланы ұстай білуде. Таза ауа сол киіз үйде болмағанда
қайда

болады?
Тегінде
жаратылыспен
бауырласып

құшақтасқан, алдындағы малымен бірге жүріп, бірге ѳскен
қазақ баласын аса нәзік етіп, үлбіретіп тәрбие қылмағаны
дұрыс
болар

балаңды
баяғыдай
“шалбардың ішіне салып асыра” дейін деп отырғаным жоқ. Ол
заман озды ғой. Әйткенмен де қазақ баласының тәрбиесі қазақ

тұрмысына қабысуы мақұл.
Баланың тамағы. Баланың жақсы ѳсуі үшін оның тамағы
жақсы болуға тиіс. Тамақ баланың ѳсуіне қарай ѳзгеріп отыру
керек. Бастапқы кезде балаға ең дұрыс тамақ – ананың сүті.

Сүттің ішінде денеге керек заттардың бәрі бар. Ана сүті бала
ѳскен сайын ѳзгеріп отырады. Ана бір себептерден баласын
емізе алмайтын болса, әрине қолдан асырауға тура келеді.
Бірақ, емізуге мүмкін болғанда абзалы – ананың ѳзі емізу.

Статистикалық санақ пәнінің кѳрсетуі бойынша ана сүтін
емген жүз баладан 15-20-сы ғана ѳледі. Ал, қолдан асыраған
жүз баладан бір жылда 65 бала ѳледі.
Қолдан асырау. Қолдан асырағанда балаға лайықты тамақ

ақ (белковина) пен май кѳп, қант аз. Сондықтан сиыр сүтін
сұйылту һәм тәттілеу керек. Жаңа туған балаға берілетін сиыр
сүтіне үш есе су қосу керек. Мұнан соң 2-3 айға шейін бір
бѳлім сүт, екі бѳлім су, 3 айдан 6 айға шейін екеуін де бірдей,

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

ал тоғыз айдан былай таза сүттің ѳзін беріп отыру керек. Бір
ішкізгеннен қалған сүтті екінші рет беруге жарамайды. Балаға
беретін сүттің жылылығы адам денесінің жылылығындай
болуы керек.

Сүтті тәттілеу үшін сүтке кәдімгі қант салу керек. Бір стакан
сүтке бір бал қасық қант жетеді. Балаға берілетін сүт сау
сиырдың жаңа туылған сүті болсын. Әр сиырдың сүтін бір
бергеннен бір ғана сиырдың сүтін берген дұрыс. Сүт, ыдысы

таза болсын һәм берілетін сүт қайнатылуға тиісті.
Емізік. Қолдан асырағанда балаға тамақ беру үшін
қолайлы әдіс – емізік. Ішіндегі сүтін емізіп болған соң құр
емізікті балаға сорғызып қою тіпті дұрыс емес. Біріншіден,

баланың іші желге толып аурулы болуға себеп болады.
Екіншіден, желімнен жасалған емшек баланың денесіне зиян
келтіреді. Баласына құр емізікті сорғызып қойып, ауыл
қыдырып ѳсек аңду анаға лайықты іс емес, баланы таба білсең,

ерінбей дұрыс баға біл.
Аралас тамақтандыру. Анасы емізген бала біраз ѳскен соң
анасының сүтінен басқа тамақ тілей бастайды. Ол уақытта ана
сүтінен басқа тамақ бере бастауға мүмкін. Жай тамақты алты

айсыз бере бастау дұрыс емес. Жай тамақты бергенде әуелі
жеңілінен бастап, бірте-бірте ауырына кѳшу керек. Мысалы
былай: сиыр сүті, бал қаймақ, ақ ірімшік, қатық (ащы қылып
ұйытпау шартымен), қаймақ, жұмыртқа, сорпа.

Ал енді жас балаға (бір жасқа толған) май, нан, ет беру тіпті
дұрыс емес. Қызыл иегімен қажалатқызып балаға нан беріп, ет
беріп, сорғалатып май беріп қойған ана, баланың досы емес,
қасы. Маған майлы бауырсақ, қазы, қарта бере кѳр дегенде

баласына ет, нан шайнап беретін ана – ананың нағыз оңбағаны,
барлық денесі, асқазаны тіпті нәзік баланың нан, май, ет жеп
кѳтеретін қанша күші бар? Қазақ баласының ауру болуы,
кѳбінесе осы талғамай тамақ жегеннен болады. “Ауру – астан”

деген қазақ мақалынан айналып кетсең болмас па?
Тамақтандыру тәртібі. Баланы ананың ѳзі емізсе баланы

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

белгілі бір тәртіппен тамақтандыру керек. Баланы ана емізген
күнде емізу тәртібі былай: жаңа туған баланы күндіз 2-3
сағатта бір, түнде 3-4 сағатта бір емізу тиіс. Ал енді бала ѳскен
сайын емізуді сиректете беру керек. Былайша бірінші айда

тәулікте 8-9 рет, 4-айға шейін 7-8 рет, жарты жасқа шейін 7
рет, 9 айға шейін – 6 рет.
Түн – ұйқы уақыты. Сондықтан баланы түнде сирек
емізуге әдеттендіру керек. Мысалы, 5 айлық баланы түнде бір

емізу
жетеді.
Баланы
қолдан

тамақтандыру тәртібі осы. Бірақ қолдан тамақтандырғанда
тамақ белгілі бір мѳлшермен беріліп отыруға тиісті. Бала
тамағының
мѳлшері

баланың
асқазанының
зорлығына
байлаулы. Жаңа туған баланың асқазанына бастапқы жетіде 3

қасық ас сыяды, екінші жетіде – 6 қасық, екінші айда – 9-10
қасық. Міне, осы асқазанның зораюына қарай балаға берілетін
тамақ мѳлшері де зорайып отыруға тиісті.
Балаға тамақты тәртіппен беру оның дұрыс ѳсуіне, аурулы

болмауына, мінезінің дұрыс болуына да кѳп пайдасы бар.
Балаға тамақ тәртіпсіз, ретсіз, былапыт берілсе, бала аурулы
болады. Асқазаны бұзылады, ішкен-жеген тамағын сіңіре
алмайды. Жер жүзінде балаға тәртіпсіз тамақ беретін әйел

екеу болса, біреуі – қазақ әйелі. Бала ұйқысы қанып оянса да,
бір жері ауырып, яки тѳсегі тынышсыз болып жыласа да, оны
шешіп алып қарау жоқ, емшегін алып барып баланың аузына
сала қояды. Түнде ың етсе, бесікті албастыдай басып отырып

алады. Емшек – балада, ана – ұйқыда. Баланың аузынан
емшегін алса, баланың қолына басқа бір тамағын ұстатады.
Сорлы баланы бір минут тамақтан босату жоқ. Яки мынандай
іс те болады.

Шеше не бір жұмыспен, не жай қыдырып кезіп кетеді, мана
кеткен шеше әлі жоқ.
Ерте күн түс болды. Түс кеш болды. Бала аштан аш жатыр.
Қарны ашады. Шырқырап, ішегі қатып, жылайды. Бишара

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

келіп ұйқылы-ояу талып жатқан баланы кѳріп: «Құлынымның
тамақ іздемей, жыламай, тәтті ғана ұйықтап жатқанын
қарашы!» – дейтін шешеге не дерсің?
Қазақ қатыны! Ѳзіңде ѳзіңнің қастығың болмаса, баланың

аузын астан алмай, аспен ұрып жығып, болмаса тамақ
бермей,
аштан
қатырып,

талдырып
ұйықтатып
бала
асырауыңды қой. Тамақты беріп-беріп балаңды қарнын

қапақтай, бұтын таяқтай кѳк қарын, ши борбай қылма.
Балаңды аурулы қылма. Асты мезгіл-мезгіл беріп, тәртіпке
үйрет. Тамақты тәртіппен берсең, балаңның дені сау болады.
Құр ас иесі қомағай болмайды. Аузынан ас түспейтін мешкей

болмайды. Тамақты тәртіппен ішіп үйренген баланың мінезі
де дұрыс болады.
Емшектен айыру. Бала аурулы болмаса, бір жасқа
толғанда ана сүтінен басқа ас ішіп, біраз тісі (8-12) шыққан

болады. Міне, осы уақытта баланы емшектен айыру керек.
Айырғанда күл, кѳмір сеуіп, насыбай жағып әурелемей-ақ,
емізуді сиретіп, баланы бірте-бірте (3-6 жеті ішінде) бездіру
керек. Ал енді кейбір қатындардың еркелеткеннің жѳні осы

екен деп, 5-6 жасар балаларын арда емізіп қоюлары тым-ақ
ұнамсыз іс. Ұнамсыз ғана емес, балаға да, анаға да зиянды іс.
Екі жасар һәм үш жасар баланың тамағы. Екі жасар
баланың денесі әжептәуір берік болады. Сондықтан бұл жаста

балаға бірте-бірте ет, нан сықылды күшті ас беруге мүмкін. Ет
бергенде жеңілінен бастау керек. Ешкі, қой, сиыр еті. Жылқы
еті ауыр. Оны 2-3 жасар балаға бермеген дұрыс болар.
Баланың асқазанына лайық нан – бидай ұнынан пісірілген

нан. Балаға май ішкізу тіпті дұрыс емес. Кәмпит, пряник, ѳрік,
мейіз сықылды тәтті беруге де жарамайды. Бір жасқа толмаған
бала түгіл, 2-3 жасар балаға да қымыз ішкізу мақұл емес.
Қымыз баланың тынышын алып, мең-зең беймаза қылады.

Екі-үш жасар балаға тәулікте тѳрт рет тамақ беру керек. Түнде
емес, күндіз, тѳрт сағатта бір. Балаға тамақты бѳлек үйде беру
артық (дұрыс). Үлкен кісілермен бірге ішіп, бірге жесе,

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

үлкендерді еліктеп, мѳлшерден артық ас ішеді. Мұның зиян
екені белгілі.
Баланы шомылдыру. Баланы шомылдыру оны кірден
тазартады. Бойын жеңілдетеді, еңсесін кѳтереді.

Жаңа туған баланы шомылдыратын судың жылылығы үш
айға дейін Рьюмер бойынша – 29 градус. Үшінші айдан жыл
аяғына дейін 28 градус, екінші жылда 27 градус, мұнан
былайғы жылдарда 26-25 градус болып, бала ѳскен сайын

тѳмендей берсін. Ең тѳмендегенде 22 градустан кем болмауға
тиісті. Жаңа туған баланы су ішінде 5 минут, ай жарымдық
баланы 8 минут ұстау керек. Бұдан артық ұстауға болмайды.
Бала әлсіреп қалады.

Әуелгі тоғыз күн ішінде тәулікте екі рет, ай жарымға дейін
бір рет, 6 айға дейін жетіде 3-2 рет, екі жастан соң жетіде бір
шомылдырып
отыру

керек.
Баланы
тамақ
берердің,

ұйықтаудың
алдында
шомылдыру
артық.

Баланы
шомылдыратын үйдің жылылығы 17-18 градустан жоғарырақ
болсын.
Баланы шомылдырып болған соң, әсіресе, қолтықтарын,

мойнын, шабын жақсылап қарау керек. Кѳзін, құлағын, басын
таза ұстау керек. Былық қолыңмен баланың кѳзін тазалаушы
болма. Неше түрлі кѳз ауруы осыдан болады. Тамақ бергеннен
кейін баланың аузын тазалап отыру керек. Таза шүберекті

қайнаған суға малып, шынаяққа орап тазарт. Есін білген
баланы ас ішкеннен кейін аузын шайқауға үйрету керек. Аузы
иісті болмайды, тісі бұзылмайды. Пісуіне, шынығуына тұзды
судың пайдасы бар. Ал енді, баланы маймен сылау тіпті де

дұрыс емес. Май терінің тесіктерін бітеп тастайды. Еңсені
кѳтертпейді. Ауырайтады, кірлетеді, терлетеді. Баланы “ѳс, ѳс,
ѳс!” деп денесінің құрыс-тырысын жазу аса теріс болмас. Бірақ
еп керек. “Ѳс, ѳс, ѳс!” деп баланың бір жерін шығарып

алып жүрме.
Киім. Баланың дұрыс ѳсуінің негізгі бір шарты киімнің
дұрыс болуы. Баланы желге, күнге тигізбеймін деп орап,

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

шымқап, үлбіретіп ѳсірудің де қажеті жоқ. Бұлай ѳскен бала
аурымпаз болады. Шынықтырамын, денесін берік қыламын
деп, жалаңаш-жалпы ұстау да жарамайды. Шынықтырамын
деп жүріп, ауруға шалдықтырып, жазатайым ѳлтіріп алуы да

мүмкін. Киім дененің жылылығын сыртқа, сырттың суығын
денеге жібермейтіндей болуы керек. Сондықтан да, бала киімі
жұмсақ, жеңіл нәрседен тігілуі қажет.
Бала киімін үлкен кісілер киімімен бірге жууға жарамайды.

Үлкен кісі киімінен бала киіміне бір нәрсе жұғуға мүмкін.
Жеткен адам денесіне зиян келтірмеген нәрсе жас баланың
денесіне зиян келтіруі оп-оңай. Баланың киімі қолпылдаған
кең, денені қысып тұрғандай тар да болмасын, шақ болсын.

Балаға биік ѳкшелі етік кигізу, белін белбеумен қысып тастау
жарамайды. Жалпы айтқанда, бала киімі әдемі болсын деп
емес, ыңғайлы болсын деп білу керек.
Бѳлеу һәм бесік. Педагогика ғалымдары бала бѳлеуге

атымен қарсы. Баланың дұрыс ѳсуіне, қаны жүруіне, асы
сіңуіне кесел деп кѳп дәлелдер кѳрсетеді. Бұл дәлелдердің
салмақты екендігіне талас жоқ. Бірақ қазақ тұрмысы кѳзінен
қарағанда бѳлеуден безуге бола қоймас. Кѳшпелі абыр-сабыр

тұрмыста бѳлеудің пайдасы да болып шығар. Әңгіме бѳлей
білуде. Тас қылып бѳлеп тастасаң, қанын тоқтатпақ түгіл,
жанын да шығарып аларсың. Саулығына зиян келтірмей бѳлеу
туралы ой жүгірту үшін бесік хақында сѳз қозғамай болмайды.

Қазақ бесігі – аса ұсталықпен жасалған нәрсе. Жѳргегі,
тартпалары, астындағы тесігі, шүмегі, түбегімен баланың таза,
жинақ жатуына кѳп себепші. Бірақ әңгіме мұнда, осы бесікке
баланы қалай бѳлеу керек. Қазақ қатыны баланы жѳргекке

орап, бесікке екі жерден кеудеден бір, аяқ үстінен бір тас
қылып таңып тастайды. Бұлай таңып тастау, әрине, балаға
зиянды. Баланы бесікке бѳлейтін болсақ, осы зияннан қалай
құтыламыз?

Маған мынадай бір ой келді, баланы екі жерден қысып, қан
жүруіне кесел қылмас үшін, тартпаны кеңейту жолын

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

қарастыру керек. Менің ойымша тартпаны екеу қылмай, біреу
қылсақ. Біреу қылғанда, баланың мойнынан аяғына жететіндей
қылсақ. Енді тартпа демей-ақ жабу дейік. Жабу бесіктің бір
жағына, айталық, 6-7 баумен байланған болса, баланы

жѳргегімен орап, тѳсегіне салып, әлгі жабуды жаппай жауып,
бесіктің екінші жағынан алып келіп, тағы 6-7 баумен байласақ.
Міне, осындай жабумен таңылса, аса зиянды болмас еді. Бұл
бір – тәжірибе кѳрмеген ой. Мүмкін, қате болуға. Мен үшін

емес, баласын дұрыс тәрбие қылу үшін ата-ана осы ойды бір
тәжірибе қылып кѳрсе, игі болар еді.
Жә, баланы бесікке бѳлеуді мақұлдадық. Қалай бѳлеу
туралы да ой жүгірттік. Енді тербетуге келейік.

Күн батып барады. Үй іші қара кѳлеңке. Қыс болса, сасық
үңгірдің ішінде терезе аталған тесіктерден суық жел азынап
кіріп, аш аңдай ұлып тұр. Жаз болса, туырлықтың етегінен,
шидің арасынан жыландай жүз бұралып, қоңыр жел кіріп,

жолдасын жоғалтқан жандай мұңды, зарлы бір қоңыр әнге
басады. Үйдің бір босағасында бесік тұр. Ішінде бѳлеулі бала
жатыр. Жылап-жылап шаршаған. Енді айқай салып жылауға
шамасы жоқ. Әлсіз ғана ыңыранады. Бесік жанында баланың

анасы жоқ. Әлдеқайда кеткен. Мал жайлап, шаруа қылып жүр
ме? Әлде кѳрші үйдің қатынымен басын шұлғи-шұлғи бір
қысыр кеңесте отыр ма? Кім білсін, бесік жанында кѳзі кѳрдей
сұп-сұр

кемпір
отыр.
Құрысқан
қолы

бесіктің
арқалығында. Салмақпен бесікті тербетеді. Бала ыңыранады,
бесік күңіренеді, кемпір де күңіренеді.
Әлди-әлди, ақ бѳпем,

Ақ бесікке жат бѳпем.
Жылама, бѳпем, жылама,
Жілік шағып берейін,
Байқұтанның құйрығын,

Жіпке тағып берейін…
Әлди-әлди, әлди-ай… –деп күңіренеді кемпір. Кемпірде
талу жоқ. Тербетеді, күңіренеді, тербетеді.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Баланың ыңылы баяулап келеді. Басылды. Бала ұйықтады.
Кемпір күңіренеді. Болмаса сол кеште, бос үйде бесіктің
жанына жас баланың жеті жасар апасын отырғыз. Жел
жылайды, бесіктегі бір жасар да жылайды. Жанында отырған

жеті жасар да жылайды. Бос үйде дауыс шығарып, қорқуын
азайту үшін бесікті тарсылдатып тұрып тербетеді. Әлде не
уақытта бала ұйықтайды. Бесік жанында ѳксігін баса алмай
апасы әлі отыр.

Не болмаса, мынадай картинаны кѳз алдыңа алып кел. Түн.
Бала бесікте бѳлеулі жатыр. Жанындағы тѳсектегі шешесі
қалың кѳрпені жамылып шырт ұйқыда. Қарны ашты ма,
тоңды ма, тѳсегі тынышсыз болды ма, бір мезгілде бала оянып

жылайды. Бастап ақырын жылайды. Елең де қылған ана жоқ.
Дауысты молайтыңқырайды, оянған ана жоқ. Шыр-пыры
шығып, пырылдап, ішегі түйіліп жылайды. Ыңырана түсіп
шеше оянады. Бастап тербетіп ақырын қозғайды. Оған бала

уанбайды, «тұрмадың» деп ашуланғандай айқайын үдете
түседі. Үй ішінде жел долданады, шеше де долданады. «Ѳй,
кѳгала келсін, шешек шықсын», - дейді шеше. Тарс-тұрс, тарс-
тұрс тербетеді. Баланың айғайын бесіктің тарсылы жеңеді.

Әлде не уақытта бала ұйықтайды. Баласын күбірлеп қарғай-
қарғай қорылдап, ұйқыға кетеді шеше. (Әрине, қазақ
қатынының кѳбі мұндай емес қой. Бірақ кѳбі осындай десек,
аса адаспаймыз. Пысық, сергек, бала қадірін білетін аналардан

мына сѳзіме кешірім сұраймын.)
Жә, күңірене-күңірене баланың әжесі ұйықтайды. Жылай-
жылай
бала

ұйықтайды.
Қарғай-қарғай
баланы,

ұйықтайды. Баланың осы ұйқысы сау ұйқы ма? Шын ұйқы
ма? Жоқ.
Бұл дұрыс ұйқы емес. Бұл ұйықтату емес, шайқап-шайқап
баланың басын айналдыру, естен тандыру.

Тербетіп ұйықтату – баланы талдырып ұйықтату деген сѳз.
Тербетіліп ұйықтатылған бала ұйықтап жатқан жоқ. Талып
жатыр. Ѳзіңді бір нәрсеге тас қылып байлап тұрып, ерсіл-

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

қарсыл шайқап-шайқап тербетіп-тербетіп талдырып тастаса,
жақсы болар ма? Қазақ әйелі! Балаңда қасың болмаса,
тербетпе баланы. Бесік – баланың жататын орны. Естен
тандырып, талдыратын орны емес. Осыны ұғыну керек,

ұғу керек.
Ұйқы.
Ұйқысы
тыныш

болу
үшін
баланы
кѳзді

шағылыстыратын жарығы жоқ, құлақты жаратын айғайы жоқ
жерде ұйықтату керек. Әсіресе кенет айқай болмасын.
Баланың тыныш ұйықтауына себеп болатын бір нәрсе –
баланы

уақытта
ұйықтату.
Және
баланы

жаратылыстың ѳзі ұйқы үшін белгілеген уақытында яғни
түнде ұйықтату керек. Баланы түнде ұзақ ояу отырғызу дұрыс
емес. Баланы тамақ берісімен ұйықтату тіпті жѳнге келмейді.
Ұйқысы тынышсыз болады, һәм саулыққа зиян. Тамаққа тоя

сала ұйықтату – біздің жалпы зиянды әдетіміз. Ұйықтағанда
дененің, мүшенің бәрі демалатын, тыншығатын уақытта,
асқазанға сен тынықпа, мынау жеп-ішкеніңнің бәрін сен
қайнатып денеңе сіңіріп қой деу тіпті жѳнге келмейтін бір

зорлық емес пе? Ол сорлы қайтсін, бұл қызметті атқара
алмайды. Міне, осындайдан асқазан бұзылып, адамда неше
түрлі аурулар пайда болады.
Жас бала тіпті кѳп ұйықтайды. Жаңа туған бала ұйқыдан

тамақ үшін ғана оянады. 24 сағат бір тәуліктің 20 сағатын
ұйқымен оздырады.
Бала жарты жас шамасында әжептәуір уақыт ояу отырады.
Әйткенмен де екі жасқа қарағанша ояуынан ұйқысы кѳп

болады. 2–3 жасар бала күндіз 1–3 сағат, түнде 9–12 сағат, 4–5
жасар бала күндіз сирек ұйықтағанымен, түнде 10–11 сағат
ұйықтайды. 6–7 жасар бала 8–10 сағат, 12–13 жасар бала 8–9
сағат ұйықтайды. Жеткен адамға 6–7 сағаттан артық ұйқы

дұрыс емес.
Қозғалуы. Адам денесі қозғалуды тілейді. Адам неғұрым
жас болса, солғұрлы қозғалуды кѳп тілейді. Екі жасар дені сау
бала бір минут тыныш отыра алмайды. Күні бойы шаршау

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

отырмай,
аяқ-қолын
шолтаңдатып
отырады.

Бірақ
бастапқы кездегі баланың қозғалуы оймен, тілеумен қозғалу
емес, «рефлекс» бойынша соқыр қозғалу. 5–6 айдан былай
бала маңайындағы нәрселерді ұстауға, қолына алып ойнауға

ѳзі тілей бастайды. Міне, бала қозғалуды ѳзі тілей бастаған
кезде ана оған түрлі жеңіл ойын кѳрсетіп, кѳмекші болу керек.
Бірақ кѳмекші боламын деп қозғалуға шамасы жоқ баланы
зорлықпен қозғалуға үйрету дұрыс емес. Жаңа туған бала

басын һәм барлық денесін билей алмайды, оның шамасының
келетіні – жату. Бала тѳрт ай толмай басын билей алмайды,
жеті-сегіз ай толмай еркін отыра алмайды. Сондықтан 4 айға
толмаған

баланы
жатқан
орнынан

қозғай
беру
жарамайды.
Тегінде, баланы ѳзінің отыруға шамасы келмейтін кезде

еріксіз отырғызу қате. Бала бүкір болып калуға ықтимал.
Жас баланы кѳтеру де дұрыс емес. Денесіне зиян келеді, бұл

тілі бар дардай баланың «Апа, кѳтер, әке, кѳтер» деп мазаны
алуы ұнамды ма?.. Жас баланы арбаға салып сүйреу –
қазақтың бір қате жұмысы. Тақтай арбаның ішіне жаман
кѳрпеге оратқызып, баланы салып алып, 6–7 жасар балалар:

«Мен ағамның қара кер атынша шабамын» деп тұрып арбаны
дүрілдеткенде баланың не жаны қалады? Үлбіреген жас денеге
зиян келетін болған соң, аман жаннан не пайда? Баланы
еңбектеуден тыюға дұрыс емес. Еңбектесін, қозғалсын, жас

күшін жұмсай берсін. Бірақ бала еңбектейтін жер таза, тегіс
болсын, мүмкін болғанда тегіс жерге кілем тѳселген болсын.
Қазақтың еңбектеген баласының күні қараң ғой. Ол баланы
қараушы болмайды. Бала еңбектеп от орнына барып күйіп

қала ма, күл, кѳмір жей ме, нәжіске былғана ма, сызға, сазға
отыра ма, оны бақылаушы жоқ. Үсті-басы күл, топырақ,
үрпиіп ылғи сызда, сазда отырады. Баланың неше түрлі ауру
болатындығы осы сыз ѳтуден. Сызда, былық жерде асыралса,

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

мал баласы да оңбайды ғой. Адам баласы мал баласы емес,
баланы жақсылап бағу керек. Баланы қолынан ұстап тәй-тәй
қылуды дұрыс деуге болмайды. Денесінің бір жеріне зиян
келтіруге мүмкін. Кейбір ата-ана баланың тәй-тәй болғанын

қызық кѳріп, тәй-тәй болғысы келмей орнынан тұрмай
отырған баланы еріксіз тұрғызып тәй-тәй қылады. Бұл істері,
әрине, қате. Балаға итарба жасап беру дұрыс емес демейміз.
Бірақ

итарбамен
зорлап
жүргізбе
дейміз.

Жағалағысы
келгенде үстелді бала ѳзі-ақ жағалайды ғой. Итарба да
баланың жанында жай тұрсын. Жүргісі келсе бала ѳзі де
жүреді. Шеше бірақ байқап отырып, баланы арбаға дұрыс

ұстатқызып жіберсін. Тоғыз ай мен он алты ай арасында бала
жүруге үйренеді. Есте болу керек, баланың мешел болуы тәй-
тәй кеш болғандықтан, итарбасы болмағандықтан емес,
аурулы болғандықтан. Балам мешел болмасын десең, балаңды

дұрыс күт...
Серуен. Ылғи үйде, нашар ауада бала құп-қу, нашар,
меңіреу болады. Сондықтан баланы күн сайын таза ауаға
серуенге шығарып тұру керек. Киіз үй ашық ауамен бірдей.

Киіз үйдегі баланы шығарсаң да бір, шығармасаң да бір. Ал
еңді қазақтың «қысқы үй» деп аталған үңгіріндегі баланы
әлсін-әлсін серуенге шығарып тұрмай болмайды.
Үй саулыққа дұрыс салынған болса да, баланы серуенге

шығарып тұру керек. Себебі үйдің ауасы бұзылып отырады.
Алты ай толмаған баланы қыстыгүні серуенге шығару
жарамайды. Баланың саулығы нашар болса, доқтырлар бір
жасқа толмай қыстыгүні шығаруға қоспайды. Күзгі, жазғы 2

градустық салқында бір жылдық баланы күн сайын 15–20
минут серуенге шығаруға болады. Ал енді 2 жастан былай
баланы күн сайын кем дегенде 15–20 минут серуенге шығарып
отыру керек. Жаңа оянған яки шомылдырылған баланы су

жаялықпен серуенге шығару дұрыс емес, серуенге шығаруға
нағыз қолайлы уақыт – түстен кейінгі 2–4 сағат арасы.
Тісеу. Тісеу – баланың дене тұрмысында зор ѳзгеріс. Жас

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

иекті жарып бірінші тісі 6–8 ай арасында шығады. Иекте
тамыр кѳп болғандықтан, тісей бастағанда бала әжептәуір
ауырады. Ұйқысы тынышсыз, бас-аяғы ыстық болады. Аузынан
сілекей шұбырады. Бала әлсін-әлсін қолын аузына сала береді.

Мұндай уақытта баланы таза ауа, серуенге жиі шығару керек.
Жылы суға жиі-жиі шомылдыру керек. Балаға тісі тѳмендегі
ретпен шығады. Тісі тѳрт түрге бѳлінеді.
Бірінші түр – күрек тіс. Саны 8 болады. 5–12 ай арасында

шығады. Екінші түр – ит азу. Саны – тѳрт. 12–16 ай арасында
шығады. Үшінші түр – ас азу. Саны – 4, 17–20 ай арасында
шығады. Тѳртінші түр – түпкі азу. Саны – 4, 20–24 ай
арасында шығады. Міне, осымен баланың 20 сүт тісі болған

болды. 7 жаста бұл сүт тісі түсе бастап, 7–11 жас арасында
балаға дәйімгі тісі шығады. Яғни жаңағы айтылған – 20 тісі
түсіп қайта шығып, олардың үстіне тағы азу қосылады. 12
жаста тағы тѳрт азу шығады. Сѳйтіп, дәйімгі тістің саны 28-ге

толады. 22–25 жас арасында тѳрт азу шығады. Мұны ақыл
азуы дейді.
Баланың сүт тісі ѳте нәзік болады. Ыстық та, суық та
жарамайды. Қатты асты шайнай алмайды һәм бұзылымпаз

келеді. Сондықтан баланың тістерін таза ұстау керек. 3 жастан
былай тамақ берген сайын баланың аузын жуып отыру керек.
Тісті жаман бұзатын нәрсе – тәтті. Жас балаға тәтті беруге
жарамайды. Біраз ѳскен соң беруге мүмкін, бірақ аз һәм сирек

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

астапқы кезде жѳпшенді білінбейтін баланың жан
тұрмысы бала ѳскен сайын бірте-бірте біліне бастайды.
Сондықтан баланың дене тәрбиесі мен жан тәрбиесін қатар
алып бару керек. Қатар алып бару емес, бала ѳскен сайын

тәрбиеші күшінің кѳбін баланың жан тәрбиесіне жұмсай
беруге міндетті. Тегінде берік ұғу керек: адамның қымбат
нәрсесі де, жұмбақ нәрсесі де сол – жан. Қиын тәрбие тілейтін
де сол – жан. Жанды дұрыс тәрбие қыла білу үшін жанның

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

(Жан тілі)
сихология – ескі пән. Бұл пәнді пән қылып дүниеге
шығарушы – Айса пайғамбардан бұрын болған грек
ұлтынан

шыққан
Александр
Македонский
(Ескендір

Зұлхарнайын) патшаның тәрбиешісі Аристотель данышпан.
Психология деген сѳз грекше екі сѳзден құралған. Психо –
жан, логос – сѳз деген мағынада. Яғни жан туралы сѳз, жан
туралы пән деген сѳз болып шығады.

Жанды ешкім кѳрмесе де, жанның барлығында дау жоқ.
Бірақ бұл жан деген не нәрсе? Жанның не нәрсе екендігі
туралы үш пікір бар. Үшеуі үш түрлі философия пікіріне
негізделген. Біріншісі, жан денеден бѳлек ѳз алдына бір нәрсе

дейді. Бұл – баяғыдан бері келе жатқан пікір. Қазақтың жан
шыбын сықылды бір зат, ѳлгенде ауыздан ұшып шығып кетеді,
ұйықтағанда мұрнынан шығып серуендеп жүреді-мыс деген
ертегісі – осы пікірдің бір сәулесі.

Бұл жан денеден тіпті бѳлек, ѳз алдына қандайда болса бір
зат деген пікір «спиритуализм яки идеализм» деп аталады.
Екінші пікір – жан деген дене іскерлігінің әсіресе нерв

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

системасы мен ми іскерлігінің бір түрі дейді. Яғни жан деген
жеке зат жоқ, жан деген – дененің бірлігі деген сѳз. Бұл пікір
«материализм» деп аталады.
Үшінші пікір – жан деген жан кѳріністерінің жиынтығы

дейді. Яғни жан деген ойлау, сезу һәм барлық жан
кѳріністерінің жалпы аты дейді. Бұл пікір «феноменализм»
яғни эмпиризм деп аталады. Қайткенмен де адамзат бұл күнге
шейін жанның не зат екенін біле алған жоқ. Жанның не зат

екені
білінбеуінен
жанның
барлығына

қүмән
қылуға
болмайды. Жан бар. Барлығы сол – оның істері, кѳріністері
бар. Ақша қарда жосылып жатқан айқын ізге түссек,

алдымызда аңның барлығына күмән қыламыз ба? Бұ да сол
сықылды, жалғыз-ақ айырма мынау – ізіне түсіп зерттеп
отырып адамзат аңды баяғыдан бері соғып келсе де, жанға
жете алған жоқ. Яғни істері, кѳріністері бойынша жанның не

зат екенін қанша білмекші болса да, әлі күнге біле алғаны жоқ.
Бірақ бұдан бала тәрбиесі ақсамайды. Баланың жанын жақсы
тәрбие қылу үшін жанды кѳзбен кѳріп, қолмен ұстамай-ақ,
оның істерін, кѳріністерін жақсы тексеру жетеді.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

ан кѳріністері мен дене кѳріністерінің арасында кѳп
айырма бар:

құдық белгілі бір орын алып тұрады. Қандай зат болса да,
оның орын алатыны бізге белгілі. Егерде бір заттың алып
тұрған орнын ѳлшеген болсақ, пәлендей орын алып тұр
дейміз. Ѳлшемеген болсақ, пәлен зат зор, не болмаса кіші, яки

пәлен зат пәлен заттың не оң жағында, не сол жағында тұр
дейміз. Сыртқы дүниедегі заттың ѳзі түгіл ол заттың ісі де
белгілі бір орын алады, яғни белгілі бір орында болады.
Мысалы, жүру – адамның ісі. Осы іс белгілі орында болмай

ма? Әрине. Ал еңді жан кѳріністері белгілі орын иелемейді.
Мысалы, біз бір ойымызды пәлендей орын иелеп тұр, яки
пәлен ой пәлен ойдың оң жақ, яки сол жағында тұр деп айта
алмаймыз. Жан кѳріністері жалғыз уақытпен ғана ѳлшенеді.

Біз жан кѳріністері туралы, ой туралы пәлен уақытта болды,
яки қазір ғана болып тұр дей ғана аламыз. Бұл – бір айырма.

арқылы білінеді. Мысалы, бір малды кѳріп, бір иісті иіскеп,
жылылықты сипап білеміз. Ал енді жан кѳріністерін сыртқы

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

сезімдермен білуге болмайды. Мысалы, ұялу деп аталған жан
кѳрінісін не кѳріп, не татып, қысқасы сезім мүшелерінің
біреуімен біліп бола ма? Әрине, жоқ. Біз екінші адамда болып
тұрған жан кѳрінісін ѳзімізді-ѳзіміз сынаумен ғана білеміз.

Мысал үшін ұялу деген жан кѳрінісін алайық, қасымызда бір
кісі бір орасан істі істеді де, қызарып кетті, біз осы кісіде ұялу
жан кѳрінісінің болғанын біле қоямыз. Мұны қалай білдік. Ұят
деген бір зат болып кѳзімізге кѳрінді ме? Яки иіс болып

мұрнымызға келді ме? Жоқ, бірі де болған жоқ. Біз жалғыз-ақ
қарсыда отырған кісінің бетінде кенет қызылдық кѳрдік, басқа
еш нәрсе сезгеніміз жоқ. Олай болса жаңа қарсыдағы адамда
ұялу жан кѳрінісі болды деген білім бізге қайдан келді? Мұның

мәнісі мынау: күндерде бір күн біз де орасан бір іс істеп,
жанымыз қысылып қалған, яки ұялған, жанымызда осы ұялу
кѳрінісі болып қалған уақытта бетіміз дуылдап, қып-қызыл
болып кеткен, сонда біз біліп қойғамыз: «Ә-ә-ә... жанда ұялу

кѳрінісі болғанда бет қызарады екен» деп. Жаңа қарсымыздағы
адам қызарғанда біздің оны ұялды дегеніміз осы. Яғни ана
адамның бетінде қызылдықты кѳргенде, біздің ѳз басымыздан
кешкен іс есімізге түсе қалды, яғни біз ѳзімізді-ѳзіміз сынай

қойдық. Қысқасы, жан кѳріністерін адам сыртқы сезімдерімен
біле алмайды, ѳзін сынап қана біледі.

уақытта бола береді. Мысалы, денеде қан жүру, дем алу
сықылды дене кѳріністері бір уақытта болып жатады, біріне-
бірінің бѳгеті жоқ. Ал енді жан кѳріністері бір уақытта
болмайды. Олар бірінің артынан бірі болады. Мысалы, біз бір

уақытта екі ой ойлай аламыз ба? Жоқ. Дұрыс, кей уақытта
ойлар бірінің артынан бірі нажағайдың жарқылындай тез-тез
келгенде, бізге осы ойлар бір-ақ уақытта болған сықылды
кѳрінеді. Бірақ бұл кѳрінуі ғана, шынында әрқайсысы әр

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

ан кѳріністері мен дене кѳріністері арасында қанша
айырма болғанымен, араларында тіпті жақындық
жоқ емес, қайта бірлік, байлам бар. Дене жанға, жан денеге
байлаулы, біреуінің біреуінсіз күні қараң.

Ѳзімізге мәлім: денеміз сау болса, жанымыздың ісі де сау,
жақсы болады. Яғни ақылымыэ түзу, сезіміміз дұрыс,
қайратымыз берік болады. Егерде денеміз ауру болса, яки
жұмыс қылып шаршаса, жанымыз да ауру, жанымыз да

шаршайды. Басқа ауру, мидың ауруы жан ісіне жаман әсер
қылады. Нашар ауа басты айналдырып, қанды дұрыс
жүргізбей, денеге әсер қылады да, жанға барып қол салады.
Яғни жанның ісі шабандайды, бұзылады. Ой күңгірт тартады,

сезім топастанады. Қайрат жасиды. Денең салбырап ауырған
кезде ыстық қою шайды ішіп жіберсең, денең жадырап кетеді.
Денең жадырап кеткен соң, жаның жадырап кетеді. Бұл
мысалдармен біз жанның денеге байлаулы екенін кѳрсеттік. Ал

еңді дене де жанға байлаулы, жан кѳріністері денеге қатты әсер
береді. Адамның кѳзқарасы, дауысы, аяқ басуынан жанның
қандай күйде екені кѳрініп-ақ тұрады. Қайғы һәм ойлау денені
жабықтырады, қуаныш адамды күлдіреді. Бетке қан жүгіртеді.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Ақынның «бетке шықпай қала ма жүрек ізі» дегені жанның
жайын білетіндігі ғой. Қорыққанда дене дірілдеп, қан қашып
кетеді. Аса қатты қорыққаннан, яки аса күшті қайғыдан
бірнеше сағатта шаштары аппақ болып қалғандар да болған.

Міне, жан кѳрінісінің денеге әсер беруі қандай дәрежеге
жетеді.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

р нәрсені үйренудің белгілі түзу жолдары бар. Жан
кѳріністерін үйренудің жеке жолдары бар.
Ѳзін бақылау жолы
Жан кѳріністерін үйренудің жолы, бірінші – ѳзін бақылау.

жанының
кѳріністерін

кѳріністерімен таныс бола алмайды. Мысалы, ашу, қуаныш
сықылды жанымыздың кѳріністерін бақыласақ қана біз
олардың қандай мінезде екенін һәм араларында қандай
айырма бар екенін біле аламыз. Бірақ бір жан кѳрінісін сол

кѳрініс болып тұрғанда бақылау оңай емес. Себебі ѳзін
бақылау деген сѳз адамның яғни жанның бір уақытта екі іс
істеуі, әрі бақылаушы, әрі бақыланатын зат болуы деген болып
шығады. Бұл істе мүмкіндік аз. Бұған мысал алайық. Менде

ашу деген жан кѳрінісі болып тұр, яғни мен ашуланып
тұрмын. Егерде мен осы ашуланып тұрғанымда осы ашу
кѳрінісін бақылай бастасам, яғни ашудың тууына не себеп
болды, ашу деген қандай нәрсе екен деп ойлай бастасам, сол

ашу бұрынғы күйінде тұра ма? Әрине, тұрмайды. Мұндай
ойға кірісумен ашудың күші кеми бастайды. Осы мен неге

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

ашуланам деп ойлай бастасаң, ашуың біте қалады. Міне, ѳзін
бақылаудың оңай емес екендігі осыдан кѳрінеді.
Әйткенмен де, жан кѳрінісі артық күшті болмаса, ѳзін
бақылауға болады. Мысалы, жеңіл ашуланып отырған адам

сол ашуының себебін тексеріп отыруға мүмкін.
Бірақ ѳзін бақылау деген сѳздің шын мағынасы – ѳткенді
еске түсіру деген сѳз. Мысалы, ашу деген жан кѳрінісін
бақылау үшін біз бұрын ѳткен бір ашуымызды, яғни бұрынғы

бір ашуымыздың не себептен туғанын, қалай күшейгенін,
қандай мінезді болғанын һәм қалай басылғанын еске түсірсек,
сол уақытта біз ашу деген жан кѳрінісін ѳзін бақылаған
жолмен бақылаған боламыз. Ѳзін бақылау деген сѳз – бұл

мағынада бұрын болып озған жан кѳріністерін еске түсіріп
тексеру деген сѳз болып шығады. Адамға ѳзін-ѳзі тексеру,
ѳзіне-ѳзі есеп беру деген оңай нәрселер емес. Ѳзін- ѳзі
тексеріп, қаталарын кѳруге адамның менмендігі бѳгет болады.

Әйткенмен де, бұл адамның ѳзін-ѳзі тексеруі – оның жан
тұрмысының ѳркендеуіне, түзу жолға түсуіне бірінші шарт. Ѳз
қатасын кѳре білген адам келешекте сол қатаны істемеуге
ұмтылады Адамның ѳзін-ѳзі яғни ѳз қатасын ѳзі кѳре білуі

оның жанының идеалға, қасиетті қияға ұмтылатын мінезі
барлығын кѳрсетеді.
Міне, осы себептен зор жазушылардың ѳздері жазған
әсерлеріне кѳңілі толмайды. Қайта-қайта түзейді. Жазаласа,

ѳртеп, жыртып та жібереді. Жалба-жұлба киім киіп, аш-
жалаңаш жүретін бұзақылық, күнә деген нәрсені білмейтін
дуаналардың ѳз кеуделерін ѳзі жұдырықтап:
Кешіре гѳр, құдайым,

Кѳп қой менің күнәйім,–
деп зарлаулары ѳздерін тым тексеріп, кішкене қаталарын
тым зор кѳріп жіберулерінен, жандары ұмтылатын қияның
тым биік болуынан ғой. Дұрыс, адамның бәрі дуана

болмағанмен, ѳзін тексермесе, адам ілгері баса алмайды.
Ѳзінен ешбір кемшілік кѳрмей, қата таппай, ѳзіне-ѳзі риза

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

болып, мәз болып жүретін адам зор адам емес, шѳбір адам
болады. Жаны жабайы, ауданы тар болады.
Бақылау
Жан кѳріністерін үйренудің екінші жолы – бақылау, яғни

бір адамның ѳзінен басқа адамдардың жан кѳріністерін
бақылауы. Бірақ, біз жоғарыда айтып ѳткеміз, жан кѳріністерін
сыртқы сезімдермен бақылауға болмайды деп. Сондықтан
басқа адамның жан кѳріністерін бақылау дегенде оның жан

кѳріністерінің сыртқы белгілерін бақылау, тексеру керек деп
ұғу керек. Мысалы, біреудің пішініне, қозғалуына, сѳзіне,
жүріс-тұрысына
қарап,

бақылап,
солар
бойынша

кѳріністерін тексереміз.
Біз егер ѳзін бақылау жолымен басқа адамдардың жан
кѳріністерін бақыламасақ, біздің жан кѳріністері туралы
біліміміз толық болмас еді. Сондықтан байқауы кѳп адам бір

адамның пішінінен, жүріс-тұрысынан, бір-екі ісінен, біраз
сѳзінен ол адамның қандай мінезді екенін біліп ала қояды.
Мүмкін болғанша тәрбиешінің шыншыл «физиономист»
болуы керек.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

ан тұрмысының, жан кѳріністерінің түзу, сау болуы
үшін нерв системасының сау болуы шарт.
Нерв системасы
Жан тұрмысын жарыққа шығаратын жан мен дене

арасында тіл хатшы болатын құрал, жан мен денені бір-біріне
байлайтын
байлам-нерв
системасы

аталады.
Нерв
системасы екі бѳлімнен тұрады: орда бѳлім (ми, жұлын) һәм
бұтақ бѳлім. Нерв системасының бәрінің түбі – бастағы ми.

Мидан 12 егіз нерв шығады. Бұл нервілер мидан шығысымен
бұтақтанады. Онан соң бір-біріне қосылады, бір-бірімен
топталады. Барып-барып тағы бұтақталып, денеге жайылады.
Бұлардың кейбіреулері теріге барып бітеді. Кейбіреулері

сыртына шығып, жат бір түрде шоғырмақталып бір құрал
болып, аппарат болып бітеді.
Нерв системасының қызметі
Нерв системасының ағасы, биі – ми. Ми – жанның құралы.

Жан ми арқылы сыртқы дүниеде һәм ѳз денесінде не болып
жатқанын біледі. Миды жұмсап, жан денені қозғайды. Егер ми
зағып болса, яки зиянданса, адамның жан тұрмысы дұрыс
болмайды. Мидың белгілі бір жері зиянданса, адамның қол-

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

аяғы қозғалмай қалады, яғни «паралич» болады. Мұны біздің
қазақ «пері соққан» дейді. Яки тілі, кеңірдегі сау болып тұрса
да, сѳйлей алмай тілсіз болып қалады. Яғни афазия ауруы
пайда болады.

Ал енді мидан шығатын нервілер телеграмның сымы
сықылды мидан денеге, денеден миға бұйрық тасиды. Бұл
нервілер қызметтеріне қарап екіге бѳлінеді. Біреулері әсерді
сыртқы дүниеден, яки денеден ордаға, яғни миға алып барады.

Бұл нервілер сезу нервілері, яки ордаға ұмтылатын нервілер
деп аталады.
Бұл нервілер арқылы біз салқын, жылымық, жарық, дауыс
сықылды сыртқы дүние кѳріністерін білеміз. Ал енді біреулері

әсерді ордадан нервінің ұшына алып барады. Бұлар қозғау
нервілері, яғни ордадан қашатын нервілер деп аталады. Бұл
нервілер арқылы біз қол-аяқ һәм бар денемізді қозғаймыз.
Егерде бір мүшенің сезу нервілері кесілсе, мысалы, саусақтың,

ол уақытта саусақ еш нәрсені сезбейтін болады. Егерде,
мысалы, саусақтың қозғау нервілері кесілсе, ол уақытта саусақ
тіпті қозғалмайтын болады.
Нерв системасының саулығын сақтау

Жоғарыда айтылғаннан нерв системасының қандай нәзік
һәм қандай қымбат екендігі ашық кѳрініп тұр. Олай болса,
жалпы нерв системасын, әсіресе миды сау қылып ұстап, оған
зиян келтірмеске керек... Мысалы, балаға миға зақым

келтіретін ойын ойнауға жарамайды. Және баланы басқа ұру
жарамайды.
Балаға насыбай атқызуға, шылым тартқызуға жарамайды.
Біздің қазақтың кейбір атқа мінгендерінің жап-жас баласына

шылым тартқызып, «қарағымның аузынан түтінді пәлен
тѳредей шығаруын қарашы» деп қарқ-қарқ күліп мәз
болатындары бар. Мұның надандық, есерлік екендігінде не сѳз
бар? Балаға алкоголь, яғни мас қылатын арақ тұқымды нәрсені

ішкізудің дұрыс еместігі ѳз-ѳзінен белгілі тұр.
Нерв системасын ѳсіру һәм берік қылу

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Нерв системасының сау болуы керек болған сықылды, оның
дұрыс ѳсуі һәм берік болуы да керек. Бар дененің жақсы
ѳсуінің шарты денені тек жатқызбай жұмыс қылдыру болса,
нерв системасының жақсы ѳсуінің һәм берік болуының да

шарты сол. Нерв системасына әсіресе миға істететін жұмысы
сол мидың ѳсу дәуірлеріне тура келетін болсын. Есте болсын,
адамның бар денесі бастапқы кезде ѳсуді ғана біледі. Біраздан
қозғалымпаз һәм сезімпаз болады. Ұлғая келе ғана адамда есті

тұрмыс басталады. Сондықтан балаға бастапқы кезде оның
сыртқы сезімдерін ұлғайтатын һәм дене мүшелерін кѳп
қозғалтатын
жұмыстар

істету
керек.
Сурет
салдыру,

жабыстыру (балшықтан түрлі заттар жасау), қол еңбегі һәм
гимнастика сықылды. Мұнан соң бала ұлғая, ѳсе келе оның
істейтін жұмыстары да тереңдей беру керек. Қысқасы, нерв
системасының тәрбиесі дененің ѳсуіне қабысып отыруға тиісті.

Белгілі жолдармен басқыштап тәрбие қылынған ми сау, ѳткір
һәм талмайтын берік болады. Миын іскер қылып үйренген
адам қартайып, бар денесі қаусап іске жарамай отырған күнде
де сау милы, дұрыс ойлы болады. Ал енді «жасыңда қылжың

болсаң, ѳскенде мылжың боларсың» деген мақал ып-ырас.
Мидың қажуы һәм оны тынықтыру. Ми – дененің бір
мүшесі. Ол жұмыссыздықтан қажыған сықылды жұмыстан да
қажиды. Қажыған соң тынығуды керек қылады. Миды бет

алдына жұмсай беру күшін азайтады, хатта оны паралич
соғып, адам есалаң болып қалады. Денемен жұмыс қылсаң да,
мидың ѳзімен жұмыс қылсаң да, мида бір у пайда болып
отырады. Сол уды қан жуып алып кетіп, миды тазартып

отырады. Егерде жұмыс тым қатты болса, миға у тым кѳп
жиылады да, қанның жуып алып кетуіне шамасы келмей
қалып, нерв системасының бәрі уланады. Және миға қатты
жұмыс істеткенде, қан миға ұмтылып, ѳзге дене ашығып

қалады да, әлсірейді, сола бастайды. Міне, осы себептен ақылға
жұмыс қылдырғаннан кейін әр уақыт тынығып отыру керек.
Тынығу екі түрлі болады: не біржола жұмысты доғару, не

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

болмаса жұмысты жаңарту. Жұмысты жаңартқанда да, яғни
бір жұмыстың орнына екінші жұмыс қылғанда да адам
тынығады. Мысалы, кѳру жұмысынан соң (оқу, жазу) есту
жұмысына кѳшсе (әңгіме тыңдау), бала әжептәуір тынығып

қалады. Әйткенмен бұл тынығу жұмысты біржола доғарып
тынығуға жетпейді. Әсіресе жас балаларды жиі-жиі жұмыссыз
тынықтыру керек. Ал енді тынығу уақытында бала не қылады?
Бұған жауап беру үшін мынаны білу керек: бала қозғалмай

отыра алмайды. Баланы ең қажытатын нәрсе – тек отыру.
Сондықтан баланы тынықтыру дегенде оны таза ауада ойнату,
таза ауада гимнастика жасату деп ұғу керек. Ойын һәм
гимнастика туралы алдымызда тағы сѳз қозғармыз.

Жан кѳріністерін тап-тапқа бѳлу
Жан кѳріністері қанша түрлі болғанмен, оларды түп
негіздері бойынша үш тапқа бѳлуге болады: білу яки ақыл
кѳріністері, ішкі сезім кѳріністері һәм қайрат кѳріністері.

Қазақтың данышпаны Абай бұл үш тапты ақыл, жүрек,
қайрат деп атайды. Біз бір заттың яки кѳрінісінің сынын
белгілейміз, заттар яки кѳріністер арасындағы байламды яки
айырманы табамыз. Бұл – ақыл ісі. Біз қайғырамыз, қуанамыз.

Бұл – ішкі сезім ісі. Біз бір істі істемекші боламыз, бір
мақсатқа жетпекші боламыз. Бұл – қайрат ісі.
Жан тұрмысының бірлігі. Адамның жан кѳріністері
жоғарғы үш тапқа бѳлінгенімен, бұл үш тап бір-біріне

жуымайтын емес, бұл үш таптың арасында берік байлам бар.
Яғни адамның жан тұрмысында бірлік бар. Екінші түрлі
айтқанда, адам бір іс істегенде, осы үш тап жан кѳріністерінің
үшеуі де қатынасады. Мысалы, біздің бір саусағымыз ауырды.

Сонда біз саусағымыздың ауырғанын сеземіз. Бұл – ішкі сезім
ісі. Саусақтың ауырған себебін тексереміз. Бұл – ақыл ісі. Сол
ауруды жеңілдетуге, бітіруге, жазуға ұмтыламыз. Бұл – қайрат
ісі. Ал енді адамның әрбір ісіне осы үш тап жан кѳріністерінің

үшеуі қатынасатын болғандықтан, сол ақыл, ішкі сезім, қайрат
үшеуін бірдей тең тәрбие қылу – тәрбиешінің міндеті. Бір

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

адамның осы үш тап жан кѳріністері тең болмай, біреуі
таразыны басып билеп кетсе, ол адам бақытты болмақ емес.
Бұл туралы данышпан Абайдық тѳмендегі сѳзі шын дұрыс сѳз.
Әуелде бір суық мұз – ақыл зерек,

Жылытқан тұла бойды асық жүрек,
Тоқтаулылық, талапты шыдамдылық,
Бұл қайраттан шығады, білсең керек.
Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста,

Сонда толық боласың елден бѳлек.
Жеке-жеке біреуі жарытпайды,
Жол да жоқ жарыместі «жақсы» демек.
Ақыл да, ашу да жоқ, күлкі де жоқ,

Тулап, қайнап бір жүрек қылады әлек.
Біреуінің күні жоқ біреуінсіз,
Ғылым сол үшеуінің жѳнін білмек.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

серлену ұғымы. Нерв системасы алып келген әсерді
жанның ұғуы, аңдауы әсерлену деп аталады. Жан
алдымен білімді осы әсерлену арқылы алады.
Әсерлену кѳрінісі қалай болады? Әсерлену кѳрінісінің

болуы былайша: сыртқы дүниедегі бір зат біздің денемізге,
яғни нервінің ұшына (периферия нервілеріне) әсер қылады.
Мысалы, дауыс құлақ нервісіне әсер қылады. Осы әсерді нерв
орда нервіге, яғни миға алып барады. Ми осы келген әсермен

әсерленеді, яғни мида бір аңдау пайда болады. Міне, осы нерв
системасы алып келген әсерді жанның аңдауы – әсерлену деп
аталады.
Әсерлену кѳрінісінің болу шарттары. Жанда әсерлену

болса, яки тым күшті болса, әсерлену болмайды. Мысалы,
бетке шаң қонады. Сол шаң беттегі нерв ұштарына, әрине, әсер
бермей қоймайды. Бірақ бұдан әсерлену болмайды. Яғни жан
бетке шаң қонғанын білмейді, аңдамайды. Мұның себебі

әсердің тым әлсіз болғаны. Және әсер тым күшті болса да,
әсерлену
болмайды.
Мысалы,

күшті
дауыс
құлақты

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

тұндырады, шулатады. Бірақ одан жан дұрыс әсерлену ала
алмайды.

ѳтсін, яғни бірі артынан бірі болған екі әсерден екі әсерлену
болу үшін екі әсердің арасында белгілі бір уақыт ѳтуге тиісті.
Мұның мәнісі мынау: сыртқы бір заттың нервке берген әсері
тоқталған күнде не нервтің ѳз-ѳзінен біразға шейін қытығы

басылмай тұрады. Сондықтан екінші әсер бірінші әсердің
артынан іле-шала келсе, екі әсер қосылып кетіп, екеуінің де
мінездері ѳзгереді. Мысалы, зырылдауық қатты айналғанда,
бір дѳңгелек болып қана кѳрінеді. Егерде сол зырылдауықты

түрлі бояуға бояп зырылдатсаң, ана бояулардың бірі кѳрінбей,
зырылдақ сұр болып кѳрінеді.

іскерлігін жұмсасын. Егерде әсер миға барып жетпесе,
әсерлену болмайды. Мысалы, кѳру нервісін мидан айырсақ,
жанда кѳру әсерленуі болмайды. Және миға келген әсерге
жанның іскерлігін жұмсауы шарт. Бұлай болмаса, яғни

жанның
іскерлігі
басқа
затта

отырса,
жанда
әсерлену
болмайды. Мысалы, біз бір қызық кітап оқып, яки қызу

әңгімеге кіріп отырсақ, есіктен кірген адамды байқамаймыз.
Қан майданда кѳзіне қан толып жан алып, жан беріп жүрген
жауынгер денесіне түскен жараны сезбейді дейді. Грек ғалымы
Архимед туған, ѳскен шаһарына жау кіріп, шаһар іші азан-

қазан, айғай-ұйғай болып жатқанда, ешбір дыбыс естімей,
ѳзінің ойына батып, бір сызықтарын сызып отырды дейді.
Әсерленудің іші, күші һәм тоны. Әсерленудің сын-
сипаты әсерленудің іші деп аталады. Яғни біз бір сыртқы сезім

арқылы болатын әсерленуден екінші сыртқы сезім арқылы
болатын әсерленуді айырамыз. Мысалы, бір дыбысты, түсті,
иісті, дәмді бір-бірінен айырамыз. Мысалы, қараны ақтан,
жусан иісін сасыр иісінен айырамыз.

Түрлі сезім арқылы алынатын әсерленулердің, хатта бір
сезім арқылы алынатын әсерленулердің арасындағы айырма

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

зор.
Зорлығы
сонша:
оларды-бір-бірімен

салыстыруға
болмайды. Мысалы, біз қызыл түс пен тәтті дәм арасында, яки
жусан иісі мен адамның айғайы арасында қандай айырма
барын, яки қызыл түс пен сары түс арасында, тұщы дәм мен

ащы дәм арасында қандай айырма барын айта алмаймыз.
Себебі, бұларды салыстыруға мүмкін емес. Бір әсерленудің
сынын білу үшін сол әсерленудің адам жанында болуы шарт.
Мысалы, тума соқырға түстің не екенін, тума саңырауға

дыбыстың не екенін ұқтырып болмайды. Себебі олардың жаны
дыбыстан, түстен әсерленіп кѳрген емес.
Әсерлену кѳрінісінің дәрежесі әсерленудің күші деп
аталады. Мысалы, біз ауыр салмақ пен жеңіл салмақты, қатты

дыбыс пен ақырын дыбысты айырамыз. Әсерленудің күші
сыртқы әсердің күшіне байлаулы. Сыртқы әсер күшті болса,
әсерлену де күшті болады. Бірақ әсерленудің дәрежесінің
артуы әсер дәрежесінің артуына ылғи тура келіп отырмайды.

Яғни әсер бір есе күшейгенде, әсерлену де бір есе күшейіп, яки
әсер екі есе күшейгенде әсерлену де екі есе күшейіп
отырмайды. Мысалы, бір қолға бір қадақ гир ұстап тұрып,
тағы бір қадақ гир алсақ, салмақтың артқанын, яғни

әсерленудің күшейгенін айқын сеземіз.
Ал енді, егер біз қолымызға бір пұт гир ұстап тұрып сол бір
пұтқа бір қадақ гир қоссақ, онда салмақтың артқанын тіпті
сезбейміз. Күшею үшін әр түрлі әсерлену әсердің әр түрлі

ѳсуін тілейді. Мысалы, салмақ һәм дыбыс әсерленулері күшею
үшін әуелгі әсердің үстіне жаңадан сол әсердің ѳзінің үштен
бірі қолданылуы шарт. Ал енді жарық әсерленулері күшею
үшін яғни күшейгені сезілу үшін әсердің тағы жүзден бірі

қосылуы шарт.
Әсерленудің жұғымды яки жұғымсыз болуы әсерленудің
тоны деп аталады. Мысалы, дыбыс әсерлеулерінің жұғымды һәм
жұғымсызы бар. Бақырған дауыс – жұғымсыз. Қоңыр әуен –

жұғымды. Әсерленудің тоны кѳбінесе біздің денеміздің қандай
күйде екенін кѳрсетеді. Дене сау болса, әсерлену жұғымды

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

болады. Дене ауру болса, әсерлену жұғымсыз болады. Мысалы,
ауру адамға еш нәрсе ұнамайды. Нағыз жұғымды әсерленулер де
оған ләззат бермейді. Кейбір аурулар тіліне бұрыш яки насыбай
салғанда, хатта аяғын кескенде аурудың не екенін сезбейді. Есалаң

адам ѳз денесін ѳзі тас-талқан жара қылса да, ауруды білмейді.
Әсерленулерді орындастыру. Әсерлену орда нервте,
мида, жұлында ғана болса да, денеміздің қай жеріне әсер
болса, біз әсерленуді сол жерге алып барамыз. Мысалы,

саусағымызды суық затқа тигізгенде, суық саусаққа әсер
бергендіктен, біз суық әсерленуін саусаққа алып барып
жапсырамыз. Яғни саусақ тоңды дейміз. Міне, осы әсер
денеміздің

жерінде
болса,

жерге
әсерленуді
орындастыру.
Перцепция. Әсерленуді туғызған себепті яки затты табу

перцепция деп аталады. Мысалы, біз бір саусағымызды шоққа
басып алып күйдіріп алсақ, біздің жанымызда күю әсерленуі
пайда болады. Сол уақытта біз алдымен қай жерде әсер
болғанын табамыз (локализация), одан соң не себептен бұл

әсерлену болғанын, яғни саусақты шоққа басып алғаннан
мынау әсерленудің болғанын ойлап табамыз (перцепция).
Апперцепция.
Әсерленуді

бұрынғы
болған
тәжірибелермен
толықтыру

аталады.
Мысалы, біз бір шағым қант кѳрсек, соның бір ақ зат екендігі
туралы әсерлену алып, осы әсерленуді бұрынғы тәжірибемен
яғни

қанттың
қаттылығы,
тәттілігі

суға
салғанда
еритіндігін еске түсіріп толықтырамыз.
Перцепция

апперцепция
арасындағы
байлам
мынадай: перцепция неғұрлым күшті болса, апперцепция

сонша әлсіз болады. Һәм керісінше, апперцепция күшті болса,
перцепция сонша әлсіз болады. Мысалы, бір затты ең алғаш
кѳргенде бізде перцепция күшті. Кѳп кѳргенде апперцепция
күшті.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

болса, ол уақытта адамда иллюзия яғни сезім алдауы пайда
болады.
Иллюзия – болып тұрған әсерленуді бұрынғы әсерлену
жеңіп кеткенде болатын сезім алдауы. Келе жатқан бір кісіні

екінші біреу деп ойлап қалу, шілікті қасқыр деп білу, міне,
осылар – иллюзия. Аристотель тәжірибесі яғни орта саусақ
пен сұқ саусақты айқастырып (ортаны сұқтың үстіне салып),
екеуінің арасында бір домалақ нәрсені домалатқанда, әлгі бір

домалақ нәрсенің екеу болып кѳрінуі, бұ да иллюзия. Екі
қолымызға екі ыдыс алсақ, екеуі бір-біріне тіпті ұқсас болса,
екеуі де бір нәрседен жасалған болса, екеуінің салмағы да
бірдей болса, бірақ екеуінің зорлығы екі түрлі болса, осы екі

ыдысты біз екі қолымызбен кѳтерсек, бізге зор ыдыс жеңіл
кѳрінеді. Мұның себебі – біз зор нәрсенің салмағы ауыр
болатындығына
әдеттенгенбіз.

ыдысты
кѳтермекші
болғанда біз мұның салмағы ауыр ғой деп күшті кѳп
даярладық. Бірақ күткеніміздей күшіміз кѳп жұмсалмай

қалды. Сондықтан зор ыдыс бізге жеңіл болып сезіліп отыр.
Міне, бұ да иллюзия.
Бала әсерленулері мен жеткен адам әсерленулері
арасындағы айырма. Бала әсерленулері бастапқы кезде

тұманды болады. Бала әсерленудің ішін де, күшін де айыра
алмайды.
Және
бала

локализация,
перцепция

апперцепцияны да жасай алмайды. Айталық, баланың қолы
ауырады екен, бала құр жылайды, тынышсызданады. Яғни
балада ауру әсерленуі болады. Бірақ бұл әсерлену қай жерден
болып тұр, оны білмейді. Ауырған жерінің аяқ екенін

білмейді, яғни әсерленуге локализация жасай алмайды. Және
осы аурудың не себептен болғанын білмейді, яғни перцепция
жасай алмайды. Балада апперцепция жоқ. Сондықтан шоққа
қолын басып алады. Шыр ете түсіп, тағы апарып басады. Бұл

істерге бала бірте-бірте, әсіресе сипау һәм кѳру сезімдері
арқылы үйренеді. Шоққа қолын кѳбірек басса, күю қолда

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

болғанын, оны күйдірген шоқ екенін, шоқтың күйдіретіндігін
біледі.
Әсерленуді бѳлу. Барлық әсерленулер екіге бѳлінеді:
жалпы сезім яки дене әсерленулері һәм сыртқы сезім

әсерленулері.
Жалпы сезім яки дене әсерленулері. Дене әсерленулері
денеміздің қандай күйде екенін білдіреді. Дене әсерленулерін
былай бѳлуге болады: 1) ет әсерленулері (кесіп, соғып алғанда,

ұйып
қалғанда,
шаршағанда,
демалғанда

болатын
әсерленулер); 2) нерв әсерленулері (нервтің солуы һәм ауруы,
саулық әм жадырау әсерленулері); 3) тамақтану һәм қан жүру
әсерленулері (ашығу, сусау, жүрек айну һәм жүрек ауырғанда

болатын әсерленулер); 4) дем алу әсерленулері (тұншыққанда,
жѳтелгенде, таза ауаға шыққанда болатын әсерленулер); 5)
жылылық, суықтық әсерленулері.
Бұл дене әсерленулерінің адамның дене тұрмысына

болмаса, білу-ақыл тұрмысына артық пайдасы жоқ. Бірақ
бұлардың дұрыс тәрбие қылуы адамның ақыл тұрмысына да
әжептәуір әсер береді. Мысалы, ерке болып, тым бетімен ѳскен
бала дене тұрмысы кішкене ғана бұзылса да, айталық, бір

жеріне бір нәрсе тиіп кетсе де, кішкене жѳтелсе де, жылап,
тынышсызданып, мазаны алады. Бұл дене әсерленулерінің
жақсы тәрбие қылынбағандығынан.
Сыртқы сезім әсерленулері. Сыртқы сезім – 6: кѳру, есту,

иіскеу, тату, сипау, ет сезімі. Осы 6 сезім бізді сыртқы
заттармен таныстырады. Яғни олардың түсі, түрі, дәмі, иісі
һәм басқа сындарымен адам жанына түрлі білімді осы 6 сезім
береді. Бұлар түгел болмаса, адамның жан тұрмысы түгел

болмақ емес. Бұл алтаудың ішінде адамның жаны үшін аса
қымбаттары – кѳру мен есту. Бұлардан соңғы – сипау. Сипау –
ет сезімі. Ал енді иіскеу мен тату сезімі жан тұрмысы үшін аса
қымбат сезімдер емес. Бұлар кѳбінесе дене тұрмысына қызмет

қылады.
Сыртқы сезімдерді тәрбие қылу. Сыртқы сезім адамның

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

жан тұрмысы үшін аса қымбат болғандықтан, баланың бұл
сезімдерін аса жақсы тәрбие қылу керек. Бірінші, бұл
сезімдердің сау һәм берік болуына, екінші, бұл сезімдердің
ѳткір, терең, дұрыс болуына ыждиһат қылу керек. Және бұл

сезімдерді тең тәрбие қылу керек. Бұлардың біреулері жақсы
тәрбие қылынып, біреулері нашар тәрбие қылынса, жан-
тұрмысы да тегіс, бүтін болмақ емес. Онда да кетіктік, кемдік
болмақ.

Енді сыртқы сезімді жеке-жеке тексерейік.
Кѳру. Кѳру құралы – кѳз. Кѳз ұясы деп аталған
шұңқырдың

жағында
мидан
кѳру
нервтері

келіп
бұтақтанады. Сыртқы дүниедегі бір зат яки бір кѳрініс кѳру
нервтеріне әсер береді. Нервтер бұл әсерді миға алып барып,
миды оятады. Мидан әсерді жан қабыл қылып алып, жанда

кѳру әсерленуі болады. Таза кѳру әсерленулері екеу: жарық
әсерленулері һәм түс әсерленулері. Бұлардан басқа тағы екі
әсерлену бар: заттың қозғалысы һәм түрінен әсерлену, екінші
түрлі айтқанда, зорлық һәм қашықтық әсерленулері ұзақ

тәжірибелерден соң ғана болады. Бұл сѳздің дәлелі мынау:
тума соқыр адам операция жасап доктор кѳзін ашып
жібергенде заттардың түрін айырмайды дейді. Мысалы,
заттардың қайсысы домалақ, қайсысы тѳрт бұрышты екенін

айырмаса керек. Және кѳзі ашылған тума соқыр заттардың
қашықтығын да айырмайды дейді. Яғни заттардың бәрі кѳзге
жап-жақын тұрғандай. Аяқ аттаса соғылып қалатындай
кѳрінсе керек. Тегінде жас бала да бастапқы кезде осы кѳзі

жаңа ашылған тума соқыр сықылды болатын шығар-ау.
Баланың кѳру әсерлері. Баланың кѳру сезімі бірте-бірте
кѳп тәжірибелер арқылы ғана ұлғаяды. Бастапқы кезде
баланың кѳзі тіпті кѳрмейді деуге болады. Жаңа туған баланың

кѳзіне жақындатып бір затты алып барсаң, бала кірпігін де
қақпайды. Тегінде баланың ұзақ уақыт кірпік қақпауы –
кѳрмегендіктен. Жұмыс қылмаған дене шаршай ма? Қажи ма?
Әрине, жоқ.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Бала ең алдымеи жарықты кѳреді, шамға қарайды. Шамды
жүргізсең, шамға еріп кѳзін жүргізеді. Бірақ балада екі кѳзбен
бір жерге қарау тез болмайды. Баланың бір кѳзі бір затқа
қарағанда, екінші кѳзі екінші затқа қарап тұрады. Яки басы бір

жаққа бұрылғанда, кѳзі екінші жаққа қарап тұрады. Үшінші
айға қарағанда ғана бала екі кѳзімен бір жерге қарай алады.
Және бала бастапқы кезде кѳзін билеп, ѳзі тілеп, бір затқа
қарай алмайды. Баланың кѳзін билеп, ѳзі тілеп қарай бастауы

екінші айда басталады. Ал енді үшінші, тѳртінші айда бала
бақылап қарауға үйрене бастайды. Бұл уақытта баланың бар
ісі заттардың түсін һәм түрін айыру болады. Үш жасқа дейін
бала түстерді тѳмендегі тәртіппен айырып үйренеді: сары,

қызыл, күрең, қара, алқызыл, сұр, жасыл, кѳк. Түр айыру
қиынырақ болғандықтан, заттардың түрін бала кеш айырады.
Әйел бала түстерді, ер бала түрлерді тезірек айырады деседі.
Ал енді заттардың қашықтығын айыру балаға ѳте қиын

жұмыс. Алты айға толған бала да кішкене саусақтарын жайып
аламын деп айға ұмтылады. Бала заттардың қашықтығын кѳп
тәжірибелерден соң ғана айыра бастайды. Екі жасқа қарағанда
бала кәдімгідей кѳретін болады.

Кѳру сезімін тәрбие қылу. Кѳру сезімін тәрбие қылу
дегенде алдымен кѳзді зиянды нәрселерден сақтау деп ұғу
керек. Кѳзге шаң, түтін тигізбеу, кѳзді әлсін-әлсін жуып тұру,
былық саусақпен ұстамау, уқаламау, шағылыстырғандай

жарыққа қаратпау, қараңғыдан жарыққа кенет шығармау
керек. Және балаға нәрсені тым жақын алып келіп қаратпау
тиіс. Кѳз бен нәрсенің арасы 5–10 дюймнен жақын болмасын.
Жақын қаратып әдеттендірсең, бала сығыр (близорукий)

болады. Яғни сығалап қарамаса, кѳрмейтін болады. Баланы
нәрсеге түзу қаратпай, қисық қарату да зиянды. Баланың жүре
қыли болуы да осыдан.
Кѳру сезімін жақсы тәрбие қылу үшін кѳзді зияннан сақтау

ғана жетпейді. Бәлки, кѳру сезімінің күшті болуына күш
жұмсау керек. Біз жоғарыдағы сѳзден білдік: бала түрді, түсті

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

һәм қашықтықты кеш айыратын кѳрінеді. Міне, тәрбиеші
балада осы әсерленулердің дұрыс оянуына кѳмек кѳрсетуі
керек. Яғни ойнау үшін түрлі түсті доп, түрлі түсті қағаз һәм
ағаш беруі мақұл. Бұлармен бала түстерді айырып үйренеді.

Ал енді заттардың түрлерін беріп үйрету үшін балаға түрлі
зорлықта һәм түрлі қағаз һәм ағаш беріп, қағаздан түрлі
зорлықта, түрлі түрде кескізіп үйрету керек. Кѳру сезімінің
күшеюі, ұлғаюы үшін ең пайдалы нәрсе – балаға сурет

салғызу. Сурет салу баланың кѳру сезімін ұлғайту үстіне
әдемілік сезімін де ұлғайтады.
Кѳру сезімінің жан тұрмысына керектігі. Сыртқы алты
сезім ішінде жан үшін ең қымбаты – осы кѳру сезімі.

Жанымызда болатын барлық әсерленулердің, екінші түрлі
айтқанда, біз барлық білімнің 3/4-ін осы кѳру сезімі арқылы
аламыз.
Басқа

сезімдер
арқылы
алынған
білімдерді,

әсерленулерді кѳру арқылы анықтауға ұмтыламыз. Мысалы,
бір дыбыс естісек, сол дыбыс шығарған затты кѳргіміз келеді.
Хатта басқа сезімдерді жабайы, ѳтірікші кѳреміз. Кѳзбен
кѳрмеген соң қойшы дейміз. Адамның әдемілік сезімінің

ұлғаюына да кѳру сезімі кѳп кѳмек кѳрсетеді. Әдемі түс, әдемі
түр, жаратылыстың сұлу заттары, сұлу кѳріністері адамның
әдемілік сезімін тереңдетпей қоймайды.
Есту сезімі. Есту сезімінің құралы – құлақ. Мидан шығып,

құлақта есту нервтері бұтақтанады. Бір дыбыс осы есту
нервтеріне әсер береді. Әсерді нервтер миға алып барып, оны
оятып, мидан жан қабыл алып, жанда есту әсерленуі болады.
Есту әсерленулері екі топқа бѳлінеді: шу һәм дыбыс.

Белгілі бір тәртіпсіз шыққан түрлі дыбыс жиынтығы шу деп
аталады.
Желдің
зуылы,

судың
сылдыры,
жапырақтың
сыбдыры, күннің күркіреуі сықылды. Ал енді белгілі бір

тәртіппен шыққан түрлі дыбыс жиынтығы тура дыбыс деп,
яки музыкалы тон деп аталады. Әннің әуені, домбыраның,
қобыздың күйі, адамның сѳзі сықылды. Адам сѳзі азғантай
ғана негізгі дыбыстардан яғни сол дыбыстардың бір-бірімен

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

бір олай, бір былай қосылуынан тұрады. Қазақ сѳзі 24-ақ
дыбыстан тұрады.
Баланың есту әсерленулері. Бастапқы кезде бала тіпті
естімейді десе болады. Мысалы, жаңа туған баланың бесігі

жанында айғай салып сѳйлескенде, оянбайды. Баланың есту
сезімі екінші, үшінші жетіде біліне бастайды. Тѳртінші жетіде
бала күшті дыбысқа селт етпесе, оның мылқау болғандығы.
Үшінші, тѳртінші айда балаға бесік жыры әжептәуір әсер

береді. Бұл уақытта бала дыбыстың жұмсақ, қоңырын, қатты,
тынышсызын айыратын болады. 4–5 айда бала дыбыстың
қайдан шыққанын біліп, дыбыс шыққан жаққа бұрылатын
болады. Алты айда дыбысты ѳзі тілеп тыңдайды. Бір жылдың

аяғында дыбыстарды түгел айырып, сѳздерді ұғып, хатта
сѳйлеудің тонын, ыңғайын да (ашулы сѳз, жылы сѳз) байқай
алады. Екінші жасқа қарағанда бала сѳз дыбыстарын ѳзі айта
алатын болады.

Есту сезімін тәрбие қылу. Баланың есту сезімін тәрбие
қылу – алдымен оның құлағын түрлі зияннан сақтау деген сѳз.
Мысалы, баланы қисық яки еңкейтіп ұстау жарамайды. Себебі,
басқа шапшыған қан құлаққа зиян келтіреді. Қатты дыбыс,

құлаққа суық тигізу, шомылдырғанда су жіберу жарамайды.
Құлық ағып, яки басқа түрлі баланың құлағы ауыра бастаса,
тез докторға емдету керек. Надан алдауыш дәрігерге емес,
ғылым иесі докторға. Әсіресе қызылшадан соң баланың құлағы

ауырымпаз болады. Қысқасы, ауру білінсе-ақ, емдету керек.
Баланың құлағын зияннан сақтаумен бірге баланың сақ
құлақ болуына да кѳмек кѳрсету керек. Құлақтың сақ, естімпаз
болуы үшін баланың түрлі дыбысты ести беруі шарт.

Сондықтан ана баланың жанында ешбір уақыт үндемей
отырмауы керек. Дұрыс, ол анасының сѳзін ұқпайды.
Әйткенде де әдеттене берсін. Біз айтпай-ақ, баласы еш нәрсені
ұқпаса да, баласын шын сүйген ана ѳзі-ақ айналып-толғанып

жатады ғой.
Қысқасы, балаға қандайда болса дыбыс естіртпей қою

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

дұрыс емес. Бала жансыз заттардан шығатын шуды, судың
сылдырын, жібектің судырын, шѳптің сыбдырын, темірдің
қаңғырын, һәм жанды заттардан шығатын дыбыстарды,
жылқының кісінеуін, қойдың маңырауын, мысықтың мияуын,

құстың шырылын ести берсін. Бала малдың дыбысына
еліктегіш болады. Бала қошақанша маңыраймын деп әуре
болып жатады.
Баланың есту сезімін ілгерілету үшін біраздан балаға түрлі

музыка құралдарының үнін естірте беру керек. Домбыраға
түрлі күй тартып отырсаң, алдыңда отырған бала тырп етпей,
шын ынтасымен тыңдап отырмай ма? Баланың есту сезіміне
аса кѳп әсер беретін – бесік жыры. Баланы қолына алған,

баланың бесігі жанына келген ана аузына тас салғандай
үндемей отырмасын. Жырлай берсін. Бала сѳзін ұқпаса да
күйінен әсерленеді. Жас балаға қазақтың «Әлди-әлди, ақ
бѳпем» деп басталатын ескі бесік жырын жырлау керек. Бұл

жырдың күйі де, сѳзі де тәтті. Біраз есейген балаға жырлау
үшін қазақ әйелі тѳмендегі бесік жырымен таныс болса игі
болар еді.
есік жыры

үнім, айым,
Еркетайым,
Бѳлейін енді.
Тыста дауыл,

Жатқан ауыл,
Ұйқың да келді.
Жұмсақ бесік,
Жылы тѳсек,

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Әлди, бѳпем,
Әлди, бѳпем,
Ұйықта, жұм кѳзің.
Құлыншақтар,

Қозы, лақтар –
Бәрі-ақ ұйқыда.
Сен – жұлдызым,
Сен – кѳз нұрым,

Кір тәтті ұйқыға.
Сая жаным,
Балапаным,
Соқсын дауыл, жел,

Болма алаң,
Сүйген анаң
Сақтар, анық біл.
Беу-беу, бѳпем,

Беу-беу, бѳпем,
Әлди, әлди-ай!
Сәулем, еркем,
Күні ертең

Толарсың сен ай.
Пісіп алмам,
Толып бағлан,
Жүгіріп жүрерсің.

Сұлу сүйрік,
Жорға жүйрік
Тайға мінерсің.
Қара жарғақ,

Түлкі тымақ
Шоқтап киерсің.
Қуанып, қалқам,
Ерке марқам,

Қысып сүйермін.
Мініп тұлпар,

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Алып сұңқар,
Тауға кетерсің.
Сен боп сѳзім,
Жасты кѳзім,

Сағынып күтермін.
Қызық іздеп,
Қыздар кѳздеп,
Елдер кезерсің.

Тарлан шүйіп,
Сұлу сүйіп,
Үйден безерсің.
Қуып бақыт,

Тілеп тақыт,
Жолдар шегерсің.
Жүрек жара,
Мен – бейшара,

Жастар тѳгермін.
Қайнап қаның,
Батыр жаның
Ерікке ұмтылар.

Сен еріме,
Жас бѳріме
Қарсы кім тұрар?
Алмас қылыш,

Найза құрыш
Белге буарсың.
Сен, сырттаным,
Арыстаным,

Жауды қуарсың.
Туған жерден,
Ѳскен елден
Ерге не қымбат?

Жас жолбарыс,
Жаумен алыс,

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Шаңға, қанға бат.
Айбатыңды,
Қайратыңды
Кѳріп қарт анаң

Тѳгіп жасын,
Жайып шашың,
Тілер: «Бол аман!»
Күтем, күйем,

Кѳрсет, ием,
Сол алтын күнін.
Ұйқың тәтті,
Ұйқың қатты,

Қозым, құлыным.
Жаным да сен,
Тәнім де сен,
Қарашығым-ай!

Әлди, бѳпем,
Әлди, бѳпем,
Әлди, әлди, әлди-ай!
сту сезімінің жан тұрмысына керектігі. Адамның

дыбысы жан тұрмысына байлаулы. Жан жат болса,
дауыс та жат шығады. Жан күңгірт болса, дауыс та күңгірт.
Жанның терең түкпірінде жатқан ыстық сырларды ашып,
шешіп беретін адам сѳзінен қымбат дүниеде не нәрсе бар?

Міне, бізді шет адамның жанымен шын табыстыратын нәрсе –
осы есту сезімі.
Бізді сыртқы жаратылыспен таныстыратын да осы есту
сезімі. Біз егер жануарлардың шулауы, бұлттың күркіреуі,

судың
сылдыры
сықылды
жаратылыстың

түрлі
әуенін
естімесек, жаратылыс бізге жансыз, мылқау болып кѳрінер еді.
Есту сезімі адамның кѳру сезіміне де кѳп кѳмек кѳрсетеді.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

жанын шешіп береді. Грек данышпаны алдында тұрған кісіге:
«Қане, сѳйлеші. Мен сені кѳрейін»,– дейді екен. Мылқауға
қарағаңда тума соқырдың ақылды, құлықты болуы һәм оның
жанының, жүрегінің жұмсақ, нәзік болуы осыдан.

Адамның әділеттілікті сүю сезімін тереңдететін де – осы
есту сезімі. Әдемі ән, сұлу күй бойды билеп, денені балқытып,
адамға терең ой салмай ма?
Құлақтан қіріп бойды алар

Тәтті ән менен мұңды күй.
Жүрекке терең ой салар
Әнді сүйсең, менше сүй, –
дейді Абай. Күй адам жанын белгілі бір күйге түсіреді. Шат

күй – шаттыққа, мұңды күй мұңға батырады. Кісі ѳлгенде ѳлім
күйі, тойда қуаныш күйі, соғыста адамды есалаңдандырып
кѳтеріп жіберетін соғыс күйі ойналуының мәнісі осы. Грек
елінде бір әдемі ертегі бар. Орфей деген күйші күйімен, әнімен

тағы аңдарды ұйытып алады екен. Қазақтың әдемі ертегісінде
Қорқыт қайда барса да алдынан кез келе берген кѳрден, яғни
жанын жеген ѳлім туралы ойдан құтылам ба деп бір тоқтаусыз
қобыз тартатын болыпты. Қысқасы, баланың жаны кетік

болмай, бүтін болсын десе, тәрбиеші баланы әннен, жырдан,
музыкадан қашырмасын.
Сипау сезімі. Сипау сезімінің құралы – адамның терісі.
Мидан һәм жұлыннан шығып, сипау нервтері теріге келіп

бұтақтанады. Сипау нервтерінің кѳп жиылған жері – қол. Қол
болғанда, саусақтардың ішкі жақ бас терісі. Мұнан соң –
алақан, тілдің ұшы, ерін, мұрынның ұшы, саусақтардың
сыртқы жағы, табан һәм жақ терісі. Сипау сезімінің ең әлсіз

жері – арқа.
Сипау сезімі арқылы біз заттардың үстін, яғни қаттылығын,
тегістігін,
бұдырлығын,

ѳткірлігін,
топастығын

ыстықтығын, жылылығын, суықтығын білеміз.
Баланың сипау сезімін жақсы тәрбие қылудың керектігінде
дау жоқ. Сипау сезімін тәрбие қылу үшін алдымен сипау

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

сезімінің құралы – теріні түрлі зияннан сақтау керек. Теріні
кір басып кетсе, сипау сезімі топас болып қалады. Екінші,
балаға түрлі нәрсе бере беру керек. Сипау сезімі жақсы тәрбие
қылынса, тіпті ѳткір болады. Мысалы, кассада отыратын

адамдар саусағымен бір сипап жіберіп, қағаз ақшаның асылы
мен жасығын айыра қояды. Соқырлар қолымен ақшаларды,
һәм жазылған қағаз бен жай қағазды айырып біле алады.
Сипау сезімінің адамға қымбаттығы сонша, адамның

кѳрген, яки естіген нәрсесін ұстап кѳргісі келмей қоймайды.
Ет сезімі. Ет сезімінің құралы – терінің астындағы ет. Етке
келіп тараған қозғау нервтері бар. Ет сезімі арқылы біз ѳз
денеміздің қандай халде екені, яғни қозғалып тұр ма, тек тұр

ма, қозғалғанда қалай қозғалып тұр, тек тұрғанда қалай тек
тұр, міне, осыны білеміз. Бұл бір. Екінші, ет сезімі арқылы
түрлі заттардың салмағын білеміз.
Баланың еті оның ойыны мен секіруі, жүгіруімен ѳседі һәм

бекиді. Сондықтан баланың еті жақсы ѳсіп, берік болсын деген
тәрбиеші баланы ойыннан қыспау керек. Ал енді бала
мектепке кіріп, сабақ оқи бастағанда оған әлсін-әлсін
гимнастика жасату керек. Бірақ гимнастиканың шарттары бар.

Сол шарттар табылмаса, гимнастикадан пайда орнына зиян
шығады. Мысалы, гимнастика лайықты киімде, таза ауада
болсын. Әсіресе гимнастика бір міндетті іс сықылды, сабақ
сықылды болмасын. Мұндай гимнастикадан бала безіп кетеді.

Ет сезімі адамның жан тұрмысы үшін яғни адамның білімін
арттыруына кѳп кѳмек кѳрсетеді. Біздің сыртқы дүниедегі
заттар туралы толық білімді болуымызға осы ет сезім себепші.
Заттардың түрін һәм салмағын біз осы сезім арқылы ғана

білеміз.
Иіскеу һәм тату сезімдері. Иіскеу сезімінің құралы –
танаудың терісі. Сол теріде иіскеу нервтері бар. Ауада ұшып
жүрген иіс сол нервтерді қытықтап, одан әсер миға барады.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

заттың атымен жүргізіледі. Мысалы, сасырдың иісі, жұпардың
иісі деген сықылды.
Тату сезімінің құралы – тілдің үсті. Сол тілдің үстіне тату
нервтері тараған. Негізгі дәмдер мыналар: тәтті, қышқыл, ащы,

тұзды, тұщы.
Иіскеу һәм тату сезімдері адамның жан тұрмысы үшін аса
қымбат сезімдер емес. Бұлар – денемізге қызмет қылатын
сезімдер. Бұл сезімдер басқа ішкі сезімдерді оятуға ұста

болады. Мысалы, жақын адамның иісі сіңген бір нәрсені
иіскесең, әлгі адамың есіңе түсе қалады.
Жас бала қолына түскен нәрсенің бәрін аузына апарып
салады. Мұның себебі ең алдымен оянатын – осы тату сезімі.

Бала қолына түскен нәрсені татып білмекші болады. Балада
татудан соң оянатын сезім – сипау. Біраздан соң кѳру һәм есту,
бәрінен соң иіскеу сезімі.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

дам жанында әсерлену болу үшін жалғыз әсерлену ғана
емес, барлық жан кѳріністері болу үшін бір шарт бар.
Ол шарт – іскерлік. Іскерлік сыртқы дүниедегі бір затқа яки
ішіміздегі бір жан кѳрінісімізге, ойға, ішкі сезімге, қайратқа

жанның тѳнуі, нүктеленуі деген сѳз. Іскерлік болмаса, біз
сыртқы заттардан әсер алып, олармен таныса алмаймыз.
Ойымыздың дұрыс, ашық болуы, ішкі сезімдеріміздің жанды
болуы,

қайратымыздың
түзу

іскерлікке
байлаулы.
Іскерліктің түрлері. Іскерлік тѳмеңдегі түрлерге бѳлінеді:

бѳлінеді. Еріксіз іскерлік һәм ерікті іскерлік. Біз тілемеген
уақытта яки тілегімізге қарсы бір нәрсе біздің іскерлігімізді
еріксіз тартса, міне осындай уақытта болатын іскерлік еріксіз
іскерлік деп аталады.

Мысалы, біз шын ынтамен бір кітап оқып отырмыз.
Іскерлігіміз кітапта, кенет үй артында біреу ән шырқай
бастады. Сонда осы ән біздің іскерлігімізді кітаптан еріксіз
тартып алады. Ал енді егер біз ѳзіміз тілеп бір нәрсеге

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

іскерлігімізді ѳзіміз аударсақ, міне осындай уақытта болатын
іскерлік ерікті іскерлік деп аталады.
Мысалы, біз қазір бір ѳлеңді жаттап алайықшы деп жаттап
отырғанда іскерлігімізді ѳз еркімізбен ѳлеңге жұмсап, жан-

іскерлік, табансыз іскерлік. Бір затқа қажымай қадалған
іскерлік табанды деп аталады. Мысалы, жан-жаққа кѳз, құлақ
салмай, бар дүниеден безіп үйрену үшін бір әнді қайта-қайта
домбыраға салып отырған жігітте табанды іскерлік болып

отыр. Ал енді бір затқа тұрақтай алмай, бірінен-біріне
секіретін іскерлік табансыз іскерлік деп аталады. Ѳзі бір әнді
домбыраға салып үйренем деп отырып, біресе сѳзге кірісіп,
біресе домбыра тартып отырған жігітте табансыз іскерлік

бѳлінеді: ішкі іскерлік һәм тысқы іскерлік. Сыртқы дүние
затына жұмсалған іскерлік сыртқы іскерлік деп аталады.
Ѳзіміздің бір кѳрінісімізге жұмсалған іскерлік ішкі іскерлік
деп аталады.

Баланың
іскерлігі.
Баланың
іскерлігі

жеткен
адам
іскерлігінен кѳп тѳмен, кѳп нашар. 1. Баланың іскерлігі ерікті
емес, еріксіз яғни бала ѳзі тілеп іскерлігін бір нәрсеге байлай

алмайды. Бір нәрсе еріксіз тартса, сонда ғана бала іскер бола
алады. 2. Баланың іскерлігі ішкі емес, сыртқы. Яғни сыртқы
заттарға ғана іскер бола алады. Ѳз жанында болып жатқан
кѳріністерге іскер бола алмайды. 3. Баланың іскерлігі табансыз.

Бала бір нәрсеге табанды іскер болам десе де, бола алмайды.
Бір нәрседен екіншіге әп-сәтте ауып жүре береді. «Жас бала
жеңсікқой, әуесқой» деп қазақ дұрыс айтады. Балада табанды
іскерлік 11–12 жастарда ғана бола бастайды.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

скерлік – жан тұрмысының негізі. Бала іскер болмаса,
ешнәрсе ұқпайды һәм ешнәрсе үйрене алмайды. Іскерлік
осындай қымбат болса, сѳз жоқ, оны тәрбие қылу керек.
Тәрбие қылудың жолдары мыналар:

мұғалім қатты сѳйлесін, тақтайға жазғанда айқын қылып
жазсын, балаға кѳрсететін суреттің бояуы ашық болсын...
Балаға кеспелі әліп-бидің берілетін себебі осы. Және де есте
болу керек, әсер неғұрлым күшті болса, іскерлік те сонша

күшті болады дедік қой. Ал енді сол әсердің ѳзінің күшті
болуына бірнеше шарт бар. Бірінші, әсерді қабыл алуға
сыртқы сезімдер неғұрлым кѳп қатынасса, әсер сонша күшті
болмақ. Сондықтан балаға бір нәрсені білдірмекші болғанда,

сол нәрседен әсер алуға баланың кѳп сыртқы сезімдерін
қатынастыруға тырысу керек. Мысалы, баланы бір затпен
таныстырмақшы болсақ, сол зат туралы сѳйлеп қана қойма,
алып келіп балаға кѳрсет, кѳрсетіп қана қойма, сол заттың

суретін салдыр, суретпен ғана қанағаттанба, балаға балшықтан
сол затты жасат. Әсердің күшті болып, іскерлікті кѳп
тартуының бір шарты осы. Екінші, әсерді қабыл алу денеге

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

қолайсыз болмасын. Денеге қолайсыз болса, әсердің қүші
бітеді. Әсердің күші бітсе, іскерлік бітеді. Мысалы, бір нәрсеге
қанша іскер болып отырсаң да, отыруың қолайсыз болса,
іскерлік

бітіп
қалады.
Баланы
партаға

жатқызбау,
таяндырмаудың керектігі осыдан.

тұрса, біз сол затқа іскерлікті кѳп жұмсап, тексеріп қараймыз.
Егер бірнеше зат тұрса, іскерлігіміз бытырап, жақсы қарай
алмаймыз. Бір әсермен әсерленіп, соған іскерлігін жұмсап
отырып, екінші әсердің ѳзін тыйып қалу балада тіпті

болмайтын жұмыс. Бала бір әсерден бір әсерге тез кѳше
береді. Сондықтан балаға сабақ берген уақытта баланың
алдында оның іскерлігін бѳлгендей беріліп отырған сабаққа
жанасы, қатынасы жоқ ешнәрсе тұрмасқа тиіс. Балада жақсы

оқысам, молдадан мақтау, сый аламын, жаман болсам,
молдадан таяқ жеймін, ұрыс естимін деген ой да болмасын.
Мұндай болса, баланың іскерлігі соған жұмсалып, мұғалімнің
беріп

отырған
сабағын
білейін
деген

ынтамен
тыңдамайды.

сонша кѳп тартады. Бір нәрсе қанша жат, қызықты болғанмен,
ылғи кѳз алдымызда тұрса, біраздан соң ол біздің іскерлігімізді
оятпайтын болады, біз оны байқамайтын боламыз. Сондықтан
бала іскер болсын десең, балаға әсерді жаңалап беріп отыру

керек. Мысалы, бір сабақтың артынан екінші түрлі сабақ.
Қазақтың ендігі жас балалары баяғы күн батқанша балдырған
жас балаларды қалғытып, мүлгітіп «әліпсін-ә, әлбәсін-әй,
әліптүр-әу» дегізіп шұлғытып қоятын надан молдалар

заманында тумағанына қанша шүкірлік қылса да аз-ау. Түрлі
сабақты ауыстырып отыру ғана емес, бір сабақтың ѳзін де
түрлендіріп, жаңалап беруге болады. Мысалы, бір харіппен
таныстырғанда, мұғалім әуелі харіпті кѳрсетіп, онан соң кеспе

харіптің ішінен тапқызады. Онан соң жазғызады. Қысқасы,
баланың іскерлігі сѳніп қалмас үшін әсерді жаңалап отыру

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

керек. Бірақ түрлендіргеннің жѳні осы екен деп, үсті-үстіне
бастырмалай беру жарамайды. Онда бала біреуіне іскерлігін
тоқтата алмай қалады. Міне, баланы түрлі ойыншыққа кѳміп
тастаудың дұрыс емес екендігі осыдан. Жаңа бастаған жас

Біз ѳзіміздің туғандарымыз яки таныстарымыз туралы сѳз
естісек, іскерлікті жұмсап, құлақты түріп тыңдай қаламыз.
Егер жат кісілер туралы сѳз болса, тыңдамаймыз. Міне, балаға
білім бергенде осы жолды ұстау керек. Яғни балаға білім

бергенде жақыннан алысқа, таныстан жатқа кѳшіп, жаңа
білімді ескі білімге байлап беру керек. Мысалы, балаға
дыбыстарды
айыртқанда,

балаға
таныс
сѳздерді
алып,

дыбыстарға айырту керек. Жағрафия оқытқанда тұрған
ауылдан бастау керек.

барып жолықтырсаң, сол нәрсеге іскерлік күшті болады.
Сондықтан мұғалім балаларға жаңа бір нәрсені білдірмек
болғанда балаларды күткізіп, даярландырып қойсын. Мысалы,
сұрауды жалпы класқа берсін. Сонда бар класс құлағын түріп

тұрады.
Іскер болмау себептері. Жоғарғы айтылған шарттар
табылмаса, адам іскер болмайды. Олардан басқа іскер
болмаудың тағы мынадай себептері бар:

шаршаса, яки бір іс істеп жан шаршаса, адамда іскерлік
болмайды. Класта отырғанда баланың тез шаршауы оның
ақылының жұмыс қылуынан, әсіресе тік отыруынан һәм
ауаның бұзылуынан. Сондықтан сабақ уақытында балалар

іскер болмай бастаса, мұғалім дереу балаларды босатып,
жүгіртіп, ойнатып, кластың ауасын жаңарту керек. Бір
сабақтың
ішінде

балаларды
тұрғызып,
отырғызып
гимнастика жасатып, ән салдырып алуға болады. Мұндайда

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

болады. Бір сағаттық сабақтың орта кезінде солай істелсе,
балалар тіпті кѳтеріліп қалады.
Мысалы, балалар қосылып айтады («У дедушки Якова
семеро детей» әнімен – М.Ж.).

Баяғыда болыпты тоғыз тоңқылдақ,
Тоғызы, тоғызы, тоғыз тоңқылдақ.
Олар ішпейді, жемейді,
Қарнымыз ашты демейді.

Бір уақыт істеді былай
(дегенде екі қолды жоғары кѳтереді);
Құрсақтары тоғыздың тоғыз қорқылдап,
Тоғызы, тоғызы, тоғыз қорқылдап,

Сонда да олар жемеді,
Жыртаң-жыртаң күледі.
Сѳйтіп істеді былай
(дегеңде қолдарын қанаттай жаяды);

Жата берді тоғызы тоғыз қоңқылдап,
Тоғызы, тоғызы, тоғыз қоңқылдап,
Олар ішпеді, жемеді,
Бәрі де аштан ѳледі.

Ѳлгенде істеді былай
(дегенде екі қолды тѳмен жібереді).
Мұғалімдер
қолайлы

ѳлеңді
айтқызып,
гимнастика жасатар. Әрине, бұл ѳрнек үшін ғана.

уақиғамен жан толқынданып тұрса, жанда іскерлік болмайды.
Толқын басылып, жан тыныштануы керек. Мысалы, ойнап,
жүгіріп, ән салып тоқтасымен бала іскер бола қоймайды.
Мұғалім осыны ескеру керек.

Іскер
болмаудың
үшінші
себебі

бейғамдық
(рассеянность). Бейғамдық тума да болады, жүре де болады.
Бейғамдық екі түрлі – тіпті ешбір нәрсеге іскерлікті тоқтата
алмайтын адамның бейғамдығы һәм бір нәрселерге іскер

болып,
басқа
нәрселерге
іскер

болмайтын
адамның

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

бейғамдығы. Бұл екі бейғамдықтың бастапқысын бір ауру деп
атауға болады. Бұл – терең, ұзақ тәрбие тілейді. Ал енді
екіншісін зиянды бейғамдық деуге болмайды. Қайта мұндай
бейғамдық данышпан адамдарда кѳп ұшырайды..

Жоғарыда саналған іскерлік түрлерінің ішінде адамға ең
қымбаты адамның терең, толық білімді болуына себепші
болатыны, сѳз жоқ, ерікті іскерлік. Сондықтан тәрбиеші күшін
баланың ерікті іскерлігінің ѳркендеуіне жұмсау керек. Ерікті

іскерлікті ѳркендету әсіресе, жоғарыда айтылған іскерлік
шарттарын орындаумен танылады.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

уреттеу ұғымы. Бір заттан яки кѳріністен болған
әсерлену, зат яки кѳрініс жоғалса, ол да, яғни әсерлену
де тоқтайды. Бірақ әсерлену ѳзі тоқтағанмен, жоғалғанмен,
оның жанда ізі қалады. Яғни жанды заттың яки кѳріністің

суреті қалады. Мысалы, біз жаздыгүні кѳрген кемпірқосақты
қыстыгүні суреттей аламыз.
Міне, осы заттың ѳзі бізге әсер беруден тоқтаған күңде де,
біздің ой мен жанымызда сол затты тірілте алуымыз, сол

заттың суретін кѳз алдымызға алып келуіміз суреттеу деп
аталады.
Суреттеу мен әсерлену арасындағы айырма. Суреттеу
мен әсерлену арасындағы айырмалар: 1) әсерленудің болуына

жан да, дене де қатысады. Ал енді суреттеу – жалғыз жанның
ғана ісі; 2) әсерлену әсер беріп тұрған зат болса болады. Зат
жоғалса, тоқтайды. Ал енді суреттеу қайта зат жоғалса –
болады; 3) суреттеудің күші әсерленудің күшінен кем болады.

Мысалы, күн күркіреуді есту бар. Күн күркіреуді еске түсіріп,
оймен суреттеу бар. Күн күркірін ойлап, суреттеп отырғанда
біз естіп отырғандағыдай қорықпаймыз. Ал енді егер

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

суреттеудің күші әсерленудің күшіне жетсе, ол уақытта
суреттеу ауруға айналады. Аурулы суреттеу галлюцинация
деп аталады.
Галлюцинация – бізге ешбір әсер бермеген бір затты яки

кѳріністі суреттеу деген сѳз. Бұл адамның миы, жалпы сау
болмағандықтан болады. Мысалы, ѳлген адамды кѳру, жын,
пері кѳру, әлдеқайдағы бір затты кѳру, жоқ дауысты есту
сықылды. Қазақтың бақсы-балгері осы галлюцинация ауруына

ұшырағандар ғой.
Суреттеулердің бѳлінуі. Суреттеулер ауданына қарап
екіге бѳлінеді: жалқы суреттеу һәм жалпы суреттеу. Егер біз
жалқы бір затты суреттесек, жалқы суреттеу деп аталады.

Мысалы, Сәрсенбай деген бір жалқы адамды суреттеу болады.
Ал енді біз бір-біріне ұқсас, тұқымдас кѳп затты суреттесек,
жалпы болады. Мысалы, жалпы сиырды суреттеу жалпы
суреттеу болып шығады.

Суреттеулер ішіне қарап тағы екіге бѳлінеді: жабайы һәм
күрделі суреттеулер. Заттың ѳзін емес, сынын ғана суреттеу
жабайы суреттеу деп аталады. Мысалы, қаралықты яки
қызылдықты суреттеу сықылды. Ал енді затты барлық

сындарымен суреттеу күрделі суреттеу деп аталады. Мысалы,
қара сиыр, жирен атты суреттеулер сықылды.
Баланың суреттеулері. Бір затты дұрыс суреттей алу үшін
сол заттан адам жанында кѳп әсерлену болу шарт. Егер бір

заттан бірлі-жарым ғана әсерлену болса, ол уақытта заттың
барлық сыны жанда қалмайды. Баланың әсерленулері әлсіз.
Бұл – бір. Сыртқы заттармен бала жаңа танысып келеді, яғни
балада әсерлену әлі кѳп болған жоқ. Бұл – екі. Міне, осы

себептерден бастапқы кезде баланың суреттеулері дұрыс
болмайды. Жас балада бір заттан әсерлену болғанда, заттан
түгел әсерлену емес, сол заттың бір балаға жат кѳрінген
сынынан ғана болады. Мысалы, бала қанттан әсерлену алғанда

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Сондықтан ол екеуі де тәтті болғандықтан, қант пен кәмпитті
айыра алмайды.
Балада дұрыс суреттеу болу үшін оның жанында кѳп һәм
ашық әсерленулер болуы шарт. Сондықтан тәрбиеші баланы

кѳп заттан әсерлендіруге, әсерлендірген соң, дұрыс һәм ашық
әсерлендіруге ыждиһат қылу керек.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

іздің жанымызда сансыз кѳп суреттеулер бар. Осы
суреттеулер қанша кѳп болғанымен, біз оларды бір-
біріне араластырып, жанастырып алмаймыз. Мұның себебі біз
суреттеулерді

байлам-байлам
қылып
байлаймыз

жанымыздың әр түкпіріне тастаймыз. Бізге бір байламның
ішіндегі бір суреттеу керек болса, біз сол суреттеулерді алып
келеміз. Бұл суреттеу анау ѳзімен бірге байлаулы тұрған
суреттеулерді бірге ала келеді. Міне, осы суреттеулерді бір-

біріне байлау суреттеулер ассоциациясы деп аталады. Бірақ
суреттеулерді беталдына бір-бірімен байлай беруге болмайды.
Байлаудың яғни ассоциацияның белгілі жолдары бар. Олар: 1)
жақындық ассоциациясы; 2) тұқымдастық ассоциациясы.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

ір уақытта яки бірінің артынан бірі болған әсерленулерді
біз бір байлам қылып тастаймыз. Яғни сол бір уақытта
яки бірінің артынан бірі болған әсерленулердің біреуін
суреттегенде, сонымен бірге байланған әсерленулер ѳздері

келіп суреттеледі. Жақындық ассоциациясы дегеніміз осы.
Жақындық ассоциациясы екі түрлі болады: 1) орында бірлік
ассоциациясы һәм 2) уақытта бірлік ассоциациясы.
Орында бірлік ассоциациясы. Біз бір затты суреттесек,

сол заттың жаныңда тұрған басқа заттарды да суреттемей
қоймаймыз. Мысалы, біз киіз үйдің оң жақ босағасында тұрған
кебежені суреттесек, соның жаныңда тұрған қазан, ошақ,
шелек, астау ѳздері ана кебежеге еріп келіп суреттеледі.

Балада осы орында бірлік ассоциациясы күшті болады.
Мұның себебі бала басқа сыртқы сезім құралдарына қарағанда
кѳзді кѳп жұмсайды. Балаға не нәрсе үйретсең де, кѳрсетіп
(наглядно) үйрету керек екендігі осыдан. Балаға берілетін

кітаптың ірі харіппен басылуы және осыдан. Орында бірлік
ассоциациясы балаға, әсіресе жағрафия оқығанда кѳп кѳмек
кѳрсетеді. Картадан бала бір жерді атаса, соның жанындағы
екінші жер кѳз алдына елестей қалады.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Уақытта бірлік ассоциациясы. Бір уақытта яки бірінің
артынан іле-шала суреттеулердің бірі келсе, басқалары да
соған еріп келеді. Мысалы, біз ұстау үшін бір атқа құрық
салғанымызды суреттесек, аттың үркіп кеткендігі, біраз барып

тоқтағаны, біздің жүгендегеніміз ѳздері келіп суреттеледі.
Уақытта бірлік ассоциациясы балаға әсіресе тарих оқығанда
кѳп кѳмек кѳрсетеді. Бір нәрселерді, мысалы, ѳлең жаттағанда
да біз осы уақытта бірлік ассоциациясымен пайдаланамыз.

Яғни белгілі бір сѳздерді бірінің артынан бірін айтуға біздің
кеңірдегіміз машинаша үйреніп қалған болады. Егер жаттаған
ѳлеңді суылдатып айтып отырғанда тоқтай қалсақ, біз қазір
жаңылып қаламыз.

уақытта
бірлік
ассоциациясына
ұқсас,

себеп
ассоциациясы бар, яғни екі кѳрініс іле-шала бірінің артынан
бірі келеді. Соңғы кѳріністің болуына әуелгі кѳрініс себеп
болады. Сіреңке сызсаң, жарық болады. Бірақ барлық бірінің

артынан іле-шала бірі болатын екі кѳріністің әуелгісі соңғының
болуына себеп деуге болмайды. Бұлай болу әншейін тура
келіп қалудан, қазақ айтқандай, мергеннің басуына құланның
қасынуы тура келгеннен яки басқа бір себептен болуға мүмкін.

Мысалы, қонақ келген күні қой егіз тапса, қонақтың
құттылығынан емес. Қой егіз қозыны қонақ келген соң
кѳтерген жоқ қой одан пәленше ай бұрын кѳтерген. Қойдың
егіз табуы қонақтың келуіне тура келіп қалды.

Бірінің артынан бірі болатын екі кѳріністің біреуі біреуіне
ылғи себеп болып отырады деп ұғу адамды зор қатаға түсіреді.
Қазақтың неше түрлі ырымдары осы қате ұғынудан туған.
Тәрбиеші баланы осы қатеден, яғни ырымшыл болудан сақтау

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

із бір нәрсені суреттесек, соған тұқымдас, ұқсас екінші
нәрсе бір орында, бір уақытта болмаса да, ана нәрсеге ѳзі
еріп суреттеледі. Тұқымдастық ассоциациясы дегеніміз осы.
Тұқымдастық

ұқсастық
ассоциациясы һәм 2) қарсылық (контраст) ассоциациясы.
Ұқсастық ассоциациясы. Біз бір нәрсені суреттесек, соған
ұқсас екінші бір нәрсені де суреттейміз. Мысалы, біз бір

адамды суреттесек, сол адамымыз пішіні, сѳзі, жүріс-
тұрысымен біздің бір досымызға ұқсайтын болса, сонда біз
мынау досымызды да суреттейміз.
Осы ұқсастық ассоциациясы бойынша оқуды тез һәм

жақсы меңгеріп алу үшін оқу материалын концентр қылып
құрудың керектігі келіп шығады. Концентр – бір пәнді
басқыштап, кеңейтіп оқыту деген сѳз.
Қарсылық ассоциациясы. Бір нәрсені суреттегенде соған

тіпті ұқсамайтын қарама-қарсы нәрсені суреттеуге болады.
Қысты суреттегенде – жазды суреттеу, қараны суреттегенде –
ақты суреттеу, байды суреттегенде кедейді суреттеу сықылды.
Бұл қарсылық ассоциациясы тұқымдастық ассоциациясына

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

алмаймыз. Суреттегенде, соған қарсы болып, тіпті тұқымы жат
екінші нәрсе суреттелмейді. Мысалы, қысты суреттегенде, оған
қарсы сиырды суреттемейсің, бәлки жазды суреттейсің. Себебі
қыс пен сиырдың тіпті тұқымы басқа.

Балаларды оқытқанда қарсылық ассоциациясының кѳп
пайдасы тиеді. Бір нәрсені балаға ашық ұқтырмақшы болсаң,
сол нәрсенің қарама-қарсысын алып кел. Мысалы, балаға жер
ортасының

ыстығын
түсіндірмекші
болсаң,
солтүстіктің

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

с һәм еске түсіру. Суреттеулерді жанның жоғалтпай
сақтай білуі ес деп аталады. Ал енді сақталып тұрған
суреттеулерді бұрынғы түрі, бұрынғы ретімен жанның тірілтіп
алып келе білуі еске түсіру деп аталады.

Әр адамның есі әр түрлі. Кейбіреулер тез алып, яғни тез
жаттап алып, тез ұмытады. Кейбіреулер шабан алады, бірақ
тез ұмытпайды. Кейбіреулер тез алады, сонда да ұмытпайды.
Адамның білімді болуына, әрине, естің осы тѳртінші түрі, онан

соң үшінші түрі пайдалы.
Адамның есі тағы тѳмендегі түрлерге бѳлінеді:

есінде ұстап қалады. Мысалы, таныс адамдарының пішіні
есінде болады, аты, фамилиясы есінде болмайды. Яки бір
шәкірт бір пәннің бір жерінен жауап беріп тұрғанда сол пән
кітабының айтып тұрған сѳздер жазылған бетін кѳргендей

ұстампаз болады. Мысалы, кейбір адам таныс адамдарының
аты, фамилиясы, пішінін де ұмытып қалып, жалғыз даусын
ғана есінде ұстайтын болады. Яки кейбір шәкірт сабақты ѳзі

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

оқығаннан да мұғалімнің сѳйлегенін тыңдағанда тез жаттап
алатын болады.

қозғалуын есінде ұстайтын болады. Мысалы, кейбір адам
таныстарының жүріс-тұрысын ұмытпайтын болады. Адамда
осы ес түрлерінің біреуінің күшті болуы кѳбінесе тұқым
қуалайды. Мысалы, әнші, домбырашы, ѳлеңшінің баласында

есту есі күшті болады. Және бір адам кѳңіл қойған нәрселеріне
есті болып, кѳңіл қоймағандарына ессіз болуға мүмкін.
Мысалы, ѳлеңші ѳлеңді тез жаттампаз болады. Атақты
жаратылыс ғалымы Линей ѳсімдік аттарын жаттауға шебер

болған да, шет тілдерді үйренуге тым-ақ топас болыпты.
Адам ѳмірі үшін естің керектігі. Ес ѳмір үшін аса керек.
Ес болмаса, бүгін жаттағанын бүгін ұмытып тұрса, ѳмірінде
адамның білімі артпас еді. Адам адам да болмас еді. Ес болса

ғана адам білімді бола алады. Ес болса ғана адам дұрыс ойлай
алады. Ес неғұрлым мол, бай болса, ой да терең болады. Терең
ойлы адамдардың аса есті болғандығы бізге тарихтан белгілі.
Балада ес болмаса, оған ешбір нәрсе үйретуге мүмкін емес.

Сондықтан тәрбиеші баланың есті болуына аса кѳп күш
жұмсау керек.
Баланың есі. Жеткен адамның есіне қарағанда баланың есі
тым әлсіз. Бала тез ұмытады. 2–3 жасар бала аз уақыт ата-

анасынан айырылып тұрса, оларды танымай қалады. 9–12
жасар бала шетелде ана тілін біржола ұмытып қалады. Бала
ұмытып қалып, бір нәрсенің атын қайта-қайта сұрай береді,
бір кѳрген нәрсесін қайта-қайта қарай береді. Ес түрлерінен

балада есту есінен кѳру һәм қозғалу есі күшті.
Есті ѳркендету жолдары. Естің ѳркендеуі үшін тѳмендегі
шарттардың орындалуы керек.

Мысалы, қатты дауыл, сұрапыл боран сықылды күшті
кѳріністер тез ұмытылмайды. Қатты дауыс пен ашық
ұқтырылған сабақ баланың есінен шықпайды. Бір сабақтан

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

бала күшті әсер алу үшін баланың сол сабаққа құмар болуы
шарт. Баланы құмар қылу үшін мұғалім ѳзі құмар болу керек.
Мұғалім сабақ бергенде ѳзі есіней түсіп, ыңылдап тұрса,
шәкіртте құмарлық бола ма?

танысқанда сыртқы сезімдердің кѳбі қатынасса, ол зат
ұмытылмайды. Міне, балаға бір нәрсені білдіру керек
болғаңда, осы жолды ұстау керек. Яғни, мүмкін болғанынша,
баланың сыртқы сезімдерінің кѳбін қатынастыру керек.

Мысалы, бір заттың түрін де кѳрсет, дыбысын да естірт,
ұстатып та кѳр, иіскет, дәмін татқыз, сипат, суретін салғыз.
Баланың жаратылысының ѳзі осыны тілейді. Бала ѳзінің
кѳрген нәрсесін ұстағысы келеді, естіген нәрсесін кѳргісі келеді.

Ұстаған нәрсенің дәмін татқысы келеді. Міне, осы жолды
ұстағанда баланың білімі берік болмақ. Мысалы, дұрыс жазу
үшін құр ережелерді білу жетпейді. Қолдың, кѳздің, құлақтың
әдеттенуі шарт.

тез алынуы һәм естен тез шықпауы үшін ол нәрсенің бұрын
есте бар нәрсеге байлануы шарт. Мысалы, саудагер заттардың
бағасын есте ұстампаз келеді. Мұғалім осыны ескерту керек.
Яғни бір нәрсені бала есіне тез алсын һәм есінде ұзақ ұстасын

десе, балаға жаңа беретін білімді жат күйінше бермесін,
баланың бұрынғы таныс білімдеріне байлап берсін.

есінде сонша берік болып қалады. Бұрынғы Рим елінен қалған
бір дұрыс мәтел бар «пысықтау – білудің анасы» деген.
Мұғалім балаға оқытқан нәрсесін кѳп пысықтату керек. Бірақ,
мұғалім, құрғақ жаттауға кірісіп, баланы бұзып алып жүрме.

Осы жоғарыдағы айтқан шарттар табылмаса, адам ессіз,
ұмытшақ болады. Бірақ психология пәні адамда біржола
ұмыту болмайды дейді. Яғни адам бір білген нәрсесін біржола
ұмытпаса керек. Тек кейбір нәрсені еске түсіру қиын болады

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Адамның жасындағы ѳзгеріске қарап ес ѳзгерісі.
Бастапқы кезде нәрсені еске шабан алып, тез ұмытады. Естің
аса күшті болатын кезі – 7 мен 15 жас арасы. Сыртқы
дүниемен, адамзат тұрмысымен жаңа таныс болып келе

жатқанда адам бір нәрсені білуге, бар білгенін есте ұстауға
ұмтылады.
Естің
қатынасуын

қатты
керек
қылатын
ғылымдарды үйренуге нағыз қолайлы шақ – осы 7 мен 15

арасы. Бұл жеткіншектік шағы деп аталады. Бұл жасында бала
ѳмірлік білім даярлайды. Яғни бұл жаста баланың міндеті ой
жүргізіп білімді іске асыру емес, білімді молайта беру,
даярлай беру, бар нәрсені еске ала беру. Ал енді жігіттік

жасында адам жаңадан жаттай беруге емес, бар білімді оймен
тереңдетуге ұмтылады. Жігіттіктен соңғы кекселік шағында
адам ойын белгілі бір бетке салып, ѳзінің ұстаған жолына
қатынасы бар нәрселерді ғана еске алатын болады. Ал енді

шалдық шағында адамның есі бірте-бірте сѳне бастайды. Бір
нәрсені тез еске алмайтын, алса, тез ұмытып қалатын болады.
Шалдық шағында адамның жас күніндегі естері кѳзге елестей
береді. Шалдардың жастық шағын кеңес қыла беретіңдері сол.

«Балаларым, тегі, мен қартайсам керек, жастықтағы істерімді
кѳп айта беретін болдым-ау!» – депті Абылай хан.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

ұғымы.
Жанның
ѳзінде
бұрыннан

суреттеулерден жаңа суреттеулер жасай алуы қиял деп
аталады.
Мысалы, қанатты ат, яғни тұлпар болады деп қиял қылу,
жеті басты адам яғни жалмауыз болады деп қиял қылу

сықылды. Бірақ адам жанында тіпті болмаған суреттеулерден
сурет жасай алмайды. Мысалы, тума соқыр заттардың түстері
туралы қиял жүргізіп, түстерді ешбір уақыт біле алмақ емес.
Еріксіз һәм ерікті қиял. Егер жанымыздағы суреттеулерді

біз билемей, суреттеулер бізді билеп алып кетсе, яғни
жанымыздағы суреттеулерден жаңа бір суреттеу жасаймыз
деп ѳзіміз қайрат жұмсамай, бар суреттеулерден жаңа
суреттеулер ѳздері жасала берсе, міне, жанның осы ісі яғни

бұрынғы суреттеулерден жаңа суреттеудің ѳз еркімен жасалуы
еріксіз қиял, бос қиял яки мечта деп аталады. Ояу отырып
берекесіз бос қиялға батып отыру, яки ұйықтап жатқанда түс
кѳру сықылды. Ал енді жанымызда бар суреттеулерден жаңа

суреттеулерді қайрат жұмсап, ѳзіміз тілеп жасау ерікті қиял,
берекелі қиял яки фантазия деп аталады. Мысал үшін
Міржақып Дулатовтың «Бақытсыз Жамалын» алайық. Дәл

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

романда суреттелгендей Жамал деген қыз қазақта болған емес.
Бірақ Нұрила, Сағила, Аққыз, Ақбала... деген қазақтың
қыздары бар. Осы – сүйгенімен қосыла алмай, қосылса,
бақытты ѳмір сүре алмай, сар даланы кѳз жасымен кѳл

қылатын қазақтың сорлы қыздарын оймен бірге жинасаң,
солардың бәрінен сорлы, бәрінен бақытсыз Сәрсенбайдың
Жамалы келіп шығады. Міне, Міржақып жанында бұрыннан
бар суреттеулерден яғни Нұрила, Сағила, Аққыз, Ақбала...

суреттеулерінен жаңа суреттеуді, яғни бақытсыз Жамал
суретін қайрат жұмсап ѳзі тілеп жасап отыр.
Фантазия тѳмендегі жолдармен жасалады:

яки кішірейтумен. Мысалы, біз бойы бір тұтам ергежейлі
деген адам болады екен деп, тѳбесі кѳкке тиіп жүретін алып
болады екен деп қиял қыламыз.

басты, ит кеуделі, жылан құйрықты бір жануар болады-мыс
деп қиял қылу сықылды.

суретке жиюмен, түрлі адам мінездерін бір адамға жиюмен.
Мысалы, Міржақып Нұрила, Сағила, Аққыз, Ақбалалардың
мінезін һәм олардың тұрмысындағы болған кѳріністерді,
уақиғаларды

Жамалға
жинап
отыр.
Міржақып

қолдан
жасамай-ақ, сондай мінезді, сондай тұрмысты Жамал деген
қыздың шынында болуы да мүмкін.
Адам ѳмірі үшін фантазияның керектігі. Фантазия

ѳмірдің гүлді, кѳрікті болуының түпкі діңгегі. Фантазиясыз
адам – тұсаулы есек. Фантазия ақылды кеңітеді. Фантазиясыз
жаңадан бір нәрсені ойлап табуға мүмкін емес, фантазия
құлықты түзейді. Біз құлықсыз адамның орнына ѳзімізді

қойып, құлықсыздықтан жиренеміз. Фантазия әдемілік сезімін
тереңдетеді. Біз неше түрлі әдеміліктерден фантазия арқылы
ғана ләззат ала аламыз.
Фантазиясыз адам ѳмірі үнсіз, түссіз бір нәрсеге айналмақ.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

Мылқау ѳмірге үн беретін, сақау ѳмірге тіл беретін, жоқты бар
қылатын, барды гүлді, кѳрікті қылатын, бізді арсыға аяқ
басқызып, тәңірімен тілдестіретін – сол фантазия. Осы
фантазияны қазақтың ең терең сыршыл ақыны Шәңгерей

Бѳкеев мынадай деп суреттейді:
Таудағы тас ұядан,
Лашындай сарыққан қиядан
Шалқып сѳзім шығады,

Ойласам пікір-қиялдан.
Аспалап қиял кетеді,
Шыққан оқтай жаядан.
Жасындай барып жалт етіп,

Кѳк капусын ашады,
Жарығына алданып,
Дидарға қадам басады...
Баланың қиялын – фантазиясын тәрбие қылу жолдары.

Біз жоғарыда қиял деген жандағы бір суреттеулерден жаңа
суреттеу жасау дедік. Бұдан кѳрінеді: қиял терең һәм бай болу
үшін жанды суреттеулер кѳп болу керек екен. Адам неғұрлым
білімді, тәжірибелі болса, қиялы да сонша бай болсын десек,

оның білімді болуына ыждиһат қылу керек. Бала тұрмыспен
кѳзбе-кѳз таныссын. Оның есінде, жанында кѳп білім болсын,
жан-жануардың
тұрмысын

бақыласын.
Жаратылыстың
тұрмысымен таныс болсын. Міне, сонда баланың қиялы ѳткір
һәм бай болмақ.

Қиялды ѳркендетудің екінші жолы – баланы қиялды аса
керек қылатын ғылымдармен таныс қылу: әдебиет, тарих,
жағрафия, жаратылыс сықылды.
Сѳз арасында арнап қазақ баласының қиялы туралы бір-екі

айтып
ѳтейік.
Жаратылыстың
құшағында,

меруерт
секілденген кѳк шатырдың астында, хош иісті жасыл кілем
үстінде күнмен бірге күліп, түнмен бірге түнеріп, желмен бірге
жүгіріп, алдындағы малымен бірге ѳріп, сары сайран далада

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

болуға тиісті. Бірақ қазақ қиялы тәрбие кѳрген жоқ, әлі тағы,
әлі бала. Біз күндер, жылдар ѳткен соң қазақ қиялы тәрбие
алып, тереңдеп, адамзат дүниесін бастайтын бір жарық
жұлдыз болар деп иманымыз кәміл.

Тағы бір сѳз. Орыс учительдерінің аузыңда және солардан
сабақ алған қазақ оқығандарының аузында бір сѳз бар – қазақ
баласы әдебиет, тарих сықылды ғылымдарға зерек болмайды,
бәлки математика, есеп пәніне зерек болады деген. Мен бұл

пікірді қате ме деп ойлаймын. Менің ойымша, қазақ баласы
математикаға емес, әдебиет, тарих, жағрафия, жаратылыс
сықылды ғылымдарға зерек болуға тиісті. Дәлелім: қазақ
баласының жаратылысы осыны тілейді. Баланың атаға тартуы

рас болса, сиқырлы даланың баласы қазақ баласы да
қиялқұмар болуға тиісті. Яғни ол әдебиет, тарих сықылды
қиялды кѳп керек қылатын ғылымдарға ұмтылуға тиісті. Ал
енді

орыс
школасында
оқыған
қазақ

баласының
математикашыл болуы: әдебиет, тарих сықылды ғылымдарды
сѳйлеуге, жазуға орыстың тілін білмеген соң бейшара қазақ
баласы

керек
қылмайтын
математиканы,
есепті

айналдырмағанда қайтсін.
Баланың фантазиясы һәм оның ѳркендеуі. Балада қиял
ерте
оянады.

Бірақ
оның
жанында
суреттеулер

болғандықтан, қиялы да бай емес. Әйткенмен де бала
әсерленімпаз болғандықтан, оның аз, тайыз қиялы ашық,
жанды болады. Бала түсін ѳңім деп біледі. Балаға дүниедегі
бар заттың бәрі жанды сықылды кѳрінеді. Баланың түсінуінше

дүниеде мүмкін емес нәрсе жоқ. Бәрі мүмкін, бәрі болатындай.
Бала ертегінің бәрі шын деп ұғады. Жоғарғы ерні қыбырлап,
тѳменгі ерні жыбырлап Қобыландының Тайбурылы сѳйлейді
десең, кѳк ешкінің құйыршығы жұлынып қалған соң, бір

құйыршық бала болыпты десең, қотыр тай құрық салғанда
құнан болды, жүгендегенде дѳнен болды, ерттегенде бесті ат
болды десең, бала осылардың бәрін шын кѳреді.
Ертегі. Жан тұрмысы ѳркендеу үшін, яғни ойы, ақылы

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

кеңейіп, құлқы түзеліп, тілі баю үшін жас балаға ертегі – тым
қымбат нәрсе. Бала ертегіні жан-тәнімен тыңдайды. Ертекке
шын кѳңілімен нанады. Бала құрғақ ақылды ұқпайды.
Жандандырып, суреттеп алып келсең ұғады. Мысалы, балаға

ѳтірік айтпа деген құрғақ сѳзің желге айтылғанмен бірдей.
Егер сен балаға ѳтірікші туралы ертек айтсаң, сол ертекте
ѳтірікшінің ѳтірігінен қор болғанын, зиян кѳргенін суреттеп
алып келсең, міне, бала ѳтірік айтпау керек екендігін сонда

ұғады. Қысқасы, балаға ертегі – тым қымбат нәрсе. Бірақ
ертегінің ертегісі бар. Кейбір ертектер баланы бұзудан басқаға
жарамайды. Мысалы, дию, пері, жалмауыз кемпір, аруақ,
кѳрден кебінін жалмап шығатын обыр, жын- шайтан секілді

ертегілерді балаға айту тіпті дұрыс емес. Мұндай ертегілер
баланы бұзады, қорқақ, жасық қылады. Қазақтың баланы
«бѳки келеді», «қызыл кѳз келеді» деп қорқытулары да тым-ақ
жарамайтын іс.

Бала ойыны. Баланың қиялы әсіресе ойыңда жарыққа
шығады. Ойын – балаға кәдімгідей бір жұмыс. Ойнағанда бала
әсерлерімен пайдаланады. Айналасындағы тұрмыста нені
кѳрсе, соны істейді. Мысалы, қазақ баласы біреуі ат болып

қашады, біреуі құрық салады. Шырпыларды тізіп-тізіп кѳш
жасайды. Балшықтан мал жасайды, қуыршақтан қыз жасап,
таныстырады, күйеу келтіреді, құда түсіреді.
Жалқы һәм жалпы ойын. Тіпті жас бала жалқы ойынды –

жалғыз
ойнауды
жақсы
кѳреді.

тілі
еркін
жетілмегендіктен, ол басқа балалармен қатынаса алмайды. Ал
енді ѳскен сайын жалпы ойынды бірігіп ойнауды жақсы кѳре

бастайды. Жалғыз ойнаса, іші пысады. Жалпы ойын баланың
тілінің ѳркендеуіне кѳп пайда. Бірігіп ойнағанда тоқтаусыз
қозғалып, күліп, былдырлап сѳйлей береді. Жалпы ойын
жалпы тұрмысқа яғни басқа адамдармен бірігіп тұруға

үйретеді. Ѳзінің сѳзін, тілегін біреуге тыңдатып, басқаның
тілегін, сѳзін ѳзі тыңдап, қысқасы біріккен тұрмыстың бірінші
шарты – жалпы заңдарды орындап, атқарып үйренеді. Ал енді

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

жалқы ойын яғни жалғыз ойнау баланың алаңғасар, еліктегіш
болмай, ѳз ісіне ынталы, тиянақты болуына пайдалы. Бірақ
осы екі түрлі ойынның екеуінің де кемдік жағы бар. Ылғи
жалғыз ойнап үйренген бала тағы, менменшіл болып, ылғи

кѳппен бірге ойнап үйренген алаңғасар, тиянақсыз, еліктегіш
болып шығуға мүмкін. Сондықтан дұрысы – ойынның екі
түрін кезекпен ауыстырып отыру.
Осы түрдің қай түрімен болса да ойнап отырған баланың

ойынын бақылауға тәрбиеші міндетті. Бірақ бақылаймын деп
бүлдіріп алма. Бүлдіріп алу былай болады: былай ойна деп
бұйырсаң,
баланың

ойыннан
ынтасын
суытып
аласың.

Баланың ойынына үлкен адам кіріссе, балаға ойынның қызығы
бітеді. Ойын – баланың ѳз ісі. Баланың ойынына кірісуші
болма. Баланы бір нәрсені бүлдірмес үшін тек шеттен бақыла.
Есте болу керек, бақыла деген сѳз қарауылда тұрған солдаттай

қабағыңды түйіп қақиып тұр деген сѳз емес. Олай тұрсаң, бала
ойнай алмайды. Егер енді баланың ойынына қатысқың келсе,
ѳзің бала болып қатыс. Яғни ойындарына бѳгет, оралғы болма.
Балалар сенің жеткен адам екеніңді сезбейтін дәрежеде

болсын.
Ойыншықтар. Ойыншық деген сѳз – баланың жанындағы
суреттеулердің белгісі деген сѳз. Балаға уқалауына кѳнетін, не
қылса соған жарайтын жабайы ойыншық баланың ішін

пыстырады. Балаға нағыз қолайлы ойыншық бір үйім құм
деген бір педагогтің сѳзі дұрыс сѳз. Базардан алып келген
әшекейлі ойыншығыңнан бірде құрық болатын, бірде ат
болатын бір шыбық балаға кѳп артық. Әшекейлі жат бір

ойыншықпен бала сүйіп ойнамайды. Алады да, сындырып
тастайды. Және балаға кѳп ойыншық беру жарамайды. Олай
болғанда балада іскерлік болмайды.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

йлау ұғымы. Әсерлену, суреттеу, еске түсіру, қиял
жүргізу арқылы біз бір затты түгелімен білеміз, яки
оның бѳлімдерін, мүшелерін білеміз. Мысалы, мен бір
жылқыға қараймын, оның бар мүшелерін, ол мүшелердің

қандай екенін һәм қандай қызмет атқаратынын байқаймын.
Осылай тексеріп қараған соң сол жылқы кѳз алдымнан кетсе
де, мен оны суреттей аламын, бірталай заман ѳтсе де мен оны
еске түсіре аламын. Егер кѳп жылқыны кѳрген болсам, қиял

жүргізіп, басқа түрлі жылқыны да суреттей аламын. Мысалы,
бір арғымақ жылқы болар деп ойлай аламын. Міне, менде осы
жоғарыда айтылған жан кѳріністері болса, мен жылқыны
білген боламын. Тағы мен жылқыны қарап, тексеріп тұрып

мынадай нәрселер істеймін: жылқыға мына мүшелер неге
керек екен, мына бір мүше болмаса, жылқыға не болар деп
ойлаймын,
яғни

жылқының
мүшелерінің
арасыңдағы
байламды табамын. Бұл ғана емес, тағы ойлаймын, жә,

жылқының мүшелерінің арасында мынадай байлам бар екен.
Бұл жылқының мүшелері қойдың мүшелеріне ұқсай ма –
ұқсайды. Жылқының ана мүшесі қойдың ана мүшесіндей,
мынасы мынасындай. Ә, қой мен жылқы, екеуі де тѳрт аяқты

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

жануар екен деймін. Енді мен жылқыны жалғыз біліп қана
тұрғам жоқ, ұғып тұрмын. Яғни жылқының мүшелері
арасында қандай байлам барын, жылқы мен басқа тѳрт аяқты
жануар арасында қандай ұқсастық, қаңдай айырма барын мен

ұғып тұрмын. Міне, осы заттарды ұғу үшін жұмсалатын жан
кѳрінісі ойлау деп аталады. Ойлау ұғым, хұкім һәм ой
тізулерді жасаумен болады. Енді осы үшеуін шешейік.
Ұғым һәм оның жасалуы. Бір-біріне ұқсас бірнеше

заттарды
суреттесек,

заттарды
бір-бірімен
салыстырамыз. Мысалы, біздің жанымызда суреттері бар кѳп
адамды біз бір-бірінен айырамыз. Себебі оларды бірінен-бірін

айыратын сындары бар. Бірақ сол адамдардың айыратын
сындары болған сықылды соларды бірін-біріне ұқсататын да
сындары бар. Дене бітімдері сықылды. Әрине, салыстыру үшін
заттарды тар тапта алсақ, олардың ұқсастықтары кѳп болады.

Егер кең тапта алсақ, ұқсастықтары аз болады. Мысалы,
жылқы мен сиыр арасындағы ұқсастықты табу оңай. Себебі
араларында ұқсастық кѳп. Ал еңді жылқы мен ағаш
арасындағы ұқсастықты табу қиын. Себебі араларында

ұқсастық аз. Қысқасы, біз бір затты бір затпен салыстырғанда
олардың
әрқайсысының
ѳздеріне

ғана
арналған
дербес
сындарын алып тастап, ортақ сындарын ғана аламыз. Ортақ

сындарды екеуіне де жабамыз, ортақ сындарды жалпылаймыз.
Яки екі заттың, яки кѳп заттың ортасынан оймен жасалған бір
зат шығады. Мысалы, мен адам туралы ойлаймын. Сәрсембай,
Бейсембай, Фахыредден, Иван туралы емес, жалпы адам

туралы.
Сонда

Сәрсембайдың
қара
шашын,
Фахыредденнің сопақ басын, Иванның сары сақалын, яғни

солардың әрқайсысының дербес сындарын алып тастап, бәріне
ортақ сындарды, мысалы, екі аяқты, екі қолды болуы, сѳйлей,
ойлай білуі сықылды ортақ сындарды аламын. Міне, осы кѳп
заттардың ортақ сыңдарын алып жия білу, екінші түрлі

айтқанда, зат туралы ой, ұғым деп аталады.
Ұғым мен суреттеу арасындағы айырма. Суреттеу

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

қашанда болса жалқы болады, яғни бір затты суреттеу деген
сѳз – сол затты белгілі бір орында, белгілі бір уақыттағы
түрімен, барлық сындарымен тірілтіп алып келу деген сѳз.
Мысалы,

адамды
суреттеу
деген

Бейсембайды, әйтеуір дербес бір адамды суреттеу болып
шығады. Белгілі бір түрсіз жалпы адамды суреттеу мүмкін
емес.
Ал енді ұғым жалпылықты тілейді. Жалпыламасаң, яғни

бір топ заттардың әрқайсысының дербес сындарын алып
тастамасаң, ұғым болмайды. Мысалы, жылқы туралы ұғым –
әрбір жылқының дербес сыңдарын алып тастасаң, торылығын,
кѳктігін, жалдастығын, қайқылығын сықылды, сонда ғана ұғым

болады. Яғни ұғым болу үшін заттардан алып, жалпы зат
жасау керек. Бірақ дүниеде жалпы зат болмайды. Мысалы,
дүниеде жалпы жылқы жоқ: не кѳк, не қара... Сондықтан ұғым

қиял
арасындағы
айырма.
Қиял

суреттеулерден жасалады. Ал ойлау болса ұғымдардан
жасалады. Мысалы, Қобыландының Тайбурылы туралы біз
ойлаймыз, қиял жүргіземіз. Жалпы жылқы туралы біз қиял
қыламыз, ойлаймыз. Қиял – суретті, жанды кѳрініс, ойлау –

белгісі бір тірі суретсіз жалаңаш кѳрініс. Қиял мен ойлау
арасындағы айырма – осы.
Ұғымның іші һәм ауданы. Бір ұғымды басқа ұғымдардан
айыратын сол ұғымның сындары ұғымның іші деп аталады.

Сол ұғымға кіретін заттар ұғымның ауданы деп аталады.
Мысалы, құс деген – ұғымның сыны, яғни ұша алатындығы,
тұмсығы, қанаттары – бұлар іші болады. Ал енді құс деген
ұғымға кіретін заттар: торғай, қарға, бүркіт, үйрек... –

ұғымның ауданы болады.
Ұғымның іші мен ауданының арасы. Іші мен ауданын
салыстырғанда әр ұғым әр түрлі. Іш пен аудан арасында
қарсылық бар, яғни ұғымның іші неғұрлым кең болса, ауданы

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл­Қазына» ұлттық
ғылыми­практикалық орталығы

сонша тар болады. Адам һәм қазақ, ағаш һәм қайың деген
сықылды.
Ұғымдардың ішіне қарап бѳлінуі. Егерде ұғымның бір
ғана сыны болса, ондай ұғым – жабайы ұғым деп аталады.

Мысалы, тәттілік деген ұғым – жабайы ұғым. Ал енді ұғымның
сыны кѳп болса, ондай ұғым күрделі ұғым деп аталады.
Мысалы, ағаш деген ұғымның сыны кѳп, сондықтан ол –
күрделі ұғым. Егер бірнеше ұғымдардың бір яки бірнеше

ортақ сындары болса, мұңдай ұғымдар ұқсас ұғымдар деп
аталады: қасқыр, түлкі сықылды. Егер бір ұғымның сындары
екінші
ұғымның

сындарына
қабысатын
болса,
мұндай

ұғымдар қабысатын ұғымдар деп аталады: хайуан һәм жануар,
қазақ һәм алаш сықылды. Ортақ сындары болмаған ұғымдар
ұқсамайтын ұғымдар деп аталады. Адам һәм тас сықылды
сындары бір-біріне қарсы болған ұғымдар қарсы ұғымдар деп

аталады: жақсылық, жауыздық сықылды.
Жалаңаштау. Біз жылқы, ағаш, адам сықылды заттар
туралы ғана ойлаймыз. Сол заттардың қаралық, аласалық,
кәрілік,

қайырымдылық
сықылды
сындары
туралы