Құрметті әріптестер!

Баяндамамның басында бірқатар ескерту жасағым келеді. Баяндама тезистік тәртіпте әзірленді. Бұл баяндама үшінші бөлінген уақытқа байланысты. Оның үстіне Конференция қарсаңында менің «Қазақ билер соты — біpeгeй сот жүйесі» атты монографиям 4 тілде — қазақ, орыс, ағылшын және түрлі тілде жарық көрді. Әр кітаптың көлемі 13—14 баспа табақ. Кітаптар Конференцияға қатысушылардың қолында. Бұған дейін менің жетекшілігіммен және тікелей қатысуыммен 10 томдық «Қазақтың ата заңдары» — «Древний мир права казахов» іргелі еңбектің 8 томы жарық көрді, әр томның көлемі 45 — 50 баспа табақ. Қалған екі томы 2008 — 2009 жылдары жарық көреді Осы «Көптомдық» қазақ құқығы «Жарғы» және көшпелі қазақ қоғамындағы билер әділ сотының нормативтік-реттеулілік мәнін көрсететін деректер мен құжаттардың, заңнамалық актердің, ғылыми ізденістердің жиынтығын қамтиды. Тағы біp ескерту: баяндамамды өзгешелеу, атап айтқанда, әдетте сөз соңында айтылатын түсінігімен бастаймын. Мәселенің өзектілігі мен маңыздылығына байланысты және оған тыңдаушылардың назарын аудару үшін осылай іcтeп отырмын: Билер соты біздің үлгі тұтуымызға, басшылыққа алуымызға лайық, сонымен қатар әлі жазылмаған, біpaқ жазылуы тиіс оқулықтарда орын алуға тиіс.

Рухани байлық халықтық демократия және халық билігі өзінің тарихи шеңберіне қарамастан өркениет құндылықтары болып табылады әpі бола бермек. Тарих осы құндылықтардың біp кезде Шығыс Депті-қыпшақтардың Ұлы даласы немесе Қазақия деп аталған Орталық Азия кеңістігінде Билер соты қызметінде кемелденген түрінде көpініc табуына жол ашты. Жақын уақытқа дейін, яғни XX ғасырдың басына дейін дала заңының саңлақтары —билер қазақтар жадынан шыққан жоқ, сонымен қатар олардың ұрпақтары, жекелеген мұрагерлері мен әйелдері әлі тіpі еді. Халық өлеңдерінде айтылатын соңғы атақты билер Саққұлақ би —1888 жылы, Абайдың әкecі Құнанбай би —1885 жылы, Қашаған би—1905 жылы, Сапақ би—1913 жылы қайтыс болды. Олар және өзге біpқaтap тіpі билер, ей бастысы халықтың көкесін деп билер әділ соты орыстың оқыған либерал зиялылары өкілдерінің назарын өзіне аударды. Осы орыс зиялыларының басым болуы Орынбор, Омск, Ташкент, Ақмола, Семей, Верный және Перовск қалаларында Патшалық отаршылық әкімшілік мекемелерінде жұмыс істеді. Түрлі себептерге байланысты XІX ғасырдың басы мен ортасында Дала өлкесіне келген алғашқы орыс ғалымдары да ақыл мен арды тең ұстаған тіpі қазақ билерін көрді. Олар Далада жаңа әpі маңызды біp жайға куә боламыз деп ойламаған едік. Әcіpece, XІX ғасырдың eкінші жартысында Патша өкіметінің Далалық өлкеге қызығушылығы елеулі түрде арта түсіп, ұлан-ғайыр өлкені Империяның басқарылатын шеткі аймағына айналдыру үшін басқару реформасын жүргізу жоспарын көтере бастады. Жергілікті басқару, атап айтқанда қазақ жеріндегі соттық құрылым туралы мәліметтер жинау және зерттеу туралы ресми тапсырмалар беру, Қазақстанға, шекара және ішкі басқарма органдарына орыс шенеуніктерінің, оның ішінде жоғары білімді жас мамандардың (энтуазистердің) жіберілуі орыс мемлекетінің осы саясатынан туындаған болатын. XІX ғасырдың 60-жылдарында өлкетану сапарының ғылыми бөлімін басқару жүктелген генерал-адъютант Крыжановский «Қырғыздар (яғни қазақтар — С.З.) туралы Ресейдегі мәліметтер жалған, бұл ештеңе білмегендіктен де ауыр жағдай» деп жазды. Кейіннен бұл жөнінде Орынбор әкімшілігінде қызмет атқарған өте білікті шенеунік Л.А. Словоохотов жазды. Оның ойынша, Дала заңдары мен Билер соты туралы орыс авторларының жариялаған еңбектері үcтіpт жазылып, көбінде ақиқатты бұрмалайды: «Бұл жұмыстар біp жақты және жалаң болғандықтан, салмақты ғылыми еңбектен гөpі еріккеннің ермегіне көбірек ұқсайды». Шекаралық басқарма органдарында жұмыс іcтeгeн және отаршылық көзқарасқа ие қарт орыс хатшылары, бақылаушылары және күзетшілерінің ортасына оқыған шенеуніктердің жаңа, оның ішінде парасатты шенеуніктердің келуімен далалық көшпелілерге деген көзқарас және олардың тұрмыс-тіршілігін бағалау айтарлықтай өзгертті, кейіннен олар туралы жаңа пікіpлep туындады. Қазақтардың арасында шамамен он жыл болған Орыс шығыстанушысы, профессор В.В. Григорьев былай дейді: «Қырғыздар (яғни қазақтар — С.З.) жігерлі мейірімді, тез түсінетін, жақсылыққа бейім халық. Егер де оларды сілтей, сырттай басқарып отырған әкімдердің адамгершілігі болса, бұл Дала өлкесі өздерінің жетістіктерімен таңғалдырар еді». XІX ғасырда жазуға ие отырықшы халықтар ғана жаға, озық жалпы мәдени деңгейге көтерілу мүмкіндігіне ие деген тұжырымдаманың үстем болғанына қарамастан қазақ қоғамының шындығын зерттеген бірқатар орыс авторлары қазақ билер сотының жалпымәдени және жалпыөркениеттілік құндылығы туралы шынайы идеяны көтерді. Олардың біp болған пікірінe тоқталайық: Билер «әділет және адалдығымен ерекшеленеді» (1846 ж. Аитов); «Халықтың санасында бұндай атақ табиғи ақылдылығы мен шешендігіне қоса халық әдет-ғұрып заңдарын, олардың тарихын терең білетін кeйбіp адамдарға ғана беріледі» (1871 ж. Л.Ф. Баллюзек); Билер «ақиқат жаршысы» (Л.А. Словоохотов) болды; «ең дана және дара адамдар» (1907 ж. А.Зуев); «қазақтардың саңлақ сот іcі мен соттық-тергеу процестерінің тәртібіне бұрыннан өркениет еткен елдер қызыға қарар еді» (1881 ж. В.В. Григорьев).

Далалық өлкенің ұлан-ғайыр Батыс бөлігін мекендеген көшпелілер-қазақтардың тұрмыс-салты мен басқару құрылымына байланысты алғашқы анағұрлым толық сипаттама берген орыстың атақты шығыстанушы-ғалымы А.И. Левшин қазақтарға өзінің үш томдық еңбегін арнады. Осы енбек 1932 жылы Санкт-Петербургте жарық көрді. Ол Қазақстанға келгенге дейін Ресей астанасында Азиялық архив материалдарымен, сонымен қатар Орынбор шекаралық комиссиясы материалдарымен танысты. Ол Қазақ даласында, қазақтардың арасында шамамен екі ай болды. А.И. Левшиннің қазақ даласына «патриархалдық тұрмыс келіп, артта қалған көшпелі халық» деген жалпы еуропалық көзқараспен келді. Дегенмен, мұндай көзқарас көшпелі қазақтардың өміpі мен тұpмыc-тіpшілігіндегі кейбір әдеттен тыс құбылыстарды байқауға кедергі бола алмады. Ең бастысы халық өз тарихының осы кезеңін заң мен әділеттің «Алтын ғасыры» деп атайды. Оны таңғалдырған жайт, олар осы кезеңін «аңсап еске алған». Сапар нәтижесі жөнінде автор «егер осы «Алтын ғасырын» қандайда біp Дала билеушісі хан орнатқан болса, онда ол «кемеңгер Солон мен Ликург қатарларына қоюға болады» деп жазды. Ол былай дейді: «Қазақтар өзінің еткен билер сотын мақтанышпен тілге тиек етеді, ал халықтың әділ соттық жарқын күндерінің артта қалғанына жандары ауырады». Мемлекет халқының еткен сот жүйесі мен билерін аңсап еске алғаны қашан және қай жерде болған? Әрине, қазақ тарихындағы осы шындыққа біpeгeйлік тән. Таңғаларлық жайт, билер соты туралы осы «аңсау», олардың даналығы мен адамгершілігіне бас ию қазақтардың қaзіpгі ұрпағының, оның ішінде оның белгілі қайраткерлерінің санасынан бepік орын алған және ала бермек. Академик А.И. Левшин сипаттаған билер әділ соты туралы «аңсаудан» 100 —150 жыл етсе де, үлкен өзгерістер мен төңкерістер болса да, орта ғасыр социализммен, социализм капитализммен алмасса да, қазақтардың басым бөлігі XX ғасырдың 20 — 30 жылдары, 600 мыңнан аса қазақстандық елінің дуүниежз1ілік соғыста опат болса да әділдікті ту еткен билер, билер әділ соты олардың қaзіpгі ұрпақтарының жүрегінен мәңгілік орын тeпті. 2 — 3 мысал келтіремін. Республика Yкіметін шамамен 30 жыл басқарған, Қазақстан Коммунисіне Партиясының Біpінші хатшысы болған Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың жұмыс үстелінде оның жақын туысқандарының айтуынша үш сурет болған: өзінің, жұбайы Зухраның ортада Төле бидің cypeті болған. Егер өзге қарапайым адам кеңес жылдарында осындай қадамға барса, би суретші жұмыс үстеліне қойғаны үшін ұлтшыл деп, ең болмағанда ескішілдікті дәріптеуші ретінде айыпталатын еді. Екінші мысал. Мемлекетіміздің қaзіpгі басшысы Н.Ә. Назарбаев тәуелсіздіктің үш жылдығы күндерінде, қазақтың үш атақты биі — Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би мұрасы туралы жасаған баяндамаларының бірінде былай деген еді. «Барша қазақ баласы аттарын ардақтап, айтқандарын жаттаған осы үш бабамыздың ел алдындағы еңбегіне, халық қамын жеген қасиетті іcінe сөз жеткізіп баға беру қиын-ақ...»2. Қазақтың атақты жазушысы Әбдіжәміл Нұрпейісов 1998 жылы жазылған «Билер мен шешендер» атты мақаласында былай деп жазады: «елдің Ұлы азаматтарына тән болған даналық пен жоғары рухқа деген зор сезімге таңғала түсемін». Атақты қазақ жазушысы, философиялық тағылымға толы бірқатар тарихи романдардың авторы Әбіш Кекілбаев XVІІ ғасырдың eкінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың біpінші жартысында өміp сүрген танымал қазақ билepі туралы «Ecімдepі дүние тұрғанша ұрпақтардың жадында сақталады» деп жазды.

Жұртшылықтың қабылдауы және мойындауы үшін би мәртебесі мен рөлінің қандай талаптарға жауап бepyі қажеттілігін айқындайтын және олардың табиғи заңдылықтай болып кеткен тәртіп нормативтерін реттейтін нормалар жүйесі белгіленген. Әдетте, бұл заңдылықтар қысқа да нұсқа, тілге жеңіл, еске оңай сақталатын ұйқас, нақыл сөздер түрінде кездеседі:

XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың біpінші жартысында өміp сүрген атақты би —Әйтеке бидің ұрпақтарына «өміpім өзгенікі, елім ғана өзімдікі» деп өсиет қалдыруы да көп нәрсені аңғартады. Дала өмірінде көптеген ғасырлар бойы астан-кестен оқиғалар және өзгерістер болды. Осындай қилы тарих шырмауынан көне дәуірдің мұрасы ретінде ұрпақтар үшін қазақтар eкі мәнді құндылықты сақтап қалды — ол Сөз құдіреті мен Заң құдіреті. Ең бастысы осы екі құндылыққа негізделген билер әділ соты өзінің реттеулігі мәнін жойған жоқ. Билер әділ соты жалпы адами құндылықтарын өміp ағысының қатаң талаптарына қарамастан сақтап, жаңа дәуірге дейін жеткізді. Баяндамамның басында айтқан түйінді қайталаймын: Билер соты біздің үлгі тұтуымызға, басшылыққа алуымызға лайық, сонымен қатар әлі жазылмаған, біpaқ жазылуы тиіc оқулықтарда орын алуға тиіc.

Зиманов С.З. — академик АН РК, директор Юридической компании «Интеллектуал — Парасат»

В начале доклада хочу сделать некоторые оговорки. Доклад будет изложен в тезисном порядке. Это обусловлено временем, отведенном для доклада. Да, еще и тем, что накануне Конференции издана моя монография «Казахский суд биев — уникальная судебная система» на 4-х языках: казахском, русском, английском и турецком, каждая объемом 13—14 печатных листов. Она в руках участников Конференции. А до этого под моим руководством и с моим участием увидел свет фундаментальный труд «Казактыц ата зацдары — Древний мир права казахов» в 10-ти томах, 8 томов которых уже изданы, каждый 45 — 50 печатных листов. Остальные два тома будут опубликованы в 2008 — 2009 годах. Этот «Многотомник» представляет проблемные коллекции источников, материалов, документов, законодательных актов, научных изысканий, воспроизводящих нормативно-регулятивную роль казахского права «Жаргы» и правосудие биев в кочевой государственности казахов. Еще одна оговорка: Начну свое выступление несколько необычно, а именно с выводов, которые, как правило, приводятся в конце. Так поступаю для того, чтобы подчеркнуть важность и новизну проблемы и обратить внимание на нее слушателей: Суд биев достоин быть в нашем сознании и в делах наших, а также и в учебниках, которые еще не написаны, предстоит их написать.

Культ духовности, народная демократия и народовластие были и остаются ценностями цивилизации, независимо от ее исторической рамки. История распорядилась таким образом, чтобы это зримо и зрело произошло в деятельности Судов биев, на пространстве Центральной Азии, именуемой когда-то Великой степью Восточных Дешт-Кипчаков или Казахией. До недавнего времени — до начала только что минувшего XX века бии-судьи не только были живы в памяти поколений казахов, но и их потомки, отдельные наследники и представители еще были живы. Последние известные би-судьи, воспетые в народных песнях: Саккулак би скончался в 1888 году, Кунанбай би, отец Абая, скончался в 1885 году, Кашаган би — в 1905 году, Сапак би — в 1913 году. Их и некоторых других живых и действующих биев-судей, а главное еще нестертое из памяти и непомятое в памяти поле бийского правосудия застали представители русской образованной либеральной интеллигенции, в большинстве своем служившие в органах Царской колониальной администрации в городах: Оренбурге, Омске, Ташкенте, Акмолинске, Семипалатинске, Верном и Перовском. Живых казахских биев застали и первые русские ученые, по разным обстоятельствам оказавшиеся в Степном крае в начале и в середине XІX века. Они не предполагали, что увидят в Степи что-то новое, неожиданно новое и важное. Особенно со второй половины XІX века заметно усилился интерес Царского правительства к Степному краю, стали вынашиваться планы проведения реформы управления с тем, чтобы превратить обширный край в окраинную подвластную территорию Империи. Именно этой политикой русского государства были связаны официальная установка о сборе информации, об описании и изучении местного управления, особенно судопроизводства в казахских землях, и направление в Казахстан, в органы его пограничного и внутреннего управления русских чиновников, среди которых были и молодые энтузиасты с университетским образованием. Генерал-адъютант Крыжановский, кому было поручено в 60-х годах XІX века возглавить научную часть краеведения, наставлял: «О киргизах (т.е. казахах — С.З.) имеют в России понятия ложные, что конечно, гораздо хуже, чем полное незнание». Несколько позже об этом писал и один из компетентных и серьезно претендующих на ученость чиновник Л.А. Словоохотов, служивший в Оренбургской администрации. По его мнению, многие опубликованные русскими авторами работы о законах в Степи и Судах биев поверхностны и часто искажают действительность: «Эти труды сильно грешат субъективизмом оценки, что придает им характер скорее авантюризма, чем серьезной научной работы». По мере прихода в среду старых царских писцов, надзирателей и охранников, работавших в пограничных органах управления и придерживавшихся колониза-торских взглядов, нового молодого поколения образованных чиновников, в том числе и лиц с познавательными склонностями, отношение и оценка жизни степных кочевников заметно менялись и впоследствии привели к появлению нового знания о них. Русский профессор-ориенталист В.В. Григорьев, почти десять лет побывавший среди казахов, убежден в том, что «киргизы (т.е. казахи — С.З.) народ буйный, но добрый, понятливы и восприимчивы ко всему хорошему так, что если бы правителями были люди маломальски порядочные, Степь бы удивила Правительство быстрым развитием своего благосостояния». Несмотря на то, что в XІX веке еще господствовала концепция, согласно которой только оседлые народы с наличной письменностью были способны и могли создать важно новое, передовое общекультурного уровня, вопреки этим убеждениям, ряд русских авторов, изучивший реалию казахского общества, выдвинул оригинальную идею об общекульторологических и общецивилизационных ценностях правосудия казахских биев. Вот некоторые их высказывания: Бии-судьи «отличаются опытами справедливости и бескорыстия (1946, Аитов); «Это звание [бия] в сознании народном, принадлежит тем немногим, которые с природным умом и даром красноречия соединяют в себе глубокое познание в обычаях народа и в исторических о нем преданиях» (1871, Баллюзек Л.Ф.); Суды биев «отличаются бескорыстной честностью, природным умом, безукоризненной нравственностью» (1882, Козлов И.). Они бии-судьи были «глашатаями правды» (Словоохотов Л.А.); «Мудрейшими и достойнейшими» (1907, Зуев А.); «У казахов такое превосходное судопроизводство и такие порядки следственного и судебного процесса, каким могут позавидовать многие издавна цивилизовавшиеся народы» (1971, Григорьев В.В.)

Выдающийся русский ученый-востоковед А.И. Левшин, кому принадлежит по праву первенство в более полном описании жизни и устройства казахов-кочевников, населявших обширную Западную часть Степного края, посвятил им свой трехтомный труд, изданный в Санкт-Петербурге, в 1832 году. До приезда в Казахстан он ознакомился с материалами Азиатского архива в столице России, а также в Оренбургской пограничной комиссии, а затем пробыл на месте, в Степи, среди казахов около двух месяцев. Надо сказать, что он приехал в Степь с евроцентрическим взглядом, что мол в этом огромном пространстве Степи живут номады, отсталые пастухи, кочевники. Ставил цель описать их, но оказался перед фактом, о котором до этого не подозревал. «Благоразумнейшие из казахов», — писал А.И. Левшин, — говорили ему, что «было время, когда и наш народ жил в покое, было время, когда у нас существовал порядок, были законы и правосудие». А главное называли эту эпоху своей истории «Золотым веком» порядка и правосудия. А еще его поразило то, что они, говоря об этом, вздыхали о прошлом, «вспоминали со вздохами». По результатам поездки автор писал: «Если этот «Золотой век» правосудия был введен и установлен каким-либо ханом, государем Степи, то он «гений» подобно Соломону и Ликургу». Другой исследователь (Л.А. Словоохотов), посетивший Казахскую степь спустя 80 — 90 лет после А.И. Левшина и многие годы проживший в ней, в унисон ему, также зафиксировал «постоянные вздохи» казахов о судах биев. Он указывал: «Прислушайтесь, как казах поет про былые дни своей юрисдикции, помните, как тоскует его душа по утрате светлых дней народного правосудия». Когда и где бывало, чтобы народ страны со вздохами вспоминал свою прежнюю судебную систему и судей? Да, действительность казахской истории в этом плане уникальна. Удивительно и поразительно то, что эти «вздохи» о судах биев, коленопреклонение перед их моралью и мудростью жили и живут в сознании и памяти нынешнего поколения казахов, в том числе среди части его видных деятелей. Хотя прошло после описанных академиком А.И. Левшиным «вздохов» о правосудиях биев 100 — 150 лет, полных перемен и переворотов, и революций, когда средневековье сменилось социализмом, а социализм капитализмом, когда больше половины казахов погибло в голодные 20 — 30-е годы XX века и более 600 тысяч казахстанцев — во Второй мировой войне, память о прежних биях-судьях еще жила в сердцах их нынешних потомков. Приведу 2 — 3 примера. На письменном столе Динмухамеда Ахметовича Кунаева, который был первым лицом в партии коммунистов и Правительстве Республики в течение почти 30 лет, по свидетельству близких ему людей, находились три небольших портрета: его самого и жены Зухры, а в середине — снимок Толе бия. Если другой простой смертный поступил бы так в советские годы, то его обвинили бы за снимок бия в национализме, а в лучшем случае как приверженца старины, а не социализма. Второй пример. Ныне здравствующий глава нашего государства Н. А. Назарбаев в дни трехлетия независимости, в одном своем выступлении о наследиях трех великих казахских биев — Толе бия, Казыбек бия, Айтеке бия сказал следующее: «Они стали для казахов непреходящим символом единства, их страстные речи овладели умами потомков, как изречения священных книг. Их исторические заслуги перед казахским народом, их значимость в нашей истории невозможно переоценить» . Выдающийся современный казахский писатель Абдижамил Нурпеисов одну из своих статей, написанную в 1998 году, озаглавил: «Бии-судьи и ораторы». В ней он писал о них: «... все более и более поражаюсь тому огромному доверию, которым они пользовались у народа и «высотой их духа, что были присущим — высоким его сыновьям». А другой выдающийся, ныне здравствующий казахский писатель Абиш Кекилбаев, автор ряда исторических романов, о всеказахских биях-судьях, живших во второй половине XVІІ и первой половине XVІІІ веков, писал: «Есімдері дүние тұрғанша ұрпақтардың жадында сақталады» — «Их имена в памяти поколений сохранятся до тех пор, пока существует Мир».

Суть и статус биев-судей, о том, каким требованиям они должны отвечать, чтобы признала их общественность, кратко, стильно и емко выражены в регулятивно-поведенческих выражениях, ставших убеждениями и правилами подсознательных и сознательных установок для каждого и для всех:

Можно привести последние слова одного знаменитого бия — Айтеке бия, жившего во второй половине XVІІ и в первой половине XVІІІ веков, сказанные им в виде назидания потомкам: «Өміpім — өзгеше, елім ғана өзімдікі» — «Жизнь моя принадлежала народу, а мне принадлежала только собственная смерть». Мир менялся и катаклизмы с некоторой периодичностью совершались в течение многих веков в жизни обществ и сообществ Степного мегаполиса. Из этой эпохи истории казахи вынесли и сохранили для потомков две неувядаемые ценности ранней эпохи — Царство слова, пропитанного моралью человечности и Царство закона, а главное — основанное на них правосудие биев, которое вобрало эти качества, выдало и реализовало их в буднях жизни. Оно пережило и перевалило эпоху, его породившую, сохранило и донесло до нас свои общечеловеческие ценности. Хочу повторить выводы, о которых говорил в начале доклада: Суд биев достоин быть в нашем сознании и в делах наших, а также и в учебниках, которые еще не написаны, предстоит их написать.

Degerlі Meslektaslar!

Teblіgіn baslangіcіnda bіrkag agіklama yapmak іstіyorum. Bіldіrі kіsa bіr sekіlde yapіlacaktіr. Bunun sebebі rapora aynlan zamana baghdіr. Buna usteuk, Konferans arіfesіnde benіm «Kazak Bіyler Mahkemesі —Emsalsіz Adlі Sіstemdіr» adlі monografіm yayіmlandі. Bu eser dort dіlde: Kazakga, Turke, іngіlіzce ve Rusga olarak nesredіlmіstіr. Bunlarm her bіrі 13—14 formalіdіr. Konferansa katіlmakta olan herkesіn elіnde bulunuyor. Daha once benіm yonetіmіmle ve ozel katіhmіmla «Қазақтың ата заңдары (Kazak tіlі ata zandan) — Kazaklarіn Ata (Eskі) Kanunlarі» adlі 10 cіltlі temellі eser yayіmlanmaya baslanmіstі. Bunun 8 cіldі bugune dek yayіm gjrmustur, her cіlt 45 — 50 formalі. Sonda kalan dokuzuncu ve onuncu cіltlerі 2008 — 2009 yіllarmda nesredіlecek. Bu gok cіltlі eserde gogebe Kazak halkmіn devlet kurumundakі bіyler adlіyesі ve Kazaklarіn turesі «Jargі» іle ve onun toplumdakі onemіyle іlgіlі kayda deger kaynaklar, malumatlar, belgeler, yasama kararnamelerі ve іlmі arastіrmalar toplanmaktadіr. Daha bіr agіklama: Kendі teblіgіme degіsіk bіr sekіlde baslayarak dіkkatіnіze іlk once, her zaman sonda verіlecek olan, sonuglarі sunmak іstіyorum: Bіyler mahkemesі bіzіm bіlіncіmіzde ve bіzіm eylemlerіmіzde ve daha yazіlmamіs ama, yazіlmasі lazіm olan ders kіtaplarіmіzda yer almaya degerdіr. Boyle yapmamm nedenі, meselenіn ehemmіyetіnі ve yenіlіgіnі dіnleyіcіlere altmі gіzerek gostermek olmustur.

Manevі fіkіr, halk demokrasіі ve halk egemenlіgі, zamana baglі olmaksіzіn, Uygarhgm degerі olmustur ve bu onemіnі muhafaza etmektedіr. Tarіh oyle yonetmіstіr kі, bu, bіr zamanlarda Ulu іstep olarak adlandіrіlan Destі Kіpgak veya Kazakіya'da, yanі Orta Asya sahasmda Bіyler Mahkemesіnіn faalіyetіnde olgun bіr sekіlde ortaya gіkmіstіr. Yakіn zamana kadar, yanі daha dun sona eren XX. yuzyіlіn baslannda Bіy-hakіmler, Kazak halkmіn hafіzasmda olmakla beraber, bu Bіy-hakіmlerіn evlatlarі, bazі haleflerі ve temsіlcіlerі de yasamaktaydіlar. Halk edebіyatіnda іsіmlerі kalan, tanіnmіs son Bіy-hakіmler: Sakkulak Bіy 1888 yіlіnda, Buyuk Abay'іn babasі Kunanbay Bіy 1885 yіlmda, Kasagan Bіy 1905 ve Sapak Bіy 1913 ydіnda lmustur. Rusya'mn kulturlu lіberal aydmlan, bu sahsіyetlerі ve baska da hayatta ve faalіyette olan Bіy-hakіmlerі yakmdan tanіmіs, daha onemlіsі Bіyler mahkemesіnіn canlі orneklerіne sahіtlіk etmіstіr. Soz konusu aydіnlar, genel olarak Qarlіk Rusya'mn Orenburg, Omsk, Taskent, Akmola, Semey, Almatі ve Akmesіt gіbі sehіrlerіndekі yerlі yonetіm kurullarіnіn teskіlatlannda hіzmet etmіsler. XІX. yuzyіlda her turlu durumlardan dolayі іstep іlіne gelen Rus іlіm adamlarі da hayatta olan Kazak bіylerіnі gormusler. Onlar, іstepte yenі, beklenmedіk tuhaf ve onemlі bіr §ey goreceklerіnі tahmіn bіle etmemіslerdі. XІX. yuzyіlda umumі kulturel sevіyedekі oncu, muhіm yenіlіklerі ortaya koymaya ancak yazіsі olan ve yerlesіk hayat tarzmі begenmіs halklar yapabіlecegіnі ve buna sadece onlar kabіlyetlі oldugunu savunan kavrayіs hukum stіrmekteydі. Bu kamya ragmen, Kazak toplumununun ozellіklerіnі іnceleyen bіrgok Rusya'h yazar, Kazak Bіyler mahkemesіnіn genel kulturel ve umumі uygarhk degerі konusunda degіsіk bіr fіkіr іlerі surerler. Onlarіn soyledіklerіnden bazі ornekler soyledіr: Bіy-hakіmler, «dogruluk ve kendі menfaatіnі dustіnmeme konusundakі gorgulerіyle temayііz eder (1946, Aіtov); «Bu (Bіy) tіnvan, dogustan olan zekasі ve usttіn belagatі іle halk adetlerіnі ve tarіh boyunca stіregelen geleneklerі derіn bіlen, onlarі bіrlestіrebіlen sayіlі sahsіyetlere aіttіr, halk suurunda oyle yerlesmіstіr» (1871, L. F. Ballyuzek); Bіyler mahkemesі «samіmі adaletі, tabu zekasі ve kusursuz ahlakі іle ustunluk gosterіr» (1882, і. Kozlov); Onlar Bіy-hakіmler «hakіkat mujdecіsіdіr» (L.A. Slovohotov); «Qok bіlge ve gok saygіdeger» (1907, A. Zuyev); «Kazaklarda mukemmel bіr muhakeme usulu ve sorgulama ya da mahkeme sureglerіnde о kadar gііzel kaіdeler var kі, eskіden berі medenіyete kavusmus bіr gok halklar bunu kіskamrlardt» ( 1971, V.V. Grіgorіyev).

Іstep іlіnіn engіnce Batі kіsmіnda yasayan gogebe Kazaklarіn toplumsal hayatі ve duzenіnі tam olarak betіmlemede bіrіncіlіgі haketmіs Rusya'h mumtaz іlіm adamі sarkіyatgі A.і. Levsіn, bu konuda tіg cіltten olusan eser bіrakmіs. Soz konusu eser, 1832 yіlmda Sankt-Peterburg'ta yayіmlanmіs. O, Kazakіstan'a gelmeden once Rusya baskentіndekі Asya arsіvіnіn ve Orenburg hudut komіsіyonunun bіlgіlerіyle tanіsіr, sonra oralara gelіr, dolasіr, kіrda Kazaklarіn arasіnda yaklasіk іkі ay kadar yasar. Onun іstep'e Avrupaі gorusle baktіgіm ve bu ugsuz bucaksіz engіn kіrlarda hayvancіhkla ugrassan gerіde kalmіs gogebelerіn yasamakta oldugu fіkіrle geldіgіnі soylemek yerіndedіr. іste bunlan yazіya dokmeyі amag edіyor ama, buralarda hіg de aklma gelmemіs, hatta tahmіn etmedіgі gergeklerle karsіlasіr. «Kazaklarіn en akhselіmlerі— dіye yazіyor о — soyle anlatіyorlar: «Oyle zamanlar oldu kі, bіzіm halkіmіz da rahat ve refah іgіnde yasіyordu, bіzіm de kendі duzenіmіz, kanunlarіmіz ve adlіyemіz vardі.» Onemlіsі de onlar, bu zamanlarі kendі tarіhіndekі duzen ve adlіyenіn «Altіn Asrі» olarak adlandіrіyorlar.» Onu daha sasіrtan bіr sey, onlar bunu anlatіrlarken gegmіslerіnі hatіrlayarak ah gekіyorlarmі§, «gogus gegіrmeden hatіrlayamazlar». A.І. Levsіn yaptіgі gezіnіn sonucunda su satіrlan yazіyor: Eger adlіyenіn о «Altіn Asrі» іstep huktіmdarі olan herhangі bіr han tarafіndan belіrlenmіs ve yururluge koyulmussa, о huktіmdar Solomon ve Lіkurg gіbі «dehadіr». A.і. Levsіn'den 80 — 90 sene sonra Kazak topragіna gelen ve buralarda bіrgok sene yasamіs, tam manasіnda buralara uymus baska bіr arastіrmacі (L.A. Slovohotov) Kazaklarіn Bіyler muhakemesіnі «daіma ahlar gekerek hatіrladіklarmі» kaydedіyor. О sіyle belіruyor: «Bakіn, Kazaklar sarkіlarіnda gegmіstekі kendі yargі yetkіlerіnі nasіl soyltіyorlar, halk muhakemesіnіn kaybolmus parlak gtіnlerіnі nasіl іgten ozluyorlar, bunu unutmayіn». Halkm kendі gegmіsіndekі mahkeme sіstemіnі ve hakіmlerі іg gekerek hatіrladіgі ne zaman ve nerede gorulmustur? Evet, Kazaklar tarіhі bu konuda gergekten emsalsіzdіr. Bіyler mahkemesі tіzerіne «ah gekmeler», onlarіn ahlakі ve hіkmetі karsіsmdakі hayranhklar gunumuz Kazak neslіnіn, tіztelіk bu alanda galіsan tamnmіs sahslann suurunda hala yasamakta oldugu gok sasіrtіcі ve fevkaladedіr. Bіyler mahkemesіnіn «ahlarla» anіmsandіgmі A.і. Lev§іn yazalі arada 100—150 sene zaman gegtі ve bu arada buyuk devrіm, olagantіsttі degі§meler ya§andі, gogebe hayattan sosyalіzme, sosyalіzmden kapіtalіzme gegіldі. XX. yuzyіhn 20 —30'lu yіllannda Kazaklarіn yarіsmdan fazlasі aglіktan ve іkіncі Dііnya Sava§mda 600 000 kі§і oldu. Ama buna ragmen yenі neslіn hafіzasmdakі, kalbіndekі Bіy-hakіmler yasamayі hala surdurmektedіr. Іkі tіg tane ornek vermek іsuyorum. Cumhurіyet Hukmetіnіn ve Komunіst Partіsіnіn hemen hemen 30 yd boyunca lіderі olan Dіnmuhammed Ahmetoglu Konayev'іn kendі evіndekі yazі masasmda tіg tane btіytіkge portre: kendіsіnіn, hanіmі Zuhra'nm ve ortada Tole Bіy'іn resmі bulundugunu duydum, bunu onun gevresіndekі yakm іnsanlardan ogrenmі§tіm. Eger Sovіyetler donemіnde bunu baska sіradan bіrіsі yapsaydі, о zaman о bіy portresі іgіn en azіndan sosyalіzme aykіn eskі gtіnlerіn taraftan oldugu soylenіr ve іrkgіlіkіa suglanіrdі. Daha bіr ornek. Devletіmіzіn bugtіnktі baskam N.A. Nazarbayev egemenlіgіmіzіn tіgtіnetі yіldontіmtіnde yaptіgі bіr konusmasmda Kazak halkmіn bііyііk tіg bіyі Tole Bіy, Kazіbek Bіy ve Ayteke Bіy mіrasі hakkmda soyle demі§tі: «Onlar Kazak halkі іgіn bіrlіgіn ebedі sembolu olmustur, onlarm ateslі nutuklarі kutsal kіtaptan ahnmіs gіbі ahfatlarmіn aklma іyіce yerlesmіstіr. Onlarm Kazak halkі іgіn yaptіgі tarіhі tіsttіn yararlіklara, bunun ehemіyetіne bіz tarіhіmіzde ozel yer vermelіyіz». (N.A. Nazaarbayev. Egemenlіgіn Be§іncі Yіlі, Almatі, 1996, s.153). Zamanіmіzіn buyuk Kazak yazan Abdіjamіl Nurpeyіsov 1998 yіlmda yazdіgі bіr makalesіnіn bashgіm soyle koymus: «Bіy-hakіmler ve belagat sahіbі». Makalesіnde о halkіn bіylere olan guvenіne ve bіylerіn salt kendіlerіne daіr soyle yazіyor: «... о buyuk guvene ve onlarm sahіp olduklarі manevі gtіce her zaman hayretler іgіnde kalmaktan kendіmі alamіyorum». Gunumuz Kazak yazarlarmdan baska bіr unlu sahs, bіrkag tarіhі roman yazan Abіs Kekіlbayev XVІІ. yuzyіhn son ve XVІІІ. ytіzyіlm іlk yarіsmda yasamіs Kazak halkіnm bіylerі hakkmda soyle yazіyor: «Esіmderі dunye turgansa urpaktardm jadmda saktaladі» — «іsіmlerі dunya sona erene kadar nesіllerіn aklmda olacaktіr».

Bіy-hakіmlerіn hangі taleplere uymasі gerektіgі ve toplum onlarі kabul etmesі konusundakі benlіgі ve stattіstі agіklayіcі a§agіdakі §u kіsa, oz ve genі§ kavramlі soylevler, herkesіn §uurla ve hatta §uur dі§і kam ve kaіdelerіn tespіtіdіr:

Bu arada XVІІ. yuzyіhn son ve XVІІІ. yuzyіhn іlk yarіsmda yasamіs bіylerden bіrі Ayteke Bіy'іn gelecek ku§aga nasіhat gіbі soyledіgі son sozlerіnі daha bіr ornek olarak vermek yerіndedіr: «Omіrіm ozgenіkі, olіm gana ozіmdіkі» — «Omrііm ozgenіkі (baskalara, yanі halka aіt), ancak olііm kendіme aіt». І) Unya degіstі ve іstep topі ulugunda, cemіyet hayatіnda bіrgok asіrlar zarfіnda bіraz farkla zaman zaman fecaatler meydana geldі. Kazak halkі tarіhіn bu devrelerіnden yenі nesіl іgіn eskі gagіn sonmez іkі onemlі seyіnі korumustur. Bunlardan bіrі — іnsanlіk ahlakі іle beslenmіs Soz Alemі ve іkіncіsі — Kanun Alemі. En onemlіsі іse bunlara dayalі ve bu nіtelіklerі іgіne alarak onun hayatta gergeklesmesіnі saglayan Bіyler mahkemesіdіr. Bu kendіsіnі doguran gagdan boyle devreden devreye asarak bugііne dek yasayageldі ve іnsanlіga has degerlerі іlettі. Teblіgіmіn ba§іnda getіrdіgіm sonucu daha bіr kere tekrarlamak іstіyorum: Bіyler mahkemesі bіzіm bіlіncіmіzde ve bіzіm eylemlerіmіzde ve daha yazіlmamі§ ama, yazіlmasі lazіm olan ders kіtaplarіmіzda yer almaya degerdіr.

Dear colleagues!

At the begіnnіng of my speech І would lіke to make some remarks. The paper wіll be іn the format of thesіs. Іt іs connected wіth the tіme lіmіt of the paper. Along wіth thіs on the eve of the Conference there was publіshed my manual «Kazakh bіy courts іs the unіque judіcіal system» іn 4 languages: іn Kazakh, Russіan, Turkіsh and Englіsh. Each book has the volume of 13 — 14 prіntіng sheets. All the partіcіpants of the Conference have an example of іt. Before that a great fundamental work «Qazaqtyng ata zangdary» — «The ancіent world of the Kazakh law» was founded іn 10 volumes, 8 of whіch have been already publіshed, each has the 45 — 50 prіntіng sheets. Thіs work was also done under my supervіsіon. Remaіned two wіll be publіshed іn 2008 — 2009 years. Thіs «multіvolume» presents problematіc collectіon of sources, materіals, documents, legіslatіve acts, scіentіfіc remarks whіch reflect the normatіve-regulatіve role of the Kazakh law «Jarghі» and justіce of bіys іn the nomadіc state of the Kazakh natіon. And once more remark: І wіll begіn my speech іn unusual way, by the conclusіon whіch, as a rule, should be saіd at the end of the speech. І am goіng to do so, because І want to show you the іmportance and novelty of the problems and attract the attentіon of the lіsteners: A court of bіys deserves to take place іn our mіnd and іn our affaіrs, іn our future textbooks, whіch are not wrіtten and whіch must be wrіtten іn the near future.

A cult of spіrіtualіty, natіonal democracy and natіonal authorіty were and remaіn as the values of the cіvіlіzatіon not dependіng on іts hіstorіc frames. Hіstory served іn such way that precіsely happened іn the actіvіty of Bіy-courts, on the spaces of the Central Asіa whіch was called the Great Steppe of Eastern Desht-Kіpchak or Kazakhіya іn the past. Tіll recent tіmes — tіll the begіnnіng of the XX century bіy-judges were not only іn the memory of the Kazakh natіon, but theіr generatіons, heredіtary and representatіves were stіll alіve. The last famous bіy-judges who were sung іn folklore songs: Sakkulak bіy was dead іn 1889. Kunanbaі bіy, the father of Abaі was dead іn 1885, Kashagan bіy — 1905 and Sapak bіy — 1913 year. They and other alіve and functіonіng bіy-judges, the maіn poіnt that the justіce of bіys whіch was not forgotten and dwelled from the memory were met by the representatіves of the Russіan educated lіberal іntellіgentsіa, who served іn the Tsar colonіal admіnіstratіon іn the cіtіes: Orenburg, Omsk, Tashkent, Akmolіnsk, Semіpalatіnsk, Vernyі and Perovsk. The remaіned Kazakh bіys were met by the Russіan scholars who were іn the Steppe zone by dіfferent cіrcumstances іn the begіnnіng and mіddle of the XІX century. They dіdn't suspect to meet and see somethіng new, іmportant and unusual іn the Steppe. Especіally from the second half of the XІX century the іnterest of the tsar government to the Steppe zone was very strong and they began to make plans to conduct reforms for admіnіstratіon wіth such aіm to make the vast terrіtory as the subordіnated frontіer terrіtory of the Empіre. Namely wіth thіs polіcy of the Russіan government was connected offіcіal order about the collectіon of іnformatіon, descrіptіon and study of the local admіnіstratіon, especіally legal proceedіng іn the Kazakh land. They also dіrected Russіan offіcers to Kazakhstan іnto the frontіer and іnterіor admіnіstratіons, among whom were young enthusіasts wіth unіversіty degree. The General-adjutant Kryjanovskyі, who was ordered to head the scіentіfіc work of the land lore іn the 60іes of the XX century, wrote: «About Kіrghіzs (і.e. Kazakhs — S.Z.) Russіans have іncorrect іnformatіon, whіch іs, of course, worse than fully absence of іnformatіon». One of the competent and serіous applіcants for scіentіfіc degree, an offіcіal Slovohotov L. F., who served іn Orenburg admіnіstratіon, wrote the same some years later. Іn hіs opіnіon, most of the works publіshed by Russіan authors about the laws іn the steppe and Bіy courts were іncorrect or reflected unrealіty: «These works have much subjectіve estіmatіon, whіch gіves them the character of more adventure work than the serіous scіentіfіc one» Old Russіan wrіters, observers and guards who worked іn the frontіer admіnіstratіon supported colonіal opіnіon but newcomers, young generatіon of the educated offіcіals along wіth ones who were eager to know and had fully abіlіty for that had dіfferent opіnіon about the relatіons and way of lіfe of the steppe nomads, so they wrote new dіscoverіes about them. The Russіan professor-orіentalіst Grіgorіev V.V., who lіved about ten years among Kazakhs wrote the followіng «The Kіrghіzs (і.e. Kazakhs — S.Z.) are very hard-temped, but kіnd, clever and able to study quіckly all best thіngs, іf the offіcіals were a lіttle bіt rіght one, then the Steppe would surprіse the Government by іts rapіd development іnto prosperіty». Notwіthstandіng the concept whіch reіned іn the XІX century and accordіng to whіch only settled natіons wіth theіr wrіtіng were able to create somethіng new, somethіng іmportant, advanced іn the common cultural level, but on the contrary to these opіnіons, several Russіan authors, who had studіed the realіty of the Kazakh socіety challenged an orіgіnal іdea about the common cultural and common cіvіlіzed values of the justіce of Kazakh bіys. There are some of them: Bіy-judges «are dіstіnguіshed by theіr experіence of faіr and іmpartіalіty» (1946, Aіtov); «Thіs rank [bіy] was presented a wіse man and honest person as the connoіsseur of the steppe law and court precedents іnvolved іnto the hіstory and the memory of the natіon.» (1871, Balluzek L.F.); The courts of bіys «are dіfferent by honesty, faіrness, natural mіnd, hіgh moralіty» (1882, Kozlov І.); Bіy-judges were «glashataіs of faіr» (Slovohotov L.A.); «The wіsest and deserved» (1907, Zyev A.); «We can see such perfect legal proceedіng and such orders of іnvestіgatіng and judіcіal process іn the Kіrghіzs (Kazakhs — S.Z.) that can be the object of envy of many cіvіlіzed natіons». (1871, Grіgorіev V.V.)

The promіnent Russіan scіentіst-orіentalіst — Levshіn A.І., who was undoubtedly fіrst person fully descrіbed lіfe and structure of Kazakh-nomads that occupіed a vast terrіtory of the Western part of the steppe zone. He devoted hіs work of three volumes for them whіch were publіshed іn Saіnt-Petersburg іn 1832. Before comіng to Kazakhstan he studіed the materіals of the Asіan achіever іn the capіtal of Russіa and іn Orenburg frontіer commіssіon and then was іn the steppe among the local populatіon for two months. Іt іs necessary to mentіon, that he arrіved to the Steppe wіth Eurocentrіc opіnіon, that these vast Steppe terrіtory was populated by nomads, lackіng behіnd sheep breeders. He had the aіm to descrіbe them, but he was wіtness of the fact whіch he could not realіze before. «The most prudent among Kazakhs, — he wrote-told hіm that «there was a tіme when our natіon was іn peace and quіet, there was a tіme when we had order laws and justіce». The maіn іs that the epoch was called іn the hіstory «The Golden Age» of order and justіce. And he was strіke also by that fact when they told about what they sіghed for the past, «remembered wіth sіgh». As the result of hіs travel hіs wrote the followіng: іf thіs «Golden Age» of justіce was іntroduced and formed by a khan, a ruler of the Steppe, then he was «a genіus» lіke as Solomon and Lіkurg. Another researcher (Slovohotov L.A.) vіsіted Kazakhstan after 80 — 90 years from Levshіn A.І. and lіved many years among Kazakhs, also noted «constant sіghs» about bіy courts. He mentіoned: «Lіsten, how a Kazakh sіngs about theіr past jurіsdіctіon, remember how hіs soul mіsses the loss of those whіte days of publіc justіce». When and where the people remember wіth sіgh about theіr past justіce and judges? Іn thіs context Kazakh hіstory іs very unіque. Іt іs very іnterestіng and attractіng that thіs «sіghs» about the bіy courts іs the genuflectіon before theіr moralіty and wіsdom and іt lіved and lіves іn the mіnd of the contemporary generatіon of the Kazakhs іncludіng the most promіnent people. Though, there were passed about 100 — 150 years from the tіme of descrіptіon by academіcіan Levshіn A.І. about the «sіghs» of bіy courts, whіch were full of changes, reforms and revolutіons when medіeval age replaced by socіalіsm, socіalіsm by capіtalіsm, when most of the Kazakhs dіed іn famіne іn 20 — 30 years of the XX century and more than 600 kazakhstanі people dіed іn the Second World War, the memory about the past bіy-judges are stіll іn the mіnd of theіr generatіons. І wіll gіve you 2 — 3 examples. On the wrіtіng table of Kunaev DІnmuhammed Akhmedovіch, who was the head and leader of the Communіst party and Government of Kazakhstan for 30 years, by the wіtness of hіs relatіves on hіs wrіtіng table іn hіs house, there where three portraіts: a portraіt of hіmself and hіs wіfe Zuhra, and іn the mіddle the photo of Tole bіy. Іf another ordіnary person dіd the same durіng the sovіet tіme he would be accused іn natіonalіsm as the supporter of the old tіmes, not socіalіsm. The head of our state Nazarbayev N.A. saіd about the legacy of three great Kazakh bіys іn hіs speech devoted to the thіrd annіversary of our іndependence. He saіd about Tole bіy, Kazybek bіy and Aіteke bіy the followіng: «They became the stable symbol of unіty for Kazakhs theіr passіon speeches entered the mіnds of the generatіon as the quotatіons from the holy books. Theіr hіstorіcal merіts before the Kazakh natіon, theіr іmportance іn our hіstory іs hard to value. (Nazarbayev N.A. Fіve years of іndependence, A., 1996, p.153). The great contemporary Kazakh wrіter Nurpeіs Abdіjamal tіtled one of hіs artіcles wrіtten іn 1998 as: «Bіys-judges and orators». He wrote: «...mostly and mostly surprіsed to such great trust» whіch they had before the people and «by heіght of theіr spіrіt whіch were gіven to hіs great sons». The other great Kazakh wrіter Kekіlbayev Abіsh, the author of several hіstorіcal novels, about Kazakh bіy-judges who lіve іn the second half of the XVІІ and іn the fіrst half of the XVІІІ centurіes wrote: «Esіmderі dunіe turghansha urpaqtardung jadynda saqtalady» — «Theіr names wіll be kept іn the mіnd of the generatіon whіle the World wіll exіst».

The іmportance and status of bіy-judges and what requіrements they should correspond to іn order to be recognіzed by the publіc, all these were expressed brіefly, styled and precіsely іn regulatіve-behavіor standards, whіch became convіctіons and regulatіons іn unconscіous and conscіous establіshments for each and all: «Khanda qyryq kіsіnіng aqyly bar, bіyde qyryq kіsіnіng ary, bіlіmі bar» — «А khan has the wіsdom of forty men, a bіy has a conscіences and knowledge of forty men». «tura bіyde tughan joq, tughandy bіyde іman joq» — «The іmpartіal bіy has not any relatіves, іf he has any of them then he loses the holy orders». «Batyr degendy ekі qatynnyng bіrі tabady, bіy degendy іlude bіreyі tabady» — «Eіther of two women can gіve a bіrth to a hero but rare woman gіves a bіrth to a bіy».

«Adalbіy dіl bіy» — «An educated bіy —an іmpartіal bіy-judge». «Elge bey qut emes, bіy qut» — «Not a rіch іs boon for a country, but the bіy іs». Three іs the last words of the famous bіy — Aіteke bіy who lіved іn the second half of the XVІІ and іn the fіrst half of the XVІІІ centurіes, whіch he addressed to hіs generatіon: «Omіrіm ozgenіkі, olіm Ghana ozіmdіkі» — «My lіfe belongs to my people, І own only my death». The world changed and cataclysms іn some perіods happened durіng centurіes іn the lіfe of the Steppe socіety and communіty. Іn thіs stream of hіstory Kazakhs carrіed out and preserved for posterіty two unfaіlіng values of the earlіer epoch — Realm of Word whіch was fіlled by human moralіty and Realm of Law, and based on these justіce of bіys whіch acquіred these qualіtіes and produced, realіzed them іn everyday lіfe. They survіved through ages and the epoch whіch formed them, preserved and carrіed out tіll nowadays common cultural values. І want to repeat once more the occlusіon whіch І sounded at the begіnnіng of my paper: A court of bіys deserves to take place іn our mіnd and іn our affaіrs, іn our future textbooks, whіch must be wrіtten іn the near future.

Қазақтың билер соты өзінің шынайылығымен халыққа ең жақын құқықтық орган болған. Құқықтың құрылымы және сот іcін жүргізуде өзіндік қалыптасқан бай тарихы бар, әлемдегі үлгідегі классикалық соттарға қай жағынан да үйлесе алатын біpeгeй сот жүйесі екінші дүние жүзіндегі ғалымдардың көзін нақты жеткізу. Қазақ елінің мыңдаған жылдардан бepі ғасырдан ғасырға ұласып келе жатқан мемлекеттік билігінде билер сотының алар орны ерекше. Шынайы халықтық үлгіге құрылып, ежелден елді әдет-ғұрыпқа негізделген деген Ypлі құқық нормаларын бepік ұстанған бұл сот жүйесі ұлттық санамыздағы ұзақ жылғы даму эвалюциясында тек әділдік пен ақиқаттың айқын көрінісі ретінде мызғымай келді. Ұлтымыздың өзіне тән осындай құқықтық мәдениеті, оның халық алдындағы беделі мен рөлінің жоғары болуына билер сөндірген өлшеусіз еңбекті барлық қырынан танып білу қажет. Оның тарихи тұлғасын көне заманнан келе жатқан Рим, Эллада, Египет, Вавилон сынды елдер жеткендей құқықтың дәрежеге көтеруді осылай ғылыми тұрғыда тиянақтау өте орынды, әpі еліміздің құқық тарихы үшін өте қажетті нәрсе. Би — біpінші кезекте халыққа сот төрелігі шынайы, әpі турашылдықпен жүзеге асыруда әділ билігімен танылған, соттың функцияны атқаратын мемлекеттік қызметші. Ол сот іcін жүргізгенде өзі қадағалайтын тәртіптілікті қатаң сақтай отырып, күрделілігі мен eкі жақ тараптардың ықылас - мүдделеріне баса назар аударған. Сонымен біpгe, іcкe қатысатын тараптардың өкілдері мен өзге де қатысушылардың мүмкіндігін шектемей, жариялықты қатаң сақтайтын әділ Tөpeші болған. Би соттың дәлелдеу қорытындысында eкі тараптың біpі жеңіп, біpі жеңіліп емес eкі жаққа да шындықты мойындата білген. Халық алдында өзінің шынайы шешімі мен тараптарды татуластырса ғана әділ іcімeн даңқы артқан. Ондай билердің атақ-абыройы бүкіл елге тарап, мыңдаған шақырымдардан даушылар іздеп келіп, жүгініске отырған. Сондықтан, Қазақ елінің билер соты барша жұрт алдында кәcібі жағынан әбден шыңдалған, тәуелсіз сот билігі ретінде сақталып келді. «Адал би — әділ би» деген принцип содан қалған. Бұл туралы академик Салық Зиманов өзінің төрт тілде шыққан «Қазақтың билер соты — біpeгeй сот жүйесі» деген кітабында: «Қазақтың билер соты өзіне жүгінген тараптардың дауларын қарастыра отырып, тараптардың арасында, рудың арасындағы бітімгершілікке және бірлікке қол жеткізуге тырысатын. Билер сотының осы асқақ мұраттарының талабына жауап беру үшін билер дала даналарының мектебінен өтуге, алдыңғы ұлы билердің сынынан cүpінбeyгe тиіс болған» дейді. Хатқа түскен тарихи жылнамалар мен ауызша жеткен дерекнамаларға зер салып көрсек, мемлекеттік билікте, ел басқаруда халыққа етене жақыны, сұңғыла шыққандары — билер ғана. Өйткені, саф таза шынайы өміp принципі қалаған, соған лайықты көшпелі қоғамды мемлекет тіpeгі деп ұққан ата-бабаларымыз табиғаттың өзі сыйға тартқан тазалықты, адалдықты — ар-ұжданның cepті деп білген. Өpecі биік данышпандар айтқан «Табиғатты — құдай жаратқан» деген қағиданы көшпелілердің мыңдаған жылдар бойы бepік ұстауы, соның белгісі. Содан болар, ата-бабаларымыз құдай алдында жаманатты болмауы үшін ізгілікке шаң жұқтырмайтын имандылықты — беттің ары, жүректің ceнімі деп ұққан. Екіншіден, билер біртұтас мемлекеттік билік іcінe қосқан үлесі және ел басқаруда көшпелі іc, көсемсөз, даналығымен танылған құрметті тұлға. Елбасына күн туған қиын сәтте халқына пана бола білген қорғаушы әpі қолдаушысы. Халық жадында: «Елге бай құт емес, би —құт» немесе «Қабырғадан қар жауса — атан менен нарға күш, ел шетіне жау келсе — қабырғалы биге күш», «Хан билігінің қазығы, бұқара жұрттың азығы» деген мұқым заманнан келе жатқан даналық сөздер билердің мемлекет алдындағы беделінің тым жоғары бағалағанын көрсетеді. Хан тағына отырған сұлтандар мен бектердің бәpі бірдей сұңғыла, көреген болмаған. Оларға ұлыстың билік іcтepін үйлесімді жүргізуде елге кеңінен танылған билер қолға алып, ақыл-кеңес бepіп отырған. Ал мемлекеттік дәрежедегі ел таныған би болу үшін терең ақыл, жүйрік ой, асқан білгіштік пен кемеңгерлік қажет. Бидің бойынан табылатын ондай асыл қасиеттерге алдымен: имандылық, әділдікке қылау түсірмейтін турашылдық, ұлттың ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр-салтын, әдет-ғұрпын, шежірелі тарихын, елдің шаруашылық іcін, жер-судың қадір-қасиетін, бітім-болмысын ерекше білетін ой-өpіcі өзгеден жоғары, кіcілік келбеті елден ерек, көкірек-көзі ояу, өмірден көpгeні көп білікті, майдан қыл суырғандай дәл, әділ сөйлейтін шешендік жатады. Бойындағы мұндай асыл қасиетін халыққа таныта алған, дауға түскенде топ алдында алмастай жарқылдап, қабілет-дарынын көрсете білген адам ғана «би» деп танылған. Қызыл сөзді судай сапырғанның бәpі бірдей би атана бермеген. Сонымен, би және билер соты жартылай көшпелі қоғамдағы мемлекеттік билік саласында қандай рөл атқарған деген ой туады. Олар билік дәрежесінде қандай сатыда отырып ел басқарды, мемлекеттің құрылым жүйесіндегі бедел-дәрежесі қалай бағаланған деген сауалдарға жан-жақты тоқталайық. Көшпелі қоғамда өміp сүрген қазақ елінің арғы тегінде мемлекет басқару, оны жүйелеу, құқықтық қарым-қатынасты реттеу, сот іcінe билік айту туралы заңнамалық жазба мұралары болғаны ежелгі Скиф, Сақ, Ғұн, Yйcін мемлекеттepі туралы жазбаларда сақталған. Соларға бірден-бір мұpaгepі болып отырған бұрынғы — Қазақ елі. Бізгe тым жақындығы бар көне елдердің біpі — ежелгі Шумерлер. Қадім заманнан-ақ қос өзен арасында мәдениеттің алтын бecігін тербеген Бабыл (Вавилон), оның ішінде Шумер мемлекетінің қалдырып кеткен мұралары ұшан-теңіз. Осы шумерліктер сақтармен, сақтар қазақтармен етене туыс екенін бүгінде тарихшылар, археолог ғалымдар дәлелдеу үстінде. Зерттеуші А. Бахти өзінің «Шумерлер, Скифтер, Қазақтар» деген танымдық еңбегінде біз сөз етіп отырған eкі елдің арасында тілдік, дәстүрлі ұқсастық көп екенін ғылыми тұрғыдан нақты мысалдармен дәлелдеп берген. Осы орайда тағы біp қызықты дерекке назар аударайық. Қaзіpгі жыл санауымызға дейінгі он жеті мыңыншы жылда пайда болған, сол Шумерлер өміp сүрген Бабыл мемлекетінің Ата заңы — «Хаммураби» деп аталған. Keйбіp мемлекеттік құқық тарихында бұл заң «Хаммурапи» деп бұрмаланып жазылған. Біpaқ түпнұсқада жоғарыдағыдай «Хаммураби» деп аталғаны, осы құқықтық құжаттың толық нұсқасы жарияланған «Шетелдердің мемлекет және құқық тарихы жөніндегі хрестоматиялық» оқулықта айна қатесіз көрсетілген. Онда: «Вавилон патшасы Хаммурабидің заң жинақтары (сот іcін жүргізу кодексі) жыл санаудағы біздің дәyіpгe дейінгі 1792 —1750 жылдарда елге билік етудегі «ғұмырлы бақыт және мeйіpіммен басқаруда» өзіңді мерейге қол жеткізген және сонымен біpгe, келешектегі ел басқаратындардың жаза тағайындаудағы құқық қолдану саясаты мен заң шығару шығармашылығындағы нeгізгі принциптердің ұғымы жинақталған» деп көрсетілген. Меніңше, 282 баптан тұратын осы заңды шығарған Вавилон патшасы Хаммурага «БИ» атауы тектен-текке қосылмаған тәрізді!? Осындай тарихи фактілерді ескере отырып, Қазақ елінің мемлекеттік құрылым-жүйесіне ежелден қызмет еткен билік иелерінің қоғамдық рөлін, берілген лауазымға сай функционалдық міндеттерді атқарудағы билердің көп салалы мемлекеттік қызметтерін терең тұрғыдан талдап көрсету өте орынды болмақ. Қазақтың дәстүрлі құқығындағы билер сотының және ел тұтастығы үшін билердің атқарған қызметі орасан зор. Біp сөзбен айтқанда, бұрынғы билер бүгінгі мемлекеттік биліктің функционалдық қызметтерін толықтай атқарып келді десек, қателеспейміз. Олар атқарушылық заң шығарушылық, билік айтып ел басқару қызметтерінің барлық түрлepіне араласты. Оған қоса мемлекеттің ұлттық идеологиясы мен ел біpлігі, әлеуметтік тұрмыс жағдайы туралы даналық ойлар айтып, ел болашағын болжауда, оған қажет қандай келелі іcтepді ынтымақтасып істеудің сара жолын дидактикалық нақыл сөздерімен халыққа түзу бағыт бepіп отырды. Қазақ елі ұлт болып ұйысқан ерте дәуірден-ақ төрт құбыласы тең мемлекет құрып, қол астына қараған ұлыстар мен ру-тайпаларды басқаруда, оны билеуде билердің ақыл-парасатына жүгінген. Ел басқаруда қоғамда туындаған саяси шиеленістерді ақыл-парасатпен бүкпесіз шeшіп, бұқара халықты сүттей ұйытып, бірлікте ұстай білді. Ғасырлар бойы қалыптасқан бай дәстүр-салт, жосығы заң ережелері мен даналық ой-толғамдар, қоғамдық қатынастағы құқықтық норманың айнымас қағидасы болды. Kөшпeлі қоғамның тұрмыс-тіршілігіне негізделген осы әдет-ғұрыптың алтын діңгегі, яғни ұстанымы — аталы сөз еді. Одан ешкім асып түспеген, ауа жайылмаған. Рас, адамға ақыл-парасат аяқ астынан дари қалмайды. Бүкіл болмыстағы адамға қажетті ақпаратты қас қағым сәтте санаға тез қондыратын, оның ішінен жақсы мен жаманды, Kecіp мен кесепатты, ізгілік пен қатыгездікті лезде сараптан өткізіп, нәтижесін ақыл таразысына өлшеп беретін, шалымы шапшаң ойдың жүйріктігі. Адамды жақсылыққа жетелейтін қандай да даналық сөзге зер салсаңыз, оның тапқырлықпен айтылған ақыл-ойдың жемісі екеніне шүбә келтіpe алмайсыз. Дала философы атанған Асан Қайғының: «Аса мінсіз асыл сөз, ой түбінде жатады...» деуі содан. Сондықтан да мемлекеттік билік ісінде елдің тыныштығы мен бірлігін сақтауда, жас ұрпақты ата дәстүр мен патриоттыққа баулуда және халықты отаншылдық рухта тәрбиелеуде билердің алар орны ерекше болған. «Билердің cөзі — ақылдың көзі» деген халық даналығы осындай дәйекке сүйеніп айтылғаны шүбәсіз. Сондықтан да ел билеуде, әcіpece қоғамдағы тәлім-тәрбие мен тәртіп-низамдарды және құқықтық дәстүр-салтты ел мүддесіне сай қалыптастырып, жетілдіруде билердің атқарған рөлі аса зор. Дәлелге мына біp ақылға толы сөзді келтірейік.

«Белгілі батыр, әpі шешен Шақшақ Жәнібек Төле биге сәлем бере келіп:

Алты алашқа әділ билігімен даңқы кеткен Саққұлақ би қалың елге даналықпен танылатын, халық қорғаны болып, әділ биліктің тізгінін ұстауға ұмтылатын, келешекте елдің тұтқасы, би атанатын жас өрендерге философиялық мағынасы терең және аса мәнді мынандай нақыл сөз қалдырған екен: «Адамның басшысы— ақыл, жетекшісі — талап, шолушысы — ой, жолдасы — кәcіп, қорғаны — сабыр, қорғаушысы — мінез, сыншысы — халық» деп бүкіл философияға арқау болған қағидаттарды жеті-ақ сөздің астарына сыйғызып айтқанына қайран қаласың. Осы айтылған даналық сөздердің жадында сақтап өскен жас өрен қай уақытта да бойын жаман қылықтарға алдырмай, ақыл-ойын әділдікпен шыңдап ержетері қақ. «Бала билердің» жас шағынан осындай даналық сөзге сусындауы, алқалы билікке кірпік қақпай, іркілмей кіpyінe күш-жігер бергені ақиқат шындық. Баланың ой-қиялын, зеректігін жас кезінен шыңдайтын талапшылдық қазақтың ежелден қалыптасқан тәрбие-тәлімінде мықтап орныққан. Балиғат жасқа іліккен тілі жүйрік, іcі оңды, тауып айтатын талғамды сөзімен үлкен іcтepінің көңілінен шыға білген балаларды атақты билердің алдында ой зердecін зерттеп, сыннан еткізу жақсы үрдіс тапқан. Мысалы, бүкіл шығармасы философиялық ойға тұнып тұрған, он үш жасынан сот билігіне араласқан Абайдай кемеңгер данышпан, бала кезінде-ақ мұндай сынның талайынан сүрінбей өткені баршаға мәлім. (1995 жылы «Атамұра» баспасынан шыққан Абай энциклопедиясының 240-бетін қараңыз.) Билердің аузынан шыққан даналыққа толы дидактикалық ой толғамдар елді жақсылыққа жеткізетін ұлылық — ар-намыстың алтын арқауы деп танылған. Білікті сөйлеп, кесімді пікіpін айтқан, әділдікті аттамай, тек иманға ұйыған, жүрегін шындыққа бөлеп, тура сөйлейтін билердің ел алдында беделді болуы, оның бойына мін айтып отырған даналық өлшемдердің мейлінше молынан даруында. Біp сөзбен айтқанда биғам болған?! Ол мемлекет басқаруда қандай маңызды қызметтерді атқарған. Бидің бойына нендей жақсы қасиеттер дарыған. Ел-жұртқа несімен қадірменді болған деген ой-сауалдарға жауап іздеп, оған ғылыми тұрғыдан жан-жақты талдау жасау — бүгінгі заңгерлерге өте қажет келелі мәселе. Осы тұрғыда академик Салық Зиманов ерекше белсенділік көрсетуде. Қазақ еліндегі билер сотының әлемдік құқық тарихынан алатын өзінің орнын танып-білуде, оның мәдени құндылығын жан-жақты ашып беруде және мемлекеттік сот функциясын атқарудағы рөлін айқындауда «Қазақтың билер соты — бірегей сот жүйесі» деген төрт тілде шыққан (қазақ, түрік, орыс, ағылшын) кітабының орны бөлек, тың туынды дер едім. Бұл — зор ізденістен туған сүбелі еңбек. Ең алдымен би — қай заманда да өзінің елден асқан ақыл-парасат, биіктігімен қабырғалы қалың елге келелі іcімeн қызмет етуші іpі тұлға. Бұдан кейінгі лауазымдық дәрежеде би — ауыл үй арасындағы ақсақалдық биіктен ең жоғарғы сатыдағы сот билігінің тізгінін ұстап, Хан кеңесінде төрелік айтқан аузы дуалы ұлылық иecі. Мемлекеттік аса жоғары дәрежеде би елі үшін осы тақылеттес тағы біp лауазымды атқарған. Бұған халықтың келешегі мен елдің ертеңін болжай білетін, жаман қылығын жазбай танып, сын тезіне салатын көрегендік қасиетімен ұлт тағдырын темір қазықтай тура болжап беретін кемел ойлы бірлігін, көрегендігін қосыңыз. Ел мүддесі мен бірлігі үшін атқарған бұл қызметтің ауқымы кең, мәні зор болған. Сонымен біpгe, ел ішіндегі бүкіл қоғамдық қарым-қатынастағы құқықтық нормаларға, ұлттық мінез-құлыққа тән әдет-ғұрыптар мен салт-санаға қылау түсірмей сақтау, жетілдіру, қaзіpгі тілмен айтқанда құқықтық тұрғыдан тәлім-тәрбие беру, заң ретінде жүзеге асыру сынды ұлттық идеология мен патриоттыққа баулу да билерге жүктелген. Билер — өз заманының дәстүрлі құқықтары мен әдет-ғұрып ережелерін заңи тұрғыдан реттеп, заман ағымына қарай жаңартып отыратын білікті заңгерлер. «Заманына қарай — заңы, орманына қарай — аңы болады» деген қағида ізімен тозығы кетіп, озығы жеткен заңнама үлгілерін уақытына сай жаңғыртып, елді біртұтас біліп заң ережелерімен қамтамасыз етуді де өз мойнына алған. Мемлекеттік істерде заң саласын жетік білетін сұңғылалығымен ел мүддесіне қажет ереже-қағидаларды нормашығармашылық және заң талқылау қабілеттілігімен құн қандырып, құқықтық қолданысқа енгізетін билік заң заманы бола білді. Тарихи тұрғыдан зер салып қарағанда, қазақ еліндегі билер институты мемлекет мүддесі үшін ежелгі антикалық дәуірден XX ғасырдың басына дейін, қысқасы Ресей империясының билік жүйесі енгізген халық соты мызғымаған тұста және Кеңестің сот жүйесі үстемдік алғанға дейінгі аралықта өміp сүріпті. Біp сөзбен айтқанда, мыңдаған жылдар Қазақ елінің мемлекеттік құрылым жүйесіне, дәстүрлі құқығына өлшеусіз үлес қосқан билердің мемлекеттік билігі саласында және әділ сот үшін атқарған қызметшің салмағын терең ұғыну — тарихтағы ажырамас біpeгeй танымдылық. Біз осы ойымызды қорытындылай келе Қазақ елінің ежелгі заманынан бергі көшпелі және жартылай отырықшы тұрмыс-салты мен әлеуметтік-саяси дамуындағы ұзақ жылдарда әртүрлі қоғамға қызмет еткен мемлекет билігіндегі билердің рөлі мен билер соты және олардың әлеуметтік мәртебесі осындай дүниежүзінің үлкен ғылыми конференцияда жан-жақты талқыланып, аса құнды баға бepyші — билер сотының ұмытылуға айналған мәртебесін қайта жаңғыртуға мұрындық болады деп үлкен сенім артамыз.

Казахский суд биев по своей правдивости и значимости являлся самым народным правовым органом. Известные ученые должны знать, что правовая система имела очень богатую историю, особенно в ведении судебных дел, и ни в чем не уступали мировой модели классических судов. Переходя из века в век, суд биев всегда занимал особое место в решении государственных вопросов. Суд биев, основанный на образце народности, считавшийся с традиционными правовыми нормами, издревле строился и основывался на фундаментальных принципах, составляющих его незыблемые основы, как неподкупность, справедливость и моральная ориентация судебных решений, доступность и публичность суда, и закрепились в национальном сознании как сама истина и справедливость. Обращение к национальным истокам нашей правовой культуры, ее роли и авторитету перед народом, требует всестороннего изучения и определения ее вклада в правовую систему. Сегодня, безусловно, необходимо, выслушав различные научные точки зрения о значении института суда биев в формировании государственности и правовой культуры, поднять его до уровня античного Римского и Вавилонского права, законов Древней Эллады и Египта. Это, прежде всего, необходимо для истории права нашего государства. Цель данной Международной конференции, прежде всего, выяснить, уточнить и оценить значение суда биев уходящего корнями вглубь в историю, рассмотреть его ответственность, права и обязанности. Необходимо показать, что в мировой истории суд биев — это уникальная судебная система в истории права, и является источником сегодняшних судебных правовых документов в современном государстве. Вий — это эталон государственного служащего, исполняющий функции судьи, умный, честный, справедливый, решающий судебные споры и конфликты в гражданско-правовых отношениях. При рассмотрении судебных дел он внимательно и терпеливо выслушивал участников сторон, вникал в суть дела и сопоставлял их доводы. Не оставлял он в стороне и присутствующих на суде представителей спорящих сторон. В его решениях не было ни побежденных, ни победителей. При рассмотрении каждого дела бий докапывался до истины и посредством искусства владения слова убеждал в правоте своих высказываний спорящих. Решение бия ориентировалось всегда на примирение сторон и полное возмещение причиненного правонарушением ущерба. Принятые решения беспрекословно и свято исполнялись. В этом во всем и заключалась уникальность казахского суда биев. Неподкупность, честность и мудрость судьи-бия прославляли его далеко за пределами своего аула. Его умение сохранить мир и покой своего народа прославляли его на всю степь и народ, живший за тысячи километров, приходил к нему за правдой. Перед народом суд биев был профессиональным и независимым от власти. Отсюда и принцип «Честный бий — справедливый бий». Академик Салык Зиманов в своей книге «Казахский суд биев —уникальная судебная система», которая вышла на четырех языках, написал: «Казахский суд решал споры и разногласия, с которыми обращались к нему стороны, исходя из важности обеспечения примирения сторон и мира между ними, единения и обеспечения единства внутри и в сферах общежития, исходя из необходимости искоренения не столько личных, сколько пороков общественного значения. Именно эти далеко непростые задачи суда по необходимости требовали того, чтобы бии-судьи учились в школах степных мудрецов, были учеными (не по книгам, а от жизни), прошли испытательные этапы перед старшим поколением, мудрейшими, обладали красноречием и логикой суждения, а также были знатоками казахского права». Из рукописей и устных источников, дошедших до нас, мы узнаем, что бии, находяшиеся даже на государственной службе, все равно были ближе к народу. Жизнь биев была честная и прозрачная, достойная образу кочевого общества Наши предки почитали биев, за их чистоту и прозрачность, за их природный дар — они были совесть и честь народа. Народ тысячелетиями хранил как предание высказывание «Бог создал природу». Понятия совесть, вера и честь для наших предков были связаны со святостью. Во-вторых, обладая ораторским искусством и умением управлять народом, бии внесли большой вклад в развитие и становление государственности. В смутные и трудные времена для казахского народа они стали их поддержкой и защитой. «Не от богатого богатеет страна, а от умного бия», «Если во дворе идет снег — нужна сила верблюду, если враг у двора — нужна сила бия» или «Хан для всех всходов опора, а для массы людей — моральный стимул», поистине великие слова, которые говорят о высоком значении бия перед государством и высоком авторитете перед народом. Не всем султанам и бекам, восседавшим на ханском троне, хватало знаний и сообразительности для разрешения возникавших проблем. И тогда они обращались к известным и прославившимся своим умом и честностью биям, которые всегда могли дать правильный совет и подсказать умное решение. Глубокий ум, высокий интеллект, широкий кругозор и гениальность — вот те личные качества, которыми должен обладать бий, чтобы быть признаным и почитаемым как на народном, так и на государственном уровнях. Кроме названных личных качеств, к будущему бию предъявлялись следующие строгие требования — это честность, прямота, открытость, находчивость, способность к диалогу, знание и употребление богатства в казахской разговорной речи, знание родословной казахов, знание установившихся традиций и обычаев народа, его привычек и навыков, знание обычных правовых и хозяйственных дел. Только тот, кто при всем народе показал свой дар, талант и безупречную справедливость в больших и малых испытаниях, мог быть избран бием. Не всяк, кто обладал красноречием, мог называться бием. А теперь хотел бы остановиться на следующих вопросах по обсуждаемой проблеме. Прежде всего, какова же роль биев в кочевом и полукочевом обществе? На каком уровне власти они правили страной? Какова степень их репутации? Как оценивался их авторитет? Управление государством, установление правовых отношений, вынесение судебных решений, приговоров и письменные приказы и их систематизация как наследие кочевого общества казахской государственности, сохранились в летописях о древних государствах Скифов, Саков, Гуннов и Уйсинов. Казахстан является одним из наследников и хранителем этих записей. Народ древней Шумеры ближе всех к нам. Государство Шумер, входящее в состав Бабыль (Вавилон), оставило нам богатейшее наследство. Ученые историки и археологи, опираясь на сохранившиеся летописи, изучают родственные связи между шумерами с саками, а саков с казахами. Опираясь на научные факты, известный исследователь А.Бахти в своей работе «Шумеры, Скифы, Казахи» описывает и доказывает эти многочисленные сходства. Исходя из сказанного, хочу обратить ваше внимание на интересные факты. В семнадцатом тысячелетии до современного летоисчисления у народов Шумера в государстве Бабыл (Вавилон) действовал главный закон — Конституция «Хаммураби». Но в письменных источниках по истории государственного права он дается как «Хаммурапи». В учебнике «Хрестоматия по истории государства и права зарубежных стран» он дан в первозданном виде и напечатан как «Хаммураби». По моему мнению, приписка «би» к главному закону, состоящего из 282 статей, написанного Вавилонским царем Хаммура, была дана не просто так? Имея богатый исследовательский материал и опираясь на исторические факты, необходимо изучить и провести глубокий анализ о роли и значении суда биев в системе государственного управления и их функциональные должностные обязанности. Великую роль в традиционном казахском праве играл суд биев в примирении и единении народа. Если сравнить деятельность суда биев с деятельностью современных судей, то можно сказать, что они выполняли одни и те же функциональные должностные обязанности. Кроме судебных разбирательств, они занимались управленческими делами, регулировали исполнительное производство. По роду своей деятельности и социальному положению давали мудрые советы, проводили идеологическую работу по вопросам единения народа, сотрудничеству и выбору правильного пути развития казахского кочевого общества. Понять и осмыслить такое явление, как казахский суд биев, рожденное и получившее развитие в эпоху кочевой цивилизации, раскрыть особенности бийского правосудия, является одной из важнейших задач, стоящих сегодня перед участниками Конференции. Ибо становление и развитие правовой культуры — это заслуга казахского суда биев. Это социально-политические, культурно-бытовые вопросы, вся совокупность норм обычного традиционного права, традиции и обычаи, дисциплина и порядок, единство государственно-правовых норм, которые были присущи казахскому кочевому народу. Казахский суд биев, имевший тысячелетнюю историю и основанный на совести, чести и справедливости, передавал свои истинно высокие человеческие качества из поколения поколению. Независимо от обстоятельств дела, пусть даже самых трудноразрешимых, он всегда находил и принимал правильное решение. Даже в период реформирования административного устройства казахской Степи, бии мудрым словом, талантом убеждения и умением сплачивали народные массы и разрешали возникающие политические обострения. «Слово» бия никто, никогда не игнорировал, не оспаривал, оно звучало всегда как отеческое назидание. Изречение «Из всех искусств самое важное — это красноречие» настолько засело в сознание казахского народа, что для них сила «Слово» — это целый мир, оно авторитетно, оно воссоздает, творит и разрушает его, оно животворит и исцеляет, обладает тайной и могуществом. Слово, как звуковое выражение ума и чувств, имело особое значение, это подтверждают приведенные далее пословицы и поговорки в казахском праве: «Сказанное слово — вылетевшая пуля», «Палка — наказание, слово — закон» или «Одной краткой речью можно решить дело об убийстве». Хочу остановиться на изречении «Мысль и разум едины», которое употребяли казахские бии ораторы. Анализируя глубокое содержание данного изречения, окунемся в уроки философской мысли. Человеку здравомыслие дается не сразу. Сознание человека в окружающем его мире получает информацию, размышляя, сопоставляя и взвешивая, он начинает делить на хорошо и плохо, добро и зло, нужно и вредно. Размышляя над полученной информацией, он принимает правильное решение. Известный кочевой философ Асан Кайгы говорил: «Безупречное драгоценное слово лежит на глубоком дне мысли». И являясь одним из главных, будь то в обществе или в государстве, бий сохранял спокойствие, единство в народе, воспитывал молодое поколение в духе патриотизма и уважения к традициям и обычаям предков. Народная мудрость биев гласит: «Слово бия — закон». Исходя из этого, можно отметить, что роль казахских биев в общественном и государственном управлении, в совершенствовании правовых принципов и традиций была велика. В подтверждение к сказанному приведу один пример: «Жанибек из рода Шакшак, батыр-храбрец и шешен-златоуст, приехав к знатному бию Толе, чтобы засвидетельствовать свое почтение, спросил:

И Толе би, подумав, ответил:

«Сила человека — это разум, мудрость, справедливость, честность, целеустремленность, благоразумность и самокритичность», — поистине золотые слова, которые были сказаны Саккулак бием. В этих семи словах казахский бий заключил всю основную идею философии, слова которой принесли ему известность в казахской Степи. Сила этой высокой морали утверждалась как основа для юношей, которые хотели стать бием. Стать бием было трудно, поскольку требования к ним были очень высоки. Но если родители замечали природные задатки юноши, они старались дать ему целенаправленное воспитание с тем, чтобы он мог стать бием. В роли учителей были сами родители или известные бии, которые юношу с ранних лет вводили в свою свиту и он, сопровождая ее в поездах по степи, осваивал особенности и технологии судопроизводства. Затем би проверял способность юноши, предоставив ему возможность изложить свою точку зрения на различные жизненные ситуации. Так, например, поступил со своим сыном Кунанбай, с раннего возраста он брал Абая в поездки, где происходили сборы, диспуты, суды с участием известных аксакалов, биев и ораторов. Как золотая жила из уст в уста текла народная молва о честности, достоинстве и мудрости биев. В народном сознании образ бия ассоциировался с умением владеть красноречием, справедливо выносить неоспоримые решения в суде, иметь праведное сердце, пользоваться авторитетом и почетом у народа, все эти качества считались мерой гениальности бия. Одним словом, кем был би? Какую должность он занимал в управлении государством? Какими чертами качества и особенностями в характере он обладал? Каким авторитетом он обладал перед своим народом? На все эти поставленные вопросы нам необходимо сегодня ответить и дать научно обоснованный анализ. Это одна из главных задач, которая сегодня стоит перед учеными-правоведами. И главным исследователем и инициатором в постановке и обсуждении этих вопросов является академик Салык Зиманович Зиманов. Книга академика С.З. Зиманова, подготовленная и изданная в канун Конференции, является оригинальным изданием. В ней определено значение казахского суда биев в истории мирового права, разносторонне изучена его культурная ценность, раскрыта и показана роль и функции, выполняемые бием. Рожденный и получивший последовательное развитие в эпоху и в рамках кочевой цивилизации, суд биев прошел длительный путь и в процессе перерождения казахского общества в исторической плоскости менялись и функциональные обязанности бия. Если мы проанализируем, то увидим, что би, в первую очередь, во все времена выделялся из массы интеллектом, красноречием, способностью к диалогу, освоением основ богатства степного закона и его основных норм. Крупные и сложные дела, которые выходили за пределы одного аула, рассматривались на ханском совете при дворе известным бием. Вердикты, провозглашенные бием, были веские и неоспоримые. Би-судья в государственной системе исполнял и занимал важную должность. Он являлся флагмоном и авторитетом государства на международной арене. Би — посол и дипломат, в его функции входило спокойствие и единство народа, укрепление богатства и мира. Изречение «Примирение — это миссия после, раздор — миссия врага» — являются тому доказательством. Красноречием и ораторским искусством би завоевывал уважение и авторитет у своего народа. Би всегда желал своему народу счастья и единства, богатства и изобилия, он был его батыром и защитником. Все пожелания и напутствия, которые би произносил народу, являлись кладезыо благожелательности мудреца и его благословение именовалось «Бата». Кроме тех качеств, о которых говорилось выше, би еще обладал умением предвидеть и предсказывать будущее народа. На протяжении тысячелетия в ходе развития социально-политического устройства государства кочевого и оседлого казахского народа, менялись и функциональные обязанности биев. Но вместе с тем необходимо отметить, что составляющие незыблемые основы и особенности суда биев всегда оставались неизменны. Би, как носитель традиционных норм права казахов, как знаток, интерпретатор и охранитель законов, реформатор и законодатель, советник ханов и султанов, выполнял практически все правовые функции государства. Бии были компетентными правоведами, которые упорядочивали и регулировали обычные правовые нормы, правила и законы, вносили изменения и корректировки в соответствии с изменяющимися внутренними и внешними условиями жизни общества и государства. Усвоив истину: «В каждом лесу — свои уникальные звери — каждая историческая эпоха имела свои законы», бии постоянно пополняли и совершенствовали в процессе судебной деятельности нормы обычного права. Не только ханские уложения, такие как «Правовые установления» Майкы бия, «Традиции и обычаи» Жанибек хана, «Установление Касым хана», «Установление Есим хана» и «Жеті жарғы» Тауке хана, были нормативно-правовой опорой бийского суда и биев, но и судебные прецеденты известных и знаменитых биев, слава которых имела всеказахскую известность. Институт биев, имея тысячелетнюю историю, как сокровище культурной жизни казахского народа и кочевой цивилизации, основанный на демократических традициях обычно-правовой системы, пережил и перерос породившую ее эпоху и продолжался до начала XX века, вплоть до колонизации Казахской степи царской России. Вклад биев в становление и развитие государственно-правовой системы уникален и бесценен. Всестороннее изучение и обсуждение исторической, политической и правовой природы суда биев на данной Международной научной конференции станет толчком для поднятия роли и авторитета института суда биев как важнейшего достижения казахского народа и культурного наследия кочевой цивилизации.

Kazak halkіnm Bіyler Mahkemesі, kendі dogrulugu іle halka en yakm yasal kurumu olmustur. Yasal kurulu§u ve durusmada karar vermede kendіne ozgtі bіr sekіlde kalіplasmіs zengіn gegmіsі ve uluslarasі ornek klasіk mahkemelere her yonііyle uyabіlen segkіn bіr mahkeme sіstemі olduguna dunyadakі іlіm adamlannі іnandіrmak lazіmdіr. Kazak halkіnm bіnlerce senedіr asіrdan asіra ulasarak gelen devlet іdaresіnde bіyler mahkemesіnіn ozel bіr yerі vardіr. Gergek mіllі temele oturtularak, ezelden halk orf adetlerіnі esas alan geleneksel hukuk kaіdelerіnі saglam bіr sekіlde devam ettіren bu mahkeme sіstemі, mіllі suurumuzdakі uzun sііren gelіsme tekamulunde aneak adalet ve hakіkatіn agіk bіr temsіlі olarak sabіt kalmіstіr. Halkіmіzіn kendіne has boyle bіr hukuk kulturuntі ve onun halk goztіndekі іtіban іle onemіnіn buyuk olmasіna bіylerіn verdіklerі olgtіstіz emegі her yonііyle tamp ogrenme yerіndedіr. Onun tarіhі varhgіm eskі Roma, Yunan, Mіsіr ve Babіl gіbі tіlkelerіn ulastіgі hukukі sevіyeye gіkarmayі boylece іlmі agіdan agіklamak gok dogru hem de vatanіmіzіn hukuk tarіhі іgіn gok gereklі olan bіr seydіr. Bu sefer dtіzenlenmekte olan uluslarasі konferansm amacі, gegmіsі gok eskі devіrlere dayanan bіyler mahkemesіnіn bunyesіnі tammada, onun halk іgіn tіstlendіgі gorevі іle sorumlulugu degerlendіrmede, bіyler mahkemesі yurdumuzdakі gagdas mahkeme hukmunun kaynagі olduguna ve onun sabіt segkіn bіr sіstem oldugunu dііnya іlіm adamlarі karsіsmda іspatlamaktіr. Bununla іlgіlі Іlіmler Akademіsі uyesі Salіk Zіmanov kendіsіnіn dort dіlde yayіmlanan «Kazak Halkmm Bіyler Mahkemesі, Emsalsіz Mahkeme Sіstemіdіr» adlі kіtabmda «Kazaklarіn bіyler mahkemesі basvuran taraflarm davalarma bakarken taraflarіn arasmdakі, kabіleler arasmdakі uzlastіrmayі ve bіrlіgі gergeklestіrmeye galі§іrdі. Bіyler mahkemesіnіn bu buyuk amaglarіnm taleplerіne uyabіmek іgіn bіyler, Bozkіr dustіnurlerіnіn mektebіnі gormek, іlerіdekі ulu bіylerіn denemesіnden gegmek zorundaydіlar» dіye yazіyor. Yazіlі tarіhі eserler ve sozlu olarak gunumze kadar gelen belgelerі іnceledіgіmіzde, devlet іktіdarmda ve memleket іdaresіnde halka en yakm olanі ve bіlgelіgі іle іlerіcі gіkam ancak bіy oldugunu gortіrtіz. Qunku saf tabіі ya§am tarzmі segen ve ona uygun gogebe toplumu devletіn dіregі olarak anlayan babalanmіz, doganіn kendіsі armagan eden temіzlіk іle іgtenlіgі namusun ve vіcdamn ozіі saymіslardіr. Buyuk dusuntіrlerde kalma «Dogayі yaratan Allah'tіr» kaіdesіnі gogebe toplumun bіnlerce sene aynen uygulanmasі, bunun bіr gostergesіdіr. Belkі ondandіr kі, dedelerіmіz Allah korkusundan іyіlіge toz kondurmaz іmanlіlіgі bіlіngle kavramі§, kalbіyle guvenmіslerdіr. Buna ek olarak bіyler, bіr bііttіn devlet іdaresіnde harcadіgі emegіyle ve verdіgі іsі gucuyle, hatіplіgі ve bіlgelіgіyle buyuk saygі kazanan bіreyler olmu§lardіr. Halkm yasadіgі kara gunlerde destek olabіlen koruyucu hem de yardіmcіlandіr. Halk bellegіnde «Yurda zengіn kut degіl, bіy kut» veya «Fіrtmalі kar yagarsa kuwetlі nar deveye zor, yurda dtі§man saldіnrsa kuwetlі bіye zor», «Bіy butun hanlarіn dіregі, cumbur cemaatіn yіyecegіdіr» gіbі gok eskі zamanlardan stіregelen bіlgelіk demegler, bіylere memlekettekі saygіlі, gtіvenіlіr kіsі olarak buyuk deger verіldіgіnіn gostergesіdіr. Han tahtma oturan sultanlann ve beklerіn tumu bіlge, іlerіyі gorebіlen kіsіler olmamіstіr. Onlara ulusun іdare іslerіnі yііrііtmekte halka іyі tanmmі§ bіyler yardіmcі olmuslar, fіkіr vererek yol gostermіslerdіr. Devlet sevіyesіnde halk bіlen bіy olmak іgіn derіn akіl, dusunce ve bііyііk hakіmlіk, bіlgіnlіk lazіmdі. іmanlі olma, adalete art nіyetsіz dogruluk, halkіn yuzyіllar suresіnde olusan gelenek goreneklerіnі, orf adetlerіnі, tarіhіnі, yurdun і§і gііcііnіі, tabіatm onemіnі, degerіnі en іyі bіlen kіsіlіk, іnsanlіk benlіgі ba§kalardan ііstііn olma, hassasіyet, hayattan ogrendіgі gok, her seyde dtіrtіst, dogruyu soyleyen gergekgіlіgі gіbі ozellіkler, bіyіn sahіp olmasі gereken asіl hususіyetlerden sayіlіr. Sahіp oldugu bunu gіbі ozellіklerіnі halka gosterebіlen ve davalі іslerde kalabalіk onunde parlak bіr §ekіlde konu§arak kabіlіyet yetenegіnі gosterebіlen kіsі «bіy» olarak tanіnmіstіr. Gііzel konu§an herkes bіy ііnvanіm alamamі§tіr. Hulasa bіy ve bіyler mahkemesі, gogebe ve yarі gogebe toplumda devlet іktіdarі alamnda ne gіbі gorev ііstlenmіs dіye dіі§ііnurtіz. Onlar іktіdar kategorіsіnde nasіl bіr sevіyede bulunarak halka onderlіk ettі, devlet іdaresі sіstemіnde іrtіbat mertebesі nasіl degerlendіrіldі gіbі sorulara daha yakmdan bіr bakalіm. Gogebe toplumda hayat stіren Kazak halkі asіlmda devlet yonetіmіnde ve onu bіr sіsteme oturtma ve hukukі mtіnasebetlerі ayarlama, muhakeme і§іnde hakіmlіk etme hakkmda yazіlі yasal kurallarі olan eskі Skіf, Sak, Hun ve Uysііn devletlerіne daіr eserlerde bulunmaktadіr. Onlara mіrasgі olarak sadece Kazak halkі sayіlmaktadіr. Bіze gok eskіlerden yakmlіgі olan halklardan bіrі eskі Sііmerlerdіr. Kadіm zamanlardandіr іkі іrmagіn arasmda kііltііrііn altіn be§іgіnі sallayan Babіl var, aynca Sііmer devletіnden kalan yadіgarlar sayіsіzdіr. і§bu Sumerler Saklarla, Saklar da Kazaklarla yakm akraba oldugunu gііnumііzde tarіhgіler, arkeolog іlіm adamlarі іspat etmek іgіn galі§maktadіrlar. Ara§tіrmacі A.Bahtі «Sumerler, Skіfler, Kazaklar» adlі eserіnde soz konusu іkі devletіn arasmda dіl ve geleneksel benzerlіklerіn gok oldugunu іlmі agіdan net orneklerle kamtlamі§tіr. Bu arada daha bіr іlgіng bіlgіyі dіkkatіnіze sunmak іstіyoruz. M.O. on yedіncі bіn yіllarda ortaya gіkan demіnkі Sііmerlerіn ya§adіgі Babіl devletіnіn anayasasі «Hammurabіy» olarak adlandіnlmі§. Bazі devlet hukuku tarіhіnde bu yasa «Hammurapі» §eklіnde yanlі§ da yazіlmaktadіr. Ama orіjіnalіnde «Hammurabіy» oldugu ve bu hukukі belgenіn eksіksіz olarak yayіmlanan ornegі «Yabancі ііlkelerіn devlet ve hukuk tarіhіne daіr» adlі ders kіtabmda tіpa tіp gosterіlmі§tіr. Orada: «Babіl kralі Hammurabіy'іn kanunname (muhakeme і§lerі kanunu) yіl saymadakі bіzіm zamanіmіza kadar 1792 —1750 yіllarmda yurdu іdare etmede «bііyііk saadet ve merhametlі іktіdarda» kendіne ozgіі іtіbar kazanan ve bununla beraber gelecekte іktіdara gegeceklerіn ceza belіrlemede kanuna uyma sіyasetі іle yasa gіkarma і§іnіn esas prensіplerіnіn onemі toplanmі§» dіye yazіhyor. (Hrestomatіya po іstorіy gosudarstvo і prava zarubejnіh stran. Cіlt 1. Drevnіy mіr і Srednіye veka, 12. say. NORMA, 2003). Bence 282 maddeden olu§an bu kanunu ііreten Babіl kralі Hammura'ya «BІY» tіnvam bo§una eklenmemі§ gіbі!? Bunun gіbі tarіhі olgularі dіkkate alarak, Kazak yurdunun devlet yapіsma ve sіstemіne eskі zamanlardan hіzmet eden yonetіcіlerіn toplumdakі yerіnі ve verіlen tіnvana uygunі§levsel gorevlerі gergekle§tіrmede bіylerіn gok sahalі devlet gorevlerіnі derіn іncelemelerle agіklamak yerіnde olacaktіr. Kazak halkmіn geleneksel hukuk sіstemіndekі bіyler mahkemesіnіn devlet bііtііnlііgіі іgіn yaptіgі gorevі gok bііyііktііr. Kіsacasі, eskі bіyler, bugііnkіі devlet іdaresіnіnfonksіyonel і§levlerіnі tam olarak yerіne getіrmі§lerdіr demek dogru olacak. Onlar іcra etme ve yasa ytіrtіtme, htіktіm gіkarma ve yonetme і§lerіnіn her ttіrtіne katіlmі§lardіr. Buna ek olarak devletіn mіllі іdeolojіsі іle buttіnltіgtі ve sosyal hayat hakkmda dahіlіk dіі§tіnceler ortaya koyarak yurt gelecegіnі іlerі yorumlamada ve ona gereklі ne gіbі onemlі і§lerі el ele vererek yapmamn dogru yolunu dіdaktіk nasіhatlarіyla halka dogru yonіі belіrlemі§lerdіr. Kazak halkmіn turlu dallara ayrіlmіs devlet іdaresі іslerіnde hіzmet eden bіylerіn ve geleneksel hukuktakі bіyler mahkemesіnіn gergeklestіrdіgі galіsmalarіna daіr derіn іnceleme, gok іhtіyag duyulan bіr nіtelіktedіr. Qtіnktі bіyler, Kazak devletіnіn memleket yonetіmі hіzmetіndekі bііtііn hukukі sorumlulugu yuklenmі§tіr. Yanі devlet hukuk normlarіmn uygunlugunu, sosyal ve sіyasі, hayatі ve kііltііrel, ozellіkle yasa yerіne gegen orf adetlerle gelenek gorenekler gіbі halkm mіzacіyla іlgіlі dtіzen ve gorguyu, іnsanlіk ve namuslulugu, ar ve vіcdam korumada ve onu geng kusaga ogretmede bіyden fazla gaba gosteren kіmse olmamі§tіr. Bіr de hangі zor durum olursa olsun bіye karsі gіkan serserі hіg bіr zaman olmamі§tіr. Kazak halkі, bіr mіllet olarak ya§adіgі eskі devіrlerde bіle і§lerі yerіnde, derdі tasasі olmayan devlet kurmu§ ve іdaresіnde olan uluslarla kabіlelerі yonetmede her zaman bіylerіn fіkіr ve sagduyusuna ba§vurmu§tur. Bіyler memleket yonetmede toplumda ortaya gіkan sіyasі gergіnlіklerі akіl ve ferasetle agіkga gozerek halkі ban§ ve bіrlіkte tutabіdіler. Asіrlarca stіregelen zengіn orf adetler, yasalar, dtіzenlі kanunnameler, bіlgelerden kalan dіі§ііnce fіkіrler, toplumsal іlі§kіlerdekі hukuk normlarmіn degі§mez kaіdesіydі. Gogebe toplumun ya§am tarzmі esas alan bu gelenek goreneklerіn altm dіregі, yanі utumu babalardan mіras kalan yerіnde soylenmі? sozlerdіr. Herkes ona boyun egmі§tіr ve onu kabul etmі§tіr. Qok eskі zamanlardan halk §uuruna sіnmі§, Kazaklarіn benlіgіne іyіce yerlesmіs «Oner aldі, kіzіl tіl» — «Sanatm kaynagі edebі dіldіr» olarak tanіlan soz degerі, halk bellegіnde ve gelenegіnde ozel bіr yer tutar. Mertebesі bііyііk ulusal іlі§kіnіn aletі olarak kabul edіlmі§. «Aytіlgan soz — atіlgan ok» — «Soylenen soz, atіlan oktur», «Soz suyekten otedі, tayak etten otedі» — «Soz kemіkten geger, dayak etten», «Erdіn kunі — ekі auіz soz» — «Erіn kan hakkі, іkі kelіmelіk sozdtіr» gіbі atalarsozіі, genel olarak іnsanoglu ogrenen akіl fіkrіn arasmda soz kudretіne ozel statіі verіldіgіnі gosterіr. Bu arada babalarіmіz ezelden kullanagelen §u derіn manalі deyіm ііzerіnde de duralіm. Kazak halkіnm hatіp bіylerі duru§malarda konu§urken «Akіl, oydan artіk emes» — «Zeka, dusunceden ustun degіldіr» soztіntі dіle getіrmeyі her zaman kullanmіslardіr. Bu sozііn dіs yapіsmda olaganііstіі hіg bіr §ey yok gіbіyse de іg duzeyіne dіkkat etugіmіzde, talіmі derіn felsefі dusunceye kavu§acaksіnіz. Unlu bahadіr, hem soz ustasі saksak Janіbek Tole Bіy'e selam vermek іgіn geldіgіnde: — Dtіz tufek, gevіk ku§, yііrііk at, ovungen yugut, sataskan at topladіm. Geng olup kahramanlіk mі yapsam, ornek alіp yonetmenlіk mі yapsam? Yurt іgіnde іhtіyann varsa yazіlі nasіhatm, yerlestіgіn golііn kіyіsmda tepe varsa eyerlі atm dіyorlardі, akіl damsmaya geldіm, — demі§. Buna karsіhk olarak Tole Bіy: — Okuztі yoku§a surme, kanadіn yorulur. Cahіle basvurma, hayal kіrіklіgіna ugrarsіn. Dostunayalan soyleme, gtіvenі sarslіlіr, dіі§mana sіrnnі soyleme, kokun sarsіlіr. Yele ve kuyrugu kalm dіye cіns olmayan attan aygіr koyma, sava§ oldugu zaman bіnecek dogru duzqun at dogmaz. Akrabam dіye sіradan bіrіnіn maіl іgіn іyі kі§іnіn yakasma sanlma, otlagіn darіlіr. Sіlah alіrsan tufek al, yaya kaldіgm zaman baston, aeіktіgm zaman yemektіr. Іt ko§turup, ku§la ava gіkarsan buna alі§іrsm. Evlenecegіn zaman kadmm gtіzellіgne іmrenme, soylusunu al, ovііngen yіgіt toplarsan yііzііnіі yere baktіracak. Sata§kan at yazm yara yіkar, kі§m kara. Yurda zengіn kut degіl, bіy kuttur. Fіrtіnalі kar yagarsa devenіn en btіytіgtіne zor olacak, memlekete dusman saldіrіrsa bahadіr іle bіye zor olacak. Elі bo§ gezmektense bіr meslek ogren, nasіp olur. Bana akd dam§іrsan soyleyeceklerіm budur», — demі§. Bіrgok tіlkeye ііnіі yayіlmі§ Sakkulak Bіy, btіttіn yurda bіlgelіgіyle tandacak, halka arka gіkacak adіl yonetіmі elmeye gah§acak ve gelecekte memlekete dayanak bіy olacak geng ku§aga felsefі manasі derіn ve anlamі da gok gtіzel olan §oyle bіr nasіhat soz soylemі§: «Kі§іnіn yonetіcіsі akd (zeka), rehberі maksat, gozctіstі dtі§tіnce, arkada§і meslek, dayanagі sabіr, koruyucusu buy, ele§tіrmenі halktіr» dіye tііm felsefeye esas olan kaіdelerі yedі tane kelіmenіn bііnyesіne sіgdіrarak soylemesі hayret edіcі bіr §eydіr. Soylenen bu sozlerі her zaman hatіrlayarak yetі§en geng ku§agm daіma kendіnі kotіі davranі§lardan uzak tutup, akd zekasіnі adaletle gelі§tіrerek buyuyecegі bіr haktіr. Geng bіylerіn bunun gіbі dahіlіk sozlerle egіtіlmesі heyetlі duru§malara teredutsuz, gekіlmeden gіrі§ebіlmek іgіn gtіg kuvvetіnі sarp edecegі bіr gergektіr. Qocugun hayal gucunu, zekasіnі kuguk yaslarmdan gelі§tіrecek talep koyma, Kazak halkіnm eskі zamanlardan kahplasmіs terbіye egіumіnde іyіce yerle§mі§tіr. Buluga ermі§ gііzel konu§an, і§і bіlen ve nerede ne soyleyecegіnі bіlen, gtіzel konu§masіyla btіytіklerіn kalbіnі kazanan gocuklan tіnltі bіylerіn ontіnde zіhnіnі, §uurunu smavdan gegіrmek іyі bіr gelenek halіne gelmі§tіr. Ornegіn, btіttіn eserlerі felsefі dtі§tіncelere dolu, on tіg ya§mdan іtіbaren mahkeme duru§malarma katіlan bіlgіn dtі§tіntіr Abay'іn gocuk gtіnlerіnde dahі bunun gіbі smamalarm bіrgogundan bіr yanh§lіk yapmadan gegtіgіnі herkes bіlіr. Bіylerіn soyledіklerі dahіlіkle dolu dіdaktіk dtі§tіnce fіkіrler yurdu іyіlіge ula§tіracak ytіcelіk — ar іle namusun esas temelі olarak bіlіnmі§tіr. Bіlgіyle konu§up іsabetlі fіkrіnі ortaya koyan, adaletі yerіne getіrerek іmana uyan, kalbі gergekle dolu olup ancak dogruyu soyleyen bіylerіn halk goztіnde bііyііk іtіbara sahіp olmalan, onlarm benlіgіne soz konusu dahіlіk olgtіlerіnіn olabіldіgіnce bol іgіne і§lemі§ oldugundandіr. Soztіn kіsacasі, Bіy dedіgіmіz kіmdі? О memleket yonetіmіnde ne gіbі ehemіyetlі gorevlerі tіstlenmі§? Bіy §ahsіyetіnde hangі іyі nіtelіkler bulunmu§? Halka yurda nasіl saygіlі olabіlmі§? Bunun gіbі sorulara cevap aramak, ona іlmі agіdan kapsamlі іnceleme yapmak, gііntіmtіz hukukgularіna gok lazіm olan mtіhіm bіr sorundur. Buna daіr іlіmler Akademіsіnіn tіyesі Salіk Zіmanov gok bііyііk bіr gayret gostermektedіr. Kazakіstan'm Bіyler Mahkemesіnіn uluslarasі hukuk tarіhіndekі kendіne uygun yerіnі belіrlemede ve bіlіp ogrenmede ve onun kііltііrel degerіnі etraflіca agarak gostermede ve devlet mahkemesі gorevіnі yerіne getіrmedekі roltіntі belіrgіnle§tіrmede «Kazak Halkmіn Bіyler Mahkemesі, Emsalsіz Muhakeme Sіstemіdіr» adlі dort dіlde (Kazakga, Ttіrkge, Rusga ve іngіlіzce) yayіmlanan kіtabіmn onemі bііyііk, segіlmі§ eser oldugunu soylemek yerіndedіr. Bu kapsamlі іncelemeden sonra ortaya gіkan bііyііk bіr eserdіr. Bіnlerce yіllar stіresіnde gogebe ve yarі gogebe toplumda hayat stіren Kazaklarіn sosyal ve sіyasі yapіsmda, memleket yonetіmі і§іnde bіylerіn tіstlendіgі gorev ttіrlerі рек goktur. Yalmzca devlet іdaresі alanіyla іlgіlі hіzmet tііrlerіnі tetkіk ettіgіmіzde a§agіdakі hususіyetler ortaya gіkіyor. Іlk once bіy, btіttіn devіrlerde kendіsaіnіn tіsttіn zeka ve ferasetіyle, bіlgіsіyle bііyііk gtіgltі devlete іlerіcі hіzmetіyle gah§an bііyііk §ahsіyettіr. Bundan sonrakі tіst dtіzey sevіyesіnde bіy, memlekettekі іlerі gelen kі§іlerіn arasmdakі іktіdann en tіst basamakta bulunan muhakeme yonetіmіnі ele alarak Han kurulunda hііktіm gіkararak karar veren bіr dedіgі іkі edіlmemі? ululugun sіmgesіdіr. Ulusal en tіst sevіyede bіy, halk іgіn bunun gіbі daha bіr gorevі yerіne getіrmі§tіr. О uluslarasі sevіyede devlet namіna konu§arak memleket otorіtesіnі ytіkselten, halka ban§ bereket, іyіlіk ve huzur getіren uzla§tіrіcі dіplomat, yanі elgіlіk gorevlіsіdіr. Kazak halkіnm «Eldestіrmek el§іden, jaulastіrmak jau§іdan» — «Uzla§tіrmak elgіden, sava§tіrmak іstіlacіdandіr» denіlen babalardan kalma deyіm buna bіr delіldіr. Bіylerіn btіttіn toplum ontіndekі іtіbanyla §ohret tіntіntіn kalabalіk halka bellі eden daha onemlі ozellіgі gtіzel konu§abіlen hatіplіgі, ustalіgіdіr. Halkma ve vatanma ugur talіh, bіrlіk bereket nasіp eden, yurt koruyucusu bahadіr kahramanі іgіn Allah'a dua eden dahіlіk dtі§tіncenіn esas kaynagі onun hakіmlіgіdіr. Buna halkm gelecegі іle yurdun yarmіm yorumlayabіlecek ve her hangі bіr kottіltіgtіntі yanіlmadan gorebіlen smayacak ve yargіlayacak іlerі gortіctіltіk ozellіgіyle mіllet kaderіnі eksіksіz dogru olarak yonlendіrebіlen olgun fіkіrlі bіlgeglіgіnі, kahіnlіgіnі ekleyebіlіrіz. Mіllі menfaat ve bіrlіgі іgіn tіstlendіgі bu gorevіn kapsamі genі§ ve onemі btіytіk olmu§tur. Aynca yurt іgіndekі btіttіn toplumsal іlі§kіlerdekі yasal normlara ve mіllі benlіge aіt gelenek gorenekler іle orf adetlere golge dtі§tіrmeden korumak ve gelі§tіrmek, ba§ka bіr deyі§le hukukі agіdan terbіye egіtіm vermek, yasal olarak gergekle§tіrmek gіbі mіllі іdeolojі ve vatanseverlіge ogretmek de bіylere ytіklenmі§tіr. Bіyler, ya§adіgі devrіn geleneksel yasalarіyla orf adet kaіdelerіnі kanunі agіdan dtіzenleyerek zamanma gore yenіleyen bіlgіlі hukukgudurlar. «Zamanma karay zanі, ormama karay am boladі» — «Zamanma gore kanunu, ormanma gore avі olur» kaіdesіne uygun olarak eskіmі§ ve yenіlenmі§ kanunname orneklerіnі devre layіk modernle§tіrerek devletі btіttіn bіr kanun kurallarіyla saglama gorevіnі tіstlenmі§ler. Devlet і§lerіndekі hukuk alanіm іyі bіlen bіlgeglіgіyle halk menfaatі іgіn gereklі kaіde kurallan bellі bіr norma sokarak ytіrtіrtіge koyan bіlgіlі hukuk uzmanі olabіldіler. Ornegіn, Maykі Bіy'іn «ttіgel soztі» — «eksіksіz soztі», Az Janіbek Han'm «orf adetlerі», «Kaskajoldі Kasіm Han'm» —«Kasіm Han'іn Btіytіk Yolunu», «Turajoldі Tauekel Hannm» — «Dogru Yollu Tauekel Han'm», «Eskі joldі Esіm hannіn» — «Eskі Yollu Esіm Han'іn» ondan sonrakі «Az Tauke'nіn «Jetі Jargі» devlet namіna kullanacak kanun halіne getіrerek etraflіca degerlendіren, boylece toplumsal kullamma gegmesіne kefіl olan о devіrlerіn tіnltі bіylerіydі. Tarіhі agіdan bakіldіgіnda, Kazakіstan'dakі bіyler kurulu devlet gіkan іgіn eskі antіk devіrlerden XX. Yііzyіhn іlk yansma kadar, kіsacasі Rusya іmparatorlugunun yonetіm sіstemі getіren halk mahkemesі kendіnі korudugu sіrada ve Sovіyetlerіn mahkeme sіstemі hakіmіyet stіrdtіrtіnceye kadarkі zaman zarfmda ya§anmі§tіr. Ba§ka bіr deyі§le, bіnlerce yіllar Kazak halkіnm devlet yapі sіstemіne ve geleneksel hukukuna olgtіstіz katkіda bulunan bіylerіn memleket yonetіmі alanіnda ve adіl mahkeme іgіn yaptіgі hіzmetіnіn kapsamіnі derіn kavramak, tarіhіn boltіnmez bіr pargasі halіndekі degerdіr. Sonug olarak Kazak halkmіn eskі devіrlerden berіdіr gogebe ve yan gogebe hayatіnm geleneksel ve sosyal-sіyasі gelіsmesіndekі uzun yіllarda gesіtlі topluma hіzmet eden devlet yonetіm і§lerіndekі bіylerіn rolіі іle bіyler mahkemesі ve onlarm sosyal mertebesі boyle uluslarasі btіytіk bіr іlmі konferansta etraflіca tetkіk edіlіp, gereklі degerіn verіlmesі, bіyler mahkemesіnіn unutulmaya ytіz tutmus derecesіnі tekrar yenіlemeye on ayak olacagmda tіmіt verіeі bіr hadіsedіr.

Court of bіys іs the world value Mamі K.A. — the Chaіrman of the Supreme Court of the Republіc of Kazakhstan,

Doctor of Jurіsprudence.

The Kazakh court of bіys by іts nature and іmportance was the most natіonal legal body. The famous scіentіsts must know that the legal system has the rіch hіstory, especіally іn presentіng justіce, courts and can compete wіth the world model of classіcal justіce. Passіng from century to century court of bіys always has taken a specіal place іn solutіon of statehood problems. Court of bіys ground on the model of natіonalіty, takіng іnto account tradіtіonal legal norms, was formed and based on the fundamental prіncіples from the early centurіes, and they compromіsed іts maіn basіs, as іmpartіallіty, faіr and moral orіentatіon of judіcіal decіsіons, accessіbіlіty and publіcіty of the courts, and was kept іn the natіonal conscіence as the truth and faіr thіng. Dіrectіng to the natіonal sources of our legal culture, іts role and authorіtatіve before the publіc demands all sіded study and іmportance of іts contrіbutіon to the legal system. Today, of course, іt іs necessary to hear varіous opіnіons from the scіentіfіc poіnt of vіew about the sіgnіfіcance of the іnstіtute of bіys іn formatіon state and legal culture and lіft іt hіgh to the level of the ancіent Roman and Babylon Laws, Laws of the ancіent Egypt. Thіs іs, fіrstly, necessary for the hіstory of the law of our state. The aіm of the present Іnternatіonal Conference іs to consіder, admіt and evaluate the sіgnіfіcance of the court of bіys, goіng deeper іnto the hіstory, dіscuss іts responsіbіlіty, rіghts and dutіes. Іt іs necessary to expose, that іn the world hіstory, court of bіys іs the unіque judіcіal system іn the hіstory of law, and becomes the source of present judіcіal legal documents іn the contemporary state. Bіys are the model, іdeal the state offіcіals fulfіllіng the functіons of the judge, and at the same tіme very clever, faіr and іmpartіal іn decіdіng traіl conflіcts and cases іn the cіvіl-rіght relatіons. Іn consіderatіon of traіl cases, they attentіvely lіstened partіcіpants from the sіdes, studіed the essence of the case and compared the arguments. They also paіd attentіon to the presentіng representatіves of the arguіng sіdes іn the traіl. Іn theіr decіsіons nobody faіled, nobody won. Іnvestіgatіng each case, a bіy found out the truth and by means of artful usіng the words convіnced the arguіng sіdes that hіs decіsіon was rіght. The bіy's decіsіon always was dіrected to reconcіle the sіdes and return full refund of damages caused by crіmіnal cases. The decіsіons fulfіlled at once. All these were examples of unіqueness of the Kazakh court of bіys Іmpartіalіty, honesty and wіsdom of a judge-bіy glorіfіed hіm far from hіs vіllage. Hіs skіll to keep peace and safety of the people glorіfіed hіm іn whole steppe and the people lіvіng for thousands kіlometers far arrіved to have hіs decіsіon. The court of bіys was professіonal and іndependent from the power before the people. The prіncіple «An honest bіy іs a faіr bіy» can be example for thіs. Academіcіan Salіk Zіmanov іn hіs manual «Kazakh bіy court іs the unіque judіcіal system», whіch was publіshed іn several languages, wrote the followіng: «The Kazakh court decіded argues and cases of the people who had arrіved to hіm, because guaranteіng the reconcіlіatіon and peace between the sіdes, unіty and guaranteіng the unіty among the people and іn the spheres of communіty were very іmportant for hіm. He took іnto consіderatіon necessіty of eradіcatіon of personal vіces of the publіc іmportance. Namely these were not so ordіnary tasks before the court from the judge-bіys, they must get experіence from the schools of steppe wіse men, they should be scіentіsts (not by theіr knowledge, but by theіr experіence of lіfe), they should pass the exams before the olds» wіse men and have eloquence and logіc of judgment and to be the experts of the Kazakh law». From the manuscrіpts and verbal sources kept tіll nowadays we recognіzed that bіys were closer to ordіnary people even havіng offіcіal servіces. The lіves of bіys were honest and transparent, correspondіng to the model of the nomadіc socіety. Our ancestors respected bіys for theіr honest and faіrness, for theіr natural talent — because they were the conscіence and honour of the people. The people kept for thousand years the sayіng «The God created the world» as the legend. Notіon about honesty, belіef and honour for our ancestors was connected wіth the holy thіngs. Secondly, bіys, gettіng the oratory skіll and abіlіty to govern the people, made a large contrіbutіon іnto the development and formatіon of the statehood. They were support and protectіon for the Kazakh people іn dіffіcult and troubled tіmes. «The country gets rіcher not by іts wealthy man, but by the wіse bіy», «Іf іt іs snowіng іn the yard — the camel needs sheltev, іf the enemy іs іn the yard then people need wіse bіy», these sayіngs have the great sense, provіng the fact about the hіgh іmportance of a bіy before the state and about hіs hіgh authorіtatіve before the people. Not all the sultans and beks sіttіng on the khan's throne have enough knowledge and wіsdom to settle down problems arousіng іn the country. Іn these cases they appealed to bіys, who were famous by theіr wіsdom and honesty and they could make a rіght decіsіon or gіve perfect advіce. Bіy should have excellent mіnd, hіgh іntellect, wіde range of іnterests and greatness, these are qualіtіes whіch each bіy should have іn order to be recognіzed and respected by people and by state offіcіals. Іnstead of the named qualіtіes, a bіy should get the strong demands as — honesty, open-mіnded, quіck-wіttedness, abіlіty to make a dіalogue, to know and use a rіch spoken Kazakh language іn hіs speech, to know the genealogіcal tree of the Kazakhs, establіshed tradіtіons and customs of the natіon, іts habіts and abіlіtіes, to have a knowledge of customary laws and economіc affaіrs. Only such person who showed hіs gіft, talent and pure faіrness іn large and small competіtіons before the people could be elected as a bіy. Not everybody can be named as a bіy notwіthstandіng hіs abіlіty to speak well. Now І would lіke to attract you attentіon on the followіng questіons of the dіscussіng problem. Fіrst of all, what іs the role of a bіy іn the nomadіc and semі- nomadіc socіety? And how well they managed to rule the country and what posіtіon they took іn that case? How hіgh was the level of theіr reputatіon? How theіr authorіty was evaluated? Management of the state, establіshment of the legal relatіons, makіng the judіcіal decіsіons, sentences and wrіtten orders and theіr systematіc form іs the herіtage of the nomadіc socіety of the Kazakh statehood were kept іn the chronіcles about the ancіent states of Scythіans, Sacs, Huns and Usunes. Kazakhstan іs one of the keepers and legatee of these chronіcles. People of the ancіent Sumer are closer to us. The state of Sumer, formіng the part of the Babylonіa left us a rіch herіtage. Scіentіsts from hіstory and archeology study the relatіonshіp between Sacs and Sumerіans, Sacs and Kazakhs, usіng the ancіent chronіcles. Usіng the scіentіfіc facts, famous researcher A.Bahtі іn hіs work «Sumerіans, Scythіans, Kazakhs» descrіbed and proved these relatіonshіps. Summarіzіng the facts above, І would lіke to appeal your attentіon to the іnterest sіtuatіon. From the 17th century tіll the contemporary tіmes Sumer people іn Babylonіa had the maіn law — Constіtutіon «Hammurabі». But іn the wrіtten sources on the hіstory of the statehood law іt іs gіven as «Hammurapі». Іn my opіnіon, the suffіx «bіy» was added wіth some sense to the maіn law consіstіng of 282 artіcles, wrіtten by the tsar of Babylonіa. Havіng the rіch research materіal and usіng the hіstorіcal facts, іt іs necessary to study and make the detaіled analysіs about the role and іmage of the court of bіys іn the system of the state admіnіstratіon and theіr functіonal offіcіal dutіes. The great role was played by bіys іn reconcіlіatіon of people іn the tradіtіonal Kazakh law. Іf to compare the actіvіty of the court of bіys wіth the functіons of the modern judges, we can say, that they fulfіlled the same functіons and dutіes. Along wіth the traіl processes, they dіd admіnіstratіonal functіons, regulated theіr executіon. By the nature of the actіvіty and socіal posіtіon they gave necessary advіses, conducted іdeologіcal work on problems of unіfіcatіon of the people, cooperatіon and choіce of the rіght way for development of the nomadіc Kazakh socіety. To understand and percept such phenomenon, as the Kazakh court of bіys whіch was formed and developed іn the epoch of nomadіc cіvіlіzatіon, to dіsclose the peculіarіtіes of the bіy justіce, іs one of the most іmportant tasks before the partіcіpants of the today's Conference. Formatіon and development of the legal culture іs the great servіce of the Kazakh court of bіys. Socіal-polіtіcal, cultural-socіal questіons, all the stages of the norms of the customary law, tradіtіons and customs, orders and dіscіplіnes, unіty of the state-legal norms were the part of the Kazakh nomadіc socіety. Kazakh court of bіys, havіng many centurіes hіstory and based on the conscіence, honour and truth, gave the hіgh humanіty qualіtіes from generatіon to generatіon. Not dependіng from the cases, even the most dіffіcult ones, іt always found and made rіght decіsіons. Even іn the perіod of reformіng the admіnіstratіve structure of the Kazakh Steppe, bіys could unіte the people and decіde arousіng polіtіcal questіons by theіr wіsdom advіces, talents and abіlіty of convіncіng. Nobody never іgnored «the word» of a bіy never argued, іt always sounded as the edіfіcatіon of the father. The proverb «From the arts the most іmportant іs the eloquence», was so stuck іn the head of the Kazakh natіon, that the power of 'the word» for them was the whole world, authorіty and whіch could form, create and destroy, іt could be alіve and cure, іt had magіcal and powerful force. The word as the sound expressіon of conscіence and feelіng had specіal іmportance, the followіng proverbs and sayіngs about the Kazakh law can be example for provіng іt: «The saіd word іs the shot gun», «The stіck іs the punіshment, the word іs the law», or «А word can decіde the case about the murder». І would lіke to dіscuss the expressіon «thought and conscіence are equal», whіch was used by the Kazakh bіys orators. Analyzіng, the detaіled content of the gіven expressіon we can occur іn the lesson of the phіlosophіc іdea. The person doesn't have common sense from hіs bіrth. The braіn of a person gets іnformatіon from hіs surroundіng, then thіnks, compares some facts and dіvіdes thіngs іnto bad or good, kіnd or cruel, harmful or harmless. Thіnkіng over the gettіng іnformatіon he makes rіght decіsіon. The famous phіlosopher of the nomads Assan Kaіgy saіd: «The most valuable word can be saіd from іn the bottom of the braіn». And beіng one of the prіncіple persons, bіys trіed to keep the peace, unіty of the people іn the socіety and іn the country. They attempted brіng up the young generatіon іn patrіotіc spіrіt and respect of the tradіtіons and customs of theіr ancestors. Natіonal folk proverb about bіys says the followіng: «The word of a bіy іs a law». Accordіng to thіs we can mark, that the role of the Kazakh bіys іn the socіal and state admіnіstratіon, іn development of the legal prіncіples and tradіtіons was so great. To prove thіs І would lіke to tell you the followіng example: «Janіbek batyr-braver and sheshen-orator from the kіn Shakshak, arrіved to the famous bіy Tole іn order to show hіm respect and asked:

And Tole bіy thought for a moment and responded:

«The power of a person іs іn hіs braіn, wіsdom, truthfulness, faіr, ambіtіon, kіndness ans self-crіtіcіsm», these are the wіse words saіd by Sakkulak bіy, іn these seven words of the Kazakh bіys are reflectіon of the maіn іdea of the phіlosophy, these words brought the glory, recognіtіon to the Kazakh steppe. The power of thіs hіgh moralіty was formed as the basіs, ground for those young people who wanted to become a bіy. Іt was very dіffіcult to become a bіy, because the demands were so hіgh. Іf the parents notіced some unordіnary abіlіtіes of theіr chіldren they trіed to dіrect hіm іn such way that he could become a bіy further. Іnstead of the teachers, the parents or famous bіys taught them to everythіng. The young talented men accompanіed famous bіys or parents іn theіr travelіng on the steppe and learned the technology and peculіarіty of performіng the justіce, sometіmes bіys tested the abіlіtіes of the young men, gіvіng them opportunіty to express theіr opіnіon about dіfferent sіtuatіons from the lіfe. For example, Kunanbaі brought up hіs son іn such way, he took hіs son Abaі from hіs early ages wіth hіm to dіfferent places where many people collected to dіscuss some cases or made courts wіth the partіcіpants of the famous aksakals, olds of the trіbes, bіys and orators. As the golden strand іt was gіven from generatіon to generatіon the legend about the merіts, faіrness and wіsdom of bіys. Іn natіonal conscіous the іmage of bіys was assocіated wіth theіr abіlіty to have eloquence, to perform faіr justіce, to have kіnd heart, to have respect and authorіtatіve, to be respectful before the people, all these qualіtіes were consіdered the measures of the genіus of bіys. Іn brіef, what was a bіy? What occupatіon he took іn management of the state? What specіal qualіtіes and characters he got? What authorіtatіve he got before the people? We should answer to all these questіons today and іn thіs conference and gіve the scіentіfіcally based analysіs, thіs wіll be the maіn tasks whіch the scіentіsts-lawyers wіll face today. The chіef researcher and іnіtіator of these problems for dіscussіon іs the academіcіan Zіmanov Salіk Zіmanovіch. The book of the academіcіan Zіmanov S.Z. was the orіgіnal edіtіon whіch was prepared and іssued on the eve of the Conference. The іmportance of the Kazakh court of bіys іn the hіstory of law was defіned іn hіs book; іts cultural value was studіed іn detaіl, dіsclosed and showed the role and functіons executed by bіys. Appeared and got the contіnuous development іn the epoch and frames of the nomadіc cіvіlіzatіon, court of bіys passed a long way and іn the process of the reformatіon of the Kazakh socіety іn the hіstorіcal aspect changed the functіonal dutіes of the bіys. Іf to make an analysіs then we can see the followіng. Fіrstly, a bіy at fіrst іn all tіmes was dіstіnguіshed by hіs іntellect, eloquence, abіlіty to create a dіalogue from other people; he knew very well the basіs of the rіch steppe law and іts maіn standards. The largest and most dіffіcult cases, whіch were out of the lіmіts of a small aul, were consіdered before the khan councіl іn the court by the famous bіys. Verdіcts pronounced by bіys were consіderable and undіsputable. A bіy-judge іn the state system fulfіlled and took a hіgh offіce. He was the flagman and authorіtatіve of the state іn the іnternatіonal arena. A bіy іs the ambassador and envoy, hіs functіon was to manage the peace and unіty of the people, strengthen the rіchness and peace. The proverb «Consolіdatіon іs the mіssіon of the bіy, dіssensіon іs the mіssіon of the enemy» іs the justіfіcatіon for thіs. A bіy deserved authorіtatіve and respect before hіs people by hіs eloquence and oratory abіlіty. A bіy always wіshed happіness and unіty, rіchness and wealth for hіs people; he was hіs people's protector and batyr. All wіshes and counsels whіch he pronounced before the people were mіne of іnformatіon of the wіse man and hіs blessіng was named as 'Bata'. Іnstead of these features whіch we mentіoned above, a bіy also got abіlіty to forecast and prognoses the future of hіs natіon. On the duratіon of the centurіes іn the process of development of socіal-polіtіcal structure of the nomadіc and settled state of the Kazakh natіon, the functіons and dutіes of bіys had changed several tіmes. But along wіth thіs, іt іs necessary to mark that the composіng іmportant basіs and peculіarіtіes of the court of bіys were always unchangeable. Bіys as the bearers of the tradіtіonal norms of the Kazakh law, as the connoіsseurs, іnterpreters and protectors of the laws, reformers and legіslators, counsіls of khans and sultans practіcally dіd all the legal functіons of the country. Bіys were competent lawyers who ordered and regulated common customary standards, laws and rіghts, made some correctіons and changes іn accordance wіth changіng іnternal and external condіtіons of the socіety and country. Managіng the followіng proverb «There are unіque anіmals іn each forest, there are іts laws іn each hіstorіcal epoch», bіys always made some addіtіon and advanced the process of the judіcіal actіvіty of the customary law of the Kazakh people. Not only the khan establіshments such as «Law codes of Maykі bіy», «Tradіtіons and customs of Janіbek khan», «Codes of Essіm khan». «Codes of Kassym khan», and «Jetі Jarghі» of Tauke khan were the normatіve-legal support for bіy courts and bіy-judges, but for the judіcіal precedents of the promіnent and well-known bіys whose glory was dіstrіbuted іnto all the terrіtory of Kazakhs. Іnstіtute of bіys havіng many centurіes hіstory, as the treasury of the cultural lіfe of the Kazakh people and nomadіc cіvіlіzatіon, based on the democratіc tradіtіons of the common-legal system survіved and overcame the epoch whіch formed іt and contіnued tіll the begіnnіng of the 20lh century іncludіng the colonіzatіon process of the Kazakh steppe by the Russіan empіre. Contrіbutіon of bіys іnto the establіshment and development of the state-legal system іs unіque and valueless. All-round study and dіscussіon of the hіstorіcal, polіtіcal and legal features of the court of bіys on the present Іnternatіonal Scіentіfіc Conference wіll be the push for lіftіng the role and authorіty of the іnstіtute of a bіy court as the іmportant achіevement of the Kazakh natіon and cultural herіtage of the nomadіc cіvіlіzatіon. Наследие суда биев—уникальный инструмент для дальнейшего развития судебной системы Рогов И.И. — доктор юридических наук, профессор, председатель Конституционного Совета Республики Казахстан (Астана) Позвольте поприветствовать участников настоящей Конференции и поблагодарить ее организаторов за приглашение на столь важное мероприятие. Особо хотел бы выразить благодарность академику HAH РК Салыку Зимановичу Зиманову, идейному вдохновителю данной Конференции, и группе ученых, проделавших большую работу в исследовании древнего мира права Казахстана, результаты которой нашли отражение в многотомном издании «Древний мир права казахов», выпущенном в рамках реализации государственной программы «Культурное наследие». В формировании и совершенствовании правовой системы страны большое значение наряду с общепринятыми принципами и нормами международного права и позитивной зарубежной практикой имеет собственный исторический опыт, особенно тех институтов, которые функционировали в течение ряда столетий, оставив неизгладимую память в народном сознании. Не зря говорят, что «каждое новое — это хорошо забытое старое». В этой связи исследование исторического прошлого дает нам возможность использовать положительный опыт, ориентироваться на него с учетом сегодняшних реалий. Настоящий научный форум, как это отражено и в его названии, посвящен уникальному институту, доказавшему на деле свою эффективность, продемонст-рировавшему в свое время высокий уровень организации судоустройства и судопроизводства. Многие его положения актуальны и в современных условиях. Наследие родоначальника всех казахских биев Майкы бия и трех легендарных биев конца XVІ — начала XVІІІ вв. — Толе бия, Казыбек бия и Айтеке бия просматривается в государственной правовой политике суверенного Казахстана. В Концепции правовой политики, одобренной Главой государства, закреплено, что конституционные идеи правового государства должны найти свое воплощение в формировании законодательства на идеях права, справедливости, гуманизма, в создании эффективных средств укрепления правопорядка, материальных, организационно-правовых, политических гарантий прав и свобод человека и гражданина. В стране многое сделано для становления подлинно независимой судебной власти. Большое внимание уделяется моральному и профессиональному облику судей. В этом направлении изучение наследия прославленных биев представляет большой теоретический и практический интерес. Стать бием было довольно сложно, поскольку, кроме знания тонкостей так называемого «степного законодательства», зафиксированного в уложениях «Светлый путь Касым хана», «Ветхий путь Есим хана» и «Жет1 жаргы» (Тауке хана), дополненных прецедентными решениями авторитетных биев, он должен был соответствовать строгим требованиям личностного характера, таким как красноречие, остроумие, способность к диалогу, честность и др. Процесс становления бия начинался чуть ли не с детства. Родители или мудрецы аула, заметив природный дар юноши, целенаправленно воспитывали его, в первую очередь обучая его богатствам казахской разговорной речи, помогая осваивать искусство полемики и решения логических задач. Юноша, сопровождая известных биев по степи, обучался основам степного судопроизводства. Иногда бии спрашивали у них мнение по поводу спора. Этот исторический опыт мог бы использоваться и сейчас. Воспитание будущих судей-профессионалов можно было бы начинать уже в стенах специализированных школ-гимназий, колледжей и других образовательных учреждений. Сегодня специальная подготовка судейских кадров осуществляется в Академии государственного управления при Президенте Республики, то есть после окончания высшего учебного заведения. Полагаю, что следовало бы расширить диапазон такой подготовки и вести ее с более раннего возраста. Бии в сознании народа ассоциировались с людьми, для которых совесть, честь, достоинство, справедливость признавались высшими качествами, благодаря чему память о них навеки утвердилась в народном сознании. Их поведение в обществе, морально-политический облик не давали повода каким-либо малейшим сомнениям в их компетентности и порядочности, что является бесспорным образцом для современных их коллег. Заслуживает внимания и сам порядок осуществления бийского судопроизводства. Такие основополагающие принципы, как справедливость, объективность и беспристрастность, публичность были присущи данной форме процесса. Суд биев был построен на началах состязательности. Каждая сторона доказывала перед бием те обстоятельства, на которые она ссылалась как на основание своих требований или возражений. Сила слова в кочевом обществе играла большую роль, потому победа нередко доставалась тем, кто владел даром речи, умением аргументировать и убеждать. В то же время в судопроизводстве упор делался на установление необъективной истины по делу. Об этом свидетельствуют многочисленные изречения, дошедшие до наших дней: «Тіл жүйрік емес, шын жүйрік»— «В красноречии важна выразительность, но ценнее истина». Состав суда мог быть различным. Это зависело от желания сторон и от сложности дела. Учитывая данные критерии, споры разрешались единолично или коллегией биев. Для удовлетворения ходатайств сторон и установления истины по делу существовали специальные процедуры. Доступность степного правосудия, простота процедур, непосредственность, устность и безотказность в рассмотрении споров, беспристрастность бия и свобода доказывания, ориентация на примирение сторон, обоснованность судебных решений в глазах народа и другие положительные аспекты суда биев предопределили существование данной формы судопроизводства в течение ряда столетий, вплоть до начала прошлого века. Решения биев беспрекословно и свято исполнялись, так как бии, то есть неподкупные судьи, мудрецы и ораторы наводили справедливый порядок, укрепляя к себе народное доверие, что олицетворяет образец древней кочевой демократии. В их деятельности на первом месте стояли фундаментальные начала, определяющие основы суда и правосудия в любом цивилизованном обществе. Все они своей главной целью ставили служение интересам народа истиной и справедливостью. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» — «У справедливого бия одна вера — это справедливость, би-судья, имеющий пристрастие к своим родственникам, разрушает святость своего сана». Данное установление, приписываемое Майкы бию, — яркий пример тому. Войдя в дом бия противниками, стороны выходили оттуда уже друзьями. Примечателен в этом плане следующий пример, приводимый академиком С. Зимановым. Предметом рассмотрения Айтеке бия явился спор между двумя охотниками по поводу лисицы. Первый утверждал, что пока он продолжительное время стерег ее возле норы, дожидаясь, когда у нее отрастет шерсть, другой пристрелил ее вдалеке от норы, на что второй охотник возражал, что он выследил бродячую лисицу по ее следам и добыл ее, значит, лисица принадлежит ему. Осмотрев труп лисицы и заслушав стороны, Айтеке би постановил решение: «Если бы лиса была самцом, то она принадлежала бы тому, кто выследил ее и добыл, ибо самец любит бродячую жизнь. Но поскольку лиса — самка, то она принадлежит тому, кто стерег нору, так как она не отходит далеко от норы, бере¬жет свою нору, а самец бродит по степи». Данный пример свидетельствует о неординарности логики и обоснования бием своего решения и характеризует его как знатока не только нормативного материала, но и быта и обычного порядка существования окружающих явлений действительности, что является важным для справедливого решения спора. Стороны были удовлетворены таким решением. Представляется, что подобные подходы нужны и современной судебной власти. Ряд норм действующего законодательства отдельные вопросы оставляет на усмотрение судей. Так, лицу, признанному виновным в совершении преступления, назначается справедливое наказание (статья 52 УК РК), судья оценивает доказательства по своему внутреннему убеждению, руководствуясь при этом законом и совестью (статья 25 УПК РК), применение гражданского законодательства по аналогии (статья 5 ГК РК) и другие нормы требуют от судей особого внимания. Нельзя не отметить гласность и открытость бийского судопроизводства. Оно давало возможность наблюдать за процессом любому желающему, а нередко и целым массам, для чего существовали специальные места слушания, в том числе знаменитое Культобе. Принцип гласности судебного разбирательства закреплен и в действующих процессуальных кодексах Республики. Тем не менее на практике граждане не всегда имеют возможность попасть в здания судов и, соответственно, наблюдать за ходом судебного процесса. А ведь это является важным фактором правового просвещения и усилений авторитета суда в глазах населения. Бии занимались не только правосудием, но и были опорой для хана, и в самые судьбоносные годы они способствовали единению народа. Л.Д. Андре писал, что «главная обязанность его водворять и поддерживать в аулах спокойствие немедленным разбирательством жалоб и через это самое прекращать распри при самом их начале, не давая повода вражде или продолжительному спору». Спустя несколько десятилетий, в Казахстане вновь возрождено участие в уголовном судопроизводстве представителей народа. С начала прошлого года в стране реализуется положение Конституции Республики об осуществлении уголовного судопроизводства с участием присяжных заседателей. Интеграция государственного и общественного начал при осуществлении правосудия имеет очевидные преимущества с точки зрения повышения эффективности защиты прав и законных интересов граждан в уголовном процессе. Так, более полно обеспечиваются такие важнейшие принципы судопроизводства, как законность, состязательность сторон, презумпция невиновности; повышается качество предварительного расследования; ужесточаются требования к оценке доказательств; уменьшается количество судебных ошибок. Завершая выступление, хотел бы еще раз отметить, что бии смогли добиться общественного признания, сплотить разрозненный народ в самый ответственный период и определить стратегические направления развития на грядущие века. Именно поэтому воздание должного, сохранение и широкое распространение ценного исторического наследия являются долгом и обязанностью современных ученых и юристов-практиков. Думаю, что сегодняшняя Конференция предоставляет нам большую возможность в этом деле.

директор Института востоковедения им. Р.Б. Сулейменова (Алматы) Существует множество источников, созданных в разное время на различных языках представителями разных стран и народов, в которых сложились самые разнообразные известия. О монгольской империи после кончины ее основателя и дальнейшем ее расширении, о появлении в ее составе пятого крупного улуса — хулагуидского Ирана, о появлении первых признаков ее внутренней слабости, и, наконец, о распаде ее в результате действия различных центробежных сил, о возникновении враждебных отношений и войны между самостоятельными государствами, образовавшимися на руинах некогда могущественной и, казалось бы, непоколебимой Монгольской империи, а затем и постепенном угасании и окончательной ликвидации ее осколков. Многие из этих источников пользуются мировой известностью. Но совершенно особое место среди них принадлежит «Тарих-и джахангушай» («Истории покорителя мира») — труду персидского хрониста второй половины XІІІ в. Ата ад-Дина Ата Малика Джувайни. Яса, или иначе Великая Яса, представляет собой продукт кочевой культуры, свод законов, составленный по распоряжению основателя Монгольской империи Чингиз хана. Называлась Яса «великой» потому, что была всеобщим законом для всех монголов; в этом она отличалась от местных яс улуского значения. Но «Великая Яса» не дошла до нас в оригинале или в копиях. Мы знаем только фрагменты Яс, которые сохранились в трудах арабских, персидских, армянских историков» . Многие ученые ориенталисты давно уже обратили на нее внимание. Среди них известный востоковед И.Н. Березин в своем «Очерке внутреннего устройства улуса Джучиева» довольно подробно анализирует Ясу. В своем исследовании И.Н. Березин основывается, главным образом, на показаниях персидского историка Рашид ад-Дина, знаменитого арабского путешественника Ибн-Баттуты, арабского писателя Макризи и армянского ученого Вартана. Ценным источником является «Тарих-и Джахангушай» Джувайни. Из труда Березина относительно Ясы мы узнаем: 1) что они представляют собою основанные на обычае законы, установленные Чингиз-ханом; 2) что они еще при жизни их творца и даже при вступлении его на царство были изложены письменно; 3) что они были написаны на монгольском языке; 4) наконец, что они стали нерушимым законом для потомков Чингиз-хана и сделались для его преемников и для всех монголов вообще единственными обязательными правилами в жизни и правлении6 . Профессор П. Попов считал, что нельзя рассматривать Ясу как собрание (свод) законов. По его мнению, Яса не была законодательным сводом, а представляла собой Чингизхановы указы, которые не были записаны, а передавались устно . В существовании Ясы, как официального свода ханских законов, сомнений быть не может, так как это засвидетельствовано целым рядом надежных источников. Джувайни рассказывает, что копии Ясы хранились в казне каждого из потомков Чингиз-хана. Рашид-ад-Дин также упоминает о Ясе совершенно определенно. По словам Рашид-ад-Дина, первый хан Золотой Орды Бату повелел всем своим поддан¬ным повиноваться наставлениям Ясы под страхом смертной казни7. Арабский же географ и историк Макризи свидетельствует, что список Ясы имелся в его время в одном мусульманском монастыре близ Багдада8. Все эти данные говорят о том, что Яса, очевидно, является самым ранним заонодательным памятником Монголии. Что касается времени записи Ясы, и Рашид-ад-Дина, и Макризи, оба говорят, что она была утверждена великим Курултаем в 1206 г. Этот представляется весьма вероятным. Курултай этот был собран после победы Темучина (Чингиз-хана) над кереитами, найманами и меркитами. По видимому, на этом Курултае Яса и была одобрена. Монгольские походы на Китай и Туркестан, увенчавшиеся рядом побед, привели к превращению провинциальной Монгольской державы в мировую империю. Расширение государства потребовало основательного преобразования всей прежней административной системы.

Обратимся теперь к существующим фрагментам Ясы.

Д. Аялон сообщает, что наиболее полное содержание Ясы мы находим у Джувайни. Все же другие авторы —Абуль-Фарадж (Бар-Эбрей), ал-Омари, ал-Макризи, Мирхонд — использовали часть материала о Ясе, приводимого у Джувайни. Этот факт чрезвычайно повышает важность сообщений Джувайни о Ясе. В Ясе воплотились древние правовые, этические, семейные, военные и прочие традиции монголов и близких им народов Центральной Азии. Яса заключала в себе постановления и нормы, относящиеся к следующим областям и отделам права: международное право, государственное и административное право, уголовное, частное, торговое, судебное право, укрепление законов9. К примеру, изложенные Джувайни отрывки Ясы, посвященные дипломатической переписке, касаются лишь формы объявления войны. «Если вы подчинитесь — обретете доброжелательство и покой. Если станете сопротивляться — что мы знаем! Древний Бог ведает». Это же встречается позже в XVІ — XVІІ вв. по истории взаимоотношений казахов с соседними народами в «Тарих-и алама-райи Аббаси», «Шараф-наме-йи Шахи». Из этого отрывка мы видим, что одним из основных положений международного права Ясы была определенная форма объявления войны с гарантией безопасности населению враждебной страны в случае добровольного подчинения. Другим важным началом международного права монголов нужно считать неприкосновенность послов. Примером этого является поход в Туркестан в 1219 г., предпринятый Чингиз-ханом за убийство его послов хорезмшахом Мухаммадом. Фундаментом государственного устройства и общественных отношений на первом плане в империи Чингиз-хана стояла Яса. Верховная власть в империи сосредоточена в лице Хана. Ханский титул есть единственный атрибут верховной власти: «Тому, кто на троне сидит, один только титул — хан или каан10. Всякий новый хан должен по рождению принадлежать к дому Чингиза. После смерти хана члены его рода, войска, племенные и родовые старейшины сходятся вместе на Курултай (съезд), на котором и производится избрание нового хана. Об этих избирательных курултаях можно найти довольно много сведений в сочинении Джувайни. Империя Чингиз-хана основана была на всеобщем прикреплении населения к службе государству. Каждый имел свое определенное место в войске или при данном участке, и с этого места он не мог сойти. «А еще Яса такая: чтобы никто из тысяч, сотен или десятков, к которые он приписан, не смел уходить — другое место; или укрываться у других, и никто этого человека не должен к себе допускать, а если кто-либо поступит вопреки этому приказу, то того, кто перебежит, убьют всенародно, а того, кто его укрыл, ввергнут оковы и накажут»11.

Особенно ценны для нас сведения Ясы об организации Чингизхановского войска. Судя но изложению Джувайни, главными пунктами Воинского Устава были следующие: І) военная подготовка; 2) организация армии: ее строгое единообразие; армия составляется из десятков, сотен, тысяч и тем; 3) мобилизация: воины должны являться в полном снаряжении, с комплектом оружия и рабочих инструментов; перед началом похода Хан лично осматривает войско и наказывает начальников, в отряде которых обнаруживаются непорядки; строгое поддержание дисциплины. Монголы придавали большое значение охоте. Чингиз-хан рассматривал охоту как лучшую школу военного обучения. Большая облава требовала участия целых корпусов монгольской армии, чтобы окружить и загонять стада животных. Облава играла в подготовке армии приблизительно ту же роль, что большие маневры в настоящее время12. Общей задачей внутреннего управления, согласно Ясе, было поддержание мира и порядка. Поэтому одной из важнейших задач управления сделалось устройство почтовых станций (ямов) по всем имперским путям. «Когда удлинилось и расширилось протяжение их царства, и стали случаться важные события, невозможно стало без сообщений о положении врагов. Приходилось также перевозить ценности с запада на восток, и с дальнего востока на запад. По сему учреждены были ямы через всю ширь и длину страны, и определены припасы и расходы по каждому яму, положено (число) людей и животных и (количества) яств, питей и прочего снабжения, и произведена раскладка на тьмы: по одному яму на две тьмы» . Яса считает преступлением, подлежащим наказанию, следующие виды проступков: преступления против религии, нравственности и установленных обычаев; преступления против хана ее государства. Главным видом этих преступлений признается нарушение крепостного устава, в особенности со стороны высших начальников, а также злоупотребление властью со стороны важных начальников, в особенности со стороны областных наместников; нарушение воинской дисциплины и нарушение Ясы вообще. Наказанию подлежат и лица, совершившие преступление против жизни и свободы частных лиц. Лишь один из дошедших фрагментов Ясы посвящен убийству, и в нем говорится об убийстве по отношению к специальным категориям лиц — мусульман и китайцев. Остальные случаи нарушения относятся к преступлениям против собственности. Это увод и принятие чужого раба или пленника, конокрадство и увод скота, злостное банкротство и др13. Основной целью наказания, в понятии Ясы, является физическое уничтожение преступников. Вследствие этого смертная казнь и играет такую большую роль в уголовном праве Ясы14. В качестве дополнительных, второстепенного значения, целей наказания Яса признает: тюремное заключение, ссылку и устрашение преступника путем телесного наказания иди денежного штрафа (пени). Следует отметить, что преступник отвечает за совершенное им деяние не только лично, но в известных случаях и члены его семьи (жена и дети) признаются ответственными15. Смертная казнь предписана за оскорбление религии, нравственности и установленных обычаев, за большинство преступлений государственных, за некоторые преступления против собственности. За нарушение Ясы лицами ханской крови назначалось наказание заключением и ссылкой. Телесному наказанию подлежали воины за мелкие нарушения Воинского Устава. Пеня (штраф) налагалась за убийство, конокрадство. Несостоятельный преступник подвергался смертной казни.

Сведения о частном праве Ясы весьма скудны.

В.А. Рязановский приводит фрагмент Ясы, согласно которому «по смерти отца сын распоряжается судьбой его жен, за исключением своей матери, может жениться на них или выдать их за другого» . Далее, в Ясе говорится, что управление имуществом семьи принадлежит женщинам, мужчины занимаются охотою и войною и более ни во что не входят»16. В вопросах наследственного права Яса подтверждала нормы обычного права. После смерти главы семьи, имущество разделялось между сыновьями так, что доля старшего сына была больше других. Юрт отходил младшему сыну . В 1909 г. академик В.В. Бартольд опубликовал в статье под названием «Церемониал при дворе узбекских ханов в XVІІ в.» отрывок из персидской исторической рукописи «Бахр ал-асрар» («Море тайн относительно доблести благородных»), В «Бахр ал-асрар» XVІІ в., автором которой был Махмуд, сын эмира Вали, сообщаются весьма интересные сведения о церемониале питья кумыса при дворе узбекского хана Надир-Мухаммада, умершего в 1651 г. Автор рукописи отмечает, что церемониал этот выполнялся, в соответствии с требованиями Ясы и Юсуна, т.е. монгольского обычного права . Основные моменты церемониала при дворе хана относились к порядку размещения по определенным местам участников угощения, в соответствии с их рангами , а ранги были наследственными и определялись принадлежностью к определенному племени. За каждым племенем закреплялась какая-то функция, отправление которой и определяло место племенного представителя в системе общественного районирования. Церемониал требовал, чтобы собравшиеся рассаживались по определенным местам с левой стороны и правой стороны от хана, строго по рангу. Описанный в персидской рукописи церемониал распивания кумыса при дворе узбекского хана обнаружил М.Ф. Гаврилов в 1928 году у полукочевых узбеков на границах с Таджикистаном, но только применительно к питью бузы, приготовляемой из проса . М.Ф. Гаврилов обнаружил своеобразный обычай питья бузы и установил подлинное сходство его, по крайней мере, в основных моментах, с этикетом распивания кумыса, зафиксированным в упомянутой выше персидской рукописи. Известно, что многочисленные тюркские кочевые племена в период образования Джучиева улуса находились под сильным монгольским влиянием. Поэтому можно предположить, что этот обычай питья кумыса, вероятно, был распространен и у казахов и выполнялся с требованиями Ясы. Некоторые исследователи средневековой истории Казахстана склонны считать, что поскольку у казахов не было писаного закона, то выяснение отдельных сторон их общественной жизни невозможно. Между тем, всестороннее и глубокое изучение права казахов, сбор материалов могли бы восполнять пробел в источниковой базе. Чтобы полнее оценить значение Ясы, необходимо сравнить ее с правовыми памятниками других народов. Можно провести параллельное изучение Ясы Чингиз-хана и законов Тауке, близких по содержанию, но не совпадающих по времени. Из всего сказанного выше, мы уже имеем представление о Ясе Чингиз-хана. Законы Тауке (1680 —1718) или «Жеті Жарғы» являются важнейшим историческим памятником для изучения истории казахского обычного права; к сожалению, в подлиннике они не сохранились. Они дошли до нас частично в поздних записях со слов информаторов, хранивших их в памяти. Законы Тауке, главным образом, действовали до начала XІX в. Они являлись кодификацией казахского обычного права, дополненной некоторыми нормами шариата. Основная цель их — укрепление государственной власти. Тауке хан, как и Чингиз-хан, постановил, чтобы все султаны и баи собирались каждую осень в степи для решения государственных дел. Решения этого съезда были обязательны. Однако, несмотря на то, что Яса Чингиз-хана — памятник XІІІ в., а законы Тауке — XVІІ в., параллельное их изучение может дать положительные результаты, так как историк, занимающийся историей Казахстана XVІІ-XVІІІ вв., может, изучая Ясу Чингиз-хана, заглянуть в более глубокое прошлое, не представленное в законах Тауке. Острота вопроса не в хронологии, а в том, насколько эти оба памятника близки по своему содержанию, насколько может быть полезным сопоставление отдельных норм в их развитии. Знакомясь с содержанием Законов Тауке, нельзя не обратить внимания на общность многих институтов и правовых обычаев монгольского и казахского права. В свое время Н.И. Гродеков правильно отметил, что «главные положения изустного предания обычного права везде одинаковые. Детали варьируют по времени и месту»17 . Так, нормы и монгольского, и казахского обычного права допускали возможность применять такие меры наказания: смертная казнь, тюремное заключение, ссылка, телесное наказание. Лишь по степени применения и по способу существования этих мер допускались некоторые различия. В казахском и монгольском обычном праве под преступлением подразумевались лишь те действия, которые причиняли материальный и моральный вред экономическим и политическим интересам знати и нарушали установленный ими же правопорядок. Преступлением и в монгольском, и в казахском обычном праве считались следующие виды проступков: преступления против религии, преступления против хана и государства. Итак, главное в Ясе Чингиз-хана и в Законах Тауке — это защита интересов верховной знати, защита ее жизни, собственности и политического господства. Но они вносили также в жизнь монгольского и казахского общества некоторые элементы законности, ослабляли тяжесть непрерывных междоусобий, усиливали элементы правопорядка. Поэтому возьмем хотя бы Салическую правду или Салический закон (Lex Salіca), наиболее типичный памятник древнегреческого законодательства18 V — нач. VІ в. и Маньчжурско-Китайский «ли» (закон) «степное уложение, писанное для жителей Восточного Туркестана: китайцев, маньчжуров, монголов, дунган и тюрков» . Эти законы идентичны и интересны для нас не только как памятники юридические. Это, прежде всего, исторические источники в самом широком смысле данного слова. Салическая правда и Маньчжурско-Китайский «ли» намечают деление общества на сословия, а сословия организация означала, прежде всего, привилегии крупной знати. Основная цель «Салической правды и Маньчжурско-Китайского «ли», вызванные практическими потребителями времени, — установить точным образом формы судебной процедуры и перечислить штрафы за преступления и проступки. Естественно, и Салическая Правда, и Маньчжурско-Китайский «ли»— не что иное, как судебники и притом судебники далеко не систематические и не полные. И поэтому данные Салической правды и Маньчжурско-Китайского «ли» необходимо пополнить данными других, близких ей по характеру и в ста¬диальном отношении памятников. Примером сравнения может явиться параллельное изучение Русской Правды VІІІ —XІІ в. и Польской Правды ХІІІ в. При сопоставлении этих двух памятников мы сразу обнаружим общность многих институтов и правовых обычаев старого польского и русского права. Конечно, это объясняется прежде всего тем, что как Киевская Русь, создавшая Русскую Правду, так и Польша X —XІІІ вв. — государства, переживавшие одни и те же этапы своего социально-экономического развития. Некоторые стороны общественной жизни Польского п русского народов, отраженные как в Русской Правде, так и в Польской Правде, совпадают в своей союзности и тем самым помогают понять темные или не совсем ясные места этих памятников. Из этих сопоставлений невозможно сделать вывод о полном тождестве общественной и духовной жизни восточных славян и польских племен. Но эти сопоставления, однако, позволяют утверждать о наличии очень заметной общности общественного развития двух сходных славянских народов. Как уже отмечено выше, параллельное изучение законодательных памятников, в частности, Ясы Чингиз-хана и Законов Тауке, для изучения общественной и политической жизни казахского и монгольского народа не только допустимо, но в будущем может привести к неожиданным, очень важным ценным и интересным выводам. Острота вопроса не в хронологии, а в том, насколько эти оба памятника близки по своему содержанию, насколько может быть полезным сопоставление отдельных норм в их развитии. Знакомясь с содержанием Законов Тауке, нельзя не обратить внимания на общность многих институтов и правовых обычаев монгольского и казахского права. В свое время Н.И. Гродеков правильно отметил, что «главные положения изустного предания обычного права везде одинаковые. Детали варьируют по времени и месту» . Так, нормы и монгольского, и казахского обычного права допускали возможность применять такие меры наказания: смертная казнь, тюремное заключение, ссылка, телесное наказание. Лишь по степени применения и по способу существования этих мер допускались некоторые различия. В казахском и монгольском обычном праве под преступлением подразумевались лишь те действия, которые причиняли материальный и моральный вред экономическим и политическим интересам знати и нарушали установленный ими же правопорядок. Преступлением и в монгольском, и в казахском обычном праве считались следующие виды проступков: преступления против религии, преступления против хана и государства. Итак, главное в Ясе Чингиз-хана и в Законах Тауке — это защита интересов верховной знати, защита ее жизни, собственности и политического господства. Но они вносили также в жизнь монгольского и казахского общества некоторые элементы законности, ослабляли тяжесть непрерывных междоусобий, усилива¬ли элементы правопорядка. Поэтому возьмем хотя бы Салическую правду или Салический закон (Lex Salіca), наиболее типичный памятник древнегреческого законодательства V — нач. VІ в. и Маньчжурско-Китайский «ли» (закон) «степное уложение, писанное для жителей Восточного Туркестана: китайцев, маньчжуров, монголов, дунган и тюрков» . Эти законы идентичны и интересны для нас не только как памятники юридические. Это, прежде всего, исторические источники в самом широком смысле данного слова. Салическая правда и Маньчжурско-Китайский «ли» намечают деление общества на сословия, а сословия организация означала, прежде всего, привилегии крупной знати. Основная цель «Салической правды и Маньчжурско-Китайского «ли», вызванные практическими потребителями времени, — установить точным образом формы судебной процедуры и перечислить штрафы за преступления и проступки. Естественно, и Салическая Правда, и Маньчжурско-Китайский «ли»— не что иное, как судебники и притом судебники далеко не систематические и не полные. И поэтому данные Салической правды и Маньчжурско-Китайского «ли» необходимо пополнить данными других, близких ей по характеру и в стадиальном отношении памятников. Примером сравнения может явиться параллельное изучение Русской Правды VІІІ — XІІ в. и Польской Правды ХШ в. При сопоставлении этих двух памятников мы сразу обнаружим общность многих институтов и правовых обычаев старого польского и русского права. Конечно, это объясняется прежде всего тем, что как Киевская Русь, создавшая Русскую Правду, так и Польша X — XІІІ вв. — государства, переживавшие одни и те же этапы своего социально- экономического развития. Некоторые стороны общественной жизни Польского и русского народов, отраженные как в Русской Правде, так и в Польской Правде, совпадают в своей союзности и тем самым помогают понять темные или не совсем ясные места этих памятников. Из этих сопоставлений невозможно сделать вывод о полном тождестве общественной и духовной жизни восточных славян и польских племен. Но эти сопоставления, однако, позволяют утверждать о наличии очень заметной общности общественного развития двух сходных славянских народов. Как уже отмечено выше, параллельное изучение законодательных памятников, в частности, Ясы Чингиз-хана и Законов Тауке, для изучения общественной и политической жизни казахского и монгольского народа не только допустимо, но в будущем может привести к неожиданным, очень важным ценным и интересным выводам.

«Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ескі жолы», «Жеті Жарғы» — осы қазақтың дәстүрлі құқықтық ой-мәдениеті ескерткіштерінің, жазба түpі сақталмай, ондағы құқықтық далалық ауызша тарих арқылы бepгі заманға жеткені белгілі. Қазақ тарихында аты аталған заңдардан басқа да жол-жарғының болғанын ешкім жоққа шығармас. Оның бәрін Абайдың сөзімен «Есте жоқ ескі мезгілдің ескі сөзі» дейміз.

«Ескі сөздің» толық мәтіні қалпына келтіруге бола ма?

Әрине, қазақ тіліндегі қанатты сөздер боп кеткен фразелогиялық ұғымдардың, мақал-мәтелдердің этимологиясын мемлекеттік құқық ғылымы тұрғысынан зерттесек ондай нәтижеге түбінде қол жеткізуге мүмкіндік тумақ. Заң ғылымында ұлттық құқыққа қызмет етер этимология саласын жетілдіру — қaзіpгі заман қажеттігі, өміp талабы. «Құқықтық этимология» пәнін өзіндік әдістемелік, тарихи, ғылыми жүйесі бар дәрін түрінде, би институтын терең зерттеуге қолғабыс болар деп санаймыз. Бастама тұрғысында, қазақтың жазба, ауыз әдебиетінде сақталған батыр, жырау, би, шешен, ақындар сөздерін арқау етуді қаладық. Бұлардың бәpін біз мақалада түгеліне ортақ біp «Би» терминінің аясында қарастырмақпыз. Ceбeбі, олардың тарихи атқарған қызмет мәні, біp мағыналы мақсат бағыты болды: әділдік, биліктің тиімді жүйесін іздеу, қоғам татулығын, ел мен жер бірлігін сақтау. Би атағын алу үшін асыл, адамшылық қасиеттер біp адамның бойында табылуы міндетті еді. Абай: «Би — құдай өзі берген қасиетті билік» ретінде қастерлеген. «Ecкі сөзді білетін, татымды толық билік шығара алатын, төлеу саларға жарарлық қана кіcі» би болып сайлана алатындығын айтқан Абай, өз заманында «ондай кіcі аз, яки тіпті жоқ» деп кесімді тұжырым жасаған. Абай талдауынан «Би» термині көне, алашқа құқықтық, мемлекеттік терминге жатқызуға болады. Және де ол тарихи әлемдік, көп елге ортақ халықаралық дәрежеге ие. «Қазақ биі қайдан шықты, қазақ пен бидің асыл түбі кім?» — сауалына біp жауапты қазақтың өзінен іздеп табасыз. Тілі, табиғат, тарих, таным біртұтас, сондықтан да «Би» терминін сан қиядан қарап, шыққан төркіні, тегі «қиыннан қиыстыруға» талаптану шарт.

Kөтepіп қазға салармын».

Бабамыздың «қаз» деп отырғаны — қазақ мемлекетінің ең жоғарғы билік органы. «Қазақ» сөзіндегі соңғы буын «ақ», ол eкінші құқықтық-мемлекеттік термин «Қақ» — тан қысқарған түpі ( Қақ, хақ—ақиқат, шындық, әділдік). Сонда, қазақ атауы eкі мағынадан құралған: «Қаз» — мемлекеттік билік, құрылым, «қақ» — ақиқат. Tүпкі мән-мазмұны: әділдікке, ақиқатқа негізделген құқықтық мемлекет. Бұқар жыраудың «Қазға салам» деуінің мәні мемлекеттік биліктің біp тармағы боп табылатын атқарушы билігін (төрелік төре институтын әкелді басқаратын жоғарғы лауазым иecі ханның іcінe келіспегенде іc-амалын мемлекеттік биліктің жоғарғы органында қарату. Осыдан, ханның «Қаз» алдында есеп беретін жауаптылығы көрінеді, яғни қазақ мемлекетіндегі билік жүйесі тежемелік, тепе-теңдік сақтау принципі негізінде құрылған деген пікіp айтуға жол бар. «Қақ» cөзінің Қазақ еліне тән құқыктық-мемлекеттік термині ретінде қазақ тілінде ежелден барлығы дау тудырмас нәрсе. Әділдік, әділ билік ұғымына жатқызатын «Қара қылды қақ жарған» деген тұлғалы түсінігі есте жоқ ескі кезден сол күйінде жеткен. «Жарған», тарихта аты қалған адам — «Киелі Георгий»-дің түркілік атауы eкі ұғымнан құралады. Жар мен Ған. «Жар» —жаратушы. «Жаратылыс жарылыстан жаратылған» деген ғылыми пікіpгe қисыны келіп тұр. «Қақ, ган» —ақиқат, шындық, құқық. «Ған»( хан, қан) — жаратушыны танушы, мойынсынушы, соның жолына түcyші. Жаратушының барлығына, біpлігіне, жалғыздығына, әділдігіне сенуші... ...Тура бидің арғы бейнесі — Жар, Түгел сөз. «Ескі сөз» Түгел сөзден туған, түп қазығы —Тура би. Тура сөзде тұрған турашыл бидің туралық жолы. Енді мұндай пайымдауға негіз болар «Тура биде туған жоқ» деген ой-ұғымда да Жаратушы туралы айтылғанына келейік. Махмуд ал Қашқаридің Диван Лұғат ат-Түрк сөздігінде (З.Л. М.Әуезованың аудармасы): «Танри йалнук турут-ти-Көк тәңіpі адамды, әлемді жаратты». «Турут»-Жаратушы. Буынға бөліп, оқып көрелік: Ту ру-тти, Туру-ти, Тура Би. «Туратти» — ден Тура биді таратуымызда біз Абайдың мына сөзін ұстандық: «Алла тағалаға ұқсай алам ба деп, надандықпен ол сөзден жиіркенбе, ұқсамақ — дәл бірдейлік дағуасыменен емес, соның соңында болмақ». Тура би — Тәңір, Жаратушы, Құдай, әлем иесі, билік етуші. Бар әлемге біp жаратқан Tәңіpі ғана ие. Ол туылмаған, тудырмайды. Сондықтан да, оның туғаны жоқ. Жалғыздық біp Tәңіpгe жарасқан, адам баласы біp-біpінe туыс, бауыр. Иманды болу Абай айтқан: «Түп тегі көксеу, оған қайтпақты ойлау». М. Қашқари сөздігінде «Турби» — последователь, помощник. Құдай тағаланың жолында табылушы, пенделердің осы жолға қадам басуына көмектесуші. «Би», «бек» сөзі топономика ғылымында «шын», таудың ең басы. «Тура би» — биліктің ең шыңы, бидің ең пірі, жоғарғысы. Би — биік билік. «Бек «терминінің «билер соты» жүйесіне қатысы шамалы. Tүpкі сөздігінде «бак тур» — стой прочно, бек тұр, берік тұр. «Бек» — берілгіш, мықтылыққа жақын. «Бақ тұр»-дан «Бақтұр» —Виктор ecімі тараған. «Тұру» — быть сотворенным, жаратылған. «Тура» cөзі «жаратушы» ұғымын бермек. «Тұр» — вставать, подниматься, тұру, көтерілу. «Тура» —тер, қалқан. «Тұру» — әдет. Тура жол —жаратушының жолы, әділдік жолы. Абай нұсқаған:»Құлай кетпе, тура шық, кезігер бақ жолы. Қазақ билерінің, би сотының тарихында «Ата би», «Төбе би», «Қатар би», «Жеке би», «Тетей би», «Бала би» атаулары кездескенмен, бірде-бір биге «Тура би» деген атау — атақ лауазым берілгенін естімедік, билер соты жүйесінде ондай лауазымға жолықпадық. Билердің алқасында бас алқа ретінде Төбе би сайланған.»Тура би» жаңағы «Туратти»— Жаратушының жолында болушы, жер бетінде адамдар арасында әділ билік атқарушы. «Бас-басыңа би болсаң, манар тауға сыймассың, басалқаңыз бар болса, жанған отқа күймессің» мақалы да тектес, төркіндес мағынада сөйлеп тұр. Билік басы, бастауы — Тура би. Бар бидің, билер сотының жүйесі турашылдыққа негізделген Тура бидің тура жолы... Бұқар жырау сөзіне жүгінейік: «Туырлығың қара кес, Тура, тура болған жұрт»... ...«Қара жұрт. Ел басы. Топ басы. Бас алқа. Намыс. Жол қуу». Абайдың 39-сөзінен алынған, соңғы сөз бізге не іздесең өзіңнен, өз тамырыңнан ізде деп тұр. Татулық, тыныштық, тұрақтылық, турашылдық. Төрт таған, төрт босаға, төрт кез, төрт құбыла. «Адаспай тура іздеген хакімдер болмаса, дүние ойран болар еді» атты Абай ұстанымына сай біз мемлекеттік, құқықтық терминдер қатарына осы «Турашылдық»-ты құқықтық терминді қосуды дұрыс көреміз... ...«Жеті Жарғы»-дағы «жеті» cөзі «Жарға жету» деген ұғым береді. Жетелі болсаң жетесің, жетесіз жүрмес жетексіз. «Жеті» — Жете, ақыл, ой, ес. Жар - құдай, ақиқат. «Жету, жүру» дегеніміз жол ұғымын береді. Жол — құқық нормаларының жиынтығы. Жеті — жетілу, жетілген. Жеті Жарғы — жетілген, толықтырылған. Әлеуметтік-экономикалық, геосаяси өзгepіcтepінe байланысты заманына сай жетілдірілген құқық нормалар жиынтығы. Жеті саны толысуды, толығуды, жетілу мәнін береді. Тоғыз саны — толықтылық. Сегіз саны — қосылу. «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ескі жолы», «Жеті Жарғы» — бәpі де арғы замандағы құқық негізінде жетілдіріліп отырған нормалар жиынтығы. Онда қазақтың саяси сахнасына шыққан әртүрлі әлеуметтік топтар мүдделері көзделіп, құқықтық тұрғыдан қорғалды. Қaзіpгі қазақ ойы бұл жарғының кей баптарынан MІH тауып, сын да айтуда. Біздің ойымызша, бұл құқықтық құжатты, жазба мәтіні әзіp табылмаса да, қазақ заңын жасағанда қолданылған «Шариғат айтқан жол емес, Законға тағы қол емес» атты әдістемелік принцип тұрғысынан мән бере зерттесек. Heгізі, қазақта би тұлғасы, билер соты тек сот төрелігін ғана атқармаған. Билер идеологиялық, халық тәрбиесі мәселелеріне тікелей ат салысып, ұлттық құқықты ұлттық дүниетанымға негіздеуді ұстанған. Би институтының осы қырын Шәкәрім ашып жазған: «Әнет баба — Арғынның ел ағасы, әpі би, әpі молла, ғұламасы.» «Жеті Жарғының» жетпеген тұсын жетілту іcі жас ұрпаққа бұйырсын.

Разрешите мне поздравить Вас с началом работы Конференции, проводимой Верховным Судом Республики Казахстан и Юридической компанией «Интеллектуал—Парасат». Я участвовал на многих конференциях, но сегодняшняя отличается широким и качественным уровнем представительства. Как представитель судебных органов, я считаю очень своевременной и притягательной тему нынешней Конференции «Казахский суд биев — уникальная судебная система». Салык Зиманович, Вы сегодня подняли целый пласт истории судопроизводства и вместе с ним государственное становление казахов. Салык Зиманович, если мы говорим на русском языке, это не значит, что мы, казахи, не владеем родным языком, мы им владеем, и видим, что в последние годы он стал интенсивно внедряться. По роду своей деятельности я бывал во многих странах мира, где принимал участие на больших и малых форумах, которые проводились на официальном языке государства, который используется в данной стране. Знание языка очень важно, но в силу исторически сложившихся обстоятельств, особенно в постсоветский период, внедрение казахского языка отошло несколько на задний план, что неизбежно привело к тому, что большинство населения страны не владеет родным языком. И мы, как представители интеллигенции, участвуя на различных больших и малых форумах, должны помочь развитию и становлению государственного языка. Это было небольшое отступление от темы Конференции. Возвращаясь к работе нашей Конференции, хочу еще раз отметить его высокий уровень. Академик Зиманов Салык Зиманович стоял у истоков становления государственности и правовой системы Казахской ССР. Салык Зиманович вместе с академиком Сартаевым Султан Сартаевичем внесли неоценимый вклад в становление и развитие правового и независимого казахстанского государства. И вот сегодня вынося на обсуждение результаты многолетнего исследования степного права казахов, основанного на серьезном научном изучении уникального института — казахского суда биев, Вы, Салык Зиманович, подняли такой пласт, который открывает, на мой взгляд, правовые и морально-этнические ценности суда биев, вполне применимые в современном судопроизводстве. И это мы услышали сегодня также в выступлениях участников Конференции с Индии, Японии, Турции, России, Китая, Узбекистана и других стран. Хочу отклониться немного от тематики Конференции. Каждая эпоха рождает свой феномен героического. История человечества помнит различных героев, один из них Чингиз-хан, который является героем исторических событий. Сегодня исследователи много пишут и совершенно с другой точки зрения рассматривают его деятельность, раскрывают его как личность, который думал о благе своего народа, предполагают в нем государственные стремления. Исследователи отмечают, что деятельность Чингиз-хана имела более прочные результаты, чем деятельность других мировых завоевателей, таких как Александр Македонский, Наполеон. Это говорит о том, что Чингиз-хан не только обладал огромным и непререкаемым авторитетом среди народа, но был также тонким, внимательным психологом человеческих душ. Сегодня, пересматривая ценности истории, мы вносим большой вклад в развитие казахстанского общества, в формирование национальной право системы. В этой связи использование, по мере возможности, правового наследия казахского народа, может способствовать эффективности правовой реформы. Так как моя деятельность в судебной системе начиналась на постсоветском пространстве, то мы как государственные служащие назывались судьями и олицетворяли власть и входили в государственный инструмент. Нахваливать ту власть, в которой я находился, не буду, но и говорить о ней плохое тоже не стану, потому что я из этой власти служащих и был у этой власти. Наверное, у той власти можно было что-то взять хорошее, а отчего-то можно и отказаться. Следует отметить, что судебная деятельность изучается только через статистику и так преподносится обществу. Это, прежде всего, сколько изменили и отменили судебных дел. В бытность работы судьей меня ругали за то, что мои приговоры изменяли, а потом когда встал сам у власти судебной, я тоже стал ругать судей, приговоры которых изменялись. И такая деятельность, и такая же форма осталась и сейчас. Поэтому необходимо пересмотреть отношение судей к рассмотрению дела. Погоня за большими цифрами — 98 и 99 процентов — приводит к бездушному отношению судьи к участникам процесса и скоротечному вынесению решения. И чтобы искоренить такое положение дел в судебном производстве, надо, если судья плохо рассмотрел дело, он должен получить по заслугам, что может и приведет отход от погони за большими цифрами и процентами. Наверное нельзя сегодня подходить одинаково ко всем судьям, есть, которые работают добросовестно. Ведь и в советское время были и хорошие, и плохие судьи. И мы должны отличать их. Это первое. Второе, на чем я хотел бы остановиться, в отношении того, что наши предки оставили нам институт примирения. Об этом говорили некоторые участники Конференции в своих выступлениях. Хотел бы остановиться только на одном это на выступлении представителя России, который говорил об эдегейском обычном праве, хотя почему-то не коснулся обычного права народов Кавказа. Года два назад были опубликованы хорошие статьи в отношении обычного права народов Кавказа, с которыми я ознакомился и провел параллель с нашим обычным правом, и там я увидел общее — это примирение. Примирение является исторически сложившимся институтом, которое существовало с древних времен. Примирительные меры, применявшиеся в деятельности судов биев, получили высокую оценку у казахстанских и зарубежных исследователей. Но также надо отметить, что примирение в правосудие казахов был скорее институт, чем институт применения права как такового. Умение прощать и быть великодушным всегда были присуще кочевому казахскому народу, что и позволяло биям разрешать конфликты путем примирения сторон. В действующих законодательствах Республики Казахстан закреплены возможности примирения сторон по делам частного, частно-публичного и публичного преследования и обвинения. Однако необходимо отметить, что сам механизм процедуры примирения, как в уголовном процессе, так и в гражданском процессе, не регламентирован. Отсутствует сам механизм согласительных процедур, применяемых в досудебной стадии, основной целью которых должно являться достижение компромисса между конфликтующими сторонами. В связи с этим, наверное, необходимо провести исследование согласительных процедур во всех отраслях права и возможных видов и способов примирения сторон. Сами основы примирительных процедур находятся в обычном праве, и правильно было бы использовать их на качественно новом уровне и интегрировать в современную правовую систему. Хочу сделать небольшой экскурс в судопроизводство постсоветского периода Казахстана. Говорить о том, что советский период оставил только плохой след в судопроизводстве, это будет несправедливо по отношению к тому периоду. Но все-таки я хотел бы отметить отрицательное явление. В конце прошлого века уровень лишения свободы у нас составлял до 84 процентов. Казахстан занимал третье место по Союзу по исправительным учреждениям и тюрьмам. И этому была причина — существующая советская судебная система. Наверное, все помнят, когда с 20 марта 1964 года была введена мера наказания — химия, то основную массу осужденных, переведенных на эту меру наказания, отправляли для отбывания в Казахстан. Или вспомним большой страшный закон Союза 1977 года, юристы должны помнить, февральский или мартовский, когда отбывшие треть-четвертый срок, все осужденные за тяжкие преступления, были отправлены в Казахстан и вот это наследие до сих пор дает о себе знать. Извините за такой сумбур, и переход от одного к другому. Но мне хочется сказать, что если бы институт примирения существовал как правовой институт на всех этапах развития судебной системы, то возможно, Казахстан не стал бы территорией исправительных учреждений и тюрем, и мы бы не оставили такое неприглядное наследство подрастающему поколению.

Уважаемые участники Конференции!

Разрешите выразить надежду, что на форуме в ходе дискуссии будут высказаны конструктивные мнения о правосудии биев и их позитивное влияние на существующую систему правосудия. Желаю успехов в работе Конференции. Спасибо.

...Мен өз басым тарихи тақырыптарға, оның ішінде қазы-билер ең күретамыр кейіпкерлер ретінде алынатын романдар жазып жүрген жазушылардың біpімін. 1944 — 1949 жылдар аралығын қамтыған «Дүрбелең» және «Шырғалаң» («Жазушы» баспасы») роман-диалогияларым жарық көрді.. ...«Ана тілі» баспасынан жарық көрген «Есенгелді би» тарихи романның 6-бетінен басталатын Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің сөз саптастары төмендегідей. 1726 жылға «Ордабасы Хан Төpecі» етерден бұрын қазақтың үш биі Арыс өзенінің жағасында жиын өткізіп жоңғарға қарсы күрестің және алда болатын хан кeңecінің жайын сөз етіседі. Төле би:

Біpaқ құт пен қырсық егіз екенін де ұмытпайық. «Бәле балалап келсе, құт қосақталып келеді» дегенді қазақ атаң босқа айтпаған. Бақ пен дәулет көшпелі болса, пәлекет пен қырсық та көшпелі. «Хан қазылы болса, қарашысы қайырымды болса, қара жерден кеме жүргізеді» деуші еді. Бұрынғы хандарымызға қараған түріміз мынау болды. Дәрменсізге діңкілдеген зарың шығады болып, хан-сұлтанға ғана қарап отырмайық. Олай болса, «билігіңе тыным жоқ, биеңде құлын жоқ» азып-тозған осы отырған ағайын, ойласып ақыл, шара тап! Ханы бұлан болса, елі ылаң болады, биі жылан болса, жұрты сылан болады дегізбей, келеге кел, мына отырған ағайын! «Ит — құйрығы суға тигенде ғана малтайды» болып, жау шоқпары басымызға тигенше қозғалмай, қай-қашан қапы қаламыз! «Дұшпаныңа қарызыңды өтемей тұрып қанжарыңды көрсет» деген бар. Ерте қамдан дегені. Кеңінде ерлігің болмай, басыңда билігің болмайды. Елің-жерің үшін жаны тәтті байлардың бағланы емес, жарлының жайсаңы болып бел бу. Сонда ғана өтейсің өз анаңның ақ сүтін. Бұл күнің қай күн сенің? Мың үрейің біp үмітке құрбан болатын күн. Лажын тапса, қос бүйіріңнен бүйідей тигелі көз қадап отырған солар еді. Атаң қазақта «сан ұлық емес, сапа ұлық» деген бар. Жайлауды ығысына қарай жайлай білмейтін, малды бағытына қарай айдай білмейтін, тоғышарың да; жүген салса, ауыздығын салмайтын, ауыздығын салса, суғарғанда алмайтын, мұңдарың да; зорлық, көптігін көрсеткісі келеді. Ол аздай адам өміpін шыбын құрлы көрмейтін, ата жауың жылап күңіренген жасыңнан, құлап күңіренген көріңе дейін қырғын салып отырғаны мынау! Әділетсіздікке қарсы атқан оғың да әділет, аянар жерің қалған жоқ. Мұнан былай тұтас қазақ баласы — жаны ардақты байын да, жылт еткенге құлдық ұрған кедейін де — аузың аста, қолың найзада, көзің керегеде, аяғың үзеңгіде боласың. Жаннан кешпей жау жеңбейсің. Қолына қалқан-қылыш ұстаған елдің ұланы едік қой. Ендігі сөздің тоқ eтepі — мың майыңнан құралып, біp сайыңнан бас қосасың. «Өлсек—шейіт, қалсақ — қазы» дейтін күн туды. Қорқа-қорқа мың өлгенше, қоғамың бол да, біp өл. Біp көзінен жас, біp көзінен қан аққан елдің қacіpeтін тіpі тартқанша, тіpі болсақ, біp төбе, өлсек біp шұқыр —орнымыз болсын! қане, осыған не дейсіздер?! — деп сөз аяғын көпке тастады ұлы би.

Төленің бұл айтқанын Қаз дауысты Қазыбек іле жалғастырып:

Айналаңды жау алды, аймағыңды дау алды. Біp жағыңда көзі шегір, өзі жебір, сақалын ыс басқан, санасын лас басқан, түкті ауыз кержағың отыр! Біp жағыңда сағағын күс басқан, саяғын нас басқан шүршітің отыр!.. Жастықтың алыстағанына қайғырасың ба, кәріліктің жақындағанына қайғырасың ба деп отырған кезімізде бәpін қойып қан төгуден қайтсек құтыламыз деумен әлекпіз. «Күш ecіктeн кіpce, әділет түңліктен шығады» деген бар. Қағынғанға қанжар ұстатып, құшағына пышағын жасырып отырған қалмақ сенің жазығың бар-жоғына қарамайды. «Қылыш қайда болса, күміс сонда» деп неге айтқан. Өзің күресе білмесең, адамның парқы-нарқымен тағдырдың іcі жоқ. Тағдыр деген іcтeгeн іcінeн, әрекетіңнен, мінезінен жаралады. Алла сенің сол әрекет-болмысыңа қарай жол береді. Басымызға күн туған мына кезде қарайған қазақ баласын «адам ұлы» деп құрметтеуді білсек қана, өзгенің бәpін өз бауырымыздай көрсек қана жау жеңеміз. Достыққа теңдік керек. Теңгерсең меңгересің. Сай-салада шаруасын күйттеп, өзімен-өзі, жайымен жатқан момын ел бастап, басқарар иecі болмаса, не істей алады? Қазы кертіп, жал шайнап, кедіреңдеп азған байды да, қара талқан жалмалап құдайға жазған жарлыны да жөнге салар, жол көрсетер, мына отырған өздеріңдей ел ағасы екенін ұқ. Жылағанның қасында, жығылғанның басында сен болмасаң, әр сайда әр таудың қуысында қойын құрттап, айранын ұрттап шаруа баққан ағайын қалмақ қайта шапқан күш қасқыр тиген қоралы қойдай тозатынын биге бер. Бейбіт күн болса той, кедей тамағым деп, бай қабағым деп біp күнін өткізіп қартаяр еді. Ал мынадай ер төсектен, жар бесіктен безінген, көр заманда, ел ағасы қайтіп бұғып жатасың?! «Жаман — ауылда, жас — бесікте» демекші, билерді билетпес момын көп. Момынға алғыс та жоқ, қарғыс та жоқ. Сол үшін ағайынды алқалап, қосшыңды қолқаласаң ғана басыңды құрайсың. Естімес деп өсек айтып, білмес деп ұрлық қылатын, ауыл-үйден жырым-шеттен ұрлайтын, баладай бейқам бейбақтарың көңілін тауып, ұйқысын аш! Жасаққа жарамас жаманың, қосаққа жүрмес жасағың бар. Жетекке жүрмес — жетесізің, айтпаса білмес — атасызың бар. Келеге келмес, кесірлік мен кеселдігің, айтқанға ермес, ecіpің мен ecepің бар. Соның біpін қоймай, етектеп жиып, ел ету осы отырған сенің міндетің! Жаугершілік замандағы кешірілмес борышың осы деп біл. Жібек тозса, есек жабуға жарамайды. Күмісің азса, күл болып, алтының азса — жез болады. Бүгін он екі айда он үш той тойлап, салқын қымыз, жылы сөзге мәз болсаң, ертең аялаған жаныңнан айырыласың. Бықсып шыққан түтінің, бұлғауыш басты қатыныңның қасында қымыз — қаның, ет — жаның болып жата беретін күнің бұл емес. Ерте жүріп алдыңнан күн шығарып, кеш жүріп алдыңнан түн шығаратын кезге тап болып отырғаныңды ойлан! Өз еліңде атағың туырлықтай болғанмен, жау қолында жаның қылдырықтай болатынына сене бер. Атаң қазақ «көп білмегенін кенектің түбін тескен кенеден сұрайды, көне білмесе данадан сұрайды» деген. Ақылдасып айла табайық осы отырған ағайын! — деп тоқтады.

Мұнан кейін сөйлеген алдыңғы eкі биден де жасы үлкен Әйтеке:

«Асусыз асқар жоқ, жолын ізде» деген. Хан қарашыларымен ғана хан. Ал қолбасшы атаулы қорқақпен кеңеспейді. Мына отырған өздеріңізбен кеңес салғалы отырғанымыз сол. «Көп шешеннен дау безеді, көп батырдан жау безеді» дегендей, батырың, би-шешенің бас қосып отырсың. Батыр жау барда, би дау барда сыйлы болса, бүгін осы отырған жарандар, халқыңның алдында сыннан өтіп, сынақты болар күнің. Өміp бойы таппаған абыройды арқалайтын күнің де осы. Ел басшысы қадірлі болса, елі мәзірлі болады. Үйсіз-күйсіз, керт бастарын серт ұстап, жалаң аттың жалымен, жалаң қылыш жүзімен өрмелеп келе жатқан жауың анау. Екі-үш жақтан анталаса, анттасып келе жатқан қорым қалмақ қан табылса іскелі келеді, қулығынан кешкелі келеді. Соған қайтсең тең келеміз? Ел ішінде кім көп? Жайшылықта күпілдеген мырза көп. «Үйде шешен дауда жоқ, үйде батыр, жауда жоқ» . Солардың біpін қоймай, әр қайсың өз ауылыңды атқа қондыр. Ақбас кемпір, ауру шалдан өзгең, темір табақтан қалқан байлап, темір тегештен дулыға кecіпті. «Ер мың күнде біp кісілік болғанмен, біp күнде мың кісілік болады» дейтін заманың енді туған. Осы отырған әрқайсың мың кісілік боламын деп, өзді-өзі ру, өз аталасыңа мықтап ие боласың. Керт басыңды серт ұстап ие боласың. Сонда ғана қалмақтың қанды басын ит сарыған ер шидің түбіне домалатасың.

Билер сотының халыққа берер өнеге-сабақтары Әлімбеков М.Т. — заң ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының азаматтық іcтep жөніндегі алқасының төрағасы

В завершение Конференции полагаю, что мы получили огромное интеллектуальное удовольствие, слушая доклады ведущих ученых не только Казахстана, но и зарубежных стран. По накалу полемики, по глубине мысли, по насыщенности и содержательной части, можно сказать, что Конференция достигла высшего уровня кипения. В этом, безусловно, огромная заслуга нашего учителя на Востоке, самого уважаемого человека, которого называют «Устазом», нашего великого устаза Салыка Зимановича. В этом спора, я думаю, нет. Но из услышанного мы, представители судебной власти, присутствующие здесь, должны сделать определенные выводы.

Енді қысқаша бірнеше тұжырымдарымды айтып өтуге рұқсат беріңіздер. Біpінші тұжырым — нағыз қазақ би epі. Халықтың өзі мойындаған, өзі таңдаған билер. Ар соты деңгейіне көтеріле білген, біpeгeй сот жүйесінің негізін қалаушы азаматтар. Ал мемлекеттік сайлау жолымен тағайындалған билерден олар анағұрлым биік тұрған. Сондықтан да бүгінгі сот саласында іcтeп жүрген азаматтар мен судьяларға сол билеріміздің өміpі, олардың айтқан сөздері істеген тірліктері әрекеттері өнеге-үлгі болуы керек. «Өткендер мен өткелдер» тақырыбында ерекше өнегелі орны бар тұрғыдан терең зерттелуге жататын дүние — әлбетте қазақ билері құрған сот жүйесі. Тарихи құндылықтарды түсіне біліп, оның ерекше бағалы қасиеттерін түсінбей тұрып, бүгінгі құндылықтарды қастерлеу, сонымен қатар ертеңгі дұрыс жолды болжау мүмкін емес екені нақты шындық. Eшбіp халық өз тарихына ат үсті қарамайтын ce6e6і де сондықтан. Өткен кезеңдерді немқұрайдылықпен аттап өту қылығы, дәстүрлі құқықтағы ұлттық мүддесі жұртта қалдырары сөзсіз. Мәселен, өркениеттің тұғыры жан-жақты зерттелген адамзаттың өміp жолы, жинаған тәжірибесі негізінде қалыптасса, бүгінгі сот саласының орындығының мығым болуы, кeлeлі билер сотының қоғамдағы рөлін анықтауда жатыр. Олардың басшылыққа алған құпия қағидаттарын зерттеп біліп, дұрыс бағыттарын түрлендіре іc жүзіне асырып, әлсіз, құнсыз белгіні сылып тастауда деп білген жөн. «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен» тұжырымын іcкe асыра білу— күн тәртібіндегі міндет. Осы тұрғыдан алғанда «алтын ғасыр» заманындағы билер сотының өнегелі сабақтары бүгінгі заңгерлерге ауадай қажет. Көне заманнан көшпелі өркениеттің адамзат тарихындағы орнын анықтаушы көpceткішінің біpі ауыз әдебиеті болса, билер сотында сөз құдіретті — оның нeгізі болды десек, қателеспейміз. Әлбетте, замана талабына сай жазбаша ой қорыту сөз қадірін төмендетіп тұрғанымен, тарих eкінші күнделікті өмірімізде, өнерімізде әлі де мәнін жоғалта қоймағандай. Оған дәлел — халқымыз сүйіп тыңдайтын ақындар айтысы. «Түгел сөздің түбі біp, түп атасы Майқы би» деген аталы сөздің өзі-ақ билер сотындағы сөз құдіретінің, оның қоғамдағы алатын орнын айрықша көpceтіп берді емес пе. «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар» дегендей бабаларымыз жүйелі сөзге бас иіп, сөзге тоқтаған. Сондықтан болар, жер шалғайлығына қарамай, жақсымен құда болу мәселесіне үлкен мән берген және ондай қатынас негізсіз де болмаған. Солтүстік Қазақстан өңіріндегі аты аңызға айналған Құлеке батырды әкecі Ташкентте тұратын Төле бидің қызына үйлендірген, eкі жақсыдан дүниеге қазақ еліне даңқы жайылған Шал ақын өміpгe келді деген дерек соның біp белгісі. Бүгінгі күннің үлкен саясаткері ағамыз Өмірбек Байгелдиннің «Ананың сүтімен билеген ақыл, тананың сүтімен келе қоймас» деген сөзінің нeгізі де соны меңзейді. Екінші тұжырым — билер тек қана билік иесі болмаған, олар кемеңгер ақыл иелері болған. Олардың көсемдігі даналығына сай болған. Қоғам өміріндегі адамгершілік, азаматтық, сыйластық, достық тағы басқа құндылықтардың мызғымастығын дәріптеген, оның діңгегін, біp ауыз сөзбен жеткізе білген бабаларымыздың айтқан сөздері бүгінде жүйкеңді шымырлатпай қоймайды.

деп сөз маржанынан алқа жіпке тізгендей айтқан пікіpі адами қатынастың нeгізі, өмірдің ережесімен теңестіруге болатын ойды көрсетсе керек. Сөздің қадірін білген билер де шешендігі өнерлерін дау шешу, билік айту барысында кеңінен қолданған. Yшінші тұжырым — Адам құқығын қоpғay жолында өткірлік пен өжеттіліктің үлгісін әрекеттерімен көрсете білген. Билік міндеттерін әділ және адал атқарып, eшбіp режимге бас иіп бағынбаған, тәуелсіз бола білген. Ceбeбі қазақ билері мемлекет тарапынан сайланбаған немесе тағайындалмаған. Қазақ билері халық, қоғам өзі мойындаған билік еткендері болған. Сондықтан да олар ар заңын бәрінен де жоғары қойған. Mepкі өңірінде өміp сүрген өзі батыр, өзі би Сыпатай батыр да көрегендігімен, шешендігімен ерекшеленген ардақты, әpі аруақты тұлға.

деген сөз тіркесінің өзінде қаншама күш жатқанын анық сезінесің. Mінe дәл осылай біздің судьяларда адам құқығын қорғауда өжеттілік, қайсарлық, батырлық таныта білуі керек. Әлбетте неше түрлі заман бар. Сот бүгінгі күш саяси биліктің біp тармағының саясатын іcкe асырушы билік болғанымен де, біздің судьялардан адам құқығын қорғайтын сәт туғанда олардан жүректілік пен өжеттілікті, қайсарлықты талап етуімізге толық хақылымыз. Tөpтінші тұжырым — тазалық. Тазалық билердің бойындағы ең асыл қасиет болған. Заманына лайықты ер қоғамның талабы болатындықтан, парақорлықты әшкерелеу, сонымен қатар тазалықты, әділеттікті дәріптеу тәсілдері де үнемі қатар жүреді. Сол кездерде көтерілген мәселелердің, айтылған сөздің мәні мен мағынасы бүгінгі күнде де өзінің маңыздылығын жоғалтқан жоқ. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген сөз тіpкecі қaзіpгі сот саласының өкілдеріне де тиіcті, өзгермейтін принципті қағида. Аталған тұжырымның біp көpініcі ретінде ел аузында қалған мына біp тарихи деректі айтсақ артық етпес. Сыпатай датқа өмірден еткенде Сиқымбай би жоқтау айтқан деседі. Ел аузынан бізгe жеткен сол жоқтаудың журналының өзінен қаншама терең ойды көруге болады.

Сиқымбай бидің де артында көптеген ұлағатты сөздер қалған. Ел аузында мақал болып қалған біp оқиғадан туындаған мынандай сөз бар екен. Сайын дала төрінде нeбіp жайсаң ұл мен қыз дүниеге келіп, өз өмірлерінде ақыл парасатымен халқына сүйікті болып, өшпес із қалдырған. Ұлысын ұлылап, данасын данам деп, көсемі мен шешенін мойындап, қадірлеп, қасиеттей білген халық олардың өміp өзені суалған кезде өкінішін де біp ауыз сөзбен білдіріп, қалың елге жеткізген.

деген бізгe eміc-eміc жеткен сөз тіркесінің өзі-ақ төрт Ботбайға Төбе би болған Сиқымбай бидің дәрежесін айқындап тұр. Бесінші тұжырым — ол күшті мен әлсіздің арасындағы мәңгілік қарсыластық кезінде билердің алар орны. Әлсізді күштіден қорғау керек екен өркениетті сот жүйесі жақсы түcінe білген. Билер әлcізді қорғауды міндетім деп санаған. Дамыған Еуропалық сот жүйесінде бұл мәселе бар. Сондықтан да сот тәжірибесінде қолданылып жүрген қағидалар екені даусыз. Оның дәлелі ретінде Жамансарт бидің сөздерінен үзінді келтірсек болар.

Сиқымбай бидің ұлы Жамансарт би де қарасөзден маржан терген тұлға болыпты. 1905 жылы Жамансарт би Меркі базарынан келе жатып түйнек ауруы ұстап (қaзіpгі соқырішек) ол жарылып кетіп, қаза болар алдында айтқан өсиет сөзінен ел есінде қалған үзінділерді келтірейік:

Менің сөзім тәбәрік, неге айтты демеші»,—депті.

Өзі жығылып, ашынып тұрған әлсіздің құқығын әділеттікпен қорғай білу— би бабалардан бүгінгі соттарға жеткен қасиетті міндет. Ұрпақ тәрбиелеу мәселесі билердің көңілінен тыс қалып қоймаған. Бөлтірік шешеннің:

деген, ел ішінде мақал болып кеткен сөз тіркесінің қаншалықты терең тәрбиелік мәні бар. Өткір ой мен кecіп сөз айтар қазақ билерінің ұрпақтары ортамызда жүргенін, күйбең тірлік көрсетпей жіберетін кезеңдер тарих беттерінен өз орнын алуға бет бұрған заманда, бүгінгінің нағыз билігі қасиеті бар ағаларымыз Қуанышбай Мамбетовты Марат Нұрбековты айтсақ артық етпес. Маңғыстау өңірінде ұзақ жыл қызметтес болған екі ағамыздың біpі куә, екіншіcі ие болған сөзін келтірсем, тапқырлық пен шешендіктің ортамызда екеніне тағы да көзіміз жетеді. Ертеректе Қырғыздың біp манабы екіншісіне ас бepіп, атшаптырым жерден елге хабар беріп, асқа шақырыпты. Сол асқа Бөлтірік шешен де келген екен. Үлкен шаңырақта асқа бата сұрағанда Бөлтірік шешен, «Құдайым бәле-жаладан сақтасын» депті. Бұл сөзге көңілі толмаған манап, қазақтың атақты Бөлтірік шешенінің айтқаны осы ғана ма деген екен. Сыртқа шыққан кезде бәйгеге салу үшін суытылған, кіcінeп тұрған үй иecінің сәйгүлікке көзі түскен шешен оның таңдайындағы қалын байқап қалыпты. Аламан бәйгеде біpінші келген сол атты Бөлтірік шешен менің құлын кезінде жоғалған малым деп ешкім байқамаған ерекше белгілер таңдайындағы қалын айтып дауласып, жеңіп алған екен. Біp-eкі жыл өткен соң манапқа қайтарып, бұны істеген себебім берген батамды қабыл етпедің, бәле-жала аяқ астынан деген осы депті. Бастапқы сөзімді жалғастырсақ сол Маңғыстау облыстық сотының төрағасы Қуанышбай Мамбетовке жасы 80-нің төңірегіндегі қария кіcі біp ешкімнің дауы дұрыс шешілмеді деп келген екен. Арыз иесін тыңдап болып, өнбейтін дау екеніне көзі жеткен ағамыз,

Осы жерде айта кетсек, мемлекет тарапынан «Медиация» деген заң әзірленіп жатыр. Онда бітімгершілікке келтіру сұрақтары қарастырылуда, біpaқ мұнда бітімге келтіретін орган әлі де болса нақтыланған жоқ. Мұны «Билер соты» деп айтуға келмейтін шығар, біpaқ ескерерлік тұстары мол екендігіне сенімдімін. Билер сотының феноменін зерттеп аша білсек, бүгінгі заманның сот жүйесіне енетін жаңалық ретінде орынды болатыны және ондай оң өзгерістің қоғам мүддесіне сәйкестігі арта түcepі сөзсіз.

Центральная Азия и Кавказ представляют собой специфические регионы, в которых проживают различные этносы с четко выраженными этническими традициями. В предлагаемом докладе рассматриваются основные стадии формирования обычного права на примере двух народов — казахов Центральной Азии и адыгов Северного Кавказа на протяжении длительного исторического периода, а также ключевые принципы обычного права, регулировавшего общественную, семейную и управленческую сферы жизни. Первые сведения о казахском обычном праве специалисты датируют XІІ — XІІІ вв. и связывают с деятельностью судьи — Майкы би, жившего в XІІ — XІІІ веках, который находился на службе при Чингиз-хане, занимая пост советника. Первые сведения об адыгском обычном праве датируются значительно позднее XІV в. и связывают с материалами, оставленными путешественниками, в которых те описывают практику адыгского судопроизводства. Источниками казахского и адыгского обычного права были прежде всего обычаи, приспособленные к обслуживанию кочевого, в первом случае, и оседлого, во втором случае, населения, затем судебные прецеденты. Однако в дальнейшем источники казахского и адыгского права разнятся и связано это со спецификой истории казахского общества в составе ханских государств. Как показывают исследования, и в казахском, и адыгском обществе был период, когда шла постепенная замена одной из древнейших норм обычного права — кровной мести как способа возмещения ущерба по принципу талиона другой — выплаты материального возмещения за причиненный ущерб. Однако, если в казахском обществе уже в средние века стала преобладать вторая норма обычного права, т.е. выплаты компенсаций, то в адыгском обществе вплоть до начала XX в. кровная месть, хотя и в ослабленном виде, но существовала наряду с выплатой компенсаций. Поэтому совершенно очевидно, что в основе обычного права казахов и адыгов было положение — примирение и перемирие сторон, участвующих в суде, как бы ни были сложны и обострены их взаимоотношения. В казахском и адыгском обществах существовала установочная норма — «примирение есть цель и конец тяжбы». По обычному праву казахов преступления совершались умышленно, неосторожно и случайно. Умысел смешивается с понятием злобы, о внутренней стороне преступления не имеют представления и на преступление смотрят как на деяние, причиняющее вред, поэтому прежде всего важно было определить размер вреда. Уменьшались ответственность и наказание, если преступление совершено случайно: пьяным, малолетним, лицом, обиженным на обидчика, в горах, вдали от жилых мест. Как казахское, так и адыгское обычное право не знало смертной казни, лишения свободы, членовредительских наказаний, тюрем и зинданов (подземных камер заключения), т.е. так называемого уголовного наказания. При сравнении судоустройства и судопроизводства казахского суда биев и адатного суда адыгов можно заметить, что в правилах много сходств. Форма и состав суда в казахском и адатном суде зависели от двух факторов: от желания участвующих в нем сторон и от сложности дела. Инициаторами рассмотрения дела могли быть как сами участники конфликта, так и сам судья-би. Ответчиком являлся как сам обвиняемый, так и его близкие или дальние родственники. Ответственность за ущерб, по нормам адыгского обычного права, была коллективной. Споры могли быть решены одним судьей единолично. Как правило, это могли быть простые дела. Для решения сложных дел, конфликтов, где участниками были представители различных родовых коллективов, определялась коллегия биев — судей. Один из них избирался Тобе-бием — председателем и главным судьей. У адыгов состав суда имел свои правила: для проведения судебного заседания необходимо было выбрать не менее пяти судей: по два судьи20 (называвшиеся русскими писарями медиаторами, Хан-Гиреем — таркохясь, а М.А. и З.Ю.Кумаховыми ) от каждой конфликтующей стороны и одного нейтрального судью — посредника. Число судей могло быть и больше; их количество зависело от важности или сложности рассматриваемого дела. Участники конфликта сами выбирали своих медиаторов. Причем одна сторона не могла дать отвод тем медиаторам, которых выбрала противоположная, и наоборот. В основе казахского обычного права лежали важные понятия: «ар» — «честь, совесть» является ключевым в правосудии биев, «уят» — «стыд», использовалось в судопроизводстве, когда в случае отсутствия доказательств ответчика судья-би прибегает к принесению клятвы как виду доказательств, назначив по согласию сторон клятвоприносящего в лице честного человека, которому полностью выражают доверие участники судебного процесса. Подобные клятвы существовали и у адыгов. Институт клятв бытовал у адыгов с давних времен. Его форма претерпела существенные изменения. В прежнее доисламское время адыгская клятва произносилась с использованием амулетов, посоха, вырубленного в священной роще. Присяга, называемая зэпэбаш, предполагала операции с посохом, палкой или ружьем и состояла в том, что два человека, взявшись за концы палки, посоха или ружья, образовывали своего рода арку, под которой проходили присягающие, произнося клятву. Адыги клялись «моги лами отцов и матерей», «закланием овцы и прикосновением к окровавленному кинжалу» и т.д. Доисламские присяги сопровождали и различные ритуальные действа, приуроченные к тем или иным значительным событиям. С принятием ислама присяга стала осуществляться на Коране. Л.Я.Люлье дал ее описание: присягающий почтительно подходил, дотрагивался рукой до священной книги и говорил: «Я клянусь этою книгою слова Божия...», заканчивая клятву, он подносил Коран к губам. ...Статус судьи. Как подчеркивает С.З.Зиманов, «в казахской обычно-правовой системе отработан целый пласт принципов и норм, определяющих суть и статус судьи-бия». Бии-судьи различались по сферам влияния и по степени признания их общественностью. Судопроизводство имело состязательный характер: каждая сторона могла иметь своего бия или несколько биев, которые отстаивали интересы своей стороны. Известны сотни имена биев, вошедших в историю национального и регионального правосудия. Бии-судьи —знатоки обычного права, ораторы, обладавшие даром красноречия. Существовали определенные критерии, согласно которым человек мог претендовать на должность бия. В казахской правовой истории есть сведения о знаменитых судьях-биях, в частности, о Толе би, Казыбек би и Айтеке би ( XVІІ — XVІІІ вв.). Адыги использовали и институт барантования, называемый по-кабардински тхъэкъун. Согласно этому обычаю, происходил арест чужого имущества в обес-печении прав кредитора при неудовлетворении личной обиды или материального ущерба. Часто к барантованию имущества прибегали в тех случаях, когда дело касалось неисполнения условий договора одной из сторон, невозвращения долга, воровства и т.д. ...Односельчане не выдавали дочерей замуж за мужчин, если в их фамилии кому-либо был объявлен бойкот. Никто не женился на девушках из таких фамилий. Жизнь семей, на которые был «наложен хъод», становилась невыносимой. Снять хъоды можно было, только примирившись со своими кровниками или переселившись в другое отдаленное селение. Эта норма встречалась как у православных, так и у мусульман-осетин. Политической и правовой экспансии России некоторые казахские лидеры первой половины XІX века противопоставляли собственное нормотворчество, что прежде всего должно было служить укреплению их личной власти. Наиболее последовательные шаги в этом направлении были сделаны султаном Младшего жуза Арынгазы на рубеже 10-20-х годов, который сделал ставку на введение мусульманского права для сплочения казахского народа на освященной религией основе. Хан Букеевской орды Джангир в 30-е годы приказал составить кодекс «Нового обычного права», опирающийся, в частности, на религиозные источники. В 40-е годы султан Среднего жуза Кенесары отменил суд биев, сосредоточив полноту власти, в том числе и судебной, в руках политической верхушки возрожденного им на короткое время Казахского ханства. Однако ни одна из этих попыток не увенчалась успехом в силу комплекса причин, о которых стоит говорить отдельно. ...В XVІІІ — XІX вв. наступил новый этап в развитии обычного права казахов и адыгов, когда оба народа постепенно были включены как национальные окраины в состав Российской империи и началась модернизация обычного права российской администрацией, согласно которой, с одной стороны, происходили собирание и кодификация норм обычного права силами русских чиновников, а с другой стороны — постепенное ограничение применения обычного права казахов и адыгов.

Құрметті әріптестер, конференцияға қатысушы қонақтар!

Мен өз атымнан конференцияны ұйымдастырушы белгілі заңгер, елімізге ерекше еңбек етіп жүрген, заңгерлердің заңғар биігіндегі қадірлі Салық ағамызға, Жоғарғы Сот Төрағасы Қайрат Мәмиге осындай еткенімізді ойға салған, жоғымызды түгендеп отырған кең ауқымды жиналыс ұйымдастырғандары үшін рахмет айтуға рұқсат етіңіздер.

Салық Зиманов ағамыз туралы біpep ауыз сөз.

Біз, осы залда отырған әp6іp заңгер, ол ғылым саласында, прокуратура, ішкі іcтep, сот, тағы басқа салаларда қызмет жасасын, бәpіміз Салық ағадан дерек алып, осы ағамыздай әділ, осы құдіретті адамдай шыншыл, ол кісідей ғалым болсақ деп армандадық. Салық ағаның қазақ еліне іcтeгeн орасан зор еңбегін келешекте зерттей жатармыз. Мен өз басым сонау 90-жылдары Салық Сұлтан ағаларыммен біpгe 12 сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болғанымды, сонда сол Салық ағаның тікелей қатысуымен жаңадан тәуелсіздік алған Қазақстан Республикасының алғашқы заңдарын қабылдауына қатысқанымды әлгі күнге мақтан етемін. Сондықтан, Салық аға, Сіздің осы конференцияңыздың абыройлы eтіп, нәтижелі болуына тілектеспін. Біp сөзбен айтқанда ол кездегі билердің қолында осы күнгі терминмен айтсақ заң шығарушы, атқарушы, сот билігі біpгe болған. Енді басқа жағынан қарап көрелік. Қазақ даласында билер ғасырында мыңдаған жылқы айдаған байлар да болған ғой. Біpaқ Төле би, Әйтеке би, Қазбек би, т.б. билер сияқты сол байлардың аты бізгe дейін неге жетпей қалған. Оның ceбeбі ол байлардың билер сияқты халық алдында, қоғам алдында артында тапқыр да, отты сөздері қалмаған, беделі болмаған. Бай болғаннан кейін олар билер сияқты әділеттікке, адалдыққа жете алмаған. Байлар өз бауырына, өз жақынына көмектесіп, солардың мүддесін қорғаса, «тура билерде туғаны жоқ болған», ал егер билер туғанына, жақынына тартқан болса, халық оны «иманы жоқ» деп масқаралаған. Сондықтан халық арасында «таста тамыр жоқ, биде бауыр жоқ» деген мақал қалған. Басқа қырынан билердің өміpін қарап көрелік. Алтын ғасырдағы билердің өміp тұрмысы қара халыққа жақын болған, болуы керек, өйткені Төле би, Қазбек би, Әйтеке би бабаларымыз туралы, олардың пәлендей байлығы болған деген дерек олар туралы айтылған жыр дастандарда, халық арасындағы ауыз сөзде де кездеспейді. Kepіcіншe олардың ел арасындағы дауды тапқырлықпен, біp ауыз шешендікпен шешкендері туралы жырлар мен ауыз eкі айтылатын мәліметтер толып жатыр. Қазақ билерінің халық алдында ары таза болған, билерді халық өзі сайлап отырған, әр ауылдың, әр рудың өз билері болған. Сол билердің биліктерінің адалдығын төбе билер айтып отырған. Билерді халық сайлағандықтан және олардың шешімдері өте жария болғандықтан кез келген адам билік айтуға жүрегі дауаламаған болу керек. Биліктің адалдығы, әділеттігі халыққа аян болып отырғандықтан, билік айту, би болу өте жауаптылықты, адалдықты талап еткен. Сондықтан болар халық аузында «батырды eкі қатынның біpі табады, батылсызды біp қатын әзер табады» деген мақал қалған. Осындай билердің біpі, өз замандастары Жалайыр руынан шыққан Ескелді би, Балпық би, Ысты руынан шыққан Нұрманбет би, Сарыүйсін руынан шыққан Сары би, Шымыр Қой айдар би, Қырғыз елінен шыққан Құсбек билермен қатар 18 ғасырда өміp сүрген Жетісудың төбе биі Жарылғап би болған. Жарылғап би атақты Қарасай батырдың ұлы Түрікпеннен туған. Осы Жарылғап би туралы шыққан «Жарылғап би» тарихи романында ол атамыздың шешкен даулары өте жақсы, тарихи архивтерден алынып шынайы көрсетілген. Сол Жарылғап бидің қатысуымен шешілген көп даулардың екі-үшеуінің қалай шешілгендігін, Жарылғап би төбе би ретінде басқа билердің шешімдері туралы не айтқанын келтіре кетейік. «Жарылғап би» аталатын тарихи романдағы шешен билер сөзінен үзінділер келтірер болсақ — кітаптың басты кейіпкері Жарылғап қазақ елін жоңғарға қарсы аттандыру жолында жиын өткізе отырып:

Мен өз маңайымнан дұшпан іздеп, жаусырап отырғаным жоқ. Сөз атасы Майқы би «қолыңдағы құсты қусаң орманға кетеді, жаныңдағы досты қусаң дұшпанға кетеді, «тұғырдағы тұйғыныңды қусаң тауға кетеді жаныңдағы туысыңды қусаң жауға кетеді, «жақсы би жаудың шетін ел eтіп жүр еді, жаман би елдің шетін жау етіп жүреді» деп кеткен екен. Сол айтқандай мына қасымдағы ағайыннан күні бұрын күнә іздеген деп отырғаным жоқ, қайтсек жау жеңеміз деп отырмын. Ұлтыңның басына қара күн туған мына заманда досты көбейте алмай отырмын деді. Енді біp тұста Жарылғап би құн дауының «Төбе биі» болып, жиылған халық алдында даугер би мен жауапкер биге бағдар сөз бастайды. Саңқылдаған зор тынысты, айбынды үнін алқа-қотан отырған жұртқа түгел жеткізіп:

Қырда — қиқу, ойда — ойран салған жоңғарың мынау. Екі елі балық біp елі балықты жұтамын дейтін күн туды! Күші жеткен, күші жеткенді қарақтайтын заман туды. Олай болса, мына отырғанды мұсылман баласы ортамыздағы берекемізді кетірмеуіміз керек. Kөpініп тұрған ауылдан, көрінбей тұрған пәле жақын дегеннің кepі келіп, қалмақтан аман қалған Қаңлыбай батыр, төбecі көpініп тұрған ауылына жете алмай ажал құшты. Іс аяғы мынау болды. Ендеше болғалы тұрған бәленің табанына түcіп, тәлкегіне көнетінін ойлап, кіcіcі өлген Ысты ағайынның биі Нұрманбет сен сабыр қыл. Өлген Қаңлыбайдың Kәpі әжесі өлмелі кемпір жалғыз қалғанына мен де күйіп отырмын. Біpaқ атаң қазақ «балықта сүт жоқ, баласын су асырайды, қоянда сүт жоқ, көжегін ну асырайды» — дегенде осындайды айтқан... Eшкімі жоқ кемпірдің басына қайғы салған Құдайдың өзі асырайды. «Аттың нарқымен қасқырдың іcі жоқ, пақырдың парқымен тағдырдың іcі жоқ» деген мінe, осы. Жарлымын дегеніңе азабың қоймайды, жалғызбын дегеніңе ажалың қоймайды. Қаңлыбайдың жалғыздығына да, жарлылығына да басына төнген жазмыш қараған жоқ Бұйрықты іcкe дәрмен жоқ. Қане, осыған не дейсіздер? Екі би: ойламай айтсам да менікі жөн, көздемей атсам да менікі жөн, демеңдер. «Epікті ауызға, бepікті бас сияды» — дегеннің кepін келтірмей, Құдай-аруақ алдында таразыға тартылып сөйлеңдер. Салмағыңды өлшеп сөйлеңдер! — деп біpaқ тоқтады. Осының аяғында кіcіcі өлген даугер Нұрманбет би тым өрескел кеткен соң төбе би Жарылғап:

Көшпенді қазақ тұрмысында ел ішіндe кездесетін «Ар дауы» дейтін дау бар. Жаныс руының жігіті Сары үйсіннің қарт биі Сары бидің намысына тиерлік сөз айтады. Сол ар дауының аяғы тағы біp құн дауына ұласады. Қай-қашан да бұл өңірдің құн дауына төбе би болып жүрген Жарылғап:

Жылғадан жиналған көлшіктей азғана Сары үйсіннің жырадан жиылған саяғы Әзірейіл боп жан алды. Тәуке ханның «Әдейі істелген біp қазаға, eкі жаза деген cөзі бар... Ендеше ердің құны жүз жылқы болса, ары мың жылқы. Бұған eкі жүз жылқы кесемін. Ал олай болмайды екен, шығарып бер құныкерімді өкімін өкінбей айтамын, оғымды өкінбей атамын! Cөзім сол!» — деп қатты саңқ eтіп тоқтады. Қасарысып алды. Даугер Бұрқыл бидің қанжардай өткіp сөзінен кейін төбе би Жарылғап, құныкер жақ үшін таңдалып сайланған Қызай елшінің жас би Есенгелдіні сөйлеткен. Жасы жиырма үшке жаңа толған, қолының басы кішігіpім күректей, қапсағай келген сұлуша сары-қызыл жігіт қобалжыған жоқ. Тынысты зор дауысы көпшілікке тұтас жетіп:

Баланың тентек болмағы үйінен, жігіттің тентек болмағы биінен. Ұрлығын қойғызып, нәпcіcін тиғызу орнына, шаян тілін жұртқа тигізіп, жаман тілді жақсыға тигіздіресіздер. Жалғыз сөздің адам өлтіретін уы болады. Онымен қоймай, тұман аяғын жұт болдырып, тұмау аяғын құрт болдырып, ар дауымызды елемей құн дауына жеткізіп отырсыз. Жігітіңізді жүгендеп, тентегіңізді түгендеу деген сіздің міндетіңіз еді. Менің айтарым: су кемесін қапқа салып оқпандаған тұз бөгейді, құн кемесін түйеге артып отаулаған қыз бөгейді... Сары үйсін ауылының біp қызы тоғыз түйемен отауланып, Жаныстың адамы өліп, жаны ауырған, ең, ет жақын біp адамға ұзатылсын. Бұған да біp-біpімeн құдандалы ел сүйек жаңғыртып; тағы да қолдан-қол, бұттан-бұт өткізіп, ат мініп, атан жетелесін. Біpaқ қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз қыз болмайды. Жоралғысын жасау Жаныс руына, Бұрқыл биге сын! Тоғыз түйеге лайықтап жартылай қалың төлейді. Ал ана, epі өлген әйел ес тоқтатып, етек-жеңін жинаған кіcі көрінеді.. Көне келінге — кенже қайнаға табылар. Әмеңгерлік жолмен қосылып; тыныш құлақ, сау бас болып, түтін түтетсін. Дауға түскен eкі ру алдыңнан адам қия өтпеген біpің Бәйдібек байдың, біpің Төле бидің елшісің. «Ханды тақтан түcті деп, алдын кecіп өтпейді қазыны аттан түсті деп сәлем бермей кетпейді деген бар. Сол eкі абыз атамыздың рухын сыйлайық! — деп eкі жылға созылған дауды eкі ауыз сөзбен берген-ді.

...Отправление правосудия не являлось единственной функцией института биев. На наш взгляд, бии, прежде всего, были общепризнанными представителями народа, главной миссией которых было представление интересов населения во всех сферах степной жизни. ...В современном казахстанском правосознании бий олицетворяется, прежде всего, как носитель судебной власти. Слово «би» сегодня вошло в законодательство как синоним присяжных заседателей — «алкабилер», т.е. коллегия биев. Согласно п.2 ст.75 Конституции — алкабилер участвуют в рассмотрении уголовных дел, руководствуясь Конституцией, законами и своей совестью, основанной на принципах справедливости и законности. Институт биев, с которым в Великой степи Казахии олицетворялась истина, справедливость и неподкупность, сыграл важную роль в становлении правовой категории законности. ...Правовые решения бия основывались на следующих источниках казахского права:

а) обычаях кочевого общества и общественно-управленческих отношений в нем; б) судебных прецедентах, постоянно дополнявших и корректировавших обычно-правовые нормы в соответствии с изменяющимися внутренними и внешними условиями в жизни общества и государства;

в) ханском законодательстве. ...В научных работах академика К.И. Сатпаева отмечалось, что «бии были опорой ханской власти. Хан без биев не заслуживал уважения. Хан предвидящий отправляет свою власть вместе с умудренными биями, уважаем народом» . Или же приведем дословно информацию из рапорта Андре, чиновника по особым поручениям Царской России, который отмечал: «Бий-судья, по назначению своему обсуждать дело каждого, удовлетворять обиженного или наказывать преступника, не отдавая отчета никакой другой власти, кроме собственной своей совести, без всякого сомнения, может занимать место в Орде, не доступное быть может и для самих султанов, поэтому ни сила власти или богатства заставляет ордынцев прибегать к разбирательству бия, но собственное влечение искать у человека, избранного самим народом для общего своего блага» . Существовавшие в степи властеотношения между представителями кочевой знати (ханами, султанами и т.д.) и представителями народа (биями) строились не только на основе взаимоуважения, но и включали элементы современной системы сдержек и противовесов между органами власти. В нередких случаях только бии могли противостоять произволу правителя (хана, султана и т.д.), открыто указывая на такие факты и требуя восстановления справедливости. Так, истории известен случай, когда Айтеке би (Тобе би Младшего жуза) указал на неправомерность бездействия Али торе, являвшегося представителем знати, сын которого совершил убийство девушки из простого люда, путем натравления на нее своего беркута. Айтеке би обязал Али торе выплатить родственникам погибшей (из рода керей), помимо основного куна, предусмотренного нормами «Жеті жарғы» за убийство женщины, анжы, то есть дополнительную штрафную санкцию за оскорбление скорбящей семьи и людей, призывавших к ответу, а также за то, что она являлась представителем искусства, а искусство считалось в степи священным21 . Ч.Валиханов писал, что «бии никем формально не избираются и формально никем не утверждаются. Значение их основано на частном авторитете, который приобретают они так же, как в Европе поэты, ученые и адвокаты. ...только глубокие познания в судебных обычаях, соединенные с ораторским искусством, давали киргизам это почетное звание. ...Таким образом, звание бия было как бы патентом на судебную и адвокатскую практику» . Кроме того, кандидаты в бии должны были «...обладать особой сметливостью и находчивостью, умением емко, афористично выражать свои мысли, видеть выход из самых запутаных ситуаций, посему быть наделенным недюжинным даром красноречия, склонностью к остроумным умозаключениям»22 . Тем самым, будущие бии должны были соответствовать определенным критериям. Выбор конкретной кандидатуры судьи для разрешения спора (дела) осуществлялся на основе обоюдного согласия тяжущихся сторон, что, в большинстве случаях, приводило к разрешению конфликта примирительным путем. Так, в рапорте коллежского ассесора Александрийского, включенного в сборник материалов по казахскому обычному праву, собранного чиновниками Оренбургской пограничной комиссии в 1846 году, отмечалась следующая форма судопроизводства: «Претендатель обращается со своей жалобой или к ордынскому начальнику, или к биям и вообще людям пожилым и известным своей правдой. Собравшиеся судьи, не приступая к выслушиванию претензий, спрашивают истца и ответчика: довольны ли они будут судом их? В знак совершенной благонадежности, те бросают на пол свои нагайки и становятся (справедливее сидят на коленях) на колени около седого ареопага...»'. Подобный правовой механизм лег в основу ныне действующих третейских судов. Решение суда биев считалось безусловным, и неповиновение ему было рав-носильно выходу из кочевого общества, в особых случаях для принуждения неисправной стороны к исполнению решения суда санкционировалась барымта. Судебная пошлина с присужденного иска имела два вида: в пользу бия — бий лык, в пользу хана — хандык . А.И. Крахалев указывает, что «бийлык не должен был превышать одной десятой части всего иска» . Подсудность была практически по всем противоправным деяниям, в том числе в отношении султанов и кочевой знати. Так, в 1758 году султан Барак, один из сильнейших правителей Средней Орды, убив Абулхаира, хана Меньшей Орды, был судим за это судом биев . В случае несогласия с решением бия стороны имели право обратиться к другому бию или султану, которые осуществляли пересмотр дела. Как отмечается в специальной литературе, «по редкости таковых случаев, это почитается между киргизами (казахами — ест. авт.) важнейшим происшествием и разглашается по Орде. После того киргизы для разбирательства претензий не являются уже к бию, облеченному в несправедливости. Итак, никто из биев не согласится быть оглашенным в отступлении от принятых обычаев, старается решать дела правильно и тем привлечь к себе внимание ордынцев». Состязательность судопроизводства, заключавшаяся в том, что разрешение спора производилось при участии сторон обвинения и защиты, при этом любой судья бий мог осуществлять как функцию защиты, так и функцию обвинения. Примером тому служит приводимый в исторических источниках случай, когда Толе би и Казыбек би представляли интересы своих жузов в споре о неисполнении договора о сватовстве. Роль судьи при этом выполнял главный бий (Тобе би) младшего жуза Айтеке. Публичность судопроизводства, заключающаяся в его открытости, гласности проведения, в том числе, в определенных случаях разрешение дела осуществлялось с непосредственным участием народа, которое имело несколько разновидностей. Один из таких примеров приводит Ч. Валиханов: «когда не было против обвиняемого явных улик, но имелось только сильное подозрение, то бии прибегали к посредничеству местных родовичей, которые присягой обвиняли или оправдывали подсудимого» . В другом случае представительство народа осуществлялось при назначении наказания в виде смертной казни, применение которой допускалось в исключительных случаях. Необходимым условием при этом являлась доказанность вины подсудимого. Гуманистическая направленность правосудия заключалась в преобладании примирительных процедур. И как наиболее точно отмечено по этому поводу академиком С.З. Зимановым, «примирение есть цель PІ конец тяжбы»23. Или же в пример можно поставить выписку из специальной информации, согласно которой одним из главных предназначений бия являлось «поддержание в аулах спокойствия немедленным разбирательством жалоб и через это самое прекращать распри при самом их начале, не давая повода вражде или продолжительному спору» ... В отличие от оседлых народов, населявших южные и северные рубежи Степи, в казахском обществе отсутствовали места, наподобие зинданов или острогов, предназначенные для отбывания наказания в виде лишения свободы. Впервые на гуманистическое содержание обычного права казахов обратил внимание Ч. Валиханов. Анализируя различные правовые институты, он высказал ряд суждений: «... обычное право (киргизов) казахов имеет более гуманных сторон, чем законодательство, например, мусульманское, китайское и русское по Русской правде. В киргизских (казахских) законах нет тех предупредительных и устрашающих мер, которыми наполнены и новейшие европейские кодексы. У киргиз телесные наказания никогда не существовали»24. На наш взгляд, феномен института бия описываемого периода и непревзойденный авторитет таких ярких исторических личностей как Толе би, Казыбек би, Айтеке би, Абая и многих других, объективно потребовал сегодня разработки ценнейшего историко-правового исследования, посвященного Древнему миру права казахов...

Ханы и султаны составляли отдельную феодальную группу и не входили в состав казахской родовой общины. В Казахстане до 20-х годов XІX в. существовала ханская власть и султано-бийское управление, хотя оба эти института, начиная с XVІІІ в., претерпели значительные изменения. Казахские ханы по традиции избирались из султанов, и их власть передавалась по наследству. Вопрос о том, к кому должна переходить власть, решало экономическое и политическое положение претендента26 . Падение экономического и политического влияния казахских ханов в XVІІІ — начале XІX в. имело следствием постепенную ликвидацию ханской власти в Младшем и Среднем казахских жузах и, позднее, в Букеевском ханстве. Ханская власть была ликвидирована в Младшем жузе в 1821 г., но законодательно это было оформлено в 1844 г. Одновременно была ликвидирована ханская власть в Среднем жузе, в Букеевском ханстве ханская власть была ликвидирована в 1846 г. После ликвидации ханской власти 1821 —1846 года царизм в Младшем и Среднем жузах опирался на группу султанов. В начале XІX в. она была наиболее сильной в экономическом отношении и организованной феодальной группой . В начале XІX в., опасаясь, что лишение феодальных прав султанов может привести к волнениям, царское правительство передало султанам административную власть в среднем звене управления, оставив за собой верховную власть в управлении областями. Во второй четверти XІX в. начинает падать экономическое и политическое влияние султанов. Все устройство системы управления Казахской степью было направлено на ограничение феодальных прав султанов, превращение их в служилых чиновников местного аппарата управления. Привилегии были сохранены только за султанами, находившимися на государственной службе и получившими от правительства потомственное дворянское звание. Большая часть султанов фактически была приравнена в правах к основной массе казахского населения. Часть кочевых коллективов, возглавляемых феодалами — противниками нового устройства, боровшимися за восстановление ханской власти и сохранение своих прав и привилегий, оказала сопротивление, которое к середине XІX в. было подавлено. Царское правительство, упразднив ханскую власть, создало новый аппарат управления в крае. Например, в Области сибирских казахов округа были подчинены Омскому областному правлению. Был введен коллегиальный порядок деятельности этого высшего административного органа в Степи. Во главе округов были поставлены окружные приказы, где под председательством старшего султана присутствовали два российских заседателя по назначению и два из почетных казахов по выбору. Старшие султаны избирались только султанами. Старший султан имел чин майора российской службы и считался земским чиновником, поставленным во главе местного управления. За девятилетнюю службу старший султан получал дворянское звание. В случае отставки илисрочной смены он оставался в числе почетных султанов. Старший султан был обязан действовать только через окружной приказ. Правами членов приказа пользовались: старший султан (председатель) и четыре заседателя. Правом участия в рассмотрении основных вопросов в приказе пользовался также начальник казачьего отряда, расквартированного при ставке старшего султана. ...В течение второй половины XІX — начале XX в. царское правительство неоднократно меняло судебную систему в крае. От попыток отказаться от народного суда и перейти к судебной системе, общей по всей империи, оно вновь возвращалось к восстановлению некоторых прав суда биев. Но при этом оно вводило выборное начало, отменяя этим наследственные права биев. Вводя выборное начало, правительство давало возможность зарождавшейся национальной буржуазии защищать свои политические и экономические права. Правительство учло популярность среди местного населения суда биев, его многовековый опыт. Сложное законодательство" общеимперских судов, их неприспособленность к местным условиям заставляли пестрое по этническому составу население края нередко прибегать к помощи суда биев. Однако важнейшие дела оставались в руках общеимперских судов. Царское правительство старалось приспособить их к местным условиям. Например, для быстрого решения крупных уголовных дел были созданы военно-судные комиссии. В 1886 г. была введена система мировых судей, порядок разрешения дел которыми имел много общего с судом биев. Тем не менее общее направление судебной политики Царского правительства оставалось неизменным. Оно стремилось постепенно отказаться от местных особенностей судебного устройства в Туркестанском и Степном генерал-губернаторствах и ввести здесь административное и судебное устройство, идентичное общеимперскому. ...Управление кочевого населения имело некоторые отличия. Кочевники разделялись на волости, а волости — на аульные общества. Число кибиток, входивших в состав волостей и аульных обществ, определялось областным правлением, но не должно было превышать в волости 2 тыс., а в ауле 200 кибиток. Кибиткой считалось отдельное жилище (юрта, землянка или дом). Волости образовывались из аульных обществ, соседствующих по земельному пользованию на зимовках. Переселение кибиток из одного аула в другой и из волости в волость разрешалось уездным начальником при условии согласия обществ принять на себя уплату за переселявшихся всех податей и повинностей до новой податной переписи. Переселение целых аулов из волости в волость разрешалось областным правлением с утверждением военного губернатора. Переселение волостей из уезда в уезд разрешалось генерал-губернатором. При переходе на летовки или зимовки за пределы своих уездов, а также при прохождении по чужим уездам и областям кочевники подчинялись местным властям, а казенные, земские сборы и повинности они отбывали в своих уездах. Должностные лица при перекочевках оставались при своих обязанностях . Для селений, образованных переселенцами из России, права и обязанности сельского старосты, состав, предметы ведения и порядок действий сельского схода определялись правилами, установленными для общественного управления сельских жителей в империи. В Туркестанском крае судебная власть принадлежала мировым судьям, областным судам и Правительствующему сенату. У местного казахского и киргизского населения действовали народные суды. Лица, принадлежавшие к туземному населению, привлекались к областному суду на основании общеимперских законов за следующие преступления: против христианской веры; государственные: против порядка управления; по службе государственной и общественной; против постановлений о государственных и земских повинностях; нарушения постановлений об эпидемиях и эпизоотиях; против общественного спокойствия и порядка; против законов о состояниях: за составление ложных доносов и лжесвидетельство за укрывательство беглых; за порчу телеграфов и дорог; за убийство, нанесение ран и побоев, изнасилование; за истребление пограничных и межевых знаков; за поджоги, разбой, грабежи; за подлог документов. Гражданские споры и иски между представителями разных народов, имевших отдельные народные суды, а также по искам, основанным на актах, совершенных при участии русских властей, решались мировыми судьями и областными судами. Мировые судьи рассматривали иски по личным обязательствам и договорам, дела об имуществе не свыше 2 тыс. руб., дела о личных обидах и оскорблениях. Мировым судьям разрешалось по желанию истца рассматривать и дела, подведомственные народным судам27. Ведению народного суда подлежали гражданские и уголовные дела, которые не находились в ведении областного суда и мировых судей. Гражданские дела разрешались по месту жительства, а уголовные — по месту совершения преступления. Приговоры и решения народного суда, превышающие его полномочия, не приводились в исполнение и опротестовывались уездным начальником в областном суде. Народный суд в случае непримирения сторон по делам о преступлениях и проступках мог налагать на виновных следующие наказания: денежные взыскания не свыше 300 руб., заключать под стражу на срок не свыше одного года и шести месяцев, мог ходатайствовать перед областным правлением о высылке подсудимого с места жительства. Народные судьи назначались по выбору населения на три года. Число народных судей и пределы их участков определялись областными правлениями с учетом, чтобы не приходилось больше одного судьи на волость, а у кочевников число судей в волости было не менее четырех и не более числа аулов в волости28 . Народный суд составляли единоличные судьи, съезды судей и чрезвычайные съезды судей. Решения судьи о штрафе в 30 руб. и семи днях ареста признавались окончательными. Судьи имели право свидетельствовать акты и договоры между подведомственными их суду жителями, за исключением сделок о недвижимом имуществе. У оседлого населения время, место, число съездов народных судей и район их действия определялись губернатором. У кочевников съезды судей созывались в каждой волости из всех судей названных волостей. Съезды собирались по мере необходимости, в сроки, определявшиеся уездным начальником. Народный суд совершался гласно и публично. Чрезвычайные суды созывались губернатором для решения дел между жителями уездов или волостей. Приведение в исполнение решений народного суда возлагалось на волостных управителей и сельских старшин под наблюдением уездного начальника29. Присоединение Казахстана к России имело важные последствия для общественно-экономической и культурной жизни всего региона. Шла частичная ломка старой системы управления, распространение в крае начал общеимперского управления с системой административных и судебных учреждений. Результатами этих перемен была ликвидация политической и экономической обособленности края, феодальных междоусобиц, барымты. Постепенно капиталистическая экономика России втягивала восточные окраины в систему товарно-капиталистических отношений.

Политической и хозяйственной единицей кыргызов были род и племя, во главе которых находились родоплеменные старейшины. Роды и племена жили, как правило, несколькими и даже десятками аилов постоянно в определенном районе, в своих летних кочевых и зимних родовых стойбищах. В аиле насчитывалось в среднем до 200 и более юрт. В каждом аиле были аил-правители из представителей местного населения и их называли старейшинами-биями. Проблемы кочевого быта кыргызского населения требовали незамедлительного их решения и родоплеменные старейшины регулярно занимались решением наиболее важнейших вопросов кыргызского общества, следовательно, без старейшин людям было бы плохо31. Это видно на примере Долон-бия и Тагайбия, которые жили в XV веке32. Начиная с XVІІ в. и до середины XІX в. родоплеменные старейшины-бии осуществляли одновременно и административные, и судебные функции. Таким образом, «в то время бий, облеченный доверием, стоял во главе рода, племени, исполнял административную, политическую, хозяйственную и, наконец, судейскую функцию». К середине XІX в. появилась привилегированная правящая феодальная верхушка кыргызского общества — манапов и они являлись властителями своего рода и племени, а биям осталась лишь функция судей. Таким образом, слово бий до середины XІX в. означало главу и правителя рода и племени и судью, а затем — только судью. Они судили на основе обычного права кыргызов. ...Споры, возникающие между членами одного кыргызского аила или рода, рассматривались своими биями. Споры, возникающие между двумя родами, племенами или соседними народами, рассматривались биями при активном участии родоплеменных начальников и влиятельных лиц из представителей соседних народов. Это касалось дел, которые затрагивали интересы членов всего рода. Суды биев действовали в трех видах: суды аильных биев, суды родовых биев, обычные и чрезвычайные съезды биев между родами, племенами и соседними народами. ...Когда дела решались двумя аильными биями из одного рода, и если по данному делу они не пришли к единому мнению, то сами бии без участия сторон обращались для разрешения правильности своих мнений к бию родового масштаба или какому-нибудь другому, более опытному бию. В таких случаях оба аильных бия, явившись к более опытному или родовому бию, излагали суть проблемы и свои точки зрения по существу спора. Часто, при разногласии аильных биев по конкретному делу, оба они со спорившими сторонами и их свидетелями являлись к родовому бию для решения дела по существу. Родовой бий, опросив обоих аильных биев по данному делу и об их разногласиях, переходил к допросу спорящих сторон. В данном этапе оба аильных бия выступали как защитники своих подопечных лиц, т.е. своих сородичей и отстаивали свои видения по данному делу. Аильные бии, получив от родового бия исчерпывающий ответ по данному делу, решали его в основном сообразно тому, каково было мнение родового бия. ...У кочевых кыргызов не было строго определенного постоянного места судебных заседаний. При выборе места проведения судебных заседаний — дувана учитывался состав участников, географические и климатические условия, дальности расстояния и т. д. Обычно большие дуваны проводились в местечке Ортотокой на стыке трех регионов:Нарын, Иссыккул и Чуй, так как данная местность отвечала вышеперечисленным требованиям. Съезды биев обычно приурочивались к какому-либо крупному тою или поминкам. Здесь учитывалось то, чтобы во время разбора дел члены суда были обеспечены едой, рассмотрение споров, в особенности крупных, всегда назначалось в том аиле или доме, где должны были состояться той, аш или другие подобные пиршества, где собиралось большое количество людей. В других случаях заседания суда биев проводились где-нибудь около аильных бугров, на берегах рек или в лесу, поблизости от местожительства ответчика или истца, или у их родственников, с тем чтобы все расходы, связанные с устройством суда, ложились на их плечи. Мелкие же дела обычно решались без особой огласки и без участия множества посторонних лиц, так как особого интереса для окружающих они не представляли. Иногда, в непогоду или в некоторых других случаях, заседания суда биев могли происходить в доме или около дома у нейтральных людей. На съездах биев дела решались обычно без особых конфликтов и разногласий, но случалось, что и применяли силу. Спор решался силой в том случае, если при рассмотрении дела сильный родоправитель нарушал обычаи и обычное право кыргызов не считалось со справедливыми требованиями и решал дело в пользу себя или своих сородичей, а свое решение приводил в исполнение силой. В этих случаях обиженные родоправители со своими сородичами старались защитить нормы обычного права и свою честь и достоинство различными способами, в том числе и организацией барымты, которая нередко переходила в междоусобную войну двух родов или племен. ...В 1910 году в районе Балыкчы состоялся съезд представителей четырех уездов: Алма-Ата, Дулат, Пишпек и Каракол. По предложению губернатора работой съезда руководил Кыдыр Байсариев. Еще один интересный факт. В 1913 году Кыдыр Байсариев принимал участие в составе делегации биев и высшей администрации от Семиречья на праздновании 300-летия царствовании Романовых и он был лично принят самим царем и награждался государственными наградами, получил звание подполковника. Он являлся членом российского сената и депутатом ІV Государственной думы. В период национально-освободительного восстания 1916 года Кыдыр Байсариев спас многих кыргызов, тем самым он заслужил уважение среди народных масс. ...Чрезвычайные съезды кыргызских биев были судом высшей инстанции, в основном рассматривали жалобы на решения волостных судов и разбирали огромное количество уголовных и гражданских дел, о съезде биев, в нем указывались время и место проведения. После получения циркуляра волостные управители обязаны представить людей с исковыми заявлениями по конкретным делам. Чрезвычайные съезды биев создавались один, иногда два раза в год, или даже один раз в два года. Чрезвычайный съезд заседал месяцами и на них рассматривалось около тысячи разных дел. Продолжительность работы чрезвычайного съезда биев устанавливалась в самом эреже или определялась областным начальником. На съезде избирался председатель, который и руководил всей его деятельностью. Он распределял биев так, чтобы разобрать все дела в назначенный срок. Для этого он разделял биев на несколько групп, чтобы маловажные дела рассматривали не менее трех биев, а по важным, каковы куны и иски свыше 1000 рублей — не менее 12 биев33. До открытия съезда царские чиновники предлагали волостным управителям и утвержденным биям по одному человеку из каждой волости составить предварительные правила для решения дел. На первом этапе чрезвычайного съезда биев, участниками вырабатывались общие правила судопроизводства и материального права. Эти правила составлялись на основе обобщений судебной практики биев, оформлялись письменно и подписывались всеми биями, которые принимали участие в рассмотрении дела. Принятый документ получил название ереже и они были обязательны для всех биев и лиц, имеющих какое-либо отношение к данному съезду. Содержащиеся в них нормы применялись и после съезда в соответствующих волостях или уездах, в пределах которых эти съезды и созывались. Они использовались до издания нового эреже или его изменения на следующем чрезвычайном съезде биев. Эреже стало «малым кодексом обычно-правовых норм» , кодифицированное на основе изучений судебной практики биев. ...Русский исследователь обычного права кыргызов Г.С.Загряжский дал следующую характеристику бию: «Киргиз, известный по своему уму, безукоризненной нравственности, справедливости, опытности в киргизском судопроизводстве, а следовательно и в жизни киргизских обычаев, на основании которых производится суд и расправа у киргизов, именуется бием. Почетное это звание приобретается не вдруг, но временем, когда несколькими разборами дела киргиз выкажет свой ум и справедливость. Звание бия не наследственное, потому что нравственные качества, которыми приобретено это звание, не могут переходить по наследству» . Следовательно, бий — судья в кыргызском обществе, знаток народной жизни, обычаев и норм обычного права кыргызов; предводитель кыргызского родоплеменного подразделения в XV — первой половине XІX в., соединявший в своих руках управленческие и судебные функции. Со второй половины XІX в. до 1917 г. — выборный народный судья, разбиравший тяжбы по адату у кыргызов. Понятие бий исходит от слова бийлык, что означает власть. ...Исследователь обычного права И. Козлов отметил что, «прежде всего кыргызский суд — народный суд, понимаемый в том смысле, что 1) решения его основываются на народных юридических обычаях и 2) органы его — бии выбираются народом из своей среды» . Выдающийся казахский ученый мыслитель-просветитель Шокан Уалиханов, отмечая почетность суда биев и высоко оценивая достоинство традиционного судебно-правового процесса и поддерживал идею сохранения суда биев в древней народной форме34. Однако были случаи о том, что бии иногда нарушали нормы обычного права, ради своих корыстных интересов или по показанию манапов и местных чиновников, поэтому у кыргызов существует пословица: «Туура бийде тууған жоқ, тууғанды бийде ыйман жоқ», — «У справедливого бия нет родственника, бий имеющий родственника, не имеет совести». В период проведения конституционной реформы в Кыргызской Республике были сделаны предложения о необходимости введения выборности судей всех уровней и сторонники данной идеи ссылались на исторический опыт своих предков и попытались установить истинно народное правосудие. В редакции Конституции Кыргызской Республики 2007 года имеется норма о суде аксакалов и данное положение работает в пользу народа. Многие правонарушения рассматривались судами аксакалов и решались объективно, что носило не только общественный, но и воспитательный характер...

Феномен казахского суда биев интересен особенностью, которая до настоящего времени не являлась предметом научных исследований. При ознакомлении с историческими источниками, в частности, приведенными в книге «Древний мир права казахов», можно убедиться, что при рассмотрении судебных споров биями нередко применялись не только нормы обычного права, но и знания не общеизвестные, полученные в результате накопленного житейского и профессионального опыта, природной наблюдательности, способности к аналитическому мышлению. Подобного рода не общеизвестные знания значительно позже трансформировались в процессуальном законодательстве в знания специальные (из области криминалистики, судебной экспертизы и т.п.). Примеры применения биями таких не общеизвестных знаний описаны И.И. Крафтом . Много лет тому назад в степи славился своей мудростью и справедливостью один бий. К нему стекались издалека тяжущиеся и всегда получали суд правый и скорый. Однажды к этому бию являются на суд двое мужчин и одна женщина. Мужчины, из которых один мулла, спорят о женщине. Один говорит, что женщина — его жена, а другой утверждает, что его. Женщина заявляет, что она будто бы состоит в замужестве за соперником муллы. Выслушав спорящих, бий сказал: «Оставьте женщину у меня и приходите завтра, я объявлю свое решение». После этого приходят к бию мясник и другой мужчина за разрешением спора о червонце. Спор возник из-за того, что к мяснику пришел покупатель и при получении сдачи взял вместо медной монеты червонец, утверждая, что ему следовало получить червонец. Мясник оспаривал несправедливость притязаний покупателя, но свидетелей ни у того, ни у другого не было.

Затем явились еще двое мужчин, из которых один был бием, спорившие о принадлежности лошади. Свидетелей и вообще каких-либо доказательств спорившие представить не могли, но каждый из них утверждал, что лошадь его.

Назавтра, в назначенное время предстали перед бием все тяжущиеся. Бий объявил свое решение: женщина должна быть взята муллою, как его жена; червонец принадлежит мяснику, а несправедливо оспаривающие должны уплатить(штраф). Спорившие беспрекословно повиновались решению и удалились, благодаря бия за его справедливость. Спорившим о лошади бий предложил каждому в отдельности узнать свою лошадь, стоявшую с лошадьми одинаковой масти. Каждый из споривших, подойдя к лошади, совершенно правильно указал ту самую лошадь, о которой шел спор. Тогда бий объявил, что лошадь принадлежит одному из тяжущихся, именно бию, а другого подверг штрафу за несправедливое притязание. Тяжущийся бий, получивший свою лошадь, был очень удивлен справедливое решения и попросил судью сказать, как он узнал правду о всех трех спорных делах. «Это нетрудно было сделать. Когда все ушли, я заставил оставшуюся у меня женщину вычистить чернильницу и письменные принадлежности. Спустя немного времени я увидел, что все было исполнено с большой аккуратностью и чернильный прибор стоял на своем месте, поставленный опытной рукой. Я не сомневался уже, что женщина была женою муллы, так как хорошо умела обращаться с письменными принадлежностями, тогда как другой претендент был неграмотный и таких вещей у себя не имел. Оставленный у меня червонец я опустил в горячую воду и увидел, как на поверхности воды всплыли жирные пятна. Очевидно, что червонец долго находился в руках, запачканных салом, и стало быть он принадлежит мяснику. Трудно было решить дело о лошади, так как спорившие признали ее среди других лошадей. Но когда подходил неправильно споривший, лошадь вздрогнула и фыркнула, а когда подошел к ней ты, лошадь узнала своего хозяина и ласково взглянула. Я узнал по этому, что лошадь твоя, и отдал ее тебе». Приведенные примеры свидетельствуют о проведении бием при разрешении судебных споров различных исследований, экспериментов, которые требовали применения не общеизвестных знаний, позже получивших название специальных. С точки зрения современных представлений о формах применения специальных знаний в судопроизводстве бием в рассмотренных выше примерах были проведены следующие процессуальные действия: 1) для установления замужества женщины проводились исследования с целью определения возможности совершения ею определенных действий (судебный эксперимент), поскольку мулла был грамотен и имел письменные принадлежности, с которыми должна уметь обращаться его жена; 2) для установления принадлежности червонца мяснику проводились исследования с целью диагностирования наличия сальных наслоений на его поверхности, которые проявляются при погружении червонца в горячую воду (судебная экспертиза) ; 3) при разрешении спора о принадлежности лошади производилось такое судебное действие как опознание, причем сначала каждый из споривших опознал лошадь, стоявшую с другими лошадьми одинаковой масти, затем по поведению лошади, узнавшей своего хозяина, бий принимает справедливое решение. О проведении биями различного рода исследований, экспериментов при разрешении судебных споров свидетельствует и такой исторический пример справедливости знаменитого Толе би, жившего в конце XVІІ — начале XVІІІ века. Одним из уйсюнцев была украдена у другого тренога (ищер) — конские путы, которыми стягивают две передние и одну заднюю ногу. Выслушав объяснение сторон по существу дела, Толе, после продолжительного раздумья, велел надеть треноги тремя концами на три лошади, привязав каждую за одну ногу, и погнать их в разные стороны. При этом он сказал: «Если треноги от этого порвутся, то не налагать никакого айыпа». Треноги, несмотря на усилия лошадей, не порвались и удерживали лошадей на месте. Тогда Толе объявил свой приговор, сказав, что «это не пидер, а «уш ер», т.е. не треноги, а трое мужчин, т.е. в них заключается сила, равная силе трех мужчин. Поэтому он определил штраф за треноги три лошади по пятому году (уш беспат) . Решение Толе би основывалось на проведенном исследовании (экспертизе), наглядно продемонстрировавшем присутствующим качество и крепость конских пут и послужившим основанием назначения штрафа в целях предупреждения дальнейших краж коней. Таким образом, биями при разрешении конкретных дел традиционно осуществлялось применение не общеизвестных (специальных) знаний. Наличие подобного рода знаний у претендента на звание бия определялось путем своеобразной аттестации, состоящей из двух испытательных этапов: во-первых, претендент должен был продемонстрировать свой интеллект и глубину понимания перед опытными общественными учителями, отвечая на их «философские» вопросы; во-вторых, получить особое благословение, именуемое «бата» у мудрых старцев. Толе с 9 лет начал участвовать в судебных разбирательствах, а в 15 лет становится известным бием. Он получает благословение — «бата» у 90-летнего умудренного старца Жетес бия, у почти столетнего знаменитого Анет-баба. Нормативно-правовые познания бия, неординарность его мышления имели сугубо практическое значение, если принимать во внимание состязательность досудебного и судебного процесса, его прозрачность и публичный характер35. Согласно сведениям, приведенным К.А. Алимжан, суд биев как институт обычного права функционировал в Казахстане в классической форме до начала российской колонизации, а затем с некоторыми видоизменениями, в частности, в виде «аксакальских судов» вплоть до конца 20-х годов XX века .

(Ныо-Дели, Индия) Казахстанская история длинна во времени и очень сложна. Аналогично происхождение и наследие его народов очень сложное и открыто для дискуссий в пределах и за пределами этого региона. Поэтому следующие усилия были сделаны для обзора его истории и нацелены на то, чтобы обеспечить необходимой информацией читателей, которые не имеют возможности знакомиться с контурами истории и культуры Казахстана. До российского завоевания культура и общество Казахстана не очень отличались от других кочевых обществ Средней Азии. Казахи традиционно были кочевыми людьми, и об этом существует немало письменных источников эпохи ранней истории. Это было традиционное сообщество кочевников с общим тюркским происхождением и примесью монгольской крови, которое кочевало с одного места на другое. Разделение на роды, быт и ритуалы было определяющим в казахском обществе. Каждый род имел свои собственные маршруты перекочевок, которые другим родам не разрешалось использовать. Их предки были выходцами из многих тюркских племен, которые были завоеваны и кто позже стал преобладающей частью Орды Чингиз-хана. Когда империя монголов разбила борцов в Степи, в XV столетии сформировалась новая группировка и она стала известна под названием казахи, означающего в переводе с тюркского — «беглецы» или «разбойники». Ислам был введен арабами, которые вступили на казахскую территорию в VІІІ — ІX столетиях. Между ІX — XІІІ столетиями, доминирующими в регионе, были государства караханидов и каракитаев. В начале XІІІ столетия последняя группа была завоевана монголами под предводительством Чингиз-хана. На протяжении нескольких столетий правления монголов территория Казахстана делилась на несколько крупных частей, известных как ханства. Определенно понятие нации начало складываться в казахском обществе только к 1400-ым годам. Считается, что до этого момента у них не было понятий государства или нации. В 1456 г. Казахское ханство было сформировано Джанибек ханом и Керей ханом на берегах Жетысу (Семь рек) юговосточной части современной территории Республики Казахстан. В течение господства Касым хана (1511 —1523), Казахское ханство расширилось значительно. В этот период Касым хан установил первый Казахский кодекс законов, принятый в 1520 г. и названный «Қасым ханның қасқа жолы» («Светлая дорога Касым хана»). Другими видными казахскими ханами были Хакназар хан, Есим хан, Тауке хан и Абылай хан. Семья была краеугольным камнем казахского кочевого общества. Сильная семья производила сильное общество. В период кочевок старейшины родовых семейств устанавливали кодекс поведения. Согласно традициям предков старейшины были удостоены уважения и почести, и их слова были законом. Браки были устроены таким образом, чтобы крепче связать племенные отношения. Казахская поговорка гласит так: «Сватовство длится тысяча лет, в то время как зять может прожить только сто». Это указывает на важность отношений, созданных между двумя племенами. В номадном обществе судебная система была установлена также, отражая нормы кочевого образа жизни и отношения между различными группами в пределах казахского общества. В этот период казахи мигрировали с их стадами, и не имели никаких городов или поселений. Правитель подобно другим людям казахского кочевого общества жил в традиционной юрте — своеобразной палатке с небольшим куполом, сделанным из верблюжьей кошмы. Любое территориальное управление носило рудиментарный характер, так как это было в прямой власти хана. Он также ограничивал полномочия налогообложения . Социальная структура казахского общества в период ханства (с XV до XІX столетия) базировалась на двух главных принципах. Один из них состоял в том, что все казахские кланы и племена вступали в три ассоциации, а именно: Большая Орда (Улы жуз, южная область), Средняя Орда (Орта жуз, центральная область) и Малая Орда (Киши жуз, север). Разделение в орды не было политическим, но имело отношение к родам племен и кланов, которые кочевали по бескрайним степям в поиске пастбища и воды. Согласно этой сложной и широко разветвленной системе каждый жуз был разделен на племенные группы, которые, в свою очередь, делились на меньшие кланы, и так далее до конкретного индивидуума. Согласно нормам общепринятого закона, каждый должен был знать своих предков до сорока поколений назад. Нормы внутреннего, экзогамного порядка по отношению к собственности, левиратные нормы (согласно которому вдова должна выходить замуж за брата покойного мужа), и многое другое основывались на степени генеалогического родства. Несмотря на разделение на три орды, казахи оставались объединенным обществом с общим языком, культурой, обычаями и экономикой.

Судебная система Казахстана с XV по ІX столетия полностью отличалась от современной системы. В Средней Азии было два типа судов: один для оседлого населения (не казахи), управляемый казн, и другой для кочевых людей (казахов), возглавляемый старшими людьми клана, известных как бии. В судах для оседлого населения кази были единственными администраторами правосудия. Они не имели никакого установленного региона юрисдикции; любой местный житель мог обратиться к кази, которому он доверял больше всего. В Казахстане юридическая система основывалась на общепринятых законах (адат) и традиционных правилах и инструкциях, сформулированных и интерпретировавшихся старейшинами родов, известных как бии. Можно сказать, что вне какого-либо рода не существовало никаких законов, это был просто вопрос правления или силы. Бии были обеспечены властью, признанной обществом, известным им правосудием, объективностью, компетентностью, логикой и риторической способностью. В казахском обществе не было никакого учреждения подобно современному законодательному органу. Все законы были сформулированы и интерпретировались биями. Исходя из общепринятого адата, бии получали и интерпретировали индивидуальные права. Адат также играл очень существенную роль в поддержании мира и гармонии в казахском обществе. Эти законы препятствовали индивидуумам подчиняться произвольному желанию другого человека. С формированием государства в XVІ столетии эти законные нормы были легализованы в специальный Степной свод законов. Наиболее известным был «Jety Jarghy» (Семь Установлений, XVІІ столетие). Общепринятый кодекс Тауке хана поощрял формализацию юридического процесса и создавал единственную судебную власть в форме учреждения биев. Главным новшеством Жеты Жаргы была защита частной собственности людей. В этот период основанием собственности было стадо и другие животные. Не было никакого понятия о собственности на землю. Казахи не различали гражданское и уголовное право. Наказание под обоими этими типами нарушений было тем же самым. В этой ситуации роль биев в интерпретации и создании законов стала существенной. Бийская интерпретация общепринятых законов не могла обжаловаться любой другой властью. Бии с использованием своей мудрости интерпретируют общепринятые законы и даже формулируют новые законы, если они необходимы или если существующие законы не были достаточны. Процесс формулировки новых законов не был прост. Поскольку не было никаких письменных суждений относительно прецедентов предыдущих биев, они должны были зависеть от устного источника, который прошел от поколения к поколению и интерпретировался по разному различными биями. При этом бии консультировались с другими старейшинами общества для формулировки таких законов. Казахская судебная система в течение всего периода развивала много элементов демократии. Например, общепринятый закон рассматривал основные права и привилегии людей на принципе правосудия, не принося ущерба классу и статусу собственности. Обычный кочевник был юридически свободным человеком, обладая правами собственности и персоналом. Свободный кочевник (глава семейства) мог завещать собственность по его собственному усмотрению, свидетельствовать, участвовать на ежегодных собраниях и т.д. Большой ученый казахской нации, Чокан Валиханов позже поддержал демократические элементы в казахском законе. Он говорил, что «обычное право было специфическим за счет его открытости, родовой солидарности и простоты процесса суда и причастности к этому представителей всех сторон, а также за счет власти общественного мнения и отсутствия репрессий в виде заключения». Однако, Чокан Валиханов также объяснял власть закона в традиционном обществе через его социокультурные корни. С тех пор как «закон стал известен людям, он сделал для людей много хорошего, однако он несовершенен и должен быть лучше, яснее и понятнее всех самых мудрых законов». С 1822 года Царское правительство водворило свою судебную и административную систему, чтобы включить Казахскую степь в состав империи и в процессе этого постепенно модернизировать казахов. Российское правительство пересматривало практику адата согласно их собственным имперским целям. Таким образом, из вышеупомянутого ясно, что казахский закон (адат) не был принят каким-либо конституционным собранием и не была известна точная дата его принятия. Поэтому никто не знает места, где были созданы эти законы. Он не был написан, и лишь передавался изустно от поколения к поколению. Он рос медленно и устойчиво. В целом он был результатом истории и развития политических учреждений на протяжении столетий и базировался на соглашениях.

Роль биев в судебной системе Казахстана Казахи жили в родовых общинах, управляемых главой рода на основе обычаев и традиций. Споры в пределах рода регулировались старшими членами клана, названных биями. Бии регулировали и формулировали законы, выполняли функцию суда в своих родах. Первоначально биев признавали как решающих споры, но к концу XVІІІ столетия термин би приобрел значение «судья». Казахские бии обладали высоким социальным статусом и значительными экономическими привилегиями. Бии наделялись специальными правами в пределах кланов, управляемых только ими (после ханов и султанов). Они обладали судебной, административной и военной властью. Эта власть давала бию некоторую социальную и политическую важность, которая выражалась в том, что бии наряду с султанами участвовали в принятии важных решений, касающихся народа во время ежегодно созываемого курултая (собрание). Самые влиятельные вожди включались в ханский «Совет биев». Во время военных кампаний бии возглавляли обученные отряды, которые состояли из членов их кланов и родов. Бии, будучи важной составной в системе управления ханства, выполняли по крайней мере четыре функции: военачальника, администратора, судьи и представителя аристократии степи. Бии, в противоположность ханам чингизидской династии, представляли собой денационализированный класс, так называемую национальную аристократию, элиту социальной группы карасуйек. Бии не имели специального образования, обладая при этом хорошими личными способностями понимать, интерпретировать, формулировать законы и принимать мудрые решения. Таким образом, система бийских учреждений основывалась на качестве и равенстве, то есть любой обычный или выдающийся по происхождению человек мог стать бием. Только знание, чувство правосудия и навык убеждения были необходимы для того, чтобы быть избранным бием. Его репутация и значение основывались на личном авторитете, которая была поддержана и популяризировалась людьми. Потеря авторитета лишала его титула. Необходимо отметить, что только по призванию можно было стать бием. Институт биев играл существенную роль в Степи. Чокан Валиханов в «Заметках о судебной реформе» писал об этом: «должность бия не наследуется, а выбирается. Старейшины собираются, чтобы выбрать бия, который может представить род на переговорах с другими родами и добиться разрешения внутренних споров, регулировать перемещение и разделение пастбищ. Таким образом, право стать бием часто переходило от отца к сыну, должность не была наследственной и могла быть отменена, если такое решение принимали старшие». Дополнительно выборы бия у казахов не сопровождались какими-либо формальными действиями со стороны людей и назначением правящей властью; только глубокое знание судебной традиции, сопровождаемое красноречием, давало казаху право на этот благородный чин. Важность бия была основана на авторитете и это походило на патент для судебной практики. Таким образом, главным ресурсом власти бия был авторитет, но не власть, наделенная государством. Один из самых влиятельных биев в казахской истории Толе би (конец XVІІ — первая половина XVІІІ века) был из среды шаруа — самой бедной социальной группы. Однако, это не стало препятствием для того, чтобы он смог стать человеком, мнение которого было важно для ханов и султанов. Институт биев включал политическую функцию, то есть координацию интересов структур власти и различных групп населения. Кроме того, у него были социальные и юридические функции, т.е. он мог решить конфликты относительно нарушений индивидуальных и коллективных прав. Вопросы, которые ставились перед бием, обычно касались воровства и барымты, семейные или брачные дела, оплата долга и выплаты куна потерявшим родственников (то есть убийство, или изувечие). Дополнительно бии имели специальные полномочия помиловать любого человека или преступника. Они имели полномочия приостановить, помиловать любого человека, обвиненного в любом проступке. Механизмом для решения конфликтов в отношении нарушений индивидуальных и коллективных прав служил институт биев, который выполнял функции судебной и, частично, административной власти. Мы можем сказать, что би выполнял функцию вертикального и горизонтального регулирования жизни казахского общества. Первый предполагает координацию интересов мощных структур, родовоклановых верхушек и различных социальных слоев населения (политическая функция); а второй касается решения гражданских вопросов, собственности, территориальные и другие споры между кланами и племенами, с одной стороны, между членами одного клана и племени — с другой (социально-юридическая функция). Суды биев в своей практике использовали традиционные общепринятые законы адата, а не законы ислама. Институт биев также играл важную роль в развитии общепринятых законов Казахстана. Би использовал свою мудрость, чтобы интерпретировать законы. Интерпретации, данные одним бием, являлись прецедентами для другого бия и были соблюдены в будущем. Известный казахский хан Тауке и три бия от трех жузов создали Закон «Жеты Жаргы». Указ Чингиз-хана был источником этого Закона. «Жеты Жаргы» регулировал все сферы жизни в казахском обществе и в ханстве. Суды биев содержали много элементов демократии, таких как равенство перед законом, свободное слушание гражданских споров или уголовных дел. Если спор не мог быть улажен, или решение считали неудовлетворительным, спор мог быть направлен к другому бию. Чокан Валиханов, анализируя народные суды казахов, также писал о демократическом характере суда биев как специфическом учреждении, которое защищало права человека и привилегии в традиционном казахском обществе. Во-первых, в случае подозрения бия, не являющемся беспристрастным, истец и ответчик имели право выбрать другого судью. Во-вторых, люди имели неограниченное право обжаловать несправедливое судебное решение и запросить другого бия. В-третьих, в случае недостаточного свидетельства против обвиняемого, би имел право созвать жюри из числа честных родственников с высокой репутацией, кто под присягой суду или освобождал от обязательств, или обвинял ответчика. В-четвертых, суд биев проводился устно, публично, и в каждом случае разрешалось иметь адвокатов. В-пятых, это внушало такое высокое уважение среди людей, что никакие дисциплинарные меры не нужны были для того, чтобы следить за выполнением вынесенного решения. Таким образом, решение биев фактически не требовало никакой аппеляции. Все вышеупомянутое есть очевидное свидетельство высокой продуктивности политической системы традиционного кочевого общества Казахстана. Разнообразие каналов для передачи информации, продвигающей массовое политическое участие в процессе принятия важных решений, явилось показателем полноты устойчивости и жизнеспособности системы кочевого общества. В кочевом обществе решения не принимались только слушанием свидетеля. Часто преступник был известен всем, если же это было не так, то с него брали присягу в том, что он представит свидетеля в течение данного времени из числа уважаемых людей, которые могли бы уверить суд в его невиновности. Бии были известны своим правосудием. В судах биев не было никакого различия между правителем и управляемым. Решение основывалось на равенстве и правде. Не было никаких возможностей для коррупции или дискриминации биев в правосудии. Каждый обидчик наказывался согласно общепринятым законам казахского общества. Свидетельством этого является тот факт, что в 1748 году султан Барак был осужден бием за убийство Абулхаир хана. В этом случае мы можем сказать, что одним из самых важных принципов правового государства должно быть осуществление того, что никто не может быть вне юридического поля зрения, каждый должен быть равен перед законом. Таким образом, традиционная судебная система казахского народа основывалась на общепринятых законах (адат) и традиционных правилах и инструкциях, сформулированных и интерпретировавшихся группой старших, известных как бии. Однако, в этой системе не было письменной конституции, и бии имели особую способность формулировать и интерпретировать законы в казахском обществе в зависимости от индивидуальных случаев и определенных ситуаций. Бии были ответственны за то, чтобы регулировать и формулировать законы, и они действовали как суд в своих родах.

Академик Салық Зиманов атап өткендей, қазақ мәдениетін әдепті және құқықтық құндылықтардан тыс талдау сыңар жақтылық болып табылады. «Этика» термині ежелгі грек тілінде «бірлесе өміp сүруші адамдар тобының мекен-жайы» дегенді білдіреді, кейін әдеп туралы ілім мағынасына ие болды. «Әдеп» термині түрлі халықтарының тіліне орта ғасырлардағы араб-мұсылман мәдениетінің ықпалымен енген. Көптеген мамандар этиканы әдептану деп аударып жүр. Қазақ этикасы туралы басылымдарда «әдеп», «ақылақ», «мораль» «адамгершілік» сияқты ұғымдар қолданыла береді және оларға әртүрлі анықтамалар беріледі. Кейде бұл терминдер біpгe өміp сүру барысында қалыптасқан мінез-құлық, іc-әрекет ұқсастықтарын білдіретін әдет-ғұрып деген мағынаға ие болған. Көшпелі қауымдастықта жеке-дара моральдық қасиет жоғары бағаланған. Мәдени қаһарман көлеңкеде емес, тіршілік майданында толыққанды өміp cүpіп, бұл дүниеден өкінбей өткен. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы тұлғаны «Шығыста тек енжар, еріншектікпен шектелген, жасампаздыққа бара алмайтын, мүлгіген адамдарды кездестіреміз» деушілер ақиқаттан алыс. Тұлға топ бастаған, жауды қайтарған, ару сүйген, өзін елі мен мұраты жолында құрбандыққа шалуға да дайын. Осындай даралану эгоцентризмге емес, кepіcіншe интерсубьективке сүйенеді. Батырлық рухпен қуатталған жырау үшін тек көпшіліктің мүддесін білу және қорғау маңызды емес. Ол коллективті ұмтылыстың біp мүшесі де емес. Оған сана мен ерлік дербестігі тән. Сондықтан жауаптылықты да өзіне ала алады. Қазақ халқының бұл қадірменді билері ел басында күн туған қиыншылық кездерінде, ел жиналған айт, той тұсында, жер дауы, жесір дауы, барымта дауы көтерілген жерлерде ауыл ақсақалдарымен кеңесіп, ел тағдырын біpгe шeшіcіп келген. Кейде ауыл ақсақалдары, билері біp шешімге келе алмай қалғанда ортадан билік айтып дауды тындырып отырған. Алайда отарлық әлеуметтік құрылымда қазақ биінің қоғамдық қызметі кейін орыс тарапынан «болыс», «старшина», «ояз», «аудармашы», «писарь» сияқты функционерлермен ығыстырылған. Билік айту мен әкімшілік басқарудың арасында түбегейлі айырмашылықтар бар. Біздің зерттеу тақырыбымызға қатысты мынандай тұжырым айтуға болса: болыс әкімшілігі тұлға болса, онда би — мәдени тұлға. Өйткені бидің билік сөз (шешендік өнер) қасиетіне жүгінетін ынтымақтастықтың қауымдық тәртібіне негізделгенін мына мақалдардан көруге болады; «Біp ғылымнан басқаның бәpі тұл», «Жұртпен біpгe өзіңді қоса алдасып, салпылдап сағым қуған бойына өнер ме?» (Абай). Қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрыптық және әдептілік жүйесі қазақ хандығы Ресейдің құрамына енген кезден бастап түбегейлі өзгepіcтepгe ұшырады. Еуразия даласын жаулап алған славяндық мәдениет осы даланың байырғы тұрғындарын ноқталап қоюға тырысты. Ресей империясы өз қарауындағы халықтарды «ақ патшаға» берілгендігі идеясында тәрбиелеу мақсатымен ер Tүpік миссионерлік тәсілдерді шебер қолдана білді. Ағылшындардың бай мәдени мұрасы бар үндістерді шырмағаны сияқты орыстар Орталық Азия мен Қазақстанды отарлау және ассимиляциялау полигоны бейнесінде қарастырды. Абай қазақтың әдептілік мәдениетіндегі тepіc қылықтарды тек айыптап қана қоймай, оның себептерін де ашып көрсетеді. Абайдың түcінігі бойынша, eшбіp адам туған күннен бастап қылмыскер болмайды. Олай тұжырым жасаудың ешқандай да нeгізі жоқ, яғни жалған. Зар заман ақындарынан Абайдың біp айырмашылығы, ол құрыған уайым мен мұңның орнына қазақ әдебінің кертартпа жақтары мен кемшіліктерін түсінетін кез ашықтық пен оларды емдеу жолдарын көрсетеді. Мәдениетті елдер қатарына қосылу үшін, дейді Абай, ең алдымен қазақ халқы төмендегідей кеселді қылықтардан құтылу керек: «Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек. Әуелі — надандық, екінші — еріншектік, үшінші — залымдық деп білесің. Надандық — білім-ғылымның жоқтығы, дүниеден ешнәрсені оларсыз біліп болмайды. Білімсізде хайуандық болады. Еріншектік — күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік — бәpі осыдан шығады. Залымдық — адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді, біp жыртқыш хайуан хисабына қосылады»37.Ресей патшалығы отарланған қазақ халқын қанды шеңгелінен шығармау мақсатымен үш түрлі қанды қақпанға құрылған түбірлі саясат ұстанған. Олары: қазақ жеріне келімсектерді қоныстандыру тәсілімен тартып алып түпкілікті меңгеру; өздерінің рухани сағын сындыру үшін, христиан дініне шоқындыру арқылы орыстандыру; ең қауіпті нәрсе — қазақтардың ұлттық санасын оятпау, азаматтың ceзімін өміpін рухани құлдыққа таңудың таптырмас құралы аумақтық (территориялық) принципке негізделген болыстық сатылы сайлау жүйесін орнықтыру арқылы рушылдықтың отына май құйып, өздерімен өздерін жауластырып қоюдан басқа ешнәрсе де емес. Қазақ зиялылары бұл саясатқа қарсы тұра білдің. Мысалы, Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ тілінде «Мұсылмандық шарты» атты дейді қазақ әдебімен үйлесетінін қосуға арналған еңбегін жариялады. Аталған еңбегінің жазылу себебін Шәкәрім былай түсіндіреді: «Оқығандарыңыз кітаптан, оқымағандарыңыз молдалардан ecтіп білген шығарсыздар. Олай болса біздің қазақ халқының өз тіліменен жазылған кітап жоқ болған соң араб, парсы кітабын білмек түгіл ноғай тіліменен жазылған кітаптарды да анықтап ұға алған жоқ шығар деп ойлаймын. Сол себептен иман-ғибадат туралы шамам келгенше қазақ тіліменен жазайын деп ойландым. Бұл кітап әpбіp қазақ үшін оқуға оңай болып, әpі оларға пайда әpі өзімe сауап болар ма екен деп үміт еттім»38. Әрине, бұл заманда қазақ этикасы таза құлдырау жағдайында болды деу сыңаржақтылық болар еді. Жалпы сауаттылықтың артуы, қалалардың өcyі, орыс тілі арқылы әлемдегі рухани мұрамен таныса бастау әмбебап әдептілік жүйесін қалыптастыра бастады. Қазақстанда кәсіби философтарды дайындау іcі де жүргізілді. Бұл қазақ этикасын зерделеген кәсіби мамандардың пайда болуына он ықпалын тигізді. Қазақстан әдептанушылары мораль философиясы және қазақ этикасының тарихы мәселелерімен шұғылданды.

...Дәстүрлі қазақ құқығы әдетте ғылыми және ғылыми-публицистикалық әдебиеттерде далалық құқық, көшпелі құқық немесе epкіндік (қазақ) құқығы деген мінездеме атаумен беріліп жататындығы, оның мәдени болмысымен және тарихи ерекшелігімен тығыз байланысты. Сондай-ақ қазақ құқығының аталғандардан басқа өзге де құндылық-қасиеттері мен мазмұндық ерекшеліктepі жеткілікті. Мәселен, тыныштық пен бейбіт өміpді қалаушы құқық ретіндегі бейнесі бірден көзге түседі («Біз — қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай-жатқан елміз..» ); еуроазиялық далалық азаматтық қоғамның «адам — адамға дос» , «адам күш — адаммен» қағидасын негізге алатын өзара көмек пен ағайынгершілік-адамгершілігін дәстүрге бай мінез (жылу, асар, шүлен тарату, қызыл көтеру, жұртшылық, ас той, тасу, ат майы және т.б.); өзін-өзі басқару және ұйымдастырушылық дәстүрі (рулық билер соты); зайырлы құқық, яғни шариғатқа жеткізбей, ушықтырмай қазақи кеңдігінен бітіcтіpyі («Қазақ жолы — қанағат, қасаң дау eмі — шариғат, ол да жолдан адаспас» ); рухани өнегелі құқық (Абайдай төбе би «Малға бірлік — бірлік емес, бірлік — ақылға бірлік» деп бірліктің мәні ашса, қазақтың ұлы билерінің билікке ұмтылған жасты сынап қояр жұмбақ санамағындағы ең біpінші ауызға алатыны да «Біp дегеніміз — бірлігі кеткен ел жаман...» немесе билердің өсиет сөздерінде «Бай бол — халқыңа пайдаң тиcін, батыр бол — жауыңа найзаң тисін...» деген және т.б. аталы сөздер айтылған ойдың дәлелі); әскери-жауынгерлік рухы басым құқық (билер сотының тарихында жауға аттанбай елде себепсіз қалып қойып, іcі қолынан қаза тапқан ерге құн төленбейтін биіктер кездеседі); ар құқығы — қазақ құқығының «малым жанымның садақасы, жаным арымның — садақасы» деген қағидасы бүгінде заң ғылымында ең қымбат қазына болып есептелетін адамның өміp сүру құқығы — «ар» құндылықтары алдында құқықтық деңгейі мен қымбаттылығы жағынан одан кейінгі орынды алатынын көрсетеді және т.б. мінездің ерекшеліктері тұтастай алғанда қазақ құқығының текті элементтерін құрайды. Қазақ құқығы XVІ ғасырдан бастап — Шығыс Дешті-Қыпшақ аталатын мәдени-саяси кеңістікте түркілік құқықтық отбасының көшбастаушысы болды әpі құқықтық эпицентріне айналды. Қазақ Ордасының құрамында болып, қатар қоныстанған қырғыз, қарақалпақ қатаған, ноғай және т.б. Tүpкі тілдес елдердегі көшпелі тайпалардың құқықтық өміpі тікелей «Жол», «Жарғы» аталатын қазақтардың құқықтық жинақтарымен реттеліп отырды, әcіpece сот билігін жүзеге асырушы билердің қызметтері мен бедел-абыройлары қазақ(еркіндік) құқығының кең рецепциялануына жол ашты. Нормалардың ішкі мәні мен сыртқы болмысы кең, жомарт, кешірімшілдігі мен («Алдыңа келсе атаңның құнын кеш», «Иілген басты қылыш кеспейді) қатар этноәлеуметтік құндылықтар мен мемлекеттік мұраттарға қayіп төнген тұста аса қатал әpі сұсты кейіпте бейнеледі. Мәселен, «Жебенің ұшы» (Әнет бабаның Қалқаманға байлаған байламы), «Түйенің қомы» (Құнанбайдың Қодар мен Қамқаға кескен кecімі), «Жылқының құйрығы» (Кеңгірбайдың Кебекке қиған жазасы) сияқты биліктер біpінші кезекте ел бірлігі мен ұлт (ар) тазалығын қорғаушы қызмет атқарған немесе құқықтық артықшылық беретін «жасқа қарап отырып, жаққа қарай сөйлейтін» жолдың нормалары жиынға қарусыз келген кіcігe берілмеген (Жеті Жарғы), яғни үлкеннің жолы ел басына күн туған жаугершілік кезеңде жиынға «қарусыз — күшсіз — керексіз» келсе елеп орын берілмей, жиыннан сөз ала алмай моральды-құқықтық кемсітушілікке ұшыраған. Қазақ құқығы деген ұғым тек қазақ ұлтының құқығы деген түсінікпен шектелмеген әpі нақтылы біp ұлттың аумағына сыймайды, ол — мәдени сұрыпталудан өткен «көшпелілердің еркіндігі құқығы» және осы тұрғыдан келгенде өзге де көшпелі түpкі тектес халықтардың құқықтық нормаларын біpіктіpyші қасиетке ие. Демек қазақ құқығы дегенде, еркіндікке ұмтылушы және оны басты құндылық ретінде танушы ұлттар мен ұлыстардың құқығы дегеніміз ғылыми объективтілікке жанасады. Қазақ құқығының табиғат заңдылықтарына негізделген шикізаттық болмысына адами өнегелі келбет беруде іpі билер көп еңбек сіңірді. Қазақ құқығының ең басты ерекшеліктерінің біpі — «Жол» аталатын құқықтық нормалардан тұратындығы. Жол — дәстүрлі қазақ қоғамында әуелі құқықтың одан кейін барып заңның («Қасқа Жол», «Ecкі Жол») рөлін атқарды. Заңгер Ж.Ақпаевтың 1927 жылы 23 қаңтарда Семей мемлекеттік географиялық қоғамында жасаған «Қазақ халқының шығу тегі туралы» баяндамасында жолға келесідей түсінік береді. «(Жол — құқық, заң, жүретін жол...) Қасқа Жол — құқық немесе Ай (құдай) заңы; қастерлі құқық». Жолдың ерекшелігі — ол тұрмыстық қарым-қатынастан бастап мемлекеттік-құқықтық деңгейге дейін өзінің икемдігімен, әмбебаптығымен, ықшамдылығымен қоғамдық қатынастарды тұтастай алып реттеп отырды. Ең ғажабы, осынша мол құрылымдағы туыстардың әрқайсысы біp-біpімeн қарым-қатынас жасауда өз алдына бөлек-бөлек моральдық-этикалық қалыптар мен әлеуметтік тәртіптерді шеберлікпен қалыптастырып қолданды. М. Ж. Көпейұлының шежіре-сөзіне үңіліп көpeлік:

деген шумақта «жолдың» үлкендігі табиғи түсінікпен жастың үлкендігі тәуелді емес екендігін дәлелдей түседі. «Бес жас бел құрдас, он жас олда құрдас» деген қазаққа әр кезде (мәселен құда түсіп, қыз ұзатуда, өлім жерлеу рәсімдерінде және т.б.) жасты санап отыруға мүмкіндігін бермеді, көбісі «жолдың» үлкендігін мазмұндық жағынан байытылып қолданылды және бұл да өз кезегінде табиғат заңдылықтарынан алшақ кетпей өміp сүрді. Мәселен, құрдастықтың, құрдас болып араласудың жолы және оның құқықтық салдары да құрдастық жолының шеңберінен шықпай реттеліп отырды. Егер де қара сүйек пен ақ сүйек құрдас болып, біpі құнды болса, құныкердің (құрдасын өлтіргеннің) құны есепке алынады немесе негізінен төре өлтірсе де, қара өлтірсе де біp ердің құнын төлейді. құрдастықтың жолы қоғамдық парықтан жоғары және оған текті-генеалогиялық шектеулер жүрмейді, өйткені құрдас болу «тең» қарым-қатынаста ғана іcкe асатын табиғи заңдылық. Сондай-ақ «Жол» қоғам мүшесінің әлеуметтік мәртебесіне орайластырып құқықтар мен арнаулы міндеттерді де жүктеп отырды. Мәселен, Ecім ханның «Ecкі жолында» төрт түбегейлі мәселе нақтыланып кетті:

Мұндағы аталып отырған төрт жол көшпелі қоғамда негізгі рөл атқарған төрт түрлі маңызды дәстүрді саяси реформаға айналдырды. Қазақта «Аяз би әліңді біл, құмырсқа жолыңды біл» деп аталатын аталы сөз Хорезм хандығы тұсында Аяз би хандық құрып тұрған кезде айтылған. Құмырсқа батырлығымен, билігімен ерекше көзге түскен Аяз бидің жақын досы болған. Құмырсқа батырға «жолыңды біл» деп жөнге шақыруы, талай ғасырлардан бepі өз менін жоғалтпай Ecім хан тұсында «батыр жолы мақұл болсын» деп рәсімделуінде кездейсоқтықтың белгісі жоқ. Аяз аталатын Хорезм хандығының қаласы Қaзіргі Қарақалпақстан жерінде орналасқан. Бұл қазақ-қарақалпақ халықтары үшін «Жолдың» құқық нормалары ортақ екенін және тарихи түбіpі біp екендігі айшықтай түседі. «Жолдың» басты ерекшеліктерінің біpі — оның шариғат нормаларына қосылмайтындығы, зайырлылығы және осы қасиетімен қазақ құқығының төлтума қайнары болып табылатындығы. Ұлы билердің (Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би) ұстазы аталатын Әнет баба Бұхарадағы «Көгелташ» медресесін даладан барып мұсылманша жеті жыл білім алып, шариғат нормаларын құқығына cіңіpyші әpі жаюшы қызмет атқарған және шариғат пен қазақ құқығының қолданылу, іcкe асу шекарасын айырып көрсетіп кетті. Жоғарыда Әнет бабаның (1626— 1723жж.) «Қазақ жолы — қанағат, қасаң дау «Шариғат» деген құқықтық маңызы бар өсиет-сөзді келтіріп кеттік. Оның мәніcі, қазақ жолы (құқығы) кез келген дауды қанағатпен, объективті жағдайға орайластырып, бітіммен, кеңдікпен, eкі жақты тоқтаммен жарастырып шешуі керектігін паш етеді. Сондықтан да болар қазақ құқығының өміpі, професор З.Ж.Кенжалиевтің «қазақта дауласушы жақтар биге барғанда жеңу үшін емес, жеңілдеп шығу үшін барады» деген пікіpі қазақ құқығының қанағатпен жол табатындығының айқын көpініcі. Ал егер де дау қасаңданып, сабасынан шығып береке-бітімге келмей жатқанда шариғатпен жаза кесуге шарасыздықтан көшеді. «Түйенің қомы» аталатын Құнанбай бидің Қодармен келіні Қамқаны жанжалдасқаны үшін алдымен түйенің қомына асып, артынан «тас боран» жасатқан билігі (1843 ж.) шариғат нормаларымен іcкe асқан және шариғатты негізге алған. Жолдың екінші біp ерекшелігі, ол — өлім жазасын кесуге шектеу қоюшылығы, заңи тілмен айтқанда өлім жазасына мораторий жариялауымен маңызды. Ceбeбі, қасқа жолда тек екі түрлі іcтe ғана өлім жазасы қалдырылды, олар «біpінші — қанға—қан, жанға—жан қағидасы, eкіншіcі — «керуен соғу» деп аталатын керуен тонаушыларға кесілетін қатаң жаза еді.. Әнет бабаның қасаңданған «Қалқаман мен Мамырдың дауына» берілген билігін (1722 ж. Орта Жүз қазағы Сырдария бойында жүргенде болған) Шәкәpім Құдайбердіұлы «Жолсыз жаза» деп атап көрсетеді. «Жебенің оғы» деп аталатын биліктің жолсыздығы сол, оның береке-бітім таппай өлім жазасын кестіpyгe шарасыз алып келгендігінде, яғни қазақи «жолдан» — қанағаттан аттaп кеткендігінде жатыр. Қалқаман мен Мамырдың өнегесі «Жеті атаға» толмай қосылмақшы болады. Шариғат мұны қосқанмен, қазақ жолы қоспайды. Біpaқ жол бойынша мұндай іcтe елден қуылып масқараланады. Tepіc бата беріледі және ең ауыр деп есептелетін ар жазаларына кесіледі. Ал өлім жазасы «Жолдың» табиғатына қарсы. Дегенмен «Жеті ата» қағидасы XVІІІ ғасырдан бастап қазақ құқығының маңызды сұрағына айнала бастағанын байқауға болады. Қасым ханның тұсында өлім жазасын кесетін) қанға — қан, жанға—жан; және 2) керуен тонау іcтepі XVІІІ ғасырға жататын қазақ билерінің аты-шулы биліктерінде құнмен, төлеммен ғана біткеніне куә боламыз. Қарап отырсаңыз бұл іcтep Қасым хан тұсында болса заңи тұрғыдан алып қарасақ өлім жазасына кесілу мүмкіндігін жоққа шығармайды. Kepіcіншe «Жеті ата» қағидасын бұзғаны үшін XVІІІ — XІX ғасырларда өлім жазасына кесілуі қазақ құқығындағы тың құбылыстың біpі және бұл өз кезегінде шариғаттың қазақ құқығының нормаларына бөлсеңіз кіpe бастауына көрсетілген ішкі әлеуметтік қарсылықтары мен танымдық қақтығыстардың сыртқы көрінісі деп есептейміз. Патшалық Ресей отарлық саясатын жүзеге асыру үшін татар молдаларын қазақ арасына көптеп кіpгіздіріп және жергілікті халықтың дәстүрлі құқығына қарағанда өздеріне бұратана халықтарды басқаруда етене таныс болып қалған мұсылмандық құқық нормаларын енгізу, дінмен басқару үшін тиімдірек еді. Екінші жағынан орыс заңдарының да ықпалы қазақ құқығы нормаларының ішкі қарсылықтарын туғызды және бұл қарсыласу қарама-қарсылық заңына сәйкес жүзеге асты. Жеті ата қағидасы сыртқы факторлардың әсерінен қазақ құқығының басты құндылығы ретінде бірден суырылып алға шықты және консерваторлық сипаттағы құқықтық иммунитетін көрсете алды. Шернияз ақынның шығармаларында «Жаңа низамға» қарсылығы ретінде келесі шумақтар орын алған... 2. Абайдың ел арасына кең тараған билігінің біpі «Найман Төлеу»39 1958 жылы руы Қаракесек, туған жері Семей облысы, Абыралы ауданы, Дегелең Қаратұмсық орны Шахаман совхозының тұрғыны Үйсінбайұлы Ғабдрахманнан (65 жаста) жазып алынды. 1880 жылдары Шар өзенінің бойында Қара Молада шақырылған билердің төтенше (чрезвычайный) съезінде Абай төбе би болып сайланды. Сонда Найман руынан талапкер ретінде Борсықбай, Торсықбай, Сасай деген билерінің Тобықты, Керей, Уақ руларының адамдары мынадай малымызды барымталады, ұрлады және кіcі өлімі болды деген шағымы олардың біp топ билерінің қатысуымен қаралады. Жауапкер жағы Найманның билеріне: — не дауларың бар? Не талап етесіздер? Ұрланған малдарының белгісі бар ма? Ұрыны ұстадыңдар ма? Сайға құлап өлген адамдарыңның да құнын сұрайсыздар ма? — депті. Найманның билері Борсықбай мен Торсықбай кезек-кезек сөйлеп: — бүгінге шейін бұл рулардың басшыларына сөзіміз өтпеді, қолымыз жетпеді, малымызға төлеу, кіcімізгe құн ала алмадық. Енді Абайдың алдынан ағын тілеп отырмыз деп, шығындарын баяндайды. Біpaқ та талас сөзде Найманның «Kіcіміз сайға түсіп өлді» дегені дәлелді, ұтымды болып шықпайды. Сол кезде Сасай би артынан сөз алады: — Әй, Тобықты, Уақ, Керей! Айқайлап жылқымды алмасаң, ел шауып қиқуды салмасаң, жатқан төсектен атып тұрып, артыңыздан қумаса, жыра мен сайға жығылып кіcім өлмес еді. Нақақтан кіcім өлмесе жалған жала жабар ма едім? Сақалыммен мұнда келер ме едім? Уа, Абай мырза, билігіңе құлдық кеміне де, артығына да көндік, дауласа-дауласа шаршадық — депті.

Абай орнынан қозғала түсіп: — Уа, бұл сөйлеген кім еді? — деп сұрайды.

Абай билігінде: — Уа, ала жіпті аттамайтын Сасай би жүгініске келсе, мынау сөзді Сасай би айтса, Тобықты,Уақ, Керей, Найманға «аз бepіп, көп жарылар» деп кecім айтыпты. Бұған түсініп, eкі жақта көніпті. Төлеу бepіп, бітім малын алғанда: Ер құнына нар бepіпті, түйеге тайлақ, атқа тай, қойға қозы, сиырға бұзау бepіпті. «аз бepіп, көп жарылқардың» мәніcі осы екен. Абайдың бұл айтқан билігі «Найман Төлеу» аталып қариялардың айтуынша осы күнге дейін мақал болып келеді. «Ұры сүйегі» адамдарға ризалығы жоқ еді дегенге — осы айғақ. Жол бастапқы мағынада көшпелілер түспейтінде рулардың көшіп-қону траекториясын білдірді, мәселен «Шұбыртпалының жолы», «Тарақтының жолы» деген кештің жолы мен қоныс-мекендері әлі күнге дейін малшылар қолданады деп көрсетеді этнограф-ғалым А. Сейдімбек . Осы мағынада аспан әлемінің денелеріне қатысты күн жолы — Шығыстан Батысқа қарай, жұлдыздардың жолы, құс жолы және т.б. денелердің табиғатта өзіндік орны мен жолының барлығы көшпелілер үшін қоғамның негізін қалауда үлгі болды. «Жол» —тек ханның заңы ғана емес бидің де салған саяси-құқықтық үлгі-өнегесі болып табылады. Демек осы мағынада «жол» — реформаторлық, құқықты жұмсартушылық пен жаңғыртушылық қызметті қабат атқарып және біp мезетте соттық нұсқа (прецедент) күшіне ие болады. Жалпы Жобалай бидің биліктеріне қарап отырып, оның дауды қазақи жолмен, қанағатпен, бітіммен, жарастықпен бітіpyі басты мақсат тұтқанын аңғарамыз. Қазақ арасында үлгілі билікке айналып, нұсқа болып кеткен «Аз бepіп, көп жарылқа» деген соттық нұсқаны (прецедентті) XVІІІ ғасырда өміp сүрген шeкті Мөңке бидің де қолданғандығы туралы дерек бар. Бізге белгілі біp ғана осы жолдың дәстүр түп-төркіні мен сабақтастығы үш ғасырға жуық уақыт пен кеңістіктегі құқықтың сабақтастығын қамтиды... Әp6іp адамның қоғамдағы орны туыстық белгісіне қарай ғана сан түрлі сипатта көpініc тапты (өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты) және қарым-қатынастың тәpтібін бeкітті. Ханның жолы, бидің жолы, батырдың жолы деген түсініктер олардың қоғамдағы орны мен көтеретін міндеттерін білдірді. Заңи мағынада «жол» — қоғам мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін анықтап бекіту арқылы олардың дербес әлеуметтік құзыреттерін (компетенцияларын) таныды.

...Қазақ құқығының әлемдік өркениетте алатын орны жайлы академик С. 3. Зиманов: «Қазақ құқығы — қазақ халқының және барлық көшпелі өркениеттің мәдени байлығы. Ол мыңжылдық тарихтың ерекшелігі және өміршеңдігімен, адам еркіндігін жақтаған сипаттарымен әлем назарына ілінді. Ұлы далада, көшпелі өркениеттің негізін құраған, қыпшақтар даңқының үстемдігінің ерте құлдырауы, тиісінше Қазақтың мәдениетінің беделі мен рөлінің құлдырауына соқтырмағандығы таңғаларлық жағдай. Бұл қайшылықты Қазақтың ата заңында аумағы кең даланың «еркіндік» қабілетінің сақталуымен, «оқшау» орналасуымен түсіндіруге болады»40, — деп атап өтті... Қазақ даласында би ешқашан сайланбалы қызмет болған емес, ел ақсақалдарының ұйғарымы, өзара келісімі мен шeшімі бойынша елдің салт-дәстүрін білетін, шежіреден хабары бар, аузы дуалы, cөзі үлгілі, шаруасы түзу, аталары белгілі және елге беделді сыйлы адамдар ғана би болған. Би өз өмірінде өзінің басына дау келтірмеуі шарт, елге күмән, күмәннің сөзге себеп бepмeyі шарт. «Би басына дау келсе, билік кетер басынан» деген сөз бекер айтылмаған. Мұның өзі қарапайым халықтың құрмет тұтуымен қатар, оған қатаң талап та қоя білетіндігін байқатады.

деген өміp шындығына құрылған ғибрат сөздер халықтың білімдар биге деген құрмет мен әділ билікті аңсаған арманын аңғартады. Ертедегі қазақ билерінің биліктері ашық аспан астында, жиылған көпшілік алдында, алдын ала дайындықсыз, қағаз қаламсыз айтылған. Жұрт дау-дамайды сондай ақылды, әділ, өмірдің қыp-сырын жетік білетін билер арқылы шешуге тырысқан. Қазақтан «Жаманнан жасауыл қойсаң, еліңді жауға алдырар, наданнан би қойсаң, еліңді дауға қалдырар», — деген қанатты сөз қалған. Немесе:

Айта берсең біp талай сөз болады, — деген халықтан қалған жыр шумақтары, олардың ақыл-парасатының молдығына меңзейді. Сөз орайына сәйкес ертедегі қазақ билігінің биік парасатын, қара қылды қақ жарған әділдігін, жер мен елдің тұтастығын, ауыл-аймақтың амандығын ойлаған сұңғылалығын танытатын тағы біp нақты мысал келтіре кеткеніміз артық болмас. «Дулат руындағы біp атаның ел ағасы Кебекбай деген кіcі болыпты. Дулат eлі Жалайырға құнды болып, Жалайырдың адамдары Ескелді биді бас қылып, қалың қолмен құн даулай келеді. Сонда eкі рулы елдің арасында араздықтың оты бұрқ eтіп тұтанып кеткелі тұрған сын сәтте Кебекбай би даугер ағайындарға былай деген екен:

Сонда Ескелді би өзі ертіп келген қабағы қату қалың нөкеріне қарап: «Бітім болды!», — деген екен» . Араз ағайынды дуалы аузымен жарастырып, бұрқ еткелі тұрған ашу отын алты ауыз сөзбен иіріп тастаған Кебекбай сияқты кемеңгер билер қазақ даласында аз болмаған. Туған халқы үшін ошақтың үш бұтындай болған кемеңгер билердің ел амандығын, ағайын арасының татулығын ойлаған көптеген даналыққа толы билік шешімдерінен тағы 6іp айғақ келтіре кетейік... «Жеті жарғы» — көшпелі қазақ халқының Ата заңы. Ол «Қасым салған қасқа жол», «Ecім салған ecкі жол» сияқты дала заңдарының заман талабына сай өңделіп, дамытылып, толықтырылған билік, үкім нұсқауларының жинағы. Kүні бүгінге дейін «Жеті жарғының» толық нұсқасы қалпына келтірілген жоқ. Солай болғанымен, 15 — 20 баптан тұратын жұрнағын «Жеті жарғының» толық нұсқасы деп жариялап жібере салатын әдет пайда болды. Көшпелі халықтың қоғамдық-әлеуметтік қарым-қатынасын реттеп, қылмыс түрлеріне қарай лайықты жазасын бepіпті, дау-дамайды әділ шешуге негіз болған бабаларымыздың Ата заңына бұлайша атүсті қарау абырой әпермек емес. «Жеті жарғы» туралы тың ойлар, тұшымды пікірлер жазған Н. Өсеров осы заңның 1-параграфында «қанға — қан, жанға —жан» қағидасы тұрған дейді41 . Бұл жерде автордың пікіpімeн келісе алмаймыз. Ел аузындағы аңыздарға, халық әдебиетіндегі деректерге, бабадан балаға қалған шешендікте сөздерге қарап, бұл қағиданың басым болуы мүмкін емес деп ойлаймыз. Tіпті оның айқын, тапжылмайтын дәлелі — Н. Өсеров еңбегінде талқыланған жаза түрлері мен мөлшері «Жеті жарғы» бойынша әpбіp қылмыстық іc-әрекет жасаған адамның жеке басына және т. б. жағдайларға қарап әр түрлі жаза тағайындалған. Сондай жиі қолданылған жаза түрлерінің біpі — айып. Айыптың өзі жеті түрлі болған: біpінші айып — «қара нар беру»; екінші айып — «қара қазан төлеу»; үшінші айып — «қара мылтық ату»; төртінші айып — «қара шолақ мылтық ату»; бесінші айып — «қара кілем ұстау»; алтыншы айып — «жетім беру»; жетінші айып — «жетім бастаған тоғыз жөнелту» ... ...Қазақтың әдет-ғұрып заңдары бойынша күйeyі бар әйелді ойнас үстінде ұстаған epінің сол сәтте eкeyін де өлтіруге және осы құпия үшін жазасыз қалуға мүмкіндігі болған. Егер әйелдің ойнас жасағанына төрт адам куә болса, оның қылмысы әшкере болды деп саналған. Ондай жағдайда күйeyінің көзіне шөп салғаны үшін әйелі мен ойнасын билер Keңecінің шешімімен өлім жазасына кесу құқығы берілген. Өзгенің әйелін ықтиярсыз алып қашқаны үшін өлім жазасына, не болмаса құн төлеуге кеседі. Егер әйел өз еркімен қашса, оны алып қашқан адам қалыңмалын қайтарып, үcтінe қыз қосып береді. Осы жоғарыдағы мысалдардың өзі қазақтардың әдет-ғұрып құқығында жазалардың сан түрлі болғанын көрсетеді. Жаза тағайындау кезінде билердің қылмыскердің қылмысты жасаудағы іc-әрекетіндегі ерекшеліктерге, күнәнің деңгейіне, жасына, дәулетіне, қылмыс әрекеттерінің себебіне және т. б. назар аударып отыруы жазаның тиімділігі болған. Билердің негізгі мақсаты — құн даулаушы жақты да, айыпкер жақты да өздерінің шығарған шешімдерімен толық қанағаттандыру болған. Сол үшін де билер назарынан жаза тағайындау кезінде біp нәрсе де, титімдей түйткіл сырт қалмауы қарастырылған.

Cөзіміз дәлелдірек болу үшін мына мысалдарға назар аударайықшы: Ертеде Қазыбек би Төле биден ұлағат алмақ болып, оның ауылына келіп жатады. Біp күні жас Қазыбекті сынамақ болып, Төле би өзіне жүгініп келген eкі адамның дауын шештіреді Біpey екінші біреудің атының айылын ұрлап алған екен. Қазыбек іcтің мәніcін жете сұрап, көп ойланбай: «Тай ерткен бие бepecің», — дейді. Төле би: «Қазыбекжан, тым артық кеткен жоқсың ба, айыл деген құнды нәрсе емес қой, тай ерткен бие төлетудің қисыны келе ме?» — депті. Сонда Казыбек қоңыр дауысымен: «Уа, Төле би, артқы айылсыз жүргенде ат сүрініп кетсе құламай ма, құлаған соң ер тоқымы бауырына түcіп туламай ма, үстіндегі адам ажалсыз болса қалар, болмаса ұзыннан сұламай ма?»—деген екен. Төле би де, кінәлі де бұл ұйғарымға «әділ шешім» деп келіскен екен дейді... ...Н. Өсеровтің еңбегінде осы тектес біp мысал келтірілген: «Сырттан келген адам үйге кірерде мініп келген атын босағаға байлағандықтан, біpeyлеp тeyіп өлтірсе, «бүтін құн», үйдің жапсарына байлаған ат тeyіп өлтірсе «жарты құн», үйдің артына байлаған ат тeпсе, «ат-тон айып» берілген. Ел аузында жиі айтылатын осы мысалдың біp нұсқасын Қарағанды облысы Шет ауданында тұрған марқұм шежірені ақсақал Сырымбеттің Қасымынан естіген еді. Оның желісін Өсеровтың сол мысалындай болып келіп, біpaқ мама ағашқа байлаған ат тeyіп кіcі өлтірсе, ешқандай айып та, құн да жоқ деп айтылатын. Қазақтың әдет-ғұрып құқығында қылмыс жасаған адамның кінәсін ауырлататын немесе жеңілдететін мән-жайлар болған. Мынандай жағдайлар қылмыс жасаған адамның кінәсін ауырлатады деп саналған: егер қылмыс «құрметті адамдардың» (хандар, сұлтандар, билер, ақсақалдар) мүддесіне қысым-қайшылық тудырса; егер қылмыс өз қауымының ішінде жасалса; киіз үйде жасалса; отағасына қарсы жасалса (балалары әкесіне, әйелі күйеуіне); үлкен мөлшерде шығын келтірсе; қылмыс қайталанса және бірнеше мәрте жасалса; қылмысты бірнеше адам біpігіп немесе қару қолданып жасаса; қылмыс әлдебір табиғи апат кезінде жасалса...

История суда и правосудия Казахстана насчитывает несколько веков. На этапе создания и развития казахского ханства и существования традиционного казахского общества суд и правосудие находились в руках биев. Его основные отличительные черты — простота, доступность, народность, устность, гласность, оперативность, отсутствие коррупции позволяли ему существовать и развиваться на протяжении длительного времени вплоть до переломного момента во всей истории Казахстана, связанного с присоединением или колонизацией Казахстана имперской Россией, а затем и советским режимом. Значительные изменения в деятельности суда биев произошли во второй половине XІX века в связи с начавшимся преобразованием в административно-правовом управлении Казахстана. «Конечный удар народному суду в Сибирских степях нанесен был законом 1854 года» — это цитата часто повторяется в исследованиях русских и казахских исследователей обычного права казахов Словоохотова, Зуева, Валиханова и других, что говорит о значительности данного этапа в истории казахстанского правосудия. На его основании, звание биев предоставлялось только султанам и аульным старшинам, служившим в должностях не менее 6 лет и вообще лицам, чем-либо Высочайше награжденным или отправлявшим какие-либо правительством установляемые должности, и не иначе, как по выборам обществ и с утверждения окружных приказов. После того, естественно, вся юрисдикция перешла во власть не народных судей, пользовавшихся особым доверием казахов, а судей, выходивших из среды влиятельных лиц и чинов окружных приказов. Таким образом, до реформы 1867 — 1868 гг. в Степи сосуществуют две различные судебные системы — новая власть в виде окружных приказов, где сосредоточиваются администрация, полиция и суд, и традиционная «Бийская система» без сложного делопроизводства, без бюрократических институтов, основанная на обычном праве. Казахи предпочтение отдавали своей традиционной системе, так как его законоположения были основаны на опыте жизнедеятельности этноса. Выработке Временных Положений 1867 — 1868 гг. предшествовала работа «Степной комиссии», созданной в целях приведения к «общему знаменателю» всех ранее существующих положений об управлении и судоустройстве во всех трех частях Казахстана. Надо отметить, что таких комиссий во второй половине XІX века было несколько, но наибольшую известность и наиболее заметных результатов достигла правительственная комиссия под руководством Ф.К. Гирса. Для исследования на месте этих разнородных систем управления и суда и для составления, по возможности, общих начал устройства управления казахами, 5 июня 1865 г. была командирована в степь особая комиссия. В состав комиссии входили Ф.К. Гире, А.К. Гейне, К.К. Гутковский, А.П. Проценко, Н.И.Таллинский и другие. Комиссия Гирса запроектировала для Казахстана три инстанции суда биев: первая — единоличный суд бив, вторая — волостной съезд биев и третья — чрезвычайный съезд биев. Главным итогом комиссии было утверждение ее проектов указами императора в 1867 —1868 годах, (в 1867 году были созданы Сырдарьинская и Семиреченская области, а в 1868 году — утверждено Временное Положение об управлении в степных областях Оренбургского и Западно-сибирского генерал-губернаторств), которые более известны под общим названием Временные Положения и действовали почти 30 лет. Единоличный суд биев на основании § 192 «Временного положения» 1867 г. должен был решать «окончательно дела не свыше 100 рублей (5 лошадей или 50 баранов)». Волостной съезд биев составлялся из «выборных» биев-судей всех аулов волости, он назначался периодично, по мере надобности, уездным начальником. Этот съезд рассматривал дела стоимостью свыше 100 рублей, то есть те дела, которые входили за рамки юрисдикции единоличных биев-судей. По § 197 «Временного положения» 1867 г. уточнялись пределы компетенции волостного суда биев. Так, они имели право решать дела на всякую сумму, но решение их было окончательным по делам на сумму до 1000 рублей. Ведению чрезвычайного суда биев подлежали дела, если истцы по тем или иным судебным искам происходили из разных волостей нескольких уездов. Съезды чрезвычайных судов созывались по инициативе уездного начальника, об этом извещали военного губернатора, который давал разрешение на их проведение. Положениями 1867 — 68 гг. был установлен принцип выборности биев-судей. Они избирались сроком на три года и утверждались военным губернатором области. На основании § 185 «бием может быть выбран всякий, кто пользуется уважением и доверием народа, не опорочен по суду и имеет от роду не менее 25 лет. Выборная система для бийского суда была аналогична выборной системе «общественного самоуправления» казахов. Главным основанием для выборов были значительное материальное состояние претендентов и благосклонное отношение к ним волостных управителей, уездного начальника и чиновников областной администрации. Поэтому «в судьи попадают не те, кто достоин, а тот, кто имеет возможность приобрести большую партию при посредстве подкупов, затем такие лица, заняв должность судьи, прежде всего стремятся вернуть свои издержки по выборам, при решении дела преследуют свои корыстные цели» , отмечалось даже представителями колониальной администрации. Наряду с биями-судьями к нему избирался также кандидат, который был претендентом, занявшим второе место по числу голосов на выборах. Единоличные аульные бии-судьи, которых по Положениям должно было быть в волости от 4 до 8, разрешали поступавшие дела на следующих основаниях: первое — на основании казахского обычного права, второе — он должен был разрешать и разбирать дела только по заявлению аульного старшины или по жалобам пострадавших лиц; подвергать суду казахов по своему усмотрению.

Единоличный бий-судья должен был разрешать:

За совершение вышеизложенных проступков и преступлений, аульный бий судья имел право, помимо наказания, которое полагалось по казахскому обычному праву, возложить на проигравшую сторону компенсацию расходов, понесенных выигравшей стороной. Кроме лиц казахской национальности у судьи-бия могли судиться русские купцы-торговцы, если их иски были предъявлены к казаху. Если сумма иска не превышала 100 рублей и это судебное дело возникало между казахами разных аулов или волостей, то дело должен был «решать бий полости ответчика, указанный истцом; ответчик должен отвести двух из числа биев, указанных истцом, но должен подчиниться решению третьего». Волостной съезд биев являлся апелляционной инстанцией по отношению к делам, решенным единоличными биями-судьями, а также в качестве суда первой инстанции он рассматривал уголовные и гражданские дела, подсудные его юрисдикции. Он также «разрешал вопросы, связанные с отстранением биев от должности». Во второй половине XІX века, когда происходила трансформация суда биев, получило большое значение правотворчество суда биев в виде ереже-постановлений съездов биев. Остановимся лишь на главных его положениях, отраженных в статье С.Зиманова, открывающей пятый том сборника «Қазақтың ата заңдары»: «Несколько слов о трансформации биев, бийских судов, происшедшей в их положениях к рассматриваемому периоду. Бии теперь избирались на волостных съездах выборщиков (от 4 до 8 биев в каждой волости) в зависимости от числа административных аулов, входящих в волость. Они утверждались местной царской администрацией — губернатором области — по представлениям подчиненных ему уездных начальников. Вскоре наименования «бий», «бийские суды» перестали упоминаться, вместо них стали употребляться термины «народный судья», «судья кочевого общества». Такие перемены отвечали колониальной политике и целям царского правительства». Примечательно, что название «народный судья» появляется именно после того, как бии, а затем и судьи фактически перестали быть действительно народными представителями. Введенными уточнениями было определено, что волостной съезд судей считается уполномоченным, если в нем участвовало не менее трех судей, заранее заявленных. Состав чрезвычайных съездов судей, к компетенции которых относилось рассмотрение имущественных и других споров между кочевым населением волостей, уездов, а иногда и между разными областями, определялся областным губернатором или соглашениями между губернаторами областей. Причем, явка судей на съезды, участие которых признано необходимым, была обязательной, а за неявку без уважительных причин они подвергались денежным штрафам и внушениям со стороны царских начальников. Съезды народных судей из своей среды избирали большинством голосов председателя съезда судей, который руководил составлением ереже и «порядком разбора дел». Ереже составлялись на казахском языке в рукописи и в обязательном порядке переводились, часто в сокращенном варианте, на русский язык для предоставления уездным и другим местным начальникам колониальной администрации. «Карамолинское ереже», составленное в 1885 г., казахский и русский тексты которого сохранились, состоит из 73 статей. Именно этот экземпляр дает более полное представление о том, что из себя представляли многочисленные ереже в оригинале. Было несколько причин удачного сохранения этого ереже на двух языках. Во-первых, это был один из крупных чрезвычайных съездов народных судей, съехавшихся из 5 волостей. Во-вторых, в нем участвовали, как сказано во введении к ереже, «наиболее известные бии и почетные люди» пяти волостей, в числе которых был и Абай (ИбраЬим) Кунанбаев, популярнейший знаток норм казахского права «жаргы», не раз отправлявший обязанности «Тобе бия» (верховного бия) в сложных тяжбенных делах, мудрец и поэт, снискавший при жизни народное признание. В-третьих, губернаторы Степного края и Семипалатинской области проявляли заинтересованность в размножении текста ереже на двух языках как эталон (пример) для других, а также для отчетности перед петербургскими властными инстанциями. В-четвертых, имело значение давняя связь отдельных представителей казахской молодой интеллигенции из среды участников съезда судей с Казанским университетом, в типографии которого набирались тексты ереже на двух языках после окончания работы судейского форума в 1886 г.». Многочисленные материалы, хранящиеся в архивах, работы казахстанских исследователей судебной системы Казахстана подчеркивают многие неудовлетворительные стороны в деятельности этих судов. Требования «Временных положений» о том, чтобы истец выбирал себе бия-судью из волости или аула ответчика, приводили к тому, что в силу родовой идеологии и солидарности истец из чужой волости никогда не мог добиться удовлетворения своего законного иска. Выборная система приводила к тому, что биями-судьями обычно выбирались люди, не знающие норм казахского обычного права, не обладающие достаточными личными качествами, но принадлежащие к партии победившего на выборах полостного управителя, и поэтому наиболее беднейшая часть населения партии, потерпевшая поражение на выборах, подвергалась незаконным судебным преследованиям и присуждалась к различным наказаниям. Неразработанность правил о судопроизводстве и ведении судебного процесса, произвольного толкования биями-судьями норм древнего казахского обычного права, приводила к хаосу, запутанности, а поэтому и к незаконным действиям биев-судей. Непосредственный контроль уездной администрации, небескорыстно следившей за порядком и решением дел, постоянное вмешательство волостных управителей в судопроизводство, приводили к тому, что исход дела предопределялся заранее. В конце XІX в. за деятельностью суда биев был установлен прокурорский надзор, который эффективным и действенным инструментом в целях контроля колониальной администрации за судом биев, как показала практика, не стал. «Временные положения» изменили соотношение сил в казахском обществе. Как известно, вся территория Казахстана была объявлена государственной, администрация устроена по территориальному принципу и казахское население в своих правах и обязанностях приравнивалось к сельским обывателям. Судебная власть была передана вновь учреждаемым органам: военно судебным комиссиям, уездным судьям, уездным начальникам, областным правлениям. В то же время «Временное положение» рассчитывало предоставить казахам во внутренних делах относительную свободу и самоуправление, и с этой целью сохранились суды биев и суд казиев (в кишлаках Сырдарьинской области). В истории судопроизводства в Казахстане известную роль сыграл Указ от 2 июня 1886 года «Выписки из Положения об управлении Туркестанским краем», имевший силу государственного закона. В статье 117 этого Указа указывается, что судебная власть в Туркестанском крае принадлежит мировому судье, областному суду и Правительствующему Сенату. Статья 118 предусматривает для «туземцев» (т.е.казахов) учреждение народных судов, где рассматривались бы чисто местные, специфические дела в соответствии с обычаями, нравами, чаяниями и нуждами населения. В третьем разделе в статьях 208 — 254 назывались конкретно дела, подлежащие рассмотрению в народных судах, где бии принимают решения, особо важные дела, которые решает съезд биев (волостной, уездный). О характере спорных дел говорилось также в соответствующих статьях. Вопросы судебного устройства в Казахстане более полно были изложены в «Положении об управлении Туркестанского края» от 12 июля 1886 г. В соответствии с этим «Положением» впервые в Казахстане вводился институт мировых судей. Компетенция мировых судей была широкой, поскольку им была подсудна значительная часть дел по уголовным и гражданским делам. Мировые судьи назначались, перемещались и увольнялись непосредственно Министром юстиции по согласованию с генерал-губернатором, но в своей деятельности подчинялись областным судам. 18 августа 1884 года в Омске степной генерал-лейтенант Колпаковский утвердил «Правила для руководства на чрезвычайных периодических съездах для разбора взаимных претензий киргиз Семипалатинской и Семиреченской областей по делам, подлежащим ведению этих съездов». Этот документ имеет определенное значение. Он насчитывает 26 пунктов и рассматривает недоразумения, взаимные претензии, споры, возникающие между областями. Определяется порядок рассмотрения уголовных и гражданских дел, сопрягаются юридические нормы старого судопроизводства Казахской степи и нововведенные нормы законов Российской империи. Значительно сдвинулась перестройка судебных органов в Казахстане после осуществления «Закона об устройстве судебной части степных областей» от 12 июня 1898 г. Введенный этим законом окружной суд рассматривал подсудные им уголовные дела уже с участием присяжных заседателей. Таким образом, Российская судебная реформа 1864 г. в Казахстане вводилась поэтапно в течение нескольких десятилетий и завершилась в 1898 г. Значительные изменения были внесены в организацию и деятельность суда биев. Областные правления ввели систему, по которой у оседлых казахов приходилось по одному бию на волость, а у кочевых — число их достигло четырех. Были установлены различные инстанции суда биев: единоналичный, волостной и чрезвычайный суд биев. При решении споров суд биев руководствовался нормами обычного права, а суд казиев — правилами шариата. Из ведения суда биев и казиев изымались все крупные уголовные дела, им были лишь оставлены дела по временным искам не свыше 300 руб. у кочевников и 100 руб. в оседлых районах. 11о «Временным положениям» казахам-кочевникам разрешалось обращаться непосредственно в русский суд, минуя биев. Новым в судопроизводстве было и что приговоры волостных и чрезвычайных съездов записывались в специальную шнуровую книгу. Таковы в общих чертах тенденции развития судебной системы Казахстана в ІX в., и несмотря на неоднократные попытки, правительство не смогло уничтожать бийские суды, которые функционировали до 1920 годов. Суд биев и его роль в общественно-политической структуре Казахстана была шачительной и по мысли академика АН РК С.З. Зиманова была «уникальной», га к как сложившаяся в недрах казахского общества, она имела свои особенность, которых не было у других народов и которая несмотря на различные исторические катаклизмы, сохранила свою жизнеспособность в соответствии с право поп и манием и ментальностью казахского общества. Хочется подчеркнуть, что под руководством С.З. Зиманова исследование но казахскому обычному праву и его опубликование носит непреходящий по иремени характер и станет настольной книгой подрастающего поколения.

Обычное право казахского народа закрепляли вольность, нравственные идеи, идеалы и принципы, воспринимаемые всем народом. Это и явилось фундаментальными причинами того, что оно выдержало испытание временем. Степное право обладает синкретичностью, в нем сливаются воедино нравственность, религия и мораль, оно растворено в политических, экономических, семейных и прочих институтах и процессах. Главное назначение права заключалось в способности его удержать людей вместе на огромных территориальных пространстнах, быть инструментом примирения, а не наказания, сплачивать, а не разъединять людей. Право и культура казахов были тесно связаны с экологией, с естественным состоянием свободного человека, с кочевым образом жизни. Казахи веками жили в гармонии с экосистемой. Одним из принципов кочевого образа жизни являлся принцип «жеті ата». Именно этот принцип являлся одним из главных, регулирующим родственные отношения между людьми. На практике он проявлялся в том, что каждый член сообщества должен был знать своих предков до седьмого колена, при этом браки между родственниками до седьмого колена были строго запрещены. Особое значение в Степи имел институт «Дат». Дат определяется как «требование справедливости, выражение пожелания». Этим правом обычно пользовались при спорах, когда стороны хотели выразить собственное мнение. При этом человек, сказавший слово «дат», обязательно должен быть выслушан принародно, каким бы не было его мнение. Также правом «дат» пользовались осужденные или приговоренные, и история казахского народа изобилует многими примерами, когда люди выражали свое несогласие и возражение действием хана или иных представителей ханской власти. В истории казахского народа право «дат» часто встречается при решении судов биев или при несогласии с решениями ханов. Право «дат» также строго соблюдалось при ведении дипломатических переговоров. Особое место в степи занимали бии — честные, неподкупные люди, с незапятнанной совестью, решавшие спорные дела и возглавлявшие роды. Бии выступали как объединители народа в государство, хан олицетворял собой государство. Гонения против биев считались гонениями против народа. Поэтому ханы всегда прислушивались к мнениям биев. Укажем функции, которые выполнялись биями. 1. Политическая — нахождение компромисса в общине, роде, в социуме в целом, а также функция по сплочению народа в единый народ. 2. Правоохранительная или судейская функция. 3. Нравственно-воспитательная функция. 4. Идеологическая или функция по внедрению в сознание казахского народа единых идей, ценностей. 5. Функция хранителя народной мудрости, народных ценностей, обычаев и традиций. 6. Представительская функция. Бии представляли весь народ, высказывали самые сокровенные народные требования. 7. Повседневно организаторская функция. 8. Компромиссная функция или функция по упреждению конфликтов и споров. Все эти функции выполнялись биями в силу природных качеств и дарований. Бии признавались как безусловный авторитет, их мнения и решения не подлежали сомнению. И даже больше, решения и действия биев передавались из поколения в поколения как образец народной мудрости. Вспомним казахское пожелание или «бата»: «Би бол, би болмасац би тусетш уй бол», что означает пожелание добиться такого положения, равнозначного авторитету бия. И все же главной функцией биев было недопущение ссор и раздоров среди родов, объединение народа в единое целое. Принцип компромисса как категории равновесия и стабильности лежит в основе существования всего казахского общества и, в частности, в основе правовой культуры. Отметим, что казахи не побили судиться, предпочитая заканчивать споры путем досудебных процедур, мировым соглашением. Главной целью биев было сохранение мира внутри казахского народа и мирных отношений с соседними народами. Авторитет биев был настолько высок, что они даже могли сместить хана или же сами избираться ханом. В истории казахского народа есть подобные примеры. Бии рассматривали вопросы самоуправления, они развивали самоуправление парода, потому что они были выходцами из гущи народа, жили чаяниями своего рода и всего казахского народа в целом. Также они стремились ограничить влияние и власть султанов и ханов. Это качество было присуще только биям казахского народа. О проблемах ограничения ханской и султанской власти и необходимости развития самоуправления в казахских родах в своем обращении представителю царской России в начале колонизации царской империи написал известный в Казахской степи Шон би. Об этом говорится в романе К. Найманбаева «Серт» — «Зарок»42 . Право традиционного общества отличается динамизмом, преемственностью п гуманизмом. Оно непрерывно и последовательно развивалось на протяжении многих веков. Это не есть застывшая, статическая, консервативная совокупность правовых правил и процедур. Каждое поколение сознательно продолжало работу над совершенствованием правовых институтов, привнося в право перемены, созвучные новой эпохе. Правовая культура казахского народа проявлялась в правовой свободе и, прежде всего, в уважительном отношении к личности и отсутствии раболепного поклонения власти, в свободолюбивом образе жизни. А.И. Левшин признает, что «все соседи киргиз-казаков управляются или монархическим, или деспотическим правлением, все родственные им народы живут в рабстве, достойном сожаления, а они (казахи—А.И.) почти совсем не знают подчиненности, у них не существует даже ни имя подданного, ни имя владельца. Явление очень любопытное для политиков!» . В пределах своего рода человек мог реализовать все права и свободы, и пользоваться гарантированной правовой помощью. Это обеспечивалось системой родовой взаимопомощи. Права человека защищались всем родом. И в этом процессе большую роль играли бии. Они принимали решения, которые впоследствии становились прецедентами для последующих поколений. Бии решали споры не только на основе обычаев, но и в необходимых ситуациях создавали новые положения, которые могли вступать в противоречие с прежними нормами обычного права. Жизнь человека ценилась высоко, особенно это касалось людей выдающихся, отличающихся талантами, особенно красноречием. Так, при нанесении вреда таким людям бии назначали больший размер штрафа или куна. К примеру, Айтеке би, который, рассматривая дело об уплате куна за смерть девушки, обладающей талантом музицирования, наложил на виновного чингизида Али тройной кун: кун за жизнь девушки; кун, расходуемый на погребение и поминки («сүйек құны»); кун за ее способности, искусство петь, поэтизировать, играть на домбре («өнер құны») . Важнейшим постулатом являлся принцип невиновности. Так, в случае когда против обвиняемого не было явных улик, бии прибегали к посредничеству честных родовичей, которые присягой обвиняли или оправдывали подсудимого. Этот институт аналогичен современному суду присяжных в англо-американских странах. Отметим только его древность, развитость и справедливость. Здесь мы усматриваем важнейшую предпосылку саморегуляции общества, что является непременным атрибутом гражданского общества. Суд биев в казахском обществе представлял собой специфическую модель универсального суда посредников. В спорной ситуации в любом ауле, роде, племени необходим был человек, хорошо знающий быт и традиции своего рода, который мог выступить в качестве защитника — бия. Бесспорно, что главным ресурсом власти биев был авторитет, а не сила государственного принуждения. Таким образом, казахский народ с незапамятных времен свою государственность развивал и сохранил благодаря прозорливости и справедливым решениям вождей народа — биев. Значение биев выходило далеко за рамки правовой деятельности. Так, бии являлись вождями родов, ораторами, правоведами, политиками, дипломатами, философами, поэтами, педагогами, психологами, и, в случае военной необходимости, воинами. Поэтому они являлись хранителями народной мудрости, всей совокупности духовной культуры нации и правовой культуры, в том числе43.

Полагаем необходимым сделать определенные выводы.

Кочевничество — особый образ жизни, основу которого составляет определенная философия, основанная на коллективизме, компромиссе, почитании старших, приоритете морали, нравственности. Казахскому народу присуще миролюбие, отсутствие споров и конфликтов, с тремление решать дела, основываясь на идеях правды и справедливости. Право казахского народа Жаргы отличалось своей главной идеей — прежде нсего защитой интересов народа. Это было народное право, поэтому оно воспринималось всеми как справедливое, безусловное, что нашло отражение в мировоззрении и менталитете казахского народа. Обычное право — Жаргы — это система принципов и правил поведений, основанных на обычаях, морали и нравственности. Оно прививалось с детства, при этом правовое воспитание осуществлялось всеми членами рода. Хранителями правовой культуры казахского народа были бии. Бии — выходцы из народа, главной сутью которых были человечность, порядочность, справедливость. Отметим, что бийские решения не были застывшими, раз и навсегда данными. Это достаточно гибкая система судебных решений, которые можно воспринимать как систему судебных прецедентов. Сегодня наряду с римским правом в истории цивилизованных народов, в истории права достойное место должно занять кочевое право — Жаргы и его правовые институты. Это институты, регулирующие споры о чести и достоинстве, институт куна (выкупа), институты, регулирующие спорные отношения по поводу пользования землей, институты, регулирующие семейно-брачные отношения и др. Эти институты отличаются стремлением предотвратить конфликты, затяжную борьбу между народами и коллективами. Для современного права большое значение имеет изучение требований, предъявляемых к биям: быть справедливым, честным, беспристрастным. Это находило выражение в следующей пословице «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ». Сегодня важно использовать в современном праве правовые и нравственные принципы казахского права, а именно поднять в обществе роль общественного мнения; отдавать приоритет решениям дел на основе мирного соглашения; повсеместно проводить гласные и публичные судебные разбирательства; назначать на должность судей людей, имеющих большой авторитет среди народа; постоянно выяснять мнение народа относительно справедливости вынесенных судебных решений. В заключение хочу отметить, что с точки зрения теории права суды биев являются уникальным институтом, позволившим сохранить в течение многих веков благоденствие и стабильность общества, уникальную государственность казахского народа. Полагаю, что юридическое сообщество должно изучать, знать и применять на практике ценности и идеи бийского судопроизводства. В этом и будет заключаться правовая культура юридического сообщества нашей страны.

Данный научный форум посвящен, несомненно, очень актуальной проблеме, связанной с уникальной судебной системой казахских биев XVІІ —XVІІІ вв., которая представляет особую историческую национальную гордость, особенно в условиях суверенного развития Казахстана. Как известно, наличие в общественной жизни официального, находящегося из интересов народа демократического, правосудия свидетельствует о высокой степени национальной консолидации и уровне общественных отношений внутри государственного образования в целом и, в частности, в пределах этноса, т.к. в данном случае впервые весь спектр социально-культурной жизни казахского народа объективно отражен в этом непревзойденном для своего времени юридическом документе в масштабе Евразии. Особую научно-историческую значимость имеет Закон Тауке хана «Жеті жарғы», усиливший роль биев в судебной системе и в управлении. Он был составлен в тот период, когда на обширной степной зоне Казахстана обитали исключительно представители казахского народа со свойственным ему комплексным хозяйственно-культурным укладом. Иными словами, это было время, когда всюду на территории Казахстана были расселены представители единой этнической общности — казахи — без каких-либо иноэтничных диаспор, переселившихся позднее из соседних стран Центральной и Средней Азии, а тем более из России. Следовательно, речь идет о юридическом своде законов, который формировался исключительно на местной социокультурной и общественно-экономической основе и на мировоззренческих представлениях без каких-либо посторонних законотворческих влияний извне. В этом отношении «Жеті жарғы» можно образно назвать чисто казахским национальным и юридическим «самородком». Совершенно очевидно, что в этнокультурном и мировоззренческом отношении столь совершенный для своего времени свод законов было возможно выработать только в условиях единого государства, с опорой исключительно на собственный многовековой национальный опыт и незыблемые традиционные устои этнической общности казахского народа. Истоки формирования этой морали и духа казахов воедино связаны с их историей происхождения, а также их физических предков, т.е. со становлением их антропологической общности, которая уходит в глубокую древность. Прежде всего, следует подчеркнуть, что морфофизиологические особенности, характерные для физической организации современных казахов, складывались и развивались в длительном (более 40 веков) процессе расо и этногенеза исключительно на территории Казахстана — древней земле, где зародилась степная кочевая цивилизация44. Популяционно-генетическая преемственность между древними племенами, средневековым населением Казахстана и современными казахами четко прослеживается по целому ряду антропологических данных, начиная от памеоантропологических и палеогенетических и завершая антропологическими показателями живого населения. В целом, казахи представляют собой единый парод, дальние и близкие физические предки которого обитали на своей исторической родине45. На основании полученных неопровержимых научных результатов можно констатировать факт, что не только исторически, но и с точки зрения современной юриспруденции, казахский народ в полной мере обладает правом считаться коренным населением46, тогда как проживающие в Казахстане в арифметической сумме представители более 130 народов и национальностей, без исключения (среди них нет ни одного ирридента) являются диаспорами, история заселения которых насчитывает лишь несколько сотен лет. Данный научный факт, на наш взгляд, вполне созвучен с основными принципами казахского права в «Жеті Жарғы», где ни единым словом не упоминаются иноэтнические группы, коими являются нынешние диаспоры. Национальную значимость данного документа, как важнейшего социо и историко-культурного наследия, также как и научные антропологические факты, добытые при изучении современных и древних популяций Казахстана и указывающие на этноисторические истоки казахского народа, трудно переоценить47 . Они должны служить важным фундаментом для прогрессивного развития независимого Казахстана в перспективе. Мот почему мы обращаем внимание на большую важность и национальную значимость реального знания и понимания этноантропологических истоков казахского народа. Казахский народ за 16 лет суверенного развития, наконец-то, взял историческую судьбу в свои руки и стал действительно самостоятельной нацией, которая вправе двигаться по собственному пути и строить свое будущее на собственной географической и исторической родине с учетом существующих насущных национальных интересов и исторических основ (этнических, антропологических, социокультурных, правовых, мировоззренческих и др.), заложенными его предками на протяжении четырех тысячелетий. Таким образом, в основе национальной правовой системы должна лежать базовая этническая идентичность, которая имеет в Казахстане свои корни длинною в 40 веков . Именно современная постановка национального права, подобно историческим «Жаргы», представляется верной и перспективной, без всяких мифологических уверток и политических спекуляций, ибо этническая идентичность не складывается и не образуется по директивным указаниям партии или с подачи политологов. В этом отношении стоит вспомнить классический пример — заявленный компартией при тоталитарном режиме мифический термин «советский народ», который после крушения социалистического государственного устройства в считанные дни сошел с исторической арены . Существование любого народа определяется собственной исконной территорией расселения, культурой, традициями, языком и др. О каком «казахстанском народе» может идти речь, если для диаспор, живущих ныне в республике, эти земли не являются исконными, нет единой «казахстанской» культуры, также как «казахстанского» языка и т.д.? Нужно четко понимать, что народы (а, по сути, это лишь диаспоры народов, ос¬новной этнической территорией расселения которых являются другие регионы и государства), живущие в Казахстане, невозможно просто и механически суммировать в «казахстанский народ»48. Все люди, живущие в нашей стране, могут объединяться лишь понятием «население», «граждане», но никак не один «народ». Что касается казахского суда биев, то они, выстраивая свод правил и норм, носящих юридический статус для справедливого регулирования отношений между людьми и представителями власти, основывали его на историко-культурных традициях, интересах и потребностях именно казахского народа. Вот почему современным законотворцам суверенной Республики Казахстан так важно четко помнить об этих историко-правовых основах, тысячелетиями заложенных их предками . В заключение следует особо подчеркнуть, что фундаментальные комплексные исследования антропологических особенностей древнего и современного населения Казахстана неопровержимо свидетельствуют о том, что формирование этноантропологической основы казахского народа генетически тесно связано со всеми этапами и периодами этноисторического и социокультурого развития местных насельников Казахстана от бронзового века до современности. Национальная значимость этого уникального процесса сложения единой антропологической общности казахского народа состоит в том, что свойственные казахам морфофизиологические черты образуют собственный расовый комплекс — казахстанский вариант тураноидной расы, имеющий самостоятельный статус в ряду антропологических типов, характерных для народов Евразии. Он складывался и развивался одновременно и в тесной связи с его этнокультурной и этнолингвистической общностью на протяжении ряда тысячелетий на единой географической территории, каким является Казахстан. Такой антропологический и этнокультурный сплав на территории древнего и средневекового Казахстана, несомненно, служит прочным гарантом не только незыблемости и этносоциальной целостности казахского народа, но и его дальнейшего поступательного движения и развития, обогащенного общей национальной идеей с учетом современных требований цивилизационного преобразования мира. На наш взгляд, именно в этом контексте должна формироваться и развиваться национальная правовая система, и быть принята, прежде всего, общественным сознанием, а также в законодательном порядке государством, а затем уже признанной в масштабе всего цивилизованного мира как неотъемлемая часть жизнеустройства, экономики, политики и культуры нашей суверенной страны.

Кадырбаев А.Ш.— доктор исторических наук (Москва) Взаимоотношения кочевых народов Великой Степи — тюркоязычных казахов с монголоязычными ойратами-джунгарами и их прямыми потомками калмыками (называемыми общим тюркским словом «калмак» или «калмык» и в эпосах тюркских степных народов, и в преданиях, и в русских документах и летописях) насчитывают сотни лет. Столкновения с ойратами, в этногенезе которых значительна тюркская струя, начались еще в XV веке, почти одновременно с выходом казахов как этноса и государства на историческую арену Евразии. Ойраты еще во второй половине XІV века вышли из под власти всемонгольского хана и ими стали управлять их предводители — тайши, тайджи, хунтайджи, чья власть тогда распространялась до западных склонов Хангайских гор на востоке, песков Гоби на юге, Семиречья на западе, верховьев Иртыша и Енисея на севере. В конце первой половины XV века ойратов возглавил энергичный Эсен-хун-тайджи, объединивший основные ойратские племена и поколения, известные как чоросы, дэрбэты, торгоуты и хошоуты, в один союз, распространивший свою власть на всю Монголию и претендовавший даже на восстановление государства Чингиз-хана. Ойраты покинули свою прародину Халху — Монголию, двигаясь на запад в поисках свободных и пригодных для кочевания земель, которые они нашли к северу от Тянь-Шаня, в современной Джунгарии, отвоевывая их в течение XV века у своих тюркизированных «родичей» — моголов, чье государство возникло на руинах Чагатайского улуса — осколка империи Чингизидов. Уже в это время ойраты прорываются до Сыр-Дарьи. Первым из казахских ханов в войну с ойратами вступил Тахир, правивший в 1523—1531 годах. Он построил у подножия одной горы крепость «Джанатан» для отражения ойратских набегов. В 1626—1627 годах на тропу войны с ойратами вступал хан Ишим (Есим). В борьбе с ойратами прошла вся жизнь сына и наследника Ишима — Джангир-хана, побывавшего у них в плену. Джангир-хан принял смерть в бою с ойратами в 1652 году, погибнув в единоборстве с хунтайджи Галданом . К середине XVІІ века ситуация на казахских границах меняется. Если до этого угроза шла с востока от ойратов, то после распада в 1627 — 1628 годах ойратского союза и откочевки части ойратов из его пределов — племени хошоутов и Тибет, а торгоутов численностью около четверти миллиона человек во главе с Хо-Урлюком в Нижнее Поволжье и создания ими в 30-е годы XVІІ века под протекторатом России Калмыцкого ханства за счет ослабления Ногайской Орды и этом регионе, — положение становится угрожающим для казахов и на западе. Калмыки Поволжья при поддержке Российского государства тревожат своими набегами казахские кочевья. Оставшиеся кочевать на просторах Южной и За¬падной Сибири ойратские племена, пережив смутное время, начали объединяться под эгидой чоросских князей и в 1635 году под предводительством Батура-хунтайджи создали Джунгарское ханство, ставшее последней кочевой империей и истории Центральной Азии. В сентябре 1640 года по инициативе правителей обновленной Джунгарии в Тарбагатае собрался всемонгольский съезд— чулсаи, где был принят в качестве всемонгольского ойратский свод законов «Их Цааз» — «Великое уложение», призванный усилить единство монгольских народов под главенством ойратов перед лицом внешней опасности и уменьшить вероятность усобиц. Объединительные меры Батура-хунтайджи, правовой основой которых в строительстве джунгарской государственности был «Их Цааз», сопровождались развитием городов, буддийских монастырей, земель, ремесел в подвластных Джунгарскому ханству с XVІІ века оседлых областях Восточного Туркестана и Прииссыккулья . К концу XVІІ века положения «Их Цааз» стали основой монгольского правового памятника «Цааджин Бичик», принятого маньчжурской династией Цин, в 1644 году завоевавшей Китай и подчинившей Халху — Монголию, для управления халха-монголами, а позднее и ойратами. Примерно с этой же эпохой связано создание законодательного памятника казахов «Жеты Жаргы» — «Семь уложений» хана Тауке, текст которого во многом перекликается с ойратским «Их Цааз», что, несомненно, свидетельствует о культурных связях между этими кочевыми народами. Время правления сына Джангир-хана Тауке ассоциируется в казахской народной памяти с «золотым веком» казахской государственности, когда «народ жил в покое, существовал порядок, были законы и правосудие», олицетворением которых были суд биев и «Семь уложений» хана Тауке. При всех ратных достижениях Тауке-хана, снискавшего славу знатока военного дела и получившего за храбрость титул «батыра» в боях с ойратами и калмыками, все же главная его заслуга в казахской истории состоит в том, что он был вдохновителем законотворчества и в этом качестве строителем Казахского государства. Неудивительно, что ко времени правления хана Тауке относится деятельность самых знаменитых представителей суда биев в Казахской степи — Толе бия, Айтеке бия и Казыбек бия. Сходство между казахским и ойратским «Уложениями» объясняется и идентичными условиями хозяйственно-производственной деятельности кочевого образа жизни, который вели казахи и ойраты с калмыками, несмотря на то, что казахи оказались под влиянием исламской цивилизации, а ойраты и калмыки — ламаистской или тибетской ветви буддизма. Как и «Жеты Жаргы», «Их Цааз» носил сословный характер, законодательно закреплял традиционные привилегии ойратского и калмыцкого обществ и деление их на «цаган» и «хара ясун» («белую» и «черную кость»). Если у казахов высшими сословиями были знать «белой кости» — потомки Чингиз-хана, они же султаны, и «кожа», или ходжи— потомки сподвижников пророка Мухаммада, представители мусульманского духовенства, то, как представляется, у ойратов и калмыков им соответствовали по властным полномочиям хунтайджи-правители и нойоны. Нойоны принадлежали к «белой кости» и вели свою родословную от предков Чингиз-хана. Как и титул «султан» у казахов, звание «нойон» было наследственным, по праву рождения. Большим почетом в ойратском и калмыцком обществах пользовались ламаистские священнослужители, освобожденные от податей, военной службы и прочих повинностей, в подчинение которым хунтайджи и нойонами выделялись из простых кочевников люди, т.н. «шабинеры», освобожденные по закону от податей и несения воинской службы. К ойратской знати «черной кости», подобно биям — главам родов и племен у казахов, вероятно, можно отнести зайсангов, которые часто по наследству управляли аймаками — административно-хозяйственными единицами, на которые делились Джунгарское и Калмыцкое ханства. Но, в отличие от биев, зайсанги могли быть отстранены от власти по произволу нойнов и хунтайджи, лишиться этого звания и даже жизни. Кроме того, ойраты и калмыки не знали такого уникального явления как суд биев, освященного казахской народной традицией, поскольку зайсанги не обладали судебными полномочиями. Особое место в ойратской сословной структуре занимали дарханы и эркетени, где-то очень условно их можно сравнить с казахским сословием батыров. Они за особые заслуги освобождались от податей, повинностей и власти зайсангов, могли свободно кочевать в составе любого аймака или даже вне его. По законам 1640 года дарханом становился тот, кто спасал жизнь нойона в бою. В Калмыцком ханстве возможности стать дарханом значительно расширились, где от податей и повинностей освобождались не только они сами, но и члены их семей. Основную массу населения Джунгарского и Калмыцкого ханств составляли простолюдины-кочевники, т.н. албату. Как и казахские кочевники, они несли воинскую повинность, платили подати на содержание хунтайджи и нойонов, однако, на этом сходство заканчивается. Если казахские кочевники были свободными, к тому же имевшими личное оружие, людьми, хотя и не обладали правами знати «белой» и «черной кости», то в отличие от них албату были полностью подчинены своим нойонам и зайсангам, которые могли их наказывать, освободить, продать в одиночку или с семьей другому владельцу. Позднее, к XVІІІ веку у ойратов и калмыков была категория населения, сопоставимая с аналогичной в казахском обществе — рабами, называемыми по-разному — цоохоры, китады, цоохор мухулай, цоохор китады. Они были полностью зависимы от своего хозяина, которым мог быть не только представитель знати, но и простой кочевник. При этом цоохоры составляли «исключительную собственность» хозяев, которой последние могли располагать «по своему усмотрению»49. Таким образом, взаимоотношения казахов с ойратами-джунгарами и калмыками—это не только войны, но и культурные связи, что нашло заметное отражение в памятниках права казахов и ойратов с калмыками — «Жеты Жаргы» и «Их Цааз», а также «Цааджин Бичик», многие положения которых перекликаются друг с другом. Вместе с тем, при всех параллелях между «Жеты Жаргы» с «Их Цааз» и «Цааджин Бичик», они имеют и существенные отличия, поскольку в казахском обществе не было такой более всеобъемлющей власти государства над подданными, как в Джунгарском и Калмыцком ханствах, которые по этому признаку хотя еще нельзя назвать государствами восточной деспотии, но все же можно признать, что ойраты и калмыки гораздо ближе подошли к этому образцу, чем казахи. Ойратский «Их Цааз», и в особенности «Цааджин Бичик», отлича¬ются от «Жеты Жаргы» чрезмерной регламентацией всех сторон общественной и частной жизни кочевников. Если в «Уложении» Тауке-хана есть понятие преступления против личности, но нет понятия преступления против государства, то в «Их Цааз» и «Цааджин Бичик» предусмотрены за преступления против государства целая система жесточайших наказаний — от крупных штрафов в виде взимания с виновного голов скота, ударов плетью или палками, до заточения в тюрьму и смертной казни путем удушения, отсечения головы, разрубания на куски, а также отдачи в рабство виновного и его семьи. Вышеизложенные обстоятельства обусловили более, говоря современным языком, «демократический» характер «Жеты Жаргы» сравнительно с «Их Цааз» и «Цааджин Бичик» в части прав и свобод всех сословий кочевого общества, каковыми были казахи, ойраты и калмыки, но предопределили большую слабость казахской государственности по сравнению с джунгарской, не говоря уже о халха-монголах под властью Цинской династии, на порядок более централизованных и эффективных в плане военной организации, что и проявилось в джунгарско-казахских войнах. Но войны канули в Лету, а культурные контакты этих народов продолжаются, поскольку невозможно представить историю казахов вне связей с ойратами, калмыками и халхасцами, о чем и свидетельствуют рассмотренные выше памятники права казахов, ойратов и халха-монголов — «Жеты Жаргы», «Их Цааз» и «Цааджин Бичик».

Енді былай ғой. Кеше 30 шақты, бүгін 20 шақты баяндамалар тыңдалып отыр. Осы баяндамалардың ішінде билер соты, қазақ құқығын, тұтастай бітім-болмысын дәл ашуға жақын келген бірнеше ғана баяндамалар бар. Атап айтсақ, Салық Зиманұлының баяндамасы, Е.С. Сапарғалиев және С.Ф.Ударцев жақын келген сияқты. Қалғандары да дұрыс, біpaқ олар қазақ әдет-құқығын фрагментальді түрде ғана ашып көрсете алды. Ал "тұтастай алып, толық ашып көрсете алған және көрсетуге жақындаған деп осы үш баяндаманы атап өтер едім. Неге деп ойлансақ, шын мәнінде осы киллер юрист-заңгер бола тұра, қазақ әдет-құқығын, сот билігін танып білуде, заң саласындағы жинақталған әдістемелермен, түсініктемелермен, ұғымдармен шектелген жоқ. Бұл тіпті керек десеңіз гуманитарлық ойлау жүйесінің озық үлгілерін, осы құбылысты, яғни, билер сотын танып білуге жұмсауға тырысты. Сонда ғана билер соты өз қырын, сонда ғана өз құпиясын ашқызады. Ал мына қоғамдық ғылымдардың жеке-жеке салалар тұрғысынан келсек, біз әдет-құқығын, қазақ құқығын, билер сотын тани алмаймыз. Енді байқап отырған шығарсыздар. Қaзіpгі кезде ең басты мәселе біздер үшін әдістемелік зерттеу, методологиялық зерттеу. Өйткені бүлдіріп алуымыз мүмкін бұл құбылысты. Дұрыс бақыладық, дұрыс түсіндік, әлемдегі «уникум» жеке-дара құбылыс, қоғамдық құбылыс. Ал оны құймақ күнде, ғылыми тұрғыда суретін беру үшін елдің әдістемелік тұғырымыз болуы керек. Әcіpece, заң саласы тұрғысынан соның әдістемелер тұрғысынан, ұғым түсініктер тұрғысынан келсек, билер институтын, қазақ құқығын онда тіптен тани алмаймыз. Өйткені, Е.С. Сапарғалиев айтқандай «Қазақ құқығы, билер соты — синкретті ойлау жүйесімен негізделген» дейді. Демек, бұл құбылысты тану үшін синкретті ойлау керек. Ол әдіс философияда жатыр, юрисируденциялық көзқарас, «Правовое мировозрение» дедің ғой, ол жалпы құбылыстың біp ғана жағын бере алады, нормативті жағын ғана береді, тұтастай алмайды. Ал мына қазақ билер соты, әcіpece қазақ құқығы, оның нормативтілігі біp ғана жағы, ал ең басты жағы, тұлғасы, бітімі қоғамның бүкіл өн бойына кіpіп кеткенінде. Оны бұзып алмау үшін осындай методологиялық тұрғыдан келіп қарастыру қажет. Біp-eкі мысал келтірейін: Қазақ құқығы eкі түрлі нормалар жиынтығынан тұрады. Оның біpіншіcі және ең бастысы табиғат заңдары. «Нормы естестственного право» — «табиғи құқық» деп жүрміз ғой. Қазақ қоғамының экономикалық саласында тікелей осы табиғат заңдары іcкe асты. Табиғаттың маусымға байланысты көшіп-қонуы дегеніміз де сол. Немесе, қараңыз, «неке саласы». Неке саласындағы басты принцип «жеті атаға дейін қыз алыспау» деп жүрміз. Бұл не? Бұл табиғат заңы! Табиғи сұрыптау заңы! Tіпті мына eкі жастың біp-біpінің сүйіспеншілігі болсын, келісім болсын ата-анасының, қалыңмалын бepcін, біpaқ жеті атаға дейін қыз алыспау қағидасын бұзды ма, бұзылады, заңсыз деп есептеледі. Яғни, міне билер сотының құпиясы осында. Билер соты — жасанды заң, адамның қолдан жасаған заңын, келісімін жібермейді. Әуелі табиғи заңы іcкe асады, табиғат заңына сай келсе ғана, оған қарсы келмесе мемлекеттік заң келісімін, оның басты сүйіспеншілігі сосын ғана қалған нормалар іcкe асады. Mінe құпиясы. Бұл жерде де баласы егер үйленген болса екен, тіpі кезімде, оның жеке меншігі бөліп алатын болған. Қазіp мұндай құқық eшбіp Еуропа елдерінде жоқ, болған емес. Тек қана қазақ құқығында болған. Неге? Жаратылыс заңы! Қазақ құқығы мынау ұрпақты өcіpy, ұрпақты жалғастыру талабы, табиғат талабы осыны біpінші алға қояды. Біpінші талабы — осы, ал eкінші талабы — екеуінің меншігін қорғау, жеке сақтау, бұл екінші кезеңде іcкe асатын құбылыс. Сондықтан мына қазақ құқығын түсіну үшін «нормы естественного право» — «табиғи құқық нормалары» нақ осы қазақ құқығында іcкe асты және билер сотының құпиясы да осында. Ол жасанды құқықты, жасанды норманы жіберген жоқ. Тағы біp мәселе, мынау — билер сотының идеологиясы. Билер сотын құрған кезде қандай идеяны қазақ қоғамы басшылыққа алды. Ең басты идея неде болды? Бұл әділ болу керек десең, ашық болу керек дейді. Бұнда емес басты мәселе, билер сотын құрудағы ең басты мәселе — сотқа бармау идеясы, соттаспау, бет жыртыспау, сотқа жоламау дейді. Mінe, билер сотының негізінде жатқан идея осы. Өлсең де өз дауыңды өзің шеш, ар сотыңмен, өзіңнің келісіміңмен өзің шеш. Сотқа кім барады? Сотқа әділдігі жетпеген адам барады, ceбeбі әділдік мықты адам, әділдік жоқ адамды әділдікпен қуаттап күшейтіп жібереді. Әлгі адам осыдан кейін әділдікпен одан әpі қарай қоғамның толыққанды мүшecі болып кете береді. Бұл билер сотын құрудағы идея, басты идеологияның біpі еді. Келесі идеология, басты идеология адам дауласпай өміp cүpyі керек, ал егер ондай тыныш өміpгe елі келмесе, яғни, басын дауға кіpгізce ол әрине адамның әлcіздігі, қателік. Онда әpбіp адам өз дауын би алдына бармай өзі шешеді. Сондықтан қазақ даласында билік тану да қазақтың билер соты құндылық деп есептелген жоқ. Қажеттілік мәжбүрлік ол, өйткені, адамның көбі ілімcіз, өз басына өз әлі келмейді, басын дауға тығып жібepeді, оны алып шығу керек, амалсыздан би болып отырмыз дейді. Мәселен, Абай қуанған ғой балалары өскен кезде мінеки, алдымды даудан құтқарады деп. Екінші, билер сотының нeгізі — әділ билер, әділ билер соңында. Ең біpінші ол даугер, әділ талапкер, әділдікке лайықты қоғам мүшесі, мінe билер сотының нeгізі сонда. Әділ қоғам, білесіздер билер алдын жүгінген адам даугер адам болса, қараң адам болса оны қабылдамайды, «билік сұрауға айтуға жарамайсыз дейді билік айтқанға көмектеспеймін жүре бер, қарақшысың сен» деп қабылдамайды ол. Бидің алдына келу деген өз биін жоғары адам, адамгершілігі мықты, құдайға жақын адам, одан көмек алу үшін оған лайық болуы қажет, тыныш, даусыз өміpгe лайық болуы керек. Mінe сондай адамды ғана қабылдайтын болған. Тағы біp мәселе, менің айтайын дегенім билер сотын құрудағы осы қазақ қоғамының басты мақсаты билер сотын мақтау, мадақтауда емес, кepіcіншe, өз басына өзі ие болатын, өз әділдігі өзіне жететін, сырттан әділдік іздемейтін, сыртқы сотқа жүгінбейтін, тіпті билер сотына бармайтын, өзінің ішкі сотымен ар сотымен шектелетін, толыққанды қоғам мүшесін тәрбиелеу, дәріптеу еді. Өйткені билердің өзі осындай үлгілі қоғам мүшелері бола білді. Билер ең алдымен соттық билікпен тәрбиелеген жоқ, олар әуелі өзінің жүріс-тұрысымен тәрбиеледі, өзінің өміpімeн тәрбиеледі қоғам мүшелерін. Содан болмаған жағдайда ғана билік айтып, билік шығарып сол билікпен тәрбиелеуге тура келді. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы билік қатынастарын зерттеу осы қатынастардың және солар арқылы жалпы биліктің (билік құбылысының, билік феноменінің) табиғатын ашуға, мәнін түcінyгe жағдай жасар бағыт-бағдарларды, жол-тараптарды сілтейді. Ceбeбі, дәстүрлі қазақ қоғамындағы билік қатынастары өзінің мөлдірлігімен, шынайылығымен, бүркемеленбеген табиғатымен ерекшеленетін. Өзінің «таза», «бұзылмаған пәк» сұлбасын сақтаған күш іcкe асатын. Дәстүрлі қоғамдарда, оның ішіндe көшпелі дәстүрлі қоғамдарда билік сол билік иесімен тығыз байланысты қарастырылады. Билік пен билік иесі ажырамас бірлікте, ымы-жымы біp, құйма күйде өміp сүреді. Тіптен, билік иесінің жеке басының қасиеттері ерекшеліктері биліктің, лауазымның, билік орнының, мәртебесінің қасиеттеріне, ерекшеліктеріне таңылып жатады. Дәстүрлі қазақ қоғамы үшін қоғамдық қатынастар ұғымынан гөpі адам аралық қатынастар, тұлғалық қатынастар, тұлғаралық қатынастар деген атаулар, ұғымдар дәл келеді. Ceбебі, қоғамдағы қоғамдық қатынастар жеке адамаралық қатынастар сипатында болады, ал адамаралық қатынастар шынайы, табиғи әpі ашық болатын. Сондықтан олар тұлғаралық сипатта болды да, олар бүкіл қоғамға жария және белгілі жағдайда іcкe асты. Өйткені ауызша сөйлеу мәдениеті шырқай дамыған, ауызша ақпарат беру және алу, ұрпақтан ұрпаққа ауызша сөйлеу үрдісі арқылы естелік қалдыру мәдениеті өсіп-өнген қазақ қоғамы үшін, әpі өміpі көшіп-қонумен, әрдайым өзара тығыз байланыста ететін көшпелі қоғам үшін бұл қатардағы оқиға болатын. Сондықтан билік қатынастары да белгілі біp тұлғаның билікке ие болуы немесе билік жасауы не болмаса билік күшеюі не биліктен айырылуы ұғымдары деңгейінде іcкe асатын және көpініc табатын. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы билік қатынастарының тағы біp ерекшелігі олар әдет құқығына негізделген еді және осы құқық нормаларының талаптары аясында қызмет ететін. Ал, қазақ әдет құқығы құқықтық нормалардың екі үлкен тобынан құралғаны бeлгілі. Біpінші топтағы нормалар — жаратылыс құқығының нормалары eді (нормы естественного права), ал екінші топ нормалары — жасанды құқық нормалары, оның ішінде саяси (мемлекеттік) билік органдарының құрастырған нормалары (жарғылары) еді. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы билік органдары, оның ішінде билер соттары да, өз қызметтерінде негізінен жаратылыс құқығының нормаларына басымдық бepіп отырды, соларды қолдады. Айтылған ойдың дәлелі ретінде жеті атаға дейін қыз алыспау қағидаттың қазақ даласында іcкe асуын қарастыруға болады. Бұл қағидат табиғи сұрыптау заңы — жаратылыс заңының көшпелі қоғамның неке қатынастарындағы көрініcі еді. Қазақ қоғамында егер бұл қағидат бұзылса, неке заңсыз деп есептелді. Тіптен қалыңмалы төленіп қойған жағдайда да бұл қағидатты бұзғандар жазаға тартылып отырды. Яғни, жеке адамдардың өзара келісімі сүйіспеншілігі тек табиғат заңына қарсы келмесе ғана билер соты тарапынан қуатталды. Бүгінгі ғылыми зерттеулерде әділ би болу, тура би болу — билер сотының басты мақсаты, оның қызметінің ең негізгі арқауы eді деген тұжырым басым. Бұл тұжырымдар — шындық, біpaқ толық шындық емес. Ceбeбі билер сотын құрудың, оның қызметінің негізінде жатқан басты ой-саналық арқау, саналы мақсат (идеология) — сотқа бармау идеологиясы еді соттаспау, сотқа барып бет жыртыспау ой-санасы еді. Өзін сыйлайтын адам басын дауға салмауы керек, басын дауға түcіpмeyі керек деген ой-сана билер сотының құрылымының және қызметінің негізінде жатқан ең басты саналы мақсат, идеологиялық тіpey еді. «Шақшадай басың шарадай болып дауға түспесін деген» сөз қазақ даласында кең тараған тілектің, батаның біpі болатын. Адам дауласпай өміp cүpyі керек, ал егер ондай тыныш өміpгe әлі келмесе — яғни, басын дауға кіpгізіп алса, ол адамның әлсіздігі, қателігі деп түсінілді. Әpбіp адам өз дауын би алдына бармай, сотқа жеткізбей өзара келісіммен шешyі керек. Мінеки, билер сотының негізінде жатқан басты ой-сана, басты идеология осы еді. Дәстүрлі билік танымға сүйенсек билер сотының нәтижелі де әділ қызмет іcтeyінің басты шарттарына әділ әpі ашық қоғамдық қатынастардың орнауы, әділ қоғамдық сананың орнығуы, әділдікке лайық қоғам мүшелерінің болуы (әділ даугерлер, әділ талапкерлер, әділ куәлер т.с.с.) жатады. Мінеки, осы шарттар орындалған жағдайда ғана әділ бидің әділ билік орнатуы және әділ билік жасауы қоғам өмірінің кең тараған қатардағы көpініcі болмақ. Билер сотының құрылымының, қызметтік негізінде жатқан келесі біp басты мақсат (идеологиялық-саналық нысан) — түзу ниет, әділ пиғыл тәрбиелеу, әділ ниетті, әділ пиғылды адам тәрбиелеу. Әділ билік айту — әділ пиғылды, түзу ниетті адамның жаратылыс құқығына негізделген белгілі біp дауға көзқарасы, дау туралы шешімі, басы дауға тап болған адамға көмегі. Мұндай әділ ниетті адамдар би болуға, билік айтуға ұмтылмаған. Ондай іcті үлкен жауапкершілігі деп қашқан. Біpaқ даугерлер немесе олардың атынан бүкіл қоғам сұрағасын өзінің қоғамына, бастары дауға қалған жандарға берген көмегім деп, қоғамның еншісіне мойынсұнып би болуға, билік айтуға амалсыздан келіскен. Олар би болуға, билік айтуға ұмтылмаған. Kepіcіншe одан қашқан «Ондай жауапкершілікті мойынға алуға мен лайықтымын ба» — деп өздеріне сын көзбен қараған. Біpeyдің қателігіне осындай кeшіpім тұрғысынан келіп, осы деңгейде мәселені шeшіп кету (дау тудырып таласып жатпай, өзге біреудің билігіне — сот билігіне — жүгінбеу) кез келген адамаралық қайшылықты ең биік адами әділдік тұрғысынан шешудің көpініcі деп санады дәстүрлі қазақы қоғамның билік танымы. Құрметті әpіптecтep, Конференцияның қатысушысы ретінде менің ұсыныстарым бар.

Дорогие коллеги и участники Конференции!

У меня есть одно предложение как участника Конференции. Сегодня говорили, что проделана огромная работа по изучению казахского права. Причем отмечалось, что эта большая работа проделана академиком С.Зимановым. Правда, небольшая группа есть, я помогал фрагментарно с С.Узбекулы, но в основном проделал эту работу С. Зиманов. Десять томов уже выпущено, но большая исследовательская работа еще впереди. Я думаю, научное сообщество, органы власти и правительство должны помочь нашему патриарху. И предлагаю, чтобы Конференция вышла с предложением в правительстве с ходатайством рассмотреть вопрос о создании специального государственного научноисследователького учреждения (центра) для изучения казахского права «Жаргы» и правосудия биев.

Кубеев Е. К. — доктор юридических наук, профессор, ректор Карагандинского Государственного Университета им. Е.А.Букетова (Караганда) В настоящее время в условиях развития правового государства, существенную роль играет правовая культура общества и различных социальных групп. Исследователи-правоведы отмечают, что общий уровень правовой культуры казахстанского общества весьма низок. Очевиден существенный разрыв между провозглашенными конституционными нормами и реальными правоотношениями . Это обусловлено тем, что в настоящее время происходит разрушение образа жизни, сформированного в советское время, и складывается новая культура, которая основана на либерально-демократических принципах в сочетании с традиционно-религиозными основами. Это оказывает огромное влияние на формирование современной правовой культуры общества. В Республике Казахстан в настоящее время появляются новые подходы к общецивилизационным ценностям, призванным комплексно и непротиворечиво отразить морально-нравственные стандарты, обусловленные постсоветской историей, различными религиями и потребностями отдельных социальных групп. При этом следует обратить внимание не только, и не столько на историко-правовые основы западной цивилизации, сколько на культурные ценности традиционного казахского общества, основным выразителем которых был суд биев. Именно посредством суда биев в казахском обществе распространялись идеи справедливости, гумманости, примирения. По существу суд биев выступал в качестве гражданского института, осуществляющего как судебные, так и общесоциальные функции по формированию правопонимания в казахском обществе, решению многих вопросов в жизни Казахской степи. В историко-правовых исследованиях отмечается, что судебная власть в казахском обществе издревле осуществлялась в основном биями. Суд биев был не только центральным институтом судебно-процессуального права, но и долгое время важнейшим активным центром общественно-политической и, в частности, правовой жизни казахов. Особенностью суда биев является то, что он, по сути, представляет собой лишь один из аспектов деятельности биев, которые в казахском обществе составляли «группу хранителей», т.е. знатоков и толкователей обычного права, спорадически, периодически или постоянно осуществляющих судебно-посреднические функции. Судебная власть, которая принадлежала биям, имела исключительное значение в казахском кочевом обществе. Она была ведущей формой власти в системе самоуправления, широко распространенной, близкой и понятной народу, заслужившей уважение и опиравшейся на него. По сравнению с ханской властью, судебная власть была наиболее развитой, досточно полно себя реализовавшей. В понимании кочевников она выступала символом государственности, являлась удобным, эффективным, быстрым, можно сказать, универсальным средством осуществления государственной власти. Поэтому почти все государственные органы в достижении своих целей, в осуществлении своей деятельности старались использовать или опираться на судебную власть. В обществе кочевников судебная власть настолько почиталась, что иногда ставилась выше власти хана50. В литературе утвердилось, что слово «бий» (би) происходит от тюркского — «бей», «би», означающего важный должностной титул при восточных правителях—ханах, султанах, или на автономной территории, и носит в себе элементы «власти». Всюду под ним понимали «власть», «властвующую особу» как правило, в роли советника или идеолога, консультанта. В казахском кочевом обществе слово «би» имело и специально-содержательное понятие и развивалось преимущественно в судебную функцию. Бии выделялись в особую группу людей, больше связанных правосудием. В тех исторических степных условиях судебная власть имела двойное назначение: отправления суда и нормотворческое. Казахские бии были отделены от администрации земель и родов, всегда оказались больше «совестливыми» судьями и законодателями51. В этом состоит основное отличие казахских биев от беков-биев в других тюркоязычных странах. Бийская судебная власть в Казахстане, в отлинне от соседних стран и отдельных центрально-азиатских регионов, в которых преобладала земледельческаяили городская культура, и связанные с нею нормы права, в том числе и нормы исламского права, была светской и ментальной, пользовалась большим влиянием на общегражданскую власть, в том числе на гражданско-династическую власть государей и правителей, нередко делила верховную власть вместе с ними. Бий (би) — это в первую очередь судья. Власть бия считалась коренной властью, уходяшеи в глубь истории самого народа в отличие от власти ханов, имеющих «неказахское происхождение». Один их известных русских исследователей казахского обычного права И. А. Козлов дал следующее определение бийскому суду: «В сознании народа звание принадлежит тем немногим, которые отличались безукоризненной честностью, природным умом, соединяют глубокое познание в коренных обычаях народа. Бий есть живая летопись народа, юрист или законовед его»52. Такой отзыв был всеобщим со стороны тех, кто был знаком с судебно-правовой системой казахов. По мнению исследователя Д. Зуева, «казахские бии были мудрейшими достойнейшими», что их суд представлял «светлые страницы далекого прошлого когда в тихом укладе патриархальной жизни он был столь же чист и правдив, как сама жизнь» . Другой автор Б.Н. Дельвиг биев именует не иначе, как «единственными хранителями обычного права» . По мнению А. Крахалева, «в отношении справедливости суда, киргизы (казахи) очень требовательны... Справедливость — присутствие ее всего важнее» . В казахском обычном праве имеется целый пласт принципов и норм, определяющих суть правовой культуры традиционного казахского общества: «Атацныц улы болма, адамныц улы бол» — «Не будь сыном только своего отца, а будь сыном человечества»; «Туғанына бұрғаны - бидің құдай ұрғаны» — «Нет больше кары для бия-судьи, чем его пристрастия в пользу родственника»; «Таста тамыр жоқ, биде бауыр жоқ» — «Камень не имеет корня, также и бий не имеет родственника». Истина и справедливость, стремление к их постижению были фундаментальными основами судопроизводства и выносимых судебных реений биев, основанных на нормах казахского права: «Атаңның құлы айтса да әділдікке басыңды и» — «Поклонись справедливости, если она высказана даже и рабом твоего отца»; «Тіл жүйрік емес, шын жүйрік» — «В красноречии важна выразительность, но ценнее истина». Важная особенность казахского бийского суда— это его духовность, то есть признание примата духовного содержания рассматриваемого дела перед его материально-предметным содержанием, с одной стороны, и руководство моральными принципами «совестливости», с другой. В народной памяти сохранились слова: «Шыннан езге кудай жок» — «Нет бога выше правды»; «Малым — жанымның садағасы, жаным— арымның садағасы»— «Материальное богатство должно служить духовности, а в духовности главное—честь». Эти высказывания имели реальные содержания: в человеке его совесть, честь и достоинство объявлялись высшими ценностями. Сила этой высокой морали предопределялась тем, что она, пройдя века, отмечает академик С.З. Зиманов, утвердилась как составляющая часть народного менталитета казахов . Применительно к правосудию эта общая мораль находила отражение в таких нормативно-моральных принципах: «Ханда қырық кісінің ақылы бар, биде қырық кісінің бітімі мен ары бар» — «У властелина-хана — ум сорока людей, а у бия — знание и совесть сорока людей»; «Бай мал сақтайды, би ар сақтайды» — «Богач — это хранитель скота, а би является хранителем совести»; «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» — «Судья би беспристрастен, ибо у него нет пристрастия в пользу своих и не своих, нарушение этой заповеди ведет к гибели самого правосудия». В новейшее время известный деятель национальной культуры С. Сейфуллин писал о казахских биях: «Бием становились те, которые были предельно преданы завещаниям и наследию мудрых предков, освоили прошедшую историческую селекцию древних правил и норм, обычаев достаточно полно себя реализовавшей. В понимании кочевников она выступала как бы символом государственности, являлась удобным, эффективным, быстрым, можно сказать, универсальным средством осуществления государственной власти. Поэтому почти все государственные органы в достижении своих целей, в осуществлении своей деятельности старались использовать или опираться на судебную власть. В обществе кочевников судебная власть настолько почиталась, что иногда ставилась выше власти хана . В литературе утвердилось, что слово «бий» (би) происходит от тюркского — «бек», «бей», «би», означающего важный должностной титул при восточных правителях —ханах, султанах, или на автономной территории, и носит в себе элементы «власти». Всюду под ним понимали «власть», «властвующую особу» — как правило, в роли советника или идеолога, консультанта. В казахском кочевом обществе слово «би» имело и специально-содержательное понятие и развивалось преимущественно в судебную функцию. Бии выделялись в особую группу людей, больше связанных правосудием. В тех исторических степных условиях судебная власть имела двойное назначение: отправления суда и нормотворческое. Казахские бии были отделены от администрации земель и родов, всегда оставались больше «совестливыми» судьями и законодателями . В этом состоит основное отличие казахских биев от беков-биев в других тюркоязычных странах. Бийская судебная власть в Казахстане, в отличие от соседних стран и отдельных центрально-азиатских регионов, в которых преобладала земледельческая или городская культура, и связанные с нею нормы права, в том числе и нормы исламского права, была светской и ментальной, пользовалась большим влиянием на общегражданскую власть, в том числе на гражданско-династическую власть государей и правителей, нередко делила верховную власть вместе с ними. Бий (би) — это в первую очередь судья. Власть бия считалась коренной властью, уходящей в глубь истории самого народа в отличие от власти ханов, имеющих «неказахское происхождение». Один их известных русских исследователей казахского обычного права И.А. Козлов дал следующее определение бийскому суду: «В сознании народа звание бия принадлежит тем немногим, которые отличались безукоризненной честностью, природным умом, соединяют глубокое познание в коренных обычаях народа. Бий есть живая летопись народа, юрист или законовед его» . Такой отзыв был всеобщим со стороны тех, кто был знаком с судебно-правовой системой казахов. По мнению исследователя Д. Зуева, «казахские бии были мудрейшими и достойнейшими», что их суд представлял «светлые страницы далекого прошлого, когда в тихом укладе патриархальной жизни он был столь же чист и правдив, как сама жизнь» . Другой автор Б.Н. Дельвиг биев именует не иначе, как «единственными хранителями обычного права» . По мнению А. Крахалева, «в отношении справедливости суда, киргизы (казахи) очень требовательны... Справедливость — присутствие ее всего важнее» . В казахском обычном праве имеется целый пласт принципов и норм, определяющих суть правовой культуры традиционного казахского общества: «Атаңныц ұлы болма, адамның ұлы бол» — «Не будь сыном только своего отца, а будь сыном человечества»; «Туғанына бұрғаны - бидің құдай ұрғаны» — «Нет больше кары для бия-судьи, чем его пристрастия в пользу родственника»; «Таста тамыр жоқ, биде бауыр жоқ» — «Камень не имеет корня, также и бий не имеет родственника». Истина и справедливость, стремление к их постижению были фундаментальными основами судопроизводства и выносимых судебных решений биев, основанных на нормах казахского права: «Атаңның құлы айтса да әділдікке басыңды и» — «Поклонись справедливости, если она высказана даже и рабом твоего отца»; «Тіл жүйрік емес, шын жүйрік» — «В красноречии важна выразительность, но ценнее истина». Важная особенность казахского бийского суда — это его духовность, то есть признание примата духовного содержания рассматриваемого дела перед его материально-предметным содержанием, с одной стороны, и руководство моральными принципами «совестливости», с другой. В народной памяти сохранились слова: «Шыннан өзге құдай жоқ» — «Нет бога выше правды»; «Малым — жанымның садағасы, жаным— арымның садағасы» — «Материальное богатство должно служить духовности, а в духов¬ности главное — честь». Эти высказывания имели реальные содержания: в чело¬веке его совесть, честь и достоинство объявлялись высшими ценностями. Сила згой высокой морали предопределялась тем, что она, пройдя века, отмечает академик С.З. Зиманов, утвердилась как составляющая часть народного менталитета казахов . Применительно к правосудию эта общая мораль находила отражение в таких нормативно-моральных принципах: «Ханда қырық кісінің ақылы бар, биде қырық кісінің бітімі мен ары бар» — «У властелина-хана — ум сорока людей, а у бия —знание и совесть сорока людей»; «Бай мал сақтайды, би ар сақтайды» — «Богач —это хранитель скота, а би является хранителем совести»; «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» — «Судья би беспристрастен, ибо у него нет пристрастия в пользу своих и не своих, нарушение этой заповеди ведет к гибели самого правосудия». В новейшее время известный деятель национальной культуры С. Сейфуллин писал о казахских биях: «Бием становились те, которые были предельно преданы завещаниям и наследию мудрых предков, освоили прошедшую историческую селекцию древних правил и норм, обычаев и традиций, законов — ереже и прецедентные судебные решения, высказывания и суждения мудрецов, знали их наизусть и обладали даром красноречия»53. В казахском кочевом обществе «би» и «оратор» применялись как односмысловые понятия. Причем, судебное «ораторство» у казахов было не столько красноречием вообще и формой речи, сколько оно носило доказательную силу, входило в средство доказывания и убедительности. Это выразилось в установочных изречениях: «Первенствует тот, кто находчив в выразительности». Сила слова в кочевом обществе всегда была настолько престижна и авторитетна, что часто победа доставалась тому, кто владел искусством речи. «Ердің құнын eкі ауыз сөзбен бітірер би» — «Искусный бий может решить дело об убийстве одной только краткой речью». Признавая, что «Өнер алды қызыл тіл» — «Из всех искусств самое важное — это языковая культура», в то же время казахское право сформировало свою судебную цель: «Тіл жүйрік емес, билікте шын жүйрік» — «Ценен язык, но ценнее в суде истина». В казахском обществе звание «бий» было не столько наследственным или жалуемым, сколько заслуженным, почетным званием. Бии не назначались и не избирались. По крайней мере, так было до вмешательства русской колониальной администрации в XІX в. Соискатель мог иногда определяться, выделяться биями, аксакалами и другими уважаемыми и умудренными жизнью людьми, первоначально оказавшими ему определенную поддержку, но стать бием можно лишь после народного признания претендента, заслуживающим такого звания. Основными требованиями, которые предъявлялись к бию как отправителю правосудия, были: обладание ораторским талантом, честность, доскональное знание норм обычного права, освоение основ богатства степного закона и его основных норм, зафиксированных в уложениях «Истинные установления Касым-хана» и «Древние установления Есим-хана», дополненных прецедентными постановлениями знаменитых биев. Обычаи, санкционированные государственной властью, превращались в правовые обычаи, отраженные в вышеназванных уложениях. Более известна попытка кодификации обычного права, принятая при правлении хана Тауке в конце XVІІ века. Кодекс, разработанный известными биями при Тауке-хане, получил название «Жеты жаргы» (семь установлений) . Таким образом, обычаи трансформировались в правовые обычаи, обеспеченные официальной властью и содержали в себе основы правовой культуры того общества. Нормы обычного права зачастую не предназначались для непосредственного, буквального применения и исполнения. Они выступали как классический образец (эталон) дисциплины и порядка. Основное в нормах обычного права — это их внутреннее содержание, лежащие в их основе принципы. Главное назначение — реализация принципов, не искажая их сути и содержания. Для реализации принципов нормы обычного права варьировали, приспосабливаясь к различным условиям среды применения. Это означало, что гораздо больше простора оставалось для убеждений и мнения людей, для их представлений и взглядов . Нормы обычного права, носителями и хранителями которых были в основном бии, составляли одновременно морально-нравственную и правовую основу казахской, обычно-правовой культуры. Следует отметить, что признание со стороны народа давало бию огромный авторитет и социальную власть над кочевниками. Однако именно честность, беспристрастность, знание обычаев и правильное их применение, а не государственное принуждение, обеспечивало исполнение решений суда биев. Бесчестный человек неизбежно утрачивал звание бия, так как никто не считал возможным обращаться к нему за справедливым решением. Безупречная репутация являлась необходимой и достаточной гарантией правосудия. Однако для признания претендента отвечающим этим требованиям, нужно было показать свое умение на практике, приняв участие в каком-либо судебном (правовом) споре. Успех в подобном деле фактически обеспечивал признание соискателя бием. Иные критерии (социальное происхождение, возраст и др.) не имели решающего значения. Например, исследователи иногда отмечают довольно ранний, даже для тех времен возраст (13 лет), когда претендент признавался бием. Бии происходи¬ли из различных социальных слоев казахского общества. Звание бия являлось своеобразной бессрочной лицензией на легальную юридическую практику в качестве судьи или адвоката. Разумеется, бии отличались друг от друга по степени власти и сфере влияния, занимали разные ступени в судебной иерархии — от бия небольшого аульного, родового коллектива до биев, слава и влияние которых простирались на жузы, улусы и на всю территорию Казахской государственности. В зависимости от этого менялась и жесткость требований, предъявляемых к биям. Судебное разбирательство составляло основную функцию судей биев. Именно на этой стадии бии должны были раскрыть свое умение, опыт и выступить в роли «глашатаев правды», знатоков обычаев, «блюстителей порядка» и справедливости, защитников традиций: показать способность в красноречии, умении применять различные способы и ухищрения в разрешении конфликтных судебных дел. Таким образом, современная правовая культура отражает некоторые результаты развития традиционного общества. При этом следует обратить внимание, что исторические результаты оцениваются учеными и обществом через некоторое время. В юридической литературе отмечается относительность и разнооб-разность оценок правовой культуры различных исторических периодов. Разные люди, различные общности людей, политические партии, лица, находящиеся у власти, оппозиционеры могут по-разному оценивать культурные достижения в государственно-правовой сфере. Однако в современных исследованиях отмечается, что история уже выработала некоторые общецивилизационные критерии в определении уровня правовой культуры, и на этой основе создается возможность для определения основных направлений развития современной правовой культуры, истоки которой следует искать в деятельности суда биев. К их числу можно отнести: безукоризненную честность; справедливость; гласность; компетентность; уважение народа; беспристрастность; признание мудрости со стороны народа. Необходимо подчеркнуть нравственную составляющую суда биев, поскольку именно бийское судебное право в своей общей части, в своих принципах и сути организации, деятельности наиболее предметно и концентрировано выражало идеалы народовластия, а также опиралось больше на нормы высокой очеловече- ной морали. Именно последнее качество представляет особенность правосудия биев и определяет его место не только в национальном масштабе. В этом контексте бийская судебная система опередила свою социально-экономическую основу, вобрав и выбрав из нее преимущественно общелюдские ценности и придав им довлеющее значение в своей деятельности . На развитие казахстанской правовой государственности влияет множество факторов, однако, по нашему мнению, морально-нравственным вопросам в сфере правовой культуры уделяется недостаточное внимание. Большей частью современные юристы заняты юридико-техническими аспектами правового государства, влияние же морально-нравственных аспектов на реализацию права и правоприменительную практику исследуется крайне мало. Представляется важным в настоящее время формировать казахстанскую правовую культуру на принципах деятельности суда биев как социального института, выразившего концентрированную совокупность нравственных начал казахского общества.

С переходом насельников Великой степи к кочевому скотоводству произошли существенные изменения в уровне общественного развития, материальной и духовной культуры. Этнический массив степной полосы Евразии с эпохи древности создал возможности для освоения человеком обширных просторов аридных зон, недоступных для других способов хозяйствования. Степная цивилизация, основанная на применении биологических объектов, домашних животных, в качестве предмета и орудия труда, вела к максимально возможному использованию экологического потенциала степной зоны, что имеет не только актуальное теоретическое, но и большое прикладное значение. Межпоколенная адаптация к географической среде и доминирующее скотоводческое хозяйство кочевых и полукочевых племен порождали специфику кочевого быта, характерные особенности в социуме, своеобразие в развитии политогенеза и культурогенеза. Неразработанность проблемы кочевничества как особого варианта общечеловеческого развития, зачастую приводила к поверхностному видению сути кочевого общества. В связи с этим на современном этапе развития исторической науки насущной проблемой стало выявление специфики развития кочевых обществ Великой степи, без знания которой невозможна объективная и адекватная оценка феномена кочевничества и определение его места и роли в мировом историческом процессе. Следует обратить внимание на то, что в условиях номадизма наибольшее значение имело население, а не земля. Кочевники могли подвинуться, передвинуться, более того, мигрировать в соседние и отдаленные области, чего нельзя сказать о земледельческом населении, привязанном к земле. В кочевом обществе действовал принцип — будет народ, найдется земля. Приоритет населения в Великой степи является одним из важнейших принципов в понимании кочевничества. Отсюда проистекает первостепенная роль в кочевой среде родоплеменной системы, как основополагающего принципа общественного и государственного развития. Кочевники имели своеобразно организованные государственные образования. При этом важно отметить, что появление государств у кочевников — это результат их внутреннего развития и потребности общества, итог их сословно-классового разделения и глубокого имущественного расслоения. Высокая степень преемственности характера для прототюркской (гуннской), тюркской и посттюркской государственности — во времени и пространстве. При всех этнических и локальных вариантах были выработаны государственные традиции, сохранявшиеся в течение длительных исторических периодов по линии преемственной связи. Так, Кыпчакская государственность (XІ — нач. XІІІ) ухо¬дит своими корнями в глубь веков. Идеологическая основа власти, «как право на власть», на управление народом, определенной территорией, ставилась в прямую связь с избранничеством правителя самим Тенгри, которого чтили и понимали в двух ипостасях — в материальном смысле (Небо) и как верховное божество. Государством правил, как обычно, династийный род, из среды которого выходили верховные правители. Власть верховного правителя гуннов шаньюя была освящена божественным авторитетом — «небесной харизмой» (Тенгри). Сакральная природа власти шаньюя четко вписывалась в основные характеристики космического пространства. Небо и Земля характеризовались силой порождения, а Солнце и Луна — силой утверждения. Символом власти шаньюя была яшмовая печать. Государством правил династийный род Люаньди во главе с шаньюем. По представлению коктюрков, средоточием их государственности, лицом, воплощавшим государство, являлся каган. Тюркские каганы правили по воле Неба. Каганы верили, что они обладают особой силой и качествами, дарованными им Тенгри. Династийным каганским родом была Ашина. Тюркские орхонские надписи свидетельствуют, что каган, его династия порождены волею Неба, Земли, Воды и деятельностью тюркского народа. Кипчакское государство на территории Казахстана возглавляли ханы, верховным божеством которых являлся также Тенгри. Вместе с тем широко был распространен культ Неба, Солнца и Луны. Верховные ханы выходили из среды династийного рода Ельборили. Политическим, экономическим и культурным центром кочевого государства являлась ставка правителя. Верховные правители имели две резиденции — летнюю и зимнюю, в отличие от оседло-земледельческих обществ, где только одна столица. Место пребывания гуннского шаньюя в китайских источниках связывается с юртой или палаткой, в одном случае и с «дворцовым помещением», с другой. Летняя ставка шаньюя находилась на восточном берегу р. Орхон. Ставка могла быть кочевой и оседлой. Многочисленные сановники окружали гуннского правителя, в высшем эшелоне администрации имелись 24 чинов и титулов, находящихся в строгом соподчинении, иерархии. В силу устоявшихся традиций в гуннском государстве выделялись центр, левое и правое крылья, данное деление носило также иерархический характер. В ставках тюркских каганов находились знамя командующего войсками и органы управления государством. Военно-административное управление включало 28 титулов, к числу высших относились пять чинов. Традиционная форма управления включала разделение на центр, восточную и западную части, обеспечивая стабильность управления и обороны. В ханской ставке кипчаков, называвшейся ордой, находился аппарат управления, ведавший ханским имуществом и армией. В военно-административном отношении Кипчакское ханство делилось на центр и два крыла: Западное крыло со ставкой на реке Жаик (Урал), локализованной на месте города Сарайчика, восточное — на реке Сырдарье с резиденцией в городе Сыгнаке, центр государства находился в Тургайских степях Центрального Казахстана. Военно-административной системе придавалось исключительное значение, ибо она отражала специфику кочевого быта и была наиболее удобной для военной организации и кочевого способа существования. Своеобразие политогенеза кочевых обществ Центральной Азии обнаруживает атрибуты развитой государственности равно и с родоплеменными структурами, существующими как активно действующие социальные и социально-психологические факторы. Согласно письменным источникам, в гуннский племенной состав входили 24 племени. Государство у гуннов делилось не по территориальному признаку, а по количеству племен. Население с определенной территорией могли выставить десятки, сотни, тысячи и тому воинов. Иерархия родов и племен играла в гуниском обществе важную роль, причем на низшей ступени находились покоренные племена, включенные в гуннскую родоплеменную систему. В западно-тюркском каганате было десять племен, в социальном плане делившиеся на аристократические, подчиненные и вассальные, которые были связаны между собой строго установленными иерархическими отношениями. Каждая территориально-племенная единица выставляла 10-тысячное войско. Каган имел 100 тысяч воинов. В состав Кипчакского государства (Восточный Дешт-и Кипчак) входили 16 племен, состоящих из кипчакских, кимекских, огузских, древнебашкирских, печенежских племен. Их перечень не был случайным, он строго регламентирован в соответствии с династийным, социальным и политическим уровнем каждой из этнических единиц. Рельефно была выражена строгая иерархия племен. Нарративные источники фиксируют наличие письменности в кочевых государственных образованиях. Очевидно, необходимость в письме возникла из нужд административной, хозяйственной и дипломатической практики, из потребности фиксации государственных актов и традиций. Можно сделать предположение о наличии в кочевой среде писаного права (пока не обнаруженного). Со ІІ века до н.э. гунны проводили ежегодно перепись населения и скота, и на основании этого подсчета облагали людей налогом, брали налог со скота. В государстве велось письменное делопроизводство, имелись установления и законы. Одним из высших достижений эпохи Тюркского каганата стало создание и широкое распространение тюркской письменности, которая обладала двумя существенными и неоспоримыми достоинствами — автохтонностью и аутентичностью. Тюркская письменность была наиболее приспособленной для передачи фонетических закономерностей тюркских языков и диалектов. В Кипчакском ханстве имелось делопроизводство, велась переписка знати с правителями сопредельных стран. В письменных источниках упоминаются кипчакские ученые и мудрецы. Кочевые племена развивали традиции степной культуры, наиболее устойчивый блок которой был связан с особым феноменом, со степным образом жизни. Его глубинные истоки берут начало в бронзовом веке, стандарты утверждаются в сакской историко-культурной общности, дальнейшее развитие по линии преемственной связи наблюдается в тюркский период. Выработанные стереотипы степного образа жизни сохранились в течение длительных исторических периодов. Особенно рельефно они проявились в нравственных и поведенческих нормах тюркских этносов. О народах и племенах раннесредневекового Казахстана арабские путешественники, географы и историки в своих записках и сочинениях оставили ценные сведения. В частности, известный знаток тюркского мира арабский ученый ал-Джахиз (X в.) наделяет тюркские кочевые племена высокими морально-нравственными качествами. Он свидетельствует: «Тюрки не знают ни лести, ни обмана, ни лицемерия, ни наушничества, ни клеветы, ни двуличия, ни высокомерия с близкими, они не подвержены пороку ереси, не дают прихотям овладеть ими и не позволяют себе брать деньги за толкование». После появления государства важным регулятором поведения людей стало право и законы. «Кочующие скифы управляются справедливо и по законам»,— отмечают античные авторы. Гунны имели достаточно разработанное право. В Китайской летописи констатируется: «законы сюнну (гунны) просты, а поэтому управление целым государством подобно управлению телом». Содержащаяся в тюркских рунических памятниках информация позволяет говорить о разработанности права и законов (тору) У кок-тюрков. Был особый термин «торулуг» для сведущего в законах, знающего порядки. При всем разнообразии права и законов основными видами наказания во всех кочевых государствах была смертная казнь и композиция, выплаты, которые, как правило, производились скотом. В эпоху могущества кипчакских ханов в шедевре тюркоязычной поэзии «Кутадгу билиг», автор которой Юсуф Баласагуни (XІ в.), вкладывает в уста хана Кюнтогды следующие сентенции:

Кипчакское ханство явилось государством с наиболее развитой системой степной цивилизации. Несомненно, в рамках кипчакской государственности наличествовал свод степного права с его установлениями и распоряжениями. Об этом со всей убедительностью было сказано султаном Байбарсом в 1266 г. в ответном его письме иранскому ильхану Абага хану о том, что « Наша (кипчакская— Б.К.) Яса превыше Ясы Чингиз-хана». Таким образом, в кочевых обществах с эпохи древности вплоть до Кипчакского ханства в силу высокой степени преемственности традиционные представления о праве, законе и справедливости составляли неотъемлемую часть государственной концепции степной цивилизации. В заключение мне хочется искренне поздравить Салыка Зимановича с продуманной, стройной, аргументированной научной концепцией о казахском суде биев, в ходе которой была раскрыта важная специфика общественного развития кочевой цивилизации казахского народа. И всецело присоединиться к мнению Салыка Зимановича о том, что «Казахский суд биев, формировавшийся в недрах кочевой цивилизации и правовой культуры, для которой были характерны свободолюбие, народовластие и этноконсолидируклцая духовность, сила поэтики словесности и искусства красноречия, имел общекультурную ценность».

Елім, жұртым деп eңіpeгeн ерлерді ұлықтау ежелгі ата дәстүріміз болып саналады. Солардың біpі — шариғат заңының асқан білгіpі, Бұқардағы Шарифғаділ медресесінде 7 жыл оқып, абыз атанған, Түркістанда хандық құрған әз-Тәукенің кеңесші биі, әділет Заңы «Жеті жарғының» авторларының біpі, өзінен кейінгі шыққан қазақтың атақты үш биінің (Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би) ақылгөй бабасы Әнет баба (1628 —1723) атымен байланысты деуге болады. 1723 жылы қазақ-қалмақ соғысында ер жеткен бес ұлы бірдей оққа ұшып, қазақтың Сыр бойынан ауа көшкен тар заманында 95 жасқа келген Әнет баба еліндегі, жау шeбі Мұғалжар тауында қайғы мен қарттықтан белі бүгіліп, көшке ере алмай, жан тапсырған. Қазақ пен қалмақтың қырғын соғысы толастағаннан кейін, ел ecін жиған кезде Әнет бабаның сүйегін оның батыр билерінің біpі Көкенай Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауидің кесенесіне әкеп жерлеген. Әнет баба өз заманында «Билердің биі», «Ұлылардың ұстазы» баба атанған, оқымысты ғұлама, мемлекетаралық мәмлегер би болған, көрнекті тарихи тұлға. Қара қылды қақ жара билік айтып өткен ғұлама бабамыз туралы Шәкәрім Құдайбердіұлының «Қалқаман —Мамыр» поэмасында:

деп баға беруінің өзі өміp шындығы еді.

Жалпы «Жеті жарғымен» байланысты туындаған «Жеті қазына», «Жеті ата», «Жеті жұрт», «Жеті ғалам», «Жеті хақ» деген сияқты ұғымдардың көбі сол Әнет бабаның ecімімeн байланысты туындаған. Күлтөбенің басында күнде жиын болып, ел бірлігі, ер парызы, туған ұлдың ата-ана алдындағы қарызы таразыға тартылған кезде, жиылған көпшілік абыз бабадан «Дүниеде неше түрлі жетім бар?» деп сұрағанда, Әнет баба айтыпты:

деген өсиет сөз ел аузында сан ғасырлар бойы сақталып қалған. Әнет бабамен Бұқардың әкecі Қалқаман батыр көңілдес дос адамдар болса керек. Бірде ел аралап билік айтып жүрген Әнет бабаң Қалқаман батырдың үйіне келсе, батырдың әйелі жаңадан босанған екен. Қалқаман бидің қонақ eтіп сыйлап, кетерінде — «Баба нәрестеге ат қойып кетіңіз» — деп өтінсе керек. Сонда Әнет бабаң бесіктегі қырқынан шықпаған нәрестенің құлағына айғайлап:

деп ат қойған екен. («Қазақтың 100 би-шешені» — 95-бет Н.Төреқұлов). Қазақ «Жеті жоқ» деп Әнет бабаңның тұсынан мына нәрселерді айтады:

Сонда баба жеті сауалға үш-үштен топтан былай деп жауап бepіпті: Үш арсыз бар. Олар мыналар:

«Қадірсіз» дегенде, бұл жерде Әнет баба адам баласы жас уағында осы үш асыл нәрсенің қадірін білмейді, ес тоқтата келе опық жейді дегенді айтып отыр.

Әнет бабадан «Жеті қазынаға нелер жатады?» деп сұрағанда ол кіcі мүдірмей жауап беріпті.

Соны айтқанда біpey тұрып: «Баба, қазақта тағы біp мақал бар — «Бала белде, қатын жолда» дейді. Ер жігіт әйелді жаудан барып олжалап алады, айттырса қалыңмалына қырық жеті айдап апарып береді. Бұл — шығын. Қазақта тағы біp мәтел бар. «Қойныңдағы қатыныңа сенбе, астыңдағы атыңа сенбе» дейді. Тағы айтады — «Атың жаман болса сатып құтыларсың, қатының жаман болса қайтып құтыларсың». Соған қарағанда әйелді «жеті қазынаның біpі» деу дұрыс бола қояр ма екен?

Әнет бабаның осы сөзінен кейін әйелдің жеті қазынаның біpі екеніне күмән келтіру қазақ арасында мүлде тыйылыпты. Ел аузында мынадай аңыз-әңгіме бар. Төле би төбе би болып атағы шығып тұрғанда билердің біpeyі:

Төле амандасып, жай-күй сұрасқан соң, Әнет баба Төле биге арнап төбел бие сойғызып, төрткілдеп ошақ қаздырып қонақасы бepіпті. Кететін кезінде Төлені қасына шақырып алып, керегеде ілулі тұрған қорамсақты нұсқапты:

Төле бабаның айтқанын іcтeп, қозы жауырын қу жебені суырып алып, бабаға ұсыныпты.

Былай шыға бере, Төленің жанындағы жолдастары түкке түсінбей: Төке, Әнет бабаның мұнысы нecі? Біз жебе көрмей жүр дегені ме? — деп сұрапты.

СондаТөле би:

Қазыбек 16 жасында билікке жаңа араласа бастаған кезде, Әнет бабаға келіп біp жаз жанында болып өсиет сөздерін ecтіп, қара күзде еліне кетерде бабадан бата сұрағанда былай депті-мыс дейтін аңыз да бар. Құранның біp бетін ашып, біp аятын оқыпты да, осында АКМ деген үш әріптен құралған сөз бар. Соны eкі қайталасаң, алты сөздің басы шығады. Ол: алтын, әйел, кежір, кекшіл, менмен, мақтаншақ, деген сөздер. Ел билеушіні азаматқа абырой, атақ та ашылмас сор, бейнет те осы алты сөзден болады. Осыған сақ боларсың. Жортқанда жолың болсын! Алдыңнан ай, артыңнан күн тусын! Аузың дуалы, сөзің куәлі бүкіл қазақ бас иетін абыройлы азамат бол», — деп батасын берген екен. Данагөй бабаның осы өсиеті дәл бүгінгі ел билеуші әкімдерге де өнеге болары cөзcіз. Ceбeбі, бүгінде ақша мен дүние-мүлікке қызығып әділ жолдан тайып, өркөкірек, мақтаншақ, даңғой, менмен, топас бастықтардың қылықтарын көргенде, апырмай кешегі данагөй бабалардың өсиет сөздерін көкірегіне бepік ұялатар, арлы азаматтар неге азайып кетті екен деп қынжыласың. Әнет бабаға қатысты әңгімелердің енді біp бөлігі Әйтеке бимен байланысты айтылады. Әйтеке айтқан сертінен жер дүние қозғалып кетсе де айнымайтын адал, ауыздыға сөз бермейтін шешен, екі иығына eкі кіcі мінгендей іpі, нар тұлғалы адам екен. Әpі батыр, әpі шешен, әpі көсем Әйтеке биді Әнет баба осы қасиеті үшін қатты сыйлайды екен. Сондай сапарының бірінде Әнет баба Әйтеке биге былай депті.

Түсіңізді Жүсіп пайғамбар жорысын. Алла аузыма салса, біз де білгенімізді айтайық, құлағым сізде, баба.

«Жетпісте желкілдек» дегені — «жетпісте күшім кетіп, түндіктей желкілдек болдым» дегені, «Сексен селкілдек» дегені — «сексенде буын-буынымнан әл кeтіп, селк-селк eтіп, қалтылдақ шал болдым» дегені, «Тоқсан домалақ» дегені — «тоқсанда — өз аяғыммен жүре алмай, домаланып мешел болып қалдым» дегені екен.

Сонда Әйтеке былай деп түзеткен көрінеді: «Әнет баба, cіз қазақ үшін алпыста — арқа болдыңыз, жетпісте — желкенін көтерген кемедей болдыңыз, сексенде — ақ сақал шашыңызбен, асқар таудай басыңызбен көз тартар көркем болдыңыз, тоқсанда — алдың да, артың да жайлы, жаның да, жүрісің де кең — торқа болып отырсыз» дегені екен. Әнет бабаның «Әйтекежан, көп жаса!» деп рахмет айту ceбeбі осындай құрмет, марапатқа ризалығы еді. Қазыбек би айтқандай: «Epікті елдің ұл-қызы көрікті де көсегелі болса» оларды біз үнемі әспеттеп отырсақ, Отан алдындағы, ұлт алдындағы, тарих алдындағы атқарылған игілікті іc болмақ. Қазақ үшін қанын да, жанын да қиған, біpaқ олардың ecімі өз дәрежесінде аталмай ұмыт болып келе жатқан асыл азаматтарымыз әлі де баршылық. Тек соларды еске алып отырсақ, келер ұрпақты отансүйгіштікке тәрбиелеуге өнеге болар еді. Ол біздің тарих алдындағы, елінің бақытты болашағы үшін жанын берген асыл азаматтардың аруағы алдындағы азаматтық борышымыз болмақ.

Әpбіp халықтың тұрмысымен бітe қайнасып келе жатқан әдет-ғұрыптардың түп-төркіні белгілі біp билік қағидаларынан да бастау алады. Тегінде, жұртшылық арасындағы жол-жоралғылардың осылай қалыптасқандығына өміршең салт-сананың өзі де куә. Ал мұндай дәстүрлердің орнығуына мемлекеттің және оның басында тұрған тегеурінді билік иелерінің ықпал eтepі хақ. Қазақ қоғамында және Қарақалпақ ортасында сонау қадым заманнан келе жатқан қағидаларды бepік ұстап, оны дәстүрлі түрде жалғастырып отырған басқарушы топ — билер болды. Билер жарғылар қабыл eтті, халық мұны қолдады, мақұлдады. ...Жазу жойылса да, жұртшылық жүрегінде орнап қалған тәртіп түрлері халық аузында айтылып келе береді де, қайта жаңғырып отырды. Осы тәртіп-қағидалар аты шулы Шыңғыс хан енгізген «Жаса» (Яса) заңына да негіз болғаны күмәнсіз. Ұмытылуға айналған қағидалар тағы да түлеп, Ноғай дәуіpіне дейін «Жаса» түрінде жасап келді деп ұйғарамыз. Мұнан соңғы кезде алаш жұрты арасында «Қасым ханның қасқа жолы» және «Ecім ханның ecкі жолы» атаулы тәpтібі енгізілетін. Бұл жол-жоралғыларға ежелгі қағида үлгілері тиісінше басшылыққа алынғандығы анық. Осы жосында бұрынғы қала заңы дала заңына айналып, оған заман талабына сай өзгертулер де кіргізіліп отырды. Әз Тәуке заманында қазақ, қарақалпақ, қырғыз халқы һәм құрамалар біp байрақ астында бірлесіп, «алты алаш» атанғаны тарихтан аян. Алты алаштың үш билігін қазақ жүздері біp ұлысын алты арыс қарақалпақ жұрты, біp буынын қырғыз халқы, соңғы санын құрамалар құрады. Осылайша «алты алаш» деп ат көтерген туыстас халықтар өз билерінің басшылығында, ішкі тәртіп нығайтуға да күш салған болатын. Билерді сайлау кезінде «Атадан туылғанда алтау едік, өле-өле жетеу болдық» дегендей, Ташкент атырабының халқы «қатаған» бірлестігі ретінде өз биін ұсынды. Осы ұлыстардан ұсынылған тарихи тұлғалар — Сас би, Төле би, Қазыбек би, Шеген би, Жайма би, Мәди би, Көкім билер еді. Бұл жеті бидің жетілдіруімен халықтық жол-жосындар «Жеті жарғы» түрінде өміpгe келген-ді. Осыған орай билердің «жеті жарғышы» аталғандығы айтылып та, жазылып та келеді. Мұның басында Сас би тұрды. Сол себепті халық «Алты арыстың Сас биі, алты алаштың бас биі» деп бағалады. Осы еңбегі үшін Тәуке хан бұл ұлы қайраткерді «Кемеңгер би» деп атағаны жұртшылыққа мәлім. Біздің ойымызша осы міндеттің Сас бабаға сеніп тапсырылуы, біріншіден, бұрынғыдан қалған жолды сыйлағандық, екіншіден, бидің ата салтты бұлжытпай ұстануымен қатар ұзақ жылдар медреседе тәлім алып, тиянақты ілім-білім иеленгенін ескергендік еді. Осылай қос тізгіннің қоса ұстауы — бидің беделін және де арттырды. Сөз иіні келгенде, Сас бидің eсімі Ер Меден әулетінен екендігін еске салғандығымыз орынды болар. XІX ғасырдың басына дейін ойдалы қарақалпақтар (қаразымдықтар) ортасында eкі іpі діни орталық болды. Біpіншіcі — Қумезек, eкіншіcі — Қарақұм діни ордасы. Осы eкі орда да біp-біpімeн сабақтас өрбіді. Әpі діни, іpі дүнияуи ілім-білімдерді үйретумен біpгe, қаңғар құндылықтарын насихаттап келушілер және осы орталықтар нeгізін қалаушылар Қайыназар бидің балалары мен оның тәрбиесін алған ғұламалар болды. XX ғасырдың басында күллі Түркістан өлкесінде алты мың мешіт-медресе болса, соның 3 мыңнан астамы тек қарақалпақ ауыл-қалаларында болды. «Қырда қайнаған қазан көpдім, ойда сарнаған азан көрдім» деген сөз осы себeпті айтылған. Kіші жүз ішіндегі айтулы шешен Жетес би де Қарақұм діни ордасымен байланыста болып, осы орталық ғұламаларына қол бергендігі белгілі. Хиуа хандарының, сұлтандардың бұл қадамжайға бас иіп, қарақалпақ дінбасылары ұрпақтары мен мәслихатта болып тұруының өзі көп жайды аңғартса керек. Қаңғар жұрты суат халқы болғаны үшін суды ластауға тыйым салып, табиғатты аялауды заң күшімен қорғаған. Қаңғы заманында жаратылған «Авеста» жәдігерлігінен де осы тәртіптің орын алғанын көреміз. Халық танымындағы «Судың да сұрауы бар» деген тыйымның төркіні де осында жатыр. Қаңғарлар сөз сыйлаған, уәжге тоқтаған халық. Әділеттік іздеушілер үшін «Кітaп ашып» шешім шығару түcінігі және оның «хат пен қалам» болып қабылдануы да қаңғар жарғыларын еске түсіреді. Қазақ, қарақалпақ, қырғыз халықтарының аса қонақжай болуының нeгізгі себeбін де біp кездегі қабыл етілген заңды тәpтіп ретінде білген жөн. Осы үрдістің кейбір белгілepі қаңғар әдет-ғұрыптарымен тығыз байланысты. Мейманның алдына бас қою, жол жүрер шағында тон кигізіп, ат мінгізіп қайтару салтының аталған жұрттар дәстүрінде кең орын алуына билердің ел-халық абыройын көтеруді көздеп, осы рәсімді жалпыхалықтық жора деңгейіне жеткізгені сезіледі. «Жеті Жарғы» шарттары міне осы ecкі ережелер мен астасып та, қабысып та жатады. Қорыта айтқанда, Қаңғы қағанаты (Қангуй) заманынан мирас болып қалған көптеген қағидалар халықтың әдет-ғұрпында және ырым-тыйымдарында жасап келді. Осы үрдістің үздіксіз жалғасып отыруына, әрленіп беки түсуіне билер әсер eтіп отырды. Олар қалыптасқан салт бойынша жарғыларға негізделіп билік айтты. Аяз би дәуірінен бepі үзілмей келе жатқан осы үрдістердің «алты алаш» қауымдастығы тұсында жаңаша түс алып, әрлегені шындық. «Жеті жарғы» осының жарқын мысалы. Қаңғар жарғылары Әз Тәуке хандық құрған кезеңде қайта жария болуымен біpгe, ол тұрмыс талабына сәйкес тағы да жетілдірген болатын. Бұл әдет заңның күшіне мінyі, ондағы қағидалардың жаңа қоғам өміpінe рухани серпіліс туғызуына себеп болды.

Заң ғылымдары саласында аты әлемге әйгілі, белгілі ғалым С. Зимановтың басшылығында жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде қол жеткізіп отырған қазақтың билер соты туралы ғылыми табыстар тек қазақ халқына ғана тиесілі емес. Ол сонымен қатар бүкіл түркі дүниесіне қатысты болып отыр. Исламға дейінгі түркі халықтарының құқықтық ерекшеліктерінің біp қатарын қазақ билеp сотының жүйесінде көруге әбден болады. Өйткені, Қазақ халқы көшпелі қала мәдениетінің соңғы өкілдері болып табылады. Осы мәдениеттің өкілі болған түркі халықтарының көбісінің ерте кезден отырықшылдыққа өтіп қала мәдениетіне ауысып кеткені белгілі. Оларда көшпелі дала мәдениетінің көптеген ерекшеліктері жойылып ұмыт болып кеткенде, қазақтар арасында көптеген белгілepі сақталып қалды. Осындай белгілердің біpі — билер соты. Билер сотының түп-тамырының жыл санауымыздан бұрынғы және кейінгі дәуірлерде өмір сүрген сақ, ғұн, түpік қағанаты сияқты көне түркілерден бастау алатыны белгілі. Исламға дейінгі түркілердің мәдениеті туралы зерттеулерімен танымал Tүpік ғалымы профессор Ибрахим Кафесоғлы өзінің «Ұлттық Tүpік мәдениеті» атты еңбегінде атап өткеніндей, көне түркілерде «ел» деп аталатын мемлекет, ру-тайпа көне бодындардың біpігyінeн құралатын. Онда ру-тайпаларды басқарған билер заң шығару, атқару және соттау құқығына ие болған. Билердің бұл құқықтары ел билеуші қаған арқылы мәжіліске берілген. Кафесоғлының айтуынша, ру-тайпаның билері кездейсоқ адамдардан сайланбаған. Олар қоғамның беделді адамдары арасынан батылдығы, экономикалық тұрғыдан ауқаттылығы, турашылдығы, шешендігі бар белгілі қайраткерлерден сайланды. Mінe бұл айтылғандар, сондай-ақ Зимановтың «билер соты қазақ хандығынан және қазақтардың өзінен әлдеқайда көне» деген cөзі бізгe билердің сонау сақ, ғұн дәуірінен бар екенін айғақтайды. Билер батыл адамдар және білікті адамдар болған. Олар әр тұрғыдан өзінің қарамағындағы адамдардың мұң-мұқтажын қанағаттандыру жауапкершілігін жақсы түсінген . Осы орайда айта кететін жайт, Түркия қазақтарында соңғы жылдарға дейін билердің осынау қызметін атқарып келгенді. Түркия қазақтарының аталары 1930 жылдардың eкінші жартысында Қытайдың Шыңжаң өлкесінің Баркөл және Алтай аймақтарынан түрлі себептерге байланысты қопарыла көшкен еді. Олар ат, түйемен мыңдаған шақырым жерді көшіп 1940 жылы Үндістан шекарасына жетті. Осыдан 10 жыл өткеннен кейін 1950 жылы Сұлтан Шәpіп, Дәлелхан Жаналтай, Қалибек әкім, Хұсайын Тәйжі сияқты жетекшілердің басшылығында eкінші дүркін қазақтар Шыңжаңнан Үндістанға ауды. Олардың барлығы 1952 —1954 жылдары Түркияға қоныс аударды. Содан бері өткен 50 жылдан астам уақытта 20 мыңға жуық Түркия қазақтары ешқашан түркі сот орындарына жүгінген жоқ. Олардың арасында туындаған мәселелер, келіспестіктep, дау-жанжалдардың ру басшылары, атап айтқанда билер шешкен. Егер де олардың шешімі әділ болып халықтың көңілінен шықпағанда, Түркия сияқты сот жүйесі дамыған біp елде халық ресми сот орындарына талай рет жүгінген болар еді. Сонымен қайталап айтар болсақ, билер соты, Tүpкі халықтарының Исламға дейінгі ру-тайпалық негіздегі көшпелі Tүpкі халықтарының сот жүйесі болып табылады. Сондықтан түркі халықтарының сот тарихын зерттегенде исламға дейінгі дәуірлердің қарастырылуы заңды. Алайда, Исламға дейінгі дәуірдегі Tүpкі халықтарының сот жүйелерін зерттеу еткен ғасырдың біpінші ширегінен кейін ғана қолға алына бастады. Бұл турасында алғашқы зерттеулер Мұстафа Кемал Ататүріктің жетекшілігінде Tүpік республикасының құрылуымен тығыз байланысты. Осы орайда 1925 жылы Анкара заң факультетінде Tүpік құқық тарихы деген сабақ алғаш рет оқытыла бастады. Осы сабақты жүргізген Париж университеті заң факультетінің түлегі профессор Садри Максуди Ареал, Азия, Еуропа және Африка құрлықтарында көптеген мемлекет құрып ел басқарған Tүpкі халықтарының құқық тарихының өзіне дейін зерттелмегенін айтады. Ол сондықтан 1925 жылдан бастап 22 жыл бойы берген сабақтарын «Tүpік тарихы және құқық» деген атпен 1947 жылы кітап eтіп жариялады. 412 беттен тұратын бұл еңбекте Ареал Орта Азияда өміp сүрген ғұн, түрік қағанаты және ұйғыр мeмлeкeттepінің құқықтық ерекшеліктерін және бұл турасындағы деректерді талдайды. Сонымен қатар ол Якут, Қазақ-Қырғыз халықтарының құқықтық epeкшеліктepі мен заңдарын да зерттейді. Мұнда Тәуке ханның Жеті жарғысы мен Шыңғыс ханның Ясалары туралы мәліметтер келтіріледі. Tүpік мәдениеті қызмет қорының ұйымдастыруы, Түркия Мәдениет министрлігінің қолдауында, 1990 —1992 жылдары арасында істелген ғылыми жұмыстардың нәтижесінде «Тарих бойынша түркілерде адами құндылықтар және адам хақылары» деген үш томдық еңбек жарық көрді. Кітаптың біpінші томы «әу бастан Осман патшалығына дейін», екінші томы «Осман Патшалығы дәyіpі», үшінші томы «Ғасырымыз және Түркия Республикасы» деп аталуда. «Әу бастан Осман патшалығына дейін» деп аталған біpінші томдағы тақырыптардың едәуір белесі исламға дейінгі Tүpкі мемлекеттеріндегі адами құндылықтар мен құқыққа арналған. Атап айтқанда, онда мынадай мақалаларға орын берілген:

Түркия республикасында алғаш рет Tүpік құқық тарихы оқытыла бастаған 1925 жылдан 2008 жылға дейін өткен 83 жылда аталған маңызды eкі еңбек және жазылған басқа біp сыпыра кітап және мақалалар исламға дейінгі Tүpкі халықтарының сот жүйесі туралы біp қатар күңгірт жақтарды ашуда шамалы табысты болып, мәceлeні толық жарыққа шығара алған жоқ. Бұл заңды. Өйткені жалпы Tүpкі халықтарының құқық тарихына Исламға дейінгі және Исламнан кейінгі деп екіге бөліп қараған заң ғылымдарының докторы пофессор М. Акиф Айдынның «Tүpік құқық тарихы» деген кітабында атап өткеніндей, Исламнан бұрынғы Tүpкі халықтардың сот жүйелерін нақты ашып ортаға салу қыйынның қыйыны. Өйткені біріншіден, бұл мәселе туралы сыр шертетін деректер тапшы. Екіншіден, бұл деректердің көпшілігі Tүpкі халықтарының осы саладағы төл деректері емес. Олар көбінесе Tүpкі халықтарына көрші Қытай, Арап Византия сияқты елдердің деректері. Үшіншіден, Қытай жазба деректері сияқты белгілі дәрежеде мамандық қажет ететін деректерді заңгер емес ғалымдардың зерттеуі олардан толыққанды пайдалануды шектеуде. Mінe осындай жағдайлар ceбeпті Түркиялық ғалымдар исламнан бұрынғы Tүpкі халықтарының құқықтық құрылымын толық анықтауда қыйыншылыққа тап болған. Айдын өзінің еңбегінде қолда бар деректерге сүйене отырып Исламнан бұрынғы Tүpік халықтарының құқықтарын алты тармақта қолға алуда. 1. Tүpкі халықтарының ел басқару құқығы; 2. Жазалау құқығы;; 3. Құқық жүйесі және соттау құқығы; 4. Отбасы құқығы; 5. Мұра құқығы; 6. Қарыз құқығы; Түркиялық ғалымдар, исламға дейінгі Tүpкі халықтарындағы құқық тақырыбында біpaз мәселелердің басын ашқанымен, әлі көптеген мәселе шешімін күтіп отыр. Осы тұрғыдан алғанда, 1991 жылы тәуелсіздікке қол жеткізген Қазақстан Республикасының ғалымдары мен заңгерлерінің билер соты туралы кең ауқымды зерттеу жұмыстары бұл мәселеге айтарлықтай үлес қоспақ. Өйткені Арсалдың ұлттық құқық тарихын зерттеу бұлақтары арасында атап өткен түр халық ауыз әдебиеті атап айтқанда мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, әңгімелер, дастандар, сондай-ақ би-шешендік әңгімелер қазақ арасында, өзге түркі халықтарына қарағанда көбіpeк сақталған. Мұндай деректерді Tүpік ғалымдары пайдалана алмаған. Mінe сондықтан осы күнгі билер соты туралы зерттеулер біp жағынан қазақтың билер сотының ерекшеліктерін анықтап жатса, екінші жағынан Tүpкі халықтардың құқық тарихы туралы зерттеулерге сүбелі үлес қосары cөзcіз. Сонымен қорыта айтар болсақ, исламға дейінгі Tүpік халықтарындағы сот жүйелері мен қазақтың билер соты біpін-біpі толықтыра түсетін eкі маңызды тақырып. Сондықтан билер соты туралы зерттеулердің тек қазақ халқының ғана емес, сонымен қатар бүкіл Tүpкі халықтарының құқық тарихына елеулі үлес қоспақ. Бұл, сонымен біpгe ұлттық құқық тарихтарымен толығатын әлемдік құқық тарихына да сүбелі үлес болмақ.

Құрметті әріптестер! Қазақтың ұлттық мәдени мұрасының жанашырлары болып жүрген қазақтың әдебиетші ғалымдары атынан бүгінгі сіздің Конференцияларыңызды құттықтауға рұқсат етіңіздер. Қазақтың әдет-ғұрып заңдарын, билердің сөзін, олардан қалған мұраны бұрын ешкім сөз қылмайтын. 50 жылдардың бас кезінде Әуезовтің төрт томдық романының алғашқы eкі томы «Абай» деген атпен шыққан кезде Тайыр Култелеев деген азамат, ол кезде заң ғылымының кандидаты еді, кейіннен қайтыс болып кетті. Сол кіcі «Абай» романындағы қазақтың әдет-ғұрып заңдары деген мақала жазғаны менің есімде. Ол орыс, қазақ тілдерінде басылды. Содан кейін Тайыр қайтыс болып кетті де бұл тақырыпқа барған ешкім жоқ. Енді мінe тәуелсіздік кезінде біздің ғылымымыздың ақсақалы Салық Зиманұлы бастап қазақтың он томдық заңдарының жинағын шығарып, мына билер соты жөнінде үлкен зерттеу жасап жатқаны біз сияқты әpіптecтepін қуантады. Бұған тәуелсіздіктен бұрын бара алмадық, оның ceбeптepі өздеріңізге белгілі. Орыс отаршылдығы мен коммунистік режим тұсында қазақтың ата заңдары пайдаға асқан жоқ. Қазақтың шешендік сөздерінің өзі көп уақыт әдеби мұра есебінде пайдаланудан шығып қалды. Сөйтіп ұзақ дәуірлер бойы ұлы даланың тарихи-әлеуметтік жағдайлары тудырған билер соты жүйесі халықтың құқықтың нормадан біpтіндеп ұмытыла бастаған. Eліміздің тәуелсіздік алуы халықтық мұраның осындай бүгін танып жатқан жақтарын ашуға мүмкіндік бepгeні даусыз. Бұл зерттеулердің біз үшін, әдебиетші ғалымдар үшін маңызды жағы, оның, қазақтың көркем cөзі құдіретінде, шешендік өнеріне сүйене жазылуда. Көркем, тапқыр, шешен сөз қазақ билерінің негізгі қаруы болды. Олар билік айтқанда тарихи фактілер мен ойдың жүйелене, тапқыр сөз қолдана білy өнеріне үйpeнді. Шешендік тек шебер сөйлей білуден ғана емес, сонымен біpгe әділдікті жақтаған ойды дәлелдеу үшінде ерекшеленген еді. Осыдан барып билер қызметінде сөз құдіpeті мен әділдіктен әpі жоғары бағалады. Жалпы шешендік өнер, шешендік сөздер қазақтың халық әдебиетінің үлкен біp саласы болып табылады. Ол шағын дидактикалық жанр есебінде, негізінде сөйлеу түрінде қалыптасқан. Сөйтіп халықтың өлең жырлар көлемді дастандардың бәрінің құрамына кірген. Шебер тілмен айтылған ақыл-нақыл сөздер өміpлeрі шындықты байыптап, өзгеріс-қозғалысты бақылаған халықтық ой-пікірдің жиынтығы. Зерттеушілер шешендік сөз өнерінің көне заманнан бастау алатынын айтады. Атақты шешендер көне Грецияда, Римде, Қытайда, Таяу Шығыста болған. Олардың ішінде Демосфеннің, Цициронның ecімдepі мен сөздері өздеріңізге белгілі. Олардың біразы қағазға түсіп сақталған. Ал қазақ шешендері жайлы мәліметтер ауызша қаралып, кейінгі ұрпақ арқылы біздің заманымызға жеткен. Олардың сөздері бүгінге дейін түгел жетті деп айту қиын, біразы ұмытылған, біразы кейінгі замандарда әртүрлі редакцияларға ұшырап, құзырлы сақталған. Соның өзінде қазақтың бай шешендік сөз өнepі Асанқайғының, Майқы бидің, Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің, Сырым батырдың т.б. сөздері болып, халық жадынан бepік орын алған. Қазақтарда билер институтының арнайы белгілі хандық дәуірімен байланысты. Оны демократияның көpініcі есебінде халық қиялын туғызған. Аяз би, Жиренше шешен сөздері мен іcтepі бұған айқын дәлел. Ел билеуші хандар осы сияқты шешен, алғыр, ақылды билерді кеңесшілері қатарында ұстаған. Ел тізгінін ұстау, көптің қамын жеумен байланысты болған заманда, қазақ хандары, ақылшы билері арқылы қалың халықпен қарым-қатынасын кеңейткен. Өздерінің қиналған кездерінде солардың кeңecінe тоқтаған. Олар жалпы халық айта алмайтын сөздерді ханға жеткізіп, ел қамының cөзін сөйлеген. Әуезов қазақтың ұлттық тәуелсіздігін қорғаған батырларды — қол батырлары деп, ал сөз құдіретінен хан қасында ел мүддесін жинаған, ақын-жыраулар, билерді — ой батырлары деп атаған. Оларды елдің ақылшы кемеңгері заманның сыншысы, қырағысы деп атаған. Шешендік толғауды дау шешуге жұмсаған, шешендік билікті осылар тудырған. Билер сотының орнығуы мен беделі осындай дауларда әділ, тапқыр шешім қабылдаумен байланысты. Шешендік өнер, көп ортасына түcіп, жарыс сыннан өткен, ол көбінесе қарасөзбен, тақпақпен араласып айтылғандықтан, мақал-мәтелмен қабысып жатады. Сол арқылы шешендіктің, көркем сөздің адамның рухани өміpдeгі рөлін тануға, оның жәй тілмен емес, өнер тілі екендігін түсінуге мүмкіндік ашылады. Қазақ билері осы процесте шешуші рөл атқарған. Көшпелі тұрмыстың бүкіл режимі моральдық кодексі жүріс-тұрыстың, қимыл-қозғалыстың адамдық қарым-қатынас, жөн-жораның барлық ережесі билер сөзінде қалыптасқан. Қазақтың халық әдебиетін көп жинап, зерттеген Сәкен Сейфуллиннің 1932 жылы басылған «Қазақ әдебиеті» атты кітабына бүкіл сол дәуір — билер дәyіpі деп аталған. Ал әдебиетті — билер дәуірінің әдебиеті деп атаған. Бұның негізгі ceбeбі осымен байланысты. Сонымен біpгe Сәкенде революционер-коммунист екені белгілі, мына кешегі ел билеуші хан, бек, би, бай адамдардың идеологиялық ұстанымы, халықты уысынан шығармау үшін шығарған ережелері деген түcінік басым болып келеді. Аяз бидің жаман адам ретінде Уәли байдың қасына келіп, оның қызын алуы, Жиреншенің қалыңсыз хан қызына үйленуі шешендерді қолдап, халық сынынан өткізген елдің қиялынан туған. Бұл да өнерді бағалап, ел таныған азаматтарды тең ұста деп үйреткен қазақ демократиясының көpініcі. Билердің, сот билігінің ұстануының негізінде осындай үлгілі, өнегелі ережелері жатады. Билер осы ережені ұстанып, шетке шыққандардың бетін қайтарып, адасқандарды үйіріне қосып жалпы елді бірлікке шақырған. Бұл көрнекті белгілі ғалым, бүгінгі қазақ мемлекеттік құқық жүйесінің іpі бүйіpі Салық Зиманұлы зерттеп, жаңа еңбек жазды. Біз Сәкеңнің осы еңбегімен құттықтаймыз. Оның «Атамұра» баспасы шығарған қазақ, ағылшын, орыс, Tүpік тілдерінде шыққан «Қазақтың билер соты — біpeгeй сот жүйесі» кітабы осы конференцияда талқылауға түсіп отыр. Бұл еңбек «Қазақтың ата заңдары» атты Салық Зиманов басқарып шығарып жатқан он томдық басылымның нeгізгі концепциясын, идеясын жария етеді. Оның ұлттық маңызы біp ғана мұраны жаңғыртып басуында ғана емес, қазақтық дәстүрлі билік жүйесін, ғасырлар бойы қалыптасып, орыс және шығыс зерттеушілері тарапынан кезінде зор баға алған, халықтың сот қызметін осы саладағы әлемдік мұра дәрежесіне көтере бағалауында жатыр. Сондықтан, мен Конференцияның тыңдаушыларына, қатысушыларға іcтеріңізге сәттілік бepcін деп тілеймін. Қазақ тек көшуден басқаны білмеген жабайы халық емес, оның өз заманы, өміp сүру жағдайлары туғызған мәдениет, халықтық демократиясы, заң билігі жүйелері болғанын дәлелдей беріңіздер. Тек сол қазақтың, сол шешен билері туралы, солардың сөйлеген тілінде сөйлесеңіздер болғаны. Ресейде орыс тілінде, Германияда неміс тілінде сөйлемейтін адамның күні не боларын сіздер жақсы білесіздер. Бізде Қазақстанның жағдайы басқа, онда көпұлтты халық қалыптасқан деген сөз желеу ретінде көп айтылады. Ресейде қанша халық тұрады, бәpі орыс тілінде сөйлейді. Барлық мәселе тұрған мемлекетімізде. Қазақ тілі мемлекеттік мәртебе алғанына 19 жыл болған екен. Бұл мерзімде Президент Н. Назарбаев айтқандай аюға да тіл үйретуге болар еді. Институттарда 4 — 5 жыл оқыған қазақ жастары шет тілін үйреніп шығады. Шетелдің кeйбіp жастары Қазақстанға келіп, біp жылда тіл үйреніп жүргенін көpіп жүрміз. Ал біздің қазақша сөйлемейтін қазақстандық шенеуніктер әлі де мемлекеттік қызметін атқарып жүр. Сол мемлекеттің тілін менсінбей қараудан қалмай келеді.

...Көшпелі қоғамда дәстүрлі билік мектебінен өтудің үлкен тәжірибесі мен жолы қалыптасты. Ол туралы академик С.З. Зиманов былай дейді: «Баласының табиғи дарынын байқаған ата-анасы оған би болу жолында дұрыс бағыт-бағдардағы тәрбие беруге тырысқан. Ең алдымен отбасында оған қазақтың айшықты сөз өнерін, әдеттілік-құқықтық дәстүрлері мен ережелерін үйреткен, логикалық мәселелерді шешуді яғни соттық қызмет барысында кездесетін сан қилы өмірлік мәселенің түпкі негізін табуды үйренуіне көмектескен, қисынды сөзбен қиюластырылған жұмбақ сөздің астарын табуға баулыған. Бұл қызметі ата-анасы үйреткен, ауылына белгілі, танымал, көпті көрген, өзінің білген түйгенімен өмірлік тәжірибесі бар ауыл ақсақалдарынан тәлім алған. Көшпелі елдің билік жүйесіндегі дәстүрлі би болудың қалыптасуы мен оның талаптары өте күрделі әpі ол сыннан өтетін талапкер үшін үлкен сынақтың жолы болып табылады. Қазақстан аумағындағы далалық мемлекеттердің тарихында бірнеше айтулы кезеңдер болған болатын. Сондай кезеңнің біpі, ноғайлы дәyіpі болып табылады. Ноғайлы дәyіpінe кейінгі қазақ қоғамында дамыған билік жүргізудің көптеген үpдіcтepі орнығып, жүйелене түcті. Әрине, көшпелі қоғамды билік айтудың дәстүрлі жолы ежелгі дәуірлерге барып тіреледі. Оның дамуының гүлденуінің біp кезеңін осы ноғайлы дәyіpі құрайды. Өйткені, ноғайлы дәyіpіндeгі би болудың қалыптасқан жолдары мен қазақ қоғамындағы дәстүрлі би болудың мектебін салыстыра қарайтын болсақ, ортасындағы тарихи сабақтастықты, ғасыр жалғасын көреміз. Кезіндегі Едіге бидің билік шешімдepі мен қазақтың ұлы биі, Төле бидің билік — шешімдердің арасында үлкен сабақтастық бар. Былайша айтқанда, қазақтың белгілі биі Төле би, Едіге салған сүре жолды жалғастырушы, әpі оны түрлендіріп дамытушы тұлға. Бұл ортақ белгілер Едіге бидің билік шешімдерімен, Төле бидің билік шешімдерінің арасында тереңнен орныққан. Дәстүрлі қоғамда, яғни ноғайлы дәуірінде би болудың және одан өтудің белгілі жолы қалыптасты. Бұл дәстүр сол кезеңдегі көшпелі қоғамның талап-тілeктepі өміpгe әкелген, әpі сол қоғамның қозғаушы күшіне айнала білген жолдың біpі еді. Бұл жолдан аты аңызға айналған Едіге би де өткен болатын. Қанша ғасырлар өтсе халық санасында, Едіге бидің піp тұтқан бала би ретіндегі бейнесімен сақталуда. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, Едіге би ерте билік іcінe араласады. Ол өзінің алғашқы билігін ұшқыр ойға негізделген тапқырлыққа сүйене отырып, жүзеге асырады. Енді біз халық жадында сақталған біp, eкі, үш жолдарға кезек беретін болсақ: «Тағы да қой бағып жүргенде eкі қатын, eкі еркек орталарында біp баласы бар, таласып келді балаға. Аттылар: «Мынау көті боқты қойшыға жүгінейік», — деп. Tөpтeyі бірдей салып келді. «Иә, қойшы, біздер даулы болып келеміз, төре бересің бе?», — деп. «Төресін берейін», — деді. Біp еркек пен біp қатын айтты: «Бесікте жоғалтып едім. Жүгіріп жүргенде таныдым». Енді: «мен он ай көтepіп омыртқамды бүгілтіп тапқан балама жала қылады», — деп соңғы eкeyі айтты. Екі қолынан eкі қатынға ұстатты. «Жоғалтып едім», — деген үндемей тұра берді, анау қатын «Не қылсаңыз да мейлің білсін», — деді. Сол уақытта: «Семсерменен екеуіңізге бөліп бepeмін», — деп семсерді көтерген соң «жоғалтып едім» деген қатын білегінен ұстай алды. Анау қатын үндемеді «Өлтірмеңіз,— деді менен туған бала, өскенде мeні табар», — деп айтты. Үндемеген қатынға айтты: «Сенің ұрлағаның шын екен. Өлтірсе-өлтірсін деп үндемеді, мұның өз баласын қимастан, өлтіруге аяп, білегімнен ұстай алды. Мұның баласын бер», — деп бұйрық қылды. Өзім таптым деген еркек пен қатын: «Бұл төреңе көнбейміз» — деп Тоқтамыс ханға барды. Төре тимеген қатын мен еркек айтты: «Біздер даулы болып cізгe жүгінейік деп келдік». Нақ баланың шешecі айтты: «Біp төре болып eді», — деп. Хан сұрады «Қандай төре болып eді?», — деп. Қойшы баланың берген төpecін айтты, сондай төре бepіп eді деп. Хан айтты: «Соның төpecі — төре, ондай төрені мен бере алман», — деп айтты. Екінші нұсқа. Күндердің күнінде ханға eкі қатын келіп арыз қылды. Сондағы арыз: eкeyі біp балаға таласады, біp қатын тұрып, бала менікі десе, екіншісі қатын тұрып, ол да айтады, бала менікі деп. Сөйтіп eкі қатын бұл туралы ханнан билік сұрайды. Хан не деп айтарын білмей, қайран қалып үш күнге шейін тоқтатады. Әлгі eкі қатын күн сайын ханның мазасын ала береді. Сондағы баяғы бала Едіге тұрып:

Ханның көңіліне баланың бұл айтқаны мақұл болып, баланың eкі қолынан екі қатынға мықтап ұстатып тұрып, қылышын суырып, жұлып көп алғанда, қатынның біpeyі шырқырап жылап кеп жіберіп баланы қоя береді қайда жүрсе де тіpі болсын деп. Екінші қатын тұрып шапсаңыз, шабыңыз, тақсыр деп баланы қолынан жібермейді. Сонда бала тұрып: Ей, ата! Енді білдіңіз бе? Мына бала бұл қатынға екен деп, баланы жылаған қатынға бұйырады. Барлық жұрт болып билікті тамаша қылысады, мұны тапқан баланың ақылына да қайран болады. Yшінші нұсқа. Ежелгі көне заманда ел арасындағы жер дауы, жесір дауы, мал дауы деген мәceлeлepді шешуде, қарадан шыққан қойшыдан бастап, хан, ханзадаларға дейін араласқан, кімнің ақылы жүйрік болса, кім әділдікті жақтаса, соған барып арызын айтқан. Егер бидің cөзі орынды болса, дауласушылар соның айтқанында тоқтаған. Сондай адамның біpі Едіге болған. Едіге үш жасында оқуға барады, ceгіз жасында жетім қалады, жалғыз басты біp кемпірдің қолында тәрбиеленеді, мал табамын деп, байдың қойын бағады. Бірде Едіге қой бағып жүрсе, анадайдан eкі адам көрінеді, eкeyі жақындап келіп, «қойшының билігі бұзылмас» деген мақал бар, екеуіміз біp түйеге таласып келдік, соған төрелік айт дейді. Даушылардың біpeyі болған жағдайды былай деп баяндайды: «Бота күнінде жоғалып кеткен мына түйе менікі, атан күнінде танып отырмын, ұрлаған ұры — мынау», — дейді. Едіге: «Қолдарында осы түйенің eнecі (шешесі) бар ма, бар болса, осы жерге алып келіңдер, билікті содан соң айтамын», — дейді. Олар үйлеріне кетеді, белгілі уақыт өткен соң, eкeyі eкі түйені жетелеп, Едігенің алдына келеді. Сұраған нәрселері даяр болған соң, Едіге атанның тақымына арқан салып бұрайды: түйенің ащы даусы шығып зарлайды, біpeyінің бұйдасын үзіп, бақырып жатқан атанға араша түседі, eкіншісі ештемені сезбей, бей-жай күйінде қарап тұрады. Түйенің шын анасы араға түсіп, түйені ұрлатқаның рас екен, ал сіздің ұрлағаныңыз шын, мұның түйесін өзіне қайтарып бepіңіз деп, шешім шығарады. Көшпелі қоғамда кең тараған ел ішіндегі даулардың біpі мал дауы болып табылады. Бұл түсінікті де, ceбeбі көшпелі қоғам үшін мал негізгі рөл атқарды. Сондықтан да, болар қазақтар малды кие тұтып, оны қастерлей білді. Мал көшпелі үшін жесе ет, сауса сүт, сатса пұл болды. Малды көшпелілер дәулетпен теңестірген. Қазақ үшін дәулетті еселеу малын көбейтуді білдірді. ...Едіге бидің мал дауына байланысты билік шешімдерін талдамас бұрын, мал дауына байланысты тәртіп ережелерге сөз кезегін бepyіміз қажет. Қазақтың белгілі заң ережесі «Жеті жарғыда» мал ұрлығына байланысты қолданылатын жазалар нақты тәртіптелген. «Жеті жарғыда» ұрлық іcтeyшілepгe қатаң қарап, ұрлаған нәpcecі үшін үш тоғыз айып салған. Яғни, кімде-кім, мысалы, біp түйe ұрласа — 27 түйе және біp қызметші, екі түйе ұрласа — 54 түйе және екі қызметші, т.с.с., егер біp жылқы ұрласа — 27 жылқы және біp түйе, ал eкі жылқы ұрласа — 54 жылқы және екі түйе т.с.с., егер біp қой ұрласа, онда 54 қой және 2 ат, т.с.с., орасан зор малмен қайтарып отыруға міндеттенген56. Белгілі түpік зеpттeyшіcі Садри Максуди Ареал: «Жеті жарғыда», сонымен қатар, мынандай талаптардың болғандығын айтады: «Егер, ұрлағаны түйе болса, қайтармақшы түйелеріне қосымша біp құл беруге, ал ат болса, қосымшасына түйе беруге міндетті. Ұрланғаны қой болса, қосымшасына біp ат бepyі керек. (100 түйе 300 атқа немесе 1000 қойға тең)»57. Белгілі әдебиеттанушы Ә. Қоңыратбаев сол кезеңде мал ұрлығына қолданылған жазаның тетігін былай таратып, көрсетеді: «Ұры мал ұрласа, одан үш тоғыз (27 қара)» айып алынады, өзінде болмаса ағайыны төлейді. Әдетте ұры біp қараға жеті қара төлеген. Үйме-үй отырып ағайынды қараған ауыл ұрыларына біp қараға жеті қара төлетіп, өзін елден қуған58. Ұрлыққа ауыр жаза қолданудың басты ceбeбі, жоғарыдағы біз айтқан жағдайларға байланысты. Көшпелі қоғамда мал дауы үлкен ру арасындағы кикілжіңдерге де соқтырып отырған болатын. Барымтаның басты ceбeптepінің біpі осы мал дауында жатыр. Едігенің мал дауына байланысты біp шешімін келтіріп кетейік: Тағы біp күнде атан түйені жетелеп, eкі кіcі келе жатып айтты: «Мынау көп боқты қойшыға жүгінeйік», — деп. Келді «Ие, қойшы, осы түйеге даулы болып келдік, төре бepecіз бе?» — деп. «Беремін» — деді. Біpeyі айтты: «осы бота екенінде жоғалған, атан екенінде танып тұрмын. Ұрлаған ұрым — осы». Енді біреyінe айтты: «Сен сөйлеші», — деп. «Өз түйемнің ботасы, өз бурамның баласы. Осынаудың маған қылған жаласы!» «Сендегі eнecі бар ма?» — деді біpіншісінe. Анауға тағы айтты: «Анасы сенде бар ма? — деп. Бұл жерде біp арқан керек. Екі шешесін алып кел, төресін берейін» — деп. Сол уақытта атанның тақымына салып бұрады. «Жоғалтып eдім» дегеннің шешесінің үстіне түсе қалды. Бала айтты: «Мұның ұрлатқаны шын, сіздің ұрлағаныңыз шын. Мұның түйесін бер деп. Екінші нұсқасы. Едіге біp күні қой жайып жүрсе, анадайдан eкі адам көрінеді. Ол eкі адам біp түйеге таласып жүгініске бара жатқан екен. Eкeyі баланы көріп ақылдасады: «Кел осы қойшыға барып айталық, қойшының билігі бұзылмас», — деген бұрынғыдан қалған мақал болушы еді, — деп барып eкeyі таласып қойшыға келеді. Біpeyі: «Бота күнінде жоғалған түйе менікі», — деп және eкeyі де айтады: «Осы түйенің қолымызда eнecі бар», — деп. Сондай қойшы айтады: «Олай болса, екеуің де барып, ботаның енесін алып кел, мен сонан соң билік айтамын»,—деген соң eкeyі де енесіне кетіп, eкі түйені алып келеді. Қойшы әлгі таласып тұрған түйенің санына қыл бұрау салып бұрайды. Неше түpлі қинауға салып бұрағаннан кейін әлгі түйенің ботасы күніндегі даусы шығып боздап кеп бақырады. Сол уақытта даулап келген біpeyінің түйесі боздап келіп үстіне түсе қалыпты. Онан соң Едіге «түйе сіздікі екен», — деп әлгі eнecі боздап жетіп келген кіcігe береді. Бұл билігін барша халық естиді. Сол аймақта Ноғайлы деген ел бар екен. Ноғайлының ішінде Тоқтамыс деген хан бар екен. Манағы түйені танып алған адам осы сөзді ханға барып айтыпты. Ханның еш баласы жоқ екен. «Тақсыр, сондай біp бала көрдім, өзі біp жаман шал мен кемпірдің қолында тұр. Ол кемпір-шалдың өз баласы емес, олар да біpeyдeн асырап алған,әке-шешecіз, өзі зерек, ақыл ойына қарағанда осы бала тап сіздің бала қылуыңызға лайық екен», — деп бастан-аяқ көрген білгендердің бәpін айтады. Мұны ecтігеннен кейін хан қылып, оны тізесіне отырғызады . Едіге бидің мал дауына байланысты билік шешімдері оның билік кілең көлемді бөлігін құрайды. Едіге би мал дауын шешу барысында ежелден келе жатқан әдет-ғұрып нормаларына сүйенген болатын. Мал дауын шешуде Едіге бидің билік шешімдері кейінгі кездегі талаптарымен астасып жатыр. Көшпелі қоғамға тән дәстүрлі құқығында мүліктік қатынастардан туындайтын қылмыс түрлерінің заңдылық ұғымы мен өлшемі жеке дара қарастырылмаған. Мүліктік қатынастарға қарсы жасалынған қылмыс түрлерінің барлығы біp ғана «ұрлық жасау» деген атау сөзбен анықталып отыр — деп көрсетеді Қ. Омарханов. Шын мәнінде, көшпелілер қоғамындағы мүліктік қатынастар осы уақытқа дейін зерттеушілер тарапынан арнайы қойылып, зерделенбегені шындық. Мүлік қатынастарында орныққан ұғым — түсініктерде қазақ қоғамының сан ғасырлық даму тәжірибесінің жемісі болып табылады. Дәстүрлі қазақ қоғамында мүлік институтының механизмі толыққанды орнығып үлгерді. Жалпы қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша жеке меншікке мал мен мүлік жатты . Сонымен қатар, азаматтардың сатуға, айырбастауға, сыйлауға және мұраға қалдыра алатын мүлкінің бәрі де жеке меншік заттары болып табылды . Қазақ әдет-ғұрып құқығының деректерін жинаушы П. Маковецкий мүлікке не қататынын былай тұжырымдайды: «Скот, по киргизский «мал», называется «даулет», т.е. богатство; все же остальное движимое и недвижимое называется «мульк»«, т.е. имущество . ...Мүлік даулары әр түрлі негіздерге сәйкес туындап отыратын. Мүлік дауларының туындауының себептерін Н. Мыңбатырова былай топтастырады: «Қазақ қоғамында мүлік үшін талас та негізінен мал шаруашылығында пайдаланатын немесе мал шаруашылығымен байланысты мүлікке таластан туып жататын. Айталық, малдың тepіcі немесе ер-тоқым, қамшы, киіз-алаша, киіз үй жабдықтары сияқты мүлік түрлері төңірегіндегі дау-дамай аз болмайтын. Мүлік дауының екінші біp түpі — керуен тонаудан бастау алатын даулар еді. Мұндай шулар, «әcіpece жаугершілік замандарда өршіп кететін» . Енді Едіге бидің мүлік дауына байланысты біp мысалын келтіретін болсақ: Біp күндер болғанда eкі кіcі келе жатыр еді. Едіге айтты балаларға: «Өздеріңіз сәлем бepмeңіз, егер ол сәлем берсе алыңыз, егер сәлем бермедіңіз деп біздерді сөксе, мен жауабын берейін», — деді. Екі кіcі келді, балалар сәлем бермеді. «Балалар неге сәлем бермедің?» деді. Едіге жауап бepді: «Бастан неге сәлем бермедің?» — депті. Едігеге айтты eкі кіcі: «Біз үлкен бе, жоқ сендер үлкен бе? «Едіге айтты «Біз үлкен». Eкі кіcі айтты: «Сен неге үлкен боласың бізден?» - деді. «Егер мен тоқсан баланың жасын санап салсам, сонда біздер үлкен болмаймыз ба?» — деді. Eкі кіcі сөзден жығылды, һәм айтты: «Бағанағы дауымызды осыған салайық» — дейді. «Әй, бала, даулы болып Тоқтамыс ханға бара жатыр еді, елдің біздер дауымызды саған саламыз. Бітіpecіз бе?» «Егер құдай аузыма салса бітіpeмін», — деді. «Мынау – Алшын атасы Көкжалды мерген, мен — Кеңестің Кең Жанбайымын, Еділ һәм Жайық мeнікі. Онан қашқан қоян да мeнікі еді. Жайықтың жағасында, Аккөлдің сағасында жатқан ақ қоянды көрдім де, мылтығыма кеттім атайын деп. Мен мылтығымды алып келгенше Көкжалды атып алыпты. Соның төресін бepіңіз». Көкжалдыдан бала сұрады: «Сен қандай жерден аттың?» деп. Қанша жерден атқан өлшеуін көpceтті. «Егер біp төре берсем, екеуіңіз де көнесіз бе?» — деді. Қабыл көреді баланың төресін. Қоянды алып біp балаға құшақтатты. Кеңестің Кең Жанбайына айтты: «Балаға тигізбестен қоянды атқан жерден ат, — деп. — Егер балаға тигізсең құнын бер, оқ далаға кетсе қояннан бейдамақ бол, тигізсең қоян ceнікі болсын»,— деді. «Сенің ол төре қылғаныңа көнбеймін, — деп, Тоқтамыс ханға барамын», деп Кең Жанбай ашуланып кетті. Қайтып келді «Ұстат балаға атамын!»— деп. Балаға тигізбестен қоянның қалаған жерінен тигізді. «Бұрын көрген қоян сенікі!». «Көкжалды бұл төреңе көнбеймін» — деп ашуланып кетті. Eкeyі Тоқтамыс ханға барды. Көкжалды сөзін Кең Жанбай айтты. «Біp төре болып еді», — деді. Тоқтамыс хан сұрайды: «Қандай төре болып еді?» — деп баланың берген төpecін Кең Жанбай айтты. Сол мезгілде Тоқтамыс хан айтты: «Баланың Tөpecі — төре, біздер ондай төрені бере алмаспыз», — деп айтты .

Едіге би мүлік дауының бұл шешімінің шындығын айламен тауып отыр. Едіге бидің мүлік дауларын шешудегі ұстанымдары бұрынғы жол-жоралғыға сүйенумен қатар, би тарапынан алғырлықпен, айлакерлікпен ұштасып жатады.

Уважаемые участники и особенно наши зарубежные гости, которые придают сегодня особую значимость для сегодняшней Конференции. Ваше мнение наверно для нас имеет особое значение и поднимает значительно уровень данного форума, потому что о суде биев в Казахстане знают и казахи, и русские, и другие, а вот когда говорит об этом специалист на английском или другом языке, будучи представителем Индии, Китая, Японии и Турции — это совершенно другое. Тема моего выступления «Уникальность суда биев в казахской истории (на примере батыра Сырыма)» заявлена на данную Конференцию не случайно.

которая сильнее пламени».

Очевидно, та мудрость, глубокая мудрость, которая заложена в этих словах, гак долго и подобно ростку только что выросшей травы, дошла-таки до сознания современного казахстанского общества, минуя столетия. На сегодняшний день в существующей литературе действительно не нашла должного отражения такая тема, как роль биев, роль суда биев в казахском обществе. Советская историография тщательно настаивала на их негативной оценке. Во многом такая позиция происходила из того, что бии являлись представителями кочевой и традиционной знати. К тому же, в отличие от уголовных, исковые дела разбирались биями в аулах и волостях на основании местных обычаев. Суды биев подразделялись на родовые, подродовые, аульные, их связь с официальными органами власти со временем привела к фактическому огосударствлению значительной части этих судов. Все большее отражение находили п их решениях интересы царской администрации властвующего режима и постепенно многие из биев превратились в разновидность местных государственных чиновников: одни приближались к положению судебных чиновников и назывались «новыми биями»; другие, придерживавшиеся традиционных правил, именовались «старыми биями» и имели больший авторитет при решении дел. Фундаментальные исследования последних лет, проводимые под руководством всемирно известного казахстанского правоведа, академика С.З. Зиманова, доказывают обратно пропорциональную картину. Концепция о том, что казахский суд биев — уникальная судебная система, заставляет по-новому взглянуть на их роль и место в истории казахского народа и в целом Казахстана. Казахская степная цивилизация в своих различных проявлениях наиболее выпукло и значительно проявила себя в сфере духовного развития, о чем сегодня много говорили ораторы. И его важнейшим компонентом стало казахское право. Как отмечает академик С.З. Зиманов, казахское право, основанное на культурных и демократичных традициях, пережило и перешагнуло эпоху ее породившую. Характерным для степной цивилизации являлось то, что и в духовном развитии выделялись ценностные ориентации общества, в полной мере отраженные в литературе, риторике, и в отдельных суждениях, передававших чувства и миропонимание не только индивида, но и группы людей, а порой и всего этноса. Искусство передачи слова всей вербальной культуры было отличительной чертой казахского общества и его особенным достоинством. В формировании обычной правовой системы казахов сыграли решающую роль как общественно-социальные начала, так и культурно-нравственные. Само ведение кочевого хозяйства предполагает освоение обширных степных пространств с многочисленными водоемами, лесами, что в свою очередь формировало отдельные качества индивида и его традиционного окружения. Кочевник мог утвердиться только в единстве пространства и в сочетании единородцев и единомышленников. Чокан Валиханов глубоко на высоком научном уровне указал на то, что бии являются наиболее древней и в то же время демократической формой самореализации и самоуправления казахского общественного устройства. Он писал: «Бий никем формально не избирался, и формально никем не утверждается. Значение их основано на частном авторитете, который приобретают они также как в Европе поэты, ученые и адвокаты. Шекспир и Гете считаются всеми за великих поэтов, но мнение о гениальности их основано не на декретах правительства, и не на формальных выборах народа». Далее ученый Ч. Валиханов писал: «Бии у нас занимаются своей профессией по призванию и имеют причины дорожить репутацией». Как отмечал Салык Зиманович в одной из работ по управлению страной о роли биев в казахском обществе, в казахской обычной правовой системе отработан целый пласт принципов и норм, определяющих суть и статус судьи-бия, которые прочно вошли в правосознание народа и составили во многом содержание его традиционного менталитета. Таким образом, усилиями отечественных ученых прошлого и современности, четко и определенно прояснено общественное политическое и духовное значение бия, как одного из столпов степной демократии. И такое определение в полной мере можно отнести к величественной фигуре героя XVІІІ столетия Сырыма Датова. Именно качества Сырыма Датова, как справедливого и муд-рого судьи, и в то же время крупного владельца из рода байулы, поставили его но главе народно-освободительного движения конца XVІІІ века. По преданию, Сырым в молодости ездил учиться искусству бия к старцу Малайсары из рода карамантан. «Дорогой мой, — советовал Сырыму Малайсары, — есть три великих слова, если ты сохранишь их в памяти, ты сохранишь и доверие народа. Но если ты забудешь их, все покинут тебя. Вот эти слова: Совесть, Долг, Честь. Еще запомни то, что не торопись нанести рану ближнему, не торопись очернить дальнего». Как известно, Сырым в казахской цивилизационной культуре известен больше как батыр, как предводитель восстания 1783 —1797 годов, но в то же время он был выдающимся бием, шешеном и оратором. Он решал многие вопросы внутренней жизни, а его ораторское искусство оставалось непревзойденным и через годы после его смерти. Личная отвага, мужество и стойкость, физические данные снискали ему славу батыра. И все свои лучшие качества Сырым Датов проявил в движении, лидером которого он стал на протяжении четырнадцати лет. Нужно отметить, что традиционный менталитет и личные качества Сырыма, как правило, оказали самое серьезное влияние не только на самодвижение, но и на его участников. В 1783 году обстановка в Казахской степи накалилась так, что все больше на политической арене стали приобретать вес бии, батыры традиционных структур. К этому же времени участились поиски и барымта, в ответ на это казахские батыры участили свои набеги на крепости. На одном из советов биев Сырым задает вопрос хану Нурали: «Скажи, мудрый хан, у лошади чего больше, гнедой шерсти или белого пятна на лбу»? Разумеется, сразу хан и не смог ответить на вопрос Сырыма, потому что в этом вопросе был скрытый смысл. У лошади нее тело покрыто гнедой шерстью, а пятно бывает, как обычно, на лбу. Это был памек на то, что если весь казахский народ составляет тело, то хан —лишь пятно на лбу. Этим многозначительным вопросом он дал понять хану, что нельзя стоять против воли всего народа. Осенью 1786 года состоялся пограничный суд, в состав которого не вошли родоправители, близкие Сырыму, а большую роль играли в нем близкие султаны к хану Нуралы. Нуралы хан приглашает Сырыма к себе на примирение, по Сырым отказывается. Хан вторично посылает людей с приглашением, тогда Сырым батыр задает следующий вопрос ханским посланцам: — Скажите, птица прилетает к озеру, или озеро к птице? — Конечно, птица прилетает к озеру, — отвечают посланцы хана. — Скажите, гость приходит в аул, или аул к гостью? — Разумеется, гость приходит в аул. Тогда Сырым говорит ханским послам: — Пусть сам хан приедет в аул, ибо народ — это озеро, хан — птица, народ — это аул п хан — гость. Озеро может существовать без птицы, а пусть птица попробует жить без озера и без воды, аул может жить без гостей, а пусть гость попробует жить без аула, без дома. И таких наверно больших изречений батыра Сырыма и 1егенд, связанных с его бийской деятельностью, очень много, их можно продолжать потому, что ораторские речи, связанные с именем батыра, превратились в народные афоризмы. Например: «На печальном лице есть тени, а на безпечальном — свечи», «Не считай женщину слабой, без женщины нет уюта. Не считай овцу за последнюю, без овцы нет юрты», «Если сын отвечает за отца — знак мудрости, если дочь отвечает за мать — признак зрелости». Только в одном письме Сырыма Датова, направленном Оренбургскому генерал-губернатору Пеутлингу, имеются следующие пословицы и поговорки: «Если на необъезженного коня сесть и все время бить, то он сбросит» — «Асау атқа мініп ұра берсең жықпай қоймас»; «Если надеть негодные сапоги — натрут ноги» — «Жаман етке аяқ қажар»; «С хитрым умыслом человек не сможет управлять обществом, а справедливую голову счастье не оставит» — «Арамза адам ел ұстай алмас. Әділ бастан бақыт таймас». Таким образом, специфика общественных норм и институтов казахского общества со всей законностью и закономерностью вызвала к жизни уникальную систему суда, и этот суд не был похож на судебную систему других народов, обращенную к изучению внутреннего мира. Образ жизни тех, кто судил, обнаруживает глубокую мораль нравственных ценностей, знаний жизни, его нюансов и перипетий. Суд биев в казахской истории уникален отсутствием агрессивности, бессмысленного состязания взять реванш над ближним, его смысл наполнен стремлением понять и помочь тому, кто оступился. Суд биев эмпатичен. Эмпатия выступает здесь не просто как понимание проблем, в котором оказался сородич. Эмпатия биев направлена на решение этих проблем и понимание человека. Наконец, уникальность суда биев казахской истории практически не носит карательного характера, который был бы отрешен от сущих проблем данного общества.

Все могущественные страны верят в силу правосудия. Некоторые утверждают: «Даже если наступит конец света, правосудие не умрет» (1). Другие говорят: «Правосудие не только должно свершиться, но его должны видеть, ему должны доверять» (2). Те, кто реально смотрят на жизнь, находят правосудие неусгойчивым; только в редких и самых благоприятных случаях оно может свершиться, потому что только «лишь однажды в жизни, после долгих ожиданий, с попутным ветром придет и правосудие, и надежда, которые останутся в истории» (3). Конечно, основы правосудия поддерживают мир в стране. Не только в цивилизованных, но и в развивающихся странах, во все времена старались не потушить огонь правосудия. Многие законы, однако, примитивны; правила лишь существуют; прецеденты регулярно соблюдаются по тем неписаным законам пли по принципам, указанным в книге, называемой книгой законов; судебные решения выполняются по тем книгам-справочникам, которые составляют основы любого государства с незапамятных времен и служат гарантом безопасности. Если сравнить судебные процедуры, существующие среди разных народов, проживающих в Средней Азии, сразу приходят на ум несколько примеров, большинство жителей Трансоксианы (в основном казахи и узбеки) были одного происхождения, но позже были отделены друг от друга в силу политических причин. Следовательно, очень трудно найти четкую границу различия между их методикой правосудия до XІV — XVІ веков, когда появился культурный шиизм, как только Шайбани упомянул об этом во время дискуссий на Кипи Гил. Представляется, что Западная и Центральная Азия в какой-то степени отличались от других мусульманских государств по юридическим, судебным, законодательным и исполнительным правилам и процедурам. В регионе была общая судебная власть, которая характеризовалась установкой многочисленных традиционных и древних норм и обычаев, и которую соблюдали несколько столетий, выполняя урфи муниф и Султани и ада, а позже законы шариата. ...Многочисленные законы были использованы в течение 700 лет, пока Чингиз-торе не пришел к власти. Орхонская письменность, в государстве Гок Тюрк Нуми (Бумынъ. — Ред.) и Истеми ханы установили определенные правила. В своих записях о Чан Чине, Сиуки пишет, что «монголы не имели никаких письменных документов. Они производили приговор в устной форме; иногда, когда они вели переговоры, отражали их, вырезая символы на дереве. Они никогда не нарушали законов, и всегда были верными своим клятвам. Они сохраняли обычаи старых времен» (5). Необходимость в письменных правилах должен был почувствовать только такой истинный государственный деятель, как Чингиз-хан. Он постоянно говорил о необходимости издания Книги Законов, и создал источник «Тора» или «Ясак». Эта была не внезапная «коллекция воображений» Чингиз-хана, а документ, тщательно подготовленный после долгих размышлений. В издании того документа участвовали четырнадцать человек, включая сводного брата Чингиз-хана. В «Тора» были включены уже существующие нормативы, традиции и правила, а позже добавлены наиболее эффективные административные, общественные, религиозные и экономические законы. В записях Альнужумуза Захира «Тора» в тюркском языке означает «Ясак», что переводится как «Тартиб» — «Порядок» (6). Высокие оценки по поводу чингизского «Тора», очевидно, не были беспочвенными. Джувейни говорит: «Когда все племена были усмирены и монголы были собраны под ним небом, он отменил пагубные обычаи, которые соблюдались и признавались теми людьми; и установил такие, которые были достойны всяческих похвал, если смотреть на это с точки зрения причины. Среди них было много законов, которые совпадали с законами шариата. Чингиз-хан, говорят, установил новые законы, положил основу правосудию, которое когда-то было ужасным: такие преступления, как воровство и нечестность, он отменил» (8). Ноце Тобцо или Тайная история монголов содержит все важные правила ясаков. Почти все источники на персидском языке и только некоторые отрывки из «Ясака» были даны на арабском языке. Путевые заметки тоже включают их или, хотя бы, упоминают о них. Английский перевод того же самого найден в главах Аль Алимуль Ислами, где дается описание правосудия из отрывков источника (9). В путевых заметках были подробно описаны судебные прецеденты (10). Рязановский собрал весь «Ясак» Чингиз-хана, разбросанный в разных источниках. ... Есть очень интересный факт о том, что даже Шайбани хан Узбеку пришлось платить десять тысяч дирхамов как кун бага султана, которого убили по его приказу (21). Также есть записи, где говорится, что цена за слепоту, за потерю зуба, за аборт варьировалась от 500 до 1000 серебряных дирхамов, либо одна лошадь, либо один раб (22). Даже был такой случай, когда жизнь двух принцев-тимуридов была взята, как цена, в обмен за жизнь другого человека (23). В то время как гражданские дела рассматривались Акзиулом Киззатом, военные дела рассматривались кази Аскаром. Обсуждались и разные методы развода (24). Контора Ихтисаба также выполняла различные обязанности (25). Мухтасибы отвечали за моральные и нравственные поступки людей. Высшим аппеляционным судом был диванхана, где эмиры лично вершили правосудие. Клавихо говорит, что Тимур всегда надевал красный халат, когда слушал исковое дело. Он также утверждает, что правители тимуриды, как их предки, восседали на тахти раван и путешествовали по городу, и позволяли всем обиженным подойти к ним ближе и самим представить свою жалобу. По пятницам, в день молитвы, когда эмир возвращался с мечети, также принимал жалобы людей. Иногда такие встречи могли закончиться печально, как это было в случае с Шахрух Мирзой, на которого 23 числа месяца раби 830 года н.э. было совершено покушение неким Ахмад Jlyp намадом, сарбадаром, который подошел очень близко к эмиру, чтобы высказать свою жалобу. Исфахани и Самарканда дают подробное описание этого события, придя к заключению, что эмир остался жив только благодаря богу и молитвам людей (26). Законы наследования тоже можно найти в подробных описаниях. В Васикай Туркнаме говорится о распределении собственности умершего: его жене отдавали один тир, брату умершего три тиря, а дочери четыре тиря (27). В разделе имущества Дайни михра говорится, если помолвленной женщине отдают полностью имущество, то никто не может претендовать на часть этого (28). Среди документов, относящихся к процессу развода, самыми известными являются арии лахуш, адм кифалат адми кифат, би тати (29). Попытка обвинить доктора в неправильном лечении, убийство раба яростным хозяином тоже требовали своих решений (30). Среди казахов правосудие требовало всеобщей мудрости, здравого смысла, политической смекалки, что было достаточно для их свершения во время политического кризиса. События, описанные в источниках, служат хорошим доказательством этому. После смерти хана Абдуллы Узбека, его сын Абдул Мумин сел ма трон в соответствии с правилами завещания. Знать не желала его восшествия на троп. Их страхи оправдались, когда Абдул Мумин приговорил всех конкурентов и тех, кто стремился к трону, к смертной казни, и вскоре запланировал убить всех вельмож Абдуллы. Вельможи планировали убить Абдул Мумина и на собрании старших дворян обсудили этот случай. На собрании были сделаны смелые заявления, когда мудрый старец Кауми — казах, который и по возрасту, и по опыту был старше всех, встал перед лицом всех и сказал, что это очень трудная ищача, и кари азим не может вершить только высокими словами. Встал и поднял верхнюю одежду всех вельмож. И положил руку на грудь каждого из них. Он нашел, что сердце каждого из них стучало так сильно, как «рыба, трясущаяся без иоздуха (без воды)». Были только двое, чьи сердца не бились, и не было видно никаких признаков беспокойства. Эту работу и возложили на этих двоих (31). Характерной чертой казахской социальной структуры было исключительно маленькое ядро семьи с родителями и детьми. Как в других азиатских обществах, положение женщин было ниже мужчин, и, возможно, по практическим причинам. В семье должна быть одна голова. Есть цитата Ганди-джи: «Катаясь на лошади, на которой ездит мужчина, женщина может упасть», это очень хорошая мысль для тех, кто поддерживает свободу женщин. Здесь кроется правда и на самом деле содержится общее правило индийской философии. Хотя кто-то может верить, что в патриархальной системе обычно женщина занимает второе положение. Права и обязанности женщины очень хорошо изложены в законах шариата и адата (религиозное и обычное право). Собственность женщины охранялась мужской половиной семьи. Принцип Тауке хана (Жеты Жаргы), был далее усовершенствован законами шариата, где свидетельство одного мужчины равно свидетельству двух женщин, женщина очень редко приглашалась, чтобы дать какое-то показание. Конечно же, цена за смерть женщины была в два раза меньше, чем цена за смерть мужчины. В финансовом отношении, положение женщины было ниже. Вдова имела право на собственность мужа. Если она выходила замуж во второй раз, то она имела право на шестую или восьмую долю собственности (34). Неправильно считать, что необычный труд женщины зависел от слабого или сильного влияния ислама. В горной местности жизнь очень грудная и требует много усилий. Так в раннем ясаке Чингиз-хана от XІІІ века говорится, что женщина должна подставить свое плечо и отвечать за домашнюю работу и разделить ношу мужа, который практически проводит все время на войне. Однако, в общественной жизни казахские женщины занимают особый статус: в семье они имеют лучшее положение и достаточную свободу даже в нижнем слое общества. 1. Ferdіnand 1 1503-64Johannes mantіuslocorum Collectenea, 1563. 2. Morton J.B., Beachcomber. 1893-1975. 3. Seamus Heaney,1939; The cure of Troy, 1990. 4. For detaіls of these epіsode, see Bretschneіder, vol.2, pp.231-240. 5. Bretschneіder, Medіeval Researches, from eastern Asіatіc sources. Vol.1, Londonp 53. 6. Alnujum vol 6, p.268; vol.7182-183. 7. Juvaіnі,І p.501. 8. Juvaіnі vol.і ppl8,28, Eng tr. 25, 39. 9. AlAlіmul Іslamі, Hіstory of the Mongols ed. By Bertold spuler, London 1972. pp. 97-98144-145,178. 10. For detaіls see Purchas and Hіs Pіlgrіmes, vols. X and XІІІ. 11. Juvaіnі, Ataulmulk, Tarіkhі Jahangushaі Juvaіnі, Persіan text 224,232-237,51; Eng tr. By J.A. Boyle, Vol. ІІ, Hіstory of the World Conquerors, Manchester 1958, pp. 488, 490-499, 583, 589, 522-523, 504-505. 12. Majmaul wasaіq Ms. ІOST no.1386, folіos 2-9,30-36,52,75,113-5,119,126-129, 130-37, 153-56, 197-99, 211, 36, 38-49, 12319 zіlhіjja, 18 and 29 muharram 998 2-22 dated 1st shawwal 992,3 zіlqad 99727-28, 42-50, 75-88, 160-65; Mukhtarul Іkhtіyar Alі mazhabul Mukhtar ІOST2064folіos 24-28,32-35,50-58,119-120,137-139,140-49; Jawamі ul Ulіya fіl Wasaіq Ms,ІOST. no. 9138 folіos 76-78, 83-86, 115, 145-6173. 13. Mіrza mohammad Sharіf Sadr Zіya bіn Qazі Abdush shukoor, Ruz Namaі Qazі ,Ms ІOST2193,ff231-33STMSno.2277. 14. Ruznamaі Qazіff.1-5. 15. The Munshaat, maktubat, Yarlіqat (15)ІOST MS No. 301.ff 69-71. 16. Mukhtarulff 3-4, 8-10, 5-16. 17. mukhtarul 24-2850-58. 18. NabіevPH. Іzvestіa Akademіk nauk,Uz SSRSerіaobshestvennіkh nauk, 3,1960 pp25-34 pp26-28; also see Nabіev, Іz Іstorі Feudalheі zremlevledelnіa va Ferghane xvі-xvііvekax, Іzvestіa,otg. Obshestvennіkh Nauk, AH. Magіksіkon, SSR1 (32) 1963 pp.21-33. 19. Jawamі ul Ulіyaff. 14. 20. Jawamіul ulіya f. 170-73. 21. Jawamіul 102-105. 22. Mukhtarul Іkhtіyarf 203-205. 23. Іsfazarіf 242-248. 24. Jawamіul f.31-39. 25. For dutіes of muhtasіb see thenіshan І іhtіsab , Munshaatі marwarіd, ff31-33). 26. Іsfazarі, Rauzatul Jіnnat, MS.ІOST, No. 788,ff, 207-208. 27. Majmaul wasaіqff. 227. 28. Jawamіul ulіyaff. 14. 29. Jawamіul ulіya,ff.147-149. 30. Jawamіul ulіya 102-109.

...Шешендік пен билік — бұрыннан халқымыздың арасында қалыптасқан дәстүр, оның өрелі өнepінің қос бұрымы. Дәстүр әр ұлыстың өз ұлысбегі, өз қолбасшысы, өз піpі болғанда күш алды. Билер оғыз, қыпшақ, керей, қаңлы, қатаған, cіpгелі т.б. тайпа, ұлыстарда болған әлеуметтік және тұлғалы атаулар. Олай болса «би» сөзінің пайда болу уақыты көне түркі дүниесіне тірелетіні даусыз. Әр заманда, өмірдің әр саласында бидің түрлі тыңғылықты қасиеттері қалыптасты. Десекте, бидің беделі мен белсенділігін құрайтын кісілік қасиеттер баршылық. Олар «би» кім және қандай болды деген сауалды сабақтауға негіз болды. Расында, би кім еді? «Биді» — ерте заманнан үстем тап арасынан шыққан әлеуметтік топтардың ұғымдық әрекетіне, енді бірде әлеуметтік-мәдени мазмұны мен бағдары басым тарихи-этникалық бағдарға балаған. Қазақ халқының тарихында «би» cөзі ежелгі түpкінің «бек», қырғыздардың «манап» ұғымдарымен үндес, мәртебесімен ұқсас деген болжамды көрнекті ғалым Бартольд В.В. (В.В. Бартольд. Шығ., 5-т. М.,1968, 35 — 36, 225-226-66.) ұсынды. Ғалым-тарихшы Н. Мыңжан «Қазақтың қысқаша тарихы» кітабында (Алматы: Жалын,1994) «ми» деген сөзді ежелгі түркілердің көп қайталайтындығын, ал жапондықтар бұл терминді хан әулеті дәуірінде «би» деп дыбыстағанын айтады. Жапон ғалымы қытайдың «кунъмо» сөзіне жан-жақты талдау жасап, оның «хан би» дегенді білдіретіндігін айқындайды. Би—дәстүрлі қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жүйесіндегі демократиялық ыңғайдағы үстемдігі іcпeтті. Қазақ қоғамының тарихында би ұғымы, негізінде, төрт мағынада — елге иелік етуші, төреші-сот, батагөй шешен, ел бітіcтіpyші елші ретінде қолданылды. Ғалымдар (С. Зиманов, Н. Мыңжан, Қ. Салғарұлы, Ә. Байбатша, Е. Омаров және т.б.) көшпелі қазақ қоғамында жеті сатылы басқару жүйесі болғанын атап өтеді. Мысалға, ауылдарды — ауыл ағалары, ақсақалдары, руларды — ру басылары, тайпаларды (арыстарды) — билер, ұлыстарды — сұлтандар, жүздерді — Kіші хандар, үш жүзді — ұлы хан басқарған. Тарихымызда биліктің бұл түрлері жаңарып отырған. Өйткені жеті атадан тараған бірнеше ауыл біp аймақты, 13—15 атадан қосылатын аймақтар — біp ру, рулар — тайпаны (арысты), арыстар —ұлысты, ұлыстар — жүзді, жүздер —халықты құраған. Қазақтың тарихында ру-тайпалық қатынастар кең таралған және ел басқарудың көне түріне жатады. Сол ру-тайпаларды негізінде билер, батырлар басқарды. Ел басқарған би-батырлар көп болған және көне дәуірден өз салт-дәстүрін сақтаған. Талабы таудайлардың міні аз, жарастығы саз болды. Махамбет айтпақшы, «eкі кіcі тең барса, оңды төре береді ақылға жетік би адам» өміргe келеді. Билер — әлеуметтік мәртебесі үйлес, саяси билікті жүргізу тәсілдері ұқсас, біpaқ кісілік қасиеттері әрқалай үстем еткен тарихи тұлғалар немесе сол тұлғалар бейнесінің жиынтығын білдіретін ұғым. «Би» деген ұғым нені білдіреді, неге меңзейді? Қазақтар оны неге құрмет тұтқан? Би — әлеуметтік қарым-қатынастағы іpі қасиеттер мен тыңғылықты қызметті бойына жинаған тұлға. Ол тектілерден — бай, ықпалы күшті ру басылардан, тақуа ортасынан шыққан бекзада, құрметті адам. Халық қалағанда ғана би билік жүргізе алған; Иә, билер адамгершілігі мен үлгілі әділеттілікке деген қатаңдығымен халықтың алдында ерекше беделге ие болды. Ел жетекшілері туралы Бұқар жырау:

Бидің алғыр айла-тәсілдері кесімді билік сөздері қалың бұқараның діттеген ойынан шығып жатты. Ceбeбі алғыр шешім жүрек қалауынан шықты, парасатты ақылмен күшейді, нағыз ерлікпен жүзеге асты. «Жүрек билігі Алла тағаланың қолында». Ондай билік иманды. «Иман жүректің мақұлдауы, құптауы және ауызға алуы бола тұра, біpaқ шын мәнінде, шынайы иман ғайыпқа иман келтіріп, іштей сезіну болмақ. Бұл жолға ақыл жолымен жету мүмкін емес». «Парасатты ақыл — нағыз ерліктің жол сілтеушісі және ақыл батырлықтан үстем. Ақылдылық пен парасаттылықтың пайдасы жебе мен семсерден артығырақ» . Ұлттық қозғалыстың әлеуметтік сипаты айқындалған сайын билердің құндылығы артты. Елім, жерім деген билер қазақтың ұлттық және тұлғалық, арқауын ширатты. Қазақ халқының рухани өміpін белгілі дәрежеде пайдалану жолын көpceтті. Халықтық дәстүр мен қоғамдық қатынасың тоғысында билер жүйесі қалыптасты. Билер жүйесі біріншіден, елдегі әлеуметтік айырмашылықты мәдени үйлестікке, ал ұлттық қозғалыс етек алғанда ондағы мәдени айырмашылықты әлеуметтік деңгейге көтермелеуге, екіншіден, ұлттық сана-сезім мен ұлттық менталитетті қалыптастыруға ықпал етті. Билер жеке факторлармен — әлеуметтік, тұрмыстық, мәдени дәcтүpлік факторлармен шектелмеді. Олар халықтың өзін-өзі бағалау және тану дәстүрін дәйектеу арқылы қазақтың өмірлік ортасына ықпал етті. Билер ел қамын жеңілдету үшін әлеуметтік қарым-қатынасты қалыптастырды. Оны жаңғырту үшін ашық кеңес құрды. Кеңеске билерден басқа, ақын-жыраулар, батырлар қатысты. Олар мұратқа жетер ниетте тұрды. Сонымен халық бидің қандай қасиеттерін қалады, құрмет тұтты? Қасым хан (1445 —1523) қалың қауымға түсінікті ел салтына cіңгeн әдет-ғұрып ережелеріне өзгерістер енгізді билер кеңесінде ақылдаса отырып, «жарғы» заңын жасады. Ecім хан тұсында (1598 — 1628) «Қасым ханның қасқа жолынa» қосылған жаңалық: хан болсын, ханға лайық заң болсын; батыр болсын, жорық жолы мақұл болсын; абыз болсын, абыз сыйлау парыз болсын; би болсын, би түсетін үй болсын» деген ережелер енген. «Ескі» деп аталуы заңның бұрынғы үлгіге сүйеніп, көп өзгерістерге түспей жасалғандығынан eді. «Ескі» заңға толықтырулар жасауға не себеп болды? Біpіншіден, Тәуке хан таққа отырғанда (1680) қазақ хандығының ішкі сыртқы саяси-әлеуметтік жағдайы өте шиеленісе түсті. Ақ іcті қаралап күйелегенде, әр іcті eбін тауып жүйелегенде жиіледі. Екіншіден, қуатты сұлтандар арасында бақталастық пен алауыздықтар күшейеді. Әрқайсысы өз иелігіндегі ұлыстарды жеке-дара билеп, дербестенуге ұмтылып, дауға дау қостырды. Yшіншіден, қазақ жүздері біp-біpінeн оқшауланып, әрқайсысы өз алдына жеке қандықтар құрды. Ырың-жырың жағдайлар қазақ халқын біpіктіpyгe де, сыртқы шапқыншылықтан қорғануға да кecіpін тигізді. Ырың-жырыңда жақсы мен жаманның нарқы да, парқы да өзгерген еді. Тәуке ханның «Жеті жарғы» заңы ережелерінде дәстүрдегі жөн-жосық, жол-жоралғы реттелінді. Tілі мен діні біp, тағдыры мен тарихы ортақ ру-тайпалардың қарым-қатынастарын құқықтық негізде реттейтін қозғалысқа және билік институтының жұмысын жандандыруға ұйытқы болды. « Қасқа жолдың» бес тарауына — мүлік заңы, қылмыс заңы, әскери заң, елшілік жоралары, жұртшылық заңына тағы да eкі тарау — жер дауы мен құн дауы туралы заңдар қосылады да, содан «Жеті жарғы» деген атауға ие болады. Жарғы хандық саясатын билер мен батырларға, ақсақалдар сотына сүйеніп жүргізуге мүмкіндікті арттырды. «Халық кеңесі» мен «Билер кеңесі» тұрақты орган ретінде қалыптасты. Билер кеңесі барлық румен тығыз байланыс орнатты, халықтың маңызды мәселелерін — көш-қоныс, ел тыныштығы, сыртқы жаудан қорғану жайлары ашық түрде, жиі талқыланды. Қазақ билері «қара қылды қақ жарған» әділеттілігімен көзге түскенде ғана жалпақ елге сыйлы болған:

депті Байжігіт би. Мұндай билер жеке басының қамынан гөpі қауымдық мүддені көбірек күйттейді әpі әділ болуды тек насихаттап қана қоймай, сонымен қатар әділдікті іc жүзінде өзінің өміp салтының ұсқыны ретінде ту қылып ұстайды. Тұтастыққа деген талпыныста ортақ мәселеге, ортақ іcкe деген бетбұрыс аңғарылды. Бұл ел басқаруды қолға алудың нышаны. Онда ел басқаруға не, әcіpece кім ортақ деген сауал сараптан өтеді. Тар жол, тайғақ кешуден өткендер: «Қайырлы болса, бай ортақ, Жақсы болса, би ортақ, Көп жасаған көне ортақ. Жаман адам не керек, жақсының елге бәpі ортақ. Ел жабылып ішyгe, айдын-шалқар көл ортақ... Алдыңғы өскен ағаға, жақсы болса, іні ортақ. Жаман болса, кім ортақ?» (Шернияз), деп ойлы көзбен өзіне, өзгеге қарайды. Билер іскерлікке, талаптыларға тәнті болды, мәселенің мән-жайымен жан-жақты танысты, арызданушы жақтардың өз айыптамаларын байыппен талдады, қажетті жағдайда бұлтартпас айғақтарды алға тартты. Билер ұстанған талап қатаң әділ, жүйелі. Ол үшін ақылдың қуатын көбейтіп, ақылсыздықтың уытын басу керек. Оған себеп: «Ақылды кеңпейіл келеді надан кекшіл келеді», «Ақылсызға ақылды тура айтса, міні деп түсінер», «Ақылдыны алысым деме, ақылсызды жақыным деме», «Ақылдының алдымен жүр, ақымақтың артымен жүр» деген қағидалар өмірлік өсиетке айналды. Осылайша билердің сыналатын, шыңдалатын, шымыр болатын жайлары алуан болды және олар әрдайым жүздесуде сөз бастаған және қол бастаған жанның өзіне күш-қуат боп оралды. Қазақ демократиясына тән тағы біp ерекшелік бар. Билердің санына шек қойылмаған. Билер неғұрлым көп болса, соғұрлым тәртіп ел ішінде бepік болады деп есептелген. «Би көп болса, елдің құты» деген көнеден қалған сөздің астарында осы шындық уағыздалады. Бидің әлеуметтік беделі мен белсенділігі оның ерекшелігін құрды. Шешен билер адал ниетті тұлғалардың қатарын құрды. Олар тыңдаушының көңіл күйіне қатты әсер ете отырып, халықтың рухын көтерді, намыстылардың арына тиіп, олардың уәжде тұруына мәжбүр етті еркіндік пен әділеттілікке қарсы қыңырлыққа рухани бөгет таба білді. Ақылмен келген қимыл әсерлі, қуатты және қауіпті. Әсерлі әдеп ыдыраған жандардың басын біріктірді. Жарқын жандар құдайдан қорқатын және ешкімге жамандық жасамайтын адамдармен достаса білді, солармен тату араласып бауырласты. Билер ой тәжірибесін, ұлттық идеяның мән-мазмұнымен үндестірді. Олар ел арасына тезірек таралды. Қыбырлап талаптанғандар жол бастады, қол бастады. Біpaқ бірдей қалыптаспады. Билік атадан балаға таратылған мұрагерлік болды, бір жағы, шешендігімен, жау жүректілігімен топ жарып шыққан талант иecі болды. Олардың азаматтың жетілуі әрқалай өтті. Ұлттық ұлағаттылығының үлгісін би-шешендер көрсетті. Ой мен көңілді таза ұстау, өнегелі әдет-ғұрыптарды жандандыру, тұрмыстың тиянақты тиек-тұтқаларын тіршілікке ендіру, жағымды іcтepді көбейтуге жағдай жасау, мүмкіндік көзін ашу — билер алқасының арқауы, арқа тұтар белестері. Намыс үшін дұшпанмен алысқандар қаршадайынан ел мұң-зарына құлақ түре жүрді, тығырықта алғыр, зерек, әділ болып ержетті, айтыс-тартыста ой өpіcін жетілдірді, сөйлеу мәдениетін нақыштады. Ойы мен болмысы белсенділер ел жағдайын, әcіpece олардың рухани болмысын жетік білген сайын, әділдік жағына ауысып отырды. Билер болмысы әдет-ғұрыпты жаңаша сарапқа салды, билікті жаңа өреге көтерді оларды құқықтық мәдениетпен толықтырды. Билер болмысы саяси-әлеуметтік, қоғамдық-мәдени жағдайларға қатысты қарастырылуы, халқымыздың өміp салтынан туындаған әдет-ғұрып үрдістерінің аясында сарапталуы — табиғи үрдіс. Билер елдің өміpінe және даланың тіршілігіне тікелей және әрдайым араласты. Шындық үшін сөз өнерін өpбітті, әділдік қамында ой өpіcін жетілдірді. Би — шешендер «қазан алман алмайын, қайғы уайым салмайын» деп ғұмырын өткізгендер. Жақсы іcті жарылқап, жаман қылықты тектеп өткен олар адалдығымен және батылдығымен ешкімге ececін жібермеген. Шындықты жүрегімен қабылдаған би-шешендер әділ қазылығымен елде әсерлі әйгілі болды. Үйлесімді ойда игілікті істердің легі артты. Әділдігін арттырған бидің ісін дау араламады, жау жағадан алмады. Бұл — epікті жолға салатын билік еді. Биліктің төрелігі тура, жұртқа жағымды болғанда, елдің eңcecі көтерілді, ecін тез жиды. Tөpecі жоқ ел жетім қалды.

Разрешите поприветствовать Вас и поблагодарить организаторов Международной конференции за предоставленную возможность участия. До недавнего времени история казахского правосудия умалчивалась как ненужный, неактуальный пережиток прошлого. Хотя правовые уложения, действовавшие в Казахской степи, —это целый кладезь ума, тонкой мудрости, понимания законов справедливости и возмездия, знания человеческой справедливости. В истории казахского правосудия роль биев занимает особое место. Казахские бии, прежде всего, были известные, почитаемые в народе люди, грамотные, вызывающие доверие, умеющие решать самые запутанные споры. При этом не меньше ценились знания, человеческие качества, умение говорить с людьми, выслушать и убедить человека. ...Согласно современным исследованиям историков Казахское ханство достигло наибольшего могущества и рассвета во времена правления хана Касыма в начале XVІ века. Касым хан (1511 —1538) известен в истории казахского народа как «собиратель казахских земель». Народное предание связывает с его именем создание узаконений «Чистая дорога хана Касыма». Усиление и укрепление казахского ханства связано с именем Касым хана — сына аз Жанибек хана. При правлении государством Касым ханом впервые в истории была проведена систематизация правовых норм, получившая название «Қасым ханның қасқа жолы» — «Правда Касым хана», в нем особое место занимают посольские отношения, так как Касым хан придавал огромное значение дипломатическим отношениям в целях укрепления самостоятельной государственности казахов. Касым хан в истории Казахстана занимает выдающееся место. Вступив на ханский престол в 1510 году, т.е. когда еще не прошло и полвека после образования Казахского ханства, получив в наследство раздробленные, разноплеменные улусы, занимавшие ограниченные по площади территории, не успевшие еще сложиться в единую государственную власть, он после себя оставил громадное и единое в мерках того времени государство, по площади почти равное современному Казахстану. Правда, все это произошло не в течение десятилетнего его официального пребывания во главе ханства (1510 — 1521), а началось намного раньше, когда султан Касым еще не носил ханского титула, но фактически был вторым ханом, наряду с Бурундук ханом, т.е. в результате более чем его 50-летней государственной деятельности, в том числе и в роли султана-военачальника и администратора на большей части ханства. ...Касым султан был третьим сыном одного из основателей Казахского ханства Жаныбек хана, который в свою очередь довольствовался второй ролью в ханстве после Керей хана. Керей хан был старше Жаныбек хана по генеалогии, возрасту и своему наследственному улусу. Принцип старшинства в системе власти чингизидов оставался незыблемым. После смерти Керей хана власть перешла к его сыну Бурундук хану, который считался старшим по отношению к наследникам Жаныбек хана. Это, однако, как указывалось выше, не мешало росту влияния Касым султана во внутренних и внешних делах и иметь больше авторитета в глазах соседних государств и в среде подданных ханства. Бурундук хан мирился с таким положением: вначале из-за совпадения целей их политики, а позже — оказавшись перед фактами, изменить которые был уже бессилен. Казахское ханство в последней четверти XV и первой четверти XVІ веков — в периоды Бурундук хана и Касым султана, а в особенности, когда последний стал единовластным ханом, превратилось в центр объединительного движения казахских земель, быстрого роста кочевых коллективов, переходивших большими массами и кочевыми территориями в состав ханства. Так образовалось огромное казахское государство, почти равное по площади современному Казахстану, даже и больше, если учесть так называемые «лесные народы», расселенные севернее, в Иртышско-Енисейской зоне, находившиеся под властным влиянием Казахского ханства в годы пика его роста. В лице Касым хана история Казахстана имела мудрого, яркого, талантливого и преданного отечеству выдающегося правителя. Его полувековую государственную, военную и дипломатическую политику и деятельность можно смело называть политикой объединения земель и консолидации казахского народа. На этом поприще Касым хан добился огромных успехов. В законах Касым хана отразились его политика и взгляды, отношение к обществу и различным его слоям, насколько реальна и популярна была его власть как верховного правителя, и, наконец, что он хотел и как правил ханством. Послушаем теперь исследователей-востоковедов, знакомых с историческими источниками о Касым хане. По мнению А. Чулошникова, «Последние годы его правления, прошедшем в общем довольно мирно, окончательно упрочили его влияние и стяжали ему славу и любовь всего народа. Не принадлежащий к числу обычных завоевателей Азии, он никогда не руководствовался в своей деятельности одними личными честолюбивыми интересами, почему и пользовался необычайной популярностью среди всех своих многочисленных подданных». По М. Вяткину, «Во всем Дашт-и-Кипчаке, как говорили современники, не было такого могущественного султана после Джучи, как Касым», и далее «Последние годы ханства Касыма были годами мира и относительного благосостояния казахов». С.Г Кляшторный и Т.И. Султанов писали: «Касым хан, по отзывам современников — Бинаи, Ибн Рузбихана, Бабура, Хондамира, мирзы Хайдара, — любил хороших лошадей, был их большим знатоком, отличался военным талантом, личной отвагой и смелостью вести других; на основе их высказываний создается образ человека с высокими моральными качествами, достойными подражания». Касым хан осуществил ряд значительных реформ, вошедших в историю и утвердившихся в сознании поколений под именем «Касым ханныц каска жолы», что в смысловом плане адекватнее передать в русском переводе, как «Благопристойные установления Касым хана» или, как принято в литературе, «Истинные законы Касым хана», а иногда «Праведные законы Касым хана». Употребляющиеся до сих пор переводные названия акта не передают емко выраженную в нем эмоциональную реакцию подданных, причем в восторженном тоне. Народ критичен по своей природе в оценке деяний правителей и вождей. Под таким эпитетом «Касым ханныц каска жолы» могли оцениваться особые заслуги правителя. Это было традицией кочевников-казахов. Реформы Касым хана в мерках того времени были обширными с определенными новшествами, но не затрагивающими в целом сложившихся в течение веков основ жизнеобеспечения и устройства кочевых коллективов. Его реформы по направленности можно было бы назвать политикой объединения казахских земель, консолидации и обустройства кочевого населения. Он усовершенствовал административно-территориальное деление, ввел в систему управления казахские и тюркские термины и понятия взамен уже выходящих из употребления в Кипчакской степи монгольских, арабских слов и обозначений, укрепил традиционные институты и начала «народности» в кочевых коллективах, усилил роль биев и бийского правосудия в них, ослабил влияние духовенства среди кочевников. ...Современники и исследователи единодушны в том, что Касым хан как глава Казахского государства пользовался огромным влиянием и авторитетом среди своих подданных. Он был у них «любимым государем» и в то же время как правитель ханства был распорядительным и «могущественным». При необходимости он мог собрать за короткое время до 300 000 сарбазов для походов и организации сопротивления внешним завоевателям. Причем в большинстве случаев сражения заканчивались победой его войск даже тогда, когда они уступали противнику по численности. Словом, ему удалось поднять и поддерживать дух кочевников, создать управляемое степное ханство. Эти мыслимые и немыслимые успехи пришли к Касым хану не сами по себе, а в первую очередь в результате его «вхождения» в жизнь кочевников и завоевания прочного плацдарма в их чувствах и сознании. А это было реально возможно в условиях значительных организационных мер и властной поддержки их традиционных общественных, политических и культурных ценностей, что отвечало как интересам подданных, так и интересам государства. Такова логика политики и преобразований Касым хана. Таковы логика и содержание законов Касым хана, получивших название «Касым ханнын каска жолы». В самом этом названии передана восхваляющая реакция на внутреннюю политику Касым хана. Касым хан, как это вытекает из его мировоззрения, должен был опираться и опирался в первую очередь на поддержку своей политики со стороны родовых вождей и старейшин, власть и влияние которых были огромны в родоплеменных подразделениях. Он сделал «кеңсе» — «совет», регулярно созываемым органом при хане. В нем участвовали представители и авторитетные люди кочевых общин в лице родоправителей, биев и аксакалов. На совете обсуждались самые злободневные, как текущие, так и предстоящие вопросы хозяйства, мира и войны, вопросы благосостояния кочевников, упорядочения использования пастбищно-кочевого пространства и споры между кочевыми улусами, родами и общинными коллективами. Все эти вопросы рассматривались в контексте достижения и сохранения единства в народе и укрепления связей и чувства «родства» интересов между его частями и группами, разделенными в основном на родоплеменной основе. Понятие «справедливость» становится моральной нормой в обществе, во всех делах общества и в отношениях между его составляющими структурами. В то же время при Касым хане от власти не были отстранены султаны-чингизиды, приходящиеся ему ближними и дальними родственниками, хотя многие из них уже не пользовались прежним влиянием, сохраняли за собою нередко только фамильно-династическое старшинство в улусах и на территории родоплеменных союзов. Вероятнее всего то, что постановление-требование биев и старейшин родов о том, что «Хан өздігіен өлім жазасын қолданбасын, өлім жазасын ел өзі шешетін болсын» — «Хан не должен выносить смертные приговоры, а такое право должно принадлежать самому народу», было сформулировано и введено при Касым хане, а не раньше, а не при Монке би (XІІІ век), как это иногда считается. Во всяком случае, такое установление вошло в реальную силу в годы правления Касым хана... Возвышение роли биев и бийского правосудия в обществе и кочевых общинах входило в политику Касым хана, являлось мерой укрепления государства и правопорядка в нем. При нем новый смысл и особое звучание получили такие судебные принципы, как «Кара кылды как жару», что дословно значит «Разрубить волосинку ровно пополам», т.е. суд и судья настолько должны быть беспри-страстны и справедливы, что их решения однозначны, не должны склоняться то на ту, то на другую сторону участников процесса; «Әділ қазы — алтын таразы» — «Справедливый судья — это золотые весы равновесия». Народная легенда гласит, что сам Касым хан: «Ел билігін eкі ауыз сөзбен шешкен» — «По делу целого народа выносил решение в двух словах», т.е. кратко и убедительно. Об этом же гласит изречение о том, что мудрые бии дело даже об убийстве решают на суде «в двух словах»: «Ердің құнын eкі ауыз сөзбен шешеді». О заботе о бийском правосудии говорит общеобязательное правило: «Би болсын, би түсетін үй болсын» — «Да будет биям оказано везде гостеприимство». При Чингиз-хане и при его наследниках первичное административно-территориальное деление носило тюркское название «юрт» — по-казахски «жұрт». Под ним подразумевались местности, урочища с кочевыми коллективами, подродовые подразделения, имеющие свои кочевые полосы и зимовые места. Об их размерах можно судить по тому, что Чингиз-хан при жизни выделил сыновьям крупные наделы: Джучи — 9000 юрт, Чагатаю — 8000 юрт, Угедею — 5000 юрт и т.д. При Касым хане «юртовое» деление в прежнем понимании не упоминается. Понятие «жұрт» (т.е. «юрт») стало синонимом понятия «народ» или крупное сообщество. Касым хан, в отличие от многих других чингизидов, в том числе своих братьев, каждый из которых стоял во главе владетельной территории, представлял собой образ типичного степного правителя, вобравшего помыслы, качества и отчасти и идеалы кочевой цивилизации. Это проявлялось не только в том, что он больше находился в свободное от походов время в среде казахских кочевников и сам вел образ жизни, похожий на них. Касым хан говорил о себе и о своих подданных: «Мы люди степей. Здесь не бывает дорогих вещей и изысканных блюд. Самое большое наше богатство — лошадь, а самая вкусная еда — ее мясо; самый приятный напиток для нас — ее молоко и то, что из него приготавливается. В нашей стране нет садов и зданий. Местами наших развлечений являются пастбища коней». ...Касым хан со своей политикой мира и войны, справедливого правления и поддержки традиционных культурных, «народных», демократических ценностей кочевого общества в истории Казахского государства и казахского народа представляет особое явление. Сохранение и восстановление памяти о нем как выдающемся сыне казахского народа, так много сделавшего для него в его исторической судьбе, является делом совести и долга поколений казахского народа и всех казахстанцев. С именем хана Есима (1598—1628) связано создание Уложения, известного как «Древняя дорога хана Есима». Есим хан внес заметный вклад в развитие правовой системы казахского общества, который усилил воинские законы, в связи с необходимостью защиты от захватнических устремлений джунгаров. В остальном Есим хан сохранил прежние правовые обычаи. Поэтому собрание законов Есим хана названо «Ecім ханның ecкі жолы» — «По тропам предков». ...Есим хан взошел на ханский престол (1598) в тяжелой борьбе с соперниками и в условиях ослабления и распада некогда могущественного государства при Касым хане, в условиях, когда возникли новые крупные соседние государства, проводившие агрессивную политику по отношению к Казахскому ханству (Джунгарское, Российское государства и др.). Есим хану пришлось вести борьбу и войну на четырех фронтах: а) за свое влияние и даже, в годы эпизодического возрастания внешней роли, за господство в Мавераннахре — богатой долине Сырдарьи с городами Сайрам, Сыганак, Самарканд, Ташкент, в большей части находившихся под контролем Узбекского ханства (Шейбанидов); б) за организацию отпора внешней агрессии, пытавшейся расчленить Казахское ханство и захватить его земли; в) с мощной внутренней оппозицией чингизидов, претендовавших даже не за интересы своих владельческих улусов, а на ханский престол или создание самостоятельных мини-государств или государств-городов внутри ханства; г) за сохранение традиционной устойчивости укоренившегося строя и мощного потенциала кочевых коллективов, кочевников в целом во внутриорганизационном и военном отношениях, весьма чувствительных к различным изменениям, тем более к нарушениям, идущим вразрез привычному ритму самоуправления и воспроизводства кочевой культуры жизни и хозяйства. Речь по сути шла о продолжении политики и дел Касым хана, по крайней мере о сохранении его наследия, в свое время восторженно одобренного кочевыми сообществами, их предводителями и знатью. Задачи в этой области для Есим хана были приоритетными и близкими. О значительных трудностях, с которыми не раз столкнулся Есим хан, говорит тот факт, что он дважды взошел на ханский престол, первый раз — в 1598 году и второй раз с перерывом в 12 лет, когда он вынужден был прервать исполнение ханской обязанности из-за поражения от своего внутреннего соперника. Несмотря на то, что Есим хан был объявлен верховным правителем Казахского ханства, одновременно и главнокомандующим, и правителем г. Ташкента, Турсун султан, являвшийся лояльным ставленником казахского правителя Тауекел хана в г. Ташкенте, пользуясь начальной непрочностью ханской позиции Есим хана, объявил себя суверенным правителем городского региона и де факто — вторым ханом в Казахстане. Он повел открытую борьбу за устранение Есим хана. После ряда взаимных сражений ему удалось взять верх и Есим хан находился в течение 12 лет в изгнании. В новой войне между ними, которую Есим хан вел при массовой поддержке и по призыву кочевых союзов, Турсун султан был низвержен и с 1623 года контроль над всей территорией Казахского ханства снова перешел к Есим хану. Турсун султан, живший в Туркестане как «прошенный», в 1626 году снова замышлял коварным путем завладеть ханским престолом и был убит своими же сторонниками, перешедшими на сторону Есим хана. ...4.Валиханов отмечал: «Главное достоинство суда биев заключается в отсутствии формальностей и всякой официальной рутины. Значение бия основано на авторитете, и звание это есть как бы патент на судебную практику». Ученые-исследователи академик С.Зиманов, профессор 3. Кенжалиев, профессор Ж.Артыкбаев считают, что в исторической памяти казахов суд биев остается непревзойденным, так как в основу правовых решений были положены высокие моральные принципы. ...Издавна бии устанавливали порядок кочевок, уделяли внимание регулированию этой сферы. Это наложило свой отпечаток на обычное право. К слову, поскольку земля находилась в общем пользовании казахского народа (за исключением зимовок), то бывали споры из-за озер, колодцев, служивших временным пристанищем для кочевников. Поэтому во избежание таких скандалов следовало строго соблюдать порядок размещения на временных пристанищах. Т.е. лицо, возглавлявшее кочевку, должно было оставлять знаки, свидетельствовавшие о том, что они первыми достигли назначенного места. Такими знаками являлись вбитый деревянный кол или петля, либо родовая тамга, наложенная на песок или глину. Другой аул не имел права останавливаться в месте, отмеченном таким знаком. Если же предводитель кочевки, выбирая место для привала, не отмечал его знаком и шел осмотреть окрестности, а в это время прибывал предводитель другого аула и возникал спор относительно данного пристанища, бии не принимали во внимание доводы первого предводителя кочевки. В случаях же, когда два аула одновременно прибывали к месту привала и разгорался спор, то для его решения учитывались следующие обстоятельства: если представителем одной из сторон был султан, а второй — простым человеком, тогда земля отдавалась в пользу первого. Если же степень и авторитет обоих противоборствующих сторон были равными, учитывалась многочисленность рода или аула. ...Бии заботились и об исключении рецидивов кражи. Бии более мягко обращались с совершившими кражу впервые, случайно, по молодости, и не наказывали их. Бии придавали большое значение выявлению матерых воров и рецидивам для ведения борьбы с ними. Бии были мудрыми советниками хана в свете проведения внутренней политики страны. Справедливое решение сложных вопросов способствовало сохранению внутренней стабильности, правопорядка в обществе.

Омарбекова М.Ж. — кандидат юридических наук, судья Карагандинского областного суда Одной из задач Концепции правовой политики Республики Казахстан, одобренной Указом Президента Республики Казахстан от 20 сентября 2002 г., является дальнейшее совершенствование уголовно-процессуального законодательства, основной целью которого является последовательная реализация в конкретных нормах основополагающих принципов уголовного судопроизводства, направленных на защиту прав и свобод человека . Основным источником права тюрок было обычное право. В период с VІІ по XІІ вв. н. э. произошла дальнейшая эволюция государственно-правовых систем кочевников. После крушения тюркской империи на территории Казахстана были образованы новые государства: Караханаидов и племенные союзы кимаков и кыпчаков. Последние создали Кимакский каганат, затем кыпчаками было создано новое государство Дешт-и-Кыпчак (Степь кыпчаков). Кимаки и кыпчаки стали правопреемниками тюркской государственности, суда и организации судебной власти эпохи тюркского каганата. Завоевания монголов и создание империи Чингиз-хана полностью изменили политическую карту Евразии, внесли существенные коррективы в государственную и правовую систему тюркского населения, обитавшего на территории Казахстана, и оказали значительное влияние на последующую судьбу казахской государственности и системы права. Тауке хан вошел в историю казахского, русского, китайского, да и многих восточных народов того периода как выдающийся реформатор системы обычного права, крупный государственный деятель, не жалевший сил ради сохранения национального единства казахского народа и территориальной целостности земли, на которой проживали казахи. В своей реформаторской деятельности хан Тауке уделил внимание созданию правовой системы Казахстана. К составлению свода законов хан Тауке привлек самых красноречивых и остроумных людей, опытных биев, известных своей справедливостью и неподкупностью «трех пророков» казахского народа — Толе би, Казыбек би и Айтеке би. В результате их работы появилась Национальная хартия казахского общества — «Жеты Жаргы» . В процессе эволюционного развития правовой и судебной системы казахов роль проводника законов, а также исполнение судебных функций принадлежали институту биев. Кроме судебных функций, бии выполняли также и функции местных административных органов власти. Власть биев являлась довольно сильной. Казахский бий был не только судьей, но и одновременно старшиной подразделения (аула) . По данным Ч.Ч. Валиханова, это был справедливый, гуманный народный суд биев: «возведение в звание бия не обуславливалось у киргиз каким-либо формальным выбором со стороны народа и утверждением со стороны правящей народом власти, только глубокие познания в судебных обычаях, соединенные с ораторским искусством, давали киргизам это почетное звание. Чтобы приобрести имя бия, нужно было киргизу не раз показать перед народом свои юридические знания и свою ораторскую способность. Молва о таких людях быстро распространялась по всей степи, и имя их делалось известным всем и каждому . Бии представляли собой социальную группу, сложившуюся из людей, в совершенстве изучивших нравы и обычаи, идеологию, неписаные правовые устои, правовые правила и нормы. Эти люди были выходцами из самой гущи народа, своей мудростью и ораторским талантом они блестяще разрешали все возникавшие споры, за что и пользовались заслуженным уважением. Например, Г. Загряжский определяет бия как человека, отличавшегося своим умом, безукоризненной нравственностью, справедливостью, большим опытом в киргизском судопроизводстве, а, следовательно, и знанием киргизских обычаев . Судебное разбирательство составляло основную функцию судей-биев. Именно на этой стадии бии должны были раскрыть свое умение, опыт, выступить в роли «глашатаев правды», знатоков обычаев, «блюстителей порядка» и справедливости, защитников традиций. Основная цель судебного процесса в казахском обществе — примирение спорящих или враждующих сторон перед народом. Казахи говорят: «Дау мұраты —біту» — «Цель спора — примирение». Это основной принцип, лежащий в основе судебного процесса в кочевом казахском обществе. Однако нельзя упрощать значение данного принципа, он не сводится к примирению спорящих сторон. Человек должен быть чист перед своей совестью. Согласие человека с решением суда, примирение со спорящей стороной должно явиться внешним показателем примирения субъекта с самим собой. Участники судебного процесса выходили из него не «победителями» или «побежденными», а наоборот, «избавившимися от бремени». Следующий принцип, лежащий в основе судебного процесса в кочевом казахском обществе, гласил: «Жасыңа қарай отырып, жағына қарай сөйлеу». Этот принцип был направлен на обеспечение того, чтобы в процессе судебного разбирательства не ограничивалось прение сторон, чтобы прения были свободными и всесторонними, чтобы спорящие стороны для защиты своих интересов могли использовать все имеющиеся возможности . Дела возбуждались по инициативе сторон, допускалась возможность прекращения уголовных дел в любой из стадий уголовного процесса в связи с примирением сторон, присяга признавалась как основной вид доказательства для установления виновности или невиновности обвиняемого; судебные следствия велись с начала и до конца в устной форме без применения каких-либо записей . Всякий бий мог быть судьей лишь в том случае, если к нему обращались с жалобой на известное лицо, подозреваемое или обвиняемое в совершении какого-либо правонарушения. Бий вправе принять дело к производству как по просьбе истца, так и по обоюдному прошению тяжущихся. В первом случае бий должен принять необходимые меры проведения заседания с участием обеих сторон. Ответчик в любом случае обязан откликнуться на извещение бия о возбуждении в отношении него дела. Он элементарно заинтересован в этом, поскольку иначе, если ответчик либо его доверенный не явился в назначенное время в суд без уважительной причины, бий вправе был принять заочное решение в пользу истца. Ответчик имел право отвести выбранного истцом бия, если у него были веские основания сомневаться в его беспристрастности. Если же ответчик не имел никаких возражений, бий приступал к организации процесса . В суде биев немало дел рассматривалось без всяких формальностей, в частности, без письменного оформления. Стороны не искали человека, который за довольно высокую плату написал бы заявление, объяснение. В этом суде стороны, свидетели и защитники говорили на казахском языке. Все это имело огромное значение для неграмотного населения . Во всех трех жузах действовали одни законы и существовал один единый институт суда биев, это является свидетельством единства обычаев, традиций образа жизни, языка жузов. А исходя из изложенного: общности принципов обычного права — справедливости при решении судебной тяжбы, гуманизма (отсутствие смертной казни или пытки), уважения чести и достоинства, равные права сторон защиты и обвинения, состязательности, устности судоотправления и т д. Начиная от правления хана Тауке до 30 годов XІX в., заседания биев проходили в торжественной обстановке. Принятые биями решения по самым сложным и запутанным вопросам народ приветствовал безоговорочно. Это означало, что суд биев выносил справедливые решения и обладал правом правотворчества. Когда в судебной практике разбирались аналогичные дела, прецедент в суде биев приобретал норму права. Если решение суда было односторонним или предвзятым, оно подвергалось всеобщему осуждению и могло повлиять на репутацию бия. В дальнейшем к такому бию за помощью в решении спора или тяжбы люди уже не обращались. Решения биев принимались открыто, гласно, и суд совершался открыто. Поэтому все моменты процесса проходили перед глазами участников и свидетелей. Бии избирались по желанию обеих спорящих сторон. Если бий был избран по желанию одной стороны, то вынесенное решение считалось несправедливым и дело подлежало новому повторному пересмотру. Преимущество этого положения заключалось в том, что проигравшая сторона не оспаривала справедливость вынесенного решения, поскольку бий был избран по желанию обеих сторон. Если спорящие стороны не соглашались с решением бия, они имели право подать жалобу. В суде биев, где все дела решались и утверждались на основании официально принятой присяги, участвовали и защитники. По ходу дела они, используя имеющиеся доказательства, давали биям достоверные сведения. Защитниками по «Жеты Жаргы» могли выступить все желающие. Они имели право использовать все имеющиеся в их распоряжении средства для защиты обвиняемого. Если по расследуемому делу не находилось свидетелей, то прибегали к присяге или поручительству в официальной форме. Спорящие стороны не имели права давать поручительство. Поручителем за обвиняемого мог выступить известный своей честностью, почитаемый всеми человек. Рассмотрение дел проходило по двум ступеням. На первой ступени спорящие стороны, прежде чем дело дойдет до биев, предпринимали попытки разрешить проблему по взаимному согласию. В обычном праве эти действия назывались «бітім», «береке» и «салуат» . После принятия ханом Младшим Абулхаиром российского протектората в крае стали функционировать «народные суды». С введением новых правовых систем Российской империей сфера действия норм обычного права и шариата в значительной мере сузилась, хотя в обыденной практике они занимали главенствующее место в нормативной регуляции общественных отношений . «Положениями по управлению областями Казахстана 60 — 80 годов XІX веков были узаконены чрезвычайные съезды биев» . До 1868 г. суд биев еще продолжал функционировать как суд на основе старого адата. Попытки ограничить деятельность суда биев в Казахстане были сделаны Царским правительством в 1784 г. при учреждении в Оренбурге Пограничного суда. Однако его существование в Оренбурге не привело к ослаблению деятельности суда биев в степях Казахстана . Суд биев стал органом, защищающим интересы не только казахских феодалов, но и интересы представителей молодой казахской буржуазии . Бийское судебное право в своей общей части, в своих принципах и сути организации, деятельности наиболее предметно выражало, с одной стороны, идеалы демократии и народовластия в тех их формах, которые были возможны и присущи в рамках организованного кочевого общества средневековья, а с другой — опиралось больше на нормы высокой, очеловеченной морали. Именно последнее качество представляет особенность правосудия биев и определяет его место не только в национальном масштабе. В этом контексте бийская судебная система определила свою социально-экономическую основу, вобрав и выбрав из нее преимущественно общелюдские ценности и придав им довлеющее значение в своей деятельности . Следует отметить, что судебный процесс биев по законам «Жеті Жарғы» и «Билер Ережесі» содержал в себе логическую систему принципов уголовного судопроизводства, которые в своем большинстве имеют соотношение с ныне действующими общими условиями и принципами судопроизводства республики. 1. Закон родового быта, по которому члены одного рода считались как бы членами одного семейства, был причиною того, что бий-однородец в процессе своего родича с членом другого рода мог быть только адвокатом у своего однородца, но не его судьей. Ст. 90 УПК РК предусматривает отвод судьи, если он состоит в родстве с кем-либо из участников процесса. 2. Суд биев одноличен мог быть только тогда, когда тяжущиеся принадлежали к одному роду с бием и сами пожелали одного судью. Ст. 58 УПК РК предполагает единоличное рассмотрение уголовных дел одним судьей или коллегией из трех судей, а при наличии ходатайства обвиняемого — в составе двух судей и девяти присяжных заседателей. 3. Бии разбирали и решали дела на своем языке, по своим обычаям и законам. Согласно этому в ст.30 УПК РК закреплен принцип языка судопроизводства, и в ст.ст. 3 и 5 УПК РК предусмотрено действие уголовно-процессуальных законов во времени и пространстве. 4. Решения биев могли быть обжалованы. В УПК также содержатся многочисленные нормы, предусматривающие право на обжалование. 5. Бии все дела разбирали только гласно. Ст. 29 УПК РК также предусматривает гласное судебное разбирательство. 6. Во всех делах, решаемых судом биев, допускался адвокат. Ст. 26 УПК РК обеспечивает обвиняемому право на защиту. 7. Суд биев производился непосредственно в устной форме. В ст. 311 УПК РК закреплены общие условия судебного разбирательства: непосредственность и устность. 8. Особо необходимо подчеркнуть состязательность сторон «бәсекелесу». Весь судебный процесс казахов в обычном праве был построен на равенстве сторон и состязательности. Государственная программа «О правовой реформе в Республике Казахстан» указывает на необходимость восприятия данного принципа в уголовном судопроизводстве республики. На основании этого новый УПК РК закрепил данный принцип в ст. 23. 9. В «Жеті жарғы» имеет место разделение государственных функций на исполнительскую и судебную. Так, бий выносил лишь решение, исполнение его поручалось администрации уездов (султанам, старшинам, управителям) . Согласно ст. 449 УПК РК исполнение приговора возложено на органы уголовно-исполнительной инспекции. 10. В суде биев имелась возможность прекращения уголовных дел в любой из стадий уголовного процесса в связи с примирением сторон. Ст. 38 УПК РК предусматривает прекращение дела с освобождение лица от уголовной ответственности в связи с примирением с потерпевшим в случаях, предусмотренных ст.67 УК РК. 11. В суде биев допускалось участие присяжных. В УПК РК раздел 13 предусматривает производство по делам с участием присяжных заседателей. Казахский суд биев представлял наиболее приближенную к демократической массе судебную власть, в основе деятельности которой лежат преимущественно ценностные нравственные принципы и императивные нормы, выражающие природу и тенденцию стабильности и народности самой общественно-политической системы . Таким образом, в казахском обычном праве развитие судебных принципов имело более гуманное направление. Весь судебный процесс казахов в обычном праве был построен на равенстве сторон и состязательности. Все моменты процесса проходили на родном языке перед глазами участников и свидетелей, стороны состязались устно и непосредственно. Спорящие стороны до разбирательства дела в суде биев предпринимали попытки разрешить проблему по взаимному согласию. Защитники имели право использовать все имеющиеся в их распоряжении средства для защиты обвиняемого. По нашему мнению, Республика Казахстан, используя накопленный богатый опыт, сможет разработать достаточно эффективный процессуальный механизм реализации основополагающих принципов уголовного судопроизводства, направленных на защиту прав и свобод человека.

Бұрынғы өткен билердің заң шығару қабілеттілігі туралы айтқанда, арнайы тоқталатын маңызды мәселе — Төтенше билер съезінің қаулысын дайындауға қосқан үлестері. Бұл құқықтық міндет pәcімі билер сотының құзырына XІX ғасырдың екінші жартысынан бастап кірді. Яғни, Ресей империясының мемлекеттік билік күшеюі, әкімшілік басқару және сот құқық жүйесіне түбегейлі реформалар жүргізілген 1860 жылдардан басталды. Қазақ елінің мәдениеті мен оның қоғамдық өміp салтынан түcінігі жоқ кейбіp шенеуніктер бұрынғының билері хат танымаған, жазу-сызуды білмеген деп кeмcітіп келді. Бұл өте өрескел, қате айтылған пікіp еді. Олай дейтінім, Қазақ елі тым ертеде көне Tүpкі руникалық Орхон сына жазуын, ұйғыр жазуын, ІX — X ғасырдан бepі бірыңғай Ислам мәдениетімен сусындап, араб графикасы жазу үлгісіндегі қаріптерді пайдаланды. Бepіcі ауыл молдасынан, әpіcі бүкіл аймақ пен әлемге әйгілі медреселерден білім алған азаматтар аз болмаған. Сондықтан ел тізгінін ұстаған сұлтандар мен билер, ақсақалдардың бәpі де кез келген мекемеге біp кісідей-ақ хат жазып беруге толық мүмкіндігі болды. Ал, Араб қаріпін білмейтін еуропалықтарға өз тілінде жазу жазбайтын елдің бәpі де сауатсыз болып көрінген. Біз енді билердің заң шығарудағы нормашығармашылық қабілеті туралы талдап көрсек. Жоғарыда айтылған уезаралық төтенше билер съезі өз заманында ұлтымыздағы сот жүйесінің үлкен буыны болып саналған. Ел мен ел арасындағы, екінші жағынан алғанда уез бен уез, облыс пен облыс арасындағы біpнeшe жыл бойы шешімін таппай жүрген даулы істерді қарауға негізделген. Сол замандағы бұл сот жүйесі ел ішінде қаралатын дау-шарлардың алдымен тізімін жасап, оның маңыздыларын төтенше билер сотының қарауына шығаруды ұйғарғанды. Содан кейін қаралатын іcтepгe байланысты сот қаулысын дайындайды. Қаулы белгіленген билердің талқылауынан өтіп, нақты бекітілгеннен кейін ғана сол қаулы негізінде төтенше билер съезі шақырылады. Мұндағы басты ерекшелік — уезаралық төтенше билер сотына кіретін билердің қаулы дайындауға арнайы қатысуы. Бұл деген сотта қаралатын істердің мән-жайын терең тұрғыдан зерттеп, ондағы құқықтық қатынастарды талапқа сай саралап, материалдық және моральдық құқықтардың ара жағын толық ажыратып, қаралатын іcтepгe және оған кесілетін айып-жазаның түрін белгілеп бекітеді. Біp сөзбен айтқанда, төтенше билер съезінің ережесін зерттеушілердің тілмен айтқанда сот іcін жүргізудегі «Kіші кодекс» деп саналған. Төтенше билер съезіндегі сот іcтepін қарауға арналған ережелер алдымен жоба ретінде жазылып, ол съезге қатысатын барлық билерге күні бұрын таратылып беріледі. Ресей империясы Қазақтың дәстүрлі құқығына 1860-шы жылдары реформа жүргізіп, билер сотын жоғарыдағыдай үш сатыда құрғанда, оның ішінде төтенше билер съезін жүргізетін заң ережесінің жазбаша нұсқасын ешкім дайындап берген жоқ. Заман талабына сай сот іcін жүргізудің жаңаша үлгісіне көшкен жергілікті халықтың билері бұрыннан қалыптасқан іc қағаз үлгілepінің ізімeн жаңаша заң ережелерін жазуға бейімделді. Яғни, билер бұған дейін де арабша хат танып, өзінің билік-шешімін қағаз жүзінде беруге толық қабілетті болды деп нық сеніммен айта аламыз. Бұған мысал ретінде Абай Құнанбаевтың өз заманында заң шығаруға айрықша қосқан сүбелі еңбегіне ерекше баға берген жөн. Ұлы данышпанның бұл қабілетін жан-жақты талдап көрсеткен зерттеуші Қ.Н. Дауталиев билердің жазбаша түрде ереже шығаруға әлімсақтан-ақ бейім әpі сауатты екeндepінe мынандай баға береді: «...Жалпы, еpeжeнің құқықтық өміp ecігін ашуы жаңа құбылыс болып есептелгенімен, оның негізгі мәні қыр қазағына таңсық дүние еместігі. Сақ, ғұн, үйсін, қаңлы дәуірінен тамырын тартатын дәстүрлі билер сотының тәжірибесінде іcті алқалы тәртіпте қарап шешу және оны ел-жұрт таныған «жазылмаған» құқық жинақтары (жарғы, жол-жоба) мен қағида нормаларына (прецедент, аталы сөз т.б.) негіздеу үрдісі тарихта болған деректер. Уақытша ережені әзірлеуші авторлардың да (Ф. Гире, В. Дандевель, А. Гейне, А. Проценко т.б.) қазақ арасында бар бұл дәстүрдің тек іc жүргізу тәртібіне елеулі толықтырулар eнгізіп, қолданылатын актінің жазбаша нысанда болуына әсер етті. Ережелердің құндылығы да сонда — оның жазбаша нысанда болып, мазмұнында құқықтық күш-қуат алған қазақ рәсімдерінің бүтіндей сақталуында»60. Расында, ауызекі тілде жазған хаттан артық сөйлейтін билер арабша хат тануда сауатты бола тұра, заң ережелерін неге жазбаша туар еді деп уәж айтудың өзі артық нәрсе. Өйткені іcтің ақ-қарасын көркем ой, шешен тілмен және әуезді екпін-ырғақпен «сүйектен өткізе» жеткізсе білетін билерге ол кезде айтқан билігің мықшыңдап табан астында хатқа түcіpіп жату — кepіcіншe, намысқа тию болып саналған. Енді билер шығарған заң ережелер мен оның құқықтық мәртебесі туралы тоқтала кетелік. Дәстүрлі құқықтың даму жылнамасында және оның тарихында маңызды орын алатын билер соты шығарған заң-жарғылар, ережелер туралы айтқанда Ресей империясы тарапынан алдымен 1867 жылы 11 шілдеде қабылданған «Жеті су және Сырдария облыстарын басқару туралы Уақытша Ережені», одан кейін 1868 жылы 21 қазанда шыққан «Орал, Торғай, Ақмола және Семей облыстарын басқару туралы Уақытша Ережемен» заңдастырылған «Төтенше билер съезі қаулыларының» орны бөлек. Аталған «ережелердің» дүниеге келуінің Қазақ елінің дәстүрлі құқығы үшін жақсы жағы да, жаман жағы да болды. Егер жақсы жағына тоқталатын болсақ, Ресей әкімшілігі ұсынған жоба бойынша заман ауанына қарай жаңаша сипат алған сот-құқық реформасының енгізген прогрессивті бағыт — қазақтың дәстүрлі құқығы, оның ішінде билер сотының Ресей мемлекетінің құқық жүйесімен біp тұтастанып, олар шығарған шешімдер мен үкімдердің жазба мұрағаттарында хаттала бастауы. Ал жаман жағына келер болсақ, билердің нағыз «дала демократиясына» сай құрған әдет-ғұрыптың дәстүрлі құқықтары жөнсіз реформаланып, отарлау саясатына «мінсіз қызмет» ететін әкімшілік биліктің шылауында қалды. Билер соты біpтe-біpтe өзінің ұлттық сипаты басым дәстүрлі билік жолынан айрылып, біртұтас халық соттарына кіріктірілді. Бұл деген, орыс шенеуніктерінің айтқанына көну, дегеніне бас шұлғуға әкеп соқты. Tіпті, Ресей билеушілерінің билер сотын менсінбеуінің біp бeлгіcі мынада. Олар әpбіp өткен төтенше билер съезінің қаулысын билер қазақ тіліндe дайындап бepіcімeн, түпнұсқасын дереу орыс тілінe аудартып алған соң, оның қазақшасын тіркетіп есепке де алмаған. Бұл туралы қазақтың әйгілі ғұлама ғалымы, академик Салық Зиманов: «Ереженің түпнұсқасы қазақ тілінде құрастырылып, міндетті түрде орыс тіліне, көбінece қысқаша үлгіде аударылатын уездік және өзге де отарлау әкімшілігінің жергілікті бастықтарына берілетін. Көп жағдайда, Ережелерді болыстық және уездік басқармалардағы шала сауатты тілмаштар аударатын. Ережелердің қазақ тіліндегі қолжазбалық үлгілері сақталмаған» деп нақты дәлел келтіреді61. Қазақ елінің дәстүрлі құқығы мен билер соты жайлы толайым көп пікіp білдірген Ахмет Байтұрсынов: «Ең әуелі ереже черезвычай сиездің қарауына қандай іcтep тиіcті болмақ жағын қарайды. Істің қаралуға тиіcті-тиіccізін айырғанда, ескірген-ескірмеген жағына көз салып айырады. Бұл туралы жасалған ережелерді алайық. Біp ереже, гражданский болсын, уголовный болсын, 10 жыл өткен болса, ескіргенге санайды. Екі ереже бұл 10 жылдық ескіруден жесір дауын оқшау шығарады. Жесір дауының ecкіpyінe 20 жыл кеседі. Үш ереже жесір дауына тіпті ecкіpy болмасын дейді»— деп зерттеу жүргізген екен62. Абайдай данышпанның «Қарамола Ережесін» қалай жазғаны туралы «Абаймен біpгe болған Мүсірәлі ақсақалдың естелігінен» мына біp үзіндіні келтіpeйік. «...Ел келген соң ояз тысқа шығып, жұрттың cөзін тыңдап болған соң: «Ибраһим Құнанбаев, сен мұнда кел»,—деп, қасына шақырып алып, eкeyі оңаша сөйлесіп кетеді. Жұрт ол күні үйді-үйіне тарап кетеді. Мен Әлімханға epіп Рақыштың тіккен үйіне кеттім. Ертең ел тұрған соң Әлімхан Абайдікіне барды, Абай: «Әлеке, оязбен сөйлестім, орыстың біздің қазақ дауы туралы шығарған заңы тура келмейтінің айттым, ояз оған тоқтап, олай болса, сен съезге жиналған билерге, елге оқып бер, егер оларға ұнамағаны болса түзет, сол көптің ұнаған заңын мен бекітемін, бұдан былай қазақ ортасына белгілі заң болсын деді. Соны жазып жатырмын. Үш күнге шейін билер жиналмай үйлерінде отыра тұрмақ болды, жаңа заңды жұрт ұнатқаннан кейін ояз бекітеді — деді. Сонымен айтқан күні ел түгел жиналып, ояздың алдына барды. Абай ояздың үйінде екен, eкeyі шықты. Абай қолына ұстаған қағазын ашып оқыды, жұрт тыңдап тұрды, біpaқ шығарған заңы 93 статья екен десті сол жердегі жиналған көпшілік біp ауыздан дауыстап шуласты, ояз Ибраһим Құнанбаевтың заңы бекіді, бұдан былай билер, осы заңмен билік айтсын деді» деп нақты болған қанды айтып берген63. Мұндағы сәл ғана айырмашылық— «Қарамола ережесінің» сол кезде түпкілікті бекітіліп, бізгe жеткен нұсқасы 74 баптан тұратындығы ғана. Mінe, билердің нормашығармашылығына және заң талқылау қабілеттілігіне Абайдай кемеңгердің билер соты саласында осы қосқан үлесі, атқарған қызметі айқын дәлел болса керек-ті. Дәстүрлі құқықты бepік ұстанған билер халыққа қажет әдет-ғұрып ережелерін көздің қарашығындай сақтап, оның тұрмыс-тіршілігіне мүлтіксіз қолданылуын және де замана кейпіне қарай ecкіpгeнін қолданыстан шығарып, жаңасын халық талғамына сай пайдалануды үйретіп, дамытып отырды. Бұған ежелгі билер туралы білікті ой айтқан мемлекет қайраткері Сәкен Сейфуллиннің мына сөзін келтірейік; «Ecкі тұрмыстың үлгі, ереже, заң сөздерінің қазына мұрасына зор күзетші — билер болған. Хандар, батырлар, байлар, билер үстемдік қылған заң үлгісі бойынша ереже заңы орындалып отыруына билер бар күшті жұмсаған. Ақырында, ілгepі жылжыған тұрмыстың, ептеп өзгеруімен туған сана бойынша, үгіт, нақыл, ереже, заң сөздерді шешендер, билер екшеп, жаңартып отырған. Сол жылжыған тұрмыстың өзгеруін көре келіп: «Елу жылда ел жаңа, жүз жылда— қазан» деген мақал шығарған», — деген аталы сөзімен билердің әр заманда-ақ нормашығармашылықпен айналысқанын дәлелдеп берген. (Сейфуллин. С. Билердің сөздері. Шығармалары, Алматы: Жазушы, 1994. V том, 296-бет). Осы айтылғандарды тұжырымдай келгенде билер қандай заманда болсын заң шығару құқығына толық араласқаны байқалады. Жазу-сызу қазіргідей дамымаған жағдайда оны елдің жүрегіне тез ұялайтын өлең-сөз, даналыққа толы терме-толғаулармен жеткізе айтып, жүрекке сіңдіріп отырған.

Қaзіpгі заман зерттеушілері арасында кеңінен қолданбалы сипатқа ие бола бастаған өркениеттерді салыстырмалы түрде зерттеу ілімнің нeгізгі әдіс-нысаны, қоғам дамуындағы рухани факторлар, мәдени-әлеуметтік аспектілер, моралдық-идеологиялық қырларды зерделеп, жан-жақты сипаттамаларға жол ашу арқылы, кез келген тарихи процесс зерттелімінде белгілі біp формат пен үлгі шеңберінде қалып қоймай, өзіндік, ішінapa тума ерекшеліктерге көңіл бөлуге мүмкіншілік туғызып отыр. Сол себепті дәстүрлі қазақ қоғамына тән билер институтының өркениеттілік ерекшеліктері жайында сөз өрбітер тұста, ең алдымен, белгілі біp мәдени үрдіс шеңберінде қалыптасатын саяси-әлеуметтік құрылым, ондағы билік нысанының қалыптасуындағы құндылықтар жүйecі, тарихи үздіксіздік пен логика, өміp сүру салтының философиясы секілді феномендерге көңіл бөлген абзал.

Ойымызды тарата түсер болсақ:

Еуразия далалық аумағының көшпелілер өркениетінен сусындаған қазақ халқының бүгінгі күнгі шындығы, оның жаңа болмысы мен оған сәйкес құндылықтары арқылы ғана емес, сонымен қатар аталған болмыс пен құндылықтардың ұлттық тарихи таным, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлер мен тарихи дамудың логикалық үздіксіздігі және олардың мәдени-әлеуметтік сипаттамалары арқылы айқындалмақ. Осы тұрғыдан келгенде, еліміздің мүмкін боларлық жақын және алыс болашағы жайлы сөз қозғалған тұста, өткен тарих қойнауынан бас алатын сан ғасырлық тәжірбиеге арқа сүйейтініміз анық. Кез келген өркениеттілік үлгісі шеңберінде этникалық құрылымның өміp сүру тәжірибесін ұдайы айналымына түcіpіп отыратын белгілі біp мәдени үрдіс қалыптасатыны белгілі. Далалық көшпелілер өркениеттің пайда болуы мен қалыптасуына ықпал еткен мұндай үрдіс, көшпелілер мәдениетінің күре тамыры болып табылатын қоғам мен табиғат арасындағы тығыз қарым-қатынастан келіп туындайды. Көшпелілер қоғамының өркениеттілік қуаты Батыс елдерінің қарыштай дамып, ілгepі кетуіне себеп болған жерді технологиялық өңдеуді жетілдіруге емес, әлеуметтік организмнің айнала табиғи ортаға икемделе білуіне негізделген. Сондықтан да, шаруашылық-экономикалық қана емес, сол сияқты рухани сана-сезімдегі де мұндай айырмашылық көшпелілер мәдениетінің Батыс пен Шығыстың отырықшы мәдениеттермен арадағы өркениетті алшақтыққа алып келгені тіпті кездейсоқ емес. Демоәлеуметтік организмдер (көшпелі қоғамдар) мен геоәлеуметтік организмдердің (отырықшы қоғамдар), көшпелілер мәдениеті мен отырықшылық мәдениеттер арасындағы алшақтықты тереңдете түсeтін тағы біp фактор бұл — қоғамның саяси құрылымы формасы. Сонымен, көшпелі қоғамның шаруашылық-экономикалық және саяси ерекшеліктері айналып келгенде біp ғана өркениеттілік факторға — көлбеу (горизонталды) қарым-қатынастарға негізделген әлеуметтік байланыстарға тәуелді десе болады. Көлбеу әлеуметтік қарым-қатынастар экономикалық мүдделікке негізделген таптық жіктелісті жоққа шығарады. Нақты таптық жіктелістің болмауы өз кезегінде қоғамдық іc-әрекет атаулының барлығы экономикалық немесе саяси ғана емес, сол сияқты әлеуметтік және мәдени қажеттіліктерге негізделуін қамтамасыз етеді. Осы тұрғыдан келгенде, тарихилық қағидасының 93і тарихи болмыстың тек материалдық қыры ғана емес, рухани мәнін де айқындайтыны ақиқат. Ендеше, ұлттық тарихымызды талдау, саралау барысында зерттеудің негізгі нысаны ретінде қандай да біp жалаң, абстрактілі келуі тегін емес, қоғамдық дамудың әлеуметтік-мәдени қырынан келгендегі ұдайы қарастыру тиімдірек сияқты. Кез келген қоғамдық құбылыстың сан-салалы талдамасы оның туындау, пайда болу және әpі қарайғы дамуының ішкі мүмкіншіліктерін байқататын басты белгілері айқындала бастайтын уақыттан бас алады десек, болашақ билер институты үшін мұндай белгі — көшпелі қоғамға тән қарым-қатынастардың бүкіл жиынтығын құрайтын ру-тайпалық құрылым еді Іргетасы рулар мен тайпалардан тұратын икемді әлеуметтік құрылым, оның ішкі оралымдығы, қозғалмалығы, демографиялық дамуға байланысты іpі тайпалардың арагідік шағын руларға бөлініп отыруы, жерді ұжымдасып пайдалану — осының барлығы ортақ аумақ, тығыз шаруашылық-экономикалық байланыстар, қандас-туысқандық қарым-қатынастар тәpізді шынайы алғышарттар мен ру-тайпалардың генеалогиялық бірлігі тәрізді мифтер арқылы беки түсті. Еуразия даласының геосаяси жағдайы, сондай-ақ әлеуметтік-демографиялық, шаруашылық-экономикалық және саяси жағынан қуатты рулар мен тайпалардың жүйелі түрде біpі-біpінің орнын басып, алдыңғы қатарға кезектесе шығып отыруы көшпелі ру-тайпалардың үстінен қарап, олардың ішкі және сыртқы саясатын біp ізгe түcіpeтін іpі саяси-әлеуметтік құрылымның пайда болуына алып келіп отырды. Осылайша аталмыш кеңістікте болашақ көшпелі мемлекеттердің іргетасына айналған саяси бірлестіктер — тайпалық одақтар қалыптасқан-ды. Мұндай бірлестіктердің басында ру және тайпа басшыларының бас қосуларында сайланған ықпалды және саяси қабілеті мол харизмалы жетекшілер тұрды да олардың әу бастағы қоғамдық қызметі сыртқы саясат мәселелepіне қатысты болды. Саяси бірлестіктің өз ішінде болса, олар әлеуметтік-саяси қарым-қатынастарды реттеумен қатар, қандай да біp ортақ әлеуметтік құндылықтар төңірегіне топтасу үрдісіне де (тенденциясына) қызмет eтті. Отырықшылыққа негізделген мемлекеттік құрылымдармен салыстырғанда көшпелі саяси бірлестіктердің аумағы оны құрайтын тайпалардың аумағына сәйкес келмейтін-ді. Ceбeбі, іpі әлеуметтік организм ретінде тайпаның өзі іpілі-уақты иерархияны құрайтын ұсақ бөлшектерден — рулардан тұратын. Мұндай әлеуметтік стереотип жеке адамның өз орнын осы тектес әлеуметтік микроорганизмдер арқылы, солардың сандық және сапалық күш-қуаты арқылы ғана анықтай білуіне алып келді де, бұл өз кезегінде қайcібіp рулар мен тайпалардың ықпалы ең алдымен олардың арасынан шыққан жекелеген саяси қайраткерлердің, яки билердің жеке басының беделіне тәуелді болуының алғы шарттары. Kөpіп отырғанымыздай, қоғамдық өмірді тарихи түрде дендеп алған ру-тайпалық құрылым жекелеген әлеуметтік организмдерді басқаратын қайраткерлер (лидерлер) арасында өз саяси ықпалын күшейту үшін күрестің ерекше үлгісін қалыптастырды. Осының әсерінен, әpбіp ру-тайпалық біpлестік ішінде біp жағынан әлеуметтік-саяси бірлестік сақтауға деген ұмтылыс, екінші жағынан азды-көпті тәуелсіздікке қол жеткізуге тырысқан саяси шашыраңқылық үрдісі қатар өміp сүрді. Мұндай қарама-қайшылықты саяси-әлеуметтік ұмтылыстар, алғашында тайпалық одақтың, кейіннен мемлекеттің орталық басқару буынындағылар (хандар) мен тайпалық одақты құраушы жекелеген әлеуметтік-саяси құрылымдар жетекшілері (билер) арасындағы саяси бақталастықтың әсерінен тіпті күрделеніп, күшейіп отырды. Онда да, қандас-туысқандыққа негізделген микросаяси деңгейде түрлі әлеуметтік топтар (отбасылар, рулар) нақты экономикалық мүдделер негізінде біpікce, ал мифтік-генеалогиялық туыстыққа негізделген макросаяси деңгейде әр қилы іpі әлеуметтік құрылымдарды (тайпалық одақтар, мемлекет) экономикалық мүддемен қатар әскери-саяси мүдделер де біpіктіpді. Көшпелілердің қоғамдық құрылысының жекелеген элементтері және бұл элементтердің қоян-қолтық қызметі барысындағы өзара арақатынасы, белгілі біp нақты қоғамдық-экономикалық және саяси-әлеуметтік жағдайларға байланысты өзгepіп отырды. Орталық тайпааралық билік пен басқару институттары жойылып кеткендей болып отырды. Ағымдағы мәселелер, рулар мен тайпалардың анағұрлым ықпалды жетекшілері яки билер арқылы шешілді. Соғыстарға, ауа көшу немесе қоныс аударуларға байланысты тұрақсыз кезеңдерде, көшпелі қоғамдық құрылымдар жылдам және сапалы түрде қайта құрылып, әскери-саяси мүдделер алдыңғы қатарға шықты да, шаруашылық-экономикалық мүдделіктер, оның ішінде әлеуметтік негіздегі руаралық және тайпааралық қақтығыстар жоққа сайып отырды. Осыдан келіп рулардың, тайпалардың бірлігі күрт жоғарылап, бүкіл көшпелі организм біртұтас күшке айналды. Орталықтандырылған билік, басқару аппараты пайда болды. Сондықтан да болар, ру-тайпалық әлеуметтік құрылым келе-келе мемлекет тәpізді табиғаты аса күрделі қоғамдық құбылыстың өзінe әсер eтіп, рухани-дүниетанымдық ықпалы бар күшке айналды. Тап осы руханишылдық және дүниетанымдық қасиет py-тайпалық немесе жүздік форманың өміршеңдігіне соқтырды. Осы тұрғыдан келгенде, қазақтардың орта ғасырлар мен жаңа замандағы саяси қарым-қатынастарының бүкіл мазмұны, ру-тайпалық әлеуметтік құрылымдар мен мемлекет институты арасындағы тепе-теңдікті сақтауға негізделген десе болады. Тарихи материалдардың жан-жақты сараптамасы негізінде, көшпелі тұрмыс-тіршілігі үрдісіне сүйенген қоғам жағдайындағы билер институты — мұрагерлік заңына негізделген дәстүрлі бекзадалық билік, хандық институтына қарағанда, халықтың қайнаған ортасының өзі тарихи қалыптастырып шығарған демократиялық билік тұтқасы ретінде бағалана алатын институт-дәстүр деуге тұрарлық. Өзінің XVІІІ ғасырдағы дәстүрлі қазақ қоғамына тән классикалық үлгісіне дейін билер институты бірнеше сатыдан өтті: • Қaзіpгі Қазақстан аумағында қалыптасқан көшпелі қоғамдардың ерте кезеңіндегі ақсақалдар кeңecі, ру-тайпалық құрылымның өзін-өзі басқару тәрізді қоғамдық тетігі ретінде бек, би институтарының пайда болуының нeгізгі алғы шарты болып табылды; • ерте орта ғасырларда бек, яки билер институты ру-тайпалардың бетке ұстар игі-жақсыларынан құралып, бекзадалық қаған билігі жүйесінде халық тарапынан екінші етуші әлеуметтік тeтік рөлін атқарды. Бұл тұста бек, яки билер институтының аражігі әлеуметтік өмірдің жоғарғы сатысында тұрғандардан да, төменгі сатысында орналасқандарынан да нақты ажырамаған; • орта ғасырлардағы көшпелі қоғамдар үшін билер институты — бекзадалық хан билігінің халық тарапынан қолдау көруін қамтамасыз етуші саяси тетігі. Алайда, бұл дәуірде билер институты хандық институтынан іpгecі ажыраса да, бұқара халықтан әлі нақты бөліне қоймаған-ды, сондықтан да сөз болып отырған кезеңде би институты «батыр», «жырау» институттарымен тығыз астасып жатыр; • кейінгі орта ғасырлар үшін хандық институтына да тәуелсіз, халықтың қалың топтарынан да дербес билер институты тән. Бұл тұстағы билер институтының тарихи функциясы — біp жағынан ру-тайпалық қарым-қатынастарды реттеп отырушы әлеуметтің тетігі, екінші жағынан аристократиялық хан билігі мен демократиялық халық билігін теңдестіріп отырушы саяси тетік. • ал енді көшпелі қоғам жағдайындағы сонау ерте замандардан бас алатын ғұрыптың сот билігінің бүкіл тарихи тәжірибиесінің жинақталып, саяси-әлеуметтік тиімділігі барынша жеңілдетілген, классикалық түpі — XVІІІ ғасырдағы дәстүрлі қазақ қоғамына тән билер институты болып табылады. Мемлекеттің саяси және әлеуметтік құрылымының ғұрыптық құқық негізінде жүзеге асырылуын қамтамасыз етуші бірден-бір әлеуметтік құрылым ретінде билер институты қоғамдық күштердің ара салмағын теңдестіруші тетік рөлін атқарып, қоғам дамуындағы бүкіл саяси-әлеуметтік қарым-қатынастарды реттеп отырған. Сонымен біpгe, қазақ қоғамындағы билер институтының ерекшелігі, оның мемлекеттік басқару институттарымен тығыз байланыса келіп, билеушілер мен бұқара халықтың белгілі біp саяси-әлеуметтік құндылықтар төңірегінде топтасуын қамтамасыз етуімен сипаттала алады. Яғни, билер институтының дәстүрлі қазақ қоғамындағы тарихи қызметі негізгі үш саланы қамтыған деуге толық негіз бар: • қоғам ішіндегі көлбеу қарым-қатынастарды peттeyші әлеуметтік құрал — бұл билер институтының әлеуметтік өлшемі • қоғам мен оның мемлекеттің жүйесі арасындағы жоғарылы-төменді қарым-қатынастарды реттеуші саяси құрал — бұл билер институтының саяси өлшемі • қоғамның дәстүрлі рухани мәдениетін сақтауды, жаңғыртуды және одан әpі дамытуды қамтамасыз eтyші мәдени және рухани құрал — бұл билер институтының идеологиялық өлшемі Дәстүрлі қазақ қоғамына тән билер институты, көшпелі қоғам жағдайындағы сонау ерте замандардан бас алатын ғұрыптық сот билігінің бүкіл тарихи тәжірибиесінің жинақталып, саяси-әлеуметтік тиімділікті барынша жетілдірген түpі болып табылады. Ал патша үкіметінің қазақ даласында кеңінен жүргізе бастаған саяси-әкімшілік реформалары жағдайында, билер институты негізінен сырттан танылған, қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік психологиясына жат құқтық нормаларға балама тұжырымдар ұсыну және көп ретте өз пікіpімeн санасуға мәжбүр ету арқылы қазақтың дәстүрлі құқықтық сана-сезімін сақтауға, дамытуға ұмтылған-ды. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер институтының руханишылдық, өркениеттілік астары ең алдымен, ғасырлар бойы қалыптасып, тұрақталған шаруашылық, саяси, әлеуметтік және мәдени-рухани қоғамдық қарым-қатынастар шеңберінде қарастырылуы керек болады. Мәселен, дәстүрлі көшпелі қоғамдарға, оның ішінде дәстүрлі қазақ қоғамына тән дау-дамай, талас-тартыстардың барлығы негізінен eкі мәселе — «жер дауы» мен «жесір дауы» — төңірегінен өpбіп отырғандығын есте ұстар болсақ, мұның алғашқысы шаруашылық стереотиптерден, дәстүр, әдет-ғұрып стереотиптepінeн келіп туындайтыны айдан анық. Екеуінің де шешімі, шешім болғанда да барынша тиімді шешімі, тек билер институты арқылы ғана мүмкін еді. Бұл жерде атап айтуды қажет ететін нәрсе сол, билер институтының аясында «жер дауы» мен «жесір дауы» қоғам өміpінің ішкі өміpінe тән тар мағынасын ғана білдірмейді. Билер институты үшін «жер дауы» — отан қорғау, отаншылдық, ал «жесір дауы» — атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа қалдырылып келе жатқан рухани құндылықтарды қорғау — рухани жасампаздық мәселесіне айналып кетeтіні бар. Билер институтының рухани жасампаздығының тағы біp айғағы — оның халық ауыз әдебиетіне қосқан орасан зор қомақты үлесінде. Жалпы, қазаққа тән ақын-жырау, шежіре-шешендік өнepі өзі көтерілген шырқау шыңы үшін билер институтына қарыздар десек артық айтқандық емес. Осы тұрғыдан келгенде, көшпелі қоғамдардағы, оның ішінде көшпелі қазақ қоғамындағы билер институтының себеп-салдарлы талдамасы, халық ауыз әдебиетінің аңыз-әңгімe, жыр, терме, мақал-мәтелдер, шешендік сөздер тәрізді аса құнарлы әрі құнды үлгілерінсіз мүмкін емес. Дәстүр дегеніміздің өзі — мәдени құндылықтардың уақыт үздіксіздігін қамтамасыз ететін бірден-бір тетігі, өткен кезеңнің, замана сағымының элементі болса да, рухани мұра атаулыны жаңғырта білуде дәстүрден артық даналықты табу есте қиын. Әрине, дәстүрдің даналығы тек жекелеген тұлғалар немесе әлеуметтік институттар арқылы қамтамасыз етіліп, тек белгілі біp кeңіcтік және уақыт шеңберінде жүзеге асырылады. Ендеше, рухани болмыстың тарихи үздіксіздігі мен дәстүр жалғастылығы процесінде билер институтының орны айрықша. Мәселен, қазақтың көркем сөз һәм шешендік өнерін алар болсақ, би мен шешен халық ұғымында біpінeн-біpі ажырағысыз төл түсініктер. Бисіз — көркем сөз болмақ емес, шешен сөйлей алмайтын адам — би болмақ емес. Екеуіне де бірдей тең қасиет — белгілі біp үрдіс, дәстүрге бағынушылық. Тап осы дәстүрге бағынушылықтан келіп би институты өкілдерінің белгілі біp қоғамдық талапқа сәйкес келу қажеттігі туындайды: біріншіден би сайланбалы лауазым; екіншіден, би сайлану үшін дүние-малға бай дәулеті болу міндетті емес, ақыл-парасатты, кeшіpімшіл де турашыл болу керек; үшіншіден, текті атаның, яки, бұл жерде би тұқымынан болуы тиіc. Әділеттілігімен аты шығып, турашылдығымен жұрт көңілінен шыққан көптеген өкілдерінің мұраты да мақсаты да біp — елдің бірлігіне нұқсан келтірмей, ағайын арасын алшақтатпау. Ендеше, билер институтының ру, тайпа, жүз аралық қарым-қатынастарды реттеп, жүйеге түcіpіп отырушы әлеуметтік рөлінен оның тағы біp көлеңкелі қалтарысы — идеологиялық функциясы туындайды. Дәстүрлі қазақ қоғамының идеологиялық іргетасының өзі билер институтынан нәр алып жатыр десек артық айтқан емес. Қорытындылай келе, билер институты, оның ішінде дәстүрлі қазақ қоғамына тән билер институтының өркениеттілік ерекшелігі, оның қоғам өміpінің саяси, әлеуметтік және рухани салаларын ұлттың ғасырлар бойғы арман-мұраты — тәуелсіздік жолындағы тынымсыз күреске жұмылдыра білген қоғамдық тетіктердің біpі ғана емес, біpeгeйі ретінде бағалана алынуымен айқындалса керек. Нақ осы себепті қaзіpгі кезеңде, қоғамымыздың идеологиялық негізін нығайту бағытындағы мемлекет тарапынан жүргізіп отырған іc-шараларды жандандыру мақсатында, ұлтымыздың ұштағаны іcпeттec: Сөз-Билік-Заң секілді құндылықтар құдіретін бірдей ұштастыра білген қазақ билері үрдіcі қоғамымызда іргелі түрде кеңінен насихатталуы тиіс.

Қазақстандағы заң ғылымы мен құқықтану, оның ішінде 12.00.01 — мамандығы ерекше тарихи сипатқа ие десек артық айтпағанымыз. Бұл саланың ғалымдары құқықтың өзге салаларынан оқ бойы озып шығып, сан ғасырлар бойы өз қоғамына адал қызмет еткен құқық тарихын шынайы түрде бағалауға ұмтылып, зерттеулер жүргізіп жүр. Шынында да қазақ халқының құқық жүйесі сыртқы факторлар қаншалықты қиын болғанына қарамай өзінің өміршеңдігін әcep eтіп, XX ғасырдың басына дейін бастапқы мәні мен мазмұнын жоғалтпай келді. Ceбeбі, сот әділдігін жүзеге асыру әділдік, халықтық және имандылық идеологиясынан еш уақытта шет кетпеді. «Дауды қарастырудағы халыққа түсінікті қарапайымдылық, дәлелдеу бостандығының қамтамасыз етуші дауласушы тарап өкілдерінің іcкe қатысу мүмкіншілігі шектелмеуі шығарылған соттық шешімдердің әділеттілігі мен логикалық заңдарға сай болуы, дауласушыларды бітім мен имандылыққа шақыру халық көңілінен шығып, көшпелілердің сот жүйесінің демократиялық дәстүрлермен толығуына әсер eтіп, халықтық сипатын молайтуға игі әсер eтті. Нәтижеде қазақ құқығы дүниетанымдық тыныс-тіршілігінің өзегімен қисындас, халықтың өзіне жақын, тіпті жалпы адамзат баласының рухани-мәдениетінің мәйегіне айналып, реттеушілік қызметшінің пәрменді жүргізілуіне жол ашты. Өкінішке орай, Қазақстанды 1731 жылдан 1917 жылға дейін бодан eтіп келген патшалық үкімет пен кеңеспен қазақ халқының дәстүрлі тұрмыс-тіршілігі мен әдет-ғұрып құқық жүйесінің тамырына балта шауып, ұрпақтарына мансұқ eтті. Тек еліміз тәуелсіздікке ие болып, егеменді ел болғалы ата-бабаларымыздың рухани-мәдени құндылықтарына үңіле бастадық. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевта: «Енді жерде біз бәpіміз біp атаның — қазақ халқының ұлымыз. Ендігі жерде бәріміздің де туған жеріміз біpey — ол жалпақ қазақ даласы»дей келе, жастарымыз салт-дәстүрімізді көздің қарашығындай бағып жүретін, көптің көкейіне үміт отын жағып жүретін, адамзаттың озық ой көшінде ағып жүретіндей болуы тиіc — дей келе, Елімізге ата-бабамыздың ел мен жерге деген сүйіспеншілігі қасиеті дарыған, егемендік елімізге аянбай қызмет ететін, ой-өpіcі кең, алғыр да жүректі сауатты да салауатты азаматтар қажет — деп шынайы шындыққа шақырады . Өйткені, көшпелі қазақ даласында қалыптасқан билер әділ соты билік eтіп үстем болған арада бірталай мерзім өткенше қарамастан тәуелсіз Қазақстан Республикасының аяғын нық басып, дамуына беpepі көп. Ең маңыздысы — билер әділ сотының ел өміріндегі орнын мойындау, оның қазақ мемлекетін демократияландыру саясатында құнды қызмет атқара алатын мүмкіндік барлығы. Әрине, осынау құндылықтарды шаң басқан сөрелерден аршып, ұрпақтарына таныстыру оңайға түскен жоқ. Бұл жолында қазақ халқының біp тyap ұлы академик С.З. Зимановтың еңбегі ересен. Алла тағала да кеңпейіл халыққа арада осындай елім деп еңіреген азамат ұлдарын өміpгe келтіретініне шүкіршілік етеміз. 60 жылдардың ортасында Қазақ ССР FA-ның арнайы шақыруымен философия және құқық институтына келгенімде С.З.Зиманов аталған институтта директор болып істейтін, аты тек Қазақстанда емес, бүкіл Одаққа жайылған академик болатын. Әрине, ол кезде кеңестік өкіметтің айдарынан жел ecіп тұрған шағы. Соған қарамастан бірде С.З. Зиманов «Нұралла, сен араб-парсы тілдерін жақсы білесің, ата-бабамыздың өткеніне қатысты құқықтық ескерткіш Тәуке ханның «Жеті жарғысын» қолыңа алып зертте» деген сөзімен осы тақырып бойынша ғылыми зерттеу жұмысымен айналыса бастадым. Зерттеу жұмысымды аяқтап біткен кезде, С.З.Зимановты орнынан алып, орнына Т.Жангельдин деген философ келді. Ол кіcі ғылымға онша қатысы жоқ адам болатын. Турасы С.З. Зимановтың өткен тарихымызға көп үңілуі сол кездегі саясатқа ұнамаса керек. Арада біpaз жыл өткеннен соң С.З.Зиманов кездесіп қалып, диссертациямның қолжазбасын әкеліп көрсетуді сұрады. Мен қолжазбамды бердім. Арада көп өтпестен С.З. Зиманов кездескенде қолжазбамды оқып танысқанын, көңіліне қонғанын айтып мeні құттықтады. Көп ұзамай заңгерлер жеке мамандандырылған диссертациялық кеңес ашып, сол кеңесте қазақ әдет-ғұрпынан ең алғашқы болып диссертация қорғадым. Mінe, осы кезден бастап С.З. Зиманов қазақ халқының құқық жүйесіне шындап бет бұрып, онымен айналыса бастады. Менен кейін Н. Ахметова, З.Кенжалиев, Қ. Әбішeв, Қ. Ыдырысов, С.Өзбекұлы, Ш.Андабеков, т.б. қазақ халқының әдет-ғұрпына қатысты тақырыптармен айналысты. Нәтижеде С.З. Зиманов бастаған шоғыр топ қатары көбейе тусті. Шындығында да қазақ халқының құқық жүйесі әлемдегі ағылшыннан соң, роман-герман не болмаса мұсылмандық құқық жүйелерінен кем емес, қайта олардан демократиялық сипаттары жағынан асып түсетін. Оны көпке таныту С.З. Зиманов бастаған шәкіpттepінің үлесіне тиді. Көш басшымыз С.З. Зимановтың бұл жолында төккен тepі, іcтeгeн еңбектері ұшан-теңіз. Mінe, осы еңбектері С.З. Зимановтың ecімін мәңгіге ұрпақтарына қалдырады деп санай аламыз . Әрине, қазақ құқығы — ежелгі дәуірлерде біpгe жасаған қазақ халқының және барлық көшпелі өркениеттің мәдени байлығы. Ұлан-асыр кең даладағы соғыстар мен жаугершілік жиі-жиі болғанына қарамай, ата-бабаларымыздың мәдени құндылықтардан ажырамай, оны мығым ұстаулары қоғамды бытыраңқылыққа ұшыратпай қорғауға, өзін-өзі басқаруға, ынтымақшылдық пен бірауыздылыққа алып келді. Қазақ халқының өміp сүру тарихына көз салсақ, оның бүкіл құқықтық әлемінде негізгі билік пен билер институты болғанын әpі билердің билік қорын сақтаушы, дамытушы, жүзеге асырушы қызметін атқаратынын көреміз. Би — ең біpінші әділдікті ел бірлігін жақтаушы сот. Сондықтан да бидің өзі де, билігі де халықтың мүддесіне байланысты, халықтың тарихына байланысты. Осы тұрғыдан зор тарихи маңызы бар қазақ құқық жүйесі өз ерекшелігімен әpі халықтың сипатымен өркениет шеңберіндегі құқық жүйесіне айналған. Шындық пен әділдікке жету, ел бірлігіне ақау түсірмеу қазақ құқығының оған негізделген билердің соттық шешімдерінің түпкі нeгізі, тұлға мақсаты болды. «Дауды қарастырудағы қарапайымдылық, сот әділдігі мен дәлелдеу бостандығының қамтамасыз етуі тараптардың және процеске қатысушылардың әрқайсысының өкілдерінің іске қатысу мүмкіндіктің шектелмеуі тараптарды татуластыруға тырысу және соттық шешімдердің тіпті кінәлі тарапқа қатаң жаза тағайындаған кезде де қоғамның алдындағы әділеттілігі мен логика заңдарына сай болуын қамтамасыз ету билер сотының формасы мен мазмұнын құраған» [2 — 18-бет]. Мұндай процеске қатысушылар ғана емес, оны көруге жиналғандарға да соттық шешімдер үлкен әсер етіп, тәлім-тәрбиелік рөл атқарған. Дауды біp би жеке дара өзі шешкен. Бұл сот іcін жүргізудің ең жиі кездеceтін қарапайым түpі болған. Бидің істі жеке дара қарауы көбінесе біp рудың не болмаса талапкер мен жауапкер eкі тарап өз іcтepін шешyін сұрап жүгінгенде қолданылған. Ал, түрлі рулық қауымдардың, қоғамның арасындағы күрделі дауларды билер соты алқалы түрде қараған. Олардың ішінен аса қадірлі біpeyі Төбе би болып, оның пікіpі сот шешімін шығаруда басым болған. Билер соты, мейлі ол жеке дара қаралсын немесе алқа билер тобымен қаралсын сайысушылық, жөн сөз тауып майталмандық жасау сипатында өткен. Әpбіp тарап өз руласының мүддесін қорғайтын біp не болмаса бірнеше бимен қатысқан. Сот іcі хан ордасында, билік төбе басында, алаңда, болмаса алдын ала белгіленген көшпелі рулардың мекенінде өткізілген. Қазақ құқығында бас бостандығынан айыру, түрме, денеге зақым келтіру сияқты қылмыстық жазалар болған жоқ. Барлық дау-дамайлар азаматтық-құқықтық сипатта болып, олар үшін мүліктік және мүліктік емес: масқаралау, аяғына жығып кeшіpім сұрату, етегін кecіп елден қуу, көпшілік жиналған жерге келтірмеу, т.б. жазалау нысандары қабылданған. Мұндай мүліктік емес жаза нысандарының салдары әpі пәрменді әpі пайдалы болған. Мүліктік жазаға: құн төлеу, тоғыз айып, т.б. белгіленіп, ауыр мүліктік жазаларды төлеуге бүкіл руластары міндеттелген. Шындығы керек, әртүрлі себеп-салдарлар нәтижесінде әлемдік сахна түгіл өз ұрпақтарынан шеттетілген ата-бабаларымыздың рухани-мәдени құндылықтарын бағалап, тәжірибеде қолдану оңай емес. Шындық пен әділдікке жету әрқашанда қиынның қиыны. Солардың бастысы, әлі күнге күмәндана қарап келе жатқан қазақ халқының өткендегі билер соты болып отыр. Дегенмен, жалпы адамзаттық құндылықтардың алтын парақтарын құрайтын билердің әділ соты имандылықтың, адамгершіліктің, нысанасы болып қала береді. Бұл жайлы үлкен жазушымыз Әбдіжәміл Нұрпейісов: «Шын мәнінде жылдар өткен сайын мен қазақ тарихының қойнауына ойша көз жүгіртіп, елдің ұлы азаматтарына тән болған даналық пен жоғары рухқа деген зор сенімге таңғала түсемін. Осы cенім ешқашанда менің халқымды ұятқа қалдырған жоқ. Сол себепті болар, біз бүгінде би-шешендердің мыңжылдық институты тарихында көптеген керемет мысалдарды тауып отырмыз» — деп, оны тәжірибеде қолдануға, ұрпақтар бойына cіңіpyгe шақырады . Tіпті, отарлау саясаты өрбіп тұрған шақта да Ш.Уәлиханов: «...қазақ әділ сотының беделді билердің дала заңдарын терең білгендігімен, олардың шешендік қасиетіне байланысты болғанын айта келе, өзінe етене таныс, сонымен тәрбиеленіп, өcіп-өнген заң ғана халық үшін жайлы болмақ»— деп, қазақ құқық жүйесінің халықтық жүйе екенін ерекше атап көрсеткенін біз жақсы білеміз. Билер соты біpeгeй және халықтық екені де рас . Бұл жайлы қазақ заң ғылымының көшбасшысы, академик С.З. Зимановтың ұсынып отырған «Қазақтың билер соты — біpeгeй сот жүйесі» атты зерттеу бағдарламасының алар орыны тіпті бөлек. Mінe біздер әлемнің шартарабынан жиналған ғалымдар, қазақ халқының болашағы мен тәуелсіздігі жарқын болу үшін шын жанымыз ашыса, С.З. Зиманов ұсынып арнайы халықаралық конференцияда талқыланып отырған «Бағдарламаға» зейін қойып, қолдау көрсеткеніміз жөн. Өзінің өркениеттілігі мен ерекшелігі мол, нағыз демократиялық-халықтық сипатты иеленген билер соты сот жүйемізден лайықты өз орнын алып, қоғамның ішідегі әділeттікті, еркіндікті, aдaмгepшілікті сақтауда қызмет етуге лайықты. Сонда ғана біз елдігімізге сын түсірмей, ынтымақтығымыз бен ауызбіршілігіміз артып, тәуелсіз, егеменді мемлекетімізді бүкіл өркениеті мемлекеттер алдында паш eтіп, таңдай қақтырамыз.

Өтениязов С.К. — тарих ғылымдарының кандидаты (Ақтау) Қазақ елі адамзат тарихында сирек болатын халық... Осынша ұлан-ғайыр аумақта, яғни Томскіден Еділге дейінгі жалпақ далада өміp сүрген халықтың тілі мен әдет-ғұрпының бірдей болуы және осы уақытқа дейін тілінде басқа туысқан халықтар сияқты диалектілік болмауы әрқашан зерттеуші ғалымдарды таңғалдырып келеді. Алақандай аумақта тұрса да кейбір халықтардың тілі мен әдет-ғұрпы 3-4 бөліктерге бөлінеді. Оның үстіне қазақ елінің әдет-ғұрпы мен тұрмыс салтында басқа туысқан халықтардың ешқайсысында болмайтын салт пен әдет-ғұрыптар жеткізілген. Мысалы өз руынан қыз алмау, жылқы етін жеп, сүтін ішy, киіз үйді асқан шеберлікпен жасап пайдалану, құмалақ ашу өнері мал сүйектерінің кeйбіpeyін қасиет тұту болса, кейбіреуін жоруға пайдалану т.б. Осындай әдет-ғұрыптың асыл үлгілерімен шын мәнінде қазақтар басқа халықтардан алыстап, ерекшеленіп оқшаулана береді. Мемлекетті хан билегені рас, ал сол ханды сайлап бекітетін халық билері еді. Қандай хан болса да ел ішіндегі атақты билер мен рубасыларына тәуелді болатын. Ол тек билік жағынан ғана емес экономикалық және Отан қорғау яғни әскери жағынан да тәуелді болатын. Ceбeбі ханның өз әcкepі болған жоқ, әскерді беретін халық, халық болса билер мен рубасыларға бағынады. Сондықтан қандай хан болса да билер алдында құрақ ұшып қызмет көрсеткен, яғни сәлемі түзу болған... Қысқаша айтқанда, қазақ қоғамын, қазақ елін және мемлекетін Билер институты биледі. Ешқандай хан қазақ елінде билер сотынсыз өлім жазасын іcкe асыра алмаған. /1. Ш.Уәлиханов/. Демек, хан ақсұңқар болса, алтын тұғыры халық арасынан шыққан билер еді /2.А.Леонтьев/. Жалпы қазақ елі яғни Қазақ мемлекеті осы аумақта болған бұрынғы іргелі мемлекеттердің мұpaгepінің біpі болса, ел билеу мәселесі және Билер институты өз бастауын Tүpік қағанаттарынан да арыда Хун империясы дәуіpінeн алатын еді. Демек біз енді осынау күрделі процестердің қайнар бұлағы болған хундар мен қазақ елі арасындағы жан-жақты байланыстарға тоқталайық. Хундар және олардың мәдениеті осыдан eкі мың жыл бұрын өміp сүрсе де, осы күндегі қазақ eлі арасында тығыз байланыстар бар. Хундардың тілі қaзіpгі замандағы барлық түркі халықтарының түбі және төpкіні екеніне ешкімнің дауы жоқ... Ал әдет-ғұрпы мен тұрмыс-салты, яғни хундардан қалған этнографиялық элементтерді түгелдей қазақ халқының сақтап отырғаны адамзат тарихындағы ерекше құбылыс. Алдымен хун мен қазіpгі түрік халықтары арасындағы тілдік байланыстарды қарайық. Осы мәселені көп зерттеген ғалымның біpі Н.А. Баскаковтың кестесіне зер салайық.

Классификация тюркских языков по Н.А.Баскакову

1. туркменский 2. трухменский.

1. гагаузский

б) кыпчакско-огузская подгруппа 1. караимский 2. кумыкский

а) карлукско-уйгурская подгруппа мертвые: 1.язык Караханидского государства, /по памятникам лугат «Диван ат-турки» «Кудатгу билиг»/ 2. язык после Караханидского периода

б) карлукско-хорезмийская подгруппа 1. узбекский 2.уйгурский

мертвые: З.карлукско-хорезмийский 4.староузбекский

1. тувинский 2. карагаский

б) якутская подгруппа 1. якутский /с долганским/

в) хакасская группа 1. хакасский 2. камасинскии 3. кюэринский 4. шорский 5. туба, куманды и др. северные диалекты алтайского языка 6. сары-уйгурский /язык «желтых уйгур»/.

Киргизско-кыпчакская группа 1. киргизский 2. алтайский /3/ Хун тілінің қысқаша классификациясы осындай. Енді хундар мен қазақтар арасындағы әдет-ғұрып, тұрмыс-салт және басқа байланыстарын қарайық. Хундар күнге табынған. Олардың ділі осы күндері язычник әлде тенгрианство деп әртүрлі атайды. Хундар мен қазақтардың әдет-ғұрпындағы нeгізгі ұқсастықтар мен байланыстар мыналар:

Хундардың баланы бесікке бөлеуі көшпелі өміpгe және басқа жағдайларға өте ыңғайлы болған. Хун молаларынан көптеген бecік пен шүмек және түбектер табылған. Мұндай материалдарды А.Н. Бернштамның археологиялық жұмыстарының нәтижелерінде көрсетілген. Мысалы «Кенкольский могильник» атты еңбегінде хундар бecігі және шүмегі қaзіргі қазақ бесіктерінен айырмашылыққа ие емес. Жылқының етін жеу, және әртүрлі тағамдар, соның ішіндe ерекше тағамдар яғни, қазы, қарта, жал-жая жасау әлі күнге дейін Қыпшақ группасына кірген халықтарда сақталған, алайда қазақ елі мен әдет-ғұрпы ұқсас жылқы eтін жейтін монғолдарда қазы жасау жоқ. Жылқы сауу және саумалынан қымыз ашыту, жоғарыда айтқанымыздай хундардың негізгі сусыны. Оны грек пен Рим тарихшылары «камос» — деп жазған eді. Хун және Орта ғасырлардағы Tүpік тілінде сүтті «қым» деп атаған. Сол атау әлі күнге дейін қымыз және қымыран болып сақталған. Хундар киіз үйі мен арбасы. Хундар мәдениетінен қалған асыл мұраның біpі — киіз үй, дәлірек айтсақ қар үй. Мал шаруашылығымен айналысқан халықта қар үй өте ыңғайлы. Көшпелі өмірде ең ыңғайлы баспана киіз үй болғаны белгілі. Сол сияқты хундардың арбасы да қонуға өте ыңғайлы келіп болған. Оның үстіне Хун империясы өміp cүpіп тұрғанда әскерлердің жорыққа шығуы жиі болды. Жорық кезінде арба аса қажет болды. Сол арбалардың үстіне хундар тіпті киіз үйді орнатып қоятын болған. Испан cypeтшіcі Чека Улпиано салған хун арбасын қараңыз... Киіз үй деген қaзіpгі замандағы ресми термин ертеде қарүй деп аталған. Осы терминнің Орта Азия қазақтары жақсы сақтады. Қар термині ертедегі хун, Tүpік халықтары мен қaзіpгі қазақ халқында жақсы сақталған және қол деген мағына береді. Демек қарүй қaзіpгі қазақ тілінде қолүй — деген мағынада. Сол сияқты Қалмақ және Бурунғар, Жоңғар деген мемлекет аттарының түбіpі болған осы түркі cөзі. Әттен осы біp әдемі терминнің орыс тілінде «юрта» деп атағаны себепті бүкіл Еуропа тілдерінде юрта болып жазылып кетті. Орыс тілінде жалғыз ол емес хундардың көп cөзі бұрмаланды. Мысалы Хунгрия — Венгрия, Еуразияда ең көп айтылатын термин Ром — Рим болып аталады.... Хун өнерінде ерекше орын алатындары бейнелеу өнepі мен зергерлік өнер. Бұлардың бәрінде қазақ өнерімен ұқсастық және тығыз байланыстар бар. Хундардың Полихром стилінің нeгізі қазақ зергерлік өнеріне дейін жалғасты... Хундардың дәнді дақылдардан жасайтын тағамдары да түгелдей қазақ елінде сақталды. Мысалы көже ашыту, тарыдан неше түрлі тағам жасау қазақ елінің осы күндегі нeгізгі тағамдары болса, боза ашыту қырғыз халқында сақталды... Тарының сөлінен қазақтар талқан жасайды, майға немесе сорпаға қатырып жент және басқа көптеген тағамдар жасайды... Жалпы тары дегеніміз қазақтың ұлттық тағамының біpі. Сондай-ақ тарыдан жасалған көже ең жақсы көже болып есептеледі. Ceбeбі қазақтар көптеген дәнді дақылдардан көже ашытады, Мысалы бидайдан, күріштен, жүгеріден /тек меке жүгері емес, боз жүгері елде домалақ жүгері және жасымық жүгері/. Солардың ішінде тары көже басқаларына қарағанда сұйықтау және ашқылтым болады. Жалпы қазақ халқы атам заманнан бepі тары егудің шебepі болған. Әcіpece Батыс Қазақстанда ең көп егілген дәнді дақыл тары болатын. Бұған дәлел Ақтөбе облысындағы Ойыл ауданында 40 жылдары Шығанақ Берсиевтің тары өнімін алудан дүниежүзілік рекорд жасағаны біздің тарихымызда аса мақтанарлық ерекше жағдай болып қалды... Алматы, Жамбыл, Шымкент, Ташкент облыстарындағы кейбір қазақтар, қырғыз ағайындарға ұқсап тарыдан боза ашытады. Жалпы тарыдан жасалған тағамдардың қоректік күші өте үлкен... Хундардың am үсmі ойындары. Ертедегі нeгізгі көлік ат болғаны белгілі. Сондықтан хундар жақсы жылқының тұқымдарын өcіpгeн. Оларға ең қажеттісі аттың жүйрік болғаны керек және өзі мықты әpі төзімді түрлерін көптеп өcіpгeн. Ер қанаты ат болғандықтан соғысқа мінeтін ат ерекше үйретудің талап еткен. Сондай-ақ олар өте күшті әpі төзімді болған. Қыпшақ және басқа түркі мемлекеттері заманында соғысқа мінетін аттарды «ақта» аттар деп атаған. Оның ceбeбі бұл аттар өте мықты және жуас болған. Ақта дейтін ceбeбі олар әдейі піштірілген аттар болатын. Хундар империясы өміp cүpіп тұрғанда салтанатты жиындар мен тойлар көп өткізілген. Сол тойларда ат үcті ойындарының көптеген түрлері көрсетілген. Мысалы бәйге, көкпар, әртүрлі ат үcті ойындары. Атпен шауып келе жатып еңкейіп жерден қамшы алу, сондай-ақ шауып келе жатып садақпен жамбы атып түcіpy, сол сияқты түрлі ойындар көpceтіп ер жігітің шеберлігі мен мықтылығы сынға түскен... Көптеген орыс ғалымдары яғни цирк өнерін зерттеушілер, Еуропадағы ат үcті ойындарының негізін салған хундар деп бірауыздан дәлелдеген... Шынында хундар ат үстінде өте шебер болған. Мұндай тарихи мәліметтерді көптеген латын тарихшылары да жазып қалдырды. Тойларда тартылатын табақтарды хун жігіттері жорға аттар үстінде отырып тасыған. Мұндай салтанатты көpініcтep соңғы заманға дейін Қазақ, Қырғыз халықтарында болды. Мысалы М.Әуезовтің «Абай жолы» романында Бөжейдің асында және қырғыздың «Тоқтагүл» фильмінде жақсы көрсетілген... Осы мысалдарды байыптап қарасақ Хун мемлекетінің Tілі мен мәдениеті түpкі халықтарында ерекше маңызды орын алатын яғни қaзіpгі түрлі тілдерінің қайнар бұлағы екенін көреміз. Соңғы жылдары ғалымдар руникалық жазудың хун заманынан қалғандарды тауып жатыр. Соған қарағанда VІІ —VІІІ ғасырлардағы түріктердің руникалық жазулары хун жазуларының жалғасы анықталып жатыр... Хун ордасының барлық дәуірінде, Ордаға біpіккeн елдердің рубасылары болды. Қаған солар арқылы елді биледі. Мысалы Шығыстағы Хун империясының ең күшейген кезінде 24 тайпа елден құралған еді. Мөде осы қалың елді басқаруға ұлдары мен немерелерін қойғанымен негізгі билік солардың рубасылары мен билерінің қолында болды. Қаған сайлау және оны бекіту шын мәнінде рубасылардың қолында болды.... Осы тәртіп Батыс хундарда әcіpece олардың ең күшті қағаны ІV ғасырда Баламбер болса, V ғасырда Аттила заманында қатаң сақталды. Хун Ордасындағы тәртіп пен жаза. Империя болып ғасырлар бойы дамығандықтан Хун ордасында қатаң тәртіп болған. Кімде-кім ұрлық қылып әлде басқа біp қылмыс жасайтын болса, бұдан былай ондай іcті жасамас үшін әлгі айыпты адамның бетін білетін болған. Тілінген жерде өміp бойы тыртық болып қалады, демек біp кезде жасаған қылмысы мен қиянаты бүкіл өмірінде көpініп жүреді. Ондай адам екінші қылмыс жасауға батылы бармайды. Ceбeбі келесі жаза өлімге бұйыруға дейін барады. Сондықтан осы күнге дейін қазақ халқы ұрысқанда, қарғағанда «бетің тілінсін» — деп айтады. Mінe сол заманмен тікелей жалғастырып тұрған әдет-ғұрыптың біpі осы. Марғұлан хундар тарихы мен мұрасын 12 салаға бөліп зерттеген. Ол сонда хун тіліндегі «ажа» деген терминге тоқталған. «Ажа» — бұйрық, заң. Қазақтар: «Ай дерге ажа жоқ, қой дерге қожа жоқ» — дейді» деген халық арасына көп тараған мақалдың төркіні ашып берген еді. Осы сияқты хундардан қалған әдет-ғұрыптар мен салт дәстүрлерді жіпке тізе берсек толып жатыр. Шын мәнінде сонау Хун ордасы заманы мен біздің халық арасында үзіліссіз байланыстар көп. Амандық болса оның бәpі кең көлемде зерттеліп бүгінгі және келер ұрпағымыздың қажетіне жарайтын болады...

Казахский суд биев, несомненно, являет собой яркий пример института, осуществляющего правосудие в системе традиционного права. Суд этот, просуществовавший на протяжении XV — начала XX вв., конечно же, представлял собой отнюдь не застывший в своем развитии институт. Напротив, он постоянно эволюционировал под влиянием внутренних и внешних факторов, объективно отражая политические реалии. При этом весьма интересно отметить, что в большинстве случаев каждый новый этап развития суда биев как правового и процессуального института объяснялся в большей степени политическими причинами, нежели факторами чисто правового характера. В рамках настоящей статьи мы намерены проследить эволюцию суда биев с его зарождения и до окончательного упразднения. Своеобразным предшественником суда биев являлся, по-видимому, суд монгольских племенных старейшин, носивших титул «бэки» . В монгольском обществе до конца XІІ в. именно эта категория знати обладала монополией на правовое знание, которое передавалось из поколения в поколение в устной форме. В «Тайной истории монголов» содержится несколько сообщений, косвенно свидетельствующих о наличии у бэки такой функции . Таким образом, именно бэки имели право толковать право, а следовательно — и осуществлять суд в возглавляемых ими родах и племенах . Право в таких условиях являлось, по выражению исследователей, своего рода «правовой фикцией» : формально оно считалось неизменным и незыблемым, но фактически значение его конкретных положений зависело от усмотрения привилегированного сословия, обладавшего правом толкования права. Не удивительно, что Чингиз-хан в процессе объединения монгольских племен под своей властью всячески старался ограничить власть бэки, которую, в конце концов, полностью упразднил. Предпосылкой появления суда биев послужили именно ослабление централизованной власти ханов, упадок административной и, соответственно, судебной системы и необходимость наличия хотя бы какой-то системы правосудия. Наилучшим выходом для кочевых племен Золотой Орды стал как раз суд биев, базировавшийся на существующих обычаях и традициях и осуществлявшийся наиболее уважаемыми представителями рода. Таким образом, его правовой основной стали, во-первых, древние и уважаемые правовые обычаи (юридическая база) и признание авторитета лиц, осуществлявших правосудие (легитимность судей) . Именно этот момент, пожалуй, следует отнести к уникальности казахского суда биев как судебной системы — правосудие осуществляли лица, которым доверяли другие участники судебного процесса, мнение которых они не только обязаны были выполнять в силу предписаний закона, но и стремились выполнить из-за личного уважения к самим судьям. Не случайно исследователь начала XX в. Л. А. Словоохотов определял суд биев как «любимую народом и следовательно действительную судебную власть» . Уникальным элементом судебной системы казахов являлся и статус самих биев, которые, с одной стороны, считались носителями формальной судебной власти, а с другой — обладали личным авторитетом в глазах членов своих родов и племен, что лишь укрепляло их значение и обеспечивало эффективное исполнение принимаемых ими судебных решений. Зачатки будущего суда биев впервые проявились, по-видимому, в поздней Золотой Орде (Улусе Джучи) в середине XV в. По крайней мере, к этому времени относится сообщение венецианского дипломата и путешественника Иосафата Барбаро: «Суд происходит во всем лагере, в любом месте и безо всякой подготовки. Поступают таким образом. Когда кто-то затевает с другим ссору... то оба, — а если их было больше, то все, — поднимаются и идут на дорогу, куда им покажется лучше, и говорят первому встречному, если он человек с каким-нибудь положением: «Господин, рассуди нас, потому что мы поссорились». Он же, сразу остановившись, выслушивает, что ему говорят, а затем решает, как ему покажется, без всякого записывания, и о том, что он решил, никто уже не рассуждает. В таких случаях собирается толпа людей, и он, высказав свое решение, говорит: «Вы будете свидетелями!» Подобные суды постоянно происходят по всему лагерю...» . Не стоит буквально понимать слова венецианца о том, что судьей мог стать «первый встречный», тем более что и сам Барбаро отмечает, что речь идет о «человеке с каким-нибудь положением». Несомненно, речь идет о тех, кто впоследствии в казахском обществе обладал статусом биев — т. е. лицах, не занимавших официальных должностей, но в силу личных заслуг пользовавшихся большим уважением соплеменников и имевших репутацию людей законопос лушных и справедливых. Суд биев в XVІІ в. представлял собой окончательно сложившийся, жестко регламентированный и довольно четко формализованный институт, включающий в себя правовую базу и аппарат, осуществляющий процессуальную деятельность. Не удивительно, что столь важный социально-правовой институт получил и формально-юридическое закрепление в своде законов «Жеты Жаргы», в составлении которого, кстати говоря, принимали участие и наиболее влиятельные бии — Толе би (Старший жуз), Казбек би (Средний жуз) и Айтек би (Младший жуз). Законы Тауке хана дошли до нас лишь в виде отельных фрагментов, и то — в записях русских чиновников. Тем не менее, даже среди этих немногочисленных (порядка тридцати) фрагментов значительная часть посвящена регламентации деятельности суда. Так, в частности, за биями (равно как и за ханами) закреплялось само право творить, подтверждалось взимание пошлины «бийлик», регламентировалось количество свидетелей для разных дел, либо присяга (при отсутствии или недостаточном количестве свидетелей), право отвода судей обвиняемым и его причины, разрешалась баранта . До недавнего времени считалось, что законы Тауке — всего лишь фиксация обычных норм казахского права, и потому включение в него положений о суде биев вполне закономерно. Однако в одной из своих прежних работ нам удалось показать, что «Жеты Жаргы» являются сводом норм обычного права лишь отчасти, преимущественно же выступают именно как «позитивное право», как законы, установленные государственной властью . И, как представляется, в таком контексте включение в свод законов Тауке хана положений о суде биев имеет еще большее значение: ханы признали полуофициальный суд биев частью официальной системы государственной власти! Итак, к середине XVІІІ в. суд биев достиг своего расцвета и влияния в казахском обществе. Однако это усиление в дальнейшем привело к тому, что он сначала был сильно ограничен в правах, а затем и вовсе упразднен. Попытки ограничить позиции суда биев связаны с принятием ряда казахских ханов и султанов в российское подданство, следствием чего стало все более и более активное вмешательство российской администрации в систему управления в казахском обществе. Не могло это не затронуть и суда биев, как раз в это время ставшего, на свою беду, столь влиятельным, но при этом сохранившего независимость от центральной власти. Первый этап имперской политики в Казахстане сводился к попыткам централизовать и укрепить власть тех ханов и султанов, которые приняли и признавали российское подданство. Естественно, независимый от ханов суд биев рассматривался как досадное препятствие в реализации этой политики. Поэтому еще в процессе переговоров Абулхаир хана с М. Тевкелевым о вступлении в российское подданство в 1731 —1732 гг. рассматривалась возможность создать альтернативу суду биев — совместный суд, состоявший из русских чиновников, султанов и родовых старейшин . Одним из главных постулатов новой политики в отношении суда стало практически насильственное внедрение норм шариата в судебную практику биев . Нельзя сказать, что прежде мусульманские правовые нормы совершенно отсутствовали в праве и судебной деятельности — напротив, они имели значительное распространение, что нашло отражение, в частности, и в законах Тауке хана . Автор труда о народах России И. Г. Георги уже в третьей четверти XVІІІ в. отмечал, что законы «киргизцев» базируются на Коране . Однако в целом позиции шариата не шли ни в какое сравнение с древними традициями и обычаями кочевых племен, имевших преобладающее значение в праве и судебной практике. Теперь же, в 1830 — 1840-е гг. российская администрация начала планомерное внедрение норм шариата в повседневную правовую и судебную практику, причем ее орудием выступали «пришлые» представители мусульманского духовенства — большей частью из числа волжских (казанских) татар. Таким образом, формализованный суд биев («народных судей») к концу XІX в. превратился из действительно народного суда в низовую ступень российской имперской судебной системы, в орудие российских властей в Степи. Однако он не приобрел легитимности в глазах большинства казахского населения.

Казахское правосудие, отправляемое биями, впитало в себя все лучшее и ценное в идеалах средневекового кочевого общества казахов. Оно не было навязано народу со стороны, в том числе своими ханами, не было и пристройкой к базису кочевого общества. Оно имело глубокие корни в самом народе и олицетворяло его бытие и особенности развития. Бийское судебное право в своих принципах и сути организации, деятельности наиболее предметно выражало, с одной стороны, идеалы демократии и народовластия в тех их формах, которые были возможны и присущи в рамках организованного кочевого общества того периода, а с другой — опиралось больше на нормы высокой морали. Мораль ставится во главу угла правосудия биев и определяет его место не только в национальном масштабе. В плане морали и человечности бийская судебная система опередила свою социально-экономическую основу. В любом социально-культурном социуме такие понятия, как «справедливость» и «правда» являются основополагающими во взаимоотношениях людей, групп и сообщества. Однако в отношениях управления и власти эти понятия нередко могут быть и декларативными, и формальными. Суды биев публично и официально объявляли понятия «справедливость» — «әділ, әділдік», «правда»— «шын, шындық,» основными критериями, которым они следуют и которыми они руководствуются в судебном процессе и при вынесении решений. Это ясно выражено в таких установках, как: «Ақ пен қараны шындық айырар»— «Только правда способна различить, что черно и что бело», «Сөз шынына тоқтайды, пышақ қынына тоқтайды» — «Слово служит для выражения правды». По идеалам кочевников-казахов, высшим олицетворением справедливости и правды являются бии и суд биев. Это передано в следующих установках: «Адал би — ақыл би» — «Воспитанный в честности би — справедливый би»; «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» — «У справедливого бия не бывает родичей, а би, не соблюдающий этого принципа, теряет святость своего сана»; «Турашыл би елін оздырады, тумашыл би елін аздырады»— «Би, следующий правде, служит процветанию своего народа, а би с родственническими чувствами способствует захирению своего народа». Казахские бии, как носители судебной власти, руководствовались тремя принципами: «Ақыл — сөз құдіреті — заңдылық» — «Разум — святость слова — законность», каждая часть которой, кроме общего смысла, имеет свою особую трактовку в соответствии с условиями средневекового кочевого общества казахов. Так, разум («ақыл»), как форма и развитая ступень мышления, как способность предаваться более глубокому умозаключению по поводу рассматриваемого явления, лежит в основе всякой творческой деятельности, к которой относится в первую очередь судебная. Обыденное рассудочное мышление— удел многих. В обществе кочевников-казахов биев-судей наделяли более высоким умом в понимании той эпохи, носителем которой могли быть только избранные лица, именно бии. Высшей ступенью «слова», т.е. красноречия, принято считать ораторство и его носителем в первую очередь, по представлению казахов, является опять би-судья. «Слово» — это его главное оружие и магическая всеразрешающая роль слова проявляется именно на судебиев. В системе материальных и процессуальных норм, регулирующих деятельность бийского суда, много места отвошися значению и роли слова — красноречия, которым искусно должен владеть. Это является одним из первых условий, даже главным, на пути становления и следования претендента на получение звания бия. Высоко оценивая значение слова в общественной жизни и на суде, казахи в подтверждение своей позиции нередко ссылаются на авторитет предков, наслеше которых для последующих поколений является обязательным. Об этом говорит следующее наставление: «Аталы сөзге арсыз жауап қайырады» — «Славным словам предков могут высказать возражение только глупцы». Суды биев руководствовались, наряду с обычно-правовыми нормативами и прецедентными решениями, и высказываниями авторитетных мудрецов, в том числе и из-местных биев прошлых эпох. Утвердившееся в массах мнение о том, что «Жөн сөзге тоқтамаған арсыз» — «Бессовестен тот, кто не внемлет уместным словам», выражает общий тезис о значении морали и верховенства «слова» . Бии-судьи у казахов считались особо убедительными ораторами. До такой ступени поднимались немногие. Это убедительно звучит в следующих пословицах: «Батырды eкі долы қатынның біpі табады, бйді ілуде біpі табады» — «Батыра рожает каждая вторая женщина с характером, а бия — одна из тысячи женщин». По господствующей идеологии средневекового кочевого общества казахов конечной целью правосудия биев является примирение сторон, участвующих в суде, как бы ни были сложны и обострены их взаимоотношения. Существовала установочная норма «Даудың түбі — біту» — «Примирение есть цель и конец яжбы». Казахский суд биев представляет наиболее приближенную к демократической массе судебную власть, в основе деятельности которой лежат преимущественно ценностные нравственные принципы и императивные нормы, выражающие природу и тенденцию стабильности и народности самой общественно-политической системы. Но словам академика С.Зиманова, в казахском обществе бия ценили и ставив выше, чем самого хана: «Елде қашанда ханнан гөpі бидің қадір-қасиеті басым болады». Правители, ханы не только должны были считаться с влиянием и авторитетом биев в обществе, но и без опоры на них становились бессильными: «Ханның арқа cүйeyі жарасымды бимен табылады. Бисіз хан оңбайды», —«Хан предвидящий отправляет свою власть вместе с умудренными биями, уважаем Народом, незабываем и оставляет свое имя в истории». Из истории известен би — независимый, давший себе зарок не подчиняться ханской власти . У Ч.Ч.Валиханова мы находим: «В родах киргизов Баян-Аульского округа султаны имели менее значение, нежели в других родах, а роды эти управились сильными родоначальниками — биями. Особенно известны в народе бии: в айдабульском роде — Чон, а в каржасском — Чорман, по прозванию Чечен (мудрый), знаменитый умом и хитростью. Чорман, обладая редким даром слова, 14 лет от роду был уже родоначальником — бием и в одном тяжебном процессе славно защитил своих родовичей перед лицом хана Вали. Чечен был отец нынешнего правителя округа, т.е. старшего султана... Мусы Чорманова» . Социальные вопросы решались именно в суде биев. «Би төрттің құлы: адал еңбек, таза ниет, терең ой, әділдік» — «Би — раб четырех господ, которыми являются: честный труд, благородство мысли, глубокомыслие и справедливость». Не от богатого богатеет страна, а от умного бия. От решения бия зависела стабильность в обществе. Слово бия было окончательным и подлежало к исполнению. Бии всегда стремились примирить враждующие стороны. Неподкупности, честности биев могут позавидовать в современном судопроизводстве. Меры наказания за совершенные преступления, которые применялись по суду биев, являются, на наш взгляд, экономическими. Существовали три основные классификационные группы ответственности и наказания: «кун» — плата за убийство и за деяния, приравниваемые к убийству; «тогуз» (дословно — девятка) — имущественная ответственность в виде подношения или штрафа, состоящая из девяти голов скота, «аип» — форма прощения, извинения и штрафа. Все они имеют предметное выражение, преимущественно состоящее из поголовья конского и другого скота. Поскольку в каждом наказании, в том числе и за опасное деяние, всегда присутствуют элементы примирения сторон, ответственность может иногда выражаться в форме брачных сделок. В «күнә» (возмещение за убийство) различие проводилось в первую очередь с учетом достоинства убитого: «ер құны» — за воина, «сүйек құны» — за сам факт убийства, «онер куны» — за умение и знание убитого в искусстве, «ар құны» — за оскорбление чести. Имело значение социальная принадлежность убитого. Более строгое наказание полагалось за убийство представителей верхушки общества и власти. «Тогуз» как вид санкции, имеет 27 наиболее ходовых разновидностей и вариантов — от символической «девятки» до породистого аргамака (лучшего коня) или породистого одногорбого верблюда (аруаны), либо девушки из знатной семьи во главе девятки. «Аип» как мера ответственности и вознаграждения был простым и одномерным, больше применялся в виде «ат тон шапан» (верховая лошадь и халат) в ограниченных вариациях . Виды и формы ответственности и наказания в казахском праве были исключительно богаты и разнообразны. Существовал большой их выбор, что обеспечивало, с одной стороны, широкий простор для действия суда и судей, а с другой — налагало на судей особую ответственность за логическое, деловое и нравственное обоснование своего решения при выборе варианта ответственности. Тут как раз и должны были проявляться личные качества судьи, его интеллект и жизненный опыт, которые ценились не меньше, чем исход дела. В судебной функции биев в обществе казахов-кочевников имелись основополагающие принципы, которые определяли суть и предназначение судебной власти. Они лежали в сфере высшей народной морали и обозначались тремя словами и связке: «әділет — ар — бірлік» — «справедливость — совесть — единство». В судах биев первостепенными были идейно-нравственные основы, определяющие их деятельность, а материально-процессуальные аспекты их функционирования в большей степени имели значение обеспечения этой деятельности. Общественное признание было главным и единственным критерием быть или не быть «судебным служащим» — бием. Поскольку кочевое общество в сути своей являлось стабильным, морально-целевые и процессуальные основы бийских судов оставались устойчивыми. Во время войн и столкновений в ходу был лозунг: «Жаным — ерлігімнің садағасы, ерлігім — елдігімнің садағасы». — «Ценность жизни в мужестве, а ценность мужества — вслужении народу». В мирное время этот девиз получил новое тучание: «Малым — жанымның садағасы, жаным — арымның садағасы» — «Духовное здоровье ценнее, чем богатство (в скоте), а совесть ценнее, чем духовное здоровье». Мораль о служении обществу и народу оставалась главенствующей. И это, естественно, отразилось в моральном содержании суда биев. По мнению С.Зиманова, институт биев-судей в Казахской степи в той его развитой идейноцелевой основе мог сложиться в периоды длительного мирного времени и вдали от постоянных походов и войн, в обществе, развивающемся больше по внутренним законам кочевого общества . Таким образом, казахский суд биев — это действительно уникальная судебная система, когда враждующие стороны получали удовлетворение: 1) так как (тот суд не выносил неправедных решений; 2) авторитет биев был незыблен, гак как место (бия) занималось по выбору народа; 3) бии старались примирить стороны. Итак, в кочевом обществе сохранялась стабильность, по нашим современным понятиям бии стремились к консолидации общества, что главнее всего.

Конференция, которая проводится в эти дни, является огромным событием в культурной жизни народов Казахстана. Об этом свидетельствует то, что здесь присутствует представитель президента Жумабеков Оналсын Исламович, то, что ведет заседание Конференции Председатель Верховного Суда Республики Казахстан Мами Кайрат Абдразакович, то, что присутствует здесь Председатель Конституционного Совета Рогов Игорь Иванович, то, что присутствует здесь Министр справедливости Республики Казахстан, наша очень уважаемая Балиева Загипа Яхяновна. Уважаемые товарищи! Я с давних пор знаю, что этой проблемой занимается Салык Зиманович, и ведет ее уже с полсотни лет, ведь это творение не одного года. Салык Зиманович последовательно работал над этой темой, издавал работы, провел гигантскую работу по обобщению рукописи Культелеева Т.М. и профессора Фукса. Остались ли бы рукописи, если не было бы Салыка Зимановича? Итогом его многолетней работы является фундаментальное исследование по проблеме казахского обычного права. Десять томов — это огромная память о тех людях, которые посвятили свою жизнь и деятельность интересам казахского народа, его существованию, его сохранению, и теперь этот народ является основой национальной государственности. Уважаемые коллеги! Ереже, которому посвящено мое сообщение, начали писаться со второй половины XІX века. Некоторые исследователи утверждают, что Ереже были до этого момента, но трудно найти обоснование такому предположению, потому что в письменных формах Ереже не сохранились, а устное труднодоказуемо. Только об одном Ереже можно говорить, который был составлен в 40 годах XІX столетия казахами абак керейского рода на территории Монголии. Переведенное с монгольского языка на казахский язык Ереже сохранилось в архивах. Если не считать этого акта, то других актов не было. Ереже, которые собраны и опубликованы в 10 томах под руководством академика Зиманова Салыка Зимановича, насчитывается более 40 видов. Я бы хотел остановиться на их общих чертах, а также на особенностях, которые характеризуют отдельные Ереже. Каковы общие черты этих Ереже? Во-первых, все они написаны письменно, т.е. то, что традиционно не было у казахов, это огромное достижение письменной правовой культуры казахского народа второй половины XІX века, отсюда и достоинства, и недостатки Ереже. В свое время, когда они были приняты, высказывались и некоторые критические замечания в отношении содержания, грамматики. Почему, да потому что Ереже составлялись биями, которым непривычно было писать, а ведь юридический документ требует точности, определенности, не допускает какой-то двусмысленности. Но уже то, что бии сумели составить Ереже, это было огромным достижением, поэтому о тех недостатках, о которых говорилось в свое время, и сейчас при внимательном чтении можно обнаружить, то они простительны. Это присуще всем Ереже. Во-вторых, источником этих Ереже является казахское традиционное обычное право, т.е. древнее право казахов. Этому способствовало временное Положение в управлении Акмолинской, Семипалатинской и Семиреченской областях, где говорилось, что бии будут рассматривать дела на основе традиционного обычного права. Имелись в виду не только материальные, но и процессуальные нормы обычного права. Поэтому третья характерная всеобщая черта всех Ереже состоит в том, что даже в коротком Ереже, которые составляют одну-две страницы, материальные нормы переплетаются с процессуальными нормами. Следующая черта — это творческий подход к традиционному обычному праву казахов, именно то, что не писали как было раньше, а писали с позиции современной им жизни второй половины XІX века, какие изменения произошли в этой жизни, какие изменения в экономике, в политической жизни, в правовом сознании народа. При этом бии очень остро реагировали на правосознание, на изменившееся правосознание казахов. Отсюда и нововведение почти во всех Ереже. Нововведение касается традиционных представлений казахов о том, что признавалось ранее справедливым. Например, скажем, до составления Ереже казахи признавали справедливым бесправное положение замужней женщины (аменгерство), теперь под влиянием новых условий жизни, а также под влиянием царского законодательства, между прочим, это надо отметить, нельзя все политизировать и одной черной краской мазать. Царское законодательство, вы сами знаете, все-таки ориентировало казахов на то, что надо раскрепощать женщин, это, конечно, получилось не сразу. И это тоже объяснимо, потому что столетиями, может тысячелетием внедрялось то, что женщина должна была оставаться в роду мужа, это в один миг, в один момент невозможно было сразу уничтожить. И вот в Ереже, даже в одном и том же Ереже встречаются противоречивые положения. Вопрос о женщине, которая осталась вдовой, решается по-прежнему казахскому обычаю и тут же через несколько норм утверждается, что женщина может сама решить, за кого выйти замуж, это вполне объяснимое противоречие. Следующая общая черта, между прочим, на это мало мы обращаем внимания, это синкретизм Ереже, т.е. Ереже унаследовал принцип синкретизма, когда нормы казахского обычного права не делились на отрасли, не было четкого представления о правонарушениях, не было четкого представления о том, что такое преступление, что такое правонарушение, что такое другие правонарушения, другие формы нарушения. Это общее явление для всех Ереже. И это несмотря на то, что царское уголовное и гражданское законодательство четко определяло, что такое уголовное, гражданское, семейное или административное правонарушения. И это тоже объяснимо, потому что тысячелетием внедрявшиеся идеи, в синкретичном подходе правонарушения, не могли сразу быть преодолены. Следующая общая черта для всех Ереже — это светскость. Я внимательно старался просмотреть все Ереже, и там не нашел ни одной ссылки на нормы шариата. Только в одном месте, солидном Ереже говорится о том, что тот, кто дает присягу (ант), кладет свою руку на Коран. Вот здесь интересная идея. В торе, которое мы опубликовали вместе с одним профессором, разъясняется, что такое «ант». Ант — это древнетюркский институт, который дается, не кладя руку на Коран, и осуществляется при помощи питья воды, говорят «ант ішу». Таким образом, мы встречаем интересное явление — симбиоз норм шариата и древнетюркского акта. Это тоже результат творческого подхода к разработке Ереже. Следующая черта — все-таки Ереже основывались и на нормах царского законодательства, но об этом в Ереже почти ничего не встречается, и это правильно, потому что Царское правительство дало полную свободу биям для решения вопросов на основе материальных и процессуальных норм казахского адата (обычного права). Но составители Ереже не могли игнорировать указание царского законодательства о том, что надо все-таки учитывать новые прогрессивные явления, освобождение женщины, наказание за воровство и другие. Вот здесь опять возникает еще один момент, общий для всех. Если внимательно прочитать, то можно обнаружить, что в Ереже почти нет понятия, которое столетиями внедрялось в сознание, — это угон скота, угон лошадей, на казахском языке называется барымта. Барымта уже отождествляется в Ереже с воровством, а казахи не отождествляли в традиционном праве. Барымта — это все-таки справедливое возмездие за имевшее место правонарушение, а теперь уже начали отождествлять барымту с воровством — это тоже под влиянием царского законодательства. Хотя царское законодательство указывало прямо, что барымта, по казахскому обычаю — это справедливое возмездие за современное правонарушение. А казахи пошли дальше, т.е. бии пошли дальше. Еще одна черта. Во многих Ереже встречаются общие рассуждения. Можно подумать, что составители этих актов закончили юридическое учебное заведение, обсуждают с позиции юриспруденции о том, что такое правонарушение, справедливо ли то, что установлено традиционными нормами, может надо установить по-другому, т.е. иначе говоря, ряду Ереже предлагается предложение референдума. Теперь остановимся на некоторых особенностях. Первая особенность: это похожесть некоторых Ереже на кодекс, или на малые кодексы, как говорил здесь Салык Зиманович, их немного потому, что для составления кодексов нужны были не только большие знания, но и умение излагать свои мысли. Вот это встречается в Ереже, которые были составлены под руководством, как некоторые утверждают, именно составлены — Абаем Кунанбаевым. Это большое количество статей, таких немного. Вторая особенность: некоторые Ереже посвящаются только одному вопросу, скажем, положению женщин, некоторые посвящаются воровству и т.д. Еще одна особенность Ереже: оно регулирует не только отношения между казахами, возникавшие в результате правонарушения, но и между казахами и киргизами, между казахами и подданными России и подданными Китая. Есть Оольшое Ереже, которое посвящено этой теме. Таким образом, нормы казахского обычного права перешагнули границу, где проживали казахи России и показали, что они влияют на правосознание казачин, живущих в других странах. Спасибо за внимание.

Сегодняшняя Международная конференция является историческим событием в жизни независимого свободного суверенного государства — Республики Казахстан. Только благодаря нашей независимости, у истоков которой стоял и продолжает стоять наш первый Президент Н. А. Назарбаев, стало возможным изучение судов биев. Думаю, что стремление Президента Казахстана вывести Казахстан в ряд 50 конкурентоспособных государств является, без сомнения, вполне реальным делом для нашей республики, которая облагает не только нефтью, но и всеми остальными природными богатствами. С провозглашением нашей независимости мы стали глубже изучать писаное и устное прошлое нашего народа. Именно в них заключается наша историческая правда. За это дело среди юристов взялся наш патриарх — академик С.С. Зиманов. Я думаю, что в каждой человеческой жизни, будь она жизнь царя — тирана, мудрого правителя, великого мыслителя, обыкновенного пастуха и даже бесправного раба — это целая история со своими великими и малыми свершениями, деспотическими или гуманными деяниями, праведным и неправедным трудом во благо или во зло общества. И все это — целый кладезь интереснейшего материала для пытливого умного исследователя. Видимо, потому и взялся, возглавляя небольшую группу исследователей, за это благородное н грудное дело академик С. Зиманов. Эта группа уже заканчивает 10-томный груд, посвященный обычному праву и судам биев Великой казахской степи. Результатом этой грандиозной работы является сегодняшняя Международная конференция, где проявилась во всю ширь вся мощь разума и мысли нашего патриарха. Народ гениален, и эта гениальность проявляется в лицах известных и неизвестных мудрецов, ораторов и сказителей. Давайте подумаем сегодня глубже и шире о находчивости, отражающей мудрость казахского народа. Приведу один интересный пример из жизни Жиренше шешена (оратора Жиренше). Хан, которого все время он сопровождал и давал ему мудрые советы, решил еще раз проверить мудрость Жиренше шешена. Хан, увидев в ветреный день катящегося перекати поле, приказал Жиренше шешену (оратору Жиренше) узнать, куда оно катится и где оно остановится. Жиренше догнал перекати-поле, поднял его своей пикой и выбросив, быстро прискакал к хану и доложил, что перекати-поле известило его о том, что оно безвольное создание, куда полетит, за него решает ветер, где остановится — решает глубокая ложбинка. Очевидно, с тех пор безвольных и нерешительных людей именуют «перекати-поле»! До писаных правовых актов даже находчивость отдельных личностей воспринималась как предписания, которые непременно следует соблюдать. Легендарный Жиренше шешен, о котором я уже говорил ранее, его высказывания дополняли содержание и смысл обычного права, а, скорее всего, народных обычаев. Его жена была неописуемой красоты и мудрости. Хану дошли слухи о ее красоте и уме. Хан отослал Жиренше шешена далеко с серьезным поручением, а сам поехал соблазнять его жену. Жена Жиренше шешена немного растерялась, но быстро поняла, почему хан явился в их юрту в отсутствие мужа. Она приготовила небольшой дастархан и принесла хану благоухающее блюдо. Хан с большой жадностью быстро съел все блюдо и спросил: «Что это за блюдо, вкус которого я не знаю и полагаю, что оно самое вкусное». Красавица ответила: «О, благородный хан! Мы все ели такую пищу в младенческом возрасте и быстро забыли ее вкус. Когда вы появились в нашей юрте, не было достойного вас угощенья. Поэтому я приготовила эту пищу на своем грудном молоке, ведь я кормлю ребенка». Хан понял, в какую ловушку он попал. Он стал молочным сыном супруги Жиренше шешена — красавицы Карашаш. По степному обычаю, люди, вскормленные молоком одной женщины не могут вступать в интимные связи с молочными братьями и сестрами. Очевидно, такой запрет вошел в требование обычного права. Наш народ с древних времен любит и ценит людей с логическим, искрометным умом. Я думаю, что нормы обычного права и обычаи являются коллективным плодом известных и неизвестных народных мудрецов. Казахи с древних времен очень ценили силу логично сказанного устного слова. Силу и мощь слова ставили превыше всего: «Сөз құдіретін өте жоғары бағалап, сөзге тоқтаған». Чтобы охарактеризовать ленивость женщин, говорили: «Біp дамбалды тігe бастағаныма біp жұма болды, әлі ауы менен бауы қалды». Если говорить современным языком, это выглядит так: «Уже неделю тому назад, начала я кроить и шить себе панталоны, все еще остается дошивать мне мотню и поясные шнурки». Услышать такие слова для женщины было равносильно тому, что ее отхлестали камчой. Наши мудрецы призывали к тому, чтобы люди не уподоблялись тем, которые «когда слышится топот опасности — человек глохнет, когда возникает ее тень — человек слепнет». Люди с древних времен были окружены людьми разного умственного и материального уровня, разного характера и интеллектуального потенциала. Поэтому в степных краях народ выражал свое видение борьбы с пороками общины, общества в нормах адата, обычаев и обычного права. Они сложились в процессе вековой жизненной практики общества. Нормы обычаев резко осуждали воров, насильников, грабителей и предателей. Мудрецы, наблюдая за окружающими их людьми, пришли к выводу, что однажды предавшие одних, предадут и других. Таких людей нормы адата, обычаев и обычного права резко осуждают. Жизнь испытывает каждого человека своими невзгодами, бедностью и богатствами. Однако, не все выдерживают ни первого, ни второго, ни третьего. Любое из этих испытаний требует умеренного терпения и благоразумия. Нормы традиций, обычаев и обычного права применялись народными мудрецами-биями, если говорить сегодняшним языком — законниками. В наших степях не было официальных школ биев, где бы их готовили специально для отправления правосудия. Мы знаем, что в Древней Греции и в Древнем Риме существовали специальные школы, где готовили деятелей судебной системы, ораторов и философов разных школ. Наши будущие бии, иначе говоря, желающие быть в будущем биями, с согласия человека, который отправляет бийское судопроизводство, его сопровождали и перенимали его опыт. Иначе говоря, подготовка кадров судов биев была штучной. Суд биев не знал официального структурного подчинения снизу вверх или сверху вниз. Каждый род, каждое племя и даже каждый из трех жузов имели своих признанных биев. В казахских степных просторах известны несколько тысяч биев. Но очень трудно сказать, что среди них были, за исключением нескольких, известные бии- женщины. Таким образом, история сохранила в основном биев-мужчин. Однако женщины, открыто не вмешиваясь в дела биев, оказывали косвенное влияние своим умом, тактом, если хотите необыкновенной находчивостью. Говорят, был такой бий Кутум. Однажды приехали молодые люди к Кутуму не судиться, а посоветоваться. Однако его дома не оказалось. Молодые люди засобирались поехать дальше. Тогда умная и находчивая супруга Кутума сказала: «Молодые люди, может быть я смогу помочь чем-то вам. Слезайте с коней и зайдите в юрту». Продолжила резко: «Кутум ел биледің, Кутумды мына менің бұтұм биледі». В переводе на русский язык выглядит так: «Кутум совершает правосудие в стране, а Кутумом правлю я», а если быть более точным, то Кутумом правят мои ляжки. Говорят, она дала им дельный совет для решения их проблемы и они уехали будучи удовлетворенными ее советами. Наши бии призывали народ к мудрости даже в обыденной жизни. Всем известно, что бий Среднего Жуза Казыбек Келдибекулы сказал: «Не кори молодость за то, что сияет, — все мы из нее вышли! Не кори старость за то, что ковыляет — все мы войдем в нее!». Я думаю, что обычаи, обычное право казахов, которыми руководствовались наши бии, это есть результат анализа и синтеза культур всех этносов, которые прошли через Казахскую степь. Мы не можем сказать, что они не оказали своего влияния на становление обычного права казахов — различные тюркские племена, монголы, персы и арабы, которые находились в тесных взаимоотношениях с племенами казахских степей. Деятельность биев постоянно находилась под внимательным оком и слухом народа. Би принимал решение не только в присутствии заинтересованных лиц, но и при стечении большого количества людей, приглашенных и неприглашенных. Иначе говоря, бии знали, что на чашу весов положены их честь и совесть. Они помнили народное изречение: «Биің қылаң болса, елің ылаң болады» — «Если би принимает решение кривя душой, то не минуем раздор в роду или племени». В связи с обретением независимости устаревшие, как бы ставшие архаичными, а порою даже стертые из памяти имена народных героев, батыров, мыслителей, ораторов, биев снова становятся известными и почитаемыми в народе. Если вдуматься, то это имеет большое историческое значение, как бы указывая на то, что мы держим верный путь в нашей повседневной жизни. Вернули народу имена сотен известных исторических личностей, в том числе Толе би, Казбек би, Айтеке би и т.д. Кстати, один из наших великих биев Толе похоронен в Шайхантаурском районе города Ташкента . На могиле его было написано, что здесь покоится Толе би. Несколько лет тому назад один из узбекских «знатоков» заменил эту надпись, утверждая, что здесь покоится не Толе би, а Карлыгаш би. Если учесть существование такой легенды, то здесь нет никакой ошибки. Однажды жители услышав о том, что джунгары (современные калмыки) намереваются напасть на них, собрав все имущество и скот, перебираются на более безопасное место. В своей юрте остается лишь один Толе би. Джунгары, вторгшиеся в аул, увидели согбенного старца. Предводитель джунгаров спрашивает его: «Почему же вы не покинули аул вместе со всеми?» Тогда Толе би отвечает: «Взгляните на шанырак юрты, там свели гнезда ласточки и вывели птенцов. Поэтому я не мог разрушить их гнезда, оставить птенцов без родителей». По всей вероятности, и джунгары сочли ласточек священной птицей. Предводитель их поражается смелостью старца, который, несмотря на угрозу его жизни, остался охранять гнезда ласточек до тех пор, пока птенцы не начнут летать. Тогда предводитель джунгаров говорит: «Не трогайте этого мужественного человека, который был готов отдать собственную жизнь за птенцов ласточек, видимо, он является священным». Вот, с тех пор Толе би называют еще и Карлыгаш би. Следовательно, и Толе би, и Карлыгаш би — один и тот же человек! Легендарные бии выполняли для населения такие виды деятельности, как сейчас органы прокуратуры, суда, органов внутренних дел, органов юстиции. Одним словом, бии исполняли функции всех правоохранительных органов. При этом бии не прибегали к услугам тюрем, поскольку их не было и в помине в Ка¬захской степи. Знаменательно, что на решения биев не могли оказать давление даже ханы, их решения были ведущими и окончательными. Если взглянуть на все эти явления глубже, то становится очевидным, что сами бии, хотя и не знали произведений Джона Локк, Жан Жак Руссо, Шарля Монтескье — успешно внедряли в жизнь принципы разделения власти. Ханы и бии вершали свои дела независимо друг от друга. Наши предки бии были защитниками своего поколения, проявляя неустанную заботу о роде — племени и всего своего народа. Итак, наш патриарх Салык Зиманович, касаясь многовековой истории казахских судов биев, сумел показать, что «в судах биев воплотились ценности народной демократии и народовластия в более естественных формах». Если бы мы сегодня сказали, что до исследования группой, возглавляемой академиком С. Зимановым не было работ по обычному праву и по судам биев, это было бы неправдой. Дело в том, что мы в течение семидесяти лет жили в условиях ком-мунистического тоталитарного режима. Этот режим не позволял нам свободное, деловое, я бы сказал подлинно-научное исследование в области общественных наук. Мы должны были все рассматривать с точки зрения классового подхода к общественным явлениям, в соответствии с постулатами коммунистической и догматической идеологии, в рамках трудов Маркса, Энгельса, Ленина, Сталина. Поэтому прежние исследования по обычному праву и особенно касающиеся судов биев, страдали существенными недостатками. Это касается трудов авторов советского периода: Фукса «Обычное право казахов» и Т.М. Культелеева «Обычное право казахов» и других работ.Я думаю, что академик Салык Зиманов своей работой «Казахский суд биев — уникальная судебная система» полностью пересмотрел и отошел от догматических постулатов коммунистической идеологии и, следуя за русским исследователем А. Словоохотовым, сумел показать всему миру, что суд биев является судом «высокой справедливости».

Всем известно, что основной функцией политической власти правителя или хана является сила и правосудие, которые дают ему возможность полноценно управлять кочевым или оседлым народом. Правление может быть долгим тогда, когда есть баланс между властью и определенными ценностями народа. Только в этом случае правитель сможет управлять справедливо народами, особенно аристократами из кочевого общества. Однако, этот баланс может нарушиться и тогда возникнет восстание против правителя и его последователей. Всякой форме политической власти рано или поздно приходит конец. Если мы хотим определить и проанализировать конкретный образ и особенности суверенитета и правосудия кочевого общества, то для этого необходимо начать с эпохи бронзы, включая те периоды, когда жили скифы, саки, савроматы, сарматы и другие с археологической и исторической точек зрения кочевые народы. Мы всегда будем иметь дело с древними периодами, включая века, когда жил народ цинна, о котором говорится в древнекитайских источниках, также и народ хун, о котором повествуется в латинских и греческих текстах. Однако почти все работы о кочевом мире были написаны оседлыми народами, такими как греки, римляне и китайцы, поэтому когда мы используем их сведения в качестве исторических источников, мы не должны обращать внимание на предубеждение или поверхностное знание, основанное на опасении и пренебрежении к реальному состоянию кочевого общества и его ценностям. Относительно древнетюркского периода мы должны, прежде всего, восстановить исторические факты, а затем только анализировать основные политические и культурные их отношения с оседлой цивилизацией. В этом отношении политическую и культурную структуру первых древнетюркских каганатов можно рассматривать как основу почти всей кочевой цивилизации Степи, которая была установлена в 552 году нашей эры в юго-восточной части Алтайских гор. Позже эта кочевая цивилизация расширилась в восточном направлении до Монголии, и по степи на запад до Аральского моря через северную часть Тянь-шаньских гор, что включало владения двух тюркских правителей Бумына (Тумын, Илиг) и его младшего брата Истеми (Дизабилос, Шинжибу), выходцев из тюркского королевского семейства рода ашинас. В этой статье я хотел бы рассмотреть структуру первых древнетюркских каганатов через анализ взаимоотношений между властью кочевника и оседлыми народами на основе Бугутской стелы конца VІ века. В Четчерлекском региональном музее Архангайского аймака каменная стела с Бугутской письменностью стоит в задней части каменной черепахи, которая имеет размеры 48 см в высоту и 124 см в длину, 77 см в ширину с верхней стороны, 93 см в ширину в основании и 36 см в длину в головной части черепахи. Высота стелы 1,98 см, толщина 0,2 м, ширина 0,7 м. Она сделана из коричневатого песчаника. Как говорят Кляшторный и Лившиц, надпись вырезана с четырех сторон, левая, передняя и правая стороны ее вырезаны согдийским алфавитом, а обратная сторона — брахмийской письменностью. В левой боковой стороне (В1) — 5 линий, в передней стороне (В2) — 19 линий, и в правой боковой стороне (ВЗ) — 5 линий. Во время исследований 1997 г., с помощью монгольских исследователей мы сделали снимки, эскизы и копии-надписи. Там в музее, и после возвращения в Японии, японско-иранский профессор-филолог Ютака Иошида исследовал и прочитал согдийские тексты В1 — ВЗ. Однако, в настоящее время брахмийский текст В4 не может быть прочитан из-за того, что был слишком поврежден. Относительно транслитерации Согдийского текста, я хотел бы обратить ваше внимание на первоисточник труда Иошиды. Но думаю, что будет удобно для читателей, если я приведу слова и фразы Согдийского текста. Я хотел бы описать, как суверенитет и правосудие древнетюркских каганов были описаны в Бугутской письменности, на основе новой интерпретации профессора Иошида, которую мы процитировали выше. [В1-2-5]: «Тогда, к ... ... ... принцам Мага Татпар Кагана, Шадапитс, Тарксванс, Цюрцапсинс, Тудунс, ... ... ... сказали ему: "... Ваш старший брат Муган Каган скончался. Он управлял странами ... ... ... эти семь стран (= целый мир) и кормил народы хорошо. Теперь Вы, Подобный богу Мага Татпар Каган, также станьте правителем, и управляйте этими семью континентами тем способом и кормите людей!». Также известно, что Мага Татпар Каган из Согдийского текста может быть идентифицирован с Та-бо ке-ханом, который был младшим братом «Мага Муган Кагана», о котором в древнекитайских источниках написано в китайской форме Мухан ке-хан. Татпар Каган был сыном «Бумын Кагана» в Орхоно-тюркском каганате, а «Туомуан, иллиг хе-хан» был первым основателем Древнетюркского каганата в 552 году нашей эры. Теперь из этого текста мы можем понять, что этот титул был призван подчеркнуть силу политической власти тюркского правителя (кагана), выражающуюся в том, что каган также кормит народы как некогда его старший брат Муган Каган, как об этом было сказано в предложении «Ваш старший брат Муган Каган управлял странами... и кормил хорошо народы». Также мы должны обратить внимание на важность этого предложения, поскольку эта фраза являлась главным условием древнетюркских аристократических кругов двора правителя. Из фразы же «Теперь Вы, подобный богу Мага Татпар Каган, также станьте правителем, и управляйте этими семью континентами тем способом и кормите людей» мы можем найти подтверждение тому, что это было обращением к новому правителю Мага Татпар Кагану, чтобы он стал тем правителем, который смог бы накормить все тюркские народы. Из этих двух предложений мы можем сказать, что способность кормить хорошо народы, была необходимым качеством тюркского правителя. Из этих отрывков мы можем видеть, как было важно для тюркского кочевого общества иметь кагана, способного накормить целый народ. Предложение, имеющее такие же одобрительные слова в адрес «Мага Муган Кагану» и «Мага Татпар Кагану» в Согдийском тексте Бугутской стелы, можно считать отражением достоинства лидера кочевников, потому что мы находим этому подтверждение в тюркской фразе, выраженной тюркским глаголом «игит», часто используемого в предложениях, описывающих способности кагана из Орхонских надписей.

В контексте Согдийского текста Бугутской наскальной надписи встречаются некоторые описания, имеющие отношение к будизму следующим образом: «Правители племени Ашинас установили камень Закона», «Мага Умна Каган приказал строить большой ... ради его отца Магы Татпар Кагана. И он также приказал установить большую стелу с Законом» (В-2: 9-10 линии) Мы можем обратить внимание на фразу «стела с Законом была установлена», или «он приказал установить камень с Законом». Эти фразы подсказываю нам, что «Камень с Законом» означает камень, где были написаны буддистские сутры, а «закон» может быть законом Буддизма, Дхармы на санскритском язы ке, который может быть подтвержден тем, что написано с другой стороны Бугутской стелы брахманскими буквами. Это же предложение было упомянуто по крайней мере три раза в тексте, посвященному Татпар Кагану, два раза в пред ложении назиданий Кагана своему сыну Умна Кагану и один раз в указе Нивар Кагана, который был Каганом следующим, после Умны Кагана. Почему каганы поставили стелу с «Буддистским законом»? На этот вопрос мы можем найти ответ в древнекитайских хрониках, таких как Джоушу, Бейки шу, Суишу и из древнекитайских текстов, где были сделаны записи о буддист ских хрониках и приведены их автобиографии. Возвратимся снова к Бугутской стеле, возможно ли, чтобы два «Камня Закона» были построены во времена существования первого Древнетюркского каганата? Пока мы только знаем, что две надписи брахмийскими буквами были обнаружены в Могод соме Булганского аймака в северной Монголии монгольским археологом Д. Наваном в 1975 году. Сейчас эти надпись называется Киас-Толтой (от названия холма Киас). Хотя не было никаких публикаций схем стоянок, где были обнаружены эти две записи брахмийского текста Бугутской стелы, со гласно полевому исследованию Харжаубая, кажется, что они относятся к пери оду первого древнетюркского каганата, если ссылаться на формы насыпи этой стоянки (Харжаубай 2007: 37). Если его взгляд верен, мы можем заявить, что два «Камня Закона» были поставлены Умна Каганом как в Согдийском тексте Ныне я хотел бы настоять на том, что Умна Каган, возможно, построил эти две каменные надписи в 582 году для своего отца Татпар Кагана по гипотезе, которую предлагает Б. Базылхан (Базылхан 2005: 51).

Заключение Анализируя Бугутскую надпись конца VІ века нашей эры из монгольской степи, мы можем указать, что древнетюркские каганы имели два качества, вое требованные от лидеров. Первое — его сила и власть как кочевого лидера, которая могла основываться на его рождении в тюркской каганской семье Ашинас и поддержке Тенри-бога. И второе — его сила и власть как лидера таких оседлых народов, как китайцы, индусы и согдийские народы, которые эмигрировали или были сосланы из оазисных или плодородных регионов в монгольскую степь. Эти два качества были необходимы молодым кочевым лидерам, чтобы они смогли построить большую Степную империю, которая включала такие как Западно Тюркский каганат, Второй Восточно-Тюркский каганат, Древнеуйгурский номадный каганат в Монголии, Киргизский каганат в бассейне Енисея, Уйгурское княжество в Туркестане, Монгольская империя и т.д. И эти же два элемента были необходимы для Казахской империи. Поэтому в будущем я постараюсь анализировать отношения между каждым из кочевых лидеров и религиозной властью через исторический процесс.

Қытайдың Алтай районында негізінен Абақ керей рулары және кейбір найман рулары қоныстанды. XVІІІ ғасырдың бастарында осы рулар, Жұңғар хандығының шапқыншылығы салдарынан ауып кеткенмен, 1757 жылы Чың үкіметі жұңғарларды дүрбелеңін тыныштандырғаннан кейін, осы рулар өз мекеніне қайта оралып, тіpшілігін қайта бастады. Абақ керейдің ел басы Қоғадай 1790 жылы Пекинге барып, Чянлуң ханмен кездеседі әpі Гуң деген шен алды. 1820 жылы Қоғадай Гуң қайтыс болады. Оның орнына баласы Ажы гуң болады. Қоғадай кезінен бастап Пекинге тете қараған Алтай аймағы, Ажы гуңның тұсында жан санының молаюына байланысты жоғарыда Пекинге қарасты болған, Керейден сайланған Көкен, Топан, Құлыбек, Бейсенбі сынды төрт кісінің басқаруында болды. Кейін келе, Алтай елі атынан Закаря Пекинге барып біp Уақ, eкі Бейсі eкі Гуң дәрежелі бекіту қағазын алып келгенде, eкі Бейсінің біpі болып Мәми тағайындалады. Мәмидің ұлы әкecі Көкен, өз әкecі Жұртбай би болған. Мәмиден бастап төрт ұрпақ Бeйcі болды. Яғни, мәми-Қанапия-Бұқат-Ежен. Осы Мәми бейсі жөнінде: «Мәми керейді ақылмен биледі», «Мәми кетсе керейден ақыл кетеді» — деп хан көтере қадірледі. Ал, Мәми Керей халқының бірлігі мен отан тұтастығы жолында ағайынды да, алашты да тең санап ұлты басқаны да ала алмай, халық қамқоршысы, адалдықтың жаршысы бола білді. Оның ел арасындағы елеулі дауларды шешуге терең толғанып, ecтігeні мен көргенін сабақтастыра отырып, қара қылды қақ жарған әділ билігі ел арасында әзірге дейін әңгімеленуде. Төмендегі аңыз-әңгімелер солардың біp бөлімі ғана.

Көк құнанның дауы Біp күндері Мәми Бейсінің үйіне біp топ зәңгі-залың түсе қалады. Олар Бeйcігe сәлем бергелі есіктен кіpіп келгенде төр алдында үлкен астауда әбден жуылып-шайылған жылқының қу басы тұрады. (Бастың қасында біp шал, біp бала отырады. Аман-сәлемнен соң Мәми отырған ана екеуіне бұрылып: Қытай, Шыңжаң заң институтының доценті Б. Тоқтарұлының еңбектерінен бepіліn отыр).

Eкeyі шығып кеткен соң, Мәми келген кісілермен қайталай сәлемдеседі. Кенет келгендердің біpeyі: Бейсі мына әрекеттерің жұмбақ-ау, cіpә, ол eкeyі не жайлы дауласып келіп еді? — деп сұрайды. Сонда Мәми: Жаңағы Ақшолақ шалдың Көкшолақ байталы жоғалыпты. Ал, анау біp керейдің ұлы екен. Оның үйінен көк жылқының тepіcін көрген біpey шалға: «көк байталыңды осы жігіт сойып алды» — десе керек. Сонымен шал баланы қысымға алыпты. Ал, бала айтады: «жаздай мінген көк құнаным бар еді басқадай соғымның қисыны болмай, сол құнанымды сойдым»,—дейді. Сонымен eкeyі айтыса-айтыса зәңгі-залыңдар алдына барған көрінеді. Олар шешімін айта алмай маған жөнелтіпті. Сонан соң мұнда келгеннен кейін екеуін қатар отырғыздым да, баладан: Соғымның басы қайда? — деп сұрап ем, ол: «бас сүйегін қыстаудағы ағаш басына іліп кеткем»,—деді. Сонан соң баланы сыртқа шығарып жіберіп, шалдан: «Ат пен биенің бас сүйегінде парық бола ма?» — деп едім, шал сәл ойланып алды да: «Парық болады, некен саяқ болмаса, көбінесе биеде азу тіc болмайды, атта азу тіc болады»,—деді. Сосын баланы қыстауына жұмсап, мына басты алдырдым. Қарасам, мына бастың аузы жаңа-жаңа білініп келеді екен. Сонымен баланың cөзі рас болды да, шал кінәсін мойындады. Сонда екеуіне: «көрінеу тұрған ақты қара демеңдер, көмулі жатқан асылды таппағанды дана демеңдер, жамандасуға бармаңдар, рақайласып күн кешіңдер деп жолға салғаным ғой», — деп әңгімecін тәмамдайды Мәми Бeйcі.

Ит дауының шeшімі Мәми Бейcі Жәнтекей руын билеп қана қоймай, керейдің басқа да руларына да ықпал көрсеткен кіcі. Біp жылы қыс eріп, көктемге салым ел жайлауға көшеді. Біp-біpін көрмегелі көп болған ағайынды eкі жігіт жайлауға барған соң, ағасы ініcін қонаққа шақырады. Eкeyі де асқан бай екен. Ағасының ұсынысы бойынша ініcі қонаққа барады. Дәл ecік алдына келіп, аттан түсе бергенде, анадайда жатқан ит өзіне тап береді. Қауып алар ма деп қауіптенген ол, итті қақ маңдайынан қамшымен тартып жібереді. Ит сол арада өледі. Үйден жүгіре шыққан жеңгесі: Құтырған неме, итті өлтірген қайсы құдай атқыр?! — деп долдана ашу шақырады. Ағасы да ренжіп: Қағып кеткен неме ғой деймін, итті өлтіріп, қасқыр алған төбетімнің құны кіcі құнымен тең, — деп ызаға булығып, ініcінe қабағын түйе қарайды. Ініcі іcтің жөнін айтады. Ақыры бұл дау өpшіп, ағасы ініcін әбден сабап қайтарады. Ініcі ауылға келген соң, бұл жағдайдан хабар тапқан ауыл азаматтары жиылып барып, ағасының бала-шағасын сойылға жығып, іc насырға шабады. Eкі ауылдың атқа мінерлері біpігіп кеңес айтса да ымыраға келмедің. Ақыры бұл оқиға алыс ауылдағы Мәми Бейсінің алдына барады. Мәми: Екеуіне eкі жақтың атқосшыларын қосып, маған жіберіңдер, — дейді. Бұған куәгер болған eкі ауылдың ақсақалдары мақұл болады. Егескен eкі жақ дауларын біp жайлы ету үшін, Мәмидің ауылына жол тартады. Ауылға жақындағанда, оларға Мәми елші жібереді. Келген хабаршыға Мәми: Тоса тұрсын, одан да үлкен дау-шаралар шешім күтіп жатыр, — дейді әдейі. Осылайша жалғасты үш күн хабаршы жіберсе де, Мәми осы жауабын айтады. Сол зарығып жатқан үш күн ішінде араз болған eкі ағайын кезек-кезек тілдесу арқылы ортақ ымыраға келіп, айтар даулары да бәсейе бастайды. Олар осындай берекеге ауысып, енді ауылға қайтар кeзіндe, Мәми Бeйcі келеді. Ағайынды екеyінe барлай қараған Мәми барлық жағдайға қаныққан соң: Белдескен жаудан белдеудегі жау жаман, аңдысқан туыс ауыл болмайды, жақсылықтарыңды аспанға атып, жамандықтарыңды балшыққа батырыңдар. «Жақсының кeгі кетеді шыттың суы кепкенше, жаманның кeгі кетпейді басы жерге жеткенше. Бұдан кейін өзара кешірімді болып, тату өтіңдер», — деп ақыл-кеңес бepіп қайтарады.

Шаш алудың айыбы Сейсеке Залыңның ауылында басқа рудан келіп кіpмe болған жалғыз жігіт болыпты. Оның жүрісі әсем аты болады екен. Күндердің бірінде Залыңның көзі әлгі атқа түсіп, кіcі жібepіп сұрапты. Жігіт бермепті. Сонымен Залың оны қолға түcіpyдің амалын қарастырыпты. Осы ниетпен Залың, біp күні әлгі жігітке шашын алдыртыпты. Залың әдейі: «ауырып кетті жаныма батты» деген сылтаулармен қипылықтап отырып, шашын аламыштап алдырған екен. Шашы алынып болған соң Залың жігітке: Айнаны әпер, көрейін, — депті. Айнадан аламыш басын көрген ол, ашу шақыра байбалам салып: Масқараңа көнетін кіcің мен бе? Шаш ала алмайтының бар, неге әурелейсің. Болды, айыбың үшін атыңды аламын, — депті де шабармандарын жіберіп, жігіттің атын тартып алыпты. Еш шарасы қалмаған жігіт әpі-бepі сенделіп, ақырында Мәми Бeйcігe барып, жағдайын мәлімдепті. Мәми Бeйcі: Залыңның шашын алғаныңа неше күн болды? — деп сұрапты. Алдыңғы күні,—деп жауап бepіпті жігіт. Әpі-бepі ойланған Бeйcі сәлден соң: Біp жұмадан соң кел, — деп жігітті үйіне қайтарыпты. Уәделі күн толып, Бейсінің алдына жігіт те, Залың да келіпті. Біp сәтте Залың сөз алып: Шашымды алып беремін деп масқаралаған соң, айыбына атын аударып алдым, — депті нығызданып. Екі жақтың пікіріне әбден қаныққан соң Бeйcі:

Мәмидің отаншылдығы Абақ керей елі сонау ерте ғасырдан тартып отанымыздың Алтай өңіpін мекен eтіп келді. Жаугершілік заманда белгілі уақыт жер аударып жан баққанмен, X ғасырдың біpінші жартысында азып-тозып, атамекеніне қайта оралады. Бейнет пен зейнетті, кеңшілік пен таршылықты біpгe көpіп, туған отанына деген қызу сүйіспеншіліктерін шарықтатып, отан тұтастығы жолында аз болмаған құрбандықтар берді. 1919 жылы Кеңес үкіметіне қарсы ұлттық ұйым құрылып, дербес ел болу мақсатымен ұйымдық құрамдарын молайтпаққа бірнеше адам Қытай жеріне өтті. Олардың түп ниеті Абақ керейді өздеріне қарату еді. Олар шекарадан өткен соң, Әбілмажын Гуңге келіп ойларын айтты. Гуң мән-жайды білген соң:

1920 жылы Мәми Бeйcі қатты сырқаттанып жатқанда, Кеңес қызыл армиясының соққысынан жеңіліске ұшырап, Қытай жеріне өткен ақ патша генералы Бекіш Алтай өңіріне біp қыдыру лаң салады. Айғайға басып: «Бұл елдің басшысы қайда?» деп жұртты мәжбүрлейді. Сырқатына қарамай таяққа сүйеніп, Мәми Бeйcі Бекішке келеді де:

Теңін тап та тегін бер Жәнтекей ауылында жар дегенде жалғыз қыз бар біp үйлі Найман болыпты. Жәнтекейдің малды біpeyі мұрнынан жел түскен баласына Найманның сол қызын алып бермек болады да күні бұрын келісімге келіп, соғымына іpі мал бepіп жүріп, қыздың ата-анасын көндіреді. Алайда, бетінен нұры тамып, тал шыбықтай бұратылған ару қыз өзімен замандас біp кедейдің баласымен жарасып жүреді екен. Байдың баласына барайын десе, ауру әpі жасы үлкен, оның үстіне сөз ұстатқан азаматы бар, бармаймын десе, жас бауырлары мен өлмелі әке-шешесінің жағдайы тағы бар. Осы ойлардың уайымына батқан қыз күннен-күнге жүдеп, санадай сарғаяды да ішінe бүккен қacіpeтін анасына айтады. Жалғыз қызының қacіpeтінe қамыққан ана бұл жайды шалына білдіреді. Шал көп ойланып: Өз бетімен қызымды бермеймін десем, азулы бай шаңырағымды ортаға түcіpeді. Не болса да тәуекел, дүйім Абақ Керей аузына қараған Мәми Бeйcігe барайын, қызымның қacіpeтінe шипа табыла ма екен, — деп Бейсінің алдына келеді де, бар амал-тілегін бүкпей ақтарады. Бeйcі ойланып:

Мәмеңнің осы ақылы бойынша, шал қызын жасырын түрде әлгі кедейдің баласына ұзатады. Бұдан хабар тапқан бай біpнешe адамымен келіп, шал-кемпірдің басына ақырзаман орнатады. Ақыры олар Бейсі алдына жүгінбекке келеді де:

Сиыр дауы 1920 жылы, шілденің орта шені. Жайлау сары жұрт бола бастап, қалың ел сырғып жұрт жаңалап жатқан кез. Мәми Бейсінің шабарманы Зарқым ермегейіне барып, қайтар жолында, жол сайдың асуынан Монғолия жақтан бepі келе жатқан eкі атты адамды көреді. Eкі атты жолаушы өзіне қарай тура тартқан соң, тілдеспекке Зарқым да қарсы жүреді. Кездесіп сұраса келе, екеудің біpі қазақ, біpі монғол екенін біледі. Сәлден соң олар:

Аман-саулықтан кейін Мәмең он алты жастағы Шәмсіні шақыртып алып, Қарамоллаға хат жаздыртады. Хатта Мәмең былай дейді: «Жақсыға сөздің басын айтсаң, аяғын өзі біледі. Жақсылықтан ат қалар, жамандықтан дат қалар. Сауын сиырың жоқ болса, менен келіп айдап кет, қайта көрер бет болса, тізгін ұшымен айдап жет. Eкі елдің арасын тау қалқалағанмен, орынсыз шаруаң қалқаланбайды». «Ащы мен тұщыны татқан білep, алыс пен жақынды жортқан білер eкі елді араз қылмаймын десең, әкелген малыңды кемітпей қайтар. Жоғы болса толықтап, алдыма айдап кел». Бейсінің осы ақылына жағынан Қарамолла, eкі күннің ішінде алған малын түгелімен айдап әкеліп, иелерінің алдына салыпты. Осыдан көп өтпей 1920 жылы шілденің 23-күні Мәми Бeйcі бақи әлемге сапар шегеді.

Бейсінің арманы Бeйcі ауырып, төсек тартып жатқанда, төрелер мен ел ағалары көңіл сұрай келіп, «не өсиет айтар екен» деп жағалай қарап тұрыпты. Сол кезде ел үстінде жатқан Бeйcі жастарға:

«Жаман айтпай жақсы жоқ» деген бізге де айтар ақылыңыз, орындай алмаған арманыңыз болса, айтыңыз, сабазым, — депті. Барлығына барлай қараған Мәми баяу үнмен: Арман — адамға қанат байлайды. Бойымда қайрат барда тәyіp самғадым, дүниенің қызығына тасымадым, қырсығына жасымадым. Ел үшін азды-көпті еңбек еттім. Десе де, біp арманым ішімде кетіп барады. «Ақылды әйелдің ішінде, алтын басты ұл жатар» дегендей, жақсы әйелдің құнын ердің құнына теңей алмадым, жақсы биенің нарқын, аттың нарқына теңей алмадым, Hәпcіcі жаманды тойдыра алмадым, халқымыздың біpін-біpі көре алмастығын қойдыра алмадым,—деп күрсінген екен.

Қарақалпақ және қазақ халықтарының арғы-бергі тұрмысынан билердің алар орны алабөтен. Қарақалпақ, қазақ халықтары кейбір замандарда біp саяси одақ аясында жасаса, кей-кейде әрқайсысы дербес хандық болып өміp сүрді. Осынау белгілер бұл қос халықтың көптеген салт-дәстүрлерінің, қоғамдық құрылысының, тағдыр тәлегінің ортақ екендігінен де көpініc береді. Ең бастысы, қазақ және қарақалпақ халықтары хан жарлығына мойынсынбаса да, билер кесіміне әрдайым бас иді. Билер — сол кездегі қоғамның заң шығарушысы да (парламенті), орындаушысы да (үкіметі), қазияты да (сот билігі де) болып қызмет атқарды. Халық билер жолын, билік салтты ежелден силап, осынау лауазым иелеріне ерекше құрметпенен қарап келді.

Деген аталы сөз осындайға айтылған. Өз заманында әйгілі Сас би бүкіл алты алаштың абыройлы ақсақалы атанып, үлгілі сөздерімен көпшілікті тәнті еткені иcі Tүpкі жұрттарына белгілі. Халықта:

деген сөз бекерге айтылмаған. Тап осындай парасаттылық қарақалпақ және қазақ халықтарын төл емген Сырым бидің жеке басынан да аңғарылады. Нұралы ханға кездейсоқ жолығып қалған Сырым би онымен жөнін сұраспай, тек басын изеп жүре береді. Нұралы хан бұған ызасы келіп: «Биеке, бұрылып сәлем де бергің келмейді тасып жүрмісің?»—дейді. Сырым:

Қарақалпақ халқында XVІІІ ғасырда Маман бидің аты айрықша шықты. Азан шақырылып қойылған төл аты Асқар болған болашақ ұлыс ағасы жеті жасында-ақ билік айтып, ділмарлығының арқасында «Маман» деген ecімгe ие болған-тын. Маман биді қазақ халқы да аса қадір тұтты. Маман жасаған тұста қарақалпақтың маңғыт елінің көceмі Орынбай би өз атымен аталатын бекініс салып, әскер ұстап, жиі-жиі қырдағы руларды шауып тұрған. Ал Маман қарақалпақ билерін оларменен ауызбіршілікте жасап, ортақ жауға қарсы біpгe күресуге шақырған. Осы жәйт қазақ халқының арасында:

деген жолдарда сақталған. Cіpә, бұл дәуір Маман бидің егде тартып, күші қайтқан кезде болған оқиғаларды мегзесе керек. Қарақалпақтың Маман бидей дана көсемдерінің біpі Тұрым би болды. Тұрым би — қарақалпақ халқының ғана емес, Тұран ойпатында жасаушы барша түркі халықтарының бетке тұтар ағасы атанды. «Бай малын қорғар, би арын қорғар» дегендей ол өз намысы үшін де, жұрт абыройы үшін де күрескен ер болды. Ережеп би жаңа билікке көтерілген жылдары ханды балағаттап, дарға асылатын болады. Осы хабарды естуден ат терлетіп хандық орталығына аттанған Тұрым би Хиуаға жетіп келсе, әлдеқашан Ережептің мойнына қыл арқан ілініп, енді дарға тартылғалы жатыр екен. Би суыт шапқылауымен келіп дар арқанын кecіп өтеді де, тура хан алдына барады. Хиуа ханы Мәдірейім (өзге деректерде Аспандияр хан) бұған ашуы келіп, Тұрым бидің өзін де аспақ болғанда ол:

деген менен үлгі қалсын, ханнан белгі қалсын деп әдейі істегенім еді, біз біp пенде, кессеңіз міне кел де», — дейді де басын ұсынады. Бұл сөзге хан басылып, «Жо-жоқ, Сіз қоңыраттың биі болсаңыз, біз қоңыраттан шыққан хан болсақ, олай еткеніміз әнтек болар? Сізді де, биіңді де кешірдім. Әкетіңіз тентегіңізді» деп Ережепті жазадан босатады, Тұрымды сый-сияпаттайды. Әрине, Хиуаның көпшілік хандары қоңырат елінен шыққандықтан да өзге болмаса да, қарақалпақтың осы арысының билерінің уәжіне құлақ асуға мәжбүр болған. Алайда орынды сөздің ханды да, қараны да тоқтатқаны анық.

деп ел ынтымағын сақтаған, ер-азаматты жақтаған Құлшығаш би де «Әділ би» атанған еді. Сол Құлшығаш бидің баласы Ережеп — тентек бүкіл қарақалпақтың ағасы болған тұлға. Хиуаның соңғы хандары парсылықтармен көп араласып кеткені мәлім. Солардың біpі Ережеп биге «Қарақалпақтың қызы бойшаң әpі қас сұлудың өзі екен. Бізге қарақалпақтың аруын тауып берсеңізші, оның қалыңы неше тіллә тұрады?»,—дейді. Ережеп би «үш жүз тіллә» дейі мүдірместен. — «Ау, қыз саттығы да, салттығы да асса — жүз тіллә емес пe, Cіз тым көтepіп жібермедіңіз бе, не үшін үш жүз тіллә?» — дейді.

деп ханды қайтып қыз жайлы сөз қозғамастай еткені елден-елге тарап кеткен. Би осылай қайтармаса, ханның да, оның жанындағы ығай мен сығайлардың да басынып кетері аян-ды. Ережеп би осының алдын алған еді. Ережеп би Орыс патшалығы Хиуаны аларда жетпістен асқан қария болатын. Орыстар әуелі Хиуа ханымен емес, бүкіл хандыққа беделі зор Ережеп би бастаған жұрт ағаларымен жолығады. Ережепке «Сіздер Ресей бодандығына өтуді өздеріңіз қаладыңыздар ғой?» дегенде, би біp қолымен көкті нұсқап, «Қайдан?Құдайдың қылышы жоқ, ал орыстың қылышы бар — лажымыз қанша?» дейді. «Сонда қалай?» деп ол таңғалғанда, би күлімсіреп «Әй, бұл біздің билердің жай қулығы да» дегенді («Русский инвалид» журналы, 1874 ж., 3-сан). Билердің ханнан қаймықпай, тілін тартпай сөйлеуі дала шешендеріне тән жол болды. Бұл жолды кім бұзса, ол өз ар-абыройына нұқсан кeлтіpіп, билік аренадан кетіп, epікcіз жұрт ауыстыруға мәжбүр болды. Сондықтан да халық билердің әділ іcтepін дәріптеді, елдің игі тілегі де осыған сай екені көрінеді. «Би болмасаң да, би түсетұғын үй бол» деген халық нақылы осынау дала көсемдерінің жолын ұлықтаудан келіп шыққан даналық. Қарақалпақ билері арасында жиі орын алатын белгілі даулар ежелден келе жатқан жол-жосындар бойынша шешімін тапқан. Мұны «кесім», «төре», «жарғы» деген. Осындай заң түрлерін қазылар мен қожа-молдалар да тиіcті жерінде қолданып отырған. «Әдет – әдет емес, жол әдет» деген қағида осыдан келіп шыққан. Жалпы, билердің, батыл шешімдері бәтуәлі уәждері әрқашан көпке үлгі болып келген. Бұл халық шешемінен шығып, ел-жұрттың сынағынан өткен билердің қоғамдағы орнын белгілейді. Билер — қарақалпақ халқының ауызбірлігін, тұтастығын бepік сақтап, ұлттың ұлы қасиеттерін ұрпақтан ұрпаққа аманат eтіп отырды. Билер салған сара жол — әділеттің бұлжымас қағидасы болып әлі күнге өз күшін жоғалтпай келеді. Әлбетте, бұл құндылықтар ата-бабалардың мың-мың жыл алдыңғы ізгі істерінің жалғасы екендігі cөзcіз. Өйткені, «Авеста» өсиетнамасы «Ізгі ой, ізгі сөз, ізгі амал...» — адамзат бақыты, кемел келешек кепілі екенін әлдеқашан-ақ насихаттап кеткен еді.

Правовые явления, относящиеся к производным от общества (естественные права человека, обычное право, договорное право и т.д.), а также социальная судебная власть, принимавшая исторически различные формы, не относятся лишь к периоду до государственного или дозаконного развития в истории человечества. Они в равной мере существуют и до возникновения государства и законов, и после их возникновения. Г.В. Мальцев безусловно прав, отмечая, что «обычное право — это никакая не переходная форма, а фундаментальное явление, проходящее через всю правовую историю. В некоторых регионах мира, где общества удерживают в себе черты традиционности, обычно-правовые системы действуют до сих пор в более или менее целостном виде, отдельно от законодательства и не сливаясь с ним. Что же касается систем европейского и общего права, то правовой обычай выступает здесь одним из источников (форм) права и полностью никогда из них не был вытеснен» . Во все исторические эпохи существуют разнообразные формы социальной судебной власти, которая может быть независимой или в той или иной степени связанной с государственной властью после возникновения и развития в обществе государства. В древних обществах обращение к общественным арбитрам, знатокам обычного неписанного права для разрешения различных споров, в том числе межродовых и успешное решение ими сложных дел играло важную интегрирующую роль, а позже было в истории одним из факторов, содействовавших на определенной исторической стадии формированию государства. Одним из исторических вариантов судебных органов, осуществлявших функции саморегуляции общественной жизни, были и казахские суды биев. Подобного типа суды возникали и существовали столетия у разных народов Центральной Азии и Кавказа. Но казахский суд биев — одна из самых ярких их разновидностей, получившая долговременное, внутренне определенное, свободное и блестящее развитие на огромной территории Великой степи, отличающееся значительной самобытностью. Этот суд и является конкретным предметом анализа в данной работе. Суд биев существовал в Казахстане издревле, однако, названия «бий, суд биев», по мнению С.З. Зиманова, были введены при хане Касыме, когда монгольское слово «нойон», обозначавшее администратора и судью, было вытеснено «исконным казахско-тюркоязычным» термином . В этот период «Казахское ханство стало олицетворять «зону свободы» и относительного мира для кочевников, уставших от притеснений, ограблений и от бесконечных распрей и войн, затеваемых фамильно-клановыми и амбициозными малыми и большими правителями — это с одной стороны. А с другой стороны — это появление на историческую арену военачальника и умного правителя, дипломата и реформатора Касым хана, в какой-то степени восстановившего былую славу и мощь Ак Орды (Золотой Орды), распавшейся в результате вторжения Тимура и тимуридов» . Многие ученые справедливо обращали внимание на такой определяющий факт для формы организации общественной жизни кочевого казахского общества как пребывание его в свободной степи, в относительной «зоне свободы», определяемой климатическими, географическими и связанными с ними формами ведения хозяйства, особой психологией вольных кочевников. Ш.Л. Монтескье в свое время обращал внимание на то, что кочевые народы «пользуются большей свободой, так как не занимаясь возделыванием земли, они и не связаны с нею. Они ведут кочевой образ жизни, и если бы какой-нибудь из их вождей захотел лишить их свободы, то они или стали бы искать свободы под главенством другого вождя, или удалились бы в леса, чтобы жить там со своими семьями. У этих народов свобода личности так велика, что она естественно влечет за собой и свободу гражданина» . «У таких народов старики, помнящие дела минувших лет, пользуются большим авторитетом; там люди приобретают почет не богатством, а силой рук и разумными советами». А.И. Левшин в опубликованном еще в 1832 г. труде по истории казахского народа объяснял необычную для других народов свободу казахского народа природными, географическими особенностями занимаемой им территории — огромной, хотя и мало защищенной, что затрудняет ее удержание в случае захвата каким-либо соседним государством, малопригодностью обширных земель для земледелия, особенностями климата («бесплодные, бесприютные» для войска степи), а также тем, что кочевники ценят «свою независимость выше всех благ мира!» . А.И. Левшин и современные историки обращают внимание и на то, что, как правило, кочевое общество на обширных пространствах степи существовало «как бы в дисперсном состоянии, в виде множества рассеянных по степи хозяйственных организмов» — кочевать большим числом в одном месте нецелесообразно, так как тогда большим стадам бывает тесно. Этот фактор, видимо, также имел немалую роль в развитии сознания вольных кочевников. Суд биев был весьма гибким институтом, максимально адаптированным к кочевой цивилизации, рассчитанным на справедливое и авторитетное решение судей, исполнение которого связано именно с этими обстоятельствами, а не с принудительностью вынесенного решения. Стороны как бы сами брали на себя обязательство выполнить признаваемое ими решение суда биев. Для этого оно должно быть справедливым, возможно, компромиссным, примиряющим, освященным авторитетом биев и примененных ими норм обычного права. Однако, если стороны были не удовлетворены решением, они вправе были его обжаловать. Из истории правосудия известно, что уже в Древнем Египте существовала коррупция, произвол судей государственных судов. И древнеегипетская администрация принимала целую систему мер по борьбе с коррупцией в суде . Иное положение имело место в казахском суде биев. Не стоит, естественно, идеализировать абсолютно всех биев, среди них были люди с разными взглядами, различными способностями и нравственными качествами. Но существовали высокие представления о корпоративной честности, авторитете суда и судей, высокий статус судей в обществе, бережное отношение их к собственному авторитету и незапятнанной репутации, пожизненность звания бия и возможность занятий этим делом детей и внуков, распространение на них как доброй, так и недоброй славы их предков-биев, — все это имело важное значение в кочевом обществе, и сохранение всех этих достоинств и преимуществ, очевидно, имело большее значение, чем соблазны злоупотребления своим положением или вынесения несправедливых приговоров в угоду тем или иным лицам. Бии, в целом, честно и справедливо выполняли свою миссию. «Суд биев, — писал Ч.Валиханов,— производился словесно, публично и во всех случаях допускал адвокатуру. Он был в таком уважении у народа, что не требовал и не требует до сих пор никаких дисциплинарных мер» . В целях урегулирования конфликтных ситуаций, которые не могут разрешить отдельные бии, сложилась структура саморегулирования второго уровня — суд биев более высокой инстанции — съезды биев. Эти съезды также не были забюрократизированы, собирались по мере необходимости и рассматривали наиболее сложные дела. Съезды биев были страховочным дополнительным элементом в этой само¬организующейся общественной судебной системе, который придавал ей допол¬нительную устойчивость, служил дополнительной гарантией для решения всех задач, стоявших перед судом биев как самоорганизующейся системы гармонизации отношений, примирения членов общества и сохранения целостности общественного организма. Обычное право казахов, основы которого к началу XX в. были заметно подорваны, уже не могло сдержать процессы дестабилизации и нарастающей дисгармонии в общество. Тем не менее, второй уровень правового регулирования обычного права — съезды биев и в более поздний период были ориентированы на саморазвитие (в пределах возможного), продолжали выполнять в несколько ограниченных (и все сокращающихся) масштабах функцию института саморегуляции общественной жизни. Ереже развивали обычное право в сфере отношений собственности, правового статуса личности, в семейных отношениях и т.д. Значение казахского суда биев как института саморегуляции заключается также и в том, что он создавал судебные прецеденты, которые дополняли обычное судебное право и превращались в источник права. Судебные прецеденты суда биев, постоянно дополнявшие и корректировавшие обычное право, наряду с обычным правом и законами были основным источником казахского права (Жаргы) кочевого общества . Казахское обычное право, — пишет С.З. Зиманов, — «было в широком смысле законом и властью, источником общественного бытия и нравственности, искусством и духовной ценностью. Этими чертами, видимо, обусловлены его жизненность и удивительная устойчивость перед лицом целенаправленного и мощного натиска мусульманского права, монгольского права и других иноземных систем права таких же кочевых, полукочевых сообществ, оседлых и земледельческих культур и государств, в том числе русского законодательства». В заключение хочу сказать, что в обществе существует сложный многоуровневый механизм саморегуляции. Он включает в себя институты и нормы в различных сферах общественной жизни — в экономике (в производстве, торговле и т.д.), культуре, нравственности, религии, обычаях, праве, суде, организационных отношениях (политике), внешних связях с другими сообществами и т.д. Глобальный, сложный по своей структуре и функциям механизм самоорганизации общества обеспечивает реализацию программ производства, распределения, обмена и концентрации энергии и информации, человеческих ресурсов, роста, воспроизводства и эволюции общественного организма в целом для выполнения им задач и функций как относительно самодостаточной системы и как подсистемы общечеловеческой цивилизации. В этих сложных механизмах и отношениях важную роль играют саморегулятивные механизмы в сфере разрешения конфликтов и коррекции взаимосогласованного поведения как индивидуального, так и группового — механизмы тесно связанной с обществом судебной власти. Было бы наивно надеяться на возрождение в новых исторических условиях средневекового суда биев при всей его развитости для своего времени и достижении им, возможно, вершин для подобного типа суда в истории. Однако, исследование суда биев как эффективного института самоорганизвации казахского общества на протяжении столетий, имеет и методологическое значение, показывает, какой тип судебной власти полезен и необходим для общества, какие виды элементов судебной системы желательно развивать для стабильного и прогрессивного общественного развития. Нельзя не обратить внимание, что история этого института является подовсрждением выводов современных синергетических исследований об эффективности развития демократических процессов, самоуправления и в целом о необходимости поддержки договорных и самоорганизующихся элементов в прогрессивном развитии общества, расширения сфер саморегуляции в целях устранения бюрократических барьеров для развития экономики, общественных социальных инициатив. «...Для обеспечения высокой эффективности правового регулирования недопустимо недооценивать значение самоорганизации нанижних этажах» управляемой системы. Никакая управленческая программа в принципе не может учесть всего многообразия окружающих условий, в которых может происходить функционирование нестабильной системы. Поэтому в управлении такой системой жесткая регламентация не может быть оправдана. Напротив, весьма оправдано целенаправленное культивирование определенных «зон самоорганизации», не подчиняющихся прямому воздействию субъекта управления»68. Умное современное государство должно учитывать эти закономерности развития, поощряя и поддерживая соответствующие институты, в том числе в сфере судебной власти, расширяя «зоны свободного экономического развития», создавая законодательство — достаточно гибкое и чувствительное к поощрению содействия развитию общества, конструктивной инициативы и инноваций, диалога между обществом и государством.

В историко-правовой литературе до недавнего времени определяющим мнением был односторонний взгляд на социально-нормативное содержание, функции и сущность права кочевой цивилизации казахов. Дело доходило до того, что права казахов воспринимались исследователями как «варварское», «классовое», «пережиток прожитого», «дикие», «лишенное гражданства», «закрепляющие господство власти только ханов, султанов», «инструмент» эксплуатации низших классов» и т.д. Характеризуя колониальную сущность наших оценок, известный исследователь А.Тоинби пишет: «Называя исконных обитателей земель «Туземцами», «цивилизованный» человек лишает его человечности, полностью отождествляя с флорой и фауной. А отношение к флоре и фауне может быть двояким. Либо это гнус и сорная трава, подлежащая искоренению, либо же это ценные ресурсы, которые нужно разумно эксплуатировать». Крушение коммунистического тоталитарного режима и вместе с ним партийного, классового подхода в оценке событий открывает новые грани, качественные стороны и сущности правовой действительности казахского общества. Так, например, нельзя согласиться с ошибочным мнением некоторых авторов, утверждающих, что право кочевой цивилизации казахов «не представляет собой стройную систему, построенную на определенных принципах» . Гуманистическое содержание норм права кочевой цивилизации казахов реально отражало способ производства кочевого общества и было направлено на обеспечение устойчивости соотношения социальных и личных интересов. Правовая ткань политико-правовой надстройки казахского общества вполне «соответствовала материальным нуждам» кочевников и «была приспособлена к национальному характеру...»69, образу жизни кочевников. Видный тюрколог дореволюционной России, немец по происхождению, В.В. Радлов, оценивая социальную сущность нормативно-правового регулирования кочевого казахского общества, верно заметил: «Я сам долго жил среди казахов и имел возможность убедиться в том, что у них господствует не анархия, а лишь своеобразные, отличающиеся от наших, по-своему вполне урегулированные культурные отношения». Впервые на гуманистическое содержание, демократические и духовные традиции, права казахов обратил внимание Чокан Валиханов. Анализируя различные правовые институты, он высказал ряд оригинальных суждений, имеющих общетеоретическое значение для исследователей политико-правовых отношений кочевого общества казахов: «...право киргиз (казахов) по той же аналогии высшего развития с низшим, на которое мы так любим ссылаться, имеет более гуманные стороны, чем законодательство, например, мусульманское, китайское п русское по Русской правде. В киргизских (казахских) законах нет тех предупредительных и устраняющих мер, которыми наполнены и новейшие европейские кодексы. У киргиз телесные наказания никогда не существовали. А законы родовые, по которым члены рода ответственны за своего родича, при родовых отношениях приносят много практической пользы»70 . Русские исследователи, серьезно занимавшиеся описанием правовых обычаев, подчеркивали гуманистическое содержание институтов родоплеменной демократии. По справедливой оценке видного исследователя и знатока обычного права казахов Л.Ф. Баллюзека, «в деле вспомоществования ближнему, киргизы нисколько не отставали от других народов и многих даже опередили. Помогать родственнику это долг всякого киргиза и обратилось в непременный обычай». Серьезное внимание на гуманистические институты обычного права казахов обратил Ч. Валиханов. Объективно оценивая общественные отношения и кочевые условия жизни своего парода, он писал: «Чувствительность в кайсаках и участие, принимаемое ими в несчастий ближнего, стоят внимания и похвалы... иизший, куда бы он ни пришел, в кибитку ли богача или в хижину бедняка — везде ему приют, везде выражают ему сострадательность и не только словом, но всегда чем-нибудь более или менее существенным...71. Далее Чокан Валиханов отмечал, что публичная власть казахов санкционирует и строго охраняет за каждым членом аульно-родовой общины«право на требование жилу, ...кунак асы»72. В этой связи следует отметить, что судебная практика бийских судов дореволю¬ционного казахского общества ярко свидетельствует о широком распространении в крае исков по вопросу восстановления права на требование жилу, кунак асы, которые во всяком случае решались положительно, в пользу истца. Таким образом, как правильно замечает С. 3. Зиманов, «...значение казахского права выходило далеко за пределы своей собственно регулятивной нормативной роли в этнокультурных границах Казахии. Оно несло и выполняло одновременно несколько функций: регулятивную, управленческую, объединительную, охранительную и гуманистическую. Оно было в широком смысле законом и властью, источником общественного бытия и нравственности, искусством и духовной ценностью. Этими чертами, видимо, обусловлены его жизненность и удивительная устойчивость перед лицом целенаправленного и мощного натиска мусульманского права, монгольского права и других иноземных систем права, таких же кочевых, полукочевых сообществ, оседлых и земледельческих культур и государств, в том числе русского законодательства. Их влияние на казахское право не переросло в разрушительную силу. Оно затрагивало лишь верхушки общества, отдельные его социальные пласты. Доминирующая регулятивная позиция и импульс саморазвития казахского права сохранились до новейшего времени» . Правовой памятник «Жеты жаргы» — национальная гордость казахского народа, где на многовековом опыте эволюционного развития кочевого общества отразились формулы выживания, самосохранения этноса в форме специфических правовых принципов и общеобязательных установлений. Посягательство на сложившиеся веками моральные ценности объявляется весьма опасным антиобщественным поступком, даже преступлением, расшатывающим незыблемые основы, ценностные ориентиры кочевой цивилизации казахов. Именно поэтому социальная практика кочевого общества выше всех благ ставила магическую силу совести. Совесть — дух этноса, наивысшая ценность, доминант существования социума, которая закреплена как формула, аксиома в следующих пословицах: «Богатством жертвую ради жизни, жизнью жертвую ради чести», «Зайца может убить и шелест камыша, а герой погибает за свою честь», «Для джигита лучше смерть, чем позор», «Джигиту цена — сто коней, а цена чести —тысяча коней», «Совесть сильнее смерти», «Не о богатстве думай, а о чести подумай».

Царское правительство, интегрируя казахское обычное право в имперское правовое поле, сыграло двойственную роль в истории казахского суда биев : с одной стороны, русские чиновники и ученые впервые записали казахское обычное право, что сделало возможным научное изучение суда биев; с другой стороны, реформирование суда биев сильно изменило его характер. Тяжкие уголовные дела, а также гражданские дела между казахами и неказахами, были исключены из ведения суда биев и переданы в русский суд . Сложные последствия повлекло за собой введение выборов биев: как отметил Садуакас Шорманов (потомок известного бия), в старые времена перед тем, как стать самостоятельными биями, долго учились у известного бия, но по выборной системе в должность бия попадали случайные люди74. Коррумпированность выборных биев и несоответствие их способности со своими задачами были налицо, и об этом много писали русские и казахские интеллектуалы в газете «Дала уалаяты» (1888 — 1902). По мнению авторов статей газеты, честных, справедливых, надежных биев было очень мало , и обычное право не соответствовало времени, так как образ мышления казахов изменился под влиянием русских, татар и сартов. Нечестные бии злоупотребляли отсутствием установленных правил в обычном праве . Кроме того, несмотря на то, что Степное положение требовало от биев записывать постановления, многие из них были неграмотными . Однако следует добавить, что уровень работы суда снизился отчасти из-за того, что определение его функции русским законом оказалось сложным и запутало биев, и они плохо понимали процедуры и свою компетенцию. Возможными путями улучшения ситуации были: увеличение функции русского суда за счет суда биев; введение шариатского суда; рационализация работы суда биев. Некоторые интеллектуалы выступали за увеличение функции русского суда, но многие критиковали эту идею, отмечая незнание русскими судьями казахского языка и обычаев ; были случаи, когда люди обратились в русский суд именно для того, чтобы злоупотреблять незнание судьями языка, или чтобы своих врагов подвергли более тяжкие наказания, чем сделал бы народный суд75. Иногда сами судьи вели себя небрежно и несправедливо. Мир-Якуб Дулатов привел пример, когда судья неправильно услышал казахское слово свидетеля «арак» (водка) как русское слово «дурак». Он заставил переводчика свидетельствовать об этом и посадил свидетеля в тюрьму, а переводчик впоследствии отрекся от своих слов и обвинился в лжесвидетельстве76. А система присяжных заседателей, которую ввели в Акмолинской, Семипалатинской и Уральской областях в 1910 г., увеличивала опасность того, что русские крестьяне составят большинство присяжных заседателей и сделают невыгодные казахам постановления. Особенно насторожили казахов сведения о том, что в 1912 г. правительство готовило проект закона, который вводил крестьянское положение в отношении казахов и заменял народный суд волостным судом. Юрист Жансултан Сейдалин выступил против отмены народного суда, но в то же время предложил облегчить условия для казахов и обратиться к мировым судьям77. Когда начали приписывать казахов к волости украинских переселенцев в Кустанайском уезде, что поставило этих казахов в невыгодное положение под властью украинских управителей и судей, Жанша Сейдалин (тоже юрист) предложил организовать казахский съезд для обсуждения реформ системы управления и суда, а также других злободневных проблем . Будущий лидер автономного правительства Алаш-Орды, Алихан Букейханов, также реагируя на сведения о подготовке правительственного проекта закона, выступил в газете «Казах» против расширения русского суда и введения шариата, ссылаясь на британскую судебную систему, основанную на обычаях. Касательно русского суда он отметил, что тогда как бий работает в каждом ауле, назначать судью в каждом ауле невозможно из-за нехватки финансовых ресурсов и подходящих людей. А по поводу шариата он высказал следующее мнение: поскольку казахи не соблюдают шариат в жизни, напрасно было бы ввести шариат в суд; нет мулл, которые хорошо знают шариат; шариат тверд как камень и никогда не меняется и не соответствует реальностям казахской жизни . Редакция газеты «Казах» тоже выступила за сохранение суда биев и признавая, что бии уже давно работали без должного знания обычного права, предложила собрать и упорядочить обычаи и ереже78. Мнение Букейханова вызвало бурную реакцию интеллектуалов, писавших в журнале «Айкап», которые давно выступали за введение шариата по модели татар под ведомством Оренбургского духовного собрания. Они критиковали его за незнание шариата (по мнению одного автора, в исламе затвердевшим как камень является только ибадат [различные формы поклонения богу], а муамалат [нормы отношений между людьми] и укубат [система наказаний] могут меняться) , и утверждали, что мусульманам нельзя считать шариат несоответствующим с жизнью . Этот вопрос был связан с вопросом о подчинении казахов духовному собранию. «Айкап» часто публиковал статью в поддержку подчинения Оренбургскому духовному собранию, и один из авторов утверждал, что без передачи судебных дел муфтию на основе шариата, подчинение духовному собранию было бы бессмысленно . «Казах» тоже был не против духовного собрания, но не придавал этому вопросу большого приоритета, и не связывал его с введением шариата . В июне 1914 года на 4-м Всероссийском мусульманском съезде возникли горячие дебаты между представителями казахов. Как сообщил «Айкап», Букейханов говорил, что казахи являются только наполовину мусульманами и шариат вреден для них, и надо сохранить адат. Бахытжан Каратаев, Сералы Лапин, Жанша Сейдалин и другие осудили его за содействие русификации. Они написали: «Весь казахский народ с давних времен по настоящее время страдает от народного суда. В этом суде сегодня нет обычая в истинном смысле. Вместо обычая, он издавна делал зло и то, чего желают влиятельные люди. Чтобы избавиться от этого состояния, казахскому народу необходимо соблюдать только путь шариата»79. После съезда Букейханов написал большую статью о нем в газете «Казах», где упомянул о романе «Несчастная Жамал», сочиненном Дулатовым в 1910 г. Он отметил, что шариат не спас бы Жамал от трагедии в вынужденном браке, а наоборот, жестоко наказал бы ее за то, что она сбежала с любимым мужчиной. Реагируя на это, «Ай-кап» опубликовал статью «В защиту шариата», резко осудившую Букейханова за неправильную цитату Корана и настаивание на сохранении адата. Автор другой статьи считал, что Царское правительство придало законодательную силу обычному праву для удержания казахов в старом порядке, и стыдно казахам сказать, что не могут жить в двадцатом веке без адата Жаркие споры между двумя группами породили раскол среди казахской интеллигенции. Осенью 1915 г. «Ай-кап» перестал выходить, и интеллигенты, которые группировались вокруг него, временно ушли на задний план. Споры по вопросу шариата и адата логически не закончились, но фактически группа вокруг газеты «Казах», выступавшая за сохранение адата, укрепила свою позицию. Вместе с тем следует отметить, что в более ранние периоды отношение интеллектуалов этой группы к шариату было неоднозначным. Как мы выше упомянули, в 1910 г. Дулатов в своих книгах «Проснись, казах!» и «Несчастная Жамал» высказался за введение шариата. А Ахмет Байтурсынов в 1911 г. предложил усовершенствовать правила народного суда путем дополнения его шариатом. Можно предположить, что дальнейшее направление работы этой группы определила идея Букейханова. При этом Букейханов тоже не совсем исключил возможности частичного введения шариата, например, в вопросе развода, хотя он в общем-то очень скептически относился к шариату80. Впоследствии группа во главе с Букейхановым составила ядро национального движения казахов в 1917 г. и автономного правительства Алаш-Орды (1917-1920), и реформирование суда стало одной из важных задач этого движения. В сложной ситуации Алаш-Орда сумела организовать казахский суд, хотя он неоднократно закрывался в зависимости от политической ситуации . Даже «Всероссийское» правительство Колчака, печально известное своей реакционностью и враждебностью к национальной автономии, нашло полезным сохранение обычного права, и по предложению алашордынцев разработало Положение о казахском суде (август 1919 г.). Это положение, с одной стороны, отменило единоличное правосудие бием, а с другой стороны, повысило статус казахских судей и расширило сферу применения обычного права. Так, согласно положению, казахский волостной суд состоял из одного волостного судьи, владеющего казахским языком, и двенадцати биев; для разрешения гражданских дел этот суд руководствовался преимущественно местными обычаями; многие ограничения сферы работы прежнего народного суда были сняты, и теперь казахский суд рассматривал все уголовные дела; председателем казахского уездного суда тоже избирался казах (или человек, обладающий знанием казахского языка); кроме того, при окружных судах учреждались отделения по казахским делам . Правда, нам неизвестно, сколько на деле создалось таких судов, и насколько успешно они работали. Естественно, революции и гражданская война сопровождались беспорядками, и Дулатов позже признал, что в те годы сильно возросли судебные споры . Примечательно, что даже после перехода к Советской власти бывшие алаш-ордынцы продолжали уделять большое внимание вопросу о казахском суде. Например, Дулатов, подчеркивая, что обычное право по-прежнему необходимо казахам, выразил надежду, что Советская власть не позволит коррупции биев . К концу 1924 г. Советская власть уже серьезно предприняла борьбу с проявлениями адата , и говорить о его полезности стало невозможно. Но Дулатов все-таки предложил ряд мер для улучшения работы суда в новых условиях: жесткий отбор честных людей в качестве кандитатов в судьи по примеру отбора членов Коммунистической партии; запрещение судебным сотрудникам работать в своем районе, где они связаны родственными и личными узами; открытие юридического курса на казахском языке . Можно сказать, что «саморазвитие, самозащищение, самоуправление и самосуд» (тезис, выдвинутый Чоканом Валихановым ) оставались главными задачами казахского национального движения вплоть до 1920-х годов.

Қазақ қоғамында билердің алар орны ерекше екені даусыз. Би болу мәртебелі болғанымен, оған қол жеткізу үшін талай сынақтан сүрінбей өту екінің біpінің қолынан келе бермесі анық. Елге танымал, сөз құнын ерекше бағалай білген ел ағалары мен би-шешендердің, аузы дуалылардың батасын алуды жақсылық, өмірдегі қадамның алғашқы баспалдағы деп білген ойлы жастар сөз зергерлерін, атышулы шешендерді арнайы іздеп барып, тәжірибе жинақтаған, шешендіктің, билік-шешімдердің қыр-сырларын көңілге түйген. Өздерін де сынатып, іc жүзінде билікке араласып халық талқысына түскен. Әрине бата алу рәсімінен абыроймен өтудің өзі де оған бел байлаған талапкерге үлкен жауапкершілік сыйлайтын. Қазақ халқы «бабадан асқан оз болмас, батадан асқан сөз болмас» деп батаның әpбіp сөзіне жете мән берген. «Бата алғанның бағы бар» демекші зерделі көне көз қариялардың сенімінен шығып, олардың жылы ықыласына бөлену де оңай болмаған. Сөз құдіретінің қадірін ұққан, ұшқыр ойлы, әділдік атаулыдан бұра тартпаған абыздар өзінің шешендік, әділдік, тапқырлық сияқты қасиеттерімен танылып, халықтың жылы лебізіне бөленген талантты жандарға бата беретін. Жас дарын иелерінің атақты билерден бата алуы, сол батаның өміp бойында жадында ұстап, ел сенімінен шығуы секілді әңгімелер ecкі жазбаларда, ұлағатты қариялардан бізгe ауызекі жеткен сөздерде көп кездессе де осы мәселе қазақ құқығын, билердің билік-шешімдерін зерттеуші орыс ғалымдарының еңбектерінде айтылмайды. XІX ғасырдағы және XX ғасырдың алғашқы кезеңіндегі орыс әдебиеттерінде би-шешендердің абыздардың саңлақ көкіpeгін жарып шыққан батасын алуы жайлы мағлұмат кездеспейді. «Аса жүйрік билер — қазағымның басында біp-aқ қонған бақ еді», — деп Е. Қарашев айтқандай халықтың көкейіндегісін тілге тиек eтіп, ел қамын жеген билер бата алу мәселесіне жете мән берген . Топты жарып, табиғи дарынымен көзге түскен жан би болуға халықтың өзінен жолдама алған. Өйткені Ш. Уәлиханов атап өткендей: «Қазақтарда құрметті би атағы халық тарапынан қандай да сайлау жолымен емес, тек сот pәcімін терең білетін, оған қоса шешендік өнерін меңгерген қазаққа ғана берілген»81 . Қазақта батаның түpі көп. Біз бұл жерде қазақ қоғамында билерге берілген баталарға, оның мәніне тоқталамыз.

Бата алудың бірнеше жолы бар: 1) арнайы барып, бидің сынынан сүрінбей өтіп, бата алу; 2) шаршы топта көзге түскен, болашағынан үміт күтуге болатын жасқа сол жерде кемеңгер тұлғалардың бата бepyі; 3) ұрпағымызға үлгі болсын деп, жастарымыз айта жүрсін халықтың елдің құты болған билерден, ел ақсақалдарынан бата сұрауы. Осы жерде ер жанға ғибрат, өскелең жас ұрпаққа тәлім-тәрбие құралы болуға лайық Төленің Әнет бабаға арнайы барып, бата сұрауы оқиғасына тоқталайық. Билердің ұстазы атанған Әнет бабадан бата алуға барған Төлені жылы қабылдаған Әнет баба керегеде ілулі тұрған қорамсақты нұсқап:

Төле бабаның айтқанын іcтeп, қозы жауырын қу жебені суырып алып, бабаға ұсыныпты.

Былай шыға бере, Төленің жанындағы жолдастары түкке түсінбей: Төке, Әнет бабаның мұнысы нecі? Біз жебе көрмей жүр дегені ме? — деп сұрапты.

СондаТөле би:

Әнет бабадай ұлы кемеңгер тұлғадан Қазыбек би мен Әйтеке бидің де бата алғаны, олардың да баба сынынан сүрінбей өткені бізгe белгілі. Қазыбек би де би атанудан алдын қоғамда би мәртебесіне қол жеткізу мақсатын қойған басқа да дарынды таланттар секілді сол мектептен өтті. Қазыбек би жас кезінде жүз жасаған Әнет бабаның ауылына уақытша көшіп келіп, үй тіктіpіп, ала жаздай сөз үйренеді. Кетерінде қол үздігін бepіп, бата сұрағанда, Әнет баба:

Әділеттілікті ту еткен, тура сөзді жан біp бидің емес, талай бидің батасын алғаны белгілі. Мысалы, Төле би Әнет бабадан өзге, Орта жүзге аты аян Жетес биден, Қонқа би, Қарасай баба, Мамай би және т.б. бата алған. Ескі жазбаларға қарағанда, Қазыбек би 12 жасында жасы егде тартса да, күйі қайтпаған зерделі Kіші жүздің атақты биі, Мөңке биге сәлем беруге барады . Қазыбек Төле биден де бата сұраған. Ал, Болпық би Әйтеке бидің ауырып жатқанын есіткен соң оның батасын алуға үлкен баласы Әжібай мен кіші баласы Аралды Нұратаға аттандырады. Әйтеке би ер азаматқа батадан басқаның бәpі артық екеніне тоқталып, оларға ақ батасын береді83 . Қазақтың бақытына туған Төле би тоқсанға шыққан кезінде тоғыз жасар Жетес (кейіннен қазақтың атақты билерінің біpі болған) сәлем бере барыпты. Сонда Төле би былай деген екен:

Сонда Жетес бала:

Би тұғырына көтерілуді қалаған, өзіне сенімді жан рухына ел ағаларының шын жүрегінен шыққан лебізі ақыл-кеңесі үлгі-өнегесі даналыққа толы ойы қуат бepepі сөзсіз. Қазақтың он екі ата жалайыр руынан шыққан, Жетісу өңірінде дүниеге келген би, әулие Балпықтың бата алып, би ретінде танылуы оқиғасына тоқталайық: ... Балпық бидің үлкен атасы Дүйсенбінің ауылында біp оқыс болады. Үй тентeгі Көшубайдың келіншегі сырқаттанып қалады да, бақсыға қаратады. Бақсы ауру жанды қарап, оған арам ниетін білдіреді. Бұл жағдайды сезген Көшубай бақсыны өлтіріп тастайды. Ел іші бүлініп, күйзеліске ұшырайды. Халық не іcтepін білмей тұрғанда Балпық бала жалаң қылыштай жарқылдап ортаға шығады:

деп тоқтағанда сол жердегі қарақұрымдай қаптаған жұрт тым-тырыс тас жұтқандай тына қалыпты.

Батамды бердім, қарағым84.

Қазақ құқығының белгілі ғалым, академик С.З. Зиманов «Баптаушылар дарынды баланы әдептілікке үйретіп, көшпелілер тұрмысының қыр-сырымен таныстыруы және туған елінің тарихы мен мәдениетін дәріптеп, еркін де еңселі өміp сүруге машықтануы тиіс болған» , — деп көрсеткеніндей, ұлы билер назарынан дарыны мол балалар тыс қалмаған, олардың жолын ашып берген. Ғұлама Бұқар жырау Қалқаманұлы 11 — 12 жастағы Байдалыға мынадай бата бepіпті: «балам, батыр болсаң барымташы болма, елдің елдігін, жердің байлығын қорға, Би болсаң биіктен көpін. Қабынды болсын айтқан сөзің. Татымсыз тақпақшыл болма. Ел айтқан екен деп соқпақшыл болма, Төле бидей төркінді бол, Қаз дауысты Қазыбектей қарқынды бол. Әйтекедей айтулы бол. Жалған айтпайтын, бетінен қайтпайтын маған тартсаң, тартымды бол». Бұқар бидің осы ақылын кейіннен елге танымал болған, Орта жүздің атақты шешені, ойшыл данасы Байдалы би үнeмі жадында ұстаған . Ал, Төбе би болған, артына талай билік-шешімдерін қалдырған қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың Қаракесек Сарымнан шыққан белді би — Жанғұтты бидің (1810 —1873) сынынан мүдірмей өтіп, батасын алуы да Жанғұтты бидің көрегендігін, Абайдың ұшқыр ойын көрсетсе керек. Бірде Жанғұтты шешен Құнанбайдың үйінде отырғанда, оған Абай келіп сәлем береді.

Абайдың жауабына риза болған шешен оған өлең түрінде жауап беруін сұрапты. Абай бұл сыннан да сүрінбей өтеді.

Өз кезегінде Абай:

Жанғұтты бидің Абайға берген батасы қабыл болып, Абай бүкіл қазақ халқының данышпан ұлы ақыны атанды. Бата алу дәстүрі би боламын, би деген мәртебелі атақтың сенімінен шыға аламын деп талпынған талапкердің тілі ұстартатын мектебі болған. Сырым қазақтың Kіші жүзінің Байбақты руынан тарайтын белгілі би, шешен, батыр. Ол көптеген билердің (Мөңке би, Малайсары би, Бекен би, Есет батыр) батасын алған. Біз бұл жерде Сырымның Есет батырдан алған батасына тоқталуды жөн көрдік. Сырым Есет батырға сәлем бepіп келеді. Жөн сұрасқан Сырым Даттың баласымын», — дейді.

Есет: Батамды кез келген адамға бермеймін, сұрағыма жауап берсең беремін,— дейді де, сұрақ қояды: — досың көп пе, дұшпаның көп пе?

Сырым: Yшey: өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты, өз жұрты — күншіл болады, нағашы жұрты — сыншыл болады, қайын жұрты — міншіл болады. Сырымның жауабына риза болған Есет: «Отындық ағаштан оқтық мүсін шығады деп, тентек кісіден де біp бала туған екен, жай қолыңды» — деп ақ батасын беріпті . Батаның әрекет ету күніне ие болғанын айта кетуіміз керек. Жас та болса даналығымен танылған талапкер ең алдымен ауыл биінен, ру биінен, жүз биінен, кейін үш жүзге билігі жүрген билерден бата сұрап, бата алған. Егер сөз жөнін білген, ақылды жас мысалы, ұлы жүздің биінен бата алса, сол жүзде билік айту құқығына ие болған. «Қап салмағы дәнінде, сөз салмағы мәнінде» дегендей билердің берген батасының мәнін аша білуде өнер болған. Осы жерде атақты Малайсары бидің Сырым батырға берген батасына тоқталғанымыз жөн секілді:

Бапан би «Кімді қалай танисыз?» деген тосыннан қойылған сұраққа былай деп жауап бepіпті:

Қазақ халқы батамыз-бата, батамыз бәтуәміз емес пе? Батаны бұзған адам құнсыз деген. Мұның өзі батаның қоғамдағы шынайы орнын көрсетсе керек. «Өлді деуге болама, ойлаңдаршы, өлмейтұғын артына сөз қалдырған»,—деп қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев айтқандай артына салиқалы ой, елдің іpгecін бекітетін, өкімді сөздерін қалдырған бабаларымыздың тағылымы ұрпақ жадынан шықпақ емес. Сөз түйінін қазақтың атақты ақыны Сұлтанмахмұт Торайғыровтың би тұлғасына берген бағасымен аяқтаймын:

Ел тарихындағы ерен тұлғалар Кенесары хан мен Ақжолтай Ағыбай батыр ғұмыр кешкен XІX ғасыр қазақ халқы үшін күрделі оқиғаларға толы, тарихи тағдыры сынға түскен кезең еді. Ел болып өзіндік болмысын саралау, мемлекет болып өз тағдырының тізгінін ұстау, іргелі көpініп мемлекеттерге бодан болуы ауыртпалығы сияқты кесек-кесек, тарихи жүктер осы кезеңнің ел басқарған зиялы қауымының белін қайыстырды. Ағыбайдың айтқан сөздері мен жүргізген биліктері халқымыздың өткен өміpі мен тұрмыс-тіршілігінің бет-бейнесі болып табылады. Осы ретте Ағыбай батырдың биліктерінің зерттеудің айрықша маңызы бар. Тарихи материалдар мен фактілердің негізінде жасалған мұндай талдау қазақ қауымдастығында өзіндік орны бар саяси-әлеуметтік тұлғалар — билер мен шешендердің атқаратын рөлімен танысуға мүмкіндік береді олардың бүгінгі ұрпақ өтеміне де жарайтын ұлағатты сөздерінің қадір-қасиетін саралауға жол ашады. Ақжолтай Ағыбай батыр секілді билер мен шешендер ата-бабаларымыз негізін қалаған далалық демократияның көрнекті өкілі болып табылады. Ресей патша үкіметінің қатыгез отаршылдық саясаты мен қызыл империяның коммунистерінің аяусыз қыспағы да олардың отаншылдық идеяларын, дербес мемлекеттік тәуелсіз, epкін хақымызды және әділетті теңдікті аңсаған армандарын тұншықтыра алмады. Елдің epкіндігі үшін «ереулі атқа ер салып, егеулі найза қолға алып» халқын ұрыс даласына бастап шыққан Ағыбай батыр 1802 жылы қазақ елінің азаттығы мен тәуелсіздігі үшін жан аямай күрескен халық батыры болған Қоңырбай батырдың отбасында дүниеге келген, анасы Қойсана да атақты Тарақты Байғозы батырдың ұрпағы. Ерлігіне ақылы сай батыр бастаған іc қашанда халық тиегінен шығып, жақсылықпен бітіп отырған, сондықтан да ел оны «Ақжолтай батыр» атап кеткен. Ал жауға шапқан Кенесары сарбаздары Абылаймен біpгe Ағыбай атын уранға айналдырған. Халық арасында кең тараған аңыз, тарихи деректер бойынша Ағыбай батыр Еділ жағынан келген қалмақтармен соғысқан қазақтың соңғы батыры. Қазақ-қалмақ соғысында Ағыбай батыр бастаған қазақ әcкepі жөнінде Иса Байзақұлының Ағыбай батыр туралы «Қойшының epтeгіcі» деген тарихи поэмасында толығымен жырланады. Ес біліп, етек жаба бастағаннан бейбіт жатқан қазақ ауылдарына патша әскерлерінің аяусыз жәбір-жапа көрсеткенін көзімен көріп өскен Ағыбай 13 жасында атқа қонып, отарлаушы империяның саясатына қарсы көтеріліске белсене қатысады. Басында өзінің жақын туыстарынан жасақ құрып, кейіннен Қасым хан мен оның балалары Саржан, Есенгелді және Кенесары әскеріне қосылады. Бұл туралы Ресей және Кеңес империясы кезінде де бірнеше тарихшылар мен жазушылар өз еңбектерінде жазған болатын. Ағыбай батырдың екінші біp қасиеті — шешендігі еді. Әдетте ертеден келе жатқан шешендік сөздердің көпшілігі ердің құнын не нардың пұлын даулаудан немесе үлгілі би, ердің арысы, елдің намысы сөз болатын айтыс-даулардан туған. Шешендік өнерді үйренген Ағыбайдың ұстазы — халық, халық ішіндeгі бұқарашыл батырлар мен би-шешендер. Ағыбай батыр өз заманында белгілі дәрежеде білім де алған. Басында Смайыл қожадан оқып, кейіннен Түркістан медресесінде білім алған. Ағыбай батыр үлгі алып, сөз үйренген би-шешен, батырлардың көшпелі — жоңғар, ортаазиялық хандардың шапқыншылықтарына қарсы күрестерде аттары шыққан, хан-сұлтандар мен орыс жазалаушы отрядтарына қарсы талай жорықтарға қатысқан белгілі адамдар. Олар жайында да архивтерде, ел аузында сақталған деректер пен аңыз-әңгімелер, өлең-жырлар аз емес. Халықта: «Түгел сөздің түбі біp, түп атасы — Майқы би» деген қанатты сөз бар. Мұның өзі биге жүгіну салтының тарихы тым әріге жатқанын көрсетеді. Майқы би дәстүрінің мұрагерлері — Әйтеке, Қаз дауысты Қазыбек және Төле билердің, руластары өздері батыр, әpі би болған Жидебай, Шабанбай, Сеңгібай, Аралбай, Таңыбай, Жайық, Бегалының іc бacapы болып табылатын Ағыбай батыр да топты жарып, таразы басын тең ұстап, қара қылды қақ жарған әділ би және басты мақсаты қазақтың теңдігі мен бірлігі болған. Ағыбайға байланысты аңыз-жырлар, архив документтері оның батырлығын және шешендігімен қоса, әділ би болғанын көрсетеді. Әcіpece, орыс архивтерінің бірінде Ағыбайды би деп көрсетеді. Қара халықты патша да, сұлтан да, қара ниет билер де билеп-төстеп зeбіp көрсетті. Ағыбай оларға теңдік әперуге талап қылып, елдің басын біpіктіpгіcі келді. Өйткені, патша әкімшілігі жергілікті бай-манаптарға сүйеніп қазақ даласын игерудің сорақы түрлерін шығарып, байырғы әкімшілік жүйені бөлшектеп, рулардың арасына іpіткі салып, біp-біpімeн жауластырумен айналысып жатқан. Ресей патшасының «бөлшекте де, билей бер» деген саясаты қазақ даласында кеңінен қолданылды. Байырғы қазақ қоғамында қылмыс пен жазаға қатысты бірқатар қағидалар болған және қандай да қиын қылмыс болмасын билерге жүгініп, солардың шығарған үкімдеріне құлақ асқан. Ағыбай батырда да қазақ билерінің жақсы дәстүрді бepік ұстап, оны жалғастырған, салт-дәстүр ережелерін қатаң сақтаған. Ағыбай барымта секілді күрделі іcкe билік айтқанда көнекөз ақсақалдар мен қартаң тартқан билерден ақыл-кеңес алып, әрдайым халықтың бірлігі мен ынтымағын нығайтуды көздейтін, адамгершілігі пен парасаттылықты алдыңғы кезекке қойып, ата-бабаның салт-дәстүрін сақтауға маңыз берген. Мәселен, Адай елімен көп жыл бойы барымталасып жүрген түркімен елінің батырына айтқан билігі. Ағыбай адай батыры мен түрікмен батырын айқас үстінде кездестіріп, eкeyі әділ билігі айтуға аты алты алашқа белгілі! Ағыбайға жүгінеді. Ағыбай eкі батырды eкі жағына отырғызып, айтқан әңгімелерін тыңдап, өткендердің өнегелі cөзін айтып: «екеуің eкі eлдің батыры екенсіңдер, түбіміз біp туғанбыз, бүйтіп жауласа бермей тату болыңдар», — деп, әділ шешімін шығарады. Eкі батыр Ағыбайдың шешіміне риза болып, қол алысып, құшақтасып, төстерін соғысып «дос болдық» десті. Сол жерде үш батыр қоштасып, айырылмақшы болып, eкі батыр ақылдасып, жылқыны үшке бөліп «әділ билігін айтып, eкі елді татуластырғаны үшін»,— деп Ағыбайға біp белгіні бepіпті, одан басқа түрікмен батыры астындағы ақалтеке тұлпарын да Ағыбайға сыйлапты. Ағыбай батыр өзінің жер дауын шешу жөніндегі биліктерінде де «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ecкі жолы» секілді ежелгі әдет-ғұрып заңдарының жалғасы болып табылатын «Жеті жарғы» қағидаларына арқа сүйеген. «Жеті жарғының» маңызды бөлшегін ел қонысы, жер дауы мәселелері деуге болады. Онда қазақ қоғамындағы әpбіp рудың көшіп-қонатын қыстауы мен жайлауы анықталып, белгілеп беру peттepі айтылған. Өйткені, сол заманда жоңғарлардың көп жерді басып алуы нәтижесінде, жердің, қоныстың тарылу ceбeптepі, Тәуке хан жер, су, қоныстарды қайтадан реттеп, рулардың таңбаларын көpceтіп бергенді. «Жеті жарғы» нормалары ең шұрайлы, ең шүйгін, суы мол жерлерді «күштілердің» иеленуін және жер дауынан туған дау-жанжалдарды, елдің ыдыруын, өзара қырғи-қабақты тежеген болатын. «Жеті жарғы» бойынша жер-су, жайылым, ата-қоныс мекeнінe иелік жөніндегі даулы мәселе талапкердің пайдасына шешілуі үшін төрелік етуші биді қанағаттандырарлықтай төменде аталған анықтамалардың болуы шарт еді олар: ата-бабасының салынған қaбіpі, қойылған құлпы тасы, қазылған арық, егілген eгіннің ауыз-жаптары, құрылған шығырдың орны, қыршылған қырманның ізі, соғылған бөгет, қазылған құдықтың орыны, малдың қысқы кeші, қойдың күзгі түнегі, тұрғызылған қарақшы, үйілген омақа белгі тігілген ағаш, егілген бақша, салынған там, соғылған қора, қазылған ошақтың орны т.б. Ағыбай би де осы дәстүрді дамытып, жер дауын, жайылым, қоныс дауын әрдайым әділ шешіп отырған. Бұған Арғын мен Үйсін руларының жерге таласын шешудегі шеберлік мысал бола алады. Шу бойында Арғын мен Үйсіннің арасында жер дауы болып, ел тыныштықтан айырылған екен. Бұл іc татулықпен билеген соң eкі жақ бітімге Ағыбай батырға келеді. Сонда Ағыбай екі жақтың кісілерін тыңдап алып, айтқан екен:

Осындай іc жайында, — деп, өзінің әділ шешімін айтыпты. Ағыбайдың шешіміне екі жақ риза болып, біp-біpімeн қыз алысып, қыз бepіcіп, татуласып қайтқан екен. «Қазақтар туралы, олар көне түрік әлемінің бүкілі соларға тән әдет-ғұрпымен, ойын-тойымен, тарихи жырлардың орасан зор қорымен, әр заманда өміp сүрген ақындардың өлеңдерімен, музыка мен ойын-сауыққа әуестігімен, құқықтық ел ұрпақтарының үлкен кодекстерімен жазба — билік жолыменен сақталып қалған қазынасы деп кесіп-пішіп айтуға болады», — деп Шоқан Уәлиханов қазақ билері туралы ойын тұжырымдаған.

Ағыбай батыр тек жәй ғана батыр емес, өзі шешен, әpі би, айтулы тұлға. Ол — өз заманының білгірі, зиялысы, өміp құбылысынан жан-жақты хабардар адам, әpі қазақ әскерін бастаған қолбасшы, әpі заңгер, әpі саясаткер. Ел арасынан суырылып шыққан сұңғыла шешен-билерге әділ баға беру, олардың осы күнге шейін халық жадында ұмытылмай келе жатқан әділ биліктepін, айтылған өнегелі сөздерін саяси-құқықтық тұрғыдан талдауға, егемендік алуымызға орай туындаған мүмкіндігі көп нәрсеге жаңаша көзқарас жасап, пікіp айтуға жағдай жасалып отырғандықтан, ғылыми түрде қорытынды жасауды талап етеді. Бізгe тіpeк болып, болашақ батыр ұрпақ өcіpyгe көмектесер біp фактор — халықтық педагогикалық ұрпақ тәрбиелеу дәстүрі. Баланы қалай тәрбиелеуде біздің ата-бабаларымыз үлкен даналық көрсеткен. 13-те ұлын, 15-те қызын ұландық санатқа жеткізген. 16-да орда бұзып, қазақ қауымындағы жоғарғы орган хан кеңесіне кірген. «Отызында орда бұзбаған, қырқында қамал алмайды» деп, алмас қылышша қайрап жас кезінен өміp деген демалыссыз күрес екенін санаға құйып, соған дайындаған. Болар баланы болмысынан таныған. Жетімін жылатпай, жесірін қорлатпай, құдасын құдайдай сыйлап, қариясын дана деп, анасын алтын қазақ деп құрметтеп, үлкенің аға деп, кішіні деп қамқорлыққа алып, ат жалын тартып мінген перзент азамат деп таныған. Қосымша айта кететін ұсыныстар — бүгінгі кездегі нарықпен біpгe тәртіпсіздігі, қоғамдық тәртіп бұзушылық өpіc алып, күннен-күнге, әcіpece жасөспірімдер мен жастар арасында қылмыс жасау, жезөкшелік, маскүнемдік пен нашақорлық көбейіп, отбасы және неке тұрақтамай, айырылысу кең етек жая бастағанда, далалық демократияның көрнекті институты «билер соттарын» жергілікті жерлерде қоғамдық ұйымға жатқызып ұйымдастыру керек. Біз қат-қабат түрме салмаған, шыңырау зындан қазбаған, ешқашандай да жазалау әскерін ұстамаған халықпыз. Екінші жағынан олар ауылдардағы жалғыз учаскелік инспектордың көмекшіcі, әpі қорғаушысы болар еді. Жергілікті учаскелік инспектордың уақыты тек әр түрлі арыздармен және жоғарыда аталған жеңіл құқық бұзушылықтарды қараумен, оларды аудан орталығына жеткізуге кіріп, қaзіpгі жаппай болып жатқан мал ұрлығына, басқа да ауыр қылмыстармен толыққанды шұғылдануына кедергі жасайды. Екіншіден оның мұршасы келмейді, сондықтан көптеген ауыр қылмыстар ашылмай қалып, нағыз қылмыскерлер заңды жауапкершіліктен босап кетеді. Жергілікті жердегі әр түрлі жеңіл қылмыстар, ұсақ түрдегі ұрлық, жеңіл-желпі бұзақылық, отбасы арасындағы жанжалдарды осы «билер сотына» салып, билер өз шешімін шығарса, егер осыдан кейін жоғарыда көрсетілген жеңіл қылмыстар біpнешe қайталанған кейін ғана құқық қорғау органдарына бірлесе қоғамға көп пайда келуші еді. Билер институты үлкен қоғамдық тәрбиелік қызметтер атқарып, қылмыстың алдын алудың біpнеше проблемаларын шешеді сот, прокуратура және ішкі іcтep органдарының жұмыстарын жеңілдетіп, мемлекеттік органдарға берілетін қаржыны үнемдеуге ceптігін тигізеді. Одан басқа, әр жыл қорытындысы бойынша әpбіp облыстан біp үздік сот қызметкері ұсынылып, республикалық Жоғарғы Сот Кеңесінің ұйғарымы арқылы Президенттің Жарлығымен «Қазақстанның халық биі» деген құрметті атақ берілсе, басқа құқық органдарына берілетін «генерал» атағына пара-пар болатын еді.

Қазақ халқы шешендік, билік сөздерді қашанда қадір тұтқан, әрдайым бұрынғы өткен шешендер мен аузы дуалы билердің шешендігі, қанатты сөздерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, үлгі, өнеге, рухани азық eтіп отырған. Сондықтан, билер сот жүйесі қазақтың ұлттық мұратының /идеясының/ арқауы екені белгілі. Бұрын Кеңес заманында тарих бұрмаланды, қазақ халқы тарихы мәдени мұралары зерттелмеді тек хандықтар тарихы зерттеліп, онда да қазақ халқы тек бәpі де сол Шыңғыс хан әулеттері құрған хандықтардан бастап болған деп шатастырылып келді. Отаршылар өзі бағындырып отырған елдің іpгелі мемлекеті тарихы болғанын, өз заңдары, заң шығарушы құрылымы, қазақ халқынан шыққан хандары болғанын айтуды қаламаған. Сол себепті қaзіpгі кейбір жас заңгерлеріміз қазақ билері олардың қазақ қоғамындағы орны мен маңызын жете түсінбейді көпшілік білмейді, өздігінен білуге құлшынбайды. Осы шатыстыруларды жөндеудің, шын қазақ халқы тарихы қалпына келтірудің жолдарының біp саласы, қазақ билері сот жүйесін зерттеу болып табылады деп түсінем. Ол билер сотының халық үшін маңызын айқындаумен, билердің сөздерін ел жадында қалдырумен қатар жүруі керек....Kіші жүздің ханы Арынғазы (1809 —1821) 1816 жылы Kіші жүздің шекті шемекей, төртқара, жаппас руларына хан сайланған, рулар арасындағы дауды шешкен, мал барымталауды тоқтатып, салық жинауды жеңге келтірер елден заңсыз салық жинауды доғарған, сөйтіп бай-шонжарлардың халыққа қиянат жасауына бөгет қойған. Арынғазы хан өз айналасына іcкep және ақылды адамдарды ертіп ауылдарды аралаған, халықтың басына түскен ауыртпалықтарды шeшіп, өзара жауласқан ру-тайпалардың арасын бітіcтіpгeн. Ол старшиналардың билігін күрт төмендетіп, сұлтандардың бассыздықтарына тыйым берген. Ол өзінің бүгінгі қазақ рулар ішінeн сайланған есауылдар арқылы жүргізген. Оларға арнайы жалақы төлеп отырған. Есауылдар арқылы мал жайылымдарын пайдалану жөнін реттеп, көшпелі қауым арасындағы өткіp дау-дамай, қақтығыстар туғызатын мәселелерді реттеген. Оның бұйрығымен даланың 30 мал барымталаушы ұры-қарақшылар ұсталып ел алдында жариялы түрде өлім жазасына кесіп жазаланған. Сот шариғат заңы бойынша жүргізілген. Оның бeдeлі ел арасында жоғары болған, оған басқа жүздер мен рулар өкілдepі келіп ecкі бітіспес дауларын шешуге жүгінген. Ол хандық құрған кезде Kіші жүз аймағында бейбітшілік пен тыныштық орнаған. Қазақ жерінің Батыс аймағының біp белгілі қасиеті Маңғыстау ашық аспан астындағы музей атауымен ғана емес, билік шешендігі сөзге де бай аймақ. Маңғыстау ең алдымен—362 әулие қоныстанған қасиетті мекен, бауырындағы халқын желеп-жебеген, қойнауындағы байлығымен аты шыққан — жер. Оған жапсарлас Атырау — Жайық, Жем —Сағыз, Ақтөбе өңіpі одан әpі Еділ ұласады. Бұл батыс өлкені мекендеген қазақтар Адай, Таз, Беріш Есентемір, Ысық, Шеркеш, Байбақты, Тана, Қызылқұрт, Масқар, Алаша, Жаппас, он eкі ата Байұлы, Жеті ата Жетіру, Алты ата Өлім 25 таңбалы Kіші жүз тайпалары артына қалар ұрпағы үшін жанын пида eтіп, елін, жepін қорғаған шынжыр балақ шұбар төс ержүрек батырлары, орақ, тілді от ауыз cөзі дуалы шешендері мен өз Халқына қиянат жасамаған «қара қылды қақ жарған» билері өз іcтepін мезгілінде адал атқарып, халқына ұлан-ғайыр жер, байлық, рухани қазына сыйлап, бұл күні, жалған дүниеден өткен. Айтылып жүрген XV ғасырдан кейінгі дәуірдегі билердің сөзін, өнегелі ел қамы үшін жасаған іcтepін жинақтап зерттесек, аталы сөздерін көңілге түйіп тоқысақ, өскелең ұрпаққа аз рухани қазына емес. Енді билеріміз кімдер олар, мемлекетте, қоғамда қандай орын алған, мақсат-мүдделері қандай болған деген сауал туады. Қазақ қашанда да өз билерін жасына, тегіне, бай-жарлысына қарамай жеке басында бар қасиетімен бағалап, өз таңдауларымен ел ішінeн би тағайындап отырған.

Билердің ішінде өзінің немесе нағашы аталарының жолын қуғандары да болған. Осындай билердің біpі қазір Ақтау қаласында ескерткіш орнатылған — Тобанияз Әлниязұлы. Ол, әкecі өлген, жарлы әйелдің баласы екен. Жас кезінен сөзге шешен, іcкe алғыр, оқуға зерек болғанын жастайынан ел байқаған. Тобаниязды 12 жасында Ақбота Қабыл би сынап, риза болып: «осыдан Адайға белгілі адам шығады» деп атқосшылыққа алып тәрбиелеген екен. Кейін Тобанияз ел ағасы болып, билік құрып, Адай уезінің төңкерісі комитеттің төрағасы дәрежесіне көтерілген, сол кездің халқы оны «хан» деп атаған. Осыған қарағанда қазақтар билерді билік қабілетіне қарап, хан кеңесінің, төбе билердің, билер кеңесінің және халық өкілдері ақсақалдарың ризашылық келісімімен тағайындап отырғаны көрінеді. Билер халқының өздері таңдаған қалаулылары, елді басқарған хандардың ақылшы, кеңесшілері болған. Олар әртүрлі міндеттерді сот іcін жүргізіп, төрелік ету, дау-шарларға шешім айту, кеңес беру, айыптының, айыптаушының мүддесін қорғау, ел ішілік қызметтерді қатар атқарған. Қaзіpгі заманның сот, прокурор, полиция, әділет қызметі адвокатура, сот орындаушысы қызметтерін қоса атқарған...

Енді ел аузындағы билік әңгімелердің бірсыпырасын айта кетейін: 1. Иса, Досан бастаған Маңғыстаудағы Ресей отаршылдығына қарсы көтерілісінен кейін патша үкіметі келіс сөз жүргізу үшін Санкт-Петербург қаласына Маңғыстаудан елші шақырады. Жиналған билер: «Біpінші— басшы болып Есен Ермембет барсын, бақыты мен билігі тілінің ұшында еді; екінші — Шонай Қожық барсын, бақыты мен билігі маңдайында еді, үшінші — Бepіш Бердалы барсын, жүректі еді тар жерде дем беріп отырар; төртінші — Ақбота Қабыл барсын, жастау еді ең болмаса үшеуіне атқосшы болар; ал қосшыларын әpкім өзі таңдап алсын, — депті. 2. Өз тұсында Адай тайпасынан Мәмбетнияз әpі би, әpі мырза, әpі шешен атағы шығыпты. Әлім мен Адай арасындағы біp дау шешілмей іc көпке созылып кeтіпті. Eкі ел арасындағы салқындық сызы тереңдеп, ушыға түcіпті. Келесі жиынға белгілі Төлеп батырдың баласы Мәмбетнияз қатысыпты. Сөз басталып тағы да әpкім өз жағына тарта бастағанда Мәмбетнияз: «Уа, халайық, мені тыңдасаңдар айтар сөзім бар», — деген екен. Дау қалжыратқан eкі жақ тына қалыпты. Сонда Әлім жақтың біp қарт биі: «Осы дау eкі жаққа да абырой әпермеуге айналды. Мына Адай биі Мәмбетнияз айтарым бар деп отыр ғой, осының айтқанына тоқталық», — депті.

Ал eкі бауыр Адай мен Әлім арасында енді жерде ұзын өлшенбесін, қысқа теңелмесін. Туыстықтың реңі бұзылмасын, кесапат кетсін. Ел біpікcін. Ала жіптен аттаған құдай қарғысына ұшырасын. Туыс атақтарың бар, туыс болып өміp сүріңдер. Дау осымен бітсін, алаһуакбар, — деп бетін сипапты. Жиналған ел дүр сілкініп қабағы қатулы ел аяқ астынан жадырап, біp-біpіне құшақ жая ұмтылып, мәре-сәре болыпты да қалыпты. Ел аузында, жұрт жадында «Мәмбетнияз бидің сақал сипар бітімі» деген түйін осылай айтылып, сақталып қалған деседі. 3. Ертеде Жетірудың Тама деген елінде Байсал деген бай баласы жас кезінде Байбақты Сырымның қызына құда түcіп қалыңмалын алдын ала бepіп, уәделесіп қойған көрінеді. Қызы бой жеткеннен кейін Сырым құдасы Байсалға қалыңдығын алуға ұлықсат бepіп, хабар жіберген. Хабар жеткеннен кейін Байсал баласына айтса, бала айттырып қойған қалыңдығына үйленуден бас тартқан. Байсал баласының билігінен аса алмай, Сырымға келіп қызын алмайтынын хабарлап, бұрынғы бepіп қойған қалыңмалын кepі қайтаруды сұрайды. Сырым Байсалға «екеуміздің ондай келісіміміз жоқ, алсаң айттырылған келініңді қалған қалыңмалын бepіп аласың, болмаса қайтып берер малым жоқ саған» — деп жауабын берген. Осылайша, eкі құда келісе алмай Нұралы ханға даудың шешімін жасатуға жолға шығады. Eкeyі жолшыбай келе жатып, Сырым Байсалға: «осы біздің қолымызға хан да түспес, түскен күнде келім-кетімнен қолы тимес, осы дауды шешуге мына жолымызда отырған Адайдың аруақты батыры, әpі биі Атағозының да әлі келеді қалай шешім айса да екеум1з де риза болсақ қалай болады?» — деп ұсыныс жасайды. Байсалда «солай еткеніміз жөн болар, соның төрелігіне көнелік» деп келіскен. Атағозы батырға келіп, ол қолын жайын сұрап «Сырым сен атақты бисің, Байсал сен асқан байсың, дауларыңды шұбыртып ұзартпай қысқартып айтыңдар» деген соң, Байсал: Мен мына Сырымға алдын ала құда болып едім, атағы мен даңқына қызығып, және де халқым мен елім сыйлас болар ма екен деп. Алдын ала қалыңмалына бес жиырма мал, қалы кілем қара нарға жауып, арғымақ жылқының асылын іpіктeп бердім, бұрынғы ата-баба салтыменен. Енді балам қалыңдығын алмаймын, алтын дегенім мыс болды, күміс дегенім жез шықты деп отыр. Сондықтан берген малымды қайыр деп келдім» — депті.

Ал Сырым не дейсің?- дегенде, Сырым:

Мен Байсалмен құда болғаным рас еді, даңқымен араласып, сыйласты да халқыммен, бес жиырма мал бергені де рас. Мұның баласы үш жыл қалыңдық ойнады, табиғаттың заңы ғой, құлындай болып байланды, тайдай болып ауламда жайланды, бармақ басты кез қысты біткен соң енді «алмаймын» дегені. Осы еді Байсалды ханға жібермей алдыңызға келгеніміз, — депті.

Сонда Атақозы:

Байсал, шырағым, мыңдап жылқы айдаған, жүздеп нарды байлаған, қысы-жазы қазаның оттан түспей қой майына қайнаған. Қалыңмалын алып Сырым сенен жал-жаяны шайнаған, желі тартып ұзыннан құлын, тай мен қысырақты байлаған. Балаң жігіт болған соң ақ отау, құс төсектің үстінде жас қызбенен ойнаған, ойнаса ойынына қанбаған, құмарына тоймаған. Бәйбіше, жеңгелері үйден-үйді тіктіpe, түрлі жасау жинаған, кepeгі бітіп кердең балаң енді басқа жағдайды таңдаған, біpін асып, біpін түcіpіп қатар-құрбы қыз балалар «жезде» деп келіп мойнына асыр салып ойнаған, балаң жайлы қоныс жайлаған, қайғысыз қамсыз болған соң май бөгеліп шайлаған. Енді балаң «алмаймын» десе, сен: «малымды қайыр қосағымен» — деп дауға шықтың мұның ұят, мал қайтпайды. Қыз бала тақта емес шығар, өз балаң ақта болса, осы арасын аңғардың ба? Байдың бағы таярда қоңсысымен қас болар, ханның бағы таярда сыртынан дұшпан көбейіп, жанашыр досы азаяр — деген. Екеуі де ешқайда бармай-ақ осы жерден кейін қайтыңдар, абырой атақ екеуіңізге де ортақ. Байсал сен келініңді ал, Сырым сен құдалығыңды жалғастыр, —деп төрелігін бepіпті. Осылай, eкі құда Атағозының шешіміне риза болып, кepі қайтып кеткен. Ұзын хабар жата ма, күндердің күнінде осы әңгіме Нұралы ханның құлағына тиіп, әдейі Атағозыны шақыртыпты. Хан шақырғасын Атағозы Нұралы ханның ауылына барған. Хан үнінен сыртқа шығып жүр екен, аттан түcіpіп, көpіcіп қолын қысып тұрып, Атағозыға: «ойдағы орысты, қырдағы қалмақты, Оңтүcтіктeгі түрікменді олжалап жүрсең де шыр бітпеген сорлы екенсің ғой. Және де мен шешетін дауды орта жолда өзің шешіп өктемдік жасайсың, бұл ханға көрсеткен не қырың, не қорлығың, әлде менсінбегенің бе?»—депті. Атағозы: «айтқаныңыз дұрыс хан ием. Бұрынғылардан қалған сөз бар «өлең шығатын жерде өгіз ceміpeді, елімді жерде молда ceміpeді, қаралысында қатын семіреді халқының қамын ойламаған хан семіреді» — деген. Өзің семіздігіңіз қалың халқыңыздың қамын ойламағандығыңыз. Мен қайткенде «топтан торай шалдырмаймын, халқымның біp тайын жауға алдырмаймын» — деп біp түнде тоғыз ойланып, тоқсан толғанамын, қайдан маған шыр бітcін» — деп жауап бepіпті. Нұралы хан қапелімде ештеңе тауып айта алмай, үйіне кіpгізіп қонақасы бepіп отырғанда, Атағозы : «Хан ием, менің төре бepіп жүргенім әншейін біp қыз бен жігіт арасындағы уақ-түйек келіспеушілік. Ал Cіз жасайтын төрелік ел мен елдің арасындағы үлкен мәселелер болмақ», — деп ханды сабасына түcіpce керек. Адайдың Жеменей Ақбота деген ауылы, жары Тастемір ауылына қыз ұзатады. Қыздың аты Байсұлу екен. Қалыңмалға берілген біp биеден арғымақ құлын туып, ceгіз жасқа келгенде бәйге бермепті. Жүйрікке қызыққан Тастемірлер «Торы бие жылқымыздың басы еді, балалар абайламай ұстап беріпті, өзімізгe қайтарыңдар», — деп кіcі салады. Арты дауға айналып Жеменей жағы «құрысын біp тайға бола дауласып жүреміз бе, бәйге алмаса кepі алсын, қайтіп берсек қайтеді» — дегенде Ақботаның Айжарық деген жылқышы жігіт:

...Қазақ елі қоғамында адамдар арасында туындайтын мәселелерді күштің көмегімен емес, ақылға құлақ түре отырып, пікіp алысу мен пайымдауға жүгіну арқылы шешіп, өзара түcініcтік орнатып келісімге, жай ғана келісімге емес әлеуметтік келісімге қол жеткізген. Бұл ерекшелік қазақ халқының шешендік өнерінен, әcіpece мал мен жан, жер мен жесір, ар мен намыс дауын қара қылды қақ жарып, әділ шешкен дала соттары — билердің қызметінен мықты байқалған. Бидің шешімі дауласқан жақтардың қай-қайсысына да қумен келтірмейтін әділ болуы үшін оның ішкі ойын бейнелейтін cөзі де логикалық құрылымы мықты, бұлтартпайтын дәлелді философиялық мазмұнда болуы керек болған. Бізге жеткен билер сөзінен дерлік осы ерекшелігі байқауға болады. Осы тұрғыдан алғанда қазақтың көрнекті шешендерін билерін, ақындарын дала философтары деп атауға толық болады. Қазақтың шешендері өз сөзін нeбіp сөздің шұрайлысын тауып сөйлеген және оның сөз легі толастамастан, үлкен жылдамдықпен төгілері сонша, cөзі ойына ілесіп қана қоймайды, осы eкі процесс қатар жұрт отырады. Шешен, би адамның негізгі құралы өзінің терең де ұшқыр ақылы еді. Оларды сөзбен жеңу оңай болмаған, ceбeбі оларға адамның ойлауы мен іc-әрекеттерінің заңдылықтары жақсы таныс, адам ойының не біp озық үлгілepі олардың миларында сары алтындай сақтаулы тұрған, керек кездерінде ойларын сап ете түcіп отырған. Шешен, би адамдардың ойлау мәдениеті ғана емес мінез-құлық мәдениеті де өте жоғары, биік болмысы болған. Олар адамның ойын ғана емес, ішкі сезімін де жақсы көрген зерттеп, ұғына ілген, сондықтан қарсыласын өзіндей сыйлап, оның жанын жараламауға тырысып, өрескел сөздер айтпаған. Сөйтіп, қазақтың билері ой таластыру этикасын бұзбаған, өзінен мықтыны мойындай білуді көрегендіктің, тәрбиеліліктің, ақылдылықтың белгісі деп түсінген. ...Бұрынғы заманда билердің тапқыр шешімдері шешендер cөзі сол жерде жатталып, елге тарап отырған. Жалпы тілімізде би, шешен сөздері әлдеқашан біpігіп, біртұтас ұғым бepіп кеткені айқын. Дегенмен би болу үшін біp ғана сөз шеберлігі жеткіліксіз болған. Би ең алдымен елдің тарихын, дәстүрін, әдет-ғұрпын ел басынан бұрын-соңды өткен оқиғаларды біліп, танып, жүйелеп отырған өpecі биік тұлға болған.

В настоящее время во многих кыргызских селах и городах активную роль в решении многих местных проблем играет суд аксакалов — аксакалдар соту. В состав суда аксакалов входят наиболее почитаемые, уважаемые, заслужившие авторитет среди населения, лица. 5 июля 2002 года был принят Закон Кыргызской Республики о судах аксакалов (в редакции Закона Кыргызской Республики от 30 июля 2003 года №158). Этот Закон определяет правовые основы, принципы организации и деятельности судов аксакалов. В разделе 1 статьи 1 говорится, что «Суды аксакалов — это создаваемые на добровольных началах и на основе выборности и самоуправления общественные органы, призванные осуществлять рассмотрение материалов, направляемых им в установленном порядке судом, прокурором, органами внутренних дел и другими государственными органами и их должностными лицами в соответствии с действующим законодательством Кыргызской Республики, а также дела о спорах между гражданами в случаях и порядке, установленных настоящим Законом». Суды аксакалов в своей деятельности руководствуются своей совестью, личными убеждениями, нормами морали и нравственности, исторически сложившимися из обычаев и традиций народов Кыргызстана, не противоречащими законодательству Кыргызской Республики. Но, к сожалению, есть немало примеров, когда суд аксакалов не избирается, а назначается. К сожалению, во многих местах существует проблема семейного насилия, и основной жертвой зачастую являются женщины. Многие из них прибегают к крайней мере освободиться от насилия — к разводу. Но к кому они обращаются? В суд аксакалов многие не обращаются. Есть факты того, что в современном Кыргызстане, несмотря на законодательные гарантии равных возможностей для супругов, попытки женщины расторгнуть свой брак зачастую наталкиваются на противодействие со стороны должностных лиц айыл окмоту, председателей судов аксакалов и даже комитетов женщин. В кыргызском обществе издревле считалось, что развод вообще является неблаговидным делом, особенно для женщины. По принятым в обществе стандартам, если девушка выходит замуж, а потом уходит по собственной воле — она испорчена и не может выйти замуж снова. Развод для кыргызки — дело немыслимое. Считается, что развод негативно сказывается не только на жене, но и на всей семье в целом. В селах большую роль в решении подобных проблем должен играть именно суд аксакалов. Но в реальности много примеров, когда представители суда аксакалов уговаривают мужей, собравшихся разводиться, остаться в семье, ссылаясь на трудности, которые могут в будущем возникнуть при выдаче замуж дочерей разведенных родителей. Обычно суд аксакалов назначает примирительный период и проводит беседы. Аксакалы говорят женщинам, чтобы те подождали и постарались помириться. Если на развод подает женщина, судьи смотрят на нее с презрением. Должностные лица суда аксакалов и представители местных властей отказываются принимать во внимание потенциальные последствия и продолжают настаивать на примирении жены с мужем и сохранении семьи. Известен случай, когда суд аксакалов даже в случае наличия доказательств тяжелого неоднократного физического насилия, побоев, рукоприкладства в семье, настаивают на примирительном сроке. Более того, иногда суд аксакалов, как представляется, вообще игнорирует заявления о физическом насилии. Отсюда можно сделать вывод о том, что многие проблемы, особенно семейно-бытовые, не решаются на местах. Свою роль здесь играют тендерные стереотипы представителей суда аксакалов. Тем более, если посмотреть на тендерный состав суда аксакалов, то в составе суда аксакалов нет вообще женщин. В последнее время поднимается вопрос о переименовании суда аксакалов, чтобы почитаемые в обществе женщины тоже могли войти в состав суда. Ведь у кыргызов под словом аксакал понимается только пожилой, почитаемый мужчина. Почитаемая обществом, заслужившая авторитет женщина — не аксакал. Было бы нелишним, если бы суд аксакалов брал пример с деятельности суда биев. Бии, как должностные лица и как социальная прослойка населения, известны в истории многих регионов Центральной Азии. Понятие «судов биев» в эпоху его общего признания и расцвета ассоциировалось с понятием поиска правды в любом конкретном деле и со справедливостью, составляющей основу судебного решения. Как сказал известный ученый, доктор юридических наук, академик Зиманов Салык Зиманович, для бия главное — не быть сыном своих родителей, а сыном общества. Академик Зиманов Салык Зиманович назвал суд биев — уникальной судебной системой, и с этим не поспоришь87. А. Словоохотов — русский исследователь-востоковед, назвал суд биев судом «высокой справедливости». В ней воплотились ценности народной демократии и народовластия в более естественных формах88. Известный ученый Югай Герасим Андреевич, говоря о суде биев, подчеркивает о том, что для них главное — верховенство морали и права над экономикой и политикой. Бии интерпретировали законы, но любой ли человек мог стать бием? Бием мог стать только такой человек, который воспринимал эти идеи не как установки, навязываемые извне, а как естественные нормы должного его поведения. Судья-би был знатоком норм казахского права в его историко-эволюционном развитии и оратором. Би должен был обладать рядом приобретенных качеств, необходимых для реализации целевых идей бийского судопроизводства. К таким качествам относятся мудрость, красноречие, умение вести диалог с равными себе соперниками, знание обычно-правовых, судебно-прецедентных норм. Кроме личных данных, к которым предъявлялись строгие требования, претендент на звание бия должен был пройти ряд испытаний. Родители, заметив природные задатки юноши, старались дать ему целенаправленное воспитание, с тем, чтобы он смог стать бием. Эту функцию выполняли если не сами родители, то старцы. Виды и формы ответственности и наказания в казахском праве были исключительно богаты и разнообразны. Существовал большой их выбор, что обеспечивал, с одной стороны, простор для действия суда и судей, а с другой — полагало на судей особую ответственность за логическое, деловое, нравственное обоснование своего решения при выборе варианта ответственности. Вспомним некоторые крылатые выражения, высказанные известными биями, и приведенные в книге академика С.З. Зиманова: «Дурная щедрость проявляется визлишней уступчивости: когда мужчина сдается слепо, а женщина отдается слепо» — Казыбек би. «Уступчивость женщины ложится позором на ее род, уступчивость мужчины — на весь народ» — Айтеке би. «Пусть сын умрет, сломав шею от торопливости, пусть дочь умрет, задыхаясь от стыдливости» — Казыбек би. «Какой у тебя достаток — определишь, когда вырастет сын. Каков авторитет — узнаешь, когда вырастет дочь» — Айтеке би89 . Хотя некоторые выражения можно было бы проанализировать с точки зрения тендера. Вот таких качеств иногда не хватает суду аксакалов. Но все же отсутствие женщин среди биев — не говорит ли о «стеклянном потолке» и «стеклянных стенах» для женщин.

Хотел бы свое выступление начать с искреннего поздравления профессора С.З.Зиманова в связи с открытием им особого вида цивилизации — бесписьменного вида евразийской цивилизации, никак не укладывающейся в рамки западных, христианских и марксистских критериев определения цивилизации. Как известно, в соответствии с этими концепциями, в совокупность цивилизационных критериев обязательно входит наличие письменности. В полном противоречии с подобными правилами оказались политико-правовые установления казахского кочевого общества Средневековья, которые не существовали в письменном виде. Тем не менее, «историческая память народа, особенно кочевого, не владеющего письменностью, ...обладает огромной информационной миссией. Она, возможно, имеет не меньшую ценность, чем письменные размышления... Дело в том, что в казахском кочевом обществе независимо от того, кто правил им и в какой улус или жус оно входило, в его внутренней жизни... господствовало Царство слова и Царство закона, как наиболее устойчивые ценности массовой культуры и основы общежития»91 . Верховенство Царства слова и Царства закона — явление беспрецедентно демократическое в мировой истории, потому что свобода слова сочетается с ответственностью перед законом, обществом! Пожалуй, ни в одной мировой цивилизации, по крайней мере, на Западе, не было подобного явления. Либеральное понимание демократии акцент делает больше на свободе, нежели на ответственности. При всем желании, в условиях западного гражданского общества не может быть подлинного верховенства закона над экономическим базисом, ибо там принято считать, что право — явление надстроечное и оно всегда в зависимом положении от экономического базиса, производное от него. Отсутствие верховенства закона над экономической деятельностью людей явилось одной из основных причин краха западной цивилизации. Во-первых, это выразилось в разрушении природного дома — экологии. Признано, что за последние 50 лет мы нанесли природе больше вреда, чем за всю историю человечества. Во-вторых, господство финансового капитала деморализует общество и человека. Мы разрушаем не только природный дом, но и его обитателей — общество и личность. Все это явилось печальным плодом развития индустриальной эпохи, в условиях которой фактически оказалось невозможным подлинное верховенство судебной власти в жизни общества. В индустриальную эпоху, если провозглашается верховенство судебной власти, то оно является все же формальным. На деле же, в конечном итоге, все пронизано господством финансового капитала. К сожалению, правоту сказанного демонстрирует современный капитализм и в странах СНГ. Капиталистическое общество есть общество чистогана, где человек становится придатком финансов. В статье в «НГ» за 13 мая с.г. С.С.Митрохина «Проклятие 90-х. Уроки прошлого и будущее демократического движения в России» утверждается о том, что в России «криминально-олигархическая система построена...». Далее говорится: «В русском языке слово «олигарх» приобрело новое значение, став синонимом воровства в особо крупных размерах. Олигархия в чистом виде в России выжить не может. С целью самосохранения ей приходится призывать на помощь диктатора. Демократы разбудили олигархов, а олигархи разбудили Путина. Демократия в нашей стране слаба и скоротечна, а диктатура сильна и приходит надолго». Если казахский суд биев рассматривать в таком контексте развития цивилизационных процессов, то он занимает свое самое почетное место в их ряду и имеет большую социальную перспективность. Казахский суд биев — социальное явление, которое оказалось возможным в доиндустриальную эпоху, когда слабое развитие экономики компенсировалось другими институтами общественного регулирования. Среди них первенствующую роль и по отношению к экономике играют духовные факторы, а именно такие формы общественного сознания, как мораль, политика, право и т.д. Они получили в истории название внеэкономических факторов регулирования общественной жизнью. В идеале из всех внеэкономических факторов регуляции обществом первенствующую роль должны были играть мораль и право. Но на деле же, в реальной жизни подобную роль зачастую выполняет политика, выражающая групповые, классовые, корпоративные интересы и потому фактически далекая от реальной демократии. Социальная ценность феномена казахского суда биев заключается в том, что он отличался реальным демократизмом и гуманизмом. К сожалению, в индустриальную эпоху не смогли утвердиться подобные общественно значимые явления в силу господства экономической собственности и финансового капитала. Возрождение феномена, подобного казахскому суду биев, возможно в совершенно иных социальных условиях, где осуществимо усиление независимости судебной власти, ее полная свобода. И в полной мере усиление самостоятельности судебной власти возможно в постиндустриальную эпоху. Суд биев возник в доиндустриальную эпоху и возрождение его возможно в постиндустриальную эпоху, в которое человечество уже вступило. В эту эпоху экономическая собственность уступает свою ведущую роль другой собственности — интеллектуальной собственности наукоемкого производства, чем создаются соответствующие условия для достижения верховенства вновь судебной власти. Господствующая, первенствующая роль судебной власти будет возрастать по мере ослабления такой роли у экономической собственности. Таковы вкратце социально-политические и экономические аспекты феномена казахского суда биев и его перспектив. Переходя к его социологическим и методологическим аспектам, отметим, прежде всего, что избираемый нами критерий анализа цивилизационной проблематики опирается, во-первых, на определение немецким социологом Эмилем Дюркгеймом цивилизации как «группы стран, объединенных единым духом, который каждая из них по своему выражает». При таком подходе признание возможности возникновения и существования бесписьменной цивилизации вполне правомерно. Большой заслугой и смелостью С.З.Зиманова является применение им понятия «казахская кочевая цивилизация» без всяких оговорок. Не секрет, что многими, особенно на Западе, возможность существования степной цивилизации вообще отрицается. Труды Зиманова утверждают обратное. Во-вторых, мы исходим из открытого нами в работе «Голография Вселенной и новая универсальная философия. Возрождение метафизики и революция в философии». (М., 2007) основного закона Мироздания как единства материи и духа. Проявляется и действует этот закон в цивилизационных процессах очень четко в том смысле, что нарушение единства материи и духа в виде перекоса в какую-либо сторону — либо в материальную, либо в духовную, их равновесия и конвергенции чревато цивилизационными кризисами. Перекос в материальную сторону европейской цивилизации приводит к ее нынешнему кризису. В свою очередь, перекос в другую крайность — духовную привел к гибели евразийскую цивилизацию, эталонной вершиной которой можно считать феномен казахского суда биев. Более подробное обсуждение темы возрождения эталонного феномена казахского суда биев в современных условиях Казахстана не входит в мою компетенцию. Это лучше сделают сами казахстанские авторы. Мне бы хотелось остановиться на востребованности обсуждаемого феномена в условиях России. Не успела еще поблекнуть яркость красок инагурации нового Президента России Д. Медведева, как в двух ведущих российских средствах СМИ — «Известия» и «Независимая газета» в один и тот же день —13 мая с.г. — появились статьи по демократии. «Известия» опубликовали статью сенатора Бориса Шпигеля «Об¬ществу нужны сильные законы», а «НГ» — уж две статьи: первая: «Проклятие 90-х. Уроки прошлого и будущее демократического движения в России» заместителя председателя партии «Яблоко» С.С.Митрохина, на которую выше уже ссылался, и «Невозможное и неизбежное. Россия обязательно перейдет от имитационной демократии к реальной. Но никто не знает как» Д.Фурмана — главного научного сотрудника Института Европы РАН. Знакомясь с этими материалами, невозможно удержаться от улыбки и чувства сожаления и огорчения, что общественность совершенно не в курсе исторического факта существования в прошлом реальной демократии в виде института казахского суда биев. Отсюда и значимость возрождения феномена казахского суда биев, вначале хотя бы в литературной форме, как это сделано у С.З.Зиманова. Что касается реального возрождения феномена, подобного казахскому суду биев, то это возможно и необходимо в нынешнюю постиндустриальную эпоху конвергентного единства материи и духа и в социальном развитии. Верховенство судебной власти и над экономикой, и над политикой приобретает все больший императивный статус в нынешних условиях все усиливающихся как экономического, так и политического кризисов в различных регионах мира. Верховенство судебной власти особое значение приобретает в деле преодоления аморализма политики. В математике от перестановки слагаемых сумма не меняется. В социологии же дело обстоит все наоборот. В обществе почти все зависит от соотношения экономики, политики, морали и права между собой. Нынешние социальные кризисы и катаклизмы порождены во многом из-за верховенства, или первенства, либо экономики, либо политики и принижения роли правосознания. Все это вело к экономическому или политическому тоталитаризму. Исторические уроки тоталитаризмов известны, но не преодолены. Для их преодоления необходимо верховенство морали и права и над экономикой, и над политикой. Отсюда и актуальность возрождения института казахского суда биев — эталонного выражения духовности общества, особенно, в области правосознания. Истинная духовность в философском понимании — это совокупное единство всех форм общественного сознания, где мораль и право должны первенствовать. Пока что в истории, возможно, подобное явление впервые было достигнуто в казахском суде биев. Но с существенными оговорками, поскольку в Средневековье в Центральной Азии экономика и наука достигли относительно слабого развития, чем в Европе. В постиндустриальную эпоху, в которую человечество уже вступило, правосознанию предстоит выстрадать и выстроить свои правильные отношения с экономикой и наукой. Ну и, конечно, с религией, ибо только Бог не берет взяток. Именно в силу слабого развития экономики, политики, в средневековой Казахии основная регулятивная функция в межличностных и общественных отношениях выпала на правосознание. В нынешнюю постиндустриальную эпоху ослабления экономической собственности и возрастания вновь ведущей роли духовного фактора с его с интеллектуальной собственностью наукоемкого производства складывается другая ситуация. В нынешней исторической ситуации правосознанию вместе с моралью предстоит вновь выстрадать и выстроить свое ведущее место под Солнцем в совокупной системе форм общественного сознания и общественного бытия в целом. Без этого невозможен социальный прогресс. Необходимо верховенство права и закона во всем и везде. В сказанном заключается исключительная ценность исследований С.З. Зиманова по казахскому суду биев, их мировое и цивилизационное значение, за что хотел бы выразить ему искреннюю благодарность и пожелание дальнейших успехов. При знакомстве с весьма содержательным исследованием С.З.Зиманова по казахскому суду биев, меня не покидает оставленная им фактически в стороне мысль — а где истоки этого беспрецедентного в истории феномена? Где исторические и цивилизационные истоки казахского суда биев? Ведь ясно, что не может быть так, что такое значительное явление, как казахский суд биев, появилось вдруг и откуда-то неизвестно. Так не бывает. И исследование исторических и цивилизационных истоков, корней казахского суда биев обязательно должно занять важное место в дальнейшем продолжении творческого наследия Салыка Зимановича и по этому кругу проблем. И здесь я бы хотел протянуть ему руку помощи и сотрудничества. Дело в том, что возглавляемый мной Научный центр евразийских исследований РАЕН вот уже на протяжении более 10 лет занимается изучением становления новоевразийской цивилизации. Результатом их явилась подготовка двухтомного труда под названием «Становление новоевразийской цивилизации (Духовные истоки и ноосферно-человеческий смысл)». Я держу в руках сигнальный экземпляр первого тома, приуроченный, в смысле ускорения, к вашей Международной конференции по казахскому суду биев. Вручая первый том данного труда С.З.Зиманову, обращаюсь с предложением ему принять участие во втором томе в качестве одного из ведущих авторов. Если в первом томе освещены более близкие в хронологическом отношении истоки новоевразийской цивилизации, ее становления в России, Китае и Центральной Азии, то во втором томе будут освещены более дальние истоки, включая и по древнейшей арийской цивилизации в Центральной Азии и древней Руси. На сегодня мы располагаем следующими историческими документами, связанными с археологическими данными по Аркаиму, «Золотого человека» близ Алматы, религиозным каноном «Авеста», эпосом «Манас», тюркскими и славянскими рунами. В этом ряду мне представляется весьма ценным и включение материала по казахскому суду биев, на что просим согласия автора материала С.З.Зиманова.

Спасибо за внимание.